·धर्मशास्त्रग्रन्थमाला (ग्रन्थाङ्क: १९)
॥ श्रीः ॥
भहनीलकण्ठकृतभगवन्तभास्क
नीतिमयूखः
( पञ्चमः)
जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे, बी. ए., एलएल्. बी.,
हायकोर्ट वकील, विश्वविद्यालयसदस्य:-मुंबई,
-
पुण्यपत्तनस्यव्यवहाराश्रमे मुख्याध्यापकः ।
इत्यनेन संशोधितः प्रकाशितश्च ।
प्रथमावृत्तिः
शकान्दाः १८४६, क्रिस्ताब्दाः १९२५.
(अस्य ग्रन्थस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनेन स्वायत्तीकृताः1)

·मोहमच्या 'मुबईवैभव' मुद्रणालये 'चिंतामण सखाराम देवळे' इत्यनेन मुद्रित , जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे, हायकोर्ट यकील इत्यनेन प्रकाशितश्च ।

·उपोद्धातः। --- धर्मशास्त्रग्रन्थमालाया अयं कोनविंशो अन्धः प्रकाश्यते । श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासादि- निबन्धा बहवः प्रमाणप्रन्याः सन्ति । तत्र बहुषु व्यवहारनिबन्धेषु सत्सु भट्ट-नीलकंठस्य मयूखा आर्यदेशस्य पश्चिमभूभागे विशेषतस्तत्र च श्रीपरशुरामक्षेत्रे गुर्जरदेशे त्वतीय प्रामाण्यतां गताः । राजशासनाधिकारिणोऽपि सामान्येन मिताक्षरामयूखावेव निर्णयेवाद्रियन्ते । तब भट्ट-नीलकण्ठस्थितिदेशकालबोधनाय श्रीकाशीक्षेत्रस्थाविवच्छिरोमणि-'रानडे उपनामक- बालशास्त्री '-लिखितानुसारेण रावसाहेब विश्वनाथ नारायण मण्डलीकैस्तदंशो वर्णितः । स च तथैवान वय॑ते। पुरा किल दक्षिणदेशे पैठणाख्यग्रामे गोविन्दभट्टो नाम महाविद्वांस्तपस्वी बामणपुङ्गव आसीत् । तत्पुत्री रामेश्वरभट्टनामा श्रीकाशीक्षेत्र वासार्थ जगाम । तर च श्रीराममन्त्रेण सुचिर भगवन्तं श्रीरामचन्द्रमुपासाञ्चक्रे । परिणतावस्थायां तस्य नारायणभट्टनामा पुत्रो बभूव । स बाल्य- प्रभृति शान्त्यादिगुणसंपन्नों महातपस्वी चाभवेत् । तदानीमेव यवनैः श्रीविश्वेश्वरप्रासाद उत्सादितः । सतश्च कियता कालेन सर्वस्मिन्भारतवर्षेऽनावृष्टिरजायत । तदा सार्वभौमयवनद्वनारायणो वृष्ट्यर्थ प्रार्थितः । ततो नारायणभदेनाहोरात्राभ्यन्तरे वृष्टिभविष्यतीति प्रतिज्ञातं तथैव सर्वपृथिव्यां देवो ववर्ष । तेन सर्व जगन्ननन्द । सार्वभौमयवनेभ्यो नारायणभवेन श्रीविश्वेरप्रासादनिर्माणानुमति- यांचिता सापि तैर्दत्ता । तदा तेन महाप्रासाद निर्माय श्रीविश्वेश्वरः प्रतिष्ठापितः । तत्तस्य लोकोत्तर ब्रह्मवर्चसमालोच्यास्तिकजनाः सर्वे परमभक्तिप्रेमगद्गदा बभूवुः सर्वैश्च जगद्गुरुरिति महापदवी दत्ता तत्कुलीनानां चाप्रपूजानियमो विहित इतीयं कथा श्रीकाशीक्षेत्रे सुप्रसिद्धा । नारायणमट्टस्य सर्वशात्र- पारावारीणता विस्थलीसेतुपयोगरलायनेकपन्थनिर्मित्या जगत्मसिहा वर्तते । किंचाय यावत्तनिर्मित- अन्धेरेव श्रौतस्मातधर्मरक्षणं जातमित्यपि सुप्रसिद्धम् । वक्ष्यमाणवंशक्रमो नारायणमट्टपुत्र रामकृष्णभट्ट. कृतज्योतिष्टोमपद्धतिग्रन्ये स्पष्ट लिखितस्तस्येमौ श्लोको- श्रीमहाक्षिणदेशेऽगस्त्य इवासीत्स मगोविन्दः । तत्सूनुः श्रीरामेश्वरमट्टोऽमत्स सर्वविख्यातः ॥ १ ॥ तत्पुत्रः श्रीनारायणमट्टो जयति सूर्यवद्भूमौ । तत्सून रामकृष्णभट्टो रामेकशरणतां यातः ॥२॥ गोविन्दभट्टरामेश्वरभट्टाभ्यां निर्मिता ग्रन्यास्तज्जीवनसमयश्च साम्प्रतं यथार्थतया नोप- लभ्यन्ते । नारायणमस्थितिसमयस्तु साक्षात्तद्धस्तलिखितपुस्तकस्थेभ्योऽभ्योऽवगम्यते । नौकरिम- पुस्तके विक्रमार्के संवत् १६२५ इत्यङ्का लिखिताः । पुस्तकान्तरे च - ·२ उपोद्धातः। अपिबाणाब्धिमूगण्ये शाके ज्येष्ठे सिते रखो चतुर्दश्यां विशासासु ग्रन्थोऽन्त समगादयम् । मट्टरामेशपुत्रेण काशीपुर्ण यथामति । लिसितः सप्तमोऽध्यायो माध्ये शबरसत्कृता ।। प्रति श्लोकाभ्यामिमेऽङ्का (१४५७) दर्शिताः। तस्यैव पुस्तकस्य द्वादशाध्यायसमाप्तिपत्रे संवत् १६१२ इत्यङ्का लिखिताः । नारायणभट्टस्य रामकृष्णमदृशङ्करमशागौ महानिबन्धकारों सकलशास्त्रपारीणौ द्वौ पुत्रावास्ताम् । तत्र रामकृष्णभट्टकृतग्रन्थेषु महामन्थतन्त्रशतिकव्याख्या धर्मशास्त्रे तु जीवपितृकनिर्णयप्रभृतयो बहवो ग्रन्थाः सन्ति । शङ्करभट्टकृतग्रन्थेषु दैतनिर्णयास्पो महामन्यः सुप्रसिद्धः । मीमांसायामपि कानिचिपकरणान्युएलभ्यन्ते । दैतनिर्णयारम्मश्लोकाभ्या- मेतन्भिणीयते । तो श्लोको यथा- भीमांसासरसीसरोजमकरन्दास्वादनैकवतो हंसः स्वीययशासितापमतेरासीगुरूपामिधः । वाग्देव्यागतमत्सरों श्रियमयं नित्यानुरक्तो मजद नो मुञ्चन्ननिमुक्तकं वियते श्रीभट्टनारायणः । विबुधानन्दसन्दोहहेतवे तचन्द्रवः ।। मीमांसादेतसाम्राज्यनीतिज्ञो भदृशङ्करः ॥ शङ्करभट्टस्य पुत्रो द्वौ । नीलकण्ठभट्टो दामोदरभट्टश्व । तत्रायो महानिबन्धकारो दानमयूखा. दीनां द्वादशाना मयूखानां कर्ता । द्वितीयश्च द्वैतनिर्णयपरिशिष्टकार इति द्वैतनिर्णयायदत्ता. प्रदानिकपकरणाददगम्यते । नीलकण्ठपुत्रः शङ्करभट्टस्तस्कृता बताईप्रभृतयो पन्या द्वादशान्ति. नामान उत्तमनिबन्धाः सन्ति । रामकृष्णमट्टस्य दिनकरमट्ट-कमलाकरमट्ट-लक्ष्मणभट्टारख्यास्त्रयः पुत्रा बस्तन दिनकरमटेन कृता उद्योतशान्तिसारादिगन्याः प्रसिद्धाः । दिनकरमायेव काच- ग्रन्ये दिवाकरभट्ट इति नाना व्यवहारः । दिनकरभस्य पुत्रो विश्वेश्वरभट्टातस्यैव गागाभट्ट इति नागान्तरम् । अनेन भचिन्तामनिप्रभृतयो बहवो मन्याः कृताः । कमलाकरमस्य निर्णयसिन्धुपभृतयो पन्था बहुतरमेव प्रसिद्धा गाव्याश्च सन्ति । तस्य च स्थितिसमयो निर्णयसिन्धुप्रन्यायान्तिम श्लोकेन स्पष्टीभवति । स तथा- वसुमतुकतुभूमिते ( १६६८) मतेऽन्ने नरपतिविरमतोऽप याति रोदे। तपसि शिवतियो समापितोऽयं रघुपतिपादसरोहहेऽतिश्च । इति कमलाकरस्य पुत्रोऽनन्तमस्तेन श्रीरामकल्पद्रुमप्रभृतयः पद्धतिग्रन्या बहवः कृताः । लक्ष्मणभट्टनिर्मिता अप्याचाररनप्रभृतयो ग्रन्या प्रसिद्धाः सन्ति । एवममेऽप्यस्मिन्बुले महामहा• विदासस्तपस्विनः सत्पुरुषा उत्पन्नास्तेषामपि कीर्तिदिगन्तेषु विख्याताऽस्ति । तेषी प्रदर्शना. यायं वंशवृक्षो लिखितस्तत्र ये साम्प्रतं वर्तन्ते तेषां नामसु प्रथम श्रीशब्दः प्रयुक्तः ·गोविन्द रामेबरम नारायण रामा शहर नीलकन्ट दिनकर कमलाकर । गागामह अनन्त प्रभाकर । रामभह श्यामभट्ट दामोदर गोविन्द खगनाथ उपोट्यात, रामकृष्ण वासुदेव खुनाभ दिवाकर सखाराम अनन्तराम । नारायण राजाराम श्रीरामेश्वर बाभ रामेश्वर । विश्वनाथ प्रमाबर वैजनाथ . विश्वेश्वर गोपाळ राम । हरम मण रामकृष्ण नारायण 1 चालक्ष्मण जयराम श्रीबाबामद धीरानेश्वर श्रीवैजनाथ श्रीपुरुषोत्तम श्रीगोपाल श्रीछोटाभ श्रीनारायण श्रीगोविन्द श्रीगोपाळ श्रीबारेश्वर दिनकर कमलाकर धीसखाराम आत्माराम वेगाराम . श्रीगङ्गाराम श्रीकृष्ण धीराम श्रीअनंत धोकान्नानाथ श्रीहरिराम श्रीसीताराम । श्रीबालभव ·उपोद्धातः। अर यानि पुस्तकानि यैश्च सुमनस्कतया प्रेषितानि तेषां नामादीनि संज्ञाश्च प्रकाश्यन्ते । तद्यया अ-डेक्कन कॉलेज संग्रहात्माप्तं १३४ अनुक्रमांकेन चिह्नितम. १३५ " २९७ " " २३३ ए ८८ " " " २९५ न-सप्तपुरात श्रीमद्वालाचार्यगजेंद्रगडकर इत्यतैः प्रेषित । र-मुंबई रॉयल एशिआटिक सोसायटीतः प्राप्तम् । इ-आनन्दाश्रमसंग्रहादानीतम्। ३७१४ इत्यनुक्रमांन चिनितम् । य-श्री सरदारबिवलकर इत्येतेषां संग्रहात्याप्तम १६१ ,, क्ष-फर्ग्युसन कॉलेज मंडलीकविभागात्प्राप्तम् । ज्ञ--श्री वाराणस्यां शिलायो मुद्रितं । परमुपकृतं नो यैरेतानि दत्तानीति शं। जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे ·विषयानुक्रमणिका। पन्नम् ... ... +4. ... " ... : . ... " ... ... ... ... " ... " ... " ... ... " ... ... 13 " विषयः मंगलाचरणम् विषयप्रस्तावः বিহা अभिषिक्तस्य धर्मः (प्रनपालन.)... अभिकविधिः गृते राजनि जीवति राजनि अभिषेककाला पौरंदरी शान्तिः अभिषेकदिनात् प्राकृत्य भभिषेकदिनकृत्यं पौरोहितकृत्य शुभशकुनाः पंचमदः ... ... " ... ... " " .. " .. " पत्रम् , विपयः १ अभ्यातानहोमः उत्तरांगानि समृद्धिहोमः संन्नतिहोमः उपस्तीयहोमः सुष्टकृतहोमः प्रायश्चित्तहोमः स्कनहोमः अस्मृतियोमः संस्थितिहोमः समानहोमः संत्रावगागहामः प्रायश्चित्तादि ब्रह्मोत्यापनम् राजोऽभिषेक गोदानादि ३ घानम् अभिषक: আপনি . " ... ... ... ... " ... ... ... " " ... ... ... ... ... " ... ... ॥ ... ... " राताम्रपन .. " ... १1 ... ... ... 4.4 ... ... श १३ +.. ... . तत्र मंत्रा ... " " " १. "te ... " ... ... ... ... ... " १८-१९ .. ... " " ..+ ४ ... मपनमंत्राः जो भदासने स्थापने... भदाधनलक्षणं देवीपुराणोतं वराहसंहितोक विष्णुधर्मोत्तरीको विधिः पलक्षणम् देवापुराणोकं पांधनानंतर कार्य रासोऽभिषेविधिः যখাদ্যোক: राज्ञोऽभिषेकप्रयोगः ऐसी शतिः भूमि खननपूरणादि मिमीनवापानादि पानम समायाहुतयः घकादिमत्रागानि ... .. ... ... " ... ... ॥ ... " ... गजशातिमंन्त्राः शर्मवादिगणाः आयुष्यगणः सवस्यगणः स्वस्स्पयनगणः अभयगण: अपराजितगणः ... शमेवर्मगणाः एतलायोगे मशीलुत्तरीका दिकपालाः प्रजाभ्यक्षाः नित: मातरः धर्मपन्यः ... +.. ... ur ... ... ... 4.4 . ... ... " ... " ... ... ... .. " ·का . विषयानुक्रमणिका । पत्रम् | विषयः पन्नम्। ... " ... ... ... " ... U ... ... U साग राज्य तत्र देवानामशाः रातो महिमा राजगुणाः, लद्वृत्तंच विनयप्रमा विषयेचनासकि पंचविषयाः ... .. " ... ॥ ... " .... ... विषयः कात्यपत्रियः पुलल्यग्ल्य कालस्य अवयवाः चतुर्दश गनवः देवपाला: अगिरस: विश्वेदेवाः रदाः भृगवः साध्याः काश्यपाः मन गधा. असरसा गणाः अप्सरमः . ... तेषां प्रभावः ... ... " . ... ... " " ... " ... . ... ... ... . " ... ... " ... ... " ... ... " ... ... ... ... ... " राक्षसाः ... ... " ... ... ... " ... ... ... " ... ... ... . राजनाः निश्य- पिशानाना जातयः भूतपतेपाः मुगुपयोः .. ... " ... " ... " ... ... . ... ... . नागा ... .IN निंदा शत्रुपवर्ग: २७-२८ विद्यानिस्पणम् २० थानृशंस्य महिमा दंढरक्षणम् दंडमहिमा दंडनतिलक्षणम् নৃm: "याल्क्योकाः अधादश व्यसनानि सत्र सप्त यतमानि मचे दोशाधिकरम् पाने जिते अपवार... शूनोषाः ... मृगयादोषाः गुणेषु व्यवस्था अन्येऽपि गुणाः पात्रापादनम् गौवनयावने | मार्म... | पंचागादिश्राम दुस्वशः तोतय. निबंधादिदानम् ३. लेश्यपवारम् ३१ नृपतीना १च्या संधिारपदादि ३१.१२ सभाप्रवेशान कृयं... " ... ... " ... " ... 4+. .. ... " ... " ... ... ... सनानि वालारामा दिग्धनव. मुनयः राजानः भोषधयः गेवा: पता: ... " ... " ... ... ... ३ ... ... ... " ... ... ... " " we M " .. .. " ... " .. ... चारविमा देवपल्या पुण्याप्रमा संधानि महानरः ... ... ... " " ... . ... ...

·३ विषयानुक्रमणिका। . पन्नम् ... " ... " ... " ... 1 ... ... ... . ... " पन्नम्. विषयः १९ चतुर्विघोऽरिः सामाद्युपायाः।याज्ञवल्क्योक्ताः अदंग्यदंडन दंडयदंडनं च निषिद्ध... दण्डप्रकाराः । व्यवस्था च .. अंतःपुरप्रवेशः अंत पुरशोधन स्त्रीणां चरितम् मार्यागमनम् अमात्यः - राजपुनः राजपुत्राणां लक्षगम् ... ... ... " ४० " ... ... " ... ... . ... " ... " " दुतिं प्रति ... " ... M " " ... ... ४९ ... ... " ... 1 ... ... " अमात्यत्रैविध्यं १ मंत्रियः तेपो संख्या गुणाश्च | पुरोहितकृत्यम् कोशः कोशव्ययः कोशसंरक्षण व . विषयः ततो भोजनम् अन्नपरीक्षा अमिमध्ये क्षेग्नम् द्रव्यविशेषण परीक्षा विपदिग्धवस्तुपरीक्षा विपदायिना पुरयाणा लक्षणं सापद्रवनिरासाथै उपायः स्त्रीभिः स्पर्श ततः पुनःप्रसाधनादि मृगया खालक्षणम् खले शुभाशु ननणाः खनादिसंस्काराः मृगयाभेदा: मृगयागुणाः जरमृगया स्थलमृगया सायंकूत्यम् विविके मनहरणम्। दूतपणम् सेवकाना लक्षणम् सेदक कृत्यम् स्वामिकृत्यम् विरतस्वामिरक्षणम् संधिविग्रहादिपाहुण्यम् सधिनिरूपणम् संघयासंधेयाश्च विग्रहः विग्रहकरणानि कर्तव्याकर्तव्यविग्रही विग्रहशमन कार्य यानं तत्कालम् ... " ... ... ... ... ... ४. . ... " ... " ... " ... कृपणासत्ताविपये ... J. ... ... ५१ ... " ... ... ... ४३ ... ... " ... ... राष्ट्रम् दुर्गकरणार्थं मः निषिद्धभूमिः पुरम् | दुर्गभेदा | दुर्गगुणाः | दुर्गप्रसपा यलम् पुषपकारप्राशस्त्यम् ... 47 " ... ... ... ... ... ... " ... ... ... M ... " पविधं बलं ... ... " ... " ... ... ... " ... " " ... JP ... ताभेदाः तरक्षणानि गौचनम् मित्रवरम् भरिमन्यम् आटीयकम् ४६ बरस्य चतुरंगता ... ... " श्रासनम् ... ... " . ... ... " धाभावः अधयः द्वादशराजमातम् ... ... ... ... " ... ...

·२ विषयानुक्रमणिका। पत्रमा ... ... " +4. " ... " पत्रम् | विषयः सहाग राज्य तत्र देवानामंशा शो महिमा राजगुणाः, तद्वतंच विनयप्रसमा विषयध्वनासक्तिः पंचविषयाः " " ... " " २३ " ... ... ... 4.4 . JN ... " ... " तेष प्रभाव " ... " ... ... " . ... ... " विषयः कश्यपत्रियः पुलस्त्यपल्यः कालस्य अवयवाः चतुर्दश मनवः देवपाला: अंगिरस. विश्वदेवा दा. भृगवः साध्या: काश्यपाः मस्त. गर्वा. भासरसा गणाः अप्सरसः राक्षस राजतन निधय पिशाचानी जातयः भरपगणाः मुप. ... ... ... 1. ... ... ... ... ... ... ... . ... निंदा शभुषड्दर्गः २७-२८ | विद्यानिरूपणम् २८ आनृशंस्य महिमा दंडलक्षणम् देवमहिमा दंडनीतिलक्षणम् नृपतेगुणाः "याशाल्क्योकाः " ... ... " ... " ... " " 44. ... ... " ... " भावपसनानि तत्र सप्त यष्टतमानि ... ... .. ... ... ... " ... ... " ... . नागा: ... " ... ... ... " मय दोषाधिक्यम् पाने बानते भपका | सूनदोशः .. मृगयादोषाः गुणेषु व्यापा अन्येऽपि गुणा पात्रापत्रिदानम् गौरतधावने ... " ... " " ... " ... ... रहनानि বাংলা दिग्धेनवः मुनयः राजानः भोषधयः सोशः पपीता ... + ... ... " ... ... ... १• माम... ... ... ... ... . [पंचागादिश्यम् ... " " दुस्ताः ... ... 1 ... ... " ... " चशविशः " ... " ... ... ... 1. तपतियः নির্মান ३.सेयप्रकारम् "नपतीला पंचयज्ञाः सपिरियादि २१.३२ 'प्रभाप्रवेशानंय पुण्यामा तधानि ... " .. ..4 .. महानया .... ... ...

·विषयानुक्रमणिका। ३ पत्रम् ... ... ... ... ... ... " ... ... " " पत्रम्. विषयः ३९ | चतुर्विघोऽरिः सामाधुपायाः । याज्ञवल्क्योक्ताः अदंमदंडन दंडयदंडनं च निषिद्धं... दण्डप्रकाराः । व्यवस्था च अंतःपुर प्रवेशः अंतःपुग्शोधन स्त्रीणाचरितम् भार्यागमनम् ... ... ... ... ... ... ... " : ४० ... ... " ... ... ... " ... " ४८ ... " अमात्यः . राजपुत्र ... ... ... ... " ... । ... ... I " ... " .... ... ... ... " ... ... ... राजपुत्राणां लक्ष गम् | दुर्वृत्तं प्रति अमात्यत्रैविध्य ४१ | मंत्रिमः तेयो संख्या गुणाथ पुरोहितकृत्यम् कोशः कोशम्ययः कोशसंरक्षणंच " ... ... ... 11 ... " ... ... " " ... ५. ... ... विषयः ततो भोजनम् अन्नपरीक्षा अग्निमध्ये क्षेत्रनम् द्रव्यविशेषण परीक्षा विपदिग्धवस्तुपरीक्षा विपदायिना पुरयाणा लक्षण सयुपदवनिरासार्थ उपायः स्त्रीभिः स्पर्श ततः पुनःप्रसावनादि मृगया खालक्षणम् खड्ने शुभाशु नद्रणाः खनादिसंस्काराः मृगयाभेदाः मृगयागुणाः जलमृगया स्थलमृगया सायंकृत्यम् विवि मत्रकरणम् दूतप्रेषणम् सेवकानो रक्षणम् सेदा कृश्यम् स्वामित्यम् विरसस्वामिलक्षणम् संधिविग्रहादिपाहुण्यम् संधिनिरूपणम् संधयासंधेयाश्च विग्रहा विग्रहकरणानि कर्तव्याकर्तव्यविनती विग्रहशमन कार्य यान ... तत्कालम् तनेदाः आसनम् दूधीभावः अधिय: द्वादशाप्रमंडलम् ४. " ... " ... " कृपणासत्तापिपये राष्ट्रम् ... ... ... ... ... " ... ... ... " ... ... " ... ... . | दुर्गकरणार्थ भः निषिद्धभूमिः पुरम् दुर्गमेदाः | दुर्गगुणाः | दुर्गप्रशया बलम् पुण्यसामागस्त्यम् ... ... " ... ... ... 1 . ... ... ... ... ... " ... " ... ४५ / पविध बल ... ... ... " ... " .. ... .. तदभेदाः तरक्षणानि " ... .. ... " ... . ... ... J ... ... " ... ... ... " प्रेमाचलम् मिवलम् अरिसन्यम् आरविम् ४६ । बरस्य चतुरंण्टा " ... .. " ... ... ... ... ...

·विषयानुक्रमणिका ... ... ... " ... ... " .. ... ... ... ... पत्रम् | विषयः भनिरफलानि प्राषियाकुनाः ५४ | देशविशेये विशेष अप्राणिशकुनाः पावारस्थलम्। ५५ । स्कंधावारम् । ... ... ... '" ... ... ... ... ... ... . " ... ... ... " सेनापतिः । ... ... " व्यूदभेदाः। ... ... ... ... ... तेषी रचना ... " ... ... ... : ... ... ... ... # ... " ... विषयः गजाः तरक्षणानि परिमाणम् गजप्राशस्त्यं शुभाशुभफलं गजबंधनभूमयः समाना परिणाह बंधनरचना धना वृक्षाः स्तममानम् भवलक्षणम् इशनियम् इष्टानिष्टचेष्टितानि हेयिलपरीक्षा अभियोज्यनृपाः भेदाम् दृतपेषणम् तविष्यम् दूतकर्म चराः चरभेदाः ये.पवम् प्रयाणे शकुना दर्शनशकुना "" .44 " .. ... .4 " EY ... ... .. ... " ... " . . कूटयुद्ध धमरणं हननाइननदिवेकः योधान् प्रत्युपदेशः युदे मरणम् सन्महिमा ५७ पलायने दोषाः अवघ्या: निपद क्रीडा बुद्धिालकीडावर्णनम् अश्वस्य चतुपष्टिश्वगमनप्रचाराः मिहलद्वीपराशोतः शहरमोक्षः नालकंठभोज ... ... " --- ... . " ... " ... " ... ... " . ... ... " 1 .. ... ... ... " 10. " ·॥ अथ नीतिमयूखः प्रारभ्यते ॥ ५ " श्रीगणेशाय नमः । श्रीहरिः शरणम् । देवरिक्षःसंघानामवाङ्मनसगोचरम् । प्रत्यक्षमपि तद्धाम सर्वदा समुपास्महे ॥ १॥ विरोधिमार्गदयदर्शनार्थ देधा बभूवात्र परः पुमान्यः । श्रीशंकरो मट्ट इहैकरूपो मीमांसकाद्वैतमुरीचकार ॥२॥ पितृसौहित्यसंसिद्धिहेतुमुक्वाऽथ तत्सुतः । नीलकंठ' प्रकुरुते राजनीति नृपाहतां ॥ ३॥ तब राजशब्दः क्षत्रियमा शक्तो न राज्ययोगिनि । अभिषेकाचरभाविराज्ययोगाद प्रागपि राजानमभिषिचेदित्यादेः शास्त्रीयप्रयोगस्य क्षनियमात्रेऽपि सद्भावादिति निरणा व्ययेश्यधि- करणे । नस्य च विशिवभिषिक्तस्य प्रजापालनं धर्म इत्याह मनुः (१३) ब्राह्म प्राप्तेन संस्कार क्षत्रियेण यथाविधि । सर्वस्यास्य यथान्यायं कर्तव्यं परिरक्षणं ॥" बालसंस्कारो बाहाणैः कृतोऽभिषेका । अभिषेकयिधिश्च विष्णुधर्मोत्तरे " इति संमृतसमारो राजः सांवत्सरस्ततः । कालेऽभिपेचनं कुर्याच कालं कथयामि ते ॥" सांवत्सरो ज्योतिर्विद । " मते राशिनं कालस्य नियमोऽत्र विधीयते ।। सत्रास्य लपन कार्य विधिवतिलसर्पः । पोषयित्वा जयं चाय चांवत्सरपुरोहितो"। " अन्यासनोपविष्टस्य दर्शयेता जन शनैः ॥ स सांवयित्वा तु जन मुक्त्वा बंधनगारततः ।अभयं घोषयित्वा तु कालाकांक्षी ततो भवेत् ॥” १५ अत्र यदा पूर्वजनि मृतेऽन्योऽभिषिच्यते तदाऽसौ तिलसर्पपस्नानायमयपोपाते तेऽन्यासनाया प्रजाः पालयभिषेककालमाकाक्षेत् । प्राप्तकाळे चात्मानममिषेचयेत् । यहा तु पूर्वराजनि जीवत्येव कारणांतरादन्योऽभिषिच्यते तदा कालातीतमकृत्वा काल एवाभिषेक कार्यः । तमेव कालमाह नाभिषेच्यो नृपश्चने नाधिमासे च भार्गव । न प्रमुप्ते तथा विष्णो विशेषात्यावर्षि विज" प्रायो विशेषतो निषेधोगतो तद्भिन्नविष्णुशयनकालाभ्यनुज्ञानार्थः । "च मोमदिने राम जया च तथैव च । नवाया नाभिकव्यचतुईयां च मार्गव धुवाणि वैष्णवं शाकं दम्रपुष्पों तथैव च । नक्षत्राणि प्रशस्यते भूमिपालाभिषेचने । बष्ण श्रवणः । शा ज्येष्ठा । दाममश्विनी । . " १ र-श्रीहरि श-श्रीहरिशरणम्: टनईयरअड-शरण; च-नर्मदाय नमः । शरण देवदि । २ एत- रोकामं क्ष-पुस्तके नास्ति । तत्र चतुर्दश लोका यथा दत्ताः । चतुर्दशम-ले कानन्तरं 'तत्र राजश इति प्रस्तावः । ३ अनाईकयटकब- Iv फव-दहेक रूपो । ५ कघअयनवट-सोदित्य । ६३ धुना सुने । ७ घअनटश्य-शास्त्रमयोगस्य ८ घअवनटईवपर-ब्रह्मसंहारो । १ कघरअनटयन, पवन। १. बनधप-नागर्न । ११ घअपनईटय-३।१२ कपईयटर-सन,प-जन । १३धन-धोपान न्यायनस्पः । १४ रन-कांक्षिपेत् । १५ अई-प्रतीक्षणतमराटय-श महरसा, नय-णं, प-गा नमचा । १६ अमनकपटई-प्रयूयो । १७ अपनघटयई-जव.

·ऐंद्री शान्ति । [नीति २ " स " " कार्या पौरदरी शाति प्रागेवास्य पुरोघसा " । पौरदरी ऐंद्री । सा च वक्ष्यते " प्राप्तेऽभिषेकदिवसे सोपवास. पुरोहित.। सितमाल्योपवीतश्च सर्वामरणभूषित । वेदिमुल्लिरय मत्रेण हुत्वा च विधिवत । शर्मवर्मगण चैव तथा स्वस्त्ययन गण ॥ आयुष्यममय चैव तथैव चापराजितम्"। एते पचगणा अये वक्ष्यते । "सपातयत कलश तथा कुर्याञ्च काचनम् । " वन्हेईक्षिणपार्श्वस्य श्वेतचदनभूषित । श्वेतानुलेपन सम्वी सर्वाभरणभूषितः । " आसनस्थ सुख पश्यनिमित्तानि हुताशने । " पश्येयुरन्ये च तथा नृसिंहा दैवज्ञवाक्य निपुण च भूय । सावरसरस्थाथ सदस्यमुर या सदस्यमुख्यस्य पुरोहितश्च । " प्रदक्षिणावर्तशिखास्तदा जावूनदप्रभ । स्थौघमेघनिर्घोषो विधूमश्च हुताशन ॥ " अनुलोमा सगधश्च स्वस्तिकाकारसन्निम ! वर्द्धमानाकृतिश्चैव नद्यावनिमस्तथा ॥ स्वस्तिक बर्द्धमान । नद्य वर्ती राजगृहभेदा । " प्रसन्न चिमहाज्वाल स्फुरंगरहिनो हि स । स्वाहावसाने ज्वरन स्वयदेवमुख हवि ॥ "यदा भुक्त महाभ ग तदा राज्ञा हित वदेत् । हविषश्च यदा वन्हो न स्याच्छिमिशिमायित । १५ शब्दानुकरणमात्रमतत् । न बजेयुश्च मध्येन मारिमृगपक्षिणे । पिपीलिकाश्च धर्मज्ञ तदा फुर्याजय नृपे । " अगहागदिलामे तु वन्हे राज्ञो जय वरेत् । तथैव च जय ब्रूपात्मस्तरस्याप्यहिनि ।। 3 मारभद्र म माल पुगेरित । अ दौ तु स्वेच्या स्नात पुनग्भि समारभेत् ॥ ऋच प्रयोग घक्षत । पुनगिरिति सचित पाठ । पर्वतारमा तावन्म न शोधयजा । वल्मीकाग्रमृदा कर्णा वदन केशवारयात् ॥ द्वालयमा मोवाश्य तु रानिरात् । करिदतो मृतमहा दक्षिण तु तथा भुज । " सरोमृदा तथा पूध उइर सगमा मृदा । नदीकूनदयममा पाचौं सशोधयत्तथा । वश्याद रमदा राश फटिसोच विधीयते । गमस्थानातवोरू गोस्थानाजानुनी तथा ।। अश्वाथानातथा ध राज्ञ साधपेन घुध । रथचत्राद्धतमुदा तथैव चरणद्वय । २५ तथैव च फायमिति विपाठ । मापूत मरनीय स्यात्पवयमलेन तु । "ततो भद्रासनात मुरयामारयचतुष्टयं । पलप्रधान भूपालमभिषित्तपथाविधि । " पूर्वतो हेमकुमेन पुतपूर्णन वाच्य "॥ पाइयो विप्र । दक्षिणे क्षारपूर्णेन रोप्यकुंभेन क्षत्रिय ", दना घ तामकुमेन इथ पशिगतो दिन । गाहयेन गलेनोर शूद्रामात्योऽभिषेचयेत् । मारय गौरामपुरराधि। " तोऽभिपक नृपते परमपर दिश । पोरया मधुना राम गोऽय कुशोदक । सपातमत करश सपाईय पुरोहिता । विधाय वानरक्षा तु सस्पेनु यथाव घनघर-HARIफरभायट- । क्ष-पटयभयपक-सदारय मुरक्षा पुरोहितय, ई-प्रदास्यमय "" परअट्य -बागाफमभरण " " २० " " " ३० ।

·मयूस:] भद्रासनलक्षणम् । . " " चन्हि रक्षध्वमिति प्रेष्येत्यर्थः । 'राजसूयाभिषेके तु ये मंत्राः परिकीर्तिताः । तैस्तु दद्यान्महाभाग ब्राह्मणानां स्वरेण तु । ते च मंत्राः प्रयोगे शेया। ततः पुरोहितो गच्छेदेदिमूलं तदैव तु । विभूषितं तु राजानं संस्थित भद्र आसने " मद्रासनलक्षणं देवीपुराणे हेमं च राजतं तानं क्षीरिवृक्षमयं च वा । भवासनं च कर्तव्यं सार्द्धहरतसमुच्छ्रितम् ।। " सपादहस्तमानं च राज्ञो मांगलिकांतरात् ।" चराहसंहितायां "त्रिविधस्तस्योच्छ्रायो हस्तः पादाधिकोईयुक्तश्च । मोडलिकानवरजित्समस्तराज्यार्थिना शुभदा" विष्णुधर्मोत्तरे "शतचिउद्रेण पात्रेण सविणेन यथाविधि । अभिापंचेत धर्मज्ञः सम्यग्वेदविशारदः ।। या ओषधीरोघधिभिः श्रृताभिः सुसमाहितः । रथे तिष्ठति गर्धेश्च आबझन् ब्राह्मणेति च ।। " बीजेः पुष्पातयासीनं रामपुष्पवतीति च । तेनैव च। मंत्रेण फलेस्तममिपेचयेत् ॥ आशुःशिशान इत्येवं सर्वरवेश्च भार्गव । ये देवाः पुरः सदेति कशा परिमार्जयेत् ॥ "मग्वेदवित्ततो राज्ञो रोचनमा यथाविधि । मूनि च तथा कंठं गंधद्वारेति संशशेत् ॥ " ततो ब्राह्मणमुख्याश्च क्षत्रियाश्च विशस्तया । यूद्धाश्चावरमुख्याश्च नानातीर्थसमुद्भवैः ॥ नादेयः सारसे कोपेर्माना लशसंस्थितः । चतुःसागरजीभादला दिनकल्पितः । गंगायमुनयोशेव निझरेश्च तथाऽद्रिगैः । छत्रपाणिर्भवेत्क्रश्चित्केचिचामरपाणयः ।। अमान्यमुरव्यास्तकालं केचिन घरास्तथा।। शंसभेरी निनादेन बंदिनी निस्यनेन च । गीतमादित्रयोपेथ दिनकोलाहलेन च। "राजानमामिपिचेयुः समेत्य सहिता जनाः । सर्वलोकामिपितस्य संमिश्रजलसंयुतं ।। " सापधियुतं पुण्यं सर्वगंधयुतं तथा । रनवीजसमायुक्त फलपुष्पसमन्वितं ॥ पुनित सित नंग येष्टितमीवमेव च । श्वेतवस्त्रावतिश्च संवीतं शुचिमूपित ॥" यतावनति क्वरिपाठः । बिल्वपत्रकुंदादिपुष्पकमलाद्याकारतया कर्तितवरिति तदर्थः ।। क्षीरवृक्षलनाउन सुदृढं कांचनं नई । आदाय कलशं राज्ञः स्वयं सांव-सरस्तदा । २५ " मंधावसाने कलशं दयाभृगुकुलोदह " मा अशीयुत्तरं शतं पश्यत मुरास्वामित्यायाः । दयादभिर्विवेत् । ततः पश्येन्मुख राजा दर्पण वाऽथ सपिपि । सोजीप. सितवस्त्रश्च मंगलालंभनं ततः ॥ ततः संपूनयेद्विष्णु ब्राह्मागांच समर्चयेन् । रामा दो चार्चयेत्तत्र सांवरारपुरोहितो । 'मभुज धर्मशास्ततस्तस्य स देववित् । पट्टधं प्रकुवात ततस्तस्य व पंचनम् ।" पटलमग तु देवीपुराणे "सरस्नानमलंकार रोचनाय च पट्टक । वृद्धचा यंगलमंगुन्याय त्रिंशगुलावधि । १ अघकयनर-माने -सौ । २ अययनरई-प्रमेयुः । ३ अपमाटर--पी. रय-विष, स्ट-बार । ५ धन पशदावः । " रा ·४ । पट्टलक्षणम् । [नीति " " "वृत्तं वा चतुरने वा पाकत्रिकर्भित । वसेशपद्ममत्स्येमगोस्वस्तिकविनायकैः । "श्रीश्रीवृक्षवराहेण स्वामिदेवीशुमान्वितम्" अयगलं । सप्तांगुलं एकांगुल्या सहितमष्टांगुलमित्यर्थः। तत आपत्रिंशदंगुलं सप्तसप्तांगुलवृद्धिा तेनाष्टौ पंचदश द्वाविंशतिरेकोनत्रिंशत्पत्रिंश- व्यंगुलानि देयं । दैान मध्ये विस्तारः । तदर्द्धनांतयोः । स च वृचायतश्चतुरस्रायतो वा! ५ पद्मत्रिक पात्रयं । वत्सः श्रीवत्सः । ईशः शिवः । इभगौवृषदेहं गर्भमुखं । वराहेभोऽप्येव । केधलयोर्गजबूषयोविश्वकर्मणा निषेधात् । वाराह्यामपि मध्यविस्तारमुल्क्वा " सर्वे द्विगुणायामा मध्यादर्द्धन पार्श्वविस्ताराः । सर्वे विशुद्धकांचनविनिर्मिता श्रेयसो वृद्ध्यै ।। "पंचशिखो भूमिपतेरिशिखो युवराजराजमहि योग एकशिख: सेन्यपतेः प्रसादपट्टो विनाशिखया ॥ विश्वकर्माऽपि " व्याघव्यालगनीः सिंहा अश्वोष्ट्रौ महिषो वृषः । भूषणेषु त्योदष्टो यदीच्छेदीर्घनीवितं ॥ " वनेचरा जलचराः कृमिकीटपतंगकाः । न तानामरणे कायदीच्छेजीवितं चिरं । एवं पहबंधानंतरं कार्यमुक्तं विष्णुधर्मोत्तरे " ततः स बद्धमुकुटः काले पूर्व मयोदिते । पराास्तरणोपेते मंचे बद्धोत्तरच्छदे ॥ ध्रुवा यौरिति मंत्रेण सोपवेश्यः पुरोधसा । वृषस्य पदंशस्य दीविनश्च भृगूद्वह ॥ १५ ॥ तेषामुपरि सिंहस्य व्याघ्रस्य च ततः परं "। वृषदंशो मार्जरः । दीपी द्वीपांतरगतो व्याघ्र इति तातचरणाः तरक्षुरिति केचित् । “तत्रोपविष्टस्य तदा प्रतीहारः प्रदर्शयेत् ॥ ॥ अमात्यांश्च ततः पौरागमांश्चापणेश्वरान् । तथा प्रकृतयश्चान्या यथावदनुपूर्वशः ॥ ततोऽमहारवस्त्रे मतुरंगकनकोत्तमैः । गोजाविग्रहदानश्च सांवत्सरपुरोहितो॥ " पूजयित्वा ततः पश्चात्पूजयेद्राह्मणत्रयं । अनेनैव विधानेन येन राजाऽमिषेचितः ॥ २० ततः सदस्यान्संपूज्य सांवत्सरपुरोधसः । ततो ब्राह्मणमुख्यानां पूजनं तु समाचरेत् ।। " गोवस्रतिलरूप्यानफलकांचनगोरसः । मोदकैः श्वेतपुष्पैश्च महादानश्च सुवैत ।। " मंगलालमनं कृत्श गृहीत्वा सशरं धनुः । वन्हि प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य तथा गुरून् । " पृष्ठतो वृषमालम्य गां सवत्सां च पार्थिवः । पूजयित्वा तु तुरगं मंत्रितं चाभिषेचित । तमारा ततो नागं पूजयेञ्चाभिषेचितं । मंत्रित दक्षिणे कर्णे स्वयं देवविदा ततः । अरुह्य राजमार्गेण स्वपुरं तु परिभ्रमेत् । मुख्यामात्यैः ससामतः सांवत्सरपुरोहितेः ॥ " सहितः कुंजरारूढेरभिगच्छेच देवता । तासां संपूजनं कृत्वा नगरं याति वेष्टितः । " प्रविश्यांतह राजा प्रहृष्टनरवाहनः । दानमानादिसत्कारगव्हीयात्प्रकृतीस्ततः ।। " संपञितारताश्च विसर्जयित्वा गृहे के स्यान्मुदितो महात्मा । " विधानमेतत्समबाप्य राजा कृत्स्नां तु धात्री वशगं विदध्यादिति"॥ ३० संक्षेपस्तु गोपथब्राह्मणे अथ राज्ञोऽभिषेकविधि व्याख्यास्यामो बिल्वप्रभुती संभारान्संभृत्य पोटश कलशान पोडश बिल्वानि वल्मीकस्य च मृत्तिका सर्वान्नं सर्वसान्सर्व- बीजानि । तत्र चत्वारः सौवणश्चित्वारो राजताश्चत्वारस्ताम्राश्चत्वारो मृन्मयास्तान हदे सरसि वोर्ध्व. भुतो नामैनाम इत्युदकेन पूरयित्वा वेदिपृष्ठे संस्थाप्प कुंभे विस्वमेकं दधात्सवानं सर्व- " - " " १-जग। • अत पांघ-पुस्तकारमा (५ पृछात्) । शल्यार्षिकः ४ घनवटय-देवविदा ·मयूखः] एंद्रीशान्तिप्रयोगः । ५ रसासर्वबीजानि च प्रक्षिप्योमयैरपराजितैरायुज्यैः स्वस्त्ययनैः सौवर्णेषु संपातासंश्राव्यैः सं- सिकीयैश्च राजतेषु भैषज्याहोमुस्तानेषु संवेशसंवर्गाभ्यांतातीयः प्राणसूक्तेन च मृन्मयेषु ततस्तान कलशान गृहीत्वा स्तोत्रियः पवित्रियैरमिटुयै राजानमभिषिचेत् । भूमिमिंद्रियं च वर्द्धय क्षत्रिय म इति सिंहासनमारुतममिमंत्रयेद । एवमभिषिक्तस्तु रसान्प्रानीयाविप्रेभ्यश्च दद्याद्गो- सहस्त्रं सदस्येन्या करें ग्रामवरं विपुलं यशः प्राप्नोति भुक्ते घरां जितशत्रुः सदा भवेदिति " ओ तंडुलादि यदुतं न प्ररोहति । बीज प्ररोहा ब्रीह्यादि । ऊर्य मुक मुखं येषां ते ऊर्बयुतः । नामैनाम अभयापराजिताया मंत्राः प्रयोगे वक्ष्यन्ते । अन्न बहुवचने त्रयस्त्रयो ग्राह्याः कपिजल- न्यायात् । संवर्तसंघेशमाणसूक्तध्वेकैक एवेति तातचरणाः । अथ प्रयोगः तत्र यदा पूर्वराजनि मृतेऽन्योऽभिषिच्यते तदा सांवत्सरपुरोहितो तं नित्यस्नानप्रकारेण १० तिलसर्पपैः संत्राप्य राष्ट्रेऽयं राजेति तस्य जयमुद्घोप्य पूर्वराजासनादास नांतर उपवेश्य मंत्र्यादिक नारजनांश्च दर्शयेतां । राजा च तान्सस्कृत्य कारागृहनिगडबदान मुक्त्वाऽभयं दवा तदासनस्थ एव राज्यं कुर्वन्कालं प्रतीक्षेत । प्राप्त चाभिषेककाले आत्मानमभिषेचयेत् । पूर्वस्मिनाजनि जीवति कारणांतरेणान्याभिषेके तु न कालप्रतीक्षांतो विधिः । किं त्वभिषेक- कालेऽभिषेक एव । अभिषेकदिना पूर्वमेय कस्मिंश्चिच्छुभदिने पुरोधा ऐंद्री' शांति कुर्यात् 1 सा चैव। १५ अथैद्री शांतिः पुरोधाः सुदिने मासपक्षाधुल्लिख्य करिष्यमाणराज्याभिषेकांगतया ऐंद्रीशांति करिष्य इति संकल्प गणेशपूजास्वस्तिवाचनालवरणानि कुंडलागुलीयकवासआदिभिस्तत्पूजां च कुर्यात् । ततः अव्यसश्च व्यवसश्च विलंत्रिष्यामि मायया । ताभ्यामुत्य वेदमथ कर्माणि कृण्महे । प्रयच्छ परशुं त्वरया हरौष महिप त इति दात्रं गृहाति । ओषधीहानुपामिति मूलादुपरि बहिनाति । २० ॐ प्रोमस्ते भूमै वर्षाणि शरद्वेमंतः शिशिरो वसंतः । अतवस्ताविहिताहायनीरहोराने पृथिधी नो दुहानमिति भुवमुपस्थाय । विमिमीध्व पयावती घृताची देवान्यं धेनुरपस्थगेया। इंद्रः सोमे पितुरक्षेमो अग्निः परतौतु विमृधोनुदस्वति द्वादशागुलों शमीसमिधमनुमंत्रयते । अय वेदिः । सा च-पद्समिदायता पूर्वपश्चिमयोः । पश्चिमदिशि चतुःसमिविस्तारा पूर्व- पश्चिमयोः प्रत्येक समिवयं त्यका मध्यमागे दक्षिणोत्तरयोः प्रत्येकमसमित्यागेन २५ समित्रयविस्तारा सनमनक्रमेण साईसमित्रयविस्तारा । तन्मध्ये पश्चिमतः समिध्य पूर्वतः समिन्मा त्यक्त्वा समिब्दयचतुरस्त्रा उत्तरवेदिः । सा च कुंडात्मिका स्पंडिलामिका वा । उत्तरवोदितः प्राच्या दक्षिणोत्तरयोश्च वेदितोर्द्धसमिन्मितेव भूमिस्तिति । तत ईशानकोणारप्रदक्षिणक्रमेण वालुक्या तूष्णी महादि सामरेखां कुर्यात् । ततः 'ॐ वृहस्पते भेश्यदे.. १ रई यः कयनवदयट-दुयैः । ३ सयवटयभनाई-तत्र । ४ काफ- अपयईक्षटप-पूर्वकस्मिनुभदिने । ५ अयधनर-दौ । ६ घ-मि | Vा-या।

·[नीति भूमिखननपूरगादि। परिगृहाण वेदि सुगावो देवा सदनानि सतु । अस्या बर्हि प्रथता साध्वतरहिंस्राण पृथिवीं देवी देव्यस्तु' इति रेखा त्रिरनुमत्रयेत् । तत प्रथम महावेदिमध्ये । ' श्रीधास्ते भूमे वर्षाणि शरद्धेमत शिशिरो वसत । सतबस्ते विहायनीरहोरात्रे पृथपिनो दुहाना । यत्ते भूमे विखनामि क्षिप्र तदपि रोहतु ! मा ते ममपिमृग्वरिमा ते हृदयमाविष' इति भूमिखनन । तत 'ॐ यत्त ऊन तत्त आपूरयाति प्रजापति प्रथमजा तस्येति ' स्खनितपूरण । तत 'ॐ त्वमस्या वपनीजनानामदिति कामदुधापप्रथानेति । वालुकाभिर्महावो पूरयति । पुन कुडात्मिका स्थंडिलात्मिको वोत्तरवेदि परिमाय पूर्ववरेखा कृत्वा 'बृहस्पते परिगृहाणेति' मोण त्रीन्वारा-स- स्पृश्य पूर्ववदनुमत्रयत् । तत असबाघ बध्यतो मानवाना यस्या उद्दत प्रवत सम बहु नानावीर्या अषधीर्या बिभर्ति पृथिवी न प्रथता राध्यता न ' इत्युत्तरवेया वालुका विस्तारयति । १० ततो ' यस्य श्चतस्त्र प्रदिश पृथिव्या यस्यामन्न कृष्टय सबभूवु । या बिमति बहुधा प्राणदेउत्सा नो भूमिर्गोऽप्यन्ये दधात्विति' वालुकाभिर्वेदि चतुरमा करोति । ततो 'देवस्य त्वा सवितु प्रसवेऽश्विनो हुभ्या पूष्णो हस्ताभ्यां प्रसूत प्रशिखा परिगृहामी त्यनेन लेखनी गृण्हाति । तत 'इद् सीता निगृहातु ता पूषाऽभिरक्षतु । सा न पयस्वती दुहामुत्तरामुत्तरी समामि'- त्युत्तरवेयां आमयकोणादारभ्य वामावर्तेन चार्दिक्ष लेखा कृत्वा पुनरम्याग्नेयकोणादारभ्य ईशान १५ कोणपर्यंत पूर्वत उनिरय नाम येऽपि पूर्वाग्रास्तिस्रो लेखा करोति । अथ तस्या बहियवौ तूष्णीं विकीर्य 'वेषेण भूमि पृथिवी वृता वृता । सा नो दधातु भद्रया श्रिये धामनि' इत्यनेन समोक्ष्य 'ॐ यस्यामन्न वीहयो यस्या इमा पचकृष्टय । भूम्यै पर्जन्यपर नमोऽस्तु वर्षमे - घसे । इति भुव नवा ' ॐ त्वामने भगवो निषत्तामागिरस' सदनश्रेय एव हि । विश्वकर्मा पुर एतु प्रजान धिष्ठ्य पथानमनु त दिशास्ते । मद्र पथामनुते २० दिशाम । श्रेय पयामनु ते दिशाम । स्वस्ति पथामनु ते दिशाम' इत्यानितनिधापन । ततो 'मदा भव श्रेयो भव स्वस्त्यो भवेति' बीहियो कांस्यादिपावस्थ एवानो प्रक्षिप्य 'ॐ विश्वमरा वसुधीनी प्रतिष्ठा हिर वक्षा जगतो नियशनी । वैश्वानर विभनी भूमिरामिमिदपमा द्रविणे नो दधात्वि'त्युत्तरवेद्याममि स्थापयति । 'ममा वचा वि हवेवस्तु वयधानास्तन्न पुषेम । माय नमतो प्रदिशश्चतम्रस्त्वयाऽध्यक्षेण पूरना जयेमेत' समित्य जुहुयात् । एव व्रतम हात २५ कृत्वा ' तेन त्वा वनपत ' इत्येक समिध स्वाहाकारवर्ग हुवाऽमेरी शानभागे सौवर्ग रौप्य तान वा जलपूर्ण गधसर्वोषधिदूपिचपलवपच वाचगव्यपचामृत सप्तमात कापुष्पफरुपचान सुवर्णे शकलबासोयुत कलशमक्षतेषु सस्थाप्य तदुपरि अमे' पुरस्तादोचर्ममात्र गोमपेन पलिप्य तदहतेनो- दादशेन वाससा सछाद्य तदुपर्यटदल पद्ममालिरय तर पा पलतपर्वतवर्द्धसुवर्णनिर्मित- मिंद्र सस्थाप्य राजोपचारे पूजयेत् । तत्रेमा आप इति स्नान । मधुपर्कलागुलीयकाथा- ३. भरणछत्रचामरध्धमपताकावीन्यर्पयेत् । वातारमिदमिति पुष्पांजलि । ततस्तूष्णी पवित्रे कुवा वियोर्मनसा पूने स्याति प्रथम पवित्राभ्यामिमोक्षण विष्णोर्मनसा पूतमसीनि द्वितीयम् । १ कपनअबरप-पृथिवी व्यस्तु । ३ अपव्ययन मर्दिन ।

·मयूखः] इध्माहुतिः। ७ -- देवस्या सवितोत्पुनात्वद्रेिण वा पवित्रेण शतधारेण सहनधारेण सुवोत्पुनामीति तृतीयं । चतुर्थ तूष्णीं । अग्नये स्वा जुष्टं प्रोक्षामात्यनेनेमसनिघाएन । अममादाय 'अग्निभूम्या- मोषधीष्वग्निमापो विनत्यनिरश्मसु । अग्निरंतः पुरुषेषु गोठवश्वेष्वायः ॥१॥ अमिर्दिव्य आपतत्यमे देवयोर्वतरिक्ष । आनिमास इंधते हव्यवाहं घृतप्रियं ॥ २ ॥ अनिवासाः पृथिव्यसित- ज्ञौस्त्विषीमंतं संशितमाकृणोतु । भूम्यां देवेभ्यो ददति यज्ञ हव्यमरकृतं । भूम्यां मनुष्या जीवति ५ स्वयं यात्रेन मा । सा नौ मूमिः प्राणमायुर्दधातु जरदष्टिं पृथिवीमाकृणोतु ॥ ३ ॥ एतमिमं समाहितं जुषाणो अमे प्रतिहहोमेः । तस्मिन्विधेम सुमतिं स्वस्ति प्रजां चक्षुः पशून सामिद्धे जातवेदसि ब्रह्मणः ॥ ४ ॥ अस्मै क्षत्राणि धारयांतम युनमि त्वा ब्रह्मण स्वा वैव्येन । दीदित्यस्मभ्यं द्रविणेह गद्रं प्रेम बोचोहविर्धा देवता ॥ ५॥ एभिः पंचभिम र्जुहोति । ततः त्वं भूमिमन्वण्योजसा त्वं वेद्यो सीदास चारध्वरे । त्यो पवित्रमुषयो भरत- १० स्वं पुनीहि दुरितान्यस्मिमिति बर्हि मोक्षणं । ततः झापीणां प्रस्तरोऽसि नमोऽस्तु देवाय प्रस्तरायेति दक्षिणतो ब्रह्मासनं निदधाति । ततोऽस्मिन्कमणि त्वं भूपते भुवनपते भुवा पते महनों भूतस्य पते ब्रह्माणं त्वां वृणीमहे, इति वरणमंत्रं ब्रह्माणमद्दिश्य कर्ता पठति । ततः अई भूपतिरहं भुवनपतिरह भुवा पतिरह महतो भूतस्य पतिस्तदहं मनसे प्रवीमि मनो वाचे वागायत्री गायन्युटिगह उष्णिगनुष्टुभे अनुष्टुब्बृहत्यै बृहती पंक्तये पंक्तिस्त्रिष्टुमे निजागत्य जगती १५ प्रजापतये प्रजापति विश्वभ्यो देवेभ्यः ॐ भूर्भुवःस्वर्जनदों इति ब्रह्मा जपति । ततः ॐ अहं दैधिषध्योदतस्तिधान्यस्य सदने सीदयोस्मत्पाफतर इति ब्रह्मा स्वासनमन्धीक्षते । ॐ निरस्तः परावसुः सह पाप्मना निरस्तः सोऽस्तु योऽस्मान देष्टि यं च वयं द्विष्मः इति वासनादक्षणे तृण निरस्यति । अथासनमालभ्य जपति इदमहमवीवको सबने सीताम्मृतस्य सदने सौदामि सत्यस्य सदने सीदामीष्टस्य सदने सीदासि पूर्तस्य सदने सौदामि मामृषदेववहिवासस्थत्वाभ्यासदेयं १० तूर्णमुदमनभिशोक विमृग्वरी पृथिवीमावदामि क्षमा भूमि ब्रह्मणा वावृधानां । उनै पुष्टिं बिभ्रतीमनमागं धृतं स्वाभिनितीदेव भूमे । अथोपविश्यासने ब्रह्मा जपति । वृहस्पतिर्ब्रह्मा ब्रह्म- सदन आशिष्यते बृहस्पते यशं गोपाय । ततः य उदत उत्रिवतः शकेयं यातमं धावापृथिवी या न इति यावापृथियो समीक्षते । अथ होता बर्हिमुष्टिमादायस्तृणानि त्रीन्यारानाग्नेये बीन दक्षिणतः त्रीपश्चिमायां सकलांखीन वायव्ये पूर्वतो मूलानि छाइयसीनुत्तरतसीनीशाने यत्र २५ समाचति दक्षिणोत्तरं करोति । इति माध्यम् । ब्रह्मा च पी देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो- बर्षाहुभ्यो पूष्णो हस्ताभ्यां प्रसूनः प्रशिषा परिस्तृणामि इति पठित्वा आग्रेयकोणादीशानपर्यन्तं पंक्तिप्रयं पूर्णमान दर्भानास्तृणाति । एवं प्रथमास्तृतदर्गामाच्छादितमलानुत्तरतो दानास्तीय निमतिकोणादारभ्य पूर्ववक्तित्रयेण प्रागगानामेयर्पयन्तं तथैव नितिकोणादारभ्य वायव्य- पर्यन्तं तथैव वापन्यकोणादारभ्य प्रागैशानपर्यंत परितीर्य चाम ईशानपरिस्तीर्णदर्भापान ३. प्रथमत शानपरिस्तुतदर्भागाणां अः स्पापयेत् । ततः हविपा त्वा जुष्टं पोशामीत्पनेनास्तीर्णदर्भा- भ्युक्षणं । अप होता आस्तीर्णदर्भमाये कोश्चिदीनादाय तान्रवासने समास्तर्य अहेदेधियन्य इत्येनन स्वासनमन्वीक्षते । निरस्त इत्यादिना तृणं निरस्यति । आसनमालभ्य इदमहमित्यादि जपति । उपविश्य बृहस्पति झेत्यादि अपति । परि त्याने पुरं वयं विप्रं सहस्य धीमहि । घ-न-य-प्राह्मणाः अयटई मह्मणा । २ क्ष-वापारे । १ -प्रागपातामेय.५ अयटघन-सा ·८ [नीति सवादिमंत्रणादि । अभ्यातानहोमः। धृषवर्ण दिवे दिवे हतारं भंगुरावतः इति उपद्वत इत्यादिना द्यावापृथिव्यों समीक्षते । ॐ ययाग्ने ब्रह्मणस्पतिः सत्यधर्मा अदीघरदेवस्य सवितुः सव इत्युदपात्रमरुत्तरतः स्थापयति । तत्र च पवित्रे निक्षिम्य ॐ इहेत देवीरमृतं बसाना हिरण्यवर्णा ओनस्य त्वयोः । आपः समुद्रो वरुणश्च राजा संपातभागान्हविषो जुपंतां । इंद्रप्रशिष्टा वरुणप्रसूता आपः समुद्रादिवमु. ५ दहंतु । इन्द्रप्रशिष्टा वरुणप्रसूला दिवस्पृथिव्याः श्रियमावहंतु ॥ अनेन मंत्रेणोदपात्रे. उदकं क्षिपति । विलीनपूतमाज्यमग्नावधिश्रित्य परि वाऽने पुरं वयं विप्रं सहस्य धीमहि । धृषद्वर्ण दिवे दिवे हतारं भंगुरावतः इति त्रिः पर्यमि कृत्वा उदगुदास्य पश्चादनेरासाद्य पवित्राभ्यामुत्पुनाति । तता दर्भत्रयेण सुबसमाजनं । ततो निष्टतं रक्षोनिष्टप्ता अरातयः इति सुवप्रतपनं । अथ ॐ विष्णोर्हस्तोऽसि दक्षिणः पूष्णो दत्तं बहस्पते । तं स्वाऽहं सुबमाददे देवाना हव्यवाहनं । १० अयं सवो निदधाति होमाच्छताज्जरच्छंदसाजागतेन । सर्वयज्ञस्य समनक्ति विष्टा बार्हस्पत्येन शर्मणा देव्येनेति । सुवाभिमंत्रणं । ततः संस्कृतमेव घृतं स्ववामभागेऽमे पश्चास्थापिताज्यघानी- नामकपानातरे सुवेष कुर्यात् 'ॐ भूःशंभूत्यै ला गृहे भूतये' इति प्रथम गृह्णाति । शं पुष्ट्ये त्वा गृह्ण पुष्टये इति द्वितीयं । ॐ स्वः शं त्वा गृहे सहस्रपोपाय इति तृतीयं । ॐ जनः शं त्वा गृण्हे परिमितपोषायेति चतुर्थ । ततः सुवेण तत् घृतं जहुयात् । अग्नावनिश्चरति १५ प्रविष्ट कीणों पुत्रो अभिशस्ति पाउ । नमस्कारेण नमसा ते जुहोमिमा देवानां मिथुया धर्म भाग स्वाहा । इदा पूतं मनसा जातवेदो विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । सप्तास्यानि तव जातवेदस्तेभ्यो जुहोमि सजुषस्व हव्यं स्वाहा । पुरस्तायुक्तो वह जातवेदोमे विधि क्रियमाण यथेदं । त्वं भियग्भेषजस्यासि कर्ता त्वया गामश्वं पुरुषं सनेम स्वाहा । यज्ञस्य चक्षुः प्रतिमुखं च वाचा श्रोत्रेण मनमा जुहोति । इमं यज्ञं विततं विश्वकर्मणा देवा २० यंतु समनस्यमानाः स्वाहा । इति हुत्वा ॐ वृष्णे बृहते स्वर्विद अपये शक्लं हरामि विषीमते । स नः स्थिराम्बलवतः कृणोतु ज्योकचरो जीवातत्यं ददात्वमग्नये स्वाहा । इत्युत्तरपूर्वार्द्ध। अय दक्षिणपूर्वार्द्ध । ॐ वं सोमविध्यो नृचक्षाः सुमं अस्मभ्यं पथो अनुक्षः । अभिनो गोत्र विदुष च नेशोच्छानोवाचमुशती जिगाय सोमाय स्वाहा । त्याज्यभागौ हुत्वा अभ्यातानहोम कुर्यात् । तयथा सविता प्रसधानामधिपतिः समावतु आमिन बाण्यस्मिन्कर्मण्यस्या पुरोधायामस्यां २५ प्रतिष्ठायामस्यां बित्यामस्यामाहत्यामाशिष्ट्यस्या देवहुत्या स्वाहा । सवित्रे प्रसवानामधि पतये । अमिवनस्पतीनामधिपतिः।इत्यादिपूर्ववत् २ । एवं सर्वत्राप्यो । यावापृथिवी दातृणामधिपती॥३ वरुणोऽपामधिपतिः ४ । मित्रावरुणो पृष्ट्या अधिपती ५। मस्त. पर्वतानामधियतयस्ते मावंतु ६। सामो वरिघामधिपतिः वायुरंतरिक्षस्याधिपतिः ८ । सूर्यश्चक्षुषामधिपतिः। ९ । चंद्रमा नक्षत्राणापधिपतिः १०। दो दिवोधिपतिः ११ । मरुता पिठापशूनामाधिपतिः १२ । मृत्युः ३० बजानामधिपतिः १३१यमः पितृणामधिपतिः १४। तता अवतरतेमाविति पूर्ववत् १५। ततस्त तामहास्तेमाविति पूर्ववत् ॥ अथोत्तरांगानि । तर पूर्ववरसप्तदशाहत्यात्मक अभ्यातानहोम . कधनधा-अनवय । २ कपनअव-a; धन्वया। ३ज्ञ-णा पत्रयडवाद-पितर रेतमा स्विति.

·९ मयूखः] उत्तरांगानि । समृद्धि-संनति-यिकृतादिलोमा। कृत्वा शुक्लपक्षश्चेत् पूर्णा पश्चात पूर्णा पुरस्ताइन्मध्यतः पौर्णमासी जिगाय । तस्यां देवो संवसतो महित्वा नाकस्य पृष्टे समिधा मदेम स्वोहीत जुहोति । कृष्णपक्षश्चेत् यत्ते देवा अकृण्वत् मागधेयममावास्ये संवसंतो महित्वा । तेनो यज्ञं पिपृहि विश्ववारे रयिं ना थेहि सुभगे सुवीर स्वाहा । अथ आहूत्यै स्वाहा । कामाय त्या स्वाहा ।समृधे त्वा स्वाहा। आहूत्यै त्वा कामाय त्वा समृधे त्या स्वाहा । कचास्तोमं समर्घय गायत्रण रथंतरं । बृहद्गायत्रवर्तनि स्वाहा । इत्याहुतिपंचकं ५ जुहुयात् । इति समृद्धिहोमततः ॐ पृथिव्यामनये समनमन्स्य आत् ।यथा पृथिव्यामये समन- मन्वे वा मह्यं सन्नमः सं नमंतु। ततः पृथिवी घेनुस्तस्या अनिर्वत्सः सममिना यत्सेनेषमूर्ज कामं दुहां। आयुःप्रथम प्रजा पोपं रयि स्वाहा। अंतरिक्षे वायवे समनमन्स आघात् । यथातरिक्ष वायवे समनमानेवा मा सनमः संनमंतु । अंतरिक्षं धेनुस्तस्या वायुर्वसः सामे वायुना वसेनेषमूर्ज कामं दुहां। आयुः प्रथम प्रजा पोष रयिं स्वाहा । दिव्यादित्याय समनमत्स आत् ियथा दिध्यादित्याय १० समनमन्ने का मह्यं सन्नमः संनमंतु । चौधनुस्तस्या आदित्यो वत्सः साम आदित्येन वत्सेनेषमूर्ज काम दुहाँ । आयुः प्रथम प्रजापोषं रयिं स्वाहा । दिक्षु चंद्राय समनमत्स आनोत् । यथा- दिक्षु चंद्राय समनमन्नेवामा सनमः सन्नमंतु । दिशो धेनुवत्सां सा चंद्रो वत्सः तामे चंद्रेण वत्सेनेषमूर्ज काम दुहां आयुः प्रथम प्रजापोषं रपिं स्वाहा । इत्याहुसिचतुष्टयं संनतिहोमः । प्रजापते न वदेतान्यन्यो विश्वा रूपाणि परिभूर्जजान । यकामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्याम १५ पतयो रयीणां स्वाहा । इत्युपस्तीयहोमः । ततोऽनेरुत्तरपूर्वार्धे आदेवानामपि पंथामगन्ध- यच्छवाम तदनु प्रबो हुँ । अग्निविद्वान्स यजात्स इन्दो तासोध्वरान्सझतून्कल्पयात्याये स्विष्ट- कृते स्वाहा इति मंत्रेण जुहुयादिति स्विष्टकृत । अथैकादशप्रायश्चिचाहुतीः स्वाहेप्टेभ्यः स्वाहा । वर्षेनिटेभ्यः स्वाहा । भेषजं स्विष्ट्यै स्वाहा । निष्कृतिर्दुरिट्यै स्वाहा । देवीभ्यस्तनम्यः स्वाहा । अयाश्चामेस्यनभिशस्तीश्वसत्यमित्वमया असि । अयासमनसाकृतोयासन हत्यमूहिषः २० स्वाहा । ॐ स्वाहा भूः स्वाहा भुवः स्वाहा स्वः स्वाहा ॐ भूर्भवः स्वः स्वाहेति प्रतिमाय- श्चितहोमः । ततः यन्मे स्कन्नमनसो जातवेदो यद्वा कंदैद्धविषो यत्र यत्र । उत्पुरुषो विमुषः सं होमि सत्याः संतुयजमानस्य कामाः स्वाहेति स्कनहोमः। यदस्मृति चकम किंचिदन उपारिम- चरणे जातवेदः। ततः माहि त्वं ततः प्रचेतः सुखमे सखिभ्यो य अमृतत्वमस्तुतः स्वाहा । इत्यस्मृतिहोमः । ततः यद्यत्वा प्रयति यज्ञे अस्मिन्हातश्चिकित्वन्नवृणी महाहा धुवमया २५ धुळ हुनाविध प्रतान्यतामुपपाहि सो स्वाहा ! ममिंद्रो मनमा ने शोभिः सीमेहर- पसरवस्त्या । संब्रह्मणा देवहितं यदस्ति संदेवानां सुमतौ यज्ञियानां स्वाहा । यानावह उशतो देवदेवांस्तान्प्रेरय स्वे अमे राधस्थे । यक्षिवांसः ययिवासो मधून्यस्मै धत्त वसवो बस्वनि स्वाहा । सुगावो देवाः सदना अकर्म य आनाम सबथ ने माजुपाण: 1 वहमाणां भरमाणाः स्वा वसनि वसं धर्म दिवमारोहतां नु स्वाहा । यज्ञ यज्ञ गच्छ यज्ञपति पच्छ । स्वां ३० योनि गच्छ स्वाहा । एष ते यशो यज्ञपते सह सूक्तवाकः सुवीर्यः स्वाहा । वतभ्यो वषट्- हुतेभ्यः । देवा गातु विदो गातुं वित्वा गातुमितस्वाहा । इत्याहुतिसप्तकं सस्थितिहोमः । श-वरोध २ ईअघटय-जान; व-वजातः । ३ अईटय-प्रबोट ।। -पाठः । ५ अपनक- घटयई-यवस्थीदवियो। ६ अवनकट-सजुहोति।७ -याहि । ४ ज्ञ-पुगे । ९ज्ञ-पो। १. ज्ञ-परिवायी।

·समान-सनावमागादि होमा । अभिषेक । [ नीति ५ तत समनस्पत इम नो दिवि देवेषु यज्ञस्वाहा। दिवि स्वाहा पृषि यां स्वाहा । अतरिक्ष स्वाहा। वातेघा स्वाहेत्याहुतिपचक हुत्वा आज्यस्थाली तमुत्तम चतुर्वार सुवेण गृहीत्वा आज्यघान्या सस्थाप्य सुवेणैकवार तूष्णींजुहुयात् ॥ इति समानहोम ॥ अथस्तरणकमेण वहिरुत्थाप्य त्रिगुणी. कृत्याज्यधान्या घृतनाम्यनक्ति । पृथिव्यै खेति मत्र प्रथम मूले युनक्ति । अतरिक्षाय स्वेति मध्य युनक्ति । दिवे त्वा इत्यग्र युनक्ति । एव त्रि कृत्वा ॐ सबहिरक्त हविषा घृतेन समिन्द्रेण वसुना समरुद्भि । स देवविश्वदेवेभिरक्तमिंद्र गच्छतु बहिँ स्वाहत्यनेन बहिर्जुहोति । अथ सम्नावमागास्तविधा वृहत । प्रस्तरेठा बर्हिषदश्च देवा । इमे यज्ञममिविश्वे गृगत स्वाहा । देवा अमृता मादयता स्वाहा । इति सस्रविभागहोम । सुशेसीति सुत्र प्राइड निदधाति । मुवप्रति छापनान्ते इद्र चंदनपुष्पधूपदीपनवेशताबूलदक्षिणामि पूजयेत् । नातारामिटेति पुष्पांजलि दद्यात् । १० ततोऽग्न्यायतनस्य समतादिव विदिक्षु च माषभन वली-सदीपान दिकपालेभ्यो मदद्यात् । भातार- मिन्द्रमिति इन्द्राय सागाय सपरिचाराय सायुधाय सशक्तिकाय एष माषभक्तबलिनम 1 भो इन्द्र दिश रक्ष बलि मक्ष यजमानस्यायु कर्ता क्षेमकर्ता शुभकर्ता शातिकर्ता भवेति प्रार्थयेत् । एम सर्वत्र । अग्नेमन्छे इ यानेये । यममत्रेण याम्ये । नमोस्तु ते निर्मत इति नेकत्ये । ये पश्चादिति पश्चिमे। वायो सवितरित वायव्ये। य उतरतस्ते इत्युत्तरे। ईशाना त्वा ईशाने । इति दिक्पालेभ्यो १५ बलिं दद्यात् । ततो महाबलि कुकुमादिरक्त रकपुष्पादियुत सीप सदक्षिण क्षेत्रपालाय दयाद । क्षेत्रियात्ववाक्षेत्रस्य पतिमाक्षेत्रपालाय भूतप्रेतपिशाचराक्षसशाकिनीडाकिनीवेतालादिपरिवार- युतायत्यादिइम बलि शूदेण दुर्ब्राह्मणन वा चतुष्पथे वाऽ यत्र नापयेत् । तत प्रक्षानितपाणिपाद आचातो देशकालौ स्मृत्वा कृताया ऐया शाते पूर्णतासिद्धयर्थ पूर्णाहति होष्यामीति सकल्य मुंचिद्वादशग्रहीत चतुर्ग्रहीत वाऽऽज्य कृत्वा वस्त्रयुतनालिकरादिफलचदनादियुक्त तदुपरि निधाय २. पूर्णाहुति अभिभूर्यज्ञ इत्येतेत्रिमि सक्त राज्ञान्वारन्धो हुत्वा कर्मशेष समापयेदाचार्य । विमुचामीत्यादि समित्रयहोम । तेजोऽसीति मुख बिमार्टि । दक्षिणेनाग्निं श्रीविष्णुकमान कमते विष्णोकमोसीति । सूर्यस्यातमि यभिदक्षिगमावर्तीमगन्मस्वरित्या दैत्यमाघेताद्वय वसावय- मिंद्रस्य वरुणस्य च । ब्रह्ममा स्थापितपान पुनरु थापयामसि । अपरेणानिमुदपात्रं परिदृश्यो- चरेणानि आपो हिठा मयो भुव इति मानयि वा बहषि पन्यजलो निनयति । समुद्र व २५ प्रहिणोमीति' । वीरपल्यह भूयास यदा यनमानस्तदा वीरपुरषोऽह भूयासमिति मुख निमाष्टिं । वसानि वनपत इति सभिधमादधाति । सत्य त्वरेनेति सह हविर्भि पर्युश्य उवाच हविरुच्छिणा- न्युदासयति । पूर्णपात्र दक्षिणा 1 ब्रह्मोत्यापन । उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इति । यस्मात्कोशादिति नमस्कार । तत कलशेदकेन शात्युदकेन च पिटदइमुख आचार्य ऋविजश्च तिधत प्राइमुख सकुडयमुपविष्ट रामानमभिषिवेयु । अभिषेके पनी वामभागे । पवित्र शतधार । ३० प्रयतेतः पापिलक्ष्मीति चतन । हिरण्यवर्णा । एवमभिषेकानन्तर सर्वोषधीभिरनुलिप्य शुद्धो दकेन प्रात्वा परिधत्ते वाससी परिधाय शुस्माल्यांवरानुलेपन सपनीको यजमान आचार्यादीन सपूज्य तेम्यो दक्षिणा दद्यात् । -- -सदमाग।

·मयूखः । गोदानादि। " ब्राह्मणो दश गा दद्यादनाहं ततोऽधिकं । सौराधिक ततो वैश्यस्तथा प्रादेशिको हयं । राजा दद्यादरं ग्राम समूहो संजवित्तथा । यथोक्ता दक्षिणां दद्यात्सकलं फलमश्रुते ।। अग्रेत्यादिसमयमुच्चार्य कृतस्य ऐंद्रशांत्याख्यकर्मणा प्रतिधासिध्यर्थ एकादशधेनू म्द्रदेवत्याः अमुकमोत्राय माह्मणाय तुभ्यमहं संप्रददे । एवमनद्भामममिहस्त्यश्वरथरत्नादि दद्यात् । स्थापित देवतापूजननमस्कारी। आवाहनं न जानामि। अपराधसहस्राणि कियतेऽहनिशं मया । यस्य स्मृत्या ५ च नामोक्तज्या तपो यज्ञक्रियादिषु । न्यून० 1 यातु देवगणा० इति पीठदेवता विसृज्य । प्रतिमा सोपस्करामाचार्याय दत्ताऽमि संपूज्य गच्छ गच्छ सुरश्रेष्ठति विसृज्य यथाशक्ति ब्राह्मणान् भोजयित्वा । ' चतुर्मिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पश्चमिरेव च हूयते च पुनीभ्यां स मे विष्णु: प्रसीदतु । इति पठेत् । इत्यदशांतिप्रयोगः। अभिषेकदिने च कृतनित्यक्रियो दर्भपाणी राजा प्राइमुख आसन उपविश्शेटदेवता ध्यावा १० नमस्कृत्य मासपक्षायुधिरव्य सकलराष्ट्रवश्यताकामोऽहं सांव सरपुरोहिताम्यामात्मानमभिषेचयिष्य इति संकल्प गणेशपूजास्वस्तिवाचनमातृकापूजावसोर्धारापूमाऽभ्युदयिकाद्धानि कृत्वा सांवत्सरपुरोहितो बीन ऋग्यविदो विप्रक्षत्रियवैश्यानमात्यान्सामगं च विषममात्यमन्य. बैकं अन्यतमवेदविदं वृत्या मधुपर्ककुंडलफेयूरकटकवाभरणांगुलीयकवस्त्रादिभिस्तानसंपूज्य चतुर्वर्णमुख्यानुपवेशयेत् । अथ पूर्वदिने कृतोपवासः पुरोहितः सितमाल्यचन्दनवासाः सोष्णीषो १५ होमदेशं परिकल्प तस्मादुत्तरतोरणकदलीस्तंभमंडितायां स्नानशालायां वीहिषु यथेषु वा सौवर्ण नव- कलशं यथाविधि संस्थाप्य यथासंभवमनेकतीर्थजलेनापूर्य सर्वोपधिसर्वगधसवरन सर्वधीजफलक्षीरि- वृक्षारिलतापल्लवान शिवा बहुभिः सितवस्र्मालाभिश्चावेष्टय तत्समीप एकं पंचगव्ययुतजल- पूर्ण मृन्मयं घृतेन पूर्ण हैमं कुंभ दुग्धेन राजतं दधा तानं मधुना मार्तिकं कशोदकेन च मात्तिक शतच्छिद्रं च सौवर्णमन्यांश्च यथालाभं नदीसर पचतुःसमुद्रोदकपूर्णान मार्तिकानस्थापयेत्। सर्वेषां २० चकलशानामुच्चता घोडशांगुला । वैपुल्यं द्विपंचाशदंगुलसूत्रोटनयोग्यं । ततः पुरोहितो होपदेशे आथर्वणगृह्मोक्तनायसत्यशांतिप्रयोगलिखितेन प्रकारेणामिस्यापनादिसप्तदशाहुत्यात्मकाभ्या- तानहोमातानि पूर्वागानि कृत्वा शर्मवर्मस्वस्त्ययनाऽऽयुष्य अभयारािजतास्यै. पंचभि- गणैरायणपरिशिष्टोकराज्यं जुहुयात् । ते च गणा वक्ष्यते । होमदेशस्थापितहमकलशे च संपातान क्षिपेत् । राजा च सितचंदनपुष्पवासः सर्वालंकारयुतोऽग्नेईक्षिणतः उपविश्य सांवत्सर- २५ प्रमृतिभिर्देवश सदस्यमुर यो पुरोहितश्च हूयमानानिमित्तान पश्येत् । तानि चानमित्तानि निर्णये 'दक्षिणावर्तशिख' इत्यादिनोक्तानि । एवं पुरोहितः प्रधानहोम समाप्यन्द्रशात्युक्तेनैव प्रकारेण सप्तदशाहुत्यात्मकाभ्यातानहोमादिब्रह्मोत्थापननमस्कारांतान्युत्तगंगानि कृत्वा सुगंधौला- दिना स्वेच्छया कृतनानं स्नानशालायामानीयासन उपवेश्य मुद्भिः स्नैपयेत् । तत्र सहस्त्रशीर्षति पर्वताप्रमृदा शिरः । अक्षि यांत इति वल्मीकांसमृदा कर्णों 1 तेनैव बिल्वालयमृदा मुखं । ग्रीवा- ३० भ्यस्त इतींद्र वनस्थानमृदा मीवां । त्रिभ्य इति रानागणमृदा हृदयं । यस्य विश्वानि हत्तयो- रिति गजदंतोवृतमृदा दक्षिणवामभुजौ। बव्हीनां पितति रामदा पृई । नामानाभिं न इति संगममृदोदरं । आते सिंचामीति नदीकूलइयमृदा पाझे । सोमानं सरण इति वेश्याहारमृदा ण. १३-राजवित्तथा । ३ घन-नाव्यप्र । ३ क घरयटअनईध-मभा ! ४ ईयटअनधन-सापयेत् ।

·१२ स्नान, अभिषेक [ नीति कटिं । अरुभ्यांत इति गजस्थानमदोरू । मेहनादलमिति गोठमृदा जानुनी । तेनैवाश्वस्थान- मृदा जघे । एतावानस्येति रथचक्रोवृतमृदा पादौ । अगादगादिति सर्वमृद्धि. सर्वांगानि । तत पूर्वस्थापिलेन पचगव्ययुतेन जलकुमेन स्नैपयेत् । मंत्रास्तु । गघद्वारा । आप्यायस्व । दधि- काव्ण । तेनोऽसि शुक । आपोहित्याद्याश्च । तदा राजा तदासन त्यत्क्वा मद्रासन उप- ५ विशेत् । मद्रासन तु हैम राजत ताम्र क्षीरिदारुम वा माडलिकस्य हस्तेनोञ्चमायत च । अनरैरजित सपादहस्तेन । महाराजस्य सार्द्धहस्तेन । ततो विप्रामात्यस्तेजोऽसीति पूर्वस्थापितेन धृतपूर्णहेमकुभेन प्राच्या स्थित्वाऽभिषिचेत् । क्षनियामात्य 'आप्यायस्वेति' दुग्धपूर्णेन रौप्यकुभेन दक्षिणत स्थित्वा । वैश्यामात्यो 'दधिकाव्णेति ' दधिपूर्णेन तामछुभन पश्चिमत' स्थित्वा छदोगामात्यो । मधु वाता ' इति त्यूचेन मधुपूर्णेन मृत्कुभेनोचरत स्थित्वा स एव १० 'देवस्य स्वेति 'कशोदकपूर्णेन मृत्कुभेन तव स्थित्वा । देवस्यत्वे(स्यास्याते अभिषिचामीति वाक्यशेषः । तत पुरोहितोनि रक्षध्वमिति सदस्या प्रेष्य सपातयुतेन हैमकुभेन राजसूयाभिषेक मत्रैरभिषिचेत् । ते च याजुषास्तावत् । सोमस्य त्वा द्युम्ननाभिषिचाम्यमजसा सूर्यस्य वर्चसेंद्रस्य- द्रियेण क्षत्राणां क्षत्रपतिरेध्यतिदिन्याहि । इम देवा असर्प सुर्वध्व महते क्षत्राय महते ज्यष्ट्याय महते जानराज्यायेन्द्रस्येंद्रियाय इमममुष्यपुनममुध्यपुत्रमस्यौविशएष घोमीराजा मोऽस्माक १५ ब्राह्मणाना राजे त । इममित्यस्य स्थाने द्वितीयात राज्ञो नाम अमुध्येत्यत्र षध्यत तपितु अनुष्या इत्यत्र पठ्यत तन्मातु इमा आप शिवतमा इति तृच आग्र्वेदिक । देवस्य त्वा सवितु असवेs- श्विनोबीहुभ्यो पूष्णो हस्ताभ्यामग्नस्तजसा सूर्यस्य वर्चस्य वर्चसेंद्रस्यद्रियेणाभिषिचामीति यज । भूर्भुव स्वरिति ध्याहृतयश्च : एवमन्यपि तत्तच्छाखीया बाध्या । तत पुरोहितो वन्हिसमीप गच्छेत् । ततो वेदशास्राभिज्ञोऽन्यो विप्रो भद्रासनगतमेव राजान शतछिद्रसौवर्णकुभेनाभिषिचेत् । 'या ओषधीगिति' सर्वोषधीनामुदक क्षिपेत् । 'रथे तिष्ठति' यजुषा सूक्तेन गघ- स्योदक । 'आवह्मन ब्राह्मणेति ' यजुषा बीजानां । पुष्पवतीत्यथर्वणमत्रेण पुष्पाणा । तेनैव मत्रेणानेकफलाना । आशु शिशान' इति सूक्तेन रवाना। ये देवा पुर सदेति' कशानामुदकेन । केचित्तु कुशदूर्वापल्लवैरनेन मत्र राजांगानि मार्जयेदित्याहु । ततोन्य ऋग्वेदी विप्रो गारोचनया गधद्वारोतिमत्रेण राज्ञ शिर कठ च लिंपेत् । तत समीचीना विप्रा क्षत्रिया वैश्या २५ शूदा अनुलोमाश्च यथालाभ गंगायमुनायनेकनदीसर पचतु समुद्रनिरजलपूर्ण पूर्वा सादितैरनेकलशै स्वस्वशाखीयमै शूद्रानुलोमादयश्च तूष्णीमेवाभिषिचेयु । एतस्मिन्नेव काले- अमात्यमुरयाश्च छनचामरवेत्रान धारयेयु धादका शखभेर्यादीनि वादयेयु विप्रा मत्रपाठ चदिनश्च स्तुति कुयु । तत सावत्सर सर्वकुममध्य आसादितहमकुभोदक कुशैहीत्वा वक्ष्यमाणे मुरास्त्वामभिषिचत्वित्यादिभिरशीत्युत्तरशते श्लोकर भिषिचन्मजाते मत्रास्तु अभिचित्विति क्रिया- ३० पदानुसारेणेकसाईद्विविश्लोकात्मका ज्ञेया । सर्वमनाते सर्व तकलशस्थ जल क्षिपेत् । ते च २० तत . . -- - १५अधईयट-सापयेत् । १क्ष-अनरजित, यद-अनरजित् । घधन-अनरनित , क-अनाजित । ई-मन त । ३ यटअकध-रेष्यदिशेयूयाहि ध-नध्येतदिबून्याहि त-ध्या दिजराज्याहि । ४ यटभ भासपल । ५ घकवट्यनअ-मुध्यध-स्थित।

·मयूखः] अश्वगजामिमंत्रणविधिः । श्लोकाः समाप्तो वक्ष्यते । ततो राजा सुगंधितलोद्वर्तनशुद्धोदकैः स्नात्वा श्वतोष्णीषादिवत्राणि धृत्वाऽऽदर्शे आज्ये च प्रतिबिंब दृष्ट्वा तदाज्यपान ससुवर्ण ब्राह्मणाय दत्वा चन्दनकुंकुमदाधिदि- मंगलद्रव्याण्यालभ्य श्रीविष्णुं सुवर्णादिप्रतिमायां सूर्यमढलेक्षतपुंजे वा पोडशोपचारैः ब्राह्मणा- न्वस्त्रालंकारादिभिः सांवत्सरपुरोहिता च मधुपर्कवस्त्रालंकारादिभिः पूजयेत् । अथ दैवज्ञः प्रागुक्तलक्षणं पट्ट ललाटे मुकुटं च मूर्ति बनीयात् । ततः पुरोधा राजानं शुभलमे उत्तरोत्तरक्रमेण ५ वृषमारितरक्षासिंहव्यामचर्मबहुमूल्यवस्त्रोत्सादेन चोपर्युपर्याच्छादित मंच उपवेशयेत् । ततो द्वारपालस्तत्रोपविधाय राशेऽमात्यान्पोरान्वणिजः प्रकृतीश्च क्रमेणं दर्शयेत् । राजा तु ग्रामवासोगजाश्वमुपर्णगोजागृहेरभिपेचको सांवत्सरपुरोहितो संपूज्य ऋग्यजुःसामविदः श्रीनिवांश्च तथैव संपूज्यान्यांश्च ज्योतिर्विदः पूरोहितं विप्रमुख्यांश्च यथाविभवं संपूज्य गोरस- मोदकादिभिः संभोज्य गोवसतिलरूप्यान्नफलहेमपुष्पभूम्यादीनि तेभ्यो दत्वा चन्दनकेसरादिमि- १०- रंलकृतो दघिदूर्वादीनि मंगलद्रव्याण्यालभ्य सशरचापहस्तोऽग्निं प्रदक्षिणीकृत्य गुर्वादोनत्या महावृषं गां च सवत्सां पृटवेशे स्पृशेत् । ततः पुरोधार सलक्षणं जात्यश्वं महागजं च तत्रानाग्य तो सर्वोपधिकलशेन 'या ॐषधीरिति' संस्नाप्य वनपर्याणसुवर्णरूप्पालंकारादिमिरलंकृत्याचं राज्ञः पुरत आनीयामिमंत्रयेत् । ते च मंत्रा अवशान्ती " जयाच वं मया राशस्तुरंगायः प्रतिष्ठितः । स्मराय लक्ष्याः पुत्र गंधर्व त्वं तया स्पर। १५ यया नृणामयं राजा तथा त्वं भव वाजिनो । यथा भवंत नृपतिनित्यमेवारुरुक्षति । तथा त्वं रक्ष राजानं सर्वावस्थागतं हय ॥ " दर्शयावं तथा स्वप्ने देवदोषमुपागतं । तुरगान सकलान रक्ष त्वयि भारोऽयमर्पितः । अद्य प्रभृति राजा त्वामीणाभ्येति मक्तितः । अभ्यर्चयिष्यति सदा गंघमाल्यानुलेपनैः ।। "आशीभिश्च द्विजातीनां तथा च स्वस्तिवाचनैः । रक्षतु त्वां महेन्द्रस्तु पूर्वेण विदशाधिपः ।। दक्षिणेन यमो देवः पश्चिमेन जलाधियः । उदग्धैश्रवणो देवः सर्वे रक्षतु सर्वत" ॥ इति ततो गजमपि दक्षिणे कर्णे देवविदा मंत्रित राजा रोहेत् । तन्मंत्रास्तु गजशांत्युक्ताः 'श्रीगजनवं कृतो राज्ञा भव तस्य गजायणी: । गंघमाल्यान्नभक्ष्यस्त्वां पूजयिष्यति पार्थिवः ॥ "लोकः सदाभयं पूजों करिष्यति यथा तव । पालनीयस्वया राजा युद्धेऽध्वनि तथा गृहे ॥ "तिर्यग्भावं समुत्सृज्य दिव्यभावमनुस्मर । देवासुरे पुरा युद्धे श्रीगजस्त्रिदशैः कृतः। २५ ऐरावणसुतः श्रीमानरिष्टो नाम धारणः । श्रीगजाना तु यत्तेजः सर्वमेयोपतियतु । " सत्तेजस्तव नागेंद्र दिवयमावसमन्वितत् । उपतिष्ठतु भद्रं ते राजानमाहवे "॥ इति अप राजानं गणमारुह्य गजारूढेरेव मुख्यामात्यसामंतसांवत्सरपुरोहितादिभिः सह महापथैन स्वपुर परिमभ्य देवतायतनानि गत्वा यथाविमव देवताः संपूज्य गजारूढो गजारूढैरव तैः सह गृहमागत्य गजादवीर्य गजावतीणरमात्यादिभिः सहातहं भविश्य तान्सर्वानन्यांश्च लोकान् ययाविभव ३० दानमानसत्कारप्रियवचोभिः सत्कृत्य कोटिलक्षायुतान्यतमसंख्यया विधान संमोज्य दीनानायेभ्यो भूयसी दक्षिणा दत्वा स्वस्तिवाचन कारयित्वा सन्धिपूज्य सुहृदादियुतोऽतिहटमना मुंजीत । इति राजाभिषेकपयोगः। १ ज्ञ-पूर्व। २ ई-अपादैवज्ञा। ३ कपटयअननरक्षई-वेशयेत् । ४ पटकघनअनईरथ-भयो । ५वटईअन-पूर्वो। ६ एवं मूले सर्व पुस्तकेषु पाठाः । राज त गजमिति सु समीचीनः पाठो भाति । ५ टय- अनषय-पुर। L । ।

·१४ शर्मवादिगणा । [नीति - - अथ पूर्वोपयुक्ता शर्मवादिगणा (अ० ०२१३१४-१५) ॥ यथा योश्च पृथिवी घनविमीतो नरिष्यत्र । एकामेमाणमाविमे ११ यथाहश्च रात्री च नविमीतो न रिष्यथ एवामे. १२॥ यथा सूर्यश्च चद्रश्च ३ । यया ब्रह्म च क्षत्र च ४ । यथा सत्य चान्त च० ५। यथा भूत च भव्यं च ६ । प्राणापानौ मृत्योर्मापति स्वाहा । याराविधी उपश्रुत्यामा सूर्यचक्षुषा ५ मा पाहि । अझे वैश्वानर विश्वैर्मा देवा पाहि । विश्वभर विश्वन मा भर मा पाहि ५ॐ जोस्योजो मेदा स्वाहा सहोसि सहोमदा बलमसि. बल मैदा । आयुरस्यायुमंदा । मोनमति और मेदा । चक्षुरसि चथुमदा । परियाणमसि परियाण मेदा । तुभ्यमेव जरिमन्वर्धता घय मेममन्येमृत्यवोहिसि शैत ये। मातेर पुत्र प्रमना उपस्थे मित्र ऐनमियात्यास्व हस । मित्र एन वरुणो मारिषादजरा मृत्यु कृणुता सविदानों ! तदमिहोता वयुनानि १० विद्वान्विश्वा देवाना जनि मा विक्ति । त्यमाशिष पशूना पार्थिवानां ये जाता उत वा ये अनिता । मेम प्राणो हासीन्मो अपानो मेम मित्रा अधिषुर्षों अमित्रों' । यौटा पिता पृथिवी माता जरामृत्यु कृणुता सविदाने । यथा जीवा आदितेस्पस्थे प्राणापानाभ्या गुपित' शत हि मा । इममग्न आयुष वर्चसे प्रिय रेतो वरुण मित्रराजन् । माते वाऽस्मा अदिते शर्म यच्छन् विश्वे देवा जरदष्टिर्ययासत् । असीम्या ते नासिकाम्या कर्णाभ्या चुकादधि । यक्ष्म १५ शीर्षम्य मस्तिष्काजिव्हाया विवृहामि ते । ग्रीवाभ्यस्त उणिहाम्य कीक्साभ्यो अनूस्यात् । यक्ष्म दोषण्यामसाम्या बाहुभ्या विहामि ते २ । हृदयाचे परिक्लोनोहलीक्षणापाचीभ्या । यक्ष्म मतस्ता-या टी-हायकृस्तविवृहामसि । आत्रेभ्यस्ते गुदाम्योऽवनिष्ठोइरादधि । यश्म कुक्षिम्यां प्राशेर्नास्याविवृहामि ते । अरुभ्यो तेश्वष्टीबद्या पार्णिभ्या प्रपदाभ्या} यहम भसयाश्रोणिभ्या भसदभसो विवृहामि त । अस्थिभ्यस्तेमज्जम्य स्नावभ्यो धमनिम्य । यक्ष्म पाणिभ्यामगलिभ्यो २० नवेभ्यो विवृहामि ते । अग अगे लोग्नि लोग्नि यस्ते पर्वणि पर्वणि । यमत्वचस्यते घय कश्यपस्य विषहर्षेण विश्व च विबृहामंसि । ७ । मुचामि त्वा हविषा जीवनायकमज्ञातयक्षमा दुतराजयक्ष्मात् । ग्राहिर्जग्राह यथतदन तस्या इद्राग्रीभमुमुक्तमन २ । यदि क्षितायु यदि वा परता यदि मृत्यारतिक नीत एव । तमाहरामि निमरुपस्थादस्पाषमन शन शारदाय २ । सहस्राक्षेण शतवीर्येण शतायुषा हविषा हार्षमन । इन्द्रा यथैन शरदो न यात्यति विश्वस्य २५ दुरितस्य पार । शत जीव शरदो वर्द्धमान शत हमतान् शतमु वसतान् । शत त इयो अग्नि सविता बृहस्पति शतायुपा हविषा हार्पभन ! प्रविश त प्राणापानावनडाहाविवव्रत । कान्यय तु म पोषनाहुरितरान शत ॥ इहैवस्त प्राणापानौमापगातमिती युव । शरीरमस्यांानि जरसेव इत पुन जाये या परिददामि जाये निधुशामि ! जरा वा भद्राना यन्यय तु मृयवायो नाहरितरान शत । ३० उत देवा अहित देव उन यथा पुन । उतागश्चक्रुप देवा देवा जीवययापुन । १यटनपदर-नायास। २ वटयअनईध-हिसिषु । ३ई दाँतये न-शातय । ४ नम-ति । ५ धयचबरअ-अमित्री। (घ---विदाना । ध विवह मिते । ८घ-ध्रु।

·मयूखः] शर्मवर्मादिगणाः झाविमो थाती वात आसिंघोरापरावतः । दक्षं ते अन्य आवातु व्यन्यो वातु यदपः । आवातवाहिमेपर्ज विवातवाहि यदपः । त्वं हि विश्वभेषजो देवानां दूत ईयसे ॥ प्रायंतामिह देवासायतां मस्तां गणः । ब्रायंता विश्वा मतानि यथायमरपा असत् ॥ आवागम शंतातिमियो अरिष्टतातिमिः। यदम त उपमाभारिप परायक्ष्मं सुवामिते॥ अयं मेहस्तो भगवायं मे भगवत्तरः । अयमे विश्वभेषजोऽयं शिवाभिमर्शनः । हस्ताम्यां दशशासाम्यां जिव्हा वाचः पुरोगवी । अनामयित्नुभ्यां हस्ताभ्यो ताम्या त्यापिशामसि आवतस्त आवतः परावतस्त आपतः । इहैव मवमानुगा मा पूर्याननुमाः पुत्रेन सुबन्नामि ते हें । यस्वामिचेरुपुरुषः स्वोयदरणेजनः । उन्मोवनप्रमोचने उभे वाचा बदामि ते ।। यद्दोहितशेपिशेत्रिय {से अचित्या । उन्मोत्यदन सोमात कृतान्छे पिवृताञ्च यत् ।। उन्मो० यत्ते माता यत्ते पिता जामिर्धाता च सन्जतः। मल्यस्येव स्वभेषजं जरदष्टिं कृणोमित्या १० इहवधिपुरुष सर्वेण मनसा सह । दूतोमस्वमानुमाअधिनीय पुरा इहि ॥ अनुभूत पुनहि विहान उदयनं पयः । आरोहणमाकम जीवतो जीवतोयनं । माविभेन मरिष्यसि जाष्टिं गोहि त्वानिरवोचमहं यक्ष ममंगेभ्योगन्धरं तव ॥ आमेदो अंगज्यरो यश्च ते हृदयामयः । यथाश्येन इन प्रायद्वाचासाठः परस्तरां ॥ ऋषीमोधपतीबोधावावतो यश्च जागतिः । तौ ते प्राणस्य गोमा दिवानक्तं च जागृतां ॥ अयमग्निरूप सय इह सूर्य उदेतु ते । उद्देहि मृत्योर्गभीराकृष्णाञ्चितमसस्परि । नमो यमाय नमो अस्तु मृत्यवे । नमः पितृभ्य उत येन यति ।। उत्पारणस्प यो वेद तमग्निं पुरोदधेस्मा अरिष्टतातये ॥ ऐतु प्राण ऐतु मन ऐतु चनुरथो बलं । शरीरमस्य संविदा तत्य यां प्रतितिधतु ॥ प्राणेनाग्ने रासृजतु घातः प्राणो न संदितः । प्राणेन विश्वतो मुर्ख सूर्य देवा अभयन् । २० आयुष्यायुःक्ता जीवा युष्मान् जीव मा मृयाँ प्राणेनामीताजीयामामृत्योरुदकावरां देवानां निहित निर्षिी यमिंद्रानविदत् पथिमिदेवयानः । आपो हिरण्यं जगुपस्विद्भिस्तास्त्वा रक्षतु विस्तास्त्रिद्भिः ।। बीनाकस्त्रिी-समुद्रांवीन वर्धास्त्रीवैष्टपस्त्रिीमातृष्वनवीन सूर्यान गोस्तृन कल्पयामि ते ॥ उपप्रियं पनिमतं युवाने माहुनीधं । अगन्ा विनतो नमो दीर्घमायुः कृणोतु मे ॥ अंतकाय मृत्यवे नमः प्राणापाना इह ते रमता। इहायमस्तुपुरुषःसहासुना सूर्यस्य मागे अमृतस्य लोके ॥२५ उदेनं भगो अग्रमोडदेनं सोमो अंशुमान् । उदेत मरुनो देवा उदिंद्रागी स्वस्तये ॥ इह ते मरिहगाणा इहायुरिह मनः । उत्नानिमत्याः पाशे-यो देव्या बाचा भरामास ॥ उकामातः पुरुषमावपत्यामृत्योः पशिरवमुंचमानः । मास्थित्या अस्माल्लोकाद: सूर्यस्य राहशः ।। सुभ्यं वातः पवता मातरिश्चात्तु यं वर्षत्वमृतान्यापः। सूर्यस्ते तन्वे ३शंतयामि त्वा मृत्युईयता कारमेष्टाः । १३-द्रयः । २-तः। यटअनबधघ-यमस्य ।टियअनधन-यदर्भगेम्यो ५यटअनघब उत्तारणस्य । ६ ध-अननयन् । ७ टयअब-स्था; घन-भूषा । । ध-प्राणनात्मता जीवामः घबन-ता. अईटय प्राणेन'मनी जीवामा ।ध-डिशा ।

·१६ शर्मवर्मादिगणा: [नीति उयानं ते पुरुषनावनावयानं जीवातुं ते दक्षतांति कृणोमि । बहिरोमरममृतं सुख रथमानिलिदियमबदासि । मा ते मनस्तत्र गान्मातिरोमन्मा जीवेम्यः । प्रमदो मानुगाः पितृन । विश्वेदेवा अमिरयतु बहामागतान्ममादीधीयायेनन यति पराक्तं Ast मारोह तमसोज्योतिरेशाते हस्तरमामहेश्यामश्चत्वा मा शबलञ्च प्रेषितो यमस्य यौ पथिरपीश्चानो। ५ अर्वाडेहि मा विदीयो मात्रविष्ठः पराम्ङ्नाः । मेन पंथामनुगा मीम एष येन पूर्व नृपय तं ब्रवीमि । तमएतत्पुरुषमापयस्वामयं परस्तादमयं ते अवाक् ॥१०॥ विपदाः रक्षतु त्वाऽप्रयो ये अएस्वता रक्षतु वा मनुष्या ॥ ३ ॥ यमिते वैश्वानरो रक्षतु जातवेदा दिव्यस्त्वामामधाग्विद्युता सहः। मा त्वा क्रच्यादभिमस्तारात्संकसुका। रक्षतु त्वा द्यो रक्षतु पृथिवी सूर्यश्च रक्षतामस्वमश्च त्या रक्षतां चंद्रमाश्च । अंतरिक्ष रक्षतु देवत्याः। १० बोधश्च त्वा प्रतीबोधश्च रक्षतामस्वमश्च त्वा नवद्राणश्च रक्षतां । गोपार्यश्च त्वा जागृविश्व रक्षतां । ते त्या रक्षतु ते त्वा गोपायंतु तेभ्यो नमस्तेभ्यः स्वाहा । जीवेभ्यस्त्वा समुदेवायुरिंद्रोधाता दधातु सविता बायमाणः। मा त्वा माणो बलंहासीदसंतेतुम्हयामति। मा त्वा जमः संहनुर्मातमोविदन्माहिः प्रमयुः कथास्याः । उत्पादित्या वसवो मरंतूंइंद्रामी स्वस्तये ॥ उ त्वा द्यौरुत्पृथिव्युत्प्रजापतिरब्रवीत् । उत्वा मृत्यारोषधयः सोमराज्ञीरपीपरन् । १५ अयं देवा इहैवास्त्वयं मा पुगादितः । इमं सहसवीर्येण मृत्योरुत्पातयामपि ॥ उत्वा मृत्योरपीपरं "संबंधंतु वयोधतः । मा त्वा व्यस्तके यो मा त्वा पुरुदोस्दन् । आर्षमैमिदं त्वा पुनरागाः पुनर्णवः । संगिसर्व ते चक्षुः सर्वमायुश्च ते विदन् । ध्यवां ते ज्योतिरभूदयत्वत्तमो अक्रमात् । अत्वन्मृत्यु नितिमपयक्ष्मं निदधासि । आरमस्वे में मृतस्य श्रृष्टिरच्छिद्यमाना जादष्टिरस्तु ते । २० असु त आयुः पुनरामरामि रजस्तमो मोपगा मा प्रमेष्टा । जीवता ज्योतिरम्येह्याङात्वा हरामि शत शारदाय। अब मुंच मृत्युपाशानशष्टि द्राधीय आयुः प्रतर ते दधामि । वाताते प्राणमविदन्सूर्याचक्षुरिद तव । यत्तेमरस्त्वयि तद्धारयामि संवित्सांगैर्मदजिव्हया लपन् । प्राणेन त्वां द्विपदा चतुष्पदाममिमिव जानमभिसंघमौसि । नमस्ते मृत्यो चक्षुषे नमः प्राणाय ते करन् । २५ अयं जीवतु मा मृतेयंसमैरपामसि । कृणोम्यस्मै भेषजं मृत्यो मा पुरुषं वीं । जीवलानधारिषाजीवंतीमोषधामहं । बायमाणां सहमानों सहस्वतीमिह हुवे स्माअरिष्टतातये । अधिहि मारमधाः सजेमं तवैव संधर्वस्ताया इहास्तु ।। मवाशों महतं शर्व यछ तमायासिध्द्यदुरितं धत्तमायुः । अस्म मृत्यो अधिबूहि मैदयनोदितो। यमे तु 1 अरिधः सबीगः सभुर्जरसाशतहायन आरमैना भुजमश्रुतां । ध-पुस्यनावयानं । यटघटअनव-जीवातु ते । ३ टयनबईकय-अहिरोमामृत । ४ ध-रोमममृतं । ५ यदवअनश्यई-विदेषा । ज्ञ-यं नयति । ७-छ। ८ ध-माजिन्दा । ९-१० घ- सवत ।१-या, पधन-शेपित्यअयोपि । १२ ध-आर्वमद; टयनवघअ-आर्यमणिद । ११-दा। १४ ध-भा, नव-अयल्वं, टयअ-आयत । १५ घरचे । १६ ध-त विध-अम; घनव-आम, ईसुल 1 १८ धव-मा-ई-चरयामि यदवमन, घटयनव-चांगेमा । १९ध-संधाभिः कवयटघअनई-संधमानि । २० टयघनई-मायुप वधी । २१ज्ञ-ति। २२ ई-शर्मसंरयजिविविईयवशा २१ धन-भारमान, टयई-अरमान ।

·मयूखj शवमादिगणाः। १० देवानां हेतिः परि वा वगतु पारयामि त्वा रजस उत् उवा मृत्पारेपपिरम् । आराद िध्याद निरूहं जीवातवे ते परिधि दधामि ॥ ९॥ । यत्ते वियानं रजसं मृत्यो अनवधय॑म् ! पंथ इमं तस्मादसतो ब्रह्मास्मै वर्म कृण्मासि ॥ १०॥ कृणोमि ते प्राणापानौ जरा मृत्यु दीर्घमायुः स्वस्ति ॥ ववैस्वतेन प्रहितान्यमदूतांश्चरतोऽप सैधामि सर्वान ॥ ११ ॥ ५ आरादराति निति पर शाहि कन्यादः पिशाबाना रक्षो यत्स दुर्मतं तचम इवाप हन्मसि ॥१२॥ ओटे प्राणममृतादायुष्मलो बन्ने जातवेदसः ॥ यथा न कल्यों अमृतः सजूरसस्तत्ते कृणोमि तद् ते समृध्यताम् ॥ १३ ॥ शिवे ते स्ता यावापृथिवी असतारे अभित्रियो । शं ते सूर्य आतपतु शंघातो वातु ते बदे । शिवा अभिक्षरंतु स्वा आपो दिव्याः पयस्वतीः ॥ १४ ॥ शिवास्ते सत्वोषधय उवाहामधरस्या उत्तरों पृथिवीमभि । तत्र स्यादित्यो रक्षता सूर्याचंद्रमसावुभा ॥ १५ ॥ याचे वास: परिधान या नावि कृणुष्वे त्वम् । शिवते तन्वे! तत्कृतमः संस्पर्णिमस्तु ते ॥१६॥ यत् क्षरण मर्चयता सुतेजसा वप्ता वपसि केशश्मनु । शमं मुख मा न आय: प्रमोपीः ॥१७॥ शिवो ते स्तां ब्राहियवादबलासावदोमघौ । एतौ यमं वि बाधेते एतौ मुंचतो अंहसः ॥ १८ ॥ ११ यदनासि यस्पिषसि धान्यं कृप्याः पयः । यदाधं । यदनाथं सर्व ते अन्नमाविष कृणोमि ॥१९॥ अन्हे व त्या रात्रये चोमाभ्यां परि दयसि । अरायेभ्यो जिवसुभ्य इम में परिरक्षतः ॥२०॥ शतं ते युतं हायनान्वे युगे त्रीणि चत्वारि कुष्मः इंद्रामी विश्वे देवास्तेनुमन्यंतामणीयमानाः ॥२१५ शरदे या हेमंताय वसंताय ग्रीमाय परिदमसि वर्षाणि तुभ्यं स्योनानि येषु वर्धत ओषधी॥२२॥ मृत्युरीश द्विपदा मृत्युरीशे चतुष्पदा 1 मावां मृत्योगपितेन्द्ररामि स मा बिभैः ॥ २३ ॥ सोरिष्ट न मरिष्यसि न मरिष्यसि मा बिमः । न वै तम अनियन्ले नो यस्यधर्म तमः ॥२४॥ सर्वो वै तत्र जीवति गौरवः युरुषः पशुः । यत्रेदं ब्रह्म क्रियते परिधि वनायकम् ॥ २५ ॥ परित्वा पातु समानेभ्यो अभिचारासबंधुभ्यः ।अमनिर्भवामृतोतिजीवो माते हासिपुरसबा शरी॥२६ ये मृत्यव एकशतं या नाष्टा अतिताः । मुंतु तस्मात्त्वां देवा अवैश्वानरादधि ॥ २७ ॥ भोः शरीरमसि पारविष्णू रक्षोहाति सपनहा । अथो अमीवचात्त नः पूतद्धर्नामभेषजं ॥ २५ भाणाय नमो बस्य समिई पेशे" यो भूत सस्यन्यो यामिन्स भनितिकार) नमस्ते प्राण कंदाय नमस्ते स्तनयित्नधे । नमस्ते प्राण विद्युते नमस्ते प्राण वर्षते ॥२॥ याप्राण स्तनयिनुनाभिदन्योषधीः । प्रवीयन्ते गर्मान्दयतेऽयो बझीविजायते ॥३॥ याण माता वा गते अमिइत्योषधीः । सर्वे सदा प्रमोदते यति च भूभ्यामधि ॥ ४१ पदा प्राणो अभ्यवर्षीषण पृथिवीं महीं । पशवस्तात्र मोदंते महो वै नो भविष्यति । ५ ॥ अभिवृष्टा औषधयः प्राणेन समवादिनम् । आयुर्वेनः मातीतरः सना ना सुरभीमः ॥६॥ १ कघव-यूथ; घट्यअ-यथा; २ रिप्या इति गुद्रितपाठः । ३घअनयर्व-याधीवकृणुयेलं । ४ घ-fi, कपटयचअन-प्रश्ण ई-इआससुते ।५ नवघ-चला कईद-संव।। ६ व्यवनअसदर-छायाः यवः ७-यदंताय ८ध-दे। ९ इअघटमधर-अयनि। १० कशानटयबईर + (शरीर) १९ईअय- दलबध- ११२ करियअनद-यस्तो११३ घनत्यवभ- --१४ घनदई मुरमी रट। २० -- ·आयुष्यगण: नमस्ते अस्त्वायते नमो अस्तु परायते । नमस्ते प्राण तिष्ठत आसीनायोत ते नमः ॥७॥ नमस्ते प्राण प्राण ते नमो अस्त्वापान ते । पराचीनाय ते नमः प्रतीचीनाय ते नमः । सर्वम्म त इदं नमः ॥८॥ या ते प्राण प्रिया तनूर्या ते प्राण मेयसी । अयो यद्भेषजं तव तस्य नो धेहि जीयमे ॥ ९ ॥ ५ प्राणः प्रजा अनु वस्ते पिता पुत्रमित्र प्रियं । प्राणोह सर्वस्येश्वरो यच्च प्राणति यच्च न ॥ १०॥ प्राणो मृत्युः प्राणस्तक्मा प्राणं देवा उपासते । प्राणो ह सत्यवादिनमुत्तमे लोक आ धत् ॥ ११॥ प्राणो विराट् प्राणो देष्ट्री प्राणं सर्व उपासते । प्राणोह सूर्यश्चंद्रमाः प्राणमाहुः प्रजापति ॥ १२ ॥ प्राणापानौ वीहियवादनवान्प्राण उच्यते । यवे ह प्राण आहितो अपरानो वीहिरुच्यते ॥ १३ ॥ अपानति प्राणति पुरुषो गर्भ अंतरा । यदा त्वं प्राण जिन्वत्यथ स जायते पुनः ॥ १४ ॥ १७ प्राणमाहुर्मातरिश्वानं वातो ह प्राग उच्यते । प्राणे ह भूतं मन्यं च प्राणे सर्व प्रतिष्ठितं ॥१५॥ आयर्वणी निरसीदवीमनुष्यजा उत । ओषधयः प्र जायते यदा त्वं प्राण जिन्वसि ॥ १६ ॥ पदा प्राणो अभ्यवर्षीदर्पण पृथिवीं महीं। ओषधयः प्रजायतेऽयो याः काश्च वीरुधः । १७॥ यस्ते प्राणेदं वेद यस्मिंश्चासि प्रतिष्ठितः । सर्वे तस्मै बर्लि हरानमुभिलोक उचमे ॥ १८ ॥ यथा प्राण बलिस्वतस्तुभ्यं सर्वाः प्रजा इमाएका तस्मै बलि हान्यत्वातस्मै शृगसुश्रवः ॥ १९॥ १५ अंतर्गर्भश्वरति देवतास्वामूतो भूतः स उ जायते पुनः । स मतो भन्यं भविष्यपितापुत्र प्रवि वेशा शचीमिः ॥२०॥ एक पादं नोस्सिदति सलिलाद्धंस उच्चरन् । यदंग स तमुरिखदेवाय न श्वः स्यात् । न रात्री नाहस्यान व्युच्छेत्कदाचन ॥ २१ ॥ अष्टाचक वर्तत एकनेमि सहस्राक्षरं पुरोनि पश्चा ॥ २० अर्धन विश्व भुवनं जजान यदस्याई कतमः स केतुः ॥ २२ ॥ यो अस्य विश्वजन्मन ईशे विश्वस्य चेष्टतः । अन्येषु क्षिप्रपन्चने तस्मै प्राण नमोस्तु ते ॥२३॥ यो अस्य सर्वस्य जन्मन ईशे सर्वस्य चेष्टतः । अतंद्री ब्रह्मणा धीरः प्राणो मानु तिष्ठतु ॥ २४ ॥ उर्मः सुतेषु जागार मनु तिर्यनि पद्यते । न सुप्तमस्य सुप्तेष्वनु शुश्राव कश्चन ॥ २५ ॥ प्राण मा मत्पर्यवृतो न मदन्यो भविष्यति । अपां गर्भमिव जीवसे प्राण बवामित्वा मयि ॥२६॥ २५ दृश्यायुध्यगमः। विषासहि-सहमानं सासहानं सहीयांसम् । सहमान सहोजित स्वर्जितं गोजित संघनाजितम् । व्या नाम ह-इन्द्रमायुष्मान भूयास । (१७१।१-३०) विधासहिमिति संपूर्णः पुनः। ईइयं नामम्ह द प्रियो देवानां भूयास ॥२॥ विषासहि. डियं० इंद्रप्रिया प्रजानांविषाल्य इंद्रपियोः पशूना०विपा ईयाद्रप्रिय:समानानt०१५॥ ३. उदिदिहि सूर्यवर्चसा मा दिहि । दिर्षश्च मत्यं राप्यतु मा पाई द्विपते रधं । सवेदिष्णो बहुधा धीर्याणिनः पृगीहि पशुभिविश्वरूपैः सुघायो मा धेहि परमे व्योमन ॥६॥ उविचदियांश्च पश्यामि याश्च न सेषु मा सुमतिं कृधि तवे वंना प्रा०१७ १रिनयनकपन्देछ । २ घनम-प्राणोह । ३ सर्वपाठ ३ ईरअटयवधन स्त्वा ३घते। परस्पतिवति । अनटयर पदमसन् मुनिवदेवरिटयअनघ सर्वन । टिमबकन WORKaमयोपला धरमयर सि ·मयूस आयुष्यगणः। - मा त्वा दभन्सलिले अपवान्तये पाशिन उपातिष्ठस्यत्र शंतमो भव ।। त्वंन इन्द्रोतिभिः शिवाभिः हित्वा शक्ति दिवसाक्ष एतास नो मृठ सुमता ते स्यामात आरोहनिदिवं दिवो गृणानः सोमपीतये प्रियधामा स्वस्तये तवे० ॥ १० ॥ त्वं न इन्द्र महते सौभगायादब्धेभिः परि पात्यनुभिः । तवे ॥ स्वमिद्रासि विश्वजित्सर्ववित्पुरुहूतत्वमिंद्र । स्वमिमं सुहवंस्तोममेरयस्थ स नो मृड सुमतो ते स्याम तवे०॥ ११ ॥ अदब्धो दिवि पृथिव्यामुतासि न त आपुहिमानमंतरिक्षे ।। अदब्धेन ब्रह्मणा वावृधानः स वन इंद्र दिघि शं शर्म यच्छ । तवेदि०॥ १२ या त ईद वनरप्सु या पृथिव्या यांतरानी यात इंद पवमाने स्वविदि ॥ यद्र तन्वा इतरिक्ष व्यापिय तया न इंद्र नम्बा शर्म यच्छ । त० ॥१३॥ स्वमिद्र बह्मणा वर्धयतः सर्च निषेदुपयो नाघमानाः संवै० ॥ १४ ॥ खं तुत् त्वं पर्ये युःसं सहस्रधारं विदर्थ स्वर्विइ । तवे० ॥१५॥ वं रक्षसे पदिशश्चतम्नस्त्वं शोचिषा नभसी वि भासि | स्वमिमा विश्वा भुवनानु तिष्ठ सकतस्य पंयामन्वेषि विद्वांस्तवे० ॥ (१६)॥ पंचभिः पराइ तपस्ये क्याडशस्लिमेपि सुदिने बाधमानस्तवेदि० १७ ॥ स्वमिदस्त्वं महेंद्रस्त्वं लोकस्त्वं प्रजापतिः । तुभ्यं यज्ञो वितायते तुभ्य जुन्हति जुव्हतस्तवे०१en असति सत्मतिष्ठित सति भूतं प्रतिष्ठितं । मूतं ह भव्य आहितं भव्यं भूते प्रतिष्ठित । तद्धि । त्वं नः पृणीहि पशुमिविश्वरूपैः सुधाया मा धेहि परमे व्योमन् ॥ १९ ॥ शुक्रोऽसि भ्राजोऽसि । स यथा स्वं भाजता भाजोऽस्येवाहं भाजता भाज्यासम् ॥ २० ॥ सचिरास रोचोऽसि । स यथा त्वं रुच्या रोचोऽस्येवाहं पशुभिश्च ब्राह्मणवर्चसेन च चिंघीय ॥२१॥ २० उद्यते नम उदायते नम उदिताय नमः । विराजे नमः स्वराजे नम: सम्राजे नमः ॥ २२ ॥ अस्तंपते नमोऽस्तमेष्यते नमोऽस्तमिताय नमः । विराजे नमः स्वराने नमः सम्राजे नमः॥२३॥ उदगादयमादित्यो विश्वेन तपसा सह । सपत्नान्मह्यं रंधयन्मा चाहं विपते रातद्विः ।। त्वं न पृणीहि पशुभिविश्वरूपैः सुधाया मा धेहि परमे व्योमन् ॥ २४ ॥ आदित्य नावमाक्षः शतारिना स्वस्तये । महर्मात्यपीपरो रानि समाति पाय ॥२५॥ सूर्य नावमारुक्षः शतारित्र वस्तये । रात्रिं मास्यपीपोऽह: सत्राति पारय ॥ २६ ॥ प्रजापतेरावृतो ब्रह्मणा वर्मणाहं कश्यपाय ज्योतिषा वर्चसा च ॥ जरदष्टिः कृतवीर्यो बिहायाः सहस्रायुः सुकृतश्चरेयम् ॥ २७ ॥ परीक्लो ग्रहाणा० । मा मा मापन्निषवो देव्या या मा मानुषीरवसृष्टा वाय ॥ २८ ॥ फतेन गुप्त ऋतुभिश्च सर्वभूतेन गुप्तो भव्येन चाहं ।। मामा प्रापत्याप्मा मौत मृत्युतिर्दधेऽहं सटिलेन वाचः ॥ २९ ॥ अमिर्मा गोप्ता परि पातु विश्वत उत्सूर्यों नुक्तां मृत्युपाशात् ॥ व्युच्छन्तीरुषसः पर्वता धुवाः सहस्रं माणा मस्या यतन्ताम् ॥ ३० ॥ इत्यायुष्यगण: ॥ १ अनदयकघ येत्र. २ ज्ञा-८, ३ध-प, अटयावावा; चन ने परिः ।

·। भील अथ सर्वस्पगणः॥ घमिता परियतिविधा पानि विश्रतः । वाधारति मेगा तन्यो पदधातु मे ॥१॥ पुनाहि वाधारते दोन मना पोते नि एमप मम्पेशातु मवि भूतम् ॥२ . मामि वितन्मे मारना ग्यया । वायलिन यान मध्ये ॥ ३ ॥ उहतो पाषतिपामारातियताम् । श्रीन गर्भपहि मा श्रीन बिपि ५ अस्मिन्यासको पारददिः पूषा बागो मनो अमिः॥ ममारिया उत विशेष देवा उचारिमन न्यामिपि धारयंतु १. माय देवाः मविशि ज्योनिरस्तु स्यों अदिल वा हिरण्यम् ॥ सपना भरमा मतूतम नाकमपिरोपमम् ॥२॥ यद्राय राममाः पर्यायुतमेन बनाया जाता। १. सेन स्वमह वर्षये समाताना श्रेय मान्यनन् ॥ ३ ॥ एपो यसमुत वर्षों ददेहं रायापोपमुन चित्तापये। सपना ॥ १ ॥ मातादि माताद हवामहे सप्तमनः । प्रथमाया दितीयायो एमपत्र हवामहे । उतोदितो मपम् आतु देवातेना धर्म मुबिई मग मे० ॥ हस्तिवर्चसं प्रयतो पृहपशो अविस्या यचन्न संगम १५ तास समर्मसमेतं तद्विषे देवा अदितिः सत्रोपा... मित्रप परुणभेन्द्रो रुद्रम घेतत् । देशसो विषधायमस्ते माजंतु वर्चला। २. येन हस्ती पर्चमा संबभूत पेन राजा मनुष्पेवाए। येन देश देवतामम आयन्तेन मामय वर्चसा वर्चधिन कृण । ३॥ यते वर्षों जातवेदो बृहद्भवल्याहुतेः । यावरसूर्यस्य वर्ष आसुरस्य च हस्तिनः । २० तावन्मे अश्विन पर्व आ पता पुष्करम्रमा ॥ ३ ॥ पापचतमः प्रविशतित्सम ते । तावत्समैत्विद्रियं मयि तस्तिपस ५ ॥ हस्ती मृगागा मुपदामतिधारान्वभूव हि । तस्य भगेन वर्चसामि पिचामि मामहम् ॥ ६ ॥ लह ध्यान उतपा पदाको विपिरयो ब्राह्मणे या दे या देवी० सा न ऐतु धर्वसा०॥ १r पशो हविर्धितामिंद्र सहवीर्य सुमृतं सहस्कृतं । ९५ या प्रसाणमनु दीर्घाय पक्षसे हविष्मंत मा पर्धप ज्येइतातये ॥२॥ अच्छा नई यशसं यशोपियशालिन नमसाना विधेम । नो राव राष्ट्र समितं तस्य ते रातो यशस स्याम ॥२॥ यशा इन्द्रोयशा आमिर्यशाः सोमो अगायत । यशा विश्वस्य भूतस्याहमस्मि यशस्तमः ॥३॥ यशस मेंद्रो मघवान् कृणोतु यशसं पावापृथिवी उभे इमे ।। ३. ममासमादेश अदिता मारियो दाक्षिणापास स्वाम पद्रो पावापृयिव्योर्यशायान् यथाप अपीपु पशस्वतीः । एका विश्वेषु देवेषु वयं सर्वेषु यशराः स्पाम : २॥ यशादो यशा अमि० ॥ ३॥ २कटन-से १... से. 19-0 सपना। २.१. 9119- भ... ४.॥१३॥ ५.३.६ ॥३॥भ., ८.१९५८ ·मयूस: वर्चस्याण १२ गिरावराटेपु हिरण्ये गोपु पद्यशः । सुरायां सिच्यमानायां कीलालो मधु सन्माय ॥१॥ अधिना सारण मा मधुरतं शुभस्पती । यया मर्गवती वाचमावदानि जना अनु !॥ २ ॥ मयि बों अथो यशोऽयो यज्ञस्य यत्पयः । तन्मपि प्रगापतिर्दिविद्यामिव हहतु ॥ ३ ॥ यथा सोमः प्रातःसबने अश्विनोमवति प्रिया । एवा में अश्विना व आत्मनि ध्रियताम् ॥ ११ ॥ यथा सोमो द्वितीये सवन इंदान्योमति प्रियः । एवा म इंद्रामी पर्च आमनि धियताम् ॥१२॥ ५ यथा सोमस्तृतीये सक्न अभूणां भवति प्रियः । एवा मे अभवो वर्चश्व ध्रियतां ॥ १३ ॥ यतिरिषु पर्वतेषु गोष्वश्वेषु यन्मधु । सुरायां सिच्यमानायां यत्तन्त्र मधु तन्मयि ॥ १८॥ अश्विना सारण मा मधुनातं शुभरपती । यथा वर्चस्वती वाचमावदानि जना अनु ॥ १९ ॥ स्तनयित्नुस्ते वाक् प्रजापते वृषा शुष्मं क्षिपसि भूम्यां दिवि ॥ तो पशव उप जीवति सर्वे तेनो सेपम पिपर्सि ॥ २० ॥ पृथिवी दंडोतिरिक्ष गर्भो यौः कशा विद्युत्प्रकशो हिरण्ययो बिंदुः ॥ २१ ॥ यो वे कशाया साप्त मधूनि वे मधुमान भवति । ब्राह्मणश्च राजा च धेनुश्चानडांश्च बाहिश्च यवश्च मधु सप्तमस् ॥ २२ ॥ मधुमान भवति मधुमदस्याहार्य भवति । मधुमते लोकान जयति य एवं वेद ॥ २३ ॥ यद्वीधे स्तनयति प्रजापतिरेव समजाभ्यः प्रादुर्भवति । तस्मात्प्राचीनोपजीतस्तिष्ठत्मनापतेऽनु १५ मा बुध्यस्वेति । अन्वेनं प्रजा अनु प्रजापतिर्बुध्यते य एवं वेद ॥ २४ ॥ यंच वो अक्षेषु सुरायां च यदाहितं । यद्रोऽवश्विना वर्चस्तन मां वर्चसावतम् ॥ ३५ ॥ येन महानन्या जघनमश्विना येन वा सुरा । येनाक्षा अभ्यपिच्यन्त नेमावर्चसापतम् ॥३६॥ योऽनिमो दीदयदपर्वतय विनास ईडते अध्वरेषु ॥ अपां नपान्मधुमतीरयोदायाभिरिन्द्रो वावृधे वीर्यावान ॥ ३७॥ इनमहं शन्तं ग्रामं तनूदूषिमपोहामि । यो भो रोचनस्तमुदचामि ॥ ३८ ॥ पास्य ब्राह्मणाः स्नपनीहरत्ववीरसी इदजन्वापः। अर्थम्णो अग्निं पर्येतु पूषन्प्रतीक्षन्ते श्वशुरो देवरश्च ॥ ३९ ॥ शतं ते हिरण्यं शमु सन्तापार्शमेधिर्भवतु शं युगस्य सन ॥ शत आपः शतपवित्र्या भवंतु शम परया तन्यं स्पृशाव व यगणः समाप्तः॥४०॥ २५ अभूः पारे पृषदाकनिषता निर्जरायवः । तासां जरायुभिरिमाक्षा बपि व्यथामस्यधापरिपंथिनः ॥ १॥ विधुच्येतु कृन्तती पिनाकमिव विनती । विष्वक्युनर्भुवा मनो असमृद्धा अपायका ॥ २ ॥ न बहवः समशनार्मका अभि दाधुषुः । वेणोरद्धा इवामितोऽ मृद्धा अवायवः ॥२॥ प्रेतं पादौ प्रस्फुरतं बहत पृषातो गृहान् । इंद्राण्येतु प्रथमाजीतामुपिता पुरः ॥ ३॥ पातं न इंद्रापूपणादितिः पातु मरुतः । अपां नपासिंधवः सात पातन पातु नो विष्णुरुत १॥ १०. ये स. ६।६९५१-३॥ २ अट्यवधन-जनं। २ ध-अपि । ३न-य । ४ घटयबअनई- है । ५ घटयनअनईर-या; क-पा। ४ भ. के. ९१११११-१३॥ ६. ये, सं, १४॥३५-४० भ, मे, २४१-४1 ८ भ, बे. ६११३५१-३ ·सस्पयनगण। मीति - पाता नो पावापृथिवी अभिष्टये । पातु माया पातु सोमा नो अहसः । पातु नो देवी सुभगा सहावती पास्यमिः शिवा ये मस्य पायवः ॥ २ ॥ पाता नो देवावश्विना शुभस्पती उपासा नकोत न उरुष्यताम् । अपां नपादमिहती गयस्य चिदेव स्पष्टवर्धय सर्वतातये ॥३॥ ५ वटा मे देऽयं वचः पर्जन्यो ब्रह्मणस्पतिः। पुत्रातृभिरदितिर्नु पातु नो दुस्तरंजायमाणं सहाu१ येनं सोमादितिः पया मित्रा वार्यत्यनुहः । तेना नोऽवसा गहि ॥ १. येन सोम साहयासुरान रघयासि नः । तेना नो अधिवोचत ॥२॥ येन देवा असुराणामोजोस्पणीचं । तेना नः शर्म यच्छत ॥ ३॥ यथा दृशं लिबुजा समतं परिषस्व एवा परिष्वजस्वमा यथा मां कामिन्यसो यथा मन्नापगा अस!! १० नमो देववधेभ्यो राजवधेभ्यः । अथो ये विश्यानां वघास्तेभ्यो मृत्यो नमोऽस्तु ते ॥ १॥ नमस्ते अधिवाकाय परावाकाय से नमः । सुमत्यै मृत्यो ते नमो दुर्मत्यै त इदं नमः ॥ २॥ नमस्ते यातुधानेभ्यो नमस्ते भेषजेभ्यः । नमस्ते मृत्यो मूले यो माह्मणेभ्य इदं नमः ॥३॥ अमयं मित्रावरुणाविहास्तु नो अमयं सोमसविता नः कृणोतु । अभयं नोस्तू वैतरिक्ष सप्तमीणों व हविषामयं नो अस्तु । १५ अनमित्रं नो अधरादनमिव न उत्तरात् । इंद्रानमित्रं नः पश्चादनमित्रं पुरस्कृधि ॥३॥ उप मागासहस्राक्षो युक्ताशपयो रथम् । शप्तारमन्विच्छन्मम पृक इवामितो गृह ॥ १॥ परिणो वृडिन शपथ इदमनीरिवा दहन । शतारमत्र नो जहि दिवो वृक्षमिवाशनिः ॥ २ ॥ यो नः पादशपतः शपतो यश्च नः शपात् । वृक्ष इव वियता हत अमुलादनुशुष्यतु , अनमित्रे नो अपरादन मित्रं न उत्तरात् । इदानमित्रं नः पश्चादनमित्र पुरस्कृधि ।। ३॥ २० मनसे चेतसे घिय आकृतय उत चित्तये । मत्य श्रुताय चक्षसे विधेम हविषा वयम् ॥ १ ॥ अपानाय ध्यानाय प्राणाय भूरिधायसे । सरस्वत्या उरुव्यचे विधेम हविषा वयम् ॥ २ ॥ यमो मृत्युरघमारो नित्यो धनुः शर्वोऽस्ता नीलशिखंडः। देवजना: सेनयोस्तस्थिवांसस्ते अस्माकं परि पूजन्तु वीरान्॥१॥ मनसा होमेहविषा घृतेन पर्यायाख उत राज्ञे भवाय । २५ नमत्येभ्यो नम एभ्यः कृणोम्यन्यात्रास्मदपविषा नयंतु ॥ २॥ ब्राय नो अपविषाभ्यो बघाद्विश्वे देवा मरुतो विश्ववेदसः। अप्रीषोमा वरुणः पूतदक्षा वातापर्जन्ययोः सुमतौ स्याम ॥ ३॥ बृहस्पतिम० त्यमृयु० त्रातारमिह इंद्रः सुत्रामा । अभयं नः कृणोत्विति विशेषः । स सुत्रामा- स्वा. तस्य वर्ग । विपरीते १ आमदैरिद्र हरि० । धर्म में यावापृथिवी वर्माहवर्म सूर्यः । वर्म ३० मे विश्वे देवाः कृमा मा प्रायत्प्रीचिका ॥ (१९।२।२०१४) द्रामं धर्म बहुलं यदुमं विश्वेदेवा नातिविष्यति । तन्मे तन्वं त्रायतो सर्वतो बृहदायुष्मान जरदष्टिर्यघासत् ॥ ( ९।५।३।१९) गिरयस्ते पर्वता हिमवंतोरण्यं ते पृथिवि स्योनमस्तु । भुवं कृष्णा रोहिणी विश्वरूपी ध्रुशे भूमि पृथिवीमिन्द्रगुप्ता ।। १षयदवन-प्रेो। ईअनघटय-चोताना, ब-वो ज्ञ-स्यो । । ध-सत्पार । .१अ.सं. २ 11-३३ 11 अ. सं. ११३१-३५- ६--mp-itis -11-२.५-६१.९३१-1, " ·मेयूसः अभयगण। यते मध्यं पृथिवि यत्र नभ्यं यास्त अस्तन्यः संबभूवुः । तासु घेद्यमिनः १ यतः पवस्व माता भूमिः पुत्रो अहं पृषियाः ॥ (१२६१०११-१२) यास्ते प्राची: प्रदिशो या उदीचीर्यास्ते भूमे अधरायाश्च पश्चात् । स्योना जास्ता मह्यं चरते भवंतु मा निपतं भुवने शिश्रियाणः ॥ १॥ मा नः पश्चान्मा पुरस्तन्नुिदिठा मोरादधरादुत । ५ स्वस्ति भूमे नो भव मा विदन्परिपंथिनो वरीयो यावया वधं ॥ ३२ ॥ स्वस्त्ययनमः ।। स्वातिदा विशापतित्रहा १ ॥ (१।४।२१), ब्राह्मणेन पयुक्तासि कण्वन नार्षदेन । सेसि विपीमती न तत्र भयमस्ति पत्र प्राप्तोस्योषधेस ने ता अवीरेण. १ अभय मित्रा वरुणा १ अभयं यावापृथिवी इहास्नु नोषात्रिणोन १० ददतं नः प्रतीचः । मा ज्ञातार मा प्रतिष्ठा विदंतमिथो विनाना उपयंतु मृत्यु ॥१॥ हतं तई समकमालुमश्विना छिन्त शिरो अपि पृष्धीः श्रिणीतं । यबाने ददानपिनह्यत मुखमयाभयं कृणुतं धान्याय ॥ १॥ पूर्वमा आस इंद्र सुत्रामा तं यथामनु गामीम एपायेन पूर्व न्ययय तं ब्रवीमि । तत्था एतापुरुषमाप्रत्याभयं परस्तादमयं ते अर्वाक । १ स्वस्तिदा विशीपतिः ॥१॥ १५ नमस्ते घोषिणी-यो नमस्ते के शिनीभ्यो नमो नमस्कृताभ्यो नमः संभंजतीभ्यः ॥ (११२।३१) आले राष्ट्रमिह रोहितोऽहावी यास्तवमृधो अभयं ते अभूत् । तस्मै ते यावापृथिवी रेवतीभिः कामं दुहाताभिह शक्करीभिः ॥ १॥ (१३१५) इदमुच्छ्रेयोऽवसानमागों शिवे मे यावापृथिवी अभूनां । २० असपनाः प्रदिशो मे मवंतु न वै त्वा विष्मो अभयं नो अस्तु । ( १९।२।१४१) थत इन्द्र भयामहे अतिभिः ॥ अभययगणः । मा नो विदन्विव्याधिनो मो अभिव्याधिको विदन् । आरात शरच्या अस्महिपूचीरि पातय ॥१॥ विध्वंची अस्मच्छरका पततु थे अस्ता ये चास्याः देवीमनुष्येषको ममामिनावि विध्यत ॥२॥ यो न स्वो यो अरणः सजात उत नियो यो अस्मां अभिदासति । रुद्रः शरव्ययैतान ममामित्रान्धि विध्यतुः ॥ ३॥ यसपनो योऽसपनो यश्च द्विपं छपीतिनः ॥ देवास्तं सर्वे धूर्वतु० ॥४॥ अदारमजयतु० १ । योअब सेन्योवधोपायनामुदीरते। युषतं मित्रा वरुणावरमयावयं परि ॥रा वश्व यदमुतश्च यध वरुण यावय । वि महच्छर्म यछ वरीयो यावया वधं ॥३॥ शास इत्या मह्यं मित्रसादो अस्तृतः । न यस्य ४ । स्वस्तिदाविशीपतिः १ पिन ०१ अर्धे ६० गया तमो यो अस्मा अमिदासति । पाइव्यत्ययः । विरक्षो वि० अपेंद्र वि० वि महच्छमः। २ संशित म इदं नहा संशितं वीर्य बलं । संशितं क्षत्रमजरमस्ताजिष्णुर्येषामरिम पुरोहितः रामहमेषी राष्ट्र स्यामि समोनो वीर्य । बलं । पश्चामि शत्रूगां बाहुननेन हविषाहं ॥२॥ निचैपयं- तामधरे भवंतु ये ना सूरि मधानं पृतन्यात् । क्षिमि ब्रह्मणामित्रानुन्नयामि स्वानहम् ॥ ३॥ १यटरकपन-स्योना ता; ध-योनास्तर । २ अ. चे १४१९, १४१९.३-१४२१ ४-६४।३२ ५-६।५।५०११ नकघर-हंततंद; यटअ-इततंदई-हततादं । ६ टयबभघनईर-पूर्वे । ७ घडयबअनर-मानो १८ घटएअनन् यातयः । ९-विध वो.। १.-च्छियाति न ।११-गा। १२ रनटयवकय भयमगेमया, अ-अथाध-अधमंगमया । १३ अ.वे. ॥१९१-८.१४ घ-मघवान, १५ घअनर-मथवाज, १६ अनघर-भुणासि; धक-क्षणामि । + ·२४ अपराजितगणः। नीति . . तीक्ष्णीयांसः परशोरोस्तीक्ष्णतरा उत । इंद्रस्य वनात्तीक्ष्णीयांसो येषामस्मि पुरोहितः ॥ ४॥ एषामहमायुधा सं स्याम्येषां राष्ट्र सुवीरं वर्धयामि । एषां क्षत्रमजरमस्तु जिरण्ये पां चित्तं विश्वेऽवन्तु देवाः ॥ ५॥ उदर्पता मघवन्वाजिनान्युवीराणां जयतामेतु घोपः । पृथग्घोषा उहालयः केतुभंत उदीरतं ॥ ६ ॥ ५ देवा इन्द्रज्येष्ठा मरुती यंतु सेनया ॥६॥ प्रेता जयता नर उपा व संतु बाहवः । तीक्ष्णेषवोऽवलधन्वनों हतोपायुधा अबलानुग्रवाहवः॥७॥ अवसृष्टा परा पन शरव्ये ब्रह्मसंशिते । जयामित्रान्य पद्यस्व जह्येषां वरं वर मामीपा मोचि कश्चन८ त्वया मन्यो सरथमारुनंतो हर्षमासोः । संशिता मरुची । इति विशेषः । सूक्तं । यस्ते मन्यो विदधदन सायक सह ओजः पुष्पति विश्वमानुष । १० साह्याम दासमार्य त्वया युजा वयं सहस्कृतेन सहसा सहस्वता ॥ १ ॥ एता देवसेनाः सूर्यकेतव. सचेतसः । अभित्रानो जयतु स्वाहा । (५४।२१।१२) अव मन्युरवायताव बाहू मनोयुजा । पराशर त्वतेपा पराञ्चं शुष्म मर्दयाधा नो रयि मा कृधि ॥१॥ निहस्तेभ्यो नेहस्तं यं देवाः शरुमस्यथ युवश्वामि शनूणा वाहूननेन हविषाहं ॥२॥ इंद्रश्चकार प्रथम नैहस्तमसुरेभ्यः । जयंतु सत्वानो मम स्थिरेजेंद्रेण मेदिना ॥ ३॥ १५ निहस्तः शत्रुरभिदासस्नस्तु ये सेनाभिर्युधमायन्यस्मान । समर्पयेंद्र महता वधेन द्रावेशामघहारो विविधः ॥१॥ आतन्वाना आयच्छतोऽस्यतो ये च धावथ निहस्ताः शत्रवः स्थनेंद्रो बोधपराशरत् ॥ २॥ निहस्ताः सन्तु शबवोरेस्तेषां ग्लापयामसि । अथैषामिंद्र वेदांसि शतशो वि मनामहै ॥ ३ ॥ परि वर्मानि सर्वत इंद्रः पूषा च समतुः । मात्वद्यामूः सेना अमित्राणां परस्तरा ॥१॥ २० मूढा अमित्राश्चरताशीर्षाण इवाहयः । तेषां वो अमिमूदानामिद्रो हेतु वरवरं ॥२॥ ऐप नह्य पूषाजिनं हरिणस्याभियं कृधि ॥ पराडमित्र एषत्वर्वाची गोरुपेपतु ॥ ३॥ अभिमूर्यज्ञो अभिभूमिरभिभूः सोमो । अभिभूरिद्रयम्य ! हं विश्वाः पूतना यथा सान्येवा विधेमामिहोना इद हविः॥१॥ स्वधास्तु मित्रावरुणा विपश्चिता प्रजापत क्षत्रं मधुपनेह पिन्वतं ॥ १५ बायो दूर नियंति पराचैः कृत घिदेनः प्रमुमुध्यारमत् ॥ २५ इर्मवीरमनु हत्यमुपमिदं सखायोअनुसंरमायाममितं गोजित वज्रबाहुजयंतमज्मप्रमृणंतमोजसार इन्द्रो जयाति म पराजयाता अधिरानो राजसु राजयाते। चर्वत्य यो वंयचोपसयो ममस्यो भवेह ॥ १ ॥ स्वमिंदाधिराज अवस्यस्व भूरमिभूतिर्जनानीस्वदेशीविश इमावि राजा युध्मत क्षत्रमजरे ते आतु ॥१ १. प्राध्या विशस्वमिद्रासि राजोतोदाच्या दिशौ बहछ हौसि । या यतिधीत्योस्तजितं ते दक्षिणतो घृषभ एपि हच्यः ॥३॥ १५टयदुईअन् । २ अनटयवा-मनीषा। २. थे. ४॥३१॥५४ अ. घे. ३१ । ५क-सचेतस्या । ६ अ . ६१५, ७ अ.. ६६६, ८ धकयअनटयन समाये । ९म. थे, १९५१.१.. (1९५, ११ कपभनय ध्यस्मत् । १२.३. ६.९०, ·नीति अपराजितगणः। अमि चंद्र वरिभतः पुरा त्वहरणाद्ववे। व्हयाम्युमे चेतारं पुरुषाणामनेकजम् ॥१॥ यो अद्य सेन्यो धो जिघांसन उदीरते। इंद्रस्य तन बाहू समतं परि एमः ॥ २ ॥ परि दध्म इंद्रस्य वाहू समंतं त्रातुस्नायतां नः । देव सवितः सोमराज सुमनसे मा कृष्णा स्वस्तये ॥ ३ ॥ 'अपराजितगण:- या सपनो योऽसपनो यश्च द्विपञ् छपाति नः । देवास्तं सर्वे धूर्वतु ब्रह्म ॥ (१२१९४१) ५ शर्मवर्मतदाहरास्पै नायी उपास्तरे । सिनीवालि प्रजायतां भगस्य सुमतावसत् ॥ १४।२।२१ ॥ उद्ध उर्मिः शम्या हन्त्वापो योक्त्राणि मुंचत्त | मादुष्कृतौ व्येनसाबध्न्यावशुनमारताम् ।। १६ ॥ अघोरचक्षुरपतिमी स्योना शम्मा मुशेवा सुयमा गृहेभ्यः ।। वारसूर्देकामा स त्वयैधिपीमहि सुमनस्यमाना ॥ १७ ॥ इतश्च यदमुतश्च पहधं वरुण यावय ॥ वि महउर्म यच्छ परीयो यावया पधं ॥ (१।१९३) अपेंद्रद्विष. ज्यासतो व विमहछर्म ॥ (२४) न्यूयं नः प्रवत्तो नपान्मरुतः सूर्यत्वमः । शर्मयच्छाथ समथः । इममम आयुषे वर्चसे नय प्रियं रेनो वरुणमित्र । माते॥ (R८५) । तिम्रो देवीमहि नः शर्म यच्छत प्रजायै न स्तन्ये ई यच पुष्टं । माहास्महि प्रजया ॥५॥३१७) उरुव्यचा नो महिषः शर्म यच्छ । स्वस्मिः ॥८॥ इंद्रस्य शम्मासि । तं त्वा प्रपये ते त्या प्रविशामि सर्वगुः सर्वपूरुषः सर्धात्मा सर्वतनूः सह यन्मे स्वितेन ॥ (५६।१४) अश्मवर्म मेऽसि यो मा प्राच्या दिशोऽधायुरभिदासात् । एतत्समछात् । यो मा दक्षिणामाः ॥ यो मा भतीध्या: । यो मोदींच्या० । यो मा धुवाया' । यो मोचीयाः ॥ वृहतामन उपव्हये मातरिम्बना प्राणापानौ।सूर्याञ्चक्षुरंतरिक्षारोत्रं पृथिव्याः शरीरम् ॥(५।१०।१-८) २० येन देवा असुराणामोजास्यवृणीध्वं । तेना नः शर्म यच्छथ ।। ( ६१३) यथा वृक्षं लिबुजा समतं परिषस्वजे । एवा परिष्वजस्व मां । यया मां कामिन्यसो यया मनापगा अस ।। (६१७१-३) यमे यावापृथिवी सद्यः पर्येति सूर्यः । एता पर्येमि ते मनो यथा मौ कामः । यथा सुपर्णः प्रपतन पक्षौ निहंति भूभ्यो । एवा नि हनिम ते मनो यथा मां काम । वांछ में तन्व पादौ वाञ्छाइयो घांसक्थ्यौ । अक्षौ वृषण्यस्याः केशा मा ते कामेन श्यतु ।। मम त्वादोपणिअिघ कृणोमि हदयश्रिषं ॥ (३।१०९१-२) यथावतः परागसौ मामुल्याई कदाचन । अनन्यस्त्वं प्रथमं धेनुभ्याबमधतिः । अधेन पवसे शर्म यच्छ चतुष्पदे । शर्म यत्वोपधिः सह देवीरुपती । कात्ययस्य ते गोष्ठमयमा उत पुरुषार । निस्वरूपां सुभगामास्याददामि जोषलां ॥ सा नो रुद्रस्पास्ता हेति दूर नयतु गोभ्यः । तमूठे वाजि तन्वमभ्यधावतु शर्म सुम्यं ॥ अपडतो महोयरुणाय यदेवोदिवीय ज्योतिस्वामिमीयात् ॥ घाजस्य तु प्रसवे मातरं महीमदिति नाम वचसा करामहे ।। २५ १. २. ९९१ ध-पमा पकयअनरटन-स्श्वग । १ घन्हा ४ अ.चे, दारा। ३ ·२६ • शर्मवर्मगणः। [नीति याय उपस्था उर्वी तरिक्ष । सा नः शर्म त्रिवरूयं नियच्छात् । वेशनां पनीरुशती ०१ यच्छंतु समाप्तौ । अधिबूहि मां रमया सृजे तवैव सन्सर्वहायाइहास्तु ।। भाशणे मुड तं शर्म यच्छ मयसिम्यरितं धत्तमायुः । ५ रक्षोहणं वाजि०१। स्वाक्ति मे द्यावापृथिवी स्वाक्ति मित्रो अकरया स्वाक्ति मे ब्रह्मणस्पतिः स्वाक्ति सविताकरत् ॥७३॥ वर्म मे द्यावापृथिवी स्वस्ययनोक्ता १ । ऐंद्राम वर्म: १ इयमपि तत्र ॥ वर्म मह्यमय मणिः फालाज्जातः करिष्यति । पूमिथेन मागमइसेन सह वर्चमा । "मित्रः पृथिव्योदकामत्तां पुरः प्रणयामिकतामाविशतता प्रविशत सा पः शर्म च वर्म यच्छतु । १. वायुरंतरिक्षणोद० । सूर्योदिवो चंद्रमानक्षत्रैरु० । सोम अपधीरुः । यज्ञोदक्षिणाभिरु० । समुद्रो नदीभिरुः । ब्रह्म ब्रह्मचारिभिरु० । इन्द्रोवीर्येणो देवा अमृतेगो । प्रजापतिः प्रजापतिभिरु०॥ अप न्यधुः पौरुषेयं वघं यमिद्रामी धाता सविता बृहस्पतिः । सोमो राजा वरुणो अश्विना यमः पूषास्मान्परिपातु मृत्योः ॥ १ ॥ यानि चकार भुवनस्य यस्पतिः प्रजापतिर्मातरिश्वा प्रजाम्पः । १५ प्रदिशो यानि वसते दिशश्च तानि मे वर्माणि बहुलानि संतु ॥ २ ॥ यत्ते तनूष्वनखंत देवा धुराजयो देहिनः । इंदो यचके वर्म तदस्मानातु सर्वतः ॥ ३ ॥ वर्म मे यावापृथिवी स्वस्ययनोक्ता। असपनं पुरस्तात्पश्चानो अभयं कृतं । सविता दक्षिण उत्तरामाशचीपतिः ॥ १॥ दियो मादित्या रक्षतु भूम्या रक्षत्वमयः। इंद्रामो रक्षता मा पुरस्तादश्विनावभितः शर्म यच्छता २० तिरश्वीनन्या रक्षतु जातवेदा भूतकृतो मे सर्वतः संतु वर्म ॥२॥ इति शर्मवर्मगणः । अथ पूर्वोक्ता अशीत्युत्तरशतं श्लोक सुरास्त्वामभिर्षिचतु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । वासुदेवो जगन्नाथस्तथा संकर्षणो विभुः॥१॥ प्रयुनश्चानिरुद्धश्च भवंतु विजयाय ते । आखडलोऽनिर्भगवान यमो वै नितिस्तथा ॥२॥ वरुणः पवनश्चैव धनाध्यक्षस्तया शिवः ब्रह्मणा सहितः शेषो दिक्पालाः पातु ते सदा ॥ ३॥ २५ रुद्रो धर्मों मनुक्षी रुचिः श्रद्धा तु पार्थिव । मुगुरत्रिर्वसिष्ठश्च सनकश्च सनंदन. ॥४॥ समाकुमारध तथा मगवानपि चांगिराः । पुलहश्च पुलस्त्यच मरीचिः कश्यपः प्रभु ॥ ५ ॥ एते स्वामभिषिचेतु प्रजाध्यक्षा. समागताः । प्रभाकरा बर्हिपदो अग्निप्वात्तास्तथैव च ॥६॥ क्रव्यावाश्योपहूताच आज्यपाश्च मुकालिनः । एते स्वामभिषिचंतु पितरश्वामिभिः सह ॥७॥ लामीवी शची स्यातिरनसूया तथा स्मृतिः । संभूतिः सन्नतिश्चैव क्षमा प्रीतिस्तथैव च ॥८॥ - । घअनईरयट-कलाबात ! २ १९१९११-१11 ३ अ.वे. १९१९.1 ४ -पाता। -५.151119-11-आयुनः ।

·मयूरः] महादय:। । स्वाहा स्वधा र ते राजन्नभिषिचंतु माता कीतिमी तिमधा पुटिलक्ष्मीस्तथा क्रिया ॥ ९ ॥ बुद्धिर्लज्जा वपुः शांतिस्तुष्टिः सिद्धिश्च पार्थिव पतास्त्वामभिषिचतु धर्मपल्या समागताः ॥१०॥ अरुंधती वसुर्यामी लंबाभानुमरुन्धती । संकल्पा च मुहूता च साध्या विश्वा तथैव च ।। १५ ।। धर्मपरन्यो दशान्यास्वामभिषिचंतु पार्थिव । आदितिदितिईनु. काला सुदृष्टानायुपामुनिः ॥ १२॥ कद्रूः क्रोधवशा प्राची विनता सुरभिस्तथा । एताप्त्वाममिञ्चितु कश्यपस्य प्रिया:सिपः ॥ १३॥ ५ पानी ते बहुपुत्रस्य सुपुत्रा या च भामिनी 1 समायास्वभिषेकाय विजयाय च पार्थिव ॥१४॥ कृशाश्वपत्नी च तथा सुप्रभा तु जया तथा । भुदर्शना तयोः पुनो विजयं विदधातु ते ॥ १५॥ मनोरमा भानुमती विशाला या च बाहुदा । अरिष्टनेमिपत्न्यस्त्वामभिषिचंतु पार्थिव ॥ १६ ॥ कृतिका रोहिणी देवी विशाता च तथा नृप । अनुराधा तथा ज्येष्ठा मूलं च वसुधाधिप ॥१७॥ आपादम च तथा पूर्वा तथा या चोचराहया। अभिजिच तथा श्रुत्या धनिया च तथैव च ॥१८॥ १. तथा शतभिषक् चैव पूर्वाभाद्रपदा तथा । उत्तरा रेवती राजन्न अश्विनी भरणी तया ॥ १९ ॥ एतास्त्वामभिषिचंतु सोमपन्यः समागताः। मृगी च मृगचर्मा च श्वेतमचरा हरिः ॥ २० ॥ भूता च कपिता दंष्ट्रा सुरमा सुनमा तथा । एता पुलस्त्यपन्यस्त्वामभिषिचंतु पार्थिव ४२१॥ इयेनी मासी तथा क्रींची धृतराष्ट्री तथा शुकी । पान्यस्त्वामभिषिचंतु अरुणस्यार्कसारः ॥२२॥ आयतिनियतिश्चैव रात्रिनिद्रा च पार्थिव । एतास्त्वामीभायचंतु लोकसंस्थानहेतवः ॥ २३ ॥ १५ उमा सेना शची चैव धूमोर्णा निमंतिस्तथा । गौरी शिवा च बुद्धिश्च वलया धेष नंदना॥२४॥ आनृपया य तथा ज्योत्स्ना या च देवी वनस्पतिः एतास्त्वामभिषिचंतु कालस्यावयया शुमाः॥२५॥ आदित्यश्चंद्रमा मोमो बुधजीवसिताईजाः । महास्वामभिषिचेतु राहु केतुश्च तर्पिताः । स्वायंभुवो मनोः पुत्रो मनुः स्वायोपिस्तया । औचमस्ताममश्वेत रेषतचापता देवस्वतोष सावर्णों दक्षबासुतावुभौ । धर्मपुत्रो रुद्रपुत्रो रोच्यो मोत्यश्च यो मनुः ॥ एलामभिषिचंतु मनवश्व चतुर्दश ।। विश्वभुग्विश्वपश्चिन्न मुशोतः ससुखी विभुः । मनोजवायोजस्वी पलिकतमतिको । पुषश्च कतिधामा च दिवि शुचिरेव च । एते स्वामभिषिचंतु देवपालाचतुर्दश। रेवंतश्च कुसारश्च तया वर्चाः कुमारकः । वीरभद्रश्च नंदी च विश्वकर्मा पुरोजषः ।। एते स्वाममिचिंतु सुरमुख्या: समागताः । आत्मा पासुमतो दक्षः पटुः माणस्तथैव च ॥ हाविध्यन गविष्ठश्च मातः सत्यश्च पार्थिव । अभिषिचं राजस्वी देवा त्यंगिरसो दश ॥ ऋतुर्दक्षा यसुः सत्यः कालकामौ मुनिस्तथा । धृतिमान्मनुजश्व रोचमानातपैव च । एते त्वामभिषिचंतु विश्वेदेवास्तथा दश ॥ मजेकपादहिqन्ध्यः पुष्प केतुस्तथा बुधः । भरतश्च तथा मृत्युः कापालिरप विकिणित एकादशैते रुद्रास्वामभिषिचे पावि ॥ भुवनो मापनश्चैव सुजन्यः सुजनस्तया । क्रतुः सुवर्णवर्णश्च व्यजश्न ध्यसुतस्तथा । प्रसवश्वात्ययश्चैव दाम मनुमाधिप । एते तामभिषिचंतु भूगयो नाम देवताः ॥ मनोप्राच प्राणच नरोपानश्च वीर्यवान । चितिहयो नयश्चैव हंसो नारायणस्तथा। विशुवादि विविधत्तपान्पश्च जाद्धितः । एते त्वाममिपितु साध्या द्वादश पापित। घाना मित्रोऽयमा पूरा शोऽतो वरुणो भगः । त्वष्टा विवस्वान्सविता विष्णुद्वदिशमः स्मृतः । ३५ १ पक्ष-स मागिरदन । २ घअनरपदप बरा । यस मुगा । क्षज्ञ एतेवा।

·वर्षपर्वता दाव: [नौति 1 । मांधाता मुचकुंदश्च तथा राजा पुरूरवाः । श्वाकुश्च याश्चैव पुरुभूरिश्रवास्तथा ॥ अंबरीषश्च नामागो वृहदश्वो महाहनुः । प्रद्युमश्चाथ सुटुम्नो भूरिद्युमश्च संजयः ।। एते चान्ये च रामानस्तव राजन दिवंगताः । समायर्यास्वभिषेकाय विजपाय तथा प्रिये ॥ पर्जन्याद्यास्तथा भूप मेघाः सर्वे समागताः । गुमाश्चौषधयो र बीजानि विविधानि च ॥ ५ सर्वे त्वामभिषिचंतु राजराज्ये सुसत्वराः ॥ पुरुषश्चाप्रमेयात्मा महाभूतानि यानि च । पृथिवीवायुराकाशमापोज्योतिस्तथैव च । मनो बुद्धिस्तथैवात्मा अव्यक्तश्च महीपते । एते त्वामभिषिचंतु समेता वसुधाधिप ।। रुक्ममोमः शिलामोमः पातालो नीलमृत्तिकः । पीतरक्तासिताश्चैव श्वेतभौमास्तथैव च ॥ एते त्वाममिचिंतु विजयाय महीपते । १. मूर्लोकोऽय भुवलोकः स्वर्लोकोऽय महर्जनः । तपः सत्यं च राजेंद्र विजयाय भवंतु ते ॥ जंबू शाकाकुश क्रौंचः शाल्मलीद्वय एव च । प्लक्षश्च पुष्करश्चैव स्वस्वाम्यं प्रविशंतु ते ॥ उत्तराः कुरवः पुण्या रम्या है रण्वतास्तथा । भद्राश्वः केतुमालश्च वर्षश्चैव इलावतः ।। हरिवः किंपुरुषो वर्षो भारतसंज्ञः । एते स्वामभिषिचंतु समेत्य वसुधाधिप । इलदीपः कसेरुश्च ताम्रवर्णो गमस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गंधर्वो वरुणस्तथा ॥ १५ अयं च नवमस्तेषां स्वस्वाम्य प्रदिशंतु ते । हिमवान हेमकूटश्च निषधो नील एव तु । श्वेतश्रृंगोगवान्मेरुमाल्यवधमादना । महेंद्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवास्तथा 1 वियश्च पारियात्रश्च सर्व एव महीधरा॥ समागम्याभिषिचंतु त्वामय पसुधाधिप । ऋग्वदोऽय यजुर्वेदः सामवेदस्तथैव च । अथर्ववेदो घेदास्त्वां अमिचिंतु पार्थिव । २० इतिहासो धनुर्वेदो गांधर्वश्वायसंशितः । सप्तापवेदाश्च तथा विजयाय भवंतु ते ॥ शिक्षा कल्पो ब्याकरणं निरुक्त ज्योतिषां गतिः । छंदो विवितिष्ठानि विजयाय मवेतु ते ॥ अंगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः । धर्मशास्त्रं पुराणं च विया त्येताश्चतुर्दश । सांख्ययोगः पांचरानो वेदः पाशुपतं तथा । कृतांतपंचकं चैव शास्त्राणि विविधानि च ॥ गायत्री पापशमनी गंगा देवी महा शिवा । गोधारी च तथा नारी विजयं प्रदिशंत ते । २५ देवदानवगंधर्वा यक्षराक्षसपनगाः । अपयो मनदो गावो देवमातर एव च ॥ देवपल्यो द्रुमा नागा दैत्याचाप्सरसा गणाः । अत्राणि सर्वशस्त्राणि राजानो चाहनानि च ॥ औषधानि च रत्नानि कालण्यावयवाश्च ये । स्थानानि च समस्तानि पुण्यान्यायतनानि च । जीमूतानि च सर्वाणि नविकाराच सर्वशः । उक्तानि चाप्यनुक्तानि विजयाय भवंतु ते। लवणक्षारतोयाश्च घृतमंदोदकास्तथा । दधिमंडोदकाचैव सुरोदश्च नराधिप । ३० तवक्षुरसोदक्ष तथा स्वादकश्च यः । गर्भोदश्च तोयस्त्वामाभिषिचंतु पार्थिव । चत्वारः सागराश्चैव स्वेन तोयेन पार्थिव 1 समागम्याभिषेके तु विजयं प्रदिशंतु ते ॥ पुष्करप प्रयागश्च प्रभासो नैमिष तथा । तया ब्रझसः पुण्यं गयाशी च पापिय ॥ कालोदको नदि कुंटस्तथैवोत्तरमानसः । स्वर्गमार्गप्रश्श्व तथा पंचनदश्च यः॥ १क्ष पाठः । ९भनयबय-पति । ३श-विदिति । १२-कशमिनी । ५घ-मुग्रो ·मयूखः] पुण्याश्रमाः। भगतीर्थ प्रभासश्च तथैवामरकंटकः । आश्रमः कालिकायाश्च तृणविंदोस्तथानमः ।। गोतार्थ चाग्नितीर्थ च विमला स्वर्ग एव च । जंवूमार्गश्च विमलः पुण्यातंडलिकाश्रमः॥ कपिलश्च तथा तीर्थो तीर्थो वात्तिकसंहिकार महासरस्तथागस्त्यकुमारीतीर्यमेव च ॥ अंगद्वारकशावर्तो बिल्वको नीलपर्वतः । वाराहः पर्वतश्चैव तीर्थ कनखलं तथा । सुगंधा च घरा कुंमास्तथा शाकंभरीति या । भृगुतुंग: सकुन्जानः कपिलस्य तथाश्रमः । चमसोद्भेदनः पुण्यस्तथा विनशन शुभः अनतुंगश्च मोचश्च अश्वगंधश्च पार्थिव । कालंजरः सकेदारो रुद्रकोणिस्तथैव च । महालयश्च राजेंद्र बदर्याश्रम एव च ॥ नंदा च सोमतीय च सूर्यतीर्थ शतकतोः । आश्विनोबरुणस्याथ बायोर्वश्रवणस्य च ॥ ब्रह्मणश्चैव शर्वस्य यमस्य च्यवनस्य च । विरूपाक्षस्य धर्मस्य तथा चाप्सरसा नृप ॥ अाघीणां च वसूनां च साध्यानां मरुतां तथा । आदित्यानां च रुद्राणां तथा चोगिरसां नृप । विश्वेदेव गूणां च तथान्येषां च मानद । लक्षमतवणश्चैव सुपुत्रा च नराधिष ॥ शालग्रामसरश्चैव वाराहो मानसस्तथा । कामाश्रमतिकूटश्च चित्रकूटस्तथैव च ॥ सपूर्वः तुसारश्च तथाविष्णुपदं सः । कापिलं च तथा तीर्थ वासुस्तीर्थमेव तु । सिंधुत्तमस्तपोद्वारोऽप्यप सूर्यारकुंमकः । पुंडरीकश्च राजेन्द्र गंगासागरसंगमः । सिंधुसागरयोश्चैव संगमः सुमनोहरः । तथा कुंभामसुंदश्च मानसं च तया सरः ॥ तथा निंदुसः पुण्यं सरस्वच्छोदक तथा । धर्मारण्यं फल्गुतीर्थमविभुक्तं तथैव च । लोहित्यश्च तथा पुण्यो बदरी पावनः शिवः । ती सप्तऋषीणां च वन्हितीर्थ तु पाणिव ।। पुण्यवस्रापयो मेपचागलेशस्तु पार्थिव । पुष्पन्यासस्तथा चैव तीर्थो हंसपदस्तथा । अश्वतीयश्च कर्णाश्वो मगिमथस्तथैव च । देविका इंद्रमार्गश्च स्वर्णविन्दुस्तयेव च ॥ आहत्यकस्तथा तीर्थस्तीर्थश्चैरावतातया । ऐरावतीसमुद्भदे तीर्थ मोगयशापरं । करवीराहय चैव नागमो वणिकस्तथा । पापमोचनिकश्चैव कणमोचनिकस्तथा । उजनस्तपा पुण्यः संपूज्य: सरसां वरः । देवमासरः पुण्यं सपिधि तु पारि ।। एते चान्ये च बहवः पुण्यसंकीर्तनाः शुमाः। तोयेस्स्वामभिषिचंतु सर्वपातकनाशनः ॥ गंगा महानदी पुण्या हदिनी हादिनी तथा। पावनी च तथा सीता चक्षुः सिंधुश्च नर्मदा ॥ सुप्रमा कांचनाशी च विशाला मानसी हदा । सरस्वत्योयनादी व सुवेघा विमलोदछ । २५ शिप्रा शोणम तय सत्याडिकी तथा अछादा र विनय चंद्रभागाती विताता देविकारमा केशा देवहूदा शिया । तया चेक्षुमती पुण्या कौशिकी यमुना तया । गोमती धूतपापा च बाहुदा तु सरस्वती । निविल्या च तृतीया च लोहितच महानदः । देवस्मृतिमाता पुर्घरदा तथा । पर्णाशा बंदना चव सदानीरा कुमुदती । पीता वर्मण्वती घूमा विदर्मा वेणुमत्यपि । अवती च तया कुंती सुरसा च पाशिनी । मंदाहिनी दशार्गाच सिंधुरेखा कुमुद्दती । तपती पिप्पली इयेनी करतोया पिशापिकी । चित्रोपला चित्रपर्णा मंजुला वाकुलामती शुक्तिमती मिनीपाली मंहूणी तृपिका कपूः तापी पयोष्णी निर्विघ्यासिता च निपघावनीषणा येतरिणी मीमा मंद एम तथा कुरः। २० ३० . - १४।२ टरफपसमय-पय अनरव मांगना । स"-पौर ·सप्तांग राज्यम् । [नीति तोया चैव महागौरी दुर्गतिमिगिला तथा । गोदावरी भीमरथी कृष्णवर्णा भयंकरा ॥ तुंगभद्रा सुप्रकारा पात्या कावेरिव च । कृतमाला ताम्रवर्णी पुष्पमद्रोत्पलावती । नृसमा अधिकुल्याच हाका त्रिदिवालया। लांगुलिनी वंशधरी जंबूश्च सुकलावती । अषिका वरवेगाच मंदगा मंदवाहिनी क्षमादेवी दयायोमा पयोष्णी कालवाहिनी "५ कंपना च विशाला च करतोया सुवाहिनी । ताम्रारुणा वेत्रवती सुभद्रा चाश्ववायपि ॥ अद्रिका च इमा चैव सुप्रकारा हिरण्मयो । आपगालोपलाभासी संध्या तु बडवानदी। महेंद्रवाणी शाला च मालिका वलयावती । नीलोतकरा चैत्र बाहुदा वनवासिनी नंदा चापानंदा च सुनंदा वसुवासिनी । एताश्चान्याश्च राजेंद्र नद्यस्त्वां विविधोदकाः। सर्वपापप्रशमनाः सर्वलोकाय मातरः । सतोषपूर्णः कलशेरभिषिचंतु पार्थिव । १० एतैर्ययोक्नै परामराज्ये दत्ताभिषेकः पृथिवी समयां । ससागरी मुंश्व चिरं च जीव । धर्मे च ते बुद्धिरतीव वास्तु । इति श्रीमशंकरात्मजमहनीलकंठकृते राजनीतिमयूले राज्याभिषेकप्रयोगः। एवं कृताभिषेको राज्यं कुर्याद । तच सप्तांगं ॥ तानि च 'स्वाम्यमात्यसुहकोशराष्ट्रदुर्ग- बलानि चेति ॥ कामंदकोऽपि । (१।१६) १५ 'स्वाम्यमात्यश्च राष्ट्रं च दुर्ग कोशो बलं सुद्धत् । एतावदुच्यते राज्य सत्वबुद्धिम्यपश्रियं ॥" नीतिशास्त्रस्य धार्थत्वान कमेऽभिनिवेशः कार्यः। तत्र स्वामी राजा । तन देवानामंशाः संतीस्याह मनुः (७४) दानिलयमाणों अमेश्च वरुणस्य चा इंद्रविवेशयोश्चैव मात्रा नित्य शाश्वतीः । " यस्मादेषां सुरेंदार्णा मात्राम्यो निर्गतो नुपः । तस्मादमिमक्त्येष सर्वभूतानि तेजसा ।। 'सोऽनिर्भवति वायुध सोई: सोऽमः स धर्भराट। स महेंद्रः स ईशः स कुवरश्च प्रभावन" ॥ इति । कामदकोऽपि (१९-११९१३-१५) राजाऽस्य जगतो हेत्वृद्धदाभिसंमतः । नयनानन्दजननः शशांक हव तोयधेः ।। "यदि न स्यानरपतिः सम्यक् नेता ततः प्रमा। अकर्णधाराजलधौ विप्लवतेह नौरिया "चामिक पालनपरं सम्यपरपुरंजय । राजानमभिमन्यन्ते प्रजापतिमिव प्रजाः । २५ "न्यायप्रवृत्तो नृपतिरात्मानमय च प्रनाः । विवर्गणोपसंधत्ते निहति धुषमन्यया ॥ "धर्माद पवनो राजा विधाय बुमुजे मुवं । अधचिव नहुषः प्रतिपेदे रसातलं ॥ 'तस्मादर्भ पुरस्कृत्य यतेतार्याय पार्षिकः । धर्मेण पद्धते राष्ट्र तस्य स्वाद फलं श्रियः ॥" राजगुणातच च नीतिसार (कामंदकीये १-१८-२०) "न्यायेनार्जनमर्थस्य रक्षणं घने तया। सत्पात्रप्रतिपचिश्व राजवृत्तं चतुर्विध । 'नयाय विनयो मूलं विनयः शामनिश्चयः । विनयो हीन्द्रियनयातयका शाम्राति।" तया (२१-२५) " शाखं प्रज्ञा प्रतिदाय प्रागल्यं धारयिष्णुता : उत्साहो वाग्मिता दाढ्य आपलेशसहिष्णता ।। प्रभावः शुचिता मैत्री त्यागः सत्यं कृतज्ञता । कुलं शीलं दमभेति गुणाः संपचिहेतवः । अमर-मिलिया। " ·- E " " आत्मानं प्रथम राजा विनयेनोपपादयेत् । ततोऽमात्यस्तितो भूत्यान ततः पुस्तितः प्रजाः॥ 'सदानुरकप्रकृतिः प्रजापालनतत्परः । विनीतात्मा हि नृपतिर्भूयसी श्रियमभुते ॥ " प्रकीर्णविषयारण्ये धावत विप्रमाथिनं। ज्ञानांकुशेन कुर्वीत श्यमिद्रियदतिनै ।।" तथा ( १।२५,३६-३८४०) "विषयामिपलोभेन मनः प्रेरयतींद्रियं । तन्निध्यात्मयनेन जिते तस्मिन् जितेंद्रियः ।। ५ "एवं करणसामसियम्यात्मानमात्मना । नयापनविद्राजा कुर्वीत हितमात्मनः ।। " एकस्यैव हि योऽशक्तो मनसः सनिबर्हणे । मही सागरपर्यंतां स कथं एवजेष्यति ॥ "कियावसानविरसेविषयैरपहारिमिः । गच्छत्याक्षिप्तहृदयः करीव नुपतिहं ।। शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गधंश्च पचंमः । एकै कमलमेतेषां विनाशप्रतिपत्तये॥" पंचानां निदर्शनमाह (२४१-४७) शुचिद कुराहारो विदूरभ्रमणक्षमः । लुब्धकादीतलोभेन मृगो मुगयते वधम् ।। गिरीदशिखराकारो लीलयोन्मूलितद्रुमः । करिणीस्पर्शसंमोहादालानं याति वारणः ॥ "निग्धदीपशिखालोके विलोकितविलोचनः । मृत्युमृच्छति संमोहत्पतंगः सहसा पतन ।। दूरेऽपि हि मवन्दृष्टेरगाधसालले वसन् । मौनस्तु सामिषं लोहमास्वादयति मृत्यवे । "द्विरेफी गंघलोमेन कमले याति बंधनं । एकैकशो विनिम्नति विषया विषसनिभाः ।। १५ क्षयी तु स कथं नस्यायुगपत्यं च सेवते ।। "सेवेत विषयान्काले मुस्त्वा तत्परता वशी। सुखं हि फलमर्थस्य तनिरोधे वृथा श्रियः ।। धर्मादर्थोऽर्थतः कामः कामासुखफलोदयः । आत्मानं हंति तो हत्वा युक्त्या यो न निषेवते ॥४९॥ “सकोमासक्तमनसां कांतामुखविलोकने । गलति गलिताश्रूणां यौवनेन सह श्रियः ॥ " नामापि स्त्रीति संल्हादि विकरोत्यैव मानसं । किं पुनदर्शनं तस्या विलासोल्लसितभ्रवः ॥ २० रहःप्रचारकुशला मृदुगाषिणी । कं न नारी रमयति रक्तं रक्तातलोचना ॥५१॥ मुनेरपि मनोऽवश्यं सरागं कुरुतेना।" ॥५२॥ तत्र कानिचिनिंदति ( ११५४१-५८) मृगयाशस्तथा पार्न गहितानि महीमुजां 1 सास्तेभ्यातु विषदः पांडनैपवृष्णिापु ।। "कामः क्रोधस्तथा मोहो लोमो मानो मदस्तथा । षड्वर्गमुत्सृजेदेनमस्मिन् त्यक्ते सुखी नृपः॥ " दंडक्यो नृपतिः कामाकोधाच जनमेजयः। लोमादेलस्तु राजर्षिातापी मोहतोऽसुरः ॥ २५ " पौलस्त्यो राक्षसो मानान्मदामोद्भवो नृपः । प्रयाता निधनं होते शनुपर्गमाश्रिताः । शत्रुपगमुत्सृज्य जामदग्न्यो जितेंद्रियः । अंबरीषो महाभागो बुभजाते चिरं महीम । “ वर्धयनिह धर्मार्थो सेधेितो साद्भादरात् । निगृहीतदियग्रामः कुर्वीत गुरुसेवनम् । शास्राय गुरुसंयोगः शास्त्रं विनयवृत्तये । विद्याविनीतो नृपतिर्न कृच्छ्रेष्वव सीदति ॥ ५९ ॥ वृद्धोपसेवी नृपतिः सतां भवति संमतः । १ शस्मांकुराहारो इति मुदिताामन्दकीयपाठः । २ चान् इति मुक्षितपाः। ३ गत्यालाधो मधुरो दानासबाय- काराया इति मुतिपाठः । ४ क्षेमी तु स्याघकथं वा समं पच सेवने ( सु. पाठः) । ५ निकार्म (म. पाठः) । ६ हफ्तो मु . ! ७ वृद्धये-मु-पाठः । । " ·विद्यानिरूपणम् । दटनीतिलक्षणम् । [नीति . " 'प्रेयमाणोऽप्यसद्वृत्तै कार्येषु प्रवर्तते । आददान प्रतिदिन कला सम्यक महीपति । "जितेंद्रियस्य नृपतेनीतिशास्त्रानुसारिण । मवत्युज्वलिता लक्ष्म्य' कीतयश्च नमस्पृश" तथा इय हि लोके व्यतिरेकवर्तिनी स्वमावत' पार्थिवता समुद्धता ।। "बलाचदेन विनये नियोजयेनयस्य सिद्धौ विनया पुरस्सर ॥६४ ॥ ५ गुरुस्तु विद्याधिगमाय सेव्यते श्रुता च विद्या मतये महामना " श्रुतानि पुण्यानि मतानि सामसशय साधु भवति भूतये ॥ ६६ ॥ वेधसा पूर्वपुरुषाणां । विद्यानिरूपण नीतिसार ( २।२-७) " आन्वीक्षिकी यी वार्ता दटनीतिश्च शाश्वती । वियाश्चतस्र एवेता इति नो गुरुदर्शन ।। आन्वीक्षिक्यात्मविज्ञान धर्माधर्मो त्रयीस्थितौ । अर्यानयों तु वा यो दहनीतो नयानयो" १० आन्वीक्षिक्या तर्कशास्त्रवेदातायतीव । त्रय्या मीमांसास्मृत्वादे । तथा ( २१०-१६) " वर्णा सर्वाश्रमाश्चैव विधास्वासु प्रतिष्ठिता । ईक्षणाक्षणाचासो तद्धर्मस्याशमा नृप । “ आन्धीक्षिश्यात्मविद्या स्यादीक्षणासुखदुःलया । ईक्षमाणस्तथा तत्व हर्षशोको भ्युदस्यति ।। मायजु सामनामाननयो दाखपी मता। उमो लाकमद मोति त्रय्या तिष्ठन यथाविधि । " अगानि वेदाश्चत्वारो मीमासान्यायविस्तर । धर्मशास्त्र पुराण च त्रयीद सर्वमुच्यते ॥ १५ पाशुपाल्य कृषि पण्य वार्ता वार्तानुजीव्यपि । संपन्नो वार्तया साधुन वृत्तेमयमृच्छति । " दमोदह इति रयातस्तस्माद्दडेन्महीपति । तस्य नीतिदेहनीतिर्नयनानीतिरुच्यते ॥ तयामान च शपाश्च विद्या पायान्महीपति विद्या लोकोपकारिण्यस्तस्पाता हि महीपति ॥३२॥ " अहिसा सूनृतावाणी सत्य शौच दया क्षमा 1 वनिनो लिंगिनां चैव सामान्यो धर्म उच्यते॥३३॥ "स्वर्गानत्याय धर्मोऽय सर्वेषां सर्वलिगिनां ।। तथा (२२३४-३५) सर्वस्यास्य ययान्याय भूपति सप्रवर्तक । तस्याभावे धर्मनाशस्तदभावे जगच्च्युति । " वर्णाश्रमाचारयुक्तो वर्णाश्रमविमागवित् । पाता वर्णाश्रमाणां च पार्थिव सर्वलोकभाव ।" तथा ( ३६-९) आनृशस्य परो धर्म सर्वप्राणमृतां यत । तस्माद्राजाऽनृशस्येन पालयेत्कृपण जनम् ।। न हि स्वसुस्वमविच्छन् पीतयेत्कृपण नृप । कृपण पात्यमाना हि म युना हति पार्थिव । को हि नाम कुले जात मुखलेशोपबृहित । अल्पसाराणि भूतानि पीडयेदविचारयन् ॥ " आभिव्याधिपरीताप अब श्वो वा विनाशेने । को हि नाम शरीराय धर्मापत समाचेत् ॥" तथा (२१३१६) "वजने सर्जन कुर्याद्वर्माय च सुखाय च । सेव्यमानस्तु स्वजनमानति विराजते । "हिमांशुमाली न तथा न चेकुलोत्पल सर' । आनदयति चासि यथा सज्जनवष्टित . 'ग्रीष्मसूर्याशुसतममदजनमनाश्रय ! मरुस्थलमिबोदन पजडुनसगत । " १ यअनकअबट काला ! ३ समुन्नता मु पाट । ३ भुनानुबन्धानि मु पाट । ४ यागक्षेमाय वाहना-मु-पर लाकर्मस्थिात तव इत्यपि पाटान्तरं ५विद्या स्वापु इति ज्ञादिपाठ । चिनिलिंगिना इति मु पाट 10 मुखल्सन शमित मुपाठ । ८ सहत इति मुपाठ ।

·नीति] नृपतेर्गुणाः । अधादशव्यसनानि । " निश्वासोद्राणहुतभुक् धूमधूनीकृताननेः । वरमार्शविषैः संग कुर्याच वेव दुर्जनः ॥ "कियोऽ यहणीपाय स्वजनाय यथावलिः। ततः साधु नरः कार्योदर्जनाय हितार्थिना ॥ २१ ॥ "नित्य मनापहारिण्या घाचा प्रल्हादयेजगत् । उद्देजयति भूतानि करवाक् धनदोऽपि सन् ॥ (२३) " दृदि विद्ध इवात्यय यथा संतप्यते जनः । पीडितोऽपि हि मेधावी नता वाचमुदीरयेत् ।। (२४) "प्रियमेवाभिधातव्यं नित्यं सत्सु द्विषत्सु वा । शिखीव के की मधुरा वार्च ब्रूते जनप्रियः । (२६) ५ मदरक्तस्य हंसस्य कोकिलस्य शिखंडिनः । हरति न तथा वाचो यथा साधु विपश्चिताम् ॥(२८) "ये प्रियाणि प्रमापते प्रियमिच्छति नकृतं । श्रीमंतो वंधचरिता देवास्ते नरविमहाः॥"(३०) तथा ( १३१-३२) 'शुचिरास्तिक्यपूतात्मा पूजयेद्देवताः सदा । देवतावदुरजनमात्मवञ्च सुहाजनम् ।। " प्रणिपातेन हि गुरुन् सतोनूचानचेष्टितः । कुर्वीताभिर्मतान् भूत्वं देवान सुकृतकर्मणा ॥" अनूचानः श्रोत्रियातस्य चेष्टितानि तत् क्रिया इत्यर्थः । “ सद्भावेन हरेन् मित्र सद्भावेन च बांधवान। स्त्रीभृत्यान् प्रेमाना-पां दाक्षिण्येनेतरंजनम्॥ (३३) पाणेरप्युपकारित्वं मित्रायाच्यभिचारिणे । गृहागते परिष्वंगः शक्त्या दानं सहिष्णुता ॥ ३५ ॥ "स्वसमृद्धिश्वनुत्सेकः परभन्धमत्सरः ।। "बंधभियधुसंयोगः स्वजने चतुरस्रता 1 तञ्चित्तानुविधायित्वमिति वृत्तं महात्मनः ॥ ३६॥ १५ “अनेन गच्छन्नियतं महारमनामिमं च लोकं च परं च विंदतीति ॥३७॥ अन्यानपि गुणानाह याज्ञवल्क्यः (आ. ३०९-११) "महोम्साहः स्थूललक्षः कृतज्ञो वृद्धसेवकः । विनीतः सत्वसंपन्नः कुलीनः सत्यवान् शुचिः ।। “अदीर्घसूत्रः स्मृतिमान अक्षुद्रोऽपरुषस्तथा । धार्मिकोऽव्यसनश्चैव प्राशः शूरो रहस्ययित् ॥ "रंगोप्सान्वीक्षिश्या दंडनीत्या तथैव च । विनीतस्त्वर्षवार्तायां नग्यां चैव नराधिपः ।" २० स्थूललक्षः स्यूल महत् लक्षमुद्देश्यमस्यासो। कुलीनः कन्यादानग्रहणयोः सत्कुलसंबंधेन कुलमर्यादा- रक्षणपरः । अदीर्घसूत्रः कार्येषु स्वरावान् । मृतिमानविस्मरणीला । अक्षुद्रोऽदोपदेपी । अपरुपः परदोषाकर्तिनः । अव्यसनः व्यसनहीनः व्यसनानि चाष्टादशाह मनुः (१३.१४७-४८) मृगयाक्षा दिवा स्वाप: परिवादः खियो मदः । तात्रिक वृथाट्या च कामगो दशको गणः । पिशुन्यं साहसं द्रोह ईध्यासपाऽपणं । वाग्दंडनं च पारुष्यं कोघजोऽपि गणोडकः ।" २५ तर सR करतमान्याह मनुः (७५७-५२) पानमक्षाः सियाधैव मृगया च यथाक्रम । एतत्कटतम विद्याञ्चतुष्कं कामजे गणे। "देवस्य पातनं च वाक्यारुण्यार्यदूषणे । कोपजेऽपि गणे विधात्कष्टमेतधिक सदा ।। सप्तकस्यास्य वर्गय सानुगिणः । पूर्व गुरुतरं विद्याव्यसनमात्मनः ।" परिवादः परनिता पाट्या वृथादन शुन्पमज्ञातपरदोषशापनं । साहस साधोधनादिनिमः । २० 46 --- माने पपरिया म.पाः । ५ कामधुरः श्रियाय न लियः झले म. पारः । ३ प्रगच्छति च शनिधामनोऽनिन्वन्तिाः इति मु.प17 मुन्न् इति. मा५स्वमवेन.पा दानाम् म. पा.: 1. रपटा पास-दोपारकी नाक्षा-भपर दोशनन । 4 ·मृगयादोपा गुणाश्च । [ नीति -- - दोह छमवधः । ईष्र्या परगुणासहिष्णुता । परगुणेषु दोषाविष्करणमसूया । अर्थदूषणमर्यापहारो देयानामदानं च । वाक्पारुष्यं आक्रोशादि । मद्ये दोषाधिक्यमाह वराहमिहिर: "पत्नीयत्यपि मातरं मदवशात्पनी च मात्रीयति ।श्वधीयत्यपि मंदिरं दृशिलं कुपंच गेहीयति ।। " स्वल्पं वायुदधीयतीश्वरमयां मोहात्स्थलीयत्यपि।मित्रीयत्यपि विद्विषं किमपरं कुर्यान यन्मद्यपः" ५, नीतिसारे (१४.५९) " वर्मनं निगुणत्वं च संज्ञानाशो विनता । असंबद्धमलापित्वमकामाव्यसन " सद्भिर्वियोगोऽसद्भिश्च संयोगोऽनर्थसंगमः । स्खलनं वेपथुस्तदा चिंतांतस्रीनिषेवणं" सकल्पनैव स्त्रीसंग: 'इत्यादि पानव्यसनमत्यंत सद्विहित तथा " श्रुतशीलबलोपेताः पानदोषेण भूयसा । क्षयमक्षीणनामानो जग्मुरंधकवृष्णयः ॥ ६२ ॥" १० एवं पाने वर्जितेऽपवादो योगयात्रायां " अभ्यासनोत्सवभिषग्वचनोपदेशः काम पिवेदमतिलोपकृदप्रकाशं ।" तदेकनाश्यरोगादौ तदचरित्यर्थः । द्यूते दोषानाह कामंदक. (अ. १४।४४-५०) "लोमो धर्मकियालोपः कर्मणामप्रवर्तनं । सत्समागमविच्छित्तिरसद्भिः सह वर्तनं । "सपेयर्थे निराशित्वमसत्यपि च सार्शता । प्रतिक्षणं क्रोधहर्षों विपादश्च प्रतिक्षणं । प्रतिक्षणं च संश्लेषः साक्षिप्रश्नः प्रतिक्षणं ॥ " अन्यावाचोंगदौर्बल्यं शास्त्रार्थापत्यवेक्षण । गृहनं मूत्रशकृतोः क्षुत्पिपासोपपीडनं । "इत्यादौन शास्त्रनिपुणा द्यूते दोषान् प्रचक्षते॥ "पांडवो धर्मराजस्तु लोकपाल इवापरः । द्यूतेन दिषता विद्वान्कलत्राण्यापहारितः ॥ मलश्च राना यूतेन हते गज्यमहोदये । धर्मदारान्वने त्याला परकर्माबरोप्रभुः ॥ २. “धूतादनसंरमो धूतास्नेहक्षयो महान् । पक्षाणां संहतानां च द्यूताद्भेदः प्रवर्तत ॥५३॥ इति । मृगयादोषा उक्ता नीतिसारे ( अ.१४।१।८।२०) "यानक्षोभो यानपातो यानाभिहरणं तथा । क्षुत्पिपासाश्रमायासशीतवातोष्णपीडनं ॥ "आभियानस्य संपत्या यानव्यसनजं महत् । दुःख प्रतप्तसिकताकुशकंटकभूमयः॥ "कक्षाजगरमात सिंहव्याघभयानि च । इत्यादिपृथिवींद्राणां मृगयाच्यसनं महदिति (२३-२४) २५ अन्येष्वपि व्यसनेषु लोकतो यथायथं दोषा ऊहा। विस्तरमयातु न ते सर्व प्रपंचिताः । गुणेषु केचिद्यवस्थामाह मनुः (अ. ७१३२) 'स्वराष्ट्रे न्यायवृत्तः स्यादृशे चंडश्च शत्रषु । सुहस्पजिह्मः स्निग्धेषु ब्राह्मणेषु क्षमान्वितः " याज्ञवलयः (आचारे ३३४ ) " स्याद्राजा मृत्यवर्गे च प्रजासु च यथा पिता ॥" अन्येऽपि गुणा उना योगयात्रायां ३. "मेधावी मतिमानीनवचनो दक्षः क्षमावानृजुर्धर्मात्माऽप्यनसूयको लघुकरः पाडण्यविच्छक्तिमान। " उत्साही परंधवित् कृतकृतिदिक्षयस्थानविच्छूरो नव्यसनी स्मरत्युपतंवृद्धोपसेवी च या"। १ गमनं विद्यालयच इति मु पाठ.1 (गमन यथा तथा चरण । दिलव मनायत्त शरीरः । इति कायो, २ . १४१६.। ३ अ. ४६१. ४ सत्यप्यर्थे इति सुपाठ । ५ रागिता. इति मु. पारः। ६ अध्यायामागदहि-यानवतो इति मु परः। कघनव-याप, इति. मु. पाउ । ईरअनटवयष-4 . ॥ ज्ञ-ता ·मयूखः] यात्रापावदाने ३७ ५ " . १५ "परीक्ष्यकारी न विकत्थानश्च हटप्रतिज्ञोऽतिहटाहारी । 'जितेंद्रियः स्थाजितकोपलोभनिद्रालसः स्थानपरिप्रदश्च । त्यागी विनीतः प्रियदर्शनश्च व्यपेतमोहः प्रतिपत्तियुक्तः । “देशस्य कालस्य च भागवेत्ता स्वयं च यः स्यायबहारदर्शी, " शब्दार्थविज्ञानपटुः प्रगल्भः संग्रामविद्याकुशलोऽभिजात । " मिताभिभाषी मितसत्यवक्ता देशान्वितो यश्च स धम लक्ष्म्या ।' त्यागी युक्त । तत्र पाने दातव्यमपात्रे दातुनिष्ठमक्तं मिहिरेण "गणेः समरतैरपि संप्रयुक्ता कन्येव पित्रा विगुणाय दत्ता । "करोत्यकीर्ति सुखवित्तहानि शास्त्रेतरज्ञानजडाप दातुः । अपात्रेऽपि क्वचिदानमुक्तं भारते " यो शलिमनुगृह्णाति दरिद दीनमातुर । सपुत्रभुत्यादि च श्रेयश्चानन्त्यमश्नुते ।। "ज्ञातयो बढेनीयास्तैर्य इ छ यामन. शुभं । विगुणात्रापि संरक्ष्या ज्ञातयो भरतर्षभ ।। 'किंपुनर्गुगवन्तरले हरसादाभिकाक्षिगः । ज्ञातिभिर्वियहस्तात न कर्तव्यो भवार्थिनेति ।" तस्म कृत्यमुक्त मिहिरेण "विचि य कार्याणि निशावाने दिपस्सुद्द मंडलसभितानां ! "बलादेशेषु नियोजिताना समाश्रिताना व कृताकृतानि ॥" तथा “ सवेणुरीणापटहावनेन गीतेन पूर्व उपपनीतनिद्रः । शव्या त्यजेत्तुरवावसाने शृण्मन् गिरी मंगलपाठकाना ॥” तदुत्तरमाचारमयूरोक्तमकारेण शोरदंतधावने कुर्यात् । तत्र दंतधावनत्यागे परीक्षोक्ता योगयात्रायां " अभिमुखपतितं प्रतिदिकार्थ शुममतिशोभनमूर्ध्वसंस्थितं च । अशुमकरमतोऽन्यथाप्रदि स्थितपनितं च करोति मिष्टमन्न । श्मश्रुकमणि विशेष "राज्ञ. कार्य पं बमे पचमेन्हि औरझे वा मनु तस्योदये वा॥ 'त्यका तारा सात पंचत्रिपूर्वा यात्राकाले नैव कार्य न युद्धे ॥" ततश्च पंचांगादिश्रवणमुक्तम् । " श्रुत्वातिथि भगवासरं च प्राप्नोति धर्मार्थयासि सौख्या " आरोग्यमायुर्विजयं शुभं च दुस्वप्ननाशं च तथा विदध्यात् ।।" आयुनन विनयाथै दुःस्वपनाशकं च कर्म कुर्यादित्यर्थः । दुवमाश्चाचारमयूस उता. ! तच्चातया शातिमयूखे वक्ष्यते । ततः कृत्य मणम्य देवांश्च गुरूंश्च पूर्व दत्वा च मा वत्सयुला द्विजाय । दृष्ट्वा मुसंसपिषि दर्पणे च सपिच दद्यात्साहिरपयमेव ।" ततश्च पर्वादो भूदान निबंधादिदानं च कुर्यादित्याह याज्ञवल्क्या (आचारे ३१८) बना भूमि निबंध या कृत्वा लेख्यं च कारयेत् । आगामिभपतिपरिज्ञानाय पार्थिव: "" निधो वृनिः । भदो धार्मिकः । पत्रकारमपि स एवाह ( आचारे ३१९।२०) " 4 ·३८ लाययकारः । नृपतीना पंचयज्ञाः [ नीति "पटे वा ताम्रपट्टे वा स्वमुद्रोपरिचिन्हितं । अभिलेख्यात्मनो वश्यान आत्मानं च महीपतिः ।। "प्रतिग्रहपरीमाणं दानछेदोपवर्णनं । स्वहस्तकालसंपन्नं शासन कारयेस्थिरम् ॥" प्रतिगृह्यत इति प्रतिग्रहो भनिबंधादि । तस्य परिमाणं । दानं दीयमानक्षेत्रादि तस्य छेदों मर्यादा । स्वहस्तेन स्वहस्तलिखितेन । कालेन च सकवर्षमासपक्षदिनरूपेण कारयेत्स- ५ धिविग्रहादिकारिणा "संधिविग्रहकारी तु भवेद्यस्तस्य लेखकः । स्वयं राज्ञा समादिष्ट स लिखेद्राजशासनमिति"रमरण त् ।। तथा " " " "प्रेषयञ्च तथा चारानवेष्वन्येषु च सादरं । ऋत्विकपुरोहिताचार्यराशीभिरभिनंदितः ।। दृष्ट्वा ज्योतिर्विदो वैवान दयादी कांचनं महीं। नैवेशिकानि च तथा श्रोत्रियाणां गृहाणि च ॥". १० नैवेशिकानि विवाहोपयोगीनि । ततश्च सभा प्रविशेदित्युक्तं मिहिरेण "स्मितप्रसन्नप्रथमाभिभाषितैः प्रसाददृष्ट्या करसंग्रहश्च । यथानुकूल हृदयान्यापे द्विषां प्रसादयन् धर्मसभा समाश्ररेन ॥ सभाप्रवेशनानन्नरमाह मनुः (अ. ७१४७) तत्र स्थितः प्रजाः सर्वा प्रतिनंद्य विसर्जयेत् । विसृज्य च प्रजाः सर्वा मंत्रये सह मंत्रिभिः"" १५ तत्र च दंड्यान दंडयेदित्याह वराहमिहिरः क्षमान्वितोऽस्मीति विचित्य चैवं दंझ्येषु दंडक्षमणं न धर्मः । दंडप्रभावो हि स दुर्जनस्य हस्नेन यो जीवात जीववर्गः ॥ "सुतरामभिवर्द्धतेऽभिमानो नीचाना क्षमयान्विते नृपे च । अत उगतरेण ते निवर्त्या येनान्योऽपि खलास्तथा न भूयः । ६. “यस्मिन् गृहीते सहशापराधो महाननत्रासमुपैति तस्मिन् । "दंडो निपात्यो मनुजेश्वरेण कालांतरेन्यद्व्यपदिश्य कार्य ॥" दंडाकरणे चानिष्टं । यथोक्तं 'द्विरद इव मदेन विप्रयुक्तो विषरहितो मुजगो व्यसिश्च कोशः । " परिभवमुग्यानि नापराधे यदि मनुजाधिपतिः करोति दंडं ॥" दंडश्च योग्य एव कार्य इत्युक्तं योगयात्रायां एकस्य तुपोदरपाणिपाददंडाय भीताः प्रणमति मा. । " अत्युप्रदंडादपि चोद्विजंते दंडोपराधप्रतिमः शिवाय ॥" केपचिञ्च पंचयज्ञवदावश्यकत्वमुक्त मिहिरेण दुष्टस्य दंड सुजनस्य पूमा न्यायेन कोशस्य च संप्रवृद्धिः । अपक्षपातोऽर्थिषु राष्ट्ररक्षा पचैव यज्ञाः कथिता नृपाणों ।" मनुः ( अ. ७।१५३-१५५). भ्याना संपदा क मा रक्षा दूतम्प्रेषण व कार्यो जव च " अंत:पुरप्रचार च प्रणिधीनां च चेष्टितं । कृत्स्नं चाटवियं कर्म पंचवर्ग च तत्वतः ।। “अनुरागापरागौ च प्रचार मंडलस्य च ॥ " अष्टविध कर्म प्रचेता आह "आदाने च विसर्गे च तथा प्रैषनिषेधयोः । पंचमे चानुवचने व्यवहारस्य चेक्षणे ॥ 4 १ज्ञ-प्रीनिग्रह।

·मयूस: भोजनम् । अन्नपरीक्षा। ३९ " " 'दहशुद्धयोः समायुक्तस्तेनाहगतिको नृपः" ॥ शुद्धिः प्रायश्चित पंचवर्ग: सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः।शिनिपातमतीकारः सिद्धि. पंचांगमिश्यते ॥" मनुः (१२१९) " उपेतारमुपायं च सर्वोपायाश्च कृत्वशः। एतत्रयं समाश्रित्य प्रयतेतात्मसिद्धये ॥" ततश्च भोजनमुक्तं योगयामायाँ श्रातच तस्मिन्धिनियुज्य साधून संमामवियादिविभककाला। " सर्वाणि कार्यानि यथाक्रमेण कृत्वा गृह मोक्तुमयो विशेरसः ।।मनुरपि (अजा२२१२२) "एवं सर्वमिदं राजा सह संमंध्य मंत्रिभिः । व्यासज्याप्लुत्य मध्यान्हे भोक्तमत.पुर बजेत् ।। "विपन्नरमदेश्वास्य सर्वद्रपाणि योजयेत् । वियनानि च रमानि नियतो धारयेत्सा" भोजनमाह स एव (७।२२१) १० तत्रामभूत कालज रक्षार्थ परिचारकः । सुपरीक्षितमन्ना अद्यान्मर्विपापहे ॥" कामदकोऽपि (१९-१०) " याने शय्यासने पाने भोज्ये वस्खे विभूपणे । सर्वत्रैवाप्रमत्तः स्यान्नुध्येत विपदूषित । " विषदकैः नातो विषघ्नमणिभूषिता । परीक्षितं समझीयाजागलीविभिपाहत ॥" जागली आरण्यवृश्चिकादि । विष । तदित तत्परिहारविदित्यर्थः । तत्र भोजनसमये विषदिग्धान. १५ परीक्षार्थ पक्षिण स्थायाः । तेषा ३ चेष्टया विष ज्ञेयं । पाक नीतिसारे ( ११-१३) भृगाज्ञ शुक्श्चैव सारिका चेति पक्षिणः । कोशति भृशमुदिना विषपनगदर्शनात् ॥ "चकोरस्य चिरज्यते नयने विपदर्शनात् ।" विरज्येते निमीलिते भवतः । "तच माद्यति काँचो नियते भत्तकोकिल राजीव जीवस्य च ग्लानिर्जायते विषदर्शनात् ।" ग्लानी रोगावृतता। “धामन्यतमेनापि समश्नीयापरीक्षित । परीक्षामा कामदकः (१५-१६) " मोज्यमनं परीक्षार्य प्रदयापूर्वमन्नये । वयोम्पश्च ततो दद्याता लिगानि लक्षयेत् ॥” अग्निमध्ये विदित्यर्थः। धूमाचिनीलता बन्हे शब्दरकोटश्च जायते । अनेन विषदग्धेन क्यसा मरण भवेत् । द्रव्यविशेषेण परीक्षामाह स एव (२.) २५ • रसस्य नीला ययसश्च ताम्रा मयस्व तोयस्य च को केलामा। श्यामा च देवो विषदूषितस्य वन्ही भवत्यागता च लेखा ॥" विषदिग्धवखपरीक्षाका नीतिसार (२३) प्रस्वाराभरणाना च श्याममडलकर्णिता । तालीपममा लोमा स्याद्भशश्च विषाप्रपाब् ॥” ऊ वस्त्राणा लोमा अंश स्यादित्यर्थः । विषदायिना व पुरुषाणा लक्षणमुक्तं नारदेन ३० मुखस्य श्यामवर्ग:वं बम्मेदो जुमणं मुह । स्खलन वेपथु स्वेद आवेशो दिग्विलोकनम् ॥ २. । १ व्यायम्यति मुद्रित मनु पाठ । २ गुलावीद् मुद्रित म पाठ । ३ सुव्यक-- पाठ । ४ कोकिल: फिल मु पाठ । ५ नित्यं मु पाठ । ६ सन्ध्रा मु पाठ । ७ वन्तुना इति पाठ ।

·सागुपद्रवनिरासोपाय । [नीति स “ " " C 'स्वकर्मणि स्वभूमो स्यादनवस्यानमेव च । लिंगान्येतानि निपुण लक्षयोदिषदायिनामिति" गृहे सपापद्वनिरासार्थमुपायमाह कामदक (१४) मयूरप्षतोत्सगे न भवति भुजगमा । तस्मान्मयूरपृषतान भवने नित्यमुत्सृजेत् । शयनस्य गृहे तन्नकुल स्थापयेप" इति । इति विषपरीक्षा । ५ पूर्व परीक्षितमन्नमनेकविध मध्यभोज्यादिकमाचारमयूखोक्तरीत्या भुनीत तत्र च मक्षिकानिवारणार्थ व्यजनार्थ च स्त्रीमि स्पर्शमनुजानाति मनु (अ ७२२३-२४) परीक्षिता वियश्चैव यजनोदकधूपनै । वेषाभरणसयुक्ता' सस्पृशेयु समाहिता । एव प्रयत्न कुति पानशय्यासनाशने । स्नाने प्रसाधने चैव सर्वलकारकेषु च ॥ इति भोजनम् । मनु (अ २२५-२२६) " मुक्तवान्विहरेचव स्त्रीभिरत पुरे सह । विहत्य च यथाकाम पुन कार्याणि चिंतयेत् ॥ अलकृतश्च सपश्येदायुधीय पृथग्जन । वाहनानि च सर्वाणि वस्त्राण्याभरणानि च । तत पुन प्रसाधनादि कार्य ( क मन्दकीये ७।२८-२९) “ प्रसाधनादि यत्किंचित्त सर्व परिचारका । उपनिन्युनरेन्द्राय सुपरीक्षितमुद्रित ॥ पररमादागत तच्च तच्च सर्व परीक्षयेत् । सदा स्वेभ्य परे पश्च रक्षेद्राजा सुरक्षित " १५ अनतर च मृगयायर्थ यानाचारोहेदिति कामदफ (७३०) यान वाहनमारोहेत ज्ञात यात्रोपपादित । अविज्ञातेन न तथा सकटेन न सव्रजेत " ज्ञातमन्य परीक्षित । यात्रोपपादित तत्तद्यात्राया योग्य । यया व्याधादिमृगया हस्त्यादि। तदा च खदायपि विभूयात् । तत्र खगलक्षण योगयात्रायां अगुलशतार्द्धमुत्तम उन स्यात्पचविंशति खड्ग । २० अगुलमानात् ज्ञेय' सांगुलस्थो व्रण शुभद' । केचनवणा शुभदा इत्युक्त " श्रीवृक्षवर्द्धमानातपत्रशिवलिंगकडलाब्जानां । एते बणा प्रशस्ताऽवायुधस्वस्तिकानां च "n वणानामशुभत्व तव 'कृकलासकाककककव्यादकबधवृश्चिकाकृतय । सडू वणान शुभदा यशानुगता प्रभूनाश्चेति "" तदाकारस्तव २५ "गोजिव्हासस्थानो नीलोत्पत्वशसशश्च । करवीरपत्रसदशश्चडकरो महलाम' प्रशस्तश्च ॥" मडलाय खग । तथा 'नाकारण न विद्वणयात् न विघट्टयेञ्च । पश्येन्न तत्र वदन न वदेश मूल्यम् । 'देश न चास्य कथयेत्प्रतिमानयेच्च । नैव स्पृशेन्नृपतिरप्रयतोसि यष्टि ॥" प्रतिमानये पूजयेत् । अप्रयतो शुचि । खड्गादिसस्कारमाह वराहमिहिर "अर्क पयोहुडविषाणमपीसमेत पारावतालुशकृता च युतप्रलेप । शस्त्रस्य तैलमथितस्य ततोऽस्य पान पश्चास्थितस्य न सिलामु मवेदिधात ॥ "क्षारे कदल्यामयितेन युक्ते दिनोषिते पायितमायुध यत् । ध-भपते । २रयवयअनट-प्रवसन । घअनदयरव-मायुदन । ४ ज्ञईघरबयनकट-स ध-कमक ।

·मयूसः] मृगया । जले, स्थले च। ५ १० सम्यक् स्थित चाश्मनि नैति भंग न चान्यलोहेष्वपि तस्य कोट।" इति खलक्षणं । अभ्वादिलक्षणानि बटनिरूपणे वक्ष्यामः । अधगया। सानिविधा । जलस्थलांतरिक्षभेदात् । सा च यद्यपि पूर्व व्यसनमध्ये परिगणिता तथापि " अन्यकार्यविरोधेन कुर्यादाखेटकं नृप " इत्यादिवचनादत्यनासक्तेन कार्या । अस्यां च गुणोऽयुकः कालिदासेन (शाकुन्तले २१५) "मेदच्छेदकृशोदरं लघु मवत्युत्यानयोग्यं वपुः । सत्वानामपि टक्ष्यते विकृतिमचित्तं भयोधयोः ।। "उत्कर्षः स च धन्विना यदिषवः सिद्धयति लक्ष्येऽचलें। मिथ्यैव व्यसनं वदंति मृगयामीग्विनोदः कृतः ॥" कामंदकोऽपि "आमादयो हि जीते सा योग्यव दिवानिश । चरेषु यत्र लक्ष्येष बाणसिद्धिश्च जायत" इति । तत्र जलमृगयामाह कामंदका (३४) "परितापिषु वासरेपु पश्यन् तटलेखा स्थितमातसैन्यचक्र । " सुविशोधितनक्रमीनजालं व्यवगाहेत जलें सुहासमेतः ॥” तथा (७।३२) 'अधार्मिकांश्च कश्चिदृष्टदोषानिराकृतामापरेभ्योऽभ्यागतांश्चैव दूरेणैव समाचरेत॥"तथा (३३३) 'महाबातसमुद्भुतामपरीक्षितनाविकां । अन्यनौप्रतिवद्दा वा लोपयेनावमातु ॥" लोपयंत्रांगीकुर्यात इत्यर्थः । तत्र च १५ "जालेश्च अशिश्चैव शक्तिभिः कंटकस्तथा । मत्स्यकच्छपराजीवान हन्याद्विगतसंभ्रमः ॥" इति जलमृगया। स्थलमृगयामाह चाणक्यः 'सुपरिक्षितरक्षितानां तु सीमो लघुयानस्तु ममाटवीमुपेयादिति” । कामंदकापि (१९२८) " अथ चेन्मृगयात्रगेडा बाछेत्तनगरोतिके । कारयेन्मृगयारण्य क्रीडाहतोमनोरम । "अटकलतागुरुमं विषपादपवर्जितं । शोधितमाहसलिलं सुगंभीरजलाशयं ।। नानापुष्पसमाकीर्ण हस्तिनीफलमान्वितम् । अगाय रिपुसन्यानां मनःप्रीतिविवर्द्धनं । " तदनेचरचित्तज्ञः केशायाससहेरैः । मृगयारक्षिभिः स्वातैः प्रक्रीउद्धारमानसः ॥" धनेचरा मृगादयस्तेषां कोषमयाविष्ट चित्तं जानति तः। "तत्कर्मों तु नरेंद्रस्य जनो जितपरिश्रमः । कीडनायास्य विविधा मृगजातीः प्रवेशयेत् ॥३८॥ यदा च प्रविशेदाजा क्रीडनार्थ तथा बहि: । सन्नद्धं यनास्तिष्ठेसेन्यं दूरांतगोचरम्॥ ४० ॥ २५ “विधिरे। समादिष्टो मृगयाकोडने वरः । न गच्छेदन्यथा राजा मृगयां मृगयुर्यथा" ॥ ४२ ॥ लुब्धकवदेकाकी न गच्छदित्यर्थः। एवमनासक्तः श्येनादिक्रूरपक्षिभिरतरिक्षमयामपि कुर्यात् । इति मृगयानिरूपणम् । ततो गृहमागत्य सायंकृत्यं कार्यमित्याह मनुः ( अ. ७।२०७-२२९) “ संध्यां चोपास्य शृणुयादतमनि शस्त्रभृत् । रहस्याख्यायिनां चैव पणिधीनां च चेष्टितम् । ३० गत्वा कक्ष्यांतरं सम्यक् समनुज्ञाप्य त जनं । प्रविशेझोजनार्थ तु स्त्रीभिरंतःपुरं पुनः ॥ - + " " १ अनटयबकधईरव-रले १२ कामन्दकीये १४३० । ३ सम्भूतजलदाशय इति मुद्रितपाठ १४१३३ । ४ नानाविषयकुल इति मुनपाठः (३३)। ५ ताप्लो मु. पा. ६ प ।

·४२ विविक्त मंत्रप्रकारः। [नाति- " - " 'तत्र भुक्त्वा पुनः किंचित्तूर्यघोषैः प्रहर्षितः । संविशेञ्च यथाकाल मिति ।। विविक्ते च मंत्रं कुर्यादित्याह मनुः ( अ. ७५८, ६०-६२) " सर्वेषां तु विशिष्टेन ब्राह्मणेन विपश्चिता । मंत्रयीत परं मंत्रं राजा पाहुण्यसंयुतम् । " अन्यानपि प्रकुर्वीत शुचीन प्राज्ञानवस्थितान् । सम्यगर्थसमाहर्तन सामान्यान्सुपरीक्षितान् । ५ "निवर्तेतास्य यावद्भिरितिकर्तव्यता नभिः । तावतोऽनंदितान दीन प्रकुर्यात विचक्षणान् । "तेषां मध्ये नियुंजीत शूरान दक्षान् कुलोदतान् । श्रुचीनाकरकमति भीरूनंतनिवेशन ॥ आकराः सुवर्णायत्पत्तिस्थानानि । कौते घान्यादिसंग्रहस्थाने । अन्तनिवेशने शयनादिगृहे भीरून् । शूरा हि तत्रैकांत कदाचित् राजानं निहन्युः । अध्यक्षान् विविधान कुर्यात्तत्र तत्र विपश्चितः । (१८१)" तत्र तत्र हस्त्यश्वादौ । १. “दूतं चैव प्रकुर्वीत सर्वशास्तविशारद । इंगिताकारचेष्टाशं शुचि दक्ष कुलोतं ॥ "अनुरक्तःशुचिर्दक्षः स्मृतिमान देशकालवित।वपुष्मान वीतभीर्वाग्मी दूतोराज्ञःप्रशस्यते" (६३-६४) पूर्वश्लोकोक्तयोः शुचिदक्षत्वयोरत्र पुनरुक्तिः प्रशंसा । तत्रैव विविक्ते शस्त्रघरचारादीनामशस्त्रधराणा वाक्यानि शृणुयात् । तदुतम् 'तत्र शस्त्राणि धार्याणि चाराणां भेदशंकयेति"। १५ तत्र सर्वदा । राजसमीपवर्तिना सेवकाना लक्षणमाह कामंदकः ( ५।२१-३०) 'मतर सने दृष्टिं मुहुर्नान्यत्रं निक्षिपेत् । कोऽत्रेत्यहमिति वयात् सम्यगाज्ञापयेति च । आज्ञा चावितथी कुर्याद्यथाशक्यविलंबितं । उज्जैः प्रहसनं कासं छीवनं कुत्सनं तथा । Mभणं गात्रमगं च पर्वास्फोट च वर्जयेत् ॥ प्रविश्य सानुरागस्य चित्तज्ञस्य च संमतः । समर्थयश्च सत्पक्षं साधु भाषेत भाषिते । "तन्नियोगेन वा व्यादर्थ सुपरिनिश्चितं । सुखप्रबंधगोष्टीषु विवादे वादिना मतः । “विज्ञानन्नपि न ब्रूयाद्भर्तुः क्षिप्तोत्तरं वचः। प्रवीणोऽपि च मेधावी वर्मयेदभिमानितां । 'यदप्युच्चैर्विजानीयान्नीत्तदपि कीर्तयेत् । कर्मणां तस्य वैशिष्ट्य कथयेद्विनयान्वितः । 'आपद्युन्मार्गगमने कार्यकालात्ययेषु च । अपृष्टोऽपि हि नान्वेषी ब्रूयाल्यागमाषितम् ॥ “प्रियं तथ्यं च पथ्यं च वदेद्धर्मार्थमेव च । परार्थ देशकालज्ञो दश का च गघयेत् । २५ संतोषाधवसरे परोपकारमपि कुर्यादित्यर्थः । तया (५३) "अपि स्थावदासीत शुष्यन परिगतः क्षुधा । न वेवानर्थसंपन्ना हत्तिमीहत पंटितः " " . " क नथा 'गुह्य कर्म च मत्रं च न भर्तुः संप्रकाशयेत् । विदेषं च विनाशं च मनसाऽपि न चितयेत् ।' “धीभिस्तद्दर्शिभिः पापरिनिराकृतः । एकाचर्या साहित्य संसर्म च विवर्जयेत् । "वर्षभावानुकरणं न कुर्यात्पृथिवीपतेः । संपन्नोऽपि च मेघावी पत न च तगुणैः ।। ३० १क्ष-गिरिशिखरे भरण्ये वा। १ यवअनट-दसान् । तेषाम इति मानवायपाठ । ४ रईकय- भयनटब-मुष्मान् । अनटयवधई-नान्यस्यविक्षिपदभर्तुरन्वासने तिटन दृष्टिमान्यत्र विक्षिदिति मु.१४, ज्ञ-मुहूर्नान्यत्र ! ६ थी मु पाठः । ७ प्रवृद्ध मुपा। ८ स्थाणुरिवासात । विधि ५३१॥ १. दूत । ११ वेशभाषानुए।

·भयूखः] सेवककृत्य, लक्षणं च । स्वामिकृत्यम् । । " रागापरागौ जानीयाद्गतः कुशलकर्मवित् । इंगिताकारचेष्टाभ्यस्तदभिप्रायवित्तथा ॥ " तदर्थी तत्कृतां बोचराकर्णयति तत्कथां । श्लाघते श्लापनीयेषु श्लाघेमानं च नंदति ॥ राज्ञा कस्यचिस्तुतौ क्रियमाणायां स्वयमभ्यभिनंदन कार्यमित्यर्थः "कतिराणि स्मरति प्रकृष्टान्द कीर्तयेदणाद ।निर्गुणं ह्यापि मौरं आपसुन परित्यजेत् ॥ ४७ । भारते "अग्नि दीप्तमिवारी देत राजानमुपशिक्षितः । आशीम्पिमिव क्रुद्धं प्रभु प्राणधनेश्वरम् ॥ " यत्नेनोपचन्नित्यं नाहमामीति चिंतयेदिति " राजा स्निह्यतीति मत्या नावाणनीयः । किंतु यथा सर्प सावधानता तथा प्रमो कार्येत्यर्थः । 'ततः परतरो नास्ति य आपसूपतिष्ठते । स्वस्थवृत्तेषु सावाया नैवयांत्यभिलक्ष्यते ॥ "विपत्सु धर्मधुर्याणां तेषां नामातिरिच्यते । श्लाघ्यायानंदनी चैव महतामुपकारिता ॥ १० "काले कल्याणमापने स्वल्पापि सुमहोदये । जयाज्ञापय जीवेति नाथ देवेति चादराव ॥ "रक्षास्यपि हि गृह्यते नित्य छंदानुवृत्तिभिः । धीसत्वोयोगयुक्तानो किं दुरापं महात्मनः ॥ "छंदानुवर्तिनां लोके कः परः प्रियवादिना ॥ " अलसस्याल्पदोषस्य निर्विद्यस्याकृतात्मनः । प्रदानकाले भवति मातापि हि पराइमुखी ॥ "ये शूरा ये च विद्वांसो ये च सेवाविपश्चितः । तेषामेव विकाशिन्यो भोग्या नृपतिसंपदः ॥ आजीच्या सर्वभूतानां राजा पर्जन्यवद्भुवि । अनाजीव्यं त्यजत्येनं शुष्क वृक्षमिवांडजाः ।। चाणक्योऽपि “ सुवणपुष्पितां पृथ्वी विचिन्वति यो जनाः । शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेविता'तया " कुलं वृत्तं तथा शौर्य सर्वमेतन्न गण्यते । दुवृत्तेऽप्यकुलीनेऽपि जनो दातरि रज्यते ॥ इत्यादिसेवकलक्षणम् । अथ स्वामिकृत्यं नीतिसार ( ५६४-६६) " अपेक्ष्य हि नृपः कालं भृत्यानामनुजीविनां । कर्मणामानुरूप्येण वृत्ति समनुकल्पयेत् ॥ " स्थाने काले च पाने च न हि वृत्ति विलोपयेत् । एतदृत्तिविलोपेन राजा भवति गर्हितः ॥ “ अपात्रवर्षणं जातु म कुर्यास विहित । अपात्रचर्षणादन्यनिक स्याकोशक्षयाहते ॥ 'कुलं विद्या श्रुतं शौर्य सौशल्यं भूतपूर्वत । वयोवस्था च संप्रेक्ष्य आद्रियेर महात्मनः ।। २५ "कुलीमानावमन्येत सम्यावृता मनस्विनः । त्यजेत्येते च प्रारं नंति का मानहतुना । निरालोके हि लोकेऽस्मिन नासते तत्र पंडिताः जात्यस्य हि मणयंत्र काचेन समतामता १७१॥ कृशोऽपि हि विवेकज्ञो याति संश्रयणीयां ॥ ७० ॥ यथा "सर्गुणविहीनोऽपि स राजा यः प्रतापवान । प्रतापयुक्तात्रस्यते परे सिंहान्मृगा होत ॥" विरक्तस्वामिलक्षणमुक्त कामंदकेन (५४२-४६) "अकोपोऽपि सकोपामः प्रसन्नश्चापि नि फलः । पदत्यकस्माइटेति रूक्षं च मुहुरक्षिते ॥ । " २. " 1 १ कृत् । इंगिताकारलिङ्गाम्यामिनिताकारतलवित ॥ ३४॥ इति मुपाठ । २ ब्रामुच्चे, .॥ ३६॥। ३ यायमान च--- ३७) 1४ कथान्तरेषु...प्रहृष्टः (३७)। ५ महापयनप'-मु पाठ, ६ इअक्टनक- रक्क-होश । ७ महात्मवान् । ८ उवमन्ता । निष्फल ।

·विरक्तस्वाभिलक्षणम् । सधिविग्रहो । [ नीति " " " " " "विज्ञाप्यमानो वृत्यर्थ सहसोत्याय गच्छति । सभावयति दोषण वृत्तिछेद करोति च ॥ " साधूक्तमपि तद्वाक्य समर्थयति चान्यथा । आचाणकथामग करोति विरसीभवन् । उपास्यमान शयने सुप्तवचत्र तिष्ठति । यनेन बोध्यमानोऽपि सुप्तपञ्च विचरते ॥ " इत्यादि धनुरक्तस्य विरक्तस्य च लक्षण । रक्तादृत्ति समीत विरक्त च परित्यजेदिति ॥" ५ अन पाइगुण्यसयुतमिति मनविशेषणमुक्त । तानाह मनु (७१६१) "सधि च विग्रह चैव यानमासनमव च । द्वैधीभाव सश्रय च पाइगुण्य चिंतयेत्सदा ।। तत्र कामदक सधि निरूपयति (९१) वलीयसाऽभियुक्तस्तु नृपोऽनन्यप्रतिक्रिय । आपन्न समिन्विन्छेत्कुर्वाण बालयापनामिति" तत्र नीतिसारे । यद्यप्यनेकविधस्तथाप्युपहारसधिमैत्रीसध्योरेध प्राधा मुक्त (९।२१-२२) १० एक एवोपहारस्तु सधिरेष मतो हि न । उपहारस्य भेदास्तु सर्वेऽन्ये मैत्रवर्जिता ॥ " अभियोक्ता बलीयस्त्वादलब्धो न निवर्तते । उपहाराहने यस्मा सधिरन्यो न विद्यते ॥' मंत्रीसधिस्तु समयोरेव । क्वचिदन्यजयार्थ विषमयोरपि भवति । क यादानायुपकारसधयस्तु अनारेयोवातर्भवति । अतो न ते पृथक निरू पता । अवासधेयानाह कामदक (९।२३ २४) बालो वृद्धो दीर्घरोगस्तथा शातिबहिष्कृत । भीरुको भीरुकजनो लु-धो लु घजनस्तथा ॥ विरक्तप्रतिश्चैव विषयेष्वतिसक्तिभाक । दुर्भिक्षव्यसनापेतो बलत्र्यसनसकल ॥ २५ ॥ " अक्षेशस्थो बहुरिपुर्युक्त काले न यश्चन । एतै सधिन कुर्शित विग्रहीयानु करल ।। एने विगृद्यमाणा हि क्षिप्र याति रिपार्वश ॥ २६ २७ ॥ तथा ( ९४५४५) “सधि कार्योऽप्यनार्येण सप्रयोत्सादयेद्धि स । सपातवान्यथा वेणुनिदि कटकेर्वत । न शक्यते समुच्उत्तु भ्रातृसघातशस्तथा । बलिना सह यादव्यमिति नास्ति निदर्शन । प्रतिवात हि न धन कदाचिदुपसपैति ॥४९॥ " वलीयारी प्रणमता काले विक्रमतामपि । सपदो न विसर्पति प्रतीपमिव निम्नगा ॥५०॥ "राजान गच्छेविश्वास सधितोऽपि हि बुद्धिमाना अद्रोहसमय कृत्वात्रमिद्र पुरावधीदिति ॥५१॥ इति सधि । अथ विग्रह उक्ता नीतिसारे ( १०२) २५ " आत्मनोम्युदयाकांक्षी पीड्यमान परेण वा । दशकालचलोपेत प्रारमेतेह विग्रह ।' तत्र विग्रहकरणान्याह कामदक (१०३) "राज्यस्त्रीस्थानदेशानां पानस्य च धनस्य च । अपहारो मदो मान पाडा वैषयिकी तथा ।' वैषयिकी देशसबधिनी । मित्रार्य चापमानश्च तथा बधुविनाशन ॥" मतानुग्रहविच्छेदस्तथा महलदूषण । एकाथाभिनिवेशित्वमिति विग्रहयोनय "॥ ४५ ॥ ३० कर्तव्याकव्यविग्रहावाह स एव (१२१) तदात्य फलसयुक्तमायल्या पवर्जित । आप यो फलसयुक्त तदात्वे विफल स्मृतं ।। स " . , अपणि । • घलन । ३ तायवानटपरई-विषयेत् । यस्मात् । ६ पक्षध-धा। ७ शक्तिमान् । ८ अदेसस्था । ९ नजातु । १.क्षमनटयवध-यानस्य । "पयनअनट-बचनपच । १२प-आयत्या, क्यवअनई-भ यस्यां ।

·मयूसः] यानं । तत्कालं भेदाच । आसन-देधीमान-आश्रयाः । " -- %3D उभयोः फलवानुत्तमः । एवं त्रैविध्यं । उमयमपि मध्यमं । यस्तु तदात्वायत्यौरफलः सोऽधमः। विग्रहशमनं चावश्यं कुर्यादित्याह स एव (१०११२-१३) कुर्यादर्यपरित्यागं एकार्याभिनिवेशने । धनापचार जाते नु विरोधं न समाचरेत् ॥ "कदाचिदिनहे पुंसो सर्वनाशातु जायते । सर्वोपायरतो राजा विग्रहं न समाचरेत् ॥ " उपायांतरनाशे तु स्वंतं विग्रहमाघरेदिति ।" इति विग्रहः ।। यानमाह कामंदरुः (११-१) "गुणानुरामप्रकृतेर्यात्रा यानमिति स्मृतमिति ।" तन्काले मनुराह (अ.७११८३-१८४) मार्गशीर्ष शुभे मासे यायायात्रा नहीपतिः । फाल्गुने वाथ त्रे वा मासं पति यथावलं ॥ “अन्येष्वपि च मासेषु यदा पश्येदभुवं जयं । यदा यायाद्विगृहीव व्याने चोस्थिते रिपोः ॥" वर्षादिप्वपीत्यर्थः । मिहिरोऽपि १० यात्रा नृपस्य शरदीएफला मधौ च छिद्रं रिपोर्न नियमोऽस्ति तु केचिदाहुरिति ।" तद्भेदा उक्ता नीतिसार ( ११२-६,९-११) “विगृह्य संधाय तथा संभूयाय प्रसंगतः । उपेक्षया च निपुणेर्यानं पंचविघं स्मृतं ।। "विगृह्य याति हि यदा सर्वान शवोर्गणान बलात् । विगृह्ययानं यानज्ञास्तवाचार्या: प्रचक्षते ।। "अरिमित्राणि सर्वाणि स्वमित्रैः सर्वतो बलात् । विगृह्य चारिभिर्गतुं विगृह्य गमनं स्मृतं ।। "संधायान्यन या यात्रा पाणिग्राहेण शत्रुणा । संघाय गमनं प्रोक्तं तजिगीयोः फलार्थिनः ।। 'एकीभूय यदेकत्र सामतः सांपरायिकः । शक्तिशाययुतैर्यानं संभूयगमनं हि तत् ॥ 'अन्यत्र मास्थितः संगादन्यत्रैव च गच्छति । प्रसंगयानं तत्प्रोक्तमत्र शल्योनिदर्शनं ।। गरि यातस्य वलिनः संप्राप्याधिकृत फलं । उपेक्ष्य तस्मिन्ययानमुपेक्षायानमुच्यते ॥ निवातकवचान्हित्वा हिरण्यपुरवासिनः । उपेक्षायानमास्थाय निजघान धनंजय " इति । २० यानं चामे पुनर्निरूपयिष्यामः । इति पानं ।। आसनमुक्तं नीतिसारे (११११३) " परस्परस्य सामद्वियातादासनं स्मृतमिति ।" तथा ( ११:१५-१७) 'यदा दुर्गस्थितः शत्रुगृहातुं नैव शक्यते । विगृह्येनं तदाऽसीत छि वास्थासारदीवधात् ।। "विच्छिन्नविधासारं क्षीणयवसैंधन 1 विगृह्यमाणप्रकृति कालव शर्म नयेत् ॥ २५ "अरेच विजिगीपोश्च विगहे हीयमानयोः । संघाय यदवस्थानं संधायासन्मुच्यते ॥" सर्वत्र च देशकालानुरोधेनासनं कार्यमिति । इत्यासनं ।। द्वैधीभायोऽयुक्तो नीतिसारे (११।२४)" देशीभावेन तिष्टेत काकाविवदलक्षित" इति । तथा धीमावो विधा प्रोक्तः स्वतंबपरतंत्रयोः । स्वतंत्र उक्तो हन्यातु यः स्यादुभयवेतनः ॥ २७ ॥ इति द्वैध । आश्रय उक्तः कामंदकेन ( ११२८) " उछिद्यमानो बलिना निरुपायप्रतिक्रियः । कुलोद्गतं सत्यमार्यमानयेत पलोस्टम् ।। ३० १ सशिरोध न, मु. १.। २ उपेक्षा चेति । ३ यात्रायो । ४ वत्त । ५क्ष-काकाक्षिवदा ६कुलोद्धृतं ।

·४६ रानमंडलम् । सामाद्युपायाः । [ नीति " ५ - - 'बुध्यैवोपक्रम: श्रेयान फलनिष्पत्तये सदा । उपायेन पदं मूनि न्यस्यते मत्हस्तिनां ॥ ४६॥ 'अयोऽभेद्यमुपायेन द्रवतामुपनीयते ॥ ४७ ॥ लोकमसिद्धदेतत् वारि बन्हेनियामकं ॥ ४९ ॥ उपायोपगृहीतेन तेनैतत्परिशोप्यते ॥ ५० ॥" उपायः कटाहादिप्रक्षेपः । अतः सर्वमुपायेन कुर्यादित्पर्यः । मनुः (१७७) “यदि तत्रापि संपश्येद्दोष संश्रयकारित । सुयुद्धमेव तत्रापि निवितई समाश्रयेत् ॥" इत्याश्रयः । एवंविधं मंत्र मंत्रिभिः पाइगुण्यविदा ब्राह्मणेन च सह कुर्यात् । मनुः (७१७८) " सर्वोपायैस्तथा कुर्यानीतिज्ञः पृथिवीपतिः । यथास्याभ्यधिकान स्युमित्रोदासीनशनव" इति तान द्वादशराजमंडलोच्याह याज्ञवल्क्यः (आचारे ३४५) “ अरिमित्रमुदासीनोऽनंतरस्तत्परःपरः । क्रमशो मंडलं चित्यं सामादिभिरुपमः॥" १० ते च अस्त्रिविधा । सहजाः कृषिमाः प्राकृताश्चेति । तर सहमोऽरित सापनमातृपितृभ्यत पुनादिः। कृतिमो रिपुर्यस्यापकृतं येनापकृतं वा । प्राकृतश्चानंतरदेशाधिपतिः । सहज मित्र भागिनेयपैतृ- स्वनीयमाव॒ष्वनीयादि । कृत्रिम मित्र येनोपकृतं यस्य चोपकृतं । प्राकृतं मित्रमेकांतरित- देशाधिपतिः । सहजकृत्रिमशनुमित्रलक्षणरहितो सहजकृत्रिमोदासीनो । प्राकृतोदासीनो ।' व्यतरदेशाधिपतिः । १५ अरिः पुनश्चतुर्विधः । यातव्योछेत्तव्यपीडनीयकर्शनीय भेदेन । तत्र यातव्योऽनंतरदेशाधिपतिः। व्यसनी हीनबलो रिक्तप्रकृति । विदुर्गा मित्रहीनो दुर्बलश्चोछेत्तन्यः । पीडनीयो मंत्रबलहीनः । प्रबलमंत्रयुक्तः कर्शनीयः । तथा च राजमानसोल्लासे "निर्मूलनाशमुच्छेदै पीडन बलिनिग्रहं । कर्शनं तु पुनः प्राहुः कोशदंडापकर्शनादिति ॥" मित्रं च द्विविधं । बृहणीय कर्शनीयमिति । कोशबलहीन बॅहणीयं । कोशबलाधिक कर्शनीय । २० प्राकृतारिमिनोदासीनानाह " अनंतरस्तत्परः पर" इति । अनंतरः प्राकृतोऽरिस्तत्परः प्राकृतं मित्रं । तस्मात्परः प्राकृत उदासीनः । शेषाः पुनः प्रसिद्धत्वानोक्ताः । एतद्राजमंडलं क्रमशः पूर्वादिक्रमेण चिन्त्यं । एवं चनुदिक्षु । अयस्त्रय आत्मा चैक इति त्रयोदशराजक मंडलं पद्माका। ये च पाणिग्राहादयस्तेऽप्यांतर्भवति । सामादिमिरित्युक्तं तान्सामादीनुपायानाह याज्ञ. वल्क्यः (आचारे ३४६) २५ उपायाः साम दानं च भेदो दंडस्तथैव च । सम्यक् भयुक्ताः सिद्धचेयरस्वगतिका गतिः ।। भेदः शत्रसामंतादीना परस्परं वैरोल्पादनं । स एवं " स जेतुं न्यापतोऽशक्यो लुब्धेनाकृतबुद्धिना । सत्यसंधेन शुचिना सु सहायेन धीमता ।। यथाशास्त्र प्रयुक्तः स सदेशसुरमानुषं । जादानंदयेत्सर्वमन्यथा तु प्रकोपयेत् ।। "अधर्मदहनं स्वकीर्तिमोकविनाशनम् । सम्यक्तु दहनं राशः स्वर्गकीर्तेर्जयावह ॥ मनुः(१२९) " अत्यान्दंडयन राजा दंख्याश्चैवाप्यईडयन । अयशो महदामोति नरकं चैव गच्छत्तीति ।" " ३० १सेनव मु पा.

·मयूखः] दंडकारो व्यवस्था च। ४७ " 21 वैडमकार दंख्यायव्यवस्था व्यवहारमयूखे (पृ. १०१) दर्शयिष्यामः । ." एवं मंत्रयित्वाऽजापुरं शोधयित्वा प्रविशेत् । ययोक्तं (नीतिसारे ७३७) "कारयेद्भवनशोधनमादौ मातुरांतिकमपि प्रविविक्षुः । आमशछयनुगतश्च विशेष संकटे च गहने च न तिछेत् ॥" तथा "निर्गमे च प्रवेशे च राजा मार्ने समंततः प्रोत्सास्तिजनं गच्छेत्सम्यगाविष्कृतोन्नतिः (३९) ५ "यात्रोत्सवसमाजे तु जलसंचापशालिनः । प्रदेशानावगाहेत नातिलं च संपतेत् ॥१०॥ "निषेवितो वर्षपरैः कंचुकोणीपशालिभिः । अंतःपुरे च विचरेत्कुलारामवामनैः ॥ ४१ ॥ "नीचरंतःपुरामात्याः शुचयश्चित्तवेदिनः । शस्त्रामिविषवन हि नर्मयेयुर्महीपतिः ॥ ४२ ॥ अंतःपुरशोधनमाह कामंदकः (७४४ ) "आशीतिका पुरुषाः पंचाशोत्यश्च योषितः । बुध्येरनवरोधानां शोचमामारिकाच ये ॥ " अभ्यंतरगतोऽपीह विश्वास खीयु न बजेत् ॥ ५ ॥ देवीगृहगतं माता भद्रसेनमहारयत् । मातुः शय्यातरे लीनः कारूपं चौरसः सुतः ॥५१॥ " न हि देवीगृहं गच्छेदामीयासभिवेशनात्" ॥ ५० ॥ तथा स्त्रीणां चरितमुक्त नीतिसारे (५२०५५) "विशेषणं तु संयोज्य मधुनेति पिलोमितं । देवी तु काशिराजेंद्र निजधान रहोगतं । " विषाक्तेन च सौवीर मेखलामणिना नृपं । वेषयां शस्त्री समादाय तथा चापि विदूरथं । " इति वृत्तं परिहानश्चापि प्रयोजयेत् । यस्य दाराः सुगुप्ताः स्युः पौपिराप्तकारिभिः । सर्वलोकौन्वितं तस्य हस्ते लोकद्वयं स्थित एवं सावधानोऽतःपुरं प्रविशत् । अय भार्यागमनमुक्तं कामंदकेन (७५६) धर्ममिच्छन्नापतिः सर्वान्दाराननुकमं । गच्छेदनुनिशं नित्यं वाजीकरणबृंहित: "" २० बालीकरणादिकं च कामशावादवगंतव्य । विस्तृतिमयान्नेह निरूपित । नीतिसारे " विचार्य कार्यावयवान् दिनक्षये विसृज्यलोकं प्रमदाहतक्रियः । "सशैवधेन हि साधुपाणिना स्वपित्यसक्तः परमाप्तरक्षितः ॥ ॥ तथा "नयेन जान पनिशं नोश्वो मुखं स्वपंतीह निराधयः मजाः । "अत्तचित्ते सति जागति प्रजाः प्रजागरेणास्थ जगत्प्रवाधते" ॥ ५८ ॥ इति ।। एवं लियतः फलमाह वराहमिहिरः * आचारस्थः सागरांतो धरित्री भुते दीर्घ कालमुत्यातशत्रुः ।। यवाचारस्तत्र धर्मस्य वृद्धिर्धर्मादोगान्देहभेदेऽपि भुक्त।" भारत "धुतिः शमो दमः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठग । मित्राणां चानभिद्रोह एताश्च समिधः निया" समियो बनाने । इति सपरिकरस्वामिनिरूपणं । " । १ धारिभिः । २ शाश्च । ३ ला जान् विषेण संयोज्य । ४ विदिग्दैन । ५ शत्रं। ६ मदिवृत्त । छनौ चापि । पुस १ भागा । १० । ११ आशनबन्धेन । १२ स्वपदेसक्तः । १३ स्वपिताह सम्भयात् । - ·अमात्यः राजपुत्रः। [नीति " अथामात्यः । तत्र पुत्रोऽयमात्यमध्ये परिगणितो नीतिसारे " अमात्यो युवराजश्च मुजावैतौ महीपतेरिति । राजपुत्रस्य कृत्यमुक्त" "पितृसेवापरस्तिष्ठेवायवाड्मानसैः सदा । तत्कर्म कुर्यानियतं येन तुष्टो मवेत्पिता । तन कुर्यायेन पिता मनागपि विपीदति । तथा ५ " यस्मिन पितुर्मवेत्प्रीतिः स्वयं तस्मिन् प्रियं चरेत् । यस्मिन् द्वेष पिता कुर्यात्स्वस्यापि द्वेष्य एव सः असमतं विरुद्धं च पितुर्नेव समाचरेत् । प्राप्यापि युवराजवं मानुयाद्विकृति न च ॥ " स्वसंपत्तिमदाव मातरं पितरं तथा । भ्रातरं भगिनीं चापि अन्यान्वा राजवल्लभान ॥ " महामनास्तथा राष्ट्रे नावमन्येन पीडयेत् । प्राण्यापि महती वृद्धि वर्तेत पितुराज्ञया । 'पुरस्य पितुराज्ञा हि परमं भूषणं स्मृतं । सोदरेषु च सर्वेषु नाधिक्यं संप्रदर्शयेत् ॥ १० “भ्रातृणामवमानेन पहनो हि विनाशिताः । पितुराज्ञोप्लंघनेन प्राप्यापि पदमुत्तमम् ॥ "तस्माद्धष्टा भवतीह दासबदाजपुत्रका एवं गृहाविरोधेन राजपुत्रो वसन गृहे । त्यागी च सत्वसपन्नः सर्वान्कुर्यादशे स्वके । "शनैः शनैः प्रवर्दैत शुक्लपक्षमृगांकवत् ॥ " एवं वृत्तो राजपुनो राज्यं प्राप्याप्यकंटकं । सहायवान् महामात्यो चिरं मुंक्त वसुंधरा ।। १५ एतच्च राजपुत्रेविशेषमात्रमुक्तं । सामान्यास्तु पूर्वोक्ता वक्ष्यमाणाश्च गुणाः सर्वे अपेक्षिता एव । तेषा राजपुत्राणां रक्षण प्रयत्नतः कुर्यादित्याह कामंदकः (७१-६) "प्रनार्थ श्रेय से राजा कुर्वातात्मजरक्षणं । लोलुभ्यमानास्तेऽर्थेषु हन्युरेनमरक्षिताः ॥ राजपुत्रा मदोद्भूता गजा इव निरंकुशाः । भ्रातरं चोभिनिप्रति पिता चाभिमानिन । राजपुत्रमंदोद्भूतः प्राय॑मानमितस्ततः । इलेन रक्ष्यते राज्यं घ्यावाघातमिवामिषं । रक्ष्यमाणा यदि च्छिद्र कथंचित्मा'नुवंति ते । सिंहशावा इव प्रति रक्षितारमसंशयम् ॥ "विनयोपग्रहान् मृत्यः कुर्वीत नृपतिः सुतान् । अविनीतकुमारं हि कुलमाशु विनश्यति । “विनीतमौरसं पुत्रं यौवराज्येऽभ्यपेचयेत् । दुष्ट गजमिवोदचं कुवात मुखबंधनं " तथा " लालनीयः पालनीयो भूषणीयस्तथैव च । अर्थशास्त्र शिक्षणीयो यथा स्यादिनयी सूतः " दुर्वृत्तं प्रत्याह (७-८) २५ राजपुर सुदुर्वृत्तः परित्यागं हि नाहति । क्लिश्यमान. स पितरं परानाभित्य हंति हि ॥ "व्यसने सज्जम नं हि क्लेशयेव्यसनाप्रयोति ।। इति राजपुननिरूपणम् । अमात्यस्त्रिविध । उत्तममध्यमाघमभेदात् । तदुक्तं महाभारते । )" लोके उचमाघममध्यमाः । तेषां च समवेतानां गुणदोषान्वदाम्यहं । "मत्रिभिहितसंयुक्तः समर्थैरर्थनिश्चये। मिवापि समानार्थबधिरप्यगहितः ।। ३० "संभंगायोपी यः कारमे सप्रवर्तते। धैर्याच कुरुते व तमाहुः पुरुषोत्तम । " एकोऽर्यान्विमध्येको धमें घ फुरते मति । एकः कार्याणि कुरुते तमाहुर्मध्यमं नरं ॥ "गुणदोषानिश्चित्य देशमेव ध्यपाश्रित । करिष्यामीति यः कार्योपेक्षकः स नराधम" इति। " २०॥ विविधाः पुरुषा १ विपते।

·४९ मयूखः] मंत्रिणः । पुरोहितादयः। ५ " याज्ञवल्क्यः (आ. ३१२) 'स मंत्रिणः प्रकुर्वीत माशान्मौलान स्थिरान्शुचीनातेःसाई चिंतयेद्राज्यं विप्रेणाथ ततः स्वपमिति।" मनुः संख्यामप्याह (७५४) "मोलान् शास्त्रविदःशूरान लब्धलक्षान् कुलोद्भवानासचिवान सप्त चाप्टो पाकुति सुपरीक्षितानिति लन्धलक्षाश्चतुरान । मौलानववंशपरंपरायातान् । नीतिसारे (४१२५) कुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवंतोऽनुरागिणः । दंडनीते': प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्महीपतेः ।। तथा “ स्मृतिस्तत्परतायेंषु वितर्को शाननिश्चयः । तामनुगुप्तिश्च मंत्रिसंपत्यकीर्चिता ॥ " सज्जमानमकार्येषु निरुध्युमंत्रिणो नृपं । गुरूणामिव चैतेषां शृणुयाद्वचनं नृपः ॥" पुरोहितकृत्यं तत्रैव (१।४१) "अय्यां च दंडनीत्पां च कशलोऽस्य पुरोहितः । अथर्वविहितं कर्म कुर्याच्छातिकपौष्टिकं ॥ "ताहक्सोवत्सरोऽप्यस्य ज्योतिःशास्रस्य चिंतकः । प्रभाभिधानकुशलो होरागणिततत्त्ववित ॥॥ इत्यमात्यादिनिरूपणम् । मुहनिरूपणं तु प्रायशः पूर्व कृतमेव । गुणास्तु केचनोच्यन्ते । अमात्यानां सेवकमध्येऽतर्भावः। सुहृदस्तु मित्राणीति मेवातेषां कृत्यमुक्तं कामंदकेन(४४४-४६) नूपस्य ते हि सुददस्त एव गुरषो मताः । य एनमुत्पयगतं वारयंत्यनिवारिताः । " सज्जमानमकार्येषु सुहदो धारयति ये । सस्यं तेनैव मुद्ददो गुरवोगुरवो हि ते । "कृतविद्योऽपि बलिना व्यक्तरागेण रज्यते । रागानुरक्तचित्तः सन किं न कुर्यादसांप्रतं । तया (४६८-६९) "त्यागविज्ञानसत्याचं महापक्ष प्रियंवदं । आयतिक्षेममद्देष्यं मित्रं कुर्वीत सत्कुलं । " समुत्पन्नेषु कृच्छ्रेषु दारुणेष्वप्यसंशयं । दर्शयत्यच्छहृदयः कुलीनश्चतुरस्त्रतां । "धर्मार्थकामसंयोगो मित्रात्तु विविघं फलं । यस्मादेतत्रयं न स्यात्तम सेवेत पंहितः ॥ ७२ ॥ "शुचिता त्यामिता शौर्य समानसुखदुःखता । अनुरागश्च दाक्ष्यं च सत्यताच सुदगुणाः ॥४५॥ " तदर्थेहीनुरागश्च संक्षितं मित्रलक्षणं । यस्मिन्नतन्न तन्मित्रं चत्रात्मानं न निक्षिपेत् ।। ७६ ।। न विश्वसेदित्ययः। “प्रायो मित्राणि कुर्वीत सर्वावस्थासु भूपतिः । बहुमित्रो हि शक्रोति वशे स्थापयितुं रिपून । "न तत्र तिष्ठति भ्राता न पिताऽन्योऽपि वा जनः । पुंसामापत्प्रतीकारे सन्मित्रं यत्र तिष्ठति ॥ २५ "अमित्रान सर्वतो मित्रनिगृहीयादृद्धवतरित " ॥ इति सुदन्निरूपणं ॥ अथ कोशः । तस्य मुख्यत्वमाह वराहमिहिरः "कोशो हि राज्यतरुमूलमतो हि शाखा. पक्षी विपक्ष इव किं निधनं करोति । “अन्नादिवेंद्रियगणो वसुतस्तथान्नं तस्माप्तिरक्षणविवृद्धिषु यनवान्स्यात् " ॥ मारते "मधदोहं दुहेद्राष्ट्रभ्रमरा इव पादपीक्सापेक्षीदुहेश्चैव स्तनांश्च न विकुट्टयत्"विकुट्टयेच्छोपयेतातथा ३० " यः कश्चिजनयेदर्थ राज्ञा रक्ष्यः स मानवः । यो गजकोश नश्यंतमाचक्षीत युधिष्ठिर । २. । १नति मु.पा.1२ हा. म. पा. 19-1 ·५० कोशः। [नीति " - -- "श्रोतव्यमस्य च रहो रहृयश्वामात्यतो भवेत् । अमात्या पहार शाति धा घंति मारत ।" उपहार राज्ञे निवेदयितारं । "राजकोशस्य गोतारं राजकोशाधिगोपका: । सर्वे तमनुधावति स विनश्यत्यरक्षितः !" अनुघावति भारयितुं धावतीत्यर्थः । कामंदकर (४६२-६३) "वर्द्धमानोऽल्पनिमावः स्यातः पूजितदेवतः । इप्सितद्न्यसंपूर्णो हय आरधिष्ठितः ॥ मुक्ताकनकरलान्यः पितृपैतामहोचितः । गजेष्वारोपितः साधु शीघ्रयानरधिष्ठितः ।। यत्र राजा तत्र कोशः कोशाधीना हि राजता !" तथा "धर्मार्जितो व्ययसहा कोशः कोशज्ञसमतः ॥६३ ॥ 'धर्महतोस्तथायि मृत्याना मरणाय च । आपदर्थं च सहयः कोशः कोशवता सदा ६४ १० "पुत्रादपि हि संरक्ष्यो मायाः सुहृदस्तथा नीतिसारे "नान्यायं च व्ययं कुर्यात्मत्यवेक्षेत चान्वहं । कार्वणिक्पयोगै सेतुः कुंजरबंधनं । स्वस्यचित्तोऽपि वर्द्धयेदिति "मामा उक्ताः शिवधर्मे '" तस्माधिमार्ग वित्तस्य जीवनाय प्रकल्पयेत् । मागद्वयं तु धर्मार्थमनित्यं जीवितं यतः ।" भागत्रय वित्तस्य एको जीवनाय दो धर्माय । भागपंचकं कृत्वा ,त्रितयं जीवनाय भागद्वयं १५ धर्मायेति हेमाद्रिः । कृपणाशकविषये भारते " एकां गा दशगुर्दयादश दद्याच गोशती । शतं सहस्रगुर्दद्यात्सर्वे समफलाः स्मृता" इति । दशाशं दद्यादिति मावः । इति कोश: । राष्ट्रमुक्तं नीतितारे (३) " राज्यांगानां तु सर्वेषां राष्ट्राद्भवति संभवः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन राजा रौष्ट्र प्रसाधयेत् । तस्मादसाधून पापिष्ठान निनन्यापन लिप्यते । ये ये प्रजा प्रबाधेरन्स्तोस्तान छिद्यान्महीपतिः। "यमार्याः कियमाणं हि शंसत्यागमवेदिनः। स धर्मोऽयं विमहति तमधर्म प्रचक्षते ॥७॥ "धर्माधर्मों विजानन हि शासनेऽभिरतः सतां । प्रजा रक्षेन्नृपः साधु हन्याञ्च परिपंथिनः ॥८॥ " रामपघातं कुरिन थे पापा रामवल्लमाः । एकशः संहतान्वा दूष्यास्तान्परिचक्षते ॥ ९॥ "दूष्यानुपाशुदंडेन हन्याद्राजाविलंबित अदृश्य वा प्रकाश वा लोकद्देषं समाश्रितान्॥१० तथा अक्ष्यमाणाः कुति यत्किचिकिल्विषं प्रजाः । तस्मात्तु नृपतेरई यस्मादृम्हात्यसौकरान । "सर्वतो धर्मपहभागो राज्ञो भवति रक्षितः । अधर्मादपि पहभागो भवत्यस्य घरक्षितुः ।। यथा वीजांकुरः सूक्ष्मः परिपुष्टोऽभिरक्षितः । काले फलाय भवति साधुस्तदादियं प्रना। " उद्वेजयति तीक्ष्णेन मृदुना परिभूयते । तस्माययाहतो दंड नयेत्पक्षमनाश्रितः।" याज्ञवल्क्यः (आ. ३२६) "पांड्यामानाः प्रजा रक्षकायस्यैश्च विशेषत" इति । भारतेऽपि " उछिद्यते धर्मवृत्तमो वर्तते महान्। भयमाहुर्दिवारा यदा पापो नवार्यत" इति । राजधर्मेषु "विक्रय कयमध्वान भनं च सपरिव्ययं । योगक्षेम संप्रेक्ष्य वाणन: कारयेत्करान् । "उत्पत्ति दानवृत्तिं च शिल्यं समेश्य यासकृत् । शिल्पं प्रतिकरानेव शिल्पिनः प्रसिकारयेत् । तया पंथा न होयेरन पनः योन्महीपतिः । संस्थजाते परिख्यात राजानमतिसादिन । . २० " १ बझाहानाऽपम् मु.पा । २ज्ञ-यशो। ३ अटनयधमई-राग्यं.

·मयूरः] भू-जनपद-पुरादि। दुर्गप्रकाराः। का " स न कर्म कुरुते वत्सो भृशं दुग्धो युधिष्ठिर । राष्ट्रमप्यतिदुग्धं हि न कर्म कुरुते महत् । " यो राष्ट्रमनुगृहाति परिगृह्य स्वयं नृपः । संजातमुपजीवन्स लमते सुमहत्फलं ॥ पौरान जानपदासर्वान संश्रितोपाश्रितांस्तथा। यथाशक्त्यनुकंपेत सर्वान पधनानपि ॥" तथा "प्रचार भृत्यभरणं व्यसनं पामतो मयं । योगक्षेमं च संप्रेक्ष्य गोमिनः कारयेत्करं ।" तथा " दयावानप्रमचश्च करान्संप्रणयेन्मुनिति । इति राष्ट्रं । दुर्गकरणार्थ मुवमाह कामंदकः ५ (४५०-५१) "भूगुणेर्वर्धते राष्ट्रं तदृद्धिपवृद्धये । तस्माद्गुणवती भूमि मूत्यै भूपस्तु कारयेत् ॥ “ सस्थाकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता ! गोहिता भूरिसलिला पुण्यैर्जनपदेवता ॥ रम्या सकुंजरवना वारिस्थलपयान्विता । अदेवमातृका चेति शस्यते मूर्विभूतये । निषिद्धभूमिमाह स एव "सशरा सपाषाणा साटवी नित्यतस्करा । रुक्षा सकंटकवना सन्याला चेति भूरभूः ॥ रूझाऽन्यदेशापेक्षया चतुर्गुणपंचगुणादिजलसेकेन सस्यजननी । जनपदमाह (४०५४-५५,५६-५७) "स्वाजीच्यो मुगगर्युक्तः सानूपः पर्वताश्रयः । शूदकास्वणिकमायो महारंमकृषीवलः ॥ • सानुरागो रिपुद्वेषी पीडाकरसहः पृथः । नानादेश्यैः समाकीर्णो धार्मिकः पशुमान धनी । "तं वयमयनेन तस्मात्सर्व प्रवर्तते ॥ ॥ पुरमाह 'पृथुसीममहाखातमुचप्राकारगोपुरं । समावसेत्तरं शैलं सरिन्मरुवनाश्रयं " ॥ याज्ञवल्क्यः ॥ (आ. ३२१) " रम्य पशध्यमाजीव्य जांगलं देशमावसेत् । तत्र दुर्गाणि कुर्वीत जनकोशात्मगुप्त" 'पशव्यं पशुवृद्धिकरं । कंदमूलफलादिभिराजीव्यं । जागलं सगलतरुपर्वत । दुर्गमाह मनुः(७७०) २० “धन्वा महीदुर्गमब्दुर्ग वार्तमेव च । नदुर्ग गिरिदुर्ग च समाश्रित्यावसे.पुरं "। कामंदकस्तु ( ४५९) ऐरिणमपि पपाठ “औदकं पार्वत वाई परिणं धन्वमान । प्रशस्तं शास्त्रमतिभिरी दुर्गापतिक: " ॥ इरिणभूषरं । धन्ध निरुदकं स्थलं मरुभमिरित्यर्थः । महादुर्गमित्यत्र मयां दुर्ग । महीरूपमेव वा ।। तब मातिक पाषाणभेष्टकं वा । तथा च महाभारते ( शां. प. ८६०५) महीदुर्गापेक्षया २५ मृदुर्गस्य पृथति शिः कृतः “धन्वर्ग महीदुर्ग गिरिदुर्ग तथैव च । मनुष्यदुर्गा मृदुर्ग वनदुर्ग च तानि पहिति ॥" बंधुदुर्ग सोदरादिषधना राजगृहस्थ परितः स्यानानि । तत्र बंधुदुर्गमनुष्यदुर्गपोः पृनाग्रहणं गोबटीदईन्यायेन। अंतरंगत्वाच्छुत्वाय बंधूनां पृथड़निर्देश तथा यावबंधुदुर्ग संभवति तावदितरमनुम्पर्गन तेति । एवं च दुर्गस्य नववं संपयते । पन्न महीदुर्गमित्यत्र दे । जसी 1 वृक्षदुर्ग । नदुर्ग । गिरिदु । वंधुदु । १ घयअटनई-पत्या।

·५२ दुर्गगुणाः । बलम् । [नीति " ५ ऐरिणदुर्ग । महीदुर्गे तु मृदादीनां विशेषः पूर्वमुक्त एव । दुर्गस्य गुणमाह मनुः (७७४ ) एकः शतं योधयति प्राकारस्थो धनुर्द्धरः । शतं दशसहस्राणि तस्मादुर्ग समाश्रयेत् ।। शतगुणा अपि परामई प्राप्नुवंतीत्यर्थः । तत्र सर्वदुर्गाणां प्राशस्त्ये च गिरिदुर्गे विशेषमाह मनुः (४१) " सर्वेण तु प्रयत्लेन गिरिदुर्ग समाश्रयेत् । एतेषी बाहुगुण्येन गिरिदुर्ग विशिष्यते ॥ एतेषौमिति निर्धारणे षष्ठी । तदिशिनष्टि मनुः (४७५) " तत्स्यादायुधसंपन्नधनधान्येन वाहनः । ब्राह्मणैः शिल्पिमित्रर्यवसेनोदकेंधनैः।" मंत्रः सर्पादिमंत्रविद्भिर्मनुष्यरित्यर्थः । भारते दुर्ग प्रकृत्य "शूरांन्यजनसंपन्नं ब्रह्मयोपानुनादितं । वश्यामात्यचलो राजा तत्पुरं स्वयमाविशेत् । १० "सत्र कोशं बलं मित्रं व्यवहारं च वर्धयेत् " इति । मनुः (४७६ ) 'तस्य मध्ये तु पर्याप्तं कारयेद्गृहमात्मनः । गुप्तं सर्वतुकं शुभं जलवृक्षसमन्वितमिति ।" " सर्वतकं आरामादिषु तचतुफलिवृक्षसहितं । ततहतूद्भवफलपुष्पादिसहितं वा। तहतूपयोगिसामग्रीसहितं सर्ववस्तुप्समन्वितमित्यर्थः । इति दुर्ग। अथ बलम् । तत्र मुहूर्तायपेक्षया बलस्य प्राधान्यमाह वराहमिहिरः " ग्रहक्षतिथ्युद्गमराशिहोराद्रेकाणमागायनुकूलमात्रामवेषियासो यदि सिद्धिहेतुःस्वयंमवेदविदेव राना "मंत्राभिषेकमणिबंधनशतिकमहोमोपवाससुरयागजपादिमात्र । " स्यासिद्धिहेतुरथ चेद्विजिगीषतोरीन्कस्मात्तदा नरपतिनं भवेत्पुरोधाः ॥" तथा बुध्वाऽर्थशास्त्राण्यपि मंत्रिणोऽपि कुर्यः प्रणाम न नरेश्वराणां । " ययामिजात्यदिपवाजिपत्तिकोशायपेक्षा न भवे प्रधानं ॥ २० अतोऽवश्यं दलकोशाधीनं राज्यं । ननु । जयपराजयादिकं सर्व कर्माधीनं तत्र किं बलादिनति चेत् ।उच्यते। न केवलं सर्व कर्माघानं कितु पुरुषकाराधीनमाप। उक्तं च याज्ञवल्क्येन(आ.३५१). ययां केन चक्रेण न रथस्य गतिर्मवेताएवं पुरुषकारेण विनादेवं न सिद्ध्यति । माघेऽपि " नालवते दैष्टिकतो न निषीदात पौरुषे । शब्दार्थों सत्कविरिव द्वय विद्वानपेक्षत ॥” इति । कथं तहिं कचित्पुरुषकारे कृतेऽपि न प्तिः। उच्यते । न वयं कर्मणः कारणत्वमेव २५ खंडयामः कितु तन्मात्रस्य । वस्तुतस्तु न हि कर्म पुरुषकारापेक्षया भिन्नमस्ति । पूर्वजन्मार्जितः पुरुपकारो हि कोच्यते। अतो यदिह जन्माने द्वाभ्यामेकजातीये प्रयत्ने कृते फलावाप्ति. रेकस्यैकस्य न ततो नूनमेकस्य प्राक्तनः पुरुषकारो नास्ति । पापरूपो वा सप्रतिबंधक इति करुप्यते । अतः सर्व कर्मापरपर्याय पुरुषकाराधीनमेव । अत एवोक्तं भारते "स्वकर्मणाशुमेनोपि शुमेनाप्यथ वा जनः । फलं तदनुरूपं हि मामोति भरतपम " + -१ अरषईतकघटयव-दशाएक-ते एषां । ३ कघटयबनाई-एषामिति । ४ बनयटघ- शहान्यजन.

·मयूखः] पुरुषकारमाशस्त्यं । बलमेदाः । ५३ अत एवोत्तरमीमांसायां कस्यचिद्वर्तमान जन्मनि कर्मभिः पापक्षये जाते सन्यासोत्तर मुक्तिः । यत्र तु कर्मस्वकृतेषु सन्यासोत्तरं मुक्तिस्तत्र पूर्वजन्मार्जितानि कर्माणि कल्यते । अत एव क्षत्रियजनकस्य ज्ञानोत्पत्तिं दृष्ट्वा प्राक्तनः संन्यासोऽपि कल्प्यत इत्युक्तं । अतो यत्र लोकतः शास्रतो हटतरः कार्यकारणभावोऽवगतस्तत्र कार्य दृष्टा कारणमनुमीयतेति । अतः सर्वत्र प्राक्तन ऐहिको या पुरुषकारः कारणमिति । अतः पुरुषकार एक राजा कर्तव्य इति । स च बळाधीन इत्यवश्यं बलसंग्रहः कार्यः । अत्र बलं पहिधमाह कामंदकः ( १८२) 'पड्डिधं तु बलं व्यूह्य विपतोऽभिमुख बजेविति ।" "पदिधं वलमादाय प्रतस्ये दिग्जिगीपयति" ( रघुवंशे ) कालिदासोऽपि । तद्भेदा उक्ता नीतिसारे ( १८४) मौलं मूतं श्रेणिसुदिपशटविकं बलं पूर्व पूर्व गरीयस्तु बलानां व्यसनं स्मृतमिति” । 'पूर्वपूर्वस्य नाशः कठिन इत्यर्थः । तत्र मौलं नाम परंपरागतं । भूतं यावद्विमवस्थायि । श्रेणिः १० गमनमार्गे स्थाने स्थाने निशितं । सुहन्मित्रनले । द्विषतां स्वाधीनं यज्जातं तद्विषदलं । "आटविक अरण्यसंबंधि । तत्र दूरवेशादौ मूलसहितो गच्छेदित्याह ( १८।१२।१४) "प्रकृष्ऽवनि का वा गच्छेन्मालैः समावृतः । मौलास्तु दीर्घकालेऽपि क्षयम्पयसहिष्णवः", " एषु वस्तुपु मेधावीभूतादीनि विवर्जयेत् । दीर्घावकालखिन्नेषु तेषु मेदभयं भवेत् । "बहुत्वाद्धतसैन्यानां दीर्घकालाध्यसेदतः । नित्य प्रवासायासाभ्यां मेदोऽवश्यं प्रजायते ॥ १५ भेदः स्वामिपरित्यागः । एकान्येषामपि बलानां गुणदोषा ऊहनीयाः। तब कस्मिन्काले कि बलं प्रायमित्याह कामंदकः ( १८१०-११) ." फीतसारानुरक्तेन बलेनोपचितः परः । तनुल्येनैव यातव्यः क्षयव्ययसहिष्णुना " कचिद्भुतमपि ग्राह्यमित्याह स एव ( १८१५) 'प्रभूतं वं भूतवलं मौलमल्पमसारवत् । अरेवीश्यात्मनस्तद्धि विपरीतं जयेदरीन ।" भूतमलेन मौलं जयेदिति विपरीतं । श्रेणिवलस्योपयोगमाह ( १८०१८) "स्फीतं श्रेणियों शक्यमापातुं यानवर्मनि । नित्यं प्रयामव्यायाममिति श्रेण्या समुत्पतेत् ॥” मित्रबलस्योपयोगमाह (१८२०) " मित्रसाधारणे कायें मित्राय फलोदये । अनुग्राह्ये च पीड्ये च मित्रेणेव सह बजेत् ॥" सैन्यायोपयोगमाह ( १८ार) २५ " प्रभूतनारिसेन्येन योधयेन्महतो रिपून् । अत्युस्छ्रितं कोपनयादभ्यासेन रिपोर्बलं । "वासयेत्कर्षयेचैनं दुर्गकंटकशोधनः " ( २२ ) आटविकस्योपयोगमा "नियमाविक सैन्य किटकशोधने । पादेशमवेशे च पुरः कुर्वीत पंडित ॥" इति "पूर्वोतवलस्य चतुरंगतामाह । “हस्त्यश्वरथयादात सेनांगे स्यामतुर्विधमिति ।" अध गनिरूपणम्। चतुविधा गना। मद्रा मंदा मृगा मिश्राश्चेतितिक्षणमाह घराहमिहिर (म.६७) " मध्वाभदंता: सुविमतदेहाः न चोपदिग्या न कृशाः क्षमाश्च । गाः समेश्वापसमानवैशावराहतुल्यै धनेश्व मद्राः ॥१॥ " चापं वंशस्य । ततुल्यपृष्ठाः । वक्षोयकक्षा वलयः मलयाश्च लंबोदरस्त्वकवृहतीगलम् । २० 3 १ज्ञ-पातम्याः । २ श्रीगीति मु. पा. 1 ३ व मु. पा. । ४ अबयटनरपईय-शाः ।

·५४ ज:1 नीति 1 " " " स्थूला च कुक्षि सह मेचकेन सही च क् मंदपतंगगस्य ॥२॥" कक्षाऽग्रिमपाययोफसंधिः । सही सिंहसदृश वित्त्यिर्थः। मृगास्तु ह्रस्वाघरमालमेदास्तन्वंधिकंउद्विजहस्तकर्णाः । "यूलेक्षणाश्चेति ययोतलिंग: संकीर्णनागा व्यतिमिसंज्ञा०॥" मिश्रत्वं मद्राणां मंदादिसंगेन । ५ एवमन्यत्रापि । अथ परिमाणमाह "पचोनति. सप्तमृगस्य देय अष्टो च हस्ता. परिणाहमान । एकदिवृद्धापय मंदमद्रो संकीर्णनागो नियतप्रमाण-ixu"दस्य पडुम्नति । अधौ देय 1 नवो- दरपरिणाह । भद्रस्य सप्तोन्नतिः। नव देयं । दश परिणाहाः । अन्यास्पष्टं । अत्र हस्तस्तिर्य- ग्यवोदराणीति कल्पनेन कार्य । तेषा मदवर्णमाह स एव भद्रस्य वर्णो हरितो मदस्य मंदस्थ हारिदकसभिकाशः । "कृष्यो मृगस्याभिहितो मदस्य संकीर्णनागस्य मदो विमिश्रः ॥५॥" गजप्राशस्त्यमाह ताम्रोष्ठतालुवदना. फलविकनेत्रा. निग्धोन्नताप्रदशनाः पृथलायतास्याः । " चापोन्नतायतनिमग्ननिगूढवशास्तन्वेकरोमचितकर्मसमानकुभाः ॥ ६ ॥ कलकिश्चटकः । तनून्येकजातीयानि रोमाणि । तैः । तथा १५ “विस्तीर्णकर्णहनुनाभिल्लारगुह्या. कूर्मोजतैदिनविंशतिमिनरदैश्च । " रेखायोपचितवृत्तकरा: सुबाला धन्याः सुगधिमदपुष्करमारुताश्चेति ॥ ७ ॥ द्विनवाटादशशितिर्वा नखानि कन्नतानि । पुष्करं शुंडा । तथा मूलमध्यदशनारसंस्थिता देवदैत्यमनुजाः क्रमाततः। दतभगफलमत्र दक्षिणे भूपदेशबलविद्रवप्रद ॥ वामतः सुतपुरोहिते भयं हति साटविकदारनायकान् ॥" आटविकोटच्यामधिकृतस्तरसहिता दारनायका दाराधिकृताः पुरुषास्तान हति । भयं करोतीत्यध्याहारः । तथा "आदिशेदुमयगर्भदर्शनात्पार्थिवस्य सकलं कुलक्षयं । सौम्यलमतिथिमादिभि. शुभं वते शुभमतोऽन्यथापरं । "क्षीरिमिष्टफलपुष्पपादपैश्चापगातटविघटनेन चाधाममध्यरदभगवहन शवनाशदतोन्यथापर २५ "कमीकस्याणुगल्म क्षुपतरुमथन स्वेच्छया हृष्टदृष्टिीयाद्यात्रानुकूलत्वरितपदगतिर्वक्रमुन्नाम्यचौञ्चै। " भक्ष्यासन्नाहकाले जनयति च मुहुः शीकरे बुंहते वा तत्कालं वामदाप्तिर्जयकृदय रदं वेष्टयन्, दक्षिण च ॥ " स्खलितगतिरकस्मारतोऽतिदीनं श्वसिति मृदुसुदीर्ध न्यस्तहस्तः पृथिया। 'मृतमकुलितहष्टिः स्वपीलो विलोमो भयकृदहितमक्षी नैकशोऽसक शकृञ्च ॥ " t २० " r ·मयूखः] गजबंधनभूमयः । गजशाला। ॥ ५ " अहितमक्षी रोगजनकतुणादिभक्षी । अमृक् रुधिरं तत्सहितं शकृत् । तया "प्रवेशनं वारिणि वारणस्य ग्राहेण नाशाय भवेन्नृपस्य । "ग्राहं गृहीत्वोचरणं द्विपस्य तोयास्थले वृद्धिकरं परं स्यात् बंधनममीराह भद्रमंद्रमृगमिश्रदतिनां श्वेतरक्तकनकोपमाः सिनाः । भूमयो द्विरदपुष्टिवृद्धिदा भमुनामपि यशःसुखावाहाः " । शाला माह "ज्येष्ठा चतुर्विशतिरेव हस्ताद्वियूनिते मध्यजघन्यशाले। "विस्तारतस्तक्षिणाश्च दीर्घाः स्तंभाच विस्तारसमुच्छ्रिताः स्युः । एते च शालास्तमाः । अत्र पूर्वोक्तपरिमाणमध्ये बहूना हस्तिनामसन्निवेशा-प्रतिहस्ति पूर्वोक्ता शाला ज्ञेया । स्तंभानां परिणाहमाह "ज्येष्ठगुलानि बहलो दशषड्युतानि मध्यस्तु पंचदशकम्यसकोगुलो नः ॥ स्तंभप्रमाणविपुला क्रमशो निषंगा: प्रोगांगुलाईसदृशं बहुलत्या । निपंगा बंधनरज्जाद्वारमाह 'द्वारोग्यः कुंजरयामतुल्ये विस्तारोऽस्य व्यंशहीनः स एव । "हीनो भूयश्चात्मपष्ठांशकेन शालाद्वार प्रागुदक् च प्रशस्तं ॥ भूयः पुनः आत्मनस्यंशस्य षष्ठांशेन विस्तारः। एवं च द्वारमुपरि सूक्ष्ममशेमामे महञ्च संपन्नं भवति । " " बंधनाथ वृक्षानाह । " "चंदनार्जुनशिरीषमधूका देवदासरलार्जुनशालाः । रोहिणीखदिरचंपकशाका: स्पंदनश्च सकदंबविशोकाः। "शीताः शिवाच द्विपबंधनामेते द्रुमाः पुष्टिकरा छिपाना! २० "स्मार्थमन्येऽपि हि सारवंतः कार्याः प्रशस्ता गुणसंप्रयुक्ताः ॥ तथा पूर्वाभिमसोनिबध्यते यः क्षिप्रेस करोतिविक्रम राशः समरेष्वनिजितो दीर्घ चायरवामुयागजः।" "उदइमुखो बंधमुपैति नागो योऽर्थस्य वृद्धिं स करोति मर्तुः । " प्रामोनि पुष्टिं चिरजीविता च संमामकालेधपराजयं चेति " । अन्यदिइ मुखेऽनिष्टमाह "दक्षिणदिग्यदनस्य च बंधोजीवितनाशकरो द्विरदः स्यात् । २५ " पश्चान्मुखो संघमशाय नागो नित्यं भवेद्रोगनिपीडितांगः । "नाशं च वित्तस्य करोति राजस्तस्मात्स याम्पापरदिग्विवयः" इति । बंधस्तममानमाह 'विश्यैशान्या बंधनार्थ द्विपानी स्तंभो राज्ञःश्रेयो दतिनश्चेति। अन्यदिश्यनिष्टं । तत्परिमाणमा " ज्येठो दशोचो नवमध्यमश्च स्तंभोटहस्तः कथितः कनीयान् । "सर्वे निखाताश्चतुरश्च हसा मानाघिकोनाच शिवाय न स्युः॥" गनानां मदजनकान्योषधानि तु हस्तिचिकित्सायां द्रष्टव्यानीति नेह प्रपंचितानि । इति सपरिकरगजनिरुपणं।

·अश्वलक्षणम् । अश्वचेष्टितानि । हेषितपरीक्षा । [ नीति " " + अयाश्वलक्षणमुक्त योगयात्राया ( अ ६६१) "दीर्घग्रीवाक्षिकूटविहृदयपृथुस्ताम्रताल्बोष्ठजिव्हासूक्ष्मत्वकेशवाल सुशफगतिमुखो हस्वको पुच्छ ।। "जघानानूरुवृत्त समेसितदशनश्चारुसस्थानरूपोधानी सर्वांगशुद्धो भवति नरपते शत्रुनाशाय नित्या" कूट ललाटोलमाग । त्रिक कटिप्रदेश । केशा शरीरस्थिता बाला प्रीदापुच्छगता ! गोबलीवर्दन्यायेन पृथागृहण ! जपाया जानुनि वृत्त । महलाकार । समा निमोन्नतत्त्वरहिता । ५ सिता श्वेता । इष्टानिष्टमाह ( अ ९३) “ उत्सर्गानशुभदमासनापरस्थ वामे च ज्वलनमतोऽपरत्र शस्त । सर्वागज्वलनमवृद्धिद हयाना द्वै वर्षे दहनकणाश्च धूपन च ॥ १॥ 'अत पुर नाशमुपैति मेट्रे कोश' क्षय यात्युदरे प्रदीप्ते । भूपस्य पायौ च पराजय स्यादवोत्तमांगज्वलने जयश्च ॥ २ ॥ स्कघासनासज्वलन जयाय वधाय पादज्वलन प्रदिष्ट । ललाटवक्षोक्षिभुजे च धूम परामवाय ज्वलन जयाय ॥३॥ “ प्रदेषो यवसामसो प्रपतन स्वेदानिमिचाद्विना या वदनाच्च रक्तपतन धूमस्य धा समव ॥ अस्थमश्च विरोधतो निशिदिवा निद्रालसध्यानता सादोघोमुखताविचेष्टितमिद नष्ट स्मृत पानिनाय५ हेषितपरीक्षामाह मिहिर (अ ९३) १५ “कौंचवद्रिपुवधाय हेषित मीवया त्वचेलया च सोन्मुख । 'स्निग्धमुचमनुनादिदृष्टवद्मासरुद्धवदनैश्च वाजिभि ॥७॥ 'पूर्णपात्रदाधिविप्रदेवतागधपुष्पफलकांचनादि वा । " द्रव्यैमिष्टमथवापर भवेद्धेषतां यदि समीपतो जय ॥८॥ “वामैश्च पादैरभिताडयतो महीं प्रवासाय भवति भर्तु । " सध्यासु दीप्तामवलोकयतो हेषति चेन्दधुपराजयाय ॥ ९ ॥ आरोहति क्षितिपतौ विनयोपपनो यात्रानुगोऽयतुरग प्रतिहेषित च । वगवा स्पृशति दक्षिणमात्मपार्श्व योऽश्व स मर्तुरचिरात्मकरोति लीम् ॥ १३ ॥ "मुहर्मुहुशकृत्करोति न ताड्यमानोऽप्यनुलोमयायी । " अकार्यमीतोऽश्रुविलोचनश्च शिव न भर्तुस्तुरगोऽभिधत्ते १४ स्थपतिलक्षण लोकत एव ज्ञेय । २५ इत्यश्वादिलक्षणम् ॥ अथाभियोज्यनृपा । योगयात्रायां " शब्दायते महुरपि शिवा गर्दमध्वानतुल्य । त्यक्तस्नेहा परिजनसुहत वाहनोपस्करेषु । कष्ट को न शरणमिति वा वादिनो यस्य सैन्ये विद्विष्टा वा प्रचुरपुरुषा सोऽभियोज्यो नृपेण कापोतकोलूकमधूनि यस्य समामयते ध्वजचामराणि । छत्रायुधादीनि च सोभियोज्यो यस्याथवानाहततूर्यशब्द । . " " धक्षम-पाठ -स्मि । २ षज्ञ-वल्या ।। दिव्यमिति म पा I४ क-सुवर्षा ५श- ·मयूखः ] अभियोज्यान । मेदकरणम् । दूतभेदा। "प्रतीवगत सरितामिपोश्च शोपोऽप वाऽशोध्यजलाशयानां । " अवारिदेशे सलिलप्रवृतिरक्त चाप्सु तरेच्छिला ॥ "मंगपातचलनान्यनिमित्त रोदनानि च सुरमतिमानो। "अग्रिरूपमनलेन विना वा निश्चलानि च यदा प्रचलति ।। "प्रसूतिवैकृत्यमकालपुष्पाण्यरण्यसत्यस्य पुरमधेश । “प्रदोषकाले कुकृवाकशब्दाहिमागमे चान्यभृतालाप ॥ अन्यभृत् कोकिल। "दीधैं दीन सहता. सारमेया' कोशत्युञ्चनित्यमेवानृतौ च । "हन्युयोषा योपितो निघणाश्च श्वेत काको नक्तमिद्रायुध च ॥ अनुतो शरस्कालादन्यर 1 अनृतावितींद्रायुधेश्यन्वेति । "अहातिरिक्त पपनोऽति चडो गर्वसशस्य भवे पुरस्य । "व्यक्तिर्मवेशहनि तारकरणा नक्त च तारागणसप्रणाश ॥ एद निमित्तानि यदा मवति तदाऽभियोज्या क्षितिपेन देशा।" नीतिसारे (१७२५।२९) " भेद कुर्यात यबेन मध्यामात्यपुरोधसा । तेपु भिन्नेषु भेदे हि युवराजे थोजित ।। "अमात्यो युवराज भुनावतौ महीपते । मत्री नेत्रे हि मिन्नेऽस्मिन्नेकस्मिन्नपि तद्विप ॥ " सर्वावस्य हि मेधावी न कुलीन विकारयेत् । तत्रोपजाप कर्तच्या य कोपान महक्षम ॥ * आगतान्पूजयेत्स्वामी निजाश्च परिसात्वयेत् ॥३७॥ मेद कुर्वीत मतिमानिगृहीतो चलीयसा ॥३९॥ 'वडेन हि समाइन्याद्भिवारे सहत बल । भिन्न हि तत्काष्टमिव जतुजग्ध विशार्यते ॥ ४० ॥ भेद नृप कृत्वा ततो यायाद्रिपो पुरमिति' । एव सामदानममयादिना भेद कृतवत्यर्थ । अथ दूतशेपणमाह कामन्दक (११) “ यातव्याय पहिनुयात्त दत्याभिमानिन" ॥ २० न विशिनटि ( १२१२) 'प्रगल्म स्मृतिमान्वाग्मी शास्त्रे चास्ने च निष्ठित । अभ्यासकर्माभिरतो दतो मवितुमर्हति ।। " तत्रैविध्यमाह (१३) “निमष्टार्थों मितार्थश्व तथा शासनवाहक "। तत्र यो शिक्षितमेव दशकालोचित यथायोग्यमन्यस्याय वदति स निसृष्टाय । यथा पाइवाना दूतो वासुदेव । यावत्सदिएवक्ता मितार्थ । शासनहार प्रसिद्ध । दूत प्रत्य ह ( १२०६८) २५ " माविज्ञात पुरे शना प्रविशेष न ससदि । कालपीक्षेत कार्याथमनुज्ञातश्च निष्पनेत ।" निष्पतेदुपषिशेत् । सारवत्ता च राष्ट्रस्य दुर्ग तहप्तिमेव च । छिंद्र शत्रोर्षिजानीयाकोगामित्रबलानि च ॥ "उद्यतेष्वपि शस्त्रेषु यथाक्त शासन वदेत् । रागापरागो जानीयात्प्रकृतीना च गरि ॥ "फलेन नाम्ना द्रव्येण कर्मणा च महीयसा । कुर्याञ्चतुर्विध स्तोत्र पस्योभयारपि ॥ (११) ३० तीर्थानमपुरस्थान शास्त्र वशानहेतुना । उपात्तव्य जनोपेतै स्वचरै सह सबदेत ॥ (१३) स " 6 १ रयवनभई-विना-नित्र ज्ञ-विनष्टा क्ष-पाठ ज्ञ--श । अभ्यस्तकर्मानुषते । ३ तार्या श्रमाश्रय । ४ तपस्वि।

·५८ दुतकर्म । चराः । चरभेदाः । दर्शनशकुनाः । [ नीति “ " "प्रताप कुलमैश्वर्य त्यागमुत्थानसौष्टवं । अक्षुद्रतां च दाक्ष्यं च भर्तुः सर्वत्र कीर्तयेत् ॥ (१४) " सहेतानिष्टवचनं काम क्रोधं च वर्जयेत् । वैतसीमाश्रयेदृत्ति नान्यवृक्षाश्रितां सदा । (१५), " नान्यं शयेन मावं स्वं वदेविद्यात्परस्य च । भावमंतर्गत गुप्तं सुप्तो मत्तश्च भाषते ॥ "तस्मादेकः स्वपेन्नित्यं स्वीमये च विवर्जयेत् ।। राष्ट्राटव्यंतपालाना आत्मसास्करणं तथा । युद्धापसारमूज्ञानं दूतकति कथ्यते ॥ (२३) दूतेनैव नरेंद्रस्तु कुर्वीतारिविमर्षण । स्वपक्षे च विजानीयात्परदूतविचेष्टितं " (२४) इदं कर्म निमृष्टार्थस्यैव । चरा उक्ता नीतिसारे (१२२२६-२९) "तपस्विलिंगिनो धूर्ता पण्यशिल्पोपीविनः । चराचरेयुः परितः पितो जगतां मनः । निर्गच्छेयुर्विशेयुश्च सर्वदा विदोऽन्वहं । सूक्ष्मसूत्रं हि चारेण पश्येद्विविघचेष्टितं ॥ स्वपन्नपि हि जागर्ति चारचक्षुर्महीपतिः । "विवस्वानिव तेजोभिर्नभस्वानिव चेष्टितैः । राजा चरैर्जगत् कृत्स्न च्यामुयालोकसंमतेः। "एतैयास्तु संचाराः सर्वे नान्योन्यवेदिनः ! प्रकाशश्चाप्रकाशश्च चरस्तु द्विविधः स्मृतः ।। "अप्रकाशोऽयमुद्दिष्टः प्रकाशो दूत श्यते ।" तथा ( १२२४२-४६) 'जडमूकांधबधिरउमानः पंडकास्तथा । किराता वामनाः कुब्जास्तद्विधा ये च कारवः॥ १५ “भिक्षुकाश्चारणा दास्यो नानाकार्यकलाविदः । अंतःपुरगता वार्ता आहरेयुरलक्षिता छत्रव्यजन गारयानवाहनधारिणा । महामात्रावहिर्वाता विद्युरन्ये च संगताः ॥ सूदा व्यंजनकर्तारः कल्पकाः सूचिकास्तथा । प्रसाधका भोजकाच गावाहका अपि ॥ 'जलतांबूलकुसुमगंधभूषणदायकाः । कर्तव्या वशगा घेते ये चान्ये न्यासवर्तिनः ॥" इति दूतचारप्रपंचः । अथ प्रयाणे योधस्वरूपमाह मिहिर शरकृतास्त्रमहाकुलजाताः स्वामिहिता बलिनः कृतयज्ञाः । दृष्टगुणा बहुबांधवमित्रा नागकोरुभुजाः कठिनांगाः । "व्यापमुगेश्वरगोवृषनादाः स्येनदृश शुकसन्निमनासाः । " केकरजिह्मानिमीलितनेत्राः पुण्यकृतों समरेषु सहायाः ॥ 'देशगुणैः प्रथिताश्च पुरोगास्ते वहयो गुणलक्षणलक्ष्याः । २५ " काकभुतो भ्रष्टीकृतवका धर्मभृतो विविधायुधहस्ता. " ॥ अथ प्रयाणे विशेषो योगयात्रायां अंत:पुरादा स्वनिवेशनाद्वा सिंहासनादमिपारस्तरादा । “कुनोंद्रः प्रथमं प्रयाणं विप्रैः शता. कृतमंगलाशीः । 'द्विजो विष्णुक्रमाद्रूपं मंगानेन दापयेत् । इदं विष्णुर्विचनम इति पादं समुद्धरेत् " ॥ अमुकस्य वधाय दक्षिणं क्षितिपो न्यसेत् । २० "मंगलानि ततः पश्यन्स्पृशन शृण्वन नृपो बजेत् " ॥ अथ दर्शनशकुनं वराहमिहिरः वाचः शुमः सारसचापदहिणः कादंवहंसाच सजीवजीवकाः॥ 'काकच पंकाक्तवराहपृष्ठगो श्रीवृक्षबालन्यजनानि चंदनम् ॥" शुभ वाचो ब्राह्मणा- नामिति पूर्वेणान्वयः। " “ अन्तार्प। १कारका..३.४क्ष पठा।

·भयखः मनिष्टफलानि । प्राणिशकुनाः। ५ " " "दधिमधुपतरोचना कुमारी अनकनकांबुजमद्रपीठसिंहः । "सितवृषकुसुमांवराणि मीनद्विजगणिकाप्तेजनाश्च चारवेषाः ॥ "ज्वलितशिसिफलाक्षतेच भक्ष्पद्विरदमदं कुशचामरायुधानि । " मरकतकुरुविंदपद्मागाः स्फटिकमणिप्रमुखाश्च रनभेदाः ।। स्वयमथ रचितान्पपनतो वा पयि यदि कथितानि भवति मंगलानि । स जयति सकला ततो धरित्री ग्रहणगालमनातेस्पास्यो ।" इदं मंगल प्रारं द्रष्टव्यं स्पष्टव्यं श्रोतव्यं चैत्यर्थः । अनिष्टफलान्युक्तानि तेनैव कार्पासोपीकृष्णधान्यलवणक्षीमास्थितलं वशापकांगारगुडाहिककृतः केशायतं व्याधिताः । "दांतोन्मनोपनातणतुपक्षक्षामतारया मुंडाम्पकविमुक्तकेशपतिताः काषायिणश्वाशुभाः। यानदिने क्षौराम्यंगवर्जनं तु ज्योतिशा ज्ञेयं । एवं मंगलागलभिन्नदर्शनानिष्टं नापीटलाम १०. इति ज्ञेयं । देशविशेपे विशेषमाह "छंदरी भूमिका शिश च श्यामारला किंगलिकाऽन्यपुष्टः । 'वामाः प्रशस्ता गृहगोधिका च पुंसंज्ञका ये च पतत्रिणश्च ॥ तथा स्येनो रुरुः पूर्णकुटः कपिश्च श्रीकर्णछिमारफपिपिकानाः । सीसं जता येच शिविहिपो च याने हिता दक्षिणमागसंस्थाः ॥ आस्फोटिताऽवेद्धितशंखतूर्यपुण्याहवेदध्वनिमीतशब्दाः । वामाः प्रयाण शुमदा नराणामादितं दक्षिणतः परेषां ॥ आस्फोटित मल्लयुद्ध । आश्वेडितं मुखशब्दः । * माद्वाज्यजनहिचापनकुला संकीर्तनाद्दर्शनाकोतिश्च शुभाशनमस्टो दृष्टः शिवाय कचित् । गोधाशूकर जाहकाहिशशकाः पापातालोकने धन्यं कीर्तननृक्षवानरमलं तव्यत्ययाच्छोमनं ॥ २० नकुलस्य मृगस्य पक्षिणां बमोदक्षिणमागसेचनं शुमदं श्वशुगालयोरिदं व्यत्ययेन फलदं प्रशस्यते । " चापो नकुलश्च वामभागो दिवसाद्धोत्परत: शुभ दी। मृगवच्च बनेषु कुक्कराः शतपत्रोऽस्तमये च दक्षिणः ॥ चिंदपवादमाह "निरुपहतमनोजवृक्षसंस्थाः शुचिरुचिराबनिसस्यसंस्थिताश्च । मतिथिदिवसईलमकालेष्वशुभफलोऽपि शुभप्रदः प्रदिष्टः ।। प्रमनशुष्कद्रुमकंटकेषु स्मशानभस्मास्थितुषाकुलेषु । " पाकारशून्यालयदुईशेषु सौम्योऽपि पापः शकुनः प्रकम्यः" ॥ तथा 'दंदातरोगार्दितमीतमत्तवैरायद्धामिपकाक्षिणश्च । " सीमांतनवतरिताश्च सर्वे न चिंतनीयाः सदसत्कठेघु " ॥ इति प्राणिशकुनः । अथाप्राणिनः । स एव ३० 'रिजोनुकूलः कलशो जलार्थम-गुद्यतः सिद्धिकरः प्रयाणे । “विद्यार्थिनां चौर्यसमुत्थिताना याणकियाभ्युयमिनामतीव । " विशेषमाह २५ - १ज्ञ-क्ष-धर्म । क्ष-पाठः। ४ ध-सिद्धाधिनः ।

·. अप्राणिशकुनाः । स्कंधावा । [नीति ॥ . “ " यानं धुरेण रहित बृहती च कन्या गर्भेण चातिमहता पुरतः स्थिता स्त्री । आगच्छ तिष्ठ विश गच्छसि वा किमर्थं शब्दः स्थिरश्च गमनं प्रतिषेधयंति" ॥ क्षुने आह "सर्वत्र पापं क्षुतमुदिशति गोस्तु क्षतं मृत्युकरं यियासोः । • "मार्जाररावस्खलनं च यातुर्ववस्य भंगश्च न शोमनाय " तथा "द्रव्याणि शुक्लानि तुरंगमश्च पूर्वेण याम्येन शवं च मांस । " पश्चात्कुमारी दधि चातिशस्तं सौम्येन गोबाह्मणसाधवश्च ॥ तथा का: श्रुभो दक्षिणतश्च तेषामन्येषु देशेषु विपर्ययेण"। पूर्वदेशे दक्षिणः काकः शुमः अन्यस्मिन्वाम इत्यर्थः । तथा 'पोशादूर्ध्व शकुन विरुतं निष्फलं प्राहुरेके तत्रानिष्टे प्रथमशकुने मानये पंच पट् च । १० “विज्ञो यामानृपतिरशुभे षोडशे वा द्वितीये प्रत्यागच्छेत्स्वमवनमिति यानिष्टस्तृतीयः" ॥ प्रयाणे प्रथमं यत्राशकुनं जातं तत्रैव स्थित्वा एकादशयामानतिवाहयेत् । पुनः प्रस्थाने यथभकुनं ततः षोडश । ततोऽप्यशकुने गृहे आगमनं । एवं शकुनानि महबलादीनि वीक्ष्य राजा स्वयं यायात् । स्वस्थ महायानुकूल्याभावे तदंतं यशस्विनममात्यं जयार्थ प्रेषयेत् । यथोक्तं योगयात्रा "शत्रोर्वघाय सचिवं शुमदेवयुक्तं आज्ञापयनृपतिरात्मनि देवहीने " इति । "१५ ग्रहाद्यानुकूल्यं ज्योति शास्त्रादवगंतव्यं । अथ स्कंधावारस्थलं नीतिसारे "यायाद्वरिपुराम्याशे भूमागे साधुसंमते । स्कंधावारविशेषज्ञः स्कंधावार निवेशयेत् ॥ भूमिप्रदेशे सामर्थ्यादगारमुपकल्पयेत् । गुर स्वच्छ पुराकारं महाद्विपसमावृतं । "पाणिग्राहेण शुद्धं च रथपत्तिसमावृतं । जन्मध्ये मानसाल्हादि महन्मौलं बलावृतं ॥ अंतकोशमहोपेतं कारयेद्राममंदिर । मौलभूतश्रेणेिसुदद्विविधाटविकं बलं । "राजहये समावृत्य क्रमेण विनिवेशयेत् । "अंते श्वगणिनः शूरान् लुब्धकान दुष्टकर्मणः । पर्याप्तवेतनानातान्मंडले विनिवेशयेत् ॥ " हस्तिनो लब्धनामानस्तुरंगास्तु मनोजवाः । गृहोपकंठे नृपतेर्वसेयुः स्वातरक्षिता.॥ “युद्धयोग्यो महामत्री सनदः साध्वधिष्ठितः । तिष्ठेन्नरपतेरि वेगवांश्च तुरंगमः ।। "निशितान्यो बहिर्गच्छेट्रच्छेच्छेदारिवारितः । सज्जोपकरणं तिष्ठत्सर्वः कार्योन्मुखो जनः तथा बहिश्च खातान्सछन्नान तृणरुपरि संवृतान् । परसैन्यविधाताथै सर्वा भूमि विनाशयेत् ।। "कचित्कंटकशासाभिः क्वचित्कीलेश्योमुखैः । दूषयेत्परितो भूमिं प्रउदपवरैरपि । निगूढक्षुपपाषाणस्थाणुवल्मीकनिन्हुता" ॥ उत्तममध्यभभेदास्तत्रैव यस्मिन्देशे यथाकाल सैन्यव्यायाममयः । परस्य विपरीताश्च स्मृतो देशः स उनमः ॥ 'आत्मनश्च परेषां च तुल्यव्यायामभूमयः। यत्र मध्यम उद्दिष्टो देशः शास्त्रार्थचिंतकः ॥ २० "अरातिसैन्यव्यायामसुपर्याप्तमहीतलः । आत्मनो विपरीतश्च सधै देशोऽधमः स्मृतः ।। स्कंधावार विशिनष्टि कार्मदक: "दिव्यांतरिक्षरुत्पातेः पाश्चिाप्यषितः । नीचे प्रदूनपवनो मुंगालीततमंगलः । ''इष्टपुटजनः माधुः सुगंधिज्वलिताननः । इत्यादिलक्षणोपेतः स्कंधाधारः प्रशस्यते । "सस्ते तस्मिन्दिषो भंगो शेयोऽन्यस्मिन्धिपर्ययः । शकुनायुपेते जयोऽशकुनायेपेतै भंग इत्यर्थः। २० ॥ " ·मयूखः] सेनापतिः । न्यूहभेदाः । तेषां रचना । “ " . " सेनापतिरुको नीतिसारे 'कुलोद्गतं जानपदं मंत्र मंत्रिसंमतं । दंडनीतः प्रयोक्तारं अध्येतारं च यत्नतः ।। प्रभावोत्साहसंपन्नमाजीव्यमनुजीविनां । नित्याकारणवैराणामकरिमनाविलं ।। " श्रुतानुबंधिकर्माणमल्पामित्रं बहुश्रुतं । गजाश्वरथचर्यासु शिक्षितं त्यागिनं सह ॥ "युद्धभूमिविभाग सिंहद्दविक्रमम् । अदीर्घसूत्रं निस्तंममर्पणमनुद्धतं । "हस्त्यश्वरयशस्त्राणां सम्यकलशणवेदिनं । देशमापास्वभाव लिपिज्ञ सुदृढं स्मृतं ॥ "निशाप्रचारकुशलं कुशलज्ञाननिश्चितं । दिग्देशमार्गविज्ञानसंपन्नं तद्ज्ञसेवितं ॥ क्षुत्पिपासाश्रमत्रासशीतवातोष्णवृष्टिभिः । अनाहितगयग्लानिशत्रुपक्षमयावहं ॥ "भेत्तारं परसैन्यानां दुःसाध्याहितनिश्चयं । मनानां च स्वसैन्यानो अवष्टंभस्य कारक। " चरदूतप्रचारसं महारंभफलोपगं । शश्वत्संसिद्धकर्माण सिद्धिकर्मनिषेवितं ॥ १०. " इत्यादिलक्षणोपेतं कुर्वीत ध्वजिनीपति" ॥ तस्य कृत्यमुक्त । "ध्वजिनी च सदोद्यक्तः स गोपायेहिवानिशं । 'नयाद्रिवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं भवेत् । सेनापतिस्तत्र तत्र गच्छेमूहीकृतलेः ॥" व्यूहस्तु मकर- श्येनसूचीशकटवज्रसर्वतोभद्रभेदात् घोढा । तेषां विनियोग उक्तो महाभारते यायाव्यूहेन महता मकरेग पुरोमये । श्येनेनोभयपक्षेण पूच्या वा धीरचक्रया॥ पभागये तु शकटं पार्श्वयोर्वसंज्ञित" । अन्ये च गरुडादयो व्यूहभेदा नोक्ताः । तेषामेष्वे. वांतर्भावात् । “सर्वतोभद्रं भये व्यूह प्रकल्पयेत् ॥" रचनोका नीतिसारे " नायकः पुरतो यायात्मवीरपुरुषावृतः। मध्ये कलत्रं कोशश्च स्वामी फल्य च यद्धनं" नायकः सेनापतिः । फल्गु अन्नादि । तद्रक्षणीयमित्यर्थः । " पाइयोरुभयोरश्वा वाजिनां पार्श्वयो रथाः । स्थानां पार्श्वयोनांगा नागानां चाटवीबलं॥ " पश्चात्सेनापतिः सर्वं पुरस्कृत्य कृती बलं । यायात्सन्नद्धसैन्यौधः खिन्नांश्चाश्वासयन् जनाना" पूर्व सेनापतेर यानमुक्तं अधुना पश्चाद्यानं । अतो ज्ञायते अग्रे याता पश्चाद्याता चति सेनापतिद्वयमिति । इति सेनापतिज्यूहनिरूपणं । अथ कूटयुद्धेन शत्रमारणसमय उक्तो नीतिसारे "दीध्वनिपरिश्रांत क्षुत्पिपासाहतमं । व्याधिदुर्भिक्षमरकैः पीडित दस्युविद्रुतं ॥ २५ "घोराग्निमयवित्रस्तं वृष्टिवातसमाहतं । पंकपांसुजलस्कंधव्यस्तं श्वासातुरं तथा ॥ " प्रसुत मोजने व्यग्रमभूमिष्ठम संस्थितं । एवमादिषु जातेषु व्यसनेन समाकुलं । "स्वसैन्यं साधु रक्षेत परसेन्यं च धातयेत् । विशिष्टो देशकालाभ्यां युक्तः प्रकृतिभिलैः ॥ 'कुर्यात्प्रकाशयुद्ध च कूटयुद्धं विपर्यये" । कूटयुद्धं नामविषाक्त शस्त्रादिना घातनं लोके प्रसिद्ध किंचिदुक्तं नीतिसारे "पुरस्ताद्विषमे देशे पश्चावन्यात्तु वेगवान । जितमेवेत्यविश्वस्त हन्याच्छतुं व्यपाश्रितः॥ "विलोम्यापिपरानीकमप्रमचो विनाशयेत् । अवस्करभयादात्रौ प्रजागरकृतश्रमं । १ च्यवनअट-सिपिज्ञ । २ -हित । ३ क्ष-पाठः।

·कूटयुद्धम् । धर्मरणम् । [ नीति ॥ "दिवासुप्तं समाहन्याभिद्राव्याकुलसैनिक ॥ प्रातः संगवसन्नद्धमपराहे विनाशयेत् । निशि विनमर्स सुप्त तत्सौतिकविधानवित् ।। 'इत्येवं कूटयुद्धेन हन्याच्छनूनलघुत्थितः । वदंति समित्यादि सत्रवत्संपकीर्तितः ॥ "अरिनाशो 'महीपानी नयशास्त्रविशारदः।" साधु प्रमुत्तं व्यवसायवी येन प्रकारेण पर निहन्यात् ॥ "चरैः समावेदिततत्पचारः शंकेत तेनैव ततोऽप्रमत्तः ॥ "नियतमिति निहन्यात कूटयुद्धेषु शत्रु न हि तिरयति धर्म उमना शत्रुनाशः । "अचकितमिव सुप्तं पांडवानामनीकं निशि मुनिशितशखो द्रोणसूनुर्जधान ॥" अब ब्राह्मणवर्ज हन्यात् । ब्राह्मणं तु स्वस्य वघार्थमायांत निवारयेत् । यदा निवारणमापि १० कर्तुमशक्तस्तदा हन्यादेव । यथाह मनुः (१३५१-५२) 'गुरु धा वालवृद्धा वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतं । आततायिनमायांतं हन्यादेवाविचारयन् । "नाततायिवधे दोषो तुर्भवति कश्चनेति ।" कात्यायनोऽपि " आततायिनमायातमपि वेदांतग रपणे । जिघांसंत निघांसीयान तेन ब्रमहा मवेदिति ॥" अतो जिघांसत एव विप्रस्य मारणं न सुप्तादेः । अत्र विज्ञानेश्वरः मनुक्ये दाशब्दा- १५ कात्यायनवाक्येऽप्यपिशब्दान ब्राह्मणवघे तात्पर्य । किंतादृशो ब्राह्मणोऽपि वध्यः किमुतान्य इति कैमुतिकन्यायेनैतादृशान्यवधपरमित्याह । वस्तुतस्तु स्ववधोयतो बाह्मणोऽपि बभ्य एव । 'पूर्वोक्तवचनयोः स्वार्थत्यागेऽसाधारणमानाभावात् । गालवस्तु अहनने दोषमाह उद्यम्य शसमायांतं भ्रूणमप्याततायिनं । निहत्य भूगहा न स्यादहत्वा भ्रूणहा मवेदिति " २० आत्मघाती भवेदित्यर्थः । वृहस्पतिरपि " स्वाध्यायिनं कुले जातंयो हन्यादाततायिनं । अहत्वा भ्रूणहा सस्यान हत्या भ्रूणहामवेदिति ॥ "सर्वत एवात्मानं गोपायेदिति" श्रुतिरपि । अतः स्ववधार्थमागच्छन ब्राह्मणोषध्यः । परवधार्थ गच्छन्वयं न वध्य इति तात्पर्य । एतत्परमेव पाहस्पत्यं "आततायिनमुकृष्टं वृत्तस्यध्यायसंयुत । यो न हन्याधमा सोऽश्वमेघफ लमेदिति ॥ २५ एवमेव चंद्रिकाशयः । यत्तु धृष्टद्युम्नस्य द्रोणवधे कुत्सनं कृतं । न तदाह्मणवधनिमित्तमेव किंतु न्यस्तशम्रक्धनिमित्त । तादृशस्य ब्राह्मणस्य वधेऽन्यापेक्षया दोषातिशयात् ।प्रजापीडनमुक्त भारते " उपरुपति राजानो मतानि विविधानि च । त एव विजयं प्राप्य वयंति पुनः प्रजाः"तथा "तावल्लंठेत्पीडयेञ्च शत्रोः प्रकृतयः स्वयं । वश जाते पुनस्तासु पितृवाचमाचरेत् " अथ धर्मरणमाह मनुः (६।८८,९०) समोत्तमाघभै राजा वाहतः पालयन प्रजाः । विनिवतेत संग्रामार क्षत्रधर्म मनुस्म्र तथा 'आहवेपु मियोऽन्योऽन्य निसंतोमहीक्षि युद्धधमानाः शक्त्या स्वर्ग यंत्यपाहमुखाव योधान्प्रत्युपदेश उक्तो वराहमिहिरण " ॥ " ·मयूखः] योधान्प्रत्युपदेशः। " अभिजनयुता यूपं शौर्यं जनाः कथयति बो धनुपि परशौ शक्त्या चके तथैव कृतनमः । "मयि च भवतामस्ति मेहः कथं न जयो मम द्विरदतुरणस्यादागतं भवद्भिरिदं यदा"। तथा पुराणोपदेशश्व तान्प्रवर्तयेत् । तथाहि । ज्योतिष्टोमादियोः विद्याप्तिस्तत्र च ज्ञानायनेई साधनं महत्कटायाससाध्यं । तथोपासनायां पंचाग्न्यादितपस्सु च केशादिकं स्पष्टमेव । योगोऽपि वायनिरोधनाहारनिद्रा ५ व्यायामनिरोधनादिना दुःसाध्य एव । सर्वत्र च कीर्तने कृते पुण्यक्षयः । अतः सर्वापक्षया रणमरणमेव स्वरूपायाससाध्यं साचीयः। तत्र हि पापिनामपि स्वर्ग: किमुतान्याय । जदुक्तं योगयात्राया। दैपायनेन मुनिना मनुना च धर्मा युद्धेषु ये निगदिता विदितास्तु ते वः । " स्वाम्पर्धगोदिनहिते त्यजतां शरीरं लोका मति मुलमा विपुलं यशश्च ।। ." तपस्विाभर्या सुचिरण लभ्यते प्रयत्नतः सत्रिमिरिज्यया च या । " जति तामाशुगति मनस्विनो रणाश्वमेधे पशुतामुपागताः ॥ "स्वर्गस्य मार्गा बहवः प्रदिष्टास्ते कुच्छ्रसाध्या कुटिलाः सविघ्नाः । " निमेषमात्रेण महाफलोर्यमृजुश्च पंथाः समरे व्यसुत्वमित्यपि तथा " संरक्षमाणामपि नाशमुपैत्यवश्य एतच्छरीरमपहाय सुनत्सुतार्थान् । " तरिकं वरं प्रलुपता सुहशा समक्ष किं निम्नतः परबलं भृकुटीमुखस्य ।। हा तात मासेति च वेदनात किरन शकुन्मत्रककानुलिप्तः । वरं मृतः कि मवने किमाजो संदपदंतच्छदभीमवत्रः"॥ तया यस्य तपो न जनाः कथयति नो मरणं समरे विजयं वा । "न श्रुतवानमहाधनता वा तस्य मवः कृमिकीटसमानः॥ २० "लोकोऽशुभास्तिष्ठतु तावदन्यः पराइ मुखानां समरेषु पुंसाँ। " पन्योऽपि तेषां न लिया मुसानि पुरस्सखीनामवलोकयति ॥ "शत्रुसैन्यमवदार्य वर्तता यत्सुरवं तु कथयामि तादृशं । " श्रृण्वता स्वयशसोपपल्लवान दिग्वध्वदनकर्णपूरकान् । "निपतति शिरसि दिपस्य सिंहः स्वतनुशताधिकमासराशिमूर्तिः । ' विषति च तदसृह पटेष्टगंधं वदनगतांश्च शनैः प्रमृज्य मुक्तान ' । भारते इंद्रांबरीयसवावे इंद्रो यज्ञवेन रणवर्णनं कृत्वा तन्मध्ये यो मृतस्तस्य फलमाह 'भर्तरर्थ तु यः शूरो विक्रमेदाहिनीमुखे । मयान विनिवर्तेत तस्य लोका यथा मम ॥ यश्च नविक्षते कंचित्सहाय विजये स्थितः । जीवमाहं प्रगृण्हाति तस्य लोका यथा मम ॥ आहवे निहतं शूलेन शोचेत कदाचन । अशोच्यो हि हतः शूरः स्वर्गलोके महीयते ।। " न ह्यानं नोदकं तस्य न मानं नाप्यशौचकं । हतस्य कत्तुमिच्छति तस्य लोकान् शृणुष्य में 'वरासरस्सहनाणि झुरमायोघने हतं । वरमाणाः मघाति मम भत्ती भवेदिति ॥ एततपश्च पुण्यं च धर्मश्चैव सनातनः । चत्वारश्चानमास्तस्य यो युद्धे न पलायते" ।। तथा ॥ -" " .

·३४ युद्धमहिमा [नीति- " ५ १० न हि शार्यात्परं किंचित्रिषु लोकेषु विद्यते । शूरः सर्व पालयति सर्व शूरे प्रतिष्ठितं ॥ 'चराणामचरा अभं अदंष्ट्रा इंष्ट्रिणामपि । अपाणयः पाणिमतामन्नं शूरस्य कातराः ॥ समानपष्ठोदरपाणिपादाः पश्चाच्छू भीरवोऽनुवति । "अतो भयाः प्रणिपत्य भूयः कृत्वाऽजलीनुपतिष्ठति शूरान् ॥ योगयात्रायामाप "रुचिमत्कुचबाहुपंजरे हरिणादयः प्रवरोरुपीडनं । "रमयंति विमानसंस्थिताः सुरवबोलिमुदा रणार्चितान ॥ " एकतोस्य सुरसुंदरीजनः श्रीः प्रतीच्छति युयुत्सतोऽन्यतः । "पाप्मना सह पलायते यशश्चकतः कुलकलंककारकं ॥ तया "चित्र किमस्मिन्वद साहसं वा यत्स्वामिनोफे गणयंति नासून् । "युद्धात्मणष्टो विदितोऽरिमध्ये यद्वालिशस्तिष्ठति साहसं तत् ॥ " न केवलं गात्रविभूषणानि क्षतानि शूरस्य रणे कृतानि । "यशस्तरोर्मूलकृषिक्षतानि तान्येव वंशस्य विभूषणानि" भंगे जाते प्रत्याची फलातिशयस्तत्रै " भनेषु यधिष्ववपूर्य शस्राण्याजो प्रवृत्ता व्यसवः कृता ये। "जानना चाजिकृताप्तलोकास्तेषां विमानान्यवलोकयंति" । १५ अश्वमेधप्राप्तलोकेभ्योऽप्युत्तमं लोकं यांतीत्यर्थः । "रश्वमेधो विहितः फलं वा देवैदिळ अतिशाखकारैः । "तेरेव भंगे प्रतिलोमगस्य पदे पदे वाजिमख: प्रदिष्टः ।। " समर्छितं संयुगसंप्रहारैः पश्यति सुप्तप्रतिबुद्धतुल्यं । " आत्मानमंकेपु सरांगनानां मंदाकिनीमारुतवजितागा" ॥ यत्तु पराशरवचनं " दाविमौ पुरुषो लोके सूर्यमंडलभेदिनौ । परिबाड्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखं हत" ॥ इति तत्र परिबाडूणहतस्यापि मोक्ष इति केचिमाचक्षते । युक्तं तु ' तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेती' त्यादिमिः श्रुतिभिर्मोक्षं प्रति साधनत्वावगमाद्रणस्य च ज्ञानसाधनत्वामाषेन "ज्ञानानुत्पत्तेर्न मोक्ष " इति । यत्तु पंचनं तदसाधारण्येन रणस्य मोक्षफलं ब्रवीति । योगयुक्तश्चति पदं योगे जाते ज्ञानोत्पत्तेः प्राक् मृतस्य ये लोकास्ते रणमृतस्य भवतीत्येत्परत्वेनाप्युपनं न रणमरणस्य मोक्षसाधनत्वं गमयति । योगस्य तु मुक्त्यहेतुत्वमेतेन “ योगः प्रत्युक्त" पति सूत्रे निरूपित- २५ मुत्तरमीमांसायो । यस्तु काशीमरणेन मोक्ष इति तत्रापि न काशीमरणं साधनं किंतु ज्ञानमेष । ज्ञानं च विशिष्टगुरोः शिवस्योपदेशालीघ्रमेव जायत । इति विस्तरस्तु विस्तरभिया नेह मतन्यत इति दिक् । भगवद्गीतायामपि श्रीभगवता युद्धमेव क्षत्रियस्योत्कृष्टमुक्त (अ.२२३१-३७) ३. "स्वधर्ममपि चावेश्य न विकंपितुमर्हसि । धाद्धि युद्धाछेयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ . यहच्छपा वापपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतं । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभते युद्धमीदृशं । J " १-पा। ज्ञ-+ने ।

·मयूसः पलायने दोषः। " १० अथ चेत्त्वमिमं धन्य संग्राम न करिष्यसि । तन. स्वधर्म कीर्ति च हित्वा पापमवाप्स्यसि । "अकीर्ति चापि भूतानि कथयिष्यति तेऽव्ययां । संभावितस्य बाकीर्तिमरणादतिरिच्यते ॥ 'भयावणादुपरतं मस्यंत खां महारथाः । येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवं ॥ "अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यति तवाहिताः । निदतस्तव सामर्थ्य ततो दुःखतरं नु किं । 'हतो वा पापयसि स्वर्ग जित्वा वा भोक्ष्यसे महीं। तस्मादुत्तिष्ठ कौंतेय युद्धाय कृतनिश्चय" इति। ५ तथा विशेषो भारते "गजो गजेन यातव्यस्तुरगेण तुरंगमः । रथिना च रथी योज्यः पत्तिना पत्तिरेव च ।। " यथायोग्य तु संयोज्य अन् धर्मेण न हीयते" । एवमसंभवे प्रकार उक्तः कामंदकन अश्वस्य प्रतियोद्धारो भवति पुरुषास्त्रयः । प्रतिकल्पास्तु पंचाश्वा विधेयाः कुंजरस्य चेति ॥ पलायने दोषमाह मनुः (७९४-९५) यस्तु मौतः परावृत्तः संग्रामे हन्यते परैः । यतिकचिदुष्कृतं भर्तुस्तासर्व प्रतिपयते । 'पञ्चास्य सुकृतं किंचिदमुत्रार्थमुपार्जितं । भर्ता तत्सर्वमादचे परावृत्तहतस्य च " ॥ उपदेशो योगयात्रायां "जीवतोऽपि निहतस्य वा रणे धर्म एव हि नरस्य युध्यतः । “निश्चयात्तु मरणं हि संगरे नैव भीकरजरामरः कचित् ॥ १५ "मानमात्रमवलंब्य युध्यते कीटकोऽथ विहगोऽय या पशुः ॥ "कोहि नाम पुरुषस्त्यजेवणं स्वर्गमानसुखकीर्तिवित्तदं " । नारायणोऽपि (वे. सं.३) " यदि समरमपास्य नास्ति मृत्योर्मयमिति युक्तमतोऽन्यतः प्रयातुं । अय मरणमवश्यमेव जंतोः किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुष्वमिति ॥ अवध्यानाह मनुः(१८६९) न च हन्यास्थलारुदं न क्लोई न कृतांजलि । न मुक्त केशमासीन न तवास्मीतिवादिनं ।। "न सुप्त न विसन्नाहं न नग्नं न निरायुधं । नायुध्यमानं पश्यंत न परेण समागतं ।। " न भीतं न परावृत्तं सतां धर्ममनुस्मरन " । राजधर्मेषु "वृद्धो बालो न हंतव्यो नैव सी नेव च द्विजः। तृणपूर्णमुखश्चैव तवास्मीति च यो वदेत् ॥ शंख: "न पानीयं पितं न भंजान नोपानही प्रमुचत नावणिं सवर्मा न स्त्रियं न करेण न पाजिम न सारथिं न दूतं न ब्राह्मणं न राजानमराजा हन्यात् " । रणे च दानमुक्त नीतिसारे २५ "प्रत्यो कर्मणि कृते लापमानः कृतादरः । यो म्यातु ततो दद्याको हि दातुर्न युध्यते तथा "रूप्प हेम च कुप्यं यो यो बज्नपति तस्य तत् । दद्याद्रस्त्वनुरूपं च सृष्टो योधान्प्रहर्षयनिति" इति वीरोरसाहगर्भ धर्मयुदं । एवं राजा परराष्ट्र विजित्य ता एव प्रजाः पितृवपालयेत् । तच्चोतं"। पूर्वमेव । अथ वीरोत्साहगर्भो निदापरिहारः । भारते युधिष्ठिरप्रभो भीष्मं प्रति "क्षवधर्मान पापीयान् धोऽस्ति भरतर्षभ । अभियाने च युद्धे च राजा हति महाजन ।। अथ स्म कर्मणा केन लोकान् जयति पार्थिवः । विद्वन जिज्ञासमानाय महि भरतर्षभ ।। भीष्मवचनं "निमहेण च पापाना साध्वनुगहणेन च । यदानश्च राजानो भवंति शुचयोऽमलाः ॥ " उपरुंधति राजानो भूतानि विजयार्थिनः । त एन विजयं प्राप्य वर्धयति पुनः प्रजाः ॥ "अपविभ्यति पापानि दानयज्ञतपोबलैः । अनुग्रहेण भूतानां पुण्यमेषां वियते ॥ " ।

·६६ काटा। [नीति " " एव शस्त्राणि मुचतो न ते वयाननेकधा ! तस्यैषा निकृतिदृष्टा भूतानां मावन पुन'। 'यो भूतानि धनाज्जात्या वधाकशाच्च रक्षति । दस्युम्य प्राणदानाञ्च स धर्म सुखदो विराट् ॥ " स सर्वयज्ञैरीजानो राजाथाभयदक्षिण' । अनुभूयह भद्राणि प्रामातींद्रसरोकतां ॥ " ब्राह्मणार्थे समुत्पन्न योऽ भनि सत्य युद्ध्यते । आत्पान यूथमुत्सृज्य स यज्ञोऽनतदक्षिण ॥ "अमीतो विकिरन शत्रून प्रतिगृण्हन शास्तथा । न तस्मात्रिदशा श्रयो मुवि पश्यति किंचन ।। 'यस्य यावति शाखाणि तनु भिंति सयुगे । तावत सोऽनते लोकान् सर्वान्कामघो क्षयान । 'यदस्य रुधिर गावादाहयेषु प्रवर्चते । स हतेनैव रत्नेन सर्वपापै प्रमुच्यत ॥ "यानि दु सानि सहते व्रणानामभिपातने । न तपोभिस्तता भूय इति धर्मविदो विदु " ॥ तथा "पत यभिमुख शूर परागीत पलायते । आस्थाय स्वय॑मध्वान सहायाविषमे त्यजेत् ॥ 'मा स्म तास्तादृशास्तात मरिष्ठा पुरुषाधमानाये सहायान रणे हित्वा स्वस्तिमतो गृहान्य यु । " अस्वस्ति तस्मै कुवैति देवा इद्रपुरोगमा । त्यागन य सहायानां स्वप्राणाखातुमिच्छति ।। सहन्यु काष्ठलाष्टैर्वा दहेयुर्वी कटाग्निना । पशुव-नारयेयुर्वा क्षत्रिया ये हनीदृशा "" अनीश 1 अमीरव शूरा इत्यर्थ । "अधर्मक्षत्रियस्थेप यरल्यामरण भवेत् । विसृजन श्रेष्मपित्तानि कृपण परिदेवयन् ।। १५ " अविक्षतेन देहन प्रलय योऽधिगच्छति । क्षत्रियो नास्य तन्कर्म प्रशसति पुराविदु । "न गृहे मरण तात क्षत्रियाणां प्रवर्तते । शौटीराणामशॉडीरमधर्मपण च यत् ॥ रणषु कदन वा ज्ञातिभि परिवारित । तक्ष्ण शसे सुनिर्मिन क्षत्रिया वधमर्हति ।। हि सस्वमन्युभ्यामाविद्धो युद्धयत भूश । कृत्यमानानि गात्राणि परेवावबुध्यते ।। " ससख्ये निधन प्राप्य प्रशस्त लाक्पूजित । स्वधर्म विपुल प्राप्य शकस्यति सलोकता ॥ यत्र तत्र हत शूर शत्रुभि परिवारित । अक्षयान लभते लाकान यदि दन्य न भाषते ॥ इति वीरोत्साहग विचिकित्सापरिहार । अप क्रीडा "नृपाहतो राजनीतिमुक्त्वा शंकरनदन । श्रीनीलकठो वदति क्रीडां बुद्धिबलाश्रितां ॥ "पटे फले घा भुवि वाऽथ कार्य प्रागमरवानवक तथैव । " उदग्विगम नवक समानमेव चतु पष्टिपद हि तत्स्यात् ॥ १॥ २५ " कोणेष्वथो हसपदैस्तदकयेतत्पक्तिग दिक्ष पदद्वय द्वय । " मध्ये चतुष्क च समक्य तर स्थाप्य च सग्रामिकसेन्ययुग्म ॥२॥ 'अत्यध्वष्टपदेषु मध्यपदयो राजा च मत्री तयोरुष्ट्रो पार्श्वगतो तयोरपि तथा वाही तयोतिनो । "तलमाघरपक्तिगासुमिता स्थाप्या बुधै पत्तय स्थाप्य चाप्यपरन से यमुमय चैव रणायोद्यत॥३॥ राजा दिक्षु विदिक्ष चाप्टपरगो मत्रीविदिमागकक करमस्तु सासलतया मध्य विहायापर ३. 'वानी दिक्पद विदिग्गतपदावष्टस्वयोकुजर पत्तो सर्वपदेष्यवक्रगतिमान् पत्ति पुरो गच्छति॥४ "एक विनिहति वफागमनेनैव पदे चाँतिमे प्राप्तो मत्रविदेष जायत इतौ वृत्त पदे पूर्वगे ॥ " अते हसपदे स चेदुपगतस्तत्रैव मत्री मवन्नोपूर्व परिवत्तन न कथिता भाषेह सम्पक मात्॥५ "अनावृत्तिपरावृत्तिभिवा मीहा विधेष्यते । पदत स्थाप्यभेदेन तत्रापाया द्विधा मता ॥६॥ 6 शरा ·मयूसः] आश्वस्य चतुःषष्टिपदगमनप्रकारः । + " सचिवायगौ ततः पदाती सचिों तावनु तत्र चालीयो ।। "पदयुग्ममितीह संप्रदाया पदगोन्योऽपि परैः प्रवर्त्यतेऽत्र ॥७॥ " गतागते हयोष्ट्रयोर्न चौतरानिवर्तकः । पुरास्थिता हयावयो गजस्य ते निवर्तकाः ॥ ८ ॥ "मंत्रिणः पृष्ठ कोणस्थौ स्थाप्यो पत्ती स्थिावुभौ । तथा कमेलकस्यापि पश्चान्सलगावुभौ९॥ " न्यूहद्वयमिदं चक्रव्यूहवत्परमारणं । दिलिपकारोयमनं दुरोखशाप्रकीर्तितः ॥ १० ॥ 'परस्य राजोभिमुखं द्विषं संस्थाप्य मध्यतः स्वीयान्यस्यापसरणात्काटीशः स प्रकीर्तितः॥१९॥ न सामामिक कोपि संस्थापनीयो विना संश्रर्य संश्रयो नीच इष्टः । "न वै संश्रयो भूपतेरन्य इष्टो न वा मारणं भूपतेस्त्विष्टमेव ॥ "संरोधनं राजजयो मतोऽत्र तदतैकाकितया प्रदिष्टा । 'सा चैञ्चतुःषष्टिमिता क्रमेण स्युर्यस्य सोऽप्यत्र पराजितः स्यात् ।। "विरुद्धराजांशयुतो न चेस्यात् न चास्य पक्षे गतिमान द्वितीयः । "ममापयेत्सोऽथ विपक्षपक्षे समीपगं स्वस्य निरोधनक्षम ॥ निरुध्यमानस्य नृपस्य सार्थे शिष्येत यधेकतरस्तदेव । "श्रीरकः संगणयेत्प्रतीयास्तवात्मनो दावथ तान दिनिधान् ॥ "कृत्वा तदंकान् गणयेत्प्रतीपक्रीसाश्चतुःषष्टिमिताः स हीनः । 'तन्मध्य एवास्य पराजयः स्यात्ततोऽघिको सो विपरीतकश्च" ॥ १६ ॥ अधाश्वस्य चतुःषष्टिपगमनप्रकारः। सिंहलद्वीपराज्ञः श्लोको सिनहीवनिवप्रज्ञापाकंश्रीदेमनोविल । पाहलश्महुनंतंतिमेपेतुगपयाजिक "श्रीसिंहणमहीपालमेघाविलक बहु । पदेन वाजिमो ज्ञानं चलनं प्रतिवमनि" । अत्र चतुःषष्टिपई महलं कृत्वा तत्र नैतीमारभ्य सिनहीत्यादि श्लोकाक्षराणि लिसिया पुनस्तान्येवेशानीतो लिखित्वा श्रीसिंहणेत्यादि श्लोकाक्षराणि वाचयनश्व नयेत् । इति । अथ तातचरणानां श्लोको "निनाशंत्रिशमेजव्हकछद्मभिपणाश्वसाराविरोतिषभूरानिवाष्प्रवेहाष्टिहयगे। " नारायणादहरामेशभूजनिः प्रतिसमनि । निनाय शंकरो वाहं वगेहात्सत्रिषष्टिमित् । अथ मामकः प्रकार: "आय ववेकमयादीशसिविधुपदं घन्हिजनंदिसंझनक पंचयुग्मं शहरनयनं साधुगं त्रित्रिशुक्तं ।। "अश्वविथ्योमचंद्रं युगमितमुहरादक्षिषतिपंचोपास्येयस्वधिभूमिज्वलनमुदधिकुद्वादत्रिदिषष्ठं । " पट्दै नेत्रयुग्मं मुनिजमुधिढंग्दवह्याशुगाब्धिव्योमवधीपुर्वत्य पुनानपदिती याजिन नीलकंठः। इतिश्रीजावरुनारायणभट्टसरिमनुगंडिशशिरोनमीमांसाद नसाम्राज्यधुरंधरमशंकररात्मनभट्ट रंगनापदामोदरनसिहानुजमनीलकण्ठेनकृत मारकरे नीतिमयूतः समाप्त: 2-घोटीमः।

·एतत्पुस्तकोद्धृतऋपिवचनाना ऋषीणां च अकारादिवर्णतः सूची । पृ. ऋषिः . अ. ... ... ४८ ३७४. ... ... .. ... ... ... " ... ... " ... .. i १५-१६ ५३ २८-२९-३०... ... ऋषिः अश्वशान्तिः आचारमयूख. उत्तरमीमांसा कार्मदकः ( नीतिसारः) कापसौषधकृष्णधान्य कुलोद्रत जानपद दिव्यान्तरिक्षोत्पतिः दीर्घावानपरिश्रान्त नायकः पुरतो यायात् पुरस्ताद्विषमे देशे यायारिपुराभ्याशे अ. १ ९-११ ४० ... " ... " .. ६१ JI " " ... ६३-६४ " ... ... " ... " १ ३२ ... ... ... " ... " ११-२७ ४५,४६-५५... १२-१३ " " ... " ... १५,१६ १८-२५ २७ ... " ... " 11 २३ ... " ... ... " ४५ १ ... ११ ... " ... " ... भ ४१-४७ ५०-५८ ... " ... " ... ... " ... " . १३-१४ २४-२८ " .. १.-१६ " ६२ ... " . ... ४२-४६ ... ... ... " " " १४ ... ... " . ... " ... " ... " ... ... ... . " १७ ६८-१९ ५३ १८ ... २५-२१ २-४ १२-१४ २०-२१ " or ... " ... ॥ " " . ... ४२-१५ ... ... " 1 ... " 1 ·७० ऋपिवचनानां सूची. [नीति- पृ.। मनुस्मृतिः . ग्लो. ... ... ४ ... ... ६ ... ४ ... ४ ... ... " ३२ ... ... ... ... ६२ " ".. " कासिदासः (शाकुंतले २१३) मेदरछेदकशोदरं गजशांतिः गोपयवाह्मणम् चाणक्यः मुपरिक्षितरक्षिताना मुवर्णपुष्पिता पृथ्वी तातचरणाः नंदिका नारदः मुखस्य श्यामवर्णत्व भट्टनारायणः पराशर द्वाविमो पुरुषो लोके पूर्वमीमांसा अवेटयधिकरणम् प्रचेताः आदाने सविसमें च ... ५८ ४२ ... " ... ६२ " " १ 1. ६५ १४७ ... ३८ ... " ... ४४ १५३-१५५.. ... १७७-१७८ १८३-१८४... २१९ ... " ... ... " ... " " " " " .. " १ पुराणानि देवीपुराणम् हेमच राजतं तान सर्वनानमलंकार महाभारतम् अनि दीप्तमिवासीदे एका गा दशगुर्दद्यात् क्षत्रधर्मान पापीयान् गो गजेन यातव्य त्रिविधाः पुष्पा राजन् धन्वदुगै महीदुर्ग यो ज्ञातिमनुगृह्णाति शूरान्यमनसंपन्न वृहस्पतिः भारतायिनमुत्कृष्ट स्याप्यापिन कुले जातं भगवद्गीता ( २॥३१-३० स्वधर्ममपि चावेश्य " ६२ २२२ २२३-२२६... ६५ २२७-२२९... ३५१-५२ ४८ १२९ याज्ञवल्क्यस्मृतिः ३७ आचाराध्याये भगे ५२ ३.१-१ ८ " ... ... " ३१८ ... ... ... " ... " ... ५१ ६२ .. " ...

·मयूसः ऋपिनामसूची ७१ श्लो. पत्रम. " ... . ... . ५३ ... " पृ.! ऋषि पत्नीसत्यापि मात मप्या भदंताः (६५) यात्रा नृपस्य शरदि বিরূল: पत्रम्. भाचा शुभाः विचिन्य कार्याणि शरकृतात्रमहाकुल जाता सवै द्विगुणायामा स्मितप्रसनप्रथमामि ३८ बृहत्संहितायां भ. ग्लो. ... ४ . ३८ ... 2. " १ ... ... १-१४ ६० ... .. 4.. ... .. ४ विश्वकर्मा व्याघ्रव्याळगजाः विष्णुधर्मोत्तरं इतिसंभूतसंभार: ततः स पद्धमुकुटः शातारदेण पाण १ ६४ ... ऋषिः योगयात्रा अंगुलशतार्द्धमुत्तम अभिमुखपारीत अभ्यासनोत्सव एकस्य तुल्योदरपाणिदंडः कृकलासकाकवक गौजिव्हासंस्थानो जीवतोऽपि निहतस्य दीर्घमीयाझिकूट पायमेन मुनिना नाकारणं न विवृणुष परीक्ष्यकारी मेधावो मतिमान् चमत्तुचबाहुपंजरे राहकार्य चमेहि शोधाय सचिव पादायते मुहुरगी श्रीक्षवमाना धान्तष्प तस्मिन् राममानसोल्लासः निर्मूलनारामुच्छेद घराहसंहिता वराहमिहिर अभिजन भपयोपविषाण आचारस्थः सागरांत স্বাধীকাইন্স कोशो हिराज्यवरुपूत कोचव दिपुषधाय क्षमाचितोऽस्मीति पुणेः समातरैपि शिविशस्तस्योपायः ... ... ... ३ ... ५६ विज्ञानेश्वरः ... ... . . ४. व्यवहारमयूखः ३९ शान्तिमयूखः शिवधर्मः सस्मादमागं वितस्म संवतः हेमाद्रिः ... ... . ... ५ ... २ श्रुतिवचनानि. अथर्ववेदसंहिता. ... ... . ... ... ५६ ... 1110 PM . ... ... . ... ... ३ २८ २१-४ उहाय : 11 " ·७२ पिनामसूची पृ. अ. . पृ. ... " " १९५४ " ३५ २५ . ... ७.३० ... ... " २३1 ૨૨૮ ८२. .. २३ १११-१३ 1५।३।११ 111८ ३11111 ३१२२ ... ... ... " २३ " ५1१४ ... " " ... ६.१1३ ६.१४ ६४।३२ ५।५. १८ २३ ... ११४१ १२।११११११२ १५ १४/१३५.४... २१,२२ १४॥२॥२१ १७११11-1. १५/२०१४ २३ १९1१६11-२ ... २२,२५ ११११९११-११... १९४२. २५ तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति. २२ पर्वत एवात्मानं गोपायेत् ३ न्यायाः २२ २४ कपिजलन्यायः २१. कैमुतिकन्यायः " " :: ... २२,२६ ६९ ... १ ... ४014 ४१।१-२ पत्रम्. ... " ६२. पं.१६