·प्रस्तावना "" प्रवेशपरीक्षेच्या नवीन अभ्यासक्रमाप्रमाणे सातव्या इयत्तेमध्ये विश्वविद्यालयाने नेमलेले वेंचे व त्या वेंच्यावरून उद्भवणारे व्याकरण शिक्यावे लागत असल्यामुळे संस्कृत व्याकरणाचे ज्ञान स्थूल स्वरूपात चौथी ते सहावी या इयत्तांमध्येच देणे आवश्यक आहे. त्या दिशेने व्याकरणाची विभागणी करून "सस्कृत-भाषाप्रदीप' ही पुस्तकमाला लिहिण्याचा विचार मनात आला. त्याप्रमाणे पहिली दोन पुस्तके १९३६ व १९३७ साली लिहिली व त्यानंतर आज तिसरे पुस्तक लिहून अभ्याप्य व अध्यापक यापुढे ठेवताना सकल्पित कार्य तडीस गेल्यामुळे आनद वाटत आहे पहिल्या दोन पुस्तकाप्रमाणेच या पुस्तकाची रचना तीन विभागात करून विषयाची माडणी अध्यापनशास्त्राच्या आधुनिक तत्त्वानुसार केलेली आहे. अशा रीतीने हे पुस्तकहि शक्य तितकें स्वयपूर्ण करण्याचा प्रयत्न केलेला आहे. १ व्याकरणविभाग:-या विभागात पहिल्या दोन पुस्तकात देऊन उरलेला सर्व आवश्यक व्याकरण विषय १९ पाटात दिलेला आहे, तृतीय भूत- काळ, नामधातु घ पौन पुन्यार्थक क्रियापदें यासबधींचे पाठ शेवटी दिलेले आहेत त्यामुळे सहावीत ते पाठ शिकविणे अशक्य झाल्यास ते सातवीत घेता येतील. आर्धधातुक काळ व अर्थ याची रूपे तयार करण्याकरिता सेट, वेट व अनिट हे धातूचे विभाग जाणणे आवश्यक असल्यामुळे त्याबद्दलची माहिती प्रास्ताविक म्हणून दिली आहे. त्याचप्रमाणे रुपसिद्धीचे नियमहि दिलेले आहेत प्रत्येक पाठावर नवीन त हेचे प्रश्न दिले असून त्यात शक्य तितकी विविधता आणलेली आहे. शिवाय, परिशिष्टात मुख्य मुख्य तद्धित व कृदन्त प्रत्यय आणि नाम व विशेषणे याची स्त्रीलिंगी रूपे दिली असून काही ज्यास्त व्याकरणसज्ञा दिल्या आहेत या विभागाची विशिष्ट गोष्ट ही की, यातील पाठाची रचना व विपयाची माडणी सहाव्या इयत्तेला उदाहरणपूर्वक पद्धताने शिकवून मिळालेल्या अनुभवावर आधारलेली आहे त्याचप्रमाणे, समास व प्रयोनक क्रियापदें या पाटात सिद्धातकौमुदीतील काही उपयुक्त सूत्रे दिलेली आहेत.

·४ २ वाट्नयविभाग:--या विभागात गद्य, पद्य व नाट्य अशा तीनहि प्रकारचे ५० पाठ सर्वमान्य संस्कृत प्रथातून निवडून दिलेले आहेत ही गोट प्रत्येक पाठाचे शेवटी दिरेल्या मूळ ग्रथाच्या नावावस्न दिसून येईल. पाठाचा जरूर तेथे संदर्भ देऊन टीपा व विस्तृत शब्दकोशहि दिलेला आहे. त्यामुळे विद्याथ्योस स्वावल्पनाने अर्थ रावणे मुलभ होईल. शिवाय, प्रत्येक पाठावर पाठाचें ज्ञान दृढ व्हावे म्हणून विविध त हेचे प्रश्न दिलेले आहेत. त्याचप्रमाणे दुसन्या पुस्तकाप्रमाणे प्रत्येक पाठाचे शेवटा अमरकोशांतील उपयुक्त श्लोक पाठान्तराररितां दिलेले आहेत. त्यामुळे विद्यार्थ्याचा शब्दकोश वाढण्यास मदत होईल. वाड्मय पाठ ५० अमल्यामुळे शिक्षकास निवड करण्यासहि भरपूर वाव राहील. ३ तिसरा विभागः-यामध्ये मराठी संस्कृत भाषान्तर करण्याकरिता ३० उतारे दिलेले आहेत. त्यावरील विस्तृत टीपा व शेवटील सधिनियमाचें परिशिष्ट या दोहोंचे मदतीने संस्कृत भाषान्तर करणे सुलभ होईल. भाषान्तर कसे कराव याबद्दलच्या सूचना पहिल्या दोन पुस्तकामध्ये केल्या असल्यामुळे या पुस्तकात नुसतेच उतारे दिलेले आहेत, अशा रीतीने सर्व प्रकारच्या विद्यार्थ्याच्या स्वतन धुद्वीला वाव मिळावा व त्याध्यामध्ये सस्कृतग्रंथवाचनाची अभिरुचि वाढावी म्हणून एक्दर विषयाची मादणी शक्य तितरी मुरोध व आरर्पप करण्यात आलेली आहे. पहिल्या दोन्ही पुस्तकाप्रमाणे या पुस्तगतील पाटहि विद्याथ्र्यास प्रथम स्वगत वाचावयास सांगून नंतर शिक्षकांनी त्यांचे विवरण केल्यास विद्याथ्यांमध्ये आत्मविश्वास व स्वावलंबन उत्पन्न होईल. प्रस्तुत पुस्तक लिहिताना विद्यमान व प्राचीन व्यापरणग्रंथाचा व चादरय. ग्रंथाचा मला जो उपयोग झाला त्याबद्दल त्या सर्व प्रपात्यांचा मी पार ऋशी माहे. त्याचप्रमाणे मागील दोन्ही पुस्नाप्रमाणे या पुस्तकाचे कामोहि धी.मो.ना. भालेरान एम् ए, बी. टी., व श्री. ग. २. दारशेनार बी. ए, पी. टी, यांनी आपलेपणा जी मदत केली त्या यद्दल त्याचे आभार मानून या प्रस्तावनेला पूनिगम देता. मार्च १९१८ स.रा.भट ·संस्कृतभाषाप्रदीप-पुस्तक ३ रें अनुक्रमणिका भाग १-व्याकरण-पाठ ९ ... २ ... " " " " " ... ... .. ... ... ४४ ... ... प्रास्ताविक माहिती--(अ) सेट-वेट्-अनिट् (आ) पसिद्धीचे नियम १ १ द्वितीयभूतकाल-(परोक्षभूत)-अभ्यासयुक्त-स्वरान्त धातु --व्यंजनान्त धातु १५ ३ आम् प्रत्यययुक्त-परोक्षभूत, धा. वि. २० ४ द्वितीयभविष्यकाळ ५ संकेतार्थ व प्रथमभविष्यमाद-द्वि. भविष्य. धातु, वि. ३१ ६ संख्यावाचक शब्द तारतम्यवाचक रू-मत्वर्थीय रूपै-च्चि में-गति धातु प्रयोजक क्रियापदें समास-द्वन्द्व-अव्ययीभाव -तत्पुरुप कर्मधारय १२ --बहुव्रीहि ७१ १३ कर्मणि विव्यर्थक धातु. विशेपणें-णमुल् अव्ययें १४ प्रयोजक कियापदें-पुढे चालू १५ नामें व विशेषणे १६ इच्छार्थक रूपै-आशीर्वादार्थ १७ तृतीयभूतकाद-१, २, ३ प्रकार १८ -६, ७,४व ५ प्रकार १९ नामधातु-पौनःपुन्यार्थक क्रियापदें परिशिष्ट--(अ) तद्धित व कृत् प्रत्यय आणि स्त्रीलिंगी रूपे ११३ (आ) काही व्याकरणविषयक संज्ञा १० " ११ " ... ८४ ... १०४ " ... ... ...

·६ कौशलम् । ... भाग २-संस्कृत-पाठ १ संवर्णिमङ्गलपद्यानि । ... ११९/१ दिलीपवर्णनम् । (पय) १६६ २ म.प्याडक्या। १२१ | २२ पितरी नावमन्येत ।... १६८ ३ राणं प्रति मारीचो- २३ रामस्य लड्का प्रति गम- पदेशः । (पद्य) १२४ नम् । (पद्य) १५० ४ बभ्रुवाहनस्य धनुर्विद्या २४ वसन्तसेनागममनिवेद- १२६ नम् । (नाट्य) १७२ ५ धीरप्रशंसा। (पद्य)... १२८ २५ अजविलापः । (पर) १५७ ६ नयाणा धूतानाम् । ... १३. २६ पचतन्त्रस्य प्रस्तावना । १७९ वीशरद्वर्णनम् । (पय) १३३ २७ सन्तोपप्रशंसा । (पर) १८१ ८ कालिदागचातुर्यम्। ... १३५ २८ अवन्तीनायस्तारापीड.। १८३ ९ सांगन्धिासरोवर्णनम् । २९ रामेण कुशलवपरिग्रहः। (पथ) (पथ)... १८५ पणस्य मनोराज्यम्। १३९ ३० चन्दनदासनिग्रहः । ११ दीपदीकृतं पापडया (नाटा) १८७ वर्णनम् । (प) १४१ ३, द्रोपदीविवाहः।(पय) १९२ १२ अकुलीयकदर्शनम् । ३२ यदापीहजन्म। ... १३७ ...१९४ ·७ ... ३९ लहावर्णनम् । (पद्य) २११ ४७ ईश्वरवर्णनम् । (पद्य)... २२९ ४० जागल्याश्रमदर्शनम् । ४८ दधीपसरस्वत्योः परस्पर- ४१ नवसाइसाङ्कवर्णनम् । दर्शनम् २३१ (पद्य)... २१५, ४९ अमिं प्रविविशुर्यशोमती ४२ यालकत्तान्तः। स्थपुनं सान्त्वयति । २३४ ४३ रघुदिग्विजयः । (पय) २१९ ५. (अ) सामान्यष्टोवाः । २३६ ४४ वेणीसंहारः । (नाट्य) २२१ (आ) सजनप्रशंसा। २३८ ४५ दिलीपमुतवर्णनम् । (पद्य) २२५ (इ) अन्योक्तयः ४६ पितृदशनार्थ प्राप्ता दश शब्दसंग्रहः (संस्कृत- बुमारा:। २२७ मराठी) २४२ ... २४० भाग ३–मराठी पाट (संस्कृत भापान्तराकरितां) ... २६० १ मराठी पाठ १ ते ३० २ विस्तृत टीपा परिशिष्ट-वाक्यातील शब्द जोडण्यास उपयुक्त सन्धिनियम ... २८५

·भाग पहिला-व्याकरण-पाठ
प्रास्ताविक माहिती
(अ) धातूंचे सेट् , वेट् व अनिट् असे विभाग
सर्व धातु
(१) सिद्ध
(२) साधित
(ध्योजक
(सट ) इच्छार्थक
नामधातु
(पौन पुन्यार्थक
(४) १० या गण व अनेकावयवी
(सेट)
(३) १ ते ९ गण एकाययवी
(५) स्वरान्त
(६) व्यज्ञनान्त
(५) सेट (८) वेट् (९) अनिट् (१०) सेट् (११) वेट् (१२)अनिट्
१-गम्, हन्, म, युध्, चि, क्षिप् , रुध्, तन्, की, कय्
२-कारय (प्र.), जिगमिप (इ.), गुणाय (ना.), बोभूय (पौ.)
३-गम्, हन्, म, युध्, चि, क्षिप्, रु, तन्, क्री
४. कथ्, गण्, तड् कोरे आणि चास्, दरिद्रा, जाट इत्यादि

·२
-जि, स्तु , चि, म, में, की (४ व ५ गणाचे स्वरान्त एकावयवी
धातु नाहीत)
६-गम्, हुन् , निज् , युध् , आप, क्षिप्, रुध् , तन, ग्रह
७-ऊदृदन्तैयौंतिरक्ष्णुशीस्तुनुक्षुचिोधिभि ।
भ्या च विनैकाचोऽजन्तेषु निहता स्मृता ॥
८-स्वरनि सूयते सूते पञ्चमे नवमे च धून् । (वेट)
९-७ व ८ यातील धातु वगळून इतर सर्व एकावयवी स्वरान्त धातु.
१०-११ व १२ यांतील धातु वगळून इतर एकावयवी व्यजनात धातु.
११-अक्षितक्षी वक्षि तम् प्रश्वधी तजि मार्नति ।
मालिदि स्थन्दि सिथ् र गुप् ऋ हा दृष् क्लप ग्लिशि ॥
क्षाम्यति क्षमते नश्यत्यभुते गृहि गाहि च ।
गुह तह तह द्रुह्य मुन्ध स्तृहि स्निहिस्तथा ।
स्नुवतिहत्तीत्येते द्वात्रिंशद्वेट् हि धातव ।
१२--शक्ल पच् मुचि रिच वच् विच । सिच् प्रच्छि त्यत् निजिर् मज ।
भङ्ग भुज् प्रज् मस्ति । यन् युत् इन् । रज् विनिर् स्वधि सम् सुज ॥
अद् क्षुद् खिद् छिद् । नुदि नुद । पद्य भिद् विद्यतिर विनन् ।
शद् सदी स्विति स्कन्दि । हदी कथ् क्षुधि युध्यती॥
बन्धिर् युधि स्थी राधि । व्यध् शुध• माधि सिध्यती ।
मन्य हमाप् क्षिप् छुपि तम् । तिपस्तृप्यतिप्यती ।।
लिप लप् वा शप् । स्वप् सपि यम् । रम् लभ् गम् नम् । यमो रमि ।
शुशिर् दशि दिशी हर मुश् । रिश् र रिस विश् ।स्पृश भूपि ॥
स्विप नुप् दिए दुप् । पुष्य पिप विप् । शिप शुर् लिप्यतयो पासि ।
वसतिर दह दिहि दुहो। नड् मिह सह लिङ् पहिस्तथा ।
अनुदासा हलन्तेपु धातवो यधिक शतम् ॥
कारियांचे अर्थ व त्यांतील धातु
७ (दी) यारान्त, (दीर्घ) अकारान्त, यु (२ प.)-जोडणे, ह
(२५)-ओरडणे, ६७ (१ प.)-भार लावणे, शी (२)-गोपणे,

·३ ८ (२५.)-पाझरण, नु (२५)-स्तुति करणे, क्षु (२५)-शिंकणे, वि (१५)-फुगणे, डी (१ आ.)-उडणे, श्रि (१ उ)-आश्रय करणे, र (५ उ )-आच्छादणे, (९ आ )-सेवा करणे, ह्या एकावयवी स्वरान्त धातूशिवाय इतर 'अनिट' होत, म्हणते वरील धातु सैट होत. स (१ प.)-आवास करणे, सू (२-४ भा.)-जन्म देणे, धू (५-९ उ)-हालवणे हे एकावयवी स्वरान्त धातु वेट होत ११ या कारिकातील एकावयवी व्यजनान्त धातु वेट होत अक्ष (१.५५) व्यापणे क्लिश् (९५)-प्रास देणे तभ त्वक्ष (१५५)-कापणे क्षम् (४ प १ आ)-क्षमा करणे तम्-तथ् (प)-आकुचित होणे नश् (४ प.) नाश होणे वश्च (६ प )-कापणे अश् (५ आ ) व्यापणे अञ् (७५)-लेप देणे गृह् (१ आ )-पकडणे मृज् (१२५)-स्वच्छ करणे गाह (१ आ)-शिरणें क्लिद् (४ प.)-मिजणे गुह (१ उ )-झावणे, लपवणे स्यन्द् (१ आ)-गळणे, पडणें तृ तृह् (१ प.)-ठार मारणे सिध् (११)-हुकुम करणे दुह् (४ प )-द्रोह करणे रथ् (४५)-ठार मारणे मुह (४ प )-मूर्छा येणे गुप् (१५)-रक्षण करणे स्तृह् (६ प )-ठार मारणे नप् (१ आलाजणे स्निह (४५)-स्नेह करणे तृप् (४ प )-संतुष्ट होणे स्नुह (४ प)-ओकणे हप् (४५) र्विष्ठ होणे वृह (६ प )-काम करणे क्लप (१ आ )-योग्य असणे १२ या कारिकातील एकावयवी स्वरान्त १०२ धातु आनिट आहेत शक (५५)-समर्थ असणे व (२ प)-बोलणे पच् (१)-शिवणे विव (५ उ)-वेगळे करणे मुच् (६ उ)-सोडणे सिच् (६ उ) शिंपडणे रिच (१ प ७उ)-रिकामा करण प्रच्छ (६५)-विचारणे ·स्वप् (१ प.)-झोपणे प् (१ प. उ.)-ओइणे, एप् (१ प.)-सरपटत जाणे नागरण यम् (१ प.) गंग करणे विर (१ उ.)-चकारणे रम् (१ भा.)-आरंभ करणे । नुम् (४ प.)-संतुष्ट होणे लम् (भा.)-मिळवणे दिम् (२ उ.)-देष करणे गम् (१५.)-जाणे दुग् (४ प.)-विषडणे नम् (१ प.) नमस्कार घरणे पुष् (४ प.)-पोसणे यम् (१ आ.)-नियत्रण ठेवणे पिम् (७ प.)-दळणे रम्-(१ आ.)-रोट, विष् (३ उ.)-पसरणे गुर (१ प.)-ओरदणे यह (१ प.)-वादणे दंश (१ प.)-चावणे शिप (७ प.)-वेगळे करणे दिश् (६ उ.)-दासवणे गुर (प.)-मरणे श् (१ प.)-पाहाणे लिप् (४ प.)-आलिंगन देणे मुर (६ प.)-विचार करणे धम् (१ प.)-गाणे रिश-ए (प.)-ार मारणे वस् (१ प.)-राहाणे लिग (६ प.)-जागे दह (१ प.)-जळणे पिस् (१ प.)-शिरणें दिह् (उ. प.) लेप देणे मित् (१ प.)-भिजवणे दुह् (२ उ.)-दूध काढणे यह् (१ उ.)-उचलणे नह ( ४ उ.)-बांधणे स्थम् (१ प.)-स्पर्श करणे लिट् (२ उ.)-चाटणे (आ) रूपसिद्धीला उपयुक्त सन्धिनियम १ एकाद्या रूपाच्या शेवटी एकाहून अधिक व्यंजनें भाल्यास, पहिले कायम ठेवतात व इतराचा लेप करतात, जसे--मरुत् + स्-मरत् (प्रथमा एक्वचन ). अपवाद-, ई, , . २ रूपाच्या शेवटील अनुनासिकाशिवाय इतर वर्गव्यंजनावद्दल त्याच वर्गाचे प्रथम किंवा तृतीय व्यंजन येते. जसें-मस्त-द, वाक्-. ३ प्रत्ययांचा आद्य स्वर, अर्धस्वर किंवा अनुनासिबे यापूर्वी शब्दाचे अन्त्य ·मूळ व्यंजन कायम राहाते. जसे-शशिन् +अर-शशिनः, न्यू + ३ . म.-हन्ध्वः-इन्धमा । ४ प्रत्ययाच्या आद्य कठोर व्यंजनापूर्वी मागील अनुनासिकाशिवाय इतर वर्गव्यंजनाबद्दल त्याच वर्गाचे प्रथम व्यंजन येते. जसे--समिध्+सु- समित्यु. ५ प्रत्ययाच्या आद्य मृदु व्यंजनापूर्वी मागील अनुनासिकाशिवाय इतर वर्ग- व्यजनाबद्दल त्याच वर्गाचें तृतीय व्यंजन येते. समिध् +भ्याम् - समिद्- भ्याम्। ६ प्रत्ययाच्या आरंभी अर्धस्वर व अनुनासिकें याशिवाय इतर व्यंजनें असल्यास अथवा कोणताहि प्रत्यय पुढे नसल्यास (पहिल्या नियमानुसार लोप झाल्याकारणाने) धातूंच्या अथवा नामांच्या अंगाच्या अन्त्य व्यंज- नाया पुढे लिहिल्याप्रमाणे फरक होतो. अन्त्य क्, ख, ग, घ, च, ज् , स्त्र याचा 'क्' होतो; अन्त्य . छ, इ, ट्याचा 'ट्'; अन्त्य ,थ्, द्, ध्याचा 'त्'; अन्त्य , , ब्, भ् याचा ''; व अन्रम श् , क्ष व छ याचा 'ए' होतो. परंतु (अ) सृज्, मृज् , यन् , राज , भ्राज यांच्या अन्त्य 'ज' चा '' होतो. (आ) दिर, दृश् , स्पर, याच्यापुढें नामाना लागणारा प्रत्यय आल्यास अथवा काही न माल्यास 'श्' चा 'क्' होतो, आणि इतर वेळेला 'प्' होतो. (इ) वरील ठिकाणी नश् च्या 'श्' चा 'प्' किंवा 'क्' होतो. जसें-(अ) मृज्+त:- मृ+त: । (आ) दिश+ सु-दिक्+ मु । दिश्+त-दिग्+त । (इ) नश्+स्थति-नप्+स्यति । नर+त-न+त। ७ अन्त्य , इ, त्, प यांच्यापुढे अर्धस्वर व अनुनासिकें याशिवाय अन्य .

·७ मृदु व्यंजनानी आरंभ झारेला प्रत्यय आल्यास त्याचा अनुपमें ग् , इ,द्, व् होतो. जसे-दिश्+भ्याम् -दिक् +भ्याम् (६ आ)-दिग् +भ्याम् । ८ एकाच शब्दाच्या रूपामध्ये ऋ, २, प्याच्यापुढे 'न् ' हे व्यंजन भाल्यास 'म्' चा 'म्' होतो. हा परक 'क, र, प् माणि न्' याध्यामध्ये स्वर, अर्धस्वर (ल् शिवाय ), ह, क्वर्ग व पवर्ग या व्यजन आले असतानाहि होतो. मात्र 'न्' रूपाच्या शेवटी असू नये. जसे- हरि+ना-हरिणा. परंतु हरीन् . १ प्रत्ययाच्या आद्य 'र' चा '' होतो, मात्र त्या 'म्' पूर्वी अ-भा शिवाय स्वर, स्वर्गाचें व्यंजन, र पिया ह् यापरी वर्ण असला पाहिजे. हे वर्ण व स् यामध्ये अनुस्वार किंवा विसर्ग आल्यास चालेल. जसे- वाच् + सु - वाक् + मु (६)-वार + पु । १० (अ) अन्त्य प् पुढे स् हा आद्य वर्ण असलेला धातुप्रत्यय आला तर प् चाक् होतो, मात्र त्या स् चा नि. १ प्रमाणे लोप होता कामा नये. जसे-मृ+सि-मा+सि-माप् + सि ( ६ अ)-मा+सि । (आ) अन्त्य ' हा त्-थ् हे आद्य वर्ण असलेल्या प्रत्ययापूर्वी तसाच राहातो. जसे-मृञ् + त - मृप् +त. (६ अ)। (इ) अन्त्य '' चा इतर सर्व ठिकाणी '' किंवा 'इ' होतो. जसे- अ+ मा +स्- अमाप् + स्-अमाई (१)-अमार्ट -ई। ११ तवर्ग किंचा स् आणि टवर्ग किंचा प् याचा सन्धि करताना तवर्गाच्या व्यजनाबद्दल अनुक्रमें स्वर्गाची व्यजने येतात व स् बद्दल प् येतो. जसें--- मृप्+त (६ )-मृप् + है । १२ अन्त्य हु बा, लोप न होणान्या व स् हा आद्य वर्ण असणाऱ्या प्रत्ययापूर्वी, क् होतो, व इतर ठिकाणी अथवा नामप्रत्ययापूर्वी घ् होतो, मान शब्दाचा आद्य वर्ण द् पाहिजे व इतर माद्य वर्ण असेल तर ट् होतो. जसे-टुह+ सि - दोक् + सि । दुह् +ति - दोघ् + ति । लिङ् + सिं- लेक +सि। लिह् + ति - लेइ +ति। मृ+त ·८ १३ अन्त्य घ्, ध्, म पुढं त् विधा य हे माध वर्ण असलेले प्रत्यय आले तर त्याचा ग्, द्व व् होतो, आणि त् किंवा थ् याचा ध् होतो. जसे-- दो+लि - दोग + धि । रणम् +ति - रणद् + धि। १४ अन्त्य ह् पुढे त्-५-ध् यापैकीं वर्ण प्रत्ययाच्या आरमी आल्यास ढ् चा रोप होतो व ऋ शिवाय मागील इतर स्वर दीर्घ होतो. आणि त् - - ध् चा ट् होतो असें—लेन + ति - रेट + डि - टेदि। १५ शब्दाच्या आरभी व् , ग्, द् अन्त्य वर्ण घ् , , , ध् किंचा ह् असेल आणि जेव्हा पुढे कोणताहि वर्ण नसेल किंवा स्-ध् हे प्रत्ययाचे आद्य वर्ण असतील, तर आय व् , ग्, ६ याचे परक अनुक्रमें भ्, , व् असे होतात + दोड् + स् - अदोध् + स् – अधोस् - ग (२) । १६ धातूच्या अन्त्य 'स्' चा, द्वितीयपुरुषी 'घ' में आरम होणान्या प्रत्यया. पूर्वी लोप होतो. आस् + ध्वे - आध्वे । १७ ए, ऐ, ओ व मी यापुढे स्वर आला तर त्याचे अनुबमें अय् , आय, अव व आव् असे फरक होतात. अनुहो+अम्- अनुहल् + अम् । १८ मूळ धातूच्या अन्त्य इ-ई पूर्वी जर सयुत व्यतन असेल तर पित मजादि प्रत्ययापूर्वी 'इय्' असा पर होतो ही-तिही+अति- जिहिय् + अति। १९ मूळ धातूच्या अत्य उ-ऊचा अपित् बनादि प्रत्ययापूर्वी 'उन्' होतो नु+अन्ति-नुर+अन्ति ।

·पाठ १ द्वितीयभूतकाल (परोक्षभूतकाल) १ दिलीपपुत्रो रघुर्नयेन राज्यं चकार पृथिवीं च यथान्यायं शशास । रघुपुत्रोऽजोऽपि पितरमनुचकार शौर्येण धैर्यको- दार्येण च । यदा यौवनपदयीमाररोह तदा स दुमती परिणिनाय । पश्चादृद्धत्वं गतो रघुरज राज्येऽभिपिपेच । अरण्यं गन्तुमुद्यतः स पुत्रस्यानुनयेन तं विचारं तत्याज । अतो नगराइहिरेवाश्रमे स्थित्वा फालेन निदिवं जगाम । वरील उता यात योजलेल्या कियापदाचा अर्थ भूतकाळी असून फार प्राचीन क्रिया वर्णिलेली आहे त्याचप्रमाणे ही रूपें त्याच धातूच्या प्रथमभूतकाठी रूपाहून भिन आहेत. म्हणून या रूपाना द्वितीयभूतकाळी किंवा परोक्षभूत- काटी रूपें असें म्हणतात, ज्या अर्थी याचा उपयोग फार प्राचीन काळची क्रिया दर्शविण्याकरिता केला जातो त्या अर्थी बहुधा तृतीयपुरुषी रूपेंच उपयोगात आलेली दिसतात. इतरपुरुषी रूपाचा उपयोग फार चित् होत असल्यामुळे ती तिसऱ्या पाठात दिली आहेत. म्हणून द्वितीयभूतकाळाची तृतीयपुरुषी रूपेंच शिकणे आवश्यक आहे. चकार, शशास, अनुचकार, आररोह, परिणिनाय, अभिपिपेच, तत्याज व जगाम या रूपांकडे पाहिल्यास असे दिसून येईल की, धातूच्या याद्य स्वराचे किंवा आय व्यजनयुक्त स्वराचें द्वित्व झाले आहे हे द्वित्व करण्याचे नियम बहुतेक तृतीय गणाच्या अभ्यासाच्या नियमाप्रमाणेच आहेत, काही ठिकाणी मान फरक आहे ·। अभ्यासाचे नियम २ दा-ददा । घा-दधा । नी-निनी । डी-डिडी । दु-दुदु युन्युयु । हु-जुह । क-चक । भू-यभृ। ज-जज । पृ-पए। दृ-दद । गै-गा-जगा । सो-सा-ससा । दो-दा-ददा । फल- पफला सन्-चरनन् । दीर्घ स्वर हस्व होतो, द्वितीय व चतुर्थ वर्गव्यजनाबद्दल त्याच वर्गाची प्रथम व तृतीय व्यतने अनुक्रमें मेतात, बद्दल ज व कवर्गव्यंजनाबद्दल चवर्गव्यंजर्ने येतात, ऋ-बद्दल अ येतो व ए, ऐ, ओ या अन्त्य स्वराबद्दल प्रथम 'आ' बन नतर 'आ'चा 'अ' होतो. शा-जशा । -तना । ग्ले-जग्गा । स्तू-तस्तृ । ही-जिद्धी । धि-शिथि । स्मृ-सस्मृ । स्पृश-पस्पृश् । मह-जगह । पुर-कुश । आय जोडाक्षरातील पहिल्या व्यसनाचा पुढील स्वरासह अभ्यास करावा, परंतु जोडाक्षरांतील पहिले व्यंजन ऊप्मवर्ण आन दुसरे कठोर असेल वर पटोर व्यंजनाचा पुढील स्वरासह अभ्यारा होतो. टीप- यारा अपवाद ·-- निनाय-नी-निनी+अ-निने (निनाय )+ अन्त्य स्वराला परस्मैपदी 'म' या तृ. पु. एकवचनी प्रत्ययापूर्वी वृद्धि होते. रोह-रह-हरु अ-रोह अ । सिपेच-सिच्-सिपिच्+अ-सिपेच्+अ । 'अ' शिवाय उपान्त्य हस्व स्वराचा तृ. पु. ए. वचनो 'अ' या प्रत्ययापूर्वी गुण होतो. जगाम-गम्-जगम्+अ-जगाम । तत्याज-त्यज्-तत्य+अ-तत्याज । उपान्त्य 'अ' ची तृ. पु. ए. वचनी 'थ' या प्रत्ययापूर्वी वृद्धि होते. टीप'-परस्मैपदी. पु. ए. पचनी प्रत्यय 'अ' हा पित् आहे. ४ यदा रामलक्ष्मणो धनं प्रविधिशतुस्तदा सर्वे मुनयो मुमुदिरे । ते राम सानन्दं तुष्टुषुः । लक्ष्मणस्य पराक्रमं दृष्ट्वा रामो मुमुदे । रामलक्ष्मणौ तेजसा शुशुभाते। वरील वाक्यात विविशतुः, तुष्टुवुः ही प. पदी तृ. पु. द्वि. व बहुवचनी रूपं आणि मुमुदे, शुशुमाते, मुमुदिरे ही आ. पदी तृ. पु. सर्व रूपें योजलेली आहेत. विविशतुः-विश्-चिविश् +अतुः। तुष्टुषुः-स्तु - तुष्टु+ उस्-तुष्टु+उः । मुमुदे-मुद्-मुमुद्+ए । शुशुमाते- शुभ-शुशुभ+आते। मुमुदिरे--मुद्-मुमुद्+इरे । वरील पृथक्करणावरून असे दिसून येईल की (१) परस्मैपदी तृ. पु. द्विवचनी प्रत्यय अनुस् व बहुवचनी प्रत्यय उस् आहे आणि आत्मनेदी तृ. पु. प्रत्यय ए-आते-इरे हे आहेत. (२) हे प्रत्यय 'अपित्' आहेत. कारण यापूर्वी अन्त्य स्वर अथवा उपान्त्य हस्व स्वर याना गुण किंवा वृद्धि फरक झालेला नाही. तृ पु. प्रत्यय –प. पदी-अ अतुस् उस् । आ. पदी-ए आते इरे ।

·टीप'-सुन्, दृश, मुच् , वृन्, वृथ् , रुच , युज् , मुन्न, इ. भातूची में वरीलप्रमाणे काही फरक न होताच होतील. (परस्मैपदी तृ. पु. एएक्चनी पाशिवाय). ५ लवकुशौ रामं पितेति नाभिजज्ञाते । (न अभिजज्ञाते) रघुरध्वर्युभ्यो दक्षिणां ददौ। अभिमन्युवधेन पाण्डवाः सशोका भुः। धामनो यलिमूर्धि स्वपदं निदधे । अभि+जज्ञाते--सा-जज्ञा+आते-जा + आते । ददी-दा-ददा+औ- दद्+ओ। घभु-भा-वभा+3 - यम् +3 नि+दधे-धा-दधा+ए- द+ए। (१) आकारान्त धातूंचा तृ. पु ए. वचनी प. पदी प्रत्यय 'औ' आहे व (२) भंगाध्या अन्त्य 'आ' चा प्रत्यापूर्वी लोप होतो. ६ नारदो विष्णुस्तुति जगी। रामः प्रजास्त । पुत्रस्य मृत्युना जनकस्य सर्या आशाअवसः सभ्याकाले कमलानि मम्लः। जगी-गा-जगा... --भा-तना... । अवमा -सी- सा- समा...। मम्---म्स-मम्लग...। ए, ऐ, ओप (ओ) हे भन्स्य स्वर अमापारे घानु थाकारान्त समजून चारवाये. स्वरान्त धानूंची रपे (तृतीयपुरपी) या-थयो ययतु स्यु । मा-ममे ममाते ममिरे । बारारा-14 ए, ऐ, भो अन्य स्वर भमगारे धातु 'या' प्रमाणे प. पक्षामध्ये प 'मा'प्रमाणे भा. पदामा धारवाये. घि (उ.प.)-विनायरितु शिवियु । सिनिये विनियोशनिदिए। स्मि (वा.)-किमि मिमि मिति । १(प. प.)-दसायपतु सु ।

·अधि+ (आ. प.)-अधिनगे अधिनमाते अधिजगिरे। नी (उ.प )-निनाय निन्यतु निन्यु । निन्ये निन्याते निन्यिरे । डी (भा प)-डिव्ये डिख्याते डिस्थिरे । शी (आ. प.) शिश्ये शिश्याते शिदियरे । की (उ.प.)-चिकाय चिनियनु चिक्रियु । चिनिये चिकियाते विकिपिरे । चि (उ. प.)-चिराय चिक्यतु चिक्युः । चिस्ये चिक्याते चिक्यिो । चिचाय चिच्यतु चिच्यु । चिच्ये चिच्याते चिचियरे। जि (पप)-तिगाय जिग्यतु जिग्यु । वि+नि (आ. प.) विनिग्ये विनिग्याते विनिग्यिरे। हि (प.प.)-निधाय जिध्यतु विप्यु । अन्त्य इ-ई पूर्वी जर सयुक्त व्यतन असेल तर इ-ई चा अपित् प्रत्ययांपूर्वी "इय्' होतो व इतर वेळी 'य' होतो. चि यातील च् चा विकल्पाने क् होतो, जि यातील ज् चा ग् होतो व हि यातील ह चा घ होतो. हा फरक मूळ धातूत होतो, अभ्यासात नव्हे श्रु-शुश्रु-शुश्राव शुनुवतु शुश्रुयु । धू-दुधू-दुधाव दुघुवतु दुधुयु । दुधुवे दुधुवाते दुधुविरे। स्तु-तुस्तु- तुष्टाव तुष्टुवतु तुष्टुयु । तुष्टुवे तुष्टुवाते तुष्टुचिरे । अन्त्य उ-ऊ चा अपित् प्रत्ययापूर्वी उत् होतो अपवाद-भू भू-बभूव बभूवतु वभूयु । क-च-चकार चक्रतु चक्र । चके चकाते चकिरे। स्मृ-सस्म-सस्मार सस्मरतु सस्मरु । स्तु, स्ट, जाय व स्म प्रमाणे. -चकार चकरतुचक्र- । चक्रे चकराते चरिरे। स्तृ-तस्तृ-तस्तार तस्तरतु तस्तरु । तस्तरे तस्तराते तस्तरिरे। हस्व ऋकारान्त धातूच्या अन्त्य र चा अपित् प्रत्ययापूर्वी सामान्यत र होतो परतु अन्त्य 'ऋ' पूर्वी सयुक्त व्यजन असेल तर व जागृ आणि क व दीर्घ 'ऋ' कारान्त धातु याच्या अन्त्य ऋ--ऋचा अपित् प्रत्ययापूर्वीहि गुण होतो याला पुढील अपवाद समनावे शृ-शशार शशरतु • शश्रतु शशरु - शत्रु । याचप्रमाण दृ, पृ. तृ-ततार तेरतु तेरु । ज-जजार जजरतु -जेस्तु जनर - जेरु । -

·१४
नवीन शब्द
अमिशा (९आ.)-ओळसणे, जाणण परि+नी (१ प.)-विवाह करणे
अव+सी (४ प अवस्यति)-मपणे मियुनम् (न.)-जोडी
निदिधम् (न)-स्वर्ग म्लै (१५ गयति)-म्यान होणे,
नयः (पु)-नीति
धरणे
पदवी (स्त्री)-स्थिति, अवस्था व्या+ह (१५)-बोलणे
१ (९ प )-तुकडे करणे
प्रश्न
१ पुढील वाक्यात कसातील धातूची परोक्षभूतकाळी रूपें योजा
१ रणागणे चन्द्रकेतु रथान् (अव+) लवेन सह (युध्) च ।
. द्रोण पाण्डुपुत्राणाम् एक हन्तुम् (निस्+वि)।
३ मुग्रीवेण प्रहिता वानरा राक्षसान (परा+जि)।
४ जरासन्य भामसेन द्वन्द्वाय (आ+हे-आ. प.)।
५ पौता नेतु उपदेशात् जारेन सह ( उद्+डी)।
६ वशयो गाने प्रावीण्य दृष्ट्वा सर्वे सभ्या (वि+स्मि )।
७ इन्द्रस्य समाया गन्धर्वा (गै) अप्सरस च (न्)।
८ रावण हत्वा अयोध्या निवृत्त सीतया सहित राम प्रना (स्तु)।
दिमियाय प्रस्थित चन्दापीड विनरमिपुनम् (अनु+स)।
१. महाश्वेता चन्द्रापीड स्वागत (व्या+ह),
२ पुटील र भओळखा व त्याचा वारयात उपयोग करा-
निदधु । चसान । तो । अवितगिरे। अवतु । प्रतिपाय । ईयु ।
निर्ममे । जहौ । दमु ।
३ परोक्ष भूनामाचा उपयोग केव्हा करतात हे सोदाहरण दापवा.
1

·पाठ २ द्वितीय भूतकाळ-व्यंजनान्त धातूंची रूपें रुरोह, सिपेच, तत्याज, जगाम ही रूमें पहिल्या पाठामध्ये आलेली आहेत, व घातूतील 'अ' शिवाय उपान्त्य हस्व स्वराचा गुण व उपान्त्य 'अ'ची वृद्धि परस्मैपदी. पु. एकवचनी 'अ' या प्रत्ययापूर्वी करावी लागते असे दासविलेलें आहे इतर काही विशिष्ट व्यजनान्त धातूची रूपे करताना पुढील फरक होतात. ११ रेमे मुहुर्मध्यगता सखीनां सा राजवाला विविधैः प्रकारैः। (रम्) २ रामेण निर्जिता भूपाः शरणं तं प्रपेदिरे। (प्र+पद्) ३ अभिमन्युवधं श्रुत्वा कृष्णार्जुनौ विपेतुः। (वि+सद् ) न लेमाते मनःस्वास्थ्यं दुःखसंविसमानसौ(लम्) ४ न शेकुरन्ये राजानो भकुं शिवधनुस्तदा। (शेकु.-शस्) धनुष्मतां वरो रामो वमक्ष खलु लीलया ॥ (भञ् ) ५ दृष्ट्वारि वमणुराः सुशीघ्र हन्यतामिति । (वभणु--भण्) ६ भूपतेर्विजयं ज्ञात्वा ननन्दुः सकलाः प्रजाः । (नन्द) रेमे--म् - रम् + ए~ रेम्+ए । लेभाते-लम् - ललभ+भाते-लेम्+ आते । पेदिरे-~पद-पपद् + इरे-पेद् + इरे । सेदतु सद्- ससद् + अनु- सेद् + अतु । शेकु-शर - शशक् +उ - शेक् +उ । परनु ननन्दु-नन्द-ननन्द्+ उ । घमणु-~भण् - यभण् +उ । वरील रूपें 'अपित्' प्रत्यययुक्त आहेत व त्यातील पहिली पाच तयार होताना अभ्यासित अवयवाचा रोप होऊन मूळ घातूतील 'अ' चा 'ए' असा ·- टीप-सयुक्त व्यननातील दोदी व्यजने समसारण घेणारी असल्यास पहिल्यास सप्रसारण होते. संप्रसारण घेणा-या धातूंची रूर्षे यज् १ प. इयान ईजतु ईजु यह १ प -उबाह ऊहतु हु आ-ईजे ईजाते ईजिरे आ-अहे अहाते ऊहिरे यस् १५.-उवास ऊपत ऊयु पद् १प-उवाद ऊतु ऊदु चच २ प.-उवाच ऊचतु ऊचु व १ प-उचाप ऊपतु ऊपु. यू बद्दल आ.-ऊचे ऊचाते ऊचिरे आ-अवे ऊपाते पिरे पैश् २५-उवाश ऊशतु अशु व्य ४ प.-विव्याध विविधतु स्वप् २ प-सुष्वाप सुपुपतु सुपुपु विविधु व्यच् ६ प -विच्याच विविचतु विविचु ग्रह ९ प.-जग्राह जगृहनु जगृहु हे १ प-जुहाव जुहुवतु जुहुरा आ-जगृहे जगृहाते जगृहिरे आ+ +हे -आ आ-जुहुने जुहुधाते ज्या २५-निज्यो जिन्यतु पिज्यु जहुविरे ये १५-विन्याय विव्यतु वियु वे १५-उवाय ऊयतु उपतु ज्यु ऊनु आ-विव्ये विव्याते विग्यिरे ववी ववतु व वि १५.-शुशाव गुशुवतु शुशुयु आ -ऊये वे ऊया ऊवाते यिरे ऊविरे शिवाय शिश्वियनु शिश्वियु व चवाते वविरे ३१ साविध्यां जज्ञिरे पुत्रा यमराजप्रसादतः । (जन्) २ अनजग्मुः प्रजा रामं काननं प्रति प्रस्थितम् । (गम) ३ जनतुः प्रवलौ धीरो सेनिकान् पुरतः स्थितान् । (हन.) ४ चख्नुः सगरजाः पुत्राः पृथ्वी मार्गयितुं हयम् । (खन्) वरील वाक्यांतील क्रियापदाची रूपें अपित्-प्रत्यययुक्त आहेत. जज्ञिरे जन्-जजन्-जन्न-जज्ञ्जज्ञ+इरे । जग्मु - गम्-जगम्-जगम् + उ । जन्नतु हन्-जहन्-जह्न-जघन्+अतु . चरनु-खन्-चखन्-चन्+3 1 गम्, जन्, हन्, खन् व (पम् ) यातील उपान्त्य 'अ' चा अपित् प्रत्यया- पूर्वी लोप होतो, व 'ब'चा लोप झाल्यावर 'हन्' यातील 'ह' चा 'म्' होतो.

·- , (१) वरील रूपें दीपस्वरारम्भी, दशम गण च प्रयोजक अशा धातूंची आहेत. (२) विकरणसहित अंगाला 'आम्' जोडलेला आहे. (३) व नंतर जहर ती , भू, य भस् या धातूंची परोक्षभूताची रूपें जोडलेली आहेत. 'आम् ' प्रत्यययुक्त रूपं होणारे धातु नित्य-१ ज्या पहिल्या नऊ गांध्या धातूंच्या आरंभी 'अ-आ' शिवाय दीर्घ स्वर आहे अथवा हस्व स्वर असून त्यापुढे संयुक्त व्यंजन आहे. जसे-ई, ईक्ष , ई, ई, ऊद, उन्द , इन्ध, ए. अपवाद-छ. २ दशम गणाचे पातु व प्रयोजक रूपे व इतर साधित पातु, ११ ते ९ गणाचे अनेकावयवी धातु. जसेंक्थय, कारय, जिगमिप, घकास्. अपवाद-उर्ण. ३ दय, भय, आय, काम्. वैकल्पिक-१ उप् , विद्, दरिद्रा, नाग. ३ भी, सी, म, हु. ३ गुप् , पण, कम् , धूप, पन्, विच्छ, *त. याची रूपे पुस्तक २, परिशिष्ट २ मध्ये पहा. ई-१ था.- -- ईक्षांच ईक्षाचकाते বার্গ ईक्षामास ईक्षामासतु ईक्षामासुः ईक्षाबभूव ईक्षाबभूवतुः ईक्षावभूयुः कथ-१० प.-क्थयाचकार क्थयावक्रतु कथयाचक्रुः कथयामासतु क्थयामासु कथयविभूब क्थयाबभुवतु' कथयाबभूयुः १. आ.-क्यानके क्थयारकाते कथयाचफिरे क्थयामास....... वाथयाबभूव...३. या रूपावरून असे दिसून येईल की सविकरण धातूला 'आम्' जोडून नतर धातु प. पदी असल्यास 'कभू व अस्' याची परस्मैपदी द्वि. भूतकाळी रूपें प्रोडावी व धातु आत्मनेपदी असल्यास 'कृ'ची आ. पदी व भू आणि अस्' याची परस्मैपदी द्वि. भूत. रूपे जोडावी. कथयामास ·२३ थ अ. आ पदी-चो 'अहं गृहं जगाम पाठांच पपाठ' असे म्हणता येत नाही, कारण बोलगारा काहीहि नाकारत नाहा आणि तो शुद्धीवर आहे, टीप:- सामान्य माहिनीररिता परोक्ष भूतबाराचे सर्व प्रत्यय व 'कु' पार्टी रूप पुढे दिल्ली साहन. ५. पदी-अ व म, अनु' था. पदी-र हे महे, से आये चे, मते रे कृ.-१. परी-वसरवर चार चम चश्मद्दे चार्य चत्रः क चकाधे घवार चक्रतुः पर चक्राते चागिरे ३ परोक्ष भूतकाळ-कणि प्रयोग १ रतिपार्थिवलिङ्गधारिणी ददृशाते रघुरायत्री जनैः। २ दुकूलवासाः स (अजा) वधूसमीपं निन्ये विनीत- रवरोधरः। ३ थीविष्णुः पूजयामासे मुरैरिन्द्रपुरोगमैः। ४ सैन्यं प्रस्थापर्याच भूपेन विजयार्थिना। परील वाक्यातील क्रियापदे परोक्षभूतकाळी कर्मणि आहेत हे अशंवरून অনার ইত, दहशाते-दृश् - ददृश् + आते। निन्ये-नी--निनी+ए। पूजयामासे-पूज-पूजय + आम् + आसे । प्रत्यापयाचक्रे--प्र+स्थापय + बाग्+चके। यावरून असे दिसून येईल की अभ्यासयुक्त परोक्षभूतकाळी क्मणि रूमें थारमनेपदी प्रत्यय जोडले म्हणजे नमार होतात, व 'आम्' प्रत्यययुक्त परोक्ष- भूतकाळी धर्मणि रूपे 'कृ, भू व अम्' याची आत्मनेपदी परोक्षभूतकाळी रूपे जोडली म्हणजे तयार होतात. ४ द्वि. भूतकाळी धातुसाधित विशेषणे नगरोपकण्ठे स्वाश्रमे तस्थिवांसं रघुमजःप्रार्थयांचक्रे ।

·नवीन शब्द
ईड् (२ आ.)-स्तुति करणे
ईह (१ आ)-इच्छा करणे
उन्द (प)-मित्रविणे
उम् (१ प.)-जळणे
ऊह (१ आ )-त करणे
एथ् (१ था,)-वाढणे
कास् (१ आ.)-सोकणे
हैम (वि.)-सोन्याचा
प्रक्ष
१ पुढील वाक्यात साताल धातूची परोक्ष भूतसादाची योग्य रू] योजा
१ शङ्कर बिरालस्पेण अर्जुनस्य भक्ति पराक्रम च (परि+ईक्ष् )।
२ वसिष्ठ रानसेवकै भरत मातुलगृहात (आ+ नी-प्र.)।
३ नुणा पराजिता सैनिका रणाङ्गणात ( परा+भय्) ।
४ महती गौरवसेनां दृष्ट्वा अपि अभिमन्यु न (भी)।
५ मारुति सीता रामशलक्यनेन ( सान्र ) ।
६ रावण अशोक्वनिकाया स्थापिता सीताम् (तन)।
७ पुरा ज्ञानार्थिन याना गुरुन् (उप+आस ) 1
८ कुन्तीपुन धनजय सड्झामे अयुध्यमान केशवम् ( १० आ)।
९ दशरथ रामलक्ष्मणौ विश्वामित्रेण सह (प्र+स्था-प्र)।
१० अर्जुन जयदयवधप्रतिज्ञाम् ( उद्+घुर)।
२ (अ) वरील १, २, ५, ७, ९ व १० वाक्यं प्रयोग बदलून लिहा
(आ) पुढील वाक्याचा प्रयोग बदला
ध्रुव विष्णु तुटाव । चोरा सैनिक जगृहिरे । भक्ता ईशस्य
स्तोत्राणि जगु । छामा अध्ययनम् आरेभिरे । मृत्या भारम् ऊहु ।
३ पुढील वाक्यात कसातील धातूची परोक्ष भू धा. विशेषणे योजा-~-
सम्पदम् (अधि+ गम् ) नरस्य सुख वर्धते ।
कर्तव्यम् ( अनु + स्था) नरा स्वास्थ्यं लभन्ते ।
शानाणां पार (6) पण्डितेन लोकहित क्तव्यम् ।
रावण (इन् ) राम प्रजा अभ्यनन्दन् ।

·पाठ४
भविष्यकाळ (द्वितीय)
११ हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
२ मोदिप्यते नरः प्रायो यशो लब्ध्यानपेक्षितम् ।
३ यथा दीपशिखाकान्त्या तमो नूनं नशिष्यति ।
तथा नृमनसो मोहो नश्यति ज्ञानतेजसा ।।
४ चदिप्यसि यदासत्यं पापभाक् त्वं भविष्यसि ।
वरील वाक्यातील अधोरेखित शब्द भविष्यकालार्थी रूपं आहेत हे अर्थावरून
ध्यानात येईल.
(अ) प्राप्स्यसि-(प्र) आप्+ स्यसि।भोक्ष्यसे-भु-भोज - भोक् + स्पसे।
(आ) मोदिप्यते--मुद् - मोद्+इ+स्यते । वदिष्यसि--वद्+इ+स्यसि ।
भविष्यसि-भू-भो-भव+इ+स्यसि ।
(इ) नश्यतिनदा - नंर – नक् +स्यति । नशिष्यतिन +६+
स्यति ।
'अ' मधील रूपात धातूंना प्रत्यय एकदम जोडलेले आहेत, 'भा' मधील
रूपात 'इ' सहित जोडलेले आहेत व 'इ' मध्ये धातूला प्रत्ययापूर्वी 'इ'
विकल्पाने जोडलेली आहे. म्हणून 'अ' मधील धातूंना अनिट् ( अन्+इद),
'आ' मधील धातूंना सेट (स+इट् ) व 'इ' मधील धातूंना चेट (वा+इ)
असे म्हणतात.
टीप:-१ वर्तमान, न मूत, याचार्थ व विध्यर्थ याना सावधानुक, कर्थ व काल म्हणतात.
व द्वितीय भूत, प्रथम भविष्य, द्वितीय भविष्य, तृतीय मून, संकेतार्थ व आशीर्वादार्थ याना
आर्थधातुक काट व अर्थ म्हणतात.
२ आर्धधानुक काळ व अर्थ याच्याकरिता सर्व धातूचे तीन विभाग कर दर्शविल्याप्रमाणे
(सेद, वेद व अनिद) असे करावे लागतात. याबद्दल माहिती प्रास्ताविक विभागात दिली आहे.

·२७ दास्यामि दास्यायः दास्यवं ३ भविष्यकाळाचे संस्कृतमध्ये दोन प्रकार आहेत. परील रूपें ीिय विया सामान्य भविष्यकाळाची आहेत व क्षार प्रसार ज्यास्त उपयोगात येतो. दा. आ.प. दास्यामा दास्ये दास्याचहे दास्यामहे दास्यनि दास्यथः दास्यथ दास्यसे दास्येथे दास्यति दास्यतः दास्यन्ति दास्यते दास्येते दास्यन्ते भू (प.प.) मुद् (आ. प.) भविष्यामि भविष्यावः भविष्यामः । मादिध्ये मोदिभ्यावहे मोदिष्यामहे भविष्यसि भविष्यथ: मविष्यथ मोदिष्यसे मोदिष्येथे मोदिध्यध्ये भविष्यति भविष्यतः भविष्यन्ति मोदिप्यत मोदि येते मोदिघ्यन्ते वरील रूपावरून पुढील गोष्टी दिसून येतात:- (१) द्वितीय भविष्यकाळाचे प्रत्यय वर्तमानकाळी प्रत्ययांना रस जोडून तयार केलेले आहेत. (२) सर्व प्रत्ययापूर्वी उपान्त्य हस्व व अन्त्य स्वराला गुण झालेला थाहे, म्हणजे सर्व प्रत्यय पित् आहेत. (३) स्य' युक्त प्रत्ययांतील आय 'स्'चा जरूर तेथे '' केलेला आहे. (४) प्रत्ययांपूर्वी 'इ' जोडणे, विकल्पाने जोडणे व मुळीच न जोडणे हे धातु सेट, वेट किंवा अनिट् असेल त्यावर अवलबून असते, मत्यय प.पदी:--स्यामि स्थावः स्यामः । स्यसि स्पथः स्यथ । स्यति स्यत:स्यन्ति । आ. पदी:--स्ये त्यावहे स्यामहे । स्यसे स्येथे स्यप्चे । स्यते स्येते स्यन्ते । २ यथेच्छति भवान् सत्यं करिष्येऽहं तथा खलु । रामो दाशरथिः शूरो दशवक्त्रं हनिष्याते । सीतापहरणं ज्ञात्वा रामः शोकं गमिष्यति । तदाहमागमिष्यामि यदा त्वं मां स्मरिप्यसि । वरील क्रियापदांतील धातु अनिद आहेत परंतु त्याना द्वि. भविष्य काळामध्ये प्रत्ययापूर्वी 'इ' जोडावी लागते. हस्त ऋकारान्त, गम् (प. पदी) व हन् याना 'इ' जोडावी लागते. टीप:-मू-मरिष्यति. आतुया काळामध्ये 'मृ' परस्मैपदी होतो,

·२८
.
३ साधुः प्राणिनामुपकारायात्मनो प्राणानप्युत्नत्यति ।
सदाचारवानरो जगति स्वकल्याणं द्रक्ष्यति ।
मनःपूतं कर्म फुर्वन्तं नरं दोपो न कदापि स्प्राति स्पयति ।
सुज् व दृदा या अनिट् धातूना प्रत्यय लावताना गुण होत नाही, तर उपान्त्य
हम'' या 'र' होतो. इतर उपान्त्य हस्व '' असणाऱ्या अनिट
धातूंच्या 'ऋ' चा गुण होतो अथवा 'र' होतो. जसें-स्पृश्-स्प्रश्यति पश्यति।
४ वातेनाहता नौजले निमश्क्ष्यति नश्यति च।
महता घेगेनारुटा रज्जुस्यूटिप्यति ।
शाहनिनादं श्रुत्वा धीराणां याहयः स्फुरिष्यन्ति ।
भक्ता देयं निष्काममनसा उपिप्यन्ति ।
मस् या अनिट् धातूच्या व नर या वेट् धातूच्या '३' न लापता
होगाच्या रूपामध्ये अन्य यंतनापूर्वी अनुनासिर येते. त्याचप्रमाणे, धुन,
पुर, स्फुद, कुदमा पष्ट गणाच्या धातूच्या उपान्त्य हत्य 'उ' या गुग
होत नाही व नू आणि धू या पष्ट गण'च्या धातूंमा अन्रय स्वराया गुण
न होता 'उप' होतो.
५ सूर्योदयात्मागरणो दिशां मालिन्य मार्जिन्यति मापयति ।
नृपः प्रजा नपेन गोपायिष्यति-गोप्स्यति-गोपियति ।
छाया गुरामामनुपतिप्यन्त अनुपस्यन्ति ।
अयिवारो नाशाय पल्पिप्यते सम्यते पल्ल्यति ।
-

·२९ कृत व नृत् हे सेट असूनहि त्याना विररुपाने 'इ' जोडून रू केली जातात. बसें-नस्पति मतिप्यति । कांही धातूंची रूपे अनिट-गै गा-गास्यति, इ-एप्यति, अधि+द (आ.)-अध्येभ्यते, प्रच्छ-प्रश्यति, लभ-लप्स्यते, बुध् ( ४ आ.)-भौत्स्यते, बन्ध-भन्स्थति, दह-धक्ष्यवि, दुह-धोक्ष्यति-ते, वच्-बह-वक्ष्यति-ते, शक्-शक्ष्यति, म-मड्क्ष्यति,आप-आप्स्यति, युध्-योत्स्यते, मन्-मस्यते, विस्-वत्स्यति, रम्-रंस्यते, ध्ये-ध्यास्यति, नी-नेष्यति, श्रु-श्रोष्यति, देश-दश्यति. वेद-स्थ-स्वरिष्यति, सू-सोप्यते-सविप्यते, धू-धोप्यति-ते, धविम्यति. ते, स्यन्द्-स्यन्दिच्यते-स्यनत्स्यते-स्यत्स्यति, तृप्-तर्पियति-तयति-त्रप्स्यति, गाह-घाश्यते-गाहिष्यते, गुह-गृहिप्यति-ते, घोक्ष्यति-ते, द्रुह-द्रोहिष्यति- धोक्यात, मुह-मोहियति-मोक्ष्यति. सेट्-भू-भविष्यति, शी-शयिष्यते, नि-प्रयिष्यति-ते, कथ्-कथयि- व्यति-ते, वृथ्-वर्षिष्यते-वय॑ति, रक्ष-क्षिष्यति, बुध् (१५.)-बोधिष्यति, यस् { २ आ.)-वसिध्यते, तृि-तरिष्यति-तरीप्यति, ग्रह-ग्रहीष्यति-ते. टीप 1-धातूला ज्या वेळी 'इ' प्रत्ययापूर्वी जोडली जात नादी ला वेदी रूपसिदीच्या नियमानुसार सधि करून रूबे केली जातात. द्वि. भविष्यकाली धातुसाधित विशेषणे प्रहरिष्यतो विधेः सर्वाणि वस्तूनि शस्त्राणि भवन्ति । ग्रामं गमिष्यन् पान्थो वहान्युपकरणानि जग्राह । योत्स्यमानौ वीरौ सेनापतेरादेशेनेय युद्धमकुरुताम् । * ५, ऐ व ओ हे अन्त्य स्वर असणारे धातु आवागन्त समजून त्याची रूपे करावी. + बस्-११-या धातूच्या 'स'चा'स्' में भारभ होणाऱ्या प्रत्ययापूर्वी ''हो. दिौर्ष ककारात धातु व वृ या सेट् पाना लागणारी 'इ' विकल्पाने दीर्घ होते. 'मह' ची इ दीर्घ होते.

·३१
७
२ यक्ष मेघ वदति-(सेव् ) नयनमुभग से भवन्त बास ।
३ नरा भवसागर भक्तिनौक्या (तु)।
४ युमार्गेण गच्छन्त नर सर्व जना (हा) न च कोऽपि त (ने)।
५ पार्थ पुरुमि (युध्) (वि+जि) च तान् ।
६ कलि नरस्य शरीरे दु सेन (नि+वस्) इति नांग अवदत् ।
मदीस मुनय ज्ञानचक्षुषा ईश्वर (दर)।
८ मृतभतुं चिताम् (मा+रुह्) इत्यवदत्काचित् पतिपरायणा स्त्री।
९ सेवका स्वामिन चित्तत्तिम् अनुसृत्य त (प्री)।
१० राति (गम् ) (भ) सुप्रभातम् । भास्वान् (उद्+इ) (हस्)
चरवालम्।
२ पुढील रू ओळवून ती वाक्यात योजा
गास्यन्ति । भारप्स्ये । प्रक्ष्यसि । धोक्ष्यन्ति । अवघाक्ष्यध्वे ।
भन्स्यसि । श्रयिष्ये । भक्ष्याम । प्रहेप्यसि । ताडयिष्यय ।
३ भविष्यकालवाचक धातु विशेषणाचा उपयोग क्सा करतात हे दोन
उदाहरणे घेऊन दासवा
पाठ ५
संकेतार्थ व प्र. भविष्यकाळ
१ १ पर्जन्यश्चेदवार्पियत्सुभिक्षमजनिष्यत (अवर्षियत, अमनिष्यत)
२ किं वाभविष्यदरुणस्तमसा विभेत्ता
तं चेत्सहस्रकिरणो धुरि नाकरिष्यत्। (अकरिष्यत्)
३ हैमें मृगं चेन्नाद्रक्ष्यजानक्याश्रमवासिनी। (अद्रक्ष्यत्)
नापाहरिष्यल्लकेशो भिक्षुरूपेण तां खलु ॥ (अपाहरिष्यत् )

·प्रथम भविष्यकाळ
२ १ मोक्षस्य लाभो मविता पुण्येन बहुजन्मनाम्। (होईल)
२ गन्तासि विद्यापारं त्वं चिरं स्थित्वा गृहे गुरोः। (जादील)
३ विजेता नृपतिः शत्रु दशवर्पण सत्यतः । (निकील)
४ सोत्साहमुचमं कृत्वा लब्धाहे बहुसम्पदम्। (मिळवीन)
वरील वाक्यातील क्रियापदाचा अर्थ भविष्यकालीन आहे. मात्र भविष्यकार
आजचा नसून दूरचा आहे. दूरचा भविष्यकाळ दर्शविण्याकरिता प्रथम भविष्य
काळाचा उपयोग करतात, परतु संस्कृत वाङ्मयामध्ये सर्व भविष्यकाली क्रिया
बहुधा द्वितीय भविष्यकाळानंच दर्शविल्या जातात.
भविता -भू (भो) + इ + ता । गन्तासि-गम् + तासि ।
विजेता-(वि) + जि ()+ता। लब्धाहे - लभ् +ताहे ।
सर्व प्रत्ययाचा आरंम 'ता' में झाला आहे. परस्मैपदी व आत्मनेपदी त.
पु. एकवचनी प्रत्यय 'ता' च आहे. 'भू' या सेट् वातला प्रत्ययापूर्वी 'इ' हा
आगम लावलेश आहे.
अनिट् धातूंची रूपे
गम् (प.प.)
लभ् (आ. प.)
गन्तास्मि गन्तास्व गन्तास्म लब्धाहे लब्धास्वहे लब्धास्नहे
गन्तासि गन्तास्थ गन्तास्थ
लल्यामे लव्यासाये रब्धाध्ये
गन्ता
गन्तारी गन्तार
धा लपारी
लधार
सेट् धातुंची र
भू (प. प.)
मुद् (आ. प.)
भवितास्मि भवितास्व भवितास्म• मोदिताहे मोदितास्वहे मोदितास्महे,
भरितासि भविनास्थ भवितास्थ मोदिताम मोदितासाथै मोदिताध्ये
भविता भवितारी भवितार । मोदिता मोदितारी मोदितार'

·केट् धातूंची रूपे सिथ् (प. प.) नप् (आ. प.) संधितास्मि । सेधितास्व । सेधितास्म प्रपिताहे (प्रपितास्वहे प्रपितास्महे सेद्धास्मि सिद्धास्व सेद्धास्म ३ नप्ताहे प्रिप्तास्वहे प्रिप्तास्महे । प्रत्यय प.प.-तास्मि तास्व तास्म । तासि तास्थ तास्थ । ता तारी तार । आ. प.-ताहे तास्वहे तास्महे । तासे तासाथे तावे । ता तारौ तार । टीप-दोन्दी पदाचे तु पुरपी प्रत्यय सारखे आहेत, व "अस्' धातूच्या वर्त रूपापूर्वी 'ता' जोडून प्रथम व द्वितीयपुरषी प्रत्यय बनविलेले आहेत हे प्रत्यय लागतान' धातूच्या उपान्त्य हाव व अन्य स्वराचा गुण झालेला आहे, म्हणून हे प्रत्ययहि पित्' आहेत, व प्रत्ययापूर्वी धातु, सेट् , अनिट् व वेट असेल त्याप्रमाणे 'इ' चा उपयोग केलेला आहे. त्याचप्रमाणे ज्या वेळेला यातूला अनिट् असल्यामुळे प्रत्ययापूर्वी 'इ' जोडली जात नाही त्या वेळेला रूप सिद्धीचे नियमाप्रमाणे सन्धि कस्न रू केलेली आहेत. प्रथम भविष्यकाळाची कांही अनियमित रूपं १ सह् (१आ)-सहिताहे सौढाहे, लम् (४ प.) लोमितास्मि लोब्याम्मि, इप् (४,६५)-एपितास्मि एष्टास्मि, रु५ (१, ४५ ) रोपितास्मि रोटास्मि, रिप (१,४५)-रेषितास्मि रेष्टामि। हेधातु 'सेट' असूनहि 'वेट' प्रमाणे चालतात. २ क्लप् (१ आ)- कल्पिताहे कप्ताहे कप्तास्मि हा धातु 'वेट' आहे व तो विकल्पाने परस्मैपदी होतो व त्या वेळी त्यारा 'इ' बोडीत नाहीत ३ दा (३ उ)- दातास्मि ताहे, गै (१५)- मातास्मि, (१आ)- जाताहे, सो (४५)- सातास्मि ४ कुर (६५)-कुटितास्मि, नू (६५)-नुवितास्मि तसेच इ., सुद, स्फुर, नु, ५ हे सर्व षष्ठ गणाचे आहेत .

·३६ ५ राज् (६ प.)- खटास्मि, दृश् (१ प.)-द्रष्टास्मि. परंतु सप् (१५)-सप्तास्मि मप्तास्मि, स्पृश् (६ प.)- स्पर्टीस्मि-अष्टास्मि. तसेच इतर उपान्त्य स्वर हा 'क' असलेले वृा, वृथ्, मश इ. ६ मृञ् (१, २५ )- मार्नितास्मि माटीस्मि । गुह् (१ उ.)-गृहितास्मि- ताहे-गोठास्मि है। गुस् (१५)-गोषितास्मि-गोशास्मि-गोपापितास्मि । नश् ( ४ ५.)- नशितास्मि-नटास्मि । तृप् (४१.)-तपितास्मि-तप्तीस्मि-त्रप्तास्मि । वरील ३ ते ६ विभागातील धातूची में द्वितीय भविष्यकाळाच्या नियमा- प्रमाणव झाली आहेत. वरील धातूना 'इ' शिवाय प्रत्यय लावताना रूपसिद्धीचे नियम उपयोगात आणलेले आहेत. काही अधिक रूप वह (१ उ.)-बोटास्मि-डाहे । द्रुह् (४ प.)-दोहितास्मि-द्रोढास्मि द्रोग्यास्मि । मुह (४ प.)-मोहितास्मि मोडास्मि मोग्यास्मि । तसेच लिह , स्तुह् बन्ध (प.)-बन्दास्मि । दङ् (१ प./- दग्धास्मि । तसेच दुह् , विह प्रच्छ (६ प.)-प्रष्टास्मि । मस्त् (६ प.)-मडकास्मि । यज् (१ उ.)- यारिम-दरहे। युत् (१ १.४ आ. ७ उ.)-योकास्मि-योक्ताहे । सिच् (६ ९.)- सकास्मि- सेताहे। टीप-प्रथम भविष्यक टी स्पादन हकारान्त नाम व तुमन्त अन्य बनरितां येतात. 7 पु ए बचती रूपाप्रमाणे तृवापन्त नामाचे प्रथमा एक्चन होते व ता बद्दल तुम् चेले म्हणजे तुमन्त होते दृश-द्रटास्मि-द्रष्टा (प)-द्रम् । वर--बोटारिम-बोढा (बोह)-बोदम् । नौ-नास्मि-नेता (न!)-नेतुम् ।मुटुमोदिताहे-मेदिता (मोदित)-मोदितुम ·प्रथम भविष्य, द्वितीय भविष्य व संकेतार्थ यांची कर्मणि रूपं ३ रामेण मिनं रक्षिप्यते । बालेन फलं भक्षयिष्यते । ईश्वरेण भक्ताय वरो दास्यते । विदुषा तत्वं शास्यते । वरील उदाहरणे धर्मणि रचनेची आहेत हे सहज ध्यानात येईल. यातील द्वि भविष्याची धर्मणि हरों धातुला आत्मनेपदी प्रत्यय जोड़न झाली आहेत. याचप्रमाणे प्र. भविष्य च सरतार्थाची कर्मणि रूपें आत्मनेपदी प्रत्यय जोडले म्हणजे तयार होतात. सर्व आर्धधातुक काळाना हा नियम रागू आहे. दा-दास्यते-दायिष्यते। वास्यते-गायिप्यते । नी-नेप्यते-नारिष्यते। श्रु-श्रोध्यते-प्राविप्यते । कृ-वरिप्यते - कारिप्यते । तृ-तरिष्यते- तरीप्यते-तारिष्यते। स्वरान्त धातूची फर्मगि रूपं दोन दोन होतात. एक अत्मनेपदी प्रत्यय जोडून व दुसरे अन्त्य स्वराची घृद्धि कस्न, नतर धातु कोणत्याहि वर्गाचा असला तरी 'इ' जोडून व आत्मनेपदी प्रत्यय लावून अशी तयार केलेली आहेत. आकारान्त व ए ऐ-ओ हे अन्त्य स्वर असलेल्या धातूना 'इ' पूर्वी 'य' जोडतात. हन्-निप्यते-धानिष्यते । ग्रह-प्रहीष्यते-ग्राहिप्यते । दृश्- द्रक्ष्यते- दर्शिष्यते। वरील तीन व्यंजनान्त धातूची हि दोन दोन रूपें होतात. टीप -प्रथम भविष्य व सवेतार्थ यामध्येहि वरीलप्रमाणे स्वरान्त धातूची व हन् , ग्रह व दृश् यांची दोन दान मणि रूपें होतील. नवीन शब्द गो (स्त्री.)-पृथ्वी विभेत्तु-फोडणारा, नाश करणारा जतुगृहम् (म.)-राखेचे घर सहस्रकिरणः (५)-सूर्य मृणालाम्-कमळाचा देंठ मुभिक्षम् (न.)-सुबत्ता, सुमाळ रसातलम्-पाताळ, पृथ्वीचा तळचाभाग स्तुह् (४ प.)-ओकणे

·३८
प्रश्न
+ मस्तायांचा उपयोग कोठे करता येतो हे सोदाहरण दासवा
पुराल वाक्यान कमामाल धातूची योग्य ती रूप योगा-
१ यदि यार अध्ययन सम्यम् (1) तर्हि तेन परीलाया यश
प्रापयत।
• यदि पृणन सूयविन्ध न (आ+2) तहि जयदप न अमरिष्यन् ।
३ अनुन रणभूमी न (उप +दिम् ) चेर् स युद्धाय उद्यत न
अमविष्यन् ।
४ यदि दुवागा शकुन्तला न (1) दुष्यन्त ता न (स्यत)।
५ यदि जनुदा पाण्डया न निरगमिप्यन् नहिं ने (द)।
३ पुरीर वाश्याने प्रथम भविष्यसीह योजा.
१ ममि वर्ष व शाराणि (शा)।
२ अ पायदा या प्रागिनो मृत्यु (म)।
३ अस्मिन् मनि एतानां कमा परम अन्यमा जन्मनि १५
४ मनुजाना गामाणि बादशयित (गम् ) ।
५ पि तप आरा मशान देया (धा+प्र)।
४ गन या वाय' उपरा-
interय, उत्तरा, गापा, नशिर

·३९ पाठ ६ संख्यावाचक शब्द १ टीप:-१-१९ या सस्यावाचराची स्से व उपयोग प्रथम व द्वितीय पुस्तकात देण्यात आले आहेत. चतसृषु विद्यासु चतुःपष्टी (६४) कलासु च प्रावीण्यं लन्धं राजकुमारेण । २ विषमज्वरेणात नरश्चतुर्दशभिरेकविंशत्या (२१) द्वि-द्वावत्वारिंशता (४२) चतुरशीत्या (८४) या दिनर्निरामयो भवति । ३ सतविंशतः (२७) नक्षत्राणामधि- पतिश्चन्द्रः। ४ सामान्यतः पाठशालासु प्रतिवर्ग त्रिशच्छामाः (३०) सन्ति । कदाचित्पञ्चत्रिंशद्वा ( ३५) सन्ति । कचिच पञ्चचत्वारिंशदपि (४५) दृश्यन्ते । ५ अधिमासे धार्मिका जनास्पयस्त्रिशते (३३) ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां यच्छन्ति । घरील वाक्यात क्मात दिलेल्या अर्थाचे संख्यावाचक शब्द योजलेले आहेत. चतु पष्टी-सप्तमी स्त्री. ए. व. द्वाचत्वारिंशता-तृतीया स्त्री. ए. व. क्लामु- ब.घ. सप्तविंशते -पष्टी ए. त्रयस्त्रिंगते- चतुर्थी स्त्री, ए व. नक्षत्राणाम्। ब्राह्मणेभ्य पु. य.च. यावरून असे दिसते की २० ते ९९ या सायावाचक शब्दाचा ज्या नामाशी सबंध असेल त्याचप्रमाणे विभक्तोंत उपयोग केलेला आहे. परतु ते सर्व पुटील नामाचे लिंग व वचन कोणतेंहि असले तरी एकाच नन्हेनें एक्वचनात चाल- चिलेले आहेत. त्याचप्रमाणे असेंहि दिसून येते की २१ ते २९, ३१ ते ३९ इत्यादि सरया- वाचक शब्द २०, ३०, ४० इत्यादि दशम संख्यावाचसना 'एक ते नव' है न.च.व. " " " न बेच. " ·४१ ..... .. , . विंशविंशतितम ,एकविंश-एकविंशतितम नवचिंश -नवविंशतितम त्रिंश -निशत्तम एकत्रिंश-एशित्तम ..नवनिश-नवर्तिशतम चत्वारिंश - चत्वारिंशतम एकचत्वारिंश - वारिंशतम पचाश -पचाशत्तम, एकपञ्चाश -एरुपचाशतम पष्टिनम , एकपट -एकपटिनम • . नवपट - नवपष्टिलम सप्ततितम , एकसप्तत - एकसप्ततितम नवसप्तत-नवसप्ताततम यशीतितम , एकाशीत -एकाशीतितम नवाशीत-नवाशतितम नवतितम एकनवत - - एकनवतितम नवनवत -नवनवतितम शततम. वरील सर्व रूपें अकारान्त आहेत व ती पु वन मध्ये 'देव व वन याप्रमाणे व स्त्रा मध्ये अन्त्य 'अ' बद्दल 'ई' जोडून 'नदा' प्रमाणे चालवतात विंशति ते नवपञ्चाशत् पर्यंत 'ति किंवा त्' चा लोप करून अथवा तम जोडून ही रूपे तयार केलेली आहेत त्याचप्रमाणे पटि, सप्तति, अशीति, नवति व शत याना फक्त 'तम' जोड़न व इतर मधील सरयावाचकाच्या अन्त्य 'इ' बद्दल 'अ' जोडून अथवा 'तम' पाइन वरील रूपे तयार केलेली आहेत टीप --२१ ते १०० पर्यंतच्या सरयावाचक शब्दाची क्रमवाचक रूपें तम नोडून परता येतातच व त्याशिवाय ६०,७०, ८०, ९५ व १०० याशिवाय सख्यावाचसाची दुसन्या सहेने होतात ३ शंभराहून ज्यास्त मोठ्या संख्या नराणां द्वे शते-द्विशतं नग. (२०० मनुष्य ), नगराणा चत्वारि शतानि-चतु.शत नगराणि (४०० शहरें), देवताना पट् सहस्राणि-पट्सहस्रं देवताः (६००० देवता) नराणा विशति. सहस्राणि-विंशतिसहस्र नरा. (२०००० लोक) वरील सख्या दोन प्रकारानी लिहिलेल्या आहेत १ दोन्ही सख्यावाचकाचौं योग्य रूपें योजून आणि २ द्विगु समास करून १,२,०५ मनुष्य-पञ्चाधिकद्विशताधिकसहस्रम् नरा. ।

·२४,६,२५ स्त्रिया-पञ्चविंशत्युत्तरपदशतोत्तरचतुर्विशतिसहस्त्रे स्त्रियः। १,३९ घरे-नवत्रिंशदधिकशतं गृहाणि । शतं नवत्रिंशत् च गृहाणि। वरील उदाहरणावरून शभराहून मोठ्या संख्या संस्कृतमध्ये कशा लिहावयाच्या हे दिसून येईल. साधारणत सर्व सस्येचे, शंभराच्या आतील, दशेकडे, हजार इ. असे भाग करावे व त्याच्यामध्ये अधिक किंवा उत्तर असे शब्द घालून व संधिनियमाप्रमाणे जोडून शेवटील अत्युच्च संख्याविभागाचे विशेषण करावें. जसें पहिल्या संस्थेत सहस्रम् याचे विशेषण आहे, व दुसऱ्यामध्ये पञ्चविंशतिसहस्रम् याचे विशेपण आहे. अशा रीतीने एका समासांत योजलेल्या संख्या एकवचनांत व अन्त्य शब्दाच्या लिंगाप्रमाणे चालवाव्या लागतात. पुढील नामाचे लिंग व वचन काहीहि असो. २५४०९ शिपाई-नवशून्यचतुःपञ्चद्विमिताः-सजयाकाःसैनिकाः। ४३९०७३ प्रजा-निसप्तशून्यनवत्रिचतुर्मिताः चतुःसङ्ख्याकाः प्रजा फार मोठ्या संख्या तयार करताना सख्येतील आकडे डावीकडून उजवीकडे माडावयाचे ( • बद्दल शून्य) व शेवटी मित किंवा सङ्कथा असे विशेषणार्थी शब्द जोडून सर्व सामासिक पद योग्य त्या नामाचे विशेषण करावयाचे व नामाच्या लिंग, विभक्ति व वचन याप्रमाणे त्याचे रुप करावयाचें. इ. स. १९३७ साली-क्रिस्ताब्दस्य सतत्रिनवैकमिते संवत्सरे । विवा सतत्रिंशदधिकनवदशशततमे संवत्सरे। अमुक वर्षी किंवा अमुर वर्ष असा अर्थ दर्शविण्याकरिता पहिल्याने वरील कोणत्याहि प्रशाराप्रमाणे सख्या तयार करावी व त्याला 'तम' जोडून विशेषण तयार करावे क्विा वरीलप्रमाणे 'मित' किंवा'सङ्घयाक' जोडून विशेषण तयार करा. ४ संख्यावाचक समूहदर्शक शब्द माता मित्रं पिता चति स्वभायात् त्रितयं हितम्। आमयाव्यौपधं सम्यग्गृह्णीयाद्दिनसतकम्। "

·४३
सरयावाचसापासून समूहवाचक शब्द तयार करता येतात.
द्वयम्-द्वितयम्, त्रयम् - नितयम् , चतुष्टयम् - चतुष्कम्, पथकम्, पटकम् ,
सप्तकम्, अटकम्, नवकम्, दशकम् ।
-
१ पुढाल वास्यात दिलेल्या सरयावाचक शब्दाची योग्य रूपें योगा
१ तेन नरेण (२५) दिनानि किमपि न भक्षितम् ।
२ गीताया (१८ व्या) अध्याय (७८) श्लोका सन्ति ।
३ अस्मिन्पुस्तके (९६ च्या) पृष्ठे मनोहर चिन वर्तते ।
४ गोपाल (६२) पारेपु (पहिला) आसीत् ।
५ सेनापतिना सैनिकाना (५३) पक्तय कृता ।
६ मम ग्रामे (३०) गृहाणि सन्ति । तेषा (२५ व्या) गृहे अह
घसामि ।
७ अस्य मासस्य (३१) दिनानि सन्ति । अद्य (२९ वा) दिवस ।
८ गोविन्द मध (९५) रूपकान् * अधारयत् । तेषा (४५)
रूपका तेन दत्ता ।
९ (१७६१) वर्षे पानिपते नाम नगरे महाराष्ट्रीया सैनिका
पराजिता ।
१० मम प्रामे (१५४०७) जना निवसन्ति । तेषा (२५१६)
गृहाणि सन्ति।
२ पुढील मराठी शब्दसमूहाचे संस्कृत भाषान्तर करा -
६० वी कला, ३२ गोष्टी, ७२ वा श्लोक, ४९ वस्तु, ६८ शाळा, इस
१९३८ साल, १० श्लोकाचा समूह, ३६० दिवस, चव्हाटा, चार सुना,
३१२-२२ ९२, १३-२३ ९३, १६-२६
.९६,१८-
...९८, १९-२९.. . ९९ या सह्या संस्कृतमध्ये लिहा
व त्याचा मित्र लिंगाध्या नामाशी क्सा उपयोग होतो हे दर्शवा
..
* “देवों असणे' याचा उपयोग ज्याचे देणे त्या अर्थाच्या शब्दाची चतुर्थी योजून
करतात

·पाठ ७ (अ) तारतम्यवाचक रूपें (ईयस् व इठ प्रत्ययान्त) १ शक्तिरलोयसी बलवत्तरा वा । सिंहः सर्वेषु पशुपु सर्वेषां पशूनां वा चलिष्टो बलवत्तमो वा । रामस्य पराक्रमो रावणस्य पराक्रमान्महीयान् महत्तरो वा । सर्वेषां फलानां सर्वेषु फलेपु वाऽऽनं स्वादिष्टं स्वादुतमं वा । कृपणानां मनी लघु- तरं लघीयो चा वर्तते । उदाराणां तु महत्तम महिष्टं या भवति । साधुः शुचिष्ठया शुचितमया या वृत्त्याऽऽहतो भवति । वरील वाक्यात तारतम्यवाचक रुपे दोन दोन प्रकारची आहेत. त्यांतील तर-तमप्रत्ययात रूपाची माहिती दुस-या पुस्तकामध्ये आलेली आहे. पुढील पृथकरणावरून दुसरी रूपे कशी करतात हे समजून येईल. महत् + ईयसू - मह + ईयम् - महीयस् । महत् + इछ-मह+ इठमहिछ। लघु + ईयम् - लष् + ईयम्- लघीयस् । लघु+इ8 - -लए +इ8- लघिष्ठ। स्वादु+ ईयस् -खाद्+ईयम् - स्वादीयस् । स्वादु+इष्ठ- स्वाद । इष्ट-- स्वादिष्ठ । शुचि+ ईयम् - गुच् + ईयस् -- शुचीयस् । शुधि+इ8-गुच्+ इ8- शुचिष्छ । बलवन् + ईयम् - बल + ईयम्-बल्+ईयस्- वलीयस् । बलवत् + इठ-बल +इ8 - बल् + इ - बलिष्ठ। वरील पृथकारणावरून असे दिसून येईल की- १ मूळ गुणविशेपणाच्या अन्य स्वराचा अथवा अन्त्य व्यंजन व उपान्त्य स्वर याचा लोप करन नंतर ईयस् व इष्ट जोडतात. २ वन व त्याचप्रमाणे मम्, इन व विन हे प्रत्यय लागून झालेल्या विशेषणा- तील प्रत्यय काढून नंतर अन्य स्वराया किंवा अन्त्य व्यंजन व उपान्त्य स्वर माचा लोप करन ईयल व इष्ट जोडतात.

·४५ ज्यायम् - ज्येष्ठ ३ ईयस् व इष्ठ हे प्रत्यय फचा गुणविशेषणानाच लावता येतात. पृथु-प्रथ्+ ईयस्- इष्ठ -प्रथीयम्-प्रथिष्ठ । मृदु- प्रद्+ ईयम् - इठ -- प्रदीयस् - म्रदिछ । दृढ - द्रङ् + ईयस् -इष्ठ - द्रढीयस् -द्रदिष्ट । पृथु, मृदु, दृढ, भृश व परिदृढ याच्या उपान्त्य 'क' चा र होतो, व अन्त्य स्वराचा लोप होतो. परंतु ऋज याची ऋजीयस्-ऋजिष्ठ अशीच रूपे होतात. कांही अनियमित रूप अन्तिक (जवळ)- नेदीयम् -नेदिष्ठ अल्प (लहान )-अल्पीयस् अल्पिष्ठ उरु (रुंद)- वरीयस् - वरिष्ट क्नीयस् - कनिष्ठ क्षुद्र (हल)-क्षोदीयम् - क्षोदिष्ट प्रशस्य (स्तुत्य)-श्रेयस्-श्रेष्ठ दीर्घ (लांब)- द्रापीयस्-दाधिष्ठ दूर (लाब)- दवीयस् - दविष्ठ वाढ-साधु (चागला)-साधीयम् •सापिष्ठ क्षिप्र (जलद)-क्षेपीयस्-क्षेपिष्ठ स्थूल (जाड )-स्थवीयस् - स्थविष्ठ गुरु (जड मोटा)-गरीयस्. मरिष्ट प्रिय (आवडता)-प्रेयस्-प्रेष्ठ बहुल ( पुप्पळ) यहीयस् बहिछ युवन् (तरुम)-यवीयस् यविष्ठ बहु (पुप्पळ)-भूयस् - भूयिष्ठ क्नीयस् कनिष्ठ स्थिर (न हालणारा)-स्थेयस् स्येष्ठ वृद्ध (वयाने मोठा)-पीयम्-वपिछ इस्व (आखूड )-हसीयस् - हसिष्ठ टीप-२ या कधी ईयस-इष्ट याचे जोडीला तर-तम मुद्धा लावतात व त्यामुळे अर्थ जोरदार होतो. अयस्तर, श्रेष्ठतर, धेष्ठतम, पापीयस्तर, पापीयरतम. २ वरील गुणविशेषणाची र-तम लावूनहि रूप करता येतात. ३ दुस-या पुस्तांत सागितल्याप्रमाणेच ईयस् ३५४ प्रत्यययुक्त रूपाचा उपयोग होतो. नेहमी तुलनात्मर अर्थ पाहिजेच असे नाही. 'ईयस्' प्रत्ययान्त विशेषणे प्रथम पुस्तक पाठ २३ मधील 'श्रेयम्' प्रमाणे तीन्ही लिंगामध्ये चालवावी. '४' प्रत्ययान्त विशेषणे 'देव, वन व माला' याप्रमाणे तीन्ही लिंगांमध्ये चारवावी. (आ) मत्वर्थीय रूप (वत्, मत, इन, पिन् प्रययान्त) २ प्रशावतां न खलु किमप्यगम्यम् । अन्धो धनमदयतां मुसानि ज्यायम्- ज्येष्ठ ·४६ नेक्षते । बुद्धिमतां न कोऽप्यविपयो भवति । उद्योगेन नरो यशस्वान् भवति । अंशुमत आतपोऽसह्यो भवति निदाघे। वरील वाफ्यांत नामाना यत् व मत् लावून होणारी स्वामित्वदर्शक विशे पणे योजलेली आहेत. मूळचा प्रत्यय 'मन्' आहे, परतु अ-आ व म् हे वर्ण अन्त्य किंवा उपान्त्य असणाऱ्या शब्दाना जोडताना 'म' चा 'व' होतो. जसे- विद्यावत्, यशस्वन् , भास्वत्, लक्ष्मीवत् । अपवादः--यव-यवमत, भूमि-भूमिमत्. तसेंच ऊर्मि, वृमि, इक्षु, मधु, पकुद, गहन्, थानाहि 'मन्' जोडतात. परंतु-विद्युत्-विद्युत्वान् । तदित- तडित्वान् । धनिनां पुवादपि भीतिः । मेघाधिनि छा निहाति गुरः। पिभिरनुभूयते हर्पः । मायाविना राक्षसेन रामः सुदूरमारुपः। . वरील वाश्यातहि इन्-धिन् हे मत्वर्थीय प्रत्यय जोडून होणारी स्वामित्व दर्शक विशेषणे योजलेली आहेत. इन् ६ अरान्त नामें प माया, शारा, शिसा, माला, दट्रा, याका याना जोहतात व विन हा स-कारान्त नामें २ माया, मेधा व सज् यांना जोडतात. "आमय' याला जोडताना 'य' चा 'या' होतो. जसे-'आमयाविन्' 'य- सग्विन्' । 'पाय' या गदारा 'मिन् ' प्रायम रावून 'चाग्मिन् ' अरा मन्द होतो. टीप-य-मत मग्यपान विशेष पुना १ पाठ २१ मशील 'गुग' मा um 'इन-विन्' भरययान विशेष १ पाठ २२ मधील 'मादिन्' मा पालवावा. (1) 'चिर ३ येन शुरना दमाःगुवाय हरितीनाः। मयूराविधिना येन मते पृत्ति पिधास्यति ॥ शुचीमपन्ति पा'मानःमात्या मागीरथीजले। मम्मीचशार पिलः मगरस्यारमजान गया।

·वरील वाक्यात शुक्ल, शुचि व भस्मन् यांना कृ व भू ची रूपें रावलेली असून त्यापूर्वी मूळ शब्दात फेरफार झालेला आहे या त हेच्या रूपाचा अर्थ मूल शब्दाने दर्शविलेली स्थिति होणे किंवा घडवून आणणे असा आहे. शुक्रीकृतान शुहा अशुका । अशुमा शुक्का सम्पद्यन्ते तथा कृता । शुचीभवन्ति-न शुचि अशुचि । अशुचि शुचि सम्पद्यते तथा भवन्ति । भस्मीचकार-न भस्म अभस्म । अभस्म भस्म सम्पद्यते तथा चकार । या रूपाना च्चि रूपे म्हणतात 'अभूततद्भावे चि' असें सून आहे मुवात एखाद्या गोष्टीसारखें नसताना त्यासाररों होणे अथवा करणे अशा अर्थाच्या रूपाना 'वि' म्हणतात शुक्र-शुक्रोकृता । शुचि-शुचीभवन्ति । पटु-पदरोति। मातृ-मानीकृता । भस्मन्-~भस्मीकृता । विचेतस्-विचेतीकरोति । परंतु दिवा-दिवाभूता। तूष्णीम्-तूष्णीभवति । घरील रूपावरून मूळ शब्दामध्ये काय फरक होतात हे लक्षात येईल अन्त्य अ किंवा आ बद्दल ई येते, इ२ उ याच्याबद्दल ई व ऊ होतात, बद्दल री आणि अन्त्य न किंवा स् याचा रोप होऊन पूर्वीच्या स्वरामध्ये वरील बदल होतो. परतु अव्ययाला कृ किंवा भूची में जोडली तर त्यामध्ये काही फरक होत नाही. (ई) गतिधातु ४ अन्तर्दधे नलं दष्ट्वा नागः कर्कोटको बने । नारायणं नमस्कृत्य ग्रन्थं विवृणुयाद्गुरुः । आवि.-प्रादुर्घभूव श्रीविष्णुर्धवस्य पुरत, स्वयम् । तिरोहितो यमो दत्वा प्राणान् सत्यवतस्तदा। सरलाः सम्पदो यान्ति कवि भूपपुरस्टतम् । वरील पाक्यातील कियापदाना अन्तर, नमस् , प्रादुस् , आविस् , तिरस् व पुरस् ही क्रियाविशेषण अव्यये उपमर्गाप्रमाणच जोडलेली आहेत. यांना गतिधातु म्हणतात, अशा त-हेची अता क्रियापर -

·४८
उरी-करी -वी मर करणे, साक्षात्ल-उघड करणे, मिया-सोटें करणें,
वशेक-ताच्यात आणणे, अस्तगम्-अस्ताम जाणे.
टीप-वि व गरिमातु याचा त्यन्त को उपसर्गमाहित थानाच होत.
शुचीय, विद्या कृत्य, याविभूय, बनवाय, विभूय.
नवीन शब्द
अणु (वि.)-फार रहान
आचस् (धी )-वारा
आमयः (पुरोग, आजार
क्षुः (पु)-ऊम
गस्त (5)-परा
तडित् (ना.)-बीज
परिवृढ (वि )-पह, मोटा
भगः (9)-देव
माया (स्त्री.) कपट, जाद
रुप (बी.)-राग
विद्युत् (स्त्री.) वीर
ऊर्मिः (त्री.)-लाट
अद्ध (वि)-परळ
ययुद् (श्री)-को, शिसर

·पाठ प्रयोजक क्रियापदें टीप-धातूची प्रयोजक रूपे हा सामान्यत दशम गगाच्या धातूपनार्गेच तयार करतात व निरनिराळ्या काळामन्ये चालविता येतात हे स भाषाप्रदीप-पु. १ यामध्ये सांगितलेले आहे. १ विश्वामित्रो दशरथं रामलक्ष्मणावयाचत । अतस्तेन सह दशरथस्तो प्रास्था ग्यत्।मार्गे तो यहूवाक्षसान् व्यापादयेताम् । निर्विघ्नं समाते यज्ञे विश्वामित्रस्तौ सीतास्वयंवरमगमयत । तत्र गत्वा रामः शिवधनुरनामयभनक् च । अतः सीता तस्य कण्ठे पुष्पमालामस्थापयत । परन्तु परशुराममनोधय. देतद्रामस्य कृत्यम् । अतः स राममात्मना सहायोधयत् । तदा रामः स्त्रपराक्रमण तमलोपयत् । वरील उतान्यातील अधोरेसित ह प्रयोजक असून भूतकाळी आहेत हे ध्यानात येईल. त्याचप्रमाणे त्याचा अर्थ मृद धातू, दर्शविरेली क्रिया दुसया कोणारडून तरी करविरी गेली असा आहे हि ध्यानात येईल. रामलक्ष्मणी प्रातिछेताम्-रामलक्ष्मण निघाले (मूळ वाक्य) दशरथ रामलक्ष्मणी प्रास्थापयन- दारथाने रामलक्ष्मणाना निघावयास लावले म्हणने पाठवलें (प्रयोजक वाक्य). असेंच इतर रूपासरंधी दाखविता येईल. वहयो राक्षसा व्यापयन्त-ती पहन राक्षसान व्यापादयेताम्। प्रास्थापयन्--(प्र) अ+स्या-स्थाप्+अय+त् । अयोधयत्-अ+ कुथ्-के+अय+त् । व्यापादयेताम्-(व्या) अ+ पद्-पाद+अय+ इनाम् । अये धयन --अ+ युध्-योध् + अय+त् । अगमयत-~+ गम् + भय+त । अस्थापयन-अ+स्या-स्था भय त । अनामयन-य+ नम्-नाम् + भय+त् । अतोपयन्-अ+तुम् - तोप् +अय+त् ।

·या पृथकारणावरून असे दिसून येते की (१) धातूला 'अय' जोडून प्रयोजक रूप धनतें, (२) प्रयोजक रूप परस्मैपदी किंचा आत्मनेपदी धातूचे असले तरी सामान्यतः ते दोन्ही पर्दामध्ये चालविता येते, (३) सामान्यपणे अन्त्य स्वराधी व उपान्त्य 'अ' ची वृद्धि होते आणि उपान्त्य ह्रस्व स्वराचा गुण होतो. वरील सामान्य नियमाला पुढील अपवाद आहेत १ स्था-स्थापयति, दा-दे-दो-दापयति, धा-धापयति, हा-हापयति, मा-मापयति, गै-गापयति, या-यापयति व 'पा' शिवाय इतर द्वितीय गणाचे आकारान्त धातु 'या' प्रमाणे. आकारान्त व ए, ऐ व ओ हे अन्य स्वर असणाऱ्या धातूंना प्रयोजकाच्या 'अय' पूर्वी 'ए' जोडला जातो; परन्तु-- शो - सो-छो (४ प.)-शाययति- साययति- छाययति, पा(१ प.)- पाययति, पा (१ प.)- पालयति, क्ष-क्षपयति, हे-शाययति, ज्ञा (९ उ.)-इपयति-ज्ञापयति, ग्लै-- ग्लपयति ग्लापयति, स्नपयति स्तापयति. ग्ले व स्ना याना उपसर्ग जोडला म्हणजे फक्त (1) स्नापयति, 4 (प्र) ग्लापयति अशा होतात. २- अर्पयति, हो-हेपयति, जिज्ञापयति, की- कापयति, रम्- रम्भयति, लम् - लम्भयति, हुन्- धातयति, सत्- रोहयति- रोपयति, मृज् --मार्जयति, प्री (९-१० उ)-प्रीणयति, धू (१, ५, १० उ.)- धूनयति, मस्त - मन्नयति, श्रन्-भक्षयति प्रनयति, गुप - गोपाययवि- गोपयति, गुह (१३.)- गृहयति, ६. नियमानुमार होणारी कांही र है.-कारयति, नी- नाययनि, त्रि-प्राययति, धु-भावपति, भू-भावयति, द-दारयति, तू-तारयति. पन्- पातयति, पद-पादयति, मद्- गादयान, मर-मानयति, परंतु पम् - कम्पयनि, गई - गर्नयति, नन्द-नन्दयति.

·मिद्-भेदयति, मुद्-मोहयति, क्लए- कल्पयति, छ- वर्धयति, परनु निन्द-निन्दयति, जीव् - जीवयति, भाष्- भापयति, वेप्- वेपयति ३ गम् -- यमयति, कम्-मयति, रम् - रमयति, क्षम् - क्षमयति, परतु कम् --कामयते, यम्-यामयति, नम् - नमयति-नामयति, चम् - चामयति, शम् (पाहाणे )- शामयति. घट -- घटयति, जन् -जनयति, ध्य-व्यययति, स्वर- घरपति, ध्वन्-ध्वनयति. वरील धातूंत उपान्त्य 'अ'ची वृद्धि होत नाही. ४ इ- गमयति, प्रति+इ-प्रत्याययति, अधि+ (आ)-अध्यापयति, अधि+इ (प)-अधिगमयति, स्मृ-स्मारयति स्मरयति (शोवपूर्ण आठवण करवणे ), मद्- मदयति (आनन्दित करणे) मादयति (उन्मत्त करणे), सिथ - सापयति (मिटवणे)-(नि-प्रति) सेपयति (अविण), स्मि-स्माययनि (हसायला लावणे)- स्मापयते (आश्चर्यचक्ति रणे), भी-भाययति (धमकावणे)-भीपयते भापयते (भिवविणे), - जरयति टीपा-५(४ा), युध, ना, जन्, भरि+(मा)दुवयाची भयोजक रूपे बधाप पदीच नावधे, पा (१५), दम्, औ+यन्, आ+यस् , परि+मु, रुन्, मृत्, पस् (११), अभिनव याचा प्रयानक रूप बदधा आ. पदी होतात. प्रयोजक क्रियापदाची सर्व काळ व अर्थ यांमधील रूपं २ पुत्रः पितरं तोपयति । रामो दशरथमतोपयत् । तोषयन्तु नुपाः प्रजाः। शिष्यो गुतोषयेत् । ध्रुवो विष्णुं तोषयाञ्चकार । आधारका सेवक मामिनं तोपयिष्यति । मुनिहुभिर्ष- पेश्वरं तपोमिस्तोपयिता । यदि शियम नो नातोपयिष्यत् तर्हि स नालप्स्यत पाशुपतास्त्रम् । साविधी यमं स्थपतिनिष्ट- यातुतीपत्। नर ईश्वरं मनया तोप्यात् ।

·૬૨ वरील वाक्यांवरून हे समजून येईल की प्रयोजक हमें दहाव्या गणाच्या धातूं- प्रमाण दाही काळ च अर्थ यामध्ये चालविता येतात. मूद वक्त प्रयोजक वाक्य सैनिकाः तिष्ठन्ति सेनापतिः सैनिकान स्थापयति । माता मोदते वालःमातरं मोदयते। समुद्रः क्षुभ्यति वायुः समुद्रं क्षोभयति। वरील वाक्यसमूहावस्न हे दिसून येईल की अकर्मक क्रियापद असणाऱ्या वास्याचे प्रयोजक वास्यात रुपान्तर करताना मूळ वास्यातील कर्तृपदे द्वितीयेत योगतात. सचिवः पारितोपियच्छति-नृपः सचिन पारितोषिकं दापयति । सूदः अग्नं पचति -स्वामी सूदेन अग्नं पाचयति । सैनिकाः शत्रं प्रन्ति -नृपः सैनिक शत्रु घातयति। थालः अध्ययनम् आरभते -पितावालेन अध्ययनम् आरम्भयति । वरील कारसमूहावरून हे दिसून येईल की सम्र्मक वियापद असणाऱ्या वाक्याचे प्रयोजक वाक्यात रुपान्तर करतांना मूळ वाक्यातील कर्तृपदें तृतीयेत योजतात. टीप:--वरील नियमाना अपवाद यसणारी प्रयोजक वाक्ये चौदाव्या पाठात दिली देत. प्रश्न १ पुढील वाक्याची मूळ वाक्ये लिहा १ पुनस्य यश मातरं मोदयति । २ मुनिवराः यज्ञमर्माणि प्रवर्त- यन्ति । ३ ईश्वरः बले शिरसि वामनेन पदं न्यबापयत् । ४ मुग्रीव मारुतिना रदाम् अदाइयत् । ५ नरा. उद्योगेन सम्पदं वर्धयन्ताम् । २ पुढील वाक्याची प्रयोजक वाक्य करा.- १ रनभूमी नटा नृत्यन्ति । २ सचिव. सनिवेभ्य पारितोषिकाणि अददात् । ३ व्याधय दारीरे उत्पद्यन्ते । ४ गोपालः गां पयः

·अधोक् । ५ सैनिका• विराटस्य गा अचोरयन् । ६ वानरा'
-
३ पुढील रूपे ओळखून त्याचा वाक्यात उपयोग करा
व्यापादयामास । आरम्भयन्तु। अपातायध्यत् । पालयामास ।
प्रतारयेयु । व्यनापयन्त । कापयाचा । न्यरोधयन् । योधयन्ति ।
अर्पयिष्यन्ति।
४ पुढील रूपाध्या जोड्या अर्थ स्पष्ट होईल अशा रीतीने वाक्यात योजा
अध्यापयति-अधिगमयति । स्माययति-स्मापयते । साधयति-संधयति।
पालयति-पाययति । रोहयति रोपयति ।
५ प्रयोतक क्रियापदाचा अर्थ मूळ क्रियापदाच्या अर्थाहून कसा बदलतो हे
सस्कृत वाक्याच्या साहाय्यानं दाखवा त्याचप्रमाणे दहाव्या गणाच्या
धातूची मूळ रूपे व प्रयोजक रूपं योनी यशी दोन चाक्ये लिहा.
।
पाठ ९
समास (इन्ह-अव्ययीभाव)
रामलक्ष्मणौ, नरनार्य व कन्दमूलफलानि याना द्वन्द्व समास का म्हणतात
याबद्दल माहिती दुसऱ्या पुस्तमा ११ व्या पाठात दिलेली आहे.
१ गन्धाक्षतपुष्पेण भको देवं पूजयति।
(गन्ध, अक्षता, पुलें इत्यादि वस्तूनी)
आहारनिद्रामयम् नेसनिक प्राणिनाम्
(जेवण, झोप, भाति वगैरे)

·. " " भक्तितपोदानेन नरः पुण्यवान्भवति (भक्ति, तपश्चर्या, दान इत्यादि गोष्टीनी) वरील अधोरेखित समामातील पदें समान महत्त्वाचीच आहेत म्हणून याला द्वन्द्व समाग म्हटले पाहिने, परंतु या समासांतील पदाचा अर्थ निरनिराळा नसून समूहवाचक आहे व तो समूहवाचा आहे हे दर्शविण्याकरिता समासाचें रूप नपुंसरलिंगी एक्सचनी झाले आहे. या समामाना 'समाहार द्वन्द्व' म्हणतात. अर्थात् सामान्य द्वन्दू समाताला 'इतरेतर द्वन्द' अमें म्हणतात. याचा विग्रह पुलाप्रमाणे सरतात, गन्ध अक्षता• पुष्पाणि च एतेषा ममाहार न्या. . ..पम् । आहार निद्रा भय च -आहार......यम् । भक्ति तप दानं च भक्ति......नम् । टीप:-समासातील पद कोणत्यादि रंगाची ३ वचनाची असली तरी समामाचे रूप नगुमालिंगी एकवचनी मसते. समास समाहार इन्द्र करावा या रेतर द्वन्द करावा है अर्थानुरूप बोलणाराच्या मनावर अवलबून असते. समासातील पदें एन जोडताना ती शेवटच्या पदाशिवाय मूळ स्वरूपातच मन्धिनियमानुसार जोडावी लागतात. मान'' कारान्त शब्दाच्या 'न्' चा लोप होतो. भात्मन मुयम् --आत्ममुसम् । शशिन करा- शशिरा परतु मनस विकार - मनोविकार , विदुपा समूह - विद्वत्समूह । ब्राह्मणी भोजनापूर्व हस्तपादं क्षालयेत् । अहिनकुलस्य वर प्रसिद्धम् । पत्यश्वारोहरयिकगजस्थेन सह नृपः समराङ्गणं गतः। मार्दशिरूपाणविकमाहयत उसपकाले। वरील वाक्यातील मामामिर शद हे समाहार द्वन्द आहेत हे गहन स्थान येईल. कारण वरील सदसमूहाच्या अर्थाचे सनार समाहार द्वन्द्व वगवे अमा नियम आहे. ते मदनमूह पुढीलप्रमाणे आहेत.

·(१) अवयववाचक शब्द, (२) शाश्वत वैर असणारे प्राणी, (३) सैन्याचे विभाग व (४) वाय वाजवणारे. ३ पितापुत्री ( पिता च पुत्रः च ) ग्रामं गती। * मातापितरी (माता च पिताच)प्रणिपत्य चन्द्रापीडः प्रस्थितः। होतापोतारी (होता च पोता च) यशे मन्त्रा-पठतः। शरीरसंबंध व विद्यासंबंध दर्शक ऋकारान्त शब्दाचा द्वन्द्व समास केला असता शेवटच्या शब्दाशिवाय पूर्वीच्या प्रकारान्त शब्दांचे रूप आकारान्त परावे. त्याचप्रमाणे 'पुन' हा द्वितीय शब्द असेल तर पहिल्या प्रकारान्त शब्दाचे आकारान्त रूप होते. सूत्र:-आनझतो बन्द । विधायोनिसम्बन्धवाचिनामृदन्तानाम् । ४ जगतः पितरौ धन्दे पातीपरमेश्वरी। कृष्णः सुभद्रा च भ्रातरौ । स्नुषा श्वशुरा आपृच्छ्य पितृगृहं गच्छेत् । वरील वाक्यात पितरौ, भ्रातरौ व श्वशुरौ याचा अनुक्रमें माता च पिता च, भ्राता च स्वसा च, श्शुरः च श्वश्रूः च, असा विग्रह होईल. या दोन शब्दा- बद्दल समास करताना पुल्लिंगी शब्दच फक्त द्विवचनात योजतात. याना एकशेष इन्द्र असं म्हणतात. टीप:--रामलक्ष्मणभरतशवनाः । माक्षणक्षत्रियविशुद्राः [ धर्मभीमार्जुनाः । नकुल सहदेवी । या समासातील पदाचा क्रम बदलता कामा नये; कारण तो ठरलेला आहे. हरिहरगुरवः । अश्वरथेन्द्राः किंवा इन्द्राश्वरथाः। कमी अवयवाचा शब्द च अन्त्य इ किंवा उ असणारा शब्द पूर्वी ठेवावा व इतर शब्द घाटेल तसे जोडावे, त्याचप्रमाणे स्वरादि व स्वरान्त शब्द पहिल्याने योजावे. * मातापिनरी याबद्दल आणखी मातरपितरी व पितरो अशी स्मेहि योजता येतात. * द्वन्दे वि । अजाद्यदन्तम् । अल्पाचत्रम् । ऋतुनराणां समाक्षराणामानुपूय॑ण । वर्णा- नामानुपूज्यण । भातुयायसः।

·" " . भक्तितपोदानेन नरः पुण्यवान्भवति (भक्ति, तपश्चर्या, दान इत्यादि गोष्टीनी) वरील अधोरेखित समामातील पदें समान महत्त्वाचीच आहेत म्हणून याला द्वन्द्व समाम म्हटले पाहिजे, परंतु या समासातील पदाचा अर्थ निरनिराळा नसून समूहयावा आहे व तो भमूहवाचक आहे हे दर्शविण्यासरिता समासाचें रूप नपुंसकलिंगी एस्सचनी झाले याहे. या समासाना 'समाहार द्वन्द्व' म्हणतात. अर्थात् सामान्य द्वन्द्व समासाला 'इतरेतर द्वन्द्ध' असे म्हणतात. याचा विग्रह पुढीलप्रमाणे करतात. गन्ध. अक्षताः पुष्पाणि च एतेपा ममाहारः-गन्या......प्पम् । आहार निद्रा मयं च -आहार......यम्। भक्तिः तप: दान व भक्ति......नम् । टीप:-समासातील पर्व कोणत्याहि लिंगाची व वचनाची असली तरी समामाचे रूप नपुसकलिंगी एरवचनी असते. समास समाहार इन्द्र वरावा का इनरेटर बन्द करावा है भयानुरूप बोरगाराच्या मनावर अवलंबून असते. समासातील पदें एकत्र जोडताना ती शेवटच्या पदाशिवाय मूळ स्वरूपातच सन्धिनियमानुसार जोडावी लागतात. मात्र 'न्' कारान्त शब्दाच्या 'न'चा लोप होतो. मात्मन. मुसम् - आत्मसुसम् । शशिनः कला:-शशिकला. परंतु मनम विकार:- मनोविकार., विदुषा समूह. - विद्वत्समूह । २ ब्राह्मणो भोजनात्पूर्वं हस्तपादं क्षालयेत् । अहिनकुलस्य चैरं प्रसिद्धम्। पत्यश्वारोहरविकगजस्थेन सह नृपः समराङ्गणं गतः। मार्दनिरुपाणविकमायत उत्सवकाले । परील कामयातील मामामि शन्द हे गमाहार इन्द्र आहेत हे गहन रक्षांत येईल, कारण वरील शन्दसमूहाच्या धर्माचे समास समादार द्वन्द्व करावे श्रमा नियम थाहे. ते शब्दसमूह पुढीलप्रमाणे आहेत, प्रिमियमेगगनान् । देश विरोध शतिः ।

·(१) अवयववाचक शब्द, (२) शाश्वत और भरणारे प्राणी, (३) सन्याचे विभाग व (४) वाद्य वाजवणारे. ३ पितापुत्री ( पिता च पुत्रः च ) ग्राम गती। * मातापितरो(माता च पिताच)प्रणिपत्य चन्द्रापीडः प्रास्थितः। होतापोतारी (होता च पोताच) यझे मन्त्रापठतः। शरीरसंबंध व विद्यासंबंध दर्शक ऋकारान्त शब्दांचा द्वन्द्व समास केला असता शेवटच्या शब्दाशिवाय पूर्वीच्या प्रकारान्त शब्दाचे स्प आकारान्त करावे, त्याचप्रमाणे 'पुर' हा द्वितीय शब्द असेल तर पहिल्या प्रकारान्त शब्दाचे आकारान्त रूप होतें. सूजा-आनातो दन्दे । विद्यायोनिसम्बन्धवाचिनामृदन्तानाम् । ४ जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ। कृष्णः सुभद्रा च भ्रातरौ। स्नुपा श्वशुरा आपृच्छ्य पितृगृहं गच्छेत् । वरील वाक्यात पितरौ, भ्रातरौ व श्वशुरौ याचा अनुक्रमें माता च पिता च, भ्राता च स्वसा च, श्वशुर च श्वश्रू च, असा विग्रह होईल. या दोन शब्दा- बद्दल समास करताना पुलिंगी शब्दच फक्त द्विवचनात योजतात. याना एकशेप इन्द्र असे म्हणतात. दीप-रामल्ममरतन । मानपक्षत्रियविदा । ननीमार्जुना: । नकुल सहदेवों । या समासातील पदाचा भम बदलता कामा नये, कारण तो ठरले आहे. हरिहरगुरवः । अश्वरथेन्द्राः किंवा इन्द्राश्वरथाः। कमी अवयवाचा शब्द च अन्त्य इ किंवा उ असणारा शब्द पूर्वी ठेवावा व इतर शद वाटेल तसे जोडावे. त्याचप्रमाणे स्वरादि व स्वरान्त शब्द पहिल्याने योजावे. * मालापिटरी याबद्दल आणसी मातरपितरो व पितरी अशी हि योजता येतात. * इन्द्रे घि । अजगवदन्तम् । मन्याच्तरम् । अतुनक्षनाणा समाधराणामानुपूव्येण । वर्णा- नामानुपूज्यण । भानुयायसः।

·प्रश्न
१ पुढील समासाचा विग्रह करा व नावे मागा
यावटलोरम् । अनुयमुनम् । कामकोधलोभा । जयाजयी ।
व्यालमूपरम् । अनन्याघ्रम् । दट्रानसलाडूलम् । अविराज्यम् ।
अभिसूर्यम् । यथायामम् । आफैलासम् ।
२ पुढील शब्दसमुचयाबद्दल सस्कृत समास योजा..
१ साम, दान, दण्ड, व भेद, २ पर्वतावर, ३ भाशयापर्यंत,
४ राम, सीता व लक्ष्मण, ५ योग्यतेला अनुसरून, ६ पर्वत, नद्या,
सरोवरें, घृक्ष (ही सर्व), ७ देशादेशात, ८ माजर व उंदीर, ९ डोळे,
कान व तोंड, १० डोळ्यासमोर.
३ द्वन्द्व व अव्ययीभाव याची लक्षणे काय आहेत हे सोदाहरण लिहा
पाठ १०
समास -तत्पुरुप
वसिष्ठाशा, यशरक्षणम्, यज्ञकुण्डम्, अग्निज्वालाः वगैरे ममास
पष्ठी तत्पुरुष आहेत हे दुस या पुस्तकात सागितरेलें आहे विग्रहामध्ये प्रथम
पदाची जी विभक्ति योजावी लागते त्या विभक्तीचा तत्पुरुष समास होतो हेहि
पूर्वी सागितलेले आहे
१ (अ) पञ्जरगनः शुषः स्वातन्त्र्याय स्पृहयति । कृष्णश्रितेन
पार्थेन कौरया. पराजिताः । दुःखप्रातो नरो धैर्य
सूनें -नीया बितातीतिगतास्यस्तप्राप्तापन्ने । याला अत्यन्तसयोगे।

·त्यजति । प्रायः सुसापनी नर ईश्वरं विस्मरति । दुःपातीतो नरो मुन जीवति । नरकपतितो नरो दुर्गति गच्छति। (आ) मुहूर्तमुसमनुभवति नरोऽर्थेन । मासभोग्य उपवासोड- सद्यो भवति । क्षणदृष्टा विद्युञ्च पोस्तेजः प्रतिहन्ति । घरील अ आ मधील अधोरेखित समासाचा विग्रह परताना प्रथम पद द्विनीयन योजावे लगते, म्हणून हे द्वितीया तत्पुरप होत. (१) मित्त, अतीत, गत, प्राप्त व आपन या द्वितीय पदाचा द्वितीयान्त प्रथम. पदासी समास होतो. प्रास व आपन समासात प्रयमपद किंचा द्वितीयपद म्हणूनहि योजले जातात. जसे-दुसमाप्त -प्राप्त स । (२) पार वाचक प्रयम पद द्वितीयान्त आनन कियावाचक द्वितीयपदाशी त्याचा द्वितीया तत्पुरुष समाप्त होतो. टीप.----ानी, बुधु ३ अत्यस्त याचाहि द्वितीयान्त प्रथम पदार्शी हि.तपुरण समास होतो. २ (अ) विष्णुतातो भक्तो धन्यः । दुर्योधनस्योरर्गदाभिन्न आसीत् । योधानां शरीरे शस्त्रवणा दृश्यन्ते । नरः परिश्रमान जीये। (आ) मातृसहशी समो वालोऽयं दृश्यते । एकोना विंशती रूपकाणां तेन मह्यं दत्ता । वर्षपूर्वोऽयं वृत्तान्तः वाशलहो वैराय कल्पते।शर्करामिश्रमन्नरोचतेघालेभ्यः । एकाधिक भाग ज्येष्ठो लमंत। (इ) दयन्नं गृहीत्वा पान्थः प्रस्थितः । गुडधाना वाला भक्षयन्ति । वराल अ, आ इ यामधील अधोरेखिन समासाच्या विग्रहात प्रथम पद तृतीयेत योजावे लागते व समासातच अर्थ पूर्ण होतो. म्हणून हे तृतीया तत्पुरप । होत

·६२
-
अव आ मध्ये समासरचना नहमाहून निराळा आहे पथ्यन्त पदाचा
प्रथमान्त प्रथमपदाशी समाम झाला आहे माम जातस्य (अस्य)। सवत्सर
नृतस्य (अस्य ) । अर्थ मासस्य । पूर्व कायस्य ।
इ मध्ये 'अरे व तृ' प्रत्ययान्त कर्तृवाचा धातुमावित नामाचा कर्मवाचक
शन्दावगेवर पटा तत्पु ममास झाला आहे देवाना पूजक । भुव भर्ता ।
टीप - सामान्यत 'तृ व अब ' प्रत्ययान्त शब्दाचा वर्मवाचक शब्दाश पछी तत्पुरुष
समाम होत नाही परंतु पूजक, परिचारम, अ याषय, भर्तृ (रक्षण परणारा) याचा
समास होतो.
सूत्र – पठी-चारा परिमापिना । पूर्वपावरोटरवदेशिनयापिकरणे ९ अर्थ नघुमरम् ।
तृतमाभ्या वर्तरि । यानादिभिश्च ।
६ (अ) धूतशोण्ड. प्रवीण, शकुनिरासीत् ।
नृपश्रेष्ठो रामः पृथ्वी नयेन शशास।
नृत्यकुशला अप्सरस इन्दं प्रीणयन्ति ।
(आ) कालकृता पिः फलवती भवति ।
सिंहासनस्थितो नृपो वन्दिमिर्वपर्यते।
वृक्षपचानि फलानि सरसानि सन्ति ।
वरील वास्यातील समासात द्वितीय पदाचा सघ सप्तम्यन्त प्रथमपदाशी
दशविरा जातो माना सप्तमी तत्पुरुष अस म्हणतात.
(१) गोण्ड, प्रवीण, कुशल व श्रेष्ठ व याच अर्थाचे इतर शब्द याचा सप्तम्यन्त
नामारोनर समास होतो.
(२) अधिकरणवाचक स्थलायों व कालार्थी मप्तम्यन्त पदाचा क्रियावाचा
द्वितायपदासा समास होतो
.
सूने--सप्तमी शोश्टै 1 सिद्धशुषपवन्यश्च ।
७ अमित्र परिहर्तव्यो जनेः । अनुद्योगन कार्यसिद्धिर्न भवति ।
असुराणां वधाय रामो जातः। अचिरादागतं मिनं मया दृष्टम्।

·वरील समासाच प्रथम पद 'अ' किंवा 'अन्' हे नकार दर्शविते. अशा ममासाना नञ्तत्पुरुष समास म्हणतात, कारण या समासाचा अर्थ पूर्ण आहे व्यसनारंभी शब्दापूर्वी 'अ' जोडतात व स्वरारंभी शब्दापूर्वी 'अन्' जोडतात. टीप:-कचित् टियागी 'न' समाच आगम येतो. जसे-क्षनम् , नाथ , नकुलन् । सूत्र -नन् । सुपा सह समन्यते। नलोपो नन । नत्रानपान्नवेदानासत्यानमुचिन कुलनसनपुसक्नक्षननकनारेषु प्रत्या । नमोऽप्राणिध्वन्यत्रस्याम् । ८ वृक्षस्थं फलं भक्षयन्ति शुकाः शस्त्रभृतो हन्यन्ते युद्धे शनुभिः। पितरौ पुत्रस्य पूजाही । सुखभाजो नरो मनःस्वास्थ्यं लभन्ते। देहजो व्याधिरौपधेन दूरीक्रियते । पयोदा उन्नता भवन्ति । पुण्यकृतः सुखं लभन्ते । शेषशायी विष्णुः क्षीरसागरे वर्तते। वरील वाक्यातील अधोरेखित समासाचा अन्त्यावयव हा क्रिय पदांपासून झालेला आहे, परंतु तो स्वतन रीतीने उपयोगात आणता येत नाही. अशा तहेच्या समासाना उपपद तत्पुरुष समास म्हणतात. क्षे तिष्ठति । शस्त्र विभर्ति । पूजाम् अर्हति । मुख भजति । देहात् जायते । पय ददाति । पुण्य करोति । शेपे शेते। टीप.--जन धर जलस्य घर , शिरोधरा-शिरस• धरा, याना षष्ठी तत्पुरष म्हणतात. मधुसूदन. (मयो सूदन किंवा मधु सूदयो) व हुताशन (दूतम् अनानि किंवा इतम् भशन यम्य स ) हे दोही प्रकारानी सोडविले जात त्याचप्रमाणे वृक्षस्थ (उप ) व वृक्षस्था (सप्तमी त पुरुष ) यातील फरक लक्षात ठेवावा सूनें -उपपदमविछ । उपपद सुव-न समयन नित्य समरयते । अतिङन्तश्चाय समास । ९ कृष्णसखोऽर्जुनो रणक्षेने विषण्णो जातः । (कृष्णस्य सखा) निषधराजो नलो दमयन्ती परिणिनाय 1 ( निषधाना राता) सप्ताहस्य पञ्चरत्वो वयं संस्कृतं पठामः (सप्तानाम् अह्वाम् समाहार) पूर्वाल्ले नर आपरालिक कार्य कुर्वीत। (पूर्वम् अह ) ·मध्याह्न सूर्यस्यातपोऽसह्यो भवति । (मध्यम् अहः) विस्तीर्ण राजपथे विविधानि वाहनानि चलन्ति। (रातः पन्या.) त्रिपथेन गच्छन्तीगङ्गा त्रिपयोत्युच्यते । (नयाणा पथा समाहारः) यतिरेकस्थाने निरा न वसेत् । (तिसगी रानीणा समाहारः) मध्यराने चोरा इतस्ततः सवरन्ति । (मध्य रात्रेः) वरील वाक्यातील समास च त्याचे विग्रह यावरून पुढील गोष्टी ध्यानात येतील. (१) सखि, राजन् , पथिन्, अहन् व गगने हे शब्द तत्पुरुप किंवा कर्मधारय रिवा द्विगु समासाचे शेवटी सस, राज, पथ, अह-अह, व रात्र असे अारान्त होतात. (२) त्यातील 'अन्' हा सर्व, भागवाचक शब्द व अन्यय यापैकी प्रथम पद असताना 'अह' असा होतो व पुरंगी असतो. परंतु सल्यावाचक शब्द किंचा उत्तम है प्रथम पद असताना 'अह' होतो व पुल्लिंगीच असनो. (३) 'रानि' शब्दाचे रूप संख्यावाचक शब्दानंतर रात्रम्' असें नपुं. होत व भागवाचक शब्द, अव्यय विा सर्व है प्रथम पद असताना रात्रः असे पुलिंगी रूप होते. (४) ससि, राजन व पथिन् हे सामान्यत. सख , राज. व पय. असे पुहिगीच राहातात. राज्यस्य धू:-रान्यधुरा । परंतु रथस्य धूः-रथधूः। सूत्र -~राजाइस सभ्पष्टन् । महः सर्वदेशरल्या पुण्याच रात्रैः। रावाहाहाः पुसि । अहोऽह सभ्यः । श्रन्धू.पथामान्क्षे । १० प्रवाते निषण्णो जन उत्साहयान्मयति । (प्रकृटः वातः) अधिराजः सामन्तानानापयति । (अधिक. राजा) अपमागण गच्छन्नरो दुःसभाभवति । (यपकृष्ट मार्गः) वरील व यातील समामहि तत्पुरुप असून त्याचे पहिले पद उपपद आहे. म्हणून राना प्रादि तत्पुरुष म्हणतात. वरील प्रकारचे काही समास प्राचार्य -प्रगत. आचार्य । अतिशयितः वेग:-अतिवेग । निर्गतः वनात-निर्वन. । अतिक्रान्तः इन्दिमणि-अतीन्द्रियः । .

·नवीन शब्द
अत्यस्त (क भू था. वि.)- प्रति सम्+ह (१४}-मागे घेणे,
पलीकडे फेकलेला
भावरण
अपोढ (क. भू धा वि)-दूर वृत्तिः (सी.)-उपजीविरा
नेलेला शीण्ड (नि)-प्रवीण
ऊरुः (पु)-माडी
लक्षण (वि.)-सभ्य, शात
गुडः ()-गूळ
सन्य (वि) सवा
धानाः (स्त्री बहुवचन)-राया
-
१ पुढील समास सोडवून त्याची नावे द्या -
आपद्गत , राहत, शक्तिविद्ध, शर्करोदन , वर्णसम , दण्डक्लह ,
क्लानिपुण , धृक्षपञ्चम्, अलकारसुवर्णम् , सुवर्णालङ्गार, ज्ञानार्थम्,
दक्षिणेतरः, वर्षद्वयनात , मासनिर्गत , शयनस्थित , अनुदार ,
शस्त्रभृत , पापकृत , शनानकोविद , पाणीघ ।
२ पुढील शब्दांचे समास वरून नावें सागा-
स्वर्ग+पयिन्, चतुरानि, नि+अहन् अपर+अहन् , बङ्ग+राजन् ,
घोर+ससि, क्लेश आपन पूर्व+रात्रि
३ तत्पुरुषाचे मुख्य रक्षण सांगून त्याचे निरनिराळे प्रभार सोदाहरण सागा
३

·६६ पाठ ११ कर्मधारय गम्भीरनादा, नीलकमलम् , घोरदर्शनम् या समासाचा अर्थ पूर्ण आहे व प्रथमपदें विशेषणे असून द्वितीय पदें विशेष्ये आहेत. म्हणून हे कर्मधारय आहेत हे दुसऱ्या पुस्तकांत सागितलेलेच आहे. या वर्मधारयाच्या प्रकाराला विशेषणविशेष्य कर्मधारय असे म्हणतात. १ इन्दुधवलेन हारेण राजपुत्रः शोमते। (३.दुः इव धवलः) विद्युञ्चञ्चला लक्ष्मीश्चिरं नाश्रयते नरम् । (विद्युन् इव चञ्चला) मेघश्यामो विष्णुभकारक्षति ! (मेघ. इव इयामः ) वरील समामाच्या विग्रहावाप्न हे ध्यानात येईल की या समामात (3) दोन्ही पदें प्रथमा विमतीत बाहेत, (१) प्रथम पद उपमानवाचक (ज्याची उपमा द्यावयाची ते) आहे आणि (३) हिनीय पद साधर्म्यवाचक आहे व समासांचा अर्थ पूर्ण आहे. नुलनादर्शक 'हव' हा शब्द उपमानानंतर योजलेला माहे. याना उपमानपूर्यपद कर्मधारय असे म्हणतात. २ बालस्य मुखकमलं जननामानन्दयति। (मुसं कमलम् इव) पुरुषव्यानं लक्ष्मीराश्रयति । (पुष्प व्याघ्र. इव) विष्णाश्चरणकमलं मसाः पूजयन्ति । (चरण. क्मरम् इव) वरील समासाच्या विग्रहावरून हे ध्यानात येईल की (1) समासाचा अर्थ तुलनात्मक असून पूर्ण आहे, (२) प्रथमपदे उपमेये (याना उपमा द्यावयाची ती) व द्वितीयपदे उपमाने आहेत आणि (३) विप्रहात दोन्ही पदें प्रथमा विमतीतच आहेत. उपमादक 'ख' हा शन्द उपमानानंतर विग्रहान योज- ·६७ लेला आहे. याना उपमेयोपमान किंवा उपमानोत्तरपद कर्मधारय असे म्हणतात. वरील समासाचा विग्रह दोन्ही पदामध्ये 'एव' पालनहि करता येतो, परंतु द्वितीय पदाला प्राधान्य देऊन उपमेय व उपमान याचे तादूप्य झाले पाहिजे. जसें-मुसकमल प्रफुलं भवति । यात मुखम् एव कमलम् असा विग्रह केला पाहिजे. कारण प्रफुाह होणे ही क्यिा क्मळाला अनुलक्षून आहे, म्हणून उपमेयोप- मान समासातील उपमेयाला प्राधान्य दिले असेल त्या वेळी उपमानानतर 'इव' योजून विग्रह करावा व ज्या वेळी उपमानाला प्राधान्य दिलेले असेल त्या वेळी उपमेय व उपमान यामध्ये 'एव' हा शब्द योजून विग्रह करावा. टीप -इन्द्र, व्याघ्र, पुतव, सपभ, कुञ्जर, सिंह, शार्दूल, नाग हे शब्द कर्म गरयाच्या शेवटी उपयोगात येतात व त्याचा अर्थ 'उत्तम-श्रेष्ठ' असा असतो. परंतु श्याचा विग्रह सप्तमीतत्पुरुषाप्रमाणे न परतां वर्मधारयाप्रमाणे केला पाहिजे. ३ कृष्णसारङ्गं मृगं विव्याध बाणेर्लुन्धकः । (कृष्ण श्च सारह. च) रोदारो नरः सर्वदाऽऽद्रियते जनैः। (शूर च उदार च). प्रच्छायशीतले तरुतले पान्या विश्राम्यन्ति । (प्रच्छायं च अत एव शीतलम्) वरील वाक्यातील समास दोन दोन विशेषणे एके ठिकाणी जोडून केलेले आहेत. मान ही विशेपणे एकाच नामाची आहेत. म्हणून या समासाना कर्मधारयच म्हणतात परंतु शीतोष्णे (जले) व अस्तोदितौ (चन्द्रसूर्यो) यातील विशेषणे निरनिराळ्या दोन नामाची आहेत म्हणून हे द्वन्द्व होत. ४ वातानुलिताय वटवे दक्षिणां प्रयच्छति धनिकः । गृहीतप्रतिमुक्तस्य महेन्द्रनाथस्य श्रियं रघुरपजहार । पीतोद्गीर्णमोपनमनुपयुक्तं भवति । सुप्तप्रतियोधितं नृपं द्रधुमिच्छति चारः।

·नातानुलिस - आदी मात पश्चात् अनुलिप्त । गृहीतप्रतिमुक्त -आदी
गृहीत पश्चात् प्रतिमुक्त । पीतोद्गीर्णम् - आदी पीतम् पश्चात् उद्गीर्णम् ।
सुप्तप्रतिबोधित - आदी मुप्त पश्चात् प्रतिबोधित ।
वरील समासामध्ये दोन दोन मीण भूत धातु वि आहेत व त्यातील
पहिले पूर्वी घडलेली किया दर्शवते व दुसरे नतर घडलेली किया दशक्तेिं
अशा समासानाहि कर्मधारय म्हणतात
५ प्राश. पृथग्जनवच्छोचितुं नार्हति ।
मिथ्यापवादेन नरस्य मन. कलुपितं भवति ।
कण्वस्यान्तरात्मा शकुन्तलाधिवाहेन निश्चिन्तो जातः ।
वरील वाक्यातील अधोरेखित समासातील प्रथमपदें अव्यये असून त्यांचा
विशेषणाप्रमाणे उपयोग केलेला आहे अशा समासानाहि कर्मधारय समास
असे म्हणतात अशा त हेचे दुसरे समास -बहिरिन्द्रियम् , वृथाश्रम ।
टीप-समीपस्थित-उपरिवद या समासाचे प्रथम पद अन्ययच आहे, परंतु त्याचा
आधिकरणार्थी उपयोग असल्यामुळे व विशेषणासारखा नसल्यामुळे त्यास त पुरुष असे म्हणतात
६ (अ) स किसाषा साधु न शास्ति योऽधिपम् ।
हितान या संशृणुते स किंप्रभुः॥
कापुरुष स्वत्परेनापि तुष्यति ।
कदन्नं भक्षयित्वा नर आमयावी भवति ।
(आ) कुसुमामा सुगन्धमाघ्राय मन उल्लसति ।
सुरतेनैव नरोजगति मुखं लभते ।
(इ) दुष्कर्मणा नरस्य कीर्तिमलिनीभवति।
दुर्जन. प्रियवादी च नैतद्विश्वासकारणम् ।
वरील 'अ' मधील अधोरेखित समासांत 'कुत्सित' या अर्थी 'कु-का-
कद्-विम्' असे नामाच्या पूर्वी आगम जोडलेले आहेत, 'आ' मध्ये 'शोभन
चांगला' या अर्थी 'मु' जोडलेला आहे व 'इ' मध्ये 'दुष्ट' या अर्थी 'दुस्'
जोडलेला आहे हे समासहि कर्मधारयच होत
.

·७ त्रिभुवनेशूरस्य कीर्तिःप्रसरति।नयाणा भुवनानां समाहार निभुवनम् निलोक्या कर्ण इव दाता विरल. त्रयाणा लोकाना समाहार निलोकी पञ्चपाने पञ्चवस्तूनि स्थाध्यन्ते। पशानां पात्राणा समाहार पचपातम् सप्तपद्या अनन्तरंविवाहः पूर्णो भवति । सप्ताना पदाना स० सप्तपदी पञ्चरट्यां रामोन्यवसत् । पनाना पटाना समाहार पश्चवटी वरील समासाचा अर्थ समुदायवाचक आहे हे विग्रहावरून ध्यानात येईल. या समामाचे प्रथमपद सख्यावाचक शब्द आहे व समासाचें रूप नपु एकवचनी रूपाप्रमाणे किंवा 'ई' जोडून 'नदी' प्रमाणे केललें आहे अशा समासाना 'द्विगु' म्हणतात. हाहि एक कर्मधारयाचाच प्रकार आहे टीप -शतवर्षम् दा दिगु आणि वर्षशनम्-पछी तत्पुरुष त्रिगुणम्-निगु आणि गुणत्रयम्- पत. परंतु एकवीर आणि वारेक कर्म ८ कथान्तरं कथयति गुरुः शिष्यैर्निर्वन्धपृष्ट (अन्या कथा-कथान्तरम्) ग्रामान्तरादागतो दूतः । (अन्य ग्राम -प्रामान्तरम् ) जन्मान्तरे कृतं कर्म देवमिति ज्ञायते । (अन्यद् जन्म-जन्मान्तरम् ) वरील समासाताल अन्त्यपद 'अन्तर' हा शब्द 'अन्य' या अर्थी आलेला आहे कर्मधारयाच्या पद्धतीप्रमाणे तो प्रथमपद म्हणून उपयोगात आणणे जरूर होने परतु अशा अर्थाच्या समासात तो शेवटी येतो व प्रथम पदाचे कोणतेहि लिंग असले तरी समासाचे रूप नपुसकलिंगी अकारान्त नामाप्रमाणे होतें 'अन्य' हा विग्रहातील शब्द समासात बदलत असल्यामुळे याला 'नित्य' समास असेंहि म्हणतात टीप -(१) मयूर च असो व्यसद च मयूरभ्यसक । उदक् च अवाक् च उच्चावचम् । नास्ति किचन यस्य स अविधन । नास्ति कुत भय यस्य स अकुतोभय 1 अन्य राजा राजान्नरम् । चिन् एव चिन्मात्रम् । अहम् अहम् इति यस्या क्रियायाम् अभिधीयने सा अहमहमिका । यांना अनियमित तरषु किंवा मयूरव्यसकादि म्हणतात (२) शावप्रिय पार्थिव शाक्पार्थिव । देवपूजका माह्मण देवप्राङ्गण । छायाप्रधान तर -छायातरु । याना मध्यमपदलोपी समास म्हणतात हे कर्मधारयच आहेत (३) युधिष्ठिर, जनुपान्ध , आरमनातृतीय , परस्मैपदम् , देवानाप्रिय. .

·आरुद्य कविताशाखां वन्दे वाल्मीकिमोफिलम्।
तनागार धनपतिगृहानुत्तरेणात्मदीय ।
दूराश्य सुरपतिधनुधारणा तोरणेन ।
यस्योपान्ते कृतकतनयः कान्तया चर्धितो मे।
हस्तमाप्यस्तयानमितो बालमन्दारवृक्षः॥
पाठ १२
बहुव्रीहि
-
गम्भीरनादः (मेघ), घोरदर्शनः (निशाचर ) धवलप्रकाशः
(चन्द्र ) ही उदाहरणे पष्ठी बहुव्रीहि समासाचा आहेत हे सविस्तर रीतीने
दुसन्या पुस्तकात दाखविलेले आहे.
१ प्राप्तोदके क्षेत्रे विपुलं सस्यं रोहति । ( प्राप्तम् उदक यद् तद् )
कृतप्रतिशोऽर्जुनो जयद्रथमहन् । ( कृता प्रतिज्ञा येन स )
दत्तपारितोषिको बाल सरभिनन्दित । (दत्त पारितोषिक यस्मै स )
निर्गतारिश. समृद्धो भवति । (निर्गत अरि यस्मात् स )
*महात्मा गोतमो बौद्धधर्म प्रासारयत्। (महान् आत्मा यस्य स )
निहितविश्वासः सुदृत्सहायो भवति । (निहित विश्वास
यस्मिन् स)
वरील बहुव्रीहि समासाच्या विग्रहावरून ते द्वितीया ते सप्तमी यहुमीहि
आहेत हे लक्षात येइल ही नाव विप्रहानाल 'यद्' या सर्वनामाच्या रूपावरून
*रीप-- महन या शब्दाचे कर्मधारय व बहुव्रीहि समासात 'महा' असें रूपान्तर होते

·७२
दिलेली आहेत. महुव्रीहि समास हे विशेषणात्मा असल्यामुळे ज्या नामाची ते
विशेषणे असतील त्याच्याप्रमाणे त्याचे रूप लिंग, विभक्ति व वचन यामध्ये होते.
म्हणून 'नप्रतिज्ञ या समासातील द्वितीय पद 'प्रतिज्ञा' याचें अकारान्त
रूप केलें आहे, कारण तो समास 'अर्जुन' या पुष्मिी नामाचे विशेषण आहे
वरील समासातील पदें विग्रहामध्ये प्रथमा विभक्तीत येतात, म्हणून यांना
समानाधिारण यहुवीहि असेंहि म्हणण्यात येते.
भालचन्द्रं शशिमोलि वा शङ्करं वयं पूजयामः ।
(भाले चन्द्र यस्य स ) (शशी मौली यस्य स )
चक्रपाणिर्विष्णुरस्मान्पातु । (चक पाणी यस्य स )
वरील समास पष्ठी यहु. आहेत हे विग्रहावरन प्यानात येईल, परंतु यांतील
पदें विग्रहामध्ये निरनिराळ्या विभक्तीत आहेत, म्हणून यास व्यधिकरण
याबीहि असेहि म्हणण्यात येनें
३ भीमप्रतिशो नरो न पदापि यचनमहं परोति ।
(भीष्मम्य इव प्रतिज्ञा यस्य स )
कमललोचनो पालोमातरमानन्दयति। (कमले इव लोचने मस्सस)
हरिणलोचनोर्यशी पुरुरवसा रक्षिता।
(हरिणस्य व रोचने यस्या सा)
परार समाहि यदु. आहेत असावन य विग्रहावरून प्यानात येईल.
परतु स्थानीय प्रम पर उपमानाचा आहे याना उपमा यहु. म्हणता येईन
सरन (पमानन स गुमर (पुरन
कामु स मम पर टेवाया
४ परमेम्वरोऽनादिरनन्नया (न वियते मादि यस्य)
(म पियो भन्न यस)
अमानोऽनोगध नरो जननिरस्थिय ।
(न RIोहान पस्य) ( म पियो रोग यास)

·७३ वरील वाक्यांत नन् यहुबौहि ममास योजलेले आहेत हे अर्यावरून व विप्रहावरून ध्यानात येईल. शब्दापूर्वी 'अ' किंवा 'अन्' जोडण्यासंबंधी नियम नन् तत्पुरयाप्रमाणेच आहेत. ५ सहपुरः-सपुत्रो नरः। (पुनेण सहितः सपुनः-सहपुनः) सकामो मतः। (कामेन सह सहामः) सदारः पुरुषः (दार. सह सदार:) सानन्दरछामः।(आनन्देन सह सानन्दः) वरील समासास सहबहुव्रीहि समास म्हणतात. मुग्य नामवाचक द्वितीय पदापूर्वी 'सह' या अर्थी बहुधा 'स' चिन् 'सह' जोड्न समास तयार करतात. इतर बहु. समासांच्या विग्रहाप्रमाणे याच्या विग्रहात 'या' या सर्व नामाचे रूप येत नाही. टीप:-'सहबहुव्रीहि समासाचा उपयोग अध्ययाप्रमाणेहि केला जातो. जसे-सादर अगमति बालो गुग्म् । (भादरेण सह यथा स्यात् तथा) ६ व्यसुः-परासुः-विगतासुर्नरः(विगता: परागता: वा असवः यस्य सः) उदायुधाः उद्धृतायुधा चीराः। (उदधृतानि आयुधानि यः ते) निराशा-निर्गताशो मनुजः । (निर्गता भाशा यस्य-यस्मात् स.) वरील समासहि बहुत्रीहेिच आहेत हे विग्रहावरून घ्यानात येईल. यांतील प्रथमपद उपसर्गसहित धातूचे कर्मणि भू, धातु. विशेषण असते व समास करतांना उपसर्गसहित कर्मणि भू, धा. विशेषणा ऐवजी विकल्पाने नुसता उपसर्गच प्रथम पद म्हणून द्वितीय पदापूर्वी जोडतात. यांना प्रादि बहुव्रीहि म्हणतात. टीप:-(१) अवन' (अदिधनानंधन यस्य सः-नन् बहु) बनिनः (निर्गतं धनं यस्मात् स:-प्रादि बहु.) यामधील फरक लक्षात ठेवावा. (२) प्रादि समासातील उपसर्गाबद्दल उपसर्गसहित कर्मणि मू. पा. विशेषगहि योजून समास करता येतो. ७ (अ) उपपञ्चाशा नरा मया दृष्टाः सभास्थाने । (पचाशत. समीपे ये सन्ति ते)

·दि
अदूर-आसनविंशाः पाठशालाः सन्ति नगरे ।
(विंशतः आसना:-अदूराः वा)
अधिकसततानि दिनानि पान्यो देशान्तरं गतः
(सप्तते. अधिकानि)
(आ) विचतुराणि फलानि भक्षितानि बालेन ।
(नीणि चत्वारि वा)
पञ्चषा नरा मया मार्ग पृष्टाः। (पच वा पद् वा)
द्विघाण्यहान्यहसि मुनिमुपासितुम् । (द्वे वा त्रीणि वा)
(६) त्रिदशानां वासराणां मासो भवति । (निः वारत्ताः दरा)
द्विदिशा वाला: पारितोपिकाण्यलभन्त ।
(द्वि. आरता विगतिः)

·७५
-
""
"
८ भारतवर्षस्य दक्षिणपूर्वायां पूर्वस्यांचा दिशिवगोपसागरावर्तते ।
पश्चिमोत्तरायाः पश्चिमोत्तरस्या दिशोऽधिपतिर्वायुभवति ।
पूर्व, उत्तर, पश्चिम व दक्षिण या दिशामधील दिशा दर्शविण्याकरिता वरील
प्रमाणे जवळजवळच्या दोन दिशा जोइन समास करतात व तो शब्द विस्पाने
सर्वनामासारसो चालतो.
दक्षिणस्या पूर्वस्या च दिशो अन्तरालम् दिए दक्षिगपूर्वा ।
पश्चिमस्या उत्तरस्या च दिशो
पश्चिमोत्तरा।
९६ सुप्रजा नरः सुखं विन्दति । (शोभना प्रना यस्य स सुप्रना)
२ अल्पमेधसो नरस्य किया विनश्यन्ति।
(अल्पा मेधा यस्य स अल्पमेधा )
३ कमलाक्षो विष्णुरस्मारक्षतु । (क्मले इव अक्षिणी यस्य स )
४ हरिणाक्षी शकुन्तलां वा दुप्यन्तस्य चित्तमारुष्टम् ।
(हरिणस्य इव अक्षिणी यस्या सा)
पुप्पगन्धि तेलं रोचते जनेभ्यः।
(पुष्पस्य इव गन्ध यस्य तद् पुष्पगन्धि )
६ सुगन्धीनि पुष्पाणि याञ्छति भक्तः ।
(शोभन गन्ध येषा तानि सुगन्धीनि)
चरील १-२ मध्ये बहुीहि समासांच्या शेवटी प्रजा व मेधा असे शब्द
आहेत व त्याची रूपे प्रजस् व मेधस् अशी झाली आहेत. हा फरक
प्रजा व मेवा यापूर्वी सु, दुस्-दुर्, व नकारार्थी अ आले असताना होतो.
३-४ वाक्यामध्ये अन्त्य पद अक्षि असून त्याचे 'अक्ष (स्त्री क्षा)' अस
स्प झाले आहे.
५-५ वाक्यामध्य अन्त्य पद गन्ध असून त्याचे 'गन्धि' असें रूप
झाले आहे हा फरक समासाचे प्रथम पद उद्, मु, मुरभि किंवा उपमानवाचक
शब्द असेल तरच होतो.

·१० १ रमाजानि स्मरत्मक्तो लभते मोक्षसम्पदम् ।
(रमा जाया यस्य सः रमाजानिः)
२ अनन्यजाने रामस्य यज्ञे जाया हिरण्मयी।
(अनन्या जाया यस्य सः अनन्यजानि.)
३ प्रतिशासागरस्तीणों यदा गाण्डीवधन्वना ।
(गाण्डीवं धनुः यस्य सः गाण्डीवधन्वा)
पाण्डवा धृतधन्यानो लेमिरे परमां मुदम् ।
(तं धनुः येन सः धृतधन्वा)
४ सायं रम्यपधे देशे सञ्चारः सर्वदा मियः।
(रम्या पन्थानः यस्मिन् सः रम्यपथः)
५ वनं घोरपथं सीता रामेण सह प्रस्थिता।
(घोराः पन्यान. यस्मिन् तद् घोरपथम् )
१-२ मध्ये बहु. समासाध्या 'जाया' या अन्त्यपदाबद्दल 'जानि' असा
शब्द भाला आहे. ३ मध्ये 'धनुस्' या अन्त्यपदाबद्दल 'धन्वन्' असें रूप
झाले आहे व ४-५ मध्ये 'पथिन् ' या अन्त्यपदाबद्दल 'पथ' असा फरक
शाला आहे.
११ आशीभिरनुजग्राह सवधुकं नृपं मुनिः। (घध्या सह सक्रः)
नरः सम्प्रातलक्ष्मीका सवैराद्रियते सलु। (सम्प्राप्ता लक्ष्मीःयेन रा)
अयोध्या नगरी रम्या शोमते घड्दातृका। (पहर दातार यस्या सा)
करणादा सदा नारी या मयेनमया। (गतः मतां यस्या. मा)

·७७
.
टोप -(३) मुधो , प्राप्ती, रब्धमू याना 'क' लावण्याची जरूरी नाही,
कारग त्यातील अन्त्य ई क्विा ऊ याचा इय् व उव् होतो परनु बलीरा राजान ।स्त्री
हा अपवाद आहे.
(२) यमना -शून्यमनस्क पल रमानानि , कमलाक्ष ।
ज्या बहुमोदि समासाच्या अन्य पदामध्ये बदल होतो अशा समासाना 'क' लावू नये,
इतर विराणी विमान लावावा
१२ बहुमाये. यहुभार्या:-बहुभार्यकः नृप ।
तीक्ष्णदंष्ट्र:-तीक्ष्णदंष्ट्राका-तीक्ष्णदंष्ट्रका सिंह।
पुष्पितलत:-पुष्पितलताक-पुष्पितलतकः प्रदेशः।
वरील बहुव्रीहि समामातील अन्त्य पदें आकारान्त स्त्रीलिंगी नामें आहेत
म्हणून त्याची वरीलप्रमाणे अन्त्य 'आ'चा 'अ' करून एक, 'क' रावून
दुसरें व 'क' पूर्वी आ चा अ करून तिसरे अशी तीन रूपे होतात.
कोसल्या कैकेय्याः सपत्नी।
लवस्य कुशः सोदरः-सहोदरः-सोदर्यः।
सधर्मणोः नरयोः सख्यं भवति । सवर्णयोः विवाहः युक्तः।
वरील वाक्यातील अधोरेखित बहु समासात प्रथम पद 'स' हे 'समान
या अर्थी आलेले असून त्याचा विग्रह पुढीलप्रमाणे होतो
समान पति यस्या सा सपत्नी । समानम् उदर यस्य स सोदर -सहोदर ।
*समान धर्म यस्य स सधर्मा । समान वर्ण यस्य स सवर्ण ।
याच अर्थों 'स' चा पुढील शब्दाशीहि समास होतो गोन, वचन, वयस् ,
नामन्च बन्धु
सपत्नी व सपत्नीक (नर ) यातील फरक ध्यानात घ्यावा.
सूत्रे --शेषो बहुव्रीहि । अनेकमन्यपदार्थे । सप्तमीविशेषणे बधुनीदो।
हलदन्तात्मप्तम्या: समायाम्।
प्रादिभ्यो धातुनस्य वाच्यो वा चौत्तरपदलोप ।
.
.
*धर्म शब्दाचे बहु समासाचे शेवरी धर्मन् असे रूप होते

·नमोऽस्त्यांना पाच्यो वा चोत्तरपदो।
तेन सहेति तुल्ययोगे। वोपसर्जनस्य ।
सपल्ययाऽव्ययासनादूरामसख्या सख्येये। निविशते इति ।
दिलनामा यन्तराले।
बहुनाहो साथ्यको रवागारपच् । नित्यमसिंच प्रनामे पयो ।
धर्मानिच् वेवटा । धनुषश्च । जायाया निऊ ।
गवम्येदुत्पूतिमुमुरभिभ्य । उपमानाछ ।
नवीन शब्द
उपकरणम् (न.)-साधन
परुप (वि)-कठोर
प्रत्यय (पु)-विश्वास
मेधा (स्त्री.)--बुद्धि
मौलिः (पु)-डोकें
यमित (यम् प्र क. भू पा. वि)-
वाधलेला, रोचलेला
लवणः (पु)-राक्षसाचे नाव
विधुः (पु)-चद
प्रश्न
१ पुढील श्लोरातील समासाचा विग्रह करून नावें सागा --
१ कमललोचनाया विलासवत्या लोचनाम्युने पुतन्मना हर्पपूर्ण जाते।
२ रथस्यैक चक्र भुजगयमिता सप्तदुरग्ग ।
निरालम्बो मार्गश्वरणरहित सारविरपि ।
रवियीत्येवान्त प्रनिदिनमपारस्य नभस ।
कियासिद्धि सत्त्वे भवति महता नोपकरणे ॥
३ धर्मार्थ क्षीणवित्तस्य क्षीणत्वमपि शोभते ।
मुरे पीवावशेषस्य कृष्णपक्षे विधोरिव ॥
४ ऋषीणामुमतपसा यमुनानीरवासिनाम् ।
स्यणवामिन स्तोमनानार त्वामुपस्थित ॥

·७२
-
२ पुढील वाक्यातील अधोरेखित शब्दाबद्दल सामासिक शब्द योजा-
यस्य कीर्ति धवलास प. प्रजाना हिताय प्रवर्तते ।
यस्य ग्रीवा नौला तेन शहरेण यस्य आयुध दुसुम स दग्ध ।
३) कोपेन सहित पिता आत्मन जातस्य अपराध न अक्षाम्यत् ।
४ यस्य कोप शीघ्र स दुर्वासा कण्वस्य दुहितर शकुन्तलाम्
असपत्।
५ येन अपराध वृत तम् आत्मन सेवक दयया सहित नर
पक्ष्पाणि वचनानि न वदति ।
६ युधिष्ठिरस्य वचन यस्य प्रत्यय जात स द्रोण येन राग व्यक्त
तादृश आसीत् ।
यस्य चत्वारि आननानि स ब्रह्मा वाल्मीके समीपम् अगच्छत् ।
येन रावणस्य दश शिरासि छिन्नानि स राम यस्या अझ कश
मुख विवर्ण च ता सीता ददर्श ।
८
पाठ १३
(अ) कर्मणि विध्यर्थक धातु. विशेषणे
१ स्तोतव्यस्त्वं बधिर न वचो यः सलानां शृणोपि ।
शनैः शनैश्च भोक्तव्यं स्वयं वित्तमुपार्जितम् ।
त्याज्यं न धैर्य विधुरेऽपि काले।
श्रीपते. पदयुगं स्मरणीयम् । दुस्तरं भवजलं तरणीयम् ॥
नेयं सजनसङ्गे चित्तम् । देयं दीनजनाय च वित्तम् ॥

·८० वरील वाक्यामध्ये एकादी क्रिया करावी अथवा करणे योग्य आहे अशा अर्धाची धातुसाधित विशेषणे योजलेली आहेत. याना कर्मणि विध्यर्थी धातुसाधित विशेषणे म्हणतात. स्तोतव्य, भोक्तव्य, त्याज्य, स्मरणीय, तरणीय, नेय व देय यातील तव्यप्रत्ययान्त पहिली दोन परिचयाची आहेत व त्याची माहिती पुस्तक १ पाठ १८ मध्ये आलेली आहे. तरणीय-तृ-तर्+ अनीय । स्मरणीय-स्म-स्मर्+अनीय । नेय-नी-ने+य । देय-दा-दे+ये । त्याज्य-त्यज्- त्याज् +य । 'तव्य' शिवाय 'अनीय' आणि 'य' असे दोन प्रत्यय कर्मणि विध्यर्षी धातु. विशेपणाचे आहेत याचा उपयोग अकारान्त विशेषणाप्रमाणे होतो. म्हणून पुरिगामध्ये 'देव' प्रमाणे, नपुंमालिंगामध्ये 'वन' प्रमाणे व स्त्रीलिंगा- मध्ये 'आ' जोडून 'माला' प्रमाणे चालवतात.

·८१ -धारणीय । स्पृह-स्पृहणीय । व दा-दापय-दापनीय । पा-पालय-पालनीय । कृ-कारय-कारणीय । रह-रोय- रोपए-रोहणीय-रोपणीय। १. वो गण व प्रयोजक र यातील 'अय' काढून 'अनीय' जोडतात, मान 'अय पूर्वीचे धातूत होणारे फरक कायम राहातात 'य' प्रत्ययान्त र ३ दा-देय । घा-धेय । गै-गेय । सो-सेय । -श्रेय । शा-शेय। अन्त्य आ, ए, ऐ व ओ याचा 'य' पूर्वी 'ए' होतो जि-जेय । क्षि-क्षेय की-केयानी-नेय ।प्री-प्रेयाभी-भेय। शु-श्रव्य श्राव्य। लू-लव्य लाव्य । भू-भव्य-भाव्य दु-दव्य- दाव्यानु-नव्य नाव्य। -(कृत्य) कार्य। स्मृ-स्मा।ह-हार्य। भृ-(भृत्य)-भार्य । पृ-पार्य । वृ-वार्य वृत्य । दृ-दार्य । सामान्यत अन्त्य इई चा 'य' पूर्वी गुण होतो अन्त्य उ-ऊ चा गुण व वृद्धि दोन्ही होतात, अन्त्य -ऋची वृद्धि होते मात्र काही हस्व ऋकारान्ताच्या 'ऋ' चा फरक न करता त्य' जोड्नहि रूपे होतात. भि भेध । बुध् चोध्य । क्लप्करप्य । नृत् नृत्य । दृश् दृश्य । स्पृश् स्पृश्य । जीव-जीव्य । उपान्त्य इ, उ वल था गुण होतो, परतु उपान्त्य ऋ तसाच राहातो व इतर दीर्घ स्वर तसंच राहातात बच्वाच्या ग्रह-ग्राह्य । वट् वाद्य । त्यजू त्याच्या पट् पाव्य । यज् याज्य । परतु क्षम् क्षम्य । गम्-गम्य । रभ रभ्य । लभ लभ्य । शप-शप्य। उपान्त्य 'अ'चा वृद्धि होते, मात्र त्या धातूचे अन्न्याक्षर पवर्गाचे असू नये अपवाद -शक् शक्य । जन्-जन्य। सह सह्य । गद् गद्य । मद् मद्य । चर्चर्य । व व वाप्य । लप् लाप्य । चम् वाम्य । सिच् सेक्य । पच् पाक्य । युत् योग्य । भुत् भोग्य, भोज्य । परतु याच् याच्य । गई गय॑ ।

·अनिट् धातूंच्या अन्त्य च् वज् याचा अनुक्रमे क् ब ग होतो. मारा अपवाद-~-वच्, त्यत्, यज्. 'यु' ला उपसर्ग जोडला तर व भुन् याच्या ज् चाग विकल्पाने होतो. कांही अनियमित रूपैःइइत्य । सन्-सेय । जुप्-जुष्य । गुप्-गुप्य । गुह् गुद्य, गोछ । भू-मृत्य । शाय-शिष्य । स्तु-स्तुत्य । हन्-वघ्य, धात्य। शंस् शस्य, यस्य। कर्मणि विध्यर्थक धातु. विशेपणांचा उपयोग ४ न घयं प्रायोऽनुग्राह्या देवताताम्-देवताभिः । देवता भक्तैर्भकानां वा पूजनीयाः । वरील वास्यावरून असे दिसून येईल की सर्मक धातूंच्या धर्मणि विध्यर्थी धानुमाधित विशेषणाचा विधेय म्हणून उपयोग केरा असतां, मूळ कर्तृपदाचा उपयोग तृतीयेत अथवा पष्ठीत करतात, व धातुसाधिताचा उपयोग साध्या विशेषणाप्रमाणे धर्मपदाच्या लिंग, विभक्ति व वचन याप्रमाणे करतात. श्यया ग्रामं गन्तव्यम् । पुत्रस्य विजयेन पिता मोदितव्यम् । अस्मिन् संसारे नृभिः सुखेन जीवितव्यम्। छात्रैरयहिते- भवितव्यम्-भाव्यम् था। अम्मर धातूच्या धर्मणि विध्ययी धातुसाधित विशेषणाचा विधंय म्हणून उपयोग केला तर मूळ कर्तृपढाचा उपयोग तृतीयेत करतात व धातुमाधिनांचा उपयोग नपुं एवचनामध्ये परतात. अनेन नरेण परिचितेन भवितव्यम् । युप्माभिरनलसभाध्यमध्ययनकर्मणि । यस पाश्यात भवितव्यम् व भाव्यम् याचा उपयोग बहुतरम्न निश्चितता का मस्या दापियारिना मेरेग आहे, व विधेयरक शब्द नृतीयेतच कन्पदाप्रमाणे योजले आहेत.

·८३ (आ) 'णमुल्' अव्यये किंवा 'अम्' प्रत्ययान्त धातुसाधित अव्ययें ५ स्मारं स्मारं भर्तुः सन्देशं क्थयति दूतः। राजपुरुषश्चोरो वन्दिग्राहं गृहीतः । सर्पः पान्थेन दण्डघात हतः। मित्रं मां नामग्राहमायति । वरील वाक्यात 'अम्' प्रत्ययान्त थातुसावित अव्यये योजलेला आहेत त्याचा अर्थ ल्यवन्त अव्ययासारखाच होतो, त्याचप्रमाणे 'अम्' पूर्वी अन्त्य स्वराला वृद्धि र उपान्त्य 'अ'ला वृद्धि होते व इतर उपान्त्य हस्व स्वराला गुण होतो, आणि आकारान्तापुढे प्रत्ययापूर्वी 'य' येतो ही बहुधा समासान्ती जोडलेली असतात किंवा दोन दोनदा योजलेली असतात श्रावम् श्रावम् । पायम् पायम् । याना ' णमुल्' म्हणतात. पुढील रूपें नेहमी येतात - मूलपात (हन्)। अमेभोजम् । कन्यादर्शम्। ब्राह्मणवेदम् । चूर्णपेप (पिनष्टि ) । हस्तग्राहम् (ग्रह) । जीवनाश (नश्)। शाह (युध्) भूविक्षेप (कथ् ) । नामप्राहम् (आहे) यांचा स्पष्टार्थ पुढील प्रमाणे होईल --मूल हत्वा । अग्रे भुक्त्वा । या या कन्या पश्यति ताम् ताम् । य य नाह्मण वेत्ति त तम् । चूर्णम् इव पिष्ट्वा । हस्तेन गृहीत्वा । यथा जीव नदयति तथा । केशेषु गृहोला । ध्रुव विक्षिप्य । नाम गृहीत्वा । टीप -सस्कृत बाध्मयात याच फार थोडा उपयोग केलेला आढळतो . - १ पुढील वाक्यात साताल धातूची क्मणि विध्यर्थी धातु विशेषणे योजा १ कल्याणम् इच्छता नरेण पड रिपत्र (वि+जि), नरै उचै (स्था)। ३ ईश्वरस्य नाम (स्मृ)। ४ दुर्जनससर्ग सर्वदा (त्यन्)।

·५ हिंस्रा पशव (हन् ) १६ जनाना जनै वा देवता (पूज्)। ७ चार आज्ञाधारकै (भू)। ८ सर्वै आत्मा सङ्कटात् (रक्ष )। ९ दोषा मनुनै (हा)। १० भिक्षुकै पनिका (आ+थि) २ पुढील धातूची सर्व प्रकारची क्मणि विध्यर्थी धा. विशेषणे द्या की, दा, गम्, शु, छिद्, विद्, तड्, उद्+ स्था, तुप् (प्र.), भी. ३ पुढील शब्दसमुच्चयातील ल्यवन्त अव्ययावद्दल णमुल योजा: हस्ते गृहीत्वा । पुन पुन स्मृत्वा । दण्डेन हत्वा । चूर्णवत् पिटवा । ४ कर्मणि विध्यर्थी धातु विशेपणाचा उपयोग उदाहरणे देऊन स्पष्ट करा. पाठ १४ प्रयोजक क्रियापदें ( पुढे चालू) ·पालः अग्नम् अतिसादति या--माता यालेन अन्नम् आदयति खादयति वा। अद्, खाद् व भम् (हिसार्थ नसेल तेव्हा ) या भक्षणार्थी धातूंच्या प्रयोजकामध्ये मूळ कर्तृपद तृवायत योरतात. २ भृत्या भारं नयति वहात वा-स्वामी भृत्येन भार नापयति घाहयति था। नी व वह ( हाक्वणारा या अर्थाचा प्रयोजक वापयांत वर्ता नसेल तर) याचा प्रयोजकात उपयोग करताना मूळ वाक्यातील पतपदाची विभक्तिः तृतीयाच असते. ३ मयः सभां करोति-युधिष्ठिरः मयेन मयं चा सभां कारयति । भृत्यः भारं हरति-स्वामी भृत्येन भृत्यं वा भारं हारयति । हप क याच्या प्रयोजकाचा उपयोग करताना मूळ वाक्यातील कर्तृपदाची द्वितीया किंवा तृतीया योजतात. ४ सीता चनं पश्यति-पमः सीतां सीतायै धा धनं दर्शयति । 'घर' या ज्ञानार्थी क्रियापदाच्या प्रयोजकाचा उपयोग करताना मूळ वाक्यातील कर्तृपदाची द्वितीया किंचा चतुर्थी योजतात. ५ भिक्षुकः धनं गृह्णाति धनिकः भिक्षुकेण भिक्षुकं वाधनं ग्राहयति। रामः भार्या त्यजति-रजकः रामेण रामधा भायौं त्याजयति । प्रह, त्यज् व त्याचप्रमाणे मुच् व लम् या क्रियापदाच्या प्रयोजकाचा उपयोग करताना मूळ पाण्यातील कर्तृपदाची द्वितीया विधा तृतीया विभक्ति योनण्याचा प्रघात आहे. टीप:-वरील विषयासबधी विस्तृत माहिती स -बापयरचना पाठ ४१ मध्ये पहावी प्रयोजक वाक्यांचा कर्माण प्रयोग कतरि कर्मणि ६ वातासमुद्रं क्षोभयति-पातेन समुद्रः क्षोभ्यते । पुत्रः पितर तोषयति-पुत्रेण पिता तोप्यते।

·कर्तरि कर्माण स्वामी सूदेन अन्नं पाचयति-स्वामिना सूदेन अन्नं पाच्यते । माता वालेन अध्ययनम् आरम्भयति-मात्रा यालेन अध्यय- नम् आरम्म्यते। प्रयोजक वाक्याचा प्रयोग बदलताना तरि प्रयोगात जो शब्द द्वितीयत असेल त्याचा कर्मणि प्रयोगात प्रथमेत उपयोग करतात व त्या नवीन प्रथमान्त पदाला जुळेल असे क्रियापदाचें कर्मणि रूप बनवितात. क्षोभ्यते-तोप्यते-पाच्यते-आरम्भ्यते । हा प्रयोजक मणि रूमें प्रयोजकाच्या 'अय' चा लोप करन व कर्मणि 'य' आणि आत्मनेपदी प्रत्यय जोइन केलेली आहेत. नृपः शत्रून् स्वर्ग गमयति-नृपेण शत्रवः स्वर्ग गम्यन्ते । माता वालम् अन्नम्आशयति मात्रा बालः अन्नम् आश्यते किंवा मात्रा वालम् अन्नम् आश्यते । गुरु-शिष्यान् धर्मम्अध्यापयति-गुरुणा शिघ्याः धर्मम् अध्या- प्यन्ते क्विा गुरुणा शिष्यान्धर्मः अध्याप्यते । पिता या श्लोक गापयति-पित्रा वाला श्लोक गाप्यते विचा पित्रा वालं श्लोकः गाप्यते। गत्यर्थ वातूच्या प्रयोजकाचा कर्मणि प्रयोग करताना मूळ वाक्यातील चर्तृपद (जे पतरि प्रयोजक वाक्यात द्वितीयेत असते) प्रथमेत योजतात; त्याचप्रमाणे बुद्धयर्थक, भक्ष्यार्थक व शब्दकर्मक धातूच्या प्रयोजकाचा धर्मणि प्रयोग करताना दो ही द्वितीयान्त शब्दापैकी कोणताहि एक प्रथमेत यो रतात. भिक्षुकः धनिक धनं याचते । गुरः शिष्यं प्रश्नं पृच्छति। दैवं भिक्षुकेण धनिक धन स्वामी गुरुणा शिष्यं प्रश्नं यावयति। प्रच्छयति। देवेन भिक्षुकेण धनिकः धनं स्वामिना गुरुणा शिष्यः प्रश्न याच्यते । प्रच्छ्यते।

·वरील उदाहरणावरून असे दिसून येईल की द्विकर्मक धातूंच्या तरि प्रयोजनका यमगि प्रयोग भरतांना नेहमीच्या नियमाप्रमाणे नी, कृय, ह । वह याशिवाय इतर द्विर्मिक धातूंच्या मूळच्या दोन कर्मपदापैकी गौण कर्मपदाचाच प्रथमेत उपयोग करतात. प्रयोजक धातुसाधित स्पे ७१ रथं वाहयतः अश्यान्सारथिः प्रचोदयामास । पुरा गुरणा अध्याप्यमानाः छात्राः गुरगृहे एच अवसन् । ध्रुवाय आत्मानं दर्शयमानः विष्णुः तस्य समीपे स्थितः। २ दिलीपेन धेनुःसन्तोपिता किंवा दिलीपःधेनुं सन्तोपितवान् । सगरपुत्रैः कोपितः कपिलः तान्भमसात् अकरोत् । ३ सैनिकान्समराङ्गणं प्रस्थाप्य सेनापतिः निवृत्तः। लवकुशौ आत्मनः गानकौशलं दर्शयित्वा रामस्य पुरतः स्थिती। केचिन्मुनयः शिरांलि अवनमय्य तपः आचरन्ति । ४ राजसभायाः अपराधिनं नि.सारयितुं द्वारपालाः प्रवृत्ताः। मालाकारः उद्याने पुष्पवृक्षान् आरोपयितुम् इच्छति । ५ प्रजाभिः नृपः सन्तोपयितव्यः एव । पुरोहितः यजमानः याजयितव्यः । चरील वाक्यात प्रयोतकाची निरनिराळी धातुसाधित रूपें योजलेली आहेत. १ राहयत-वास्यति-बाहयत् वर्त. धातु. वि. प. पदी दर्शयमान ---दर्शयने-दर्शयमान आ. पदी अध्याप्यमाना -अध्यापयति-अध्याप्यते-अध्याप्यमाना -वर्त विशेषण क्मणि रूप. २ मन्तोपिता--सन्तोषयति-सन्तोइत-मणि भूत, धा वि कोपित कोपयति-को हात- ३ प्रस्थाप्य--प्रस्थापयति-प्रस्थाप्म्य-ल्यवन्त अयय दर्शयित्वा-दर्शयति दर्शय्म्हत्वा अवनमश्य-अवनमयति-अवनमय्क्य , " " धातु " " " " ·८८ " " ४ नि सारयितुम्-नि सारयति-नि सारय++तुम्-हेत्वर्थक तुमन्त अव्यय आरोपयितुम् -आरोपयति-आरोपय्+इ+तुम् ५ सन्तोपयितव्य –सन्तोषयति-सन्तोपय्++तव्य-मणिविष्यर्थी धा वि. याजयितव्य -यालयति-यालय इस्तव्य वरील पृथकरणावरून हे दिसून येईल की १, २, ४ व ५ यामध्ये दशम गणाच्या धातूच्या स्पाप्रमाणे प्रयोजक धातु रू झाली आहेत. ३ मध्ये त्वा' पूर्वी 'अय' मधील अन्त्य 'अ' चा लोप झाला आहे व उपसर्ग- सहित धातूच्या प्रयोनकाच्या 'अय' चा लोप झाला आहे, कारण त्या 'अय' 'पूर्वी उपान्त्य हस्व स्वर नाही (अवनमय' यातील 'अय्' कायम राहिला आहे) उपयुक्त सूत्रे -गतिपुतिप्रयवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता सयौ । नौवह्यो । निय कस्य पदरनिपे ।आदिखाघोर्ने । मझेरहिसाथस्य न। जल्पतिप्रभृतीनामुपसघयानन् । होश्च । शब्दायतेनं । इकारन्यतरस्याम् । २ बाला गीताम् २ पुढील वाश्याची प्रयोतक वाक्य बनवा - १ मारुति द्रोणगिरि सन्धेन आनयत् । अपीयन्ताम् । ३ भगीरथ उग्र तप अक्रोन् । ४ साधु पङ् रिपून निएलीयात् । ५ साता प्राध्यमूक ददर्श । २ पुनील वाक्याचा प्रयोग बदला व त्याची मूळ वाक्ये लिहा. १ हारीत शुक नलविदृनु अपाययत् । २ दृत राम जनापवादम् अभावयत् । ३ सेनापति वीरान् दातुम् अभ्यगमयत् । ४ आचार्य शिल्यान् तत्त्व वेदयामास । ५ युधिष्ठिर मयेन सभा निर्मापयामास । ३ पुढील रूपे ओटसून त्याचा वाश्यात उपयोग करा - व्यापादयितव्य । उनमाय । घातरितुम् । अध्याप्य । प्रस्थापित । दर्शितवान् । तोपयन्ती । उत्थापनीय । आरोपित :नि सारयितुम् । ४ उद्+स्था, आ+र, वि+नि याच्या प्रयोतकाची सर्व काळ व अर्थ याची तु पु ए वचना र द्या व त्याचप्रमाणे सर्व पातुसाधित विशेषण अव्यय रिहा

·पाठ १५
'नामें व विशेषणे'
--
१ कांश्चिद्विषयानुद्दिश्य प्राचा तथा च प्रतीचां जनानां भिन्नानि
मतानि धर्तन्ते । तिर्यचोऽपि शाश्यतिकं विरोधमपहाय
तपोवनयसतिसुखमनुभवन्ति । प्राच्यां दिशि सूर्य उदयते
प्रतीच्यां चास्तं गच्छति । भारतवर्षादुदीच्यां दिशि तिष्ठति.
हिमालयः।
वरील वाक्यात प्राच्, प्रत्यच् , तिर्यच् च उदच् या दिशावाचक
विरोपणाची रूपें योजलेरी आहेत त्याची रूपे पुढे लिहिल्याप्रमाणे होतात.
पं.
माच् (पु)
प्राड् प्राची
प्राध प्र. प्राच प्रारभ्याम् प्रारभ्य
प्रायम्
पाच द्वि. पायो प्राचाम्
प्राचा
प्रारभ्याम् माग्भि तृ. प्राचि
प्राधु
प्राचे
प्राच
"
सं.
"
माच् (न.)
प्र. दि. संप्रार-ग् प्राची प्रचि इतर रूपै हिंगाप्रमाणे
माच् (वी.)

·। (३) सवोधनाची ३१ पु व न. याम ये प्रयमेप्रमाणेच होतात. (४) नपुमर- लिंगा में 'नगन्' प्रमाणे प्र.द्वि. व स. यामध्ये होतात व इतर पुरिगाप्रमाणे होतात. (५) स्त्रीलिंगामध्ये ना. द्विवचनी रूस मूळ ममनून नदीप्रमाणे चालवतात. प्रत्यच् , सम्यच, उदच , अचाच व तिर्यच् याची रुपेहि प्राच प्रमाणे होतात, या श दाची काही महत्त्वाची रूपें- पुटिंगी-प्रथमा ए. च. दि. य. द्वितीया च. तृतीया द्वि च सप्तमाव.व. प्रत्यच-प्रत्यह प्रत्यची प्रतीच प्रत्याभ्याम् प्रत्य सम्यच-सम्यड् सम्यगी । समीच सम्यग्भ्याम् उदी । उदीच उदग्भ्याम् उदा अबाच-अवाइ । अवाजी अवाच अवारभ्याम् अवा निर्यच्-तिर्य तिर्यजी विश्व तिर्यग्भ्याम् तिर्यभु नपुसकलिंगी-प्रथमा-द्वितीया-संवोधन एकाच न हेची. प्रत्यय्-प्रत्यय-ग प्रतीची प्रत्यावे । सम्यच्- सम्यम्-ग् समीची सम्यधि । उद-उदग उदीची उदधि । अवाच्–अवार-ग अपाची अवादि। तिर्यंच्–तियर-ग् तिरथी तिर्यचि । घोलिंगी-नपुसकरिंगी प्र. द्विवचनी रप मूळ शब्द समजून नदीप्रमाणे चालवावे. २ उदाराणां नराणामग्रण्या क्णेन समोनकोऽपि पृथिव्यांजातः। कौरवाणां सेनान्यो द्रोणाचार्यस्य शीर्ष धृष्टद्युम्नेन छिन्नम् । स्वार्थो यस्य परार्थ एव हि सतामेरो नृणाममणीः। भारतवर्ष यथा पुरुषास्तथा त्रियोऽपि सेनान्यो जाताः । वरील वाक्यात सेनानी प अग्रणी या शब्दाचा रूपें योरलेली आहेत. मैनानी सेनान्यो सेनान्य प्र. रोनान्य सेनानीभ्याम् सेनानीन्य पं. सेनान्यम् सेनान्यो सेनान्य हि, सेनान्य सेनान्यो सेनान्याम् प. सेनान्या सेनानीभ्याम् सेनानीभि तृ. सेनान्याम् सेनान्यो सेनानी स. सेनान्ये सेनानीभ्याम् सेनानीभ्य च. सेनानी सेनान्यो सेनान्य सं.

·'सेनानी' प्रमाणे 'अग्रणी' शब्द चालवावा. पटी य. व. व सप्तमी ए. व. ही सारखीच होतात. टीप:-हे शब्द बहुशः पुलिंगामध्येच चालवतात. स्त्रीलिंगी नामाचे विशेषण म्हणून योजले असतानाहि पुलिंगाप्रमाणेच चालवतात. ३ वर्षारम्भे वर्षाव उचैरारटन्ति । पूनर्भूणां धर्मक्रियासु नाधि- कार इति पुराणमतवादिनां मतम् । स्वयम्भुवा ब्रह्मणैया सृष्टिविनिर्मिता । सुधिया नरेणोत्कर्षार्थ प्रयत्नः कार्य: वरील वाक्यात वर्षाभू, पुनर्भू, स्वयम्भू व सुधी या शब्दाची रूपे योजलेली आहेत. वर्षाभूःचेक-बेडकी (पु. स्त्री.) वर्षाभूः पर्याभ्वी वर्षाम्व. प्र. वर्षाव. वर्षाभूभ्याम् वर्षाभूभ्यः पं. वर्षाभ्वम् वर्षावौ वर्षावः द्वि. वर्षाभ्वः वांवो वर्षाभ्वाम् प. वांचा वर्षाभूभ्याम् वर्षाभूभि. तृ. वर्षादि वर्षान्दो. वर्षाभूषु स. वर्षावे वभूभ्याम् वर्षाभूभ्यः घ. वर्षाभूः वर्षाची पर्यास्व. सं. 'पुनर्भू' याचा 'पुनश्च भवति' असा अर्थ असेल तेव्हा 'वाम' प्रमाणे चालवावा. पुनर्भूः (स्त्री.)-पुनर्विवाहित स्त्री पुनर्भूः पुनव पुनर्वः प्र. पुनभ्वाः पुनर्भूभ्याम् पुनर्भूभ्य: पं. पुनर्वम् पुनम्वी पुनर्वहि. पुनवा. पुनर्यो पुनर्भूणाम् प. पुन-वी पुनर्भूभ्याम् पुनर्मूभिः तू. पुनर्वाम् पुनोः पुन ! स. पुनः पुनर्भूम्याम् पुनर्भून्य च. पुनर्भु पुनम्वों पुनभ्व. सं. 'चौरसू-पोराला प्रमवणारी' हाशदवरील 'पुनर्भू' शब्दाप्रमाणे चालवावा. स्वयम्भूः (.)--ब्रह्मदेव सुधीः (पु.)-चागल्या बुद्धीचा सयम् स्वयम्भुवी स्वयम्भुवः प्र. सं. मुधी. मुधिया गुधिय स्वयम्भुवम् स्वयम्भुपी स्वयम्भुव. गुधियम् मुधियी राधियः ·चालवतात (३) सयोधनाची रूप पु व न. यामध्ये प्रथमेप्रमाणेच होतात. (४) नपुस: लिंगी रूपें 'गन्' प्रमाणे प्रति व स. यामध्ये होतात व इतर पुलिंगाप्रमाणे होतात (५) बीलिंगामध्ये नवु द्विवचनी रूप मूळ समजून नदाप्रमाणे प्रत्यच् , सम्यच् , उदच् , अचाच व तिर्यच् याची रूपेंहि प्राच प्रमाणे होतात. या शब्दाची काही महत्त्वाची - पुलिंगी प्रथमा ए. 1. हि व द्वितीया व व तृतीया द्वि व सप्तमी व. प्रत्यच्-प्रत्यड् प्रत्यञ्ची । प्रतीच प्रत्यग्भ्याम् प्राय सम्यच-सम्य | सम्यही समीच सम्यग्भ्याम् सम्य उदच्-उदड उदची उदीच उदग्भ्याम् उदा अवाच-अवाड अबाची अवाच अवारभ्याम् अवाभु निर्यच्-तिर्य तिथंची तिस्थ तिर्यग्भ्याम् तियशु नपुसकलिंगी-प्रथमा-द्वितीया-संवोधन एकाच त हेची. प्रत्यच्-प्रत्यक् ग् प्रतीची प्रत्यानि । सम्यच्-- सम्यम्-ग् समीची सम्यगि । उदच-उदक् ग् उदीची उदधि । अवाच्–अवाक् ग् अवाची अवाचि । तिर्य-तिर्यस् ग् तिरश्ची तिर्यश्चि । स्त्रीलिंगी-नपुसकरिंगी प्र. द्विवचना रूप मूळ शब्द समजून नदाप्रमाणे चारवावे. २ उदाराणां नराणामग्रण्या कर्णेन समोन कोऽपिपृथिव्या जात.। कोरवाणां सेनान्यो द्रोणाचार्यस्य शीर्ष धृष्टद्युम्नेन छिन्नम् । स्वार्थी यस्य परार्थ एव हि सतामेरो नृणामग्रणीः। भारतवर्षे यथा पुरुषास्तथा खियोऽपि सेनान्यो जाताः । वरील वाक्यात सेनानी व अग्रणी या शब्दाची रूपें योरलेली आहेत. सनानी सेनान्यो सेनान्य सेनान्य सेनानीभ्याम् सेनानाम्य पं गेनान्यम् सेनान्यो सेनान्य द्धि सेनान्य सेनान्यो सेनान्याम् प. सैनान्या सेनानीभ्याम् गेनानीमि तृ. सेनान्याम् मेनान्मो सेनानी स. रोनान्ये रोनानीभ्याम् सेनानीभ्य च. सेनानी रोनान्यो सेनान्य सं.

·'सेनानी' प्रमाण 'अग्रणी' शब्द चालवावा. पष्ठा व व व सप्तमी ए. क. ही सारखाच होतात टीप -हे शब्द बहुश पुहिगामध्येच चालवतात लोहिंगो नामाचे विशेषण म्हणून योजले लामतानाहि पुर्लिंगाप्रमाणेच चालवतात ३ वर्षारम्भे वर्पाभ्व उचैरारदन्ति । पूनर्भूणा धर्ममियासु नाधि- कार इति पुराणमतवादिनां मतम् । स्वयम्भुवा ब्रह्मणेषा सृष्टिविनिर्मिता । सुधिया नरेणोत्कर्षार्थ प्रयत्नः कार्यः । वरील वाक्यात वर्षाभू, पुनर्मू, स्वयम्भू व सुधी या शब्दाची स्पे योनलेश आहेत वर्षाभूः-वेड्क-वडकी (पु. स्त्री ) वर्षा, वर्षावी वर्षाव प्र. वर्षाच वर्षाभूभ्याम् वर्षाभूभ्य पं वर्षाभ्वम् वर्षायी चपाव दि. पांच वर्षाभ्वो वाभ्याम् प. वभ्विा वर्षामूभ्याम् वर्षाभूमि तृ. वर्षानि वर्षाभ्यो वर्षांभूपु स. सर्पाभ्ने वर्षाभूभ्याम् वर्षाभूभ्य च. वर्षाभू वर्षा-वी वर्षाव सं. 'पुनर्भू' याचा 'पुनश्च भवति' असा अर्थ असेल तव्हा 'वांभू' प्रमाणे पुनर्भूः (स्त्री )---पुनर्विवाहित स्त्री शुनर्भू पुनर्ब प्र. पुनर्वा पुनर्भूभ्याम् पुनर्भूभ्य ६ पुनर्वम् पुन-वी पुनर्व दि. पुनर्वा पुनों पुनभ्या पुनर्भूभ्याम् पुनभूमि तृ. पुनभ्वाम् पुनों पुन पुनर्भूभ्याम् पुनभूभ्य च. पुनभु पुनभ्वों 'योरसू-धीरा प्रसवणारी ' हागन्दयगल 'पुन ' शब्दाप्रमाणे चाल्यावा चालवाया पुनर्भूणाम् प. पुन ' स. पुनर्य सं. स्वयम्भूः (पु.) अमदेव सयम्भू स्वयम्भुपी स्वयम्भुष स्वयम्भुवम् स्वयम्भुषी सम्भव मुधीः (5)-चागल्या बुद्धीचा प्र. सं. मुधी मुधियी सुविय दि. मुवियम् मुधियी गुधिय ·स्वयम्भुवा स्वयम्भूभ्याम् स्वयम्भूमि तृ. मुखिया मुधीभ्याम् मुभि स्वयम्भुवे स्वयम्भूभ्याम् स्वयम्भूभ्य च. सुधिये मुधीभ्याम् मुगीभ्यः स्वयम्भुव स्वयम्भूभ्याम् स्वयम्भूभ्य पं. सुधिय सुधीभ्याम् सुधीभ्य स्वयम्भु स्वयम्भुवो स्वयम्भुवाम् प. सुधिय मुधियो मुधियाम् स्वयम्भुबै स्वयम्भुवो स्वयम्भूपु स. मुधियि अधियो सुपीपु टीप --स्वयम्मू व मुधी याची वालिंगी रूप मू व श्री याचे रूपापमाणे करावी पुस्तक २, पाठ ४ पहा नपुसकलिंगाची रूपै अन्य स्वर इस्व करून 'मधु व वारि' प्रमाणे करावी. पुस्तक १-पाठ १३२१४ पदा ४ इन्द्रेण घृधामुरो हत इति स वृत्रहा इत्युच्यते । यदा कोऽपि शतं कतूंस्तनोति तदा वृत्रनो मनसि मयं जायते । अस्तङ्गते भगवति पूणि सर्वनान्धकारः प्रसरति । पूष्णे नम इत्युक्त्वा यालः सूर्य नमति । पितृणामर्यमा चास्मि इति श्रीकृष्णेन कथितम्। चरील वाक्यात वृत्रहन व पूपन् या पुलिंगी शब्दांची रूपे यौनरेली आहेत. दृत्रहन् (पु.)-इन्द्र प्रहा वृत्रही नहण प्र. धूमन नभ्याम् गहभ्य पं. चरहणम् ग्रहणी वृनन द्वि. धूचन वृरनो वृत्रनाम् प. वृनता नभ्याम् इनहामि तु. वृत्रनि हणि नानो महमु स. नृप्रने घृनभ्याम् वृद्दभ्य च. वृत्रहन् घुत्री धृतहण• सं. 'पूषन (पु)-सूर्य' व 'अर्थमन् (पु)-सूर्य किंवा पितरामधील श्रेष्ट' हे शुन्दहि नहन्प्रमाणेच चालतात. 'पूषन् ' याची प्र. व दिपूषा पूपणी पूषण । पूपणम् पूपणी पृष्ण । 'अयमन् ' याची व द्वि-अर्यमा अर्यमणी अर्यमण । अयमणम् अर्यमणौ अयम् । इतर प वरीलप्रमाणे करावी .

·नवीन शब्द अग्रणी: (3)-पुढारी अवाच् (वि)-दक्षिणेकडील आ+रट् (१ प.प)-ओरडणे उदच् (वि.)- उत्तरेकडील क्रतुः (पु)-यज्ञ तिर्यच् (वि)-तिरपा, (पु)- क्षुद्र प्राणी प्रत्यच् (वि)-पश्चिमेकडील प्राच (वि)-पूर्वेकडील ललाटंतप (वि.)- डोक्यावर आलेला शाश्वतिक (वि)- चिरकालीन सम्यच् (वि)-बरोबर असणारा सेनानीः (पु)-सैन्याचा नायक स्वयम्भू (वि)-स्वत उत्पन्न होणारा प्रक्ष १ पुढील वाक्यात कसातील शब्दाची योग्य ती रूपें योजा १ आश्चर्य यत् (तिर्यच् ) अपि मनुजाना साहाय्य कुर्वन्ति । २ सिन्धु (प्रत्यच् ) सागरे बहुभिर्मुखै पतति । ३ भारतवर्षे बहुपु स्थानेषु (स्वयम्भू) शिवलिगानि दृश्यन्ते । ४ ललाटतपे (पूषन् ) दीर्घप्रवासखिन्न पान्थो मूर्छामापद्यते । ५ तपोधनानाम् (अप्रणी) जाबालेस्तनयेन शुको रक्षित । ६ कौरवाणां (सेनानी) कर्ण शल्यो निरुत्साहता नीतवान् । (वर्षामू) तडागाना वापीना वा तीरेषु वसन्ति । . भारतवर्षे सर्वासां (वर्षामू) भागीरथी पवित्रतमा । ९ (मुधी) सामो महोत्कर्षाय कल्पते । १. अधुना (पुनर्भू) ज्ञातिभिर्न तिरस्कियन्ते । २ पुढील र ओळवून त्याचा वाक्यांत उपयोग करा- तिरथाम्, उदीच , नन्ना, पूरणम् , स्वयम्भुवे, सुधीनाम्, वर्षाभ्वाम, पुना , सेनान्याम्, अग्रण्यम्, ७ ·पाठ १६ (अ) इच्छार्थक रूपें -are- १ पिपासति जलं स्वच्छं तृपाक्रान्तो विहङ्गमः । (पातुम् इच्छति) जिहार्पसि परस्वं त्वं ततः पापमवाप्स्यसि । (हर्तुम् इच्छसि ) शुथूपस्य गुरुन्क्रुरु प्रियसीवृत्ति सपत्नीजने । (श्रोतुम् इच्छ) धर्मनिष्ठो नरः प्रायो जिजीविपेच्छतं समाः। (जीवितुम् इच्छेत्) नर आत्महितं नित्यं युवोधिपति सर्वदा । (बोधितुम् इच्छति) वरील वाक्यांतील क्रियापदें ही निरनिराळ्या धातूंची इच्छार्थक रूपे आहेत, हैं कमात दिलेल्या अर्थावान ध्यानात येईल, त्याच्या रूपावरून पुढील गोष्टी ध्यानात येतील:--

·नाहीत. इच्छाकाचा उपयोग क्रिया करण्याची इच्छा दर्शविण्याकरिता करतात. बहुधा ही
समें वर्तमानकाळीच उपयोगात येतात.
२ शुश्रूपमाणा शयरी मुनीन्सर्धाश्चिरं स्थिता।
जिघांसन्मूपिकां श्येनो मुनिना सन्निवारितः।
धनुर्भग्नं हि रामेण सीतां परिणिनीपता।
वरील वाक्यांत इच्छार्थकाध्या वर्तमानकालवाचक धातु. विशेषणांचा उपयोग
केलेला आहे.
शुभ्रूपन्ते -अन्ते+मान । निघासन्ति -अन्ति+अत् । परिणिनीपन्ति -
अन्ति+अत् ।
इच्छार्थकाची वते. धातु. विशेषणे सामान्य वर्तमान, धातु, विशेपणाप्रमाणे
तयार करता येतात, व त्यावनमा तीन्ही लिंगामध्ये चालतात.
३ ज्ञानस्य लिप्सां हृदये धारयेदखिलो जनः।
सागरो मथितो देवैरमृतस्य पिपासया।
जलं पिपासुः पथिको प्रस्थितः सरसी प्रति ।
आश्रयेद्भक्तिनौकां ना तितीवुभवसागरम् ।
युयुत्सयो महावीरा प्रस्थिताः समराङ्गणम् ।
निनर्तिपुः सरस्वत्या मयूरो वर्तते सदा ।
वरील वाक्यात इच्छार्थाची आकारान्त भाववाचक नामें व उकारान्त
विशेषणात्मक नामें योजलेली आहेत. सकर्मक धातूंची आकारान्त रूपें कर्मपदाची
पये योजून व उरारान्त स्पें धर्मपदाची द्वितीया योजून उपयोगात आणलेरी
आहेत. अर्थात् अक्मक धातूंच्या इच्छार्थवासंबंधी हा प्रश्नच उद्भवत नाही.
टीप:-मुमूर्षुः नरः, सुपुप्सुः दाल: यातील अकर्मक धाच्या धार्थक रूपाचा अर्थ
सच्चारमक नमून भिया घडण्याच्या बेतात असरला असा अर्थ आहे.
४ थीमन्सते भवात्साधुः पापादपि जुगुप्सते ।
मीमांसते पर तत्वं परदोपांस्तितिक्षते ॥

·यातील क्रियापदें इच्छार्थक धातूंसारसी दिसतात, तरी त्यांचा अर्थ साध्या क्रियापदासारसाच होतो. वध् (तिरस्कार करणे)-बीभत्सते । तिञ् ( सहन करणें )-तितिक्षते । गुप् (तिटकारा परणे )-जुगुप्सते मान् (संशोधन करणे)- मीमासते । कित् (बरे करणे)-चिकित्सति-ते। कांही उपयुक्त इच्छार्थक रूपे ५१ (इ घेणारी)--वद्-विवादिषति । बुध-बुबुधिपति-बुवोषिषति । विद्-विविदिपति । प्रच्छ्-पिपृच्छिपति । गम्-जिगमिपति। मुद्-मुमु- दिपते-मुमोदिपते । जीव-जिजीविषति । रक्ष-रिरक्षिपति । सेक्-सिपे- विपते । स्मि-सिस्मयिपते। २ (इ विकल्पाने घेणारी)-तृप्-तितृप्सति-तितर्पिपति । नृत्--निनृत्स- ति-निनतिपति। तृ-तितीति-वितरि-रीपति । वृध्-विद्वत्सति- विवर्षिपते। ३ (३ न घेणारी)-वच्-विवक्षति-ते। युध्-युयुत्सते । प्रह-जिघृक्षति. ते। -चिपति-ते । ह-जिहीर्षति । स्तु-तुष्टूपति-ते। गै-जिगासति । भू-धुभूपति । स्वप्-सुपुप्सति । मृ-मुमूर्षति । नी-निनोपति-ते। ज्ञा- जिज्ञासते । स्ट-मुस्मूर्पते । श्रु-शभूपते । दृ-दिक्षते । ४ (अनियमित रूप)-जि-जिगीपति । हि-निधीपति । चि-चिकी- पति-ते, चिचीपति-ते । हन्-निधासति । इ-जिगमिपति । आप्- ईप्सति । मस्ज्-मिमक्षति । रम्-रिप्सते । लम्-लिप्सते । शक्- शिक्षति । मुच्-मुमुक्षति-ते । पद्-पिरसते । पत्-पित्सति-पिप- तिपनि । मा-मित्सने । नश्-निनक्षति-निनशिपति । अधिक (आ)-अविजिगासते । प्रति +इ-प्रतीपिपति । दा-दिसति-ते। धा-धित्सति-ते । स्था-तिटासति । अद्-जिघत्सति । (आ) आशीर्वादार्थ ६ शकुन्तलायाः पन्थाः शान्तानुकूलपयनो भूयात् । पायादः स विमीपणाप्रजनिहा रामाभिधानो हरिः। (पायात् ) ।

·९७ स्थेयासुरुचैर्विद्वांसो लब्ध्या पहुर्थसम्पदम् । लप्सीष्ट विजयं नित्यं प्रजाहितरतो नरः। मोदिपीरञ्जनाः सर्वे पर्धिषीरंश्च पार्थिवाः। वरील वाक्यात भू, पा (२ प.) स्था या प. पदी धातूंची आणि लम् , मुद्व वृध् या आत्मनेपदी धातूंची आशीर्वादार्थक रूपें उपयोगात आणलेली आहेत. आशीर्वादार्थक र आशीर्वाद देण्याकरिता उपयोगात आणली जातात. आज्ञार्थानेहि हे काम होऊ शक्तें. भू (प. प.) मुद् (आ प.) भूयासम् भूयास्व भूयास्म । मोदिपीय मोदिपीवहि मोदिपीमहि । भूया भूयास्तम् भूयास्त । मोदिपीठा मोदिपायास्याम् मोदिपीध्वम् । भूयात् भूयास्ताम् भूयामु। मोदिपीट मोदिपीयास्ताम् मोदिपीरन् । मत्यय प.प.यासम् यास्व यास्म । या यास्तम् यास्त । यान् यास्ताम् यासुः। आ. प.-सीय सीवहि सीमहि । सीधा सीयास्याम् मीध्वम् । सीष्ट सीयारताम् । तोरन् । परस्मैपढी रूपे जि-जीयात् । कृ-क्रियात् । स्मृ-स्मर्यात् । तृ-तीर्यात् । पच्-उच्यात् । सामान्यत मणि 'य' पूर्वी पासून जे फरक होतात ते परस्मैपदी आशी- पदार्थी प्रत्ययापूर्वी होतात, कारण त्याचा भारभ 'य' ने होतो व ते अपित् आहेत. परंतु शायास-ज्ञा । पायान-पा (२५)। यायात्-या । मयान-सा । पातु दा- देयान् । घा-धेयात् । स्था-स्थेयात् । सो सेयात् । पा-पेयान् । गै-गेयान् । पर्मणि 'य' पूर्वी त्या आकारान्त चिा ए, ऐ व जो हे मन्त्य स्वर असणान्या धातूंच्या 'आ' चा 'ई' होतो त्याचा भाशीवादाच्या प. प. ४

·प्रत्ययांपूर्वी 'ए' होतो; व ज्याच्या 'आ' चा फरक होत नाही त्याचा मा
तसाच राहातो.
टीप:-आशीर्वादार्थांच्या प. पदी स्पाकरिता धातु से , वे, वीं अनिद ,
पाहावे लागत नाही.
आत्मनेपदी रूप
लभ-लप्सीट । कृ-कृषीट । मिद्-भेत्सीष्ट । स्तु-स्तोपीट ।
लू-लविपीट । स्तृ-स्तीपीठ स्तरिपीट । मुद्-मोदिपीट ।
गाह-गाहिपीट-पाक्षीट । हप-हप्सीट-कल्पिपीट ।
स्तृ-स्तृपीट-स्तरिपीष्ट ।
परील पावरून हे ध्यानात येईल की आशीर्वादाची आत्मनेपदी में
वरताना धातु सेट, वेट व अनिट् असेल त्याप्रमाणे प्रत्ययांपूर्वी 'इ' चा
उपयोग करावा रागतो. मान अनिट् धातूंपैकी संयुक्त व्यंजनयुफ प्रकारान्त,
व 'मर' कारान्त धातु याना 'इ' विरुपाने जोडतात.
.

·१ पुढील वाक्यात सातील धातूची योग्य ती इच्छार्थक रूपे योजा
१ सजन दुर्ननसहुर्ति (परि+ह)। २ साधु परस्य कार्य
(क) । ३ धनस्य (लम्) सर्वेषा मन अभिनिविशते । ४ जल
(पा) पान्य तडाग गच्छति । ५ भवसागर (तू) नरेण भक्ति
कार्या । ६ चोर (ग्रह) सैनिक तम् अन्वसरत् । ७ विनयम्
(आय) वारेण पराक्रम तव्य । ८ तत्त्व (शा) नरेण तप
कर्तव्यम् । ९ जयद्रय (हन्) अर्जुन प्रतिज्ञा चकार । १० उत्सवस्य
(दृश्) बाल देवालय गत ।
२ पुढील रूपें ओळखून वाक्यात योजा -
गेयामु । लप्सीरन् । दृश्यासु । अनुभूयात् । युयुत्सव । शुथूपध्वम् ।
जिगमिपन् । वुवूयु । विभित्सति । विवभु ।
३ चिकीर्षति हे 'कृ' चे इच्छार्थक रूप आहे. त्याची सर्व काळ व अर्थ
याची तृतीयपुरुपा रूपं द्या व इतर धातुसाधित अव्ययें व
विशेपणेहि लिहा.
पाठ १७
तृतीय भूतकाळ (सामान्य भूतकाळ)
१ पुरा प्रेतायुगे सुमेरौ केसरी नाम धानरोऽयात्सीत् । तस्य
भार्यायामअन्यामजनि जगत्माणो घायुहनुमद्रूपेण । स हनुमा-
खातमात्र पच गगनमुदपनत्सूर्य खाचं मत्या । हनुमतो वेगं
दृष्ट्वा विस्मिता अभूवन देवा दानचाच । आदित्य आत्मानं

·१०० खादितुमागतं तं शात्वापि तं नाधाक्षीत् । सूर्य प्रसितुमागतो राहीत्वा पुरन्दरं व्यजिशपत् । इन्द्र ऐरावतमारा मारति- मभ्यगात्। तस्य पराममं दृष्ट्वा भीतः पाकशासनस्तं धने. णातीतडत् । तदानः सुमेरी पतितस्य मारुतेर्हनुः किश्चिद- भौक्षीत् । अतः सोऽलन्ध हनुमानित्यभिधानम् । वरील उताऱ्यात अवात्सीत् (वस् १ प.), अनि (जन्' ४ आ.), उदपतत् (उद्-पत् १ ५.), अभूवन् (भू. १५.), अधाक्षीत् (दह १ ५.), ध्यजिशपत् (विज्ञा-प्र.), अभ्यगात् (अभि + इ २ प.), अतीतडत् (तङ् १० प.), अमौक्षीत् (भुज् ६ प. वाकणे), अलब्ध (लभ १ आ.) अशी क्रियापदे आहेत, (१) याचा अर्थ भूतकाळी आहे परंतु ही रूपें प्रथम भूतकाळाची किंवा द्वितीय भूतकाळाची नन्हेत. (२) याच्या आरंभी अ किंवा आ हा आगम आलेला आहे. (३) १. पु. ए. वचनी प. पदी प्रत्यय त् आहे व आ. पदी त आहे. ही सर्व रूपें तृतीय भूतकाळी आहेत. तृतीय भूतकाळाचा उपयोग अगदी नुकतीच घडलेली किंवा सामान्यभूतकाळी किया दर्शविण्याकरता करतात. परंतु संस्कृत वाङ्मयामध्ये भूतकाळी क्यिा कोणत्याहि भूतकाळी रूपाने दर्शवितात. विशेष माहितीकरिता सं. वाक्यरचना पाठ ५० पहा. तृतीय भूतकादाचे एकंदर सात प्रकार आहेत. पहिला प्रकार २ देवा अमृतमपुः । वयं देवालयस्य समीपेऽस्याम | त्वं दरिदेभ्यो धनमदाः । रामो लक्ष्मणमभ्यधात् । वरील वाक्यातील पा, स्था, दा व धा या धातूंची तृ. भूतकाळी ह पहिल्या प्रकाराची आहेत. अपाम् अपाच अपाम ।थपाअपातम् अपात । अपात् अपाताम् अपु । प्रत्ययः--अम् व मास् तम् त । तू ताम् उम् । वरील प्रत्यय प्रथमभूतकाळाच्या प्रययासारखेच आहेत.

·17893
स्था-अस्यात् । दा-अदात् । धा-अधात् । दो-दा-अदातू ।
इ-गा-अगात् । घा-अघ्रात् । सो-सा - असात् ।
भू धातूची रूपे ~अभूवम् अभूव अभूम । अभू: अभूतम् अभूत । अभूल
अभूताम् अभूवन् ।
टीप:-हा पहिला प्रकार फक प. पदी आहे. म्हणून वरीलपैकी जे पानु आत्मनेपदी
मादेत त्याची आ. पदी रू ४ च्या विचाच्या प्रकाराममाणे होतील.
दुसरा प्रकार
३ रामो वनवासार्थमगमत् । मारतिः सुमेरा अपतत् । गुरुः
शिष्यमवोचत् ।
बालश्चन्दमदर्शत् । नरः शरीरं चन्दनेनालिपत । कृष्णाः
चाणूरमाह्वत।
वरील वाक्यातील रूपें तु. भूतकाळाच्या दुसन्या प्रकाराची आहेत,
या प्रकारात काही धातूंची आत्मनेपदी रूपेंहि होतात.
प.पद
था. प.
अवोचम् अयोचाव अवाचाम अवोचि अबोचावहि अचोचामहि
अवोच अवोचतम् अवोचत अवोचया अवोचेथाम् अवोचवम्
यवोचत्
अवोचताम् अवोचन् अवोचत अवोचेताम् अवोचन्त
वरील सर्व प्रत्यय प्रथम भूतकाळाप्रमाणेच आहेत.
या प्रकारामध्ये काही धातु नित्य आहेत व काही वैकल्पिक आहेत.
काही नित्य धातु --अम् (४ उ.)-आस्यत्-त । प्या (२ उ.)
अख्यत्-त । शास्- अशिएन् । ऋ-आरत् । लिम् (६ उ.)-अस्थित्त ।
सिन् । ६ उ.)-अमिचद्-त । हे (१ प.)-अत् । आ+ हे (१ आ.)
भाहत । थाए - आरत् । गम्-अगमत् । पन्- अपप्त । मुच्-अमु।
विद् (६५.)-अविदत् । सद्-असदत् । लम् - अलुपन् । व चौथ्या
घ्यंतनांत प. पदी धातु.
विकल्पाने चालगारे काही धातु -हिद-अच्छिदत् । -मनत
चच् (वोच्)

·१०२ हा-अदर्शत् । वि-अश्वन् । हर-अरुवन् । रुद्- अरुदत् । बुध-अनुषत् । पहिल्या गणाचे आ. पदी धातु या प्रकारात प. पदामध्ये चालतात. जसें-- द्युन्-अयुतन् । वृत्- अवृतत् । ध्वम् -अध्वसत् । शुभ-अशुमत् । सस्-अपसन् । टीप -या प्रकारातील वैकस्थिर धातु माहेत ते आ पदामध्ये ४ च्या किंवा ५ च्या माराममाणे चालतात तिसरा भार पप आप ४ सुग्रीवो मारति लङ्का प्रातिष्टिपत् । (प्र+स्था-प्र) कृष्णः पाण्डवाना पक्षमशिधियत्त । (धि- १ ) मयो धर्मस्य राजसभामरीरचत्-त । (रच्–१० उ.) वरील वाक्यातील क्रियापदें तृतीय प्रकारची आहेत. वरील रूपावरून असे दिसून येईल की (१) दशम गण, प्रयोतक व नि (उ प), कम् (१ आ प) या धातूची रूपे या प्रकाराप्रमाणे होतात. (२) धातूला अभ्यास करावा लागतो. (३) प्रत्यय प्र. भूत कामाचे प्रत्ययामारसेच दोन्ही पदाचे असतात पूज् (१० र प.) अपृपुनम् अपुताव अपूपुनाम | अपूपुरे अपुतावहि अपूपुतामहि अपृपुन अपूपुनतम् अपूपुरत | अपूपुरथा अपूपुरेथाम् अपूपुरध्वम् अपूपुतन् अपूपुतताम् अपूपुरन् ( अपूपुतत अपूपुनेताम् अपूपुतन्त कांही धातूंची स्पं त्रि-अशिप्रियन् त । टु-अदुद्रुवन् । कम् - थचकमत-बचीकमत। द गण -तद्-अतीतइन्-त । चर-अच्चुरत्-त धृ-अदीधरतू-त । कप-अचम्यन् त, सचीक्यत्-त । पाङ्-अपिपीडत्-त, अपीपिडत-त । प्रयोनक--कारय अचीरत् । भिद्-भेदय-अयोभिदत् । भू-भावय- मधीभवन् । युध-बोधय अयुधत् । नी-नाश्य अनीनयत् । -एपय ऐपिपत् । स्तु-स्तारय अनुवत् । वृत् (वर्तम) अक्वतन् भवतिन् । सेक्-सेवय असिवत् ।

·स्मृ-स्मारय-असस्मरत् । अधि+इ-अध्यापय-अध्यापिपन् ! अधिगमय- अध्यजीगमत् । पा-पायय-अपीयन् । स्था-स्थापय-अतिष्ठिपत् । स्वप-स्वापय असूपुपत् । हे-हायय अजूवत् अजुहावत् । ध्रा-प्रापय-अनिधिपत्-अनिवपत् । ५ मा भूदुपद्रव आश्रमवासिनाम् । मा (अ) भूत् हे मनः मास्म गाः कातरत्वम् । मास्म (अ) गा वरील वाक्यात अभूत् व अगार हो . भूत रूपे आगमाचा लोप करून मा किंवा मास्म या निषेधार्थक अव्ययात्ररोबर योजलेली आहेत, कारण त्याचा वरील वाक्यात आझार्याप्रमाणे उपयोग केलेला आहे. जसे--आश्रमांतील लोकाना उपद्रव न होवो. हे मना भिऊ नको. नवीन शब्द कातरत्वम् (न )-भित्रेपणा वि (१५)-वाढणे पाकशासन. (५)-इन्द्र - १ पुढाल रूपे ओळसून त्याच धातूची प्रथमभूतकाळी रूपे रिहा अचक्यत् । अयु । निरगात् । उदपसन् । अवोध । निरास्यत् । भक्षिपन् । अनीगणत । अपूपुनाम । अगमन् । प्रापन् । अद्युतम् । अवीरत । अध्यापिपन् । अपीप्यत् । बभूवन् । २ पुढील वाक्यात सांतील धातूची तृतीय भूतकाली रूमें योना १ पोता सममेव (उद्+पन्) १ २ देवा विष्णुम् (अभिया)। ३ देवा अमृतम् (पा)। राम सीतालक्ष्मणाभ्यां सह अयोध्याया (निर्+इ)। ५ स्तेन धनिरस्य धनम् (चर)। ६ मुप्रीव मायति रहा (प्रत्या. प्र.), सृष्ण- कम द्वन्द्राय (आ+हे)! ८ सैनिका रणाशण (+आप्)। गुरु शिष्यान धर्मम् (शाम्)। १. सेनापति सैनिन् (गण)।

·१०४
३ पुढील वाफ्यांतील आशयी रूपायल तु. भूतली रूपें योजाः-
मानं मा गम्छ। विषादं माइता पालः दगिन् मा पीडनु । तं मा
आइय । अमी पदं मा निघत ।
पाठ १८
तृतीय भूतकाळ (पुढे चालू)

·टोप-वरील धातूपैकी जे आ पदी असतील त्याची रूमें ४ च्या किंवा ५ व्या সায়দার্গ ধীলনে सातवा प्रकार २ अभिमन्युर्वेगेन चक्रव्यूह प्राविक्षत् । (प्र+विश्) गोपाला. सर्वा गा अधुक्षन्-अधुक्षन्त चा! (दुइ) मधुलिहः पुष्पाणां मध्यलिक्षन्-अलिक्षन्त वा । (लिङ्) वरील वाक्यातील क्रियापदाची रूपे तृ भूतकाळाच्या सातव्या प्रकाराची आहेत हा प्रकार उभयपदी आहे हे रूपावरून ध्यानात आले असेलच विश् (६ प ) (अमिनि) विश-आ प अविक्षम् अविक्षाव आविक्षाम अविक्षि अविश्वहि अविश्महि अविक्ष आवक्षतम् अविक्षत अविक्षथा अषिक्षायाम् अविक्षध्वम् अविक्षत् अविक्षताम् अविक्षन् अविक्षत अविक्षाताम् विक्षन्त मत्यय प.प--सम् साव साम । स सतम् सत । सत् सताम् सन् । आ.प-सि सावहि सामहि । सया सायाम् सध्वम् । सत साताम् सत। (पहि) (ध्वम् )(व) या प्रकाराच्या काही धातूची रू-इ, उ, ऋ व ल हे उपान्त्य स्वर आणि श, प, स् व ह हे अन्त्य वर्ण असणा या अनिट धातूची रूपें सामा यत या प्रकाराप्रमाणे होतात दृश्-अपवाद । दिश्-अदिक्षत् त । स्-अस्पृक्षत् । कृप्- अवृक्षत् । द्विप् -अद्विक्षत् त । लिए- अलिक्षत् । दिड्-अधिक्षन् । दुह्- अधुमन्- । रुह-अक्षन् । लिह-अस्थित्-त। टीप-वरील मसातोल प्रयय लिए, रिक,दुर व गु याना लावले जात चतुर्थ प्रकार ३ महाश्वेताया. सङ्कटं नात्या कादम्परी निश्चयममापीत (कृ) रामलक्ष्मणो राक्षस सहायुत्साताम् । (युथ्)

·१०६
अकृत
त्वं रहस्यमभैत्सीरिति न युक्तं कृतं त्वया । ( भिद्)
वयमधुनाश्रीष्म यद्भूकम्पेन यहूनि गृहाण्युत्सादितानि । ()
यूयमात्मानमरक्षितं वृथामन्ध्वम् । (मन्)
वरील चाफ्यातील तृ भूतकाळी रूमें चतुर्थ प्रकाराची आहेत. वरील सर्व
धातु अनिट् आहेत. सामान्यत अनिट् धातूची रूपें चौथ्या प्रकाराप्रमाणे
होतात. मान ते इतर प्रारीत नित्य म्हणून आले नसले पाहिजेत. या प्रकारात
धातूची रूपें उभयपदी होतात.
क (उ.५}
अा.प.
अकार्षम् अकार्य अवार्म अकृषि अकृप्वहि अकृष्महि
अकापी अकार्टम् अकार्ट अकृथा अकृपाथाम् अकृत्वम्
अकापीत अकार्टाम् अकार्यु
अकृपाताम् अकृपत
प्रत्यय
प. प.-सम् स्व स्म । सी (स्तम् ) (स्त)। सीत् (स्ताम् ) सु ।
आ. प.-सि स्वहि स्महि । (स्था ) साथाम् ध्वम् । (स्त) साताम् सत।
टीप ---वसातील प्रत्ययाच्या आप 'स्'चा हस्व स्वरान्त अगाला जोडताना लोप
होतो या प्रकाराची काहाँ धातूची रूपे फक्त पु ए वचनी दिली आहेत.
नी-अनैषीत् अनेष्ट । शा-(आ प ) अशास्त। स्तु-(आ.प ) अस्तोष्ट ।
मान्-अमाक्षीत् । यत्-अयाक्षीत् - अयष्ट । बन्ध-अभान्त्सीत् ।
दह-अधाक्षीत् । वह-अवाक्षीत् - अवोढ । मन्- अमस्त । रम्-अरस्त ।
दृश्-अद्राक्षीत् । कृष्-अनाक्षीत् - अकाक्षीत् । वस्-(१ प.) भवात्सीत् ।
मृत-अमाधीत् । प्रय्ट-अप्राक्षीत् । रम्-अरब्ध । लभ्-अलन्ध ।
टीप -ए (आप) याचे ४ पु व रूप पारिश (४ आ.) या
अबोषिभसे विकल्याने हाने.
पांचा प्रकार
४ जमदग्निः पितुःशासनं शिरसाग्रहीत् । (मह)
शरोरागमनमयेदिप्मेति सैनिका अग्रुपन् । (विद)

·१०७ मुद् (आप) पुत्रस्य विजयेन मातामोदिष्ट । (मुद्) वृक्षस्य शाखा त्वं किमलचिष्ठा इति स्वामिनाभृत्यः पृष्ट.।(ल) वरील वाक्यातील तृ भू काळी रूपे पांचव्या प्रकाराची आहेत च सर्व धातु सेट् आहेत सामान्यत सेट् धातूची रूप पाचव्या प्रकाराप्रमाणे केली जातात. अर्थात् वेद धातूची सामान्यत चौथ्या व पाचव्या प्रकाराप्रमाणे केली जातात विद् (पप) अवेदिपम् अवैदिष्व अवेदिष्म अमोदिषि अमोदिप्वहि अमोदिप्महि अवेदी अवेदिष्टम् अवदिष्ट अमोदिष्ठा अमोदिपाथाम् अमोदिध्वम् अवेदीत् अवेदिष्टाम् अवदिषु अमोदिष्ट अमोदिपाताम् अमोदिपत प्रत्यय प. प.-इषम् इष्व इष्म । ई इष्टम् इष्ट। ईत् इष्टाम् इषु । आ. प.-इपि इवहि इध्महि । इटा इयाथाम् इध्वम् । इष्ट इषाताम् इपत। पाचच्या प्रकारातील काही धातूची रूपे वद्-अवादीत्। गुह-अगृहीत् अगूहिट । जागृ-अजागरीत् । श्वम्-अश्वसीत् । वृत्-अवर्तिष्ट । हैन् (वध् )-अवधात् अवधिष्ट । * जन्-अननि अजनिष्ट । बुध् (उ. प )-अबोधीत् अयोधिट । स्तु (प प)अस्तावात् । क्रम्-अक्र- मीन् । पठ-अपाठात् । तन् (उ प)-अतनीत् - सतानात् -अतनिट अतत। स्फुर-अस्फुरीत्। गुट्-अनुटात् । स्तृ (उप)-अस्तारीत - अस्तरिष्ट अस्त- रोट । (उप)-अवारीत् अबरिष्ट -अवरीष्ट। तृप्-अतात् । कर्मणि प्रयोग ५ रुष्णेन कंसः स्वर्गपथमनायि । (अनायि) पाण्डवा दुर्योधनममुसै कोरवैरद्विक्षन्त । (अद्विक्षत) • जन् , दीर , पूर, प्याय या याना आ पदामध्ये पु ए वचनी प्रत्यय ''हा विकल्पाने लागतो.

·१०८
विजयार्थ नृपेण प्रयला अकृपत ।
क्रिनरिन्द्रस्य यशोऽगायि । (अगायि)
वरील वाक्यातील तृतीय भूतकाळी रूपे कर्मणि प्रयोगाची आहेत है
रचनेवरून ध्यानात येईल. त्याचप्रमाणे तृ. पु. ए. वचनी कर्मणि प्रत्यय 'इ'
आहे हेहि ध्यानात येईल. इतर आर्धधातुक काळाप्रमाणे सामान्यत. आत्मने-
पदी प्रत्यय जोडले म्हणजे कर्मणि रूपें होतात.
टीप:--४, ५ व ७ या प्रकाराच्या धातूची वर्मणि रूपे त्या त्या प्रसाराचे आत्मनेपदी
प्रत्यय जोडून तयार करता येतात. १, २, ३ व ६ या प्रकाराच्या धातूची वर्मगि स् सेन
अस यास ५ च्या प्रकाराचे आत्मनेपदी प्रत्यय लावून, अनिद् असल्यास ४ च्या प्रकाराचे
यात्मनेपदी प्रत्यय लावून व वेट अमयास दोन्ही भाराचे मात्मनेपदी प्रत्यय रावून
तयार करता येतात.
काही धातूंची कर्मणि तृ. भू. काळी रपे --तृ. पु. ए. वचन.-
भिद्-अभेदि। यद्-अवादि। गम्-अगामि । कम्-अकामि। नी-अनायि।
स्तु-अस्तावि। लू-अलावि । इ, -अकारि । दा-अदायि । गै अगायि ।
रम्-अराम्भ। नुर-अचौरि । पृ-अपारि। अधि+इ-अध्यायि-अध्यगायि ।
पीट-अपीदि । रम्-अरमि-अरामि ।
नवीन शब्द
अब+सो (प.)-सपणे विरम् (१ प.)-थायणे
उत्सादित (उद्+सवें प्र क. भू 'व्या+ह (१ उ.)-योलमें
धा. वि.)-उध्वस्त केलेला शासनम् (न.)-हुक्म, भामा
चमचर्तिन् (पं.)-सार्वभौम राजा संशा (श्री.)- भाष
नित्यम् (१५.)-अप, नान्यान
टेवणे.

·१०९ সপ্ন १ पुढील गोष्टीतील तृ. भूतराळी रूपे ओटसून त्याचे जागी परोक्ष भूतकाळी रूपें योजा:- दुध्यन्तो नाम नृप एक्दा मृगया क्तुं बनमयासीत् । कमपि मृग- मनुसरन् स कण्वमुनेराश्रमं प्रापन् तन च मुनेर्दुहिता शकुन्तला तं स्वागतं व्याहापात् । चारसर्वाङ्गी ता प्रेक्ष्य दुष्यन्तो गान्धर्वेण विधिना तो पर्यणेपीत् । यावदेतत्सर्वमापप्ततावदृपिराश्रमे नाभूत् । यदा स प्रतिन्यवर्निट तदास दिव्येन चक्षुपैनत्सर्वमज्ञामीत् तयोरेतत्कृत्यं चाभ्यनन्दीत् । गच्छता कालेन शकुन्तला गर्भमदीपरत् । यस्ता भर्तृगृहं पाहेपीत् । शकुन्तलायो चक्रवर्तिलक्षणोपेत. पुत्रोऽजनि स च पश्चाद्भरत इति संज्ञामलब्ध। २ पुढील रूपें ओळखा च त्यांतील धातूंची प्र. भूतकाळी रूपें लिहा:- न्यवात्म। अमायाम्। अभैत्सीत्। अघानि। उदपादि। अद्राक्षुः। अविक्षन्। व्यहासिपुः। अरक्षीत् । अपाठीत् । आनायि। प्रादाथि। अन्वग्रहीपु.। व्यरंसिप्म। आरक्षन्। पाठ १९ (अ) नामधातु १ सन्देहपदेषु वस्तुपु धीराणामपि मनो दोलायते। चिरादागतं मित्रं दृष्ट्वा दृष्टिः सानन्दं बाप्पायते । सुजनमुखे दोषा गुणायन्ते दुर्जनवदने तु गुणा दोपायन्ते । स्वामिनाऽऽद्रियमाणा भृत्या मूकवृत्तयोऽपि शब्दायन्ते ।

·-
वरील वाक्यात दोला, वाष्प, गुण, दोप व शब्द या नामाना आप
हा प्रत्यय लावून त्याचे आत्मनेपदी नामधातु बनविलेले आहेत. याचा अर्थ
नामाने दर्शविलेल्या अर्थाप्रमाणे आचरण करणे किंवा होणे अमा होतो.
या प्रकारची आणखी काही क्रियापदें.
अप्सरस् - अप्सरायते (अप्सरेप्रमाणे वागते)। कृष्ण-कृष्णायते (काळा होतो)।
मन्द-मन्दायते (मन्द होतो)। मुमनम् - मुमनायते (चागले मन होते)।
दुर्मनस्- दुर्मनायते (मन खिन्न होते )। पण्डित -पण्डितायते ।
मुरा- मुखायते (मुस अनुभवतो ) रोमन्य - रोमन्यायते ।
मुदिन- मुदिनायते (दिवम निरभ्र करतो)।
२ चन्द्रमाः समग्र जीवलोकं धवलयति।
ईश्वरो भकास्य पुरत आत्मानं प्रकटयति ।
गजाः सरसां अलमाविलयन्ति ।
वरील वाक्यातील क्रियापदें धवल, प्रस्ट व आविल या विशेषणांपासून
झालेली आहेत पती प. पदी आहेत. त्यांना दशम गणाप्रमाणे 'य' प्रत्यय
रायरेरा आहे. त्याचा अर्थ विशेषणाच्या भांची पिया करणे असा होतो, 4
ती यदुधा सर्मा अगतात.
काही ज्यास्त क्रियापदें तरल-तरल्यनि । रघु-एपयानिदिद-दयति ।
३ यो नरः पुरोयति स देवत्तापधनं करोति ।
उधोगनियो नरो धनीयति ।
येषां नृपो न पिपते ते राजीयन्ति ।
परील यमाल क्रियापदें नामना (पुत्र, धन, राजन ) या प्रायय
पान ग माहेत. या सर्व नाम दविका अयांची या परणे
या अवांप्रमाण वागण भगा दी. पराभादी भगा.
तर अशा पधारियापदे -उदा - उदनगर-नगादी।
पार पा 'बाम्य'भगदप्रापप गोगुनाम्।। यहा

·. ४. शानं लिप्सव छात्रा गुरु नमस्यन्ति । मुमुक्षवो मुनयोऽरण्ये तपस्यन्ति । दुष्टः समनेभ्योऽसूयन्तिन्ते । आचार्या दुर्योधं श्लोकमर्यापयन्ति । वरील वाक्यातहि नमस्, तपस्, असूया, अर्थ यापासून झालेली क्रियापदें योजलेली आहेत. टीप-~-नामधातूचा उपयोग इतर सापित कियापदाप्रमाणे १० काळ 4 अर्थ यामध्ये करता येतो, परतु वर्तमानकाळ व स्थी की द्वितीय भूतकाळ यांमध्येच ज्यारत उपयोग केला जातो. त्याचप्रमाणे तुमन्त रूपे, कर्मणिभूत. पा. विशेषणे, स्यबन्त अन्यये अशी रूपेंहि याची योजण्यात येतात. (आ) पौनःपुन्यार्थक रूप ५ सङ्कटग्रस्तस्य नरस्य चुद्धिर्यहुधा लोलुप्यते। देदीप्यमानस्य सूर्यस्य प्रकाशस्तापकरो भवति । क्षुत्पीडिता मिचका अटाट्यन्त उदरपूरणाय । मातरं चिरमदृष्ट्या वालः परिजनं कमातेति परीपुच्छ्यते । चरील वाक्यात लुप् , दीप् , अट् प्रच्छ या धातूंची पौन पुन्यार्थक रूपें क्रिया पुन्हा पुन्हा किंवा फार जोराने घडली असें दर्शविण्याकरिता योजलेली आहेत वरील रूपाचे पृथकरण केल्यास असे दिसून येईल की या रूपामध्ये धातूला अभ्यास झालेला आहे व 'य' हे चित लागले असून आत्मनेपदी प्रत्यय जोडलेले आहेत. हा प्रकार स. वान्यामध्ये इचिन उपयोगात येतो. पहिल्या १ ते ९ गणाच्या व्यजनारंभी एकावयवी धातूपासून वरील तहेची क्रियापदें तयार करता येतात. बुध-धर्व-बोवुध्यते । प्र. भू-अबोवुध्यत । आज्ञार्थ-वोवुभ्यताम् । विध्यर्थ-योबुध्येत । व भू-धोवुधाचके । प्र. भविष्य-बोबुधिता । वि. भविष्य- बोबुधिष्यते । सकेतार्थ-अबोबुधिभ्यत । तु. भू.-अबोवुधिष्ट । आशीर्वादार्थ-- वोबुधिपोष्ट

·११२
या रूपावरून असे दिसून येईल की इतर साधित क्रियापदाप्रमाणे ही रूपेहि
सर्व काळ व अर्थ यामध्ये चालविता येतात परतु वाङ्मयात बहुधा वर्तमान
काळाची रूमें किंवा वर्तमानकाळवाचक यातुसाधित विशेषणेच उपयोगात
आलेली दिसतात
काही रूपः-दह-दन्दह्यते । चर्-चतुर्यते चर्यते । कृ-चेक्रीयते । दा-
देदीयते । भू-चोभूयते । पृ-पोपूर्यते । यम्-ययम्यते । जन्-उपन्यते-जानायते ।
पत्-पनीपत्यते। ब्रा--जेब्रायते । शास्-शेशिष्यते। लप्-लालप्यते । खम्-सनी-
स्वस्यते । घ्वस्-दनीध्वस्यते । ग्रह-जरीगृह्यते । नृत्-नरीनृत्यते ।
टीप-परस्मैपदी रूपे वेदात येतात.
प्रक्ष
१ पुढील वाक्यात सात दिले या शब्दाचे नामधातु यात्रा -
१ पहिस्तस्य (जल) जलनिधि (कुल्या) तत्क्षणात् ।
मेह (स्वल्पशिरा ) मृगपति सद्य (कुरा )।
व्यालो (माल्यगुण ) विपरस (पीयूपवर्प)।
यस्याऽसिल्लोकव भतम गील समुन्मालति ।।
२ पुत्रवधवार्ता श्रुत्वा अजुन (दुमनस ) ।
३ नर धात्मन दुष्कर्ममि स्वचारित्र्य न (मलिन)।
४ सट्टे नरस्य चित्त (दोला)।
५ चन्दन ऐदनगरस्य मुरा (मुनि)।
२ पुल में ओळखा
पारायता अश्वायत । लारप्यने । रलिप्रसे। मोमुच्यते। देदीप्यमे ।
चलायमाण याम्यति । तपस्यति । पोपूर्यमाण ।

·परिशिष्ट (अ) १ तद्धित प्रत्यय aa- - नामें, विरोपों व अव्यये यापासून पुन्हा नामें, विशेषणे किंवा अन्ययें वनविण्याकरिता जे प्रत्यय जोडतात त्यास तद्धित प्रत्यय म्हणतात. त्यातील काही पुढे दिले आहेत, १ अपत्यवाचक:- अ-रावण (रवणस्य अपत्यम् ), राघव (रपो अपत्यम्) इ-दाशरथि (दशरथस्य अपत्यम् ), सौमित्रि (मुमिनाया अपत्यम्) एय-राधेय (राधाया अपत्यम्), गाङ्गेय (गगाया अपत्यम्) समूहवाचकः- अक-राजकम् , मानुष्यम्, वार्द्धकम् ता-ग्रामता,जनता, सहायता, बन्धुता जाणणारा या अर्थाचे -'तदधीते तद्वेद वा' अ-वैयाकरण इस-नैयायिर , तार्किर , पौराणिक उत्पन्न होणारा या अर्थाचे -'तम भव य-दन्त्य , ओष्ठ्य , प्राच्य , प्रतीच्य त्य-दाक्षिणात्य, पौरस्त्य इक-मानसिक, शारीरिक, कायिक , भाविक , दैनिक , धार्मिर, नैसर्गिक चांगला असणारा.-'तन साधु पथि साधु-पाथेयम् , अतिथिपु साधु -आतिथेय , शरणे साधु शरण्य सोडून न चालणारा.-'तस्मात् अनपेत धर्मात अनपेत -धर्म्य , अर्य . . न्याध्य, ·७ सजानत, . भाववाचक:- १त्व-ता-शूरत्वम्-शूरता २ इमन्-महिमन् , लघिमन, अणिमन् ३ अ-गौरवम्, लाघवम्, शैशवम् ४ य-पाण्डित्यम् , शौर्यम्, धैर्यम् , स्थैर्यम् ८ अव्यय बनविणारे - १ तस्-यत्नत उत्तरता, अत, कुत्त, आदितः (पंचमीच्या अर्थी) २ सात्-अमितात्, भरमसान्, आत्मसात् (रिपतीपत किंवा ताच्यांत या अर्थी) ३ वन्-सूर्यवत्, यथावत्, विधिवत् (प्रमाणे या अर्थी) विशेषणे वनविणारे १ मय (स्त्री. मया) जलमय (देश ), अनमय (पानम्) (मरलेला या अर्थी) -हिरण्मय (अलकार ), मृन्मया (भूर्ति ) (वनविरेला या अर्थी) २ मात्र (स्त्री. मात्री)-जानुमान (बलम् ) (भाकाराचा किंवा पर्यंत पोचणारा या अर्थी) ३ करप-देश्य-देशरिय-विकल्प , मृतकल्पा (बहुतेक सारखा या अर्थी) -अष्टवर्षदेशीया, विद्देश्य (मुमारे या अर्थी) ४ इत-तारकिनम् , पग्दिन , पुरिपत , व्याक्ति (पूर्ण असलेरा या अर्थी) तदस्य सपातम् ५ तन (ना. तनी) अद्यतन, दिवादन, पुरातन (चा या धी) १० इन, विन, पत्, मन्, हे मत्यय प्रत्यय, तर, तम, ईसम्, छ है पंपाचा प्ररदय, व विसौं तदितच होत,

·२ कृत् प्रत्यय
पातूंपासून निरनिराळी नामें, विशेष, व अव्ययें यनपिणा-या प्रत्ययास
यत्प्रत्यय म्हणतात. काही प्रत्यय पुढे दिले आहेत.
१ भाववाचक नामें सनविणारे-
भ-(पुत्रिंगी नामें)-बोध , मान , नय , जय , कर पतु भयम्
ति-(स्रोलिंगी नामें )-मतिः, पृष्टि, बुद्धि , भक्ति
अन्-(न. नामें )-मननम्, नयनम्, स्तवनम्, वचनम् परंतु
रमण,नन्दन
२ स्वभावाचाया अर्थी
आलु-स्पृहयाल, दयाल, निदाल, श्रद्धालु
३४, अक, त, तवत्, अत्-आन-मान, यम् - आन, तव्य-य-अनीय,
स्यत् -स्यमान, तुम्, स्वा (य-त्य) व अम् हे सर्व प्रत्यय लावून
होणारी कृदन्त रूपें व्याकरणाच्या पाठात दिलेली आहेत.
-
३ स्त्रीलिंगी रूपें
,
अ, इ, उ, ऋ, त्, वत्, मत्, इन्, विन, स हे अन्त्य वर्ग असणान्या
विशेषणाची स्त्रीलिंगी रूपे कशी करावी हे पूर्वी ठिकठिकाणी दाखविण्यात आले
माहे. त्याचप्रमाणे मणि च तरि भूत धा. विशेषणे, पतरि व कर्मणि
वतं. धा वि., कर्मणि विध्य. वि , वि मूत धा वि, दि. भविष्य. पा. वि,
व भक प्रत्ययान्त कर्तृवाचक शब्द, याची घीलिंगी रू कशी करावी हेहि
सांगण्यात आलेले आहे
धी रूप
रम्य-रम्या
दातव्य-दातव्या
शाश्वत-शाश्वती
देय-देया
शुचि-शुचि
ना.रूप
दानीय-दानीया

·स्त्री. रूप सर-सती धी. रूप पटु - पटु -पट्वी, पाण्टु -पाण्टु ऊचिवस्-चुपी क्र्तृ-कर्ना ऊचान-ऊचाना कारक-कारिका करिष्यन् - करिष्यतीन्ती पुण्यकृत-पुण्यकृत् गच्छन् - गच्छन्ती मुसमाज-सुसभा भगवत्-भगवती पुर्वन् - कुर्वती कुशलिन्-युशलिनी क्रीणत्-श्रीणती मायाविन्- मायाविनी हन्धत् -रुन्धती चनीस्-वनौक्स् विशन् -विशतान्ती श्रेयम् - श्रेयसी विभ्यत्-विभ्यती पटुतर-म-पटुतरा-मा चिन्वत्-चिन्वती पञ्चम- पञ्चमी नदयत् -नश्यन्ती पष्टितम-पष्टितमी क्थयत्-क्थमन्ती कृत-ता युध्यमान-युध्यमाना कृतवत् - कृतवती चिन्वान-चिन्वाना पगु-पडू-मावी कांही नामवाचक शब्दांची स्त्रीलिंगी रूपं १ई प्रत्यय लवून होणारी यक्ष -यक्षी, किनर -निरी, देव -देवा, मानुष -पी, नर्तक -की, गोप - गोपी, सिंह -ही, रासभ -भी, चस्मार-पी, टिटिभ -भी, कुमार - कुमारी, पुर-त्री, पितामह -ही, नट -टी, हरिण -णी, मृग -गी, दास -सा, राना-राज्ञी, श्वन्-शुनी २ आ प्रत्यय लावून होणारी - अश्व-वा, अज-पा, चटर-का, बाल -ला, वत्स - सा, दारक- दारिका, मुत-ता, कोक्लि-ला,आत्मन -गा, तनय न्या, नन्दन -ना, मूष-भूपिश, सेवक -मा, पुनक -पुनका-पुत्रिका, अर्भक -का.

·३ इन्द्रः-इन्द्राणी, वरुण.-वरुणानी, भव -भवानी, रुद्र-रुद्राणी, मातुल - भानुलानी, उपाध्याय --या-यी-यानी, आचार्य -आचायो-यानी, क्षानिय -यी- या-याणी, प्रा.-प्राज्ञा-सी. द्विप् व इकारान्त व उकारान्त प्राणिवाचक शब्द बहुधा पुं व ४ गो, सुहद्, स्त्री.असतात. ५ ससि-सखी, पिता-माता, माता-स्वसा, वर-वधू, बामाता-तुपा, पति -पत्नी, वर-वधूः, युवा-युवति-ती (यूनी), पुमान्-स्त्री, नर-नारी. ६ उपाध्याया-यी-सी शिक्षक, उपाध्यायी यानी-उपाध्यायाची बायको. आचार्या-वा अध्यापक, भाचार्यानी-आचार्याची बायको. प्राज्ञा-ज्ञानी स्त्री, प्राज्ञी-ज्ञानी मनुष्याची बायको. क्षनिया याणी-क्षत्रिय जातीची स्त्री, क्षत्रिया-क्षनियाची बायको. श्रद्धा-शूद्र जातीची स्त्री, शदी-शहाची बायको, यवनी-यवन जातीची स्वा, यवनानी-यवनांची लिपि. स्थला-कृतिम जागा, स्थली नैसर्गिक जागा. रावती (भूमि )-राजा असणारी, राजन्वती-चागला राजा असणारी.

·परिशिष्ट (आ)
काही व्याकरणविषयक संज्ञा
परोक्षभूत (द्वितीयभूत )-Perfect-लिट्,
तृतीयभूत (सामान्य भूत)-Aorist-उइ.
प्रथम भविष्य-First Future-लुट्
द्वितीय भविध्य-Second Future-लट्
सकेतार्य-Conditional-लइ.
भाशर्वादार्थ-Benedictive-आशीठिंड्.
सावधानुक काळ व अर्य-Conjugational tenses and moods.
थाघधानुक Non
प्रयोजक धातु-Causals-णितन्त.
इच्छाक धातु-Desideratises-समन्त.
नामधातु-Denominatnes
पीन पुन्यार्यक भानु-Frequentatises-यडन्त.
परोपभून, धानु विशेषग-Perfect Participles
भविष्यकाल. धातु. विशेषण-Future Participles.
"
.
"

·भाग दुसरा
-संस्कृत-पाठ
पाठ १
सङ्कीर्णमङ्गलपद्यानि।
जेतुं यस्त्रिपुर हरेण हरिणा व्याजाद्वलिं बनता
स्त्रष्टुं वारिभवोद्भधेन मुक्नं शेषेण धतुं धराम् ।
पार्वत्या महिषासुरप्रमथने सिद्धाधिपः सिद्धये
ध्यातः पञ्चरेण विश्वजितये पायास नागाननः ॥ १॥
मिक्षुकोऽपि सकलैप्सितदाता प्रेतभूमिनिटयोऽपि पवित्रः ।
भूतमित्रमपि योऽमयसत्री तं विचित्रचरितं शिवमीडे ॥ २ ॥
राज्यं येन पटान्तलग्नतृणकं त्यक्तं गुरोराज्ञया
पाथेयं परिगृह्य कार्मुकवरं घोरं वनं प्रस्थितः ।
स्वाधीनः शशिमोलिचापविषये प्राप्तो न वै विक्रियाम्
पायाद्रः स विभीषणाग्रजनिहा रामाभिधानो हरिः ॥ ३ ॥
विहाय पीयूपरसं मुनीश्वरा ममानिराजीवरसं पिबन्ति किम् ।
इति स्वपादाम्बुजपानकौतुकी स गोपबालः श्रियमातनोतु यः ॥ १ ॥
या कुन्देन्दुतुपारहारधवला या शुभ्रवस्त्रायता
या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना।
या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता
सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ॥५॥

·१२०
टोपा
शोर-१, य: त्रिपुर जेतुं हरेण ध्यान:, व्याजा बलि दध्नता हरिला ध्यात.......:
नागाननः पायात् इति अन्वय ।
वारिमवोद्भव:--मदेव वारिमवा। (कमला) उद्भवः यस्य सः-प. य.
पायात-माशीवादा -'पा (२ प.)-रक्षण करणे' या धातूचे . पु. २. .
नागानन·--नागम्य व आननं यस्य सः-१.१.

·पाठ२ ऋप्यशृङ्गकथा। abudane आतीपुरा विमाण्डकपुन ऋष्यशृङ्गो नाम मुनिर्वनचरे सह पने सवृद्ध । तेन पितृवर्जित फश्चिन्मान योऽपि न ज्ञात । ब्रह्मचर्य- मास्थितस्य तस्योम तपो लोकेषु प्रधितमभवत् । तस्मिन्नेव कालेऽझेपु लोमपादो नाम प्रतापवान्महावलो राजा शशास । राज्य शासतस्तस्य व्यतिकमात्सुदारगा सर्वलोकभयावहानावृष्टि साता । त प्रतिक्रिया- मन्तरेण विना अनन् । आनाप्यतु महीपाल ऋष्यशृङ्ग मुसस्कृतम् । प्रयच्छास्मै सुता शान्ता विधिना सुसमाहित ॥ इति । अतो विप्रवचनानुसारेण स मुनिवेपपरिच्छलाभियोविद्भिस्त बिलान्य स्वपुरीमानाययामास । तस्मिन्महा मनि विप्न आनीयमान एवं वर्ष जगदानन्दहेतुर्दशशताक्षो देव । लोमपादोऽप्यापविनाशहेतर अपशृङ्गाय कमललोचनागामिन कृतकदुहितर शान्ता तस्मै ददौ । महातेजा ऋष्यशृङ्गोऽपि शा-तया सह मुखेन काल निनाय । भगान्तरे दशरथो नामायोध्यापतिर्यज्ञार्थ प्रसवार्थ स्वर्थ च द्विजवरमृष्यशृङ्ग परयितुमुपदिष्ट । अतो वसिष्ठेनानुज्ञात स राजा सान्त पुर महामायो वनानि सरितश्च व्यतिक्रम्य लोमपादपुरी प्राप्त । तत्र टोमपादनिवेशनेऽनलमिव दीप्यमानभूपिपुत्र ददर्श । लोमपादेन सखित्वासुसत्कृतो दशरथ सप्ताष्टदिनान्युषित्वाऽऽमन आग- ·१२२ मनप्रयोजनं तस्मै निवेदयाचकार । लोमपादस्तु ऋष्यशृङ्गं गवैप दशरथ पुत्रार्थी वा शरणमनुप्राप्त । पुत्रकाम त याजयितुं त्वमर्हसी- सभिदधे । स ऋषिपुत्रोऽपि तथेति प्रतिपद्य दशरथेन सहायोध्या गन्तुमुद्यतो बभूव । अयोध्याया राज्ञा सम्पूज्यमान उपास्यमानश्च स दिव्यरूपया शान्तया शुशुभे । पश्चाद्दशरथ सर्वानृषिसत्तमानाहूयावदत् । मम तातप्यमानस्य पुत्रार्थ नास्ति वै मुखम् । तदह हयमेधेन यजेयमिति मे मति ॥ इति । ऋष्यशृङ्गपुरोगाणामृपीणामेप तस्य मनोरथ सम्मतो बभूव । सरस्बा उत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयता क्रियन्ता सम्भारा विमुच्यता च तुरग इति तमुपदिश्य ते द्विजा स्व स्व स्थान निवृत्ता । अनन्तर वसन्त ऋतावागते राजा वसिष्ठ यज्ञ यथाविधि सम्पादयितु प्रार्थयाञ्चके । ततो वसिष्टप्रमुखा सर्वे द्विजोत्तमा ऋष्यशृङ्ग पुरस्कृत्य यज्ञकर्मारेभिरे । यथानिधि समाप्ते यज्ञ ऋष्यशृङ्गो नृपमवदत् चत्वार. कुलोद्वहा पुत्रास्ता भविष्यन्ति' इति । अतो नृप पुनझामेष्टि गर्नु निश्चिकाय । इटिसमाप्तिकाले दशरथो देवनिर्मित पायस लेभे । स होत्पुलनयनो नृपोऽन्त पुर प्रविश्य स्वमार्याम्यस्तदत्तवान् । तत्पायसप्रभावादाजमहिन्यो गर्भर यो जाता काले च पुनान्मुपुपिरे । अम्मनस्तु पुन. स्व स्थान निवृत्त । रामायणम्। टीरा 'Tnमोति'-मानी गुम्गी (4) साटा'मागान (प)-nes. , "A' (a) ·१२३ गतप्यमानः-पुनः पुनः अथवा भूतप्यमानः-तम्' धातूच्या पौनःपुन्यार्थवा धत. भातु.वि.पु. प्रथमे. एरवचन ( ४ आ.-त्रास पावणे) 'स: नृपः योपिद्रिः आनाययामास'-योजक रचना; मूळ पाय- योषितः लम् मानिन्यु:'--'नी' धातूच्या प्रयोजक रूपाचा उपयोग करताना मूळ पीपदाची तृतीया योजना. असे-'योषितः याददल योपिद्धिः'. पता:--'दशम् छक्षाणि यस्य' स: (बहु.) 'भक्षि' शब्दाचे बहुमीहि समासाचे शेवटी ' अ ' असे रूप होते. प्रश्न १ ऋष्यन्द्रंण लोमपाददशरथी क्थमुपती तद्वर्यताम् । २ या उतान्यांतील 'सति सप्तमी' या रचनेची उदाहरणे देऊन त्यांचा अर्थ व उपयोग स्पष्ट करा. ३ पुढील रूपें ओळसा व त्याचा स्वतंत्र वाक्यात उपयोग करा:-- शासतः, निवेदयांचकार, प्रतिपद्य, दत्तवान् , आनाय्य, उपास्यमानः । ४ या पाठांतील द्वितीयभूतकाळी रूपे ओळखून त्यातील धातूंची त्याच अर्याची प्र. भूतकाळी रूपं लिहा. ५ पुढील समासाचा विग्रह कस्न नावें सागा:- अनावृष्टिः, कमललोचना, यक्षार्थम्, यथाविधि, पुत्रार्थिन् । पाठ करा:-आत्मजस्तनयः सूनु. मुतः पुनः स्त्रिया त्वमी । भार्या जायाव (भूम्नि दारा: स्यानु कुटुम्विनी । पुरन्धी सुचरित्रा तु सती साध्वी पतिव्रता ।।

·५ नवव्या व बाराव्या ग्लोरातील विशिष्ट रचनाचे स्पष्टीकरण परा. पाठ करा -राक्षस कोणप क्रन्यात्कन्यादोऽयप आशर । रानिचरो रानिचर करो निपात्मनः॥ मूर्धाभिपित्तो राजन्यो बाहुन क्षत्रियो विराट् । राति राट् पार्थिवश्मामृनृपभूपमहीक्षित ॥ पाठ ४ वभ्रुवाहनस्य धनुर्विद्याकौशलम्। तीर्थयात्राप्रमलेन भ्रमन्नर्जुनी मणिपुर नाम नगर प्राप्त । तत्र तेन चित्राङ्गदनानो नृपस्य चिनागदा नाम सर्वगुणसम्पन्ना कन्या परिणीता। फानिचिदिनानि तत्र स्थिवा स पुनरपि स्वयात्रामार्गमनुससार । तस्यापनसत्त्वा भार्या चित्राङ्गदा पितृगृह एवार्तत । तस्या जातो योग्यसमये फान्तिमापुर | दिने दिने वधे तस्य तेज शुभेन्दुवत् । नृपश्च द्वादशे दिने बभ्रुवाहन इति तस्य नाम चकार। अनुदिवस यर्षमान म मातरमानन्दस्य परा का निनाय । चतुर्थवर्यादारभ्य स बभ्रामेनानी धनुर्गाया। पीरकोप परिधाय स सधनुन यागा यस्मिन्दस्मिनपि यस्तुनि प्रचिक्षेप । अनेन प्रमेण यदा म मप्तदेशीयोऽमपत्तदा चिनाद्दो दुहिना दाहिनेग प समेमो जगाम गुग्गृहम् । तत्र न गुरुहम्न निविष्य सराजगनी सनियते । गुरवधवाहन यवदयारपसत्तम पुशप्रपति सन्या शारायान् ।

·१२७ क्षत्रियस्य धनुर्विद्याज्ञानमावश्यसमिति विचार्य स गुरणा सविशेष धनु- विद्यामध्यापित । एव यदा तस्याध्ययन समाप्त तदा चिनागद पुनरपि तत्रागस्य गुरुदक्षिणा च दत्त्वा बभ्रुवाहनेन सह निववृत स्वराजधानीम् । एवमध्ययन समाप्य मणिपुर निवृत्त बभ्रुवाहन दृष्ट्वा सर्वा प्रजा समजा ननन्दु । गुरुगृहे तेन महती कीर्ति सम्पादिता। अतस्तस्य कौशल सम्यो मणिपुरवासिन्यो दर्शयितु चित्राङ्गदेन सर्वेषा मन्त्रिणा मनुमत्या महती समा कारिता ! एको यन्त्रवद्धो दारुमयोऽलड्कृतोऽ श्वस्तवानीत । समीपे च तस्य निखात आसीदेक स्तम्भ । तस्योपरि शुक स्थापयाचक्रे । ईदृशी यत्रयोजना यदारुढेऽ स शुक परिभ्रमितु प्रारेभे । सदा बभ्रुवाहन सबाणासनस्तत्र प्राप्त । सत्रस्थान्सर्वान्प्रणम्य स यदा त दारुमयमश्वमारोह तदा सोऽश्व स्तम्भ परितोऽभ्रमत् । बभुयाइनेन शुको लक्ष्यीकृतो बाणेन च विद्ध्वाध पातित । एतदद्भुत कृस दृष्ट्वा सर्वे सन्या विस्मयान्विता बभूवु । ते चोचैरवदन् । अय वीरोऽर्जुनमप्यतिशेते शौर्येणेति । महाभारतम्। टीपा 'देश्य -देशीय' प्रत्यय वर्षवाचक शब्दापुढे बोटले म्हणजे 'सुमारे, तितक्या वर्षाचा दिया बयाचा' असा अर्थ होतो सहर्षदशीय-सुमारे सात बर्षाचा 'दारुमय-लाकडाचा केलेला मय' प्रयय बनविलेला' या जोडतात जसे मुवर्णमेय (अनार) मादी भागे शरण ज्यात असणे' या अर्थी योजला असता ज्या गुणान श्रेष्ठपणा दवावयाचा त्याची तृतीया योजतात 'यद्यद्-तद्न में - सई' यद् वतन याची शिक्षि येली म्हणजे असा अर्थ होतो

·१२८
प्रश्न
.
१ किमर्थमर्जुनो मणिपुर जगाम । का तेन परिणीता तन । जातस्तस्याम्
बात्ये स कथमाचरत् । गुरुगृहे मिशिक्षत स । मणिपुर कदा
निवृत्त स ।
२ पुढील रूपें ओखून त्याचा वाक्यात उपयोग करा --शुल्हेन्दुवत्,
परिघाय, ज्ञातवान् , अध्यापित , रक्ष्यीकृत , पातित , वर्धमान ।
३ पुढील समास सोडवून नाव सागा -सर्वगुणसम्पन , अनुदिवसम्,
दुशाग्रबुद्धि, समता
यन्त्रबद्ध, सबाणासन ।
४ पुढाल वाक्याचा प्रयोग वदला -(१) तस्योपरि शुक स्थापयाबके ।
(२) वध्रुवाहनेन शुकोऽथ पातित । (३) स दारुमयमश्वमारोह ।
(४) स धाणा-सर्वन प्रचिक्षेप । (५) तेन चिनागदा परिणीता ।
पाठ परा-लक्ष लक्ष्य शरव्य च शराभ्यास उपासनम् ।
पृपलवाणविशिसा अनिमगखगाशुगा ॥
क्लम्बमार्गणशरा पत्त्री रोप इपु(यो ।
प्रवेडनास्तु नाराचा पक्षो वास्त्रियूत्तरे ।।
पाठ ५
धीरप्रशंसा।
-
चलन्ति गिरय काम युगान्तपवनाहता ।
कृच्छेऽपि न चलत्येर धीराणा निश्चल मन ॥ १ ॥
अङ्गणरेदी वसुधा कुल्या जलधि स्थली च पातालम् ।
कमीश्च सुमेरु कृतप्रतिज्ञस्य धीरस्य ॥ २ ॥

·कर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेर्न शक्यते धैर्यगुण प्रमा?म् । अधोमुखस्यापि कृतस्य वहांध शिखा यान्ति कदाचिदेव ॥ ३ ॥ रतर्महास्तुतुपुर्न देवा न भेजिरे भीमविषेण भीतिम् । सुधा विना न प्रययुर्विराम न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धीरा ॥४॥ निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु लक्ष्मी समाविशतु गच्छ वा यथेष्टम् । अंधव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात्पथ प्रविचलन्ति पद न धीरा ॥ ५ ॥ आपसमुद्धरणधीरधिय परेषा जाता महत्यपि कुले न भवन्ति सर्वे । विच्याटवीपु विरला. खलु पादपास्ते ये दन्तिदन्तमुसलोल्लिखन सहन्ते ॥ ६ । मुभाषितानि । टीपा काम-कबूल याचा उपयोग शस्य असणा या गोष्टीबरोबर करतात, परंतु जी गोट शक्य नसते त्या वाक्यात "न पिंवा नतु' याचा उपयोग करतात "वि+रम् -थावण' याचा उपयोग परस्मैपदाम-ये जो गोट थाबवावयाची त्या अर्थाच्या शब्दाच्या पचमीबरोबर करतात आपत्समुद्धरणधीरपिय -सकातून सुटका करण्याम ये ज्याची बुद्धि थी. आहे ते- आपभ्य समुदरणे धीरा थी येषाम् ते (बहु ) दन्तिदन्तमुसलोडिखनम् -दन्तिन दन्न एव मुसलम् तेन उतिसनम्- हत्तीच्या मुसा सारख्या दातानी उपटों . १ दुसया श्लोकाताल शब्दाच्या जोड्यावस्न कार्य अर्थ दिसून येतो? २ चौथ्या लोकाच्या अर्थाला कोणत्या क्षेचा आधार घेतलेला आहे ?

·३ धीर स्वभावाच्या मनुष्यामध्ये कोणते गुण दिसून येतात हे संस्कृतमध्ये
लिहा
४ कृतप्रतिक्ष , धैर्यगृत्ति , नातिनिपुणा , यथेष्टम् , युगान्तरम् याचा विग्रह
करून नावें सागा
पाठ करा--(१) धारो मनीपी ज्ञ प्राज्ञ सरयावान्पण्डित कवि ।
(२) दन्ता दन्तावलो हस्ता द्विरदोऽनेकपो द्विप ।
मतानो गजो नाग कुधरो धारण करी ॥
इम स्तम्बरम पनी यूथनाथस्तु यूथप ।
पाठ६
त्रयाणां धूर्तानाम् ।
अस्ति यस्मिंश्चिदधिष्टाने मित्रशर्मा नाम ब्राह्मण कृतानिहोत्रपरिग्रह
प्रतिवमति स्म । स कदाचिन्माघमासे सौम्यानिले प्रवाति मेघाच्छादिते
गगने मन्द मन्द यति पर्जन्ये पशुप्रार्थनार्थ किचिनामान्तर गत ।
पश्चिधनमानो याचितस्तेन । भो यजमान आगामिन्याममायास्याया
यस्यामि यज्ञम् । तचजनार्थ पशुमेक ममर्पय । अथ तेनातीय पीपरतनु
पशु प्रदत्त । सोऽपि ममर्थन पसुमितभाष गात विज्ञाय सधे
न्या सन्चर पुराभिमुग प्रतस्थे । अब सस्य गष्टगो मार्ग प्रयो पूर्ता
शुदामरष्ठा मा बभूवु । सनातरा पीरता पशु सन्ध
माय मियोऽभिहितम् । भी अश्य पोर्भक्षगादयननीया हिम.
पातो व्यर्थ नीयते । सदन पापियास्प समाता । जप रोना.

·१३१ । मेकतमो वेषपरिवर्तन विधाय समुखो भूत्वापरमार्गेण तमाहिताग्निमूचे। भो भो बालाग्निहोनिन् किमेर जनविरुद्ध हास्यकार्यमनुष्टीयते यदेप सारमेयोऽपवित्र सन्धाधिरूढो नीयते । उक्त च । श्वाननुकुटचाण्डाटा समस्पर्शा प्रकीर्तिता । रासभोष्टी विशेषेण तस्मात्तानेर सस्पृशेत् ।। ततश्च तेन कोपाविष्टेनाभिहितम् । अहो किमन्धो भवान्यपशु सारमेय- त्वन प्रतिपादयसि । स आह । ब्रह्मन् न कोप कार्य । यथेच्छ गम्य- ताम् । अथ यावकिश्चिद्धनान्तर गच्छति तावद्वितीयो धूर्त समुख- मभ्युपेत्य तमुवाच । भो ब्रह्मन् कष्ट कष्टम् । यद्यपि वल्लभोऽय मृतवास स्तथापि स्कन्ध आरोपयितुमश । उक्त च। तिर्यञ्च मानुष वापि यो मृत सस्पृशेत्कुधी । पञ्चगव्येन शुद्धि स्यात्तस्य चान्द्रायणेन वा ॥ अथासौ सकोपमाह । भो किमन्धो भवान्यत्पशु मृतव स वदसि । सोऽवनीत् । भगवन् मा कोप कुरु । अज्ञानान्मयामिहितम् । तत्त्वमात्मन उचितेन समाचति । अथ याच स्तोक बनान्तर गच्छति तावत्तृतीयो धूर्त सम्मुग्वमुपेय तमुवाच । भी अयुक्तमेतद्यदासम स्मन्धारूढ नयसि । तत्यज्यतामेप । उक्त च । य स्पृशेद्रासम मयों ज्ञानादज्ञानतोऽथवा । सचैल स्नानमुद्दिष्ट तस्य पापप्रशान्तये ॥ तत्त्यजैन याव कोऽपि न पश्यति । अथासौ त पशु रासय मन्यमानो भयाद्मौ प्रक्षिप्य स्वगृहमुद्दिश्य पलायितु प्रारब्ध । ततस्तेऽपि त्रयो मिलित्वा पशुमादाय यथेच्छ भक्षयितुमारब्धा । पञ्चतन्त्रम्

·पाठ ७
वर्षाशरद्वर्णनम् ।
Aram-
निदाधान्तकर काल सर्वभूतसुखावह ।
तंत्रव वसता तेषा प्राट् समभिपद्यत ॥ १ ॥
छादयन्तो महाघोपा ख दिशश्च बलाहका ।
प्रववर्दियारात्रमसिता सतत तदा ॥२॥
विरूद्धशष्पा धरणी मत्तदशसरीसृपा ।
बभूव पयसा सिक्ता शान्तधूमरजोगणा ॥ ३ ॥
न स्म प्रज्ञायते विञ्चिदम्भसा समवस्तृते ।
सम वा विषम वाऽपि नद्यो वा स्थावराणि वा ॥ ४ ॥
क्षुब्धतोया महानेगा श्वसमाना इवाशुगा ।
सिन्धव शोमपाचा काननानि तपात्यये ॥ ५ ॥
नदता फाननान्तेषु श्रूयन्ते विविधा स्थना ।
वृधिनिस्ताध्यमानाना बराहमृगपक्षिणाम् ॥६॥
जौबहससमाकीर्णा शरत्प्रमुदितामवत् ।
रूढकक्षवनप्रस्था प्रसन्नजलनिम्नगा ॥ ७ ॥
विमलाकाशनक्षत्रा शरपा शिवाऽमवत् ।
मृगद्विजसमाती पाण्डवाना महामनाम् ॥ ८ ॥
दृश्यन्ते शान्तरजस क्षपा जलशीतला ।
प्रहनक्षत्रसव सोमेन च पिराजिता ॥९॥

·कुमुदै पुण्टरीकैश्च शीतवारिधरा: शिवाः । नदी. पुष्करिणीश्चैव ददृशु समलङ्कृता ॥ १० ॥ आकाशसङ्काशजला तीरवानीरसड्डुलाम् । वभूव चरता हर्षः पुण्यत्तीर्था सरस्वतीम् ॥ ११ ॥ ते वै मुमुदिरे वीरा' प्रसन्नसलिलां शिवाम् । पश्यन्तो दृढधन्वानः परिपूर्णा सरस्वतीम् ॥ १२ ॥ महाभारतम्। टीपा [सदर्भ:-हा उतारा महाभारतातील वनपातील आहे. युधिष्ठिरादि पाण्डव द्वैतवनातून काम्यक वनात प्रवेश करतात त्या वेळेचा आहे] दृदधन्वान -दृढ धनुः येषा ते. धनुस् शब्दाचे बहुव्रीहि समासाच्या शेवटी धन्वन् । असें रूपान्तर के. २० वा छोर - पशु या क्रियापदाचे 'ते पाण्डवाः' असें कर्तृपद समजावे. पीतवारिधरा (नदी )-शीतस्य वारिणः धरा-शीतवारिधरा ता:-(प.त.) ११वा शौक:-'आराश......जला, तीर .....लाम्, पुण्यतीयों सरस्वती चरता (पाण्डवाना) हर्ष वमूव' असा अन्वय घ्यावा. वसमाना-श्वस् या प. पदी धातूचें अनियमित वर्त. धातु. विशषण. १ वर्षाऋतूचे वर्णन शोकाच्या आधारे संस्कृतमध्ये गयरूपाने करा. २ शरभूत आशश, रात्रि व नद्या कशा दिसतात तें स्पष्ट करा. ३ सिक्ता, शोभयाचन. ताज्यमानानाम्, समानीर्णा, एश्यन्तः ही रूमें ओढवून त्याचा वाक्यात उपयोग करा, ४ पुढील पिशेषणांना जुटणारी नामें रिहा व त्याचा वाक्यात उपयोग करा. प्रसनजल, विमल, शीत, असित, शान्त. पाठ करा--(१) स्त्रियां मान लिया भूम्नि वर्षा अय शरस्त्रियाम् । (२) स्यादुत्पल कुवलयमय नीराम्जन्म च । इन्दीवर च नीलेऽस्मिन् सिते युमुद रखे।

·पाठ कालिदासचातुर्यम् । HO- एकदा द्वारपालो भोजमाह । देव श्रीशैलादागत कश्चिद्विद्वान् ब्रह्मचर्यनिष्ठो द्वारि वर्तते इति । राजा प्रवेशयेति प्राह । तत आगत्य ब्रह्मचारी चिर जीवति वदति । राजा त पृच्छति । ब्रह्मन् बाल्य एव कलिकालाननुरूप किं नाम प्रत ते । अन्वहमुपवासेन कृशोऽसि । कस्यचिद्राह्मणस्य कन्या तुभ्य दापयिष्यामि त्व चेद् गृहस्थधर्म मङ्गीकरिष्यसीति । ब्रह्मचारी प्राह देव त्वमीश्वरस्त्वया किमसाध्यम् । सारङ्गा सुहृदो गृहं गिरिगुहा शान्ति प्रिया गहिनी वृत्तिर्वन्यल्ताफलैर्निवसन श्रेष्ठ तरूणा त्वच । तद्ध्यानामृतपूरमग्नमनसा येपामिय निवृति स्तेपामिन्दुफलापतसयमिना मोक्षेऽपि नो न स्पृहा ॥ एतन्निशम्य राजोत्थाय पादयो पतत्याह च । ब्रह्मन् मया किं कर्तव्यमिति । स आह देव वय काशी जिगमिषध । तत एव विधेहि ये त्वत्सदने पण्डितपरास्तान्सर्वानपि सपनीकान्काशी प्रति प्रेषय । ततोऽह गोष्टीतृप्त काशी गमिष्यामीति । राजा तथा चक्र। तत सर्ने पण्डितवरास्तदाज्ञया प्रस्थिता । कालिदास एको न गच्छति स्म । तदा राजा कालिदास प्राह । सुकवे स्व कुतो न गतोऽसीति । तत कालिदास प्राह । देन सर्वज्ञोऽसि ।

·१३६
ते यान्ति तीर्थेषु बुधा ये शम्भोर्दूरवर्तिन ।
यस्य गौरीधरश्चित्त तीर्थ भोज पर हि तत् ॥
ततो विद्वत्सु काशी गतेषु राजा कदाचिसभाया कालिदाम पृच्छति
स्म । कालिदास अद्य किमपि श्रुत स्वया विमिति । स आह ।
मेरी मन्दरकन्दरामु हिमवत्सानी महेन्दाचले
कैलासस्य शिलातलेपु मलयप्राग्भारभागेष्वपि ।
सदादारपि तेषु तेषु बहुशो भोज श्रुत ते मया
लोकालोकाविचारचारणगणरुद्रीयमान यश ॥
ततश्चमत्कृतो राजा प्रत्यक्षरलक्ष ददौ ।
भोप्रबन्ध ।

·-
३ पुढील रूप ओळखून त्याचा वाक्यात उपयोग करा
द्वारि, जिगमिपब , उदीयमानम्, उत्थाय, प्रवेशय ।
पाठ करा --(१) ममज्या परिपद गोष्ठी सभासमितिसलदः ।
आस्थानी होवमास्थानं स्त्रीनपुंसकयो सद ॥
(२) महा शिसरिश्मामृदहार्यधरपर्वता ।
आद्रगोनगिरिमायाचलशैलशिलोचयाः ।।
पाठ ९
सौगन्धिकसरोवर्णनम् ।
स गत्वा नलिनी रम्या राक्षसैरभिरक्षिताम् ।
कैलासशिखरे रम्ये ददर्श शुभकानने ॥ १ ॥
कुबेरभवनाभ्याशे जाता पर्वतनिझेरै ।
मुरम्या विपुलच्छाया नानाद्रुमलताकुलाम् ॥ २॥
हरिताम्बुजसंछना दिल्या कनकपुष्कराम् ।
नानापक्षिजनाकीणां सूपतीर्थामकर्दमाम् ॥ ३ ॥
अतीय रम्या सुजला जाता पर्वतसानुषु ।
विचित्रभूता लोकस्य शुभामद्भुतदर्शनाम् ।। ४ ।।
ता तु पुष्करिणी रम्या दिव्यसौगन्धिकावृताम् ।
जातर-समय परउन्ना परमगन्धिभि ॥५॥
यडूर्यवरनालेथ बहुचिमनोरमै ।
हसकारण्डबोदूतः सूजदिरमलं रजः ॥ ६ ॥

·आक्रीडं राजराजस्य कुबेरस्य महात्मनः । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च देवश्च परमार्चिताम् ॥ ७ ॥ सेषितामृपिभिर्दिव्यैर्यक्षैः किम्पुरुपैस्तथा । राक्षसैः किनाश्चापि गुप्ता वैश्रवणेन च ॥ ८ ॥ तां च दृष्ट्वन कौन्तेयो भीमसेनो महाबलः । बभूव परमप्रीतो दिव्यं प्रेक्ष्य सरो महत् ॥ ९ ॥ तच क्रोधवशा नाम राक्षसा राजशासनात् । रक्षन्ति शतसाहस्राचिनायुधपरिच्छदाः ॥ १० ॥ ते तु दृष्ट्वैव कौन्तेयमशङ्कितमरिन्दमम् । पुष्करेप्मुमुपायान्तमन्योन्यमभिचुक्रुशुः ॥ ११ ॥ अयं पुरुषशार्दूल: सायुधोऽजिनसंवृतः । यच्चिकीर्षुरिह प्राप्तस्तत्सम्प्रष्टुमिहार्हथ ॥ १२ ॥ ततः सर्वे महाबाई समासा पृकोदरम् । तेजीयुक्तमपृच्छंस्तं कस्त्वमाख्यातुमर्हसि ॥ १३ ॥ मुनिवेषधरश्चैव सायुधश्चैव लक्ष्यसे । यदर्थमभिसम्प्राप्तस्तदाचक्ष्व महामते ॥ १४ ॥ महाभारतम्। टीपा [पाटव वनवासात असतांना द्रौपदीला वान्यावरोवर छालेले सौगन्धिक फल दिसले. म्हां निपुले मागायाम भीमाल साति वगन भीम सरोवराजवळ गेष्टा स्या देर वर्णन यातायात आहे परमगधि-परमः गन्म: यस्य तन-याचा दाम उत्तम थाई है.''ददि समामाघरोवर्ग'गन्धिोतो.

·प्रश्न
१ सौगन्धिक सरोवराचें सस्कृतमध्ये गयमय वर्णन करा
२ पुढील रूपें ओळवून त्याचा वाफ्यात उपयोग करा -
आकीर्ण, पुपरेप्मु, चिकीषु , समासाद्य, सम्प्रष्टुम् ।
३ सालील समासाची ना मागून विग्रह करा
नानामुमताकुला, सायुध , पुष्पशादल , मुजरा, मुनिवेपधर ।
४ भीमाची सर्व विशेपणे सागून त्याचा अपरिहा
पाठ करा-(१) कुबेरयम्यक्मगो यशराड् गुह्यरेश्वर ।
मनुप्पधर्मा धनदो राजरानो धनाधिप ।
(२) कुमुदिन्या नलिन्या तु विसिनी पद्मिनीमुगा ।
वा पुसि पन नलिनमरविन्द महोरपलम् ।।
सहसपर कमल शतपन युशेशयम् ।
पदेयह तामरम गारस गरसीपहम् ॥
विसप्रसूनरानीयपुष्कराम्भोरुहागि च ।
पुण्डरीश पिनाम्भोरमय रक्षयरोग्दे॥
पाठ १०
कृपणस्य मनोराज्यम् ।

·१४० तद्यदि दुर्भिक्षं भवति तदनेन रूपकाणा शतमुत्पद्यते ततस्तेन मयाजद्वयं ग्रहीतव्यम् । तत पण्मासिकप्रसववंशात्ताभ्या यूथं भविष्यति । ततोऽ- जामि प्रभूता गा ग्रहीष्यामि गाभिमहिषीमहिषाभिषडया । वडयाप्रसक्तः प्रभूता अश्वा भविष्यन्ति । तेपा विक्रयाअभूतं सुवर्ण भविष्यति । सुवर्णेन चतु शाल गृह सम्पद्यते । तत• कश्चिद्राह्मणो मम गृहमागत्य प्राप्तवरा रूपाच्या कन्या दास्यति । तत्सकाशात्पुत्रो मे भविष्यति । नस्याह सोमशर्मेति नाम करिष्यामि । तत्तमिजानुचलनयोग्ये सातेऽह पुस्तकं गृहीत्वाश्वशालाया पृष्ठदेश उपविष्टस्तदषधारयिष्यामि । भगान्तरे सोमशर्मा मा दृष्ट्वा जनन्युत्सनाजानुप्रचलनपरोऽधनुरासन्नवर्ती मत्समीर- मागमिष्यति । ततोऽह कोपाविशे ब्राह्मणीमभिधास्यामि । गृहाण तारद्वालकम् सापि गृहकर्मध्यप्रतयास्मद्ववचन न श्रोष्यति । ततोऽह समुत्थाय ता पादप्रहारेण ताडयिष्यामि । एव तेन ध्यानस्थितेन तथैव पादप्रहारो दत्तो यथा स घटो भग्न । सत्तुभि. पाण्डुरता गत । अत एवेदमुच्यते । अनागतपती चिन्तामसम्भाच्या घरोति य । स एव पाण्टर शेते सोमसर्मपिता यथा ॥ पथतन्त्रम्।

·१ किं तात्पर्यमस्याः कथायाः । संक्षेपतो लिखत ।
२ मिक्षार्जिताः, भुक्तोर्वरिता.; रूपाझ्या, गृहकर्मव्यप्रता, जनन्युत्सङ्गः,
चतु:शालम् या समासांचा विग्रह करून नांवे सांगा,
३ ग्रहीतव्यम्, समुत्थाय, असम्भाव्या, अनागतवती, परिपूरितः ही रूपें
ओळखून त्यांचा वाक्यांत उपयोग करा,
४ या पाठांतील द्वि. भविष्यकाळी रूपे ओळखून त्यातील धातूंची संके-
तार्थाची तृ. पु. ए. वचनी रूपे लिहा.
पाठ करा:-(१) चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हन्मानसं मनः ।
(२) घट: कुटनिपावलो शरावो वर्धमानकः ।
पाठ ११
द्रौपदींकृतं पाण्डववर्णनम् ।
य एप जाम्बूनदशुद्धगौरः प्रचण्डघोणस्तनुरायताक्षः ।
एतं कुरुश्रेष्ठतमं वदन्ति युधिष्ठिरं धर्मसुतं पति मे ॥१॥
अप्येष शत्रोः शरणागतस्य दद्यात्प्राणान्धर्मचारी नृवीरः ।
परेह्येनं मूढ़ जवेन भूतये वामनः प्राजलियस्तशत्रः ॥२॥
अथाप्येनं पश्यसि यं रथस्यं महाभुजं सालमिव प्रदृद्धम् ।
सन्दष्टौष्ठं भृकुटीसंहतध्रुवं वृकोदरो नाम पतिर्ममेषः ।। ३ ।।
नास्यापराद्वाः शेपमवामुवन्ति नायं वरं विस्मरते कदाचित् ।
धेरस्यान्तं संविधायोपयाति पाच्छान्ति न च तत्तप्यतीय ॥४॥

·धनुर्धराम्यो धृतिमान्यशस्वी जितेन्द्रियो वृद्धसेवी पीर । भ्राता च शिष्यश्च युधिष्ठिरस्य धनञ्जयो नाम पतिर्ममैध ॥ ५ ॥ स सर्वधर्मार्थविनिश्चयज्ञो भयााना भयहर्ता मनीपी। बन्धुप्रिय शस्त्रभृता वरिष्ठो महाहवेष्वप्रतिवार्यवीर्य ॥ ६ ॥ यस्योत्तम रूपमाह पृथिन्या य पाण्डवा परिरक्षन्ति समें प्राणैर्गरीयासमनुव्रत वै स एष धीरो नकुल पतिर्मे ॥ ७ ॥ य खड्गयोधी लघुचित्रहस्तो महाश्च धीमान्सहदेवोऽद्वितीय । यस्याय कर्म द्रक्ष्यते मूदसत्व शतक्रतो दैत्यसेनासु सख्ये ॥ ८ ॥ शूर कृतास्त्रो मतिमान्मनस्वी प्रियकरो धर्मसुतस्य राज्ञ । हुताशचन्द्रार्कसमानतेजा जघन्यज पाण्डवाना प्रियश्च ॥ ९ ॥ बुद्धया समो यस्य नरो न विद्यते वक्ता तथा सत्सु विनिश्चयज्ञ स एष शूरो नित्यममर्पणश्च धीमान्प्राज्ञ सहदेव पतिौ ॥ १०॥ स्यजेत्प्राणान्प्रविशेद्धव्यवाह न वेष व्याहरेद्धर्मबाह्यम् । सदा मनस्वी क्षनधर्मे रतच कुत्या प्राणैरिष्टतमो नगीर ॥११॥ विशीर्यन्ती नावमिवार्णवान्ते रत्नामिपूर्णा मकरस्य पृष्ठे । सेना तवेमा हतसर्वयोषा विक्षोभिता द्रश्यसि पाण्डपुन ॥ १२ ॥ महाभारतम् । टीपा [जयद्रय द्रौपदीला पळवून नेत असता तुझे पाने राज्यहीन व दरिद्री आहेत असे तिला म्हणतो तेम्बासी पाण्डवा पणन व रित] 'परा+मा+t'-परा+एहि-परेरणा. 'अ+'-याचा उपयोग ज्याचा अपराधा जातो त्या अधांच्या मापी पी विवा सप्तमी योड्न ररितात ·विस्मरते-अनियमित रूप, विस्मृ हा धातु परस्मैपदी आहे. चित्रहस्ता-लढण्याच्या वेटची हाताची विशिष्ट पद्धत. ला-चित्रहस्त. यस्य सः- लघुचित्रहस्त । लघु-रम्य, सुदर. प्राञ्जलि -प्रबद्ध अञ्जलि• येन स. ( ब ). प्रक्ष १ पाण्डवापैकी प्रत्येकाबद्दल द्रौपदी काय काय विशिष्ट गोष्ट सागते तें गद्यरूपाने लिहा. २ पुढील समास सोडवून नावे लिहा.-जाम्बूनदशुद्धगौर , आयताक्ष जितेन्दिय , भयार्ता , हुताशचन्द्रार्कसमानतेजा , हतसर्वयोधा. ३ पुढील रूपें ओळखून त्याचा वाक्यात उपयोग करा-अपराध, संविधाय, गरीयासम्, विशीर्यन्ती, विक्षोभिता. ४ या उताऱ्यातील उपमा दर्शवून त्या उपमेचा अर्थ स्पष्ट करा. पाठ करा --(१) वैर विरोधो विद्वेषो मन्युशोको तु शुक् स्त्रियाम् । (२) द्विविपक्षाहितामिनदस्युशात्रवरानव । अभिधातिपरारातिप्रत्यर्थिपरिपन्थिन । पाठ १२ अमुलीयकदर्शनम् । -- (तत प्रविशति नागरिकः श्याल पश्चादपुरुषमादाय रक्षिणी च) रक्षिणी-(ताइयित्वा) अरे कुम्भीरक कथय कुत्र त्वयैतदाजकीय- मगुलीयक समासादितम् ।

·१४४
पुरपः--(भातिनाटितकेन) प्रसीदन्तु भाषमिश्रा
। अह नेश
कर्मकारी।
प्रथम:-किं शोभनो ब्राह्मण इति कलयित्वा राज्ञा प्रतिग्रहो दत्त ।
पुरपः-शृणुतेदानीम् । अह शक्रानताराभ्य तरवासी धीवर ।
द्वितीयः-पाटच्चर किमस्माभिर्जाति पृष्टा ।
श्याल:--सूचक के पयतु सर्वमनुस्मेण । मैनम तरा प्रतिबधीत |
उभौ---यदावुत्त आज्ञापयति । कम्य ।
--अह जालोद्गालादिभिर्म स्यब धनोपायै
कुटुम्बभरण
करोमि ।
श्याल:---(विहस्य) विशुद्ध इदानामाजीव ।
पुरप:--
सहज फिल यद्विनिदित न खलु तक त्रिवर्जनीयम् ।
पशुमारणकर्मदारुणोऽनुकम्पामृदुरेव धात्रिय ॥
श्याल:-ततस्तत ।
पुरपः-एकस्मिन्दियस खण्न्शो सहितम स्यो मया कल्पितो
यावतस्योदराभ्यन्तर इद रनभासुरमद्गुलीयक हृष्टम् । पश्चादह तस्य
विश्याय दर्शय गृहीता भारमिधे । मारयत या मुञ्चत वा । अयमस्यागम
वृत्तात ।
श्याल:- नानुक विखगधी गोधादी म स्यब च एव नि सशयम् ।
अगुलीयफदर्शनमस्य विमर्शमितन्यम् । रानालमेर गच्छाम ।
रक्षिा तथा । गच्छ अरे गए मेदए ।
(सर्व परिणाम
free

·श्याल:-सूचक इम गोपुरद्वारेऽप्रमत्तौ प्रतिपालयत यावदिद
गुलीयक यथागमन भर्तुनिवेद्य तत शासन प्रतीक्ष्य निष्कामामि ।
उभी-~-प्रविशत्वावृत्त स्वामिप्रसादाय ।
(निष्क्रान्त झ्याल )
प्रथम:-~-जानुक चिरायते खल्वावुत्त ।
द्वितीयःज-अचसरोपसर्पणीया राजान ।
प्रथमः--जानुक प्रस्फुरतो मम हस्तावस्य वधार्थ मुमनस पिनदुम्।
(इति पुस्प निदिशति)
पुरुपः--नाईति भावोऽकारणमारण भारयितुम् ।
द्वितीयः-(विलोक्य ) एप नौ धामी पत्रहस्तो रानशासन प्रती-
क्ष्येतोमुखो दृश्यते । गृधबलिभविष्यसि शुनो मुख वा द्रश्यसि ।
(प्रविश्य)
श्यालः-सूचक मुच्यतामेष जालोपजीवी। उपपन खल्वस्याहुली
यस्यागम ।
सूचक:---यथावुत्तो भणति ।
द्वितीयः :-~-एप यममदन प्रविश्य प्रतिनिवृत्त । (इति पुरुप परि-
मुतबन्धन करोति)
पुरपः-~-(श्याल प्रणम्य ) भर्त अय कीदृशो म आजीव ।
श्याल:~एष भर्नाङ्गुटीयकमूल्यसमित प्रसादोऽपि दापित ।
(इति पुरुषाय स्व प्रयच्छति)
पुरपः- (सप्रणाम प्रतिगृह्य) मत अनुगृहीतोऽस्मि ।
मूचक:-एष नामानुग्रहो यच्छूलादयतार्य हस्तिम्ब धे प्रतिष्ठापित ।
जानुका-~-आयुत्त पारितोषिक थपति तेनालीयफेन भर्नु
समतेन भरितव्यामिति ।

·। श्याला तस्मिन्महाहं रानं भर्तुर्बहुमतमिति तयामि । तस्य दर्शनेन कोप्यभिमतो जनो भर्ग स्मृतः । मुहूतं प्रकृतिगम्भीरोऽपि पर्युन्सुकमना आसीत् । भूवक:---सेवित नामावुत्तेन । जानुका:-~ननु भण अस्य कृते मास्यिकमर्तुरिति । (इति पुरुष- मसूयया पश्यति) पुरुषः--भट्टारक इतोऽधं युष्माकं सुमनोमूल्यं भवतु । जानुक:~ एतावद्युज्यते । श्याल:-~धीवर महत्तरस्वं प्रियवयस्यक इदानी मे संवृत्तः । कादम्बरीसाक्षिकमस्माकं थमसौहृदमिष्यते तच्छौण्डिकापणमेव गच्छामः । (इति निष्मान्ताः सर्वे ) शाकुन्तलम् । टीपा [हा उतारा शकुन्तल नाटतीन माहे. अन्तरेरा विवाहाच्या दुष्यता दिलेली आगठी तिच्या हातातून तळ्यात पटते. तो एक मासा गिरने व जेन्दो तो मासा कोज्याच्या बाब्यात अदकतो तेन्दा कारती गठी कोळ्याजवळ जाते. डोरी विवीत असता शिपाया. पहन पकडा जातो. या आगठीच्या दर्शनाने दुष्यन्ताला शकुननेची माटव होने] भौतिनातिन-म्याल्यासारखे दाखवून, भावमिश्रा--'निनः-सन्मान्य मनुष्य, शब्द मोटे व दिन लोक याच्या नावापुढे बोडला जातो. असें आर्यनित्राः, मिमियः। सूचाव जानुसत्या दोघा रक्षकाची नावे यानि. रास्टिम्य:-एव जारचा मठा. URI: इ-नुकहे या. सेमि नाम आबुटेन-नाम-मोरर. चिरायते-बेटी. 'पिर' पाल नाम गनु. प्रश्न , अयं मंवादी बालनाटयितव्यः । २ या रताचानाल महत्वाची वाक्ये रिहन साया म लिहा.

·३ प्रतिवघ्नोत, भावयितुम् , दापितः, अवतार्य, प्रतिष्ठापितः, विमर्शयितन्यम ही रूपे ओळखून त्यांचा वाक्यात उपयोग करा. ४ जालोद्गालादय., अनुकम्पामृदुः, ययागमनम्, पनहस्त', ग्भबलि', पर्यु. मुकमनाः हे समास सोडवून त्यानी ना सागा, पाठ करा:-चौरैकागारिकत्तेनदस्युताकरमापकाः । प्रतिरोधिपरास्कन्दिपाटचरमलिम्लुचाः। पाठ १३ स्वभाववर्णनम्। सर्वस्य हि परीक्ष्यन्ते स्वभावा नेतरे गुणाः । अतीत्य हि गुणान्सर्वान्स्वभागो मूर्ध्नि वर्तते ॥ १ ॥ विदेशेषु धनं विद्या व्यसनेषु धनं मतिः । परलोफे धनं धर्मः शीलं सर्वत्र वै धनम् ॥ २ ॥ न धर्मशास्त्रं पठतीति कारणं न चापि वेदाध्ययनं दुरामनः । स्वभार एवात्र तथातिरिच्यते यथा प्रहया मधुरं गयां पयः॥३॥ घरं विन्ध्याटव्यामनशनतृषार्तस्य मरणं वरं साकीर्णे तृणपिहितकपे निपतनम् । परं गाय गहनजलमध्ये विलयनं न शीलाद्विभंश भवतु कुलजस्य ध्रुतगतः ॥ १ !! ऐश्वर्यस्य विभूषणं मुजनता सौर्यस्य वाममयमों ज्ञानस्यौपरामः युटस्य विनयो वित्तस्य पान व्ययः ।

·૨૪૮ अक्रोधस्तपसः क्षमा वलयता धर्मस्य निर्व्याजता सर्वेषामपि सर्वकारणमिदं शीलं परं भूपणम् ॥ ५ ॥ काकः पावने रतिं न कुरुते हंतो न कूपोदके मूर्खः पण्डितसङ्गमे न रमते दासो न सिंहासने । कुस्त्री सजनसङ्गमै न रमते नीचं जन सेवते या यस्य प्रकृति. स्वभावनिता केनापि न त्यज्यते ॥ ६॥ मुभाषितानि। टीपा 'वर. .न'श्री गोष्ट पुरवली किंवा पर्सत पडते त्या वाक्यात 'वरम्' व जी गोष्ट नको अथवा त्याज्य त्या वाक्यात न-ननु' अशी अव्यय योजतात मात्र वरम् वन याचा संबंध प्रथमान्त नामाशी मथवा वाक्याशी अमावा-तुमन्नामा अम.नये. श्रुतवता-विधावनः (अत-विधा). १ वेन कारणेन स्वभावा एव परीस्यन्ते । धर्मशास्त्रपटना कि महीय. । शीलाद्विभ्रंशो यदिन भवेत्तहि नर किंकि स्त्रीपुर्यात् । पैन कारणेन सः पोदयं न सेवते। २ रामास सोडवून विपद वरा.बनाननृपात , तृणपिहितरूपः, मुखी, पापमयमः, अफोध., पोदरम्. १ मूर्धन् , गो, भूत्यत् है गन्द चालवा. पाट परा.-(1) शील स्वभावे पद्यते । (२) थलारस्वामरण परिहार विभूरणम् । (३) उसमा शिर: परिय मधा ना मानोरियाम् ।

·पाठ १४ भोजव्याधिनिरासः। एकदा राझो भोजस्य कपाले वेदना जाता । ततस्तत्रत्यैर्भिपावर सम्यक् चिकित्सितापि न शान्ता । एवमतीते सवसरेऽपि न केनापि निवारित स गद । तत श्रीभोजो रोगदु खितमना समीपस्थ शोक्मागरनिमग्न बुद्धिसागर कथमपि सयताक्षरमुवाच वाचम् । बुद्धि- सागर, इत परमस्मद्विषये न कोऽपि भिषग्वरो वसतिमातनोतु । वाग्भटादिभेषजकोशान् निखिलान्स्रोतसि निरस्यागछ । मम देवसमा- गमसमय समायात इति । तठुन्बा सर्वेऽपि पौरजना कवयश्वावरोध- समाजाश्च विगलदस्रासारनयना बभूवु । तत कदाचिदेवसभाया पुरन्दर सफलमुनिन्दमध्यस्थ वीणामुनिमाह । मुने, इदानीं भूलोके का नाम वार्तेति । तता नारद प्राह । मुरनाथ, न किमयाश्चयं विन्तु धारानगरवासी श्रीभोजभूपालो रोगपीडितो नितरामस्वस्थो वर्तते । स तस्य रोगोन केनापि निवारित । तदनेन भोजनृपालेन भिषयरा अपि स्वदेशान्ति कासिता वैवशास्त्रमप्यन्तमिति निरस्तम् । एतदाफमे पुरुहूत सामीपस्था अश्विनीकुमाराविदमाह । मी स्वद्यौ कथमन्त धन्वन्तरीय शास्त्रम् । तदा ताराहनु । अमरेश, देव, न व्यटीक मिद शास्त्र कित्वमर- विदितन रोगेण बाध्यतेऽसौ भोज इति । इन्द्र पप्रच्छ कोऽसावयार्पराग | कि भरतोषिदित । ततस्तावूचतु । देव ज्ञायतेऽय रोग सम्प- गावाम्यामिति । तदेन्द्र स्मयमानमुख. प्राह । तदिदानी युवाम्या ।

·गतव्य न चेदित पर भूलोके भिषक्शास्त्रस्यासिद्धिर्भवेत् । स खल सरस्वतीविलासस्य निकेतन शास्त्राणामुर्ती चेति । तत सुरेन्द्रादेशेन तावुभारपि धृतद्विजन्मवेपो धारानगर प्राप्य द्वारस्थ पाहतु । द्वारस्थ भावा भिपजी काशादेशादागतौ श्रीभोजाय विज्ञापय । तेनावृतमित्यङ्गी कृत वैद्यशास्त्रमिति श्रुवा तत्प्रतिस्थापनाय तद्रोगनिवारणाय चावा सम्प्राप्ती । ततो द्वारस्थ प्राह भो विप्रौन कोऽपि मिपावर प्रोष्ठव्य इति राज्ञोक्तम् । राजा तु केवलमस्वस्थो नायमवसरो विज्ञापनस्येति । तस्मिक्षणे कार्यवशाहिनिर्गतो बुद्धिसागरस्ती दृष्ट्वा को भवन्तानित्य पृच्छत् । ततो तौ यथापूर्वसूचतु । ततो बुद्धिसागरेण तो राज्ञ समीप नीती । ततो राजा तापवलोक्य मुखश्रियामानुषाविति बुद्वाऽऽभ्या शक्यतेऽय रोगो निवारयितुमिति निश्चित्य तो बहु मानितवान् । ततस्तापूचतु । राजन् न भेतव्य रोगो निर्गत । किन्तु कुत्रचिंदेकान्त त्वया भवितव्यमिति । तत राज्ञापि तथा कृतम् । अश्विनीकुमाराभ्या तस्य व्याधिर्नीरोगता नीत । भोजप्रबन्ध । । टीपा चिसिता-पिन् १५५ बरैरणे पातक भू धावि इच्छाकासारखें रूप पण अर्थ साधाव विगलदसासारनयन-विगलन् अत्राणाम् आतार ययो विगलनासारे विगल वासारे जयने यस्य स . नीरोगता नी-बरें पर १ रोगात नृप घुद्धिमागराय पिम् अभ्ययत् । इद नारद बिम् आइ । नारदेव कि कवितम् । तच्छ वा इदेश को पृथ्वी प्रेषिती ।

·२ या गोष्टीतील सर्व भूतकालवाचक धातु विशेषणाबद्दल त्या त्या धातूची
प्रथमभूत किंधा द्वितीयभूतकानी हमें यात्रा
३ शोकसागरनिमम , भिषग्वर , घृतद्विजन्मवेयी, द्वारस्थ , यथापूर्वम्---2
समासाचा विग्रह करून नावे सागा.
४ 'तोंडावर हास्य असलेला, भिऊ नको, आमच्या देशात, स्त्रीसमान,
पार मान दिला' या अर्थाचे गोटाताल शब्द लिहा
पाठ करा-(१) रोगहार्यगदकारो भिपग्वद्या चिकित्सके ।
(२) इन्द्रो महत्वान् मघवा विडोजा पाकशासन ।
वृद्धश्रवा सुनाशीर पुरहूत पुरन्दर ।
पाठ १५
स्वर्गलोकादर्जुनस्य भुवं प्रत्यागमनम् ।
तत कदाचिद्धरिसम्प्रयुक्त महे द्रवाह सहसोपयातम् ।
विधुप्रभ प्रेक्ष्य महारथाना हर्षोऽर्जुन चिन्तयता बभूव ॥ १ ॥
स दीप्यमान सहसाऽन्तरिक्ष प्रकाशयन्मातलिसद्गृहीत ।
बभौ महोल्केव धनान्तरस्या शिखेव चामेलिता विधूमा ॥२॥
तमास्थित सददृशे किरीटी स्रावी नवान्याभरणानि बिभ्रत् ।
धनञ्जयो बजघरमभाव प्रिया पालनपर्वतमाजगाम ॥ ३ ॥
सौलमासाद्य किरीटमाली महेन्द्रयाहादवरुवा तस्मात् ।
धौम्पस्य पादारभिवाय पूर्वमजातशत्रास्तदनन्तर च ।। ४ ।।
धृकोदरस्यापि च वय पादौ माद्रीमुताम्यामभिवादितश्च ।
समेत्य कृष्णा परिसा-ल्प चैनो महोऽभवद्भातुरपहरे स ॥५॥

·अभून तेपा परम प्रहर्षस्तनाप्रमेयेण समेल्य ता । स चापि तान्प्रेत्य किरीटमाली ननन्द राजानमभिप्रशसन् ॥ ६ ॥ ते मातलेश्चकुरतीच हृष्टा सत्कारमध्य सुरराजतुल्यम् । सो यथावच दिवौकसङ्घ पप्रच्छुरेन कुरुराजपुत्रा ॥ ७ ॥ तानप्यसौ मातलिरभ्यनन्दत् पितेव पुनाननुशिष्य पार्थान् । ययो रथेनाप्रतिमप्रभेण पुन सकाश त्रिदिवेश्वरस्य ॥ ८ ॥ गते तु तस्मिन्वरदेवपाहे शात्मज सर्वरिपुप्रमाथी । साक्षासहस्राक्ष इन प्रतीत श्रीमान्स्वदेहादवमुच्य जिष्णु ॥९॥ शक्रेण दत्तानि ददौ महात्मा महाधनान्युत्तमरूपान्ति । दिवाकरामाणि विभूषणानि प्रीत प्रियायै सुतसोममाने ॥१०॥ तत स तेपा दुरपुङ्गवाना ते च सूर्याग्निसमप्रमाणाम् ।। विवर्षभाणामुपविश्य मध्ये सर यथावत्स्थयाबभूव ॥ ११ ॥ सक्षेपतो ये स विशुद्धकर्मा तेभ्य समाख्याय दिव प्रवेशम् । मादीसुतान्या सहित किरीटी मुनाप तामावसतिं प्रतीत ॥१२॥ महाभारतम् । टापा [भ्यासाच्या उपदेशाप्रमाणे शकर, गैर दवावहन अस्त्रे मिळवून इन्द्राच्या स्थानून इन्द्राचा सारपि मातरि पानकोर अर्जुन परत माला या प्रसाचे या शेतात वणन हे ] पा-निरवा या अपमानयमित रूप मुतसोसमाता-द्रोपदी भीम व द्रौपदी याच्या मुलाचे नाव मुत्सोम हो. ९शीत -भासा १२ प्रतीत - आनति । १ या भोगांचा सारांश रास्कृतमध्ये गयरूपाने लिहा, ·२ अर्जुनाला कोणकोणत्या उपमा दिल्या आहेत ते सागून त्याचा अध स्पष्ट करा ३ अर्जुनाला सवलेली विशेषण सागून ती क्शी साम्य आहेत हे दासवा ४ "विजेसारखे देत असलेला, धूर नसलेली, इन्द्राच्या तोडीचा, हजार डोळ्याचा, सूर्यासारखें तेत असलेला' या अर्थाच वरील उतान्यानाल समास साधून त्यांचा विग्रह करा व नावें सागा ५ या वर्णनातील काणता श्लोक तुम्हाला आवडता हे सकारण सागा पाट करा --जिष्णुर्लेखर्पभ शर शनमन्युर्दियस्पति । आराण्डर सहस्राक्ष ऋभुक्षा मेघवाहन ॥ मूर्खपण्डितानाम् । na- कस्मिचिदधिष्ठाने चत्वारो ब्राह्मणा परस्पर मित्रत्वमापना वसन्ति स्म । चालभावे तेषा मतिरजायत । भो देशातर गया विद्याया उपार्जन नियते । अथान्यस्मिन्दिवसे ब्राह्मणा परस्पर निश्चय कृत्या विद्योपार्जनार्थ कान्यकुब्जे गता । तर च विद्यामठे गया पठन्ति । एव द्वादशाव्दानि यावदेकचित्ततया विधाकुरालास्ते सबै समाता । ततस्तैश्चतुर्मिमिलियोक्तम् । धय सर्च विद्यापारे गत्ता | तदुपाच्यार मुस्तापयित्रा स्वदेशे गन्दाम । तर नियनामियुक्ता प्राहाणा उपाध्यायमुकलापयिवानुज्ञा रव्या पुस्तकानि नी वा प्रचन्तिा । यापयति मार्ग यान्ति तारवौ पानी समायाता ! उपविष्टा हो।

·तत्रैकः प्रोवाच । केन मार्गेण गच्छामः । एतस्मिन्समये तस्मिन्पत्तने कश्चिद्वणिक्पुत्रो मृतः । तस्य दाहाथै महाजनो गतोऽभूत् । ततश्चतुर्णा मध्यादेकेन पुस्तकमवलोकितम् । 'महाजनो येन गतः स पन्थाः' इति तन्महाजनमार्गेण गच्छामः । अथ ते पण्डिता यावन्महाजनमेलापकेन सह यान्ति तावदासभः कश्चित्तत्र श्मशाने दृष्टः । अथ द्वितीयेन पुस्तकमुद्घाश्यावलोकितम् । 'आतुरे व्यसने प्राप्ते दुर्भिक्षे शत्रुसङ्कटे । राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः तदहो अयमस्मदीयो बान्धयः । ततः कश्चित्तस्य प्रीवायां लगति । कोऽपि पादौ प्रक्षालयति । अथ यावदिशामवलोकनं ते पण्डिताः कुर्वन्ति तावस्कश्चिदुष्टो दृष्टः । तथोक्तम् । एतत्किम् । तावत्तृतीयेन पुस्तकमुद्घायोक्तम् 'धर्मस्य त्वरिता गतिः । एष धर्मस्तावत् । चतुर्थेनोक्तम् 'इष्टं धर्मेण योजयेत् । अथ तैश्च रासभ उष्टप्रीवायां बद्धः । केनचिद्रजकस्याने कथितम् । यावद्जकस्तेपो मूर्खपण्डितानां प्रहार- करणाय समायातस्तावत्ते प्रनष्टाः । यावदनै किश्चित्स्तोफ मार्ग यान्ति तावत् काचिनद्यासादिता । ततस्या जलमध्ये पलाशपत्रमायात दृष्ट्वा पण्डितेनैकेनोक्तम् । 'आगमिष्यति यत्पत्रं तदस्मास्तारयिष्यति । एतत्कथायित्वा तत्पनस्योपरि पतितो यावनया नीयते तावत्तं नीयमान- मालोक्यान्येन पण्डितेन केशान्तं गृहीत्वोक्तम् । सर्वनाशे समुत्पन्ने अर्ध यजति पण्डितः । अन कुरुते कार्य सनिाशो हि दुःसहः' । इत्युक्या तस्य शिस्छेदो विहितः । अथ तेच पश्चात्ता - ·कश्चिद् ग्राम आसादितः । तेऽपि ग्रामीणैर्निमन्त्रिताः पृथक्पृथागृहेषु नीताः । तत एकस्य सूत्रिका घृतखण्डसंयुक्ता भोजने दत्ता । ततो विचिन्स पण्डितेनोक्तम् । यदीर्घसूत्री विनश्यसि । एवमुक्त्वा भोजनं परित्यज्य गतः। तथा द्वितीयस्य मण्डका दत्ताः । तेनाप्युक्तम् । अतिविस्तर विस्तीर्ण न तद्भवेचिरायुपम् । स च भोजनं त्यक्त्वा गतः । अथ तृतीयस्य वटिकाभोजन दत्तम् । तत्रापि पण्डितेनोक्तम् छिद्रेष्वनः बहुलीभवन्ति । एवं तेऽपि त्रयः पण्डिताः क्षुरक्षामकण्ठा लौकेहर्हास्य- मानास्ततः स्थानात्स्वदेशं गताः । साध्धिदं खलूच्यते । अपि शास्त्रेषु कुशला लोकाचारविवर्जिताः । सर्वे ते हास्यता यान्ति यथा ते मूर्खपण्डिताः ॥ पञ्चतन्त्रम् । दीपा 'कान्यकुब्जे गा-गम् धातूचा उपयोग स्थावाचक शब्दाची द्वितीया योडून परतात. सप्तमी अपवाद समजावी. अशी उदाहरणे या पाठात बरीच आहेत. बादशाब्दानि यावन्'-नारा वपर्यत. यावन् ' या डाव्ययाचा उपयोग 'परत' या यी बालवाचक शब्दाची द्वितीया योजून परतात. 'उत्वलापयित्वा-निरोप घेऊन " "उत्क्राप' या विशेषणाच्या नामधाचे त्यदन्न अव्यय. . 'टा--मित्र' 'चिरायुपम्'-हे रूप बरोबर नाही. चिरायुः' असे पाहिजे, प्रथ १ वास्य पुरी करा-रासभ आत्मनो मित्रमिति तधिन्तित्म यतः......! उष्ट्रो रासभग्रीवायां तैयदः यतः......। नया नीयमानस्य शीर्पमन्येन पण्डितेन जिनं यतः......1 वे सूनिवामण्डकावटियाभोजनं त्यावन्तो यतः........

·२ तेपा मतिरजायत । पण्डितरुटो दृष्ट । पत्रमस्गास्तारयिष्यति । ही तान
वाक्य 'मतम्, अपश्यन् आणि वयम् ' असे शब्द अनुम्म योन योग्य
तने लिहा
३ देशान्तरम्, विद्याकुशला , शिग्दछेद , शुत्क्षामकण्टा , विद्योपार्जनम्-हे
ममास सोडवून नावें सागा
४ अन्यस्मिन् दिवसे, दिशामवलोक्नम् , मित्रत्वमापना , पुस्तके सहिता ,
द्वादशाब्दानि' या शब्दसमुच्चयावद्दल सामासिक शब्द योता.
पाटरा -~-प्रवीणनिपुणाभिनविननिष्णातशिक्षिता ।
वैज्ञानिक कृतमुख कृती कुशल इत्यपि ॥
पाठ १७
गुणप्रशंसा।
गुणा दुर्वन्ति दूतत्व दूरेऽपि यसता सताम् ।
इतकीगन्यमानाय स्सयमायान्ति षट्पदा ॥१॥
गुणरजनसम्पर्काद्याति स्वरूपोऽपि गौरवम् ।
पुषाणामनुपङ्गेण सून शिरसि धार्यते ॥ २ ॥
गुणा सर्वत्र पूपन्ते पितृवशो निरर्धक ।
वासुदेव नमध्यन्ति वमुदेव न मानना ॥ ३ ॥
यदि सन्ति गुणा पुसा विमित्येव ते स्वयम् ।
नहि पस्तूरिकामोद शपरेन निर्यिते ॥ ४ ॥
गुणपत हिश्यन्ते प्रायेण भवन्ति निर्गुणा मुखिन ।
वधनमायान्ति गुफा यथेटसचारिण काका ॥५॥

·१५७ गुणिनि गुणज्ञो रमते नागुणशीलस्य गुणिनि परितोष । अलिरेति बनाकमल न दर्दुरस्त्वेक्वासोऽपि ॥ ६ ॥ गुणा गुणज्ञेषु गुणीभवन्ति ते निर्गुण प्राप्य भवन्ति दोषा । मुस्वादुत्तीया प्रवहन्ति नद्य समुद्रमासाय भवन्त्यपेया ।।७।। गुणेषु यत्न पुरुषेण कार्यो न किञ्चिदप्राप्यतम गुणानाम् । गुणपर्यादुडुपेन शम्भोरलइयामुलचितमुत्तमाङ्गम् ॥ ८ ॥ सुभाषितानि । टीपा नमस्यन्ति-नमस्कार करतात' 'नमस्' पासून नामधातु 'माय -प्रायेण बहुधा' याचा उपयाग सामान्य सिद्धान्त सागताना करतात प्रश्न १ गुणाचे महत्त्व दाखविण्याकरिता कोणकोणती उदाहरणे घेतली आहेत हे दर्शवून त्याचे स्पष्टीकरण करा २ सुस्वादुत्तोया , गुगन , अपेया , एक्वास व निर्गुणा हे समास सोडवून त्यांची नावे सागा ३ निवार्यत, अमाप्यतमम् , गुणाभवन्ति, आध्राय व वसताम् ही रूपे ओळखून त्याचा वाक्यात उपयाग करा ४ शुक-काक, अलि-दुर्दुर, वासुदेव-वसुदेव या नोड्यांचा सुभाषितकाराने कसा काय उपयोग केला आहे? पाठ करा-(१) मधुव्रतो मधुकरो मधुरिग्मधुपालिन । द्विरेफपुष्पलिइनुपट्पामरालयः ॥ (२) भके मण्डूक्क्याभूशालरहवदईरा ।

·पाठ १८ कर्तव्यं सुपरीक्षितम् । अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे पाटलिपुत्र नाम नगरम् । तत्र मणिभद्रो नाम श्रेष्ठी प्रतिवसति स्म । तस्य च धर्मार्थकामकार्याणि कुर्वतो विधिवशाधनक्षय सञ्जात । ततो विभवक्षयादपमानपरम्परया पर विषाद गत । रात्रौ सुप्तश्चिन्तितवान् । यदहमनशन कृत्वा प्राणानुसृजानि । विमनेन व्यर्थजीवितव्यसनेन । एव निश्चय कृत्वा सुप्त । अथ तस्प स्वप्ने पानिधि क्षपणक्रूपी दर्शन गत्वा प्रोवाच । भी श्रेष्टिन् मा व वैराग्य गन्छ । अह पमनिधित्तय पूर्वपुरुषोपार्जित । तदनेने रूपेण प्रातस्वगृहमागमिष्यामि । तत्त्वयाह लछुटप्रहारेण शिरसि ताडनीयो येन कनकमयो भूक्षयो भवामि । अथ प्रात प्रबुद्ध सस्वम स्मरश्चिताचकमारूढस्तिष्ठति | अहो सत्योऽय स्वम विधासयो भविष्यति न ज्ञायते । अथवा नून मिथ्या भाव्य यतोऽह केवल रित्तमेव चिन्तयामि । उक्त च । च्याधितेन सशोकन चितामस्तेन जन्तुना । कामातेनाथ मसेन दृष्ट स्वप्नो निरर्थक ।। एतस्मिन्नन्तरे तर प्राप्त कचिनापितो यथासमयम् । अनान्तो च पधानिर्दिष्ट क्षपणक सहसा प्रादुर्बभूव । अथ स श्रेष्टी तमालोय प्रहटमना यथास नाटदण्डेन त शिरस्यताइयत् । सोऽपि सुवर्णमयो भूत्वा त क्षणादमी निपनिन । भय त स श्रेष्टी निभूत स्वगृहमध्ये ·कृत्वा नापित सन्तोष्य प्रोगच । यदेतद्धन वस्त्राणि च मया दत्तानि गृहाण । भद्र पुन कस्यचिन्नास्येयो वृत्तान्त । नापितोऽपि स्वगृह गत्वा व्यचिन्तयत् । नूनमेत सर्वेऽपि नग्नका शिरसि दण्डहता काञ्चनमया भवन्ति । तदहमपि प्रात प्रभूतानाहय लकुटै शिरसि हन्मि येन प्रभूत हाटक मे भवति । एस चितयतो महता कप्टेन निशाति- चकाम ! अथ प्रभातेऽभ्युथाय वृहलकुटमेफ प्रगुणीकृत्य क्षपणक विहार गत्वा जिनेन्द्रस्य प्रदक्षिणात्रय निधाय जानुभ्यामवनिं गया तारस्वरेणेम श्लोकमपठत् । सा जिह्वा या जिन स्तौति तचित्त यजिने रतम् । तार करौ श्लाघ्यो यो तत्पूजाकरौ करौ ।। एवं सस्तुत्य तत प्रधानक्षपणकमासाद्य क्षितिनिहितजानुचरणो नमोऽस्तु बन्द इत्युच्चार्य लब्धधर्मवृद्धयाशीर्वाद मुखमालिकानुग्रहलब्ध- व्रतादेश उत्तरीयनिबद्धप्रन्थि सप्रश्रयमिदमाह । भगवन्नध विहरणक्रिया समस्तमुनिसमेतेनास्मद्गृहे कर्तव्या साम्प्रत पुस्तकाच्छादनयोग्यानि कर्पटानि बहुमूल्यानि प्रगुणीकृतानि तथा पुस्तकाना लेखनाय लेखकाना च वित्त दत्तमाप्ते । तत्सर्वथा कालोचित कार्यम् । इत्युक्त्वा नापितो गृह गत । तेऽपि सर्वे कर्पटवित्तलोमैन भक्तियुक्तानपि परिचितश्रावकान्परित्यज्य प्रहृष्टमनसस्तस्य गृह ययु । तागृहमध्ये प्रवेश्य द्वार निभूत विधाय स लकुट प्रहार शिरस्यताडयत् । तेऽपि ताध्यमाना एके मृता अये भिन्नमस्तका फूत्कर्तुमुपचक्रमिरे । अत्रान्तरे तमाकन्दमाक्य कोटरक्षपाटेरभिहितम् । भो भो किमय महान्कोलाहलो नगरमध्ये । तद्गम्यतां गम्यताम् । ते च सर्ने तदादेश- ·कारिणस्तातहिता वेगात्तद्गृहं गता । तावद रुधिरणावितदेहाः पलायमाना नग्नका दृष्य । ते स नापितो बद्ध । हतशेधै सह धर्माधिष्टानं नीत । नैर्नापित पृष्टः । भो किमेतद्भवता कुकृत्य- मनुष्टितम् । स आह । किं करोमि । मया श्रेष्ठिमणिभद्रगृहे दृष्ट एब- विधो व्यतिकरः । सोऽपि सर्व मणिभद्रवृत्तान्तं यथादृष्टमकथयत् । तन श्रेष्टिनमाहूय भणितमन्त । भोः श्रेष्टिन् कि त्वया कोऽपि क्षपणको व्यापादितः । ततस्तेनापि सर्व क्षपणकवृत्तान्तस्तेषा निवेदितः। अय तैरभिहितम् । अहो शूलमारोप्यतामसी दुष्टामा कुपरीक्षितकारी नापितः । तथानु- टिने तरभिहितम् । कुदृष्ट कुपरिज्ञातं कुश्रुत कुपरीक्षितम् । तन्नरेण न कर्तव्य नापितेनात यकृतम् ॥ पञ्चतन्त्रम्।

·२ चिन्तितवान् , सन्तोप्य, अभिहितम्, भणितवन्त , पलायमानाः, आरो प्यताम् , ताब्यमाना हों रूपं भोळखून त्याचा वाक्यात उपयोग करा. ३ (१) त्वया क्षपणको व्यापादित । (२) तैनापितो यर । (३) स तान शिरस्यताडयत् । (४) स नापितो रक्षपालधर्माधिष्ठान नीत । या वाक्या तील क्रियापद व कर्मणि भू, धा विशेषणे याबद्दल योग्य ती परोक्षभूतकाळी स्पें योजा व युन्हा तीच वाक्यें प्रयोग बदलून लिहा. ४ अनशनम् , चिन्ताचकम् , यथासमयम् , दण्डहता, हालकुटम् हे समास सोडवून त्याची नावें सागा. पाठ करा-स्वर्ण सुवर्ण क्नक हिरण्य हेम हारकम् । तपनीय शातकीम्भ गाय मर्म क्रम् ॥ चामीर जातरूप महारजतकायने । स्वम कार्तस्वरं जाम्बूनदमष्टापदोनियाम् ॥ पाठ १९ भगवतो विश्वरूपवर्णनम् । पश्यामि देवास्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसद्धान् । ब्रह्माणमीश कमलासनस्थमृतींश्च सानुरगाश्च दिव्यान् ॥१॥ अनेकबा त्रनेत्र पक्ष्यामि त्वा सर्वतोऽनन्तरूपम् । नान्त न मध्य न पुनस्तवादि पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूपम् ॥ २ ॥ किरीटिन गदिन चक्षिण च तेजाराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् । पश्यामि त्वा दुनिरीक्ष्य समन्तादीतानलार्कातिमप्रमेयम् || ३ ॥ ६ ·द्यावापृथिव्योरिदमन्तर हि व्याप्त स्वयकेन दिशश्च सर्वा । दृष्ट्नाद्भुत रूपमुग्र तवेद लोकत्रय प्रत्यथित महामन् ॥ ४ ॥ अमी हि त्वा सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीता प्राञ्जलयो गृणन्ति । स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसद्धा स्तुवन्ति त्या स्तुतिमि पुष्कलामि ॥५॥ रूप महत्ते बहुवक्त्रनेत्र महाबाहो बहुबाहूरुपादम् । वहूदर बहुदष्ट्राकराल दृष्ट्या लोरा प्रव्यथितास्तथाहम् ॥ ६ ॥ नभ स्पृश दीप्तमनेकाणं व्यात्तानन दीप्तविशालनेत्रम् । दृष्ट्वा हि त्या प्रत्र्यषितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शम च विष्णो ॥ ७ ॥ यथा नदीना बहवोडम्बुवेगा समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति । तथा तवामी नरोरवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविश्वलन्ति ॥ ८॥ यथा प्रदीप्त ज्वलन पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धनेगा । तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्तवापि वक्त्राणि समृद्धगा ॥९॥ लेलिह्यसे ग्रसमान समन्तालोकान्समप्रान्वदनैर्मलादि । तेजोभिरापूर्य जगसमग्र भासस्तवोग्रा प्रतपन्ति विष्णो ॥ १० ॥ स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च । रक्षासि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घा ॥११॥ पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुगरीयान् । न त्वसमोऽस्यम्यधिक कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ॥१२॥ श्रीमद्भगवद्गाता । टीपा [शोरणानी अर्जुनाला आपले विश्वरूप दासविले त्या वेळी अर्जुनाने केलेले वर्गन या शेवात आहे] रिहासे-निज धातूचे पौन-पुन्यावा नपुए वचन ·१६३ अभिविञ्चल न्ति (वस्त्राणि)-सर्व बाजूनी पेरणारी सौ. अभि+वि+ज्वल या धातूचें तं. धातु विशेषण, न दिनीया बहुवचन. स्थाने-या शब्दाचा अव्ययार्थी उपयोग 'योग्य आहे' या अर्थी करतात. प्रश्न १ अर्जुनाने केलेलें पद्यमय वर्णन गद्यात लिहा. २ अनेकवाहदरवननेत्रम्, द्यावापृथिव्यौ, प्रालय , चराचरः, त्वत्सम , अप्रतिमप्रमाव या समासाचे विग्रह करून नावें सागा ३ दुर्निरीक्ष्यम् , असमान , नमस्यन्ति, आपूर्य, गरीयान् ही रूपें ओळखा. ४ वरील श्लोकातील १-२ उत्तम कल्पना सागून त्याचे स्पष्टीकरण करा पाठ करा --देवकीनन्दन शौरि श्रापति पुरुपोत्तम । वनमाली बलिष्वसी सारातिरधोक्षन ।। पाठ २० जरासन्धजन्मकथा। आसीत्पुरा तिसृणामक्षौहिणीना पतिर्मगधाधिपतिर्बली राजा बृहद्रथो नाम । स तेजसा सूर्यसकाश क्षमया पृथिवीसम कोधेऽन्तकसम श्रिया च वैश्रमणोपम आसीत् । महावीर्य स काशिराजस्य यमजे रूपद्रविणसमिते सुते उपयेमे । स राजा ताभ्या तथा रराज यथानु रूपाभ्या करेणुभ्या द्विप । अतीते यौवनेऽपि न तस्यापत्यलाभो जात । अतो भार्याभ्या सहित स मृश निर्वेदमगमत् । अत प्रकृतिभिर्वार्य- ·माणोऽपि राज्य परित्यज्याश्रयत्तपोवनम् । तत्रागत महात्मनो गौतमस्य पुत्र चण्डकौशिक सर्वयत्नरतोषयत् । किमर्थं सपत्नीकस्य तवात्रागमन मिति तेन पृष्टो राजावादीत् । भगवन् वशकर पुत्रो मे नास्यतोऽ- पुत्रस्य मे वृद्धत्वे राज्येन किं प्रयोजनम् । अत एवाह वने पत्नीच्या सह तप आचरिष्यामीति । राजैवमुक्त कारुण्यमुपगत स मुनिसत्तम- स्तमप्रवीत् । परितुष्टोऽस्मि राजेन्द्र वर वरयेति । तत सभार्यो बृहद्रथस्त प्रणम्य बाष्पसन्दिग्धया गिरा प्रोवाच । भगवन् राज्यमुत्सृज्य प्रस्थितस्य तपोवनम् । किं वरेणाल्पभाग्यस्य किं राज्येनाप्रजस्य मे ॥ इति । एतछुना क्षुभितेन्द्रियो मुनिनिमगमत्तत्रैवानवृक्षस्प छायाया समुपाविशत् । तत्रोपविष्टस्य तस्योत्सने किमप्यानफल पतितम् । तःप्रगृह्य हृदयेनाभिमन्य पुत्रसम्प्राप्तिकारण तत्फल राज्ञ दत्त्वोवाच । राजन् तर मुतप्राप्तिरचिरागविष्यति । कृतकृत्यस्त्व निवर्तस्व स्वराज्यमिति । एवमृपिणानुज्ञात पत्नीभ्या सहितो नृप पौरनुगत स्त्रपुर विवेश । पश्चास तत्काल पनीभ्या ददौ । ते तदान द्विधा कृत्वा भक्षयामासतु । मुने सम्पवाक्पत्तया तयो फलप्राशनसम्भवो गर्भ समभवत् । तदवस्थे ते दृष्ट्वा नृपति परा मुदममाप । अथ यथासमयमागते काले तयार शरीरशकले प्राजायताम् । तदृष्ट्वा ते उभे उद्विग्ने प्रवेपतु सजीव च प्राणिशफले तत्यजतु । तयोर्धा यी ते शकले मुसवीते कन्या चतुष्पथे जहतु । किन्तु तत्र प्राप्तया जरया नाम राक्षस्या चतुष्पथनिक्षिप्ते पारडे यदेशीयते तदेयमूर्तिधरो धीर कुमार समपद्यत । त दृष्ट्या सा राक्षस्पचिन्तयत् ।

·नार्हामि विषये राज्ञो वसन्ती पुत्रगृद्धिनः । बालं पुत्रमिमं हन्तुं धार्मिकस्य महात्मन. ॥ इति । अतः सा मानुषरूपं धृत्वा वसुधाधिपं गत्वोवाच । हे वृहद्ध एप ते सुतः प्रगृह्यताम् । द्विजातिवरशासनात् पत्नीव्ये जातो धात्रीजन- परित्यक्तोऽयं मया परिरक्षित इति । नृपस्तु कुमारं गृहीचा गृह प्रविवेश । जरया सन्धितो यस्माजरासन्धो भवत्ययमि-युक्त्वा तस्य जरासन्ध इति नाम चकार । महाभारतम् । टीपा उप+यम् (१-आ. प.)-विवाह करणे. 'कि प्रयोजनम् –याय उपयोग' याचा उपयोग करताना उपयुक्त वस्तुबाचा शब्द तृतीयेन योजताल व उपयोग करणारा या अर्थांच्या शब्दाची पछी योजतात. पुनदिन्-मुलाची तीव्र इच्छा धरणारा. ........ अप्रजः प्रक्ष १ वाक्य पुरी करा -(१) सभार्यो वृहद्रथो निवेदमगच्छन् यत (३) स राज्यमत्यजत् यत ........(३) फ्लभक्षणाद्भार्ययोर्गर्भ समभवत् यत .........(४) उभे शक्ले तयोः प्राजायताम् यत २ वैधत्रणोपमः, सपत्नीक, धापसन्दिग्धा, सभार्य , अत्पभाग्यः, हे समास सोडवून त्याची नावे सांगा, ३ या उताऱ्यातील परोक्ष भूतकाळाच्या स्यादद्दल प्र. भूतकाली स्य योजा चप्र. भूतकाळी रूपाबद्दल परानभूतकाळी र योना. ४ सम, दा, सह, म+जन्, रिम् याचा संस्कृत वाक्यात उपयोग करा. पाठ करा -भूर्भुमिरचलानन्ता रसा विश्वम्भरा घिरा । घरा परिनी घरणी क्षोणी च्या काश्यपी क्षिति ॥ सर्वसहा वमुमती वसुधोवी वसुन्धरा । गोना कु पृथिवी पृथ्वी क्षमावनिर्मदिनी मही ।।

·पाठ २१
दिलीपवर्णनम् ।
Me-
वैवस्वतो मनु म माननीयो मनीषिणाम् ।
आसीन्महीक्षितामाद्यः प्रणवश्छन्दसामिय ॥ १॥
तदन्वये शुद्धिमति प्रमूतः शुद्धिमत्तरः ।
दिलीप इव राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविध ॥ २ ॥
व्यूढोरस्को पस्कन्धः शालप्राशुर्महाभुजः ।
आमझर्मक्षम देहं क्षात्री धर्म इवाश्रितः ॥ ३ ॥
आकारसहरापनः प्रज्ञपा सहशागमः ।
आगमैः सहशारम्भ आरम्भसहशोदयः ॥ ४ ॥
रेसामानमपि क्षुण्णादा मनोमन पाम् ।
न व्यतीयुः प्रजास्तस्प नियन्तुमियतयः ॥ ५॥
प्रजानामेव भूत्ययं स ताम्यो यरिमाहीत् ।
मह गुणमुसष्टमाइते हि रसंगी ॥ ६ ॥

·दुदोह गा स यज्ञाय सस्याय मघवा दिवम् । सम्पद्विनिमयेनोभी दधतुर्भुवनद्वयम् ॥१०॥ स वेलावप्रवलया परिखीकृतसागराम् । अनन्यशासनामुर्वी शशासैकपुरीमिर ॥ ११ ॥ तस्य दाक्षिण्यरूढेन नाना मगधवराजा । पत्नी सुदक्षिणेयासीदध्वरस्येव दक्षिणा ॥ १२ ॥ कटत्रवन्तमात्मानमनरोधे महत्यपि । तया मेने मनस्विन्या टप्प्या च वसुधाधिप ॥१३॥ रघुवशम् । टीपा 'वैवस्वत मनु'- सातव्या मनूचे नाव. 'प्रणवश्छन्दसामिव'ज्याप्रमाणे सर्व वेदातील ऋचाच्या आरभी 'ओम्' हा शब्द असतो त्याप्रमाणे 'अन्वमूत्'-'अनु+' या धातूचे तृतीयभूतकाळी तु पु ए वचनी रूप तसेच 'अग्रहीत् 'मह' पासून तु मूपु ए व रूप १दिलीप राजाचे वर्णन मस्कृतमय गद्यरूपात करा २ मनु दिलीप, प्रणव , उर्वी, इदु, मुदक्षिणा, एकपुरी, दक्षिणा या शब्दातील उपमेयवाचा व उपमानवाचा शब्द याच्या योग्य जोध्या रावा ३७८ व १० या श्लोकाचा अर्थ स्पष्ट करा ४ पसन्ध , शाल्पायु, सेनापरिच्छद, अनन्यशासना, नेमित्तय है समास सोडवून नावे सांगा पाठ करा-वकिनी वाहिनी सेना पृतनानाकिनी चमू । पहथिनी बल सेन्य चक्र चानाकमनियाम् ॥

·१६८ पाठ २२ पितरौ नावमन्येत । MH- धवलारये पुरे चको नाम पणिक्पुत्रोऽनिच्छतोरवि पित्रोर्वणि यया स्वर्णद्वीपमगात् । तत्र पञ्च वर्षाण्युपित्वा महाधन चार्जयित्वा अपुर निवतितुमियेष । अत सोऽन्धी रत्नपूरित वहनमारोह । अल्पावशेष गन्तव्ये पारिधी महावातवर्षगाउगेऽम्बुद उन्नदनुदतिष्टत् । समुद्र समुद्भूता महोर्मय पितरावरम-येष किमायात इति विचारयन्स इव गोपात्तप्रवहण निर्मभक्षु । तत्स्था केऽपि तोयस्ता केचिच्च मकरे- भक्षिता । किन्तु चक्र आयु शेपतया पीचिनिर्मलानीत्वा तीरे क्षिप्त । तत्रस्थ स सैदासितातिना पाशहस्तेन केनापि पुरपेणोक्षिप्य पारी- अहिती नीतो लोहमये च गेहे निवेशिन । तत्र स चमो मर्भि भ्रमता तप्तेन लोहेन पण पाट्यमान कमपि पुरषमीक्षाचक्रे । त हटा चास्त पप्रच्छ वस्त्य केनाशुभनेर जीयसीति । म पुरर प्रयुयान ।

·लोहमये गृहे क्षिप्तो न्यस्तं च में मूर्ध्नि ज्वलचक्रामिदं भ्रमत् । स च मासोऽद्य सम्पूर्णस्तथाप्यहं न मुच्य इति । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सकप. श्चमोऽब्रवीत् । अर्थार्थं प्रवसता मयापि पित्रोर्वचनं न कृतम् । अतः प्राप्त तव वित्तं नड्क्ष्यतीति तावशपताम् । अतो यथाशापं द्वीपान्तरार्जितं मम कृत्स्नं धनमब्धौ विनष्टम् । अतः कोऽर्य एतादृशेन जीवितेन मे । देह्येतच्चक्र मे मूर्तिं तव शापश्चापयास्विति । यावञ्चक एवमवदत्तावदिव्या वाणी शुश्रुवे यद्धे खड्ग वं मुक्तोऽसि । चक्रस्य मूर्ध्नि चक्रमेतदर्पयेति । भतश्चक्रशिरसि न्यस्तचक्रः स खङ्गः केनान्यदृश्येन प्राणिना पितृगृह नीतः । चक्रस्तु मूर्ध्नि भ्रमच्चक्र धारयित्वावदत् । पापिनोऽन्येऽपि मुच्यन्तां पृथ्न्या तपातकैरपि । आपापक्षयमेतन्मे चक्र भ्राम्यतु मूर्धनि ॥ इति । तच्छुत्वा नभःस्थिताः पुष्पवृष्टिमुची देवाः परितुष्यैवमब्रुवन् । हे महा- सत्त अनया करुणया ते पापं शान्तं भवतु त्वं च गृहं ब्रज तवाक्षय्यं वित्त भविष्यतीति । देवैरुक्तमात्रेवेव शब्देषु तदायसं चक्रं काप्यदर्श- नता गतम् । तस्मिन्नेव क्षणे कोऽपि विद्याधरकुमारकस्तुष्टेन्द्रप्रेषितं महाचं रत्नसञ्चयं दत्त्वा तं चाङ्के कृत्या धवलाभिधं नगरं तं प्रापयामास यथागतं च जगाम । एवमानन्दितबान्धवश्चक्रः पित्रोरन्तिकं प्राप्य धर्मापरिव्युतस्तत्र स्थितः । क्थासरित्सागरः। टीपा अगा-'इ' धातू . भू. थाळी तु. पु. ए. वचन. 'उक्तमा एव शम्देषु'-दाद उच्चारले नाहीत तेच. सति सप्तमातील भूत. धातुमा. पिता-ग एव हिंवा मात्र आणि एव हे जोडले असता वरील अर्थ दर्शविला जातो.

·१७०
१ चक्रस्य धनं केन कारणेन नष्टम् । केन कारणेन खड्गस्य मूर्ध्नि चन-
मभ्रमत् । किमर्थं तच्चक्रं चक्रेणात्मन शिरसि वान्छितम् । कयं चक्रस्य
सफ्टं निवारितम्।
२ या गोष्टींतील सति सप्तमी किंवा सत पठी याची उदाहरणे दर्शवून
त्याच्या उपयोगाचे स्पष्टीकरण करा.
३ यथागतम्, पाशहस्त., दुराचार , सकृपः, न्यस्तचन. याचे विग्रह
करून नावें सागा.
४ जसें लोह पासून लौह, अयस् पासून आयस, तशी सुवर्ण, रजत व हेमन्
या शब्दापासून होणारी विशेषणे लिहा.
पाठ करा -(१) उत्तमा शिरः शीर्ष मूर्धा ना मस्तकोऽस्त्रियाम् ।
(२) अस्त्री पई पुमान्पाप्मा पाप किल्बिपकल्मपम् ।
क्लपं वृजिननोऽघमहो दुरितदुष्कृतम् ।।
पाठ २३
रामस्य लका प्रति गमनम् ।
--
स हत्वा धालिनं वीरस्तपदे चिरकासिते ।
धातोः स्थान इवादेशं सुग्रीवं सन्यवेशयत् ।। १ ।।
इतस्ततश्च वैदेहीमन्चेष्टुं भर्तृचोदिताः ।
रुपयश्चेरुरातस्य रामस्येर मनोरथाः ॥ २ ॥
प्रवृत्तावुपलब्धाया तस्याः सम्पातिदर्शनात् ।
मारुतिः सागर तीर्णः संसारमिव निर्भमः ॥ ३ ॥

·दृष्टा विचिन्वता तेन लङ्कायां राक्षसीवृता । जानकी विषवलीभिः परीतेव महौषधीः ॥ ४ ॥ तस्यै भर्तुरमिज्ञानमङ्गुलीयं ददौ कपि । प्रत्युद्गतमिवानुष्णस्तदानन्दाश्रुबिन्दुभिः ॥ ५॥ निर्वाप्य प्रियसन्देशः सीतां रक्षवघोद्यतः । स ददाह पुरीं लङ्का क्षणसौढारिनिग्रहः ॥ ६ ॥ प्रत्यभिज्ञानरत्नं च रामायादर्शयत्कृती। हृदयं स्वयमायातं वेदेह्या इव मूर्तिमत् ।। ७ ।। स प्रतस्थेऽरिनाशाय हरिसैन्यैरनुद्रुतः । न केवलं भुवः पृष्ठे योनि सम्बाधवर्मभिः ॥ ८॥ निविष्टमुदधेः कूले तं प्रपेदे विभीषणः । स्नेहादाक्षसलक्ष्म्येव बुद्धिमादिश्य चोदितः ॥ ९ ॥ तस्मै निशाचरैश्वर्य प्रतिशुश्राव राघवः । काले खलु समारब्धाः फलं वघ्नन्ति नीतयः ॥ १० ॥ स सेतुं बन्धयामास प्लवगैलवणाम्भसि । रसातलादिवोमनं शेषं स्वमाय शाणिः ॥ ११॥ तेनोत्तीर्य पथा लङ्का रोधयामास पिङ्गलैः । द्वितीयं हेमप्राकारं कुर्वद्भिरिव वानरैः ।। १२ ॥ रघुवंशम् । टीपा स:-रामः। 'पाती: स्थान इवारेशन्'-धातूच्या ठिंगणी नसें दुसरे बदली रूप या सामा. अर्से 'पा' या थाचा आदेश दिन' मा होतो. 'ससारमिक निर्भनः' निरहंकार मनुष्य जसा मंसारापरीकहे गो तसा.

·६७२
१ या कवितेतील उपमा सागून त्याचे स्पष्टीकरण करा
२ चतुर्थीचे निरनिराखें उपयोग या उताऱ्यात आलेले आहेत त्याचे
स्पष्टीकरण करा
३ १ राम मुग्रीव सिंहासने सन्यवेशयन् । २ स एवगै सेनु बन्धयामास ।
३ स वानरै लदा रोधयामास। ४ मारती रामाय प्रत्यभिज्ञानरत्नमदर्शयन् ।
या प्रयोनक वास्याचा प्रयोग बदला व यांची मूळ वास्ये लिहा.
४ विचिन्वता, उत्तीर्य, चेरु , परीता, निर्वाप्य व प्रतस्थे ही रूपें ओळवून
त्याचा वाक्यात उपयोग करा
पाट करा -कपिस्वगठवगशासामृगवलीमुखा ।
मर्कटो वानर कीश समानार्था हि ते स्मृता ।
पाठ २४
वसन्तसेनागमननिवेदनम् ।
विपक:-भो वयस्य, मणित वसन्तसेनया-भण चारदत्तम्-
जय प्रदापे मयानागन्तव्यम् इति। तत्तयामि र नारल्याऽपरितुणपर
याचितुमागमिष्यति ।
चारदत्तः-धयस्य, आगष्टा परितुष्टा यास्यति ।
चेट:-(प्रविश्य) अयेत मानना
यथा यथा यई पचावण्ड तथा तथा निम्पनि पृष्टचर्म ।
यमा यथा टगनिशातगामथानथा वपते मे हृदयम् ।।

·वश वादयामि सप्तच्छिद्र सुशब्द वीणा वादयामि सप्ततन्त्री नदन्तीम् । गीत गायामि गर्दभस्यानुरूप को मे गाने तुम्बुरुरिदो या ।। आज्ञप्तोऽस्म्यार्यया वसन्तसेनया-'कुम्भीलक, गच्छ त्यम् । ममागमन- मार्यचारुदत्तस्य निवेदय ' इति । तद्यावदार्यचारुदत्तस्य गेह गच्छामि । एष चारुदत्तो वृक्षवाटिकाया तिष्ठति । एषोऽपि स दुष्टबटुक्स्तद्याव- दुपसामि । कथमाच्छादित द्वार वृक्षपाटिकाया । भवतु । एतस्य दुष्टवटुकस्य सज्ञा ददामि । ( इति लोप्टगुटिका क्षिपति) विदूपक:-अये, क इदानीमेष प्राकारवेष्टितमिव कपित्य मा लोप्टकैस्ताडयति । चारुदत्तः-आरामप्रासादवेदिकाया क्रीडभि पारात पातित भवेत् । विदूपक:-~~दास्या पुत्र दुष्ट पारावत, तिष्ठ तिष्ठ यावदेतेन दण्ड- काष्ठेन सुपकमिय चूतफल्मस्मा प्रासादाद्भूमौ पातयिष्यामि । (इति दण्डकाष्ठमुद्यम्य घावति) चारुदत्त:--(यज्ञोपवीत आकृष्य) वयस्य, उपपिश । किमनेन । तिष्टतु दयितासहितस्तपस्वी पारायत । चेट: :-कय पारारत पश्यति । मा न पश्यति । भवतु । अपरया लोटगुटिकया पुनरपि ताटयिथ्यामि विदूपर:-(दिशोऽवलोक्य) कथ कुम्भीलक । तद्यावदुपसर्पामि । अरे कुम्भीलक प्रविश । स्वागत ते । चेटः-(प्रनित्य) आर्य, बन्दे । पिपक:--अरे, कुन त्वमीदृशे दुर्दिनेऽन्धकार आगत । चेट:--ओ, एषा सा। ।

·चेट:--(सहासम्) अरे, नहि नहि ।
विदूषकः-भवतु । संशये पतितोऽस्मि । (विचिन्त्य) भवतु ।
चारुदत्तं पुनरपि प्रक्ष्यामि । (पुनर्निऋत्य चारुदत्तं तथैवोदाहरति )
चारुदत्तः--वयस्य, सेना।
विदूपका--(चेटमुपगम्य ) अरे दास्याःपुत्र,
सेना ।
चेट:-अरे, द्वे अप्येकस्मिकृत्वा शीघ्र भण।
विदूषकः-सेनावसन्ते।
चेट:-ननु परिवर्य भण ।
विदूषक:-(कायेन परिपृत्य ) सेनाबसन्ते ।
चेट:- ओ मूर्ख बटुक, पढ़े परिवर्तय ।
विदूपक:-(पादौ परिवर्त्य ) सेनावसन्ते ।
चेट:---अरे मूर्ख, अक्षरपदे परिवर्तय ।
विदूषकः-(विचिन्त्य ) वसन्तसेना।
चेट:~-एपा साऽऽगता।
विपकः-तद्यावच्चारुदत्तस्य निवेदयामि । (उपमृत्य) भो
चारुदत्त, धनिकस्त आगतः ।
चारुदत्तः--कुतोऽस्मरकुले धनिकः ।
विदूपक:-यदि कुळे नास्ति, तद्वारेऽस्ति । एषा वसन्तसेना-
SSगता ।
चारुदत्तः-वयस्य, किं प्रतारयसि ।
विपकः--यदि मे वचने न प्रत्ययसे, तदिमं कुम्भीटकं पृच्छ ।
अरे कुम्भीलक, उपसर्प।
चेट:-आर्य, चन्दे ।

·चारुदत्तः–भद्र, स्वागतम् । कथय सय प्राप्ता सन्तसेना ।
चेट: -एपा साऽऽगता वसन्तसेना।
चारुदत्तः--(सहपम् ) भद्र, न कदाचिपियवचनं निष्फलीकृतं
मया । तद्गृह्यतां पारितोषिकम् । (इत्युत्तरीयं प्रयच्छति)
चेट:--(गृहीत्वा प्रणभ्य सपरितोषम् ) यापदार्याया निवेदयामि ।
(इति निष्क्रान्त )
मृच्छकटिकम् ।
टीपा
चारदत्ताकडे वसन्तसेनेने ठेव ठेवलेले दागिने चोरीला गेले म्हणून परतफेड करण्या-
करिता चारदत्ताने आपल्या स्त्रीच्या गळ्यातील रत्नार पाठविला. तेन्दा चारुदत्ता।
भेण्याकरिता आपण येत आहों असा निरोप पावला. त्या वेळचा हा सवाद आहे )
दास्याः पुन-हा अपशब्द म्हणून योजतात.
दा, नि+विद (१) या धातूचा उपयोग पष्ठीदरोवर केलेला आहे. तो अपवाद समजावा.
१ हा संवाद मुलााहन पाट करवून घ्यावा,
२ या संवादातील हास्यरसपर वाक्य सागा.
३ चाहदसाया मोटेपणा दर्शविणारी वायये सागा,
५ निप्परीनम, परिवर्य, वासायसे, पातपियामि, पीडदि-ही रूपं
श्रीळवून त्याचा वाश्यात उपयोग करा.
पाट करा -(१) भाराम स्यादुपवन त्रिम बनमेव यत् ।
अमात्यगणि रागेदोपवने वृक्षवाटिशा॥
(२) वृक्षो मारह शासी पिटपी पादपस्तः ।
अनीसह फुटः गाल पराशी मागमा ।

·पाठ २५
अजविलापः ।
वपुपा करणोहितेन सा निपतन्ती पतिमप्यपातयत् ।
ननु तलनिकविन्दुना सह दीपार्चिरुपति मेदिनीम् ॥१॥
विललाप स बाप्पगद्गद सहजामप्यपहाय धीरताम् ।
अभितप्तमयोऽपि मार्दन भनते कैव कथा शरीरिपु ॥ २ ॥
स्त्रगिय यदि जीवितापहा हृदये किं निहितान हति माम् ।
विषमप्यमृत चिद्भवेदमृत वा विषमीश्वरेच्छया ॥३॥
अथ वा मम भाग्यविप्लवादशनि कल्पित एप वेधसा ।
यदनेन तरुन पातित क्षपिता तद्विटपाश्रिता लता ॥ ४ ॥
कृतवत्यसि नारधीरणामपराद्धेऽपि यदा चिर मयि ।
कथमेकपदे निरागस जनमाभाष्यमिम न मन्यसे ॥ ५ ॥
मनसापि न विप्रिय मया कृतपूर्व तर किं जहासि माम् ।
ननु शब्दपति क्षितेरह यि मे भावनिवधना रति ॥ ६ ॥
कुमुमोत्खचितावलीमृत्तश्चलय-भृङ्गरुचस्तवालकान् ।
करभोर करोति मारुतस्त्वदुपावर्तनशदि मे मन ॥ ७ ॥
तदपोहितुमर्हसि प्रिये प्रतिबोधेन विपादमाशु मे ।
अलितेन गुहागत तमस्तुहिनादेरिय नक्तमोपधि ॥ ८॥
शशिन पुनरेति शर्वरी दयिता द्वद्वचर पतत्रिणम् ।
इति तौ विरहान्तरक्षमौ कथमत्य तगता न मा दहे ॥९॥

·नवपद्धवसंस्तरेऽपि ते मृदु दूयेत यदङ्गमर्पितम् । तदिदं विपहिष्यते कथं यद वामोरु चिताधिरोहणम् || १० ॥ कलमन्यमृतासु भापितं कलहंसीपु मदालसं गतम् । पृपतीषु विलोलमीक्षितं पवनाधूतलतासु विभ्रमः ॥ ११ ॥ समदु.खसुख• सखीजनः प्रतिपचन्द्रनिमोऽयमात्मजः । अहमेकरसस्तथापि ते व्यवसायः प्रतिपत्तिनिष्ठुरः ॥ १२ ॥ गृहिणी सचिव सखी मिथः प्रियशिष्या लटिते कलाविधी । करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां यद किं न मे हतम् ॥ १३ ॥ रघुवंशम्। टीपा [अन राजाची स्त्री इन्दुमी बागेत असताना आकाशातून तिच्या हातावर पुलाची माळ पढन्यामुळे मरण पावली. त्या वेडच्या अन राजाच्या शोकाचे वर्णन वरील उतायात माहे] 'मनु-गरोधर'-जोर देण्यारिला योजतात. 'बागदादम्-बाथैः गई यथा स्या तया-प्रथूना कंठ दाटून. गर्व:-पूर्व : (मुरमुर समास). ज्या वेटेग समासातील पाची रचना मुख्य समासाप्रमाणे मी नमते त्या वेग पा समामाला 'गुमर' सनम अभATT. दियरः पत्री-डीने जागरा पक्षी-चावा.

·पाठपरा अन प्रतीकोऽवयवोऽपनोऽथ क्लेवरम् । गान वधु संहनन गरीर वर्म विग्रह ॥ कायो देह श्रीयपुसो त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनू ॥ पाठ २६ पञ्चतन्त्रस्य प्रस्तावना। अस्ति दाक्षिणासे जनपदे महिलारोप्य नाम नगरम् । तत्र सकलार्थि- सार्थकल्पद्रुम सकलकलापारङ्गतोऽमरशक्तिर्नाम राजा बभूव । तस्य त्रय पुत्रा परमदुर्मेधसो वसुशक्तिरुप्रशक्तिरनेकशक्तिश्चेतिनामानो बभूवु । अथ राजा ताशास्त्रनिमुखानालोक्य सचियानाहूय प्रोगच भो ज्ञात- मेतद्भवद्भिर्यन्ममैते पुत्रा शास्त्रपिमुखा विवेकरहिताश्च । तदेता-पश्यतो मे महदपि राज्य न सौख्यमावहति । अथवा साधिदमुच्यते । किं तया क्रियते धे-वा या न सूते न दुग्धदा। कोऽर्थ पुत्रेण जातेन यो न विद्वान भक्तिमान् ।। तदेतेपा यथा बुद्धिप्रकाशो भपति तथा कोऽप्युपायोऽनुष्ठीयताम् । अन च महत्ता वृत्तिं भुञ्जानाना पण्डिताना पञ्चशती तिष्ठति । ततो यथा मम मनोरथा सिद्धि यान्ति तथानुष्ठीयतामिति । तत्रैक सुमति- नामा प्राह । प्रभूतकालज्ञेयानि शब्दशास्त्राणि तत्सक्षेपमात्र शास्त्र किञ्चिदेतेपा प्रबोधनार्थ चिन्यतामिति । उक्त च यत अनन्तपार किल शब्दशास्त्र स्वल्प तथायुर्वहवश्च विघ्ना । सार ततो ग्राह्यमपास्य फल्गु हसर्यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात् ।।

·१८० तदत्रास्ति विष्णुशर्मा नाम ब्राह्मणः सकलशास्त्रपारंगतरछात्रसंसदि लब्धप्रीतिः । तस्मै समर्पयत्वेतान् । स नूनं द्राक्प्रबुद्धान् करिष्यतीति । स राजा तच्छ्या विष्णुशर्माणमाहूय प्रोवाच । भो भगवन् मदनुग्रहार्थ- मेतानर्थशास्त्रं प्रति द्राग्यथानन्यसहशान्विदधासि तथा कुरु । तदहं स्वा शासनशतेन योजयिष्यामि । अथ विष्णुशर्मा त राजानभूचे। देव, श्रूयता में तथ्यवचनम् । नाहं विद्याविक्रय शासनशतेनापि करोमि । पुनरेतांस्तव पुत्रान्मासपटकेन यदि नीतिशास्त्रज्ञान्न करोमि तत. स्वनाम- सागं करोमि । अथासी राजा तां ब्राह्मणस्यासम्भाव्या प्रतिज्ञां श्रुत्वा ससचिवः प्रहृष्टो विस्मयान्वितस्तस्मै सादरं ताकुमारान्समयं परा निर्वृतिमाजगाम । विष्णुशर्मणापि तानादाय तदर्थ पञ्च तन्त्राणि रच- यिचा पाठितास्ते राजपुत्राः । तेऽपि तान्यधीय मासषटकेन यथोक्ताः संवृत्ता' । ततः प्रभृत्येतत्पञ्चतन्त्रकं नाम नीतिशास्त्र वालावबोधनार्थं भूतले सम्प्रवृत्तम् । किंबहुना । अधीते य इद नित्यं नीतिशास्त्रं शृणोति च । न पराभनमामोति शमादपि कदाचन ।। पचतन्त्रम्। टीपा दुरस -दृष्टा मेधा येशा ते. मेरा व प्रजा या रामापूर्वी सु व दुम् हे सर यदुनील समामात असयाम त्याची में समामाचे शेवरी मेग्म् व प्रजम् भशी होतात. "श प्रति-अर्थशास्त्रामधी' 'श्री' या अभ्ययाचा उपयोग लियान नामांररोगर प्रश्न 1 राजा सचिवानाय मिव । यो राजपुत्रागा प्रबोधनाचं योग्य ।

·विष्णुशर्माण राजा किमवदत् । कि प्रतिवचन विष्णुशर्मण । पचतन्त्रा
भूतले कथ सम्प्रतम् ।
२ या गोटीतील ५ तत्पुरुष च ५ बहुधीहि समास सागा व त्याचा विग्रह करा.
३ कोऽर्थ , यथा-तथा, अथ, समर्पय, प्रभृति याचा सस्कृत वाक्यात
उपयोग करा.
४ पयराती, चिन्त्यताम्, अपास्य, असम्भाव्या, अधील ही र ओळखून
त्याचा वाक्यात उपयोग करा
पाठ करा --इच्छा काइक्षा स्टहेश नृद चाचा लिप्सा मनोरथ ।
कामोऽभिरापस्तर्पश्च सोऽत्यर्थ लालसा द्वयो ।
पाठ २७
सन्तोषप्रशंसा।
सन्तोपामृतवृताना यासुख शान्तचेतसाम् ।
कुत्तस्तद्धनलुब्धानामितश्वेतश्च धावताम् ॥ १ ॥
अकृत्वा परसन्तापमगवा खलनम्रताम् ।
अनुत्सृज्य सता वम यत्स्वल्पमपि तद्वहु ।। २ ॥
अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतस ।
सदा सन्तुष्टमनस सर्वा सुखमया दिश ॥ ३॥
सर्प पिबति पवन न च दुर्वलास्ते
शुष्कैस्तृणैर्वनगजा बलिनो भवन्ति ।
कदै फलैर्मुनिवरा क्षपयति काल
सतोष एव पुरुषस्य पर निधानम् ॥४॥

·चयमिह परितुष्टा वन्कलेव च राम्या सम इह परितोपो निर्विशेपो विशेष । स हि भाति दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान् को दरिद्र ॥ ५ ॥ गन्धाट्या नामडिका मधुकरस्यक्त्वा गतो मूधिको ता दृष्ट्वान गत स चन्दनयन पथा सरोज गत । बद्धस्तर निशाफरेण सहसा रोदिससी मन्दधी सन्तोषेण रिना परामपद प्रामोति सर्यो जन ॥ ६ ॥ गुमाधिशानि।

·पाठ २८ अवन्तीनाथस्तारापीडः। अस्ति सकलत्रिभुवनललामभूता विजितामरलोकयुतिरबन्तीपूजयिनी नाम नगरी । तत्र च भगवान्महाकालाभिधान उत्सृष्टकैलासवासप्रीतिः स्वयं निवसति । तस्यां नगयों नलभगीरथदशरथप्रतिमो भुजवलोपार्जित- मण्डलो मतिमानुःसाहसम्पन्नोऽधीतधर्मशास्त्रोऽवतार इव धर्मस्य परि- हेतप्रजापाटो राजा तारापीडो नामाभूत् । तस्य च राज्ञो नीतिशास्त्रमयोग- कुशलो महत्स्वपि कार्यसङ्कटेष्वविषण्णधीरमात्यो ब्राह्मणः शुकनासो नामासीत् । स राजा बाल एवं सुरकुञ्जरकरपीवरेण बाहुना विजित्य सप्तद्वीपवलयां वसुन्धरा तस्मिञ्शुकनासनाम्नि मन्त्रिणि मुहृदीव राज्य- भारमारोप्य सुस्थिताः प्रजाः कृत्वा प्रायो यौवनमुखान्यनुबभूव । शुक्नासोऽपि महान्तं तं राज्यभारमनायासेनैव प्रज्ञाबलेन बभार । यथैव राजा सर्वकार्याण्यकात्तिद्वदसाववि द्विगुणीकृतप्रजानुरागश्चके । एवं मन्त्रिनिवेशितराज्यभारस्य तस्य राज्ञो यौवनसुखमनुभवतः कालो जगाम | भूयसा च काटेनान्येपामपि जीवलोकसुवानां प्रायः सामन्तं ययौ । एकं तु सुतमुखदर्शनमुखं न टेगे। यथा यथा च यौवन- मतिमाम तथा तथा विकटमनोरथस्यानपत्यताजन्मावर्धत सन्तापः । नरपतिसहस्रमप्यसहायमिर चक्षुमन्तमप्यन्धामिय भुवनाउम्बनमपि निरा. लम्भनमिवात्मानममन्यत । आसीच तस्य महिपी विलासरती नाम रिमुवनविस्मयजननी ·सकलान्त पुरप्रधामभूता चन्द्रलेखेव हरजटाकलापस्य चन्द्रिकेव चन्द्रमसः । एकदा च तारापीडस्तदापासगतश्चिन्तास्तिमितदृष्टिना शोकमूकेन परि- जनेन परिवृता वामकरतलनिहितमुखकमलां सुनिबिटपर्यङ्किकोपविष्ट रुदती ददर्श । कृतप्रत्युत्थाना च ता तस्यामेय पर्यविकायामुपवेश्य भीतभीत इव भूपालस्तामवादीत् । देवि किमर्थमन्तर्गतगुरुशोकभारमशब्दं रुद्यते । अतिनिपुणं चिन्तयन्न पश्यामि खलु स्खलितमरुपमप्यात्मनस्त्वद्वि- पये । त्वदायत्तं हि मे जीवितं राज्यं च । कथ्यतां सुन्दरि शुचः कारणमिति । यदा विलासवती न किमपि प्रतिवचः प्रतिपेदे तदा नृपः परिजनं शोककारणमपृच्छत् । सदा मकरिका नाम सततप्रयासन्ना दास्यवदत् । महाराज अद्य चतुर्दशीति भगवन्तं महाकालमर्चितुमितो गतया तन्न महाभारते वाच्यमाने श्रुतमपुत्राणां किल न सन्ति लोकाः शुभाः। पुनानो नरकानायत इति पुत्र इति। एत्तछुवा भवनमागस परिजनेन सशिर प्रणाममभ्ययमानापि नाहारमभिनन्दति नोत्तरं प्रति- पद्यते केवलमविरटबाष्पं रोदितीति। तदा तारापीडस्ता सान्त्वयितुं प्रयेते। कादम्बरी। टीपा अभूत, आपत् , अबादी ही अनुक्में , १ क क या पानी : मूतयारी. पु. सीहोर गरोपयनि-निपनि ज्याच्यावर (भार) रामावयाचा त्याची सापनी यो १ विजिनामरी, गादीपवलया, परिहामापीठ, नाशिबप्रयोग- पुसल , निभुवनविस्मयजननी-~ही कोगकोणत्या नामाची करणे भारत ₹ गागून त्याचा पापं सांगा.

·२ परील उतान्यातील कोणतीहि १० परोक्षभूतकाळी रूपे घेऊन त्याच
धातूची तृतीयपुरुषी परोक्षभूतकाळी सर्व रूपें लिहा
३ चन्द्रिका-चन्द्रमा, चन्द्रलेसा-हरजटाक्लप याचा उपमार्थी उपयोग
केलेला आहे तो कोणासधी आहे हे सामा,
४ नरपते सन्तापस्य किं कारणम् । विलासवत्या शुच किं कारणम् ।
पाठ करा -शिशुत्व शैशव बाल्य तारुण्य योवन समे।
स्यात्स्थाविर तु वृद्धत्व वृद्धसहेऽपि वार्द्धकम् ।।
पाठ २९
रामेण कुशलवपरिग्रहः।
sion-
अथ प्राचेतसोपज्ञ रामायणमितस्तत ।
मैथिल्यो कुशलवी जगतुर्गुरचोदितौ ॥ १ }}
वृत्त समस्य वाल्मीके कृतिस्तो किलास्वनी ।
किं तयेन मनो हर्तुमल स्यातां न शृण्वताम् ॥ २ ॥
रूपे गीते च माधुयं तयोस्तम्झनिदितम् ।
ददर्श सानुजो राम शुश्राव च कुतूहुली ।। ३ ।।
तद्गीतश्रवणकामा ससदश्रुमुखी वभौ ।
हिमनिष्यन्दिनी प्रातर्निर्मातेय वनस्थली ॥ ४ ॥
वयोवेविसवादि रामस्य च तयोस्तदा ।
जनता प्रेक्ष्य सादृश्य नाक्षिकम्प व्यतित ॥५॥

·उभयोर्न तथा लोकः प्रावीण्येन विसिमिये । नृपतेः प्रीतिदानेषु चीतस्पृहतया यथा ॥ ६ ॥ गेये केन विनीता वां कस्य चेयं कृतिः कवेः । इति राज्ञा स्त्रयं पृष्टी ती वाल्मीकिमशंसताम् ।। ७ ॥ अथ सावरजो रामः प्रात्रेतसमुपेयिवान् । उरीकृत्यात्मनो देहं राज्यमस्मै न्यवेदयत् ॥ ८ ॥ स तायाख्याय रामाय मैथियौ तदामजी कविः कारणिको पत्रे सीतायाः सम्परिग्रहम् ॥ ९ ॥ तात शुद्धा समक्षं नः स्तुपा ते जातवेदसि । दौराम्यादक्षसस्तां तु नात्याः श्रद्दधुः प्रजा. ॥ १० ॥ ताः स्वचारित्र्यमुद्दिश्य प्रत्याययतु मैथिली । ततः पुत्ररतीमेना प्रतिपत्स्ये त्वदाज्ञया ॥ ११ ॥ इति प्रतिश्रुते राज्ञा जानकीमाश्रमान्मुनिः । शिष्यरानाययामास स्वसिद्धि निपमैरिव ॥ १२ ॥ रघुवंशम् । टीपा वामीवीचे मात्रमात सतेने शलांना जन्म दिला. रामाने अपने गांभिणय रमारिता सर्व पाना बोनाविन. याप्रमाणे पाभीकि लवाशाला गेले. रामने राभा बोलाविली व त्या वेष कुशलवाना रामायणाचे गायन लि. नर बाभीयानी सोती, पुसब एब यांचा स्वीकार बरण्यास रामाम सागितले ] माधैतमस्य उपचा- प्रामोपचेम्-प. तुम ममाम. 'उप'-'सा:मिसान' समशेवटी मीसनाम नमक निगी तो. '+पा-विपास रेत याचा उपयोग याच्यावर विभाग देवावयाचा' यी हिनीया योन रा. समिति निवभार--पाना मुनि ने माने रिट सागर (स्याना कामी पनि) ·१८७ प्रश्न १ लोक केन कारणेन विस्मितो जात ! रामस्तौ वाली विमपृच्छत् । वाल्मीविना राम कि प्रार्थित । सीतापरिग्रहमुद्दिश्य राम क्मिवदत् । २ जगतु , शृण्वताम् , उपेयिवान्, उरीकृत्य, प्रत्याययतु ही रूपें ओळखून त्याचा वाक्यांत उपयोग करा ३ विनरस्वनी, सावरज , अक्षिकम्पम्, अश्रुमुखी, प्रीतिदानम्, निवाता हे समास ओळखून त्याची नावें सागा ४ नि+विद् (प्र), नी (न), आ+ ख्या, अल्म्, यथा-तथा याचा सस्कृत वाक्यात उपयोग करा पाठ करा--(१) उपज्ञा ज्ञानमाद्य स्याज्ज्ञात्वारम्भ उपक्रम । (0) छानान्तेवासिनी शिष्ये । पाठ ३० चन्दनदासनिग्रहः । (चन्दनदासेन सह प्रविशति शिष्य ) शिप्यः--इत इत श्रेष्टिन् । चन्दनदास:---(स्वगतम्) चाणक्ये अकरणे सहसा शब्दायितस्यापि जनस्य । निर्दोषस्यापि शङ्का किं पुनर्मम जातदोषस्य ।। तस्माद्भणिता मया धनसेनप्रमुखा निजनिवेशसस्थिता कदापि चाणक्यहतको गेह विचिनोति । तस्मादवहिता निर्माहत भर्तुरमाय- राक्षसस्य गृहजनम् । मम तावयद्भवति तद्भवचिति ।

·शिष्यः--भो श्रेष्टिन् , इत इत । चन्दनदास:--अयमागच्छामि । (उभी परिकामत) शिप्यः-(उपमृत्य) उपाध्याय, अय श्रेष्ठी चन्दनदास । चन्दनदासः-~-जयत्वार्य । चाणक्यः-(नाट्येनावलोक्य) श्लेष्ठिन् , स्वागतमिदमासनमास्यताम् । चन्दनदास:-~-किं न जानात्यार्यो यथानुचित उपचारो हृदयस्य परिभवादपि दु खमुत्पादयति । तस्मादिहयोचिताया भूमावुपविशामि । चाणक्यः-भी श्रेष्टिन् , मा मैवम् । सम्भावितमेवेदमस्मद्विध- भरत । तदुपविश्यतामासन एव । चन्दनदासः-(स्वगतम् ) उक्षिप्तमनेन दुष्टेन किमपि । (प्रकाशम्) यथार्य आज्ञापयति । (उपविष्ट ) चाणायः--भो घेटिन् च दनदास, अपि सञ्चीयन्ते सव्यवहाराणा वृद्धिलाभा । चन्दनदासः--(स्वगतम् ) अन्यादर शड्डनीय । (प्राशम् ) अम किम् । आर्यस्य प्रसादेनाखण्टिता मे वणिज्या। चाणक्य: :-न खलु च द्रगुप्तदोषा अतिक्रान्तपार्थिवगुणास्मारयति । प्रानी । चन्दनदास:-(यणा विधाय) शान्त पापम् । शारदनिशासमुद्गते- ना पूर्णिमाचद्रेण च द्रप्रियाधिक न दति तय । चाणाया--भी श्रेप्रिन्, यद्येव प्रीनाम्य प्रतिभ्य प्रतिनिया मिति राजान । चन्दनदास:-~~-भातापय पार्य कियदरमा जनादियत इति ।

·, चाणक्यः--भो. श्रेष्ठिन् , चन्द्रगुप्तराज्यामिद न नन्दराज्यम् । यतो नन्दस्यैवार्थरुचेरर्थसम्बन्ध प्रीतिमुत्पादयति । चन्द्रगुप्तस्य तु भवतामपरितेश एव । चन्दनदास:-अनुगृहीतोऽस्मि । चाणक्य:-भोः श्रेष्टिन् , स चापरिश कथमाविर्भवतीति ननु भनता प्रष्टच्या स्म । चन्दनदासः~आज्ञापयत्वार्य । चाणक्यः-सक्षेपतो राजन्यविरुद्धाभिवृत्तिमिर्भवितव्यम् । चन्दनदासः--आर्य, क. पुनरधन्यो राज्ञा विरुद्ध इत्यार्येणावगम्यते। चाणक्यः-भवानेव तावप्रथमम् । चन्दनदासः--(कर्णी पिधाय) शान्त पापं शान्तं पापम् । कीदृश- स्तृणानाममिना सह विरोध । चाणक्य:--अयमीदृशो विरोध । यस्वमद्यापि राजापथ्यरारिणो- अमात्यराक्षसस्य गृहजन स्वगृहमभिनीय रक्षसि । चन्दनदास:-आर्य, अलीकमेत केनाप्यनभिज्ञेनार्यस्य निवेदितम् । चाणक्य:--भो श्रेष्टिन् , जलमाशङ्कया । भीता पूर्वराजपुरषा. पौराणामनिनामपि गृहेषु गृहजन निक्षिप्य देशान्तर ब्रजन्ति । तत- स्तप्रन्टादन दोषमुन्पादयति । चन्दनदास:-एव नु इदम् । तस्मिन्समयेऽस्मद्गृह आसीदमाय- राक्षसस्य गृहजन । चाणस्य:--पूर्वमन्नमिदानीमासीटिति परस्परविरोधिनी यचने । चन्दनदामः एतावदेवास्ति मे वारम् ।

·चाणक्यः~-मो. श्रेष्ठिन् , चन्द्रगुप्ते राजन्यपरिग्रहन्टलानाम् । तत्समर्पय राक्षसत्य गृहजनम् । अच्छउं भवतु भवनः । चन्दनदास:---आर्य, ननु विज्ञापयामि तस्मिन्समय आसीदस्म- गृहेऽमायराक्षसस्य गृहजन । चाणक्य:--अवेदानी क गत. । चन्दनदास:-न जानामि । चाणक्यः--(स्मित कृत्या) कथं न ज्ञायते नाम | मो श्रेटिन् , शिरसि मयमतिदूरे तत्प्रतीकार । अन्यच्च चन्द्रगुप्तममान्य- राक्षल समुच्छेस्यतीति मा मैवं मस्था । (नेपथ्ये क्लार ) चाणक्य:-~-शाहरय, ज्ञायता किमतत् । शिप्य: -तथा । (इति निष्कम्य पुन प्रविश्य) उपाध्याय, एप राज- चन्द्रगुप्तस्याज्ञया राजापथ्यकारी क्षपणको जीवसिद्धि सनिकार नगरान्निर्वास्यते । चाणक्य:-क्षपणक, अहह । अपना अनुभव राजापध्यकारि- त्वस्य फलम् । भो श्रेछिन् चन्दनदास, एवमयमपध्यकारिपु तीक्ष्ण- दण्डो राजा । तक्रियता पाय मुद्रच. | समर्म्यता राक्षसगृहजनः । चन्दनदास - नास्ति मे गेहेऽमान्यगृहजन । चाणक्य:-राजापत्यकारिपु तीक्ष्णदण्डो न मर्पयिष्यति राक्षस. कलनाच्छादन भगत । तदक्ष परकटनेणा मन का जीवित च । चन्दनदास:-~आर्य, किं में भय दर्शयमि । सन्तमपि गेहेऽमान्य- गृजन न ममर्पयामि, किं पुनरमन्तम् ।

·चाणक्यः-(सकोधम् ) दुरात्मन् , तिष्ठ दुष्ट वणिक् । अनुभूयता तहि नरपतिक्रोधः । चन्दनदासः-सजोऽस्मि । अनुतिष्ठत्वार्य आत्मनोऽधिकार- सदृशम् । मुद्राराक्षसम् । टीपा निन्द राजाचा पराभव करून चाणक्याने मौर्य राजा चन्द्रगुप्त यारा राज्यावर बसविले व नन्द पशचा पक्षपाती व साहाय्यक जो अमात्य राक्षस त्याचा व त्याच्या बुब्यांचा नायनाट करण्याचा प्रयत्न वेला. अमात्य राक्षसाच्या बाजूचे जे लोक होते त्यातील चन्दननास हा प्रमुख होता. त्याने राक्षसाच्या कुट्दातील मण्डदीना आश्रय दिला होता म्हणून चाणक्याने स्याग बोलावून आणून जाव विचारला. त्या वेळचा हा वरील उतारा 'मुद्राराक्षस नाटकातील आहे] “अथ किम्-छोय, ठीक आहे.' प्रमाला होकारार्थी उत्तर देताना 'अथ विम्' योनसात. 'शानं पापम्- इडा पिडा टळो' किं पुन:-किमुत-विमुक्मिग'-याचा दोन वाक्यामय उपयोग परतात व त्याचा अर्थ किती न्यास्त किया किली की असा सदर्भानुसार होतो. प्रश्र १ हा सवाद विद्याप्योरडून पाठ करवून घ्यावा. २ चन्दनदासाच्या उत्तरांचा साराश थोडक्यात संस्कृतमध्ये रिहा. १ पुढील रूपें भोळसा-शन्दायितस्य, प्रटच्या , समर्पय, निर्यास्यते, पिघाय. ४ निर्वहत राक्षसस्य गृहननम् । तदुपविश्यतामासन एव । समर्पय राक्षसस्य गृहननम् । अनुभूयना नरपतिरोध या चार वाश्याचा प्रयोग यदला. पार करा.- वदेहर सार्थवाहो नेगमो वाणिजो पणिम् । पण्याजीवो वापणिक पवित्र पिस्व स ॥ रिता स्थापिपिर नायक प्ररिक समा। पाणिग्यं वणिग्या स्यान्मूल्य बस्नोप्पवाय ॥

·पाठ ३१
द्रौपदीविवाहः।
समर्थयामास महानुभावो हृष्ट सपुत्र सहबन्धुवर्ग ।
समानयामास सुता च कृष्णामाप्लाव्य रत्नैर्बहुभिर्विभूष्य ॥१॥
ततस्तु सर्वे मुहृदो नृपस्य समाजग्मु सहिता मन्त्रिणश्च ।
द्रष्टु विवाह परमप्रतीता द्विजाश्च पौराश्च यथाप्रधाना ॥२॥
ततोऽस्य वेश्माम्यजनोपशोभित विस्तीर्णपद्मोत्पठभूपिताजिरम् ।
बलौघरनीघनिचित्रमानभी नभो यथा निर्मलतारकान्वितम् ॥ ३ ॥
ततस्तु ते कौरवराजपुत्रा विभूषिता कुण्डलिनो युवान ।
महाईवनाम्वरचन्दनोक्षिता कृताभिषेका कृतमङ्गलक्रिया ॥ ४ ॥
पुरोहितेनाग्निसमानार्चसा सहन धाम्येन यथाविधि प्रभो।
कमेण स विविशुस्तत सदो महर्षभा गोष्टमिवाभिनन्दिन ॥५॥
तत समाधाय स घेदपारगो जुहाव मलित हुताशनम् ।
युधिष्ठिर चाप्युपनीय मनविनियोजयामास सहैव एणया ॥६॥
प्रदक्षिण तो प्रगृहीतपाणी समानयामास स वेदपारग |
विप्राथ स सर्य युधिष्टिरो धनाभिश्च रानिधश्च पूर्वम् ॥ ७ ॥
तदा स राजा मुपदश्य पुतिमापाणि प्रजमाह हुताशनायन ।
धौम्येन मन्त्रयिधिवद्धतेऽटा साग्निस्पैविभि समे प ॥ ८ ॥
तमोऽतरिक्षायुमुमानि तुयी च वायु मुमनागर ।
मनोऽभ्यनुज्ञाय नमाजशोभित युविष्टिर राजपुरोहितस्तदा ॥ २ ॥

·विप्राश्च सर्वान्सुहृदश्च राज्ञः समय राजानमदीनसत्त्वम् । जगाद भूयोऽपि महानुभावो वचोऽर्थयुक्तं मनुजेश्वरं तम् ॥ १० ॥ गृहन्त्यथान्ये नरदेवकन्यापाणिं यथावनादेवपुत्राः । तमभ्यनन्दद्रुपदस्तथा द्विजं तथा कुरुष्वेति तमादिदेश ॥ ११ ॥ पुरोहितस्यानुमतेन राज्ञस्ते राजपुत्रा मुदिता बभूवुः । क्रमेण चान्ये च नराधिपात्मजा वरस्त्रियास्ते जगृहुः करं तदा ॥१२॥ कृते विवाहे च ततस्तु पाण्डवाः प्रभूतरत्नामुपलभ्य ता श्रियम् । विजझुरिन्द्रप्रतिमा महाबलाः पुरे तु पाञ्चालनृपस्य तस्य ह ॥१३॥ महाभारतम् । टीपा पहिल्या टोकातील प्रथमान्त पदें द्रुपद राजारा उद्देशून आहेत. 'समानयामास' याबद्दल 'समानाययामास' असे सम् +आ+नी या धााच्या प्रयोनकाचे परोशभूत त. पु.ए. वचन होईल. प्रश्न १ विवाहविधीचे वर्णन स्वतःचे शब्दात संस्कृतमध्ये लिहा. २ सपुत्रः, निर्मलतारवान्वितम्, हुताशनः, सुमनोशगन्ध, यथाविधि, इन्दप्रतिमाः, है समास सोडवून त्याचा अर्थ सापा. ३ या वर्णनांतील उपमादर्शक वाक्ये सागा व त्या वाक्याचा अर्थ स्पष्ट करा. ४ या श्लोकांतील सर्व पूर्वरालयाचा धातु. अव्यये लिहून त्यांतील धातूंची परोक्षभूतपाळी स्पं लिहा. पाठक्रा: -(१) विवाहोपयमी समी। तथा परिणयोद्वाहोपयामा: पागिपादनम् ॥ (२) विधाइ प्राजिष्णुरोविष्णू भूपा तु स्यादतिया । असारस्वाभरणं परिकारी विभूषणम् ।।

·पाठ ३२ चन्द्रापीडजन्म। तारापीडस्तूष्णीं मुहूर्तमिव स्थित्वा दीर्वमुष्णं च निःश्वस्यावोचत् । देवि किमत्र क्रियता देवायत्ते वस्तुनि । अलं रुदितेन । न वयमनु- ग्राह्याः प्रायो देवतानाम् । आत्मजपरिष्वङ्गसुखस्य नूनमभाजनमस्मार्क हृदयम् । अन्यस्मिञ्जन्मनि न कृतमवदात कर्म । जन्मान्तरकृतं हि कर्म फलमुपनयति पुरुषस्येह जन्मनि । न हि शक्य देवमन्यथाकर्तुमभि- युक्तेनापि । यावत्तु मानुष्यके शक्यमुपपादयितुं तावत्सर्वमुपपाद्यताम् । अधिका कुरु देवि गुरुषु भक्तिम् । द्विगुणामुपपादय देवतासु पूजाम् । ऋषिजनसपर्यासु दर्शितादरा भव | परं हि देवतमृषयो यत्नेनाराधिता यथासमीहितफलानामतिदुर्लमानामपि वराणा दातारो भवन्ति । श्रूयते हि पुरा चण्डकौशिकप्रभावान्मगधेषु बृहद्रथो नाम राजा जनार्दनस्य जतारं जरासन्धं नाम तनयं लेभे । दशरथच राजा विमाण्डकसुतस्य ऋष्यशृङ्गस्य प्रसादादवाप चतुरः पुत्रान् । अमोवफला हि महामुनि- सेवा । कदा सत्वह समुपारुढगभरालसा देवी द्रश्यामि । कदा च मुतमनाथोसड़ा मामानन्दयिष्यति देवी । कदा च दशनशून्यस्मिताननः पुनको मे जनयिष्यति हृदयानन्दम् । इत्येतानि च मनोरथशतानि चिन्तयतो मे प्रयान्ति रजन्य. । मामपि दहत्यपमनपन्यतासमुद्भवः शोकः । शून्यमित्र में प्रतिमानि जगत् । अऊलमिर परमामि रामम् । अप्रतिविगये तु विपातरि किं करोमि । तन्मुच्यता देरी शोकानुबन्धः ।

·आधीयता धर्मे धैर्य च धी । धर्मपरायणाना हि सदा समीपसञ्चारिण्यो भवन्ति कल्याणसम्पद । इत्येवमभिधाय सलिलमादाय स्वय करतलेन साश्रुलेखमस्या आनन ममार्ज । एष तन सुचिर स्थित्वा ता च समाश्वास्य नरेद्रो निर्जगाम । विलासवती भर्तुरुपदेशमनुसृत्य देवताराधनेषु ब्राह्मणपूजासु गुरुजनसपर्यासु चादरवती बभूव । एव गच्छति काले कदाचिद्राजा क्षीणभूपिष्टाया रजन्या स्वप्ने गिलासवत्या आनन प्रविशन्त चन्द्रमसमद्राक्षीत् । प्रबुद्धश्चोत्थाय शुकनास समाहूय तस्मै स्वप्न कथया चकार । स च समुपजातहर्ष प्रयुवाच । देव सम्पन्ना सुचिरादस्मार प्रजाना च मनोरथा । अवितथफलाश्च प्रायो भवन्ति निशावसानसमये दृष्टा स्वप्ना । अचिरेणैव भुवनानन्दहेतुमात्मज जनयिष्यति देवी । इत्येवमभिदधानमेव त परेण गृहीत्वा प्रविश्याम्यतर नरेन्द्र स्थामार्णनेन रिलासवतीमानन्दयाञ्चकार । कतिपयदिवसापगमे दिलासपती गर्मिणी जाता। पूर्णेच प्रसवसमये पुण्येऽहनि प्रशस्ताया वेलाया सकललोकहृदयानन्दकारिण सुत विलासवती मुपुरे । नृपश्च स्वसूनो स्वमानुरूप चद्रापीड इति नाम चकार । कादम्बरी। टीपा 'क्य देकाना न अनुयाहा' विध्यर्थः पातु उपयोग करताना पणाची पठी विवाहलाया योजना 'भक्ति, मन, कार , दया, पा, वागार' मा अर्थान्या रागाचा उपयोग सप्तम्पन्न नामापरोपर परत १ तारापीठाने पिरासतीश फेरेसा उपदेश थोरांत ससनांद रिहा

·२ या उता-यातील मुभापितें सागून त्याच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करा.
३ देवायत्तम् , अमोधफला, दशनगन्यस्मितानन , साधुलेखम् , अवितथफलाः
या समासाचा विग्रह देऊन नावें सागा.
४ या उताऱ्यातील वर्त. धातु, विशेषणे दर्शवून त्याचा उपयोग स्पष्ट करा.
पाठ करा.-(१) देवं दिष्टं भागधेय माग्य स्त्री नियतिविधि ।
(२) वक्त्रास्य वदनं तुण्डमाननं लपनं मुसम् ।
पाठ ३३
द्रोपदी धर्मराजस्य मन्युमुद्दीपयति ।
भवादृशेषु प्रमदाजनोदितं भवयधिक्षेप इवानुशासनम् ।
तथापि वक्तुं व्यवसाययन्ति मा निरस्तनारीसमया दुराधयः ॥ १ ॥
अखण्डमाखण्डटतुल्यधामभिश्चिरं धृता भूपतिभिः स्वयंशजे ।
वया महम्तेन मही मदच्युता मतगजेन सगिनापनर्निता ॥ २ ॥
प्रजन्ति ते मूढषिय पराभव भान्ति मायाविशु पे न मायिन ।
प्रविश्य हिनन्ति शठाम्नथाविधानसताहानिशिता इथेपर. ॥ ३ ॥
मस्तमेताह मनस्विहिते निवर्तमान नरदेन वर्मनि ।
कथं न मन्युर्घटय युदीरित. शमीनर शुष्पमिरामिरष्टिखः ॥ ४ ॥
परिभ्रमोहितचन्दनौचिन पदातिरन्तगिरि रेणुपिनः ।
महाधनः सयधनस्य मानम दुनीति नो पश्चिदय वृदिर. ॥ ५ ॥
विनिय य. प्राग्यमयदत्तरायुम्नयुप्यं यमु याममोपमः ।
म यन्कयामासि तराधुना हरन् योति मन्यं न कथं धनश्यः ॥६॥

·इमामहं वेद न तावकी धियं विचित्ररूपाः खलु चित्तवृत्तयः । विचिन्तयन्या भवदापदं परा रुजन्ति चेतः प्रसभं ममाधयः ॥ ७॥ पुराधिरूढः शयनं महाधनं विवोध्यसे यः स्तुतिगीतिमङ्गलैः । अभ्रदर्भामधिशय्य स स्थली जहासि निद्रामशिवः शिवारुतेः ।।८॥ पुरोपनीतं नप रामणीयकं द्विजातिशेषेण यदेतदन्धसा । तदद्य ते वन्यफलाशिनः परं पति काश्य यशसा समं वपुः ॥ ९ ॥ विहाय शान्ति नृप धाम तत्पुनः प्रसाद सन्धेहि घधाय विद्विषाम् | ब्रजन्ति शत्रूनवधूय निःस्पृहाः शमेन सिद्धिं मुनयो न भूमृतः ॥१०॥ पुरःसरा धामवतां यशोधनाः सुदुःसहं प्राप्य निकारमीदृशम् । भवादृशाश्वेदधिकुर्वते रति निराश्रया हन्त हता मनस्विता ॥ ११ ॥ अथ क्षमामेव निरस्तविक्रमश्चिराय पर्येवि सुखस्य साधनम् । विहाय लक्ष्मीपतिलक्ष्म कार्मुकं जटाधरः समुहुधीह पायकम् ॥ १२ ॥ किरातार्जुनीयम् । टीपा पाण्डव वनवासात अमाना धर्मराजाची शात वृत्ति पाएन रागावशेरी द्रौपदी धर्मराजाला सुनप्रवृत्त करण्याकरिता वरीलप्रमाणे त्याला बोलते] व्यवसाययन्ति ( वतुम् )-बोगवयाला लावतात. वि+अब+सो याच्या योजना ..पु. गावचन. चिर-३ अश्यय प्रमा योन्ताल, व लामा र रिया ना मनावरून चित. रसी बुको-संतुष्ट राहात, स्वग्य वसत.

·३ अन्तनिरि, मूढधिय, उच्छिस, जटाधर , प्रमदाजनोचितम्-हे समास सोडवून त्याची नावे सांगा. ४ विवर्तमानम्, विचिन्तयन्त्या , अधिशय्य, सन्धेहि, सञहुषि-ही हमें मोटसा पाठ चरा-आराण्डर सहस्राक्ष ऋभुक्षास्तस्य तु प्रिया । पुरोमा शचीन्द्राणी नगरी त्यमरावती ॥ पाठ ३४ शूदकसभायां शुकागमनम् । यासीदशेपनरपतिशिर समभ्यर्चितशासन पाकशासन इवापरश्चतु- रुद्रधिमालामेखलाया मुवो मती चकमर्तिलक्षणोपेतो राजा शूद्रको नाम । स चाही ऋतूनामादर्श सर्वशास्त्राणामुत्पत्ति कलानामाश्रयो रसिकाना धौरेय साहसिकानामप्रणार्षिदग्धानाम् । तस्य च राज्ञो वेनरत्या सरिता परिंगता विदिशाभिधाना नगरी राजधान्यासीत् । स च टीटया मुनेन भुवनमारमुद्रहन्नमरगुरमपि प्रायोपहसद्भिरमासै परिवृत समानवयो- पियालङ्कार राजपुन सह रममाण प्रथमे क्यसि सुखमतिचिरमुवास । एक्दा तु नातिदूरोदित भगवति सहस्त्रमरीचिमालिनि रायाधिदेवतेय विहिणी प्रतीहारी राजानमुपस्त्य क्षितितलनिहितनानुकरकमला सवि- नयमत्रवीत् । देव द्वारि स्थिता दक्षिणापथादागता चाण्टासत्यरा पचरस्थ गुफमादाय देव द्रष्टुमिच्छतीति । टपजातनुतूहलो राजा समीपवर्तिना राज्ञामवलोक्य मुखानि प्रत्यतामिन्यादिदेश । अय ·प्रतीहारी नरपतिवचनानन्तरमुत्थाय ता मातङ्गकुमारों प्रावेशयत् । प्रविश्य सा नरपतिसहस्रमध्यवर्तिन दर्शनीयाकार राजानमद्राक्षीत् । आलोक्य च सा दूरस्थितैर पाणिना जर्जरितमुखमागा येणुलतामादाय नरपतिप्रतिबोधनाधं सकृत्सभाबुट्टिममाजघान । अत सकलमेव राजक- मेकपदे तेन वेणुलताधनिना तदभिमुखमासात् । अवनिपतिस्तु प्रतीहार्या निर्दिश्यमाना सशुफ पञ्जरमुबहता चाण्डाल्दारणानुगम्यमानामचिरोप रूढयौवनामतिशयरूपाकृतिमनिर्मपलोचनो ददर्श । तस्या अप्रतिम लावण्यमुद्दिश्य विधातुरविचारता यावत्स चिन्तयति तावदेव सा कन्या त प्रगल्भनितेन प्रणनाम | कृतप्रणामाया च तस्या मणिकुटिमोप- विष्टाया तयासहागत पुरुषस्त पञ्चरगत विहङ्गमादाय किञ्चिदुपसृत्य राज्ञे न्यवेदयत् । देव विदितसकलशास्त्रार्थो राजनीतिप्रयोगकुशल सकल- भूतलरत्नभूतोऽय वैशम्पायनो नाम शुको देवस्यैर योग्य इति मत्वास्म स्वामिदुहिता देवपादमूलमागता । तदयमात्मीय क्रियतामित्युक्त्वा नरपते पुरो निधाय पञ्जरमसावपससार | चाण्डालगन्यका तु तर स्थिता। कादम्बरी। टीपा अदाक्षीन-धात भूतवाली पु ए व – अपश्यन् देवस्य योग्य योग्यतावाचक शब्दाचा उपयोग पचन नामाबरोबर बरतात १ शहक रानाचे सोप्या संस्कृत भाषेत वर्णन करा. २ समानदयो विद्यालद्वारा , दक्षिणापथ , देपनातकुतूहल, पपरगत -या रामासाचा विग्रह कम्न नावे सांगा अनिमेषरोचन,

·२००
३ प्रवेश्यताम्, निर्दिश्यमाना, उद्वहता, उपमृत्य, चिन्तयति-ही वरील
उताऱ्यातील स्पे ओढवून त्याचा निराळ्या वाक्यात उपयोग करा.
४ या उनान्यातील कोणत्याही ५ भूतकाळी क्यिापदाबद्दल भूत. धातु.
विशेषणे योजा.
पाट करा --(१) द्वारि द्वा-स्थे प्रतीहार प्रतीहार्यप्यनन्तरे।
(२) स्त्री पुरीनगयों वा पत्तन पुटभेदनम् ।
स्थानीय निगमोऽन्यतु यन्मूलनगरापुरम् ॥
पाठ ३५
पाण्डवानां द्वैतवनप्रवेशः ।
तत्साटतालासमधूकनीपकदम्बसर्जार्जुनकर्णिकारैः।
तपायये पुश्वरैरुपेतं महाधनं राष्ट्रपतिर्ददर्श ॥ १ ॥
महाद्रुमाणा शिखरेषु तस्थुमनोरमा वाचमुदीरयन्तः ।
मयूरदान्यूहचकोरसङ्घास्तस्मिन्वने वर्हिणकोकिलाश्च ॥ २ ॥
फरेणुयूय सह यूथपाना मदोत्कटानामचलप्रमाणाम् ।
महान्ति यूथानि महाद्विपाना तस्मिन्बने राष्ट्रपतिर्ददर्श ॥ ३ ॥
मनोरमा भोगवतीमुपेन्य पूतामना चीरजटाराणाम् ।
तस्मिन्वने धर्मभृता निवामे ददर्श सिद्धपिंगणाननेकान् ॥ ४ ॥
ततः स यानादवरा राना सभ्रातृक सजनः काननं तत् ।
विश धर्मामरता वरिष्यन्त्रिविष्टपं शक इवामिनीजाः ॥ ५॥
त मन्यसन्धं सहिताऽभिपेतुर्दिदक्षरधारणसिद्धसद्धा, ।
वनौकमश्चापि नरेन्द्रसिंह मनस्विन तं परिवार्य तथुः ॥ ६॥

·२०१ 17893 स तत्र वृद्धानभिवाद्य सर्मान् प्रत्यर्चितो राजवदेववञ्च । विवेश सर्वैः सहितो द्विजात्र्यैः कृताञ्जलिर्धर्मभृता वरिष्ट, ॥ ७ ॥ स पुण्यशीलः पितृवन्महात्मा तपस्विभिर्धर्मपरैरुपेस प्रत्यर्चित पुष्पधरस्य मूले महाद्रुमस्योपविवेश राजा ॥ ८ ॥ भीमश्च कृष्णा च धनजयश्च यमौ च ते चानुचरा नरेन्द्रम् । विमुच्य वाहानयशाश्च सर्वे तत्रोपतस्थुर्भरतप्रवर्हाः ॥ ९॥ लतापतानावनत. स पाण्डवैर्महाद्रुम पञ्चभिरेव धन्धिभिः । वभौ निवासोपगतैर्महात्मभिर्महागिरिवरिणयूथपैरिव ॥ १० ॥ महाभारतम् । टीपा [वनवासात असताना पाण्डव द्वैत वनात आले त्या वेलचा हा उनारा आहे ] सभ्रातृका भातृभिः सह-सह ददु. कमारान अन्त्यपद असेल तर बव्रीहि समासाच्या शेवटींक जोडतात. भोगवती-सरस्वती नदी. तपात्ययः-उन्हाळा सपणे. १ या पाठातील झाडाची नावें व पक्ष्याची नावे सागा. २ राष्ट्रपति धर्मराजांनी द्वैत वनात जे ने पाहिले ते थोडक्यात संस्कृतमध्ये लिहा. ३ दहाव्या श्लोकातील उपमेचा अर्थ स्पट करून सागा. ४ उदीरयन्त , दिदृक्षवः, परिवार्य, पितृवत्, उपतस्थ ही रूपे ओळखून त्याचा वाक्यात उपयोग करा, ५ पुष्पधरा , अचलप्रमा, धर्ममृत , अमितीला व कृताधलि -हे समास सोडवून नावे सागा. पाट करा-वानिवाहावंगन्धर्वयमैन्धवसप्तय । आजानेया. कुलीना सुर्विनीता साधुवाहिन ।

·२०२ पाठ ३६ शुकवृत्तान्तः । Nown- अस्ति मध्यदेशालङ्कारभूता पादपैरुपशोभिता लतामण्टपैविराजिता मुनिजनसेविता पवित्रा विन्ध्याटवी नाम । तस्यां च दण्डकारण्ये भग- वतो महामुनेरगस्त्यस्य भार्यया लोपामुद्रया स्वयं संवर्धितः पादपैरुप- शोभितं गोदावर्या परिगतमाश्रमपदम् । तत्र च दशरथवचनानुसारी रामो भार्यया सीतया सह लक्ष्मणोपरचिताया पर्णशालायामुवास । तस्याश्रमस्य नातिदूरेऽगाधमनन्तमप्रतिममपा निधानं पम्पाभिधानं पदा- सरः । तस्य च पद्मसरसः पश्चिमे तार आसीच्छाल्मलीवृक्षोऽधिपतिरिव दण्डकारण्यस्य नायक इव सर्ववनस्पतीना सखेव विन्ध्यस्य । तस्य च फोटरोदरेषु विरचितकुलायसहस्राणि नानादेशसमागतानि शुकशकुनि- कुलानि प्रतिवसन्ति स्म । एकस्मिञ्जीर्णकोटरे जायया सह निवसतः पश्चिम वयसि वर्तमानस्य वितुरहमेवैको विधिवशासूनुरभवम् । प्रबल- प्रमोदनाभिभूता मे जननी लोकान्तरमगमत् । अतो जायावियोग- दुःखितोऽपि मे पिता मसंवर्धनपर एवाभवत् ।

·२०३ दिशं चक्षुः प्राहिणवम् । अभिमुखमापतच्छबरसैन्यमद्राक्षम् | मध्ये च तस्य सैन्यस्य प्रथमे वयसि वर्तमानमनभिभवनीयाकृति शबरसेनापति- मपश्यम्। दृष्ट्वा मोहप्रायमेतेषां जीवितं साधुजनविगर्हितं च चरितमिति चिन्तयत्येव मयि स शबरयुवा तस्यैव शाल्मलीतरोरधः पलासने समुपाविशत् । तत्र स सलिलपानेन मृणालिकादशनेन च श्रमपरिहार कृत्वा शनैः शनैः सकलेन शबरसैन्येनानुगम्यमानोऽभिमतं दिगन्तरमया- सीत् । एकतमस्तु जरच्छबरः पिशितार्थी तस्मिन्नेव तरुतले व्यलम्बत । अन्तरिते शबरसेनापती स वनस्पतेः शासान्तरेभ्यः कोटरेभ्यश्च शुकशानका- नग्रहीत् । अपगतातूंथ कृवा तान्क्षितावपातयत् । पश्चास पाप: कोटरद्वारमागत्य वामबाहुं प्रसार्य सातमाभ्याएगतामुमकरोदधश्च प्राक्षिपत् । अहमपि तेन सहाधः क्षिमोऽवशिष्टपुण्यतया गुध्कपद्धव. राशेरपरि पतितः । यारस शबरः क्षितितलविप्रफोर्णान्शुकशिशून्संहन्या- गच्छत्तायदेव बलवती पिपासा मा परवशमकरोत् । अतः स पापः मुदूरमपमान्त इति निश्चिय तस्मात्तमालतरमूलाच्छने. शननिष्क्रम्य सलिलसमीपमुपसतुं प्रयत्नमकरवम् । पादम्बरी।

·२०४
.
प्रश्न
१ अगस्त्यस्याश्रमपदे पूर्व कोऽवसत् । वनस्पति बुनातिछन् । शुकस्य जननी
केन कारणेन मृता। एक्दा प्रात किं दृष्ट मुरैन। जरच्छबर किमर्थ
व्यलम्बत । शुशिशु क्थ रक्षित ।
२ या उताऱ्यातील 'सति सप्तमी ' रचना दर्शवून त्याबद्दल वाक्ये योजा.
३ पुढील वाक्ये दर्शविल्याप्रमाणे बदलून लिहा
१ राम पर्णशालायामुवास । ("पर्णशाला' शब्द द्वितीयत योना)
२ जननी लोकान्तरमगमत् । (जाड अक्षरातील शब्दाबद्दल एक
शब्द योजा)
३ यावत् शरःशुरुशिशून्संहत्य अगच्छत् तावत् पिपासा मां
परवशमकरोत् । (जाड अक्षरातील वास्यावद्दल सतिसप्तमी योना)
४ अह कोलाहलमशृणवम् । ( "कोलाहल' शब्द प्रथमेत योना )
४ अनन्तम्, विरचितकुलायसहस्राणि, मत्सवर्धनपर , पिशितार्थी, अपगता-
सून-हे समास सोडवून नावे सागा.
पाठ करा --(१) आच्ठोदन भृगव्य स्यादासेटो भृगया नियाम् ।
(२) सगे विगविगविहगमविहायस ।
शकुन्तिपक्षिशकुनिशकुन्तशकुनद्विना ।
पाठ ३७
रामाज्ञया लक्ष्मणः सीतां वने विजहाति ।
स लक्ष्मण लक्ष्मणपूर्वजन्मा विलोक्य लोकनयगीतकीर्ति ।
सौम्येति चाभाष्य यथार्थमापी स्थित निदेशे पृथगादिदेश ॥ १ ॥

·२०५ प्रजावती दोहदशसिनी ते तपोवनेषु स्पृहयालरेच । स व रथी तद्व्यपदेशनेया प्रापय्य वाल्मीकिपद त्यजैनाम् ॥ २ ॥ स शुश्रुवान्मातरि भार्गवण पितुर्नियोगात्प्रहृत द्विपद्वत् । प्रत्यग्रहीदग्रजशासन तदाज्ञा गुरूणा एविचारणीया ॥ ३ ॥ सा नीयमाना रुचिरान्प्रदेशान्प्रियकरो मे प्रिय इत्यनन्दत् । नाबुद्ध कल्पद्रुमता विहाय जात तमात्मन्यसिपत्रवृक्षम् ॥ ४ ॥ गुरोनियोगाद्वनिता वनान्ते साधी सुमित्रातनयो विहाय । गङ्गा निपादाहृतनौविशेषस्ततार सन्धामिव सत्यसन्ध ॥ ५ ॥ अथ व्यवस्थापितवाकथचित् सौमित्रिरन्तर्गतबाष्पकण्ठ । औत्पातिको मेघ इवादमवयं महीपते शासनमुजगार ॥ ६ ॥ सा लुप्तसज्ञा न विवेद दुख प्रयागतासु समतप्यतान्त । तस्या मुमित्रात्मजयानलब्धो मोहादभूत्कष्टतर प्रबोध ॥ ७ ॥ आश्वास्य रामावरज सती तामारयातवाल्मीकिनिकेतमार्ग । निक्षस्य मे भर्तृनिदेशरीक्ष्य देवि क्षमस्वेति बभूव नत्र ॥ ८॥ सीता तमुत्थाप्य जगाद वाक्य प्रीतास्मि ते वस चिराय जीन । विडोजसा विष्णुरियाप्रजेन भ्राता यदिर परवानसि त्वम् ॥ ९ ॥ वाच्यस्वया मदचनात्स राजा वहां विशुद्धामपि यत्समक्षम् । मा लोकवादश्रवणादहासी श्रुतस्य किं तसदृश कुलस्य ॥ १० ॥ निशाचरोपप्लुतमर्तृकाणा तपस्विनीना भरत प्रसादात् । भूत्वा शरण्या शरणार्थमन्य कथ प्रपत्स्ये त्वयि दीप्यमाने ॥ ११ ॥ साह तए सूर्यनिविष्टदृष्टिमपं प्रमूतेश्वरित यतिथ्ये । भूयो यथा मे जननान्तरेऽपि त्वमेर मर्ता न च विप्रयोग ॥ १२ ॥ रघुवनम् ।

·२०६ टीपा 'मनावी-भ्रातृनाया' 'तपोवनेषु स्पृहयालु स्पट व त्यापासून होणारे शब्द याचा उपयोग इष्ट वस्तूची सप्तमी योनन करतात चित् चतुर्थीदि येने शुधवान्-'शुश्रुवस्' या 'सुधातूच्या दि भूत धातु विशेषणायें पु प्र५ व असिपत्रवृक्ष --सद्गाकारदलो नारको नाम कोऽप्यपूर्वो वृक्षविशेष । विडोजस् (पु)-द्र १ राम केन व्यपदेशेन सीतां वन प्राहिणोत् । किमासीद्यथार्थ कारणम् । रामशासनस्य श्रवणेन सीताया अवस्था कीदृशी पाता। सा राम लक्ष्मण- मुखेन किमश्रावयत् । २ 'सीतात्याग लक्ष्मणाला पसत नव्हता तरासुद्धा त्याला रामाची आज्ञा मानावी लागली' या अर्थाच्या श्लोकाचा स्पधार्थ रिहा. ३ लोकत्रयगीतकीर्ति , निपादाहृतनीविशेष , निशाचरोपटुतभर्तृका , जनना- न्तरम्, आख्यातवाल्माफिनिकेतमार्ग-या समासाचा विग्रह करून त्याची नावें सागा, ४ मापग्य, अवुद्ध, आश्वास्य, महासी, प्रपत्स्ये-ही रूपे ओळावून त्याचा वाक्यात उपयोग करा पाठ करा -(१) आपनसत्त्वा स्याद गुर्विष्यन्तवत्नी च गर्भिणी । (२) पञ्चैते देवतरवो मन्दार पारिजातक । सन्तान क्ल्पक्षश्च पुसि वा हरिचन्दनम् ॥

·२०७ पाठ ३८ उर्वशीपुरूरवसो सुतसङ्गमः। राजा-(तापसीकुमारी दृष्ट्वा ) अम्ब अभिवादये। तापसी-महामाग सोमवंशबिस्तारयिता भव । (आत्मगतम्) अहो अनाख्यातोऽपि विज्ञात एतस्य राजरस सम्बन्धः । जात प्रणम ते गुरुम् । कुमार:-(चापगर्भमञ्जलिं करोति) राजा-आयुष्मान् भर । कुमारः-(आत्मगतम्) यदि हार्दमिदं श्रुत्वा पिता ममायं सुतोऽहमस्येति । उत्सङ्गवर्धिताना गुरुधु मरेकीदृशः स्नेहः । राजा-भगवति किमागमनप्रयोजनम् । तापसी-शृणोनु महाराजः । एप दीर्घायुरायुर्जानमात्र एषोश्या किमपि निमित्तमवेश्य मम हस्ते न्यासीरतः । यक्षत्रिपकुमारस्य जात- कर्मादिविधानं तदस्य भगवता घ्यरनेनारोपमनुष्टितम् । गृहीतविद्या धनुर्वेदेऽभिविनीतः। राजा-सनायः खल संवृत्तः । तापसी ---अब पुषममिदर्थमृषिकुमारकैः सह गतेनानेनाप्रम- सिरमाचरितम् । विदूषकः-(सागम् ) किरि ।

·२०८
तापसी-गृहीतामिष क्लि गृध्र पादपशिखरे निलीयमानोऽनेन
लक्ष्यीकृतो बाणस्य ।
विदूषकः--(राजानमवलोक्यति)
राजा-ततस्तत ।
तापसी (~-तत उपलब्धवृत्तान्तेन भगवता च्यवनेनाह समादिष्ट ।
निर्यातय हस्तन्यासमिति । तदिच्छामि देवीमुर्वशी प्रेक्षितुम् ।
राजा-तेन हि आसनमनुगृह्णातु भगवती ।
तापसी-(उपनीत आसन उपविशति)
राजा--लातव्य आहूयतामुर्दशी ।
कञ्चुकी-यथाज्ञापयति देव । ( इति निकान्द )
राजा--(कुमारमवरोक्य) एसोहि यास ।
सर्वाङ्गीण स्पर्श सुतस्य किल तेन मामुपगतेन ।
आहादयस्व तावच्चन्द्रकरश्चन्द्रकान्तमिव ।।
तापसी-जात आनन्दय पितरम् ।
कुमार:-(राजानमुपगम्य पादग्रहण करोति )
राजा-(कुमार परिप्वज्य पादपाठे चोपवेश्य) यस इतस्तव पितुः
प्रियसख ब्राह्मणमशवितो बन्दस्य ।
विपा-किमिति शङ्किप्यते । आश्रमशासपरिचित एव
शाखामृगः ।
घुमार:-( सस्मितम्) तात वन्दे ।
विपक:--सस्ति भरते । (तत प्रविशत्युर्वशी की च )
कनुकी-इत इतो देवी।
उर्वगी-(भारमवलोक्य) को नु पयेप सबाणासन पादपीठे

·२०९
स्वय महाराजेन सयम्यमानशिखण्डकस्तिष्ठति । (तापसी दृष्ट्वा ) अहो
सत्यवतीसूचितो मम पुत्रक आयु । महान्खलु सवृत्त । (परिकामति )
राजा-(उवशी दृश्या ) इय प्राप्ता ते त्वदालोक्नतत्परा जननी।
तापसी-जात एहि प्रत्युद्गच्छ मातरम् ।
कुमार:-(उर्वशी प्रत्युद्गच्छति)
उर्वशी-अम्ब पादप्रणाम करोमि ।
तापसी से भर्तुर्बहुमता भए ।
कुमार:-अम्ब अभिवादये।
उर्वशी-(कुमारमुनमितमुख परिष्वज्य ) वत्स पितरमार यिता
भव । (राजानमुपेत्य) जयतु जयतु महाराज ।
राजा--स्वागत पुत्रवत्यै । इत आस्यनाम् । (अघासन ददाति)
उर्वशी-(उपविशत्ति)
(सर्वे यथोचितमुपविशन्ति)
तापसी-एप गृहीतविद्य आयु साम्प्रत करचधर सवृत्त ।
तदेतस्य ते भर्तु समक्ष निर्यातितो हस्तनिक्षेप । तद्विसर्जयितुमिच्छामि ।
उपरुच्यते ममाश्रमधर्म ।
उर्वशी-चिरस्थायां दृष्ट्याधिक्तरमवितृष्णास्मि । न शक्नोमि
विस्रष्टुम् । अन्याय्यमुपरोद्धम् । गच्छचार्या पुनदर्शनाय ।
राजा-अम्ब भगरते च्यवनाय मा प्रणिपातय ।
तापसी-एष भवतु ।
कुमार:-~आर्ये सन्य यदि निवर्तम मामप्याश्रम नेतुमर्हसि ।
राजा-अपि क्स रपित त्वया पूर्वस्मिन्नाश्रमे। द्वितीयमध्यासित
तव समय ।
1

·२१०
तापसी [-~-जात गुरोर्वचनमनुतिष्ठ।
कुमार:-तेन हि
य सुप्तवान्मदड़े शिखण्डकण्डूयनोपटम्धसुखः ।
त में जातकलाप प्रेषय मणिकण्ठक शिखिनम् ।।
तापसी-(विहस्य) एवं करोमि । स्वस्ति भनु युष्मभ्यम् ।
(इति निष्कान्ता)
विक्रमोर्वशीयम् ।
टीपा
[Nउला पारिदास पतीच्या विक्रमोर्वशीयम् ' या नाटकातील आहे सोमपातील
पुरवम् रानाने उर्वशीशी विवाद पेशा आयु नावाचा मिला मुग्गा राणा, परतु
मुगाचे मुग्न दृष्टीस पडेपर्यत न पृथ्वीवर राहा अमुर शारदाने तिला दिला असल्यान
रिन मुला अन्त च च्यवन ऋपांच्या आश्रमात रेविला त्या मुसाने भानमनियमाविष्ट
आचरण ते महणून त्याला च्यवन यांना त्याचे आईवडे पाटविला. त्याचा
उतारा गरे
ना -पुटं सागा मेरी सागाना मध्येच थारयावर 'पुथा गुरू परामरों
सागवानारावादगार
किमरि न्यापीर-माल ठेव यो म्याम नियंप-टेर परलो निर + 41
(०३.प.)

·पाठ करा ---(१) काकपक्ष शिखण्डक ।
(२) शीर्षण्य च शिरस्नेऽय तनुत्र वर्म दशनम् ।
उरदद दो जगर कवचोऽखियाम् ॥
पाठ ३९
लङ्कावर्णनम् ।
स वेमजाल बलपान् ददर्श व्यासक्तवैडूर्यमुवर्णजालम् ।
यथा महामावृषि मेघजाल विद्युपिनद्र सविहङ्गजालम् ॥ १ ॥
निवेशनाना विविधाश्च शाला प्रधानशतायुषचापशाला ।
मनोहराश्चापि पुनर्विशाला ददर्श वेश्मादिषु चन्द्रशाला. ॥२॥
गृहाणि नानाननराजितानि देवासुरैश्चापि सुपूजितानि ।
सर्वच दोपै परिवर्जितानि कपिर्ददर्श स्वबलार्जितानि ॥ ३ ॥
तानि प्रयत्नाभिसमाहतानि मयेन साक्षादिव निर्मितानि ।
महीतले सर्वगुणोत्तराणि ददर्श लवाधिपतेर्गहाणि ॥ ४ ॥
ततो ददोल्तिमेघरूप मनोहर पाचनचाररूपम् ।
रक्षोधिपस्यात्मबलानुस गृहोत्तम हपतिरूपरूपम् ॥ ५ ॥
महीतले स्वर्गमिर प्रकाणं श्रिया वन्त बहरलकीर्णम् ।
नानातरूणा युसुमावकीर्ण गिरेरिवान रजसापकीर्णम् ॥ ६ ॥
यथा नगाम बहुधानुचिर यया नभश्च प्रहचन्द्रचित्रम् ।
ददर्श युक्तीतिमेपचिर विमानाल बहरलचित्रम् ॥ ७ ॥

·(यव) मही ना पर्वतराजिपूती शैलाः कृता दृक्षवितानपूर्णाः ।
वृक्षा रता पुरवितानपूर्णा पुश्य कृत सरपनपूर्णम् ॥ ८ ॥
(पत्र) कृतानि वेश्मानि च पाण्डुराणि नया मुपुयाण्यपि पुष्कराणि ।
पुनश्च पमानि सकेनराणि धन्यानि चित्राणि तथा वनानि ॥९॥
पुभाइप नाम विराजमान रत्नप्रभाभिश्व निर्ममानम् ।
वनोदमानामपि चोचमान महाकपिम्तन महाविमानम् ॥ १० ॥

·२१३ पाठ४० जावाल्याश्रमदर्शनम् । एव सलिलपानाथं महत्ता कष्टेन ससर्पतो धूलिधूसरस्य सममूमे मनसि । अतिकष्टास्वप्यवस्थासु जापितनिरपेक्षा न भवन्ति खलु जगति सर्वप्राणिना प्रवृत्तय । नास्ति जीवितादन्यदभिमततरमिह जगति सर्वजन्तूनाम् । यदुपरतेऽपि तातेऽहमविकलेन्द्रिय प्राणिमि । धिमा. मरुणमतिनिधुरमकृतज्ञम् । खल खलु मे हृदय पत्तेन पिटकृत सौ परिपालनकर्मेकपद एव विस्मृतम् । अतिकृपणा खल्वमी प्राणा ! यदुपकारिणमपि तातमद्यापि नानुगच्छन्ति । सर्वथा न कचिन खली- करोति जीवितवृष्णा । यदीगवस्थमपि मामायासयति जलाभिलाष । अद्यापि दूर एव सरस्तीरम् । अतिप्रवलपिपासावसनानि गन्तुमल्पमपि मे नालमानि । अप्रमुरम्पारमन । सीदति में हृदयम् । अन्ध- कारतामुपयाति चक्षु । अपि नाम खलो विधिरनिन्छनोऽपि मे मरण- मयोपपादयेत् । इत्येष चिन्तयति मयि तस्मात्सरस समीपरतिनि तपोपने निरसतो जावालेस्तनयो हारीतनामा तदेव कमलसर सिष्णामु. रपागमत् । प्रायेणाकारणमिनाण्यतिकरुणाणि च सदा खटु भवन्ति सता चेतासि । यत स तदवस्थ मामवलोक्य समुपनातदय समीप- धर्तिनमृषिमारकमन्यतममनवौत् अय शुकशिपुरसझातपक्षपुट एवं तसिखरादस्माकयमपि परिव्युत.। श्येनमुन्या-परिभ्रष्टेन वानेन भवित. व्यम् । अयन शानोनि शिरोधरा धारयितुम् । तदेहि यावदेवाय- ·२१४ मसुमिन वियुज्यते तावदेव गृहाणेममवतारय सलिलसमीपम् । इत्यभिधाय स तेन मां सरस्तीरमानाययत् । उपसृत्य च जलसमीपं स्वयं मामगुल्या कतिचित्सलिलबिन्दूनपाययत् । पश्चान्मां नलिनीपलाशस्य जलशिशि- रायां छायायां निधाय समुचितमकरोत् स्नानविधि सः । अभिषेकाव- सानेऽनेकप्राणायामपूतो भगवते सवित्रे दत्त्यामुदतिष्ठासः । कमण्डलं चापूर्य शुचिना सरोवारिणा मा गृहीत्वा तपोवनाभिमुखं शनैरगच्छत् । अल्पेनव कालेन कोऽप्यतिरमणीय आश्रमो मया दृष्टः । तन्मध्यभाग- मण्डलमलङ्कणिं भगवन्तं जाबालिमप्यहमद्राक्षम् । तं दृष्ट्वाहमचिन्त- यम् । अहो प्रभावस्तपसाम् । पुण्यानि हि नामग्रहणानि मुनीनां कि पुनदर्शनानि । धन्यमिदमाश्रमपदमयमधिपतिर्यत्र । अहो प्रभावो महात्म. नाम् । अत्र शाश्वतिकमपहाय पिरोधमुपशान्तात्मानस्तिर्यचोऽपि तपोवन- वसतिमुखमनुभवन्ति । एवं चिन्तयन्तमेव मामशोकतरोश्छायायां स्थाप- यिन्वा हारीतो जाबालये मद्वृत्तं निवेदितवान् । यादम्बरी।

·२१५
1
१ शुकस्य मनोविचारान् सुगममाषया वर्णयत ।
२ इमं सलिलसमीपमवतारय । मामायासयति जलामिलाप । विधि मरण-
मुपपादयेत् । स मां तेनानाययत् । स मा सलिलबिन्दूनपाययत्--या
वाक्याची मूळ वाक्ये लिहा व याचा कर्मणि प्रयोग करा.
३ आपूर्य, संसर्पतः, अवसनानि, निवेदिनवान्, सिम्णासुःही रूपं
ओळवून वाक्यात योजा.
४ मा उता-यातील सुभापित लिहा.
पाठ करा:-
-सि भूम्न्यसव. प्राणाश्चैवं जीवोऽसुधारणम् ।
आयुज चितकालो ना जीवातुनर्जीवनौषधम् ॥
.
पाठ ४१
नवसाहसाङ्कवर्णनम् ।
नियूंढनानाद्भुतसाहसं च रणे वृतं च स्वयमेव उदया ।
नाना यमे नवसाहसाई कुमारनारायणमाहुरन्ये ॥ १ ॥
सयः करस्पर्शमवाप्य चित्रं रणे रणे यस्य कृपाणटेखा ।
तमालनीला शरदिन्दुपाण्डु यशलिलोकाभरणं प्रसूते ॥२॥
पराङ्मुखेनापि सदा परस्त्रे पत्या भुयः सागरमेखलायाः ।
अहो यशः पूर्वमहीपतीनामनापिलं येन बलाविलुप्तम् ॥ ३ ॥
चित्र प्रसादव मनस्थिता च भुजप्रतापश्च यमुन्धरा च ।
अध्यासने यस्य मुखारविन्दं द्वे एव सयं च सरस्वती च ॥१॥

·२१६ प्रसाविता येन च वाल्य एव चतुर्भिरु साहवता चतस्त्रः । श्रुतेन बुद्धि प्रभुता नयेन त्यागेन लक्ष्मीर्वसुधा बलेन ॥ ५ ॥ रणे रणे मुक्त पाणं य शातधार कृतवान्तात्र । अनेकराजन्यवटाकिरीटमाणिक्यशाणोपलपदिकामु ॥ ६ ॥ हताननिय सहसा ददाति य साम्परायेवमयं रिपुभ्यः । यशश्च गृहाति तुषारहारमृणालफर्पूरपरागपाण्डु ॥ ७ ॥ यस्य प्रयाणे पृतनाभरेण परिस्वटरसप्तसमुद्रमुद्रा । परस्परक्षोदसमाकुलासु दोलायते भू. फणमृत्फणासु ॥ ८ ॥ असंशयं प्रागसृजद्विधाता यमेकमेव निजगद्वदान्यम् । कपद्रुमादीनय तस्तदीयनिर्माणरोपे. परमाणुलेशै ॥ ९ ॥ धियि प्रताप यशसि क्षमाया त्यागे विलासे विनये महिमि । किमन्यदारोहति यस्य साम्यं न रन्तिदेयो न पृथुन पार्थः॥१०॥ नयसादगाररितम् ।

·पाठ करा -(9) स्वाट्या मेखरा काला सहका रशना त्रियाम् । (२) ध्वनिना वाहिनी सेना पृतनानादिना चम् । परथिना वल सैन्य चक्र चानीकमनियाम् ।। पाठ ४२ वालकवृत्तान्तः । -- एकदा वामदेवशिष्य कुमारमेकमादाय नरपतिमवादीत् । "देव, तीर्थयात्राप्रसङ्गेन कावेरीतीरमागतोऽह बिलोलालक बाटक निजोत्सङ्गतले निधाय रुदती स्थविरामेका विलोक्यावोचम् । 'स्थविरे का त्वम् । अयमर्भक फस्य नयनानन्दकर कान्तार किमर्थमागता शोककारण किम्' इति । सा फरयुगेन बाष्पजलमुन्मृज्य निजशोकशक्त्याटन क्षममिय मामवलोक्य शे'कहेतुमवोचत् । ' द्विजामज राजहसमन्त्रिण सितधर्मण कनीयाना मज सत्यवर्मा तीर्थयात्रा मिलापेण देशमेन- मागच्छत् । स कस्मिंश्चिदनहारे काली नाम यस्यचिद्भूसुरस्य नन्दिनी विवाह तस्या अनपत्यतया गोरी नाम तद्भगिनी पाश्चनकान्ति परिणीय तस्पामेक तनयमलभत । काली सासूयमेकदा धाया मया सह वालमेनमेकेन मियेणानीय तटियामेतस्यामक्षिपत् । केन बाटमुद्- धृत्यापरेण पबमाना नदीवेगागतस्य कस्यचितरो शापामरटम्य तर शिशु निधाय नदीवेगेनौद्यमाना वेनचितर मेन कारभौगिनाहमदशि । मदवलम्बीभूता मूरहोऽयमस्मिदो तीरमगमत् । गरलस्योदरीपनतया मपि ·२१८ मृतायामरण्ये कश्चन शरण्यो नास्तीति मया शोच्यते' इति । ततो विषमविषज्वालावलीढावयवा सा धरणीतले न्यपतत् । दयाविष्टहृदयोऽहं मन्त्रबलेन विषव्यवस्थामपनेतुमक्षम, समीपकुओष्वोपधिविशेषमन्विष्य प्रयागतो व्युत्क्रान्तजीविता ता व्यलोफयम् । तदनु तस्याः पावकसस्कार विरच्य शोकाकुलचेता बालमेनमगतिमादाय भवदमात्यतनयस्य भवाने- वाभिरक्षितेति भवन्तमेनमानयम्" इति । तन्निशम्य सत्यवर्मस्थितेः सम्यगनिश्चिततया खिन्नमानसो नरपतिः सुमतये मन्त्रिणे सोमदत्तं नाम तदनुजतनय समर्पितवान् । सोऽपि सोदरमागतमिव मन्यमानो विशेषेण पुपोप । दशकुमारचरितम् । टीपा अवादी, अवोचत्, अगंमत,-वर, वच व गम् या धातू तु. भू.. पु. ए. बचनी रू. भवशि-दर धातूचे तु. भू. कर्मणि तृ. पु. ए. वचनी रूप. प्रश्न १ वाफ्में पुरी करा - (१) काली धाच्या सहेमं मालकं नद्यामक्षिपत् यत ...............। (3) बालस्य न कोऽपि शरण्योऽस्ति यत.... .................। (३) सा स्थविराचिरादेव मृता यत .................. ......। (१) नरपतिस्तं बाल सुमतये समर्पितवान् यत .................। २ विलोलाला, निजशोकशत्पाटनक्षमा, काचनकान्तिा, सासूयम्, भूमह , शोकाकुलता, सौदर.--हे समास सोडवून त्याची नावे सांगा. ३ या उताऱ्यातील सर्व पूर्वसालयाचक अव्ययें दर्शन ती कोणत्या धातूंची व कशी यनविरली माहेत ते लिहा.

·२१९
पाठ करा - (१) प्रवया स्थविरो वृद्धो जीनो आर्णी जरनपि ।
-3) प्रवयग स्थविशे बाद वोनो को वस्त्रापि
पशवोऽपि मृगा वेग प्रवाहजवयोरपि ।।
पाठ ४३
रघुदिग्विजयः।
WH
स ययौ प्रथम प्राची तुल्य प्राचीनबर्हिषा ।
अहिताननिलोद्भूतैस्तर्जयन्निव केतुभिः ॥ १ ॥
रजोभि स्यन्दनोद्धतर्गजैश्च घनसान्निभै ।
भुवस्तलमिव ब्योम कुर्धन् व्योमेव भूतलम् ।। २ ।।
मरुपृष्ठान्युदम्भासि नाव्या सुप्रतरा नदी ।
विपिनानि प्रकाशानि शक्तिमत्त्वाञ्चकार स ॥ ३ ॥
स सेना महती कर्पन् पूर्वसागरगामिनीम् ।
बभौ हाजटाभ्रष्टा गङ्गामिन भगीरथ ॥ ४ ॥
पौरस्त्यानेचमाकामस्तास्ताजनपदाजयी ।
प्राप तालीवनश्याममुपकण्ठ महोदधे ॥ ५ ॥
अनम्राणा समुद्धर्तुस्तस्मासिन्धुरयादिव ।
आत्मा सरक्षित मुद्दतिमाश्रित्य वैतसीम् ॥ ६ ॥
बढ़ानुस्खाय तरसा नेता नौसाधनोधतान् ।
निचखान जयस्तम्मान् गङ्गास्रोतोऽन्तरेषु स ॥ ७॥

·२२० आपादपद्मप्रणता. कलमा इव ते रघुम् । फल सवर्धयामासुरुवातप्रतिरोपिताः ॥ ८ ॥ स तीर्ला कपिशा सैन्यैर्बद्धद्विरदसेतुमिः । उत्कलादर्शितपथ. कटिझाभिमुखो ययौ ॥ ९ ॥ स प्रतापं महेन्द्रस्य मूर्ति तीक्ष्णं न्यवेशयत् । अश द्विरदस्येव यन्ता गम्भीरवेदिनः ॥ १० ॥ प्रतिजग्राह कालिगस्तमस्त्रैर्गजसाधन. । पक्षच्छेदोद्यतं शर शिलावत्रि पर्वतः ॥ ११ ॥ द्विषा विषह्य कारस्थस्तर नाराचदुर्दिनम् । सन्मङ्गलस्नात इस प्रतिपेदे जयश्रियम् ॥ १२ ॥ गृहीतप्रतिमुक्तस्य स धर्मविजयी नृपः । श्रियं महेन्द्रनाथस्य नहार न तु मेदिनीम् ॥ १३ ॥ रघुवंशम् ।

·२२१
,
४ उदम्भासि, उपकण्ठम् , जयस्तम्भा, उरखातप्रतिरोपिता , गृहीतप्रतिमुक्त ,
गजसाधन , उत्कलादर्शितपथ -हे समास सोडवून त्याची नावे सागा.
पाठ करा -कलम्बमार्गणशरा पत्नी रोप इपुयो ।
प्रश्वेडनास्तु नाराचा पक्षो वाजत्रिपूत्तरे ।
पाठ ४४
वेणीसंहारः।
(तत प्रविशति गदापाणि क्षतजसिक्कसर्वाङ्गो भीमसेन )
भीमसेनः-(उद्धत परिक्रामन् ) भो भोः समन्तपञ्चकसञ्चारिण
सैनिका कोऽयमावेगा। कथयन्तु भवन्त कस्मिन्नुद्देशै पाञ्चाली तिष्ठति।
द्रौपदी-(लब्धसज्ञा ) परिवायता परित्रायता महाराज ।
कञ्चकी-देवि पाण्डुस्नुपे उत्तिष्टोत्तिष्ठ । सम्प्रति झटिति
चिताप्रमेश एव श्रेयान् ।
द्रौपदी--(सहसोत्याय) कय न सम्भावयाम्यद्यापि चितासमीपम् ।
युधिष्ठिरः कोऽत्र भो । सनियन धनुरपनय । कय न
यश्चित्परिजन ।
भवतु | बाहयुद्धेनैव दुरात्मानं गादमालिइग्य
ज्वलनमभिपातयामि । (परिकर याति)
कञ्चुकीदेवि पाण्डस्नये सयम्यन्तामिदानी नयनोपरोधिनी
दुशासनावर मूर्धजा. ! अस्तमिता सम्प्रति प्रतीकारा | चिता-
समीपमेर द्रुततर सम्मायय ।

·२२२ युधिष्ठिरः-गणे न खल्वनिहते तस्मिन्दुरामनि दुर्योधने सहर्तव्या केशा । भीमसेनः-पाञ्चादि न खलु मयि जीनति सहर्तच्या दु शासन- पिल्लटिता वेणिरामपाणिना | निष्टतु तिष्टतु । स्वयमेवाह सहरामि । द्रोपटी-(भयाइपसर्पति) भीमसेनः-तिष्ट तिठ भीर छाधुना गम्यते । (इति कोषु ग्रहीतुमिच्छनि) युधिष्टिर :-(वेगाशीममाल्डिग्य ) दुरात्मन् भीमार्जुनशनो सुयो धनहतक, आशैशवादनुदिन ननितापराधो मत्तो बलेन मुनयोर्हतराजपुत्र । आसाद्य मेऽन्तरमिट भुजपञ्जरस्य जीवन् प्रयासि न पदापदमद्य पाप। भीमसेनः--अये कपमार्य सुयोधनशपया क्रोधानिर्दय मामा- लिङ्गति । क्चुरी-(उपम य । महर्पम् ) महाराज वयमे । अय खल्वा- युष्मान् भीमसेन मुयोधनक्षतजारणीनशरीराम्बरो दुर्लक्ष्यव्यक्ति । थलमधुना सन्दहन। चेटी-(पदीमारिय) देवि निव-यना निवर्यताम् । एप खल्छ परितप्रतिज्ञामारो नाथस्ते वेणीसहार कतुं त्वामन्धियति । द्रोपटी-हथे, किं मामलोकरचनैराश्यामसि । युधिष्ठिरः--जयन्धर, फि क्थयसि नायमनुजवेपी दुर्योधनहतर । भीमसेनः--देव मनाशनी भीमार्जुनगुरो कुताऽद्यापि दुर्यो- धनहतक । मया हि तम्य दुरामन पाण्डकुलपरिमारिन . भूमी शिम शरीर निहिलमिदमाराच-दनाम निजारे टक्ष्मीरा निपणा चनुहरिपय सीमया सार्धमा ।

·२२३ भृत्या मित्राणि योधाः कुरुकुलमखिलं दग्धमेतदणाग्नौ नामैकं यद्रवीपि क्षितिप तदधुना धार्तराष्ट्रस्य शेषम् ।। युधिष्ठिरः-- (स्वैरं मुक्त्वा भीममवलोकयनभूणि प्रमार्जयति ) भीमसेनः--(पादयोः पतित्वा ) जय वार्यः । युधिष्ठिरः-वत्स बापजलान्तरितनयनवान्न पश्यामि ते मुख- चन्द्रम् । तत्कथय कविजीवति भवान्समं किरीटिना । भीमसेन:--निहतसकलरिपुपक्षे नराधिपे जीवति भीमोऽर्जुनश्च । युधिष्ठिरः-किमपरमवशिष्ठम् । भीमसेन:-आर्य सुमहदवशिष्टम् । संयच्छामि तावदनेन सुयो- धनशोणितोक्षितेन पाणिना पाचाल्या दुःशासनावकृष्टं केशहस्तम् । युधिष्ठिरः-सत्वरं गच्छतु भवान् । अनुभवतु तपस्विनी वेणीसंहारमहोत्सवम् । भीमसेनः-(द्रौपदीमुपसृत्य) देवि पाञ्चालराजतनये दिष्ट्या वर्धसे रिपुकुलक्षयेण । अलमलमैवंविधं मामालोक्य त्रासेन । भवति वेदिसम्भवे याज्ञसेनि । द्रौपदी-आज्ञापयतु नाथः । भीमसेनः-स्मरति भवती यत्तन्मयोक्तम् । द्रौपदी -नाथ न केवलं स्मरामि । अनुभवामि च नाथस्य प्रसादेन । भीमसेनः---(पेणीमवधूय ) भवति, संयम्यतामिदानी धार्तराष्ट्रकुल- कालरात्रिर्दुःशासनविललितेयं वेणी । द्रौपदी-नाय विस्मृतास्म्येतं व्यापारम् । नाथस्य प्रसादेन पुनरपि शिक्षिष्ये।

·9
चेटी-(वेणी वघ्नाति)
(नेपथ्ये)
महासमरानलदग्धशेषाय स्त्रति भवतु राजन्यकुलाय ।
क्रोधान्धैर्यस्य मोक्षाक्षतनरपतिभि पाण्डपुत्रैः कृतानि
प्रन्याश मुक्तकेशान्यनुदिनमधुना पार्थिवान्त पुराणि ।
कृष्णाया केशपाशः कुपितयमसखो धूमकेतुः कुरूणा
दिष्ट्या बद्ध प्रजाना विरमनु निधनं स्वस्ति राज्ञा कुलेम्य.।।
युधिष्ठिरः-देवि एप ते वेणीसंहारोऽभिनन्द्यते नमस्तसञ्चारिणा
सिद्धजनेन ।
वेणीसंहारम् ।
टीपा
['दुर्योधनाला मारून त्याच्या रचाने माखलेल्या हाताने तुझी वेणी पालीन' अशी
प्रतिमा भीमाने बेली होती. परंतु मन्वेंच, भीम मारला गेला अशी खोटी बानी ऐकून
द्रौपदीने सती जाण्याकरिता चिता पेवावयास सागितली. इन्क्यात दुयोधनाला मारून
भीममेन येतो. त्याला प्रथन कोणी ओळखीत नाही. त्या वेळचा हा कथाभाग आहे. हा
"वेगोसकारम् ' नाटकातील आहे ]
सन्नपचा-कुरक्षेत्रावरील प्रदेश.
सम्+म् (प्र.)-जवळ जाणे.
कछिन् या अभ्ययाचा उपयोग प्रनारमा करतात व त्या प्रश्नाचे उदर प्रश्नाच्या रचनेवर
होर दिला नाही असे अवलंबून अने.
•टिया पृथ्-अभिनन्दन करणे'-ज्या गटीबद्दल अभिनन रावयाचें ला अर्याच्या
अम्माची मृतीया योग्त

·२२५ ३ सनिषङ्ग धनुरूपनय । किं मामलीकवचनैराश्वासयसि । अनुमवतु तपस्विनी वेणीसहारमहोत्सवम्-या वाक्याचा प्रयोग बदला ४ प्रत्याशम् , कुपितयमसख , रणाग्नि , भुतपत्रर , गदापाणि -हे समास सोडवून त्याची नावं सांगा. पाठ करा-(१) रुधिरामुग्लोहितास्ररक्तक्षतशोणितम् । (२) चिकुर कुन्तलो वाल कच केश शिरोमह । पाठ ४५ दिलीपसुतवर्णनम्। दिश प्रसेदुर्मरतो बवु सुखा प्रदक्षिणार्चिहविरग्निराददे । बभूव स शुभरासि तक्षण भयो हि लोकाभ्युदयाय तादृशाम् ॥१॥ अरिष्टशय्या परितो बिसारिणा सुजन्मनस्तस्य निजेन तेजसा । निशीथदीपा सहसा हतन्विषो बभूवुरालेख्यसमर्पिता इन ॥ २ ॥ जनाय शुद्धान्तचराय शसते कुमारजन्मामृतसमिनाक्षरम् । अदेयमासीत्रयमेव भूपते शशिप्रभ छनमुभे च चामरे ॥३॥ निपातपद्मस्तिमितेन चक्षुपा नृपस्प कान्त पिबत सुताननम् । महोदधे पूर इन्दुदर्शनाद्गुरु प्रहर्प प्रबभूव नात्मनि ॥ ४ ॥ स जातकर्मण्यखिले तपस्विना तपोवनादेत्य पुरोरसा कृते । दिलीपसूनुर्मणिराकरोद्भव प्रयुक्तसरकार इनाधिक बी ॥५॥ मुखप्रया मगरतूर्यनि स्वना प्रमोदनृत्ये सह वारयोषिताम् । न केवल समनि मागधीपते पथि न्यतृम्मन्त दिवौकसामपि ॥६॥ ८ ·उमापाको शरजन्मना यथा यथा जयन्तेन शचीपुरन्दरौ । तथा नृपः सा च सुतेन मागधी ननन्दतुस्तस्सदृशेन तत्समौ ॥७॥ रथाङ्गना नोरिख भाववन्धनं वभूव यत्प्रेम परस्पराश्रयम् । विभक्तमप्येकसुतेन तत्तयोः परस्परस्योपरि पर्यचीयत ॥ ८ ॥ उवाच धान्या प्रथमोदितं वचो ययौ तदीयामवलम्ब्य चागुटिम् । अभूच नम्रः प्रणिपातशिक्षया पितुर्मुदं तेन ततान सोऽर्भकः ॥९॥ स वृत्तचूरश्चलकाकपक्षकरमात्यपुत्रः सवयोभिरन्वितः 1. लिपेर्यथावग्रहणेन बारयं नदीमुखेनेव समुद्रमाविशत् ।।१०।। रघुवंशम् । टीपा (घु रानाच्या जन्माच्या वेचे वर्णन या लोकात आहे ] अरिष्टाशय्या-बाज. घरजन्मन्-वानिवयः। न केवरम् -अपि-केवळ एक गोष्ट नव्हे तर आणखी दुसरी गोष्ट असा दोन वाक्यानों अर्थ दारावावयाचा असा पहिल्या वाक्याबरोबर 'न पटम् ' योजनात व दुसन्या वाक्यात 'अपि, अपि तु' अमे शुन्द योजतात. गुरु: प्रहर्षः प्रबभूव नामनि-मोठा आनद पोटात मावला नाही. , प्रश्न १ या कविताचा सारा सोप्या संस्कृतमध्ये लिहा. २ था उतान्यात आलेल्या द्वितीयभूतकाळी रूपातील धातूंची द्वि. भविष्य- काळी 7. पु. ए. वचनी र लिहा. ३ था उतान्यातील कोणत्याहि तीन उपमा घेऊन त्यांचे सटीकरण करा. ४ शंम्, न केवलम् अपि, यया-तथा, दिष्टया पृथ्-न्याचा उपयोग स्वतःच्या वाक्यात बरा. पाठ करा:--मुम्रीतिः ममदो हा. प्रमोदामोदगंमदाः । स्वादानन्दधुरानन्दः धर्मशातमुगानि च ॥

·२२७ पाठ ४६ पितृदर्शनार्थ प्राप्ता दश कुमाराः । राजवाहनप्रमुखाः सर्वेऽपि कुमारा अनेकान्दुर्जयाशत्रून्विजित्य दिमिजयं विधाय भूगलयं वशीकृत्य चम्पायामेकन स्थिताः । अत्रान्तरे राजवाहनस्य पिता राजहंसेन ते राजधानी प्रत्याहूताः । तदर्थ तेनाज्ञा- पत्रं तेभ्यः प्रेषित यदतः परं चेत्क्षणमपि यूयं विलम्ब विधास्यथ ततो मा वसुमती च मातरं कथावशेषावर श्रीव्यथेति ज्ञावा पानीयमपि पथि भूत्वा पेयमिति । एवं पितुराज्ञापत्र मूर्ध्नि विधृत्य गच्छेमेति ते निश्चय चकुः । पूर्ववैरिणं मालवेशं मानमारं पराजित्य तदपि राज्यं वशीकृत्य पुष्पपुरे राजहसस्य देव्या वमुमत्याश्च पादानमस्याम इति निश्चित्य स्वस्वभार्यासंयुताः परिमितेन सन्येन मालवेगं प्रति प्रस्थिताः । प्राप्य चोजयिनी तदैव सहायभूतस्तैः कुमारः परिमितेन राजवाहनेनाति- बलवानपि मालवेशो मानसार क्षणेन पराजिग्ये निहतश्च । एय मालवेन्द्रराज्यं यशीकृत्य तद्रक्षणाय काचिसैन्यसहितान्मन्त्रिणो नियु- ज्यारशिष्टपरिमितसैन्यमहितास्ते युमाराः पुष्पपुरं समेन्य राजवाहनं पुरस्कृन्य तस्य राजहंसस्य मातुर्वमुमयाश्च चरणानभिवन्दितपन्त । ती च पुत्रसमागमं प्राप्य परमानन्दमधिगती। नतो राज्ञो यमुमन्याय देव्याः समक्षं वामदेवो राजवाहनप्रमुखाना दशानामपि कुमारागाममि- टाएं विज्ञाय तानाज्ञापयत् । 'भवन्तः सर्वेऽप्येकवारं गन्या स्वानि स्वानि राज्यानि न्यायेन परिपालयन्तु । पुनर्यदेण्टा भवति तदा पित्रोवरणाभिवन्दनायागन्तन्यम्' इति । ततस्ते सर्वेऽपि कुमारास्तन्मुनि- ·२२८ वचन शिरस्याधाय त प्रणम्य पितरौ च, गत्वा दिग्विजय विधाय प्रत्यागमनान्ते स्वस्ववृत्त पृथक्पृथड्युनिसमक्षे न्यवेदयन् । पितरौ च कुमाराणा निजपराक्रमावबोधकान्यतिदुर्घटानि चरितान्यायं परमा- नन्दमामुताम् । ततो राजा मुनि सविनय व्यजिज्ञपत् । 'भगवन् तव प्रसादादस्माभिर्मनुजमनोरथाधिकमवाङ्मनसगोचर सुखमधिगतम् । अत पर मम स्वामिचरणसनिधी वानप्रस्थाश्रममधिगत्यात्मसाधनमेन विधातु- मुचितम् । अत पुष्पपुरराज्ये मानसारराज्ये च राजवाहनमभिषिच्याव शिष्टानि राज्यानि नवभ्य कुमारेन्यो यथोदित सम्प्रदाय ते कुमारा राजवाह- नाज्ञाविधायिनस्तदेकम या वर्तमानाश्चतुरुदधिमेखला वसुन्धरा समुद्धृत्य कण्टकानुपभुञ्जन्ति तथा विधेय स्वामिना' इति । तेषा तत्पितुर्वान प्रस्थाश्रमग्रहणोपक्रमनिषेधे भूयासमाग्रह निलोक्य मुनिस्तानवदत् । 'भो कुमारका , अय युष्मजनक एतद्वय समुचिते पथि वर्तमान कायलेश विनैव मदाश्रमस्थो वानप्रस्थाश्रमाश्रयणात् सर्वथा भवद्भिर्न निवारणीय । अन स्थितस्त्वय भगवद्भक्तिमुपलप्यते । भवन्तश्च पितृसन्निधौ न सुखमवाप्स्यन्ति' इति । महराज्ञामधिगम्य ते पितुर्वान- प्रस्थाश्रमाधिगमप्रतिषेधानहमन्यजन् । राजवाहन पुपपुरेऽवस्थाप्य तदनुज्ञया सर्वेऽपि परिजना स्वानि वानि राज्यानि प्रतिपाल्य स्वेच्छया पिनो समीपे गतागतमकुर्वन् । एवमपस्थितास्ते राजवाहनप्रमुखा सर्वेऽपि कुमारा राजवाहनाज्ञया सर्वमपि वसुधारलय न्यायेन परिपाट परस्परमै कमन्येन वर्तमाना पुन्दरप्रभृतिभिरम्पतिदुर्लभानि राज्यसुखान्यन्वभूवन् । दशकुमारचरितम् । यन्त

·२२९
.
टीपा
हा उतारा 'दशकुमारचरितम्' या दण्डो कर्वच्या प्रथातील शवाचा आहे सर्व दाही
कुमार एकत्र झाले त्या वेम्चा आहे ]
अन्वभूवन्–'अनुभू' या धातूचे त भूतकाळी त पु व वचन
ग्रतागतम् अकुर्वत्-ने येऊन जाऊन असत
अवामनप्तगोचरम्-वाक च मन च वाङ्मनसे तयो गोचरम् न वाड्मनसगोचरम्
अवाङ्मनसगोचरम् ।
प्रश्न
१ कुन स्थिता त कुमारा । किमाज्ञापन प्रेषित नृपेण । मार्गे ते कि
कृतम् । वामदेव कुमारान् किम् भादिशत् । किं कृत्वा कुमारा प्रत्या
गता । तदा नृप किं मनस्यारोत् ।
२ या उताऱ्याताल पूर्वकालवाचक धातु अव्ययें दर्शवून त्यांतील धातूची
द्वि भूत तृ पुरुषा रू रिहा
३ दिग्विनय , सविनयम्, मदाश्रमस्थ , पुरन्दरप्रभृतय , पितृसनिषि-हे
समास सोडवून नावे सांगा
४ ऐकमत्येन पृत्, कमपि कथावशेष ध्रु आशा मूर्ध्नि विधु-आधा, या
शब्दसमुचयाचा वाक्यात उपयोग करा
पाठ करा --रिपो वैरिसपत्नारिद्विषवपणदुहृदः ।
पाठ ४७
ईश्वरवर्णनम् ।
नमो विश्वसृजे पूर्व विश्व तदनु विभ्रते।
अथ विश्वस्य सहर्ने तुन्य प्रेधा स्थितामने ॥१॥

·२३० रसान्तराण्येकरस यथा दिव्य पयोऽभुते । देशे देशे गुणेष्येवमवस्थास्त्वमपिक्रिय ॥२॥ अमेयो मितलीकर यमनर्थी प्रार्थनावह । अजितो जिष्णुरत्यन्तमव्यक्तो व्यक्तकारणम् ॥ ३ ॥ हृदयस्थमनासन्नाकाम त्या तपस्विनम् । दयालुमनघस्पृष्ट पुराणमजर विदु ॥ ४ ॥ सशस्त्वमविज्ञान सर्वयोनिस्त्यमात्मभू । प्रभुरनीशस्वमेकत्व सर्वरूपमा ॥ ५ ॥ अभ्मासनिगृहीतेन मनसा हृदयाश्रयम् । ज्योतिर्मय विचिन्वन्ति योगिनस्वा विमुक्तये ॥ ६ ॥ बहुधाप्यागमर्भिन्ना पथान सिद्धिहेता । त्वय्ये निपत त्योचा जागीया यथार्णवे ॥ ७ ॥ वग्यारेशिनचित्ताना स्वत्समर्पितकर्मणाम् । गतिस्य वीतरागाणामभूय सनिवृत्तये ॥ ८ ॥ उदधेरिव रत्नानि तेजामीन चियम्यत । स्तुतिभ्यो व्यतिरिच्य ते दूराणि चरितानि ते ॥९॥ अनयाप्तमनामय न ते विशन विद्यते। लोकानुग्रह एकको हेतुस्ते जन्मायो ।।१०।। महिमान मदुलार्य तर महियो बच । ध्रमेण तदमाया या न गुणानामिपत्तपा ॥११॥ इसी प्रमादयामामुस्ते मुगम्नमधोक्षजम् । भूतार्थव्यानि सा हि नस्ती पामेटिन ॥ १२ ॥ एपंत ·टीप [या उतायात तारिखक्दृष्टया ईश्वराचे वर्णन आहे. सर्व देव विष्णूचे वर्णन करतात] 'स्तुतिभ्य व्यतिरिच्यन्ते-सर्व प्रकारच्या स्तुतीला मार्गे टाक्तात' प्रश्न १ ईश्वरस्वरूपाचे वर्णन करताना कालिदासाने कोणत्या पद्धतीचा अवलव केला आहे हे सोदाहरण स्पष्ट करा. २ ईश्वराच्या ध्यानापासून काय फायदा होतो हे ज्या श्लोकात वर्णिलेलें आहे त्यांचा अर्थ लिहा. ३ तिसऱ्या श्लोकात दिसणारी विशिष्ट गोष्ट कोणती हे सागून त्या श्लोकाचा स्पार्थ लिहा. ४ विभ्रते, विदु, अवाप्तव्यम् , उत्कीर्य, अनासनम् , मसादयामामु- हीरू भोळखा पाठ करा -जनर्जननजन्मानि जनिरुत्पत्तिरुद्भव । प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्युशरीरिण ॥ पाठ ४८ दधीचसरस्वत्योः परस्परदर्शनम् । -- स युवा द्वितीयेन साधुना सह चरणाभ्यामेर टतामण्डपोद्देशमुप- मसर्प सनियम् । सावित्री समं सरस्वया तौ वनवासोचितेनातिथ्येन यथाक्रममुपजग्राह । आसीनयोश्च तयोरासीना नातिचिरमित्र स्थित्वा ते द्वितीय प्रायसमुदियारादीत् । 'आर्य, सहजलनाधनस्य प्रमदाजनस्य प्रथमाभिभाषणमशालीनता विशेषतो वनमृगीमुग्धस्य कुलनु मारीजनस्य ।

·२३२ केरलमियमालोकनकृतार्थाय चक्षुपे स्पृहयन्ती प्रेरयत्युदन्तश्रवणकुतू- हरिनी श्रोत्रवृत्ति । तत्कथयागमनेनापुण्यमान कतमो विजम्भितविरह- व्यथ शून्यता नीतो देश । क वा गन्तव्यम् । मिनाम्न समृद्धतपस पितुरयममृतवर्षी कौस्तुभमणिरिव हरेहृदयमाहादयति । का चास्य त्रिभुवननमस्या प्रभातसन्ध्यर महतस्तेजसो जननी । कानि वा पुण्य भाजि भजन्यभिख्यामक्षराणि । आर्यपरिज्ञानेऽव्ययमेव कम कौतुकानु- रोधिनी हृदयस्य' इति । एवमुक्तमत्या तस्या प्रकटितप्रश्रयोऽसौ प्रतिव्याजहार । ' आयुष्मति, सता हि प्रियवदता कुलविद्या । श्रूयताम् । अय खल भूपण भार्गवरशस्य भगवतश्च्यवनस्य बहितिजीनन दधीचो नाम तनय । जनन्यस्य जितजगतोऽनेकपार्थिवसहस्त्रानुयातस्य शर्यातस्य सुता राज पुत्री त्रिभुवनकन्यारत्न सुकन्या नाम । ता खलु देवीमन्तर्वनी विदित्वा वैजनने मासि प्रसपाय पिता पर पार्थासगृहमानाययत् । असूत च सा तर देवी दीर्घायुपमेनम् । अनेहसावर्धत तत्रैवायमानन्दितज्ञातिवर्गो बालस्तारकराज इव राजीवलोचनो राजगृहे । भर्तृभवनमागच्छन्त्यामपि दुहितर नासेचनकदर्शनमिमममुञ्च मातामहो मनोविनोदन नप्तारम् । अशिक्षताय तंत्रव सर्वा विद्या सफलाश्च कला । कालेन चौपारूद यौनिमिममालोक्याहमिनासावप्यनुभवतु मुखकमरावलोकनानन्दमस्येति मातामह कथ कयमप्येन पितुरन्तिकमधुना व्यसर्जयत । मामपि तस्य देवस्य मुगृहीतनान शीतस्याज्ञाकारिण विक्षिनामान मृत्यपरमाणुमय- धारयतु भवती । पितु पादमूलमायान्त मया साभिसारमरोस्वामी । तद्धि न कुटरमागत राजकुलम् । उत्तमाना च चिरन्तनता जनयत्यतु ·२३३ जीविन्यपि जने कियन्मात्रमपि मन्दाक्षम् । अक्षीणः खलु दाक्षिण्य- कोशो महताम् । इतश्च गन्यूतिमात्रमिव पारेशोणं तस्य भगवत- श्चयवनस्य स्वनाम्ना निर्मितव्यपदेशं च्यावनं नाम चैत्ररथकल्पं काननं निवासः । तदवधिश्वेयं नो यात्रा । वयमपि शुश्रूपयो वृत्तान्तमायु धमत्योः । नेयमाकृतिदिव्यता व्यभिचरति । गोत्रनामनी तु श्रोतुमभि. लपति नौ हृदयम् । तत्कथय कतमो वंशः स्पृहणीयता जन्मना नीतः। का चेयमत्रभवती भवत्याः समीपे समवाय इव विरोविना पदार्थानाम् इति । सा त्ववादीत् । 'आर्य, श्रोष्यसि कालेन । भूयसो दिवसानत्र स्थातुमभिलपति नौ हृदयम् | अल्पीयाश्चायमध्या । परिचय एव प्रकटी- करिष्यति । आर्येण न विस्मरणीयोऽयमनुपङ्गदृष्टो जनः' इत्यभिधाय तूष्णीमभवत् । हर्षचरितम्। टीपा [दुर्वास कीनी शाप दिल्यामुळे सरस्वती सावित्रीबरोबर मङ्गलोकाडून पृथ्वीवर जाती झाली. नाता जाला ती शेण नाच्या तीरावर माली व तामडपांत राहिली. त्या वेळा स्यानी उत्तर दिशेला पुचळ तरुण व अश्व याचा समूह पाहिला व त्याच्यामध्ये १८ वर्षांचा एक तरुण दुसऱ्या एरा वयस्क साधूबरोबर चालताना दिसला. त्यांची भेट झाली त्या वेळचा प्रस्तुत इनारा आहे] मन १ सावित्रीने कोणकोणते प्रश्न विचारले व विमुक्षीने त्यांची काय उत्तरे दिरी है संगतवार लिहा. २ सहजलाधनः, ययाममम्, प्रवयम्, तारकराजः, राजीवलोचन , पारेशोणम्-हे समाम सोढवून त्यांची नाव लिहा. ३ पुष्पभाशि, आयान्तम्, प्रभाव, भानाययन्, अपीयान्-ही में गोळसून त्याचा वापयाा उपयोग करा, ·४ समम्, पढ्, उद्दिश्य, सति सप्तमी, अन्तिकम्, सल, पथं क्थमपि- याचा संस्कृत वाण्यामध्ये उपयोग करा. ५ पथिन्, दीर्घायुस् , पुण्यभाज् , पति, युवन्- हे शब्द बालवा, पाठ करा.--वामी तु भारती मापा गावाग्वाणी सरस्वती । च्याहार उक्तिलंपित भाषित वचन वत्र ॥ पाठ ४९ अग्निं प्रविविक्षुर्यशोमती स्वपुत्रं सान्त्वयति । प्रशान्ते च मन्युवेगे सम्नेहमुल्यापयामास सुत देवी यशोमती । हस्तेन चास्य प्ररुदितस्य क्षरन्तो दृष्टिमुन्ममार्ज । स्वयमपि बापरापूर्वमाणे स्मनयने प्रमृज्य सुतवदनविनिहितनयनयुगला पुन पुनरायतं नि.श्वस्या- यादीत् । वत्स नासि न प्रियो निर्गुणो वा परित्यागार्हो वा । स्तन्यनेर सह क्या पीत मे हृदयम् । अस्मिश्च समर्थ प्रभूतप्रभुप्रसादान्तरिता त्या न पश्यति दृष्टि । अपि च पुत्रक पुरषान्तरविलोकनव्यसनिनी राज्यो- पकरणमवरणा वा नास्मि लक्ष्मी. क्षमा या। युटकलनमस्मि चारित्रपना धर्मधरले बुळे जाता । वीरजा वीरजाया पौरजननी च माशी पासमतीला कथमन्यथा कुर्यात् । एवविधेन पिता ते भरत- भगीरथनाभागनिभेन नरेन्टान्दारफेण गृहीत पाणिः । मासेवितः सामन्तसीमन्तिनीसमानितजाम्बूनदघटाभिषक: शिरसा । यी मनोरथदुर्टमी महादेवापयन्धस कारलामो टलांटेन । सपशीनां शिर.मु निहितं नमनिखिउफटफयुटुम्बिनी किरीटमाणिक्यमालानि चरण- ·२३५ युगल कम् । एवं कृतार्थसर्वावयवा किमपरमपेक्षे क्षीणपुण्या । मर्तुमविधवैन वाञ्छामि । न च शक्नोमि दग्धस्य भर्तुरार्यपुत्रविरहिता रतिरिव निरर्थका-प्रलापा-कर्तुम् । पितुश्च ते पादधूलिरिव प्रथम गगनगमनमायेदयन्ती बहुमता भविष्यामि शूरानुरागिणीना सुरागनानाम् । प्रयग्रदृष्टदारुणदु खदग्धायाश्च मे किं धक्ष्यति घूमध्वज । मरणाच मे जीवितमेवास्मिन्समये साहसम् । अतिशीतल पतिशोकानला दक्षयस्नेहेन्धनादस्मादनल । कैलासकल्पे प्रसति जीवेश्वरे जरत्तृण कणिकालघीयसि जीविते लोभ इतिक घटते । अपि च जीवन्तीमपि मा नरपतिमरणावधीरणमहापातकिनी न स्प्रक्ष्यति, पुत्र, पुत्रराज्यसुखानि । दु खदग्धाना च भूतिरमङ्गला चाप्रशस्ता च निरुपयोगा च भवति । वस, विश्वस्ताना यशसा स्थातुमिच्छामि लोके न वपुषा । तदहमेव त्या तावत् , तात, प्रसादयामि न पुनमनोरथाप्रातिकूल्येन कदर्थ- नीयास्मि' । इत्युक्त्वा पादयोरपतत् । स तु ससम्भ्रममपनीय चरण- युगठमानमिततनुरवनिगतशिरसमुदनमयन्मातरम् । दुर्निवारता च शुच समवधार्य कुलयोपिदुचिता च तामेव श्रेयसी मयमान किया कृतनिश्चया च ता ज्ञावा तूष्णीमुखोऽभवत् । पचरितम् । टीपा [हर्षाचा पिता आसन्नमरण झाला अमता त्याची आई यशोमती अग्निप्रवेश करू इच्छिने त्यामुळे दुरित होणाऱ्या हर्षाचे ती सान्त्वन वरील टता-यात दियाप्रमाणे करते हा उनारा बाण क्षीच्या हर्षचरितातील आहे] सामन्त भिषेक-सामन्ताना सीमन्तिनीमि आवणित च मसो जाम्बूनदमयेन पन्न अभिपेन -मारीक रानाच्या बियानों सोयाच्या क्रमानून वेलेला अभिषेक

·२३६
प्रश्न
१ यशोमतीने अमिप्रवेश करण्याबद्दल सागितलेली कारणे सोप्या संस्कृत
भाषेत लिहा.
२ या उतान्यातील द्वितीभूतकाळी रूपें ओळखून त्यातील धातूंची क, भूत.
घा. वि. व तुमन्त अव्यये लिहा.
३ आपूर्यमाणे, जीवन्तीम्, क्दनीया, उदनमयन्, मन्यमान --ही हर्षे
ओळखून त्याचा वाक्यात उपयोग करा.
४ अक्रुणा, धर्मवलम्, वीरजा, सपत्नी, आर्यपुनविरहिता-
विग्रह करून नावें सागा.
पाठ करा--(१) स्क्ष्मीः पद्माल्या पद्मा कमला धीहरिप्रिया ।
(२) सम्पत्तिः श्रीध लक्ष्मीश्च ।
-या समासाचा
पाठ ५०
(अ) सामान्यश्लोकाः।
rwa-
सर्वधा सहितमाचरणीयं किं करिष्यति जनो बहुजल्पः ।
विद्यते न हि कश्चिदुपाय सर्वोकपरितोषकरो यः ॥ १ ॥
एको देव केशवो वा शिवो वा एक मित्र भूपतिर्वा यति ।
एका भार्या मुन्दरी या दरी वा एको वास. पत्तने या बने वा ॥२॥
आरम्मगुया क्षयिणी क्रमेण सनी पुर। वृद्धिमती च पश्चात् ।
दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना आयेर मैत्री सदसजनानाम् ॥ ३ ॥
न येत्ति यो यस्य गुणप्रय स त सदा निन्दति नार चित्रम् ।
यथा किराती परिकुम्भनाता मुक्ता परित्सम्य विमति गुगाम् ॥ ४ ॥

·२३७
आदित्यचन्द्रायनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च ।
अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये धर्मोऽपि जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ ५॥
किं वाससा तत्र विचारणीय वास प्रधान खलु योग्यताया. 1
पीताम्बर वीक्ष्य ददौ स्वकन्या दिगम्बर वीक्ष्य विष समुद्र ॥ ६ ॥
तृणानि नोन्मूलयति प्रभञ्जनो मृदूनि नीच प्रणतानि सर्वत ।
समुच्छ्रितानेव तरून्स वाधते महान् महत्स्वेच करोति विक्रमम् ॥ ७ ॥
निमित्तमुद्दिश्य हि य प्रकुप्यति ध्रुव स तस्यापगमे प्रसीदति ।
अकारणद्वेषि मनस्तु यस्य वै कथ जनस्त परितोपयिष्यति ।। ८ ।।
यथा चतुर्भि कनक परीक्ष्यते निवर्षणच्छेदनतापताडनै ।
तथा चतुर्भि पुरुष परीक्ष्यते श्रुतेन शीलेन कुलेन कर्मणा ॥ ९ ॥
सुख हि दु खान्यनुभूय शोमते घनान्धकारेविय दीपदर्शनम् ।
सुखात्तु यो याति नरो दरिद्रता धृत शरीरेण मृत स जीवति ॥ १० ॥
सहसा विदधीत न क्रियामपिक परमापदा पदम् ।
वृणते हि विमृश्यकारिण गुणलुव्या स्वयमेव सम्पद ॥ ११ ॥
वार्ता च कौतुकवती विमला च विद्या
लोकोत्तर परिमलश्च कुरगनाभे ।
तैलस्य बिन्दुरिव वारिणि दुर्निवार-
मेतलय प्रसरति स्वयमेव भूमौ ॥१२॥
व्यतिपजति पदार्थानान्तर कोऽपि हेतु
न खलु बहिरपाधीन् प्रीतय सश्रयते ।
विकसति हि पतद्गस्योदये पुण्डरीक
द्रवति च हिमरदमागते चद्रकान्त ॥ १३ ॥

·यावस्वस्थमिद कलेवरगृह यापच दूरे जरा
यानचेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यानाक्षयो नायुष ।
आमश्रेयसि तावदेव विदुपा कार्य प्रयत्नो महान्
सन्दीप्ते भरने तु कूपखनन प्र युद्यम कीदृश ॥१४॥
किं जन्मना च महता पितृपौरुपेण
शक्या हि याति निजया पुरप प्रतिष्ठाम् ।
कुम्भा न कूपमपि शोपयितु समी
कुम्भोद्भवेन मुनिनाम्बुधिरेव पीत ॥ १५ ॥
(आ) सज्जनप्रशंसा
गुणायन्ते दोपा सुजनवदने दुर्जनमुग्वे
गुणा दोपाय ते तदिदमपि नो विस्मयपदम् ।
महामेव क्षार पिनति कुरते वारि मधुरम्
पणी क्षीर पीना वमति गरल दु महतरम् ॥ १६ ॥
वहति भुवनश्रेणी शेष फ्णाक्टय स्थिता
कमठपतिना मध्येपृष्ठ सदा स च धार्यते ।
तमपि कुरते मोटापीन पयोधिरनादराद्
अहह महता नि सीमानश्चरित्रविभूतय ॥१७॥
ते साधयो मुसनमण्डलमौलिमूता
ये माधुता निरुपकारिपु दर्शयन्ति ।
आमप्रयोगनरशीकृतग्विनदेह
पूर्वोपकारिषु खलोऽपि हि सानुकम्प ॥ १८ ॥

·२३९
धवलयति समयं चन्द्रमा जीवलोक
किमिति निजकलङ्क नामसस्थ प्रमार्टि।
भवति विदितमेत प्रायश सजनाना
परहितनिरतानामादरो नात्मकार्ये ॥ १९ ॥
उदयति यदि भानु पश्चिमे दिग्विभागे
प्रचलति यदि मेरु शीतता याति वद्धि ।
विकसति यदि पद्म पर्वताना शिखाने
न चलति खलु वाक्य सननाना कदाचित् ॥२०॥
नान्तर्विचिन्तयति किंचिदपि प्रतीपम्
आयोपितोऽपि सुजन पिशुनेन पापम् ।
अद्विषोऽपि हि मुखे पतिताप्रमागा
तारापतेरमृतमे करा किरन्ति ।। २१ ॥
असाधु साधुर्वा मवति खलु जात्यैव पुरुष
न सङ्गादौर्जन्य न हि मुजनता कस्यचिदपि ।
प्ररूढे ससर्गे मणिभुजगयोर्जन्मजनिते
मणि हेर्दोषास्पृशति न तु सर्पो मणिगुणान् ॥ २२ ॥
वाञ्छा सजनसङ्गमै परगुणे प्रीतिर्मुरी नम्रता
विद्याया व्यसन स्वयोविति रतिर्लोकापवादाद्भयम् ।
भक्ति शूलिनि शक्तिरामदमने ससर्गमुक्ति खले
श्वेते येषु वसन्ति निर्मलगुणास्तेभ्यो नरेभ्यो नम ॥२३॥

·२५०
(इ) अन्योक्तयः।
कि कोमल कल्खे पिक तिष्ठ तूष्णी
मेते तु पामरनरा स्वरमाकलय्य ।
को पा रटत्ययमये निस्टे कटूनि
रे वध्यतामिति वदति गृहीतदण्डा |॥ २४ ॥
रे रे चातक सावधानमनसा मित्र क्षण श्रूयताम्
अम्भोदा बहवो यसन्ति गगने सर्वेऽपि नैतादृशा ।
केचिदृष्टिमिरार्द्रयन्ति धरणी गर्जन्ति केचिदृथा
य य पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीन वच ॥२५॥
अस्तगतोऽयमरविन्दवनेक्वधु-
भीस्वान्न लद्धयति कोऽपि विधिप्रणीतम् ।
हे चक्र धर्यमरम्म्य विमुच शोक
धीरास्तरति विपद न तु दीनचित्ता ॥२६॥
वास काञ्चनपञ्जरे नपकाराम्भोजैस्ननूमार्जनम्
भव्य स्वादुरमाझ्दादिमफल पेय सुधाम पय ।
पाठ ससदि रामनाम सतत धीरस्य कीरस्य मे
हा हा हत तथापि जमनिटपियोड मनो धावति ॥२७॥
कृष्ण वाहतु गुम्बनु सगलानि
रम्येषु सरसनु चूवरना तरेषु ।
पुफोरिटस्य चरितात परतु याम
पार पयनियिो सत पार एवं ॥२८॥

·नैर्मल्य यमुपस्तयास्ति वसति पद्माकरे जायते मन्द याहि मनोरमा वद गिर मौन च सम्पादय । धन्यस्त्व बक राजहसपदवी प्राप्तोऽसि किं तैर्गुण- नीरक्षीरनिभागकर्मनिपुणा शक्ति क्य लभ्यते ॥ २९॥ नान व्याधशरा पतन्ति परितो बार दागनटो नान्युचारचभीतिरस्ति कुहचिनो यागुरा मयुरा । पर्यालीच्य कुरङ्गकण विहितो नक्षत्रनाथाश्रयो नो जानाति यदन दास्यति विधि वर्भानुदन्तवणम् ॥३०॥ मुभाषितानि । टीपा वोऽपि-अवर्णनीय सध्यताम्-इन्यताम्', 'ब' धातु फ्त वेदान योनलेला आहे इतर ठिकाणी त्याची रूमें 'इन्' बद्दल मनात , . प्रश्न ५ पुनील समास सोडवून त्याची नावे लिहा -- पीताम्बर, कुम्भोद्भव, मध्यपृष्ठम्, नि सीमान , नृपकराम्भोने सुधामम्, सफलानि २ सामान्य लोकाताल दान उत्तम लोकाचा अर्थ लिहा ३ सजनप्रशसेच्या श्लोकाताल सननाची लक्षणे थोडक्यात सस्कृतमध्ये लिहा ४ चातकान्योकि व रानहसान्योक्ति याचा स्वार्थ परा पाठ करा-विष्णुनरायण कृष्णो वैकुण्टो विष्टरमा । दामादर हुपाकेश पेशवा मापन वसू॥

·. शब्दसहः (संस्कृत-मराठी) - अकुप्यम् (न.)-सोने र | अतीत (अति+इ-क. भू धा. वि.)- अक्षम (वि.)-अयोग्य, असमर्थ जुना, पलीकडे गेलेला अक्षौहिणी (स्त्री.)-एक मोठे सैन्य. | अत्यन्तगत (वि.)-कायम गेलेला २१८७० रयस्वार व गजस्वार, अत्यय (पुं.)-होऊन जाणे, संपणे ६५६१० घोडेस्वार व १०९३५० मनस्त (अनस्त-त्रस्-क. भू. धा. पायदळ पि.)-न भ्यालेला अग्रभु (ई.)-निर्लोभी, निरिच्छ अदन (वि.)-पुप अभिकल्प (वि.)-अनीसारखा अदीनसत्त्व (वि. बहु. स.)-पीट अग्रहार (पु)-राजाने दिलेरी इनामी मनाचा जमीन अधिक्षेप. (पं.)-निन्दा अन्य (वि.)-श्रेष्ठ अधिष्ठानम् (न.) जागा, गाव अघम् (न.)-पाप अधोक्षज. (पुं.)-विष्णूचे नाव सगनवेदी (स्त्री. )-भागांतील | अध्वरः (पु.)-यज्ञ अनभिज्ञ (वि. नन् तत्पु.)-भोळस भडगुलीयरम् (न.)-आगटी नसलेला, माहिती नसलेला. भइणि (पु.)-पाय भनल (पु.)-अमि सचिरान (अ.)-धोड्याच वेळात । अनशनम् (न.)-उपास करणे, पाही अजिनम् (न.)-हरणाचे पात अनिरम् (न.)-उपटी जागा अनायास (पु.)-श्रम न पडणे भतिकान्त (अति+कम्- भू, धा. अनाप्य (वि. न तापु.)-पराजित पि.)-होउन गेलेला. न होणारा अतिरिच (कर्मणि) वरचढ अगों, अनाविल (वि. न तस्यु.)-पच्छ मागे टाकण अनादिः (मी.)-दुपराम, पाऊस अति+ना (२ आ. प.)-मागे टाकणे, पण ज्यास्त भमण • अनिल (5.)-मारा चौकोनी जागा न सा ·२८३ ण्याला योग्य सवध अनुक्म्मा (स्त्री.)-दया अभिरया (घी)-तेज अनुबन्ध (पु)-सवध अभिज्ञानम् (न)-ओळख अनुबता (वि स्त्री.)-पतिनिष्ट, अभि+धा (३ उ प.)-बोलणे आज्ञाधारक अभिभवनीय (वि)-अपमान कर. अनु+शास् ( २ प )-उपदेश करणे, शिक्वणे अभिमत (वि)-प्रिय, आवडता अनुप (पु)-जवळ येण, प्रसङ्ग, अभि+मन्त्र (१० आ )-मन्त्र म्हणून शुद्ध करणे स्नेहसा (अव्ययार्थी रूप )-पूर्णपणे | अभियुक्त (अभि+ युन्- क. भू धा. अन्तक (५) यम वि)-विद्वान् अन्तरित ( अन्तर्+इत)-अडवलेलें, अभिविनीत (अभि+वि+नी-क. भू, झालेलें था वि)-शिक्षण दिलेला अन्तरिक्षम् (न)-आकार अभिसमाहित (अभि + सम् +आ+धा) अन्तरेण ( अ )-सबंधी, शिवाय -रचलेली, एकन केलेली अन्तर्वनी (स्त्री )-गर्भिणी अभिसार (पु)-सोबती अन्धम् (न)-अन अभ्यन्तरम् (न) आदील भाग अन्यभृता (स्त्री )-कोरिका अभ्याश (पु)-जवळचा जागा • बन्वय (पु)-कुळ, सबंध अमर्प (Y)-राग अप+जह ( १ उ )-नाश करणें, दूर अमर्षण (वि) उतावीळ, रागावलेला करणे अमानुष (वि )-देवा, स्वर्गीय | अमोघ (वि)-सफल अपथ्यकारिन् (वि)-अहित करणारा अपरिग्रह (पु)-स्वाकार न करणे, | अम्बुनम् (न)-कमळ अयस् (न )-लोखड | अरविन्दम् (न)-कमळ अप्रतिवार्य (वि)-प्रताकार करण्याला अरिष्टशया (स्रा)-बालतिणीची बान, कठीण अप्रमत्त (वि) सावध अर्क (पु)-सूर्य अब्द (पु)-वर्ष अर्घ (घु)-मित, योग्यता, अभयसनिन् (वि)-अभय वचन देणारा पूजासाहित्य अभि+उप+६ (२५)-जवळ जाणे । अचिस् (पुन)-प्रकाशकिरण, ज्वाळा दूर लोटणे खाट ·२४४ | असूया (स्त्री.)-मत्सर अर्थरुचि (पुं)-संपत्तीची आवड अशनि (पु. स्त्री.)-इन्द्राचे पज असलेला असित (वि)-काळा अर्थशास्त्रम् (न)-राजनीतिशास्त्र, सपत्तिशास्त्र असन (न.)-रक्त अर्थसम्बन्ध (पुं )-सपत्तीने आलेख | अनासार (पं.)-अधूंचा वर्षाव संबंध ! अहि (पुं) साप अर्थिन् (पु)-याचक | अहित (पु.)-शनु (न.)-अक्ल्याण अर्भक (पु)-मूल आ अलक (पु.)-स अलि (पु.)-भुगा आकर (पु.)-साटा अलीक (वि.)-खोटें | आकारणम् (न.)-बोलावणे भवतानम् (न.)-छत, वेल पसरणे, आकन्द (प)-रडणे, शोक मण्डप | आक्रोड -म ( न.)-फीडोद्यान अवदात (वि.)-शुद्ध, उदार, उदात्त । अख्येय (वि)-सागण्यालायक, भव+(१० उ. प )-विचार करणे, सागावयाचा निश्चय करणे आ+चक्ष (२ आ )-सागणे, म्हणणे अवघ्यता (स्त्री.)-ठार मारता न येणें आजीव (पु.)-उपजीविकेचा मार्ग अवधारणा (त्री.)-अपमान आतत (आ+तन्-क. भू धा. वि. अव+धू (५ उ प.)-हारवणे पसरलेग अवन्थ्य (वि.)-सपल आ+तन (८ उ4) वाटवणे अवन्ती (पदुवचन)-अवन्ती देवा आतुर (वि.)-जसमी, (नाम पुं)- अवरत (वि.)-मागून जन्मलेरा, रोग रहान आदेशकारिन् (वि -डाम पनावणारा अवरोघ (Y)-याएको, जनानपाना आधि (५)-मानमिन दुग अवार्य (वि)-निवारण परण्यास आपनसत्त्वा (वि. श्री.)-गर्भपती अगश्य था +7 ()-पाहून नेगे, पूर येणे अस्तिथ (वि.)-परें भायनाम (पि.)-य टोळ्यांचा अपरी (थप+रिह- भू, धा आयत (वि)-साधान, अपरं यून N)-चटलेरा, सशं करेला भरालेरा ·शीच्या मुलाचे नाव आशु (वि.)-जल्द उपटून काढणे आ+यम् (प्र.)-पीडा देणे, दुस देणे | उदुप: (.)-चन्द्र आयम (वि.) शेसंडी उज्झित (उज्दा-प.भ धा. वि.)- आयुस् (न.)-आयुष्य, (५)-उद- टाकलेला आराम (पं.)-आनंद, उद्यान उत्करा (प. व.)-उरकल देशचे रोक उत्क्लापय (नामधातु)-निरोप घेणे आविष्ट (आ+विश्-क. भू धा. उरिक्षप्त (उद्+क्षिप्-क.भू.धा वि.) वि.)-पछाडलेला, व्यापलेला -आधारलेलें, वर फेरलेले आयुत्त (५)-बहिणीचा नवरा, मेहुणा उत्सचित (वि.)-भरलेला, थात घातलेला आशुग (पु.)-बाण | उत्सन् (१ प.)-सणून काढणे, आसन (वि.)-जवळचा, जवळ असलेला उत्तमानम् (न.)-डोके थासेचनक (वि.)-अति प्रिय, तृप्ति न उत्तरीयम् (न.)-वरचे वस्त्र, करणारे पापरण्याचे वस्त्र उत्सङ्ग (पुं)-माडी उत्सृज् (१ प. प.)-सोडून देणे, इन्दमहामुक (पु.)-कुना बाहेर टाकणे उद्गाल (पु)-गळ ईइ (२ आ.)-स्तुति करणे | उद्+गृ (६ प.)-वाहेरटाणे, बोलणे उद्धत (वि.)-गर्विष्ठ, वर उचललेला उद्धृत (वि.)-वर फेकलेला, उपळरेला | उदम्मस् (वि)-पाण्याने भरलेश उद्विन (उद्+वित्-क भू घा. वि.) उक्षित (उक्ष-द मू.धा वि)-भिन• दुखी, चिन्तातुर वलेला, शुद्ध केलेला,मुवासिक केलेला | उन्मन (उद्+मस्-क. भू धा. वि ) उच्चमान (वि.) उंच आकाराचा उच्चावच (वि.)-उचसखल,लहानमोठा / उप +आस् (२ आ.)-पूना करणे, जवळ जाणे उच्छिख (वि)-घर ज्वाळा जात असलेश | उपाठ -म् (पु. ग.)-जवळची जागा इष्टिः (स्त्री.) यक्ष ईप्सितम् (न.) इच्छा ईपद् (अ.)-थोडासा वर आलेला ·२४६ करुण उप+कम् (१ आ. प.)-आरम करणे, ओ-औ जवळ जाणे ओजस् (न.)-तेज, सामर्थ्य उप+ ग्रह (९उ.प.)-पडणें, मिळणे ओजस्विन (वि.)-तेजस्वी, शक्तिमान् उपज्ञा (स्त्री.)-मूळ ज्ञान औत्पातिक (वि.)-सकट आणणारा, उप+नी (१ प.)-उपनयन करणे, अशुभसूचक घडवून आणणे औरस (वि.)-स्वत चा (मुलगा) उप + पद् (प्र.)-उत्पन करणे, क अमलात आणणे कक्ष (पु.)-कास, बाजू उपपन (उप+पद्-क. भू पा. वि.) षटकम् (पु. न.)-सैन्य, राजधानी, -सिद्ध केला, योग्य उप+यम् (१ आ.)-विवाह करणे कण्टक •म् (पुं न.)-माटा, राज्याल उप+ रुथ् (कर्मणि)-अडथळा होणे पीडा देणारा शनु उपलब्धि (स्त्री.)-मिळणे, सापडणे कण्हयनम् (न.)-खाजवणे उपशम (पु.)-शांत होणे, कणिस (स्त्री.)-अति लहान भाग, इन्द्रियावर ताबा ठेवणे परमाणु उपहर (पु.)-एकीकडची जागा कर्थित (वि.)-तुच्छ लेरालेरा उपाधि (पु)-विशिष्ट गुण कनकम् (न.)-सोने उपार्जित (उप+अर्ज-क.भू धा.वि) । कन्दरा (स्त्री.)-दरी, गुहा -मिळविलेला कपित्थ (पु.)-वृक्षाचे नाव उपावर्तनम् (न.)-परत येणे कपिशा (स्त्री.)-नदीचे नाव उरगा (पु.)-नाग क्मठपति (पु)-कासवाचा प्रमुख उरीक ( ८ उ.प)-स्वीकारणे, करणम् (न)-मुख्य इदिय अनुसरणे करभोर (स्त्री.)-हत्तीच्या सोडेप्रमाणे उर्वरित (वि.)-उरलेला, पुष्कळ विचा हाताच्या मागील भागाप्रमाणे उलिखनम् - उखळगें जिच्या माज्या आहेत अशी ऊर्मि (पु ली )-लाट | कर्दम (पु.)-चिखल कर्पटम्- (न पु.)-लाल कापडाचा तुकडा एक्पदे (अ.)-एकदम क्ल (वि.)-मजुळ ·कल (१० उ.प.)-विचार करणे, | कुलोद्वहः (पु.)-मुजाचा मुख्य पुष्प मानणे कुल्या (ना.)-पाट, बंधारा, प्रवाह वलनम् (न.)-पत्नी कूलम् (न.)-तीर, किनारा करम (पु.)-साळीचा रोपा ट्रम् (पं. न.)-अडचण, विशिष्ट क्लेवरम् (न.)-शरीर प्रकारचे तप कल्पद्रुम (पुं.)-इच्छिलेलें देणारा घृत कृतक (वि.)-खोटा, कृत्रिम, पनावट कल्पित (क्लप्-(प्र.) कर्मणि भृ.धा. येनु (पं.)-निशाण, चिन्ह वि.)-टरविलेला योटर-म् (पुं. न.)-झाडाची ढोली क्वच -म् (पु. न.)-चिरसत कोटरक्षपालः (पु.)-किरदार काकपक्ष.(पु.)-वेसाचे युद्धप कोड:म् (पुं. न )-झाडाची ढोली, कादम्बरी (स्त्री.)-दाय छाती, माझी कान्तारम् (न, पु.)-मोठे अरण्य क्षपणक. (पुं.)-बुद्ध किंवा जैन साधु कान्तिमत् (वि.)-तेजस्वी, चसणारे क्षपय (क्षि-प्र.)-(वेळ) घालवणे कामगृत (वि.)-वैपयिक मुसाच्या क्षपा (स्त्री )-रान पाटीस लागणारा क्षम (वि.)-योग्य, समर्थ, सहनशील वारण्डव (पु.)-एक प्रकारचा पदर क्षार { वि.)-खारट कार्मुकम् (न.)-धनुष्य क्षि (१ १,५५.९ प.)-नाश पावणे, काष्ठा (स्त्री)-मर्यादा नाश करणे किरीटमालिन् (पु.)-अर्जुनाचे नाव क्षिति (स्त्री)-पृथ्वी क्षुण्ण (शुद्-कर्माणि भू धा वि.)- कुञ्जर (पु)-इत्ती (समासाच्या तुडवलेला, मळलेला शेवटी 'मुख्य' असा अर्थ होतो) पुहिम म् (पु न.)-फरशी केलेली खट्वा (स्त्री.)-राट, माचा जमीन खण्ड म् (पुं न )-तुकडा, रामूद कुन्दम् (म.)-एक प्रकारचे जाईचे फूल खम् (न.)-आकाश कुधी ()-वाईट बुद्धीचा मनुष्य कुम्भीर(ल)क ()-चोर पुरानामि (पु)-कस्तुरी गण्डभेदक (पु.)-चोर क्लाय म् (पु. न.)-घरटें कीर (पु.)-पोपट ग गद-शब्द, रोग ·२४८ गन्धाब्य (वि)-गन्धयुक्त चन्द्रशाला (स्त्री.)-गवीवरील सोली गम्भीरयेदिन (वि )-अनावर, अपुरा चान्द्रायणम् (न.)-चन्द्रोदय व चन्द्रास्त नमानणारा यावर अवलंबून असलेलें बन गरल--म् (पु न.)-विष चाप (पु.)-मनुष्य गतीवर्व (वि.)-खदकात किंचा गुहेत चिरित्सित (किन्-क, भू धा. वि.) असणारा -बरें केलेले गन्यूति (स्त्री.)-दोन कोस अंतर चित्र (वि.)-आश्चर्यकारक गिर् (स्त्री.)-शब्द, बोलणे चिन्ता (स्त्री.)-काळनी गुटिका (खा)-गोळी चिरायते (चिर पासून नामधातु) गुरु (पु)-श्रेष्ठ मनुष्य, वडील मनुष्य, गेहम् (न)-घर वाप. चौरम् (न.)-झाडाच्या सारीचे वस्त्र, पाटलेलें चन गोधादिन् (पु)-गोधा नावाचा जल- चर प्राणी खाणारा चुम्ब (१-१० उ प.)-चुम्बन घेणे गोपुरम् (न.)-मुख्य द्वार | चोदित (चुद्-क भू, धा. वि) गोष्ठी (स्त्री)-सवाद, समाज, -पाठवलेला, उत्साहित केलेला प्रन्थि (पु)-गाठ, थैली ग्रामीण (वि.)-गावातील, खेडवळ छन्दस् (न.)-वेद, इच्छा -विलय करतो . घ च घट (१ आ.)-गुतरेला असणे, घडणे जघन्यन (पु)-धाक्टा भाऊ घटा (स्त्री.)-समूह जनपदः (पु.)-देश घोणा (स्त्री.)-माफ जयन्त (पु.)-इन्द्राच्या मुराचे नाव जर्जस्ति (वि.)-जुना, झिजरेला, चकातिन् (पु) सार्वभौम राना चतु शालम् (न)-चौसोपी वाध्या जाडयम् (न.) अज्ञान, बुद्धिमान्य जात (पु) मुलगा • चनु पथम् (न)-चव्हाटा -जातरपम् (न.)-सोने चन्द्रकान्त (पु)-चन्द्रोदयावरोवर जातवेदम् (पु)-अप्ति पाझरणारा दगड 'जाम्यूनतम् (न.)-सोने तुरई झालेला मघाल जागा ·२४९ त जालम् (न.)-खिडकी, जाळे, समूह दरी (स्त्री)-गुहा, दरी जिगमिषु (वि)-जाण्याची इच्छा दर्दुर (पु)-बेड़क करणारा दशन म् (पुन )-दात जिनेन्द्र (पु)-मुख्य युद्ध साधु, दशशताक्ष (पु)-इन्द्र जैनाचा अर्हत | दाक्षिण्यम् (न) नम्रपणा ज्वाला (स्त्री)-ज्वाळा दारुण (वि)-भयार दात्मय (वि )-लाकडाचा केलेला दावानल (पु)-वणवा तथ्यम् (न.)-खरे बोलण, खरी गोष्ट | दिवौक्स् (पु)-देव तपस्विन् (वि)-दीन, गरीब, दीपार्चिस् (स्त्री)-दिव्याची वात असहाय दीर्घसूनिन् (५)-विल्व लावणारा तरस् (न.)-घाई, जलदी, वेग दुराधि (3)-कष्टदायक, मानसिक त (१०)-धमकावणे, भिवविण तितिक्षु (पु)-क्षमावान् मनुष्य, दुर्दिनम् (न )-दाट काळोख, सहनशील पावसाळी दिवस तिम् (४५) भिजणे, शात होणे दुर्भिक्षम् (न )-दुष्काळ तिर्यच (पु)-क्षुद्र प्राणी | दुर्मेधस् (पु)-वाईट बुद्धीचा तीक्ष्ण (वि)-उग्र दोहद म् (पु न )-इच्छा, डोहाळा तुम्बुरु (पु)-गन्धर्वांचे नाव द्वन्द्वचर (पु)-जोडीने जाणारा • तुपार (पु)-वर्फ, दव, धुके द्विरद (पु)-हत्ती तुहिनाद्रि (पु)-हिमालय पर्वत द्विषत् (पु)-शनु त्रिदिवेश्वर (पु)-इन्द्राचे नाव | दार (म)-रवकर, झटान् निपुर (पु)-राक्षसाचे नाव त्वच (स्त्री)-साल, कातडी द धरा (स्त्री)-पृथ्वा दश (पु)-गाघिल्माशी घर्पय (धृष्-१० मा )-हल्ला करणे, दन्तिन् (पु)-हत्ती दयिता (स्रा)-प्रिया धर्माधिष्ट्यनम् (न)-न्यायसभा धवल (वि)-गुभ्र दर म् (पुन)-भय घ धाड घालणे ·२५० मौ करणे धात्री (स्त्री)-दाई निम्नगा (नी.)-नदी धामन् (न.)-तेज निरागस् (पु)-निरपराधी धीवर (पु)-कोळी | निर्झर -म् (पुन)-ओढा धौरेय (वि)-पुद्वारी निर्+यन् (१० उप)-फेड करणे, परत देणे न निर्वस् (प्र)-बाहेर घालवणे भक्तम् (अ )-रात्री निर्+वह ( 1 उ प )-तडीस नेणे, नमक (पु)- कैन किंवा बुद्ध नम साधु नद् (१ प.)-आवात करणे, ओरडणे निर्विशेप (पु.)-फरक नसलेला नवमलिका (त्री.)-जाईची वेल निर्+वा (प्र)-विझवणे, नलिनी (स्त्री)-कमलिनी, कमळानों उष्णता कमी करणे भरलेले तळे नियूंढ (निर्+वि+वहक भू पा नागदन्त (पु)-बुटी वि)-दाखविलेला, तडीस नेलेला नागानन (पु)--गणपति निति (स्त्री)-सुस सापित (g) हावा | निर्व्याजता (स्त्री )-ढोंग न करणे, भाराच (५)-दाण खरेपणा नाल (पु)-कमळाचा देंट निलायमान (नि+सरी-वर्त पा वि)- निकार (1) अपमान लपणारा निकेत निकेतनम् (पु न )-घर, वाडा | निलय (पु) लपण्याची जागा, घर नि+सन् (१ प )-घट पुरणे नि+विद् (प्र)-सागणे, अर्पण करणे निसात (नि+सन्-कर्मणि भू था. निशाकर (पु)-द्र वि)-पुरलेला निशित (वि)-तीक्ष्ण निन (वि )-अवलभून असलेला निपत (s)-भाता निघर्षणम् (न )-घासणे निषाद (५)-पारधी, रानटी मनुष्य निदाघ (पु)-उन्हाना निपेर (पु)-पाझरणे, शिंपडणे निदेश (1) सूचना, हुम निम् + क्रम् (१५)-निघून जाणे, निम (वि)-सारसा (समासाचे शेवटी) नोरोगता नी-रोग बरा करणे • निमृतम् (अ.)-एकीकडे, लपून नेमि (प्री)-परिप, चाकाची धाव बाहेर जाणे ·२५० न धाना (त्री)-दाइ निम्नगा (स्त्री )-नदा धामन् (न)-तेज निरागस् (पु)-निरपराधी थीवर (पु)-कोळा | निर्झर म् (पुन ) ओडा धौरेय (वि )-पुढारी निर्+ यत् (१० उ प )-फेड करणे, परत देणे निर्+वम (म )-बाहर घालवणे नक्तम् (अ)-रानी निर् + वह् (१ उ प )-तडीस नेणे, नमक (पु)-नैन किंवा बुद्ध नग्न साधु पुरे करण नद् (१५)-आवान करणे, ओरडणें निर्विशेष (3)-फरक नसलेला नवमनिश (स्त्री)-जाईची वेल निर्+वा (प्र)-विषवणे, नलिनी (स्त्रा) क्मलिना, कमळानी उष्णता कमा करणे भरलेले तळे निव्यूढ (निर्+वि+वह-क भू धा नागदन्त (पु)-खुरी वि) दाखविल्ला, तडीस नेलेला नागानन (पु)-गणपति निति (खा)-सुख नापित (पु)-न्हावी | निर्व्याता (स्त्री)-डोंग न करणे, नाराच (पु)-वाण खरेपणा नाल (पु)-कमळाचा दें निलीयमान (नि+री-वर्त पा वि)- निकार ()-अपमान रूपणारा निकेत निकेतनम् (पु न )-घर, वाडा | निलय (पु) लपण्याची जागा घर नि+ खन् (१५)- पुरणे | नि+विद् (7)-सागणे, अर्पण करणे निसात (नि+सन्-क्मणि भू धा निशाकर (प)-चद्र वि)-पुररेला निशित (वि)-तीक्ष्ण निन (वि)-अवरतून असरेरा निपत (पु)-भाता निधपणम् (न ) यासणे | निषाद (पु) पारधी रानटी मनुष्य निदाघ (पु)-उहाळा निपेर (पु)-पाझरण, शिंपडणे निदेश (पु)-सूचना, हुम निग+मम् (14)-निघून नाणे, निम (वि)-पारम्बा यादेर जाणे { समासाचे शव) नीरोगता नी-गग घरा करणे निगृतम् ( अ )-एकीरडे, लग्न नमि (श्री )-परिप, चावाची धाव .

·नौ (स्त्रा)-होडी, गलवत परिच्युत (परि+ च्यु-मणि भू धा वि )-ढळलेला, पडलेला प परिवतनम् (न )-बदलणें, फिरवणे पक्षपुट (पु)-पख परि+स्वञ्ज (१ आ )-आलिंगन देणे पञ्चगव्यम् (न)-गाईपासून मिळणारे परिम्वन ()-आलिंगन भेट पाच मिनस | परुष (वि)-खडबडीत, कठोर पञ्चशर (पु) मदनाचे नाव पर्यत्रिका (खा )-लहान पलग पञ्चशता (स्त्री)-पाचशे पर्युत्सुक (पि )-उत्सुक पयन्ध ()-मुकुटाला बाधलेली पट्टी पलाश (पु)-एक शुिरु नावाचा वृक्ष पट्टिका (ना)-कापडाची पट्टी पाकशासन (पु) इन्द्र पता (पु)-सूर्य | पाचाला (स्त्री)-द्रीपदा पतनिन् (1)-पक्षी पाटचर (3)-चोर पत्तनम् (न) शहर पाण्डुरता (स्त्री)-फिकटपणा पथ्य (वि )-हितकर | पाथेयम् (न)-प्रवासाची सामग्री पद्मनिधि (पु)-पद्म सख्ये इतका पादपाठम् (न)-पाय ठेवण्याची सजिना घडवची परमेष्ठिन् (पु)-ब्रह्मदेव, विष्णु पापमन्त्रित (वि)-वाईट सल्ला दिलेला पराग (पु)-फुलाताल मऊ कण, पायसम् (न ) दूध, दुधात शिनवल्ला पराभव (पु)-अपमान पराजय | पाश (पु)-पकडण्याची दोरी परि+इ (२ प )-मानणे, विचार पिक (पु) मोर करणें, वेष्टणं पिङ्गल (वि)-पिंगट परिक्षत (वि)-दुखावलेला, जखमा पिनद्धम् (पि+न-तुमन्त अ)- परिसा (ना) (दिल्याभोवतालचा) बाधणे, गुफणे चर पिशितम् (न)-मास परिग्रह (५)-स्वीकार, विवाह, परना | पिशुन (वि)-दुष्ट परिच्छद (पु) परिवार सामानसुमान पिहित (पि+घा-मणि भू धा वि) परिच्छन (परि+छद्-पर्मगि भू धा -यारले वि) यारलेला पायूपम् (न)-अमृत भात ·पीवर (वि.)-लह, जाड प्रतियोघ (पं.)-जागृति पुनकामेष्टि (स्त्री.)-पुन होण्याकरिता प्रतिवचस् (न.)-उत्तर करावयाचा यज्ञ | प्रतिविधेय (वि.)-विरोध करणे पुरन्दरः (पुं.)-इन्द्र शक्य आहे असा पुरोग (वि.)-पुढे जाणारा प्रति +5 (५ प.)-वचन देणे पुष्करम् (न.)-निळे कमळ. (पुं)- प्रतीत (प्रति+इ-क. भू, धा, वि.) तळे आनन्दित झालेले पुष्करिणी (स्त्री.)-तलाव, कमळाचे तळे | प्रत्यन (वि.)-ताजा, नुस्ताच घडलेला पृतना (स्त्री.)-सैन्य प्रत्यभिज्ञानम् (न.)-ओळस पृथक् (अ.)-निरनिराळे प्रत्यर्चित (वि.)-पूजा केलेला पृपती (स्त्री.)-ठिपके असलेली हरिणी | प्रति + उद् (१ प.)--सामोरे जाणे प्रगल्भ (वि.)-धीट प्रत्युत्यानम् (न.)-उभे राहाणे, प्रगुणीकृ-तयार ठेवणे, पोसणे तयारी करणे प्रणव (पुं.)-ओहार प्रत्यूपसि (अ.)-अगदी सकाळी प्रति+5 (२ प.)-विश्वास ठेवणे. प्रयित (प्रथ्-क. भू, पा. वि.)-प्रसिद्ध (प्र.)-खात्री करणे प्रदक्षिणार्चिस् (वि.)-उजवीरडे प्रति+ ईक्ष् (१ आ.) वाट पाहाणे ज्याच्या ज्वाला पळल्या थाहेत तो प्रतिक्रिया (स्त्री.)-प्रतिसर, विरोध प्रदर (पु.)-वीळ, सहा प्रतिग्रह (पुं.)-स्वीकार, बक्षीस प्र+पद् (४ आ.)-शरण जाणे प्रति + ग्रह (९ उ. प.)-स्वीकारणे, प्रवर्ह (वि.)-अति उत्तम, श्रेष्ठ हला करणें प्रमथनम् (न.) नाश, पीडा प्रति+पद् ( ४ आ.)-आश्रय करणे, प्रमाथिन् (वि.)-पीडादायक, टार क्यूल करणे, योग्य असणे (प्र.)-देणे, सिद्ध करणे, प्र+ मृज् (२ ५.)-पुसणे, नाहीसा मिळवणे करणे प्रतिपत्ति (स्त्री.)-मुवात प्रवयस् (वि.)-वृद्ध, वयाने मोठा प्रतिपाल्य (प्रति+पा (प्र.))- प्रवहणम् (न.)-वाहन, गाडी घाट पाहाणे | प्रवृत्ति (स्रो.)-मनाचा क्ल प्रतिवन्ध (पं.)-अडथळा ग्रह (वि.)-नम्र करणारा ·२५३ भ प्रशस्त (वि)-स्तुत्य, प्रशसा केलेला प्रश्रय (पु)-विनय प्रसन (वि)-स्वच्छ, आनदी भगुर (वि)-नाश होणारा, मोडणारा भामिना (स्त्री)-त्रा प्रसभम् ( अ )-घाइनें, जोराने प्रसव (पु)-उत्पत्ति भासुर (वि )-तेजस्वी प्रसाधित (प्र+ साध्-क.भू धा वि.) भिषग्वर (पु)-वैद्यश्रेष्ठ भाम (वि)-भयकर -मिळविलेला प्राकार (पु)-तट भूतम् (वि)-निर्मित वस्तु प्राग्गार (पु)-शिसर, पुढील भाग भूनार्थ (५ सय गोष्ट, घडलेला गोष्ट प्राचीनबर्हिस् (५ )-इन्द्र भूति (स्त्री)-भरभराट प्राचेतस (पु) वाल्मीकिचें नाव भृगरुच् ( वि )-मुग्यासारखे काळे प्राज्य (वि )-पुष्कळ भपतम् (न ) औषध प्रार्थनम् (न )-इच्छा, याचना भैरव (वि )-भयर प्रारम् (स्त्री)-पावसाळा म लवन (पु)-वानर मघवन् (पु)-इन्द्र प्लवमान (-वर्त घा वि)-तरगणारा | मङ्गल (वि)-कल्याणकारक प्लावित (प्लु (प)-क भू धा वि ) मण्डलम् (न)-समूह व्यापलेला, माखरेला | मण्डित (मण्ड्-क भू धा वि ) -मुशोभित पालेला, अलत मडक (Y)-माडा(साण्याचा पदार्थ) फणिन् ()-सर्प मत्स्यरध (पु)-कोळी फ्ल्गु (वि)-निरर्थक, व्यथ मदाल्स (वि)-उन्मादामुळे मद | मधुकर (1) भुगा मध्यमम् (न) कमर बलाहक (पु)-मघ मनस्विता-बाणेदारपणा बलि (पु)-आहुति, दैत्याचा राना मनस्विन् (पु-बुद्धिमान्, उदार बाणासनम् (न )-धनुष्य मनाचा किंवा निश्चयी मनुष्य पालामिहोरिन (पु)-मूख अमिहोता ) मनीपिन (पु)-हुपार किंवा विद्वान् वृहत् (वि)-मोटा मनुष्य व ·२५५ राजकम् (न.)-राजाचा समूह | वज्रधर (पु.)-इन्द्र राजकुलम् (न.)-राजवाडा वटिका (स्त्री.)-आवोग राजराज (पु.)-कुबेर वडवा (स्त्री)-घोडी राजीवम् (न.)-मळ पणिज्या (स्त्री )-व्यापार रुन् (१ प.)-दु स देणे, तुकडे करणे वदान्य (वि)-उदार मनाचा, रुधिरम् (न.)-रक गोड बोलणारा रूपित (रूप-क भू था. वि.)- वनप्रस्थ (वि)-यतीप्रमाणे रानात भरलेला, व्यापलेला राहाणारा रोहित (वि.)-लाल (प.)-माशाचें पनिता (स्त्री )-बी वनौकम् (वि) अरण्यात राहणारा नाव रौक्ष्यम् (न )-रुक्षता, कठोरपणा, | वर म् (पु न.)-तट, मातीचा उचवटा निर्दयता वरदण्ड (प)-उत्तम दाण्डी, (धनुकली) लाट (पु.)-लाकडाचा जाड तुकडा) वर् (१० उ. वरयति-ते)-मागणे, लक्ष्मन् (न.)-चिन्ह निवड करणे २श्यम् (न.)-नेम धरलेली वस्तु वर्जित (वृन्-वर्मणि भू धा. वि )- रक्ष्यीकृत (वि.)-नेम धरलेला सोडलेला, शिवाय लग् (१ प.)-उकणें, एक्दम घडणे, वर्चम् (न.)-तेज स्पर्श होणें | वस्य म् (पु न ) वर्तुळ, कडे सलामम् (न.)-अलकार चलीमृत् (वि.)-पुरळा ललित (वि.)-मुदर, रमणीय, सेटकर | वलरम् (न )-झाडाच्या सालीचे बन स्वणाम्मस् (पु)-ममुद्र वत्मीयम् (पु न )-यादळ सोकालोकों ()-दस्य व अदृश्य जग वह्नम् (न ) गाडी, उचलणें सोटगुटिका (स्त्री)-मातीची गोळी याश्रम् (न )-टाळाटाळीथे उत्तर | वागुरा (स्त्री.)-सापळा, आ घ | वाग्भट (1)ोरदार मला यंश (पु)-युर, थाम् याटिया (श्री.)-फळयाग यपत्रम् (न.)-तोड वानीर (पु)-रहाटा, एक प्रकार या (१.भा.)-मकों गवत ·नाहीसे करणे + -विकळित झालेले मठ वामौर रू (स्त्री.)-सुंदर स्त्री | विकरम् (१ प.)-थावणे वारण (पु)-हत्ती, (न )-दूर करणे विल्यनम् (न.)-विरघळणे, वारिधि (पुं)-समुद्र वारिभव (वि)-पाण्यात होणारे विललित (वि+लुल्-क.भू धा वि) विक्रिया (स्त्री.)-फरक, बदल विगर्हित (वि.)-निन्य बिलोल (वि.)-चन्चल, अस्थिर विग्रहवत् (वि)-शरीर धारण करणारा विश्वजिति (ना)-जग जिंकणे विप्रहिणी (स्त्री.)-देहधारी विनम् (न)-च्या मासासारखा वास वि+चि (५ उ. प.)-जमवणे, शोधणे विहरणम् (न.)-रोळणे, हिंडणें, दूर नेणे वि+जृम्म (१ आ.) बाभई देणे, विहार (3)-जैन किंवा बुद्ध लोकावा पसरणे, भरून जाणे वीचि (सी.)-लाट विज्ञापनम् (न.)-विनति विटप (पृ.)-फादी वीणामुनि (पु.)-नारद विटपिन (पु)-वृक्ष, झाड बीतमय (वि.)-निर्भय य (५-९ उ.प)-वर निवडणे, मागणे विद्ध्वा (व्यध्-पूर्वकालवा, अ.) भोसकून, वेध करून पृत्ति (प्रो.) वागणूक, उपजीविका विदग्ध (वि)-हुषार वृत्त चूल ( विज्या चौल झाले आहे विनयापानम् (न ) नैतिक शिक्षण देणे वृन्दारक ()-देव, मुख्य (वि)- विनिमय (पु.) अदलाबदल विप्राण (मि+प्र+क-कर्मगि भू धा पसन्ध (पु)-यासाररो जोरदार वि )-पसररेटा विनयोग (3)-वियोग वेदिका (बी.)-आहुति देण्याची विप्रम (1) प्रेमामा जागा, भोटा, मण्डप पिप्रियम् (न)-नावडती गोष्ट धम् (पु)-प्रदेव वित ()-दरट पणे, दुर्भाग्य पेल(बी)-मर्यादा, घेट, समुदरिनारा रिभर (पु)-सपत्ति, ऐवयं प्यास (यि+मा+दा- भू वि.)- विश्रम (पु)ोलार हारवाल, उपदश्य विशा स्यूडोहा (I)-विशाल साती भरा R+TL(R)-विचार करने असा प्रसिद्ध मुख्य सदा असलेला ·संस्तर: (पु.)-दगड समर्थ (वि.) योग्य, शक्तिमान् सम् + सप् (१ प.)-हालणे | सम् + अर्थ (१० आ.)-मानणे, संहत (वि.)-एकत्र आलेले सिद्ध करणे, विचार करणे सम् + ह (१ उ.प.)-ठार करणे, गोळा | समाकीर्ण ( सम्+आ+कृ-क, भू, धा. करणे वि.)-पसरलेले सकाशात् (अ.)-समक्ष, समोर समाजः (पुं.)-सभा, समूह सकाश (दि.)-सारखा (समासाचे | सम्+आ+धा ( ३ उ. प.)-जोडणे, शेवटी) समाधान करणे, विचार करणे सङ्कुल (वि.)-भरलेला, व्यापलेला समासादित (सम्+आ+ सद्-प्र.- सहयम् (न.)-लढाई क. भू. धा. वि.)-मिळविलेले सहीत (वि.)-पकडलेला, घरलेला समाहित (वि.)-शांत चित्त असलेला सचैल चैल (वि.)-कापडासहित ममि (स्त्री.)-यज्ञात टाकण्याचे काय संझा (स्त्री.)-नाव | समीहितम् ( न.)-इच्छा सद् (१ प.)-बसणे, सालावणे सम्पर्क: (पुं.)-संगत, एकत्र येणे, भेट सदस् (न.)-सभा सम्प्रयोगः (पु.)-भेट, मीलन सनाथ (वि.)-युक्त, सम्पन्न | सम्बाध. (पुं.)-जमाव होणे, अडथळा सनिकारम् (अ.)अपमान करून सम्भार (पु.)-तयारी सन्दष्ट (वि.)-चावलेला | सम् +भू (प्र.)-मानणे, मान देणे सन्दिग्ध (वि.)-संशय असलेला, सरीसृपः (पं.)-सर्प शंकायुक्त | सरोजम् (न.)-कमळ सन्धा (स्त्री.)-वचन सहज (वि.)-नैसर्गिक सपर्या (स्त्री.)-सेवा, पूना सहस्रगुण (वि.)-हजारपट सप्ततन्त्री (स्त्री.)-सात तारा असलेले सहस्राक्ष: (पु.)-इन्द्र वाय साधनम् (न.)-सैन्य मप्रज (वि.)-मुलाबाळांसह सानु (न. पुं.)-शियर सनत्रयम् (स.)-विनयाने साम्पराय -म् (पुं. न.)-युद्ध, भाडश समय. ()-आचाराचे नियम सारमेय (पुं.)-कुया समन्तपनकम् (न.)-गुरुक्षेत्राजवळील माधु (पुं.)-व्यापार्याचा ताडा, समूह एरा विभागाचे नाव सासूयम् (अ.)-मरमराने ·२५९ सिद्ध (५)-साधु, एक प्रकारचा | स्तोक (वि)-यो. मानव-श्रेष्ठ मनुष्य स्थली (स्त्री)-रानातील जागा सिद्धि (पी.)-हेतुप्राप्ति, दैवी शक्ति स्थविर (वि)-म्हातारा सिंहोरस्त (वि.)-मिहाप्रमाणे छाती चग्विन् ( वि )-माळ घालणारा असरेला सन् (स्त्री.)-माल सिप्णामु (वि)-नान करण्याची स्रोतस् (न.)-प्रवाह, ओढा, इच्छा करणारा रहान नदी मुधा (खी )-अमृत स्वन (पु)-आवास मुमनम् (स्त्री.)-ल स्वप्न (पु)-स्वाम मुभृशम् (अ.)-पार, अतिशय स्वभानु (पु)-राहु गुमेर ()-मेव पर्वत स्वादु (वि.)-गोड मुगु (अ.)-चागल्या रीतीने, अति स्वरम् (अ.)-दछ, यथेच्छ सूत्रिका (कीरोयया, (साण्याचा ह पदार्य) मुद्रा (प)-मुन देशातील लोका हरि () इन्द्र, कपि नाय हव्यवाह ()-अमि सोड (सह-त. भ था. पि.)-सहा दस्त (३)(समासाचे शेवटी)- थेरेसा समूह गोम (५चा हा(३ प.)-रयाग करणे, सोइन देणे सौगन्धिकम् (न.)-नीलमल घाटकम् (न.) सोने सालिगम् (न) हार (5) मार राम्भ (1)-गय तिमिल (A) स्थिर, गप हुनाश (पुं.)-अनि हाम् (न) प्रेम ·भाग तिसरा-मराठी पाठ (संस्कृत भाषान्तराकरितां) १ भरत राजाचे वशांत शतनु नावाचा एक प्रसिद्ध राना होऊन गेला. त्यारा देवनत, चित्रागद व विचित्रवीर्य असे तीन मुलगे होते वडील मुलगा देवव्रत याने बापाला वचन दिले होते की मी ब्रह्मचर्य प्रत पाळीन, विवाह करणार नाही राज्यहि करणार नाही ' त्याप्रमाण त्याने आपले वचन पाळले म्हणून त्याला लोक भीष्म असे म्हणू लागले. भीष्म जसा एकवचनी होता तसाच तो सरणी, पराक्रमी व न्यायी होता शतनु वारल्यावर त्याचा धाकटा मुलगा विचित्रवीर्य हा गादीवर बसला, कारण चिनागद पूर्वीच एका लढाईत मारला गेला होता विचित्रवीर्याला धृतराष्ट्र, पण्ड व विदुर असे तान मुलगे होत धृतराष्ट्र आधळा होता. भीष्माने या सर्व मुलाना अस्त्रविद्या व राजनीति याचें चागले शिक्षण दिले विचित्रवीर्याच्या मृत्यूनतर धृतराष्ट्र आघळा म्हणून राज्य करण्यास तो अयोग्य ठरला तेव्हा मधला मुलगा पण्डु गादीवर बसता ૨ जानश्रुति नावाचा एक मोठा विस्यात राना होऊन गेला त्याने गरीबाना पुष्कळ गोष्टी दिल्या होत्या त्याची कीर्ति सगळाडे पसरली होती. एकदा त्यान असे ऐक्लेि का, गाडीवाला रैब में जाणतो तीच सर्वात श्रेष्ठ अशी जाणण्या- जोगी गोष्ट आहे म्हणून त्याने आपल्या सारथ्याला त्याच्या सवधी माहिती विचारला तेव्हा सारथि त्याला शोधीत निघाला पहित्याने त्याने शहरात तपास केला, परंतु तो न दिसल्यामुळे त्याने शांत व निर्जन अशा जागेत शोध केला. तेव्हा तो त्याला एका गाडीखाली वसलेला दिसला. जानश्रुति त्याच्याकडे गेला ·२६१ च त्याला त्यान ६०० गाई, रत्लें आणि अश्वरथ देण्याचे कबूल केले व 'आपण कोणत्या देवाची सेवा करता?' असे त्यास विचारले. परतु तो क्यूल झाला नाही म्हणून जानश्रुतीन त्याला १००० गाई, रत्ने, अवस्य च शिवाय आपली मुलगी देण्याचे कबूल केले. तेव्हा रैक्वान त्याला पवित्र ज्ञान शिकविलें त्या खेड्याला अद्यापि रेक्वपर्ण म्हणतात. ३ पढरपुराजवळ एका गावात कान्होपात्रा नावाची एक अतिशय सुंदर मुलगी होती ता गायनकलेत फारच निपुण होती देवाबद्दल तिला इतकी भक्ति वाटत असे की, ती पढरपुरास जाऊन देवळात ईश्वराचे भजन करी तिच्या सौंदर्याचा कीर्ति वेदर देशच्या बादशहाच्या कानी गेला. तेव्हा त्याने तिला नेण्याकरिता दूत पाठविले तेव्हा ती मोठ्या सकटात पडला व गोंधळून गेली. या सस्टातून देवच आपणास निभावून नेईल अशा विश्वासाने ती त्या दूताना म्हणाला की, 'मी देवाचे शेवटचे दर्शन घेऊन येते, मग तुम्ही मला न्या.' त्या दूतानी तिची विनति मान्य केली म्हणून ती देवळात गेली व देवाच्या पायावर मस्तक ठेऊन अतिशय काकुळतीने म्हणाली की, 'देवा आता तूच मला सभाटणार. तू आन- पर्यंत पुष्कळ भक्काना सोडवले आहेस, तरी या वेळी माझेंहि रक्षण कर.' असे बोलून तिने देवाच्या पायांवर मस्तक ठेविले व तेथेच तिचा प्राण गेला । ही हकीकत ऐकून बादशहाचे मन पाल्टले व त्याने दुष्टपणा सोडून दिला. ४ सह्याद्रीच्या आसमतान् करवीर म्हणून एक क्षेत्र आहे तेथे धर्मदत्त म्हणून एक विद्वान् ब्राह्मण राहात असे. तो विष्णूचा परम भक्त असल्यामुळे तो विष्णूची पूजा नित्य करीत असे कार्तिक महिन्यात एकदा तो पहाटेस पूजासाहित्य घेऊन हरिमन्दिरारडे जात होता. इतक्यात एक भयकर दिसणारी अशी हडळ त्याच्या- घर धावून आली. ती इतकी येडव भावाराची होती की तिचे वर्णन करणेहि समय नव्हते तिला पाहाताच प्राह्मण फार घाबरा व जीव वाचविण्याकरिता ·२६२ तुलसीदलासहित हातात पाणी घेऊन व विष्णूचे नाव उच्चारत्न त्याने ते पाणी तिच्या आगावर फेक्ले, त्यामुळे त्या हलीला पूर्व जन्माचे स्मरण झाले व ती मोठ्या भक्तीने त्या ब्राह्मणाच्या पायावर लोळ लागली. ती ब्राह्मणाला म्हणाली, 'महाराज, माझ्या पूर्वकर्मामुळे मी या अवस्थेत पडले आहे. तरी आता माझ्या या किलमवाण्या स्थितीतून मुक्त होण्याचा मला मार्ग सागा.' तें ऐक्नाच त्या प्राणाला फार आश्चर्य वाटले. ។ एका अतिशय दाट काठोरया रानी एक नोकर आपल्या धन्याच्या बंगल्याच्या आवारातून चालला होता. त्याच्याजवळ दिवा नव्हता, कारण ती पाट त्याच्या परिचयाची होती. तो भी रस्ता चालून जातो इतक्यात त्याला आपला पाय एका सापावर पडला असा भास झाला व त्यामुळे तो भीतीनें जोराने का लागला. आपली मरणाची घटका जवळ आली असे त्याला वाहूं लागले व तो मनात ईश्वराचा धावा करु लागला. परंतु इतक्यात त्याच्या मनात विचार आला को कदाचिन मापला पाय सापाच्या मानेवर पडला असेल व त्यामुळे आपल्यास माप चावणारहि नाही. या विचाराने धीर येऊन त्याने आपला पाय त्या सापाच्या मानेवर जोराने दावला. त्यामुळे सापाला हालचाल करता येईना. साप आपणास चावणार नाही अशी खात्री करून घेतल्यावर त्याने शेजारच्या लोकाना मोठ्याने हाका मारल्या. त्या हारा ऐकून शेजारच्या घरातील लोक दिवा व काठ्या घेऊन बाहेर आले. ते त्या मनुष्याजवळ जाऊन पाहातात ती तो मनुष्य एका सापाच्या डोक्यावर पाय देऊन उभा आहे अमें स्याना दिमलें. तेव्हा स्थानी त्या सापाला काटीने मारले व त्या मनुष्याची मुटका केली. ६ हस्तिनापुरीत विरास नावाचा एक परीट राहात असे. त्याचे गाव अगदी दुल माले होते. कारण त्याला कापसाचे परेच अवज्ञा गरे पाटीयम्न न्याये गगन थसा, आणि यामुळे, तो मरणाच्या मार्गावर होता. एके दिवशी त्या ·परीटान त्या गाढवाच्या अंगावर वाघाचे कातडे घालन त्यास जवळच्या शेतात सोडून दिले. त्या शेताच्या मालकाने जेव्हा त्याला दुरून पाहिले तेव्हा त्याला वाघ समजून तो पळून गेला. असा क्रम बरेच दिवस चालला. पुढे एके दिवशी शेताची राखण करणा यापैकी एकाने आपल्या शरीराभोवती एक काळसर घोगडी गुंडाळली आणि हातात धनुष्यवाण घेऊन डोके लवकून एका बाजूला तो उभा राहिला. भरपूर खाण्यामुळे ला झालेल्या त्या गाढवाने त्याच्याकडे दुरून पाहिले व त्याला गाढवी समजून तो त्याच्याकडे जोराने ओरडत धावत गेला. तो जवळ येत असताच त्या राखणदाराने धनुष्यबाणाने त्याला मारला. अशा रीतीने त्या परीटाची युक्ति सफळ झाली नाही. ७ वर्ण हा कुतीचा मुलगा, जन्मल्याबरोबर तिने याला यमुनेंत टाकून दिले. असें हैं अनाथ बालक वाहात असता धृतराष्ट्राचा सारथि अधिरथ याला तें सापडले त्याला मूलबाळ काही नव्हते. त्याने मोठ्या प्रेमाने ते सुंदर घालक आपल्या घरी नेले व आपली वायको राधा हिच्याजवळ दिले. राधेला ते फारच आवडले व तिने त्याचे पोटच्या मुलाप्रमाणे पालन केले. तो द्रोण, कृप व परशुराम याजजवळ धनुर्विद्या शिकला. लहानपणापासून दुर्योधन व दु शासन याच्या संगतीत असल्यामुळे त्याचे त्याचेवर फार प्रेम जडले. शिवाय दुर्योधनाने त्याला अंग देशाचे राज्य दिले. दुर्योधन, कर्ण व शकुनि याचे सन्त्याने कोणतीहि गोष्ट फरीत असे. कर्ण शस्त्रास्त्रविद्युत निपुण होता एवढेच नव्हे तर त्याला एका विशिष्ट गोष्टीमुळे विलक्षण सामर्थ्य प्राप्त झाले होते. कारण सूर्याने त्याला अभेद्य क्वचकुण्डले दिली होती. ती अगावर असतांना तुला क्सलेंच भय असणार नाही असे सूर्याने त्याला सागितले होते युद्धनौशल्य व शौर्य याशिवाय औदार्याबद्दहि तो विख्यात होता. कर्णासारखा दाता विरळा अशी म्हण प्रसिद्धच आहे. श्रीपर्वत नावाच्या पर्वताजवढ ब्रह्मपुर नावाचे एक खेडे होते. लोकात अशी बातमी पसरली होती की त्या शिसरावर घटारर्ण नावाचा राक्षस राहातो. एक ·२६४ दिवंशी घटा घेऊन पळून जाणान्या चोराला एसा वाघाने मारला आणि खाऊन टाकला. त्याच्या हातातून पडलेली ती घंटा काही वानरानी घेतली व एकसारखी वाजवू लागले. त्या रोज्यातील लोकाना तो मारून साऊन टाक्लेला मनुष्य जेव्हा दिसला व घंटेचा आवाजहि एकमारसा ऐकू आल तेव्हा त्याना बाटलं की रागावलेला घंटाम्पच मनुष्याना साऊन घटा वाजवतो. म्हणून त्या गावातील सर्व लोक पढ्न गेले. त्या गावात एक वृद्ध स्त्री राहात होती. घंटा अवेळी वाजताना ऐकून तिला वाटले की राक्षसाशिवाय दुसरा कोणीतरी घंटा वाजवीत अमावा, म्हणून तिने ती घंटा माकडेच वाजवितात अशी सात्री करून घेतली व ती त्या देशाच्या राजाकडे जाऊन म्हणाली, 'महाराज, भापण जर मला चरेंच द्रव्य द्याल तर मी घटाकर्णाचा बंदोबस्त करीन.' तिल द्रव्य मिळाले तेव्हा तिने माकडापासून ती घंटा काढून घेतली व तेव्हापासून घंटेचा आवाज वंद झाला व सर्व लोक पुन्हा त्या गावात राहू लागले. ९ फार प्राचीन काळी महर्षि वेदव्यास कैलास पर्वतावर शंकराकडे जाऊन त्याला म्हणाले, 'हे देवाधिदेवा, आपण सर्वांची पापे नाहीशी करिता. आपण ज्ञानाचे निधान माहा. तेव्हा आपण माझ्या या शुक नांवाच्या मुलाला दिव्य ज्ञान शिकचा.' हे ऐकून शंकरानी शुकाला परम तत्त्व शिमविले. त्यामुळे शुकाचे मन शुद्ध व ज्ञानयुक झाले व त्याला ईश्वरज्ञान झाले, त्याला सर्वत्र ईश्वर दिसू लागला. शंकराला नमस्कार पस्न तो ईश्वरभक्तिसागरात मन्म झाला. या परिणामामुळे व्यासाना दु ख होऊन ते 'शुशा, शुका इकडे ये' असे म्हणत त्याचे पाटीमागून जाऊ लागले. शुरु हा सर्व चराचर सृष्टीशी एकरूप झाला असल्या- कारणाने व्यासाच्या हाक्स, सभोवतालच्या टेंकज्या, प्रवाह, यक्ष, प्राणी व मनुष्य याच्याकडून प्रत्युत्तर मिळत होते. हे पाहून व्यासाना आपल्या मुलाच्या मोठेपणाबद्दल व मुगाबद्दल आनंद वाटला. १० महात्मा सांकेटिम हा एक मोठा प्रीक तत्त्ववेत्ता असून सर्व मनुष्यामध्ये अतिशय माहाभा व उत्तम होता. तो इतका धर्मशील होता की ईश्वराचा सण ·२६५ घेतल्याशिवाय तो कोणतीहि गोष्ट करीत नसे म्हणूनच त्याने कोला यत्किंचिन्हि नास दिला नाहा एवढच नव्हे तर पुष्कळाना त्याने मदत केला. तो सुसापेक्षा सद्गुणाला ज्यास्त किंमत देत असे व अडचणी असतानाहि शहाणपणाने तो मार्ग काढात असे आपले सहकारी लोक ज्यास्त सुसी व चागले व्हावे यावद्दल त्याचे परिश्रम चाल असत. अशा त हेचा हा उदार वृत्तीचा मनुष्य मुद्धा लोरनिन्दे- पासून अलिप्त नव्हता. त्याचा ना त्याचेवर फार रागावत असे एकदा तिने त्याचे अंगावर चिखलाचे पाणी मोतलें परनु सॉक्रेटिसाने आपली मनोवृत्ति ढङ्क दिला नाहीं तो शात राहिला व म्हणाला 'विनेचा कडकडाट झाल्यावर थोडासा पाऊस हा पाहिजेच' अशा तहेर्ने सॉक्रेटिसाने असामान्य शान्तता धरली होती ११ अल्पबुद्धि नावाचा एक मनुष्य चोन्या करून आपली उपनाविका करीत असे. एक्दा एका श्रीमान् मनुष्याच्या घरातील दागदागिने त्याने चोरले, म्हणून त्याला न्यायाधीशापुढे उभे करण्यात आले न्यायाधीशाने तू गुन्हा का रास असा प्रक्ष विचारला तेव्हा तो अल्पबुद्धि मोठ्या गारपणे म्हणाला, 'महाराज, मी चोरी केली नाही. तर या माझ्या उजव्या हातान घराच्या भिंतीला भोंक पाइन द्रव्याची पेटी पळविली. मी त्या वेळी घराच्या बाहेर होतों, महाराजानी मला शिक्षा करू नये कारण मी निरपराधी आहे ' न्यायाधीशांनी त्या चोराचें बोलणे शातपणे ऐकून घेतले व ते म्हणाले, 'हे अल्पयुद्धे, तुझे म्हणणे मी सरें मानतों हा तुझा उजवा हात तुरा फार त्रासात रोटतो म्हणून तुला शिक्षा न करता तुझ्या उजव्या हातालाच ५ वर्षांची तुरुगवासाची शिक्षा करतो, ज्याप्रमाणे तुझ्या हाताने चोरी केली त्या वेळी तू चाहेर होतास, त्याचप्रमाणे तुया उनवा हात शिक्षा भोगीपर्यंत तू तुरुंगाच्या बाहेर राहा.' ही शिक्षा ऐकून तो अल्पबुद्धि चक्ति झाला व त्याने शिक्षा भोगली. .

·२६६ थाणल्यास यज्ञ सुरू करता येईल, म्हणून द्रव्यलोभाने कोणी आपला मुलगा विकण्यास तयार आहे की काय याबद्दल राजाने शोध चालविला. शेवटी त्याला ऋचीक नावाच्या प्रांचा शुन शेप नावाचा मुलगा मिळाला. राजा त्याला नेत असता त्या मुराने तपश्चर्या वरणा या विश्वामित्र ऋषाना पाहिले व आपल्यास सोडवण्याबद्दल त्याची प्रार्थना केली. विश्वामित्र ऋषींनी त्याला वाचविण्याकरिता आपल्या मुलापैकी एकाला बळी जाण्यास तयार व्हावयास सांगितले. परंतु कोणीहि तयार होईना म्हणून त्यानी त्याना शाप दिला, नतर त्यानी शुन शेपाला धीर देऊन अमाचे दोन मत्र म्हणावयास सागितले तेव्हा त्याला धीर येऊन तो अम्बरीपाबरोबर आनदानें यज्ञमहपात गेला. जेव्हां योग्य वेळी दर्भाच्या दोरीने तो वाधला गेला तेव्हा त्याने विश्वामिनानी दिलेले दोन मन म्हटले. तेव्हा देव सतुष्ट होऊन त्यानी त्याला दीर्घायुष्य दिले व अम्बरीपाला यज्ञपल दिले. वाल्मीकि हा मूळचा ब्राह्मणाचा मुलगा होता. तो लहान असता. नाच त्याचे आईबाप त्याला रानात टाकून तपश्चर्यमाठी निघून गेले. परंतु त्या रानातील नि रोकाना त्याची दया आली व त्यांनी त्याला आपल्या घरी नेऊन स्वत च्या मुलाप्रमाणे ममतेने वाढवलें, लहानपणापासून भिागात वाढल्यामुळे तो यामणाचा मुलगा भिष्टासारखा वागू लागला. त्याने वाटमान्याचा धंदा मुरु केला व तो आपल्या बायकामुलाचे पोट मरू रागला. हा त्याचा उपजीविरेवा अम पुष वर्षे चाल होता एके दिवशी त्याची व एका मोठ्या ऋषीची गाठ पदली. नेहमीप्रमाणे त्याने त्या ऋषीला धमकावले. तेव्हां तो दयालु ऋषि म्हणाला, 'अरे, दुसऱ्याला मास देऊन भन्यायाने त्याला पाडणे हे एक मोठे पाप आहे. ज्यांच्यारिता तू हें पाप परतोस ते नुमा पापाचे यांटेकरी होणार नाहीत. थाटल्याग घरी जाऊन पायममुलांना ही गोर विचारून ये मी येथे यसून राहातो.' हा प्रश्न ऐकून त्याला धार्य वाटलें व तो पायोमुलास विचारण्या- पारिता परी गेला तेव्हा त्यारा अस पदन भाले की पापाचा हिस्सा पन्यारा योगादि गुपी नाही. ते पाहून या मारिया भन्त परणात उरे पटला माया वाट पाटने, पाताप होऊन नोकरी गेराव याने भापरी पुषी पर पेशे, ·२६७ एकदा विन्ध्य पर्वताची रमणीय शोभा पाहात पाहात रावण नर्मदेच्या तीरा- वर गेला. त्या वेळा दुपार झाल्यामुळे त्याने तेथेंच महादेवाची पूजा केली. ज्या ठिकाणा रावण पूजा करीत होता तेथून जवळच सहस्रार्जुन नदीच्या प्रवाहांत क्रीडा करीत होता. त्याने आपल्या सहघ बाहूनी नर्दीचा प्रवाह अडविला तेव्हा पाणी ज्यास्त ज्यास्त वाहू लागले व रावण ज्या ठिकाणी वसला होता त्या ठिकाणापर्यंत येऊन पोहोचले. त्या वेळी रावण ध्यानमग्न होता म्हणून त्याला काही कळले नाही. परंतु जेव्हा रावणाने डोळे उघडले तेव्हा त्याला महादेवाच्या पिण्डीवरील फुलें पाण्याबरोबर दूर गेलेली दिल्ली व वसण्याच्या जागा पाणी मालेले दिसले. हे पाहून तो आश्चर्यचकित झाला व त्याने राक्षसास त्याचा शोध लावण्यास सांगितले. तेव्हा एका मोठ्या बलवान् पुरुषाने पाणी अडविलें आहे असे त्यास दिसले. तो सहस्रार्जुन असावा हे रावणाने ओळखले व त्याला युद्धाचें आव्हान दिले. त्या युद्धामध्ये सहस्राजुनाने एक जोराचा तडाखा रावणाचे छातीवर दिला. तेव्हा रावण एक्दम खाली पडला. सहस्रार्जुनाने रावणाला बाधलें व त्याला घेऊन राजधानीत प्रवेश केला. परंतु पुलस्त्य ऋपींनी त्याची सुटका केली. १५ पंढरपुरात एक्दा मोटा दुष्काळ पडला व धान्यहि मिळेनासे झाले तेव्हा लोक मुग्यासारसे महं रागले. हे पाहून तेथील अधिकारी दामाजीपत याला अतिशय दु ख झाले व त्य में सरकारी कोटारात सांठविलेले धान्य लोकाना देण्याचा विचार केला. इतक्या रोकाच्या रक्षणासाठी आपणावर जरी वादशहाची इतरानी झाली तरी चालेल, परतु लोकाचे प्राण जाणे बरे नाही असें मनात आणून त्याने सर्व धान्य वाट्न दाक्लें बादशहाच्या कानावर जेव्हा ही बातमी गेली तेव्हा त्याने दामाजोपतास पकडून आणण्यासाठी शिपाई पाठविले. दामाजीपत जावयास तयार झाला परतु जाण्यापूर्वी देवाचे दर्शन घेण्याची परवानगी त्यान मागितली. लोकावर उपकार करून त्याचे जीव वाचविणाऱ्या दामाजीपतावर शेवटीं असें सकट आलेले पाहून लोकाना दुख झाले व त्याना ·२६९ अवस्था ऐकून धीरगम्भीर स्वभावाच्या चन्द्रापीडालाहि फार वाईट वाटलें, त्याने पनलेरोला सांगितले की माझी चूक झाली. आता मी कादम्बरीला मुसी करण्याची पराकाष्ठा करीन. फार काय प्राणाचीहि पर्वा करणार नाही. इतक्यांत विलासक्तीचा निरोप आला की पालेरोला घेऊन लवकर माझ्याकडे ये. तिला पाहून फार दिवस झाले आहेत. आईचा निरोप ऐक्ताच चन्द्रापीडाच्या मनाची द्विधा वृत्ति शाली. एकीकडे आईचा निरोप मोडवना ३ दुमरीदे कादम्बरीयद्दल मनाला मोड लागलेली. शेवटी त्याने प्रथम आईकडे जावयाचे टरविले व त्याप्रमाणे तो गेला. १८ गोकुळांतील गवळी पावसाळ्याच्या अखेरीस चागला पाऊस पडल्याबद्दल इन्दाचे उपकार मानण्याकरितां शमोत्सव करीत असत. या उत्सवाची केलेली तयारी पाहून कृष्ण म्हणाला, 'आपण इन्द्राचा उत्सव न करता आपले हित करणाऱ्या गाई व हा गोवर्धन पर्वत याचाच उत्सव वढू या.' सर्व गोकुळाची कृष्णावर पूर्ण भक्ति असल्यामुळे त्या गोपगोपीनी लगेच बेत बदलला व कृष्णाच्या सूचनेप्रमाणे उत्सव फेला. ही गोष्ट इन्द्रास समजताच तो रागावला व त्याने गोकुळावर मुसळधार पाऊस सुरू केला. सर्व गोकुळ जलमय झालें. गाई पाण्यात बुडून मरूं लागल्या. सर्व गोकुळाचा नाश होणार हे पाहून सर्व लोक कृष्णाची प्रार्थना करू लागले, व म्हणाले 'देवा, आता तुझ्यावाचून आम्हाला दुसरा आधार नाही. आमचे रक्षण कर.' तेव्हा श्रीकृष्णाने त्याना एस्त्र जमविले व गोवर्धन पर्वत उचलून छत्रीसारखा गोकुळावर धरला. त्यामुळे गोकुळात पाण्याचा एक थेंबसुद्धा आला नाही. पुष्कळ वेळ इन्द्राने पाऊम पाडला, परंतु कृष्णाच्या सामर्थ्यापुढे आपले काही चालत नाही असे वाटून त्याने पाऊस थाववला. १९ योगधरायण व वासवदत्ता ही वेप पालटून नगराबाहेर निघून गेली. चालता चालता ती एका आश्रमात आली. यौगंधरायणानें तापसाचे व वासवदत्तेने तापसीचे अशी सोंगे घेतली होती, याच वेळी कर्मधर्मसंयोगाने पद्मावती तेथे ·२७० आली होती. ती पुष्कळ दानधर्म करीत असे, तिने अशी घोषणा करविली की कोणीहि मनुष्याने पद्मावतीक्ढे यावे व काय पाहिजे असेल ते मागून घ्यावे. ही संधि साधून तापसरूप योगपरायणाने पद्मावतीस अशी विनंति केली की है राजभगिनि, मानो ही वहीण आपल्याजवळ ठेव म्हणून ठेवून घे. मी हिला काही दिवसाना घेऊन जाईन. हिचा नवरा दूर देशास गेला आहे. त्याचा शोध करुन मी हिला घेऊन जाईन. ही चमत्कारिक मागणी ऐकून पद्मावतीला माचर्य वाटले परतु आपला शब्द सरा करण्याकरिता तिने ती गोष्ट मान्य केली. ती म्हणारी, मी हिला आपल्या मैत्रिणीप्रमाणे वागवीन. तुम्ही अगदी काळजी करूं नका. तिने अशा शब्दानी आश्वासन दित्यावर योगंधरायण आपल्या पुढील बेताच्या तयारीकरिता निघून गेला.

·२७१ म्हणून दीपदी तेथे राहिली. विराटाचा बलाक्ष्य सेनापति कीचक याचे तिच्यावर मन गेले व तो तिला छ रागला. तेव्हा आपल्यास या संस्टातून भीमाशिवाय कोणी सोडवणार नाही असें वाट्न तिन भीमास सर्व हकीस्त सागितली, भीमाने कीचमारा टार मारण्याची प्रतिज्ञा केली. मग द्रौपदीने कीचराला मागितले की 'तुम्ही मध्यरानी नृत्यशाळेत या, तेथे तुमचे मनोरथ पूर्ण करीन.' हे ऐकून कीचाला अति मानद झाला. रात्री नृत्यशात द्रौपदीच्या ऐवजी भीमच पाघरण घेऊन निरा ठरत्या वेळी कीचा आला व त्याने निजलेल्या द्रौपदीला स्पर्श केला. तेव्हा भीमाने त्या दुष्टाला एक्दम पकडले. दोघे बराच वेळ एकमेकांशी रडले. शेवटी भीमाने कीचकाला ठार मारलें व दूर फेंकून दिले! अशा रीतीने भीमाने द्रीपदीचे मस्ट निवारिलें. २२ महाश्वेता आपल्या आईवरोवर मोठ्या पहाटेस उठून अच्छोद सरोवरावर स्नान करण्याकरिता गेली असता प्रात काळध्या शीतल वायूवरोवर एक अत्यंत मनोहर असा मुवास तिला आला. अशा प्रकारचा मुवास पूर्वी कधीहि मिळाला नसल्या- मुळे तो कोठून आला हे जाणण्याची उत्सुकता तिच्या मनामध्ये उत्पन झाली म्हणून ती आईला मागे टाकून त्या सुगंधाचा तपास करीत इकडे तिकडे भटकू लागली. इतक्यात तिला एक तेजस्वी ऋपिकुमार ध्यानस्थ बसलेला दिसला, त्याच्या कानावर एक सुदर फल होते, त्याचाच तो सुवास असावा असे तिला वाटले. त्या पीला पाहून तिला विधात्याच्या कौशल्याबद्दल आश्चर्य वाटलें, कारण त्याचे सौदर्य मदनालाहि मागे टाकील असे होते. ती तेथे थोडा वेळ उभी राहिली व जाण्यापूर्वी त्याच्या जवळ बसलेल्या दुसऱ्या ऋषिकुमाराजवळ जाऊन तिने त्याला नमस्कार केला व त्याला त्याच्या मित्राचे नाव विचारले व त्याचप्रमाणे त्या फुलाबद्दलहि चौरशी केली. २३ भारतीय युद्ध सपल्यावर प्रत्यक्ष श्रीकृष्णानी धर्मराजास राज्याभिषेक केला. युधिष्ठिराने नतर अत्यत नीतीने हस्तिनापुरात राज्य केले. प्रजा अत्यत मुखी झाली व राज्यात जिकडे तिकडे आनद पसरला. अशा रीतीने पुष्पक दिवस ·२७२ राज्य केल्यावर धर्म आपले वधु व द्रौपदी यासह स्वर्गलोकास जावयास निघाला. निघण्यापूर्वी अभिमन्यूचा मुलगा परीक्षित् यास त्याने राज्यावर बसविले. स्वगीची चाट चालत असता एक कुहि धर्माच्या पाठीमागून चालत होते. वाटेत चारी भाऊ व द्रौपदी मरून पडली तेव्हा धर्मराज व तो कुना असे दोघे स्वर्गाच्या दारापर्यंत जाऊन पोचले. स्वर्गाच्या दारावर यम पाहारा करीत होता. तो कुन्याला आत घेईना. तेव्हा धर्मराज त्याला आपले अर्धे पुण्य देण्यास तयार झाला. तेव्हा यम म्हणाला की तुझें सत्त्व पाहापयारिता मीच कुत्र्याचे रूप घेतले होते. धर्मराज स्वर्गात गेला. तेथे त्याला सर्व कौरव आनंदाने मुस भोगीत असलेले दिसले परंतु पाण्डव दिसले नाहीत. तेव्हा यमाने सागितले की कौरवाना रणागणावर मृत्यु आला म्हणून ते स्वर्गसुस भौगीत आहेत. तुझे वधु युद्धात मेले नाहीत. म्हणून त्यानी में काही पाप केले असेल त्याचे फळ नरकात भोगीपर्यंत ते स्वर्गात येणार नाही २४ फार प्राचीन काळी देव व दानव यामध्ये एक मोठे युद्ध झाले. त्यात देवाचा जय झाल्यामुळे त्याना गर्व चढला व ते म्हणू लागले की आम्ही आमच्या मोठ्या सामामुळे विजयी झालो इतक्यात त्याचे पुढे एक अत्यत तेजस्वी प्राणी येऊन उभा राहिला. तेव्हा देवानी अग्नीला तो कोण आहे हे शोधून येण्यास सांगितले. अग्नि त्या प्राण्याजवळ गेला तेव्हा त्याने तू कोण आहेस असें अमीला विचारिलें. 'मी अग्नि आहे' असे त्याने सांगितल्यावर ही गवताची काडी जाळ' असे त्याने त्याला सागितलें, रितीहि प्रयत्न केला तरी अग्नीला गवताची काडी जाळता आली नाही. त्याचप्रमाणे वायूने जरी मोटी वावटळ उत्पन केली तरी त्याला ती काडी जाग्यावस्न हालवता आली नाही. शेवटी सर्व देवांनी आपला राजा जो इन्द्र त्याला तो प्राणी कोण आहे हे पाहून येण्यास सागितलें. इन्द्र जवळ जातो तोच तो प्राणी अदृश्य झाला, व त्याचे जागी उमा देवीची तेजस्वी आकृति दिसू रागी. इन्द्राने तिला विचारल्यावर ती म्हणाली, 'तो परब्रह्म होय. तोच सर्वश्रेष्ठ परमेश्वर व त्याचेच कृपेने तुम्हाला जय मिळाला. त्याचे सामर्थ्याने चन्द्रसूर्याना तेज मिळतें, अमि तेजस्वी होतो व वायु शक्तिमान् होतो.' अशा रीतीने इन्द्रादि देवांस परमेश्वराचें ज्ञान झाले, ·२७३ २५ एके दिवशी दुर्वास ऋषि आपल्या शिष्याचा मोठा जमाव बरोबर घेऊन दुर्योधनाच्या दरबारात आले. त्यांस पाहताच दुर्योधनाने सामोरे जाऊन त्याचा उत्तम सवार वेरा. तेव्हा दुर्वास ऋपि सगुट झाले व त्यानी राजास वर माग- प्यास सागितले, शनि व कर्ण याच्या शिकवणीयरून रामा म्हणाला, 'मुनि- वांनी आपल्या भसंरय शिष्यासह पनात राहाणान्या पाडवाकडे एपदम रानी जावे व भोजन मागून पायाचे सत्व हरण करावे.' दुर्वासानी तें बबूल केलें व पाण्डवा. जेवण आटोपून द्रौपदी विधान्ति पेत असता ते आपल्या दहा हजार शिष्यासह तेथे गेले! पायानी त्याचा चागल्या रीतीने सवार पेला, 'आम्ही खान करून येतो तोपर्यंत भोजनाची तयारी ठेवा' असे सागून ऋपि शिष्यांसह नदीवर गेले, एवन्या लोकाना रात्रीच्या वेळी कसे जेवावयास घालावे असा पाण्डवाना प्रश्न पडला. तेव्हा द्रौपदीने धीयानी मदतीकरिता मनापासून प्रार्थना केली. प्रार्थना ऐकून धीकृष्ण तेथे आले व त्यानी द्रौपदीला सर्व वस्तु पुरविल्या. जेवण तयार करून ती ऋषींची वाट पाहात वसली. परतु ऋपि व शिष्य याचे पूर्वीच पोट भरलें म्हणून ते तसेच पळून गेले । २६ प्राचीन काळी गाधार शहरामध्ये मोठा पराक्रमी व सम्पत्तिमान मुबळ नावाचा राजा राहात होता. तो प्रजेथे मेमाने पालन करी. त्याला शकुनि नावाचा मुलगा व गाधारी नावाची मुलगी होती, शकुनि जात्या कपटी व लबाड तर गाधारी उदार, धर्मशील व सरे बोलणारी होती. आईबापाची आज्ञा ती कधीहि मोडीत नसे. तिचे लग्नाचे वय झाले तेव्हा सुवळ राजा योग्य राजपुत्राचा शोध करूं लागला, इतक्यात भीष्माचायांग्इन एक दूत आला व त्याने त्यास एक पत्र दिले. त्यात त्यानी धृतराष्ट्राकरिना गाधारीची मागणी घातली होती. सुबळ राजाला ही गोष्ट पसंत पडली, त्याला धृतराष्ट्र आधळा आहे हे माहीत होते, परंतु डोळे असलेल्या दुर्गुणी राजपुत्रापेक्षा आपला सद्गुणी राजपुन अधिक चागला असा त्याने विचार केला आपल्यास आवळा नवरा मिळणार हे ऐकून गापारीला प्रथम वाईट वाटले, परतु वडिलाच्या इच्छेला मान देण्याचा लिने ·२७५ त्याचे सर्वदमन असे नाव ठेविलें. इतक्यात दानवाचा पराभव करून दुष्यन्न परत येत असता त्याला मारीच पाचा आश्रम दिसला. ऋषीच्या दर्शनाच्या इच्छेने राजा आत शिरतो तोच त्याला सिंहाच्या डाव्यायरोपर खेळणारा एक लहान मुलगा दिसला. त्याला पाहाताच राजाचे मन त्याकडे ओढले गेलें व त्याला जवळ घेऊन राजा त्याला कुरवाळ सगला, तेव्हा त्याला त्याच्या हातावर सार्वभौमत्वाची चिन्हें दिसली. ऋपानी पूर्वी दिलेल्या आशीर्वादाची आठवण होऊन त्या मुलाबद्दल त्याला प्रेम पाह लागले. इतक्यात त्या मुलाच्या हातातील ताईत साली पडला. तेव्हा राजा तो वर उचलणार इतक्यात जवळ असणारी तापसी म्हणाली, "अहो महाराज, आपण तो उचल नमा, कारण या मुलाच्या आईबापाशिवाय इतर कोणी उचलला तर त्याचा साप होऊन तो डसतो!" तरी मुद्धा दुप्यन्तानें तो उचलला परतु त्याला काही झाले नाही. तेव्हा तो मुलगा आपलाच आहे अशी त्याची सानी पटली. २९ निषध देशच्या नल राजाचा मुलगा इंद्रसेन याला पुष्कळ वाया असून सुद्धा मुलगा नव्हता. म्हणून पुरोहिताचे सल्ल्याने त्याने 'पुनकामेष्टि' यज्ञ केला. या यज्ञप्रभावाने काही दिवसानी त्याची ज्येष्ठ मार्या गरोदर राहिली व योग्य वेळी तिला मुलगा झाला, चन्द्राप्रमाणे दिसणान्या त्या मुलाचे चन्द्रागद असें नाव ठेवलें. अकराव्या वर्षी त्याचे उपनयन झाले व त्याने निरनिराळ्या विद्याचे अध्ययन केले. त्याचे सर्व गुण त्याचा आजा नल याच्याप्रमाणे होते सीमन्तिनीचा बाप चिनवर्मा हा तिच्याकरिता योग्य वर शोधीत होता. त्याचे कानी चन्द्रागदाची कीर्ति गेली. म्हणून त्याने इन्द्रसेनाकडे निरोप पाठविला की, 'आपल्या मुलाला मी माझी मुलगी देऊ इच्छितों.' इन्द्रसेनाने 'म त्रियाना अलकाराप्रमाणे असणारी सीमन्तिना भरपली सून करतो' असें क्यूल केले हे ऐकून भानन्दित झालेल्या चिरवाने विवाहाकरिता शुभ मुहूर्त ठरविला व इन्द्रसेनाला त्याप्रमाणे कळविले. म्हणून मुलगा, स्त्रिया व सोयरे यासह इन्द्रसेन चिनवम्याच्या रानधानीत आला. राजाने त्या सर्वांचा योग्य रीतीने सन्मान क्ला, व योग्य मुहूर्तावर चन्द्रागद व सीमन्तिनी यांचा विवाह झाला, ·ર૭૬ ३० एकदा रामचंद्र सभेत बसले असता त्यानी कुत्र्याचा आर्त स्वर ऐकला. त्यावरो- बर ' हा कुना का रडत आहे ते पहा' असा रामाने आपल्या दूतास हुकूम केला. दूतानी त्या कुत्र्यास हासून दिले. पुन्हा दुसऱ्या दिवशी तो कुत्रा राजसमेजवळ रडू लागला, तेव्हाहि त्याला दूतानी हाकून दिले. तिसऱ्या दिवशी तो कुना पुन्हां ओरडू लागताच रामाने दूताना त्या कुत्र्याला सभेत घेऊन येण्याची आज्ञा केली. कुत्र्याला रामाचा निरोप कळताच तो म्हणाला, 'मी अमंगळ योनीत उत्पन्न झालो आहे, मला राजसभेसारख्या ठिकाणी येता येणार नाही.' कुत्र्याचे हे उत्तर ऐकून श्रीराम स्वत. लक्ष्मणासह सभेबाहेर आले व त्यानी त्या कुत्र्याला दुःखाचें कारण विचारले. तेव्हा तो म्हणाला, 'हे दयाघना, तुमचे माझ्यावर फार उपकार आहेत. मला निरपराध्याला एका यतीने दगडानी मारले, त्यामुळे माझा पाय मोडला. त्यामुळे दु:खी होऊन मी आपल्या जवळ आली आहे.' तेव्हा रामाने यतीला दगड मारण्याचे कारण विचारिलें. यति म्हणाला, 'राजा, मी भिक्षेकरिता हिंडत असता या श्वानाने मला स्पर्श केला व माझी भिक्षा भ्रष्ट केली, म्हणून रागाने मी याला मारला.' रामाने हे ऐकून त्याला म्हटले, 'वानाने विचारशक्ति नसल्यामुळे तसें वर्तन केले. त्याला तुम्ही मारले, हा तुमचा अपराध आहे. माझ्या राज्यात कोणालाहि दुःख होता कामा नये.'

·२७७ विस्तृत टीपा -~-पातम् । सेवा परणें- १ वचन देणें--प्रति+श्रु ५ प. (ज्यारा वचन द्यावयाचे त्याची चतुर्थी)। प्रत पाळणे-प्रतम् अनु+स्था (५५.)। विवाह करणें-परि+नी (१ उ.)। पूर्वीच-पूर्वमेव, आदायेव । मपला-मध्यम (वि.)। गादीवर बसणे-सिंहासनम् आ+रुह् (१ प.)। त्याला भीष्म असे लोक म्हणू लगले-लोकेस: भीष्मः इति स्यातः अभवत् । २ पसरली होती-प्रसृता, प्रकाशतां गता । गादीवाला-~- शाफटिकः। सर्वात श्रेष्ठ..... गोष्ट-श्रेष्ठम्-उत्तमम् शानम् । माहिती-वृत्तम्। शोधीत निघाला--अन्धियन्नेव प्रतस्थे। तपास करणें-अनु+इ ( ४ प.)। गाडीसाली बसलेला--- शकटस्य अधः उपविष्टः।६००-- उप+स्था ( १ आ.), सेव् (१ आ.) । तो क्यूल झाला नाही-तेन एतद् न अङ्गीकृतम् , एतद् तस्य न सम्मतम् । से.-ग्रामः। ३ कीर्ति कानी गेली-कार्तिः श्रवणपथम् गता-अवतीर्णा । पाटवणे-घि+सृज् ( ६ प.), प्र+हि (५ प.), प्र+इ (प्र.) । गोंधळून जाणे-व्याकुलितचित्ता भू, पर्याकुलमनाः भू। निभावून नेणे--रक्ष् (१ प.), (१ आ.), अच् (१ प.)। अशा विश्वासाने-इति विश्वस्य-श्रद्धाय । शेवटचे--अन्तिम, चरम (वि)। विनति-भार्थना । अतिशय काकुळतीन- अतीव सकरणम् । तिचा प्राण गेला-सा परासुः अभवत्, सा पञ्चत्वं गता । मन पालटणे-तस्य मनसि परिवर्तनम् अभवत् । दुष्टपणा-दुष्टत्वम्, खलता, पैशुन्यम् । ४ भयंकर दिसणारी-भीषणाकृतिः, घोरदर्शना । हडळ--- पिशाची। त्याच्यावर धावून आली तम् अभ्यद्रवत्-अभ्य- ·२७८ धावत् । बेढब आकाराची--विरूपदर्शना-विरूपाकृतिः । घाबरणें-भी (३ प.), भयेन वेप्-कम्प् (१ आ.)। लोळ लागली-लुठितुं प्रारभत । किळसवाणी स्थिति-चीभत्सा- वस्था, दुरवस्था, दुर्गतिः । मार्ग सागा-मार्गम् उपदिशतु भवान्-शास्तु भवान् । आश्चर्य वाटलें-विस्मितः अभवत् । अतिशय दाट काळोख्या रात्री-रात्रौ घनीभूते अन्धकारे- निविडे तमसि । बंगला-हर्म्यम् । आवार–प्राङ्गणम् । चालला होता-आक्राम्यत् । दिवा-दीपः। तो अर्धा..... इतक्यात यावत् सः अर्धमार्गम् आक्राम्यति तावत् । त्याला भास झाला-सः अमन्यत, संशयः उत्पन्नः। कापणें--- कम्प्-चेप् (१ आ.) । धावा करणे-ध्ये (१ प.), चिन्त् (१० उ.) । चावणे-दंश् (१ प.-दशति) । धीर येणें- सम् +आ+श्वस् (२ प.)। खानी करून घेतल्यावर-निश्चित्य शेजारचे लोक-प्रातिश्याः, प्रातिधेशिकाः। हाका मारणे- आ+हे (१ प.)। दावणे--मृद् (९ म.)। ६ पीट-रजकः । गाढव-रासभा, गर्दभः । अवजड गा" गुरभारः । त्याला पाठीवस्न न्यावे लागत असत-(गुरूणा यत्रभाराणा) पृष्ठेन बहनं तस्य आवश्यकम् अभवत् । त्याच्या आगावर वाघाचे कातडे घालून-व्याघ्रचर्मणा तस्य शरीरम् आच्छाद्य । जवळचे शेत-समीपति क्षेत्रम् । मम चालला-फमः प्रावर्तत । काळसर घोंगडी-कृष्णवर्णः कम्बलः । शरीराभोवती..... गुडाळली-सः कृष्णवर्णन कम्बलेन शरीरं प्रावृणोत् । टोके लववून-शीर्षम् अधन- मय्य । धनुष्यबाण-धनुष्याण्डम् । भरपूर साणे-अप्न. माचुर्यम् । ला-पीवरः, पीनः । गाटवो-गर्दमी। ७ जन्मस्याबरोवर-जातमात्रं तं (यमुना प्राक्षिपत्)। अनाथ--- निराधार (वि.), अनाथ (वि.) । बालक वाहात असता- जलमयाहेण उहामान: यालः (सारथिना रब्ध.)। मूलबाट- ·२७२ अपत्यम् । पोटचा मुलगा-ओरसः पुत्रः । लहानपण-- शिवम् , वाल्यम् । प्रेम जडलें--प्रेममावः निवद्धः । शिवाय--अन्यच्च, अपरं च । सहा-मन्त्रः । विलक्षण- असामान्य (वि.), अपूर्व (वि.)। विशिष्ट गोष्ट-व्यतिकर- विशेपः। .. ८ अशी बातमी पमरली--एतादृशी वार्ता प्रस्ता-प्रकाशतां गता । अवेळ-अकालः । दुसरा वाजवीत असाधा- फेनापि अन्येन घण्टायाः बादयित्रा भाव्यम् । अर्शी खानी करून घेतली-सा आत्मानम् प्रत्याययत् । बदोबस्त करणें- दण्ड् , नश् (प्र.)। यद होणे-विनरम् (१ प.)। ९ त्याला सर्वन...दिसू लागला-सः अखिलं जगत् ईश्वरमयम् अपश्यत्-अमन्यत । पाठीमागून जाणे--अनु+सृ-गम् (१प.)। प्रत्युत्तर--प्रतिवचनम् । १० तत्त्ववेत्ता-तत्त्वविद् , तत्वज्ञः । साला घेणे-मन्त्र (१० आ.)। सुखापेक्षा...किमत देत असे--सुखात्सद्गुणः श्रेयान इति सः अमन्यत । अडचण-विपद् । शहाणपणाचातुर्यम् । लोक- निन्दा--लोकापवादः । अलिप्त-मुक्त (वि) चिखलाचे पाणी -कर्दमयुक्तं-पङ्किलं जलम् । ओतणे-वृप् (१ प.), प्र+ क्षिप् (६ उ.)। थोडासा-अल्पांशेन, स्तोकांशेन । १२ चोय करून उपजीविरा करीत असे-चौर्येण वृत्तिम् अकरोत् । पुढे उभे करणे--(कस्यापि) पुरतः स्थापय । न्यायाधीश-~ न्यायाध्यक्षः । गुन्हा-अपराधः । गभीरपणे--सगाम्भीर्यम् । भिंत-मित्तिः (स्त्री.) । भोक पाडणें-विवरं क-निर्मा (३ मा.), पळविणे-अप+ह (१ उ.प.) । शिक्षा करणें- दण्ड (१० उ.प) । निरपराधी-निरपराध-निरागस-निरा- गरक (वि.)। शातपणे-शान्तचित्तेन । खरे मानणे-श्रत्+ धा (३ उ ), वि+भ्यस् (२ प.), प्रति + इ (२ प.)। तुझे...

·२८० मानतों-तव वचने विश्वसिमि-प्रत्येमि-घचनं श्रदधामि। सास-दुःखम्-सङ्कटम् । वासात लोटणें-पीड् (१० उ.)। शिक्षा न करता-अदण्डयित्वा । पाच वर्षांची...शिक्षा करतों --तव दक्षिणहस्त पञ्च वर्षाणि कारावासदण्डम् अनुभवतु। नुरुगकाराः, कारागृहम् । चस्ति-विस्मितः। १२ यज्ञाताल (पशु)-यशियः, मध्यः । थाबले-प्रतिहतम्, विरतम् । व्यग्र-व्याकुल (वि.)। आपल्यावरचा . जाईल या चिन्तेने-कथम् अहं निपः भवेयम् इति चिन्तया । यज्ञ मुरू करता येईल-यज्ञारम्भः शक्यः भवेत् । विकण्यास- चिकेतुम् । शोध चालवणें-ज्ञातुम्-अन्वेष्टम् प्रयत् (१ आ.)- प्रयत्नं क (८ उ.)। तपश्चर्या करणारा–तपः आचरन् । बळी जाणे-देहम् समर्पय । तयार होणे-सनद्धः भू (१ प.)। धीर देणे-सम्+आ+श्वस् (प्रयोजक) म्हणणे--पद् (१५)। अग्नीचा मन्त्र-आग्नेयः मन्त्रः । दीर्घायुष्य-दीर्घायुः (न.)। १३ मूळचा--जन्मना, जात्या | लहान असणारा-अल्पवयस्कः। टाणे-त्यज् (१ प.), घि+हा (३ प.)। त्याची दया भाली -(किराता ) तस्य अदयन्त-तस्मिन् दयाम् अकुर्वन् । खत च्या मुलाप्रमाणे-स्यपुत्रवत् । वाढवणे-पुप् (४ प.), वृध् (प्र.) लहानपणापासून-वाल्यात् प्रभृति-आरभ्य । वागणे-वृत् (१ आ.), व्यव+ह (१ उ.) वाटमान्या- तस्करः । पोट भरण-पुम् (१० उ.) । यायकामुले-पुत्र- दारादयः । उपजीविका-वृत्ति । चाल होता-माधर्तत । गाठ पदणे-मिल् (६ प.), हस् (१ प.) । धमकावणे-तर्ज {१० उ) । टयाटणे-लुप् (६ प. लुम्पति) । वाटेरी होणें-- समभागिन् भू । वाटल्यास--- -यदि रोचते-आवश्यकं तर्हि । बदन येणे-शा (उ)। हिस्गा-भागः, अंदाः । पापाया गुणी नाही-न पोऽपि पापस्य भागं जिघृक्षुः । उजेड पदरा--शानसूर्यः प्रकाशितः। वाईट घाटरें-दुःखितःजातः ।

·२८१ पाताप होणे-अनु+त (११) चुाप्रमाद , अशा नम् । कयूल करणे प्रति+पट् (४ आ)। १४ पाहात पाहत-प्रमश-शने शने पदयन् ।दुपार--मध्याह्न । पीन करणे--वि+ह (१३) रम् (१ आ)। पविणे- प्रति+रुध् (७) । पाहोचले. मातम् । पाण्याबरोबर दूर गेलेली-जलप्रवाहेन सुदूर नीतानि (पुष्पाणि ) ओळराण--- अभिशा-शा { ९ उ)। आव्हान दणे-~आ+हे (१ आ), तडासा--प्रहार. हरता~यक्षस् , उरस् (न)। १५ --दुर्मिक्षम्, अनावृष्टि । पदणे (दुधार }--आपत् (१५) मिळेनासे पाले-दुर्लभम् अभवत् । मुग्यासारख---- पिपीलिकावत्-पिपीलिका इव । अधिकारी-राजपुरुप (1)। सरकारा कोटार--राजकोषागारम् । सांटपिल्लें-सञ्चि तम् । इतराजी होणे--अवकृपापात्रं भू । तरा चालेल पतु वर नाही-वरं न पुन । बाटण-वि+मज् (१ उ}, पकडून आणणे-वदीग्राहम् आ+नी (१ उ ) । तयार-उद्यत (वि) । जाण्यापूर्वी-गमनात् प्राक् पूर्वम् । परवानगा--- अनुज्ञा । मागणें-प्र+अर्थ (१० आ ) । वा धणे-रूप ग्रह (९)। बादशहा-महाराज , अधिराज । किमत- मृत्यम् । हुकूम पाठवणे-~आशापन विएज (६५)- प्र+हि ( ८ प)। १६ नगरीत राज्य पर-नगरौं शास् (१५)। बोरावणे- आहे (११) अपमान करणे-अवामन (४ आ } सूट उगविणे-चैरनिर्यातन । नायनाट करणे-समूलघात हुन् (११) प्रधान सचिव ! राजाच्या पदरी-राज अधि कारिमण्डले । परत मिळविणे--पुनर लभ् (१ आ) आटी काट प्रयत्न करणे-भगीरथवत् प्रयत् (१ आ)। वळकटी आणपा--प्रवल्तानी (१९) खटपट-प्रयास कारस्थाना-- मायावी । सहवासही-अनायासेन, सौक्यण । मृत्यूबद्दल--- .. - ·वधम् अन्तरेण । फायदा घेणें-आत्महिताय उपन्युज (७ आ ) । चाल करून जाणे-अभि+ गम् (१ प.)। १७ मन लागले होते-तस्य मनः बद्धम् आसीत् । निरोप- सन्देशः । कादम्बरीला करमत नाही-कादम्वर्याः मनः कस्मि- नपि न रमते-कादम्बरी रतिं न लभते । आपल्यावाचून- भवन्तम् अन्तरेण-विना । कबूल करणे--प्रतिस्थु (५ प.)। धीरगम्भीर स्वभावाचा-प्रकृतिगम्भीरः, निसर्गधीरः। माझी चूक झाली-मया प्रमादः कृतः। पराकाष्ठा करणें-यावच्छत्यं प्रयत् ( १ आ )। फार काय–किं बहुना । पर्वा न करणे-- तृणाय मन् (४ आ.)। द्विधा वृत्ति झाली--कार्यद्वयाकुलम् अभवत् (मन ), द्वैधीभावकातरम् अभवत् (मन ) । एकी. कडे-एकतः। दुसरीकडे-अन्यतः एकीकडे..... लागलेली- एकतः मातृसन्देशस्य अनुल्लघनीयता अन्यतः तु काद- म्वरी प्रति मनसः आकर्पणम् । २८ गवळी-- गोपः । उपकार मानणे--उपकारं-अनुग्रहं प्रति- पद् (४ आ.)। चागला पाऊस पडल्याबद्दल-सुवृष्टिम् अन्तरेण । तयारी-सम्माराः। हित करणारी--हितकरी । बेत बदलणे- मनीपां परिवृत् (प्र.)। सुरू करणें-प्रवृत् (प्र)। मुसळ. धार पाऊस-आवद्धधारः पर्जन्यः। बुडणें-नि+मस्ज् (प.)। आधार--गतिः, आश्रयः। कृष्णाच्या...चालत नाहीं- कृष्णसामर्थ्यस्य आत्मनः शक्तिः न स्तोकांशेनापि प्रभ. वति । यायवणे-पि+रम् (प्र.)। १९ वेप पालटणें-पपरिवर्तन विधा (३ उ )1 कर्मधर्मसयो- गानें-~-यदृच्छया । दानधर्म करणे-द्रव्यप्रदानेन धर्मम् आचर (१५)। संधि साधून-कालानुफ़ल्पं शात्या । देव-निक्षेपः, न्यासः । माझी वहीण......ठेवून घे-इमा मद्भगिनी न्यासी- पृता स्मीपरोतु अनमवती। शब्द रारा करणे-वचनं सार्थतां नी। मान्य करणे-अनु+मन् (४ भा.) । हिला ·मनिणीप्रमाणे वागवीन-अनया सह अहं सखीवत् व्यवहरि- प्यामि। काटजी करू नका-घीतचिन्तः भव, निश्चिन्त: भय । पुढीर-भाचिन् (वि.)। २० तोडणें-लू (९ उ.)। नाव ठेवणे-नाम कृ. (८ उ.)। कळी- मञ्जरी नको नको म्हणत असतानाहि -मा मेति व्याहरतः अपि तस्य । कानावर ठेवणे-कर्ण (८७.), वेधून घेणें- आ+कृप् (१ प.) २१ विराटाच्या नोकरीत पाण्डव असता-विराट सेवमानेषु पाण्ड- धेपु । दासी म्हणून-दासीमावेन । कीचकाचे तिच्यावर मन गेले कीचकः तस्यां बद्धानुरागः जातः । छळणे-अर्दू (१ प., १० उ.), पीड् (१० उ.)। भीमाशिवाय-भीमात् ऋते। पापरुण घेऊन--(आत्मानम्) वस्त्रेण आच्छाद्य । एक्मेकाशी-परस्परम् । २२ मोठ्या पहाटेस-महति प्रत्यूपे । पूर्वी न मिळालेला-अमात- पूर्वः, अपूर्वः । उन्मुक्ता-जिज्ञासा, कुतूहलम् । मागें टाकून-पृष्ठतः विहाय । ध्यानस्थ-ध्यानमग्नः । मदनाला मागे टाकणारे-मदनम् अपि अतिशयानम् (सौन्दर्यम् )। चौकशी करणें-वृत्तं प्रच्छ ( ६ प.)। २३ प्रत्यक्ष-स्वयमेव । राज्याभिषेक करणे-राज्ये अभि+सिन् {६ उ.)। राज्य करणे-शास् (२ प.)। नीतीने-नयेन । निघण्यापूर्वी-निर्गमनात् प्राक् । पहारा करणें--रक्षकवत् स्था (१ प )। तो कुश्याला आत घेईना-कुकुरस्य अन्तः प्रवेशः तस्य न सम्मतः ! सत्त्व पाहाणे-परि+ईक्ष् (१ आ.) । २४ गर्व चढला-गर्वम् अवहन् , गर्विताः जाताः । जाळणे-दह (१ प.)। कितीहि प्रयत्न केले तरी कियतापि प्रयत्नेन । वावटळ--अमञ्जनः। २५ शिष्यांचा मोठा समूह- महाशिष्यपरिवारः। सामोरा जाणे- प्रति+उ+ गम् (१५) उत्तम सत्कार करणें-उच्चसत्कारेण सम्मानयो वर मागणे-वरं वरय-वृ (९ प.1 शिकवणी- ·२८४ -- उपदेशः । वनात राहणारा–बनौकस् (वि.)। जेवण आटोपून- भोजनं समाप्य । जेवावमास घालणे-भुज् (प्र.)। मना- पासून सर्वात्मना। पुरवणे-दा (१ प., ३ उ.)। तयार- सिद्ध (वि.) । पाट पाहणें-प्रति + ईश् (१ आ.)-प्रति+ पालय। २६ लाड-शठः । लग्नाचे वय होणे-विवाहययोऽवस्थां स्पृश- प्राप् । मागणी घालणे-वृ (१० उ.-वरयति-ते)। मान देणें- (पितुः इच्छां) शिरसा मन् (प्र.) । वाधणे-आ+ (५ उ.)। मरेपर्यंत-आमरणम् (अ.)। क्ल्पना येणे-ज्ञातुं शर (५ प.)। पतिनिष्ठेची कल्पना येते-तस्याः पतिनिष्ठा ज्ञातुं शक्यते । २७ पुपळ घेळा-असकृत् (अ.), पहुचारम् (अ.)। रवि- मन्थनदण्डः, मन्यानः । उपयोग करणें--उप+युज (आ.)। तह-सन्धिः । फसवणे-वञ्च (१. आ.) । आपापल्या ठिकाणी--स्वं स्वं स्थानम् । कळविणे--निविद् (प्र.)। पसत पडणें-सम्मतः भू (१ प.)। भाडू लागले-कलहं कर्तु प्रारमन्त । २८ तिरस्कार करणें-प्रत्या+ख्या (२५.)। निर्भयतेनें-निःशङ्कम्। दर्शनाची इच्छा- -दिदृक्षा। सावा-शावकः । कुरवाळणे-लल् (प्र.)। आठवण होणें-स्मृ (१ प.)। ताईत-रक्षाकरण्डकः । इसणे-दंर (१ प. दशति) सानी पटली-विश्वासः उत्पन्नः। २९ पुष्कळ याया असून सुद्धा--यहुपत्नीफस्य अपि (इन्द्र सेनस्य)। गरोदर-नार्मिणी, आपन्नसत्वा, अन्तर्वती। कन्या देणे-कन्यां प्र+दा (३ उ.)। अर राराप्रमाणे असणारी-- (रमणी) ललामभूता । सूम-स्नुपा। ३० हुम वरण-आ+दिश (६ उ )-आतापय । हाकून देणे-- निम्+ए (प्र.)। अमगर-पापमया (योनि)। भ्रष्ट-- अपवित्र (वि.)।

·परिशिष्ट (वाक्यांतील शब्द जोडण्यास उपयुक्त सन्धिनियम) १ स्वरसन्धि अ-आ, इ-ई, उ-ऊ, ऋ- ऋ है सनातीय स्वर एकमेकापुढे आले असता त्या दोहोंबद्दल दीर्घ स्वर येतो. जसे-वेगेन आगमनम् - वेगेनागमनम् । रक्षति+ईश्वर -रक्षतीश्वरः । अनु+उद्भवति- अधूद्भवति । २ अन्त्य अफ्धिा आ यापुढे इ-ई, उ-ऊ, ऋ-ऋ, व ल हे स्वर आले असता दोन्ही स्वराबद्दल अनुस्में गुणरूपी फरक होतो, म्हणजे ए, ओ, अर् व अल् असे अनुक्रमें फरक होतात. जसे-नयनेन+ईक्षते- नयनेनेक्षते । सेक्या+रण-सेवयर्णम् किंवा + सेवय ऋणम् । ३ शब्दाच्या अन्त्य अ-आ पुढें ए-ऐ व ओ-सी हे स्वर आले तर दोहो- बद्दल अनुक्रमें ऐ व औ असा फरक होतो. जसें-इन्दस्य ऐरावत इन्द्रस्यै...। ४ इ-ई, उ-ज, ऋ-मह घट यापुढे विजातीय स्वर आल्यास त्यांचा अनुक्रमें य, व्, र व ल् होतो व त्यात पुढील स्वर मिळून पूर्णाक्षर होतें. जसे- गच्छति+एक -गच्छत्येक । वस्तु+एतद्-वस्त्वेतद् । ५ कोणत्याहि शब्दाच्या द्विवचना रूपाध्या शेवटी 'ई, ऊ व ए' हे स्वर आले तर त्याचा पुढे येणा-या स्वराशा सन्धि होत नाही त्याचप्रमाणे अमी या अदम् सर्वनामाच्या रूपापुढे स्वर आल्यास सन्धि होत नाही जसें--पुष्पे+ईक्षते । अमी+ईशा । गुरू+आगच्छत । * टीप-हस्व च्या पूर्वी ए, ऐ, ओ व औ याशिवाय कोणताहि स्वर आल्यास 'स' चा २ या नियमाप्रमाणे सधि करावा किंवा न करता मागील स्वर दीर्घ असल्यास इस्वचराचा ·२८६ . ६ शब्दाच्या द्विवचनी रूपाशिवाय इतर रूपाच्या शेवटील 'ए' या स्वरापुढे 'अ' हा स्वर आत्यास, 'अ' चा लोप होतो व त्याचे जागी 5 असें चिन्ह (अवग्रह ) लिहितात व त्याचा उच्चार करीत नाहीत. जसे-वने अस्ति-बनेऽस्ति। ७ शब्दाच्या द्विवचनान्त पाशिवाय इतर रूपाशेवटी 'ए' हा स्वर आल्यास व पुढे 'अ' शिवाय इतर स्वर भात्यास 'ए' चा 'अय् ' असा फरक होतो, आणि त्यातील 'य' पुढील स्वरात मिळून पूर्णाक्षर होतें किया 'य' चा लोप होतो व त्यामुळे एकमेकापुढे येणान्या दोन स्वराचा सन्धि होत नाही. जसे-वने ऋषिः-वनयपि -पन ऋपि , ८ शब्दाच्या शेवटी 'ओ' हा स्वर असून त्याचे पुढे 'अ' हा स्वर आला तर 'भ' चा लोप होतो व त्याच्या जागी 5 असें चिन्ह (अवग्रह) करतात व त्याचा उच्चार करीत नाहीत. जसे-प्रभा अत्र-प्रभोज-* प्रमो अना ९ शब्दाच्या शेवटी '' असून त्याचे पुढे 'अ' शिवाय स्वर आला तर 'ओ' चा 'अ' होतो आणि '' पुढील स्वरात मिठन पूर्णाक्षर होते विचा 'व् ' चा लोप होतो. जसे--प्रभो इह-प्रभविह-प्रम इह- * प्रभो इह। १० शब्दाच्या शेवटी 'चमी' हे स्वर असून त्यांचे पुढे जर पोणतादि स्वर झाला तर त्याचा अनुश्में 'आय यथाप्' असा पद्दल होतो, य 'य माणि' ही पुढील स्वरांत मिटून पूर्णाक्षरे होतात किंवा त्याचा लोप होतो, असे—मोदाम आनन्दन-मोदामहायानन्देन-मोदामहा आनन्देन । फली इति-कलापिति-पला इति । टीप-पिसर्गरवा का म्यान याचा शेर शायागुरे परमेगा:याम्बा सन्धिमा. व्यंजनसन्धि १ अन्रय 'म्' पुरे पर भाचाग दोहोंचे मिदन क्षिर होते जसे-रामम् गया-राममरमा। •मोनाभा साफा गया पुरी-सिपाने विकरावा. . .

·२८७ १२ अन्त्य 'म्' पुढे कोणतेहि वर्गव्यंजन आल्यास 'म्' चा अनुस्वार होतो किंवा 'म्' बद्दल पुढील व्यजनाच्या वर्गाचें अनुनासिक येते. जसे-पुष्पम् पश्यति-पुष्पं पश्यति-पुष्पम्पश्यति । यत्नं करोति-यत्नङ्करोति । १३ अन्त्य 'म्' पुढे श्, प्, स्, र व ह हे वर्ण आल्यास त्याचा अनुस्वार होतो व य, व, ल् ही व्यजने आल्यास त्याचा अनुस्वार होतो किंवा अनुनासिम्युक्त य्, व्, ल, होतो. जसे-मिनम् शंसति-मित्रं शंसति । मिनम् लोचनाभ्याम्-मित्रं लोचना.....मित्रलोचना... टीप:--वाक्याच्या शेवरी येणान्या 'म्' चा अनुस्वार करू नये, 'म्' च लिहावा. १४ अन्त्य 'न्' पुढे स्वर आल्यास च पूर्वी दीर्घ स्वर असल्यास दोहोंचे पूर्णाक्षर होते. जसे-वृक्षान् उदकेन-पक्षानुक्रेन, परतु पूर्वी ह्रस्व स्वर असल्यास 'न्' चे द्वित्व होते. जसें अस्मिन् उद्याने अस्मिन्नुद्याने । १५ अन्त्य 'न्' पुढे च्, छ्, त्, ट्, त् व थ् ही व्यंजनें आली तर 'न् 'चा अनुस्वार व विसर्ग होतो व विसर्गाचा 'च-छ' पूर्वी श् होतो, 'ट्-' पूर्वी प् होतो व 'त्-थ्' पूर्वी स् होतो जसे-ग्रामान् चलति- प्रामाश्चलति । अश्वान् ताडयति-अश्वांस्ताडयति । १६ अन्त्य 'न् ' पुढे ल् आल्यास 'न्'चा अनुनासिक्युक्त 'ल' होतो जसें-अवदन् लोका -अवशोका । १५ अन्त्य 'न्' पुढे ज्, झ् व श् हे तालव्य वर्ण आले तर 'न्'चा 'म्' होतो. जसे-देशान् जयति-देशाजयति । १८ शब्दाच्या शेवटीं अनुनासिकावाचून इतर वर्गव्यंजन असून त्याचे पुढे स्वर किंवा मृदु व्यंजन आले तर अन्त्य व्यजनाबद्दल त्याच वर्गाचें तृतीय व्यजन येते, जसें—वनात् आगच्छति-वनादागच्छति । नगरात् चहि-जगराद्धहि । १९ शब्दाच्या शेवटी अनुनासिकाशिवाय इतर वर्गव्यंजन असून त्याचे पुढे स्वर किंवा मृदु व्यजन आले तर अन्त्य व्यजनाबद्दल त्याच वर्गाचे तृतीय व्यजन किंवा अनुनासिक येते. मात्र तो पुढील अनुनासिक्युक्त शब्द प्रत्यय असल्यास अनुनासिक्च येते जसे-अपश्यत् मण्डलम् अपश्यद्म- ण्डल किंवा अपश्यन्मण्डलम् । परनु मृद्मयः-मृन्मय (घट) ·२८९ सिगापूर्वी कोणताहि स्वर असून पुढे च्-छ, ट्-छ, त्-थ् ही कठोर यंजनें आल्यास विसर्गाचा अनुक्रमें श्, प्व र होतो. जसे-पान्थः चलति-पान्यश्वलति । नाविकाः तरन्ति-नाविमास्तरन्ति । वेसगीपूर्वी कोणताहि स्वर असून पुढे श्, प्, स् ही कटोर व्यंजनें आल्यास विसर्गाचा बदल होत नाही, अथवा अनुक्रमें श्, प्, व स् होतो. जसें-रामः शंसति-रामश्शंसति । विसापूर्वी 'अ' असून पुढे 'अ किंवा मृदु व्यंजन' ले तर विस. गाचा 'अ' होतो व तो मागील 'अ' मध्ये मिळून त्याचा 'ओ' होतो, व पुटील 'अ' चा नियम ८ प्रमाणे अवग्रह होतो. जसे-रामः अस्ति- राम उअस्ति-रामोऽस्ति । रामः गच्छवि-रामोगच्छति । विसर्गापूर्वी 'अ' असून पुढे 'अ' शिवाय स्वर याला तर विसर्गाचा लोप होतो. जसे-रामः इच्छति-राम इच्छति । 'सः व एषः' याच्या विसर्गापुढें 'अ' शिवाय अन्य वर्ण आल्यास विस- गीचा लोप होतो. 'अ' आल्यास नियम ३० प्रमाणे सन्धि होतो, जसे--स:-एपः गच्छति-स-एप गच्छति । परन्तु सा-एपः अस्ति- सो-एपोऽस्ति। विसापूर्वी 'आ' असून पुटे कोणताहि स्वर अथवा मृदु व्यंजन आल्यास विसर्गाचा लोप होतो. जसें--बालाः गच्छन्ति-इच्छन्ति-धाला गच्छन्ति- इच्छन्ति । चिरार्गापूर्वी 'अ-आ' शिवाय इतर स्वर असून पुढे स्वर अथवा मृद्ध व्यंजन आल्यास विसर्गाचा र होतो. जसे-वाणैः अरिम्-वाणररिम् । गुरुः गच्छति-गुरुर्गच्छति । परंतु पुढील मृदु व्यंजन 'र' असल्यास, विसर्गाबद्दल होणा या 'र' चा लोप होतो व मागील स्वर हस्त असल्यास दीर्घ होतो. जसे-हरिः रक्षति-हरी रक्षति । मूळच्या अन्त्य र पुढे 'र' आरंभ होणारा शब्द आल्यास वरील नियमन चालतो.जसे-प्रानर रमते-प्राता रमते । पुनर् + रमते-पुनारमते। ।

·૨૮૮ , २. 'त-वर्गाची व्यंगने आगि म्' याचा आणि 'चवीची व्यंजने आणि श् याचा सन्धि होताना त् बद्दल च, द बद्दल ज्, ५ बदल झ्, न बद्दल ज, आणि म् बद्दल या असा फरर होतो. प्रासादात् जन-प्रामादालनम् । अस्मिन् शनी-अस्मिशानी। २१ स्' ने भारंभ होणा-या शब्दापूर्वी कोणत्याहि वर्गाचे अनुनासिकाशिवाय इतर व्यजन आल्याम आणि 'स्' पुढे स्वर, अन्त.स्य वर्ण, अनुनासिक किंवा असल्यास 'श'चा विकल्पाने 'छ' होतो. जसें तस्मात् शत्रो -तस्मादानो-तस्माग्छनो ।गृहात्भ्यः-गृहाच्श्वः-गृहाच्छः। २२ 'त-रगांचे म्यनन आणि म्' याचा 'ट-वर्गाचे व्यंजन आणि ' याध्याशा सन्धि होताना त् चा ट्, दया द्, ५ चा द्, न् चाण, आणि म् चा प असा फरक होतो. जसे-वृक्षात् डयन्ते-गक्षाइयन्ते । २. 'त' पुढे '' ने आरंभ झाटेरा शब्द थान्यास 'तू' चा 'ल' होतो, जसे-अपश्यत् लोर-अपपल्लोर । ६ ·- २८ विसापूर्वी कोणताहि स्वर असून पुढे च्-छ, ट्-ट, त्- ही कठोर व्यंजने आग्यास विसर्ग या अनुक्ने श , व स् होतो. जसे-~पान्यः चलानि-पान्यश्चति । माविका तरन्ति-गाविसस्तरन्ति । २९ विरागापूर्वी कोणताहि स्वर असून पुढे १, ५, वम् ही कटोर व्यंजनें भाल्यास विसणीचा बदल होत नाही, अश्या अनुक्रमे म,, वस् होतो. जसे-रामः सति-रामशंसति । ३. विसापूर्वी 'म' असून पुः 'अ स्विा मृदु व्यंजन' आले तर विस. गांचा'' होतो व तो मागील 'ब' मध्ये मिळून त्याचा 'लो' होतो, व पुढील 'अ' चा नियम ८ प्रमाणे अवग्रह होतो. जसें~~ामः अस्ति- रामउ अस्ति-रामोऽस्ति । रामः गच्छति-रामो गछति । ३१ विसर्गापूर्वी 'अ' असून पुढे 'अ' शिवाय स्वर आला तर विसर्गाचा रोप होतो. असें रामः इति रामइन्छति । ३२ 'सान एप:' यांच्या विरागापुढे 'अ' शिवाय अन्य मणे आल्यास विरा- गाचा रोप होतो. "अ' आल्यास नियम ३० प्रमाणे सन्धि होतो, जसे-सा-एप गच्छति-स एप गच्छत्ति । परन्तु सा-एपः अस्ति- सो-पोऽस्ति । ३३ विमर्गापूर्वी 'आ' असून पुढे कोणताहि स्वर अथवा मृदु व्यंजन आल्यास विमर्गाचा लोप होतो, जसे-बालाः गच्छन्ति इच्छन्ति-बाला गच्छन्ति- ३. विसापूर्वी 'अ-आ' शिवाय इतर स्वर असून पुढे स्वर अथवा मृदु व्यंजन आल्यास विमर्गाचा र होतो. जसे-वाणैः अरिम्-धागरिम् । गुरुः गच्छति-गुरुर्गति । परंतु पुढील मृदु व्यजन 'र' असल्यास, विसपिद्दल होणा या 'र' चा लोप होतो व मागील स्वर हस्व असल्यास दीर्घ होतो, जसे--हरिः रक्षति-इरी रक्षति । ३५ मूळच्या अन्त्य र पुढे 'र' में आरंभ होणारा शब्द आल्यास वरील नियमच चालतो. जसे बासर रमते-प्राता रमते । पुनर +रमते-पुना रयते !

·२९०
३६ 'भोम्' या अव्ययापुढे स्वर किंवा मृदु व्यंजन आले तर 'स्' बद्दल
आलेच्या विसर्गाचा लोप होतो. जसे-भोः इह-भो इह। भोः
गच्छन-भो गच्छत । परंतु भोः कृष्ण ।
३७ अन्त्य 'स्' पुढे कोणतेंहि अक्षर येवो वा न येवो तरी त्याचा
विसर्ग होतो. जसें--गच्छमास्-गच्छामः।
३८ अन्त्य 'र' पुढे कठोर व्यंजन आल्यास अथवा कोणताहि वर्ण नसल्यास
''
'चा विसर्ग होतो. जसे-प्रातर् काल:-प्रातःकालः । पुनर्-पुनः ।

·शुद्धिपत्र " . " पान ओक अशुद्ध पान ओळ अशुद्ध २ नागरण नागरणे ७८ ११ प्रत्यय प्रत्यय १० २४ चकार चकार १०३ ५,७ मास्म मास्न ११ २१ आत्मनेदी आत्मनेपदी १५ निरास्यत् निरास्थत् अनजग्मु अनुजग्मु १५० ५ प्रतिस्थाप... प्रतिष्ठाप... २६ २४ वेट्ट वेट १० तदीदी ततस्तो ३ दृष्टि द्रविष्ठ २१३ १३ नाम नाम ८ दृशद दृशद् २१७ १४ काधनकान्ति का...न्ति २४ आम्लान् आमूलातू १२५ ९ प्रदक्षिणा... प्रदक्षिणा... २२९ २१ घा स्थि... वास्थि... सडप्यात सङ्ख्यात २३८ १७ महता महता ३ पमवस्तूनि पञ्च वस्तू २४७ १२ कान्तारम्...रम्- (न.पं.) ५ गच्छमास् गच्छामस् १८ सर्वेरा... सर्वरा... मुहूर्त १४ उदएतानि उद्धृ...