·JUECCCCCCC
escececeecccccee
SANSKRIT FIRST BOOK.
SUITED TO BEGINNERS
RA
BY
PANDIT JIBANANDA VIDYASAGARA B. A:-
Superintendent Free Sanskrit College, Calcutta.
neha
संस्कृतशिक्षामञ्जरी।
प्रथमभागः।
ks.
पण्डितकुलपतिना,
वि, ए, उपाधिधारिणा
श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्य
विरचितः प्रकाशितश्च ।
दशमसंस्करण
CHECKED 117
Initial Ma
कलिकातानगर
गोवर्द्धनयन्त्रे
मुद्रितः ।
१९०७
EccecceecececccccECECEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
To be had of:--Pandit Jibananda Vidyasagara. B. A.
Superintendent, Free Sanskrit College.
2, Ramanatha Majumdara's Street, Harrison-Road P.O., Calcutta

·একশকশ্ৰীৰানন বিদ্যাসাগর বি. •
* ম, বমনাথ মজুমদাবেব স্ট্রীট, কলিকাতা ।
প্রিন্টার--এগোবর্ধন পান,
৮০১ ন. মহরিম বাবুর ঠুট, চোবাগান-কলিকাত

·संस्कृतशिक्षामञ्जरी। प्रथमभागः । स्वरवर्णाः । अ आ ई उ ऊ hoday আ Ja ऋ ऋ लु ल ए ऐ ne G ओ औ अं अः अँ। ७ सर । खरवर्णपरिचयपरीक्षा। ई ए अं. अँ अ ऋ लू ई ७ छा আঁ অ आ औ इ ऋ उ लु थ 5 (P/ ऐ अः अः ओ। - ·२ संस्कृतशिक्षामञ्जरी। व्यञ्जनवर्णाः । क ख ग घ ङ व च छ al भ S IBN ता ट ठ. ढ नि turv ७ क त थ ध न ८ থ न त प फ ब भ म AN প रु स य र व श ल न न त ष स ह ड़ 19. . त म १ ·प्रथमभागः। ३ व्यञ्जनवर्णपरिचयपरीक्षा। ख ro फ ब श है त A G न र . ७ । ङ च ग Go क ग न घ थ ण द प घ থ क स म त न क य ध न য। प व स भ श स भ छ र 9 भ ट है 191 ज G ड़ म ह ढ़। छ। •G ·संस्कृतशिक्षामञ्जरी। संयुक्ता वर्णाः। क्ख त क्र क्य क्र का ल छ क क কৃথ च। ख ख्या ग्न ग्र ग्ल। ध्य খ্য। গ্ন का 4। वा भ प्र ङ्क। च छ च्य। Bes न ख्या क छ । lar छा। ज्ज ज्व भ ज्य ज ज्ञा IST WLASI 28 জ্ব জঝ জ্য ज्ज मा ड्र। गट ण्ठ ॐ २ DJ राय रख रख । त्क व त त्य त्द ज भ ना १ एक । त्य त्व त्स। थ्य थ्व। ड्र ত্ম जा 4G দৃঘ म | था । हा दय द्र म द्द द न AS म क द धम ध्य न ध्व। न्त न्य न्द व न स ब ब्य क धा fe प्त प्र ध्य मा प्य भा ম य স্ব । शु श्री * म ·प्रथमभागः। ५ प्र ब्ध ब्य ब्ब ब्द। भ्र क दव मा स्व। म मा म्य म GA. जु म्य মৃস मन ম্য ब म्ह । य्य। के के ख गं घ र्च ग्रए। या न र व। ल्क ला ल्प लफ । ब ল্ম NA 40 ल न 41 ल्व ल्ल लस लह। व्य व्व । शक श्व ধ্ব। শক 5 A ब्ल म । ব্য प्रख प्रश। ष्क ष्ट छ म । क MR ई ष्प ष्फ न ध्व। स्क ख स्त न श श स्थ स्प स्फ स्य स छ समा प स्व स ग। श The ह ज ह। त्मा स्य क झ স্য यं प्य मर्म म00sion STHA *ब j वा शा क म्ग ६ का ক্ষম scor are ·संस्कृतशिक्षामञ्जरी। वर्णसंयोजनम् । वद सम अथ कर शय गर धन मत अन गल নৰ रत अध शव जल मल शप मय हर रस कट छद नव भय वन शत घव वश बया नत पत लव हत शश तत पद स्वरवर्णानां प्रयोग आकारः । I ft E " ·प्रधमभागः। आकारयोगः ॥ श्रा।। PARS क् + आ का। ख+ आ = खा। कथा माया सदा आहारः लता माला रमा आननम् सभा मानता तनया उदानम् धरा जालम् अवला उमा धारा आधारः अभया दासः नागचम् प्राचारः प्रामयः घासः आयाता गानम् भाषा वासः धाता याचकः भासा मासः माता राधा वामनः हासः शाखा आधानम् कामदः नायकः प्राभा ईहा तारका बादकः कासारः गायक: हारः हासः ·संस्कृतशिक्षामञ्जरी। अपराधः उपहासः आराधना अपकारः उपकारः धराधमः अपमानम् उदासः आराधकः जलपानम् परमया मरालाय आहाराय सभादासः उपानय लाभाशया कारावासः विशदाय राधानाथः लतावासम् विषदाय तारानाथः उपमानम् सदाभया यातायातकथालसा दासाराधनदानधामसहना पाहारकरणम् राजा सभायाम् सहसा अमरनाथः सदा याता उपकारः पुमान् ।

·प्रथमभागः।
८
कारयोगः। दूnि
क+दू - कि । ख+दू = खि ।
किल
आयाति
निशि
खिल
विधि:
दधि
गिलति
जयति
निजम्
मिलति
पतिः
जाति:
तिमिरा
विदधति
सरविः
परति:
दिनम्
चलति
अवनतिः
ददासि
विजहाति
अवहितः
विनतिः शयमति परितापम्
इति मतिरयि परिचयः वशिनाकारि
विना विहगपाणिना हरिणामारि
विलसति हरिरिह निशिततरबालः ।

·१० संस्हातशिक्षामन्जरी। ईकारयोगः। ई। क्+ ई = की। ख+ ई = खी। गीतम् जीवः पती करी वीरः तौरम शशी वशी दीन: धनी वासी मती होनः हीरकः शीतम् जीवनम अतीव रमणी वादी जीवसि जननी तरणी मसौ नीतिः पौतम् धरणी नीवी अवीरा दीनपा भरणी नवीन: अधौरा नदी करणी सखी अभीति: महीपः महीधरः वानरी ·प्रथमभागः। ११ अवशी शरीरम् दरी गभौरम् अवनी कामिनी तटी नगरी दौनमीन शमनी चौर नीर धरणी भीतभीत: शीतनाथः जीवय मौन मतीव अपनीय वीणाम् सहनीया वागी। उकारयोगः । उ । क् + उ = कु। ख+ उ = खु। कुमति: पुराण: धुरि मुनीशः सुमति: पुरीषम् भुवि मुखाभा सुहृदा पुरहरः तुदति सुखानि सुखिना पुरारिः नुदतु सुवासः।

·१२ संस्खतशिक्षामन्जरी। कुलम् मुखम् नुधातुः लुनौति दुरितम् भुजः कुरीतिः कुरुणा कटुभाषा गुरुसुतः मधुराणि तरुणा मुखवाणी पुनरिति तरुणानि गुरुणा लघुहासौ यदुनाथः पटुरिति धनुषा तनुदाही गुणाकरः धनुरिव सुरसा मधुतरां सुवाणी पुनरपि कथयति अयम् । जकारयोगः । ऊ क+अ = कू। ख+ अ = खू। दूरम् यूना दूरभावः तूबधारी धूनाना लूना गूढ़भावः नूतनधासः पूतवासः शूरः रूढ़मूलः समाइत: लूनशाखः मूलम् शूलधारी गढ़वासः ·प्रथमभागः। १३ इतिरिव पूतधृतम् कूलपातः भूतधनम् दूनदशा टूरतरम धूलोधूषरित: विभूत धनक: राजा विधूय प्रजाः पूतं धूतफलं रसालसहितं धीमान् सदा शूलिना "पिब मधूनि विधूय मधुव्रतान्" ऋकारयोगः। ३ क के का ख कर खा घृतम शृतम् दृढ़म भृशम धृतम् मृतः कृपा नृपः कृतम् पृतः कृति: अन्नृतम् कृतः मृषा शृणु कृपणः कृषकः वृषलः वृषभः पृथक सुकृतिः माटपूजा धाटदासः विधाटलिखनम् दुहिटवसनम् पिटचरणम् अन्नृतवचनम् कृतिकृतवनम् मृषातः २

·१४
संस्कृतशिक्षामारी।
निःमृतम् सलिलम्
कृपमः कृपा
कृषको वृषलः कस्मात् मृषा वहति तत्फलम् ।
कृपया नृपतिः परिपालकः
धृतया मृतया वृतया च तया।
सरला भुवि सा नृपमानगता
नृषु सापि सदा महिता च धृता ॥
ऋकारयोगः । ऋ ।
ह
६
क ऋ कृ। ख् ऋ वृ।
नमाम् मातणाम् मातन् पितन् सदा भज
धातणाम् पितॄणाम् भ्रातन जौवान् सदा नुमः
पितणाम जामातन विधातन प्रजयानिशम
पितॄन तर्पय पूजितान ॥
लृकारयोगः । ल ट।
लु ल। ख ल खल।
कृप्त कृपधातुः, कृप्ताय दानमुचितम

·प्रथमभागः। १५ एकारयोगः । ए । क् ए के ख ए खे । के नेता रामे काले rukai ये केतुः वामे ताले मे दे शे नाले जेता सेतुः शेष भाले केवलम मेधेन मेषे देहि देवलः देवन चेतना धेहि सेवकः विधेयम् देवता पेषणी ते गताः मेषाशी शुभे सेवेयम् मेघनादः खलनाय देहि धाम वेशकरणम् भेलया च मेलनेन पेलवाय हेलया यानम्

·संस्कृतशिचामतरी।
देवदेवः
वेश एव
सेवयाहि देहि देवि
केशपाश:
देशभाषा' शेरते ते देशशेषे
केवलम् खेलया वाला: शेरते पथि वा जले।
चेत: सदा भयचलम् नूनं हि ते च सेवकाः ।।
ऐकारयोगः । ऐ।
क् ऐ कै
। ख ऐ खै।
तैलम्
मैवम्
सेव
सैषा
शैलः
मैनाक:
नैव
उपैहि
भैरवः
कैरवः
कैतवम् शैवालम्
शैशवम्
पैशनम्
पैलवम् कैलासः
कैव कथा शरीरिणाम"

·प्रधमभागः।
कैलासो धवलः शेत नेवायम् परिचारकः।
दैवात् राजसुतः केन वनमायात् च वै तुहि ॥
पोकारयोगः। ओ ।
क् ओ को। ख् ओ खो।
mawy
कोल:
शोमः
लोभः
शोकः
Gurukula
कोणः
भोगः
मोहः
सोमः
रोगः
योगः
घोराः
शोभा
अदोषः
अभोगः मोहात् नीरोगः,
वियोजनम् आयोजनम् सुभोजनम् सुशोभनम
कुलोकाय कुभोगाय कुलोचितः कुशोदकम
सुमनोहरः सुसरोवरम् सुनगाधिरोहणम

·संस्खतशिक्षामबरी।
सुवासो वा शोभा यदि भवति सदा तेन को
वा सुखी म,-
"परोपकाराय सतां हि जीवनम"
लोलुभो लोलुपो लोभी तोरणे मरणं लभेत् ।
भोकारयोगः। औी।
क् औ को। ख औ खौ।
नरी
पौरः
नौका
यौ ती
हरी
चौरः
धौतम
नी वा
अमरौ शौचम् मौली
कौमारम
बौधायनः सौधातकिः सौवीरम मौखिकबाणी

·प्रथमभागः।
तौतातिकः दौवारिकः पौरोचितम् भौम जलं
नौमि भौमान् सदा देवान्
संयुक्तवर्णीदाहरणानि।
वद
नृपः
इति
वाणीम
काननं
चित्तं
रामम्
विधु-
रिव
गगने
को भाति देवो
बलौयान् मुनिजन
रसनाग्रे
भारती
भामतीयम वसति
मुखकदम्बं राजते
सर्वदैव
कुटिलं
गमनं
रविणा
समृतः
विपिने
हदि
हर्षकरः

·२० संस्कृतशिक्षामन्जरी। अपनय मम दुःखं दुरितं फलति अचकमत् अमलाक्षी कृष्णसारः प्रयाति शशधर इव शुभ्रो भाति भाखान् नवीनः परधन विमुखः सज्जनः सेवनीयः मधुरं सलिलं विमले सरसि स्फुटति बुटति क्षमादा महती नमिता शयिता शयने झटिति भजना सहसा भुवने महिता अशरणगतिः नयति मनुजपति: वसनम दीनदयालुतुया शिवसाधनतः वाक्यम् पाव्यम दह्यम मह्यम मुख्यम हार्य्यम नद्यम तुभ्यम काव्यम शाध्यम वाह्यम् नव्यम् भाव्यम् लेद्याम् मोष्यम नाव्यम् ·प्रथमभागः। २१ लाव्यम् तोष्यम् दाव्यम् बोव्यम हव्यम् पोष्यम तेक्षणाम कायम कव्यम शोष्यम तैव्राम पथ्यम भव्यम रम्यम कै व्यम सेव्यम दीप्यम हम्यम सौक्ष्माम चय॑म सत्यं वाक्य कथयेत् पाठ्य पुस्तकं पठेत् श्राव्यं पिकगौतम रम्यं वस्तु भुञ्जीत दाह्य वनं वह्निना दौप्यं भासा भूमण्डलम खाद्य याचते बाल: वाह्य मुखममृतम रम्य हयतलम नव्य वनं विलोकयतु लाव्य परशुना काष्ठम शोष्य सरः सुन्दरम नत्नम एनः मन्थय सौमन्तम लप्स्यते प्रत्नम ब्रनम पन्थानम गीर्वाणम चण्डम प्रापस्यते सद्यः ·संस्कृतशिक्षामन्त्ररी। मथाति सागरं शूरः “प्रत्न कम-नन्दिनी" पन्थानं याति पान्थः “अरान राददे सोऽर्थान्”। नवं पुस्तकमधीयौत लप्स्यते धनराशि: "क्षीयन्ते चास्य कर्माणि" इन्दुश्चन्दनविन्दुवत् कृतान्तः शान्तयत्यरीन वईन्ते तरवः सदा अर्कः गर्व: नर्मदा अर्वाक तर्कः खर्व: अथर्वः अर्वाचीनः दीर्घः तूर्यम् कुर्वाण: वहिर्दिक सर्व: धैर्यम् चर्वणम् सर्वाणी दर्पः पूर्वम् सर्वादीन् चातुर्य्यम् अर्कस्तपति गर्वायते सर्वः पर्वणि पूर्वदिशि रविकरः दृश्यते प्रातः पौर्वापर्यम् कर्म कर्तुमचमः ·प्रथमभागः। सपः पिशुनः "अथाथर्वनिधेस्तस्य" तुर्यचतुषांश: दो दोषाय सर्वाणी सर्वमङ्गला मूर्खा धूर्त्ताश्च विफलाः, दीर्घा रजनी चातुर्यं कुरुते नटः पारे पराद्धं गणना खर्वी वामनः अर्वाचीनः सदा दुष्ट: अईवईनशीलः सः भक्षणम् क्षीणम् चक्षुः क्षतानि तचकः वृक्षः क्षुब्धः वक्ष्यन्ते मोक्षः पनौ वचसि अकार्षीत् सूक्ष्मम् द्राक्षा अक्षमा अपार्षीत् तरचुः चौरम् वक्ष्यमाणम् रक्षसाय भक्षयामहे मया वक्ष्यते वाक्यम् पक्ष्यन्त तण्डुला अद्य ·संस्कृतशिक्षामञ्जरी। मया वक्ष्यते भार: वक्षसा पृथिवीसमः चत रक्तं नेत्राभ्यां विलोकयन्ति सर्वे पश्यामि विपिनं क्षीणे पुण्ये मत्यलोक विशन्ति द्राक्षारक्षा गरीयसी द्राक्षे द्रक्ष्यन्ति के त्वाम मोक्षलाभोऽतिदुर्लभः क्षोभक्षुब्ध हृदो लोकाः तस्करः तरङ्गः खञ्जनः पुष्करम किङ्करः प्राङ्गणम् गञ्जना अहम्करः झहारः अङ्गना भञ्जनम् किञ्च तच्चिन्तयति अन्धः लम्फनम् वञ्चकः एतच्च रम्यम् सन्धिः गुम्फितम् सच्चरित्रम गन्धः चम्पा प्रपञ्चः तच बन्धुः ·प्रथमभागः। २५ चम्पका चाम्येयम् चम्पा मध्यानम् भटकारः शुण्ठी स्खलनम् सायाहम् कुट्टमितम् फाण्टम् प्रास्फालनम् पराहम् मोट्टायितम् पण्डितः प्रह्लादनम् आलादकः तागडवम् खाण्डवम् गोष्पतिर्वाक्यमब्रवीत् अयस्की निशाचरी कुभादिषु च पुष्करं जलपद्मयोः अयष्क म्भोऽतिशोभते विष्कम्भकः अहस्कर इवाभाति यास्कनिर्मिते सूत्र न वहिष्कर कस्कादिषु च सूत्रम् मुष्णाति तस्करो धनम् निष्कुर्वितस्तो शङ्करः शङ्करातु वः पलित करणी सुरा अङ्करं जायते किङ्करः किं करिष्यति चतोनलकामयते धनुष्टासनादः झङ्कारकोलाहलैः ओसारं कुरुते योगी विशङ्कसे त्व किम् पङ्ग गन्तुमक्षमः सद्गति: शिवसाधने प्राङ्गणं चत्वराजिरम् अपाङ्ग नेवयोरन्तरम् नभनिकरो नटः लवङ्गलतिका कर्णे जङ्गमं नववादि ३

·संस्कृतशिक्षामन्जरी।
वङ्गदेश दुःखं नास्ति तुरङ्गशावकः खेलति
प्राञ्जलिवाक्यमब्रवीत् अञ्चनानन्दवईनः
अञ्जनं नयने भाति रञ्जयति तमशैलं रविः
तञ्जयत्यमर एषः
खचनो राजफलदः
सञ्जीवति राघवम् कुञ्चे कूजति कोकिलः
गञ्जना दुष्टलोकानाम् पञ्च देवाः सदा पूज्याः
सच्चरित्रः सदा सुखौ अन्धौकरिष्यति कदा
वञ्चकः पापभाक् भवेत् अत्र रम्यं सरसिजम्
गन्धवहो वायुः चराचरप्रपञ्चोऽयं स्थिरीकृत:
तच्चिनोति मुदा सुधी धुनौते बधूकम्
त्वचाहच्च नदौं यामि लसच्चन्द्रसमः कोऽयम्
तद्धिरण्यम्
सन्धिवन्धं सदा कुरु
कम्पान्वितकलेवरः मालागुम्फनमौलव
मध्याहू तापदा रवि: पम्पानदोऽतिभीषमाः
हनूमान् समुद्रलने पटुः अपराह्नः मुशीतल:
अनुकम्पा विधेयव दुःखम्फलति सर्वत्र
सायाहू पवनो मृदुः चम्पासरसि चम्पक:
सन्ध्याकाले नराः सर्वे
अलं पौत्वा दुग्धम्
हेष्टि नीचः पुनः पुनः
जाह्नवीजलमुत्तमम् उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिम्
तल्पऽनलं पश्यतु

·प्रथमभागः।
२७
वात्स्यवंशजनिश्रीमत्तारानाथधिजनाना।
ब्रह्मम्तोत्रस्य तात्पर्यव्याख्या स्खल्या विनिर्मिता
विविधसंयोगोदाहरणानि ।
भग्नयत्नाः स्नानशीला ध्यानमग्नाहिताग्नयः ।
रुक्मिणी कक्ादुहिता सूक्ष्माङ्गायतनाङ्गिना ॥
शुक्रे पक्षे क्लेशनाशः श्लाघा ह्रादोऽम्लचूर्णिते।
क तपः क्व जपः क्व च मन्दगति:
क सुखं क्व व क्व च भूतपतिः ।
श्वसनो ज्वलनः सुहृदौ च समो
न मतिं कुरुतेऽध्वरतत्त्वमतिः ॥
देवासुरैमृतमम्बुनिधिर्ममन्थे
अध्यात्मविद्या सुखदा मुनीनाम् ।
श्रीश: श्रीधनदानतत्परतया मोक्षाय तिष्ठत्वसौ
कदम्बमूले गिरिगहरे वा।
शरच्चन्द्रो नीलाम्बरनिहितरत्नोपम दूव
दरिद्रा निद्राणा दृढ़तरमुखाशायापितनिशाः ।
पान्थाः कन्यां समादाय पथि यान्ति सुदान्विताः
पक्षिण: प्रातरुत्थाय यान्त्याहाराय नित्यशः ।
सर्वे खकार्यमुद्धृत्य सुखिनः स्थातुमुद्यताः ।

·२८
संस्कृतशिक्षामञ्जरी।
है
बालका धूलिमादाय यथा सन्तुष्टचेतसः ।
मुनयो ज्ञानपीयूषं पीत्वापि न हि तादृशाः ।
ज्वरनमौषध ग्राह्य धन्वन्तरिसुधौमतम् ।
समये सकलं कार्य्यमकाले विफलन्तथा ।
नोच्चरेद दृष्टवचनं मुख स्याद् विषमिश्रितम् ।
कविकल्पद्रुमे शब्दाः पुष्पाणीव विरेजिरे।
न रत्नपर्वते नित्यं भाम्यत्यक् िगतिहरिः ॥
अश्वत्थवटयोर्मध्ये को वृक्षो वायुदो भवेत् ।
गङ्गातौरसमीपस्थैः स्नानं कायं मुखार्थिभिः ।
खास्थारक्षां विना देहपुष्टिन स्यात् कदाचन ।
राजधानी प्रविश्याव न विश्वास्या जना यथा ।
सम्यक् च हृदयं ज्ञात्वा बन्धुत्वस्यैव कल्पना।
चेतसा चिन्तयत्वैव नदीं गत्वा सुखार्थिभिः ।
प्रवेष्टव्य जलं नो चेत् मरणान्त्ववधारितम् ।
नखिनो भौषणास्तस्मात्तेभ्यो बिभ्यति जन्तवः ।
सदा मूर्खास्त्रिभुवने भयसिन्धुतरङ्गकाः ॥
गच्छता पथि नो कैश्चित् कथा कथ्या जनेन च ।
यत: खकार्यविरहात् पश्चाददुःख प्रजायते ।
विनयी सत्यवादी च सुखलाभे समर्थकः ।
जीवनान्त्यदिनेऽपि त्वं जीवन्निव भविष्यसि ।

·प्रथमभागः। २८ श्रेष्ठो भवेत् सदा जीवः सारल्येन च विद्यया । प्रवृत्त्या यदि सर्वत्र साम्यं स्यात् बान्धवः स च । बन्धुत्वं दुर्लभं रत्नं पथिमध्येऽपि विद्यते । भाग्य न घटते तत्तु, न बुवया न च पौरुषैः ॥ न माता पिता वा न लोका न देवा न वेदा न यत्ता न तीर्थ ब्रुवन्ति । सुषुप्ती निरस्तातिशून्यात्मकत्वात् । तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥ न साङ्ख्यं न शैवं न तत् पाञ्चरावं न जैन न मीमांसकादेर्मतं वा। विशिष्टानुभूत्या विशुद्वात्मकत्वात् । तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम ॥ न चोर्ध्व न चाधो न चान्तन वाद्य न मध्यं न तिर्यक् न पूर्वा परा वा। वियद्यापकत्वादखण्डैकरूप- स्तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽम् ॥ वृक्षो न मूलं न च वीजपूरः । शाखा न पत्र न च पर्ववल्ली। छाया न गन्धो न फलं न पुष्य तस्मै नमो ब्रह्मनिरञ्जनाय ॥

·३०
संस्कृतशिक्षामञ्जरी।
विद्वत्त्वञ्च नृपत्वञ्च नैव तुल्यं कदाचन ।
स्वदेश पूज्यते राजा विहान् सर्वत्र पूज्यते ॥ १ ॥
पण्डिते च गुणाः सर्वे मूर्ख दोषा हि केवलम् ।
तस्मात् मूर्खसहस्रष प्राज्ञ एको विशिष्यते ॥२॥
मारवत् परदारेषु परट्रव्येष लोष्ट्रवत् ।
आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डित: ॥३॥
किं कुलेन विशालेन गुणहीनस्तु यो नरः ।
अकुलीनोऽपि शास्त्रन्नो दैवतैरपि पूज्यते ॥४॥
रुपयौवनसम्पन्ना विशालकुलसम्भवाः ।
विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुका ॥५॥
ताराणां भूषणं चन्द्रो नारीणां भूषणं पतिः ।
पृथिव्या भूषणं राजा विद्या सर्वस्य भूषणम् ॥६॥
माता शत्रुः पिता वैरी येन बालो न पाठितः ।
न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये वको यथा ॥ ७ ॥
वरमेको गुणी पुत्लो न च मूर्खशतैरपि ।
एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति न च तारागणैरपि ॥८॥
लालयेत् पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि ताड़येत् ।
प्राप्ते तु षोड़शे वर्षे पुत्वं मिववदाचरेत् ॥६॥
लालने बहवो दोषास्ताड़ने बहवो गुणाः ।
तस्मात् पुबञ्च शिष्यञ्च ताड़येत् न तु लालयेत् ॥१०॥

·प्रथमभागः।
३१
एकनापि सुदृक्षण पुष्पितेन मुगन्धिना।
वासितं स्यात् वनं सर्वं सुपुत्रेण कुलं यथा ॥११॥
एकस्यापि कुवृक्षस्य कोटरस्थेन वह्निना।
दह्यते हि वनं सर्वं कुपुत्रेण कुलं यथा ॥ १२ ॥
दूरत: शोभते मी लम्बमानपटावृतः ।
तावच्च शोभते मो यावत् किञ्चिन्न भाषते ॥१३॥
विषादप्यमृतं ग्राह्यममध्यादपि काञ्चनम् ।
नीचादप्युत्तमा विद्यां स्त्रीरत्नं दुष्क लादपि ॥१४॥
उत्सर्व व्यसने चैव दुर्भिक्षे शव विग्रहे ।
राजहारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः ॥१५॥
परोक्ष कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् ।
वजयेत् तादृशं मिव विषकुम्भं पयोमुखम् ॥१६॥
सकृष्टञ्च मिव यः पुनः सन्धातुमिच्छति ।
स मृत्युमुपगृह्णाति गर्भमश्वतरी यथा ॥ १७॥
न विश्वसेदविश्वस्त मित्रञ्चापि न विश्वसेत् ।
कदाचित् कुपितं मित्र सर्वदोषं प्रकाशयेत् ॥१८॥
जानीयात् प्रेषणे भृत्यान् बान्धवान् व्यसनागमे ।
मित्रञ्चापदि काले च भार्याञ्च विभवक्षये ॥१६॥
उपकारगृहीतेन शव णा शत्रुमुद्धरेत् ।
पादलग्न करस्थ न कण्टकेनेव कण्टकम् ॥२०॥

·संस्कृतशिक्षामञ्जरी। न कश्चित् कस्यचित् मित्र न कश्चित् कस्यचिद्रिपुः कारणेन हि जानाति मित्राणि च रिपूंस्तथा ॥२१॥ दर्जन: प्रियवादी च नैतद्दिवासकारणम् । मधु तिष्ठति जिह्वाग्रे हृदये तु हलाहलम् ॥२२॥ दुर्जनः परिहर्त्तव्यो विद्ययाऽलङ्गतोऽपि सन् । मगिना भषित: सर्पः किमसौ न भयङ्करः ? ॥२३॥ सर्पः क्रूरः खलः क्ररः सात क्र रतरः खलः । मन्वौषधिवशः सर्पः खलः केन निवार्यते ? ॥२४॥ नखिनाञ्च नदीनाञ्च शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् । विश्वासो नैव कर्तव्यः स्वीष राजकुलेषु च ॥२५॥ ? ३ ५ 9 8 ॥

·Hilaman dedyn sägerse 3
সুবিনৰােনা
এবানrিm

·No text on this page.