·No text on this page.

·MarwATELMISmarNEHA wealandonlainNHAIRNBIthasawal Resome Popuneetinoprimemummer withintantanatomMEENA Howwmanitaramrownlode BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THG PANDITS OF THE BENARIS SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENCI OT G. THIBAUT, PH.D. No. 142. whernama श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धस्थगनपञ्चाध्यायीव्याया। गूढार्थदीपिका। पण्डितवर-श्रीधनपतिसूरिकृता । श्रीमदाचार्यश्रीवल्लभाधीश्वर-श्रीविठ्ठलनाथदीक्षितशुद्धाद्वैत- संप्रदायविदुषा रत्नगोपाल भट्टेन परिशोधिता । GUDHARTHADIPIKA, A Commentary on Râsa Panchadhaâyî of the Tenth Chapter of Stimad Bhagawata, BY PANDIT DAANAPAN SURI EDITED BY RATNA GOPAL BHATTA. Fascir-ulus II. BENARES: ublished by the Proprretors Messrs. Braj B. Das & Co. AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot. Printed at the Vidya Vilds Press. BEKARES 1908. .

·सूचीपत्रम्। ३०आ०पा० 9 २ १ . . १ • O १ २ O ६ . ६ . १ गणपाठः गोलप्रकाश गंगालहरी गुरसारणी जातकतत्वम् तत्त्वदीप तर्कसग्रहः दत्तकमीमांसा धर्मशास्त्रसग्रह. धातुपाठ. (शिला -1) धातुरूपावली परिभाषापाठः पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता प्रथम परीक्षा प्रथमपुस्तक हिन्दी प्रश्नभूषणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम ग्रन्थ ) बीजगणितम् (म० म०पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहिना) १ मनोरमा शब्दरत्नसहिता ( टाइप) मुहूतमार्तण्डः लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता लघुकौमुदीभाषाटीका (२० मथुराप्रसादमिश्र कृत) (टिप्पणीसहित) लीलावती (म०म० पं० सुधाकर कर्नाटप्पणीसहित) १ वसिष्ठसिद्धान्तः विष्णु सहस्रनाम व्याकरणकौमुदी (उपक्रमणिका का दूसरा भाग) शब्दरूपावली शृङ्गार सप्तशती समासचक्रम् समासचन्द्रिका सरखतीकण्ठाभरणम् साङ्ख्यचन्द्रिका टिप्पणीसहिता सिद्धान्तकौमुदी (पं० बामनाचार्येण संशोधिता) २ सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता २ उपसर्गवृत्ति क्षेत्रकौमुदी क्षेत्रसंहिता १ १ १ १ ३ १ ६ ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। अस्माक्ष्म स्पृष्टव सस्तत्ममृति अन्यस्य समक्षे स्थातुमपि न पार- यामः शक्नुमः । इतः परं तत्समक्षे स्थितिः कोटिनरकखेदादप्य- ऽधिकखेदं करोतीति सूचनाय बतेत्युक्तम् । किञ्च, नैतावन्मात्रम्, अपि तु त्वयाभिरमिता बालभावमारभ्य त्वया सार्द्ध त्वत्प्रसादाद क्रीडामपि लब्धवत्यः। अम्बुजमन्तःकरणकमलमश्नुते व्याप्नोतीस- म्बुजाक्षः। तथाचान्तःकरणत्तिज्ञस्त्वं सर्व जानन्नपि किमेवमा. ग्रहं करोषीति सम्बोधनाशयः । स्वस्य भगवत्पादतलस्पर्शयोग्य- सामपि सूचयन्ति ॥ कचिदरण्यजनाः प्रिया यस्य । तथाच वय- मप्यरण्यजनत्वात् क्वचिदस्पाक्ष्मेति भावः । इतः परमन्यत्र क्वा. पि स्थातुमशक्ता इसत्र हेतुमाहुः ।। रमाया लक्ष्म्या दत्तोत्सवं द- तावसरं वा । तदपि क्वचिदेव, न सर्वदा । तथाच रमाया आपि यत् मायं दुर्लभ चेदं पादतलं स्पृष्टाऽन्यसमक्षे स्थातुमस्माकं का शक्तिरिति भावः । यद्वा, हे अम्बुजाक्ष दृष्टयैव तापनिवारक, यथा लक्षम्या चाञ्चल्यं विहायतत्माप्त तथाऽस्माभिरपि सर्वतश्चाञ्चल्यं परित्यज्य तत्माप्तये तदेकनिष्ठतैव संपादनीयेसाशयेनाहुः ॥ रमाया इति ॥ किञ्च, अरण्यजनप्रियस्य सर्वसङ्गविनिर्मुक्तेषु वने स्थित्वा तवाराधनपरेष्वेव तव प्रीतिदर्शनात् तवप्रीत्यर्थ तत्साम्य- मेवास्माकमपि संपादनीयमित्याशयः । किञ्च, स्वान्ये सर्वदा त्वयाऽभिरमिता अपि जाताः । अन्यथा जीवनस्यैव दुर्लभत्वात् । तस्माद्वयमन्यत्र गन्तुं प्रेषयितुं च न समुचिता इति भावः॥ कचि- दक्ष इति पाठस्तत्राञ्जः सर्वभावेन स्थातुमियर्थः । अनभिज्ञापले, ननु कामाग्नितप्तानां यदि गृहकृयेषु नास्ति शक्तिस्तथापि कुलाङ्गना- नां युष्माकं पतिसान्निधावेव स्थातुमुचितमतः स्वपतीनेवोपगच्छत, त एवैनं कामाग्निपि सिञ्चयुरिति चेत्तत्राहुः॥ यहींति॥ हे अम्बु- जाक्ष ? नव नेत्रकमलदर्शनक्षणमारभ्यैव वयं भ्रमरीभूय स्थिताः ?

·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । स्मेत्युत्पन्नचक्षुरागेण लब्धचित्तासङ्गादिकाः किमेवं ब्रवीषि। चक्षु- रागः प्रथमं चित्तासङ्गस्ततोऽथ संकल्प * इति रसशास्त्रं किं न जानासीति भावः । तत्राऽपि यार्ह अस्मद्भाग्योदयक्षणे कदाचिदेव क्वचिदपि दुर्लभे गोवर्द्धनादिकुअप्रदेशे त्वया अभिरमिता निज- भावव्यञ्जनयाभिनन्दितवत्यस्तवपादमूलमस्पाक्ष्म करेण संवाहना- ऽऽधर्थ कुचाभ्यां वा स्पृष्टवयो, यतो रमायाः, जातावेकवचनं, रम- णीनां दत्तोत्सवम् । यद्वा, यद्वाञ्छया श्रीललनाऽऽचरत्तप * इति नागपत्नीनां मुखाच्छ्रुतत्वाद् रमाया वैकुण्ठवासिन्या लक्ष्म्या नारा- यणप्रियाया अपि रमणाभिकाक्षिण्या उत्सवदायकम् । तथास्माकं तदभिलाषे, किं चित्रमिति भावः। स्वस्य योग्यत्वेन दुर्लभत्वमाश- याहुः॥ अरण्यजना गोपादय एव प्रिया यस्य । यद्वा, रमणीना- मुत्सवजनकस्य कादाचित्कत्ववर्णनमसङ्गतमिसाशङ्ख्याहुः॥ भरण्य- जनाः पुलिन्धः प्रिया यस्य । तथाच पुलिन्धादिपु दर्शनादिना प्रीतिजनकस्य पादतलस्पर्शोऽस्माकं दुर्लभ इति भावः। अहो रमण अस्मान् विहाय तादृशानांप्रीतिं प्रयच्छसीत्युपालम्भोऽपि व्यज्यते। तत्प्रभृति अन्यदर्शनमपि न रोचते । तथाच कोऽप्युच्चाटनमन्त्ररूप- स्ताव पादतलमात्रस्पर्श एवेति भावः । अज इति पाठे, ननु भो मिथ्यावादिन्यो ब्रज वसथैवेति चेत् तत्राहुः ॥ अञ्जः = अनायासेन, तथाच तत्र बलाद् वसामो, न तु पीयेति भावः ॥ मानिनीपले, नन्यङ्गस्पर्शादिना कामाग्निमुद्दीपयित्वा संप्रत्येवं वक्तुं प्रवृत्ता इत्याशङ्ख्याहुः ॥ यहींति ॥ बाल्ये त्वदङ्गस्पर्शः कदाचित् कृतः स्यात, परन्तु यत्प्रभृति तव पादतलं रमणीनां दत्तक्षणं जातं तत्प्रभृति कश्चिदपि कदाचिदपि नाऽस्माक्ष्म। यतो वाऽरण्यजन- प्रियस्य वानरादिपियस्य सतः, त्वया कथादिना अभिरमिता अपि। अत एवान्येषां श्वश्रूप्रमुखानां समक्षं स्थातुं पारयाम । अन्यथा ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। ९९ तैर्दिष्येमहीत भावः । अम्बुजवद्विशालनेवस्यास्मत्स्वभावं पश्यतो नैवं प्रार्थनमुचितमिति संबोधनाशयः । यद्वा, यदि तव पादतलं वय- मस्पाक्ष्म तर्हि तत्प्रभृति अन्यसमक्षं स्थातुमपि न पारयाम । बतेति खेदे । तथा सति महान् खेदः स्यादिति भावः। न तु तथा जातमतो महत कुशलमियर्थः । पादतलस्पर्शमात्रस्य यदा इयं कथातदा त्वयाऽभिरमितानां जायमानस्तु खेदो वाचामप्यगोचर इत्य- भिप्रायेण त्वयाभिरमिता इत्युक्तम् । ननु मदङ्गस्पर्शवतीनां मया- भिरमितानां प्रतिदिनमानन्दास्वादनपराणां तत्समक्षावस्थाने किं प्रयोजनमित्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमुक्तं, रमायादत्तक्षणम् । तथाचैवंविध- पादस्य तवगर्वावश्यम्भावादखर्वगर्ववतीभिरस्माभिः सङ्गलः स्था- यित्वासम्भवात् तादृशस्य सुखस्य तथाविधदुःखकारणत्वसम्भ- वान्मैवमिति भावः । तत्राप्यरण्यजनप्रियस्य रमणविरोधिभाववत- स्तथाचोभयभ्रष्टत्वसम्पादकं तव पादतलस्पर्शादिकमिति भावः ।। निवृत्तिपक्षे, ननु मया सिक्तोऽपि यथोक्तवादिकल्पितदुस्त- कैर्निर्वापणं यास्यतीति चेत् तत्राहुः ॥ यहाँति ॥ हे अम्बुजाक्ष. सर्वहृत्कमलव्याप्त ! यदा तव प्रसादोदयकाले प्राप्तसाधनसम्पदा- धिकारिणा विचारिता वयं तव पादतलमस्पाक्ष्म तत्प्रभृति नान्य समक्षं स्थातुमपि पारयाम । ब्रह्मातिरिक्तं किमपि पारमार्थिकं न प्रतिपादयामः । आपाततोऽर्थान्तरप्रतीतावपि अन्तस्तात्पर्येणा- न्यपरत्वं नास्तीसर्थः । तत्रापि त्वया परमात्मना अभिरमिता त्व- य्येव समन्वयं प्राप्ताः । ननु तथापि, यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इयादिश्रुतीनां सविशेषपरत्वमेवावसीयते । निर्विशेषस्य निर्व्यापारस्य जगत्कर्तृत्वाद्यसम्भवादियाशङ्कानिरासायोक्तं-श्व- चिद्रमाया आपातरम्याया महामायाया दत्तक्षणं, न तु सर्वत्र सर्वदा च । तथा शाखाग्रन्यायेन तासां सविशेषेवा, निर्विशेष एव - ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । तात्पर्यम् । यश्चोरः स स्थाणुरितिवद् यो जगत्कर्तृत्वादिविशिष्टः स निर्विशेषः परमात्मेति जगत्कर्तृत्वादेनिर्विशेषब्रह्मलक्षणकत्वे ना- ऽस्ति कश्चिद्विरोधः। दृग्दृश्यसम्बन्धानिरूपणान्मायासम्बन्धो ब्रह्म- णि न वास्तव इति भावः । ननु श्रुतवेदान्तानामपि यथापूर्व- संसारानुवृत्तिदर्शनात् कथमुच्यते पुनरन्यपरत्वमस्माकं नास्ती- त्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमुक्तम्-अरण्यजनप्रियस्य ॥ तथाच विवेकवैरा- ग्यादिसाधनविधुरत्वचरणारविन्दानभिमुखस्येयं कथा, न तु सर्व- साधनसंपदलंकृतस्येति भावः ॥ ३६ ॥ ननु रमाया दत्तक्षणमित्युक्त्या, तद्वद् अस्मानप्यङ्गीकुर्विति भवतीभिः सूचितम् । परन्तु लक्ष्म्या दैवगसा जातो यः सम्ब- न्धः स तु प्राथमिको, भवतीनां तु न तथेयतः किं करोमीतिचे तत्राहुः॥ श्रीर्यत्पदाम्बुजरजश्चक, तुलस्या लब्ध्वापि वक्षसि पदं किलभृत्यजुष्टम् ॥ यस्याः स्ववीक्षणकृतेऽन्यसुरप्रयास- स्तद्वयं च तवपादरजः प्रपन्नाः ॥ ३७॥ श्रीरिति ॥ श्रीर्यथा यत्पादाम्बुजरजश्चकमे कामयते स्म, तद्वद्वयमपि तव पादरजः प्रपन्नाः । तथाच श्रीरपि न दैवगया भवन्तं प्राप्तवती, किन्तु महता तपसेति भावः । तत्रापि तुलस्या सपल्या सह । न चाङ्गसङ्गालाभाव सापल्यमप्यङ्गीचकार, अपि तु भक्त्यतिशयादेवेयाशयेनाहुः ॥ वक्षसि पदं लब्ध्वाऽपि तुलस्या एवासाधारणामाते वा । तथाच परमोत्कृष्ट स्वतन्त्रस्थलं प्राप्यापि तादृशं रजो यच्चकमे तद्भक्त्यतिरेकविजृम्भितमिति भावः । ननु ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। १०१ कुत एवमियाशङ्का रजसो माहात्म्यमाहुः॥ भृसैर्नारदादिभिः स- वैरपि तदेवानन्यतया सेवितम् ॥ किलेति प्रसिद्धम् । नाऽत्र कि- चिद्वक्तव्यम् । रज एवैवंविधसामर्थ्य, यत् तत्र संलग्नचेतसः पुन- रन्यत्र गमनासम्भवसम्पादनं, नान्यस्यातो लक्ष्मीर्वक्षसि पदं ल- ब्ध्वापि कदापि चेतसोऽन्यत्र प्रवृत्तिन भवेन्नाप्यन्यस्य कस्यापि स्पर्श इति मनसि निधाय यद्रजश्चकम इति भावः । ननु लक्ष्म्याः कुत एतावद्भयमियत आहुः ॥ यस्या लक्ष्म्याः स्वस्य वीक्षणकृते श्रीरस्मान् करुणया पश्यत्यिसतदर्थमन्येषां सुराणां ब्रह्मादीनां प्रयासः । सर्वपुरुषार्थानां तदधीनत्वात् । तथाच बहवो मां प्रार्थ- यन्ते । कश्चित् कदाचिदत्यन्तं यदि तपः कुर्यात् तर्हि स को वेद किं कुर्यादिति विचारवयास्तस्यास्तावद् भयामिति भावः । तद्वद वयमपि प्रार्थनावतां बहुत्वमालोक्य तद्भयात् प्रथममेव तव पाद- रजः प्रपन्नाः । तस्मादस्मदर्थमेवावती! भवानात्मानं न गोपय गोपनाऽसम्भवादतो माऽस्त्वाग्रह इति भावः । यद्वा, तव पादस्पर्श- स्य को वा तादृशो महिमेति चेत् तत्राहुः ॥ श्रीरिति ॥ यद्वा, ननु चरणस्पर्शादेव भवसः कृतार्थाः किमर्थमङ्गसङ्गार्थ विकलचित्ताः। किञ्चाङ्गसङ्गमवाप्य पुनश्चरणस्पर्शो भक्तिर्न भविष्यति । नचैवं का हानिरिति भ्रमितव्यम् । तस्या एव परमपुरुषार्थत्वादित्या- शङ्ख्याहुः ।। श्रीरिति । तथाच भगवत्पादरज एव तथाविधं यथा वक्षःस्थलनिवासिनी श्रीरपि तदेव चकमे। परमभक्तायास्तुलस्याश्च तदेवाऽसाधारण स्वाश्रयैश्च सर्वैर्भूखैस्तदेव जुष्टम् । तस्मात् तत्प- तिवन्धकमङ्गसङ्गाभिलाषं निवर्स तदेकशरणत्वमेवाश्रयिष्याम इति भावः ॥ अनभिज्ञापले, ननु सौन्दर्यादिगुणसम्पन्नाः शोभन- कुलोत्पन्ना महिषीपदयोग्याः किमेवं ब्रूयेसाशक्य महिषीपदापेक्ष- येदमुत्कृष्टमिति लक्ष्मीदृष्टान्तेन समाधानमाहुः ।। श्रीरिति ॥ यद ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । यस्माल्लक्ष्मीर्नारायणस्य पदाम्बुजरजो यथा चकमे तद्वयं नारायणसदृशस्य तव पादरजः प्रपन्नाः । यद् यस्य नारायणस्य तद्वत् तत्तुल्यस्य तवेति वा । नारायणसमो गुणैरिति * गर्गोत्या तव नारायणसमत्वेऽस्माकं लक्ष्मीसमत्वमादागतमिति भावः । तत्रापि वक्षसि परमोत्कृष्टस्थले पदं रमणीभावं लब्ध्वाऽपि तुल- स्याः सपत्न्याः पदमपि भृत्यैर्जुष्टं पुरुषजनसमुदाययुक्तमपि । त- थाच तस्या यथा प्रेयसीभावसमुचितां लज्जां स्वन्यूनतां चाविगण- य्य दासीभावोऽभिलषितस्तथैवास्माकमपि । यद्यऽप्येवं न,तथापि त्वं नारायणवन्नाचरसि, वक्षःस्थलोद्वहनयोग्या अस्मान् स्वपाद- तलसन्निधौ स्थातुमपि न ददास्यतो दग्धललाटा वयं किं कुर्म इति भावः। ननु लक्ष्मीवत्त्वमपि युष्मासु प्राप्तमित्याशङ्कयाह ॥ य- स्या इति ॥ तथाच या पुत्रतुल्यान् मुरादीनपि ययाकयाचिच्छ- त्याऽनुगृह्णाति सा चञ्चलेति मूर्खप्रवाद इति भावः । श्रीः पदा- ऽम्बुजरजश्चकमे, वयं तु पादरज इत्युक्त्या श्रियः स्ववासस्थानो- पमसादृश्योपाधिकसेवनमस्माकं तु निरुपाधिकमिति व्यज्यते । यद्वा, ननु स्वस्वपतिवक्षःस्थलरमणयोग्याः कथं दासीभावं प्रार्थ- यन्ते ? इत्याशङ्कय, यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तदेवेतरो जन * इति न्यायमवलम्ब्य समाधानमाहुः ॥ श्रीरिति ॥ स्वभर्तुर्नारायणस्य वक्षसि पदं लब्ध्वापि लब्धनारायणपादसबन्धया तुलस्या सह, यस्य तच्च वृन्दावनसम्बन्धि पदाम्बुजरजश्चकमे । तत्सेवनाऽर्थ वृन्दावनशोभारूपेण प्रेयोवक्षसि रेखारूपेण श्रीरत्रास्ते । तुलस्यपि वृन्दाख्यदेवीरूपेण वृन्दारूपेण चाऽऽस्ते इति भावः। तस्मात् परम- पतिव्रताया लक्ष्म्या यदैवं दशा तदानीं वयं कथं, भर्तुः शुश्रूषण- मित्याद्युपदेशार्हा इसपि ध्वनितम् ॥मानिनीपक्षे, ननु श्रीहन्दे अपि स्वपति सक्त्वाऽत्र वने मम सन्निधौ तिष्ठतः, यूयं किमिसेवंविधं ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। १०३ मानं कर्तुं प्रवृत्ता इति चेत् तत्राहुः ॥ यद्यपि श्रीन्दया सहा- ऽत्र स्थितं ते पादरजश्चकमे तद्वद्वयं किं पादरजः प्रपन्नाः !! अपि तु नेति काक्वा योज्यम् । तयोरेव तद्युक्तं नास्माकमिति भावः । यद्वा, यस्य नारायणस्य पदाम्बुजरजः श्रीश्चकमे, तद्वद्वयं = तेन नारायणेन तुल्या वयम्, अत एव तादृशलक्ष्म्यादिप्रार्थनीयं पाद- रजः सम्पन्नास्तव लक्ष्म्यादिसशस्य तुल्या आराधनीया इति भावः ॥ निवृत्तिपक्षे लक्ष्म्यादिवत् स्वस्य भगवत्परायणत्वमाहुः ॥ श्रीरिति । तथाच श्रयादिसमस्ताराध्यपादपझे समस्तश्रुतितात्पर्य- विषय परमात्मनि सर्वभावेन रतिः सम्पायेति भावः ॥ ३७॥ तथाच भगवदेकभोग्यशरीराणामस्माकं मनोरथं पूरयेति प- श्चिमदिग्गताः प्रार्थयन्ते ॥ तन्नः प्रसीद वृजिनार्दन तेऽघिमूलं प्राप्ता विसृज्य वसतीस्त्वदुपासनाऽऽशाः ॥ वत्सुन्दरस्मितनिरीक्षणतीबकाम- तप्तात्मनां पुरुषभूषण ! देहि दास्यम् ॥ ३८ ॥ तन्न इति ।। यस्माद्वयं भवत्पादरज एव प्रपन्नाः । प्रपत्तिश्च भवत्मसादं विना दुर्लभा । तस्मात् प्रसीद प्रसन्नो भव । त्वयि प्रसन्ने किमपि नावशिष्यत इति भावः । ननु दुःखपदं मत्सङ्गम- प्रतिबन्धकं दुरदृष्टं भवतीनां वर्तते। तत्र मया किं कर्तव्यमिति चेत् तत्राहुः ॥ हे वृजिनाईन ॥ सकलदुःखनिदानभूतदुरितविनाशन स्मरणादिनापि समस्तपापतृणदावानलस्य तवाभिमुख्यं प्राप्ताना- मस्माकं पापनिवारणे को भार इति भावः। एतेन स्वपत्यादिसाग- ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । कृतमपि पापं नाशयेति सूचितम् । सर्वधर्मान परिसज्य मामेकं शरणं व्रज * अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः * तावद्रागादयः स्तनास्तावत् कारागृहं गृहम् * तावन्मोहोऽधिनि- गडो यावत् कृष्ण न ते जनाः * इसादिशास्त्रात् । अथ स्त्रस्य प्रसादादियोग्यतामाहुः ॥ तेऽधिमूलं प्राप्ता इति ।। ननु स्त्रीणां स्वभावः-ईश्वरादपि प्रसन्नाद् गृहस्थाश्रममुखमेव प्रार्थयन्ति । त- तस्तदनुकूलः किं प्रसादोऽपेक्षित इतिचेत् तत्राहुः ॥ वसतीविस- ज्येति ॥ गृहस्थाश्रम एवास्माभिस्यक्तो, न तु गृहमात्रमिति सूच- नाय वसतीरिति बहुवचनम् । यतो वयं, त्वदुपासनाऽऽशाः भग- वदुपासनां करिष्याम इसेवंविधा आशा यासां ताः । न तु तज्ज- न्यं मुखमस्माकमपेक्षितम् । तथाच गन्धपुष्पादिनोपासनपराणा- मनन्यभक्तानामिवावर्जनीयतयाप्राप्ते सुखोपभोगे न कश्चिद्दोष इति भावः । यद्वा, सवोपासस्योपासनस्य नाशो यासु ता वसतीः । तथाचाभीप्सितानुकूल एव प्रसादो युक्तो, न तु तत्पतिकूलः । तस्मादितः परं गृहसम्बन्धिवार्ताऽपि न विधेया। तत्र प्रेपणं तु दूरनिरस्तमिति भावः । एवं भगवन्तमभिमुखीकृस प्रार्थ्यमावेदय- न्ति ॥ त्वदिति ॥ हे पुरुषभूषण दास्यं देहि । अधिकारिभेदेन दास्यस्यानेकविधत्वात् तद्रूपं खतापोत्याभिव्यञ्जयन्ति- तव मुन्दरं परमानन्दजनकं यत् स्मितपूर्वकं निरीक्षणं तेन तीव्रो यः कामस्तेन तप्तान्तःकरणानामस्माकम् । तथाचैतत्तापनिवर्तकदास्यं देहीति भावः । दास्यस्य स्वव्यापारसाध्यस्य, देहीति प्रार्थनया यथोक्ततापनिवृत्तस्तवारत्वात् तस्याश्च त्वदधीनत्वादयथाऽस्माकं तन्नित्त्यर्थ त्वदपेक्षा तथा तवास्मदपेक्षायां स्वयमुद्यम्यास्मदुपभोगः कार्यः । प्रभुणा ह्यपेक्षितवस्तुनि दत्ते दास्यं भवतीति भावः । ननु किमिदं कामोपाधिकं दास्यं प्रार्थ्यते, शुद्धमेव तत् प्रार्थ्यतामिति ·गृढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। १०५ . चेत् तत्राहुः ॥ पुरुषभूषणेति ॥ पुरुषो भूत्वा भूषणरूप ! तथाच भूषणं यथा कण्ठादौ धार्यते तथा पुरुषाकारभूषणरूपस्त्वमपि धारणयोग्यस्तस्मान्माणिखचितभूषणधारणे लाक्षाधारणवन्मध्ये का- मोपभोगो, न तु तदुपाधिकृतं दास्यमिति भावः । यद्वा, तव त- स्मान्नः प्रसीद । हे जिनार्दन ! स्वप्राप्तिप्रतिबन्धकं पापं नाशय । यतः॥ प्राप्ता विसृज्य वसतीरिति ॥ तस्मात् तव सुन्दरस्मितस्य नितरामीक्षणेन चिन्तनेन तीवो भजनाभिलाषस्तेन तप्तात्मनां तपः- सपन्नचित्तानां दास्ये लब्धाधिकाराणामस्माकं लक्ष्म्या इवाऽस्मद्- योग्यं दास्यं देहि । यतो हे पुरुषेषु भूषण! तवापीदमेव योग्य- म् । अस्माकं च कामोपाधिकृतोऽपि तव सम्बन्धोऽलङ्कारायैवेति भावः ॥ अनभिज्ञापले, नारायणसमो गुणैरित्युक्तत्वात् त्वं नारा- यणगुणधारणे योग्यो, वयं च तद्भक्तगुणधारण इसाशयेनाहुः ।। तदिति ॥ यस्मात् त्वं नारायणसमस्तस्मान्नस्तद्भक्ततुल्या अस्मान् प्रसीद । ननु प्रसन्न एवाहमस्मि, स्वस्मिन्मम कोपो भवतीभिः कदा दृष्ट इति चेत्, तत्राहुः ॥ हे जिनार्दन, दुःखविध्वंसकर । ननु नास्ति भवतीनां किमपि दुःखम् । गृहाद्युपद्रवजनितदुःख- हेत्वऽसुरादिविनाशाय ममोद्युक्तत्वात्। तस्मात् किमिसेवं दैन्यमा- विष्कुरुतेति चेत्तत्राहुः॥त इति ॥ तथाच गृहादिकं महाग्निज्वालया प्रज्वलतु, तिष्ठतु वा । नाऽस्ति अस्माकं तत्प्रयुक्तं किमपि दुःखं, सुखं वेति भावः। ननु भवत्वेवं, यदर्थं वसतीपिसृज्य मदधिमूलं प्राप्तास्तादेव याच्यतामिति चेत् तत्राहुः॥ त्वदुपासनाऽऽशाः॥ तवो- पासनायां सेनायां श्लेषण, उप आसङ्गेन स्थितिरूपा आशा यासां, नतूपासनया दास्यमाने कस्मिंश्चित्सुखे ताः। त्वत्सुखार्थमङ्गसङ्ग- दानादिरूपोपसनापराणामस्माकमप्यवर्जनीयतया मातेन मुखोप- भोगेन, को दोषः इति भावः । ननु तादृशमुपासनं तु स्वपतेरेव १४ ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । संभवति । न चाऽहं युप्माकं पतितानन्वस्तु संप्रति विवाह इति चेन्न। उपनयनरहितस्य मम समति विहानषिकारात् । विवाहितानां भ- वतीनामपि तदयोगाचसाशङ्ख्याहुः ॥ त्वदिति ॥ तादृशकामतप्ता- स्मनामप्यस्माकं दास्यं दासीभावमेव देहि । तथाच न वयं विवाहा- ऽर्थिन्यः, किन्तु दास्थाऽर्थिन्य एवाऽतस्तवोपनयनादिरहितत्वे- ऽस्माकं च कन्यारत्रे परोढले वा न काऽपि हानिः । सर्वथाऽपि दास्यसम्भवादिनि भावः । यद्वा, हे ऋजिनार्दन! अस्माकं विरहदुः- खदानमनुचितामिति भावः । न चाऽस्यस्मददुःखनाशे कश्चन तव भयास इसाशयेन सम्बोधयन्ति ॥ हे मुन्दरस्मितनिरीक्षण । एतावतैवास्मद्दुःखनियत्तिरिति भावः । यतस्त्वत् त्वत्त एव य- स्तीवः कामस्तेन तप्तात्मनाम् । अतस्त तापनित्यर्थ विकसितमुख- पङ्कजो भूत्वा दास्यमात्र देहि, न तु बहु प्रार्थयाम, यद्भयादेवं- स्वरूपमात्मानं कृतवानसीति भावः । किञ्च, काममहोदधिभूतत्वा- देव स्त्रीलम्पटस्य तवास्माभियुवतिभिः स्वाट्टै रुपामनं मुखजनक- मतस्तत्सेवनप्रार्थनाऽपि त्वदर्थमेवेसाशयेन सम्बोधयन्ति ॥ हे पुरुष- भूषण ।। यद्वा गौराङ्गीनामस्माकमलङ्कारार्थ पुरुषाकारमिन्द्रनील- मणिमयं भूषणं विधात्रा रचितम् । तस्मात् स्वोत्पत्तिसार्थक्याया- ऽस्मत्कण्ठसंलग्नता त्वयाऽवश्यं सम्पाद्यति नर्म व्यञ्जयन्ति । पुरुपभूषणेति ॥ मानिनींपक्षे, ननु लोकोत्तरपरमसौन्द-कृष्ट- चतमः स्त्रियो महास्यं प्रार्थयन्ति । भवसस्तु स्वामित्वमपि मत्मा- थनयापि नैवाङ्गीकुरुथेति महानन्याय इसाशङ्ख्याहुः ॥ तदिति ।। सत् तस्मान्नः मशीद । अहंग्रहगमुमथै च सज। हे वृजिनार्दन । सनदुखच्छेदकस्यापि दुःखानुच्छेदनमनुचितमिति भावः । यद्वा, वृजिनार्दनस्य तव स्वदुःखानिवारणमनुचिनमिति भावः । यद्वा जिनं दुःखमईयति पार्थयतीति । तथाच दुःखोदक वस्तु न मा- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। १०७ ऽर्थनीयमिति भावः।यतो निरपेक्षाऽपेक्षा केवलं दुःखायैव भवती- त्याशयेनाडुः। नेति॥वसतीविसृज्य त्वदुपासनाऽऽशा वयं तवाघ्रि- मूलंन प्राप्ताः। तस्मात् त्वत्सुन्दरस्मितनिरीक्षणततात्मनामेव दास्य देहि, न त्वस्माकं स्वामिनीभावममार्थितत्वात् । न ह्यप्रार्थितमनु- तममपि वस्तु कस्यचिदुपादेयं भवतीति भावः । पुरुषानेव भूष- यति । तथाच सक्तकामसन्तप्तचित्तो यदि जातोऽसि तर्हि गोप- वधूरूपेण गोपान भूषयेति भावः । यद्वा, शरीरमात्रमस्माकं तब सविधे वर्तते, मनस्तु स्वस्वगृहमेव प्रविष्टम् । अत एवाग्रहेणात्राव- स्थाने कृतेऽपि नास्ति किञ्चित्फलमियाहुः ॥ तदिति ॥ तत् त- स्मादितः परमस्मासु प्रसाद एव विधेयो, न तु वृथाग्रहः । न चेई तवोचितं, स्वपरदुःखजनकत्वादस्य कर्मण इसाशयेन सम्बोधय- न्ति ॥ हे जिनार्दनेति ॥ मत्सन्निधावेता स्थिता इति न भ्रमित- व्यम् । वयं तु तेऽघ्रिमूलं विसृज्य, वसतीः मासाः। नन्वतच्चि- त्तानां त्वदुपासनं सम्भवति । यतस्त्वदुपासस्य समीपावस्थाना- दिरूपोपासनस्य नाशो यासु । अतः स्वाभाविकास्मत्सुन्दरस्मि- तादिना तीवकामाक्रान्तता तव नोचितेति स्तूचयन्सः सम्बोधर- न्ति ॥ हे सुन्दरस्मितनिरीक्षणतीवकाम ॥ नेदं पुरुषरत्नानां लक्ष- णमपि तु पुरुषापसदनामतः पुरुषभूपणस्य तव नेदमुचितमिति भावेन सम्बोधयन्ति ॥हे पुरुपभूपणेति । तस्मात् पुरुषभूषणस्य तव त्वदर्थ तप्तात्मनामपि स्त्रीणां स्त्रीभावदानमयोग्यम् । किञ्चिदानाव- श्यकत्वे दास्यमानं दातुमुचितमिसाशयेनाहुः ॥ त्वत् वद्रियोगात् तमात्मनामपि दास्यमात्रं देहि । सर्वथा विमुखाभिस्तु भाषणमपि तब नोचितमियर्थः।। नित्तिपक्षे, अथ य एषोऽन्तरादिसे हिरनमः पुरूगो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुहिरण्यकेश आप्रणखाव सर्व एव सुवर्णस्तस्य ·१०८ रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । । यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी, तस्योदिति नाम, स एष सर्वे- भ्यः पाप्मभ्य उदित, उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेदे साधाः श्रुतयः परमात्मानमेवोपास्यमावेदयन्ति ॥ तदिति ॥ यस्मात् सर्वश्रुतितात्पर्य्यविषयो भवानेव तस्माद् उपासनापरा अस्मानपि प्रसीद । अस्मत्तात्पर्य्यविषयत्वमात्मनः स्वीकुरु । यतो हे जिनार्दन ! सर्वपापासंस्पर्श ! निर्विशेष- त्वात् तथात्वेनोपासितस्त्वमुपासकस्य दुःखमात्रबीजभूतं पापमात्रं नाशयसि । स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित इति सर्वपाप्मापगम उक्तः । स च परमात्मन एव सम्भवति । आत्माऽपहतपाप्मेयादि- श्रुसन्तरात् । उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेदेति तदु- पासनात् सर्वपापनित्तिः कथितेति भावः । ननु हिरण्यश्मश्रुरि- सादिरूपश्रवणाद, य एषोऽन्तरादिसे पुरुष इसाधारश्रवणाच्च कथं रूपादिप्रतिपादनपराणां श्रुतीनां परमात्मपरत्वमऽशब्दमस्प- शमरूपमव्ययं, स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठतःस्वे महिम्नि, आकाश- व सर्वगतश्च निस इसादिश्रुया रूपादिरहितब्रह्मस्वरूपावगमा- दियाशङ्याहुः ॥ तं इति ॥ वसतीरापाततः प्रतीयमानपरमेश्वरा- तिरिक्तप्रतिपाद्यरूपा विसृज्य तेऽधिमूलं प्राप्ता, यतस्त्वदुपासना- याम् आशा आशयो यासां ता वयम् । तथाच परमेश्वरस्यापीच्छा- वशात् साधकानुग्रहार्थं मायामयरूपादिस्वीकारो न विरुद्धयते । प्रकृति स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया * माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यति नारद * सर्वभूतगुणैर्युक्तं न मां पश्यन्ति सूरय इसादिस्मृतेः । अशब्दमियादिशास्त्रं निरस्तसर्वविशेषज्ञेय- ब्रह्मपरम् । सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः हिरण्यश्मश्रुरि- सादिशास्त्रमुपास्यब्रह्मपरम् । तथा स्वमहिमप्रतिष्ठस्याधारविशेषोप- देशोऽप्युपासनार्थो न विरुद्धयत इति भावः । तस्मादनुग्रहार्थ POET ·गूढार्थदीपिकायाम् | १ अध्यायः । (२१)। १०९ . प्रकटितलावण्यसागरविग्रहस्य तव सुन्दरस्मितस्य निरीक्षणे यो तीवकामोऽभिलाषस्तेन तप्तात्मनां जीवानां, हे पुरुषोत्तम दास्यं देहि । त्वदनुग्रहं विना तव दास्यस्य दुर्लभत्वात् । तेन विनो- द्धाराऽसम्भवात् । तत्प्रदानेन जीवानुद्धरेति भावः । यद्वा, तब सुन्दरं यत् स्मितं चराचरात्मकं निरीक्षणं भूतात्मकं च जगत् तत्र तीव्रो यः कामस्तेन तप्तात्मनाम् । तथाच तादृशतापनिवृत्त्यर्थं स्वदास्यं देहीसर्थः । निश्वसितमस्य वेदा वीक्षितमेतस्य पञ्च भूतानि * स्मितमेतस्य चराचरमस्य च सुप्तं महाप्रलय इसभियुक्त- वाक्ये चराचरादेर्भगवस्मितादिरूपेण निरूपणंद्रष्टव्यम् ॥ ३८ ॥ ननु यदि निरुपाधिकप्रेमवयो भवसस्तर्हि सालोक्यादिफलं प्रार्थ्यतां, किमर्थं दास्यं प्रार्थ्यत इसाशझ्याहुः ॥ वीक्ष्यालकावृतमुखं तव कुण्डलश्रिी गण्डस्थलाधरसुधं हसितावलोकम् ॥ दत्ताऽभयं च भुजदण्डयुगं विलोक्य वक्षः श्रियैकरमणं च भवाम दास्यः ॥ ३९ ॥ वीक्ष्येति ॥ इदं सर्व वीक्ष्य दास्य एव भवाम । तत्र सा- रुप्यं नास्माकमपेक्षितम् । यतोऽलकैः समानरूपैस्तदुपलक्षितैः । स- मानरूपैर्धमरैश्चातं मुखम्। तथाच सारूप्यं गतानामपि या भक्ति- रवशिष्यते तदर्थिन्यो वयमिति भावः । तथा सामीप्यापेक्षामपि वारयन्ति ॥ कुण्डलाभ्यां श्रीः शोभा यस्य, तयोःश्रीयस्मादिति वा । तथाचाऽसन्तसमीपयोस्तत्र प्रमाणभूतसांख्ययोगरूपयोः कुण्डलयोरपि यदा मुखावलोकनपरत्वं तदान्यस्य का कथेति भावः। गण्डौ विशालौ सुधापानार्थ स्थले यस्मिन्, तथा अधरे ·सूचीपत्रम्। रु०॥०पा० १ . १ . o १ २ O . or . ६ . १ • गणपाठः गोलप्रकाश गंगालहरी गुरसारणी जातकतत्वम् तत्त्वदीप तर्कसग्रहः दत्तकमीमांसा धर्मशास्त्रसग्रह. धातुपाठ. (शिला -1) धातुरूपावली परिभाषापाठः पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता प्रथम परीक्षा प्रथमपुस्तक हिन्दी प्रश्नभूषणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम ग्रन्थ ) बीजगणितम् (म० म० पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहिना) १ मनोरमा शब्दरत्नसहिता ( टाइप) मुहूतमार्तण्डः लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता लघुकौमुदीभाषाटीका (पं० मथुराप्रसादमिश्र कृत) (टिप्पणीसहित) लीलावती (म०म० पं० सुधाकर कर्नाटप्पणीसहित) १ वसिष्ठसिद्धान्तः विष्णु सहस्रनाम व्याकरणकौमुदी (उपक्रमणिका का दूसरा भाग) शब्दरूपावली शृङ्गार सप्तशती समासचक्रम् समासचन्द्रिका सरखतीकण्ठाभरणम् साङ्घन्यचन्द्रिका टिप्पणीसहिता सिद्धान्तकौमुदी (पं० बामनाचार्येण संशोधिता) २ सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता २ उपसर्गवृत्ति क्षेत्रकोमुदी क्षेत्रसंहिता . १ १ १ ६ ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। अस्माक्ष्म स्पृष्टव सस्तत्मभृति अन्यस्य समक्षे स्थातुमपि न पार- यामः शक्नुमः । इतः परं तत्समक्षे स्थितिः कोटिनरकखेदादप्य- ऽधिकखेदं करोतीति सूचनाय बतेत्युक्तम् । किञ्च, नैतावन्मात्रम्, अपि तु त्वयाभिरमिता बालभावमारभ्य त्वया सार्द्ध त्वत्प्रसादाद क्रीडामपि लब्धवत्यः। अम्बुजमन्तःकरणकमलमश्नुते व्याप्नोतीस- म्बुजाक्षः। तथाचान्तःकरणत्तिज्ञस्त्वं सर्व जानन्नपि किमेवमा. ग्रहं करोषीति सम्बोधनाशयः । स्वस्य भगवत्पादतलस्पर्शयोग्य- सामपि सूचयन्ति ॥ कचिदरण्यजनाः प्रिया यस्य । तथाच वय- मप्यरण्यजनत्वात् क्वचिदस्पाक्ष्मेति भावः । इतः परमन्यत्र क्वा. पि स्थातुमशक्ता इसत्र हेतुमाहुः ।। रमाया लक्ष्म्या दत्तोत्सवं द- तावसरं वा । तदपि क्वचिदेव, न सर्वदा । तथाच रमाया अपि यत् मायं दुर्लभ चेदं पादतलं स्पृष्टाऽन्यसमक्षे स्थातुमस्माकं का शक्तिरिति भावः । यद्वा, हे अम्बुजाक्ष दृष्टयैव तापनिवारक, यथा लक्षम्या चाञ्चल्यं विहायतत्माप्त तथाऽस्माभिरपि सर्वतश्चाञ्चल्यं परित्यज्य तत्माप्तये तदेकनिष्ठतैव संपादनीयेसाशयेनाहुः ॥ रमाया इति ॥ किञ्च, अरण्यजनप्रियस्य सर्वसङ्गविनिर्मुक्तेषु वने स्थित्वा तवाराधनपरेष्वेव तव प्रीतिदर्शनात् सवप्रीत्यर्थ तत्साम्य- मेवास्माकमपि संपादनीयमित्याशयः । किञ्च, स्वान्ये सर्वदा त्वयाऽभिरमिता अपि जाताः । अन्यथा जीवनस्यैव दुर्लभत्वात् । तस्माद्वयमन्यत्र गन्तुं प्रेषयितुं च न समुचिता इति भावः॥ कचि- दक्ष इति पाठस्तत्रानः सर्वभावेन स्थातुमियर्थः । अनभिज्ञापले, ननु कामाग्नितप्तानां यदि गृहकृयेषु नास्ति शक्तिस्तथापि कुलाङ्गना- नां युष्माकं पतिसान्निधावेव स्थातुमुचितमतः स्वपतीनेवोपगच्छत, त एवैनं कामाग्निपि सिञ्चयुरिति चेत्तत्राहुः॥ यहींति॥ हे अम्बु- जाक्ष ? नव नेत्रकमलदर्शनक्षणमारभ्यैव वयं भ्रमरीभूय स्थिताः ?

·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । स्मेत्युत्पन्नचक्षुरागेण लब्धचित्तासङ्गादिकाः किमेवं ब्रवीषि। चक्षु- रागः प्रथमं चित्तासङ्गस्ततोऽथ संकल्प * इति रसशास्त्रं किं न जानासीति भावः । तत्राऽपि यार्ह अस्मद्भाग्योदयक्षणे कदाचिदेव क्वचिदपि दुर्लभे गोवर्द्धनादिकुअप्रदेशे त्वया अभिरमिता निज- भावव्यञ्जनयाभिनन्दितवत्यस्तवपादमूलमस्पाक्ष्म करेण संवाहना- ऽऽधर्थ कुचाभ्यां वा स्पृष्टवयो, यतो रमायाः, जातावेकवचनं, रम- णीनां दत्तोत्सवम् । यद्वा, यद्वाञ्छया श्रीललनाऽऽचरत्तप * इति नागपत्नीनां मुखाच्छ्रुतत्वाद् रमाया वैकुण्ठवासिन्या लक्ष्म्या नारा- यणप्रियाया अपि रमणाभिकाक्षिण्या उत्सवदायकम् । तथास्माकं तदभिलाषे, किं चित्रमिति भावः। स्वस्य योग्यत्वेन दुर्लभत्वमाश- याहुः॥ अरण्यजना गोपादय एव प्रिया यस्य । यद्वा, रमणीना- मुत्सवजनकस्य कादाचित्कत्ववर्णनमसङ्गतमिसाशङ्ख्याहुः॥ भरण्य- जनाः पुलिन्धः प्रिया यस्य । तथाच पुलिन्धादिपु दर्शनादिना प्रीतिजनकस्य पादतलस्पर्शोऽस्माकं दुर्लभ इति भावः। अहो रमण अस्मान् विहाय तादृशानांप्रीतिं प्रयच्छसीत्युपालम्भोऽपि व्यज्यते। तत्प्रभृति अन्यदर्शनमपि न रोचते । तथाच कोऽप्युच्चाटनमन्त्ररूप- स्ताव पादतलमात्रस्पर्श एवेति भावः । अज इति पाठे, ननु भो मिथ्यावादिन्यो ब्रज वसथैवेति चेत् तत्राहुः ॥ अञ्जः = अनायासेन, तथाच तत्र बलाद् वसामो, न तु पीयेति भावः ॥ मानिनीपले, नन्यङ्गस्पर्शादिना कामाग्निमुद्दीपयित्वा संप्रत्येवं वक्तुं प्रवृत्ता इत्याशङ्ख्याहुः ॥ यहींति ॥ बाल्ये त्वदङ्गस्पर्शः कदाचित् कृतः स्यात, परन्तु यत्प्रभृति तव पादतलं रमणीनां दत्तक्षणं जातं तत्प्रभृति कश्चिदपि कदाचिदपि नाऽस्माक्ष्म। यतो वाऽरण्यजन- प्रियस्य वानरादिपियस्य सतः, त्वया कथादिना अभिरमिता अपि। अत एवान्येषां श्वश्रूप्रमुखानां समक्षं स्थातुं पारयाम । अन्यथा ·९९ गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। तैर्दिष्येमहति भावः । अम्बुजवद्विशालनेत्रस्यास्मत्स्वभावं पश्यतो नैवं प्रार्थनमुचितमिति संवोधनाशयः ।यद्वा, यदि तव पादतलं वय- मस्पाक्ष्म तर्हि तत्प्रभृति अन्यप्तमक्षं स्थातुमपि न पारयाम । बतेति खेदे । तथा सति महान् खेदः स्यादिति भावः। न तु तथा जातमतो महत् कुशलमिसर्थः । पादतलस्पर्शमात्रस्य यदा इयं कथातदा त्वयाऽभिरमितानांजायमानस्तु खेदोवाचामप्यगोचर इत्य- भिप्रायेण त्वयामिरमिता इत्युक्तम् । ननु मदङ्गस्पर्शवतीनां मया- भिरमितानां प्रतिदिनमानन्दास्वादनपराणां तत्समक्षावस्थाने किं प्रयोजनमित्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमुक्तं, रमायादत्तक्षणम् । तथाचैवंविध- पादस्य तवगर्वावश्यम्भावादखर्वगर्ववतीभिरस्माभिः सङ्गलः स्था- यित्वासम्भवात् तादृशस्य सुखस्य तथाविधदुःखकारणत्वसम्भ- वान्मैवमिति भावः । तत्राप्यरण्यजनप्रियस्य रमणविरोधिभाववत- स्तथाचोभयभ्रष्टत्वसम्पादकं तव पादतलस्पर्शादिकमिति भावः ।। निवृत्तिपक्षे, ननु मया सिक्तोऽपि यथोक्तवादिकल्पितदुस्त- कैर्निर्वापणं यास्यतीति चेत् तत्राहुः ॥ यहाँति ॥ हे अम्बुजाक्ष. सर्वहृत्कमलव्याप्त ! यदा तव प्रसादोदयकाले प्राप्तसाधनसम्पदा- धिकारिणा विचारिता वयं तव पादतलमस्पाक्ष्म तत्प्रभृति नान्य समक्षं स्थातुमपि पारयाम । ब्रह्मातिरिक्तं किमपि पारमार्थिक न प्रतिपादयामः । आपाततोऽर्थान्तरप्रतीतावपि अन्तस्तात्पर्येणा- न्यपरत्वं नास्तीसर्थः । तत्रापि त्वया परमात्मना अभिरमिता त्व- य्येव समन्वयं प्राप्ताः । ननु तथापि, यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इयादिश्रुतीनां सविशेषपरत्वमेवावसीयते । निर्विशेषस्य निर्व्यापारस्य जगत्कर्तृत्वाद्यसम्भवादियाशङ्कानिरासायोक्तं-श्व- चिद्रमाया आपातरम्याया महामायाया दत्तक्षणं, न तु सर्वत्र सर्वदा च । तथा शाखाग्रन्यायेन तासां सविशेषे वा, निर्विशेष एव - ·१०० रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । तात्पर्यम् । यश्चोरः स स्थाणुरितिवद् यो जगत्कर्तृत्वादिविशिष्टः स निर्विशेषः परमात्मेति जगत्कर्तृत्वादेनिर्विशेषब्रह्मलक्षणकत्वे ना- ऽस्ति कश्चिद्विरोधः। दृग्दृश्यसम्बन्धानिरूपणान्मायासम्बन्धो ब्रह्म- णि न वास्तव इति भावः । ननु श्रुतवेदान्तानामपि यथापूर्व- संसारानुत्तिदर्शनात् कथमुच्यते पुनरन्यपरत्वमस्माकं नास्ती- त्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमुक्तम्-अरण्यजनानियस्य ॥ तथाच विवेकवैरा- ग्यादिसाधनविधुरत्वच्चरणारविन्दानभिमुखस्येयं कथा, न तु सर्व- साधनसंपदलंकृतस्येति भावः ॥ ३६॥ ननु रमाया दत्तक्षणमित्युक्त्या, तद्वद् अस्मानप्यङ्गीकुर्विति भवतीभिः सूचितम् । परन्तु लक्ष्म्या दैवगसा जातो यः सम्ब- न्धः स तु प्राथमिको, भवतीनां तु न तथेयतः किं करोमीतिचेत् तत्राहुः॥ श्रीर्यत्पदाम्बुजरजश्चकमे तुलस्या लब्ध्वापि वक्षसि पदं किलभृत्यजुष्टम् ॥ यस्याः स्ववीक्षणकृतेऽन्यसुरप्रयास- स्तबद्वयं च तवपादरजः प्रपन्नाः ॥ ३७॥ श्रीरिति ॥ श्रीर्यथा यत्पादाम्बुजरजश्चकमे कामयते स्म, तद्वद्वयमपि तव पादरजः प्रपन्नाः । तथाच श्रीरपि न दैवगया भवन्तं प्राप्तवती, किन्तु महता तपसेति भावः । तत्रापि तुलस्या सपल्या सह । न चाङ्गसङ्गालाभाव सापल्यमप्यङ्गीचकार, अपि तु भत्त्यतिशयादेवेसाशयेनाहुः ॥ वक्षसि पदं लब्ध्वाऽपि तुलस्या एवासाधारणामिति वा । तथाच परमोत्कृष्टस्वतन्त्रस्थलं प्राप्यापि तादृशं रजो यच्चकमे तद्भत्त्यतिरेकविजृम्भितमिति भावः । ननु ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । ( २९)। १०१ कुत एवमिसाशा रजसो माहात्म्यमाहुः। भृसैर्नारदादिभिः स. वैरपि तदेवानन्यतया सेवितम् ॥ किलेति प्रसिद्धम् । नाऽत्र कि- चिद्वक्तव्यम् । रज एवैवंविधसामर्थ्य, यत् तत्र संलग्नचेतसः पुन- रन्यत्र गमनासम्भवसम्पादनं, नान्यस्यातो लक्ष्मीर्वक्षसि पदं ल- ब्ध्वापि कदापि चेतसोऽन्यत्र प्रवृत्तिर्न भरेनाप्यन्यस्य कस्यापि स्पर्श इति मनसि निधाय यद्रजश्चकम इति भावः । ननु लक्ष्म्याः कुत एतावद्भयमियत आहुः ॥ यस्या लक्ष्म्याः स्वस्य वीक्षणकृते श्रीरस्मान् करुणया पश्यत्विसतदर्थमन्येषां मुराणां ब्रह्मादीनां प्रयासः । सर्वपुरुषार्थानां तदधीनत्वात् । तथाच बहवो मां प्रार्थ- यन्ते । कश्चित् कदाचिदत्यन्तं यदि तपः कुर्यात् तर्हि स को वेद किं कुर्यादिति विचारवसास्तस्यास्तावद् भयामिति भावः । तद्वद वयमपि प्रार्थनावतां बहुत्वमालोक्य तद्भयात् प्रथममेव तव पाद- रजः प्रपन्नाः । तस्मादस्मदर्थमेवावती! भवानात्मानं न गोपय गोपनाऽसम्भवादतो माऽस्त्वाग्रह इति भावः । यद्वा, तव पादस्पर्श- स्य को वा तादृशो महिमेति चेत् तत्राहुः ॥ श्रीरिति ॥ यद्वा, ननु चरणस्पर्शादेव भवसः कृतार्थाः किमर्थमङ्गसङ्गार्थ विकलचित्ताः। किञ्चाङ्गसङ्गमवाप्य पुनश्चरणस्पर्शो भक्तिर्न भविष्यति । नचैवं का हानिरिति भ्रमितव्यम् । तस्या एव परमपुरुषार्थत्वादित्या- शङ्ख्याहुः ॥ श्रीरिति । तथाच भगवत्पादरज एव तथाविधं यथा वक्षःस्थलनिवासिनी श्रीरपि तदेव चकमे। परमभक्तायास्तुलस्याश्च तदेवाऽसाधारण स्वाश्रयैश्च सर्वैर्भूखैस्तदेव जुष्टम् । तस्मात् तत्प- तिबन्धकमङ्गसङ्गाभिलाषं निवर्स तदेकशरणत्वमेवाश्रयिष्याम इति भावः ॥ अनभिज्ञापले, ननु सौन्दर्यादिगुणसम्पन्नाः शोभन- कुलोत्पन्ना महिषीपदयोग्याः किमेवं ब्रूयेसाशङ्ग्य महिषीपदापेक्ष- येदमुत्कृष्टमिति लक्ष्मीदृष्टान्तेन समाधानमाहुः ॥ श्रीरिति ॥ यद ·१०२ रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । . यस्माल्लक्ष्मीर्नारायणस्य पदाम्बुजरजो यथा चकमे तद्वयं नारायणसदृशस्य तव पादरजः प्रपन्नाः । यद् यस्य नारायणस्य तद्वत् तत्तुल्यस्य तवेति वा । नारायणसमो गुणैरिति * गर्गोत्या तव नारायणसमत्वेऽस्माकं लक्ष्मीसमत्वमर्थादागतमिति भावः । तत्रापि वक्षसि परमोत्कृष्टस्थले पदं रमणीभावं लब्ध्वाऽपि तुल- स्याः सपत्न्याः पदमपि भृत्यैर्जुष्टं पुरुषजनसमुदाययुक्तमपि । त- थाच तस्या यथा प्रेयसीभावसमुचितां लज्जां स्वन्यूनतां चाविगण- य्य दासीभावोऽभिलषितस्तथैवास्माकमपि । यद्यऽप्येवं न,तथापि त्वं नारायणवन्नाचरसि, वक्षःस्थलोद्वहनयोग्या अस्मान् स्वपाद- तलसन्निधौ स्थातुमपि न ददास्यतो दग्धललाटा वयं किं कुर्म इति भावः। ननु लक्ष्मीवत्त्वमपि युष्मासु प्राप्तमित्याशङ्कयाह ॥ य- स्या इति ॥ तथाच या पुत्रतुल्यान् सुरादीनपि ययाकयाचिच्छ- त्याऽनुगृह्णाति सा चञ्चलेति मूर्खप्रवाद इति भावः । श्रीः पदा- ऽम्बुजरजश्वकमे, वयं तु पादरज इत्युक्त्या श्रियः स्ववासस्थानो- पमसादृश्योपाधिकसेवनमस्माकं तु निरुपाधिकमिति व्यज्यते । यद्वा, ननु स्वस्वपतिवक्षःस्थलरमणयोग्याः कथं दासीभावं प्रार्थ- यन्ते ? इत्याशय, यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तदेवेतरो जन * इति न्यायमवलम्ब्य समाधानमाहुः ॥ श्रीरिति ॥ स्वभर्तुर्नारायणस्य वक्षसि पदं लब्ध्वापि लब्धनारायणपादसबन्धया तुलस्या सह, यस्य तच्च वृन्दावनसम्बन्धि पदाम्बुजरजश्चकमे । तत्सेवनाऽर्थ वृन्दावनशोभारूपेण प्रेयोवक्षसि रेखारूपेण श्रीरत्रास्ते । तुलस्यपि वृन्दाख्यदेवीरूपेण वृन्दारूपेण चाऽऽस्ते इति भावः। तस्मात् परम- पतिव्रताया लक्ष्म्या यदैवं दशा तदानीं वयं कथं, भर्तुः शुश्रूषण- मित्याद्युपदेशार्हा इसपि ध्वनितम् ॥मानिनीपक्षे, ननु श्रीहन्दे अपि स्वपति सक्त्वाऽत्र वने मम सन्निधौ तिष्ठतः, यूयं किमिसेवंविधं ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। १०३ मानं कर्तुं प्रवृत्ता इति चेत् तत्राहुः ॥ यद्यपि श्रीन्दया सहा- ऽत्र स्थितं ते पादरजश्चकमे तद्वद्वयं किं पादरजः प्रपन्नाः !! अपि तु नेति काक्वा योज्यम् । तयोरेव तद्युक्तं नास्माकमिति भावः । यद्वा, यस्य नारायणस्य पदाम्बुजरजः श्रीश्चकमे, तद्वद्वयं = तेन नारायणेन तुल्या वयम्, अत एव तादृशलक्ष्म्यादिप्रार्थनीयं पाद- रजः सम्पन्नास्तव लक्ष्म्यादिसशस्य तुल्या आराधनीया इति भावः ॥ निवृत्तिपक्षे लक्ष्म्यादिवत् स्वस्य भगवत्परायणत्वमाहुः ॥ श्रीरिति । तथाच श्रयादिसमस्ताराध्यपादपझे समस्तश्रुतितात्पर्य- विषय परमात्मनि सर्वभावेन रतिः सम्पायेति भावः ॥ ३७॥ तथाच भगवदेकभोग्यशरीराणामस्माकं मनोरथं पूरयेति प- श्चिमदिग्गताः प्रार्थयन्ते ॥ तन्नः प्रसीद वृजिनार्दन तेऽघिमूलं प्राप्ता विसृज्य वसतीस्त्वदुपासनाऽऽशाः ॥ वत्सुन्दरस्मितनिरीक्षणतीबकाम- तप्तात्मनां पुरुषभूषण ! देहि दास्यम् ॥ ३८ ॥ तन्न इति ।। यस्माद्वयं भवत्पादरज एव प्रपन्नाः । प्रपत्तिश्च भवत्मसादं विना दुर्लभा । तस्मात् प्रसीद प्रसन्नो भव । त्वयि प्रसन्ने किमपि नावशिष्यत इति भावः । ननु दुःखपदं मत्सङ्गम- प्रतिबन्धकं दुरदृष्टं भवतीनां वर्तते। तत्र मया किं कर्तव्यमिति चेत् तत्राहुः ॥ हे वृजिनाईन ॥ सकलदुःखनिदानभूतदुरितविनाशन स्मरणादिनापि समस्तपापतृणदावानलस्य तवाभिमुख्यं प्राप्ताना- मस्माकं पापनिवारणे को भार इति भावः। एतेन स्वपत्यादिसाग- ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । कृतमपि पापं नाशयेति सूचितम् । सर्वधर्मान परिसज्य मामेकं शरणं व्रज * अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः * तावद्रागादयः स्तनास्तावत् कारागृहं गृहम् * तावन्मोहोऽधिनि- गडो यावत् कृष्ण न ते जनाः * इसादिशास्त्रात् । अथ स्त्रस्य प्रसादादियोग्यतामाहुः ॥ तेऽधिमूलं प्राप्ता इति ।। ननु स्त्रीणां स्वभावः-ईश्वरादपि प्रसन्नाद् गृहस्थाश्रममुखमेव प्रार्थयन्ति । त- तस्तदनुकूलः किं प्रसादोऽपेक्षित इतिचेत् तत्राहुः ॥ वसतीविस- ज्येति ॥ गृहस्थाश्रम एवास्माभिस्यक्तो, न तु गृहमात्रमिति सूच- नाय वसतीरिति बहुवचनम् । यतो वयं, त्वदुपासनाऽऽशाः भग- वदुपासनां करिष्याम इसेवंविधा आशा यासां ताः । न तु तज्ज- न्यं मुखमस्माकमपेक्षितम् । तथाच गन्धपुष्पादिनोपासनपराणा- मनन्यभक्तानामिवावर्जनीयतयाप्राप्ते सुखोपभोगे न कश्चिद्दोष इति भावः । यद्वा, सवोपासस्योपासनस्य नाशो यासु ता वसतीः । तथाचाभीप्सितानुकूल एव प्रसादो युक्तो, न तु तत्पतिकूलः । तस्मादितः परं गृहसम्बन्धिवार्ताऽपि न विधेया। तत्र प्रेपणं तु दूरनिरस्तमिति भावः । एवं भगवन्तमभिमुखीकृस प्रार्थ्यमावेदय- न्ति ॥ त्वदिति ॥ हे पुरुषभूषण दास्यं देहि । अधिकारिभेदेन दास्यस्यानेकविधत्वात् तद्रूपं खतापोत्याभिव्यञ्जयन्ति- तव मुन्दरं परमानन्दजनकं यत् स्मितपूर्वकं निरीक्षणं तेन तीव्रो यः कामस्तेन तप्तान्तःकरणानामस्माकम् । तथाचैतत्तापनिवर्तकदास्यं देहीति भावः । दास्यस्य स्वव्यापारसाध्यस्य, देहीति प्रार्थनया यथोक्ततापनिवृत्तस्तवारत्वात् तस्याश्च त्वदधीनत्वादयथाऽस्माकं तन्नित्त्यर्थ त्वदपेक्षा तथा तवास्मदपेक्षायां स्वयमुद्यम्यास्मदुपभोगः कार्यः । प्रभुणा ह्यपेक्षितवस्तुनि दत्ते दास्यं भवतीति भावः । ननु किमिदं कामोपाधिकं दास्यं प्रार्थ्यते, शुद्धमेव तत् प्रार्थ्यतामिति ·गृढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। १०५ . चेत् तत्राहुः ॥ पुरुषभूषणेति ॥ पुरुषो भूत्वा भूषणरूप ! तथाच भूषणं यथा कण्ठादौ धार्यते तथा पुरुषाकारभूषणरूपस्त्वमपि धारणयोग्यस्तस्मान्माणिखचितभूषणधारणे लाक्षाधारणवन्मध्ये का- मोपभोगो, न तु तदुपाधिकृतं दास्यमिति भावः । यद्वा, तव त- स्मान्नः प्रसीद । हे जिनार्दन ! स्वप्राप्तिप्रतिबन्धकं पापं नाशय । यतः ॥ प्राप्ता विसृज्य वसतीरिति ॥ तस्मात् तव सुन्दरस्मितस्य नितरामीक्षणेन चिन्तनेन तीवो भजनाभिलाषस्तेन तप्तात्मनां तपः- सपन्नचित्तानां दास्ये लब्धाधिकाराणामस्माकं लक्ष्म्या इवाऽस्मद्- योग्यं दास्यं देहि । यतो हे पुरुषेषु भूषण! तवापीदमेव योग्य- म् । अस्माकं च कामोपाधिकृतोऽपि तव सम्बन्धोऽलङ्कारायैवेति भावः ॥ अनभिज्ञापले, नारायणसमो गुणैरित्युक्तत्वात् त्वं नारा- यणगुणधारणे योग्यो, वयं च तद्भक्तगुणधारण इसाशयेनाहुः ।। तदिति ॥ यस्मात् त्वं नारायणसमस्तस्मान्नस्तद्भक्ततुल्या अस्मान् प्रसीद । ननु प्रसन्न एवाहमस्मि, स्वस्मिन्मम कोपो भवतीभिः कदा दृष्ट इति चेत्, तत्राहुः ॥ हे जिनार्दन, दुःखविध्वंसकर । ननु नास्ति भवतीनां किमपि दुःखम् । गृहाद्युपद्रवजनितदुःख- हेत्वऽसुरादिविनाशाय ममोद्युक्तत्वात्। तस्मात् किमिसेवं दैन्यमा- विष्कुरुतेति चेत्तत्राहुः॥त इति ॥ तथाच गृहादिकं महाग्निज्वालया प्रज्वलतु, तिष्ठतु वा । नाऽस्ति अस्माकं तत्प्रयुक्तं किमपि दुःखं, सुखं वेति भावः। ननु भवत्वेवं, यदर्थं वसतीपिसृज्य मदधिमूलं प्राप्तास्तादेव याच्यतामिति चेत् तत्राहुः॥ त्वदुपासनाऽऽशाः॥ तवो- पासनायां सेनायां श्लेषण, उप आसङ्गेन स्थितिरूपा आशा यासां, नतूपासनया दास्यमाने कस्मिंश्चित्सुखे ताः। त्वत्सुखार्थमङ्गसङ्ग- दानादिरूपोपसनापराणामस्माकमप्यवर्जनीयतया मातेन मुखोप- भोगेन, को दोषः इति भावः । ननु तादृशमुपासनं तु स्वपतेरेव १४ ·१०६ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । संभवति । न चाऽहं युप्माकं पतितानन्यस्तु संप्रति विवाह इति चेन्न । उपनयनरहितस्य मम अति विहानविकारात् । विवाहितानां भ- वतीनामपि तदयोगाञ्चलाशयाहुः ॥ त्वदिति ॥ तादृशकामतप्ता- स्मनामप्यस्माकं दास्यं दासीभावमेव देहि । तथाच न वयं विवाहा- ऽर्थिन्यः, किन्तु दास्याऽर्थिन्य एवाऽतस्तवोपनयनादिरहितत्वे- ऽस्माकं च कन्यास्त्रे परोढवे वा न काऽपि हानिः । सर्वथाऽपि दास्यसम्भवादिति भावः । यद्वा, हे जिनार्दन! अस्माकं विरहदुः- खदानमनुचितामिति भावः । न चाऽस्यस्मदुःखनाशे कश्चन तव प्रयास इसाशयेर सम्बोधयन्ति ॥ हे सुन्दरस्मितनिरीक्षण । एतावतैवास्मद्दुःखनित्तिरिति भावः । यतस्त्वत् त्वत्त एव य- स्तीत्रः कामस्तेन तमात्मनाम् । अतस्ततापनित्यर्थविकसितमुख- पङ्कजो भूत्वा दास्यमात्र देहि, न तु बहु प्रार्थयाम, यद्भयादेवं- खरूपमात्मानं कृतवानसीति भावः । किञ्च, काममहोदधिभूतत्वा- देव स्त्रीलम्पटस्य तवास्माभियुवतिभिः स्वाट्टै रुपामनं सुखजनक- मतस्तत्सेवनप्रार्थनाऽपि त्वदर्थमेवेसाशयेन सम्बोधयन्ति ॥ हे पुरुष- भूषण ।। यट्ठा गौराङ्गीनामस्माकमलङ्कारार्थ पुरुषाकारमिन्द्रनील- मणिमयं भूषणं विधात्रा रचितम् । तस्मात् स्वोत्पत्तिसार्थक्याया- ऽस्मत्कण्ठसंलग्नला त्वयाऽवश्य सम्पाद्यति नर्म व्यञ्जयन्ति ॥ हे पुरुपभूषणेति ॥ मानिनीपक्षे, ननु लोकोत्तरपरमसौन्द-कृष्ट- चतमः स्त्रियो महास्यं प्रार्थयन्नि । भवसस्तु स्वामित्वमपि मत्मा- धनयापि नैवाङ्गीकुरुथेति महानन्याय इसाशङ्ख्याहुः ॥ तदिति ॥ सन् तस्मान्नः प्रसीद । अहंग्रहगमुमथै च सज। हे वृजिनार्दन । सर्नदुखच्छेदकस्यापि दुःखानुच्छेदनमनुचितमिति भावः । यद्वा, वृजिनार्दनस्य तव स्वदुःखानिवारणमनुचिनमिति भावः । यद्वा वृजिनं दुःखमईयति पार्थयतीति । तथाच दुःखोदई वस्तु न मा- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। १०७ ऽर्थनीयमिति भावः। यतो निरपेक्षाऽपेक्षा केवलं दुःखायैव भवती- त्याशयेनाहुः ॥ नेति॥वसतीविसृज्य त्वदुपासनाऽऽशा वयं तवाधि- मूलंन प्राप्ताः। तस्मात् त्वत्सुन्दरस्मितनिरीक्षणततात्मनामेव दास्यं देहि, न त्वस्माकं स्वामिनीभावमप्रार्थितत्वात् । न ह्यपार्थितमनु- त्तममपि वस्तु कस्यचिदुपादेयं भवतीति भावः । पुरुषानेव भूष- यति । तथाच सक्तकामसन्तप्तचित्तो यदि जातोऽसि तर्हि गोप- वधूरूपेण गोपान भूषयेति भावः । यद्वा, शरीरमात्रमस्माकं तब सविधे वर्तते, मनस्तु स्वस्वगृहमेव प्रविष्टम् । अत एवाग्रहेणात्राव- स्थाने कृतेऽपि नास्ति किञ्चित्फलमियाहुः ॥ तदिति ॥ तत् त- स्मादितः परमस्मासु प्रसाद एवं विधेयो, न तु वृथाग्रहः । न चेई तवोचितं, स्वपरदुःखजनकत्वादस्य कर्मण इसाशयेन सम्बोधय- न्ति ॥ हे वृजिनार्दनेति ॥ मत्सन्निशावेता स्थिता इति न भ्रमित- व्यम् । वयं तु तेऽघिमूलं विसृज्य, वसतीः प्राप्ताः। नन्वतच्चि- त्तानां त्वदुपासनं सम्भवति । यतस्त्वदुपासस्य समीपावस्थाना- दिरूपोपासनस्य नाशो यासु । अनः स्वाभाविकास्मत्सुन्दरस्मि- तादिना तीव्रकामाक्रान्तता तव नोचितेति चयन्यः सम्बोधर- न्ति ॥ हे सुन्दरस्मितनिरीक्षणतीवकाम ॥ नेदं पुरुषरत्नानां लक्ष- णमपि तु पुरुषापसदनामतः पुरुषभूपणस्य तव नेदमुचितमिति भावेन सम्बोधयन्ति ॥हे पुरुपभूपणेति ।। तस्मात् पुरुषभूषणस्य तव त्वदर्थ तप्तात्मनामपि स्त्रीणां स्त्रीभावदानमयोग्यम् । किञ्चिदानाव- श्यकत्वे दास्यमात्रं दातुमुचितमिलाशयेनाहुः ॥ त्वत् स्वद्रियोगात् तप्तात्मनामपि दास्यमात्रं देहि । सर्वथा विमुखाभिस्तु भापगमाफि तब नोचितमियर्थः॥ निवृत्तिपक्षे, अथ य एषोऽन्तरादिले हिरण्मयः पुरू हो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश आपणखात् सर्व एव सुवर्णस्तस्य ·१०८ रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । । यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी, तस्योदिति नाम, स एष सर्वे- भ्यः पाप्मभ्य उदित, उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेदे साधाः श्रुतयः परमात्मानमेवोपास्यमावेदयन्ति ॥ तदिति ॥ यस्मात् सर्वश्रुतितात्पर्य्यविषयो भवानेव तस्माद् उपासनापरा अस्मानपि प्रसीद । अस्मत्तात्पर्य्यविषयत्वमात्मनः स्वीकुरु । यतो हे जिनार्दन ! सर्वपापासंस्पर्श ! निर्विशेष- त्वात् तथात्वेनोपासितस्त्वमुपासकस्य दुःखमात्रबीजभूतं पापमात्रं नाशयसि । स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित इति सर्वपाप्मापगम उक्तः । स च परमात्मन एव सम्भवति । आत्माऽपहतपाप्मेयादि- श्रुसन्तरात् । उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेदेति तदु- पासनात् सर्वपापनित्तिः कथितेति भावः । ननु हिरण्यश्मश्रुरि- सादिरूपश्रवणाद, य एषोऽन्तरादिसे पुरुष इसाधारश्रवणाच्च कथं रूपादिप्रतिपादनपराणां श्रुतीनां परमात्मपरत्वमऽशब्दमस्प- शमरूपमव्ययं, स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठतःस्वे महिम्नि, आकाश- व सर्वगतश्च निस इसादिश्रुया रूपादिरहितब्रह्मस्वरूपावगमा- दियाशङ्याहुः ॥ तं इति ॥ वसतीरापाततः प्रतीयमानपरमेश्वरा- तिरिक्तप्रतिपाद्यरूपा विसृज्य तेऽधिमूलं प्राप्ता, यतस्त्वदुपासना- याम् आशा आशयो यासां ता वयम् । तथाच परमेश्वरस्यापीच्छा- वशात् साधकानुग्रहार्थं मायामयरूपादिस्वीकारो न विरुद्धयते । प्रकृति स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया * माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यति नारद * सर्वभूतगुणैर्युक्तं न मां पश्यन्ति सूरय इसादिस्मृतेः । अशब्दमियादिशास्त्रं निरस्तसर्वविशेषज्ञेय- ब्रह्मपरम् । सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः हिरण्यश्मश्रुरि- सादिशास्त्रमुपास्यब्रह्मपरम् । तथा स्वमहिमप्रतिष्ठस्याधारविशेषोप- देशोऽप्युपासनार्थो न विरुद्धयत इति भावः । तस्मादनुग्रहार्थ POET ·गूढार्थदीपिकायाम् | १ अध्यायः । (२१)। १०९ . प्रकटितलावण्यसागरविग्रहस्य तव सुन्दरस्मितस्य निरीक्षणे यो तीवकामोऽभिलाषस्तेन तप्तात्मनां जीवानां, हे पुरुषोत्तम दास्यं देहि । त्वदनुग्रहं विना तव दास्यस्य दुर्लभत्वात् । तेन विनो- द्धाराऽसम्भवात् । तत्प्रदानेन जीवानुद्धरेति भावः । यद्वा, तब सुन्दरं यत् स्मितं चराचरात्मकं निरीक्षणं भूतात्मकं च जगत् तत्र तीव्रो यः कामस्तेन तप्तात्मनाम् । तथाच तादृशतापनिवृत्त्यर्थं स्वदास्यं देहीसर्थः । निश्वसितमस्य वेदा वीक्षितमेतस्य पञ्च भूतानि * स्मितमेतस्य चराचरमस्य च सुप्तं महाप्रलय इसभियुक्त- वाक्ये चराचरादेर्भगवस्मितादिरूपेण निरूपणंद्रष्टव्यम् ॥ ३८ ॥ ननु यदि निरुपाधिकप्रेमवयो भवसस्तर्हि सालोक्यादिफलं प्रार्थ्यतां, किमर्थं दास्यं प्रार्थ्यत इसाशझ्याहुः ॥ वीक्ष्यालकावृतमुखं तव कुण्डलश्रिी गण्डस्थलाधरसुधं हसितावलोकम् ॥ दत्ताऽभयं च भुजदण्डयुगं विलोक्य वक्षः श्रियैकरमणं च भवाम दास्यः ॥ ३९ ॥ वीक्ष्येति ॥ इदं सर्व वीक्ष्य दास्य एव भवाम । तत्र सा- रुप्यं नास्माकमपेक्षितम् । यतोऽलकैः समानरूपैस्तदुपलक्षितैः । स- मानरूपैर्ऋमरैश्चात मुखम्। तथाच सारूप्यं गतानामपि या भक्ति- रवशिष्यते तदर्थिन्यो वयमिति भावः । तथा सामीप्यापेक्षामपि वारयन्ति ॥ कुण्डलाभ्यां श्रीः शोभा यस्य, तयोःश्रीर्यस्मादिति वा । तथाचाऽसन्तसमीपयोस्तत्र प्रमाणभूतसांख्ययोगरूपयोः कुण्डलयोरपि यदा मुखावलोकनपरत्वं तदान्यस्य का कथेति भावः। गण्डौ विशालौ सुधापानार्थ स्थले यस्मिन्, तथा अधरे ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । मुधा यस्मिन्, गण्डस्थलं च तदधरसुधं च । कुण्डलयोः श्रीर्ययो- स्ते गण्डस्थले यस्मिन्निति वा । एतेन सालोक्यापेक्षा निवारि- ता । सालोक्यं प्राप्तयोरपि कुण्डलयोर्मुखनिष्ठाधराऽमृतपानाभि- लाषेण लोलत्वदर्शनात् । किञ्च, हसितपूर्वकमवलोकोऽवलोकन यस्मिस्तद्धसितावलोकम् । अनेन सायुज्यापेक्षाऽप्यस्माकं नास्ती- त्युक्तम् । यथोक्तमुखावलोकनजन्यानन्दस्य पृथस्थिति विनाऽनु- भवासम्भवात् । किञ्चन्द्रादिपदमप्यस्माकं नापेक्षितमियाशयेनाह ।। दत्ताऽभयं च भुजदण्डयुगं विलोक्येति ॥ तथाचामुरादेर्बिभ्यत इन्द्रादेरप्यभयमदं लोकपालास्पदम्, अपराधिजनदण्डरूपभुजावया- ऽवलोकनपराणामस्माकमिन्द्रादिपदाभिलाषो नोपपद्यते । इन्द्रा- दीनामपि भुजदण्डयोनिविष्टत्वादिति भावः । एहिकैश्वर्यवाञ्छा- ऽप्यस्माकं नास्तीसाशयेनाहुः ॥ वक्षः इति ॥ 'श्रिय एकं मुख्य रमणं वक्षःस्थलं विलोक्य । चकाराद धर्मस्यापि संग्रहः । तथाच सर्वतः संप्लुतोदकहूदवदन्तर्भूतसर्वपुरुषार्थ दास्यमेव मार्थयामः । तुलयाम लवेनाऽपि न स्वर्ग नाऽपुनर्भवम् * भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्वानां किमुताशिष इति भगवत्सङ्गिसङ्गस्यापि यदैवं माहात्म्यं तदा साक्षाद्भगवत्सङ्गस्य माहात्म्यं किमु वक्तव्यमिति भावः । एतेन भर्तृसागस्य पापरूपत्वं प्रकृते न सम्भवति दुःखरूपफलाजन- कत्वात् । भवन्तमवलोक्य लोकद्वयस्यापि सक्तत्वाचेसपि सूचितम्। यच्च, अस्वय॑मयशस्यं च फल्गु कृच्छं भयावहम् * जुगुप्सित च सर्वत्र ह्यौपपसं कुलस्त्रिय इति षड्दोपाभिधानं तदपि प्रकृते नोपपन्नम् । भगवतो यथोक्तषविधगुणत्वादिसपि ध्वनितम् । य- द्वा, ननु किमवलोक्य दास्यभावः प्रार्थ्यत इसाशङ्ख्याहुः ॥ वीक्ष्ये- ति ॥ श्रियैकरमणमिति मुखस्यापि विशेषणम् । तथाच लोकोत्तर- सौन्दर्यम् अवलोक्य दास्यो भवाम । ननु दृष्ट्वैव वाञ्च्छा न विवे- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। १११ या । प्रीययोग्यानामापातरम्याणामपि बहूनां पदार्थानां सत्त्वादि- साशङ्कानिरासायोक्तम् ॥ वीक्ष्यति ॥ भगवदास्यमेवं सर्वापेक्षयो- स्कृष्टम् । अत्रैवंविधविग्रहमादुर्भायोऽस्माकं दास्यपददानायैव भगव- ता कृत इति च सम्यग्विचा]सर्थः ॥ श्रियैकरमणमिसनेन सर्वो- तमा चतुरशिरोमणिभूता श्रीयंत्र सर्वभावेनासक्ता तत्र का वयंवरा- क्यो दास्येऽप्यनधिकारिण्योऽतः श्रियैकरमणं मुखादिकमवलो- क्याऽत्र यद्विचारणीयं तल्लक्ष्म्यैव स्वयंवरकाले विचारितमिति विचार्यम् । तदुक्तम् । नूनं तपो यत्र न मन्युनिर्जयो ज्ञानं कचिव तत्र न सङ्गवजितम् * कचिन्महाँस्तस्य न कामनिर्जयः स ई- श्वरः किं परतो व्यपाश्रयः * धर्मः कचित् तत्र न भूतसौहृदं सागः क्वचित् तत्र न मुक्तिकारणम् * वीर्यं न पुंसोऽस्स- जवेगनिष्कृतं न हि द्वितीयो गुणसङ्गवर्जितः * क्वचिच्चिरायु- न हि शीलमङ्गलं क्वचित्तदप्यस्ति न वेद्यमायुषः * यत्रोभयं कुत्र च सोऽप्यमङ्गलः मुमङ्गलः कश्चन काशते हि माम् * एवं विमृश्याव्यभिचारिमद्गुणैर्वरं निजैकाश्रितसद्गुणाश्रयम् * वने वरं सर्वगुणैरपेक्षितं रमा मुकुन्दं निरपेक्षमीप्सितमिति । तस्माद- स्मत्प्रवृत्तिर्नाऽविवारपयुक्ताऽतो नोपदेशसहस्रैरपि निरोदधुं श- क्येति भावः सूचितः ॥ अनभिज्ञापले, ननु दास्यं देहीति भव- तीभिरुक्तं, तत्र मूल्यं श्रुत्वा यत् कर्तव्यं तत् करिष्यामीसाशा लब्धाऽनल्पमूल्या एव वयमतो मास्तु भवतस्तदानचिन्तेसाशयेनाहुः वीक्ष्येति ।। अल कैः ॥ केशमान्तभागैः शोणवक्रोष्णीपधारणसमये तदधोभागे लसद्भिरातमनाच्छादितम् ।चूडाबन्धनबऱ्यापीडवारण- समये कुञ्चितरनतिदीधैरलकैरीषतमाच्छादितम् । अभ्यङ्गोद्वर्तना- दिसमये आसमन्ताद् वृतमाच्छादितं मुखं वीक्ष्येक्षणाभ्यां सम्य- गास्वाध । अनेन मुखोद्धभागशोभोक्ता । तथा कुण्डलयोः समय- ·११२ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । भेदेनाऽलकैरनास्तयोरीपदाटतयोः सम्पूर्णाटतयोरचपलयोरीप- चपलयोरत्यन्तचपलयोश्चालङ्कारप्रतिबिम्बरूपाश्रीर्ययोस्ते गण्डस्थ- ले यस्मिंस्तत् । अनेन पार्श्वयोः शोभोक्ता । अधरे सुधा यस्मि- स्तच्च हसितं प्रहसितपूर्वकमवलोको यस्मिंस्तद्, हसितं चावलोक- श्चेति द्वन्ट्रैक्यं वा । अनेन मध्याधोभागशोभाः । तथाचैतावदेव मूल्यं कोटिचिन्तामणिविचित्ररत्नखचितमन्दिरससलोकादिलभ्या- ऽमृतादेरप्यधिकमस्माकम् । तव च सहजत्वादनायाससाध्यमिति । यथोक्तमूल्येन जातं चास्माकं दास्यं न किञ्चिदपि वक्तव्यं, कर्त- व्यं वा शिष्यत इति भावः । लोभविशेषोत्थानात सौरभ्यविशेपा- घ्राणाद्वाऽधरे सुधानुमानम् । ननु नैवं वाच्यं, युष्मत्पतिभ्यो राज्ञश्च विभेम्यहमियाशङ्कय, किमेवं प्रसक्षोपलब्धस्वसामर्थ्य गोपायसी- साशयेनाहुः ॥ दत्ताऽभयं च भुजदण्डयुगम् ॥ तथाचान्याऽभय- ङ्करभुजदण्डालकृतस्य तव नाऽस्ति भयसम्भावनेति भावः । अनेन गोवर्द्धनधारणादिना दत्ताभयेभ्योऽस्मत्पसादिभ्यस्तेनैव दत्तात्यन्तभयेभ्य इन्द्रादिभ्यश्च भयाऽभावात् तव दास्ये स्वीकृते नास्त्यस्माकं लोकद्वयेऽपि भयशङ्केत्यपि ध्वनितम् । गाढालिङ्ग- नेन कामभयहारित्वमप्यत्र व्यङ्गयम् । दण्डपदेन सुवृत्तत्वादि- शोभोक्ता । एवं व्यजितेन वीररसेन शृङ्गाररसोऽपि पुष्टो भवति । ननु तथापि परदारसम्बन्धलाञ्छनानिष्कलङ्कोऽहं विभेमीसाशा श्रीरेखोपरि तर्जनी धृत्वा पृच्छन्स इवाहुः ॥ वक्ष इति ॥ श्रिया का एकं श्रेष्ठंरमणं यस्मिस्तत् । तथाच, हे निष्कलाग्रगण्य, यदि कलङ्काद् विभेषि तर्हि श्रीमन्नारायणभायाँ लज्जया गृहीतरखा- रूपां किमिति वक्षस्युद्रहसि । तस्मान्मैवं वोचस्त्वं तु ब्रह्माण्डस्या- लवहिर्वावस्थितस्य कस्यापि कामपि नारी न सक्ष्यसीति सम्यग् जानीमो वयम् । अतस्तादृशं स्वसामर्थ्य माऽवलोपयेति भावः ।

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। ११३ क्रियाद्वयं च स्वानुरागवैशिष्टयस्य, मुखे चुम्बन, भुजवक्षसोरा- लिङ्गनमिति प्रयोजनद्वयस्य च ध्वननाय । अत्र वीनां पक्षिणा- मीक्षणीयति श्लेषेण वनेवाणां खञ्जनत्वम् । तत्रालककुण्डलपा- शयोस्तद्वन्धः । गण्डयोः पाशस्थानत्वम् । सुधाया आहारत्वम् । हसितावलोकमिति तन्नेवयोः स्वनेत्रखानाकर्षखञ्जनत्वम् । भुज- वक्षसोः सञ्चारदेशत्वं च व्यज्यते । तथाच यथोक्तस्वरूपदर्शन- जनितामक्तिमदन्तःकरणानां महाजालबद्धनयनखगानाम् अस्माकं, प्रतियात, नेत्यादिवाग्वज्रप्रहारेण हृदयानि मा विदारयेत्याशयः। मानिनीपक्षे, ननु कथं तर्हि ममाङ्गानि निरीक्षमाणा एव तिष्ठतेति चेन तवाहुः ॥ वीक्ष्येति ॥ विलोक्यापि किं वयं दास्यो भवामेति काका, नैवेत्यर्थः । यद्वा, ननु साहसं मा कृथ, ममाङ्गानि विडोक्य विचार्य च वक्तव्यमित्याशङ्ख्याहुः ॥ वीक्ष्येति ॥ तथाच न वयं तव समकोटिखिङ्गैरपि धैर्याच्चालायितुं शक्या इति भावः । यद्वा यदि तवास्मान् दासीकर्तुं महत्युत्कण्ठा वर्तते तर्हि योषिद्रूपस्य तव विश्वासाभावात् स्वपति कञ्चन दर्शय, भवतु, तं दृष्ट्वा वयं दा. स्यो भविष्याम इति नम व्यञ्जयन्त्य आहुः ॥ वीक्ष्येति ॥ वक्षसि स्वश्रिया युक्तो यस्तव एको रमणः कान्तस्तं, दत्ताभयं भुजदण्ड- युगवन्तं विलोक्य वयं दास्यो भविष्यामः । तेषां बहुत्वख्यापना- यैकेत्युक्तम् । सोऽस्माकं प्रदर्शनीय इत्युपहासोक्तिः ॥ निवृत्तिपक्षे, चित्तैकाग्रयास्पदस्य मुक्तानुग्रहार्थ गृहीतलीला- विग्रहस्य भगवतो मुखादिकं विचार्य तथैवालोक्य च वयं तवैव दास्यं प्रतिपादयाम इति, वीक्ष्य इति ॥ तथाच समस्तोपासनावि- धायिश्रुतितात्पर्यगोचरस्यैवंविधस्वरूपस्य भगवतोदास्यनैवोद्धारो, नान्यथेति भावः ॥ ३९ ॥ ननु युष्माकमपि भावोऽपेक्षितः, स च यथा मच्छ्रवणादिना ·११४ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । भवति, न तथा मत्सन्निकर्षणेति मयोक्तमेवातः किमर्थं लोकविद्विष्ट- मार्गानुसरणं कुरुत, गृहे गत्वा मच्छवणादिकमेवाचरततिचेत् तत्राहुः का स्त्र्यऽङ्ग! ते कलपदाऽमृतवेणुगीत- संमोहिताऽऽयंचरितान्न चलेतु त्रिलोक्याम् ॥ लाक्यसौभगमिदं च निरीक्ष्य रूपं यद गोद्विजद्रममृगाः पुलकान्यऽबिभ्रन् ॥ ४०॥ केति ॥ शकस्यैवाधिकारश्रवणात् स्त्रीणां चैतदुपदिष्टार्था- ऽनुशनेऽशक्तत्वायथोक्तोपदेशो न युक्तः। तस्मात् पुरुष एवैवमु- पदेष्टव्य इति घोननाय, का स्त्रीत्युक्तम् । किञ्च, समाहिता एव धर्मा- श्रमपर्यादा विचारयन्ति, न तु मोहिताः । सम्यग् मोहिताश्चेत् किम वक्तव्यमित्याशयेनाहः ॥ त इति ॥ तत्र समस्तजीवसंमोहक- भायाशक्तर्यत कलपदाऽमृतमयं गीतं तेन संमोहिता । तब वेणु- गीतामिति सर्वेन्द्रियाणाम्, अमृतेति प्राणस्य, कलपदेत्यन्तःकरण- स्य व्यामोह उक्तः । आयतेति पाठे, कलानि अव्यक्तमधुराऽक्षरा- णि पदानि यस्मिंस्तद् आयतं दीर्घ मुच्छ्रितस्वरालापभेदस्तेन स- म्यग् मोहिता का वा स्त्री आर्यचरितात् शिष्टाचारान्निजधर्मान्न चलेन । या स्त्री न चलेत् तथाविधा चतुर्दशभुवनेषु काऽपि नास्ती- त्यर्थः । तथाच सर्वाऽविशिष्टदोषणाऽस्माकमुपालम्भो न युक्तः । किश्च, वियते न खलु कश्चिऽपायः सर्वलोकपरितोषकरो यः * मर्वथा स्वहितमाचरणीयं, किं करिष्यति जनो बहुजल्प * इत्यु- तवाद् दुराराध्यलोकाराधनार्थमेवंविधफलत्यागो न युक्तः । अ- न्यथा सर्वबान्धवजनानभिमतसंन्यासोऽपि केनचिन्न क्रियेतात: परलोकविरोधि कर्म नानुष्ठेयम् । नच परब्रह्मणस्तवाराधनेन स- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। ११५ र्वकर्मफलभूतो नास्ति परलोकबाधः । त्यक्त्वा स्वधम्मै चरणाम्बुज हरेभंजनपकोऽथ पतेत् ततो यदि * यत्र क वाऽभद्रमभूदमु. ष्य किं, को वाऽर्थ आप्तोऽभजतां स्वधर्मतः * न वै जनो जातु कथञ्चनावजेन्मुकुन्दसेव्यन्यवदङ्ग संमृतिम् * स्मरन्मुकुन्दाझ्यु- पगृहनं पुनर्विहातुमिच्छन्न रसग्रहो जन इत्यादिशास्त्राव । संभा- वितस्य वाऽकीर्तिमरणादतिरिच्यत इत्यादिशास्त्रं तु जिजीविषु- परलोकद्वयविरुद्धकर्मनिन्दापरम् । शिष्टनिन्दापरं च । सक वयं त्यक्तसर्वेषणसंन्यासिसदृशा न त्वचरणसङ्गमरहितजीवनाभिलाषा, नाऽपि परलोकविरोधिकर्मपरा, नाऽपि भगवरस्वरूषाभिज्ञशिष्टवि- निन्द्याचाररता इति भावः।का स्त्रीत्यनेन, अल्मोहिताः पुरुषा अपि चलितास्तन्मोहिता स्त्री का न चलेदित्यपि सूचितम् । किञ्च य- था सूर्येण दिनं, चन्द्रमसा रात्रिस्तथा बेलोक्यस्यापि सुभगत्वं सौन्दर्य येन भगवद्रूपेण तत् त्रैलोक्यसौभगमिदमनुभूयमानं रूपं च निरीक्ष्य यद यतो गोद्विजद्रुममृगाः पुलकानि अबिभ्रन् अ- बिभरुः। गवादीनामनभिज्ञाशिरोमणीनामपि यद्दर्शनानुरागो दृश्य- ते । तेन त्वत्स्वरूपाऽभिज्ञानरसज्ञानामस्माकं स्वधर्मत्यागे किं चि- त्रम् । तत्रापि त्वद्योतकशब्दश्रवणमात्रेणापि निजधर्मत्यागो यु- क्तः, किं पुनस्त्वदनुभवेनेति भावः ॥ अनभिज्ञापले, ननु नेय ल- क्ष्मीः, किन्तु मदक्षसि सहजा लक्षणविशेषरूपा स्वर्णरेखा विराज- ते । तां दृष्ट्वा पतिव्रताशिरोमणिभूनां लक्ष्मीमषि, स्वयं दुष्टोऽन्या- नपि दूषयतीर्ति न्यायमनुसृत्य दूषयितुं प्रवृत्तास्तस्या मत्तश्च भयं न कुरुतेत्याशङ्का, न वयं कामपि दूषयामः, किन्तु सर्वधर्मध्वंसना- य त्वमेव विधात्रा सृष्टोऽसीति सरोषविभ्रममाहुः॥ कांत ॥ अङ्ग हे कृष्ण, तब कलपदाऽमृतवेणुगीतसंमोहिता आर्यचरितात् पति- व्रत्यलक्षणानिजधर्माद का स्त्री न चलेदपि तु सर्वापि चलेदे- ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । व । अतस्त्वत्कर्तृकं गीतमेव दूषयति । धर्मत्याजनलक्षणं चञ्चल- खे प्राप्स्यत्येवेति भावः । न केवलं तव गीतमेवैवंविधम्, अपि तु रूपपमीत्याहुः ॥ त्रैलोक्यसौभगमिति ॥ ननु नास्ति मम गीता- देरयं स्वभावः, किन्तु स्त्रीणामेवायं स्वभावो यद् यत्किञ्चिदपि गीतादिकमुपलभ्य मोहिता भवन्तीति चेत् तत्राहुः ॥ यदिति ।। याभ्यां गीतरूपाभ्याम् । यद्वा, नन्वेवं पतिव्रताभिरुपहसनीया भ. विष्यथेत्याशक्य, तव गीतादिप्रसादाच्चतुर्दशभुवने उपहासकरा काऽपि न भविष्यति । सर्वासां मोहावश्यम्भावादित्याशयेनाहुः ॥ केति ॥ किञ्च चराचरात्मकं सर्वमपि तव गीतादिना मोहितम् । अतः का उपहासशङ्केत्याशयेनाहुः ॥ त्रैलोक्येति ॥ मानिनीपले, ननु यदि मदीयगीतादिकं भवतीनां नक्षोभकरं, तर्हि किमर्थ चलितु- मिच्छथति चेत् तत्राहुः ॥ केति ॥ गीतमोहिताऽपि आर्यचरिता. देतोस्ते त्वत्तः सकाशाव का स्त्री न चलेनापयायात् । किञ्च, यस्माद गवादयोऽपि सपुलकास्तदिदं त्रैलाक्यसौभगं रूपं दृष्ट्वा च सदाचारभङ्गभिया का नापयायात् । सुन्दरीणां सुन्दरसन्निधौ स्थितिनिन्दानिदानमिति मोहिताऽपि यदि चलेत तबमोहिता व- यं कथं नापसराम इति भावः । यद्वा, तवास्ति स्वगीतादिप्रयुक्त- वशीकार इति वयं जानीमस्तथापि तेऽस्मान् प्रत्यऽकिञ्चित्कर- तेत्याशयेनाहुः ॥ केति ॥ मोहितानामेव वशीकारो भवति । या तु तव तादृशगीतेन न मोहिता सा स्त्री का आर्यचरिताच्चलेत् । सादृशी काऽपि नास्तीत्यर्थः । किञ्च, यतो गवादयः सपुलकास्त- दिदं त्रैलोक्यसौभगं स्वीयं रूपं तु निरीक्ष्य स्वरूपोत्कर्षाभिज्ञा का सदाचाराच्चलेदिति ॥ नितिपक्षे, तस्मात् त्रिलोक्यां नास्ति तथाविधा श्रुतिर्या त्वां न प्रतिपादयेदित्याहुः ।। केति ॥ तव, सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति, ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । ( २९)। ११७ सदेव सोम्येदमग्र आसीदित्यादिरूपं यत् कलपदाऽमृतवेणुगीतं तदेव, समा=सम्यक्प्रमाणम् । प्रत्यगभिन्नपरमात्मपराणामुपनि- पदां विषयस्य कालत्रयाबाध्यत्वात्तद्विषयकप्रमाणस्य पारमार्थिक- तत्त्वावेदकत्वरूपप्रामाण्यवत्त्वात् सम्यक्त्वम् । तदितरप्रमाणानां व्य- वहारदशायां बाधाभावात् । व्यावहारिकतत्त्वावेदकप्रामाण्यकत्वा- दसम्यक्त्वम् । तथा, अहितो मनननिदिध्यासनपूर्वकमवगतो यः प्र- त्यगभिन्नः परमात्मा तस्य चरितात् सृष्टिकर्तृत्वादिलक्षणात् काऽपि स्त्री तदनन्यपरा श्रुतिर्न चलेन प्रचलति । अयमर्थः । सृष्टि- प्रतिपादकश्रुतीनां सृष्टिमुपन्यस्य तनिषेधाभिधानादऽविचिकि- समद्वितीयत्वं प्रतिपादितं भवतीति परम्परया निरस्ताखिलद्वैतवि- भ्रमे अखण्डे सच्चिदानन्दैकरसे परमात्मनि तात्पर्य्यम्।अन्यथा वा- यौ प्रतिषिद्धस्य रूपस्यान्यन्त्र सत्ववद् ब्रह्मणि प्रतिषिद्धस्य द्वैत- स्यान्यव सत्त्वशङ्का स्यात् । उपासनाप्रकरणपठितसगुणब्रह्मप्र- तिपादिकानां तूपासनाविध्यपेक्षितगुणारोपमात्रपरत्वं, न गुणपर- त्वम् । निर्गुणप्रकरणस्थानां निषेधविध्यपेक्षितनिषेध्यसम्पादक त्वेन विनियोगः । कर्मप्रकरणपठितानां संयोगपृथक्त्वन्यायेन वि. विदिषायामुपयोग इति काऽपि श्रुतिः परमात्मचर्यावर्णनान्न च- लतीति । ननु महेन्द्रादिप्रतिपादनपरतयोपलभ्यमानानां तासां क- थं परमात्मपरत्वमितिचेत् तत्रादुः॥ त्रैलोक्येति ॥ इदमनुभूयमा. नं रूपं सत्तास्फूर्त्यात्मकं, येन सेश्वरं जगत् सुन्दरं दृश्यते तदालो. च्य तत्तद्देवादिप्रतिपादनपराणां मध्ये च काऽपि न चलति । यद्य- द्विभूतिमत् सत्त्वं श्रीमदर्जितमेव वा * तत्तदेवाऽवगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवमिति भगवत एव इन्द्रादिरूपेणावस्छानाभिधाना- दिति भावः । इदमेवोदाहरणैः स्पष्टयति ॥ यदिति ॥ येन रूपेण, सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् * सर्वतः श्रुतिमल्लोके ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । सर्वमात्य तिष्ठतीति सर्वात्मभावप्रतिपादनादिति भावः ॥ ४० ॥ अथोत्तरदिग्गताः पार्थयन्ते ।। व्यक्तं भवान् ब्रजभयातिहरोऽभिजातो (१) देवो यथादिपुरुषः सुरलोकगोप्ता ॥ तन्नो निधेहि करपङ्कजमातबन्धो तप्तस्तनेषु च शिरःसु च किङ्करीणाम् ॥ ४१ ॥ व्यक्तमिति ॥ आदिपुरुषो देवो भवान्, यथा वामनादि- रूपेण सुरलोकगोता जातस्तथेदानी ब्रजभयातिहरोऽभिजातः प्र- कटित इत्यस्माकं व्यक्तं विस्पष्टमास्त ज्ञानम् । वसुदेवगृहेऽवतीर्ण- स्य सद्यो व्रजमवेशात् । एवं मुख्यमवतारप्रयोजनं जानीमः । त- व वजस्थानांगोपादीनां भयं भगवता नाशितम् । सम्प्रति तप्तानाम- स्माकमातिहरणमवशिष्यते । तदवतारसार्थक्याय तवावश्यकमिति भावः। ननु तथापि मर्यादयवार्तिहरणं युक्तमतः कामार्तिज्ञानेन हरि- ष्यामीखाशङ्कानिरासायोक्तम् ॥ देवः ॥ यथादिपुरुषः ॥ सर्व- कारणभूतः। ततश्च देवासुरादिषु समोऽपि इन्द्रादिस्वभक्ताभि- लाषानुसारेणोपेन्द्रादिदेवो भूत्वा दैत्यान मारयन् वैषम्यमङ्गीकरो- ति तथाऽस्मदर्थं गृहीतगोपालविग्रहः स भवानऽस्मदार्तिहरणाय मर्यादोल्लङ्घनमपि करोत्विति भावः । तस्माद, ये यथा मां प्रपद्य- ते ताँस्तथैव भजाम्यहमिति स्वप्रतिज्ञामनुसरेत्याहुः । तदिति ॥ यस्मान्मनोरथाऽनुसारिफलप्रदातृत्वेन भवान् प्रसिद्धस्तस्मानो- ऽस्माकं स्तनेषु कामातिनाशाय करपङ्कजं निधेहि । तत्र योग्य सम्बोधनम् ॥ हे आर्तबन्धो ! शिसमुच निधेहि । कामोपाधिका- (१) ब्रजजनार्तिहर इति पाठान्तरम् ।

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (२९)। ११९ पीयं भवतीनां भक्तिः शुद्धायामेव तस्यां पर्यवस्थतीत्याश्वसना- ऽर्थमिति भावः । यद्वा, अस्माकमेव भयातिहरणं तवाऽवतारस्य मुख्य प्रयोजनम् । तेनास्माकं हृदयतापनिवृत्त्यर्थं स्तनेषु करपङ्कज- म अमृतस्रावित्वात् तापनाशकं निधेहि । संसारभयनिरासार्थं च शिरम् तन्निधेहीत्यर्थः । यतो वयं किङ्कोऽतोऽस्मद्भयार्तिना- शनमार्त बन्धास्तव योग्यमवेत्याहुः ॥ किंकरीणामिति ॥ अनभि- ज्ञापक्षे, तस्मादलं चातुरीनिबन्धनैर्वाग्विलासैः, सर्वथाप्यस्मदभि- लपिनं सम्पादयेत्याहुः ॥ व्यक्तमिति ॥ यथा अदिला जात आदि- पुरुषो देवः मुरलोकगोसा तथा व्रजस्य दावादिभयं वातवर्षा- दिपीडां च हतु ब्रजेश्व- भवानभिजातः । नारायणसमो गुणै- रित्युक्तत्वात् । व्यक्तमिदं, न तु गुप्तमतोऽस्माकं कामादिभयार्ति- हरणमपि स्ववतरक्षणायावश्यकमिति भावः । नच युष्मदङ्गीकारे- ण युष्मपतीनां भयार्ती भविष्यतस्तद्धरणार्थभभिजातस्य तत्मदान- मनुचितमिति शक्यम् । अग्रहणे सत्यस्मन्मरणावश्यम्भावादस्म- त्पन्यादीनां तत्कृतभयार्तिनाशस्यास्मद्रहणं बिनाऽसम्भवात् । भ- वतु, स्वस्थाभीपितमावेद्यतामित्यपेक्षायामाहुः ॥ तदिति ॥ यस्मा- देवं तस्मा तसेष्वस्माकं स्तनेषु करपङ्कजं, निवेहि-सम्यक्स्था- पया तव हस्तस्य पङ्कजरूपत्वात् सूर्यतापेन कमलस्येव तस्यास्मत्स्तन- तापेन सुखमेव भविष्यतीति व्यङ्ग्यम् । यतो, हे आर्तबन्धो नो चेदिदं नाम निरर्थक भविष्यतीति भावः । सदैन्यमाहुः ॥ किंक- रीणां शिरःसु च निधेहि ॥ इतः परमेतावन्मात्रेणास्मान दासी: कुर्विति भावः । यद्वा, शिरःसु करपङ्कजस्थापनेन त्यागभयं निवर्तय । यतो वयं किंकर्यः। वं चार्तबन्धुः । तस्मादस्माक- माादिकं त्वनिवन्धनम्, अन्यनिमित्तं वानोपपन्नमिति भावः। यद्रा नास्तीदमनुचितम् । यता वयं किंकर्यस्ततः परीक्षार्थे वा तथा - ·१२० रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । कर्तव्यमिति रसोक्तिः ॥ मानिनीपले, बलात् स्तनादौ हस्तं धत्तुं प्रवृत्तमालक्ष्याहुः ॥ व्यक्तमिति ।। ब्रजस्य भयायोर्हरणाय जा- तस्त्वमस्माकमुभयसाधने कर्मणि नियोजयितुं नाहसीति भावः । तस्मात् करपङ्कजं, हे आर्तबन्धो धर्मभङ्गभयार्तिनाशक, हे तप्त ! कामानितापित, किंकरीणां दासीनामपि, किमुत सतीनामस्माकं शिरःस्वपि नो निधेहि, किमुत स्तनेषु नो निधेहीति । यद्वा, ब्रज- भयार्तिहरणायाभिजातस्य तस्य तव तवारहरणादिना तत्पदानं नोचितमिति भावः। यद्वा, बलात्कारेण यद्यस्मान् स्पृशसि तर्हि प्राणान् वयं त्यक्षामस्तेन सर्वेषां भयार्ती भविष्यतस्तच तथाभूत- स्य तव नोचितमिति भावः । हे कामात, किंकरीणामपि त्वदभि- लापरहितानामतप्तेषु स्तनेषु शिरःसु च करपङ्कजं न निधेहि । य. द्वा, या नः किंकर्यस्तासां तप्तस्तनेषु करपङ्कजं निधेहि । उक्तिमत्यु क्तिमद्वाक्यं संलाप इति कीर्त्यत * इत्युक्तत्वात्, स्वागतमित्यादि, एतदन्तं प्रकरणं संलापाख्योऽनुभावः ।। निवृत्तिपक्षे, किञ्च, जगत्कारणत्वेन प्रतिपादितो भवान् स- र्वाधिष्ठानभूतोऽतस्त्वय्यध्यस्तस्य प्रतिपादनं त्वत्प्रतिपादनमेवेत्या- शयेनाहुः ॥ भगवान् देवः स्वयम्प्रकाशचिदानन्दस्वरूपः । तथा- च मन्त्रवर्णः, एको देव इति । अत एवादिपुरुषः । सोऽकामयत बहु स्यामित्यादि । जगत्कारणत्वेन प्रतिपादितोऽभिजातः । स- च त्यच्चाभवत्, तत् सृष्ट्वा तदेवाऽनुप्राविशदित्यादिना सर्वखरू- पापन्नत्वेन निरूपितो यथा मुरलोकगोप्ता तथा व्रजस्य काण्डत्रया- स्मकस्य वेदस्य भयार्तिहरोऽपीति व्यक्तं निश्चितम् । यद्रा, यथा आ- दिपुरुषो देवो भगवान् वामनादिरूपेण सुरलोकगोप्ताऽभिजातः । तथा मत्स्यरूपेण व्रजभयातिहरोऽप्याभिजात इति व्यक्तम् । यद्, वादिकृतवेदभयातिहरणार्थं कृष्णद्वैपायनादिरूपेण प्रकटित ·गूदार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। १२१ इति व्यक्तमित्यर्थः। यस्मादेवं तत् तस्मात् करपङ्कजम् । करोतीति व्युत्पत्त्या करशब्देनाज्ञानमुच्यते । तल्लक्षणात् पङ्काजातमधिका- र्यन्तःकरणं नोऽस्माकं श्रुतीनां शिरःसु शिरोभागेषु वेदान्तेषु निधेहि तद्विचारार्थं प्रवर्तय । यथा तप्तस्तनेषु ब्रह्मपरत्वाभावप्रतिपा- दनेन तप्तेषु स्तनस्थानीयेषु कोपासनद्वारा ब्रह्मपरभागेषु च निधेहि । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य इत्यादिप्रेरणेनेति भावः । यतो वयं सर्वा अपि भवतः किंकर्यस्त्वय्येव तात्पर्य्यवत्यो, भवाँ- श्चातबन्धुस्तत्तद्वादिभिरसुरैश्च दत्तपीडानामस्माकं संसारार्तानां मुमुक्षूणां च बन्धुरतो योग्यमिदमिति संबोधनाशयः॥४१॥ ततः किं वृत्तमित्यपेक्षायामाह । श्रीशुक उवाच ॥ इति विक्लवितं तासां श्रुत्वा योगेश्वरेश्वरः ॥ प्रहस्य सदयं गोपीरात्मारामोऽप्यरीरमत् ॥४२॥ इतीति । इत्युक्तप्रकारेण तासां त्रिविधानां गोपाङ्गनानां विक्लवितं प्रेमपारवश्यमिलितमार्थनोपालम्भनिषेधरूपं भाषितं श्रुत्वा तच्छवणाभिलाष पूरयित्वा प्रहस्य प्रहासेनापि वैकल्यमुत्पाद्य । यद्वा सुष्ठूक्तं भवतीभिरित्यपि तदुक्तानुमोदने रत्याख्यभावव्यअनाय प्रकर्षेण हसित्वा । यद्वा, महासेनाऽभिज्ञाः प्रति-युष्मनिष्ठया प्रीत्या- ऽत्यर्थमहं प्रसन्नोऽस्मीति । अनभिज्ञाः प्रति-अहोऽथैकस्मिन्नेव दिने मया गृहीतेनाऽवहित्थाभावेन ता भवत्यो लज्जायाः श्राद्धं कृतवत्य इति ॥ मानिनीः प्रति, अहो अतिकठिना भवसो, जितं युष्मा- भिरिति सूचयित्वा सदयं यथा भवति तथा, गोपीररीरमत् रम- यामास । अभिज्ञापक्षे, सदयं सकरुणम् । अनभिज्ञापक्षे, सस्नेह- म् ॥ मानिनीपले, सन् अयः शुभावहो विधिर्यन तद् गोपीररम- ·१२२ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । पदित्यनेन नास्तन्मनोरथानुसारेण भगवान् श्रेष्ठ आसक्त इत्येवं प्रतीतः सन् रमयामास, स्वयं त्वसङ्ग एवेति भूचितम् । पूर्णकामस्या- ऽसङ्गनिर्विकारस्य परमात्मनो रमणे दयैव हेतुर्नतु कामनेति बोधनाय सदमित्युक्तम् । आत्मारामोऽपीत्याश्चर्यवोधनाय । अहो तासां मेमप्रावल्यम् । सनकाद्यात्मारामवशीकरणगुणगणोऽपि स्वयमा- स्मारामोऽपि ताभिर्वशीकृत इति । ननु आत्मनि आरामः क्रीडा यस्य तस्य निरिन्द्रियस्याऽसङ्गस्यैकस्य असंख्याताभिस्ताभिः कथं रमणं सम्भवतीत्याशङ्याह ॥ योगेति ॥ योगाः सौभा- दयस्तेषामीश्वरा रुद्रादयस्तपामपीश्वरः । तथा अघटितघटना- समर्थे अज्ञानिप्रतीत्यनुसारेण प्रपञ्चभानवत् तत्पतीयनुरोधेन रम- णोपकरणभानस्याप्यनिरुद्धत्वादिति भावः । यद्वा, अरीरमदपि, वस्तुत आत्माराम एव । यतो, योगेश्वरेश्वरः । यद्वा, ताभिः रममा- णोऽप्यात्मरूपाभिस्ताभिरारामवत् क्रीडा यस्येति, न तस्य लौकिक- रमणमिति भावः ॥ नित्तिपक्षे, इति यथोक्तप्रकारेण तासां श्रुतीनां सदैन्यप्रा- थिनं श्रुत्वा, प्रहस्य प्रसन्नो भूत्वा, सदयं यथा स्यात् तथा आत्मा- रामोऽपि स्वप्रकाशचिदानन्दस्वरूपत्वात् प्रमाणप्रत्ययोग्योऽपि गोपीः श्रुतीररीरमत् । अतन्निरसनद्वारा तद्विषयतामगच्छत् । यतो योगेश्वरस्य सकलसबन्धघटनसमर्थस्याव्याकृतस्य माया- दिशब्दप्रतिपाद्यस्येश्वरः । तथाच । जगज्जन्मादिकारणत्वप्रति- पादनेन श्रुतयो मयि पर्यवस्यन्तीत्यधिकारिचेतसि दृढतरनिश्चय- मुत्पादितवानिति भावः ॥ ४२ ॥ रमणपकारमाह ॥ ताभिः समताभिरुदारचष्टितः प्रियेक्षणात्फुल्लमुखीभिरच्युतः ॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। १२३ - उदारहासद्विजकुन्ददीधिति- य॑रोचतैणाङ्क इवोडुभिर्वृतः ॥ ४३ ॥ ताभिरिति ॥ यथोडुभिस्ताराभिस्त एणाङ्कः पूर्णचन्द्रः शो- भते तद्वत् ताभितोऽच्युतो व्यरोचत । विशेषण शोभितः । अनेन दृष्टान्तेन अन्योन्यापेक्षया शोभावत्वम् । गोपीनां तन्वीत्वं, स्वर्ण- वर्णत्वं व्यज्यते । ताभिः समीपमागताभिरादौ समेताभिर्मिलिता- भिर्भगवाँश्च ॥ उदारचेष्टितः ॥ उदाराणि अलौकिकानि निर्मलानि मुक्त्यादिफलदानि चेष्टितानि करस्पर्शनपुष्पार्पणकटाक्षादिरूपाणि यस्य । तस्य तादृशचेष्टितैस्तासां रसोदयमाह ॥ प्रियकर्वकमीक्ष- णं, स्वकर्तृकं वा तदीक्षणं तेनोत्फुल्लानि विकसितानि मुखानि यासाम् । अनेन भगवन्मुखस्य चन्द्रवं, तन्मुखानां कुमुदत्वं बो- धितम् । अथ भगवतोऽपि रसोदयमाह ॥ उदारो हासो यया सा दन्तलक्षणकुन्दपुष्पकान्तिर्यस्य सः । उदारहासेन द्विजकुन्देषुदी- घिर्तियस्येति वा । तादृशीभिस्ताभिः, मनस्यपि रसोदयेऽपि च्यु- तिर्न जातेति ज्ञापनाय अच्युत इत्युक्तम् । यद्वा, तथान्वयेऽपि स्व- स्वरूपादप्रच्युत एवासीदित्यच्युतपदेन ध्वनितम् ॥ निवृत्तिपक्षे ताभिः सर्वाभिः, गतिसामान्यादिति न्याया- देकस्मिन्नद्वितीये ब्रह्मणि तात्पर्येण समन्विताभिः श्रुतिभिः । उ- दाराणि सृष्टिकर्तृत्वादीनि चेष्टितानि यस्य सः । प्रियम्यानन्दरू- पस्य परमात्मन ईक्षणाय तद्विषयकोमोत्पत्तये उत्फुल्लानि विकसि- तानि तत्प्रतिपादनोन्मुखानि मुखस्थानीयानि पदानि यासांताभिः। उदारो यो हासः = महामाया। हासो जनोन्मादकरी च माया * इ. त्युक्तत्वात् । स्नेहकला द्विजानि * इत्युक्तत्वाद, द्विजपदेन स्नेह- कला उच्यते । स्नेहकलालक्षणा द्विजा दन्ता यस्य, स चाऽसौ ·१२४ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । कुन्दो मुकुन्दः। स एव दीधितिः प्रतिमारूपापन्ना कीतिर्यस्य सः । कुन्दो माध्ये मुकुन्दे च भ्रमिनिध्यन्तरे पुमानिति मेदिनी । कुमुदः कुन्दरः कुन्द इति भारते ॥ ४३ ॥ अथोदारलीलाभिर्वनमपि शोभयन् व्यचरदित्याह । उपगीयमान उद्गायन् वनिताशतयूथपः ॥ मालां बिभ्रद वैजयन्ती व्यचरन् मण्डयन् वनम् ॥४४॥ उपगीयमान इति ॥ ताभिरुप समीपे गीयमानः । भक्तपरा- धीनत्वप्रेयसीजनमनोऽनुरञ्जकत्वमानवतीमानोद्दीपकत्वादिगुणगणा- लङ्कतकृष्णनाम्ना पुनः पुनर्गीयमानः, स्वयं च शरचन्द्रादिमयं गोपीजनप्रेममयं च गीतमुद् ऊर्ध्वब्रह्मलोकपर्यन्तगामि गीतं गायन तदुक्तं विष्णुपुराणे- कृष्णः शरच्चन्द्रमयं कौमुदीकुमुदाकरम् * जगौ गोपीजनस्त्वेकं कृष्णनाम पुनः पुनरिति । ततश्चानुरक्तस्त्री- शतयूथपस्तत्पतिः कामिनीरत्नानां पालक इति वा, तदधरपानकर्ते- ति वा । पुनश्च, वैजयन्ती मुक्तामाणिक्यमरकतेन्द्रनीलवज्राख्यर- लरचितां स्वाभाविकीमैश्चर्य्यबोधिका कीर्तिमयीम् । पञ्चवर्णा वैजयन्तीति वचनात् । पञ्चवर्णपुष्पग्रथितां वा माला विभ्र वनमेव सर्वं मण्डयन् अलङ्कर्धन व्यचरत् तासां कामोद्दीपनाय लीलागति कृतवान् । वनान्तरं गतवानिति वा ॥ निवृत्तिपक्षे, उपगीयमानो मुनिभिः, स्वयं च कृष्णादिरूपेण, मत्तः परतरं नाऽन्यत् किञ्चिदस्ति धनञ्जय * मयि सर्वमिदं प्रो- तं सूत्रे मणिगणा इच । क्षेत्रज्ञं चाऽपि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तनासन्नासदुच्यते । इत्यादिना स्वात्मान- मुद्गायन वनितास्थानीयश्रुतिशतयूथपस्तदर्थत्वात् तत्पतिः । तथाच सूत्रस्मृतिश्रुतिलक्षणप्रस्थानत्रयगम्य इसर्थः । तत्वमयीं

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (२१)। १२५
वैजयन्ती मालां बिभ्रत् तदवच्छिन्नः सूत्रत्वादिरूपः सः। पञ्चरूपा
तु या माला वैजयन्ती गदाभृतः * सा भूतहेतुसंघाता भूतमाला च
वै द्विजेति विष्णुपुराणे । अन्तःकरणलक्षणं वनं मण्डयन् व्यचरत् ।
सर्वासु तत्तिषु स एवाऽस्फुरदिसर्थः ॥ ४४ ॥
नद्याः पुलिनमाविश्य गोपीभर्हिमवालुकम् ॥
रेमे तत्तरलानन्दिकुमुदामोदवायुना ॥ ४५ ॥
ततश्च नद्याः श्रीयमुनायाः पुलिनमाविश्योपविश्य तस्योप-
वेशनयोग्यतामाह ॥ हिमवालुकम् ॥ हिमवालुकः कर्पूरस्तद्वद्वालु-
का यत्र । शाकपार्थिवादिवत्समासः । तस्या नद्यास्तरलैस्तरङ्गैरा-
नन्दयुक्तस्तत्करः । स चाऽसौ कुमुदामोदवाँश्च वायुस्तेनोपलक्षि-
तम् ॥ आनन्दीति मान्द्यम् । शैत्यसौरभ्ये स्पष्टे । यद्वा, यथोक्तवा-
युना हेतुना हिमवालुकम् । यद्वा, तत्तरलानन्दीति पृथक् पदं पु.
लिनविशेषणम् । तत्रोपविश्य गोपीभिः सह रेमे । जुष्टमिति पाठे
रमयाञ्चकारेति परेणान्वयः ॥
निवृत्तिपक्षे, नद्या बुद्धिलक्षणायाः,पुलिनं सात्त्विकं प्रत्ययमा-
विश्य पविश्य तत्तदारुह्येति यावत् । ना पुरुषः परमात्मा गोपी-
भिः श्रुतिभिः सह रेमे तदुक्तं भगवता । तेषामेवानुकम्पार्थमहम-
ऽज्ञानजं तमः * नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भावतेति। त.
तद्विषयाभिकाङ्क्षालक्षणतापस्य निवृत्तवाद्धिमवालुकस्थानीय शा-
न्तम् । अत एव, तस्या नद्यास्तरलास्तृष्णादिलक्षणास्तरङ्गास्तत्तर-
लास्तैः शान्ततरलैरानन्दि आनन्दाविर्भावसाधनम् । यतः कुमु-
दामोदवायु, कुं पृथिवीं भारावतारणादिना मोदयतीति कुमुदः प-
रमात्मा कुमुदपुष्पस्थानीयः। तत्सम्बन्धिहर्षो गन्धस्थानीयः। तद्यु.
को वायुस्थानीयो निरूढः प्राणवायुर्यत्र तत् ॥ ४५ ॥

·१२६ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । एवं सर्वप्रकारेण तासांजातस्मरकोलित्वं सम्पाय सोपकरण रसविलासचरित्रमाह ॥ बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरु- नीवीस्तनालभननर्मनखानपातैः ।। क्ष्वेल्यावलोकहसितैर्बजसुन्दरीणा- मुत्तम्भयन् रतिपति रमयाञ्चकार ॥ ४६ ॥ बाहुप्रसारेति ॥ तत्राष्टविधालिङ्गनमादौ दर्शयति । दूरे स्थि- ताऽवयतविशेषः स्वयं बाहुमसारस्ततो बलादपि परिरम्भ आश्ले- षस्ततः करादीनामालमनान्यालिङ्गनानि । तत्र कराऽऽलभनं हस्तेन हस्तग्रहणम् । एवं कचोन्नयनार्थम् अलकानां स्पर्शः । बाहुबन्धा- थैमूरुस्पर्शः । रसोद्वमनार्थस्तत्तत्क्षतताडनादयः कामयुद्धनिरूप- काः । नखक्षतादिभिस्तत्तत्स्थाने स्थितस्य कामस्योद्धोधायाभिधा- नात् । रेल्या प्रस्तोभनादिः । तत्पूर्वकान्येवावलोकनानि हसि- तानि च तैः रसस्थापकैजसुन्दरीणां रतिपति कामम् उद्दीपयन् रमयाञ्चकार । ता रमयामास । संयुक्तः कामो रतिपतिर्वियुक्त- स्वाग्निरूपः। तत्रापि तासां सुखमेव प्रकटितवान् । न तु कामान्तेन विरतिमुत्पादितवानिति भावः॥ निवृत्तिपक्षे, अविवेकावस्थायांबाहुप्रसारादिभिर्जातो यो रति- पतिः कामस्तमुत्तम्भयन् नमयन् व्रजमुन्दरीणामुपनिषदः। कर्मणि षष्ठी । रमयाञ्चकार । आधिकारिचेतसि कामनितिपूर्वकनिबोधित- मखण्डकरसानन्दस्वरूपमात्मानं प्रकटितवानिति भावः॥४६॥ एवं संयागशृङ्गारमुपपाध, न विना विप्रलम्भेन संयोगः पुष्टिमश्नुते * कषायिते हि वस्त्रादौ भूयान् रागोऽभिवर्द्धते इ.

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)।
१२७
ति भरतेनोक्तवाद तत्पुष्ट्यर्थ विप्रयोगमुपपादयितुं पीठिकां
रच यति ॥
एवं भगवतः कृष्णाल्लब्धमाना महात्मनः ॥
आत्मानं मेनिरे स्त्रीणां मानिन्योऽभ्यधिकं भुवि ।। ४७॥
एवमिति ॥ एवं पूर्वोक्तप्रकारेण भगवतः सर्वदानसमर्थात् स-
दानन्दस्वरूपात् कृष्णा परिपूर्णत्वेन न्यूनतामतिरहितत्वान्महा-
त्मनो लब्धो मान आदरो याभिस्ताः सत्यः । सम्प्रति मानवत्यो
बभूवुः । भुवि स्त्रीणां समाजमध्ये प्रत्येकं सर्वा एवात्मानमऽभि स-
प्रकारेणाधिकं च मेनिरे । स्त्रियः प्रतिगर्वितमानसा बभूवुः । द-
म्पत्योर्भाव एकत्र सतोरप्यलुरक्तयोः * स्वाभीष्टा श्लेषवीक्षादिवि-
रोधी मान उच्यते । अहेरिख गतिः प्रेम्णः स्वभावकुटिला ततः ।
सनिमित्तोऽथवा यूनोर्मानोदय उदीरितः । तथाचास्मत्समाना सती
अन्यानास्यतोऽस्मान यदि प्रार्थयिष्यति तदारसं दास्यामस्तथा स.
त्यस्मत्यार्थिनया यथा भगवानस्मदर्शने जातस्तथा तत्मार्थनया वय-
मपि भविष्याम इति रसार्थमेव भावो, न तु दोषरूपः । भगवद्भावन-
या कृतत्वादिति भावः ॥
निवृत्तिपक्षे, इत्थं प्रत्यगमिन्नस्य परमात्मन औपनिषदत्वं प्र-
तिपाद्य ताभिरपि दुर्जेयतयैव प्रतिपादितमिति बोधयितुं दुर्जेयता-
प्रतिपादनमुपक्रमते । एवम् उक्तमकारेण प्रतिपादिताद्भगवतो निर-
शैश्वर्यवतः कृष्णाच्छुद्धात् सच्चिदानन्दरूपान्महात्मनः प्रत्यग-
ऽभिजात् परमात्मनो लब्धं मानं प्रामाण्यं याभिः । ततश्च, अस्य
महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद् यदृग्वेद इत्यादिश्रुत्या स्त्रीणां
श्रुतीनां भुवि जन्मभूमौ परमात्मान प्रामाण्यवत्यः सत्यः, आत्मान-
मधिकं मेनिर इत्यर्थः ॥ ४७ ॥

·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । ततो भगवान् यत् कृतवाँस्तदाह तासां तत्सौभगमदं वीक्ष्य मान च केशवः ॥ प्रशमाय प्रसादाय तत्रैवान्तरधीयत ॥ ४८ ॥ तासामिति ॥ स्वात्मानमभ्यधिकम्मन्यमानानां सौभगान्मा- नाज्जातमसाधारणतापादकं मानस्य गाढावस्थारूपं, येनादरणी- योऽपि तिरस्क्रियते तादृशं मदं तद्धत्तुभूतमनुनयाद्यसाध्यचित्तसमु- नतिरूपं मानं च वीक्ष्य विशेषतस्तदुपलभ्य, मदस्य निवृत्त्यर्थं ता- सां प्रशमाय चितोन्नतिवारणाय मानशान्तये, तासां प्रसादाय प्रस- मनया स्ववश्यतापादनाय केशवस्तत्रैवान्तरधीयत, न त्वन्यत्र गच्छ- न कयाचिद् दृष्टः । केशा अंशवो यस्य सन्तीति भारतीयव्युत्प- च्या या शोभा तासां सा तदन्तर्धाने निवृत्तेति व्यज्यते । यद्वा क- श्च ईशश्च वशयतीति केशवः । तथाच ब्रह्मरुद्रयोरपि रजस्तमो- पशमनेन वशीकरणसमर्थस्य तासां मदमाननिरसनेन वशीकरणे किं चित्रमिति भावः । ननु मदमाननिरासायोपायान्तरं कुतो न रचितवानिति चेदसंभवात् । न हि प्रत्येकप्रसादनं संभवति । एकस्याः प्रथमं प्रसादने सैवादौ किमिति प्रसादितेत्यऽपरस्या मानाधिकोद्भवात् । तस्मात् सर्वाः प्रति रासरसं दातुं प्रेमवर्द्धना- ऽथ विप्रलम्भः । यद्वा, सर्वासां मदमानयोः प्रशमाय, प्रेयस्याः श्रीराधाभिधायाः सख्याः प्रसादाय वक्ष्यमाणगत्यानुरोधेन तया महान्तरधीयत । केशान् वयते संस्करोतीति केशवः । तथाच के- शप्रसाधनादितत्प्रेमोपायविधाने परमचतुर इति भावः॥ निवृत्तिपक्षे, तासां श्रुतीनां यः सौभगमदस्तं वीक्ष्य, मानं स्व- स्मिन् पामाण्यं च वीक्ष्य दुरवगमख्यापनमदस्य प्रशमायानावेदविन्म- नुते तं बृहन्तमिति श्रुत्या श्रुतिरूपमानातिरिक्तमानागम्यत्वं ख्याप्य- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। १२९ ते । तेन तासां प्रसादाय तवैव तत्तदन्तःकरणत्तिष्वेवान्तरधी- यत । सर्वप्रत्ययसाक्षित्वेनैवावगन्तुं शक्यतां प्राप्त इत्यर्थः । तथाच श्रुतिः। यदि मंसे सुवेदेति दहरमेव न तत्वं वेत्थात्मनो रूपं नो न वेदेति वेद च, अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमऽविजानतां, पति- बोधविधत्त स तमित्याद्या। अत्र ब्रह्मणो दुर्बोधत्वं, श्रुत्येकगम्यत्वं, सर्वमत्ययसाक्षित्वेन वेद्यत्वं च दर्शितम् ।। ४८ ॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यबालगोपालतीर्थ- श्रीपादशिष्यदत्तवंशावतंस-रामकुमारमृनु धनपतिमरिकृतायां श्रीभागवतगूढार्थ- दीपिकाख्यव्याख्यायां दशमस्कन्धे एकोनत्रिंशोऽध्यायः ·रासपश्चाध्यापीव्याख्यायाम् । अथ रासपश्चाध्यायीच्याख्यायां गूढार्थदीपिकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ (३०)॥ त्रिंशे विरहसंतप्तचेतसां गोपयोषिताम् ॥ तन्मयत्वमुखप्रश्नमुखलीला निरूप्यते ॥ १ ॥ अथ भगवदन्तर्धानानन्तरं जातां दशां वर्णयिष्यन्नादौ रसा- ऽऽसक्तचित्तानां भगवत्सखीनाम् अकस्मात् पेष्टादर्शनजन्य महान्तं तापमाह ॥ श्रीशुक उवाच ॥ अन्तर्हिते भगवति सहसैव ब्रजाङ्गनाः ॥ अतप्यस्तमचक्षाणाः करिण्य इव यूथपम् ॥ १॥ अन्तर्हित इति ॥ भगवति पूर्णाऽखिलैश्वर्यसम्पन्ने परम- निधिभूते सहसैवाकस्मादेवान्तहितेऽदर्शनं गते, सहसैव तं भगवन्तम- चक्षणा अपश्यन्त्यः सहसैवातप्यन्त निःसीमसन्तापवत्यो जाताः। रङ्गः सहसैव प्राप्तां सार्वभौमश्रियं सहसैवाचक्षाणो यथा संतप्यते तद्वत् । यतो व्रजाङ्गना बालभावमारभ्य तस्मिन्नेवासक्तस्त्रान्ता इति भावः । यद्रा, अन्तर्हिते अन्तरन्तःकरण एव तासां प्रविश्य स्थि- ते सति, बहिस्तं भगवन्तमचक्षाणा बहिर्मुखवदन्तश्चाचक्षाणा अत- प्यन् । यता बजाङ्गना अन्तर्विचाराकुशला इत्यर्थः । नच तासां कामात्मत्वं स्थितम् । कात्मात्मनां दर्शनादिना शान्तोपलम्भाव । अतस्तासां परमप्रेमवतीनां दर्शनस्पर्शनादिकमेव मुख्यमिति द्यो- तयितुं दृष्टान्तमाह ॥ करिण्यो हस्तिन्यो यूथपं महामत्तगजमचक्षा- णा यथा तप्यन्ति तद्वत् । करिणीनां यथा गजदर्शनाद्यभावे क्ले. शो भवति तथा नाऽन्यासामित्यतस्ता एव दृष्टान्तीकृताः॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः । (३०)। १३१ नितिपक्षे, अथ विजानतामविज्ञातत्वात्तदपेक्षया अन्तहिते भगवति सहसैव तं परमात्मानम् अचक्षाणाः साक्षात्मतिपादयितु- मशक्ताः स्वजन्यत्तिप्रतिफलितचैतन्येन विषयीक मशक्ताश्च बजाङ्गनाः श्रुतयोऽतप्यन् । तप्ता बभूवुः॥ १ ॥ तापानन्तरं जातां तासां दशामाह । गत्यानुरागस्मितविभ्रमक्षितै- मनोरमालापविहारविभ्रमैः ।। आक्षिप्तचित्ताः प्रमदा रमापते. स्तास्ता विचेष्टा जगृहुस्तदात्मिकाः ॥ २॥ गत्येति ॥ स्मापतेः प्रेष्टस्य गत्या स्वाभाविकेन नूपुरवनयु- क्तेन पादन्यासेन, अनुरागः स्नेहस्तत्पूर्वक मन्दहसितं तत्सहितो विलासस्तत्सहितानीक्षितानि कटाक्षास्तैः । तथा मनो रमयति, मनसि रमते च य आलापो गुह्यं भाषणं वाचिक- व्यापारः । विहाराः शृङ्गारचेष्टाः। चित्तवृत्त्यनवस्थानं शृङ्गाराद विभ्रमो मत * इत्युक्तलक्षणो विभ्रमश्च । तैराक्षिप्तान्याकृष्टा- नि चित्तानि यासां ताः । अतस्तदात्मिकास्तन्मय्यो, यतश्च प्र- मदाः प्रकृष्टमदयुक्ता, रमापतेर्विविधाश्चेष्टा जगृहुस्तदनुकरणैर- क्रीडन्नित्यर्थः । अत्रानुरागचित्तवृत्त्यनवस्थाने मानसे, आलापो याचिको, गत्यादयः कायिकाः । अन्यभावानामप्युपलक्षणमेतत् । अत्राभिज्ञापक्षे, रमापतेर्लक्ष्मीपतेः श्रीविष्णोरन्तरेवाविर्भूनखरूप- स्य लक्ष्म्या सह विलासरूपाः स्वात्मना च सह विलासरूपा या- श्चेष्टास्ता जगृहुः । ननु दासीनां तासां भगवल्लीलाऽनुकरणमनु- चितमिसाशङ्कानिवृत्त्यर्थमुक्तं- तदात्मिकाःस भगवानात्मनि आ- विर्भूतो यासां ताः । अतस्तापनिवृत्त्यर्थं तल्लीलाग्रहणं न विरुख- ·१.३२ रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । त इति भावः । किञ्च, प्रमदाः । तथाच प्रमदहेतुकदासीभावं वि- हाय कान्ताभावस्तथा प्रभुचेष्टानुकरणमपीति भावः ॥ अन- भिज्ञापक्षे रमापतेः सर्वसौन्दर्यसम्पत्तिस्वामिनः ॥ मानिनीपक्षे, गतश्चेद् गच्छतु नाम, वयमेव वदीयास्ताश्चेष्टाः कर्तुं शक्ता इति बहिः प्रकटीकर्तुं तास्ताश्चेष्टा जगृहुः । यतस्तदापि प्रकृष्टो मदो पासां ताः । यतश्च, तदात्मिकाः परस्परमातिगाढप्रेमवशादभेदाभि- मानवसः । अन्तस्तस्य गत्यादिभिराक्षिप्तचित्ताः॥ निवृत्तिपक्षे, श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनः वाचो ह वाक् यदु प्राणस्य प्राण इत्यादिश्रुतयश्चेतनाद्यधिष्ठितैर्गत्यादिभिः परमात्मा- नं प्रत्याकृष्टचित्ताः । यतः प्रकर्षेण मदः परमात्मप्रतिपादने हर्षो यासां ताः। रमापतेः सत्तास्फूर्तिलक्षणशोभास्वामिनश्चैतन्यस्यैव तास्ता गमनादिरूपाश्चेष्टा जगृहुः । स्वयं वाच्यवाचकयोरभेदात् । तदात्मिकाः ॥२॥ सदात्मिका इत्युक्तं भगवत्स्वरूपपरिग्रहमाह । गतिस्मितप्रेक्षाणभाषणादिषु प्रियाः प्रियस्य प्रतिरूढमूर्तयः ॥ असावहं त्वित्यबलास्तदात्मिका न्यवदिषुः कृष्णविहारविभ्रमाः ॥ ३ ॥ गतीति ॥ प्रियस्य गत्यादिषु प्रतिरूढा मुर्तिर्यासाम् । भगवद्धर्मान स्वात्मन्येवारोपितवसः। यतः मियाः। तथापि मनसा प्रतिरूढ- मूर्तयो, न तु नटवत् तत्तद्वेषादिकं धृतवत्यो, यतोऽवलास्तादृश- बलरहिताः। अतस्तदावेशवशाद तासां तथात्वमित्याह ॥ तदात्मि- कास्ततः कृष्णविहारविभ्रमाः ॥ कृष्णस्येव विभ्रमाः क्रीडा बि- ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः (३०)। लासा यासां ताः । अतो योऽन्विष्यतेऽसावहमिति परस्परं निवे- दितवत्यः। न तु वयं व्रजस्त्रिय इति मनागपि काश्चिदपि जानन्ति स्मेत्यर्थः। कृष्णविहारैः स्मर्यमाणैर्विभ्रम उन्मादो यासामिति वा । लीलाख्यानुभावोऽयम् । समानमिदं पद्यमितरपक्षयोरपि ॥ निवृत्तिपक्षे, गत्यादिषु देहेन्द्रियव्यापारेषु याः प्रियास्तत्त- दाकारहत्तयस्ताः प्रियस्यात्मनः प्रतिरूढा आत्मन्यारूढा मूर्तयो यासां ताः। अत एवास्य वासुदेवस्य विभोश्चिदात्मन एव बलं विषयप्रकाशनसामर्थ्य यासाम् । किञ्च, तस्मिन्नारोपितत्वात् तदा- त्मिकाः, तत्सत्तातिरिक्तसत्ताविधुरा इति । कृष्णस्य सदानन्द- खरूपस्य परब्रह्मणः सत्तास्फूर्तिप्रदातृत्वादिलक्षणविहारे, तद्वर्णने विभ्रमो यासां ताः श्रुतयो न्यवेदिषुः बोधयामासुः । तथा अ. सौ परमात्माऽहमेवेति न्यवेदिषुरित्यर्थः । तथाच श्रुतयः । यद्वाचा- ऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते, यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतं, यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षुरपि पश्यति अहं ब्रह्मास्मि, योऽप्ता- वादित्ये पुरुषः सोऽसावहमित्याद्याः ॥ ३ ॥ एवं तन्मयतां प्राप्तानां लीलामुपवर्ण्य पुनः प्रामस्वशरीरा- ऽनुसन्धानानां चेष्टामाह ॥ गायन्त्य उच्चैरमुमेव संहता विचिक्युरुन्मत्तकवहनाहनम् ॥ पप्रच्छुराकाशवदन्तरं बहि- भूतेषु सन्तं पुरुषं वनस्पतीन् ॥ ४ ॥ गायन्त्य इति ॥ अहो येन वयं रमिताः स प्रेष्ट इदानी कग- त इति विचिन्त्य संहता मिलिताः प्रथमं प्रेष्टमेव गायन्त्य एव । य- ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । . था वयं तदीयकलगीतमाकर्ण्य झटिति तत्समीपमागतास्तथास्मद्गी- तमाकर्ण्य सोऽप्याश्वऽस्मत्सन्निधावायास्यतीत्याशयन तथा जाताः। ततोऽनागते प्रेष्टे उन्मत्तकवद् बनाद्वनं विचिक्युः । अस्मिन् वने प्रेष्टः स्यादित्याशयात् तत्र वने प्रतिक्षादिकमन्वेषणं कृतवत्यः । अन्वेषणेनाप्यलब्धं प्रेष्टं वनस्पतीन् उन्मत्तकवत् पप्रच्छुः । सर्वत्र पूर्णत्वात् तयतिरिक्तस्य सर्वस्याप्यनिरूपणाच तदन्वेषणतत्पश्न- योः परमोन्मत्तचेष्टितत्वमित्यभिप्रायेणोन्मत्तकवदित्युक्तम् । भया- तिशयद्योतनाद् वा । आकाशवद् भूतेष्वन्तर्बहिः सन्तम् । अत एव पुरुषं पूर्ण सर्वात्मानमन्त्रेषणाद्ययोग्यमित्यर्थः॥ निवृत्तिपक्षे, आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः, सन्त्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्येवममुमेवाकाशवदन्तर्बहिश्च भूतेषु सन्तं पुरुष गायन्त्यः, सो- ऽन्वेष्टव्य इति तं विचिक्युस्तस्यान्वेषणं प्रतिपादयामासुः । त- था, गुहाहितं गहरेष्टं पुराणम् इत्यन्तःकरणलक्षणं वा क्नं वन- स्थितम् ॥ उन्मत्तकादिति ॥ सुखरूपात्मविशिष्टमन्तःकरणं वनं त- स्माद् वनाद्वनं तत्तिविशिष्टादितरत्तिविशिष्टं, तथात्मा विजिज्ञा- सितव्य इति प्रश्नपूर्वकं विचारं, वनस्पतीन् अन्तःकरणवनस्पतीन सत्त्वगुणादीनुद्दिश्य बोधयामासुरित्यर्थः ॥ ४ ॥ तत्कृतमश्नान् प्रपञ्चयति ॥ दृष्टो वः कच्चिदश्वत्थ प्लक्ष न्यग्रोध नो मनः ।। नन्दसूनुर्गतोहत्या प्रेमहासावलोकनैः ॥ ५ ॥ दृष्ट इति ॥ तत्रादौ विष्णुप्रजापतिरुद्रावतारभूता पते अश्वत्थादयोऽवश्यं पश्येयुरत एते प्रष्टव्या इयाशयेनाश्वत्थादीन छन्ति ॥ हे अश्वत्थ, हे प्लक्ष, हे न्यग्रोध, वो युष्माभिः कञ्चित किं नन्दमूनुर्दृष्टः । नन्देन परमभक्तेन जन्मान्तरे आराध्य पुत्रवेन ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः । (३०)। १३५ । लब्धः । अस्मदनुग्रहाय वा तत्पुत्रत्वेन प्रकटितः । अत एव नो- ऽस्माकं मनः प्रेमहासावलोकनैर्दुत्वा गतः अन्तर्हितः । यद्यपि स सर्वत्र व्याप्तस्तथापि नन्दसूनुत्वेनास्माकं प्रेष्टोऽतस्तद्भूयोऽन्विष्य- ते । युष्माभिदृष्टश्चेत् तर्हि करुणया वक्तव्यः । तं लब्ध्वा मुखिन्यः स्याम इति भावः । यद्वा, ननु विष्णुः कथं चौर्यं कृतवानित्या. शङ्कानिरासाय नन्दसूनुरित्युक्तम् । तथाच यथा दधिदुग्धादि चोरितवास्तथा मनोऽपीति भावः । ततस्तेभ्य उत्तरमलब्ध्वा अहो, अलक्ष्मीसंस्थानभूतः, पशुना देवाः स्वर्गलोकमायन्, तस्य शिरश्छित्वा मेदः प्रक्षारयन् स प्लक्षोऽभवादिति श्रुतेरयमाप प्लसो, लोकानामज्ञानहेतुरेव, नितरामग्राण्यधोभूतानि यस्येत्यधोदृष्टिग्रो- धः । अत एते न वदिष्यन्तीति विचार्यान्यत्र गताः॥ अनभिज्ञा- पक्षे, अत्युच्चतरत्वादेते दुरतरचरमप्यस्मत्प्रेष्टमवश्यं पश्येयुरिति सम्भा- व्य पृच्छन्ति ॥ दृष्ट इति ॥ किमर्थं पृच्छयत इति चेत् तत्राहुः ॥ नन्दस्य साधोः सूनु!ऽस्माकं स्त्रीजनानां प्रेम्णा सर्वलोकमोहनौ- षधिविशेषेण सहितैर्हासावलोकनै त्यैश्चौर्यकर्मकुशलैर्वितनेत्रा- दिद्वाराऽन्तःकरणलक्षणान्तः प्रवेष्टुं समर्थैमनोरत्नमञ्जूषां चोर- यित्वा पलायितोऽतस्तं पृच्छाम इसर्थः । तत उत्तरमलब्ध्वा, मह- वपूज्यत्वाद्यभिमानादेतेऽस्मान् क्षुद्राः प्रति अवज्ञया न कथयेयु- रिति विचार्यान्यत्र गताः ॥ मानिनीपले, एते सर्वलोकपूज्याः प्रष्टव्या इत्याशयेन पृच्छन्ति ॥ दृष्ट इति ॥ दृष्टश्चेद् वक्तव्यः । य- तो नो मनो हृत्वा, न त्वस्माभिस्तस्य मनो दत्तमिति भावः । ननु भवदन्तःस्थं मनो बलात् कथं हृतवानितिचेत् तबाहुः ॥ प्रेमेति ॥ स्वागतमित्यादिवचनैराविष्कृतेन प्रेम्णाऽन्तःप्रवेशो, हासेन ग्रहण- मवलोकनेन हरणम् । ननु तदुपरि भवतीभिर्विश्वासः किमर्थं कृत इतिचेत् तत्राहुः ॥ नन्दस्य सर्वानन्दप्रदस्य परमविश्वसनीयस्य ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । सूनुरतोऽस्मभ्यं सुखमेव दास्यतीति मत्वा विश्वासः कृत इति भा. वः । ततोऽलब्धोत्तराः क्षणं स्थित्वा, अहो किमताभिरित्यस्मानव- जानन्तस्तब्धाः प्रत्युत्तरं न ददते तदलमेतैः क्षुद्राभक्ष्यफलैःप्रफुल्लैः। न शश्चिरं तिष्ठति । न्यगधो रुणद्धि । रुधिर आवरणे । प्लेक्षत्यधो गच्छतीत्यर्थः। तत्त्वात् प्रष्टुमयोग्यैश्च बहिरत्यन्तकठोरैः, परोपका- रमाहात्म्यानभिज्ञैर्भूतावासयोग्यौति विचा-न्यत्र गताः ॥ निवृत्तिपक्षे, गुणा न विदुरात्मानमित्युक्तत्वाद् गुणाधभा- स्थतामाविष्कुर्वन्ति ॥ दृष्ट इसादिना ॥ अश्वत्थादिपदैः सत्वर- जस्तमोऽभिधा गुणा गृह्यन्ते । नोऽस्माकं प्रेम प्रसन्नतापूर्वकम्, अवलोकनैः श्रवणादिरूपैर्मनो हाई दृत्वा उद्धृत्य, नन्दः = आन- दश्चासौ सूनुः अर्कश्च । आनन्दस्वयम्प्रकाशरूपः परमात्मा ग- तोऽवगतः स युष्माभिदृष्टः कच्चित् । भवद्भिरमकाश्य इति भा. वः । सूनुः पुत्रेऽनुजेऽर्के नेति मेदिनी ॥५॥ अथ कुरवकादीन दृष्ट्वा एते महान्तः पुण्यवन्तः सगन्धा मधु- पैरऽतिथिभिरनिशं सेव्यमानाः शुद्धान्तःकरणाः कथयिष्यन्ती- ति मत्वा पृच्छन्ति । कञ्चित् कुरवकाऽशोकनागपुन्नागचम्पकाः ॥ रामानुजो मानिनीनां गतो दर्पहरस्मितः ॥ ६ ॥ कचिदिति ॥ कुरवकः शोणाऽम्लानः । नागो नागकेसरः। कुरवकादयः! रामानुजः कचिदितो गतः। अनेन मार्गेण गच्छ- न दूरतोऽपि दृष्टः स्यादिति भावः । रामावतारे कृतायाः सेवायाः फलप्रदानायास्मिन्नवतारे स्वीयं नाम, ज्येष्ठत्वं च लक्ष्मणाय द- त्तवान् । स भक्ता अस्माँस्त्यक्तुमयोग्यास्त्यक्त्वा गतोऽतः पृच्छा- मः । तस्माद् दृष्टश्चेत् कृपया वदतेति रामानुजपदाशयः। करुणा- the ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः । (३०)। १३७ सागरोऽपि भगवान् कठोरचित्तक्षत्रियजात्युत्पन्नत्वात् स्वभाव- मनुकुर्वन्नस्मत्प्राणहरचेष्टो जात इति वा तदाशयः। यद्यपि तेन र- मितानामस्माकं मान उत्पन्नस्तथापि तन्निरासार्थमन्तर्धानं नोचि- तम् । यतो दर्पहरं स्मित यस्य सः । तथाच मिष्टौषधप्रदानेन रोगनिवृत्तिमंभवे विषप्रदानं नोचितम् । अके चेन्मधु विन्देत कि- मर्थ पर्वतं व्रजेदिति न्यायात् । अतस्तदन्यायं विचार्य वक्तव्य इति भावः । तेभ्योऽलब्धोत्तरास्तदैवाकस्मिकेन वायुना चालि- ताग्रशाखाँस्तानालक्ष्य, अहो शिरोधूननेन, वयं न जानीम इति सू- चयन्त्यतोऽलमेभिः सम्पद्दवितैरिति मनसि निधायाऽन्यत्र याताः॥ अनभिज्ञापले, अहो किमर्थं गत इति चेद् वृथैव गत इत्याशयेना- हुः ॥ रामानुजः ॥ तथाच, बलभद्रानुजस्य तस्य नास्ति भय. संभावना अतो भयनिमित्तकं तद्गमनं न सम्भवति । नाऽप्यस्म- न्माननिरासार्थम् । तस्य स्मितमात्रेणैव सुकरत्वादित्याहुः ॥ दर्षे- ति ॥ तथाच स्मितादिस्मृतिमात्रेण हृतमानास्तद्वियोगे क्षणमपि जीवितुमशक्ता अन्वेषयामः पृच्छामश्च । अतः कृपया वदतेति भावः। तेभ्योऽप्यलब्धोत्तराः, अहो अयं कुरवकः । अतिमकरन्द- वाद् अलीनां कुत्सित ईपद्वा रखो यत्र सः। यद्वा कुत्सिताद्रोदन- शब्दात् कं मुखं यस्य स रोदनप्रियः। अशोकः शोकरहितः । पी- डानभिज्ञत्वाद् दयावर्जितः । नागोऽयं नाम्नैव भयानकः । अयं तु पुंसामपि नागः । चम्पकोऽपि परिणामविरसस्तस्मादेते न प्रेष्ट- कथनेनास्मान् सुखयिष्यन्तीति विचा-न्यत्र गताः॥ मानिनीपले, कुरवकाशोको कामोद्दीपकौ । नागादयः कामवाणपुष्पाः कामिनं व्यावर्तयन्त्यतः कामिनं तं पश्चाऽप्येते ज्ञास्यन्तीति मत्वा तान् पृच्छन्ति ॥ कञ्चिद् गतः, किं वा कचिदत्रैव निलीय वर्तते । ननु किमर्थमन्विष्यत इत्याशयास्मत्सर्वस्वमपहृत्य पलायित इत्याह ।।

·१३८ रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । मानिनीनां मानकथनानामस्माकं स्मितादिना दर्प हृतवान्, नि- धनाश्चास्मान् कृत्वा गतोऽतो धूर्तशिरोमणिरस्माभिर्द्धर्तव्य इति भावः । ननु अबलाभिर्युष्माभिः कथं धतुं शक्य इतिचेत् तवा- हुः ॥ रामानुजः ॥ तस्य ज्येष्ठो भ्राता बलरामोऽप्यस्मदपेक्षया न प्रबलस्तस्यायमनुजः कथं प्रबल: स्यात् । अन्यथा पलायनं न कुर्या- दिति भावः। ततोऽलब्धप्रतिवचना अहो एते पुरुषजावित्वेन कठोर- चित्ताः कृष्णपक्षपातनो न कथयिष्यन्तीति मत्वाऽन्यत्र गताः ।। नितिपक्षे, कुरवकादिशब्दैः कुरत्रकादिस्थानीयानामाका- शादीनां स्थूलसूक्ष्मभूतानां ग्रहणम् । रामा महामाया अनुजा भ- गिनी यस्य स सर्वकार्योपादानमायाधिष्ठानभूतः कच्चिद् युष्मा- मिरिनोऽवगतः । स तऽस्पाकं मानिनीनां तत्र प्रामाण्यवतीनामपि दर्पहरं स्मितं तत्स्थानीयं चराचरात्मकं जगद् यस्य सः। अस्माक- मपि सत्त्चासत्राभ्यां वक्तुमशक्यत्वात् । तथाच महाभूतेभ्योऽपि पर इनि भावः ॥७॥ अथान्यत्र गत्वा तुलप्ती दद्दशुस्तत, इयं भगवतोऽतिप्रिया स- वंदा तन्निकटवर्तिनी स्यात् तज्ज्ञानवती, भगवदीयतया दयावती वक्ष्यालि चेति मत्वा तुलसीसन्निधौ गत्वा तां पृछन्ति । कच्चित् तुलमि कल्याणि गोविन्दचरणप्रिये ॥ सह त्वाऽऽालकुलर्बिभ्रद् दृष्टस्तेऽतिप्रियाऽच्युतः॥७॥ हे तुलसि स्वया अच्युतो भगनान् कच्चिद् दृष्टः । यतस्त्वं क- ल्याणी भगवत्मासिसाधनपुण्यपुआनुष्ठानवती । अत एव गोविन्द- चरणौ भियौ यस्याः सा. तचरणयोः प्रियति वा । अत एव तवा- निप्रियः । अत एवाऽच्युतः । त्वया कदाऽपि न वियुक्तः। अत एव स्वामलिकुलैभ्रमरसमूहैः सह विक्षेपमप्यगणय्य विभ्रद ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः । (३०)। १३९ धारयन् वर्चते । यद्यप्यऽस्माकमध्यतिनियस्तथापि नास्माकं ता- दृशं कल्याणं येन कामोपाधि विना तचरणावातिप्रियो भवेता- म। अतो नास्माकमच्युतः, किन्तु पलाय्यास्मत्सकाशाद् गतः । सर्व- स्यापि कल्याणकरी त्वमिति वा। अतो दृष्टश्चेत्तर्हि कथयति भावः । तस्या आप्तोत्तरा, अहो भगवदीयेयं भगवदाज्ञां विना न कथा- यिष्यतीति मत्वाऽन्यत्र गताः ॥ अनभिज्ञापले, हे तुलसि हे कल्या- णि दर्शनभगवच्चरणार्पणादिना सर्वलोककल्याणप्रदे यतो गो. विन्दस्य महाविष्णोश्चरणयोः प्रिये । अत एव नारायणसदृशत्वा- दस्माकमतिप्रियोऽप्यच्युतः, अलिकुलैः सह त्वां विभ्रत् त्वया दृ- ष्टः कच्चित् । त्वत्सुगन्धपीसा मधुव्रता अपि तेन न निवार्यन्ते, वयं तु तादृशसुगन्धराहतेन त्यक्ताः किं कुर्मः । तस्मादस्मज्जीवना. य तं कथयति भावः । अहो विष्णुपूजागर्विताः जारासतमानसा अकल्याणीरस्मान् न ब्रूत इति मत्वाऽन्यत्र याताः ॥ मानिनीपले हे तुलसि, हेकल्याणि, परमकल्याणवति, यतो, गोविन्दचरणनिये चरणेत्यादरव्यञ्जनम् । गुरुचरणैरुक्तमितिवन् । हे गोविन्दस्य प्रि- ये इत्यर्थः । यतोऽलिकुलैः सह त्वां जातां विभ्रत् । अहो वदीयं भा- ग्यम् । यतोऽतिक्रान्ताः प्रिया अस्मादृश्यो येन स त्वां सर्वदा बि- भ्रदास्ते । अत एव त्वत्तोऽप्रच्युतस्तस्माद् दृष्टश्चेदवश्यं कथयति भावः । अहो, इयं ततो लब्धादरा जाताऽखर्वगर्वा न कथयेदि- ति मत्वाऽन्यत्र प्रांस्थताः ॥ निवृत्तिपक्षे, अथ ज्ञानेन्द्रियपञ्चकमध्ये मुख्यत्वाच्चक्षुरिन्द्रियं पृच्छन्ति । हे तुलसि, तत्स्थानीय चक्षुरिन्द्रिये, कल्याणि कल्या- णस्य साधनभूते, गोविन्दस्यैन्द्रिय कमुखभोक्तुश्चरणं तत्तद्विषयं गति विचरणं परिन्द्रियस्तेषु मध्ये पिये अलिकुलैस्तत्तद्धत्तिकपतरत- खी समुदायैः सह खां बिभ्रद मियो, यतो वस्तुः स्वरूपात क- ·१४० रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । दाचिदपि न प्रच्युनः स ते त्वया दृष्टः कश्चित् ॥ ७ ॥ अहो एनाः साधारण्यः स्त्रिय एवास्माकमुपकारं करिष्यन्ती- ति मत्वा मालत्यादिकाः पृच्छन्ति । मालत्यदर्शि वः कच्चिन्मल्लिके जाति यूथिके ॥ प्रीतिं वो जनयन् यातः करस्पर्शन माधवः ॥ ८ ॥ मालतीति ॥ हे मालति, हे मल्लिके, हे जाति, हे यूथिके । मां लक्ष्मी लतति वेष्टयतीति मालती । मल्लते सुगन्धादिकं धार- यतीति मल्लिका । जायत इति जाती, सुखजनकत्वात् सफलज- न्मवती । यूथमस्त्यस्या असौ यूथिका । एवम्भूता अन्वर्थसज्ञाः। यूयं चतस्रो लता अतिसुगन्धपुष्पा भगवत्प्रिया, अतो भवतीर्वयं पृच्छामः । वो युष्माभिः कच्चिद् दृष्टः । न दृष्ट इति न वक्तव्य- म् । यतो वो युष्माकं हस्तकमलस्पर्शेन प्रीतिमुत्पादयन् यातः। करस्पर्शजन्यस्यात्यन्तविकासस्य दर्शनात् । ननु तस्यास्मत्स्पर्शने किं प्रयोजनमिति चेत् तत्राहुः ॥ माधवः ॥ लक्ष्मीपतेः सर्वदा त- त्सहिनस्य तदलङ्कारार्थ पुष्पावचय आवश्यक इति भावः । अहो एता अल्पाः फलरहिता लक्ष्मीशमानिन्यो न कथयिष्यन्तीति म. त्वाऽन्यत्र गताः । मालतीजात्योरवान्तरभेदा यूथिका, जुहीति ख्याता ॥ अनभिज्ञापले, अहो सौभाग्यातिरेकवत्यो नम्रस्वभावाः सर्वमुखकरा विकसितवदनाः परोपकारिण्यो भविष्यन्तीति मत्वा मालत्यादिकाः पृच्छन्ति ॥ मालतीति ॥ हे मालत्यादयः, कच्चिद् वोऽदर्शि, भवतीनां न केवलं दर्शनमात्रमपि तु स्पर्शोऽपि जात इ- त्यनुमीयत इत्याहुः॥प्रीतिमिति ॥ यतो माधवः परमशोभाधीशत्वाव स्पर्शेनापि शोभाजनकः । स्पर्शश्च पुष्पप्रियत्वात्तस्यावश्यमेव जातः स्यात् । माधवो वसन्त इवेति श्लेपेण तद्विगेगो भवतीनामप्यस- ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः । (३०)। १४१ ह्योऽतस्तुल्यदुःखवादवश्यं वदतेति भावः । अहो एताः कर- स्पर्शेन निवारणं कृत्वा गतः स्यादतस्तद्भयान्न कथयन्नीति म- स्वाऽन्यत्र याताः ॥ मानिनीपले, अहो इमा मालत्यादयः सौभा. ग्यादिगुणैरस्मृतमाना अत एताः प्रष्टव्या इत्याशयेन पृच्छन्ति ।। मालतीति ॥ यतो भवत्यः पुष्पिण्योऽतः करस्पर्शेन वः प्रीति जन- यन् यात इति सनम्र्मेष्या व्यञ्जयन्ति । परं त्वेतावता भवती- भिर्गों न विधयो, यतः स न कस्या अपि पतिः, किन्तु मायाः शोभामात्रस्य धवः स्वामी। तस्मादस्मत्पक्षपातिन्यो यूयमवश्यं क- थयतेति भावः । अहो सद्यःस्पर्शोत्थाऽखर्वगर्ववत्य एता न ब्रुव- त इति मत्वाऽन्यत्र प्रस्थिताः ॥ निवृत्तिपक्षे, मालत्यादिस्थानीयानि यानि श्रोत्रत्वगरसन- घ्राणाख्यानीन्द्रियाणि पृच्छन्ति ॥ मालतीति ॥ वः प्रीति विषयो- पलब्धिमुखं तत्पकाशेन जनयन् यातः । प्रतीत्या विषयं व्याप्य स्थितः । ननु व्यापकस्य तस्य कथं गमनमितिचेत् तत्राहुः ।। माधवः ॥ मायाः प्रमात्तेर्धवः स्वामी। तथाच प्रमाणचैतन्यस्य गमनादिकमिति भावः ॥८॥ अहो एते आघ्रादयः परोपकारशीलास्तपस्विनस्तीर्थसेवा- पराश्चेति मत्वा तान् पृच्छन्ति ॥ चूतप्रियालपनसासनकोविदार- जम्ब्बर्कबिल्ववकुलाम्रकदम्बनीपाः ॥ येऽन्ये परार्थभवका यमुनोपकूलाः शंसन्तु कृष्णपदवीं रहितात्मनां नः ॥ ९ ॥ चूतेति ॥ चूताम्रयोर्मधुराऽम्लफलत्वेन भेदः । नीपो धूलि- ·१४२ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । कदम्बो बृहत्पुष्पः । कदम्बः क्षुद्रपुष्पो तिसुगन्धः । प्रियाल: शालभेदः । पनसः कटहर इति ख्यातो बृहत्फलः । असनः पीतशा- लः । कोविदारः काचनारभेदः। अर्कः क्षुद्रक्षोऽपि गोपेश्वर- प्रियत्वात् प्रश्नाईः । च्योतति रसमिति चूनः । च्युतिर क्षरणे । पीणातीति प्रियालः । मीञ् तर्पणे । पनाय्यते स्तूयत इति पनसः। अस्यति परदुःखमिति असनः । असु क्षेपणे । कुं भूमि विदार- यतीति कोविदारः । दृ विदारणे । परोपकारार्थ झटिति भूमि नि. भिंध निःसृतः । जमति परदुःखमिति जम्बूः । जमु अदने । अर्कः भानुवज्जाड्यहरः । बिलति परदुःखमिति बिल्वः । बिल भेदने । चङ्कते अवगच्छाति परदुःखमिति बकुलः । वकि गत्यर्थः । अम्यते स्वदुःखनिरासाथै जनैरित्यात्रः । अम गत्यादौ । कप- ति हिनस्ति परदुःखमिति कदम्बः । नयाति सुखं प्रापयतीति नी- पः । णीब् प्रापणे । एवम्भूता हे चूनादयः। अन्ये च ये मधू- कादयः परार्थभवकाः परार्थमेव भवो जन्म येपां ते । भविका इति पाठे भविक मङ्गलम् । फलाद्युत्कर्षोऽपीत्यर्थः । तत्रापि, यमुनो- पकूलाः ॥ यमुनायाः कूलसमीपे वर्तमानाः। तीर्थनिकटवर्तित्वात् सत्यवादिनः । नोऽस्मभ्यं कृष्णस्य सदानन्दरूपस्य भगवतः प- दवी मार्ग शंसन्तु कथयन्तु स्वस्य करुणापात्रताप्राविष्कुर्वन्ति ॥ रहितात्मनाम् ॥ काश्चिद्हादिरहिताः । अतस्तच्छंसनम् । तत्रा- पि मृषा भाषणं न विधेयम् । यतो, यमुनोपकूलाः। यमुनासन्नि- धौ वर्तमाना इति शपथो व्यज्यते । शंसनेनात्मप्रदानं कुरुतेति भा- वः । अत्र दर्शनं सिद्धवत्कृत्य मार्ग पृच्छन्ति । अहो एते समाधि- निष्ठा न शृण्वन्त्यतो न किञ्चिदपि वदन्तीति निवृत्ताः ॥ अन- भिज्ञापले, कृष्णस्यास्माञ्चित्तरत्नमञ्जूषामाकृष्य गतस्य चोरचक्र- वर्तिनः पदवीं शंसन्तु । व्यअयन्तु । ननु स्वयमेवान्विष्य तस्य ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः (३०)। मार्गो निश्चेतव्य इत्याशङ्याहुः ॥ रहितात्मनाम् ॥ विरहव्याकुल- तयाऽन्वेषणसमर्थसमाहितमनोरहितानाम् । कृपया भवन्त एव व- दन्तु ॥ अहो एते तीर्थवासिनोऽतोऽत्यन्तकठोरहृदयाः, अतो न कथयिष्यन्तीति ततो निवृत्ताः ॥ मानिनीपक्षेऽप्येवम् ॥ नितिपक्षे चूनादिस्थानीयानि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि, जम्बाद- स्थानीयान् पञ्चप्राणान्, कदम्बनीपौ चित्ताऽहंकारौ पृच्छन्ति । चूनति ॥ ये चाऽन्ये विषयाः परार्थभवका आत्मशेषभूता यमुनास्था- नीयमायाप्रदेशस्थिताः । नोऽस्माभिः श्रुतिभी रहितात्मनामस्मद्- विचारविधुरचित्तानाम् । कृष्णस्य परमात्मनः पदवीं मार्ग शंसन्तु स्वप्रकाशकस्य प्राप्त्युपायं भूचयन्तु । तथाच तदनुमापका भ- वन्तो, न तु तदवभासका इति भावः ॥ ९ ॥ एवमतिविह्वलमानसाः प्राप्तात्यन्तदैन्या मार्गकथनप्रार्थनयोग्य- मार्गस्मरणाद् भूमीनिहितदृष्टयस्तस्याः सर्वत्र सत्त्वनावश्यं तदर्शनं सम्भाव्याहुः। किं ते कृतं क्षिति तपो बत केशवाध्रि- स्पर्शोत्सवोत्पुलकिताङ्गरुहैविभासि ।। अप्यधिसम्भव उरुक्रमविक्रमाद्वा आहा वराहवपुषः परिरम्भणेन ॥ १० ॥ किमिति ॥ हे क्षिति, ते त्वया किं कीदृशनामधेयं तपः कृ. तम् । यद्यप्यस्माभिरपि नपः कृतमेव, तथापि तादृशफलानुकूलं न कृतमऽतो महान् खेद इत्याशयेनाहुः ॥ बतेति ॥ यतो या त्वं केशवस्याघिस्पर्शनोत्सवो यस्याः सा । कश्च अश्च ईशश्च केशाः ब्रह्माविष्णुशिवास्तेऽस्य वश्यतया सन्तीति केशवः । केशानिया- ·१४४ रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । मकतया वाति गच्छतीति वा । तथाच तादृशस्य परमात्मनोऽद्धि. स्पर्शोत्सवो, नाल्पस्य तपसः फलमिति भावः। एतज्ज्ञापकं चिह्न- माहुः ॥ अङ्गरुहैरुत्पुलकिता विभाति विशेषेण शोभसे । तत्र वि- शषं पृच्छन्ति ॥ अपि सम्भावनायाम् । किमयमुत्सवोऽघिस- म्भवः । मम्प्रति तवैकदेशे चरणस्पर्शसम्भूतः । यद्वा नैतावत्, किन्तु पूर्वमेवोरुक्रमस्य त्रिविक्रमस्य वामनस्य पदा मर्याक्रमणाद- धुना भगवञ्चरणस्पर्शनासमन्तात् । अथवा, नैतावदेवाऽपि तु त. तोऽपि पूर्व वराहस्य वपुषा परिरम्भणेनालिङ्गनेनेदानीमविस्प- र्शात् स्मृतेन । तथाचास्मत्साजात्यं भवत्या अप्यतस्तं पश्यन्ती त्वं दर्शयति भावः ॥ अनभिज्ञापले, अहो किमर्थं तीर्थवासिनोऽमी नि- न्यन्ते. यस्तमवश्यं जानाति स प्रष्टव्य इत्युक्तवतीनां मध्ये काचि- त् क्षितिं सूचयामास, ततः सर्वास्तामाहुः ॥ किमिति ॥ हे क्षिति, त्वया किं तपः कृतम् । पुलकितैरङ्गरुहैरङ्कुरैः केशवस्याभिरूपाः केशा यस्य तस्य परमसुन्दरस्य कृष्णस्यास्याधिस्पर्शोत्सवा वि- भासे। तादृशोत्सवजनके तपसि पृष्टे, अदत्तोत्तरां तामुपलक्ष्य स्वय- मेवोत्प्रेक्षन्त्योऽपि अयमद्मिसम्भव उत्सव उरुक्रमविक्रमजनित- पीडारूपतपसो वा, आहोस्विन्महावराहवपुषः परिरम्भणजनितव्य- थारूपेण तपमा । यद्वा, तच्चरणस्पर्शजनिनपुण्याद्वा । किं वा तत्परि- रम्भणजनितपुण्येन । तथाच तत्पादस्पर्शादिरहितत्वाद् दुर्भगानाम- स्माकं, तत्पादस्पर्शमनुभवन्ती सुभगा त्वं करुणया तं प्रदर्शयति भावः ॥ मानिनी पक्षेऽप्येवम् ॥ निवृत्तिपक्षे, अथ क्षितिस्थानीयं मनः पृच्छन्ति ॥ किमि- ति ॥ हे क्षिते, त्वया किं तपः आलोचनं कृतम् । विचारस्वरूप- माविष्कुवति । केशान् ब्रह्मविष्णुरुद्रान् वष्टि इच्छति सृष्टयाद्य- ऽथमिात केशवः परमात्मा । तस्याघ्रिरंश इवांशो जीवात्मा । ममै- .

·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः। (३०)। १४५ पांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः * इत्युक्तत्वात् । तस्य स्प- शेनोत्सवो यस्याः सा पुलकितैर्हषितैरङ्गरुहैः सङ्कल्पविकल्पात्म- इत्तिभिर्विभासि । स उत्सवः किं यथोक्ताविस्पर्शसम्भवः । यद्वा उरुक्रमस्यान्तर्यामिणो विक्रमात प्रेरणारूपपराक्रमात् । आहोस्विद बराहस्य वपुषश्चेतनस्वरूपस्य परिरम्भणेनेति ॥ १० ॥ एवं व्याकुलमानसा अकस्माद हरिणीं दृष्ट्वा तामेव पृच्छन्ति । अप्येणपत्न्युपगतः प्रिययेह गात्रै- स्तन्वन् दृशां सखि सुनिवृतिमच्युतो वः॥ कान्ताङ्गसङ्गकुचकुङ्कुमरञ्जितायाः कुन्दस्रजः कुलपतरिह वाति गन्धः ॥ ११॥ अपीति ॥ हे कृष्णसारपनि, अत एव, हे सखि, तत्पतित्वेन समनेत्रत्वेन भीरुत्वादिधर्मसाधम्र्येण भवत्या अस्मत्सखित्वम् । अतो वो युष्माकम् अपि किम् उपगतो मिलितः । इहास्मिन् वने प्रियया सह गच्छन् सुन्दरैर्मुखबाहादिभिः स्वगात्रैर्भवतीनां. दृशां मुनि- इतिपरमसुखं नन्वन् विस्तारयन् । यतोऽच्युतः परमात्मा तदुप- मो नेत्रादेः परमानन्दजनक एवेति भावः । ननु प्रियासाहिसं क- थमवगतमित्याशझ्याहुः ॥ कान्तेति ॥ कान्ताया अङ्गेन कुङ्कुम- रञ्जितायाः कुलपतेर्गोपीसमुदायस्वामिनः सजो मालाया गन्ध इह वाति आगच्छति । तथाऽनुभूनगन्धप्रत्यभिज्ञयामियासाहित्यं निश्ची- यत इति भावः । अत्रैणपत्रीत्यनेन, पत्यु यज्ञसंयोगे इति स्मर- णादेणानां जन्मान्तरे याज्ञिकत्वसूचनेन तत्पनीनां यज्ञपत्रीत्वं मुचितमिति दृष्टयशंमा । उपगत इति तद्भाग्यप्रशंसा । शामि- त्यादिना तन्नेत्रप्रशंसा । अच्युत इति परमानन्दप्राप्तियोग्यता । कान्तेत्यादिश्यप्रशंसा । कुन्द्रस्य शुभ्रतया कुङ्कुमशोभायोग्यता। १९ ·१४६ रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । इति स्थानस्य गन्धवैशिष्यम् । नातीति तत्वातप्रशंसेति व्यङ्ग्यमाला ॥ अनभिज्ञापक्षे, अहो पुराकृततपःप्रभावात् प्रिय- चरणसरोजैरनिशंप्राप्तसङ्गतिगर्ववती क्षितिरियं न वदति, यद्वा प्र- त्युत्तरं दातुमसमर्था जडा न प्रष्टव्या, किन्तु चेतनः कश्चित् प्र- ष्टव्य इति चिन्तयन्त्योऽकस्मात काश्चिद्धरिणीं दृष्ट्वाहुः ॥ हे सखि एणपत्रि, अच्युतः किं त्वयोपगतः संप्रासः । तब दृष्टिगोचर ए- व सम्प्रति कचिनते, न तु त्वत्तो वियुक्त इति सूचयितुम् अच्युत इत्युक्तम् । तत्र हेतुमाहुः ॥ प्रिययेति ॥ ततः स्वभावादेवाने प्र- चलितां तामवलोक्याहो इयं- दृष्ट इति किं ब्रवीमि, तं दर्शया- म्येव, मत्पृष्टन आगम्यतामिति सूचयन्त्यग्रतो गच्छन्ती ग्रीवां प- रात्य मुहुरस्मान् पश्यति । तन एषैवात्र निर्दये वृन्दावने दया- वतीनि तामनुगछन्त्यो दैवात् कापि गतां तामदृष्ट्वा परस्परं पृच्छ- न्ति स्माऽहो संप्रति हरिणी न दृश्यते, क गतेति । ततः काचि- दबत्रीदत्रैव कृष्णो वर्तते । सा तु तद्भयात् सूचकत्वदोपापलापा- थै कचित निरोहितेति श्रुता तत्वेव स्थिता, देवादागतसौरभ्यमा- घ्रायाहो मत्यं सत्यवदुक्तमेव तत्समिति महर्षे पुनराहुः ॥ कान्ते- ति ॥ गोपीकुलरमणम्य तस्य गोपीसमुदायं विहायैकयैव कयाचि- त् कान्तया रममाणस्यान्यायं पश्यतेति कुलपतिपदाशयः ॥ मानिनीपक्ष, भगवान् राधया सहान्तर्हिन इति पूर्व स्पष्टमनुक्तम) मपत्नीनां मुखेन मध्ये व्यञ्जयन्ति तस्याः सौभाग्यातिरेकं द्योतयितु- म् । तत्र क्षितेरप्यलब्धोत्तराः, अहो सर्वदास्मत्यार्थनापरायणम्या- ऽस्मान् विहायैकाकिनो गमनं कथं जातमिति विचारपराणां मध्ये काचिदत्रोचत् । मत्यमेव कयाचिद धूर्तया नीतः स्यादिति । त- तश्च मंदिहाना एवं पर्यटन्त्य नादृशं गन्धमाघ्राय कयाचिनीत इ. सनुमाय दैवादागतां मृगोमेवावलोक्याऽहो इयं श्रोत्रनेत्रादिमती ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः । (३०)। १४७ ज्ञास्यतीति मत्वा तां पृच्छनि ॥ हे सख, एणपत्रि, अच्युतो वो युष्माकं समीपं गतः किम् । ननु प्रत्यहं गच्छति, किमाश्चर्यमि- त्याशङ्ख्याहुः ।। प्रियया ॥ यतो भवदृशामलौकिकानन्ददतत्पी- तिदृश्यते इत्याहुः ॥ गात्रैरिति ॥ ननु प्रियया सहैव गत इति क. थं ज्ञात इतिचेत् तत्राहुः ॥ कान्तेति ॥ सैव प्रिया, न वयम् । त- यैवाऽप्रच्युतोऽस्माकं तु विहाय गतः । कुलपतेस्तस्य वैषम्यं नो. चितमिना व्यज्यते । यद्वा, इहास्मिन् वने वो दृशां गात्रैः सु- निति तन्वन् प्रियया सह सङ्गतः किं वर्तते । नेति न वक्तव्यमि- त्याशयेनाहुः ॥ कान्तेति ॥ निवृत्तिपक्षे, अथ मृगीस्थानीयां बुद्धिं पृच्छन्ति ॥ अपीति ॥ हे मखि बुद्धे वो दृशां वृत्तीनां गावैस्तत्र वृत्यवच्छिन्नचेतनरूपैर्गात्रैः मुनितिं तन्वन् प्रियया ब्रह्मप्रतिपादिकया तत्त्वमस्यादिरूपया मु- ख्यया श्रुत्या स उपगतः सङ्गत, इहान्तःकरण वर्तते किम् । यतः कान्तस्य परमात्मनोऽङ्गमङ्गाय प्रतिपायप्रतिपादकसंबन्धाय कुच- योस्तत्स्थानीयोपासनानिष्कामकर्मणोः कुङ्कुमेन तजनितविवि- दिषया रञ्जितायाः कुलपतेः क्षेत्रवामिनाश्चदात्मनस्तत्सम्बन्धि न्याः कुन्दसजस्तत्स्थानीयशुद्धप्रत्ययमालाया गन्ध इह वाति शा- न्त्यादिरूपसुगन्धयुक्ता माणचेष्टाऽत्र दृश्यते इत्यर्थः ॥ ११ ॥ ततो दैवात् कापि गतायां हरिण्यां फलभारेण नम्राँस्तत्र- त्याँस्तरूनवलोक्य, भगवन्तं दृष्ट्वा प्रणता इति मत्वा, प्रियासहितस्य गतिविलासान् सम्भावयन्त्यस्तान् पृच्छन्ति । बाहुं प्रियांस उपधाय गृहीतपझो रामानुजस्तुलसिकालिकुलैर्मदान्धैः ।। अन्वीयमान इह वस्तरवः प्रणाम ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । किं वाऽभिनन्दति चरन् प्रणयावलोकैः ॥ १२ ॥ बाहुमिति ॥ प्रियायाः स्कन्धे उपधाय द्वितीयहस्तेन गृहीतं पनं येन स रामानुजः-अग्राह्यनामाऽस्मत्पतिः, मदान्धैस्तुलसिकास- म्बन्धिभ्रमरसमुदायैरन्वीयमानोऽनुगम्यमानः । अनेन प्रियासाहि- त्यमनुमीयते । तुलसिकां विहाय तदङ्गलिप्तोत्कृष्टसौरभद्रव्यमुग- न्धलोभादनुगच्छन्तीति । तथेह वने चरन हे तरवः प्रणामं च म- णयावलोकैः प्रेमपूर्वकैरवलोकनैरभिनन्दति किं, न वाभिनन्दतीति प्रश्नः। यद्वा तथा चरन् अभिनन्दति आनन्दं पामोति, वः प्रणाम चाभिनन्दत्यऽनुमोदति किम् ॥ अनभिज्ञापक्षे तादृशं गन्धमाघ्राय तत्रैव स्थितास्तवत्यान् वृक्षान् पृच्छन्ति ॥ हे तरवः किमर्थं प्रणाम कुरुत कृष्णप्रसादार्थमितिचेत्, स किमिह चरन् वः प्रणाममभिन- न्दति । यद्यपि भवन्तः साधवः परोपकारशीला अनुकम्प्यास्त- थापि भवदीयप्रणामं नाभिनन्दतीति वयं जानीमः । कुत इत्या- माङ्य तस्यान्यत्रासक्तचित्तस्य कार्यान्तरव्यग्रत्वानास्त्यवलोकना- ऽवकाश इति सासूयमाहुः ॥ बाहुँ वामभुज प्रियास्कन्धे उपधाय तत्कोमलत्वमालोच्य । किञ्च राधायास्तन्मुखगन्धेनोत्पतिष्णूना भ्रमराणां निवाराथमेव दक्षिणकरगृहीतपद्मः । तथाचादौ चरन्- तद्गतिविलासव्यग्रः, पुनश्च तत्सबैकतानमानसश्चा- ऽतो न तस्यान्यत्र दृष्टिप्रसारणावकाश इति भावः । एतेन, ननु तामेवास्मान दर्शयितुमागतः कथमस्मत्प्रणामं नाभिनन्देदित्याश- ङ्कापि निरस्ता । तेन निवारिता एवएते भ्रमरा अनुगच्छन्तीत्या- हुः ॥ तुलसिकति ॥ ननु भ्रमरकुलानामेवानुपदं गच्छतेत्याश- याहुः ॥ मदान्धैरिति ॥ मदोन्मत्ता मदान्धैरनुगम्यन्ते, भव्य- जनैस्तु मदान्धा नानुगन्तुमुचिता इति भावः ॥ रामानुज इति कठोरतामभिव्यज्जयन्ति॥अभिनन्दतीति वर्तमानापदेशाच्छाखाना- ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः । (३०)। १४९ मनुत्थानाच कचिद्दर्शनयोग्यस्थाने स्थित इति सूचयन्ति । अभिनन्द- नाक्षेपाच किमर्थं नम्रीभृताः, शाखा उत्थाय समाहिताः सन्तो- ऽस्मच्चितचोरं स्त्राज्ञाकरं निःशङ्ख सूचयतेति व्यञ्जयन्ति ॥ नित्तिपक्षे, वृक्षस्थानीयान् संघातान् पृच्छन्ति ।। बाहुमिति प्रियाया मायाया असे बाहुं निधाय तामधिष्ठाय गृहीतं पदं जगदुपा- दानभूतं पुष्कररूपं येन सः।यतोरामा माया अनुजा अधीना यस्य सः।लसि-प्रकाशशीलं कं मुखं तदीयमकरन्दावादनपरैः परमहंस- लक्षणाऽलिकुलैब्रह्मानन्दलक्षणमदेनाविषयदर्शनरहितैरनुगम्य- मान इह संघातेषु चरन, हे तरको प्रणामं नमस्कारादिलक्षणकर्म कि- मभिन्दति । तथाचाभिनन्दनकर्तारमात्मानं भवन्तः किं जान- न्तीत्यर्थः ॥१२॥ अहो किमर्थं तरवः पृच्छ्यन्ते । स्वस्त्रीसनिधौ परस्त्रीभिः सह भाषणं न करिष्यन्तीत्यत एताः स्वल्पाः प्रष्टव्या इति काश्चिदाहुः पृच्छतेमा लता बाहूनप्याश्लिष्टा वनस्पतेः ॥ नूनं तत्करजस्पृष्टा बिभ्रत्युत्पुलकान्यहो॥ १३ ॥ पृच्छतेति ॥ हे सख्य इमा दृश्यमाना, लताः पृच्छत । ननु यथा स्वसन्निधौ स्वपतीनामस्माभिः सह भाषणं दुर्घटं तथा खप- तिसंगतानामासां हृदे मनसां गतिर्दुर्घटेत्याशङ्ख्याहुः ॥ वाहूनिति ।। यद्यपि वनस्पतेः शाखालक्षणान् भुजानाश्लिष्टास्तथापि नूनं नि- श्चयेन तस्य श्रीकृष्णस्य करजैर्नखै स्पृष्टा यतः पुलकानि बिभ्रति । अहो सर्वरसोपमर्दी अस्मत्पेष्टरसः । स्वपतिरसाविष्टानामपि तत्- स्पृहादर्शनात् । न हि स्वपतिसंगतावीपुलकोद्गमः संभवतीति भावः ॥ सममेतदितरपक्षयोरपि । नितिपक्षे, हे सख्यो वनस्पतेः संघातलक्षणस्य वृक्षस्य वि.

·१५० रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । षयलक्षणान् बाहूनप्याश्लिष्टा इमा लतास्तत्स्थानीयरागद्वेषादय इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितावित्युक्तत्त्वात् । नूनं तस्य चिदात्मनः कराः प्रत्ययास्तव जातेन प्रादुर्भूतेन चेतनेन स्पृष्टा अहो उत्पुलकानि बिभ्रति सचेतनतयाऽवभासन्त इत्यर्थः ॥ १३ ॥ उन्मत्तकवत् पप्रच्छुरिसतत् प्रपञ्चितं, तदुपसंहरन, रमापते- स्तास्ता विचेष्टा जगृहुस्तदात्मिका इति यदुक्तं तत्प्रपञ्चयितुमुपक्रमते इत्युन्मत्तवचो गोप्यः कृष्णान्वेषणकातराः लीलाभगवतस्तास्ता ह्यनुचक्रुस्तदात्मिकः ॥ १४ ॥ इतीति ॥ इत्येवंप्रकारेणोन्मत्तवचो गोप्यः। ह्रस्वश्छान्दसः। यद्वा उन्मत्तस्य वच इव वचो यासांताश्च ता गोप्यश्च । यद्वा, उन्मत्त- वद् एतावत्, ततो गोप्यः कृष्णान्वेषणार्थकातराअतिविहला भगवत- स्तास्ता लीला अनुचक्रुः- अनुकृतवत्यः । यतस्तदात्मिकाः। तस्मिन् गाढासक्त्या तदभेदमापन्ना इत्यर्थः । यद्वा तस्मिन् श्रीकृष्णे आ- त्मा चित्तं यासां ताः । तथाच तीव्रध्याने तदात्मकत्वस्फूर्त्या कृष्णानुकरणम् । तदासक्तिप्राबल्याद्वा । पूतनाग्रनुकरणंतु कृष्ण- विषयकतद्धेतुकभयादिजनितपूतनाद्यात्मकत्वस्फूर्त्या व्याघ्रादिम- दोन्मत्तस्य व्याघ्राद्यनुकरणवत् । अतो न प्रेमविरुद्धभावसंकरः। यद्वा प्रतिकूलानामनुकरणं, योगमायैव तन्मध्ये गोपीस्वरूपा भूत्वा तत्तल्लीलासिद्ध्यर्थं चकार । यद्वा तत्तल्लीलाविशिष्टे भगवति अ. न्तराविभूते बहिस्तल्लीलादर्शनस्य साक्षादसंभवात् तथानुकरणं तवसः। तत्रोत्कृष्टाः कृष्णरूपं, मध्यमा बलरामादिरूपं, निकृष्टाः पूतनादिरूपम् । कृष्णस्य सदानन्दरूपस्य परमात्मनोऽन्वेषणे का. तरा व्यग्राः। कातयं प्राप्ता इति वा । ततः षड्गुणैश्वर्यसम्पन्न- स्य परमात्मनः संबन्धिन्यस्तास्ता लीला हि प्रसिद्धा अनुचक्रुः ।

·गूढर्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः ( ३०)। १५१
भगवत्कृतं तत्तल्लीलानुकरणं वर्णयामासुः।वाच्यवाचकयोरभेदाद-
नुचक्रुरित्युक्तमिति स्वयितुमाह ॥ तदात्मिकाः ॥ द्वे वा व ब्रह्मणो
रूपे परं चापरं चेत्यादिश्रुतः ॥१४॥
अवैतद्विष्णोति ।
कस्याश्चित्पूतनायन्त्याः कृष्णायन्त्यपिबत् स्तनम् ।।
तोकायित्वा रुदत्यन्या पदाहन शकटायतीम्॥ १५॥
कस्याश्चिद गोप्याः पूतनावदाचरन्याः काचित् कृष्णवदाच-
रन्ती अहं कृष्ण इत्युक्तवती, तां कृष्णबुद्ध्याङ्के कृतवत्यास्तस्याः
स्तनमपिपत् । यावच्छक्यते तावदनु क्रियते । अतोऽसुपानसामर्थ्या-
भावात् स्तनपानमात्रमुक्तम् । तस्यापि द्वेषभावनाभावान्मरणाभा-
वः। अनुकरणात् तोकायित्वा तोकवदाचरित्वा तोकमात्मानं
मत्वेति वा । तोकादात्मानं त्येति वा । शकटायती शकटवत् स्थि-
तां पदा चरणेनाऽहन् ॥
निरतिपक्षे काचित् पूतनावदाचरणं तं परमात्मानं वर्णयामास ।
काचित् कृष्णरूपेण स्तनपानमनुकुर्वती काचित् तोकरूपमनु-
कृत्य रोदनम कुर्वच्छ कटरूप.पन्नमात्मानं चरणेन हननमनुकुर्वन्तं
निरूपयामामेत्यर्थः । एवमग्रेऽपि ॥ १५॥
दैत्यायित्वा जहारान्यामका कृष्णार्भभावना ।।
रिङ्गामास काप्यछी कर्षती घोषनिःस्वनैः॥ १६ ॥
अन्या तृ गावर्तदैत्यवदात्मानं कृत्वा कृष्णार्भ तस्य बाल्यं
भावयन्तीमपरां जहार । कापि अज़ी कर्षती घोषनिःस्वनैरिङ्गया-
मास चालतवती॥ १६ ॥

·१५२ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । तत्कृतं वृन्दावनविहारलीलानुकरणमाह ॥ कृष्णरामायित द्वे तु गोपायन्त्यश्च काश्चन ॥ वत्सायती हन्ति चान्या तत्रैका तु बकायतीम् ॥ १७॥ द्वे गोप्यौ कृष्णरामायिते कृष्णरामवज्जाते । काश्चन गोपा- यन्त्यो गोपवालानुकरणं कृतवत्यः । काश्चन वत्सरूपाश्च जाता इ- त्यादिद्रष्टव्यम् । तत्र वत्मासुरवदाचरन्ती काचिदन्या बलरामरूपा, मलम्बो निहतोऽनेन वत्सको धेनुकादयः * इत्यनुसारेण हन्ति हननमनुकरोति स्म । काश्चिद्धकवदाचरन्तीमन्या कृष्णरूपा इन्ति स्म ॥१७॥ अथ तत्कृतं गवाहानादिलीलानुकरणमाह । आहूय दूरगा यहत् कृष्णस्तमनर्वततीम् ॥ वेणुं क्वणन्ती क्रीडन्तीमन्या शंसन्ति साध्विति ॥ १८ ॥ आहूयेति ॥ तत्र काश्चन गोरूपा जाताः काश्चन गोपालरू- पास्तत्र यत् कृष्णो दूरगा आहयन् वेणुकणनं करोति तद्वत् तं कृष्णमनुकुनी दूरगा गोरूपा गोपीराहूय वेणुं कणन्ती क्रीडन्ती काचिदन्या गोपरूपाः साध्विति शसन्ति स्म ॥ १८ ॥ कस्यां चित् स्वभुजं न्यस्य चलन्याहाऽपरा ननु ॥ कृष्णोऽहं पश्यत गतिं ललितामिति तन्मनाः ॥ १९॥ गोपरूपायां कस्याश्चिदऽपरा कृष्णरूपा भुजं निधाय चल- न्ती आह, ननु कृष्णोऽहं, ललितां मदीयां गति, हे गोप्यः पश्यते- ति । यत स्तस्मिन्मनो यस्याः सा अतस्तदावेशात् तद्रूपा जाते- ति भावः । यधपीय लीला पूर्वमनुक्ता तथाप्यत्र तदनुकरणस्यो- ·गर्दाथदीपिकायाम् । २ अध्यायः । (३०)। १५३ तत्वाजातेति द्रष्टव्यम् ॥ १९ ॥ मा भैष्ट वातवर्षाभ्यां तत्त्राणं विहितं हि वः ॥ इत्युक्त्वैकन हस्तेन यतन्त्युन्निदधेऽम्बरम् ॥ २० ॥ अपरा कृष्णरूपा, भीता इवावस्थिता गोपादिरूपाः, हे गो. पादयो वातर्षाभ्यां भयहेतुभृताभ्यां मा भैष्ट । ताभ्यां वातवर्षाभ्यां मया त्राणं विहितमित्युक्त्वा यत्नवती एकेन हस्तेनाऽम्बरमुत्तरीयं व. स्त्रमुन्निदधे ऊर्ध्व धृतवती ॥ २० ॥ आरुयैकां पदाक्रम्य शिरस्याहापरा नृप । दुष्टाऽहे गच्छ जातोऽहं खलानां ननु दण्डधृक् ॥२१॥ एका कृष्णरूपा कालियरूपां काञ्चिच्चरणेनाक्रम्य तस्याः शिरसि आरुह्याह-हे दुऽष्टाहे, इतो गच्छ । ननु निश्चयेन खलानामह दण्डधृर जातः। शिरःस्थितिक्षशाखामालम्ब्य, अन्तःकरणे भ. गवत आवेशान्निरालम्बतयैव वा । यथा तदीययात्मनः शक्त्या वे- शान्तरस्य नृपस्येति संबोधनाशयः ॥ २१ ॥ तत्रैकोवाच गोपाला दावाग्निं पश्यतोल्वणम् ॥ चढूंष्याश्वापिधध्वं वो विधास्ये क्षेममञ्जसा ॥ २२ ॥ तत्र तासु मध्ये एका कृष्णरूपा गोपरूपा उवाच । हे गोपाः उल्वणं दावाग्नि, पश्यत शीघ्रं चषि पिधध्वम् । निश्चयेनाऽअसा क्षेमं विधास्ये । अत्र विरहेण दावाग्निदर्शनं, भावनया वा । अ- न्यासां तु तस्या वस्तुतो भगवद्भावभानात् ततस्त्राणप्रार्थना । ए- वमेव वातवर्षस्थलेऽपि अत्यन्तमत्तानामेव भगवद्भावोदयात् ॥२२॥ बडाऽन्यया स्रजा काचित् तन्वी तत्र उलूखले ॥ २० ·१६४ रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । भीता सुदृक् पिधायास्यं भेजे भीतिविडम्बनम् ॥ २३॥ तत्र तासु मध्ये अन्यया यशोदारूपया काचित् कृष्णरूपा सन्धी अत्यन्तसुकुमारविग्रहा मालया उलूखलरूपायां कस्यांचिद्वद्धा भीना मुष्ठुष्टियुक्ता, सुनयनमास्यं वा हस्तेनाच्छाद्य भीत्यनुकर- णं कृतवती ॥ २३ ॥ एवमनुकरणं कृत्वा पुनरपि तथैव पृच्छमाना भगवतः पदा- नि ददृशुरित्याह । एवं कृष्णं पृच्छमाना वृन्दावनलतातरून् । व्यचक्षत वनोद्देशे पदानि परमात्मनः ॥ २४ ॥ एवमिति ॥ तथाच गाढोन्मादे भगवल्लीलानुकरणोत्साहे प्रश्न इत्येवं भ्रममाणानां तासां भगवत्प्रसादेन समाहितताप्राप्तौ तच्चरण- दर्शनं जातमित्याशयेनाह ॥ व्यचक्षतेति ॥ परमात्मनः परमेश्वरस्य श्रीकृष्णात्मनाक्तीर्णस्य परमभेष्टस्येति वा । कस्मिंश्चिद् वनप्रदे- शे भूमौ संलग्नानि पदानि दृष्टवत्यः ॥ निवृत्तिपक्ष, चित्तैकाग्रतासिद्धयर्थं भगवत्कृतलीलानुकरणं व- नयन्त्यः पुनस्तदन्वेषणप्रकारं बोधयन्त्यो, वनोद्देशे अन्तःकरण- लक्षणस्य साच्चिकप्रदेशे पदानि चिदाभासलक्षणानि चिल्लक्ष- पपदज्ञापकानि तत्प्रतिकृतिभूतानि व्यचक्षत तदवलोकनं निरूप- यामामुरित्यर्थः ॥ २४ ॥ तानि दृष्ट्वा परस्परमाहुः ॥ पदानि व्यक्तमतानि नन्दसनोर्महात्मनः ॥ लक्ष्यन्ते हि ध्वजाऽम्भोजवज्राऽङ्कुशयवादिभिः ॥२५॥ एतानि पदानि स्पष्ट नन्दसूनोर्महात्मनः सन्ति । परमात्मनो ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः । (३०)। १५५ नन्दसूनुत्वेनाऽवतीर्णत्वात् तत्पदानां सर्वविलक्षणत्वादिति भा- वः। यदा, नारायणसमो गुणैरित्युक्तत्वान्महात्मनः सर्वोत्कृष्ट- स्य । हि यतो ध्वजादिभिर्लक्ष्यन्ते ध्वजादीनां धारणास्थानाद्युक्तं स्कान्दे । दक्षिणस्य पदाऽङ्गुष्टमूले चक्रं बिभर्त्यजः * तत्र भक्तजन- स्यारिषड्वर्गच्छेदनाय सः । मध्यमाऽङ्गुलिमूले. चं धत्ते कमल- मच्युतः । ध्यातचित्तद्विरेफाणां लोभनायातिशोभनम् । पद्मस्यायो ध्वजं धत्ते सर्वानर्थजयध्वजम् । कनिष्ठामूलतो वज्रं भक्तपापाद्रिभेद- नम् । पार्णिमध्येऽङ्कुशं भक्तचित्तेभ-वशकारिणम् । भोगसम्प- न्मयं धत्ते यवमङ्गुष्ठपर्वणि । आदिपदात् स्वस्तिकादिसंग्रहः। त. थाच श्रीकृष्णमेव प्रकृत्य पाझे । षोडशैव तु चिह्नानि मया दृष्टा- नि तत्पदे * दक्षिणे चाष्ट चिह्नानि इतरे सप्त एव च । ध्वजा पद्मं तथा वज्रम१शो यव एव च । स्वस्तिकं चोर्ध्वरेखा च अष्टको. णं तथाऽष्टमम् । इन्द्रचापं त्रिकोणं च कलशश्चाऽर्द्धचन्द्रकम् । अम्बरं मत्स्यचिद्रं च गोष्पदं सप्तमं स्मृतम् । षोडशं च तथा चि. हूं शृणु देवर्षिसत्तम । जम्बूफलसमाकारं दृश्यते यत्रकुत्रचि. दिति । शङ्खध्वजातपवैश्च चिह्नितं चरणद्वयमिति तापिन्युक्तेः। चक्राङ्कितपदानन्तति वाराहाच्च । चक्रशङ्खाऽऽतपत्रैः सहकोनविंश- तिः । तत्र सर्वचिह्नानि श्रीकृष्णपादयोरेव । तदुक्तं पाझे । अ. ङ्कान्येतानि भो विद्वान् दृश्यन्ते तु यदा तदा * कृष्ण ख्यं तु परं ब्रह्म सुविज्ञातं न संशयः । द्वयं चाथ त्रयं चाथ चत्वारः पञ्च चैव च । दृश्यन्ते वैष्णवश्रेष्ठ अवतारे कथञ्चनेति ॥ नित्तिपक्षे नन्दमूनोः आनन्दरूपमूर्यस्य परमात्मन एना. निचिदाभासलक्षणानि पदानि व्यक्तम् । कि भगवञ्चरणारविन्द- स्थध्वजादिभिातैः स्वचरणसक्ति-सर्वानर्थविजय-पापवासना- ध्वंस-मदनिवृत्ति-वैराग्यादिजनकैर्युक्तानि लक्ष्यन्ते। तथाच सत्त्व ·१५६ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । गुणे उद्विक्ते भगवच्चरणारविन्दध्यानाद्यासक्तेऽन्तःकरणे कामक्रो- धादिनिवृत्त्या पुनः पुनर्भगवद्ध्यानात्मप्रत्ययनिष्ठचिदाभासैर्भगव- खरूपपर्यन्तं संगच्छमानस्तत्वरूपप्राप्तिरित भावः ॥ २५ ॥ तैस्तैः पदैस्तत्पदवीमन्विच्छन्त्योऽग्रतोऽबलाः ॥ वध्वाः पदैः सुपृक्तानि विलोक्यार्ताः समब्रुवन् ॥२६॥ भगवतः पदानीति निश्चित्य तैस्तैस्तथाभूतैरेव भुवि संलग्नैः पदैः पदवीं मार्गमन्वेषणं कुर्वत्यः स्वभावत एवाऽबला, विहारान्वे- षणाभ्यां विशेषतो बलहीनाः कृताः, वध्वाः श्रीमत्या राधायाः प. दैर्भुवि संलग्नैः संपृक्तानि मिलितानि विलोक्य तन्मध्ये तयेा. पत्यो मानिन्यः काश्चिदार्ता मोहिताः सत्यः समवन् प्रथममात- विह्वलत्वात्तत्पदोपरि तासां दृष्टिर्न पतिता । भगवत्पददर्शनेनेषत्स- माहितानां किञ्चिद् दूरे गतानां तदुपारी दृष्टिः पतितेति ज्ञेयम् ॥ निवृत्तिपक्षे, तैस्तैर्यथोक्तरेकाग्रतां प्राप्तः साभासप्रत्ययैरग्रे भगवत्स्वरूपान्वेषणं प्रतिपादयन्त्योऽवलाः प्रत्यक्षादिभिर्वादानुवा- दपरत्वानिर्बला, द्वा सुपर्णेत्याद्या भेदानुवादिन्यः श्रुतयो मुख्य- वधूस्थानीयायास्तत्त्वममिश्रुतेत्रिभिः पदैः सुपृक्तानि तदर्थविचार- परत्वेन तत्संमिश्राणि विलोक्यार्ताः सत्यः समब्रुवन् ॥ २६ ॥ यदब्रुवस्तदाह । कस्याः पदानि यातायाः पश्यध्वं नन्दसूनुना ॥ अंसन्यस्तप्रकोष्ठायाः करेणोः करिणा यथा ॥ २७॥ कस्या इति ॥ अहो लघुत्वनिम्नत्वादिचिद्वैश्चिह्नितत्वात् स्त्रिया एतानि पदानि वर्तन्ते । तथापि कस्या अस्माकं मध्ये क- स्याः । नवग्रामान्तरस्त्रियाः । यतो नन्दसूनुना सह यातायाः ।

·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः । (३०)। १५७ अन्यस्याः प्रेष्टसाहिसं न सम्भवति । तथाच का वा निष्ठुरा प्रष्ट- मेकान्ते नीतवती सा निश्चेतव्येति भावः । तत्रापि तेन स्कन्धे न्यस्तः प्रकोष्ठभागो यस्याः सा । पदानामनुपृक्तत्वादिदं ज्ञातव- त्यः। तच्च तस्या रात्रौ सुखेन नयनार्थं दूरेऽबलां बलानयनार्थ वा, रसाभिव्यत्यय वा तदनुरूपं दृष्टान्तमाह ॥ कारणा हस्तिना करे- जोहस्तिन्या यथा । एतेन तस्यां तस्य प्रीत्यतिशयः, काममदा- क्रान्तता तदधीनता चेति ध्वनितम् ॥ निवृत्तिपक्षे, एतानि पक्षोक्तप्रत्ययेषु प्रविष्टानि पदानि क. स्याः। नन्दमूनुना परमात्मना मह यातायाः प्रतिपादकभावेन सहपविष्टायाः । तवाप्यनेन परमात्मना अंसे शुद्धचेतनलक्षणे भागे न्यस्तः प्रकोष्ठस्थानीयस्तत्पादभागो यस्याः । साहित्ये दृष्टान्तः । तथाच का वा अहेतुप्रतिपादने समर्थेत्यापाततस्ताः श्रुनय उक्तवत्य इति भावः ॥२७॥ तत्सुहृद्भावा आहुः। अनयाऽऽराधितो नूनं भगवान् हरिरीश्वरः ॥ यन्नो विहाय गोविन्दः प्रीतो यामानयद्रहः ॥ २८ ॥ अनयेति ॥ तत्राभिज्ञापले, अनया तेन साई यातया मख्या नूनं भगवान् आराधितः। यद्यप्यस्माभिरप्याराधितस्तथाप्यनया य. थाराधितस्तथा नाराधितः। फलबैलक्षण्यदर्शनात् । नचास्माभिरपि तथैवाराधित इति भ्रमितव्यम् । आराधनतारतम्यस्य तेन सम्यम् ज्ञात्वैव फलप्रदानपत्तत्वात् । यतो भगवान् अत विलक्षणप्रेमवत्या मम समानं सुखं दत्तवानिति तदीयदुःखस्य ह- र्ता । ननु तदाराधनपराणामस्माकमन्तर्धानेन किमिति दुःखं द. त्सवानितिचेत् तत्राहुः ॥ ईश्वरः कर्तुमकर्तुमन्यथा च कर्तुं सम- व, हरिः, ·१५८ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । । तत्कल्पक विलक्षणं फलमावेदयन्ति ॥ यद्यस्मान्नोऽस्मान स- र्वा विहाय प्रीतः सन् यां रह एकान्तमनयत् । गोविन्दः साधार- णोऽपि सर्वेन्द्रियग्राहकस्तस्या असाधारणो जात इत्यहो तस्या उत्कर्षातिशय इति भावः ॥ अनभिज्ञापले, अनया जन्मान्तरे नूनं निश्चयेन हरिर्दुःखहर्ता महाविष्णुराराधितो, न त्वस्माभिः । त- त्रापि भगवत्त्वेनेश्वरत्वेन च । यतोऽत्र भाग्यातिशयः परमस्वात- व्यं च तथा लब्धामित्याशयेनाहुः ॥ भगवानीश्वर इति ॥ यतः सर्वासां रक्षणेन लब्धगोविन्दनामाऽपि नो विहाय प्रीतो यां रहो. ऽनयत् । अनेन, राधयत्याराधय साराध्यते वा राधेत्यर्थात् तन्नाम सूचितम् । तथाच तादृशी राधैवाऽतस्तस्या एव पदानीति किम- र्थमसूयया, कस्या इत्युक्तवतीभिरिति भावः । स्पष्टं नामाग्रहणं प्रतिपक्षाणां गोपीनां राधाया वा संकोचात् । मुनिना तु ब्रह्मवै- वर्तादौ तन्नाम्नः स्पष्टमुक्तत्वात् तत एव गोपीनां मानिनीनां ज्ञात- व्यानीति कस्या अपि नामानुत्त्या सूचितम् । परोक्षप्रिया हि देवा इति न्यायश्चानुसृतः । एतद्ग्रन्थस्य गम्भीरार्थकत्वं च ध्व- नितम् ।। मानिनीपले, हे अनयाः परमोत्कर्षवत्या राधायाः स्पर्दा- द्याचरणरूपान्यायवत्यः, हरिः सर्वासां सामान्यतो मनोहर्ता श्री- कृष्णो राधितः पृथक्तया राधामेवेतः प्राप्तः । शकन्ध्यादित्वात् पररूपम् । यद्वा, राधा सर्वापेक्षयाधिक्येन प्रिया संजाता अस्ये- ति तारकादित्वादितच् । यतो भगवान् कामातुरः, श्रीमानिति वा, कीर्तिमानिति वा । भगं श्रीकाममाहात्म्यवीर्य्ययत्नार्ककीर्तिष्वि- त्यमरः । तत्रापीश्वरः । ग्रहणपलायनवञ्चनादौ समर्थः । यद् य. स्माद् गा इन्द्रियाणि विन्दति विन्दयति वा गोविन्दस्तया परस्पर- रमणाभिलाषुः । श्रीराधायाः पदचिह्न.न्येकोनविंशतिसंख्याका- न्युक्तानि । तत्र वामचरणे यत्रचक्रच्छत्रवलयोर्ध्वरेखाकमलध्वज- ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः (३०)। १५९ वल्लीपुष्पाशार्द्धचन्द्रा इत्येकादश । दक्षिणचरणे शङ्खगदावेदी- कुण्डलशक्तिपर्वतरथचामराणीत्यष्टौ ॥ नित्तिपक्षे, तत्पक्षपातिन्यः, ऐदात्म्यमिदं सर्व, तत्सन्यं, स आत्मानं, नेह नानास्ति किञ्चनेत्याद्या आहुः॥अनया नूनं भगवा- न् जगत्पालको, हारः संहर्ता, ईश्वर उत्पादक आराधिनः प्रति- पादितः। अखण्डैकरसस्य प्रतिपादनेन तत्स्वरूपस्य भगवत्वादेः प्र- तिपादितत्वात् । यद् यस्मान सकलश्रुतिगम्यवाद गोविन्दोऽपिपी. तः सन् नो विहाय यां रहः अनयत् । तज्जन्यचरमवृत्तिविषयत्व- मगच्छदिति भावः ॥ २८॥ तटस्थास्तु-अहो किमर्थं विवादो भवतीभिरारब्धः, मखी- चरणोपारे दृष्टिं दत्वा भगवञ्चरणाजरेणून पश्यतेत्याहुः । धन्या अहा अमी आल्यो गोविदायब्जरेणवः ।। यान ब्रह्मशो रमा देवी दधुमूर्त्यधनुत्तये ॥२९॥ धन्या इति ॥ आल्यः सख्यो गोविन्दस्य परमात्मनश्चरण- कमलरेणवोऽमी उपलभ्यमाना अहो आश्चर्या धन्या अतिपुण्याः। यान् रेणन् ब्रह्मा ईशो महादेवो रमादवी उपादानशक्तिः, स्य स्वस्वाधिकारे सम्भावितस्य दोषस्य विरहदुःखस्य वा नि- त्तये मूनि दधुः। तथाच तद्वियोगजनकदोषनिवृत्तये तद्धारणं कर्तव्यमिति भावः । स्ववचसि विश्वासार्थ मम्बोधयति ॥ हे आल्य इति ॥ अनभिज्ञापले, अहो तत्स्पर्शाऽभावे रेणुतोऽपि वयं तु- छा इति भावः । प्रेम्णोऽसतोऽपि माहात्म्यस्य स्फारकत्वस्वा- भाव्यात प्रेमकृतैवेयं रेणुमाहात्म्यभावना । यथा भरतेन, किंवा अरे आचरितम् इत्यादिना मृगपदस्पर्शेन भुवो भाग्यं वर्णितम् ॥ मानि- बीपले, यथा रेणवस्तथात्माऽप्यतो नास्ति मात्सर्यकृत्यमिति भावः॥ अघ-

·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् ।
निवृत्तिपक्षे,सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जला.
निति शान्त उपासीतेत्याद्यास्तटस्था आहुः ॥ हे सख्यः, अहो
अमी गोविन्दस्यौपनिषदस्य परमात्मनः सम्बन्धिनस्तद्ध्यानास्प-
दस्य हृदयकमलस्य रेणवस्तत्रस्थाः शुभ्राश्चित्प्रत्यया धन्या याँ-
स्तथाभूतान् प्रत्ययान् ब्रह्मादयो देव्या वेदशरीरायाः सरस्वत्या
मुनि मस्तके दधुः, वेदान्तार्थाखण्डाचेदेकरसपरमात्मस्वरूपानुसं-
धानपराः समाधिस्था बभूवुः अघस्य विक्षेपस्य निवृत्तये ॥ २९॥
पुनस्तत्पतिपक्षा अहो किमुच्यते भवतीभिः, समाहितमनसा-
मियं कथा, न तु क्षुब्धचित्तानामित्याशयेनाहुः।
तस्या अमूनि नः क्षोभं कुर्वन्त्युच्चैः पदानि यत् ॥
यैकापहृत्य गोपीनां रहो भुङ्गेऽच्युताऽधरम् ॥३०॥
तस्या अमूनि अशक्यादर्शनानि पदानि नोऽस्माकं वियुक्ताना-
मुच्चैः क्षोभं व्याकुलतां जनयन्ति । यतो या सर्वासां गोपीनां स-
मानमच्युताऽधरमेकाऽपहृत्य तत्रापि रहसि स्थित्वा भुङ्क्ते । ननु
बहुस्त्रीसबन्धवशादुपरति प्राप्तस्य भगवतः कुतोऽधराऽमृतदानाय
प्रवृत्तिः समाव्यते इत्याशङ्कानिरासायाऽच्युन इत्युक्तम् । तथाचा-
ऽअच्युतस्य नास्ति विरनतासंभावनेति भावः । यद्वा तद्विरहदुःखा-
दप्यस्माकं तस्यास्तत्संयोगजन्यं दुःखं महदुत्पन्नमित्यच्युतपदेन ध्व-
नितम् । तया न प्रच्युत इत्यर्थावगमात् ॥
निवृत्तिपक्षे, पुनस्तद्विरुद्धर्थिका आहुः ॥ यस्या उक्तश्रुते-
रुच्चैः सर्वोत्कृष्टत्वेनानुसंधीयमानानि पदानि नः क्षोभं स्वार्थप्र-
च्युतिलक्षणं जनयन्ति यतो यैका सर्वासांश्रुतीनां प्रतिपाद्यमर्थमच्यु-
ताधरेमकरसानन्दस्वरूपं रहो भुङ्क्ते । तत्तत्प्रतिपाद्याद्वैशिष्ट्यादा-
वशेष्यमात्रमपहृत्य सर्वविशेषविनिर्मुक्तं प्रतिपादयतीत्यर्थः॥३०॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः (३०) १६१ अहो माऽस्तु कलहस्तत्पदानि सम्प्रति न दृश्यन्ते इति तट- स्थाभिरुक्ते सति, अहो सत्यं तत्पदान्यत्रास्मिन् प्रदेशे न लक्ष्यन्ते इति तद्वाक्ये सर्वाभिरङ्गीकृते तदन्तरङ्गाः काश्चित् सुहृद आहुः ॥ न लक्ष्यन्ते पदान्यत्र तस्या नूनं तृणाङ्कुरैः ॥ खिद्यत्सुजाताघ्रितलामुन्निन्ये प्रेयसीं प्रियः ॥३१॥ नेति ॥ अहो सा प्रेयसा विश्लिष्टेति न भ्रमितव्यं, किन्तु तामुन्निन्ये बाहुभ्यामुत्थाप्य स कटिभागे गृहीतवानतस्तस्याः प. दान्यत्र न लक्ष्यन्ते इत्येवं निश्चयेन ज्ञातव्यम् । उन्नयनानिमित्त माहुः ॥ तृणाकुरैः खिद्यती सुजाते अघितले यस्यास्ताम् । नन्वेवं तर्हि स्कन्धमारोपितवानिति कुतो न कल्प्यत इतिचेत् त- बाहुः ॥ प्रेयमीम् ॥ रसाविर्भावकरं खेदाजनक कटिभागारोप- णमेव तादृश्याः समुचितमिति भावः । ननु खिन्नपादा तत्रैव कुनो न स्थितेत्याशङ्ख्याहुः ॥ प्रियः ॥ यतस्तस्या अपि अविश्लेषो यथा तथा परिरम्भणीयोऽभीष्ट इति भावः ॥ निवृत्तिपक्षे, अहं ब्रह्मास्मीत्याद्यास्तदेकार्थप्रतिपादिका आ- हुः ॥ तस्याः पदानि अवाखण्डैकरसे परमात्मनि न लक्ष्यन्ते श- क्तिवृत्त्या प्रवृत्तानि नोपलभ्यन्तेऽतो नूनं तृणाऽङ्करस्थानीयै- र्वाच्यांऽशैः खिद्यती मुजाते एकाऽर्थनिष्ठत्वात् समानाधिकरण- भूते अघितले कोमलपद यस्यास्तामुन्निन्ये । उद् ऊर्य शक्ति- वृत्तेः प्रच्याव्य भागत्यागलक्षणया सर्वोत्तमं स्वरूपमानन्दैकरममा- शोधितवान् । यतः प्रेयसी प्रियः, संसर्गामङ्गिसम्यग्ज्ञानहेतुन्वात् प्रेयसी, स्वयं च तदेकपरायास्तस्याः प्रिय इति भावः ॥ ३१ ॥ एनच्छुत्वा अधिकमग्नानि प्रेष्टपदानि च दृष्ट्वाऽतिक्षुब्धस्वा- न्तास्तटस्थाभिमुख्यः प्रतिपक्षा आहुः ।

·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । इमान्यधिकमग्नानि पदानि वहतो वधूम् ॥ गोप्यः पश्यत कृष्णस्य भाराकान्तस्य कामिनः ॥३२॥ इमानीति ॥ अहो सत्यमुक्तमेताभिर्यतो वधू कामिनो न तु प्रेमिणः, प्रेमवतीनामस्माकं त्यागात, कृष्णस्येमानि उपलभ्यमा- नानि पदानि भाराकान्तानि यतोऽधिकमग्नानि पश्यत स्थित्वा विचारयत यतो भवत्यो विचारचतुरा इति गोप्य इति सम्बोधना. ऽऽशयः । कामिन इत्यादिपदैरम्या व्यज्यते । नयाच स्थूलदेहाया वध्वाः सुकुमारशरीरेणोद्वहनं भारेण पीडाकरमसन्तकामिचेष्टित. म् । पददर्शनादप्यधिकखेदकमिति भावः ॥ निवृत्तिपक्षे, सर्वकाम इत्यादिश्रुनय आहुः ॥ हे गोप्यः, पा- लनशक्तिमत्परमात्मस्वरूपप्रतिपादनपरा यथोक्तश्रुतिलक्षणां वधू बहनो यथोक्तरीत्या प्रतिपादकत्वेन धारयत इमानि कृष्णस्य स- दानन्दविग्रहस्य सिमक्षादिकामनाविशिष्टस्य पदानि ध्यानयोग्या- ऽधिकार्यन्तःकरणप्रत्ययलक्षणानि । अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देह- वद्भिरवाप्यन * इत्युक्तवाद भाराक्रान्तानि यथोक्तश्रुत्यर्थवदना- ऽसमर्थानि पश्यत ॥ ३२॥ अहो एतावतैव क्षुब्धस्वान्नाः सम्पन्नाः !! प्रेयसा तु प्रेयस्य- ऽर्थेऽन्यदपि यत् कृतं तत् पश्यतेति तत्सुहृद आहुः । अत्रावरोपिता कान्ता पुष्पहतोर्महात्मना । अत्र प्रसूनावचयः प्रियार्थे प्रेयसा कृतः ॥ प्रपदाक्रमणे एते पश्यताऽसकले पदे ॥ ३३ ॥ अत्रेति ॥सार्दैन। अत्र पुष्पहेतोर्महात्मना चतुरशिरोमणिना ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः । (३०)। १६३ - कान्ता अवरोपिता । महे केशममाधनोत्सवे भास्मा मनो यस्य इति वा ॥ अत्र तु प्रसूनानां पुष्पाणामवचयः प्रियाया अर्थे प्रेयसा कृतः । पुष्पहेतोः पियार्थे इत्यनेन तत्प्रियार्थमेवाबरोपणं, न तु भारजनितश्रमनिवृत्त्यर्थमिति सूचितम् । नन्विदं कुतो ज्ञात- मित्याशङ्ख्याहुः ॥ प्रपदाभ्यां पादाग्राभ्याम् आक्रमणं भुवो यत्र ते असकले पदे पश्यत सम्पूर्णयोस्तयोर्भुवि चिह्नानवलोकनात् प्र- तिपक्षाभिप्रायं पदे इति द्वित्वम् । तेन, पदान्यत्र महात्मन इति विष्णुपुराणोक्तबहुत्वेन पूर्वोक्तबहुत्वेन च न विरोधः ।। निवृत्तिपक्षे, नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा, नान्योऽस्ति श्रोत्याधा- स्तत्पक्षपातिन्य आहुः सार्दैन । अवैषु ध्येयाकारतायोग्यप्रत्ययेषु महात्मना यथोक्तकान्ता, अवरोपिता स्वार्थबोधकत्वादहिता । कुत इत्यत आहुः । पुष्पस्य तदर्थाकारचिलक्षणफलहेतुभूतचित्तैका- ग्यलक्षणस्य हेतोः, एषु प्रत्ययेषु प्रियाया अर्थस्याविभावार्थमैका- ग्यलक्षणपुष्पसञ्चयः प्रेयसा सम्पादितः । पतः पदाभ्यां पदयो. ी वाच्यार्थाभ्यामाक्रमणं ययोस्ते, असकले जीवत्वोपासकवेवर- खोपास्यत्वाकान्ते पदे चैतन्ये पश्यत ॥ ३३ ॥ केशप्रसाधनं त्वत्र कामिन्याः कामिना कृतम् ।। तानि चूडयता कान्तामुपविष्टमिह ध्रुवम् ॥ ३४ ॥ इदं श्रुत्वा सम्यक् तद्भुमिभागमवलोक्य कृष्णजान्वन्तरूपवि- टायास्तस्याश्चिह्नमालक्ष्य विपक्षा आहुः ॥ केशेत्यर्दैन ॥ अहो- ऽत्ययुक्तम् । यतोऽत्र कामिन्या, न तु प्रेमवत्याः । स्वमखीवञ्चाय- त्वा एकां गृहीत्वा गतत्वात् कामिना, न तु प्रोमिणा प्रेमवतीना. नामस्माकं विरहपीडाननुसंधानात् । केशानां प्रसाधनं वेण्याका- रेणाऽऽपीडाकारेण वा देवदन्तकङ्कतिकया नखैर्वा कृतम्।तुशब्दो ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । विपक्षनिरासार्थः । न त्वत्र ज्ञानार्थमुपवेशन संभवति । द्वयोरषि कामाक्रान्तत्वादिति सूचयितुं, कामिन्या इत्यादि ॥ अहो सत्य- मिति तत्सुहृद आहुः ॥ तानीत्यर्द्धन ॥ कान्तामधिकृत्य तानि पुष्पाणि चूडाकारेण बनता ध्रुवमुपविष्टम् । यद्वा चूडायो पुष्प- प्रवेशनमुत्थितेनाऽपि भवति, अतस्तानि क्रमेण चूडायां निवेश- यता कान्तासमी विष्टमुत्थितमपि ध्रुवम् । अतस्तत्सादृश्यं दु- र्लभमतः किमर्थं स्पर्द्धया खिन्ना भवतेति भावः ॥ नित्तिपक्षे, अतः परं पराजितास्तत्पक्षमनुमोदयन्ति ॥ केशम- साधनामिति।कामिन्यास्तत्प्रतिपादनकामनावत्यास्तत्पदप्रतिपाद्यस्य केशस्य ब्रह्माद्यधीशस्य प्रसाधनमत्र ध्येयाकारप्रत्ययेषु कामिना स्वाऽनुगृहीतमोक्षाऽभिलाषुप्रभुणा कृतम् । तत्वमसिश्रुतिलक्षणां कान्तामधिकृत्य तानि तत्त्वमसीति पदानि चूडयता चूडास्थानीयै- कव्यक्तिपरत्वं नयताऽधिकारिणा सहोपविष्टमभिन्नतया स्थित- मित्यर्थः ॥ ३४॥ एवं गोपीमुखेनैव राघया सह भगवल्लीलामुषवर्ण्य स्वयमाह शुकः रेमे तया चात्मरत आत्मारामोऽप्यखण्डितः ।। कामिनां दर्शयन् दैन्यं स्त्रीणां चैव दुरात्मताम् ॥३५॥ रेम इति ॥ आत्मनि स्वरूप एव रतो, न तु ज्यादौ । अत एवाऽखण्डितः स्वस्वरूपादप्रच्युतस्तथाभृतोऽपि भगवाँस्तत्प्रेम- वशीकृतस्तया राधया यथा ताभिस्तर्कितं तथा रेमे चेत्यर्थः । यद्वा अवण्डितः । अस्याः सकाशादविच्युतः सन् । यद्वा अप्यर्थे चः । आत्मरतोऽपि आत्मारामोऽपि अखण्डितोऽपि स्त्रीविभ्रमैर- नाकृष्टोऽपि तया रेमं । ननु तथाभूतः किमर्थं रेम इत्याशङ्का छोकोपदेशार्थमेवं विडम्बनं चकारेत्याह ॥ कामिनामिति ॥ का.

·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः । (३०)। १६५ मिनस्त्वेवमेवातिदीना भवन्ति दैन्येन चैवमेव निरोधं प्राप्नुवन्तीत्यु- पदिशैस्तेषामनुकरणं कृतवानिति । तथा स्त्रीणां दुरात्मतां दौष्टयं दर्शयन् । वशीकृतपुरुषे दौष्टयमेव कुर्वन्तीत्युपदिशन्नेवं कृतवानि- त्यर्थः। तथाच कामयशैः स्त्रीवशैश्च न भाव्यामिति लोकान् शिक्ष- यामामेति भावः। यद्वा ईशप्रेमविहीनाः कामिनः कामिन्यश्च स्व- क्रीडयापरास्तर्शिता इत्याह ॥ कामिनां देहेन्द्रियतर्पणेच्छारूपका- मस्वभावानां दैन्यं दुर्गतत्वं स्त्रीणामाप तादृशीनां तदन्यासां दु. रात्मतां दुर्गतनायकवशीकारेण गर्वादिदुष्टस्वभावतां दर्शयन्नित्य- र्थः । यद्वा, कामिभिः सुरतप्रार्थनादिपरैर्दीनैर्भवितव्यं, स्त्रीभिस्तत्रा- ऽसंमतिपराभिर्दुरात्मभिर्भवितव्यमिति रसिकान बोधयन्नित्यर्थः ।। निवृत्तिपक्षे, सर्वश्रुतिविरोधनिवृत्त्या तया रेमे तत्प्रतिपाद्यो- ऽखण्डितः, अखडैऽकरसः सर्वकामविनिर्मुक्तः, अत एवात्माराम- श्च।चकाराभ्यां, सत्यज्ञानानन्तानन्दस्वरूपः अधिकार्यन्ताकरण- कृत्त्यारूढो जात इत्यर्थः । न चाऽस्ति, द्वा सुपर्णा सयुजा सखा- या समाने वृक्षे परिषस्वजाते तयोरन्यः पिपलं स्वाद्वत्त्यनभन्न- न्योऽभिचाकशीतीतिश्रुतिविरोधः। तत्प्रकरणपर्यालोचनयास्य म- न्त्रस्याभेदपरत्वावगमात् । तथाहि । ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्तादिति वा- क्ये ब्रह्मणः सर्वात्मत्वे निर्दिष्टे, ननु ब्रह्मणो भोक्त्रभेदाद् भोक्त त्वमपि स्यादतो न युक्तं सर्वात्मत्वमिसाशङ्कानिरासायाऽयं मन्त्रः पठ्यते । यौ द्वौ बिम्बप्रतिबिम्बभूती जीवेश्वरावस्मिञ्च्छरीरे व- “ते तयोर्मध्ये यो बुद्धिप्रतिबिम्बभूतस्तदभेदाध्यासात् तद्धर्माभि- मानी कर्मफलं भुङ्क्ते स एवान्यः बुद्धितादात्म्यरहितः सन् स्वरूप- भृतचैतन्यात्मना भोगरहित: प्रकाशते । औदासीन्यबोधाभ्यां चैतन्य. मात्रमुच्यते । तथाच भोगानुवादो भोगनिषेधशेष इति । न च समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नः अनीशया शोचति मुह्यमानः, जुष्टं यदा ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोक इत्युत्तरश्रुतिविरोधः । अस्याः पूर्वोक्तानशनस्य स्वाभाविकत्वबोधनार्थकत्वात् । तथाहि । जीवेश्वरपुरुषाश्रये शरीरं पुरुषो बुद्ध्युपहितो निमग्नः कर्तृत्वाभि- मानी, अत एव, मुह्यमानः तत्कारणमोहातोऽनीशया स्वस्थानन्द- रूपेश्वरभावाप्रतीत्या शोचति विषयागमापायनिमित्तं दुःखमनुभ- पति । जुष्टं कार्यकारणसंघातैः सेवितम् अविकेकिभिस्तदात्मतया गृहीतं यदाऽधिकारी, अन्यं विवेकाव शरीरत्रयात् पृथग् भूतं त- साक्षितयावगतशोधितत्वम्पदार्थमीशं सन्तं पश्यति तदास्यात्मत्वेनं अवगतस्य महिमानमपरिच्छिन्ननन्दात्मताम् इति एति नान्तरीयक- तया वीतशोकः सर्वानर्थविनिर्मुकः । यद्वा, जुष्टं विवेकवैराग्यादि- भिः प्रक्षालिताशयमलैः सनकादिभिर्नैरन्तर्येणात्मत्वेन सेव्यमा- नम्, अन्य कार्यकरणसंघाताद्विलक्षणमीशं यदा पश्यतीति। नाऽपि, पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टं ततस्तेनामृतत्वमेतीति विरोधः। न ह्यात्मानं प्रेरितारं च पृथङ्मत्वाऽमृतत्वमतीति श्रुयर्थः । पाम- राणामपि तादृशमननसत्वेनाऽमृतत्वमाप्तिप्रसङ्गात् । किन्तु शरीरा. थभेदेन गृहीतमात्मानं पृथङ्मत्वा पृथक्कृतमात्मानं मेरितारं च मत्वा ईश्वरत्वेन च निश्चित्य अमृतत्वमेतीति । तस्मानास्ति क- याचिदपि श्रुत्या तस्याः श्रुतेविरोधः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः, यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु विभेमि तदिदमप्येत- हि य एवं वेदाऽहं ब्रह्मास्मीति, स इदं सर्वं भवति, उदरमन्तरं कुरुते अथ तस्य भयं भवति, मृयोः स मृत्युमामोति य इह नाने- व पश्यति, नाव काचन भिदास्यत्र भिदामिव मन्यमानः शतधा सहस्रधा भिन्नो मृत्योः स मृत्युमाप्नोतीत्याद्याः श्रुतयो भेदमपा- कुर्वन्यस्तस्याभेदश्रुत्यैव मुख्यं रमणमावेदयन्तीति संक्षेपः। विपक्ष दोषं दर्शयन रेमे इत्याह ॥ कामिनां पुरुषाणां श्रुत्यर्थविचारा- ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः (३०)। १६७ ऽधिकृताना दैन्यमनीशत्वाभिमानेनानर्थजालप्राप्तिं दर्शयस्तथावि- धानां स्त्रीणां चैव दुरात्मतां दुष्टात्मरूपता संसारानास्पदजीवा- स्मतां दर्शयन् । यथोक्तश्रुसर्थविचारविधुरस्य पुरुषादेरनर्थनिट- श्यभावं बोधयन्तीत्यर्थः । तथाच श्रुतिः- यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यतीति ॥ ॥३५॥ इत्येवं दर्शयन्त्यस्ताश्चरुर्गोप्यो विचेतसः ।। यां गोपीमनयत् कृष्णो विहायान्याः स्त्रियो वने ॥ ३६॥ सा च मेने तदात्मानं वरिष्ठं सर्वयोषिताम् ॥ हित्वा गोपीः कामयाना मामसौ भजते प्रियः ॥३७॥ अथेतरगोपीकृतं तल्लीलावर्णनमुपसंहरति इत्येवं भगवल्लीला: परस्परं प्रदर्शयन्त्यश्चेरुः । यतो, गोप्यः ॥ गोपरूपेणावतीर्णस्य भगवतः सम्बन्धिन्यः। वस्तुस्वभावादेव गोपालजे तस्मिन् प्रेमवत्यो, न तु शास्त्रेण भगवदीया जानाः । विचरन्त्यश्च विचेतसो जाता: प्रकारत्रयस्यापि ममाप्तत्वादित्यव्याकुलमानसा बभूवुरित्यर्थः ॥ अथ वृषभानुनन्दिन्या विप्रलम्भांशं वर्णयितुं पीठिका रच- यति ॥ कृष्णः सदानन्दरूपस्तस्यामानन्दमाविर्भावयितुं या गोपी- मनयत् । अन्याः स्त्रियो वने विहाय । अन्यासु स्त्रीत्वं प्रगल्भता. मालोक्य तासां त्यागः । तस्या गोपीत्वं मुग्धात्वमालक्ष्य नयन- मिति द्योतयितुं स्त्रियो, गोपीमित्युक्तम् ॥ निवृत्तिपक्षे, इत्येवम् अविचेतसः ममाहितचित्तस्य पुरुषस्य ब्रह्मस्वरूपं दर्शयन्त्यस्तस्यान्तःकरणत्तिषु विचेरुः । अन्याः श्रुतिलक्षणाः स्त्रियो वने अन्तःकरणे यां गोपी कृष्णः सदा- ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । 5ऽनन्दस्वरूपः परमात्मा अनयत् मम रूपावबोधिकेयमित्यवभा- सयत् ॥ ३६॥ तस्यास्त्यागे निमित्तमाह ॥ सा चेति ॥ चकारात् पूर्व स. बर्वासां स्मयो जात इदानीं तस्यामिति गम्यते । सर्वाभ्य उत्कृष्ट- मात्मानं मन्यमानायाः साधारणं रमणं स्मयकरं नासीदधुना त्व- ऽसाधारणं, तस्मात् सापि गर्व प्राप्ता । अनेन समुदायदोपेण भग- वान त्यजति, किन्तु प्रत्येकदोषणेत्यपि ध्वनितम् । साऽपि स- र्वासा योषिता मध्ये आत्मानं परमोत्कृष्ट मेने । सन्निमित्तं तच्चेतसि स्फुरितमाह ॥ कामयानाः ॥कामयमानाः, कामो यानमागमनसाधनं यामामिति वा । गोपीः स्वभोग्या अपि हित्वा सर्वासामपि साधार- प्येन प्रियः, असौ सर्वोत्तमो मामेकां भजते मन्मनोऽनुकूलमाचर- ति इति विचार्येत्यर्थः॥ निवृत्तिपक्षे सापि श्रुतिरात्मानं सर्वश्रुतीनां मध्ये श्रेष्ठं मेने यतः सर्वा अपि गोपीः स्वसम्बन्धिनीः स्वप्रतिपादनकामनावती- हित्वा असौ प्रत्यगभिन्नः परमात्मा प्रिय आनन्दघनो मां भजते मत्प्रतिपाद्यतां प्राप्तः । महावाक्यश्रुतिबोध्यः परमात्मेत्यधिकारि- चेतसि स्फुरितमिति भावः ॥ ३७॥ ततो गत्वा वनोद्देशं दृप्ता केशवमब्रवीत् ॥ न पारयेऽहं चलितुं नय मां यत्र ते मनः ॥ ३८॥ तत इत्येवं मनसि स्फूर्त्यनन्तरं तेनैव सार्द्ध कस्मिंश्चित् प्र- देशे प्रियेण सहैव गत्वा अखवगर्वाक्रान्तस्वान्ता सा, केशवं स्व- स्याः केशान् वयते ग्रथनाति तम् । तथाच स्वाधीनकान्तायास्त- स्या रसावहो दर्पो जात इति भावः । रमणबहुवनभ्रमणादिना जातश्रमाऽहमतः परं चलितुं न पारये न शक्ता भवामि । ननु ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः (३०) १६९ , भो मुग्धे ताभ्यो दरमग्रेऽतिमनोज्ञस्थानं वर्तते तत्पर्यन्तं यथाकथ- श्चिञ्चलनीयमितिचेत् तत्राइ ।। नयेति ॥ एवं तर्हि पूर्ववन्माप्रङ्के निधाय त्वमेव नय प्रापय, अहं तु पदमात्रमपि गन्तुं न शक्तेत्यर्थः । ननु किं पौष्पाभरणपुष्पतल्पशयनायर्थं पुष्षोयानं नयामि, किं वा यमुनापुलिनं तत्र विहाराबर्थमित्यपेक्षायामाह ॥ यत्र ते मनः अनेनाऽऽलस्यमनुमोदनं च सूचितम् । यद्वा स्वप्रेमरज्जौ प्राप्तबन्धनं कान्तं निश्चित्य प्राप्तगर्वा केशवं ब्रह्मादिसमस्तस्वामिनं देहादि- सम्बन्धातीतं प्रत्यब्रवीत् ।। निवृत्तिपक्षे, ततोऽन्तःकरणलक्षणस्य वनस्य उद्देशे श्रेष्ठप्रदेशे शोधनप्रत्यये गत्वा अहमेव प्रत्यगभिन्नब्रह्मावभासिकेति गर्ववती ब्रह्माद्यधिष्ठानभूनं परमात्मानमब्रवीत् । अहं चलितुं स्वार्थाच्याव- यितुं केनापि प्रमाणेन, वादिना वा न शक्या । अतस्त्वत्संबन्धाऽधि- कारिमनो यवाऽखण्डेकरसे त्वयि वर्तते तवैव मां नय तत्प्रतिपा- दकत्वेनैव मां स्थापय । तथाच यथोक्तश्रुतिवेद्यत्वं ब्रह्मणोऽस्ती- ति विवकिचेतसि स्फुरितमिति भावः ॥ ३८ ॥ सच्छुत्वा भगवतैवं विचारितम् । अनया मां स्वाधीनमवगत्य प्रपालस्यादिमयं नर्पवाक्यमुक्तमतो नर्मवाक्यमुक्त्वान्तर्धानं कार्यम् । सञ्चावश्यकम् । यत एनेनैतच्छृङ्गाररसपोषणं, महाप्रेमवत्या अस्या मद्वियोगजनितदशाया अबलोकनं मत्मश्लेषजनितसौभाग्यमवलो- क्याऽतिविस्मितस्त्रान्तानां तामां परमचमत्कारमिन्धुनिमअनक- राया असाधारण्या अस्या मद्विरहावस्थाया दर्शनपूर्वकं सर्वा- भिरभिरमणाऽनुकूलस्यैकमत्यस्य सम्पादनं च सेत्स्यतीति सदेत- दभिप्रेत्याह ।। एवमुक्तः प्रियामाह स्कन्ध आरुह्यतामिति ॥ ૨૨ ·१७० रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । . ततश्चान्तर्दधे कृष्णः : सा वधूरन्वतप्यत ॥ ३९ ॥ एवमिति ॥ एवमुक्तः श्रीकृष्णो मम स्कन्ध आरुह्यतामिति प्रियामाह। यद्वा, स्कन्धः प्रा.ण्ड काय चेति कोशात् स्कन्धः का- यः । स च योग्यत्वादरूपः । साऽपि तत्कृतं नर्माऽबुवा तत्स्क- न्धमागेढुं प्रवृत्ता । ततस्तत्पत्त्यनन्तरमेवाऽन्तर्दध । यतः कृष्णः मदानन्दस्वरूपोऽन्तर्दधे, अनः सा नदर्शकजीवना वधूः परमप्रिया विश्लेपामहा अन्वतप्यत परमं पश्चात्तापमगच्छत् । तेन च बहुधा विललाप॥ नितिपक्षे, एवमुक्तः परमात्मा स्कन्धं तत्स्थानीयमेकदेश विशेष्यं चैतन्यमात्रमारुह्यता प्रतिपाद्यतामित्येवंविधामाह । भाग- लक्षणया चैतन्यमात्रैकत्वं यथोक्तश्रुतेरधिकारिणावगतमित्यर्थः । ततो यथोक्तश्रुत्या ब्रह्मणः मुवे धन्वावगसनन्तरं कृष्णः अपरि- च्छिन्नमदानन्दस्वरूपः परमात्मा अन्तर्दधे परिच्छिन्नताप्राप्त्याऽवि- ज्ञानतां गतः । यदि मन्यसे मुवेदोति, दहरमेव नूनं त्वं वेत्थ, अ- विज्ञान विजानतामित्यादिश्रुतेः । सा वधूः तल्लक्षणा श्रुतिरन्वत- प्यत पुनः पुनरनधिकारिणा विचारिता, अहो अस्य ब्रह्मणः श्रुति- वेद्यता कथामिति ॥ ३१ ॥ नत्कृतविलापमाह । हा नाथ रमण प्रेष्ट क्वामि वासि महाभुज ॥ दास्यास्ते कृपणाया मे मख दर्शय सन्निधिम् ॥४॥ हाते ॥ आतिमंबोधनमिदं मर्वत्र योज्यम् । हा नाथ स्वामिन पालक. हा रमण प्रियोचित मुखपद, हा प्रेष्ट प्रेमविस्तारक । त- थाचविधस्य तब मद्रियुक्ततयाऽवस्थानं नोचितमित्याशयेनाह ॥ कासीति ॥ आलिङ्गनं स्मृ-वाह ॥ महाभुज ॥ दैन्येनाह ॥ ते .

·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः । (३०)। १७१ दास्याः ॥ सख्यादौ अयोग्यायास्तत्रापि कृपणाया एवंविधदुःखं सोढुमशक्तायाः परिहर्तुं वाऽजानन्त्या मम, सन्निधि दर्शय स- निहितोऽस्मीति ज्ञापय । यतस्त्वं सखा, मुख्यसख्या अपराधाःक्ष- न्तव्या एवेति भावः । यद्वा, हा हेति पश्चात्तापे। अयुक्तं जानमित्य- र्थः । यद्यपि मया अयुक्तं कृतं, तथापि त्वया नाहं त्याज्या. कि- न्तु दोष एवोपेक्षणीयो, यतस्त्वमेव मम स्वामीत्याशयेनाह॥हे नाथ ॥ ननु संकटमाप्तौ साहाय्यं करिष्यामीतिचेत् तत्राह ॥ हे रमण । तथाच रमणस्य भोक्तुस्तव भोग्याया मे त्वत्तो रेऽव- स्थानं परमसंकटरूपं, तस्मात् त्राणं कर्तुं योग्योऽसीति भावः । ननु भोग्येच्छया भोक्ता न प्रवर्तते, किन्तु वेच्छया । तथाच ममेच्छा. भावात् कथं रमणे प्रवृत्तिरित्याशझ्याह ॥ हे प्रष्ट ॥ यद्यप्येवं, तथापि मम प्रीतिविषयस्याभावाचद्विरहे मरणमेव सम्भ व्यतेऽता- ऽनुग्रहबुद्ध्या तथा कुर्वित्यभिप्रायः। अतस्तथाभूतस्त्वं कापि गन्तु. मयोग्योऽत्रैव स्याः । अहं व्याकुलत्वाज्जानामि ततः पृच्छामि कासीति ॥ झटिति कथय, नोचद् गच्छन्ति मम प्राणा इत्याशयेन पुनराह कामीति ॥ इत्युक्त्वा भूमौ निपतिता मूर्छाभिमुखा उ- स्थानार्थे संबोधयति ॥ हे महाभुजति ॥ यतस्तवैवाहं दासी, तत्रापि सम्पति कृपणा तस्या मम सन्निधिं दर्शय ॥ हे सखे ॥ सख्युस्तवेदमुचितमिति भावः । यद्वा, हे नाथ, त्वदेकप्राणाया- स्त्वदधीनाया इमे प्राणाः सम्प्रति गन्तुकामा मया रक्षितुमशक्या, अतस्तानागत्याशु संरक्षेत्याशयः। तद्गमने वात्यन्त दुःखं भविष्य- ति । सर्वापेक्षयोत्कृष्टत्वेन संमतायां मयि मृतायामन्यत्र रतिमल- भमानस्य पश्चात्तापेन रोदनावश्यम्भावादित्याशयेनाह ॥ हे रम णेति ॥ नन्वस्तु मम दुखं, तब तेन किमिसिचेत् तबाह ॥ प्रष्टे- ति ॥ प्रेष्टस्य तव दुःखं कोटिगुणितं सन्मय्येव फलिष्यतीति भावः ·१७२ रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । ननु सर्वथा निर्गन्तुं प्रवृत्ताः प्राणा मयापि कथं संरक्ष्या इतिचेद सत्राह॥हे महाभुज, कासिकासि । झाटित्यागत्य स्वभुजमृतसञ्जीवनी- षधेन मुकरन्तद्रक्षणं सम्पादयेति भावः । नन्वेवं तर्हि, न पारये- ऽहं चलितुमित्येवं किमर्थमुक्तवत्यसि, सतः सापराधां त्वां न स्पृशामीति चेत् तत्राह ॥ दास्यास्ते ॥ यद्यपि तदानीं प्राप्तगर्व- याऽऽलस्यादिवशात तथोक्तं, सम्मति तु तनिया दासीमाकं मातास्मि, तत्रापि कृपणा परमदीना जातास्मि । ततः क्षमैवोचि- ता। इतः परं मरणस्यैवावशेषादपराऽधनिमित्तस्य दोषस्य निवृत्त- स्वान्न कोष इंति भावः । किञ्च वस्तुतो नास्ति ममापराधस्त्वयैव दास्ययोग्याया मम सख्यं कृतं, तदनुरूपं च मयाऽनुष्ठितमित्या- शायेनाह ॥ हे सख इति ॥ ननु नास्ति मम कोप इतिचेत् सहि सह- निधि दर्शय। प्रसन्नः सन् मत्समीपे आगतोऽसिचेत् तत्तर्हि विरह- व्याकुलस्वान्तायाः पश्चात्तापदुःखेनान्धीकृतनेवाया मम सन्निधि स्पर्शादिना दर्शय, पश्चाद अबाहिता सती द्रक्ष्यामीति भावः । एवं विलपन्ती भगवत्स्पादिकमलब्धवती ततः परं विलापेऽप्यक्षमा मूच्छिता सती भूमावपतदित्यपि ज्ञेयम् । मोहितां ददृशुरिति वक्ष्या- माणानुसारात् ॥ निवृत्तिपक्षे, अथ ब्रह्मणः साक्षात्स्ववेद्यत्वाभिमानं विहाय स्वजन्यवृत्त्यावरणनिवृत्त्या सन्निधिं प्रार्थयते ॥ हा नाथेति ॥ इति स्वजन्यत्तिरहितानाक्रोशति ॥ हे नाथ, सर्वेश्वर, हे रमण, जग- सृष्टिस्थितिमङ्गलक्षणक्रीडापरायण-तत्पदार्थ, हे प्रेष्ट वरप्रेमास्पद महाभुजाऽसंख्यातभुजाऽऽदिमहेश्वर-त्वम्पदार्थ, असि असीत्येवं नवकृत्वस्तवोपदेशपराया अधिकारिभिर्मदर्थाग्रहे कृपणाया दीनता प्राप्ताया मम कचित् कचित् सखे निरुद्धैरिन्द्रियैः सह रममाणे शु. द्वेऽन्तःकरणे, सन्निधिम् आवरणनाशकत्युत्थानेन मत्मतिपाद्यतां ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः । (३०)। १७३ प्रकटयेत्यर्थः ॥ ४० ॥ अथ ता अपि तवाशु समागता इत्याह । अन्विच्छन्त्यो भगवतो मार्ग गोप्योऽविदूरतः ॥ ददृशुः प्रियविश्लषमाहितां दुःखितां सखीम् ॥ ४१ ॥ भगवतो मार्ग मृगयमाणा गोप्यः, अविदूरतः समीप एव तां दुःखितां प्रियविश्लेषजन्येन तापेन मूञ्छितां समानदुःखाक्रान्तत्वात सखी तथाभूतां दृष्ट्वा विगतेयास्तां वस्त्रवातादिना सचेतनां कृतवत्या इत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ नित्तिपक्षे, भगवतो मार्ग विदूरतोऽन्विच्छन्त्यो गोप्यः - रमात्मसंबन्धिन्यः श्रुतयो दुःखिता आसन् । अहोऽस्माकं साक्षा- त्परमात्मप्रतिपादिका नास्तीति । यदा मुख्यामपि सखी समान- विषयत्वात् प्रियेण चिदात्मना योऽयं विशेषेण श्लेपो वाच्यवा- चकत्वलक्षणसंबन्धस्तत्र मोहितामत एव दुःखितां ददृशुस्तदा य- किञ्चित् स्वास्थ्यं प्राप्ता इत्यर्थः ।। ४१ ।। तया कथितमाकर्ण्य मानप्राप्तिं च माधवात् ।। अवमानं च दौरात्म्याद विस्मयं परमं ययुः ॥ ४२ ॥ आय सखि किं वृत्तमिति ताभिः पृष्टया तया हे सख्यो मुग्धाऽहं तेन नीतेत्यादिनिश्चयपर्यन्तं कथितं वृत्तमाकर्ण्य तत्र मा- घवाल्लक्ष्मीपतेः कान्तिपतेः सुन्दराद्वा मानप्राप्ति चाकर्ण्य दौरा- स्यात् स्वदौर्जन्यादवमानं त्यागलक्षणं चाकर्ण्य परमं विस्मयं ययुः । अहो महान्तमियं मानं लब्धवती, स चैवंविधं मानं दत्वा कथमत्रमानं कृतवानाश्चर्यमिदमित्येवं परमं विस्मयं प्राप्तवत्यः ।। नितिपक्षे, तया यथाश्रुत-तत्त्वम्पदार्थयोरभिन्नत्वं कथित- -

·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् ।
माकये माधवात् स्वजन्यब्रह्मविद्यापतेर्मानस्य प्रामाण्यस्य प्राप्ति
चाकर्ण्य, दरे आत्मा शुद्धचिदानन्दघनो निर्विशेषो यस्याः
सा दुरात्मा तद्भावो दौरात्म्यं, तस्माद्वागविषयप्रतिपादकत्वादव-
मानं तद्विषयकामानुत्पादकत्वं चाकाहो लब्धप्रामाण्याया अस्याः
कथमप्रामाण्यामिति परमविस्मयं ययुरित्यर्थः ॥ ४२ ॥
ततस्ता हस्ते धृत्वोत्थाप्य तया सहिता अन्वषणे प्रवृत्ता इत्याह ।
ततोऽविशन् वनं चन्द्रज्योत्स्ना यावद्विभाव्यते ।।
तमः प्रविष्टमालक्ष्य ततो निववृतुर्हरेः ॥ ४३ ॥
तत इति ॥ ततो विस्मयप्राप्त्यनन्तरं पदचिह्नानां वने प्र.
वेशमालक्ष्य वनमविशन् तत्र यावत्पर्यन्तं वृक्षाणां विरलत्वाच्चन्द्र-
ज्योस्ना विभाव्यते तावत् । ततो निबिड क्षेषु घनीभूततमःप्रविष्टं
पदचिद्वैरालक्ष्य हरेरन्वेषणानिवृत्ताः । स्त्रीत्वाद् भयेन तमो ना-
विशन्निति भावः । यद्वा हरेः संवन्धिन्यस्तथाच सत्र धूर्तान्तरा-
स्थितिशङ्कया न प्रविष्टा इति भावः । यद्वा, अस्मामु तमः प्रवि-
ष्टासु सतीषु स बहिनिःसृत्य गमिष्यतिचेत् सर्वथा न मिलिष्यतीति,
न तत्र प्रवेश इत्याशयः । यद्वाऽस्मासु प्रविष्टासु संभ्रमादन्धकारे
पलायनपरायणस्य परमसुकुमारपादाद्यवयवस्य प्रेष्टस्य खेदो
भविष्यतीति विचार्य निवृत्ता इत्यभिप्रायः । अथवा प्रकाशक-
राङ्गस्य भगवतोऽत्र प्रवेशे तमःप्रवेशो न संभवतीति तव प्रविष्टं
तम आलक्ष्य तर्कयित्वा निववृतरित्याशयः॥
निवृत्तिपक्षे, तसो विस्मयं प्राप्यानन्तरं यावद्विवेकलक्षणचन्द्र-
स्य ज्योत्स्ना तव तत्पदार्थे तत्प्रकाशोविभाव्यते तावदतन्निरसना-
र्थमविशन् । अग्रे चैतन्यधने परमात्मनि तमः प्रविष्टप्रकाशात
सामर्थ्याद् आलक्ष्य हरेः संबन्धिन्यः श्रुतयो निवतुः ॥ ४३ ॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः (३०)। १७५ तन्मनस्कास्तदालापास्तद्विचेष्टास्तदात्मिकाः ॥ तद्गुणानेव गायन्त्यो नात्मागाराणि सस्मरुः ॥ ४॥ ननु सर्वथा कृष्णमलब्धवत्यः प्राप्तपरिश्रमाः स्वगृहान प्रति कुतो न गता इतिचेत् तत्राह ।। नात्मागाराणि सस्मरुः । आ- स्मानं परिश्रमादित्युक्तं, देहं गृहागाराणि गृहॉस्तत्रत्यानि वस्तूनि च न स्मृतवसः । स्मरणं विना कथं गमनादिकं तासां भवेदि- ति भावः । ननु कृतो न सस्मरुरित्याशङ्ख्याह ॥ तन्मनस्का इति ॥ तस्मिन् भगवति मनो यामां ताः । तथाच स्मरणकरणस्य मन- सो भगवति प्रावष्टत्वात् कथमन्यस्मरणं भवेदिति भावः ॥ आ- लापद्वारापि स्मरणं वारयति ॥ तदालापास्तत्सबन्ध्यालापो या- सां ताः। तथाच गृह न् प्रति गन्तव्यमितिभापणे कस्या अप्यव- काशो न जात इति भावः ॥ नापि हस्तादिसंज्ञया सूचनावका. शः कस्या अप्यामीदित्याशयेनाह ॥ तस्यैव विचेष्टा पूर्वकथा या- सां ताः । ननु कदाचिन्मनसा गेहाद्यनुसंधानं कुतो न जातमि- तिचेत् तत्राह ॥ सदात्मिकाः ॥ स आत्मा यासां ताः । तथाचा- न्तर्हितात्मनां तामां नदन्यानुसन्धानादिकं दुर्लभमिति भावः । किञ्च गेहादिस्मृतिसंपादकं दुरदृष्टमपि नोस्थितं, तनाशकतद्गुणकीर्तन- परत्वादित्याह ॥ तदिति ॥ गुणान् गोवर्द्धनोद्धरणादिना गोकुल- रक्षणादीन् । यद्वा, यतः काश्चित् तन्मनस्काः, अहो प्रेष्टः संप्र- ति कुत्र वर्तते, कथं मिलिष्यतीत्यादितद्विषयकमनोराज्यपराः । काश्चित् तदालापाः। अहो अस्मान् विहाय कथं गत, इतः परं कु- प्रान्वेषणीय इत्यादितद्विषयकवार्तालापपराः । काश्चित् सद्विचे- शः पूतनास्तनपानादितद्विचेष्टाकरणपराः । काश्चित्तदात्मिकास्त- स्मिल्लीनमनस्कत्वात् समाधिस्था इस तदेकस्फूर्तयः । काश्चित ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । तद्गुणानेव गायन्त्यः सत्यस्तदाऽऽत्मागाराणि न सस्मरुः । यद्वा कदाचित् तन्मनस्काः कदाचित् सदालापा इत्येवं योज्यम् ॥ निवृत्तिपक्षे, कांश्चित् तन्मनस्काः, प्रत्यगभिन्नब्रह्मविषयका- भिप्रायाः। काश्चित् साक्षादेव सदालापाः, सत्यत्वादिरूपेण तस्य प्रतिपादिकाः । काश्चित् तद्विचेष्टाः, सर्जनादिरूपतचेष्टापतिपादि- काः । काश्चित् सदात्मिकाः, तस्मिन्नात्मा तत्माप्तिसाधनशान्त्या- दिरूपः स आत्मवत्त्वेन वा प्रतिपाद्यो यासां ताः कारागृहस्थानी- यानि तानि । काश्चित्तद्गुणान् सर्वज्ञलसर्वेश्वरत्वादिरूपानेव गा- यन्त्य आत्मनोऽगाराणि अज्ञानाहङ्कारादीनि न सस्मरुः । परमा- ऽर्थत्वेन न प्रतिपादयामासरित्यर्थः ॥ ४४ ॥ पुनर्विरहव्याकुलचित्ताः परस्परं विचारयामासुः । अहो कुत्र गत्वा तदन्वेषणं विधेयमिति कयाचिदुक्ते, अहो अन्वेषणं प्रिय- स्य क्लेशमात्रावहम् । समीपमागता अस्मानालक्ष्य पलायनपरस्य क्लेशावश्यम्भावादित्यन्याभिरभिहिते, अहो सत्यं तस्य करुणां विना तत्याप्तिदुर्घटाऽतस्तत्प्राप्त्युपायो विधेय इत्यपराभिः कथन- पूर्व विचार्य तत्कीर्तनमेव बलवदुपायं निश्चिय तदर्थं पुनः कालिन्धाः पुलिनमागता इत्याह । पुनः पुलिनम नमागत्य कालिन्द्याः कृष्णभावनाः ॥ समवेता जगुः कृष्णं तदागमनकाक्षिताः ॥ ४५ ॥ पुनरिति ॥ यत्र प्रेमपूर्व संगम आसीत् तदेव कालिन्द्याः पुलिनं स्वमुखहेतुभूतप्रसरच्छन्दम्। यत्र वस्तु लुप्यते तत्रैवान्विष्यत इत्याशयेनागत्य गुप्तकृष्णभावनाः । प्रेष्टमेव भावयन्ति ध्यायन्ति तथा तस्य श्रीकृष्णस्यागमनं कासितं यासां ताः, समवेता मिलता समः कृष्णमेव जगुरू गानं चक्रुः । विरहजनकदोषनित्य-

·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः (३०)
ऽथ तस्य करुणोत्पत्त्यर्थ चोचैर्गानं, तदर्थ च समवेतत्वम् । कस्या
आप भाग्यात् स्नेहेन कृपया वाऽऽगच्छेदित्याशयेन वा समवेताः।
अन्या काञ्चिदादाय पुनः पलायनं कुर्यादित्याशयेन वा ॥
नितिपक्षे,पुनर्मायालक्षणायाः कालिन्याः पुलिन इति ॥ ४५ ॥
इति श्रीमद्भागवतव्याख्यायां गूढार्थदीपिकायां
दशमस्कन्धे त्रिशोऽध्यायः ॥ ३० ॥२॥

·१७८ रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । अथैकत्रिंशोऽध्यायः॥ एकत्रिशे शुभाध्याय गोपिकागीतसंज्ञके ॥ पार्भयन्त्यो जगुः कृष्णं प्रेम्णा गाप्य इतीयते ॥१॥ अहो तस्य कलगीतनाकृष्टा यथा तदन्तिकं प्राप्तास्तथा सो- ऽप्यस्मद्गीतेनाकृष्टोऽस्मदन्तिकं प्राप्स्यतीत्याशयेन गानप्रवृत्तानां भगवत्तियाणां गानमुदाहरति । श्रीगोप्य ऊचुः॥ १ जयति नेऽधिकं जन्यनाव्रजः श्रगत इन्दिरा शश्वदत्र हि॥ दायत दृश्यतां दिक्षुनावकास्त्वयि धृतासनस्त्वां विचिन्वते १ जयतीति ॥ मालार्थमादौ जयतीति प्रयोगः । तथाच मङ्गला- ऽर्यकत्वादादौ क्रियापदप्रयोगो न दोषावहः । अहो व्रजकृतार्थ- तार्थ कुतावनारण त्वया सर्वोऽपि ब्रजः कृतार्थीकृतस्तत्रत्या वयं किमय पुपेक्ष्यन्ने इत्याशयेनाहुः ॥ तवाजस्य जन्मनाऽऽदिकारण- विधुरस्य जन्मना स्वेच्छागात्रविलसितेन जन्मना प्रादुर्भावेण व्रज- स्तत्स्थानत्राजयति सगस्तभूमिभुवः स्वर्लोकप्रदेशेभ्यः सर्वेभ्यो ब्रह्मलोकान्नेभ्य उततर्पण वर्तते । तत्राप्यधिकं वैकुण्ठादपि जयति यद्यपि तत्रापि भगवान बनने तथाप्यवंविधं जन्मादायैवंविधा लीला नाऽऽघरनि । यधपि जन्मस्थानं मथुरा, तथापि तत्रत्यानांतदनुपल- म्भात । देवकीव मुदेव, भ्यामपि नन्दयशोदावन्न तु जन्मोपलब्ध- मपि तु विष्णुस्वरूपदर्शनमात्रम् । अत्रत्यलीलादर्शनं तु सर्वस्या- ऽपि दुर्वारमतो व्रज एवोत्कृष्टतम इति भावः । ननु मज्जन्मना ब्रजम्य परमोत्कर्षा भवतीभिः कथमवगत इतिचेत् तत्राहुः ॥ श्रय- त इति ॥ हि यस्मादिन्दिरा श्रीरत्र बजे श्रयते । वैकुण्ठे तु सैव प्राधान्यात सर्वैराश्रीयत इत्यर्थः । तत्र हि शश्वत् सर्वदा तु सै- ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः । (३१)। १७९ व नित्या भार्याऽतस्तस्या नैश्चिन्त्यान सर्वदाऽऽश्रयणमावश्यक- मत्र तु बहीनां मपनीनामस्माकं सत्चादवसरलाभाय सर्वदा सेवन- म्। युक्तश्चैतत् । पतिव्रताशिरोमणिभूतायास्तस्या, भक्तेष्पनुग्रहा- तिशयं ख्यापयितुमन्याधीननया वर्तमानस्य पत्युरनुवर्मनमिति भावः । यस्मादस्मदर्थमत्र भवतो जन्म, यस्माच नास्ति लक्ष्म्या भयं तयाऽङ्गीकृतत्वादतो, हे दायित, दृश्यतां त्वया प्रत्यक्षीभूय. ताम् । प्राणपियस्य प्रसक्षं तव प्राणस्थितिसाधनमिति संबोधना- शायः । किञ्च नावका व्रजस्त्रियस्त्वां दिक्षु विचिन्वते । तथाचात्रा- ऽनुग्रहार्थमवतीर्णस्य तव ब्रह्मादिभिरन्वेषणमुचितं, न तु ब्रजवा. सिभिरिति भावः । ननु युष्माकं तादृशी भक्तिर्नास्ति इति कृत्वा- ऽहं तिरोहित इतिचेद तबाहुः ॥ त्वयि धृता अमवः प्राणाः मर्षेन्द्रि- याणि याभिस्तास्तथाचैवंविधाःत्वदीयानाम् अनाथवदिक्षु भ्राम्प- तीनामिदं महदसंगतमिति महदैन्यं व्यज्यते ॥ अनभिज्ञापले, दयित, ते जन्मना व्रजस्य सर्वोऽपि जनोऽधिकं जयति । यदिनमा- रभ्यात्र तव जन्म जातं तद्दिनमारभ्य ब्रह्माण्डस्थेषु मध्ये कस्माशि- दाप व्रजवासिनां मध्ये कस्यापि पराजयो न जात इत्यैश्वर्यस्य परा काष्ठा ध्वनिता ॥ इन्दिरा संपदादिरूपा श्रीरपि अत्र ने शाश्वनिरन्तरं श्रयते। श्रीरिति स्वनामसार्थक्याय व्रजमलङ्कत्य वर्तने हि प्रसिद्धमिदमिदानी लोकत्रये । तथाच, नारायणसमा गुणे- रिति ज्योतिर्विदग्रगण्येन गर्गाचार्येण भवजन्यपवे लिखितत्वा- नारायणसमत्वं त्वग्यनुभूयत बजे वैकुण्ठतुल्यत्वम् । अतोऽस्माकं विरहरहितवैकुण्ठवासिसमानत्वं कुतो नास्ति । तस्मादस्मास्वपि तथात्वं सम्पादमितुमवश्यमस्माभिर्भवान् दृश्यताम् । नच बैकुण्ठ- वासिनां नारायण इत्र युष्माकं नाहं प्रेट इति चेत् तत्राः ।। दिक्षु तावका इति । सर्वामु दिक्षु यावच्छ क्त्याद्याप्यस्माभिरविष्य- हे ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । ते, तथापि भवान लभ्यते तत्र वयं किं कुर्म इति भावः । तत्रापि तावकारत्वदनन्या, अत एव त्वामेव । अनेनासमाहितता निरस्ता। ननु परोक्षार्थ तिरोहितेन मयाऽवगतं- नाद्यापि युष्मत्प्रेमपरिपा- कावस्था सम्पन्ना । मद्विरहेऽपि जीवनदर्शनादितिचेत् तत्राहुः ॥ त्वयि त्वत्माप्त्याशया धृतासबो जीवन्तीत्यर्थः । तन्नित्या तु तावकानां जीवनं दुर्लभमतो झटिति दृश्यताम्।मरणपर्यन्तपरीक्षा- या अनुचितत्वादिति भावः ॥ मानिनीपले, तव ब्रजो यासा- मस्माकं जन्मना अधिकं जयति श्रीश्च शश्वदत्रैव श्रयते, तथाभू. तास्तावकास्त्वां विचिन्वत इति दृश्यतां ज्ञायताम् । परमोत्कच- र्यादिहेतुभूतस्वजनदुखाऽपरिज्ञानरूपमान्ध्यं नोचितमिति भावः । न च साधारणसम्बन्धः, किन्तु प्रेष्टो भवानिति सम्बोधनाशयः । किञ्च, त्वयि धृतासवस्त्वत्प्राप्याशया धृतजीवनाः । तथाच तन्नि वृत्त्या मृतावस्मासु तवापि परमोत्कर्षादिकं न स्थास्यतीति भावः। यद्वा, ननु दयिते माय वियुक्त भवतीनामेतावत्पर्य्यन्तं कथं मा. णा देहे स्थिता इतिचेत् तबाहुः ॥ त्वयीति ॥ कठोरशिरोमणि- भृते असंख्यातस्वसखीजनपरमतापहेतुक्रीडापरे स्वीयदुःखजनित- मुखाऽम्बुधिमग्ने धृताः स्थापिताः प्राणाः याभिस्ताः । तथाच यथा स्वगृहे दह्यमानेऽप्यन्यदीयगृहस्थं वस्तु न दह्यते तथा त्वयि स्थितत्वादस्मत्पाणानामेतावत्पर्य्यन्तं रक्षा जातेति भावः । यद्वा यद्यपि तव जन्मना व्रजोऽधिकं जयति श्रीश्च शश्वदत्रैव श्रयते त. थापि वृथैवेदं सर्वम् । यतस्त्वयि धृतासवस्त्वदर्पितमाणादयस्ता- वकास्त्वां विचिन्वते । अद्यापि दुःखिता एव सन्ति, तस्मात् मुह- दननुग्राहिकायाः समृद्धयर्थ्यं दृश्यतां ज्ञायताम् । तद्वैयर्थ्यपरि- हाराय प्रअक्षीभूयतामिति वा । दयितत्वात् तवेदं हितं वदाम इति सम्बोधनाशयः ॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः । (३१)। १८१ निवृत्तिपक्षे, अधिष्ठानभूतचिदात्मनैवेदं देहादिसमस्तं शोभतः इति श्रुतय आहुः ॥ जयतीति ॥ हे दयित परमेमास्पद तब ज- न्मना प्रादुर्भावेण व्रजो देहेन्द्रियसंघातोऽधिकं जयति सत्तास्फू- तिमत्तयाऽवभासते तथेन्द्रियशोभाप्यत्रैव निरन्तरं श्रयते सौन्द- दिगुणाक्रान्ततया प्रतीयते । तस्माद् यस्यात्मनस्तव सत्तादिना मिथ्याभूतस्यात्यन्तमलिनस्याऽप्येवं प्रतीतिस्तेन स्वया दृश्यताम् । विद्वदनुभवविषयत्वं प्राप्यताम् । के ते विद्वांस इत्यपेक्षायाहुः॥ ये त्वयि धृतासवस्तावकाः । तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत म- सरः, मच्चित्ता मद्गतमाणा इत्यादिनोक्तलक्षणा भवदीयास्त्वां सर्वाधिष्ठानभूतं परमात्मानं विचिन्वते अन्वेषणपराः सन्ति । तथाच पञ्चकोशविवेचनात्मकान्वेषणप्रकार उक्तस्तैत्तिरीयश्रुतौ । तस्मा- द्वा एतस्मादन्नरसमयादन्योऽन्तरात्मा प्राणमयः । तस्माद्वा एत. स्मात् प्राणमयादन्योऽन्तरात्मा मनोमयः । तस्माद्वा एतस्मान्मनो मयादन्योऽन्तरात्मा विज्ञानमयः । तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमया- दन्योऽन्तरात्माऽऽनन्दमयस्तस्य प्रियमेव शिरो मोदो दक्षिणः प. क्षः प्रमोद उत्तरः पक्ष आनन्द आत्मा ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठा । असन्नेव स भवत्यसद् ब्रह्मेति वेदचेत्, अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुरिति । यद्वा बजः श्रुतिकदम्बस्तव जन्मना प्रादुर्भावेण प्रकट- वेदार्थभूतेन त्वयाऽधिकं जयति शोभां च मही मामोति । हि यस्मादतो ये त्वयि धृतासवस्त्वां विचिन्वते तेषां श्रुतिकदम्बे भ. वान् दृश्यतामित्यर्थः । यद्वा तवाविर्भावेण ब्रजः संघातोऽधिकं जयति,श्रीश्च विद्वद्देहादौ शश्वच्छयते । अतो ये विचिन्वते तेषां दृश्य- ताम् । एषु पद्येपु पादद्वितीयाक्षरहलैक्यं केषुचित् पादेषु प्रथमस- समाक्षरहलैक्यमालङ्कारिकसमयसिद्धसावर्णात् कचिदैक्यामिति द्र- ष्टव्यम् । एकादशाक्षरे विष्टुप्पंज्ञके छन्दसि चतुःपष्टयुत्तरषदशत- ·१८२ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । समो भेदः॥१॥ अहो यो गुडदानेन म्रियेत तम्मै विपं किमर्थं देयमिति लौ- किकन्यायादीषदारक्तकटाक्षसाध्याऽस्मदधातिरोधानं नोचितमि- त्याशयेनाहुः ॥ शरददाशये साधुजातसत्सरसिजोदरश्रींमुषा दृशा ॥ सुरतनाथ ते शुल्कदासिका वरद निघ्नता नेह किं वधः ॥२॥ शरदिति ॥ शरत्कालीनो यः स्वच्छजलाशयस्तत्र साधु स- म्यक् प्रकारेण जातं सत्समीचीनं यत् सरसिज कमलं तदन्तर्व- तिनी या श्रीरारुण्यशोभा तां मुष्णातीति तथा तादृशरूपया रो- षेणेषद्रक्तया दृशा नेत्रेण अमूल्यदासिका नो निन्नतो मारयत- स्तव त्वया क्रियमाणोऽयमिह लोके किं वधो न भवति । किं वि- रहानलज्वालया वधो भवति । यतो, हे सुरतनाथ सुरतस्य सम्भो- गस्य नाथ तत्पद । तथाच मुरतनाथस्य तव रोपदृष्टयैवाऽस्माकं मरणं सुकरमिति भावः । ननु रोपतिरोधानयोरुभयोरपि मरणहेतु- त्वाविशेषाद किमर्थमेवमुच्यते इति चेत् सत्यं, तथापि क्षमापनादि- ना रोषदृष्टयुपशमस्यापि सम्भवादस्ति विशेष इत्याशयेनाहुः ॥ वरदेति ॥ समक्षे प्रेष्टेऽतिप्रार्थिनया वरदत्रं सम्पादयितुं शक्यम- Sसमक्षे त्वशक्यप्रतीकारतेति भावः । तथाचाऽस्मदर्पनाश एव भ- वतः कर्तुं समीहितो, न तु प्राणवियोगः । करुणानिधेरिष्टदेवस्य तत्साधने प्रवृत्त्यसम्भवादतस्तन्नित्तिस्त्वीपद्रोषदृष्टयैव मुकराऽतो तथैव तिरोहितोऽमीति भावः । यद्वा, ननु नाहं युष्माकं मरणे व्यापृतः, स्वत एव भवतीनां प्राणा अपगछन्ति चेन् नत्र मम को- ऽपराध इतिचेत् तबाहुः ॥ शरदिति ॥ तव दृशा दर्शनेन निम्नतः किं वयो न । तत्रापि हे मुरतनाथ । सुरतार्थमागतानां तत्मातिस्तु ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः (३१)। १८३ दूरे गता, प्रत्युत मरणमेव मध्य उपस्थितमित्यतोऽस्मन्मन्दभाग्यस्य सुरतपदान्मरणप्राप्तिकरस्य माहाम्यमिति भावः । किश्चास्मद्धे किं चिवं त्वदर्शनं तथाभूतां श्रियमपि मुष्णाति नाशयतीति तथा।किश्च सर्वेषां वरपदस्त्वमस्मान्मारयसीति महच्चिवमित्याशयेन संबोधयति हे वरदेति ॥ तथाच सर्वेषां वरदानाय प्रत्यक्षभवनशीलस्य तवा. स्मन्मन्दभाग्यवशादस्मन्मरण साधनं तव तिरोधानं सम्पन्नमित्याक्रो. शोऽपि ध्वनिनः ॥ अनभिज्ञापले, विचिन्वन्तु भवत्यो, मया तु नागम्यत इति चेत् तर्हि दृश.स्मसर्वस्वमपहृत्य गतेन त्वयाऽस्म- द्वध एव संपादित इत्याशयेनाहुः ॥ शरदिति ॥ यथोक्तया दृशा निघ्नतस्तव त्वया क्रियमाण इह लोके वधो न किम् । अभिचारादि- कर्मणा कृतो लोकैरज्ञातोऽपि वधोऽनिष्टसाधनं किं न भवतीति भावः॥शैव शुल्केन मूल्येन दासिका अपि मारयतः। कन्प्रत्य- येन सूचनेनात्यन्तकरुणापात्रतां व्यञ्जयन्ति । यद्वा वयं तु न त्वया मूल्यन क्रीता नापि विवाहिता, आप त्वऽशुल्कदासिकाः स्वयमेव मौग्ध्येनाभूमेत्यर्थः। तस्मात् सुरतरूपवरप्रदानेनास्मत्प्राणप्रत्यर्पणाय दृश्यतामित्याशयेनाहु ॥ हे सुरतनाथ, हे वरद ॥ मानिनीपले, अहो अस्मद्र्धायानुनयं कर्तुं प्रत्तस्य तवाभिप्रायस्तदानामस्माभिर्न बुद्धो- ऽधुना त्वसंख्यातस्त्रीवधादपि भयशून्यस्तथा प्रवृत्त इत्याशयेनाहुः॥ शरदिति ॥ दृशा सुरतयाचक ! न केवलयाचनमावसमर्था तव दृक्, किन्तु चौर्यकर्माऽपीति द्योतनाय विशिषन्ति ॥ शरदिति ॥ यथा चौरः सतामपि निगूढां कठिनदुर्गस्थामपि नायिकां मुष्णा- तीति तथा। तथा यदैवम्भूना श्रीरपि हृता तदा सरलानां सर्वत्र भ्रमतीनां विनश्रीवादिकबाटानां मनआदिहरणे किञ्चित्रमिति भावः । यद्वा, हे मुष्टु रतानां नाथ उपतापक, ह निजवरच्छादक, अशुल्कदासिकाः परमप्रेमवतीः सखीनः । अतो मित्रद्रोहाऽऽदि- ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । दोषपरिहारायागम्यतामिति भावः ॥ नित्तिपक्षे, तव दर्शनेनैव संसारनित्तिर्नान्यथेत्याहुः ॥ शर- दिति ॥ शरत्कालीनजलवत्स्वच्छे आशये अन्तःकरणे ते तव दशा दर्शनेन किं किमप्यनिर्वचनीयमज्ञानं शुल्कस्य तत्तद्विषयस्य दा. सिकास्तत्तदाकारा अन्तःकरणवृत्तीश्च निघ्नतो नाशयतो विदुष इह वधो नाशो जन्ममरणलक्षणसंसृतिप्रवेशलक्षणो न भवति । तथाच श्रुनयः आत्मन्येवात्मानं पश्येत् । तरति शोकमात्मवित् । ब्रह्मविदा- मोति परम्। न स पुनरावर्तत इत्याद्याः । अज्ञानतत्कार्ययोनिनि- वय॑त्वमुक्तमित्याशयेनाहुः ॥ असाधुजातमनिर्वचनीयोत्पत्तिमद, यत् सरसिज सद्रूपब्रह्मलक्षणे सरासि अधिष्ठाने प्रतीतं कमलस्था- नीयमज्ञानं तदुदरश्रीश्च तदुभयं मुष्णाति नाशयतीति तथा तये- त्यर्थः ॥२॥ किञ्च बहुभ्यो मृत्युभ्यो रक्षित्वा विरहामिना मारणायं प्र. वृत्तौ निमित्तं न विद्म इत्याशयेनाहुः । विषजलाप्ययाद व्यालराक्षसाद वर्षमारुताद्वैद्युतानलात ॥ वृषमयात्मजाद्विश्वतो भयादृषभ ते वयं रक्षिता मुहुः ॥३॥ विषति ॥ विषजलं कालियहृदजलं तेनाप्ययो गोपानां नाश- स्तस्मात् । व्यालराक्षसाद वत्सपालान गिलतोऽघासुराद वत्सपाला- दिरक्षणेन परम्परया वयमपि रक्षिताः । वर्षयुक्तान्मारुताद् वैद्यु- तानलादशानिपाताच्चेन्द्रकृताद् गोवर्द्धनधारणेन । साक्षाद् वृषो तृ- पभासुरारिष्टः । मयात्मजाद् व्योमामुरात् । तच्चरितमग्रे वक्ष्यमाण- मपि रासोत्सवात् पूर्व जातमिति द्रष्टव्यम् । तल्लीलाया आंत- बाल्य एव योग्यत्वात् । किं बहुना अन्यस्मादपि सर्वतो भयाद, हे ऋपम सर्वोत्तम वयं रक्षिताः । तथाच यथा श्रेष्ठत्वात् पूर्व रक्षि- ·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः (३१) १८५ तास्तथेदानीमपि दर्शनप्रदानेनास्मद्रक्षणमेवोचितं, न तु स्वभाव. त्याग इति भावः ॥ अनभिज्ञापले, तत्र तत्र स्वरक्षणेन यथा वयं रक्षितास्तथेदानीमपि स्वप्रकटनेन रक्षणीया इति भावः ॥ मानिनीपले, ननु यदि भवतीनां वधो ममाऽभीप्मितः स्यात् तर्हि भवसो न रक्षिताः स्युरित्याशङ्याहुः ॥ विषेति ॥ तथाच स्वहस्तेन वधार्थमेव रक्षिता इति वर्तमानकालीनया प्रश्या ज्ञायत इति भावः । तत्र तत्र रक्षणपरायणे श्रेष्ठत्वेन ख्याते त्वयि विश्व- स्तानामस्माकं घातो नोचितो, विश्वासघानाख्यकर्मकर्तृत्वायोग्य- लाच्छ्रेष्ठस्य तवेति संवोधनाशयः ॥ निवृत्तिपक्षे, किश्चास्माकमपि तव तत्वज्ञानादेव रक्षणं भ. वति, नान्यथेत्याहुः ॥ विषेति ॥ ते तव ज्ञानादिति शेषः । हे ऋ. षभ क्षराक्षरातीतपुरुषोत्तम, तव झानाद्धेतुभूतादधिकारिभिस्वद- नुग्रहेण संपादितात्पुनः पुनर्वयं रक्षिना जाता:परमात्मज्ञानस्य वि. शेषणानि विषरूपस्य, विभेयल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यतीति भ- यहेतुत्वेनाभितस्य जलस्य, डलयोरभेदाजहस्याल्पश्रुतस्याप्यया- त् पलायनकरात् । पुनश्च व्यालानां बहुश्रुनत्वेऽपि विपरीता- र्थकल्पकत्वात् खलानां, राक्षसाद राक्षसवद्भयङ्करात् । व्यालो दुष्टगजे सर्प खले श्वापदसिंहयोरिति मेदिनी । वर्षस्य दुःखदृष्टे- मारुताद वातवत्तनाशकराद । तत्र को मोहः कः शोक एकत्व- मनुपश्यत इत्यादिश्रुतेः । तथा वैद्युताद विद्युद्वद् निष्प्रभतरणा- दिस्थानीयं ज्ञानं वैद्युतम् । विद्युत्तडिति सन्ध्यायां स्त्रियां त्रिषु तु निष्पभे इति मेदिनी । तदेव वैद्युनं, तत्सम्बन्ध्यहङ्कारादिकं वा । तस्याऽनलादनलबद्दाहकात् । तथा वृषमयात्मजाद भगवदाराश्न- लक्षणं निष्काम कर्म नित्यादि समाध्यन्तं दृषशब्दप्रतिपाद्यम् । तन्मयादात्मनोऽन्तःकरणाजातात् । अत एव, विश्वतः सर्वतः ·। रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम्। अभयात् सर्वप्रकारेणाऽनुच्छेद्यात् । हेतुबाधेन सर्वभयोच्छेदकरादि- ति वा । द्वितीयाद्वै भ भवतीति श्रुतेः ॥ ३ ॥ युक्तं चास्मदादिरक्षणं, तदर्थमेव नन्दनन्दनविग्रहात्मनाऽऽवि- भूतत्वादिखाशयेनाहुः । न खलु गोपिकानन्दनो भवा- नखिलदेहिनामन्तरात्मदृक् ।। विखनसार्थितो विश्वगुप्तये सख उदेयिवान् सात्वतां कुले ॥ ४ ॥ नाते ॥ गोपिकाया यशोदाया नन्दनः मुतो भवान्न भवती. ति प्रसिद्धम् । किन्तु मर्वप्राणिनां योऽन्तरात्मा तस्य दृक् माक्षी अ- न्तर्यामी भवान् एवम्भूनोऽपि विखनसा ब्रह्मणाऽथितो विश्वस्य रक्षणाय प्रार्थितः सन् सात्वतां यादवानां कुले उदेयिवान प्रादु- (नः । नन्वेवंजाननीभिः किमित्युक्तं- निन्नतो नेह किं वध इति तस्मात्तिरोहिन एव स्थास्यामि, यथा युष्मकं कदापि दर्शनं न भवेदित्याशवाहुः ॥ सख इति ॥ तथाच भवदत्तसख्यानुरूपेय- मुक्तिः करुणोदीपिका, न तु कोपावहाऽतो विश्वगोपनाय प्रादु. भूतस्य तव तन्मध्यगतानां स्वयं सखीभावावेशितानां करुणया- पालनमेवानुम्पमि न भावः । यद्वा सर्वान्तरवृत्त्यभिज्ञस्य तवास्मद- न्तःकरणनि प्रेमानिरेकोपरि दृष्टिः कर्तुं युक्ता, न तु दोभासोपाल- म्भोत्पादिगणनेत्याशयेनाहुः ॥ नेति ॥ अनभिज्ञापले, तथाच कालियम नादिना स्वीयरक्षणादिना लोकोत्तरसामर्थ्यप्रकटनाद्वय- मेवं तर्कयाम इत्याशयेनाहुः ॥नेति॥ खलुशब्दो वितर्के । सर्वापेक्ष- याऽल्पबलाया गोप्याः सुतो भवान्न, किन्तु सर्वदेहिनामन्तरात्म- ·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः । ( ३१)। १.८७ हगिति तय॑तेऽस्माभिः । ननु सर्वान्तामिणो मम देहिभावेन क- थमुत्पत्तिरित्याशङ्याहुः ॥ विखनसेति ॥ सात्वतां सात्त्विका. नां सज्जानानां कुले विश्वगुप्तये उदेयिवान् । तस्मात तवाविर्भावो, न तु जन्माऽतः सर्वपालनायावतीर्णस्य तव सखीनामस्माकमुपेक्षा नोचिता । दर्पोऽप्यस्माकं त्वदुत्कर्षहेतुरतः कोपं विहायागन्तव्य- मिति भावः ॥ मानिनीपक्षे अहो निर्दयशिरोमणिरयं क इति बहु विचार्य यथाऽस्माभिर्भवानिश्चितस्तथेत्याशयनाऽऽहुः । नेति ॥ भवान् करुणाहीनः प्रेयसीदुःखाभ्यां तदाविष्टस्वान्तायाः श्री- यशोदाया नन्दनस्तदीयानां दुःखप्रदत्वादानन्दजनकः सुतो न भवति । तर्हि कोऽहं निश्चित इतिचेत्तत्राहुः। सर्वप्राणिनामन्तर्यामी- स एव परमदुःखवतां दुःखं पश्यन्नपि तदन्तः सुखं वमात । सर्वा- तःस्थस्य तस्याबहिराविर्भावे निमित्तमपि वयं विश्व इत्याहुः ॥ वि. खनसति ॥ स्वसृष्टिद्धिमभीप्सुना ब्रह्मणा विश्वगुप्तये मार्थित:-त्व- द्भत्तया जीवानां मोक्षोभवत्यतस्त्वमवतीय गुप्तस्तिष्ठतदेश्वरवादिना- मपि त्वीश्वरमन्यं मन्यमानानामपि मोक्षो दुर्लभो भविष्यति, तत एव मे सृष्टईद्धिर्भविष्यतीति विधिवाञ्छितसिद्ध्यर्थं परदारपरद्र- व्यचौर्यादिकं स्वस्त्रभावप्रतिकूलं स्वगोपनार्थमङ्गीकर्तुं सात्व- तां कुले उदेयिवानू । अत एव परदाराणामस्माकं मख्यमाश्रित- वानिति संबोधनाशयः । यद्याप स्वगोपनार्थमेव स्वं प्रत्तस्त- थाप्यस्मददुः खकरमौदासीन्यं किमिति स्वज्ञापकं चिह्न पुन- गृहीतवानतः स्वप्रकटतामंपादकं तत् सर्वथा नाश्रयणीयमि- ति भावः । यो विश्वस्य प्रपञ्चस्य मोक्षमार्गेऽपत्ति सम्पादनेन संरक्षणार्थं सात्वतां दयादिसाविकर्मवतां कुले तेषामपि ततो वैमुख्यसम्पादनार्थमुदेयिवान् अस्माकमपि स्वधर्माद्विच्युतिसिद्ध्य- थे सख्यं गृहीतवानिति सम्बोधनाशयः । यद्वा प्रथमं निर्दिष्टस्य

·१८८
रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् ।
नञः सर्वपादैः सम्बन्धः । भवान् गोपिकानन्दनो न खलु प्रसिद्धं
तद्रक्षणाद् व्यावृत्तत्वात् । नाप्यखिलदेहिनां हृद्गतभावज्ञः । अ-
स्मन्मनोगतप्रेमातिरेकाज्ञानात् । तथा विखनसा, न हिंस्यात् सर्वा-
भूतानीत्यादिवेदवाक्यविश्वगुप्त्यर्थं न प्रार्थितो, यथोक्तमार्थना-
वाक्यमपि न श्रुतवान्, अस्मद्धिमापरायणत्वात् । नाऽपि सा-
स्वतां कुल उदेयिवान तत्कुलोचितत्कृपालुत्वाद्यदर्शनात् । तथा त-
द्धर्मासम्पादनाद् वृथैव गोपिकानन्दनवादिना ख्यातोऽसीति भा-
वः। अत एव सखित्वेन ख्यातः सखा न भवसि शत्रुधर्माका-
न्तवादित्याशयेन सम्बोधयति, हे असख्य इति ॥
निवृत्तिपक्षे, खलुशब्दो निषेधे । भवान् गोपिकानां श्रुती.
नामस्माकमानन्दकरो न भवतीति न, यतोऽखिलदेहिनामन्तरात्म.
हक् । यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानमन्तरो यमयति यं विज्ञानं न वेदेष
a आत्मान्तर्याम्यऽमृत इति श्रुतेः । विशेषेणाखनति वेदार्थ वि.
चारयतीति विखना विद्वान् तेनार्थितो विषयीभूतमोक्षरूपो विश्व-
स्य सर्वस्य सकार्यकारणसङ्घातस्य गुप्तये सखः खैरिन्द्रियैः सह
वर्तमानः सन सत्त्वतां मनआदीनां समुदाये उदेयिवान् । अ-
नेन जीरेनान्मनाऽनुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणि । अपरेयमित-
स्त्वन्यां प्रकृति विद्धि मे पराम् * जीवभूतां महाबाहो ययेदं धा-
र्यते जगदिति श्रुतिस्मृतिभ्याम् ॥ ४ ॥
तस्माद त्वद्भक्तानामस्माकमेतत्प्रार्थनाचतुष्टयं सम्पादयेत्याहुः।
विरचिताभयं वृष्णिधुर्य ते
चरणमीथुषां संसर्भयात् ॥
करसरोरुहं कान्तकामदं
शिरसि धहि नः श्रीकरग्रहम् ॥ ५ ॥

·44 गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः । ( ३१ )। १.८९ विरचितेति, चतुर्भिः ॥ करसरोरुहं नोऽस्माकं शिरसि धेहि तत्र स्थापनेनान्तःकरणस्थस्य तापस्योपशमो भविष्यति सरोरुहात्मक स्यात्यन्तशीतलत्वादिति सरोरुहपदेन मूचितम् । न केवलं ता. पोपशामकं किन्तु कामदं सकलमनोरथपूर्तिकरम् । ननु स्वकान्त- स्येदं कृत्यमिति चेत् तबाहुः ॥ कान्तेति ॥ ननु योगिध्येयः क- स्यापि कान्तो न भवति, कुतो भवतीनामित्याशङ्याहुः ॥ श्रि. यः करस्य ग्रहो ग्रहणं येन तत् । यथा तत्र गृहस्थो भगवान् यथा श्रियं हस्ते गृहीतवॉस्तस्माच्छिरसि हस्तं धारयतु, नास्ति किञ्चि- द्वाधकमिति भावः । ननु श्रियो विधिपूर्वकं हस्तग्रहणम्भवतीनां शिरोग्रहणे को हेतुरस्तीति चेत्तत्राहुः ॥ शरणमीयुषां तव शरणा- गतत्वाभिलाषाणां विरचितमभयं येन तत् । एवञ्च विवाहितापेक्ष- यापि शरणागतानामस्माकं कामशत्रोः सकाशात् पालनमत्या- वश्यकम् । शरणागतपालनस्येश्वरस्य तव निजधर्मत्वात् । ननु तथापि निषिद्धोऽयं प्रकारः सर्वथापि वर्जनीय इनिचेत् तत्राहुः ।। वृष्णिधुर्य, यदुकुलोद्भवस्य बहुस्त्रीकस्य वृष्णेशधुर्यः श्रेष्ठो भवान पतित्वेन वृतोऽस्माभिरतो नास्ति दोषः । तस्माद् दृष्टादृष्ट- दुःखमपाकर्तुं योग्योऽसीति भावः । यद्वा यस्माद्विश्वस्य गुप्तये भ- गवत उदयस्तस्मादावश्यकत्वाद्यथाऽस्मद्रक्षणं तथा त्वयावश्यं वि- धेयामित्याहुः ॥ विरचितेति ॥ मदीया भवत्य इत्याश्वामनाथ क. रमरोरुहं नः शिरसि निधेहि तत्स्थापनेन त्रिवर्गसिद्धिरस्माकं भविष्यतीत्याशयेनाहुः ॥ कामदम् ॥ यतोऽस्मत्कान्तत्वेनावतीर्ण- स्य भगवतोऽस्मन्मनोरथपूर्तिरावश्यकीत्याशयेन सम्बोधयन्ति । कान्तोते ॥ ननु भवतीनां सन्ति पतयोऽतः कथमहं कान्तः, कथं च मदस्तसरोरुहं कामदमितिचेत् तत्राहुः ॥ श्रीकरग्रहम् ॥ यथा श्रीपतित्वेन प्रसिद्धा अपि न वस्तुतः श्रियः पतयः, किन्तु सुव- ।

·१९० रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । दिमायिकरूपापन्नायास्तस्याः । अत एव भगवद्धस्तकमलं त- स्करग्रहं, तथाऽस्माकमपि मायिकरूपान्तरमभजस्ते । मुख्यस्तु कान्तो भवानेवात एवास्मान स्वीकृतवानित्याशयः ॥ किञ्च, सं. मृतेर्भयाच्छरणमीयुषां विरचिताभयं मोक्षप्रदं चरणं प्रपन्नानामि- त्यर्थः । सर्वस्य मनोरथानुरूपफलप्रदानाय वृष्णिषु श्रेष्ठत्वेन भ. वानवतीर्ण इत्याशयेनाहुः ।। वृष्णिधुर्य ॥ अनभिज्ञापक्षे, युष्मत्मा. र्थनामाकर्ण्य स्वस्मिँस्तकरणसामर्थ्यमवधार्या प्रकटितो भविष्या. मीति तदभिप्रायमालक्ष्य सुकरं प्रार्थयन्ति ॥ हे कान्त, करसरोरुह नः शिरसि धेहि । किमर्थमितिचेत् तत्राहुः ॥ कामदम् ॥ शरम- हारपरस्य कामस्य खण्डनकरं तदुद्दीपकं च । अनेन रतिप्रार्थनमपि व्यञ्जयन्ति । अन्यथा सर्वाप्यस्माकम् अलंक्रिया कान्ताननुमोदना. द् वृथाभविष्यतीत्याशयेनाहुः ॥ श्रीकरः सर्वशोभापूर्तिकरः ग्रहो येन यत्कर्तृकं शिरोग्रहणं सर्वालङ्कारशोभाकरमिति यावत् । नन्वा- र्यमार्गाद् यद्भयं तत्सत्त्वे कथं तेन मुखं भविष्यतीति चेत्तत्राहुः ॥ सम्यक्सृतेर्मार्गाद्यद्भयं तदुल्लङ्घनजन्यं तस्मादपि तव शरणं गता- नां विरचिताभयम् । इन्द्रादेरपि पराजयं कर्तुं समर्थस्य तव त्वदी- यानां च नास्ति सन्मार्गादपि भयम् । प्रबलेन त्वया प्रवर्तितस्य सन्मार्गत्वात् । तदुक्तं, सर्व बलवतां पथ्यं सर्व बलवतां शुचि * सर्व बलवतां धर्मः सर्व बलवतां स्वकमिति । प्रागयं वसुदेवस्ये- त्यनुरोधेन वृष्णिधुर्येति सम्बोधनम् । तथाच पालनशक्तिमत- स्तवास्मपालनमेवोचितमिति तदाशयः ॥ मानिनीपक्षे, नोऽस्माकं मध्ये तव सतः सम्यक्पलायनादितोऽपि दूरतरतिरोधानाद्यद्भयं तस्माच्छ रणं प्राप्तानां शिरसि करसरोरुहं निधेहि । यतः पूर्व वि- रचितमभयं येन । जन्मान्तरे क्षत्रवंशोद्भवत्वादभयप्रदत्त्वमुचितमेव तव हस्तस्येति द्योतयन्त्यः सम्बोधयन्ति ॥ हे वृष्णिधुय्येति ॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः । (३१)। १९१ पुनश्च हे तत्कान्त ॥ तासां कामद । तथाच कान्तभावमङ्गीकृत्य येन हस्तकमलेन कामं दत्तवाँस्तस्याधुना शिरसि स्थापने को वि- लम्ब इति भावः । पुनश्च, श्रीकरग्रहम् ॥ शोभाकरग्रहणयोग्यम् । तथाच तदभावे तासां शिर एव पतिष्यतीति भावः ॥ नितिपक्षे, अतः स्वस्वरूपप्रकाशनार्थ त्वं कुर्विति प्रार्थयन्ति । विरचितेति ॥ हे वृष्णिधुर्य्य, नृणां निःश्रेयसाथै गृहीतकृष्णाद्य- वतार, तव शरणमीयुषां भगवञ्चित्तवादिप्रपत्रलक्षणवतां श्री- करग्रहं मोक्षश्रीसम्पादकमाग्रहं नोऽस्माकं श्रुतीनां शिरसि म- स्तके उपनिषद्भागे, कं तद्रूपो रसो, ब्रह्मानन्दात्मकरसं राति द- दातीते करमरस्त्वं निधेहि । श्रीकरोति सम्बोधनं वा । तथात्वे सति मत्याप्तिस्तेषां मुकरेत्याहुः॥ हे कान्त ॥ अस्मत्प्रतिपाद्य, कामं यति खण्डयतीति तं सर्ववामनोच्छेदकरम् । पुनश्च, अरुहम् अरूणि वेद- रूपशब्दप्रमाणाद बाह्यानि मतानि हन्तीति तथा तम् । अत एव संस्नेर्भयाद्विरचिताभयम् । एवम्भूतग्रहस्य त्वत्कृपां विनोदयासम्भ- वात्तदर्थ त्वां प्रार्थयाम इति भावः ॥ ५ ॥ अपराः प्रार्थयन्ति । व्रजजनानिहन् वीरयोषितां निजजनस्मयध्वंसनस्मित ॥ भज सख भवकिङ्करी: स्म नो जलरुहाननं चारु दर्शय ॥ ६ ॥ ब्रजजनातिहन् ब्रजजनपीडानाशाय कृतावतार । तथाच खावतारसामान्यप्रयोजनमवलोक्याप्यस्मदार्तिनाशनं तवोचिन- म् । न चातोऽधिका काचिदार्तिरस्त्यस्माकमिति भावः । किञ्च, हे ·१.१२ रासपश्चाध्यायीच्याख्यायाम् । योषितां वीर दानशुर ब्रह्मादिभिरप्यशक्यपूरणाया अस्मदिच्छा- याः पूरक । ननु सत्यमेवं तथापि भवतीनां मानरूपं दोषमवलो- क्य तन्निरासाय तिरोहितोऽस्मीतिचेत् तबाहुः ॥ निजेति ॥ नि- जजनानामस्मदादिस्वसेवकानां स्मयस्य गर्वस्य ध्वसनं स्मितं य- स्य । तथाच स्मितमात्रस्यैवोत्कटप्रार्थनोत्पादनेन तन्नाशकस्य सम्भ- वान किमर्थं तिरोधानाय प्रवृत्तोऽसीति भावः ॥ स्मितेन हास- सङ्केचेनैव गर्वध्वंसो भवतीति वा । अताऽस्मान् भज सेवय । ननु पालनमार्थनाधिकारवतीनां, भजेति प्रार्थनादद्यापि स्मयों न निवृत्त इति गम्यत इतिचेत् तत्राहुः ॥ भवकिङ्करीरिति ॥ अ- स्मत्कृतसेवनसदृशभवत्कर्तृकसेवनेनैवास्मत्पालनं नान्यथा । तच्चाव- श्यकम् । ये यथा मां प्रपद्यन्ते ताँस्तथैव भजाम्यहमितिभवत्पति- ज्ञामत्वात् तदनुमारेण गृहीतसखिभावस्य यथोक्तप्रार्थनायामनौ- चित्यशङ्का नो कार्येति योतनाय संबोधयन्ति ॥ हे सख इति ॥ अस्मत्कैङ्कटयं प्रसिद्धम् । यद्वा यथेच्छास्ति तथा कुरु, संप्रति तु कमलात्मकं स्वमुखं चारुमनोहरमस्माकं दर्शयेति सदैन्यं प्रार्थनम्।। अनभिज्ञापक्षे, हे वीर प्रदेयस्य दाने समर्थ नोऽस्मान् भजाऽस्म- निकट सर्वदा तिष्ठ । प्रथमं तु चारु जलरुहाननं योषितामबलानां नो दर्शय । यतो, हे व्रजजनार्तिहन् । अन्यथास्मन्मरणावश्यम्भा वादात्तिनाशनवतभङ्गः स्यादिति भावः । गर्वध्वंसनायान्तर्धानं ना- चितं, तस्य मुकरोपायसाध्यत्वादित्याशयेनाहुः ॥ निजेति ॥ ननु पूर्व कुनो गर्व कृतवत्य इयाशङ्म किंकरीणामप्यस्माकं त्वयै- व सख्यपदे स्थापितत्वादियाशयेनाहुः ॥ सखे, भवकिङ्करीरिति । यद्वा अस्मत्याग एवं यदि तवाग्रहस्तार्ह संप्रत्यस्मन्मरणकाले चारु स्वमुम्बपद्यं संदर्शय, दृष्ट्वा प्राणत्यागं कारष्याम इत्यर्थः ॥ मा. निनीपले, ब्रजजनातिहापि योषितां वीरस्तद्धे समर्थः । अत एवं ·विज्ञापनम् । बनारमसंस्कृतसीरीज़नान्नी वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली । इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृतभाषा- निबद्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गलभाषानुवा- दमहिताश्च ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति । तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये ऽपि विद्वांसः शोधयन्ति । यै- हकमहारायैरियं पुस्तकावली नियमनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- केकस्य खण्डस्य कृते 10 मूल्यं प्रापणव्य यश्च =) देयः। अन्यैर्म- हाशयेयः कानिचित् खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येक खण्डाना कृते १० मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देय इति ॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। ह० आ० सिद्धान्ततत्त्वविवेकः खण्डानि ५ अर्थसङ्ग्रहः अंग्रेजीभाषानुवादमहितः १ तन्त्रवार्तिकम् खण्डानि १३ कात्यायनमहर्षप्रणीतं शुक्लयजुःप्रातिशाख्यम् सभाध्यं ख०६६ सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता वाक्यपदीयम् खण्डानि ६ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्डानि ३। द्वितीयभागः तृनीयाका- ण्डम् हलाराजटीकासहित खण्डानि ३) ६ रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ परिभाषावृत्तिः खण्डे २ वैशेषिकदर्शनं किरणावलीटीकासंवलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्ड २ शिक्षासङ्ग्रहः खण्डानि ५ नैष्कसिद्धिः खण्डानि ४ महर्षिकात्यायनप्रणीतं शुक्लयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम् सभाध्यम ३ গুরুত্ত্বীযহীনাবিহ দমা ভাল ৪ (बृहत्) वैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम् खण्डानि४४ विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहितः खण्डे २ २ ૨ ·n २ ૨ ३ तत्वदीपनम् (4ञ्चयादिकाविवरणस्य व्याख्यानम ) ख० ८ वेदान्तदीपः (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ ३ टुटीका खण्डानि ४ पातालदर्शनमाश्रीरामानन्दयतिकृतमणिप्रभाऽख्यवृत्ति स०१ व्याकरण मिताक्षरा । श्रीमदन्नभट्टप्रणीता खण्डानि १० १० रसमञ्जरी । व्यङ्गयार्थकोमुद्या प्रकाशेन च सहिता ख० ३ ३ भेदधिक्कारः व्याख्यासहित. श्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रम पराक्रमहिनः खण्डे २ बोधसारो नरहरिकृत तच्छिष्यदिवाकरकृतटीकया स० ख० १० ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्दभगवद्विरचिता खण्डे २ दैवज्ञकामधेनुः अर्थात् प्राचीनज्योतिषग्रन्थः खण्डानि ३ भीमदणुभाष ३रू । श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम् । गोस्वामिश्री पुरुषोत्तमजी महाराजविरचितभाष्यप्रकाशाख्य- व्याख्या समतम् खण्डानि १५ १५ तत्त्वशेखरः । श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः । तथा-तत्त्वत्रयचुलुक- संग्रहः । कुपारवेदान्ताचार्यश्रीमद्वरदगुरुविरचितः । थीभाष्यवार्तिकम् ।श्रीमद्रामानुजाचार्यविशिष्टाद्वैतसिद्धान्तप्र- तिपादनपरम् । यतीन्द्रमतदीपिका च । श्रीगोविन्दाचार्यसूनु- श्रीनिवामाचार्यकृता । सकलाचार्यमतसंग्रहश्च । खण्डे २ गूढार्थदीपिका । श्रामद्भागवतदशमस्कन्धस्थरासपश्चाध्यायी- ध्याख्या खण्ड आश्वलायनसूत्रप्रयोगदोपिका । श्रीविद्वद्वरमंचनाचार्यभट्ट- विरचिता खण्डे २१ काव्यालंकारसूत्राणि । पण्डितवरवामनविरचितबृत्तिसमेतानि कामधेनुसमाख्यव्याख्यासहितानि खण्डे २। श्रुत्यन्तसुरद्रुमः । श्रीपुरुषोत्तमप्रसादविरचितः खण्डानि ३।३ . चतुर्विंशतिमतसंग्रहः । श्रीमट्टोजिदीक्षितसंकलितः खण्डे २१२ १ २ २ ब्रजभूषण दास भोर कम्पनी चांदनीचौक के उत्तर नई सड़क बनारस सिटी।

·No text on this page.