·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES
Published under the authority
of the
Government of
His Highness the Maharaja
Gackwad of Baroda.
General Editor:
B. BHATTACHARYYA,
M, A., PH. D.
No. LXXXVII
श्रीजयराशिभविरचितः
aralegale:

·No text on this page.

·TATTVOPAPLAVASIMHA
OF
JAYARĀSI BHATTA
Edited with an introduction and indices
by
PANDIT SUKHLALJI SANGHAVI
AND
PROF. RASIKLAL C. PARIKH, B. A. (Hons.)
BARODA
Oriental Instituto
1940

·Printed at the Government Press, Baroda and published on
behalf of the Government of His Highness the Maharaja
Gaekwad of Baroda by Benoytosh Bhattacharyya
at the Oriental Institute, Baroda.
Price Rs. 4-0-0,

·PREFACE The palm-leaf manuscript on which the present edition of Tattvopaplavasimha is based was first discovered by Pandit Sukhlalji and Pandit Bechardas Dosi in the year 1926 in a MSS library at Patan known as Sanghavină Pădāno Bhandar, when they were searching for the MSS of Sanmatitarka and its commentary Tattvabodhavidhāyini. A short note on this work was published by Prof. Rasiklal C. Parikh the then editor of the Puratattva Quarterly in Vol. IV Nos. 1-2 p. 155 and the work was proposed for publication 'in the Purătattvamandir Series. Owing to various adverse circumstances, however, TPS. could not be undertaken for that Series. It gives us, therefore, great pleasure that after so many years it has become possible to publish the same in the G. O. S. for which our heartfelt thanks are due to that great patron of learning H. H. the Maharaja Gackwar of Baroda and the learned editor of the series Dr. B. Bhattacharyya. Our thanks are also due to Dr. A. B. Dhruva for some valuable suggestions, to Muni Punyavijayji through whom we were able to procure the palm-leaf manuscript of TPS, to Sri Jinavijayji who helped us in deciphering many obscure letters in the ms, to Pandit Dalsukh Malvaniya and Pandit Keshavram Shastri for helping in proof-reading, to Pandit Mahendra Kumara Nyayacharya for helping in tracing quotations and to Srimati Hirakumari in preparing indexes.

·No text on this page.

·INTRODUCTION Importance of the TPS. As far as our knowledge goes the Tattvopaplavasimha is a unique work of its kind. The school of Chārvāka otherwise known as the Lokāyata Darsana was long known to the students of Indian Philosophy as a Pūrvapaksa in almost all the systems, and also from such works as the Şaddarsanasamuccaya of Haribhadra Sūri (about 700-770 A. D.) and the Sarvadarsana Sangraha of Madhavacharya (about 14th century A. D.) No work, however, belonging to the Lokāyata school itself was known. The TPS fills at least partially that gap in our knowledge. As we shall see later on, the TPS goes a step further and carries to its logical end the sceptical tendency of the Charvāka school as it is known to us from this work itself and other sources and ends in 'tattvopaplava' or 'upsetting of all principles.' Description of the Ms. This palm-leaf ms, which as noted in the Preface, belongs to the Sanghavina padano Bhandar, is noticed in A Descriptive Catalogue of MSS in the Jaina Bhandārs at Pattan Vol. I. p. 165, G. O. S. No. LXXVI, published in 1937. It consists of 176 leaves. Its length is 14" and breadth 11". A few lines in the beginning and a few in the body of the work are illegible. It becomes clear from the colophon that the ms was copied in Samvat 1349 Marg. Vadi i1 Sanau (6th December 1292 A.D.) at Dholkā by Maham Narapāla. At the time Sārangadeva (A. D. 1274-95) of the House of the Vaghelas was reigning. Dholka had been a second capital of Gujarat for more than half a century from the time of Viradhavala (A. D. 1233-38) and it appears from the colophons of a great number of mss that it had developed into a centre of learning also. The ms begins ......... eta ga...............tayarak you विषमो नूनं मया.........नास्ति तत्फलं वा स्वर्गादि । सत्यं तावदा(द)तस्य कर्मणः ga. उकच परमार्थविद्भिरपि etc. 1 See further pp. xi-xii.

·យ 66 It ends पाखण्डखण्डनामिक्षा ज्ञानोदधिविदिताः । जयराशेजयन्तीह वि- कल्पा पादिमिष्णवः ॥७॥ संवत् १३४९ मार्ग० बदि ११ शनी धवलकके महं० नरपान तत्वोपप्लवप्रन्यपुस्तिका लेखीति । भद्र। The Present Edition The single palm-leaf ms on which the present text is based presents on the whole an accurate version of the work. At some places, however, the writing is blurred and those places are indicated in the footnotes as 24 or ; at other places the trend of the meaning required cmendations in readings, these have been indicated in the footnotes as परिमार्जितम् or परि०. When in the body of the text we have supplied some readings we have put the same in rectangular brackets, e. g. on the first page [a]rat etc. Har [734ā]. The paragraphs in the text are, of course, made by us. We have also supplied the headings of different sections in rectangular brackets, e.g.p. 209 FITJŠATET SETETUR apier]. This, we hope, will greatly facilitate the study of the work. The passages that seemed to be quotations have been indicated by and wherever possible we have given the names of original works in [ ], e. g. page 3. [ Tra7370 9.9.4]. The proper names have been underlined. At the end of the text we have provided three offerts or appendices. The first gives the index of important philosophi. cal terms; the second that of the proper names and the third that of quotations. All this, it is hoped, will enable the scholars to utilize this important work for further researches in the subject. Comparative unfamiliarity of the TPS. Before we attempt to discover the date of the TPS we propose to consider its comparative unfamiliarity and the type of thought it represents." Verscs attributed to Chārvāka and the name of Bșhaspati as the founder of the Lokāyata school more familiarly known as the Chārvāka Darsana are known to us from such works as the Sastravarta Samuchchaya and the Şaddarsana Samuchchaya of Haribliadra Súri (700-70 A. D.), the Saryadarsana Sangraha of Mādhavacharya (14 cen. A. D.) and such other works as the Sarvamata Sangraha. As every student of SamskȚta systems of philosophy knows Chārvaka or Lokāyata is referred to in many of the major works on the subject. This school of thought 2. Soe: Lokāyata by Mabāmahopadhyaya H. P. S'astri, Dacca University Bulletins, No. 1.

·supposed to be founded by Bșhaspati who is also supposed to be the founder of the Science of Polity) (warm) seems to have developed at least in two branches, as becomes clear from the reference to pa aftans in the Syadvádalatika of Yasovijayat (1608-81 A. D.)s a commentary on the SVS of Haribhadra and the commentary of Sankara on Khanďanakhapļakhădya (about 1450 A., D.)We are here concerned only with the reference of Sankara. Sri Harsa in the KKK refers to Charvākas, Madhyamikas and Sankaracharya as those who do not accept any Pramāṇas, He says:- तदनभ्युपगच्छतोऽपि चार्वाकमान्यमिकादेवग्विस्तराणा प्रतीयमानस्यात् । सोऽयमपूर्ण प्रमाणादिसत्तानभ्युपगमात्मा वास्तभ्ममन्त्रो भवताभ्यहितो नूनं यस्य प्रभावाव भगवता सुरगुरुणा लोकायतकानि सत्राणि न प्रणीतानि , तथागतेन वा मध्यमागमा नोपदिष्टाः, भगवत्पादन वा are creponangang fra amarra i pp. 25-27 CSS No. 445. Now all the different commentators who seem to be familiar only with that branch of Chārvākas which recognizes the validity of Pratyakşa and the existence of four elements are at great pains to explain this passage by saying that because Chārvākas do not recognize the validity of Anumāna and as Pråmāṇya can only be proved through Anumana only they are said to recognize no Pramāņa. But surely this explanation is far-fetched. Only Saņkara after giving the above explanation gives the other explanation af at 0127986:17 According to him this particular division of Charvākas do not recognize any Pramaņas. This, as far as we know, can apply either only to TPS or a similar work, which does away with each and every Pramāņa known to Indian Schools of Philosophy. It is also very likely that Sri Harşa has also TP or a similar work in mind when he refers to Chårvāka as not recognizing any Pramāņa; for it is not possible that such an accurate and learned Pandit as Sri Harsa would not distinguish between Chārvākas who recognized Pratyakşa and others who did not. If this assumption is correct, as there is reason to believe, we may say that tattvopaplava vāda was familiar to 3. See: Scherbatsky: Buddhist Logic, p. 15 fn. 5. 4. 899. gofalit: etc. p. 30. Seth Devachand Lalbhai Sorios, 5. H. I. L. p. 217 6. · H. I. L. p. 458 7. Soe: Car P. 26, CSS. No. 445. 2 ·ity . Sri Harga, and looking to the similarity of the argument of both the works may we suggest that Jayarâši (or some one else of his school of thought) might have inspired that grand dialectical work, viz. Khanďana-khanda-khadya, though recognizing at the same time that their aims are altogether different ? Sri Harşa tries to show the apartment of Brahma while Jayarási shows invalidity of Pramāpas and the consequent invalidity of everything. The difference may be explained by the fact that Jayaraši does not go beyond the plane of is-Reason-while Sri Harşa the Advaita Vedāntin that he is, accepts the possibility of knowing Brahma - the ultimate reality - through means other than Tarka. However that may be, we can safely say that the type of thought represented by the TPS was not so unfamiliar to the old savants as it at first sight may appear; and as will be seen from what follows, Jain dialecticians both Digambara and Svetāmbara were quite familiar with the TPS. The Age of the work and its.. Author Coming to the question of the age of the work we take the date of the palm-leaf ms as our starting point. That date is #47 9888 ani. af 99 erat, 6th December 1292 A.D. Now let us make an attempt to find how far we can go into times earlier than this. Mallişeņa Suri in his commentary on Anyayogavyavachchheda Dvātrimsikā of Hemachandra Sūri (1089-1173 A.D.) named Syadvādamañjari while commenting on verse 17 after putting forth the view of Sunyavadins says “विस्तरतस्तु प्रमाणखण्डनं तस्वोपप्लवसिहाद् अवलोकनीयम्। “For adetailed refutation of Pramānas Tattvopaplavasimha should be consulted" 8. In this reference we are to note that the work is mentioned with its full title and for the purpose of intars7. The title agrees completely with the one of the work under consideration and was which starts on page one of our text forms its main theme. This.leaves no doubt that Mallişeņa Suri has our work in mind and no other. SM was finished in the Saka year 12149 – 11th October 1292. ArD.-less than two months before the date of our palmleaf ms. This also suggests that M. had work other than the one available to us. Chandraprabhasūri, in his Prabhāvaka-charita, chapter, 16, mentions that the poet Dharma of the Kaula sect and a native of Broach had a dialectical duel with the great Jain dialectician Santi Sūri of Anahillapura Pattan and that he used the 8. P. 118, Syadvădamañjart ed. by Dr. A. B. Dhruva, BSS. 9. श्रीमणिसरिभिरकारि वत्सदगगनदिनमणिमिः । इतिरिवं मवरविमितमाकान्वे पोपमहषि नौ ॥ p. 179, BSS. copy of this . i ·arguments taken from the TP for this purpose. 18 Chi fimisho ed his Pra, in V. S. 1334-A.D. 1277 March 12.11 So the TP was known fifteen years before our ms was copied, We may, however, go further. . As there is nothing which goes against the historicity of the incident mentioned by Chändraprabha Süri we may say that the TP was a well known work even in the i1th cent. A. D. and that it was used as a powerful dialectical weapon.12 Abhayadevasūri – the teacher of Santi Sūri in Pramāna- Šāstra-in his commentary on Sanmatitarka called Tattvabodhavidhayini popularly known as Vadamahārņava has passages which seem to be adapted from the TPS as shown by Pandit Sukhlalji and Pt. Bechardas in their excellent edition of Sanmatitarka, Vol. IV pp. 547–51 footnotes. Now Abhayadeva- Sūri being a teacher of Sānti Sūri who died in V. S. 1096 -A. D. 1040 falls in the first half of the 11th century A. D.13 Thus the evidence considered above enables us to say that the TP was well known in Gujarat during the period of 11th to 13th centuries of the Christian Era. The Digambara Jain works of the Southern India lead us still further. Students of South Indian Jainism know very well that the great Digambara Pontiff Akalankadeva (A. D. 620-80) wrote a number of authentic philosophical works and gave great impetus to the development of Jain Nyāya.14 In that tradition Vidyānandin who wrote such works as Tattyārthaslokavārtika and Astasahasri is a great name. Anantavirya is another important name. He wrote a commentary on the Siddhivinischaya of Akalankadeva. This commentary, not yet published in a printed form, cxists in the MS. library of Ko 10. संवीक्ष्य कुचिकाछिद्रादू ज्ञापितं यतिभिगुरुम् । पृच्छयैव विजेष्येऽ, धर्मो ध्यात्वेति ते जगौ ॥ ९ ॥ स तत्वोपप्लवप्रन्याभ्यासोपन्यासमातनोत् ॥ १.१ ॥ ferguella figurerer godt 903.11 pp. 221-22 N. S. P. 11. वेदानलशिसिशशिधरवर्षे चैत्रस्य धवलसप्तम्याम् । चुके पुनर्गमुदिने संपूर्ण पूर्वर्षिचरितम् ॥ २२ ॥ p. 349 ibid. 12. See: Intro. to KS pp. cxliv-cxlviii. pub, by M. J. V. 13. Preface to the Gujarati translation of SM, pp. 83-84 .14 Soa: NKC p. 110.

·i in Cutch. We possess a copy made of it. These two authors viz. Anantavirya and Vidyanandin refer to TP in their works.15 Anantavirya in his Siddhivinischayavștti on folio 228 a says: अत्र तत्वोपप्लवकदाह etc. and further on on the same folio तत्वोपप्लवकरणाव जयराशिः सौगतमतमवलम्ब्य ब्रूयात् , etc. These two passages leave no doubt that Jayarasi wrote the TP and that he and his work TP are referred to by Anantavirya.16 Similarly Vidyānandin in his work named Aşțasahasri which has been published by the N. S. P. says on p. 37 एके हि तत्वोपप्लववादिनः etc. and after devoting about five pages to the refutation of तत्वोपप्लववाद says: तत्त्वोपप्लववादिनः स्वयमेकेन प्रमाणेन स्वप्रसि- देन परप्रसिधेन वा विचारोत्तरकालमपि प्रमाणतत्वं प्रमेयतत्त्वं चोपप्लुतं संविदन्त एवात्मानं forcerzeift elefa: (p. 42). The passage forander($118 etc. may be compared with the last few lines of our text wherein Jayarasi says: तदेवमुजुतेष्वेव तत्त्वेषु अविचारितरमणीयाः सर्वे व्यवहारा घटन्ते । -- 15. Compare the following from Prameyakamalamartanda:- संशयाने हि धर्मी धर्मों वा प्रतिभाति । धर्मी चेत् स तारिखकोऽतात्विको वा । तात्विकश्चत् कथं तबुद्धेः संशयरूपता, etc. (p. 13 a N. S. P. 1912) with the following from TPS p. 19: संशयज्ञाने जाते किंचित् प्रतिभाति आहो न प्रतिभाति । तद्यदि प्रतिभाति सकिधर्मी धर्मों वा । तद्यदि धर्मी प्रतिभाति स तात्विकः अतात्त्विको वा । यदि तात्विक मापनेयता तद्विषयज्ञानस्य to कथं तद्बुद्धेः संदेहरूपता ॥ Compare also the following from the PKM p.184b: यदि संबन्धबुद्धौ कोऽय संबन्धो नाम । किं संबन्धत्वजातियुक्तः संबन्धो भनेकोपादानजनितो बानेकाश्रितो वा, etc. with तद्यदि संबन्धबुद्धया कोऽयं संबन्धः। किं सबन्धमातियुक्तः संबन्धः आहोखिद् अनेकोपादानजनितो अनेकाश्रितो वा । etc. TPS p. 7. This comparison inclines us to believe that the PKM might have taken these passages with a fow verbal changes and in a slightly compressed form from TPS. Prabhāchandra, the author of the work, is placed between 950-1020 A. D. by Pandit Mahendrakumāra, p. 123. Preface to NKC. Dr. Satischandra, however, puts him about 825 A.D. pp. 193-194, H.I.L. 16. As those passages are decisive as evidence they are quoted at length below :- १२.३. अत्र तस्वोपासवदाह-चावकि वास्वर्चित स्वयमेव लक्षणमन्तः [४] तदनु- पपत्तिस्तेषां व दोषाय प्रत्यक्षोपगमस्तु व्यवहारेणेति । तत्राह-कि केनेत्यादि । तदनुरपतेः कारणात् किं प्रत्यक्षादिलक्षणस्य परकीयस्थातिव्यापयादिकं केन न चिद १] विदच्यात-कुर्यात् पाको । नहि प्रमाणमन्तरेण तदपि कर्तुं शक्यं यतः परपर्यनुयोगपराणि बृहस्पतेः सूत्राणीति सुरव स्यात् । कितवनतिव्याप्स्यादिक[१], केन प्रतिषेधयेत् वा यतो-यस्मात् कस्यचिद् विधानात् प्रतिषाच.....अगत् स्यात् । किंभवामित्याह-बातुनौतिकमेव चतुर्मिः पूधियादिमिः स्तुतत्वात् ·Vidyānandin refers to tattvopaplava vāda in his other work viz. Tattvarthslokavārtika also. He says (p. 80, G. N. J.G.) तत्वोपप्लववादिनः परपर्यनुयोगमात्रपरत्वादिति कश्चित् । and devotes about a page to the discussion of arata 3947. Again on page 195 of the same work he mentions Tattvopaplavavadins with Sunyavā. dins and Brahmavadins as follows:-सर्वथा शन्यवादिनस्तत्वोपप्लावादिनो ब्रह्मवादिनो वा जाग्रदुपलब्धार्थक्रियायां किं न बाधकप्रत्ययः ॥17 These passages confirm us in our view that Vidyanandin also refers to our TP and no other work. In addition to this we may point out that Vidyānandin first refutes the views of the other section of Chārvākas (pp. 35-37 AS.) and then grapples with tattvopaplava vāda, which means that in V's view these two are different sections requiring separate treatment. Thus we find that Anantavirya mentions Jayarāsi by name and Vidyānandin devotes considerable space to refute tattvopaplava vada separately and in addition to the refutation of other Chārvākas who acccpt one Pramāṇa and the existence of four elements. Now we find that Anantavirya is referred to by Madhavacharya (14Cen. A. D.) in his Sarvadarsanasangraha. भूतैरिवे गृहातेद्वत इति[?] यदि वा किं पृथिव्यादिकं जीवादिकं च केन विध्यात् प्रतिषेधयेत् पा प्रमाणाभावे उभयोरभ्युपगमः प्रतिषेधो वा स्यादिति मन्यते । एतदेवाह-यतो-यस्मात् विधानात् प्रतिषेधाचा[?]चातुतिकमेव जगत् स्यात् । चतुर्भूतनिर्मितमेव स्यात् । एतदुक्तं भवति । प्रमाणाभावेनात्मादिवद भूतपरित्यागे सकलशून्यतापत्तेर्भूतवद् वात्मादिपरिग्रहे व्यवहारविशेषात् कुतश्चातुर्भोतिकमेव विपर्ययभावात् । तमायं सौगतमतिशेत इति । तदयमित्यादिमा(ना) वर्श- यति । तत्र हि प्रत्यक्षमन्यद वा प्रमाणं प्रतिषिध्यते तदुपलम्भादेर्बाधकामावस्यान्यस्य वा ता. क्षणस्य स्वप्नेऽपि [0] भावाददुष्टकारणारख्वस्वस्य ज्ञातुमशक्तेरतीन्द्रियस्थेन्द्रियस्य दुष्टत्वस्येतरस्य वा प्रत्यक्षतो ज्ञानानेपि [१] पूर्वचोद्यानिवृत्तिः पुनस्तत्राप्यदुष्टकारणारग्धत्वकल्पने तदेव चोधं तदेवो. तरम् इत्यनवस्था । ज्ञानप्रामाण्यात् तदवगमेऽन्योन्यसंश्रयस्तथा हि-सिद्धस्तत्प्रामाण्ये न तो- ऽदुष्टकारणारब्धत्वसिद्धिः तस्यास्तत्प्रामाण्यसिद्धिरिति । तम बहिः किंचित् प्रमाणं कस्यचिद्वि- धानम् । प्रतिषेधनं तु स्वसंवेदनप्रत्यक्षबलात् इति कस्यचित् । भैतो[]पि तत्वोपप्लवकरणाद् भयराशिः सौगतमतमवलम्ब्य ब्रूयात् । तत्राह स्वसंवेदनेत्यादि-स्वेन स्वस्य वा वेदनं प्रहणं तस्योपेक्षयाभ्युपगमेन । ' यदि नाम ' इत्यरुचौ । तथा सति बहिरप्लुतमन्तब। अ- न्यथा सौगतमतमेव निरस्त [?] प्रसरन्सचावाकमिति प्रत्यक्षं प्रमाणमित्येवमुकम् । 'यदि- नामे'ति संबन्धः । तस्सोपहासरं वचनमाह सूक्तमेरवे (वै) तत् []। असोऽपि सूकमित्यनि- धानात् । निराकृतपरदर्शनगमनात् । स कस्तत्स्वदर्शनत्यागात् रासकलेशोऽपि नास्ति इति एवकारेण दर्शयति । कस्मादमुक्तं यस्मादुपहास्यमेतदिति । कदाचित् सौगतस्तत्पक्षपातमदहन यात् इत्याह-स्वसंवेदनेत्यादि etc. सिद्धिविनिश्चयवृत्तिः लिखितपतेः ॥ २८८३. 17. This may be compared with a similar bracketing of these three by Sri Harta referred to above. ।

·He is also mentioned by the great Digambaracharya Prabhachandra in his Nyayakumudachandra a commentary on the Laghiyastraya of Akalankadeva. Pandit Mahendrakumir the learned editor of the NKC. puts Prabhachandra between 950-1020 A. D. and Anantavirya in the ninth century A.D.18. As to Vidyanandin we find that he mentions Dharmottara, Prajñākara and Mandanamisra and quotes Karikas from the Vārtika on Bịhadāraṇyaka of Suresvara. The first two are put in the eighth century of the Christian Era; Mandanamisra is later than Kumārila, and Suresvara being a desciple of Sankaracharya later than s. Mr. P. V. Kane puts Suresvara in between 800-810. Pandit Mahendrakumar following this order puts Vidyānandin also in the ninth century. Dr. Satishchandra puts him about 800 A. D. 19 Pandit Vamşidhara the editor of Aştashasri puts Vidyānandin in the middle of the ninth century of the Vikrama Era-that is to say about 796 A. D. From the consideration of the dates of Anantavirya and Vidyanandin we are inclined to believe that TPS and its author Jayarāsi are carlier than the ninth century of the Christian Era. In order to find out the carlicr limit of the age of TPS we have to rely upon the references to other works and their authors as well as to other Darsanas in it. The main theme of TPS is the examination of the Instruments of Valid Knowledge and so with that aim it surveys the entirc field of the then known schools of Indian Philosophy. It mentions Sankhyas (P. 79), Mimamsakas (23, 58, 82), Kanādas, i. e. Vaiseşikas (P. 117), Naiyāyikas (pp. 6, 12, 14, etc.), Bauddhas under various names (pp. 27, 35, 41, 42, 45, 56, 79, 81, 83 etc.) and the Digambaras of the Jain Sect. It also refers to the आनन्दरूपमात्मनः कैवल्यम् (P.81) which seems to be a Vedanta view older than that of Sankaracharya and refers also to the Sambhava and Aitihya Pramāņas, subsuming the former under Anumana and the latter under Agama (p. 113). The last section of the work is devoted to साधुपवाद अर्यप्रतिपत्ति doctrine of the Vaiyakaranas especially that of Bhartphari. Thus it becomes clear that TPS is familiar with the philosophical views of almost all important schools-Vedic, 18. Dr. Satishchandra Vidyabhushana in bis His. of Indian Logic puts Prabhachandra about 825 A. D. (p. 193) while curiously enough puts Anantavirya about 1039 A. D. (p. 198). 19. H. I. L. pp. 186–87 ·ix Jain and Buddhist-as we find them developed in their respective works by the ninth century of the Christian Era. We also find that the Māyāvāda and the Kevala Advaitavada as developed by Sankaracharya are conspicuous by their absence. All this, in itself, however carries us nowhere and it is curious to note that the individual references to authors and works in the TPS are only two. One is to Brhaspati the founder of the Lokayata school and the other to Lakşaņasāra probably a work of Jayarasi himself or some one belonging to his school. The other references, as said above, are general. So the only course left open to us is to make an attempt to identify the quotations given in the TPS with the original passages and to try with the help of these identifications to settle the earlier limit of the age of the work. Of the numerous quotations we have been able to trace only a few. These come from the Mimāmsāsütras of Jaimini, the Vaiscşika Sūtras of Kaņāda, the Nyayasūtras of Gautama, the Bhașya of Sabara, the Slokavārtika of Kumarila, and the Pramāņavārtika and the Nyāyabindu of Dharmakirti. Of the two verscs noted in the foot-note20 we are able to trace the latter to SV 2 v. 134 and the context requires that the former also must be either from the SV or a similar work of Purvamimamsā; but it is not found in the published editions of the SV and strangely enough is found in the Tattvasangraha of Santarakṣita (kärikä 2895, G. O. S.). The context in the TS however shows that it must belong to some Pūrvamimamsa work-presumably the SV of Kụmärila-as the Pañjika on the verse in question gives in support a quotation froin Sābarabhaşya. Now if the quotations we have identified cannot be traced to some earlier works, we may, from what we have discussed above, come to the conclusion that the TPS and its author Jayarasi cannot be placed before Kumārilabhatta and Dharmakirti. Now Kumarila is assigned by different scholars to somewhere between 600 A. D. to 700 A, D. He is according to Keith earlier than 838 and 'wrote perhaps १. क्षेषाः सन्ति न सन्तीति पौरुषेयेषु युज्यते । बेदे करभावातु दोषाशर नास्ति नः ॥ चोदनावनिता 'दुधिः प्रमाण बोपवर्जितः । Fritingastatura feguntenugfare il TPS. p. 160 ·about 700'21. Similarly Dharmakirti is also placed between 600 and 700 A. D. According to Keith he falls in the seventh century A. D., while Satishchandra would place him about 635–50 A. D. So also Scherbatsky. Rāhula Samkštyāyana is of the opinion that '625 A. C. should be the latest date for DK.' and Mahendrakumar would assign him the period 600- 660-90 A. D. 22 These considerations drive us to the conclusion that the TPS and Jayarāši cannot be earlier than the seventh century of the Christian Era and as we saw above they cannot be assigned to an age later than that of Vidyānandin and Anantavirya: that is later than about 800 A, D. So we are inclined to put TPS and its author Jayarasi in the eighth century A. D. The absence of a reference by itself may prove nothing but in a particular context where a certain reference would reasonably be expected its absence may be regarded as significant. TPS while refuting the theory of Pramāņas and incidentally some Prameyas takes cognizance, as we saw, of all the principal schools viz. Mimamsa, Nyāya, Vaiseşika, Sankhya, Buddhist, Jain, etc., but there is no reference to the Māyāvāda of Sankaracharya as there is reference to the Samvrti of Madhyamakas (pp. 98-100). The only reference to the Vedanta doctrine that one finds, as we also saw, is to the page 777 which comes after the refutation of Sānkhya Kaivalya (p. 81). This conspicuous absence of reference inclines us to the view that Sankarācharya was not known to Jayarāsi probably because he was either prior to him or was his contemporary; because considering the influential character of Sankarāchārya's works, if it existed in J's time, his not taking cognizance of it in such a polemical work as TPS would be a puzzle. Now s. who according to Keith 'may have been born in 783, and may have died or become a Sanyäsin in 820, at any rate worked C. A. D. 800.'23 If both J. and S. were contemporaries or prior to SL it would agree with the conclusion that we have arrived at about the age of J. and may lead us to assign Jayaräsi the first half of the seventh century A. D. 21. His. of S.L. P. 474. See also Karmamimimså p.11.Satishchandra would put him about 630 A. D. H, I. L. p. 351, and p. 138 f. n. 12, Pt. Mahendrakumar 600-660, Introduction to NKC p. 109, and Akalankagrantbatraya p. 32. 22. B. P. p, 308; H. I. L. p. 303; B. L. pp. 31-32; Intro. to Vadaaylya p. vii; Introductions to NKC. p 109 and latro, to A T. p 32. 23. H. S. L. p. 176 .

·'R Similarly, Haribhadrasūri who is placed by Jinavijayaji in the period 700-770 A. D.-a view accepted by Keith 24-doos not mention the TPS or tattvopaplava väda either in his पदर्शनसमुच्य or शासबातासमुचय though he describes the Lokāyata darsana in the SDS and discusses it in the SVS. This also agrees well with the age which we assign to Jayarási. Native place of Jayaraši We have no means of ascertaining the birth place of Jayarasi. But from the fact that the earliest references to the TPS and Jayarāsi are in the works of Vidyānandin and Anantavirya both of them Digambara Jain Acharyas of Southern India and from the fact that the TPS refers only to the Digambara Jain sect (P. 79) we are inclined to guess that probably J. also came from the land which produced Bhatta Kumarila, Dharmakirti, Akalanka, Vidyanandin, Anantavirya and Sankaracharya. As to the caste of Bhatta Jayarāsi as he calls himself there cannot be much doubt. He must have been a Brahmin like Bhatta Kumārila though the title Bhatta is sometimes found with the names of some Digambara Jain pontiffs, e. 8. Bhatta Akalankadeva. But Jayarási could not have been a Jain or a Buddhist as he mercilessly attacks their views; while his being a Brahmin would not prevent him from attacking other Brahminical systems with which he could not agree. In our view the Lokayata Darsana is one of the Brahminical Darsanas though not one of the Astika Darsanas because Bșhaspati is not outside the Brahminical fold. S'ri Harşa, as we saw above, refers to him as 'HTa gueur.' Works of Jayarāśi Whether J. wrote any other work besides TPS we do not definitely know, but it is likely, as the following reference shows that he may have written another work named Lakşanasara: अव्यपदेश्यपदं च यथान साधीयः तथा लक्षणलारेनष्टव्यम्। But as we have said above the possibility of properte being the work of some other author of the same school is not altogether excluded. TPS a work of the Lokayata School We have said in the beginning that the TPS is a work of the Lokayata or Chārvāka school or to be more precise - of a particular division of that school. Our reason for this statement is that J. in support of his opinion quotes Bșhaspati 24. J. S. S. Vol. I p. 53, A His, of S. L. preface p. XXI ·only and that with great regard e. g. para a Harta selat Satuan RO :" (p. 45); and also on p.88: इदमेव वेतसि समारोप्य उर्फ शरीरादेव इति वृहस्पतिः । He also refers to him as Sūtrakāra and quotes a verse of his to abuse the Digambara Jainas (p. 79). The very first quotation ground: to rip (p. 1) in our text is given in the commentary on the SDS of Haribhadra called Tarkarahasya Dipika thus: यदुवाच वाचस्पतिः पृथिव्यापः, etc.25 This also signifies that Jayarāśi quotes from Bphaspati. The word grandfath: (p. 1) no doubt, also refers to Bịhaspati as the quotation af at aristada: etc. suggests. At the end of his work Jayarāļi tells us that arguments which even could not occur to the Preceptor of Gods that is Bșhaspati obtain in his work TPS. That J. is developing the doctrine of the orthodox (!) Lokayata also becomes clear from the first paragraph of the text. He has to explain as to why he talks of tattvopaplava when Brhaspati says: अथातस्तत्वं व्याख्यास्यामः । पृथिव्यापस्तेजोवायुरिति तत्वानि etc. Jayarāši in effect says that B. is merely reflecting (saamaan) in his statement the belief of the people; but that what B. really means is that when one thinks one finds that even that Tattvas like gat etc. do not stand - what to say about others ? Jayarāļi thus disposes off the orthodoxy and starts, so to say, with the permission of his Guru, by removing him out of the way, on his campaign of demolishing the doctrines of other schools. The critical method of Jayarāši The method which Jayarasi adopts is what.may be called critical method using the word in the Kantian sense. He in effect says the system of knowables depends upon the system of mcans of knowledge; while means of knowledge in order to be valid have to conform to reality. So one has to examine whether there are any valid means of knowledge before one can say anything about reality. J. is of the opinion that there are no valid means of knowledge and in order to prove his thesis he examines the different theories of the Pramaņas or valid instruments of knowledge of the different schools of Indian Philosophy. That is why we call J.'s method critica126 25. P. 124. Fredagur published by Jaina Atmananda Sabba, Bhav- Dagur. 96. मषक तानि न सन्ति । तदुच्यते सलक्षणनिवन्धन मानव्यवस्थान, माननि- अपना मेषस्पितिः, समावे त्योः सम्यवहारविषयत्वं कथम् etc. p. 1, TPS ·lattvopaplavasinha Jayaraši starts with the examination of the start of Naiyāyikas and tries to prove that it cannot stand (pp. 2-22). Then he discusses Mimāṁsaka and Buddhist views of Pramāņa as such (22 to 32) and follows it up with the criticism of their respective SAMU (32-58,58-61). Then comes the turn of the Sankhya view of the (61-64). Then again the Naiyāyikas have to withstand his attack on their theory of 313419 (pp. 64–74). While discussing sigara Jayarāsi finds it convenient to examine the various theories about erat or soul. In this connection he deals with the Naiyāyika, Jaina, Mimāmsaka, Sankhya and Vedānta theories of soul (p. 74-83). Having finished this part of his argument he again turns to the theory of अनुमान, this time of the Bauddhas including their स्वभावानुमान (pp. 82-109). Then the six types of rafafar of Mināmsakas are considered (109–10). Upamāna of the Naiyāyikas and Abhāva of the Mimāṁsakas are briefly dealt with (pp. 110-19) and a relerence to Aitihya and Sambhava also made by saying that they come under 77 and argara respectively. The last section is directed to the examination of graa9104 (113-25) and in that connection the theory of the grammarians especially that of Bhartſhari is alsɔ examined (120-23).27 After this detailed criticism Jayarasi comes to the conclusion : तदेवमुपप्लुतेष्वेव तत्वेषु अविचारितरमणीयाः सर्वे व्यवहारा घटन्ते । This summary account of the main contents of the work clearly shows the viewpoint of Jayarāsibhatta as critical. In fact he has criticized all the varieties and theories of FAIT known to Indian Philosophy of his time. Here a question arises whether this method is merely fagoal or an honest effort to show that as there are no valid means of knowledge nothing which can be said to conform to reality can be asserted. Vitanda has been defined by Gautamaas स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा। The Jalpa (the sort of discussion which uses all sorts of arguments with a view to defeat the opponent) which has no opposite view to establish, is Vitaņņā. Can we say that J. has written this work merely for the fun of confounding different dialecticians and that he has nothing to say as a result of all this cogitation ? We do not think so. A careful reading of the text leaves the impression that J. is as serious a thinker as any 27. The verse eylealeha (p. 125 TPS) is found with a variation in the Arst pada in the Vaiyākarapabbūşhaņasāra of Kaundabhatta p. 202, C. S. S. We are indebted for this reference to Pandit Satyadeva- Mis'ra of the Brahmachari Wadi Samskft College, Ahmedabad, ·xiv other, and that he wants to show the incapacity of human instruments of knowledge to know anything really. This tendency in Indian thought is not altogether new and can be traced from the Vedas, down to Jayarásibhatta. But for the present suffice it to say, that the TPS of Bhatta Jayarasi adds a new chapter to the History of Indian Philosophy!

·4. विषयानुकामः पृष्ठ - " H १२ १७ १८ ११ २० २१ १२ विषयः प्रन्थकरणप्रतिमा १. न्यायसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा १ भदुष्टंकारकेत्यादिविकल्पचतुष्टयेन अव्यभिचारिपदस्य दूषणोपक्रमः १ प्रसहाजावेनिराकरणम् ३ प्रसङ्गात् समवायत्य निरसनम् ४ प्रकारान्तरेण अव्यभिचारिसदस्य निरास: ५ प्रसङ्गवालम्बनपदार्थस्य परीक्षणम् ६ पुनः प्रकारान्तरेण अव्यभिचारिपदस्यापाकरणम् • भ्रमस्य स्मृतित्व स्वीकार्यता प्राभाकराणां मतस्य विकल्प्य निरसनम् ८ प्रसङ्घात् विप्रमोषपरीक्षा ९ व्यवसायात्मकपदस्य समालोचनम् १० अव्यपदेश्यपदत्यासाधुत्वे लक्षणसारप्रन्यस्योल्लेख: ११ इन्द्रियार्थसधिकोंत्तनपरस्य समीक्षा १२ इन्द्रियजन्यत्वस्य प्रत्यक्षेऽसंभवप्रकटनम् १३ अर्थत्यापि प्रत्यक्षजनकत्वखण्डनम् २. मीमांसकसंमतस्य प्रमाणलक्षणस्य परीक्षा १ मोत्यादिप्रतिपादकत्वेन गोशब्दादीनामप्रामाण्योद्धाटनम् २ अपित्तरधिकरणव्यवस्थित्युपपादकत्वस्य निषेधः ३ प्रत्यभिज्ञानप्रामाण्यखण्डनस्य सूचनम् ३. ताथागतसंमतस्य प्रमाणलक्षणस्य परीक्षा १ अनधिगतार्थगन्तृत्वेति विशेषणल्यापार्थकत्व प्रदर्शनम् २ अविसंवादि ज्ञानमित्यस्य प्रमाणलक्षणस्यापि निरास: ३ सौगतसमताया मानमेयसंख्याया निरसनम् ४. सौगतसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा १ प्रसनयाताया अस्पष्टताया विकल्प्य दूषणम् २ प्रसहायाताया प्रत्यक्षीयस्पष्टताया विकल्प्य विडम्बनम् ३ एकोपलम्भसामा विकल्पिकायाः समुद्भव इत्यायुक्तनिरसनम् ४ प्रत्यक्षसाधन एवेत्यादेखोकस्य मण्डनम् । ५ प्रत्यक्षलक्षणगतस्य भव्यभिचारिपदस्य निरसनम् । ६ प्रसायावावा मतभ्यताया विकल्प्य दूषणम् . व्यभिचारित्वस्व विकल्प्य मण्डनम् २२-२७ २५-३२ २७ १८ ३२- ५८ ३५ १८ ३९ ·पृष्ठ 2726 विषयः नगतस्य सम्यकत्वस्यापि विकल्प्य विदलनम् ९ आति प्रतिवदित बौदर्दतानां दूषणानामेकैकशी निरास: १० देशभेदेनाग्रहणात् इत्यादेः समालोच्य प्रतिविधानम् ११ नास्ति घट-सामान्यम् , तदप्रहेऽग्रहात् इत्यस्य विभजनम् १२ एकपिण्डग्रहणकाले उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्येत्यादेः समीक्ष्य प्रतिवचनम् १३ क्षीरोदकवद्विवेकेनाप्रहणानास्ति सामान्यमित्युक्तेः खण्डनम् १४ एकत्र दृष्टो भेदो हि इत्यादेः कारिकायाः प्रतिवदनम् ५१ १५ नित्यस्य कमेतराभ्यामित्यादेः प्रतिसमाधानम् १६ प्रसङ्गात् बौद्धाभिमतस्य संतानस्य असिद्धत्वप्रदर्शनम् ५मीमांसकाभिमतस्य प्रत्यक्षस्य निरास: ६. सांख्यसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य निरसनम् ७.नैयायिकामिमतस्यानुमानस्य निरसनम् ६४-७४ १ कार्यहेतुकानुमाननिरासाय कार्यत्वस्य खण्डनम् २ प्रसङ्गात् विरोधपदार्थस्य विकल्प्य दूषणम् ३ हेतुफलसंवन्धावधारणस्यानुपपत्तिप्रकटनम् ४ कृतकत्वहेतुकस्यानित्यत्वानुमानस्याप्यघटमानवप्रदर्शनम् ८. आत्मानुमानस्य निरास: ७४-८३ १ नैयायिकादिसंमतस्यात्मानुमानस्य निरासः २ जैनमते उपभोगायनुपपत्तिप्रकटनेन आत्मानुमाननिराससूचना ३ प्रसगाद् जैनाभिमतत्यानेकान्तवादस्य निरसनम् ४ सांख्यमतेऽपि भोगानुपपत्तिप्रदर्शनेनात्मानुमाननिरास: ५ सांत्यसंमतस्य कैवल्यत्यानुपपत्तिकत्वोपपादनम् ६ वेदान्तसमतत्यानन्दरूपकैवल्यस्यायुक्तिकताप्रदर्शनम् ७ मीमांसकमतेनापि आत्मानुमानस्यासंभवित्वप्रकटनम् ९. ताथागतसंमतस्यानुमानस्य निरास: ८३-१०९ १ प्रसगावू शानस्य विषयाकारत्वं विचार्य तत्खण्डनम् २ दृष्टान्तीभूतस्यादर्शस्य मुखरुपतास्वीकारार्थस्य विकल्प्य निस्सनम् ३ कार्यानुमाननिरासाय वहनधूमयोहेर्नुफळभावानुरपत्तेः पुनरुपक्रमः ४ विकल्प्य विषयासंभवदर्शनेवाजमानस्य निरास: ५ ज्ञानयोर्हेतुफलभावामधारणस्याशक्यत्वप्रतिपादनम् ६ प्रसगाद् विज्ञानवाविकृताषयविनिराकरणस्य प्रतिवादः प्रसगावनुपलब्धिपदार्थस्य विचार: . अवयविनिराकरणे प्रयुजस्य रकारकरवप्रसजनमत्य साधनस्य निरासः ९५ ९ अवयविनिराकरणे प्रयुगस्य भावतानावतत्वप्रमगत्यखण्डनम् ५६ ८१ ८१ ८५ ·xvii विषयः पृष्ठ १० अवयविनिराकरणे प्रयुक्तस्य चलाचलत्वकृतस्य अवयविभेदप्रसगस्य प्रत्यादेशः ११ अवयविनिराकरणे प्रयुजस्य 'सवियवग्रहणेन' इत्यादि विकल्पमालस्य निरास: १२ अवयविनिराकरणपरायाः 'यत्र मिले न तद्धिः' इत्यादियुक्त खण्डनम् १३ विज्ञानवादिना साधितस्य बाह्यार्थविलोपस्य निरास: १४ बाल्यार्थविलोपायोपयुक्तस्य सहोपलम्भसाधनस्य विकल्प्य दूषणम् १०२ १५ अवयविनिराकरणद्वारा स्थापितस्य क्षणिकत्वस्योत्थापनम् १६ क्षणिकत्वस्थापनाय प्रयुक्तस्य विनाशहेत्वाभावस्य विनाशं विकल्प्य दूषणम् १०॥ १७ क्षणिकत्वोपयोगिनः विनाशनिर्हेतुकत्वस्य विकल्पपञ्चकेन प्रतिवदनम् १०६ १८ प्रत्यक्षप्राह्यत्वेन उपपादितस्य क्षणिकत्वस्य खण्डनम् १०७ १९ बौद्धसमतस्य स्वभावानुमानस्य निरासः १०. षड्विधार्थापतिप्रामाण्यस्य निरास: १०१-११. ११. उपमानप्रामाण्यस्य निरास: ११०-११२ , नैयायिकसंमतस्य उपमानस्वरुपस्य खण्डनम् ११२ २ संज्ञाप्रतिपत्तिविषयकमतद्वयस्य निरास: ११२ १२, अभावप्रमाणस्य निरास: ११२-११३ १३. संभवैतियप्रमाणयोर्निरासः ११३ १४. शब्दप्रामाण्यस्य निरास: ११३-१२५ १ वाचस्त्वेन शब्दप्रामाण्य स्वीकुर्वतां मतस्योद्दलनम् ११३ २ आप्तोफत्वेन शब्दं प्रमाणीकर्वतां मतस्य निरास: ११५ ३ अपौषेयत्वेन वेदस्य प्रामाण्यं स्वीकृर्वतां मतस्य व्युदासः ४ विवक्षासूचकत्वेन शब्दप्रामाण्यं स्वीकुर्वतां मतस्य खण्डनम् १२० ५ साधुपदावर्थप्रतिपत्ति वर्णयतां वैयाकरणानां मतस्य निरासः १२० ग्रंथोपसंहारः १२५

·No text on this page.

·xix ABBREVIATIONS जैमि० तत्वसं० का. न्यायवि० जैमनीयसूत्राणि तत्वसंग्रहकारिका न्यायबिन्दुः न्यायसूत्राणि प्रमाणवार्तिक न्यायसू० प्रमाणवा . (N. S. P.) (G.O. S.) (B. I.) (C. S. S.) (Appendix to J. B.O. R.S. Vol. XXIV) (C. S. S.) (N. S. P.) (B. I.) (P. M. G.) वैशे० शाबरभा. श्लोकवा. सन्मति. वैशेषिकसूत्राणि शाबरभाष्यम् श्लोकवार्तिकम् सन्मतितर्कः १० घृष्टम् टि. टिप्पणम् ( ताडपत्रपार्श्वगतम् ) परि० परिमार्जितम् परिव. परिवर्तितम् A. S. Asta Sahasri (G. N. J. G.) A.T. Akalankagranthatrayam. (S. J. G.) B. B. Bibliotheca Buddhica B. I. Bibliotheca Indica B. L. Buddhist Logic. (B. B.XXVI) B. P. Buddhist Philosophy (Oxford) B. S. S. Bombay Sanskrit Series C. S.S. Chaukhamba Sanskrit Series G.N.J.G. Gandhi Natharanga Jaina Grantha Mala G.O.S. Gaekwad's Oriental Series H. I. L. History of Indian Logic (Calcutta University) H. I.S. Heritage of India Series H.S.L. A History of Sanskrit Literature (Oxford) J.B.O.R.S. Journal of the Bihar and Orissa Research Society J. S. S. Jaina Sahitya Samsodhaka K.K.K. Khandana Khanda Khadya (C. S. S.) K.M. The Karmamimamsa (H. I. S.) K. S. Kävyānusāsana (M. J. V.) M. J. G. Manikyachandra Jaina Grantha Māla M.J.V. Mahāvira Jaina Vidyalaya N.K.C. Nyāyakumuda-Chandra (M. J. G.) 4.

·N.S.P. Nirnaya Sagar Press P.M.G. Puratattva Mandira Granthavali S. D. L. J. Sreşthi Devchandra Lalbhai Jaina Pustakoddhara S. D. S. Sarvadarsana Sámgraha Sh. D. Sm. Şaddarsana Samuchchaya S. J. G. Singhi Jaina Granthamala S. V. S. sastravarta Samuchchaya (S. D. L. J.) TP. Tattvopaplava TPS. Simha T. S. V. Tattvärtha Sloka Vārtika (G. N. J. G.)

·CORRECTIONS
as
एक विषयो
as
अभाव विषय
as
Read गवादि प्राप्त्या
गवादिप्रापया p. 41.24
एकविषयो p.27 1.14
अपूर्व गृहीतित्वेन as अपूर्थिगृहीतित्वेन p. 331. 12
अभावविषय.
p.
421.18
विज्ञान सदाकार
विज्ञानसदाबर. p. 551. 20
[.के खण्डनम् ] [ः खण्डनम् ] p. 505 13
[ •पतेन.]
[•पत्तेः पुनः] p. 8753
Add [प्रमाणवा० ३. २५१] after line 18
p.
45
Omit (?) after agian: i line 8 p. 122
as
as
as

·No text on this page.

·CONTENTS ... ... ... 1 ... .. .. ... ... ... 1 Preface 5 Introduction I-XIV Importance of the TPS Description of the MS The Present Edition ... II Comparative Unfamiliarity of the TPS II The Age of the Work and its Author IV Native Place of Jayarāsi NI Works of Jayarási XI The Critical Method of Jayarīši XII Tattvopaplavasimha XIII Contents in Sanskrit XV Abbreviations XIX Corrections XXI The Text of Tattvopaplavasimha 1-125 (1) Criticism of the l'ratyaksa theory of Nyaya-darsana 2- 22 (2) Criticism of the Pramāņa theory of the Mimāiņsādārsana 22- 27 (3) The same of the Buddhists 27-32 (4) Criticism of their Pratyaksa theory 32- 58 (5) The same of thc Mimamsadarsana 58- 01 (6) The same of the Simkhyadarsana 61- 64 Criticism of the Anumāna theory of the Nyayadarsana. 04- 71 (8) Criticism of the Inference of Soul 77- 83 (9) Criticism of the Buddhist Theory of Anumāna 83-109 (10) Criticism of the Arthāpatti-theory of Mimamsādarşana 109-110 (11) Criticism of Upamāna theory 110-112 (12) The same of Abhāva 112-113 (13) The same of Sambhava and Aitihya 113 (14) Criticism of the Sabda theory 113-125 Conclusion of the Work 125 Index of Philosophical Terms 129-140 Index of Proper Names 141 Index of Quotationis 143 ... ... ... .. ... ... xxiii

·No text on this page.

·भश्रीजयराशिप्रणीत:
॥ तत्त्वोपप्लवसिंहः ॥
[१. अन्यकरणप्रतिक्षा।]
तां यात मुन
5
[तत्त्वोपप्लवसिंह एष विषमो नूनं मया [ सृज्यते ]....
नास्ति तत्फलं वा स्वर्गादि । सत्यं, तावदा( दे )तस्य
कर्म स भा.........
उक्तं च परमार्थविद्भिरपि-
"लौकिको मार्गोऽनुसतव्यः अति ?] ......।
लोकव्यवहारं प्रति सदृशौ बालपण्डितौ ॥” इत्यादि।
•[$२. बृहस्पतेस्तत्त्वचतुष्कोक्तेरपि तत्त्वोपप्लवपरत्वम् । ]
ननु यद्युपप्लवस्तत्त्वानां किमाया ......
" अथातस्तत्त्वं व्याख्यास्यामः " " पृथिव्यापस्तेजोवायुरिति10
तत्त्वानि तत्समुदाये शरीरेन्द्रियविषयसञ्ज्ञा" [
इत्यादि ? न, अन्यार्थत्वात् । किमर्थम् ? प्रतिबिम्बनार्थम् । किं
पुनरत्र प्रतिबिम्ब्यते ? पृथिव्यादीनि तत्वानि लोके प्रसिद्धानि,
तान्यपि विचार्यमाणानि न व्यवतिष्ठन्ते किं पुनरन्यानि ?
अथ कथं तानि न सन्ति ? तदुच्यते-सल्लक्षणनिबन्धनं15
मानव्यवस्थानम्, माननिवन्धना च मेयस्थितिः, तदभावे तयोः
सन्यवहारविषयत्वं कथं [स्वयमेव]... ताम् । अथ...न ब...
व्यवहारः क्रियते; तदात्मनि रूपास्तित्वव्यवहारो घटादी च
सुखास्तित्वव्यवहारः प्रवर्तयितव्यः ।

·२ तत्त्वोपप्लवसिंहे [१.न्यायसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा।] अ..... " [इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम् " [न्यायसू. १।१।४] इति तल्लक्षणम् । 5 [६१. अदुष्टकारकेत्यादिविकरूपचतुष्टयेन अव्यभिचारिपदस्य दूषणोपक्रमः । ] तच्चाव्यभिचारि] ... ... किमदुष्टकारकसन्दोहोत्पाद्य- त्वेन, आहोस्विद्बाधारहितत्वेन, प्रवृत्तिसामर्थेन, अन्यथा वा? तयद्यदुष्टकारकसन्दोहोत्पाद्यत्वेन अव्यभिचारित्वम् : सैव कारणानामदुष्टना केनावगम्यते ? न प्रत्यक्षेण; नयनकुशलाद- 10रतीन्द्रियत्वात्। नाप्यनुमानेन; लिंङ्गान्तराऽनवगतः। ननु इद- मेव ज्ञानं लिङ्गं तदुत्थं तस्य विशिष्टतां गमयति; यद्येवम् इतरे- तराश्रयत्वं दुरुत्तरमापनीपद्यते। किश्च, इन्द्रियाणांगुणदोषाश्रयत्वे तदुत्थे विज्ञाने दोषाशङ्का नातिवर्त्तते 'व्यापारोत्पादितशब्द- विज्ञान इव । अथ वाधानुत्पत्त्याऽव्यभिचारित्वं ज्ञायते; बाधानुत्पत्ति- विज्ञानस्य क यथार्थगृहतित्वेन, आहोस्विद् बाधकज्ञानो- त्पादककारकवैकल्यादिति सन्दिमः ? दृश्यते हि बाधकज्ञानो- त्पादककारकवैकल्याद बाधानुत्पादः, यथा दूरे मरीचिनिचये जलज्ञाने जाते बाधा न संपद्यते, अभ्यासदेशावस्थितस्य 20कारकोपनिपाते सत्युत्पद्यते।सा चोपजायमाना संवत्सरादि- कालविकल्पेन संजायते, कदाचिच्च कारकबैकल्यानैव सम्पद्यते । न चैतावता तस्य यथार्थता उपपद्यते । अपि च, बापाविरह एव बाधासद्भावावेदकः तदुपलब्धत्वेन तत्सद्भावोपलब्धेः। अन्यच, बाधाविरहः किं सर्वपुरुषापेक्षया, आहोस्वित् प्रतिपत्नपेक्षया ? तयदि सर्वपुरुषापेक्षया...तबिरहोय... [सवज्ञाः स्युः। भवन्तु नाम सर्वे सर्वज्ञाः को दोषः ? असर्वज्ञव्यवहाराभावप्रसङ्गः। 15 25 ·१. न्यायसंमतस्म प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । ३ " अथ प्रतिपत्त्रपेक्षया बाधानुत्पादः-प्रतिपत्तुर्वाधकं विज्ञानं नोत्पद्यते तेन तव्यभिचारि: तदयुक्तम् प्रतिपत्तु धकज्ञानाऽ- नुत्पादेऽपि देशान्तरगमन-मरणादिना मणिमरीच्यादिविपर्यय- ज्ञानदर्शनात्। अथवा तविपर्ययज्ञानं तथाविधमेवोत्पन्नं स्वप्रभव- स्वभावानुप्रवेशेन यद्बाधकविज्ञानोत्पादप्रतिबन्धकृत् तब-5 शोऽपि तथाभूत एव परेष्टसम्यग्ज्ञानवत्।...एवं सति यदुक्तम्- यत्र च दुष्टं करणं यत्र च मिथ्येति प्रत्ययः स एव असमी- चीनः प्रत्ययः" [ शाबरभा० १।१।५] इत्येतदेवाऽसमीचीनम् । अथ प्रवृत्तिसामर्थ्येन अव्यभिचारितां वेत्सिः प्रवृत्तिसामर्थ्य फलेनाऽभिसम्बन्धः, फलं च स्रक्चन्दनवनितोदकादि, तेषु10 सत्यफलनिष्पत्तेः तेषु फलोपचारः तदेहसम्बन्धः प्रवृत्ति- सामर्थ्यम् । प्रवृत्तिः कायस्था क्रिया तत्सामर्थ्यम् अव्यभिचारिता गमयति । तत्किम् अवगतम् , अनवगतं वा ? यदि नावगतम् : तद् ‘अस्ति' इति कथं वेत्सि ? अथाऽवगतम् : तद्वगतरव्यभि- चारिता कथमवगम्यत इति पूर्वोक्तमनुसतव्यम् । उदकप्राप्त्या पूर्वोत्पन्नोदकविज्ञानस्य अव्यभिचारिता व्यव- स्थाप्यते; किं तत्प्रतिभातोदकप्राप्त्या, आहोस्वित् तजातीयोद- [क]प्राप्त्या, तवंशजजलप्राप्त्या वा? तयदि प्रतिभातांदकप्राप्त्याः तदयुक्तम् : प्रतिभानोदकस्य अवस्थानं नोपपद्यते, अषमहिषपरिवर्तनाऽभिधानोपजाताऽवय-20 वक्रियान्यायेन प्रत्यस्तमयसंभवात् । अथ तजातीयोदकप्राप्त्या, एवं तर्हि असत्योदकज्ञानेऽपि जाते कचित्तोयमासादयन्ति पुमांसः तदप्यवितथं स्यात् । अथ तदेशकालसंलगमुदकं न प्रापयति मिथ्याज्ञानम् , सम्य- ग्ज्ञानं तु तदेशकालसंलमनुदकं प्रापयति तेन तदव्यभिचारीति25 चेत् यन प्रापयति तद् व्यभिचारि तर्हि मुमूर्षुपदार्थोत्पादित 15 ·४ तत्त्वोपप्लवसिंहे 5 ज्ञानं चन्द्रार्कग्रहनक्षत्रतारकादिसंवेदनं च व्यभिचारि प्राप्नोति। न च तद्देशकालसंलग्नोदकप्रापकत्वमस्ति, देशस्यापि उदकवद् विनाशसंभवात्। [६२. प्रसङ्गात् जातेनिराकरणम् । ] नच जातेः संभवोऽस्ति । स एव कथम् ? कथ्यते- सा उदकव्यक्तिभ्योऽभिन्ना, भिन्ना, भिन्नाऽभिन्ना वेति ? नद्यदि तादात्म्यव्यवस्थिता; तदा इह तासां नानात्वे तस्यापि तस्या अपि) नानात्वोपपत्तिः, तदेकत्वे च सर्वासा- मेकतापत्तिः। एकत्वे च निःसामान्यता तादात्म्यविपर्यासो वा। अथ अर्थान्तरभूता; सा व्यावृत्ताकारा, अनुगताकारावा? तयदि व्यावृत्ताकारा; न तस्याः सामान्यरूपत्वं व्यावृत्तकस्वभा- वत्वात् तोयादिवत् । अथ अनुस्यूतरूपा; तत्किम् आत्मरूपानुस्यूता, पररूपानु- स्युतावा? तयद्यात्मरूपानुस्यूता, तदयुक्तम् : आत्मन्यनुगमाऽ- 10 15भावात् । अथ पररूपानुस्यूता; केयं पररूपानुस्यूतता-किं तत्तादा- स्म्यम्, तत्समवायो वा? तद्यदि तादात्म्यम् ; सामान्यतबतोर- भेदप्रसङ्गः। अथ पररूपसमवायः अनुस्यूताकारता; तद्युक्तम् : सामा- 20न्याशिनःसमवायः।सामान्यस्य अनुगतं रूपमालोचयितुमारब्धं न ततोऽन्यस्य। यदि च उदकजातीयार्थप्राप्त्याऽव्यभिचारिता पूर्वोदितोदक- विज्ञानस्य व्यवस्थाप्यते; तदा उदकजातेर्गवादावपि संभवोऽस्ति गवादि प्राप्त्याऽव्यभिच(चा)रिता उदकविज्ञानस्य स्यात् । अथ उदकत्वस्य गवादावभाव इति चेत् किम् इतरेतरा- भावः, मागभावः, प्रध्वंसाभावः, अत्यन्ताभावो वा तयदीतरे- 25 ·१. न्यायसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । ५ 10 तराभावः तदा उदकादावपि समानम् उदकत्वस्याऽभावप्रसङ्गः। उदकरूपता न उदकत्वस्य, उदकत्वरूपता च नोदक...... अथ प्रागभावः तदा उदकेऽपि उदकस्याभावप्रसङ्गः । अथ प्रध्वंसाभावः; तदा उदकेऽपि अभावप्रसङ्गः । अथ अन्यत्रास्ति; नैकत्र प्रत्यस्तमितस्य अन्यत्र संभव उपपद्यते। 5 अथ अत्यन्ताभावः तदा उदकेऽपि तस्याऽभावप्रसङ्गः। अथ सम्बन्धाभावाद् गवादावुदकत्वाभाव इति चेत् तत्रापि किम् इतरेतराभावः, प्रध्वंसाभावः, अत्यन्ताभावो वति पूर्ववद् वक्तव्यम् । निमित्तान्तराभावाद् गवादाव(बु)दकस्वाभाव इति चेत् ; सोऽत्रापि समानः । न च उदकव्यक्तीनां नानात्वमुपपादयितुं पार्यते । उदकम् अनुदकाकाराद् उदकाकारतया व्यावर्त्तते, उदकाकारात्तु कथं व्यावर्त्तते ? किम् उदकाकारतया, आहोस्विद् आकारान्तरेण ? तद्यादकाकारतया व्यावर्त्तते, तदा अन्यामामुदकव्यक्तीनाम् अनुदकाकारता प्राप्नोति रसादेरिव । अथ अनुदकाकारतया उदकाकारान्निवर्तते; ततो दहनादेरिव अनुदकत्वप्रसङ्गः। अथ उकाकाररूपताऽविशेषेऽपि अवान्तरगणिकाकारभेद परिकप्तिरिति चेत् सत्यम्, अवान्तरगणिकाकारः तोयतादात्म्य- व्यवस्थितः, अतादात्म्यव्यवस्थितो वा? तयदि तादात्म्य- व्यवस्थितः, तदा उदकाकारतया उदकान्तराद्भिद्यते । एवं20 चान्यासामुदकव्यक्तीनामनुदकरूपता प्राप्नोति, पूर्वोदितमेव दूषणम्। अथातादाम्यव्यवस्थितः तर्हि अनुदकत्वं रसादेरिव । अथ उदकत्वव्यावृत्त्या अनुदकाकाराद् व्यावर्ततेः शृण्वन्तु अमी बाललपितं विपश्चितः! यादकत्वव्यावृत्त्याऽनुदका व्यावर्तते25 तोयम्, उदकत्वं च उदकाद् अनुदकाच कथं व्यावर्तते ? न जात्य- न्तरं त्र्यावर्तकमस्ति। अभ्युपगमे वा अनिष्ठोपलवाऽनुवन्धः 15 ·तस्वोपप्लवसिंह 5 , स्यात् । तस्मात् स्वेनैवरूपेण इतरेतरात्मना व्यावर्तते न जात्यादिना व्यावर्तते, जात्यादेरव्यावृत्तिप्रसङ्गात् । तस्मात् स्थितमेतत् नोदकव्यक्तीनां नानात्वोपपत्तिः तदनुपपत्तौ नोद- कत्वं नाम सामान्यमस्ति स्वत्ववत् । इतोऽपि न विद्यते सामान्यम् , नित्यस्य सतो विज्ञानजन- कत्वायोगात्। तदेवकथम् ? व्युत्पाद्यते-विज्ञानजनकावस्थायां यदेव स्वरूप(पं) सामान्यात्मकं शक्तिमच्छक्तिरूपं च कार- कान्तरानपेक्षयाऽजनकावस्थायां तदेव रूपम् , अतः पूर्वमपि कार्योत्पादप्रसङ्गः। अनुत्पादे वा प्रागे(गि)व इदानीमपि [न] 10जनयेत्। अथ कारकान्तरमपेक्ष्य उत्पादयति कार्यम् , किं तेन कारकान्तरेण तस्य क्रियते कारकत्वम् , ज्ञाप्यते वा? तद् व्यु- (तद् यद्युत्पाद्यते: सुस्थितं नित्यत्वम् ! उत ज्ञाप्यते; सिड तर्हि कारकत्वम् , तदभावेऽपि विद्यमानस्याऽवद्योतनात्। भवतु नाम कारकत्वं को दोषः? कार्योत्पत्तिप्रसङ्गः। अथ कारकत्वेऽपि 15कार्य न जनयेत् : अहो राजाज्ञा गरीयसी नैयायिकपशोः ! इतोऽपि नास्ति सामान्यम् । तदुपपादकमानव्यतिरेकात् । ननु अस्ति प्रमाणम्-'अनयोः सादृश्यम्' 'एषां सारूप्यम्' 'तेन सदृशोयम्' 'असो वा तेन सदृशः' इत्यादिज्ञानं सामान्यसत्ता- वबोधक(क) अप्रतिपन्नसामान्यस्य नोपपद्यते । अस्ति त्विदं 20विज्ञानं बाधाविकलं जातितनुव्यवस्थापकम् तदेतदयुक्तम् ; किं निमित्तभूतेन तेन एवंविधं ज्ञानमुत्पाद्यते, कर्मतापनेन वातयदि निमित्तभूतन उत्पाद्यते; तदा न सामान्यं कल्पनीयम् , असा- मान्यात्मकमेव निमित्तमित्यम्भूतसामान्यज्ञानोत्पादनाय, अलं सामान्यकल्पनया । अथ कतापनेन उत्पाद्यते तदसत्, नैवाऽ- 254भाति विज्ञाने सामान्यं धृतैरविपर्यासितसंविदाम् । ननु साह- श्यमवभाति: सत्यम्, अवमाति, नापहूयते अपि तु-द्रव्यगुणक- त्मिकं सत् पाचकादिभेदेषु-यथा एषां पाचकत्वम्, एते पाचकाः, , .

·१. न्यायसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । तस्पाचकसहशोऽयम्, असौ अनेन सदृश इति विशेषादावपि द्रष्टव्यम्।अत्रापि सामान्यपरिज्ञप्तिरिति चेत् नः सूत्रव्याघातात्- "सामान्यविशेषेषु सामान्यविशेषाऽभावात् तत एव ज्ञानम्" [ वैशे. ८।१।५], अनिष्ठा च-विशेषेषु सामान्ये परिकल्प्यमान सति सन्देहः, सति सन्देहे नेषु विशेषान्तरं परिकल्पनीयम्, 5 पुनः सामान्यम् इत्यनिष्ठा इत्यलम् असहाऽभिनिवेशेन अथ भिन्नाभिन्नं सामान्यं भवद्भिः प्रतिपाद्यते-आकार- भेदेन व्यक्तिभ्य उपलभ्यते इत्यर्थान्तरम्, देशभेदेन तु नैव उपलभ्यते इत्यव्यतिरिक्त(क्तं); तदेतन्महासुभाषितम्, न देशभेदेनैव वस्तूनां भेदः अपि तु आकारभेदेनैव भावा भेदमुप-10 यान्ति। यथा च आकारभेदो नास्ति तथाऽनन्तरमेव निवेदितम्। [$३. प्रसङ्गात् समवायस्य निरसनम् ] सामान्यं समवायवृत्या व्यक्तिषु वर्तते इति । न चासो विद्यते।समवायो हि-व्यावृत्तकस्वभावः, अनुगतैकस्वभावो वा? तयदि व्यावृत्तकस्वभावः, कस्यासौ समवायः, सर्वतो व्यावृत्त:15 नीलादिवत् । अथ अनुगतैकस्वभावः; सामान्यम् तर्हि, न समवायः, नित्यस्य सतोऽनेकत्रवृत्ते!त्वादिवत्, उपपादक- प्रमाणाभावाच । ननु प्रत्यक्षवुड्यवसेयोऽसौ; तदयुक्तमः किं सम्बन्धवुयाऽध्यवसीयते, आहोस्विद् इहबुद्ध्या, समवाय- बुद्ध्या वा उच्यते । तयदि सम्बन्धबुख्या; कोऽयं सम्बन्धः? किं सम्बन्धजाति- युक्तः सम्बन्धः, आहोस्विद् अनेकोपादानजनितः, अनेकाश्रितो वा, सम्बन्धबुद्धिविशेषो वा, सम्बन्धबुड्युत्पादको वा, सम्बडा- (न्धा)कारो वा ? तद्यदि सम्बन्धजातियुक्तस्ते सम्बन्धः; सोऽनु- पपन्नः समवायाऽसम्बन्धवप्रसङ्गः। अथ अनेकोपादानजनित:25 सम्बन्धः तदाकुम्भादेरपि सम्बन्धत्वप्रसङ्गः। अथ अनेकाश्रितः 20 ·८ तखोपष्लयसिंह सम्बन्धः तदा घटजात्यादेः सम्बन्धत्वं प्रसज्यते। अथ सम्बन्ध- बुझ्युत्पादकस्ते सम्बन्धः उच्यते; तदा लोचनादेरपि सम्बन्धत्व- प्रसङ्गः । अथ सम्बन्धबुद्ध्यवसैयः सम्बन्धोऽभिधीयते; तदा कौलेयककरिकुमारादिष्वपि सम्बन्धशब्दव्युत्पादने सम्बन्धत्व- 5प्रसङ्गः। सम्बन्धेतरयोः एकविज्ञानविषयत्वे इतरस्य सम्बन्धरू- पता प्राप्ता । अथ सम्बन्धाकारः सम्बन्धः; संयोगाऽभेदप्रसङ्गः। अवान्तरगणिकाकारस्तु यथा न भेदकः तथा पुरस्तादुक्तमेव दूषणम्। अथ 'इह तन्तुषु पटः' इति इहबुद्धयाऽध्यवसीयते; न; इह- 10बुझेरधिकरणसंविद्रूपत्वात् । न चास्मिन्ना( नचान्यस्मिन्ना )कारे- प्रतीयमाने अन्यत् परिकल्पयितुं न्याय्यम् , अतिप्रसङ्गात्। अथ समवायबुद्धयाऽऽत्मसात्क्रियते; सोप्यनुपपन्न एव, समवाय- बुद्धेरनुपपत्तेः, 'अयं तन्तुः, अयं पटः, अयमनयोः समवायः' इति न जातु जानते जनाः। अथ अनुमानेन अनुमीयते; के अनुमाने-दृष्टम् , सामान्यतो 15दृष्टं चीन दृष्टम् प्रत्यक्षव्यतिरेकात्। सामान्यतो दृष्टमपि नास्ति; तत्प्रभवकार्याऽनुपलब्धेः । नन्विहबुडिरेव समवायज्ञापिका-इह तन्तुषु पट” इति प्रत्ययः सम्बन्धनिमित्तः, अबाधित-इहप्रत्ययत्वात् , 'इह कुण्डे दाधि' इति प्रत्ययवत्। किमनेन अनुमीयते-किं निमित्तमात्रम्, उत सम्बन्धः? 20यदि निमित्तमात्रम्, ततः सिद्धसाध्यतया संबोधयितव्यः । अथ सम्बन्धः; संयोगः, समवायो वा ? संयोगानुमाने उपगमहानिः । समवायानुमाने सम्बन्धव्यतिरेकः।न चान्यस्य सम्बन्धे अन्यस्य- गमकत्वम् , अतिप्रसङ्गात्। न जातु देवदत्तनयनकुटसम्बन्धे यज्ञ- दत्तेन्द्रियं रूपादिकमर्थ करणत्वसाम्यात् प्रकाशयद् दृष्टम् । एवं 25सति सामान्यसमवायविरहे कथं द्रव्यादि व्यवस्था इति चिन्त्यते। , ·१. न्यायसंमतस्य प्रत्यक्षरक्षणस्य परीक्षा । अथ तबत् सत्य(अथ तवंशज)जलमाप्त्या अव्यभिचारिता ज्ञायते तदयुक्तम् । अन्त्यावयविद्रव्याणां जनकत्वव्यतिरेकात्। न च उदकव्यक्तीनां नानात्वमस्ति, यथा च न वियते तथा निवेदितं पुरस्तात्। किन, प्रवृत्तिसामर्थेन अव्यभिचारिता पूर्वोदितज्ञानस्य ज्ञाप्यते-किं लिङ्गभूतेन, आहो अध्यक्षात्मकेन ? तथदि लिङ्ग- भूतेन तयुक्तम् । तेन सार्क सम्बन्धानवगतः। अवगतो वाऽलं प्रवृत्तिसामध्येंन । अथ अध्यक्षात्मकेन; तदयुक्तम् : पूर्वोदित- प्रत्यस्तमितेन साकं सन्निकर्षाऽभावात् । तविषयविज्ञानं न प्रत्यक्षफलं निरालम्बनत्वात् केशोण्डकादिसंवेदनवत्।न विज्ञा-10 नस्याभावोऽवभाति, न भावः तदभावात्। अविद्यमानस्य विषयार्थो वक्तव्यः-किम् आकारार्पकत्वेन वा, महत्त्वादिधर्मोपेतत्वेन वा, सत्तामात्रेण वा, सहोत्पादेन वा? सर्वस्य प्रत्यस्तमितत्वात् कथमसी विषयः? तविषयत्वे केशोण्ड- कादिविज्ञानस्येव मिथ्यात्वे बीजमन्वेषणीयम् । आत्मसत्ता-15 मात्रेण मिथ्यात्वे सर्वस्य मिथ्यात्वमापद्यते ततः तत्त्वोपप्लव: स्यात्। अथ अन्यथाऽव्यभिचारित्वं गृह्यते-आत्मान्तःकरण- सम्बन्धेन उत्पन्न विज्ञानम् अव्यभिचारिताविशिष्टं प्रयोत्यते; तदयुक्तम् तव्यभिचारित्वं तडों वा, तत्स्वरूपं वा? तथदि20 तरर्म:-स नित्यः, अनित्यो वा? यदि नित्यः तदा जातिदोषेणा- पोपोदि(णापोदि)तो वेदितव्यः। अथाऽनित्यः-स पूर्वोत्पन्नः, सह, पचाया जातः १ तथदि पूर्वोत्पनातदा कस्यासी धर्मः १ न हि धर्मिणमन्तरेण धर्मों भवितुमर्हति, सर्वतो व्यावृत्तरूपत्वात् कः कस्येति वक्तव्यम् ।25 -अब सहोल्पसःकस्तयोः सम्बन्ध इति वक्तव्यम् । तादा- ·१० तत्वोपप्लवसिंहे ' 10 स्म्यतदुत्पत्तिसमवायसम्बन्धाभावे सति षष्ठ्यर्थों वक्तव्यः 'तस्य अव्यभिचारित्वम् ' इति । अथ पृष्ठोत्पन्नस्तर्हि पूर्व व्यभिचारिता विज्ञानस्य प्राप्नोति।न च आध्यात्मिकोऽव्यभि- चारिरूपो धोस्ति सुखादिव्यतिरिक्तः, तत्प्रतीत्यसंभवेन 5स्वयमनभ्युपगमात्। यदि च अव्यभिचारादयो धर्मा अर्थान्तर- भूताः अभ्युपगम्यन्ते तैरवच्छिन्नं विज्ञानं सामग्रथा अवस्थापक- मुघुष्यते तवानुपपन्नम् प्रत्येकमनेकविशेषणावच्छिन्नविज्ञान- प्रतिपत्तिकालावस्थानायोगात्, ज्ञाप्यज्ञापकयोरभावे कर्तृमात्र- प्रबन्धि ज्ञानं स्यात् । अथ तत्स्वरूपमव्यभिचारित्वम्-तत्किं स्वसत्तामात्राऽनु- रोधेन, अर्थान्तरसत्तानुरोधेन वा ? तद्यदि ज्ञानसत्तामात्रतैवाऽ- व्यभिचारित्वमुच्यते, तदा केशोण्डकसंविदोऽपि अव्यभिचा- रिता स्यात् । नच ज्ञानसत्तामात्रानुरोधेन ज्ञानं व्यभिचार्य- व्यभिचारि वा उद्गीयते । अथ अर्थान्तरसत्तानुरोधेन अव्यभिचारित्वम्-किम् अनु- पकारकाऽर्थान्तरसत्तानुरोधेन, आहोस्विद् उपकारकाऽर्थान्तर- सत्तानुरोधेन ? तद्यदि तावद् अनुपकारकाऽर्थान्तरसत्तानुरोधेन, तदा केशोण्डक-इन्दुव्यसंविदोप्यव्यभिचारिताप्रसङ्गः । अथ उपकारकाऽर्थान्तरसत्तानुरोधेन अव्यभिचारिता-किं 20प्रतीयमानाऽर्थान्तरोपकारकसत्तानुरोधेन, तद्विपरीतार्थान्तरो- पकारकसत्तानुरोधेन वा ? तयदि पूर्वपक्षाभ्युपगमः, तदा अती- ताऽनागतानुमानविज्ञानस्य योगिप्रत्यक्षस्य च चोदनावचन- जनितविज्ञानस्य वाऽव्याभिचारिता न भवेत् तदवगतोपकार- कार्थाभावात् , भावे वा वितानक्रियालोपप्रसङ्गः । अथ उत्तरो 25मतः तदा केशोण्डक-इन्दुबयसंविदोऽव्यभिचारित्वं प्रसज्यते इत्यसहीतम्। 'वितान' क्रिया' अनयोर्मध्ये अखिलेति छिन वर्तते । 15 ·१. न्यायसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । ११ किञ्च, तविज्ञानम् अव्यभिचार्यवगतं सामनया ज्ञापकम् , अनवगतं वा ? यशवगतम् । तस्यावगति: आत्मसंविद्रूपा वा, ज्ञानान्तरवेद्या वा ? तद्यद्यात्मसंवेदनरूपावगतिः; तदयुक्तम् । ब( स्व )यमनभ्युपगमात् । अभ्युपगमे वा उपगमाविरोधः । अथ ज्ञानान्तरक्षेचं वेत्सिा विज्ञानयोर्भेदे बीजमन्वेष्टव्यम्। 5 ज्ञानमज्ञानाकारात् ज्ञानात्मतया व्यावर्तते ज्ञानान्तरात्तु कथं व्यावर्त्तते?-किं ज्ञानात्मतया व्यावर्तते आहोस्विद् आकारान्त- रेण ? तद्यदि ज्ञानात्मतया व्यावर्तते; तदा अन्यस्य ज्ञानात्मता निवर्त्तते तोयादेर्यथा। अथ आकारान्तरेण आकारान्तरस्वीकरणे ज्ञानाकारविरहः10 स्यात् आकारयोस्तादात्म्याऽयोगात् । तादात्म्ये वा एकं तबस्तु ज्ञातं( नं ) अज्ञातं(नं) वा? यदि ज्ञातं(नम्); न तर्हि आकारा- न्तरेण व्यावर्त्तते किन्तु ज्ञानात्मतयैव, अन्यस्य अज्ञानात्मकत्व- प्रसङ्गः । अथ अज्ञातं(नं); सिडन: समीहितम् । अथ ज्ञानत्वं व्यावर्तकम् , तत्केन व्यावर्त्तते इति पूर्वोक्तमनुसतव्यम्। विज्ञा-15 नान्तरवेद्यमपि न संभवति । अथ न वेयते; तदस्तीति कथं पुनर्वेस्सि ? अनेनैव वम॑ना सत्येतरविज्ञानयोविभागाभावोऽभ्युपगन्तव्यः । अतोऽव्यभि- चारिपदमपार्थकम् । [६४. प्रकारान्तरेण अव्यभिचारिपदस्य निरासः।] इतोप्यपार्थकम्-इन्द्रियार्थसन्निकर्षपदेन अपोदिरहित- स्वात्। नहि केशोण्डुकविज्ञानस्य नयनार्थसनिकोंदूतिरस्ति। नन्वस्ति मरीच्युदकविज्ञानस्य, तदपनोदाय अव्यभिचारिपदम् । तमा यत उदकं प्रतिभाति, न च तेन सह सम्बन्धोऽस्ति विद्यमा- नेन सार्कसम्बध्यते नाऽविद्यमानेना तत्सम्बन्धेवा, नतविषयो-25 (ये) मिथ्यात्वमिहोपपद्यते सत्योदकसंवेदनवत् । 20 ·सत्वोपसिंह 5 ननु यद्यपि प्रतीयमानोदकेन सह सम्बन्धो नास्ति पक्षुषः, तथापाप्या(थाप्या)लम्ब्य मरीचिनिचयेन सार्क सम्बन्धोऽस्ति, तस्यैव आलम्बनत्वात् तहेशं प्रति प्रवृत्तः, अत एव मिथ्यात्वम्, अन्यदालम्बनम् अन्य प्रतिभाति। [६५. प्रसङ्गादालम्बनपदार्थस्य परीक्षणम् । कोऽयमालम्बनार्थो नाम येनेदमुधुष्यते - अन्यदालम्बनं चान्यत् प्रतिभातीति?-किं विज्ञानजनकत्वम्, आकारापकत्वम्, विज्ञानाधिकरणत्वम्, विज्ञानावभासितता वा? तयदि विज्ञान- जनकत्वमालम्बनार्यः; तदा नयनालोकादेरपि आलम्बनत्वं 10प्रसज्यते। अथ आकारापकत्वमालम्बनत्वम् । तद्युक्तम् , नैया- यिकसमयेऽनभ्युपगमात् । यथा च विषयाकारो विज्ञाने न युज्यते तथोपरिष्ठात् प्रतिपादयिष्यामः । अथ विज्ञानाधिकर- णत्वमालम्बनत्वम्, [न:] न मरीचिचक्रोस्कलितमुदीयते ज्ञानम् अपितु आत्मसमवेतमात्मानमासादयते। अथ विज्ञानावभासि- 15तता आलम्बनत्वम् । तदा उदकविज्ञाने उदकं प्रतीयते न मरीचयः। अथ उदकाकारतया मरीचय एव प्रतीयन्तेः स उदकाकारो मरीचिभ्यो व्यतिरिक्तोऽव्यतिरिक्तो वा ? तथचव्यतिरिक्तः स तात्विकोऽतात्विको वा ? यदि तात्त्विकः कथं तदवगतेर्मि- 20थ्यात्वम् ? अथाऽतात्त्विकः तदा मरीचीनामपि अतात्विकत्वं प्रसज्यते। अताविकोदकतादात्म्ये सति तदुदकज्ञानमतथ्यम्। किमुक्तं भवति ? मरीषिविज्ञानमतथ्यम् । एकस्मिंश्चोदकाकारे प्रतीयमाने केन एतदाख्यातम्-मरीचयः प्रतिभान्ति देवाना- स्त्रियस्य! अप अर्थान्तरभूतः, तर्हि न वक्तव्यम् - मरीचय उदकाकार.. तया प्रतीयन्ते उदकाकारान्तरिता मरीचयः । अय केशोण्डक विज्ञाने किमवभाति किमालम्बत केशोकस्यैव आलम्पनत्व 25 ·१. न्यायसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । 5 प्रतीयमानत्वं च तथा उदकस्यैव आलम्बनत्वं प्रतीयमानत्वं च, नालम्बनान्तरं परिकल्प्यम् । न चोदकज्ञानस्य प्रतीयमानो- दकाऽन्यालम्ब(न)त्वेन मिथ्यात्वम् अपि तु अभावात् तात्वि- कत्वेन, अन्यथा केशोण्डकसंविदोऽपि मिथ्यात्वं न प्राप्नोति, अन्यालम्बनव्यतिरेकात् । यदप्युक्तम्-मरीचिदेशं प्रतिगमनात् मरीचीनामालम्बन- त्वम् । यद्येवं देशस्यापि आलम्बनत्वमनया रीत्या उपपद्यते । नच अवभातोदकभिन्नार्थसन्निकर्षजत्वम् उदकविज्ञानस्य उप- पद्यते, सत्योदकज्ञानेऽदृष्टत्वात्, अन्यथा अनुमेयदहनज्ञान- स्थापि इन्द्रियार्थसन्निकर्षजत्वमापनीपोत आत्ममनःसन्निकर्ष-10 जत्वात् । अथ प्रतीयमानदहनेन सह मनसो नास्ति सम्बन्धः3B तदिहापि प्रतीयमानेन अम्भसा सह नास्ति सम्बन्धः चक्षुषः। तस्माद्व्यभिचारिपदं न युक्तम् इन्द्रियार्थसन्निकर्षपदेनापोदि- तत्वात्। [६६. पुनः प्रकारान्तरेण अव्यभिचारिपदस्यापाकरणम् । ] इतोप्यनुपपन्नम् , अपोहयज्ञानाऽसंभवात् । अथ मरीच्यु- दकविज्ञानाय(प)नि (नी)षया उपादीयते; तत्कथमपनीयते ? अविद्यमानोदकविषयत्वात् । यद्यविद्यमान(नं); कोऽयं विष- पार्थः ? पूर्वोदितमनुसरणीयम् । यदि तत्रोदकं प्रतिभाति कथं नास्ति ? सत्यम्, प्रतिभाति, किन्तु अतथ्यं प्रतिभाति । 20 अतथ्यता का?-किं प्रतीयमानस्याऽभावः, उत प्रतीयमान एव अभावः ? तयदि प्रतीयमानस्य अभावः-स किं तदैव, आहोस्वित् कालान्तरेण ? यदि तदैव स किम्ब(किमवगतः, अनवगतो वा? ययवगतः; स केनावगम्यते किमुदकविज्ञानेन, ज्ञानान्तरेण वा तययुदकज्ञानेन; तस तस्य उदकविषयत्वात्।25 सविषयत्वे वान तर्हि 'उदकज्ञान प्रान्तम् । इत्युपपद्यते अभाव- 15 ·१४ तत्वोपप्लवसिंह . .. विषयस्य परमार्थसत्वात् । नच उदकाकारावगाहिनि विज्ञाने तोयविनिवृत्तयोऽवभान्ति अतिप्रसङ्गात्। अथ ज्ञानान्तरेण; न3B ज्ञानयोगपचासम्भवात् । यदि च अभावज्ञानेन अभावव्यवस्था क्रियते भावज्ञानेन 5च भावव्यवस्था, तदा उदकस्य भावाभावी एककालौ स्याताम्। अथ भावज्ञानं भावव्यवस्थां न करोति अभावज्ञानं च अभाव- व्यवस्थां करोति । अहो राजाज्ञा नैयायिकपशोः। यदि च भावज्ञानं भावव्यवस्थां न करोति तदा सर्वभावेषु अनाश्वास- प्रसङ्गः। तत्प्रसक्ती अमावस्याप्यनवस्थितिः, तदनवस्थितौ च 10तत्वोपप्लवः स्यात् । अथाऽनवगतः; सोऽस्तीति कथं पुनर्वेत्सि? अथ कालान्तरे; तदान किश्चिद् बाध्यते सत्योदकस्यापि काला- न्तरंऽभावोपपत्तेः। अथ प्रतीयमान एव अभावः कथं तविषयज्ञानस्य मिथ्या- त्वमुपपद्यते प्रतीयमानस्यैव अभावस्योपपत्तेः ? नच भावाकारे 15प्रतीयमाने अभावकल्पना न्याय्या अतिप्रसङ्गात् , अन्यथा रूपादौ प्रतीयमाने रसादिकल्पना कर्तव्या। न च क्रियते, तथे- हापि उदकं प्रतीयते । ननु प्रतीयते किन्तु अतथ्यम् । यद्येवम् उदकप्रपञ्चोऽयं दीर्घोदकं मधुरोदकमिति यथा । नन्वत्र सर्वासु अवस्थासु उदकं प्रतीयते तेन तासु अम्भः प्रकल्प्यते। यद्येवं 20तदिहापि अवस्थाश्येपि उदकं प्रतीयते सत्योदकमसत्योदकं च। सत्योदकज्ञाने सत्योदकमवभाति नाऽसत्योदकमनुदकं वा। तथा असत्योदकज्ञानेऽसत्योदकं प्रतिभाति न सत्योदकमनुदकं वा, स्वविषयपर्यवसायिन्यो हि बुद्धयः॥छ॥ अथवाध्यमानत्वेन मिथ्यात्वमिति चेत् किंवाध्यते-अर्थ:, 25ज्ञानम्, उभयं वा यर्थत्य पाषा; सकेन पाध्यते ? किं स्वय- व आत्मानं वाचते, आहो अर्थान्तरेण, ज्ञानेन वा ? यदि ·१. न्यायसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । १५ 5 ? स्वयमेव आत्मानं बाधते; तदा वाधा तेन क्रियते, ज्ञाप्यते वा? यदि क्रियते; अव्यतिरिक्ता, व्यतिरिक्ता वा ? याव्यतिरिक्ता3B तदा बाधा क्रियते इति आत्मा अनेनोत्पाद्यते। तवन जाघटीति स्वात्मनि क्रियाविरोधात् । अर्थ व्यतिरिक्ता क्रियते; तथापि विद्यमानस्य कर्तृत्वं न प्रतीयमानस्याऽपलापः। अथ बाधा ज्ञाप्यते; साप्यभिन्ना, भिन्ना वा ? यद्यभिन्ना; तदा बाधा तेन ज्ञाप्यते । किमुक्तं भवति ? उदकं ज्ञाप्यते । अथ भिन्ना; तदा विद्यमानस्य ज्ञापकत्वं सिद्ध प्रतीयमानस्य चाऽ- स्तित्वम् । अथ अर्थान्तरेण बाध्यते; तथापि विद्यमानयोर्बाध्यबाधक-10 भावो भूपालयोरिव, नचैकस्य बाध्यबाधकभाव उपपद्यते । बाधापि तेन प्रतीयमानस्य-किं क्रियते, ज्ञाप्यते वा ? यदि क्रियते; अव्यतिरिक्ता, व्यतिरिक्ता वा ? यद्यव्यतिरिक्ता; तदा अव्यतिरिक्ता बाधा उत्पाद्यते। किमुक्तं भवेत् ? उदकमुत्पाद्यते। तदुत्पादने च तत्संविदोऽमिथ्यात्वम् । अथ व्यतिरिक्तोत्पाचते;15 तथापि तोयसम्बन्धितयोपलब्धेरम्भस उपपत्तिर्न जातु देवदत्त- स्याऽसत्त्वे तन्नयनव्यवहारसिद्धिः। अथ ज्ञाप्यते तदा साऽव्यति- रिक्ता, व्यतिरिक्ता वा ? यद्यव्यतिरिक्ता ज्ञाप्यते; तदा बाधा तेन ज्ञाप्यते। किमुक्तं भवति? उदकं ज्ञाप्यते। अथ व्यतिरिक्ता सती शाप्यते; तथाप्युदकस्येयं बाधेति अन्यतन्त्रतया प्रतिभासनात्20 नात्यन्ताभावोपपत्तिः । तस्मादर्थान्तरेणापि न बाघोपपत्तिः। अथ ज्ञानेन बाध्यते; किं तद्विषयेण, अन्यविषयेण, निर्वि- षयेण वा ? यदि तद्विषयेण; तदा तत् स्वरूपं विधत्ते न तु विपर्या- सयति तदाकारपर्यवसितरूपत्वात् । अथ अन्यविषयं षाधकम् । तदपि न युज्यते, यदू यविषयं तत्तस्यैव सत्तां विधत्ते नत्वन्यस्य25 विधायक प्रतिषेधकं वा । स्वविषयपर्यवसायिन्यो हि बुरयः।

·१६ तखोपप्लनसिंहे 10 अथ निर्विषयेण वाध्यते; न किशिदू विदधाति प्रतिषेधति वा निविषयत्वादेव। अथ ज्ञानं वाध्यते तस्यापिबाधा का?-किं स्वरूपव्यावृत्ति- रूपा, स्वरूपापहवरूपा वा, विषयापहारलक्षणा वातयदि स्वरूप 5व्यावृत्तिरूपा वाधा, तदा सर्व बाधितं स्यात् विज्ञानस्य विज्ञा- नान्तरेण निर्व( निवर्त्यमानत्वात् । अथ स्वरूपापहवरूपं(पा); तदयुक्तम् ; मिथ्योदकविज्ञानस्यापि अनुभूयमानत्वात् । अथ विषयापहारलक्षणा बाधा उच्यते; सापि न युक्ता। यथा च विष- यापहारो न शक्यते कर्तुं तथाऽनन्तरमेव निवेदितम् । यदि न बाध्यते किमित्यसौ अर्थक्रियां न करोति भावः? केयम् अर्थक्रिया या तेन न सम्पाद्यते पुंसाम्-किं विज्ञानरूपा, प्रवृ- तिरूपा, प्राप्तिरूपा, सुखदुःखोत्पादभोगरूपावा? तपदि विज्ञान- लक्षणां न करोति; तयुक्तम् । विज्ञानलक्षणामर्थक्रियां करोत्येव तोयम् । अथ प्रवृत्तिरूपां न करोति; तदयुक्तम् : प्रवृत्तिर्हि 15पुरुषेच्छानुविधायिनी नार्थस्वरूपभावाभावावनुगमयति। पुरुषो हि कामतः प्रवर्तते वा न वा, नहयतावता तदभावसिद्धिः। अथ प्राप्तिरूपाम् अर्थक्रियां न करोति तेनाऽसत्त्वम् तदप्ययुक्तमः चन्द्रार्कग्रहनक्षत्रतारकादेः प्राप्त्यभावेऽपि सत्त्वसंभवात् । अथ सुखदुःस्वरूपामर्थक्रियां न करोति-किं दर्शनजं सुखं न करोति 20आहो देहसम्बन्धजम् ? तथदि दर्शनजं न करोति तदयुक्तम् । करोत्येव । अथ देहसम्बन्ध न करोति; तदा चन्द्राग्रह- नक्षत्रादौ व्यभिचारः तेषां देहसम्बन्धजसुखजनकत्वं नास्ति, अथ च सत्वम् । न च अर्थक्रियाऽकर्तृत्वेन वस्तूनामसत्त्वं स्वहे- तोरेव विज्ञानजननमात्रस्योत्पत्तेः, सहकारिविरहाबान करोति। किञ्च, अर्थकियां न करोति-किमेकस्य प्रतिपतुः, सर्व- प्रतिपतणांचा तपदि एकस्प मतिपत्तुरकियां न करोति 25 ·१. न्यायसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । १७ तेनाऽसत्वम् : तदा चन्द्रार्कग्रहनक्षत्रतारकादी व्यभिचारः मुमू- वर्थे च । अथ सर्वप्रतिपत्तॄणामर्थक्रियां न करोति तेनाऽसत्त्वम् एवं तर्हि सर्वभावानामसत्त्वप्रसङ्गः । नहि सर्वे भावाः सर्व- पुरुषार्थहेतवः । न च सर्वषुरुषार्थक्रियाविहीनमेतद् इत्यवगन्तुं पार्यते अर्वाग्विदा। तस्मात् स्थितमेतद् अव्यभिचारिपदम-5 नर्थकम् । [६७. भ्रमस्य स्मृतित्वं स्वीकुर्वतां प्राभाकराणां मतस्य विकल्प्य निरसनम् । अन्ये तु मरीच्युदकविज्ञानस्य स्मृतित्वं प्रतिपद्यन्ते न भ्रान्तिरूपताम् । तस्य कथं स्मृतित्वम्-किमुदकगृहीतित्वेन, गृहीतोदकगृहीतित्वेन वा, उदकग्रहणानन्तरकालभावित्वेन10 वा, निर्विषयत्वेन वा, 'यमहमद्राक्षम् ' इत्यनेनाऽऽकारेण उप- जायमानत्वेन वा? तयदि उदकगृहीतित्वेन; तदा सर्वोदकविज्ञानानां स्मृतित्व- प्रसङ्गः। अथ गृहीतोदकगृहीतत्वेन स्मृतित्वम् ; तदाऽऽयस्यापि15 गृहीतोदकगृहीतित्वे स्मृतित्वं प्रसज्यते, गृहीतोदकग्राहित्वा- विशेषात् । आयस्य गृहीतोदकग्राहित्वं नास्ति; तदानीं भिन्न- विषयत्वम्, भिन्नविषयत्वे च द्वितीयस्यापि गृहीतग्राहित्वं विहीयते। अथ एकविषयत्वम् : आयातं तर्हि प्रथमस्यापि गृहीत- ग्राहित्वम् , अविशिष्टार्थगृहीतिरूपत्वात, प्रथमोत्तरविज्ञानवत्।20 यथा एकनीलस्वलक्षणग्राहकयुगपदुत्पन्नानेकविज्ञानात् नील- ज्ञानरूपता न भिद्यते तथेहापि । तथा, धारावाहिविज्ञानानां स्मृतिरूपता प्राप्नोति । तथा, प्रत्यभिज्ञानस्य च गृहीतग्राहि- त्वेन स्मृतित्वं प्रसज्यते। अथ प्रत्यभिज्ञानस्य गृहीतार्थवाहित्वं न विद्यते; तदा प्रत्यभिज्ञानत्वं निवर्तते, नहयाचं दर्शनं 'स25 एवायम्' इत्युपजायते। तथा, आनुमानिकमपि विज्ञान(नं) गृहीतार्थवाहित्वेन स्मृतित्वमापचते।

·तत्वोपप्लवसिंहे अथ उदकग्रहणोत्तरकालभावित्वेन स्मृतित्वम् । तदा संस्कारस्य स्मरणरूपता प्राप्नोति, उदकग्रहणोत्तरकालभावि- त्वेन, रससंवेदनस्य च । अथ निर्विषयत्वेन स्मृतिरूपता उच्यते; तद्युक्तम् । पूर्वो- 5दितानुभवावेदिताकारावेदकत्वेन उदीयमानायाः कथं निर्वि- षयत्वम् ? अथ पूर्वानुभूतार्थप्रत्यस्तमये सति समानकालार्था- भावानिर्विषयता; तदा चोदनाजनितविज्ञानस्य निर्विषयत्वेन स्मृतित्वमापनीपद्यते, कर्तव्यतारूपार्थस्य तदाऽभावात्। भावे वा कर्तव्यरूपता नोपपद्यते । तदनुपपत्ती सप्सतन्तुक्रियाया 10विलोपप्रसङ्गः। यदि च निर्विषयत्वेन स्मृतित्वम् । तदा विद्य- मानघट-जात्यादेः स्मरणस्यास्मृतित्वप्रसङ्गः । अथ 'अद्राक्षम् ' इत्यनेनाकारेणोपजायमानत्वेन स्मृति- त्वम् । तद्युक्तम् ; 'इहोदकम् । इत्यनेनाकारेणोपजायमानायाः कथम् 'अद्राक्षम्' इत्येवंरूपतोपपद्यते? अथ विप्रमुषितता 15अनया भज्या उपजायते । [६८. प्रसङ्गात् विप्रमोषपरीक्षा। कोऽयं विप्रमोषो नाम ? किमनुभवाकारस्वीकरणम्, स्मर- णाकारमध्वंसो वा, अपूर्वार्थगृहीतित्वं वा, इन्द्रियार्थसन्निकर्ष- जत्वं वा, इन्द्रियार्थाऽसन्निकर्षजत्वं वा ? तयदि अनुभवाकार- 20स्वीकरणम् ; तदा स्मृतिरूपता नोपपद्यते । अथ स्मृतिरूपता; तदाऽनुभवाकारस्वीकरणं नोपपद्यते, स्मृत्यनुभवाकारयोः इतरेत- रपरिहारस्थितिलक्षणत्वात्। अथ स्मरणाकारमध्वंस: तदयुक्तमः विज्ञानस्य स्वयं स्मृतित्वेनाभ्युपगमात्।प्रध्वंसो हि अविज्ञाना- स्मकः कथं स्मृतिरूपतां विधत्ते ? अथ अपूर्वार्थविषयगृ(०र्थग)ही- 25तित्वं स्मृतिप्रमोष उच्यते; तदा अत्यन्ताऽननुभूतकनकपन- सादिसंवित्तीनांस्कृतिविप्रमोषत्वमापद्यते। अथ इन्द्रियार्थसनि- कर्षजत्वं स्मृतिविप्रमोष उच्यते तदा संवित्तीना(ना) स्मृतिविम- , ·१. न्यायसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । १९ मोषत्वप्रसङ्गः। अथ इन्द्रियासन्निकर्षजत्वं स्मृतिविप्रमोष उच्यते तदा चोदनाजनितविज्ञानस्य अनुमानोपमानविज्ञानस्य च स्मृतिविप्रमोषत्वमापद्यते । तस्माद् यथा यथा विचार्यते स्मृतिविप्रमोषः तथा तथा न्यायं न विषहत इति । तस्मात् मरीच्युदकविज्ञानस्य न स्मृतिविप्रमोषरूपता अपितु विपरीत- 5 ख्यातित्वं सम्यग्ज्ञानत्वं वा। [६ ९. व्यवसायात्मकपदस्य समालोचनम् ।] तथा, व्यवसायात्मकपदमपि नोपादेयमप्रमे(मपने)याभा- वात् । ननु स्थाण्वादिकेऽर्थे इन्द्रियार्थसन्निकर्षात् सामान्य- मात्रदर्शनात् विशेषानुपलब्धौ सन्देहज्ञानमुपजायते तदप- नीयते; तस्मिन् सन्देहज्ञाने जाते किंचित् प्रतिभाति आहो न10 प्रतिभाति १ तद्यदि प्रतिभाति; स किं धर्मी, धर्मो वा ? तद्यदि धर्मी प्रतिभाति; स तात्त्विकः, अतात्त्विको वा? यदि तात्त्विका; नापनेयता तद्विषयविज्ञानस्य । अथ अतात्विकः; तदा अव्यभि- चारिपदेन अपनीतत्वात् न व्यवसायात्मकपदमुपादेयम् । अथ धर्मः प्रतिभाति; स स्थाणुत्वलक्षणः, पुरुषत्वलक्षणः,15 उभयं वा? तद्यदि स्थाणुत्वलक्षणो धर्मः प्रतिभाति; स तात्त्वि- कोऽतात्त्विको वा? यदि तात्त्विकः कथं तदुडेः सन्देहरूपता, ता- स्विकार्थगृहीतिरूपत्वेन सत्योदकसंवेदनवत् ?अथ अतात्त्विकः; तदा अव्यभिचारिपदेन अपोदितत्वात् न व्यवसायात्मकपद- मुपादेयम् । अथ पुरुषत्वलक्षणो धर्मः प्रतिभाति; असावपि20 तात्त्विकोऽतात्त्विको वा ? यदि तास्विकः कथं तदुरे सन्देह- रूपता ? अथ अतात्विकः तदा अव्यभिचारिपदेन अपोदि- तत्वात् व्यवसायात्मकपदं न साधीयः । अथ उभयं प्रतिभाति तदा उभयोस्तात्त्विकत्वम्, अतात्त्वि- कत्वं वा, अथ एकस्य तात्त्विकत्वम्, अन्यस्य अतात्त्विकत्वम् ?25 तयदि उभयोस्तात्त्विकत्वम् तदा तविज्ञानस्य तात्विकत्वमेव, न ·२० तत्वोपप्लवसिंहे सन्देहात्मता । अथ उभावप्यतात्त्विको; तदा तविज्ञानस्य विप- र्ययरूपता, न सन्देहात्मता। अथ एकस्य तात्त्विकत्वमन्यस्याऽ- तात्त्विकत्वम् तदा तदेव ज्ञानं व्यभिचारि तदेवाऽव्यभिचारि- अतास्विकार्थगृहीतिरूपत्वाद् व्यभिचारि, तात्त्विकार्थगृहीति- 5रूपत्वाव्यभिचारि । एतेन विचन्द्रज्ञानमुद्घाटितम् । तत्र हि द्रव्याकारः प्रतिभाति न गुणाकारः । अथ सन्दिग्धार्थाकारप्रतिभासि सन्देहज्ञानमिति चेत्, स सन्दिग्धोऽर्थो विद्यते वान वा? तद्यदि विद्यते; कथं तत्संवे- दनस्य सन्देहरूपता अबाधितार्थगृहीतिरूपत्वात् सत्योदक- 10संवेदनवत् ? अथ न विद्यते तदाऽव्यभिचारिपदेन अपोदित- त्वात् व्यवसायात्मकपदमपार्थकम् । अथ न किंचिदपि प्रतिभाति; न तर्हि तस्य इन्द्रियार्थ- सन्निकर्षज[त्वम् ], भ्रान्तोदकविज्ञानवत् । तस्माद् व्यवसाया- त्मकपदमपि अनुपादेयम् । [६ १०. अव्यपदेश्यपदस्यासाधुत्वे लक्षणसारप्रन्थस्योल्लेखः।] अव्यपदेश्यपदं च यथा न साधीयः तथा लक्षणसारे द्रष्ट- व्यम् ॥ छ॥ [$ ११. इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नपदस्य समीक्षा।] तथा, इन्द्रियार्थसन्निकर्षजत्वमपि नोपपद्यते तद्गत्यभावात्। इन्द्रियार्थसनिकों हि व्यवहितार्थानुपलब्धिलिङ्गो वा, आ- [वरणलिङ्गोवा ], तदुत्पादितघटादिज्ञानावसेयो वा ? तथदि 20व्यवहितार्थानुपलब्धिलिङ्गः तदयुक्तम् तेन सह सम्बन्धाऽनु- पपत्तेः, तदभावेप्यनुपलम्भसद्भावदर्शनात् । यदभावेऽपि यस्य सहावः स कथं तत्सद्भावावेदकः ? अथ आवरणलिङ्गः तद्युक्तम् : तेन सह संमतिग(संग)- तेरभावात्, तदभावेऽपिसावदर्शनात्, तावे वा आवरणा- नर्थज्य(क्याम् । तदभावे तद्गतिः कथम् ? 15 ·१. न्यायसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । २१ 5 10 अथ तद्भवकुम्भादिज्ञानेन अवगम्यते; तदयुक्तम् : तदनव- गतौ तदुद्भवत्वस्यानवगतः। पिशाचपरमाणुमहेश्वरकल्पोऽसौ सन्निकर्षः। कथं तदायत्तता वेद्यते ज्ञाने ? कथं च तद् इन्द्रियार्थ- सन्निकर्षमावेदयति ज्ञानम्-किं विज्ञानाकारतया, आहो कार्या- कारतया, इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्याकारतया वा ? तयदि ज्ञानस्वभावतया; तद्युक्तम् । तदभावेऽपि ज्ञाना- कारस्य संभव उपमानादिज्ञाने । अथ कार्यात्मतया गमयति; तदप्ययुक्तम् ; उपमानानुमानज्ञान-मरीचिनीलजलादौ तस्य सद्भावोपपत्तेः। यो येन विना भवति स कथं तस्य ज्ञापको नाम ? अन्यथा सत्त्वादेरपि गमकत्वं स्यात् । अथ इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्याकारतया संशू(सू)चयतीति चेत्: असौ इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्याकारः ज्ञानाकाराव्यति- रिक्तः, व्यतिरिक्तो वा ? यद्यव्यतिरिक्तः तदा ज्ञानात्मता- मात्रम्, नाऽऽकारातिरेकोऽन्योस्ति विभाव्यमानोऽनुमानादि- ज्ञानेषु यथा। आकारान्तरातिरेके वा ज्ञानरूपता हीयते। अथ15 व्यतिरिक्तः; तस्यैव तर्हि गमकत्वं न ज्ञानाकारस्य । तस्याप्य- गमकत्वं तदवेदनात् । किञ्च, तदुत्पन्नम् इन्द्रियार्थसन्निकर्षाद् विज्ञानं स्वरूपेणा- वगाहनीयम्, ततो व्याप्तिस्मरणम्, तदनु परामर्शज्ञानम्, ततोऽ- नुमेयावगतिरिति । न च एतावन्तं कालं विज्ञानं स्थितिपदं20 बध्नाति, आशुभावित्वेन प्रत्यस्तमितत्वात् । अथ बुख्यारूढेन धर्मधर्मिन्यायेन परिकल्प्यते अनुमानम् ; तदा अवास्तवं प्राप्नोति सुगतानुमानवत् ॥छ॥ [६ १२. इन्द्रियजन्यत्वस्य प्रत्यक्षेऽसंभवप्रकटनम् । ] तथा, इन्द्रियोत्पाद्यत्वमपि नोपपद्यते, इन्द्रियोत्पाद्यत्वा- तिरेकानवगतः। विज्ञानं स्वभावतयैव वेचते, नाकारान्तरेण,25 तज्जती वा ज्ञानाकारविरहप्रसङ्गः। नच ज्ञानम् इन्द्रियसम्बर ·२२ तत्वोपप्लवसिंह दृष्टं येन तद् उपलभ्यमानम् इन्द्रियं गमयति। अथ क्रिया अन्यत्र करणसाध्या दृष्टा । सैव गमिकाऽस्तु यस्याः करणसम्बन्धोऽव- गतः। न चान्यस्य सम्बन्धे अन्यस्य गमकत्वं किश्चित्साम्याद उपपद्यते। न जातु देवदत्तनयननीलसम्बन्धे सति यज्ञदत्तेन्द्रियं 5घटादिकमर्थम् असति सम्बन्धे करणत्वसाम्यात् प्रकाशयद् दृष्टम् । तथा, अर्थजन्याकारोऽपि विज्ञाने अनेनैव प्रकारेण पर्यु- दस्तो वेदितव्यः। [६ १३. अर्थस्यापि प्रत्यक्षजनकत्वखण्डनम् ।] तथा, अर्थोऽपि विज्ञानमुत्पादयति-अनुपजाताऽतिशयः, उपजातातिशयो वा, अव्यतिरिक्तोपजातातिशयो वा, व्यति- 10रिक्तोपजातातिशयो वा? तद्यदि अनुपजातातिशयः करोति; तदा सर्वदा कुर्यात् न वा करणम् अकरणं वा नोपवि(प)येत तत्स्वरूपानतिवृत्तेः। तथा, अव्यतिरिक्तोपजातातिशयोऽपि न करोति, अकारकाकारस्यानुगतेः। अननुगतौ वा न तर्हि तद्- व्यतिरिक्तोऽतिशयः। अथ व्यतिरिक्तोपजातातिशयेन जन्यते 15तथापि नो[ पपद्यते, अकारकाकारानतिवृत्तेः । अतिवृत्ती वा आयातं क्षणिकत्वम् । ततश्च नेन्द्रियार्थसन्निकर्षज विज्ञानं प्रत्यक्षलक्षणम् ॥छ॥ [२. मीमांसकसंमतस्य प्रमाणलक्षणस्य परीक्षा । ] अन्ये तु अनधिगतार्थगन्तृत्वेन प्रमाणलक्षणमभिदधति । ते त्वयुक्तवादिनो द्रष्टव्याः। कथमयुक्तवादिता तेषामिति चेत्, 20उच्यते-विभिन्नकारकोत्पादितकार्थविज्ञानानां यथाव्यवस्थितै- कार्थगृहीतिरूपत्वाऽविशेषेऽपि पूर्वोत्पन्नविज्ञानस्य प्रामाण्यम् नोत्तरस्य इत्यत्र नियामकं वक्तव्यम् । अथ यथाव्यवस्थितार्थ- गृहीतिरूपत्वाविशेषेऽपि पूर्वोत्पन्नविज्ञानस्य प्रामाण्यमुपपद्यते न प्रथमोत्तरविज्ञानस्य; तदा अनेनैव न्यायेन प्रथमस्याप्य- 25प्रामाण्यं प्रसक्तं गृहीतार्थग्राहित्वाऽविशेषात् । यथा एकनील- स्वलक्षणावभासितयुगपदुत्पन्नानेकनीलविज्ञानानां नीलेकार्य- ·२. मीमांसकसंमतस्य प्रमाणलक्षणस्य परीक्षा । २३ गृहीतिरूपता न भियते, तथा पूर्वापरोत्पन्नविज्ञानानामपि गृही- तार्थगृहीतिरूपता न निवस्यति । अथा(थ) नियतविषयत्वं पूर्वोत्तरविज्ञानयो:-पूर्वोत्पन्नवि- ज्ञानम् अनधिगताकारस्वीकरणमुखेन उपादीयते, उत्तरं तु अधिगतार्थाकारविषयमुपजायते । यदि गृहीतार्थविषयत्वम् 5 कथं प्रतिनियतविषयत्वम् ? अथ प्रतिनियतविषयत्वम्ः कथं गृ- हीतार्थग्राहित्वम् , नियतविषयत्वगृहीतग्राहित्वयोर्विरोधात्! यदि च नियतविषयत्वम् तदा उभयोरपि प्रामाण्यम् अनधि- गतार्थगन्तृत्वाऽविशेषात् । अथ एकविषयत्वम् । तदा उभयो. रपि प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा गृहीतग्राहित्वाऽविशेषात् । सोऽयं10 गडप्रवेशाक्षितारकविनिर्गमन्यायोपनिपातः श्रुतिलालसानां reO नन्वधिगतविषयत्वे सत्यपि प्रामाण्याभ्युपगमे स्मृतेरपि प्रामाण्यमनुषज्यते, प्रमाणफलता वा । कोऽत्र निवारयिता? स्मृतिरिहोपजायमाना-आद्यानुभवावेदिताकारविषया वा,15 अन्यविषया वा, निर्विषया वा ? तद्यदि पूर्वोदितानुभवावेदि- तार्थाकारविषया; तदा तस्याः प्रमाणफलता नैव निवारयितुं पार्यते गृहीतार्थग्राहित्वाविशेषात् इत्युक्तम् । एवं च स्मृति- सज्ञकं सप्तमं प्रमाणं प्रसक्तं मीमांसकानाम् । अथ पूर्वविज्ञानानवधारितार्थविषया; ययेवं कथं तस्या:20 प्रमाणफलत्वमपनेतुं पार्यते ? आघानुभवस्यै(स्ये)व स्मृतिरूपता च न प्राप्नोति । दृष्टभ्रतार्थविषया हि स्मृति गृहीतार्थ- विषया। अथ निर्विषया इष्यते; तदा न गृहीतार्थग्राहित्वेन स्मृतेर- प्रामाण्यम् अपितु केशोण्डकसंवेदनवनिर्विषयत्वेन।अपि च,25 ·२४ तत्वोपप्लवसिंह , , यदि निर्विषया; तदा गृहीतार्थग्राहिणी कथम् ? गृहीतार्थ- ग्राहिणीति चेत् ; निर्विषया' इति न वक्तव्यम् । नच निर्वि- षया-'मातरं पितरं शुभूषितवानहम् ' 'सन्ति मे पंचभृत्याः' इति पूर्वानुभवावेदिताकारपर्यवसायिन्यो हि स्मृतयः, स्मृति- 5ज्ञानेन पूर्वानुभवावेदितार्थाकारस्य प्रतिभासनात्। अथ स्मृति- विज्ञानकाले पूर्वप्रबोधविषयीकृतार्थस्य प्रत्यस्तमितत्वान्न तद्धि- षयत्वम् । एवं च निर्विषयत्वेन स्मृतरप्रामाण्यं न गृहीतार्थ- ग्राहित्वेन इत्युक्तम्। यदि च अवधारितार्थविषयं प्रमाणमप्रमाणमुपपाद्यते; 10तदाऽनुमानज्ञानस्य अप्रामाण्यमापनीपद्येत । तदेव कथम् ? कथ्यते-यदेव अविनाभावसम्बन्धग्रहणकालावधारितम् अग्नि- त्वसामान्यं लिङ्गाजहदृत्तित्वेन प्रत्यक्षेण तदेव अनुमानादव- गच्छति, आहोस्वित् पावकस्वरूपम् , मत्वर्थ वा, लिङ्गव्यापा- रसमानकालीनता(लीना)स्तित्वं वा, लिङ्गोपसर्जनत्वं वा, 15अग्निव्यक्तिपारतन्त्र्यं वा अग्नित्वसामान्यस्य ? तद्यदि पूर्वावधा- रितसामान्यविषयमभ्युपेयते; तदा प्रामाण्यं नैव समासादयति गृहीतार्थग्राहित्वेन स्मृतिवदेव । तदप्रामाण्ये नानिमत्त्वव्यवस्थो- पपत्तिः तदनुपपत्तौ वा अर्थापत्त्या अग्निव्यक्तिसंस्थितिः। ततश्च 'अमुत्राग्निः 'अग्निरानीयताम्' इति सकललोकव्यवहार- 20विरहः स्यात् । अथ मा भूदेतव्यवहारहानिरिति चेत्पूर्वा- वधारितेप्यर्थे अनुमानस्या(स्य) प्रामाण्यमभ्युपेयते; तदा अनधिगतार्थगन्तृविशेषणमपार्थकं श्रोत्रियाणामिति । अथ पावकस्वरूपमनुमिमीषे; तत् लिङ्गाजहत्तित्वेन पूर्वमवधारितं वा, न वा? यदि पूर्वोपलब्धम् ; अधिगतार्थविषय- 25त्वमायातमनुमानस्य । अथ न पूर्वोपलब्धम् : अव्यापकोऽग्निः अनुमानात्तर्हि प्रतीयते, तदभ्युपगमे तृणजलादिविषयमप्य- नुमान प्रसज्यते।

·२. मीमांसकसंमतस्य प्रमाणलक्षणस्य परीक्षा । २५ , अथ मत्वर्थोऽनुमीयते; स पूर्वावधारितो वा, न वा ? यद्य- वधारितः; कथमनधिगतार्थगन्तृविशेषणमनुमाने संभवति ? अथ नैवावगतः; तदानीं जलतृणादिविषयमप्यनुमानं प्रसज्येत इत्युक्तम् । अथ लिङ्गव्यापारसमानकालीनास्तित्वम् अग्निसामा-5 न्यस्य अनुमीयते ; तदनुमानव्यापारसमानकालीनास्तित्वम् अ- नित्वसामान्या व्यतिरिक्तम् , अव्यतिरिक्तं वा ? तयदि अव्य- तिरिक्तम् । तदानी पूर्वोपलब्धास्तित्वविषयमेवानुमानम् , कथम- नधिगतार्थगन्तृविशेषणमपार्थकं न भवेत् ? अथ व्यतिरिक्तम् । तत्किं पूर्वोपलब्धम् , अनुपलब्धं वा ? यदि पूर्वोपलब्धम् 10 तविषयत्वेऽनुमानस्य नाऽनधिगतार्थगन्तृविशेषणमुपपद्यते । अथ नोपलब्धम् । तत्कथमनुमीयते जलादिकल्पं धूमेन ? अथ लिङ्गोपसर्जनत्वमग्नित्वसामान्यस्य अनुमानात् प्र- तीयते; तल्लिङ्गोपसर्जनत्वम् अग्नित्वसामान्याद् भिन्नम् , अ- भिन्नं वा ? यद्यभिन्नम् ; पूर्वोपलब्धाऽग्नित्वसामान्यविषयमेव 15 अनुमानं कथं प्रामाण्यभाग् भवति ? अथ भिन्नम् । तद् अवि- नाभाविसम्बन्धग्रहणकाले लिङ्गव्यापकत्वेन अवधारितं वा, न था ? यद्यवधारितम् : कथमनधिगतार्थविषयमनुमानम् ? अथ लिङ्गव्यापकत्वेनानि]वगतम् तदा तद्विषयत्वेऽनुमानस्य परि- कल्प्यमाने त्रिभुवनावेदकत्वं धूमस्य किन्न परिकल्प्यते, सम्ब-20 न्धाभावाऽविशेषात् ? अथ अग्निव्यक्तिपारतन्त्र्यमनुमीयते धूमेन अग्मित्वसा- मान्यस्य इति चेत्, तत्पारतन्त्र्यम् अग्नित्वसामान्यस्य धूम- व्यापकत्वेन अवधारितं वा, न वा ? यद्यवधारितम् ; पुनरपि गृहीतग्राहित्वं नातिवर्ततेऽनुमानम् । अथ नावधारितं धूम-25 व्यापकत्वेन पारतन्त्र्यम् अनिसामान्यस्य इति चेत् कथमनु- मीयते इत्युक्तं पुरस्तात् ।

·m. तस्वीपप्लवसिंह [६१. गोत्वादिप्रतिपादकत्वेन गोशष्दादीनाममायोडाटमम्।।] एतेन पूर्वोपलब्धगोत्यादिप्रतिपादकत्वेन मोशब्दादेत्या- माण्यमुदाटितम् । तदेव कथम् ? कध्यते-किं संकेतग्रहणकाला- वगतगोत्वार्थवाचकत्वम्, तव्यतिरिक्तार्थवाचकत्वं का प्रति- उपाधते मोशब्दस्य ? तथदि संकेतब्रहणकालाधिकरणमोत्व- खरूपावेदकत्वं जैगीयते मोशब्दत्या तदा विदितार्थाकारावेद- कत्वेन न मानत्वमासादयति गोशब्दः । अथ वेदितार्थाकारा वेदकत्वेऽपि प्रामाण्यमावहति; तदा अनधिगतार्थमन्तृविशे- षणस्य विषयो वक्तव्यः। अथ तव्यतिरिक्तार्थवाचकत्वम् तदा- 10मीमसंकेत(ति)त एवार्थः प्रतीयते गोशब्दात्, ततध स्वसि- शान्तप्रतीतिविरोधो दुर्निवारः । अथ गोत्वमेवाऽवगम्यते गोशब्देन' इति चेत् तत्रापि प्रपञ्चितमेव अमामाण्यकारण(ण) गृहीतग्राहित्वम् । तदप्रामाण्ये न गोत्वव्यवस्थितिः। तदनव- स्थितौ नार्थापत्याधिकरणव्यवस्थितिः। [$२. अर्थापत्तेरधिकरणव्यवस्थित्युपपादकत्वस्य निषेधः।] इतोऽपि नार्थापत्त्याधिकरणव्यवस्थितिरुपपद्यते-किम् अ- पत्त्या पूर्वावधारिताधिकरणप्रत्यायनं क्रियते, आहोस्वित् अपूर्वाधिकरणप्रत्यायनम् ? तयदि पूर्वावधारिताधिकरणपर्य- वसिताऽर्थापत्तिः । तदा प्रतिपादितार्थप्रतिपादकत्वेन न प्रमा- 20णम् । अथ अदृष्टपिण्डावेदकत्वम् । तदा गोत्वान्यथानुपपत्या गजवाजिकल्पनापि कार्या । अथ पूर्वाषधारितस्य इदानीन्त- नमस्तित्वम् अर्थापत्त्याऽवसीयते इति चेत् तत् इदानीन्तन- मस्तित्व पूर्वावधारिता व्यतिरिक्तम्, अव्यतिरिक्त वातयदि अव्यतिरिक्तम् । तदा पूर्वावधारितार्यप्रतिपादकत्वेन कायम 25अर्थापत्त: प्रामाण्य वेदविदो वदन्ति ? अथ अर्थान्तरम्, कार्य गौरवान्यथानुपपत्या प्रतीयते तत्पतीत्वभ्युपगमे वामजवाजि- विषयापि प्रतिपत्तिः स्यात् इत्यसकृत् प्रतिपादितम् । एवं च 15 सति यदुक्तम्- ·३. ताथागतसंमतस्य प्रमाालक्षणस्य परीक्षा । " स्वातिवं माह पूर्वधिया गतम्।" [लोकवा० सूत्र ४, लोक २३४] इति सदू बालबाल्लिनम्। [६ ३. प्रत्यमिवानमामाण्यखण्डनस्य सूचनम् । ] एलेन प्रत्यभिज्ञानस्यापि प्रामाण्यं प्रत्युक्तं वदितव्यम् ॥छ। 5 [३..ताशागतसंमतस्य प्रमाणलक्षणस्य परीक्षा । ] [६१. अनधिगतार्थाधिगन्तृत्वेतिविशेषणस्यापार्थकत्वप्रदर्शनम् । ] ता, साधागतानामपि अनधिगतार्थगन्तृविशेषणमपार्थ- कम् अपोहन्यज्ञानाऽसंभवात्। नहि पूर्वापरकालभाविनी विज्ञान एकविषये स्त:, मस्खलक्षणैकविषये, न सामान्यकविषये,10 खलक्षापास्य अभिकखभावस्य क्रमवृत्त्यनेकविज्ञानजनतशक्ति- व्यतिरेकात् । अथ युगपदेकविषयोत्पमाऽनेकविज्ञानापनोदार्थम् ; सद- प्ययुक्तम् ; एक विसोत्पन्नानेकपुरुषसंवेदनस्य अप्रामाण्यमा- पनीपोत । अथ सामान्यैकविनयानेकविज्ञानापनोदार्थ विशे-15 पणमुपादीयते; तदप्ययुक्तम् ; न सामान्ये एकं विज्ञानमस्ति, नानाने विज्ञानं तस्य खयमसंभवात् । तदाकारबिरहे सामान्यविषयं विज्ञानम् इति प्रतिकर्मव्यवस्थाहेतुर्वकन्यः। तदाकारे वा सामान्यस्य सदात्मता, अतात्विकाकारतादात्म्ये बा:ज्ञानातात्विकल्वप्रसङ्गः । किंच, एकत्रिनये प्रवर्तमानयोः एकस्याप्रामाण्यम् , प्रमा- मानारल्वामानो वा ? सबद्रि अप्रामाण्यम् । तदयुक्तम् ; अवि- शिष्ठकार्यवाहीतिरूपलो उपयोः प्रामाण्यममामाण्यं वा निक- रूपानुपपत्ते, विकल्प बाधकक्षियोत्पलाऽनेकपुरूषविज्ञानभेद- प्रताः । असामानान्तरसम्; तदप्यानुपपारस : किम् एक-25 विषयोत्पादितानेकप्रत्यक्षादिज्ञानानां व्यक्तिनानास्वं नोप्रम- यते, आहो आकारनानात्वम् ? तपद्रि व्यक्तिनानात्वं न जाघ- 20 ·२८ तत्त्वोपप्लवसिंह 10 टीति; तदसत्; एकनीलोत्पादितानेकनीलालोकविज्ञानानां व्यक्तिनानात्वदर्शनात् । अथ अनेकाकारता नोपपद्यते; तद्- युक्तम् ; नीलालोकविज्ञानानाम् अनेकाकारकत्वदर्शनात् । नच तदुत्पादको नीलप्रपश्चोस्ति, एकात्मतया स्वयमनुपगमात् । अथ 5एकविषयत्वे प्रत्यक्षानुमानव्यपदेशानुपपत्ति; तदेतद्युक्तम् । भिन्नकारणकार्यत्वेन व्यपदेश्योप(देशोप)पत्तेः । यथा एकनी- लोत्पन्नानेकदेवदत्तज्ञानानां भिन्नकारणकार्यत्वेन [ देवदत्त- विज्ञानानां ] भिन्नकर्तृकार्यत्वेन देवदत्तादिज्ञानव्यपदेश: तथे- हापि ॥छ॥ [६२. अविसंवादि ज्ञानमित्यस्य प्रमाणलक्षणस्यापि निरासः।] अन्ये तु "अविसंवादि ज्ञानम्” [प्रमाणवा० २.१] प्रमाण- मभिद्धति । कोऽयमविसंवादार्थः - किं यथाव्यवस्थितार्थ- गृहीतित्वम् , बाधारहितत्वं वा, प्रतीयमानार्थजन्यता वा, प्रतीयमानार्थ प्रति प्रवर्तकत्वं वा, अर्थप्रापकत्वं वा ? तद्यदि 15यथाव्यवस्थितार्थगृहीतित्वम् । तदाऽनुमानज्ञानं(न) नोपपद्यते । अथ बाधारहितत्वम् ; तदप्यनुमानज्ञाने नोपपद्यते । अथ प्रती. यमानार्थोत्पाद्यत्वम् ; तदप्यनुमानज्ञानस्य नोपपद्यते, सामा- न्याकारस्य जनकत्वव्यावृत्तेः। तथा, रागादिसंवेदनस्याप्य- वभातार्थोत्पाद्यत्वं नोपपद्यते, स्वात्मोत्पादने सामर्थ्यव्यति- 20रेकात् । तथा, योगिप्रत्यक्षस्य च प्रतीयमानार्थजन्यता न संभ- वति व्यतीताऽनागतयोरजनकत्वात्, जनकत्वे वा अतीताs- नागतता हीयते । अथ प्रतीयमानार्थ प्रति प्रवर्तकत्वमविसं- वादार्थः । तद् विपर्ययज्ञानस्यापि प्रवर्तकत्वं विद्यते । विपरी- तोत्पन्नोदकवुद्धिः प्रवर्त्तते, न च तस्य अविसंवादोऽस्ति । 25सत्योदकज्ञानेऽपि जाते न प्रवर्तते केनापि हेतुना, तदपि विसंवादि स्यात् । १. कोष्ठकगतः पाठो निरर्थको भाति ।

·३. ताथागतसंमतम्य प्रमाणलक्षणस्य परीक्षा । २९ अथ अर्थप्रापकत्वमविसंवादः तत्र किम्-अर्थमात्रप्रापक- त्वम्, आहो अवभातार्थप्रापकत्वम् , तज्जातीयोदकप्रापकत्वं वा, स्वोत्पादकाऽर्थप्रापकत्वं वा, अथ स्वोत्पादककारकाणां ध्रुवभावित्वमविसंवादः ? यद्यर्थमात्रप्रापकत्वम् : कंशाण्डके- न्दुद्वयसंवेदनस्यापि अविसंवादित्वमापद्यते । अथ अवभा-5 नार्थप्रापकत्वम् । तदा अनुमानज्ञानस्य अविसंवादित्वं न लभ्यते अवभातार्थाऽप्रापकत्वात् । अनुमानज्ञाने हि मामान्या- कारोऽवभाति, न चासौ प्राप्यते स्वयमसत्त्वात् । तथा, योगिज्ञानस्य अतीतानागतार्थे समुत्पन्नस्य अर्थप्रापकत्वं न विद्यते । नथा, रागादिसंवेदनेऽपि जाते न अवभातरागादि-10 प्राप्तिरस्ति । तथा, प्रत्यक्षेऽपि विज्ञाने नाऽवभावार्थप्राप्तिरस्ति, क्षणिकत्वेन अस्तमितत्वात् । अथ तजातीयोदकप्रापकत्वेन अविसंवादित्वमुच्यतेः तद्युक्तम् ; उदकत्वजारभावात् । अथ अनुदकत्वव्यावृत्तिर्जातिरित्युच्यते; मा उदकव्यक्ति- भ्योऽव्यतिरिक्ता, व्यतिरिक्ता वा? यद्यव्यतिरिक्ता; तदा व्य-15 क्तिरेव न जातिः। अथ व्यतिरिक्ता; मा वस्तुभूता, अवस्तुभूता वा? यदि वस्तुभूता; अभ्युपेतहानिः। अथ अवस्तुभूता; नद्गतिः कथम् ? न च उदकव्यक्तीनां नानात्वमुपपद्यते । यथा च नांप- पद्यते तथा निवेदितं नैयायिकप्रत्यक्षलक्षणाधिकार । अथ स्वोत्पादकार्थप्रापकत्वमविसंवादकत्वम् ; तयुक्तम् ;20 नयनालोकमनस्कारादेः प्रत्यस्तमितत्वात् । अथ स्वोत्पादक- कारकाणां ध्रुवभावित्वम् अविसंवादस्तभावे तदभावप्रसङ्- गात्; यद्येवं कंशोण्डुकविज्ञानस्यापि ध्रुवभाविकारणाविस- वादोऽस्ति, अन्यथा आकस्मिकत्वप्रमङ्गात् । एवं चाव्यवस्थिते यदुक्तम्-" न हयाभ्यामर्थ परिच्छिद्य प्रवर्त्तमानोऽर्थक्रियायां25 विसंवाद्यते " इति तद्वालविलसितम् ।

·३० तत्त्वोपप्लवसिंहे [६३. सौगतसंमताया मानमेयसंख्याया निरसनम् । ] 'नथा, मानमयसंख्यापि सौगतमनं नांपपद्यते । तदेव कथम् ? कथ्यते-ढे एव प्रमाणे न मानान्तरमस्ति । तद्वित्वं किं व्यक्तिभेदेन, आकारभंदेन, विषयभेदन वा ? यदि व्यक्तिभे- 5देम; तदा अपरिमंख्ययत्वं ज्ञानव्यक्तीनामानन्त्याद् - द्वित्वानु- पपसिः । न च ज्ञानानां भेदोऽस्ति; अज्ञानादि(डि) ज्ञानं ज्ञाना- मतया भिद्यते, ज्ञानान्तरात्तु कथं निवर्त्तने-किं ज्ञानात्म- तया, आकारान्तरेण वा ? यदि ज्ञानाकारतया भिद्यते तदा अन्येषाम् अज्ञानात्मकत्वप्रसङ्गः रसादरिव । अथ आकारान्त- 10रण व्यावतते; तदा अज्ञानात्मता तम्य उत्पद्यते रमादेरिव । अथ आकारभेदे ज्ञानयोर्भेदः: सोप्यनुपपन्न एव: ज्ञानाकार- व्यतिरेकेण प्रत्यक्षानुमानयोनाकारान्तरमस्ति । नदुपगमे वा ज्ञानाकारविरहः स्यात् । न च आकारसमूहात्मकं ज्ञानम् , तस्याभिन्नात्मकत्वात् । अथ विषयभेदेन द्वैविध्यमुपपाद्यतेः नदाऽनुमानज्ञानस्य विषयार्थो वक्तव्यः - किम् अग्न्यादिवलक्षणविषयम् , विद्यमा- नसामान्यविषयम् , अपारमार्थिकमामान्यविषयं वा, निर्विषयं वा, खांशविषयं वा ? यदि अग्न्यादिम्बलक्षणविषयम् : तदा प्रत्यक्षानुमानयोः भेदानुपपत्तिः, अभिन्नविषयत्वात् । अथ आनु- 20मानिके ज्ञाने अनिमात्रं प्रतीयते, प्रत्यक्ष तु तार्णादिविशेषात्म- तया प्रतीयतेः यद्येवं स्वलक्षणविषयत्वं नातिवर्तते अनुमा- नस्य यदि नाम वहेरेव प्रपञ्चता । अथ सत्सामान्यविषयत्वम् तथापि प्रत्यक्षानुमानयोन भेदोऽस्ति, सामान्यस्य स्खलक्षण- रूपत्वात् । न च सत्सामान्यस्य विज्ञानविषयतापपद्यते, 25नित्यत्वेन जनकत्वाकारार्पकत्वानुपपत्तेः । न च सत्सामान्य विषयत्वे भ्रान्ततोपपद्यते । “ भ्रान्तिरप्यर्थसम्बन्धतः प्रमा" 15 ..

·३. ताथागतसंमतस्य प्रमाणलक्षणस्य परीक्षा । ३१ 5 इति न वक्तव्यम् । अथ असत्सामान्यविषयम् : न तर्हि तस्य भ्रान्तता असतः स्वेन रूपेण विद्यमानत्वात् । न च असद् विषयभावं प्रतिपद्यते, जनकत्वाऽऽकारार्पकत्वव्यतिरेकात् । अव्यतिरेके वा वस्तुत्वरसङ्गः, तत्प्रसक्तौ च प्रत्यक्षानुमानयो- भैदानुपपत्तिः। अथ निर्विषयम् : न तर्हि मानयोर्भेदोऽस्ति, अनुमानज्ञा- नस्य विषयाऽसंभवात् । नापि भ्रान्तता निर्विषयत्वादेव । न च ज्ञानस्य खमत्तामात्रेण भ्रान्तता अभ्रान्तता च उपपद्यते, किन्तु परोपधानवशात् । अथ स्वांशविषयम् : नथापि प्रत्यक्षानुमान- योन नानात्वम् उभयोः म्बलक्षणविषयत्वात् । न चानुमान-10 ज्ञानस्य भ्रान्तना स्वांशस्याऽवचनात् । तथा प्रत्यक्षम्यापि विषयो वक्तव्यः - किं रूपादिवलक्षण- विषयम्, आत्मविषयम् , उभयविषयं वा ? नद्यदि रूपादिमा- त्रालोचकम् : तयुक्तम् ः नदनवगती एतद्गत्यभावात् । अथ ज्ञानमात्रकामावगाहकम् : तदपि नोपपद्यते, विषयभावस्य जन-15 कत्वा-ऽऽकारापकत्वन व्यवस्थितः । न च स्वात्मनि जनकत्व- माकारार्पकत्वं चोपपद्यते-विषयिणमपेक्ष्य विषयो भवति, यथा कारणमपेक्ष्य कार्य, कार्य चापेक्ष्य कारणं नहापि । यदि च प्रत्यक्षज्ञानेन आत्ममात्रम् आत्मसात् क्रियते; नदाऽनुमाने- प्येतदस्ति प्रत्यक्षानुमानयोर्मेदानुपपत्तिः । अथ उभयं विषयी-20 क्रियत: तदप्ययुक्तम् एकापलम्भस्य द्वितीयाकारपरिहारेण व्यवस्थितत्वात् । यदि च रूपगृहीनिरव ज्ञानगृहीतिः; तदा रूपस्थ ज्ञानरूपता, ज्ञानस्य वा रूपरूपता, रूपगृहीती पाड. व्यवस्थापकत्वम् । न च एकस्य आकारद्वयं पश्यामः । न च हित्वावधारणा(ण)मिहोपपद्यते । प्रत्यक्षं ज्ञानम्25 आत्मानं गृह्णदुपजायते नानुमानं विषययति । तथा, अनुमान- मपि आत्मानमात्मसात्कुर्वदुपजायते, न प्रत्यक्षं ज्ञानमव- ·३२ तत्त्वोपप्लवसिंहे 5 तथा, , द्योतयति । एवं द्वित्वसंख्याव्यवहारानुपपत्तिः। अथ विक- ल्पेन हयावधारणमिति चेत् ; तद्युक्तम् ; असावपि आत्मसं- वेदनपर्यवसितत्वान्न व्यं गृह्णाति । ग्रहणे वा अभ्युपेतहानम् । तदनुपपत्तौ च हे एवेति जडचेष्टितम् ॥छ। [४. सौगतसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । ] प्रत्यक्ष कल्पनाऽपोढमभ्रान्तम् ” [न्यायवि. १.४ ] इति न वक्तव्यम्, कल्पनापोढपदस्य अपोहयार्थासंभवात् । ननु कल्पनैव अपोहया; केयं कल्पना-किं गुणचलनजात्यादि- विशेषणोत्पादितं विज्ञानं कल्पना, आहो स्मृत्युत्पादकं वि- 10ज्ञानं कल्पना, स्मृतिरूपं वा, स्मृत्युत्पाद्यं वा, अभिलाप- संसर्गनिर्भासा वा, अभिलापवती प्रतीतिर्वा कल्पना, अस्पष्टा- कारा वा, अतात्त्विकार्थगृहीतिरूपा वा, स्वयं वाऽतात्त्विकी, त्रिरूपाल्लिङ्गतोऽर्थदृग्वा, अतीताऽनागतार्थनिर्भासा वा ? नद्यदि गुणचलनजात्यादिविशेषणोत्पादितं विज्ञानं क- 15ल्पना; तत्किम् अविद्यमानगुणचलनजात्यादिविशेषणोत्पा- द्यत्वेन कल्पना, उत विद्यमानोत्पाद्यत्वेन ? तद्यदि अविद्यमान- गुणचलनजात्यादिविशेषणोत्पाद्यत्वेन कल्पनात्वम् : तद्- युक्तम् । अविद्यमानस्य जनकत्वाभावादेव अकल्पनात्वम् । अथ विद्यमानगुणचलनजात्यादिविशेषणोत्पाद्यत्वेन कल्पना; 20तत्कि सविषयं कल्पनाज्ञानम् , निर्विषयं वा ? तद्यदि सवि- षयं सत् कल्पनाज्ञानम् ; तदयुक्तम् : गुणचलनजात्यादिजन्य- त्वेऽपि न कल्पनात्वम् अर्थसामर्थ्यममुद्भवत्वस्याऽनतिवृत्तेः। अथ निर्विषयं सत् कल्पना; तदा निर्विषयत्वमेव कल्प- नात्वे कारणं न गुणचलनजात्यादिविशेषणजन्यत्वम् । यदि 25च तनिर्विषयम् : तदा न कल्पनाज्ञानम् , नाप्यकल्पनाज्ञानम् , ज्ञानमात्रता स्यात् । ज्ञानात्मतया च कल्पनात्वे सर्व ज्ञानं कल्पनाज्ञानं स्यात् । , ·४. सौगतसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । ३३ अथ स्मृत्युत्पादकं ज्ञानं कल्पना; तदयुक्तम् रूपादिदर्श- नादपि स्मृतिरुत्पद्यते, न च कल्पनात्वम् । “ यत्सन्निधाने यो दृष्टः तदृष्टस्ततौ(०तवनौ) स्मृतिः” इति वचनात् । अथ स्मृतिरूपत्वेन कल्पना; तत्रापि किं गृहीतग्राहित्वेन, निर्विषयत्वेन, अपूर्वार्थगृहीतिरूपत्वेन वा ? तद्यदि गृहीतार्थ-5 ग्राहित्वेन कल्पनात्वम् ; तदा प्रथमानुभवस्यापि कल्पनात्व- मापद्यते गृहीतार्थग्राहित्वाविशेषात् इत्युक्तं पुरस्तात् । अथ निर्विषयत्वेन; तदा न कल्पनाकारता नाप्यकल्पनाकारता ज्ञाना- कारव्यतिरेकेण। अथापूर्वार्थगृहीतित्वेन कल्पनात्वम् ; तदयुक्तम् : न10 स्मृतेरपूर्वार्थगृहीतित्वमस्ति तदभावान्न कल्पनात्वम् । यदि च अपूर्वार्थ गृहीतित्वेन कल्पनात्वम् ; रूपादिज्ञानानां कल्पना- त्वमापद्यते। अथ स्मृत्युत्पाद्यत्वेन कल्पनात्वम् ; तदा रूपादिज्ञान- स्यापि निर्विकल्पकत्वेनाभिमतस्य स्मृत्युत्पाद्यत्वमस्ति, तदस्तु। कल्पनाज्ञानम् । अथ न भवति तत् कल्पनाज्ञानं स्मृत्या बोध- स्वभावतयोत्पादितं कल्पनाज्ञानं न स्मरणाकारतयोत्पाद्यते; तदिदं मद्विकल्पान्दोलितवुडः निरुपपत्तिकाऽभिधानम् । न होकस्य स्वभावद्धयमुत्पश्यामः । अथ अभिलापसंसर्गप्रतिभासा प्रतीतिः कल्पना; स सं-20 सर्गः पारमार्थिकः, अपारमार्थिको वा ? यदि पारमार्थिकः न तदा तस्य कल्पनात्वं रूपादिज्ञानस्येव । अथ अपारमार्थिकः कथं तदाभं विज्ञानम्, नैरात्म्यप्रसङ्गात् । न चाऽतात्त्विके विषयार्थः कश्चिल्लभ्यते, जनकत्वा-ऽऽकारापकत्व-सहोत्पाद- सत्तामात्रव्यतिरेकात् । यदि च अतात्त्विकार्थगृहीतिरूपम् ;25 15 . , १ सन्मति० पृ० ५२३ । ५त.

·३४ तत्वोपप्लवसिंहे तदा विपर्ययज्ञानम् । तच अव्यभिचारिपदेन अपोदितम् , न कल्पनापोढपदमुपादेयम् । अथ अभिलापवती प्रतीतिः कल्पना किम्-अभिलापा- त्मिका, आहो अभिलापोत्पाद्या, अभिलापगृहीतिर्वा ? तद्यदि 5अभिलापात्मिका ; प्रतीतिः कथम् ? प्रतीतिश्चेत् ; 'अभिला- पात्मिका ' इति न वक्तव्यम् । विरुडाकारयोस्तादात्म्यव्यति- रेकात् । अथ अभिलापोत्पाद्या; तदा शब्दज्ञानानां कल्पनात्व- मापद्यते । तेषां च कल्पनात्वे शब्दव्यवस्थाऽनुपपत्तिः स्यात् । अभिलापगृहीतित्वेन कल्पनात्वम् ; तदा सर्वासाम् अभिलाप- 10गृहीतीनाम् कल्पनात्वमापद्यते, तत्कल्पनात्वे शब्दव्यवस्था- नुपपत्तिः। [६१. प्रसङ्गायाताया अस्पष्टताया विकल्प्य दृषणम् । ] अथ अस्पष्टाकारा प्रतीतिः कल्पना; अस्पष्टता का? किम् अविज्ञानात्मकत्वम् , आहो स्वलक्षणाजन्यत्वम् , अथ प्रतीय- 15मानार्थाजन्यत्वम्, प्रतीयमानासत्यता वा, स्वलक्षणाप्रतिभा- सिता वा ? तद्यदि अविज्ञानात्मकत्वमस्पष्टता; तदयुक्तम् । प्रतीतिरिह अस्पष्टाकारा गीयते, सा कथं विज्ञानात्मिका भवितुमर्हति ? अथ स्वलक्षणाजन्यता अस्पष्टता; तदा ज्ञाना- कस्मिकत्वप्रसङ्गः । अथ प्रतीयमानार्थाजन्यत्वम् । तदा 20रागादिसंवेदनस्य अस्पष्टता प्राप्नोति, रागादीनां स्वात्मसंवे- दनोत्पादकत्वाऽयोगात्, स्वात्मोत्पादकत्वं वस्तूनां न दृष्ट- पूर्वम् । तथा केशोण्डकविज्ञानस्या(स्य) प्रतीयमानकेशोण्डको- त्पाद्यत्वं न विद्यते, तदप्य(पि) स्पष्टाभमुपजायते न तु अस्पष्टाभम् , “न विकल्पानुबद्धस्य स्पष्टार्थप्रतिभासिता " 25[ प्रमाणवा० ३.२८३ ] इति वचनात् । अथ स्वलक्षणाप्रतिभासित्वमस्पष्टता; तदा निर्विकल्पा- भिमतकेशोण्डुकविज्ञानस्य अस्पष्टता प्रामोति, तत्र स्वल- , , , ·४. सौगतसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । ३५ 10 क्षणस्याप्रतिभासनात् स्पष्टाभं च तद्गीयते । न च ताथागते दर्शने तथाभूतं ज्ञानमस्ति यत् स्वलक्षणाप्रतिभासि, सर्वस्मिन् ज्ञाने ज्ञानकायप्रतिभासनात् । अथ प्रतीयमाना सत्यता अस्पष्टता; तदा केशोण्डुके- न्दुद्वयविज्ञानस्य अस्पष्टता प्राप्नोति । न च प्रतीयमानस्यास- 5 त्यता , विज्ञानकायस्य प्रतीयमानत्वात् । न च तस्य विसं- वादोऽस्ति । अथ अतात्त्विकार्थगृहीतिरूपा कल्पना; तदा केशोण्डुक- विज्ञानस्यापि कल्पनात्वमापद्यते । अथ स्वयमतात्त्विकी; तदा प्रतीतिः कथम् ? प्रतीतिश्चेद् ; अतात्त्विकी कथम् ? । अथ त्रिरूपाल्लिङ्गतोऽर्थदृक् कल्पना इति चेत् ; सापि किं लिङ्गजन्यत्वेन कल्पना, आहो निर्विषयत्वेन ? तद्यदि लिङ्ग- जन्यत्वेन कल्पनात्वम् । तदा लिङ्गावगाहकनिर्विकल्पकवि- ज्ञानस्यापि कल्पनात्वमापद्यते । न च अनुमेयज्ञानस्याव्यव- धानेन लिङ्गोत्पाद्यत्वमस्ति । अथ निर्विषयत्वेन कल्पनात्वम् ; तदपि न योयुज्यते ; खांशविषयत्वादनुमानज्ञानस्य । अथ खांशविषयव्यतिरिक्त. विषयो नास्ति, निर्विषयत्वेन कल्पनात्वमपदिश्यते ; तदा केशो- ण्डुकविज्ञानस्यापि कल्पनात्वमापद्यते । अथ यत् निर्विकल्पकं तत् विस्पष्टतयोपजायते । आनुमा-20 निक तु अस्पष्टाभं तेन तत् कल्पनाज्ञानम् ; तदयुक्तम् ; अस्प- ष्टता च यथा न संभवति तथा प्रागेवोक्ता। [ ६२. प्रसङ्गायातायाः प्रत्यक्षीयस्पष्टताया विकल्प्य विडम्बनम् । ] प्रत्यक्षज्ञानस्य च स्पष्टता का? किं स्खलक्षणजन्यता, आहो खलक्षणप्रतिभासिता ? तद्यदि स्खलक्षणजन्यता; किं प्रतीय-25 मानखलक्षणजन्यता, तद्विपरीतखलक्षणजन्यता वा ? । १. -कार्य-परि। 15 ;

·तखोपप्लवसिंहे तद्यदि प्रतीत्यारूढखलक्षणजन्यता प्रतीतौ किमवभाति- किमर्थः, ज्ञानम् , उभयं वा ? तद्यदि अर्थः तदयुक्तम् ; अप्र- तीतायां प्रतीतौ तदनवभासनात् । अथ ज्ञानम् ; न तर्हि तद् आत्मानमुत्पादयति, वात्मनि क्रियाव्यतिरेकात् । अथ उभयं 5प्रतिभाति; तयुक्तम् ; एकोपलम्भस्य द्वितीयाकारपरिहार- स्थितिधर्मत्वात् । यदि चोभयं प्रतिभाति; तदा अर्थवत् ज्ञानेनापि ज्ञानमुत्पाद्यते इत्यापद्यते । तच्चायुक्तम् , खात्मनि क्रियाविरोधात् । अथ अप्रतीयमानखलक्षणजन्यता; व(त)द्गतिः कथम् ? 10न प्रत्यक्षेण; अप्रतीयमानत्वादेव । नाप्यनुमानेन, खभाव-कार्य- लिङ्गानवगतः । न खभावानुमानं तत्कार्यतादात्म्ये, तदनव- गतौ तस्याऽनवगतः। नापि कार्यानुमानम् : तद्भूतकार्यानुपलब्धेः, पिशाचपरमाणुमहेश्वरकल्पार्थोत्पादितं कार्य नेहोपलभ्यते । अथ ज्ञानमेव तस्य लिङ्गम् ; तदयुक्तम् ; तेन सह तस्य सम्ब- 15न्धानवगतश्चिन्मात्रतयैव न त्वन्योऽर्थः, न च चित् आत्मानं जनयति । समनन्तरज्ञानं तस्य हेतुः इति चेत् ; तयुक्तम् । तवगतौ न मानमस्ति, परसन्तानज्ञानार्थकल्पं तदपि न स्वसं. वेद्यं तत्कार्यज्ञानस्य ततो भिन्नत्वात् परसन्तानज्ञानार्थवत् । नाप्यनुमानेन ; तदायत्तताया अनवगतेश्चिन्मात्रतयैव आत्मा- 20नमवगाहयति नान्यायत्ततया ततोऽन्यस्य पिशाचेश्वरे(र)- तुल्यत्वात् । यदि च समनन्तरविज्ञानोत्पाद्यत्वेन स्पष्टता; तदाऽनुमानज्ञानस्यापि समनन्तरज्ञानोत्पाद्यत्वेन निर्विकल्प- कत्वमनुषक्तम् । अथ खलक्षणप्रतिभासिता स्पष्टता: तत्र किं प्रतिभाति- 25 किम् अर्थः, ज्ञानम् , उभयं वा ? तद्यदि अर्थः; तयुक्तम् : अप्रसिद्धाया:(यां) प्रसिद्धौ तत्पसियभावात् । अथ ज्ञानम् : तदनुमानेऽपि प्रतिभाति तदप्यस्तु निर्विकल्पकम् । तन्निर्वि- , , ·४. सौगतसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । 10 . कल्पकत्वे तर्हि अपोहयो मृग्योऽधुना कल्पनापोढपदस्य । अथोभयं प्रतिभाति; तद्युक्तम् ; एकोपलम्भस्य द्वितीयाकार- परिहारस्थितिधर्मत्वाभ्युपगमात् । अथ अतीतानागतार्थगृहीतिरूपा कल्पना; तत्र किम- वभाति-अर्थः, तभावो वा, न किंचिदा ? यद्यतीतोऽर्थः प्रति-5 भाति; न तर्हि तस्य कल्पनात्वम् वर्तमाननीलज्ञानवत् । नाप्य- र्थस्य अतीतता प्रतीयमानत्वेन नीलजलादिवत् । नहि प्रतीय- मानस्य अतीतता नाम । यदि च प्रतीयमानस्यापि अतीतता उच्यते तदा सर्वस्य वुड्युपलक्षितस्य अतीतता भवेत् । ततश्च वर्तमानव्यवहारविरहः स्यात् । अथ तदभावः प्रतिभाति; तस्याप्यतीतता नास्ति, स्वेन- रूपेण विद्यमानत्वात् । नापि तद्विषयविज्ञानस्य कल्पनात्व- मुपपद्यते, अभावार्थसामर्थ्येन समुद्भवात् । अमामर्थ्य वा विषयार्थश्चिन्त्यः । अथ निर्विषयम् : न तर्हि तदतीतानागतार्थ- विज्ञानम् अतीतानागतार्थोपकाररहितमपदिश्यते । न च निर्वि-15 षयत्वे सति सविकल्पकत्वं निर्विकल्पकत्वं वा, अपि तु ज्ञाना- त्मतयैव तस्याऽव्यवस्थितिः । न च ज्ञानमात्रतया तस्य सवि- कल्पकत्वमिष्यते सर्वज्ञानानां सविकल्पकत्वप्रसङ्गात् । यदि च निर्विषयत्वेन अतीतानागतार्थविज्ञानस्य सविकल्पकत्व- मभ्युपेयते, निर्विकल्पकाभिमतकेशोण्डुकविज्ञानस्यापि सवि-20 कल्पकत्वमापद्यते । न च अतीतानागतविज्ञानस्य निर्विषयत्व- मस्ति खांशपर्यवसितत्वात् । नापि खांशव्यतिरिक्तोऽर्थोऽ- न्योस्ति एकोपलस्ते(०लम्भे)न अपोहितत्वात् । न च खांशस्य वञ्चनोपपद्यते, तभावात् सर्व विज्ञानं सविकल्पकं निर्वि- कल्पकं वा वक्तव्यं भेदानुपपत्तेः । यदप्युक्तम्-“ कल्पनापोढं प्रत्यक्षम् अर्थसामर्थ्येन समु- द्रवात् रूपादिखलक्षणवत्" इति; तत्र किं प्रतीयमानख- . 25 ·३८ त वोपप्लवसिंहे . लक्षणोद्भवत्वं विवक्षितम् , आहो अर्थमात्रोद्भवत्वम् ? तद्यदि प्रतीयमानस्खलक्षणोद्भवत्वं विवक्षितम् । तदा रागादिसंवे- दनस्य योगिप्रत्यक्षस्य च प्रतीयमानस्खलक्षणोद्भवत्वं न लभ्यते । अथ इन्द्रियजप्रत्यक्षविवक्षया इदमपदिश्यते अर्थसामर्थेन समुद्भूतत्वादिति साधनम् : तत्रापि [प्रतीयमानार्थसमुद्भव ?]- स्य बाहयार्थनिराकरणपरत्वात् । अस्तु वा बाहयोऽर्थः; तथापि किं तेन निमित्तात्मकेन उत्पाद्यते, आहो उपादानात्मकेन ? तद्यदि निमित्तभूतेन उ- त्पाद्यते; तदा तदुत्पादितरूपस्य रूपरूपता न प्रामोति निमित्त- 10भूतरूपोत्पादितज्ञानवत् । अथ उपादानात्मकेन उत्पाद्यते; तदा अनया रीत्या रूपरूपता आपद्यते ज्ञानस्य रूपोत्पादित- रूपस्येव । ततः सर्वम् अविज्ञानात्मकं जगत् स्यात् । अवि- ज्ञानात्मके च जगति मानमेयव्यवहाराभावप्रसङ्गः। तत्प्र- सक्तौ च कस्येदं लक्षणं प्रस्तूयते ? अथ उपादानभूतेन रूपेण 15रूपमुत्पाद्यते निमित्तात्मकेन तु ज्ञानमिति चेत् ; तदिदं महा- नुभावस्य दर्शनम् । न हयवालिश एवं वक्तुमुत्सहेत, न हयेकस्य अनेकाकारता नाम । न चानेकनामकरणे मेयाद्यन्यत्व- मस्ति । अन्यत्वे वा न तहीदं वक्तव्यम्-" स्वविषयानन्तर- विषयसहकारिणेन्द्रियज्ञानेन मनोविज्ञानं निष्पाद्यते"। तदे- 20वम् इन्द्रियज्ञानस्य प्रतीयमानार्थसमुद्भवत्वाभावः । दृष्टान्तश्च साधनविकल:-न रूपादिखलक्षणस्य रूपरूपावभातार्थोद्भवत्व- मस्ति । अथ अप्रतीयमानखलक्षणोद्भवत्वं मे विवक्षितम् ; तदाऽ- तीतानागतानुमानविकल्पानाम् अप्रतीयमानार्थोद्भवत्वेन निर्वि- 25कल्पकत्वमापद्यते। [$ ३. एकोपलम्भसामर्थ्यात् विकल्पिकाया: समुद्भव इत्याधुक्तनिरसनम् । ] यदप्यन्यदुक्तम्-" एकोपलम्भसामर्थ्याद् विकल्पिकायाः समुद्भवः-'इदमुपलभे इदं नोपलभे' इति किल एकभूतलोपलम्भे ·४. सौगतसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । ३९ . सति विकल्पिका बुद्धिरुत्पद्यते-'इदमुपलभे इदं नोपलभ्यते' इत्यादिका” एतदपि न युक्तम् । यथा रूपखलक्षणस्य सविक- ल्पकविज्ञानजनकत्वं नास्ति अविकल्पकत्वात्, तथा विज्ञान- खलक्षणमपि सविकल्पकविज्ञानोत्पादकत्वमतिवर्तते अवि- चारकत्वाऽविशेषात् । अथ अविचारकत्वाऽविशेषेऽपि निर्वि-5 कल्पकविज्ञानस्य सविकल्पकविज्ञानोदयदानसामर्थ्य जेगी- यते; तदा रूपादिस्खलक्षणस्याप्येतदस्तु, ततश्च प्रत्यक्षानुमा- नयोर्मेदानुपपत्तिः। [६४. प्रत्यक्षसाधन एवेत्यादेबौद्धोक्तस्य खण्डनम् । ] यदप्यन्यदुक्तम्-" प्रत्यक्षसाधन एव इन्द्रियधियः कल्पना- विरहः । " अथ कोऽयं कल्पनाविरहो नाम ? किं ज्ञानकाय-10 तादात्म्यव्यवस्थितदेहः, तद्विपरीतो वा ? तद्यदि ज्ञानतादा- त्म्येन व्यवस्थितः; तदा प्रत्यक्षसाधनः कल्पनाविरहः इति । किमुक्तं भवति ? प्रत्यक्षसाधनो विज्ञानाकारः प्रत्यक्षधियः । न केवलं प्रत्यक्षकल्पनाविरहः प्रत्यक्षसाधना(नोऽ)नुमानधियोऽपि प्रत्यक्षसाधन एव, ज्ञानाकारस्य अनुमानज्ञानेऽपि भावात्।15 अथ अनुमानज्ञानस्यापि आत्मसंवित्तौ कल्पनारहितत्वं बाहयार्थापेक्षया कल्पनात्मकत्वमिति चेत्, तदेतन्मुग्धाभि- धान(न) दुनोति मानसम्- " कथं स्युर्विविधाकाराः तदेकस्य वस्तुनः । अथ भेदेन व्यवस्थितः; सद्गतिः कथम् ? न वसंवेद्योऽसौ,20 ज्ञानाकारव्यतिरेकात् । नापि जनकत्वा-ऽऽकारार्पकत्वेन गृ- हयते, विरहस्य सामर्थ्यव्यतिरेकात् । एवं च सति यदुक्तम्- " प्रत्यक्षसाधन एव इन्द्रियधियः कल्पनाविरहः” इति तदा- लवल्गितम् ॥छ॥ अथ 'गौः' इत्यादि ज्ञानं कल्पना । कथमस्य कल्पनात्वम् ,35 अर्थेनाऽजनितत्वात् १ । यदि गवादेरर्थस्य गौरित्यादिज्ञानोत्पाद- ·तत्त्वोपप्लवसिंहे 5 - नसामर्थ्यं स्यात् तदा प्रथमाक्षसन्निपातवेलायामपि कुर्यात् तदाऽत्मनोऽविशेषात् । तदुक्तम्- यः प्रागजनको वुडेरुपयोगाविशेषतः । स पश्चादपि तेन स्यादर्थापायेऽपि नेत्रधीः ॥" अथ शब्दस्मरणमपेक्ष्य उत्पादयति; तदेवास्तु तद्देहान- न्तरफलत्वाद् गौः' इत्यादिज्ञानस्य । तदुक्तम्- " अर्थोपयोगेऽपि पुनः स्मात शब्दानुयोजनम् । अक्षधीयद्यपेक्षेत सोऽर्थो व्यवहितो भवेत् ॥" तदेतद्युक्तम्। प्राथमिकज्ञानं 'गौः' इतिज्ञानम्, गोपिण्डा- 10वगाहिनि विज्ञाने 'गौः' इतिज्ञानसंज्ञा। ततश्च प्रथमाक्ष- सन्निपातजमपि भवति । एवं च पूर्वापरविज्ञानयोः एकविष- यत्वे उभयोः 'गौः' इतिज्ञानसंज्ञाविषयत्वम् । नन्वेकस्य क्रमभाविविज्ञानजनकत्वम् किम्- एकेन खरू- पेण, स्वरूपान्तरेण वा ? एकेनैव खभावेन जनयति इति ब्रूमः । 15नन्वेककालीनता पूर्वापरविज्ञानयोः एकखभावायत्तत्वे सति आपद्यते; यद्येवम् एकनीलोत्पादितनयनालोकविज्ञानानाम् एकदेशसम्बन्धित्वम् एकाकारता एकव्यक्तित्वमापद्यते एकनी- लोत्पाद्यत्वाऽविशेषात् । अथ एवंभूतं तत् तस्य खरूपं यत् चित्रकार्यकरणात्मकम् ; यद्येवं मामकेऽपि पक्षे क्रमभाव्यनेक- 20कार्यकरणात्मकमेव स्वरूपं खहेतुसामर्थ्य नियमितस्योत्पत्तेः । अथवा, यथा त्वदीये पक्षे मनोज्ञानं खलक्षणविषयं न च प्रथ- माक्षसन्निपातजम् अपि तु इन्द्रियज्ञानेन खविषयानन्तरविषय- सहकारिणा उत्पाद्यते तथा 'गौः' इत्यादिकमपि ज्ञानं प्रथमाक्ष- जेन विज्ञानेन खविषयानन्तरविषयसहकारिणा स्मरणाद्युपहि- 25तेन चोत्पाद्यते इति निर्विषयत्वाभावः, विषयान्तरस्य] खका- रणसामर्थ्यानुरोधेन 'गौः' इत्यादिज्ञानजननयोग्यस्योत्पत्तेः;

·४. सौगतसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा स्मरणमपि समर्थमुत्पन्नं सत् 'गौः' इत्युत्पादयति । एवं सति यदुक्तम्- ' यः प्रागजनको बुडे: , इत्यादि, तत् खपरमत- मनालोच्यैव जेगीयते । न च ज्ञानाकारव्यतिरेकेण वै(वि)क- ल्पाकारोऽन्योऽस्ति । कल्पनाकारो हि ज्ञानतादात्म्येन व्य- वस्थितः । ततश्च ' कल्पनापोडं प्रत्यक्षम् ' । किमुक्तं भवति ? 5 ज्ञानापोडं प्रत्यक्षम् । यो यत्स्वभावोपनिबद्धः स निवर्तमानः तमादाय निवर्त्तते । ततश्च अज्ञानात्मकं प्रत्यक्षं भिक्षुणां प्रसक्तम् ॥ छ॥ [५. प्रत्यक्षलक्षणगतस्य अव्यभिचारिपदस्य निरसनम् । ] तथा अव्यभिचारि पदमपि नोपादेयम् अपोह्यज्ञानाऽ-10 संभवात् । ननु मार्तण्डपादसंघातोत्पादितं विज्ञानमपोहय- मस्ति । कथं तदपोह्यम् ? अतथ्योदकविषयत्वात् । यद्यतथ्यो- दकविषयम् : कथं तदपनीयते , अतथ्योदकाकारस्य स्वेन रूपेण विद्यमानत्वात् मधुरोदकदीर्घोदकाकारवत् ? अथ तत्र मधु- रोदकं विद्यते, स्वेन रूपेण प्रतीयमानत्वात् ; तदिहाप्युदकं15 प्रतीयते । उदकं गृह्णामि ' इति व्यवहारदर्शनात् । सत्यम्, प्रतिभाति, अतथ्यं तु प्रतिभाति । [६६. प्रसङ्गायाताया अतथ्यताया विकल्प्य दृषणम् । ] अतथ्यता का ? किं प्रतीयमानस्याभावः अथ प्रतीय- मान एवाऽभावः ? यदि प्रतीयमानस्याभावः; सोऽत्र नाव-20 भाति , उदकाकार एवाऽवभाति । अथ प्रतीयमान पवाऽभावः3B सोप्यनुपपन्न एव; नहि भावाकारे प्रतीयमाने अभावकल्पना युक्ता, अन्यथा रसाकारे प्रतीयमाने रूपाकारः परिकल्प- यितव्यः । ततश्चालूनविशीणं जगत् स्यात् । यदि च अभावः प्रतिभाति ; कथं तदुदकज्ञानम् , मिथ्या ज्ञानं चोच्यते अभाव-25 विषयस्य स्वेन रूपेण विद्यमानत्वात् ? , , , ·४२ तत्त्वोपप्लवसिंहे , , .. तदेतदुदकज्ञानम् उदकं विषययति, उदकाभावम् , आत्मा- नम्, न किंचिद्वा ? तद्यदि उदकं विषययति; तदा न तस्य मि- थ्यात्वं मधुरोदकसंवेदनस्येव । तत्र तथ्योदकं प्रतिभाति; किं यत् प्रतिभाति तत् तथ्योदकम् , आहो यत् तथ्यं तत् प्रतिभाति ? तद्यदि यत् प्रतिभाति तत् तथ्यम्; इहाप्युदकं प्रतिभाति, प्राप्ता तस्यापि तथ्यता । अथ यत् तथ्यं तत् प्रतिभाति ; तस्य तथ्यता कथं ज्ञायते- किं प्रतीत्या, अन्यथा वा ? यदि प्रतीत्या; इहापि प्रतीति- मत्पद्यते, अस्तु तथ्यता । अथ प्रतीतिमन्तरेण तथ्यता उप- 10पाद्यते; तदा सुस्थितानि वस्तूनि ! सर्ववादसिडि: स्यात् । अथ प्रतीयते-यदि नाम बाध्यते; 'प्रतीयते बाध्यते च ' इति चित्रम् । प्रतीयमानत्वं च जनकत्वा-ऽऽकारार्पकत्वेन व्याप्तम् , यच्च न जनयति नाकारमर्पयति य(त)नावभाति , यथा रूप- ज्ञाने रसः । प्रतीयते च अत्र उदकम् , जनकत्वा-ऽऽकारार्पक- 15त्वोपपत्तिः, तदुपपत्तौ च न बाधोपपत्तिः, ऽऽकारापकत्वस्य सत्त्वनिबन्धनत्वात् । अथ अभावं विषययति; न तर्हि उदकज्ञानरूपता अभा- वगृहीतिरूपत्वात् । नापि तस्य मिथ्यात्वम् , अभाव विष- यत्वस्योपपत्तेः । न च सौगतमते अभाव कश्चिद् विषयार्थ 20उपपद्यते जनकत्वा-ऽऽकारार्पकत्वव्यतिरेकात् । उदकाकारो हि प्रतीत्युत्कलितः, तदभावश्च अप्रातीतिक इहोपपाद्यते मुग्धबौः। अथ आत्मविषयम्; तथापि व्यभिचारिता नोपपद्यते स्वांशस्याऽवञ्चनात्, नहि ज्ञानम् आत्मानं विसंवदति । नापि 25तद् उदकज्ञानत्वेन व्यपदेश्यं रागादिसंवेदनवत् । नहि नी- लाभं संवेदनं रसविज्ञानात्मकत्वेन व्यपदिश्यमानं दृष्टम् । जनकत्वा- ·४. सौगतसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणम्य परीक्षा । तु 5 10 , अथ निर्विषयम् ; न तर्हि तदुदकज्ञानम् , उदकज्ञानतया प्रतिभाति, तेन जानीमो न निर्विषयम् । यदि च निर्वि- षयम् ; कथं तन्मिथ्याज्ञानम् ? ज्ञानमात्रानुरोधेन न मिथ्या- ज्ञानं नापि सम्यग्ज्ञानम् । न च भवतां पक्षे ज्ञानं निरालम्बन- मस्ति खांशपर्यवसितत्वात् । [$ ७. व्यभिचारित्वस्य विकल्प्य खण्डनम् । ] विज्ञानस्य व्यभिचारिता किम् -- स्वमत्तामात्रानुरोधेन, आहो परसत्तानुरोधेन ? तद्यदि स्वसत्तानुरोधेन ; तदा सर्व- विज्ञानानां व्यभिचारिता प्राप्नोति, ज्ञानरूपतायाः सर्वत्र भावात् , न किंचिद्विज्ञानमव्यभिचारि स्यात् । अथ परसत्तानुरोधेन व्यभिचारिता उच्यते किम्- अनुपकारकपरसत्तानुरोधेन , आहो उपकारकपरमत्तानुरोधन ? तद्यदि अनुपकारकपरसत्तानुरोधेन व्यभिचारिता; तदा मर्व- संवित्तीनां व्यभिचारिता प्राप्नोति, अनुपकारकपरमत्ताऽवि- शेषात् । अथ उपकारकपरमत्तानुरोधेन व्यभिचारि अभि-15 धीयते किं- करणभूतपरोपकारकपरमत्तानुरोधेन , आहो कर्म- तापन्नोपकारकपरसत्तानुरोधेन ? तद्यदि करणभूतपरोपकारक- सत्तानुवेधेन; तदा सर्वासां मंवित्तीनां मिथ्यात्वमापद्यते करणभूतपरोपकारकसत्ताऽविशेषात् । अथ कर्मकारकोपकारकपरमत्तानुवेधेन मिथ्यात्वम् ; नद-20 युक्तम् ; न तस्य मिथ्यात्वं सत्योदकज्ञानस्येव कर्मकारकेण उपक्रियमाणत्वात् । [६८. भानगतस्य सम्यक्त्वस्यापि विकल्प्य विदलनम् । ] तथा सम्यग्ज्ञानत्वमपि कथम् ? किं ज्ञानमत्तामात्रानुरोधेन, आहो परसत्तानुरोधेन ? तद्यदि ज्ञानसत्तामात्रानुरोधेन म-25 म्यक्त्वम् ; तदा सर्वसंवित्तीनां सम्यक्त्वं प्रामांति ज्ञानाकार- स्योपपत्तेः।

·४४ तत्त्वोपप्लवसिंहे , अथ परसत्तानुरोधेन सम्यक्त्वम् । तदा किमनुपकारक- परसत्तानुरोधेन , किंवा उपकारकपरसत्तानुरोधेन ? तद्यदि अनुपकारकपरसत्तानुरोधेन सम्यक्त्वम् ; तदा सर्वासां संवि- त्तीनां सम्यक्त्वमापद्यते, अनुपकारकपरसत्ताऽविशेषात् । अथ उपकारकपरमत्तानुरोधेन किम् - करणभूतपरोपकारकपर- सत्तानुवधेन , आहो कर्मतापन्नोपकारकसत्तानुवेधेन ? तद्यदि करणभूतपरोपकारकसत्तानुवेधेन , तदा सर्वासां संवित्तीनां सम्यक्त्वमापद्यते , करणभृतपरोपकारकसत्ताऽविशेषात् । अथ कर्मतापन्नपरसत्तानुवेधेन सम्यक्त्वमभिधीयते; तदा रागादि- 10संवेदनस्य सम्यक्त्वं न प्राप्नोति अतीतानागतार्थविषयत्वे योगिज्ञानस्य च । यत् तत् व्यभिचारि ज्ञानम् तत्किम् - व्यभिचारिभूतेन उपादानज्ञानेन जन्यते, आहो अव्यभिचारिभूतेनोपादान- ज्ञानेन जन्यते ? तद्यदि व्यभिचारिभूतेन उपादानज्ञानेन 15जन्यते ; तदपि व्यभिचारिभूतेन - प्राप्ता व्यभिचारिपरंपरा। संग्राहयमव्यभिचारि न लभ्यते । अथ अव्यभिचारिभूतेनोपादानज्ञानेन जन्यते; तद् उपा- दानकारणमनुकुर्वद्वा उपजायते , अननुकुर्वद्वा ? तद्यदि उपा- दानकारणानुकारेणोत्पाद्यते; तदा किमाप्नोति ? अव्यभि- 20चारि स्वरूपानुकारेण उत्पाद्यते। कथम् ? अव्यभिचारस्य ज्ञानतादात्म्येन व्यवस्थितः। न च एकदेशानुकारित्वमस्ति उपादानकारणस्य निरवयवत्वात् । एवं सर्व विज्ञानमव्यभि- चारि प्रसक्तम् - अपोहयज्ञानानुपपत्तिः। नच व्यभिचाराऽ- व्यभिचारी ज्ञानाद् व्यतिरिक्तौ स्तः। यथा रसाकारो रूपाकारो 25वा ज्ञानाकाराद् भिन्न: न तथा व्यभिचाराऽव्यभिचारौ ज्ञानाद् व्यतिरिक्तौ । ततश्च व्यभिचाराकारोऽत्र निराक्रियते । किमुक्तं , ·४. सौगतसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । ४५ '. भवति ? ज्ञानाकारोऽत्र निराक्रियते । ततश्च अज्ञानात्मकं प्रत्यक्ष प्रमतं सौगतानाम् । अपि च यथा रूपेण उपादानभूतेन जन्यते रूपम् तथा ज्ञानमपि उपादानभूतेनैव जन्यते । य एव तस्य रूपोत्पादने आत्मा स एव तस्य ज्ञानोत्पादनेऽपि । नहि तस्य ज्ञानोत्पा- 5 दने आत्मान्यत्वम् । अथ निमित्तभूतेन ज्ञानमुत्पाद्यते, उपादानभृतेन रूपमिति चेत् ; तत्कथमेकस्य अनेकाकारयोगितोपपद्यते ? न च संज्ञा- न्यत्वे मेयान्यत्वमुपपद्यते, रूपवद् विज्ञानस्यापि रूपरूपता प्राप्नोति। तत्प्राप्तौ च न परलोकी आत्मा, तदभावान्न पर-10 लोकः । इदमेवं चेतसि समारोप्याह भगवान् बृहस्पति:- " परलोकिनोऽभावात् परलोकाभावः । " अथ रूपोपादानजन्यत्वेपि ज्ञानरूपतैव : रूपस्यापि ज्ञान- रूपता प्राप्ता रूपोपादानजन्यत्वात् ज्ञानरूपवत् । अथ ज्ञा[नं ज्ञानेन उपादानभूतेन जन्य] ते ; रूपमपि नेनैव जन्यते, नहि। तस्य रूपोपादाने आत्माऽन्यत्वम् । एवं च- " तदतद्रूपिणोभावाः नदतद्रूपहेतुजाः । तद्रूपादि किमज्ञानं विज्ञानाभिन्नहेतुजम् ॥" अथ रूपोपादानजन्यत्वे विज्ञानस्य न रूपात्मता तथा ज्ञानोत्पादन (ज्ञानोपादान)जन्यत्वेऽपि विज्ञानस्य न ज्ञान-20 रूपता, नतश्च नैरात्म्यप्रसङ्गः । अथ ज्ञानोपादानजन्यत्वे ज्ञानाकारपरिकल्पना तथा स्पोपादानजन्यत्वे रूपाकारता, आलोकोपादानजन्यत्वेन आलोकाकारता प्राप्नोति; ततश्च आकारकदम्बात्मकं ज्ञानं प्रसक्तम् । अनिष्टं चैनत्, अन्यरूप- त्वेनाऽभ्युपगमात् । यत् नद्रूपोत्पाद्यं विज्ञानं तत्किम् - एक-25 १ °दिकमज्ञा'- परि० ।

·तत्त्वोपप्लवसिंहे ततश्च , देशेन रूपोत्पाद्यत्वेन स्थितम् , सर्वात्मना वा उत्पाद्यत्वेन पर्यवसितम् ? नद्यदि एकदेशेन स्थितम् : तद्युक्तम् ; अग्व- ण्डस्य एकदेशविरहात् । अथ सर्वात्मना रूपोत्पाद्यत्वेन पर्यव- सितम्; तदा विज्ञानोत्पाद्यं न प्राप्नोति यथा एककारक- 5समूहोत्पाद्यत्वेन पर्यवसितस्य कारकसंघातस्य संघातान्तरो- त्पाद्यत्वं न दृष्टम् , ततश्च विज्ञानसंघातानुपपत्तिः । तथा रूपमपि ज्ञानम् एकदेशेन कुर्यात्, सर्वात्मना करण- पर्यवसितं वा ? तद्यदि एकदेशेन करोति; तयुक्तम् : अख- ण्डस्य एकदेशाऽयोगात् । अथ सर्वात्मना करोति; तदा रूपं 10सर्वात्मना विज्ञानकरणे पर्यवसितं न रूपान्तरकरणे प्रवर्तते, यथा एककारकसामग्री एककार्योत्पादनपर्यवसिता कार्यान्तर- सवित्री न भवति, तथा रूपमपि रूपान्तरोत्पादकं न भवति, रूपान्तरस्य आकस्मिकत्वम् कथं तदा(०कत्वम् , तदाऽऽ)कस्मिकत्वे कार्यानुमानं विलुप्यते सौगतानाम् । अथ अनेककार्योत्पादकत्वेन पर्यवसितं रूपवरूपम् : तदा घट-संख्या-सामान्यादेरपि अनेकाधिकरणाश्रितात्मक रूपम् , वृत्तिविकल्पदोषानुपपत्तिः । [६९. जाति प्रतिवदितुं बौद्धैर्दत्तानां दूषणानामेकैकशी निगसः।] इतोऽपि वृत्तिविकल्पदोषानुपपत्तिः - वृत्तिविकल्पदोषेण 20वृत्तेरेव निराकरणं कृतम्, न घट-संख्या-सामान्यादेः, ततोऽ- न्यत्वात् । नहि अन्यस्याऽभावे अन्यस्याभावोऽस्ति असम्ब- न्धात् । नहि अनुदकः कमण्डलुः इत्युक्ते कमण्डलोरभावः प्रतीयते, कपालानां तदुदकस्य वा, अपि तु कमण्डलुना साकम् उदकस्य विश्लेषमात्रं प्रतीयते । ननु नैयायिकैः वृत्तिमद् घट-सामान्यमभ्युपेयते, नद्भावे कथं तस्य संस्थितिः ? यद्येवं रूपरसविज्ञानानामपि वृत्तिरभ्यु. 15 25 ·४. सौगतसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । , - १ पेयते नैयायिकैः, तदभावेऽपि सद्भावोऽभ्युपगम्यते तेषां भ- वद्भिः। अथ तानि प्रतिभान्ति वृत्त्यभावेऽपि, तेन तेषामभ्यु- पगमः क्रियते ; यद्येवं घट-संख्या-सामान्यादेरपि स्वरूपं प्रति- भाति अभिन्नानुगतात्मतया । न चानुभूयमानस्य निहवो युक्तः सर्वापलापप्रसङ्गात् । अनुपलब्धौ वा सैव समर्था, अलं वृत्ति- 5 विकल्पदोषेण । यद्युपलभ्यते ; तदा वृत्तिविकल्पदोषो न व- क्तव्यः। अथ नोपलभ्यते; तथापि न वक्तव्यः । [$१०. देशभेदेनाऽग्रहणात् इत्यादेः समालोच्य प्रतिविधानम् । ] यदप्युक्तम्- “देशभेदेनाऽग्रहणात् घट-सामान्यानु- पपत्तिः" ; तदप्ययुक्तम् ; न देशभेदेन वस्तूनां भेदोऽपितु10 आकारभेदेन , अभिन्नानुगतात्मतया तयोः स्वरूपमनुभूयते । न देशभेदाग्रहणेन खावयवाधिकरणेन सह तयोस्तादात्म्यं सि- इयति असत्त्वं वा । यद्याकारभेदेन ग्रहणम् : तदा देशभंदेना- ग्रहणस्य अप्रयोजकत्वम्, आकारभेदग्रहणेन स्वरूपान्यत्वम्य प्रबोधितत्वात् । अथ आकारान्यत्वेन नावबोधोऽस्ति; स15 एवास्तु, असन्यवहारसमर्थत्वात् , किं देशभंदाग्रहणेन ? स्वहे- तोरेव नियतदेशकालनियमितस्योत्पत्तन देशान्तरादौ ग्रहणम् , अन्यथा रूपादेरसत्त्वं स्यात् इतरदेशलग्नस्थाऽग्रहणात् । [११. नास्ति घट-सामान्यम्, तदग्रहेऽग्रहात् इत्यस्य विभञ्जनम् । ] यदप्युक्तम्- " नास्ति घट-सामान्यम् , तद्ग्रहेऽग्रहात् 720 किमनेन क्रियते ? किम् अवयवाधिकरणाऽव्यतिरेकप्रतिपाद- नम्, आहो असत्त्वप्रतिपादनम् ? तद्यदि अव्यतिरेकप्रतिपादनं क्रियते; कस्यात्र पक्षीकरणम् ? किं घटसामान्यस्य, आहो तदवयवाधिकरणस्य ? तद्यदि घटसामान्यस्य पक्षीकरणम् तत्किम् - अवगतस्य ,25 अनवगतस्य वा ? तद्यदि अनवगतस्य तदयुक्तम् ; नह यनव- १ अप्रयोजनकत्वम्- परिव०। - .

·४८ तत्त्वोपप्लवसिंहे १ गते धर्मिणि हेतोरुत्थानमस्ति । न चाश्रयवैकल्य(ये) गम- कत्वम् । अथ अवगतस्य ; तदा तेनैव भिन्नाकारावगमेन अव्य- तिरेकप्रत्यायकसाधनं बाध्यते । अथ तवयवाधिकरणस्य पक्षीकरणम् । तत्रापि किम् - 5स्वस्मात् स्वरूपाद् अव्यतिरेकः साध्यते , [ आहो परस्मात् ] इति ? [ यदि स्वस्मात् स्वरूपाव्यतिरेकः साध्यते;] सिड- साध्यतया सम्बोधयितव्याः। अथ परस्मादव्यतिरेकः साध्यते; स परात्मा प्रतिपन्नः, अप्रतिपन्नो वा ? यदि प्रतिपन्नः; स किम् - भिन्नाकारतया अवगतः, अभिन्नाकारतया वा? तद्यदि 10भिन्नाकारतयोपलब्धः; तदाऽनेनैव भिन्नाकारावगमेन अभेद- प्रत्यायकं साधनं बाध्यते । अथ अभिन्नाकारतयाऽवगतः; न तर्हि परात्मा, इदानीं स्वस्मात् स्वरूपादव्यतिरक: साध्यत इति सिद्धसाध्यतया संबोधयितव्याः। अथ अनवगतः; न तर्हि एकत्वं रथतुरगविषाणयोरिव । अथ अभावः साध्यः; तत्रापि कस्य पक्षीकरणम्- किं घटसामान्यस्य , आहो तवयवाधिकरणस्य ? तद्यदि घट- सामान्यस्य पक्षीकरणम् ; तत्किम् - अवगतस्य , अनवगतस्य वा ? यद्यवगतस्य ; तदा तेनैव सद्भावावगमेन अभावहेतो- बर्बाध्यमानत्वात् अगमकत्वम् । अथ नावगतम् ; कथं तस्य 20पक्षीकरणम् खयमनवगतस्य पक्षीकरणायोगात् ? अथ अवयवाधिकरणस्य पक्षीकरणम्, घटसामान्य नास्तीति प्रतिज्ञा; तदग्रहेऽग्रहात् इत्यस्य हेतोः तद्भावेन सह सम्बन्धो नास्ति । तादात्म्यतदुत्पत्तिसम्बन्धाभावे सति कथं गमकत्वम् ? तदग्रहेऽग्रहादित्यस्य कोऽर्थः? किम् - अवयवाधिकरणग्र- हणमेव घटसामान्यस्य ग्रहणम् , आहो अवयवाधिकरणग्रहणा- १. कोष्ठकगतः पाठः ताडपत्रे नास्ति । अर्थानुसन्धानबलात् अस्माभिरत्र प्रक्षिप्तः । 15 25 ·सौगतसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । ४९ , 10 नन्तरं घट-सामान्यस्य ग्रहणम् , किं वा घट-सामान्यस्याग्रहण- मेव विवक्षितम् ? तद्यदि अवयवाधिकरणग्रहणमेव घट-सा- मान्यस्य ग्रहणं विवक्षितम् : तदा नानेनाव्यतिरेकः अन्य- तरासत्त्वं वा प्रतिपाद्यते , यथा नीलतदियोः एकोपलम्भेऽपि नान्यतराभावः, अव्यतिरेको वा, तथा नीललोहितयोः 5 एकोपलम्भेऽपि नान्यतराभावः, अव्यतिरेको वा। अथ अवयवाधिकरणग्रहणानन्तरं घट-सामान्यग्रहणं विव- क्षितम् ; तदा नानेनाव्यतिरेकः साध्यते अन्यतरासत्त्वं वा, यथा रूपग्रहणानन्तरं रससंवेदनं न तयोरेकतां गमयति अन्य- तरासत्त्वं वा। अथ अग्रहणमेव विवक्षितं घट-सामान्यस्य; तदा तद- ग्रहेऽग्रहात्' इत्येतन्न वक्तव्यम् , ' अग्रहात्' इत्येतावदस्तु । नहि अन्यस्याऽग्रहे तदनुपलम्भसिद्धिः, तत्वभावविनिवृत्ति- निबन्धनत्वात् तदनुपलम्भस्य । न चायं व्यतिरेकार्थो लभ्यते, 'तदग्रहेऽग्रहात् ' इत्यस्य15 हेतोः घटसामान्यस्याग्रहणमेव , अपि तु अवयवाधिकरणग्रह- गानन्तरं घट-सामान्यस्य ग्रहणं लभ्यते ततश्च विपरीतसाध- नाद् विरहो भवति। [$१२. एकपिण्डग्रहणकाले उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्येत्यादेः समीक्ष्य प्रतिवचनम् ।] यदप्यभ्यधायि- "एकपिण्डग्रहणकाले उपलब्धिलक्षण-20 प्राप्तस्य अनुपलब्धर्नास्ति सामान्यम् ।”क एवमाह- नोपलब्धं सामान्यम् । अपि तु उपलब्धमेव । कथं ज्ञायते ? द्वितीयादि- पिण्डदर्शने सति पूर्वे पिण्डे स्मृतिदर्शनात् 'अनेन सदृशोऽसौ' एवमनुस्मरति । अथवा एकपिण्डग्रहणकाले तद् उपलब्धि- लक्षणप्राप्तं न भवति तेन नोपलभ्यते । उपलब्धिलक्षणप्राप्ति-25 रिह अनेकसहकारिपिण्डोपनिपातः । यदि चोपलब्धिलक्षण ७त.

·तत्त्वोपप्लवसिंहे प्राप्तम् , कथं नोपलभ्यते? अथ नोपलभ्यते ; न तर्हि उपलब्धि- लक्षणप्राप्तम् । उपलब्धिलक्षणप्राप्तिरिह प्रत्ययान्तरसाकल्य- (ल्यं) खभावविशेषस्स(श्च)। एतचेद् विद्यते ; कथमनुपलब्धिः? एवंभूतस्याप्यनुपलम्भे परिकल्प्यमाने सर्ववस्तूनामनुपलम्भ- 5प्रसङ्गः । उपलब्धौ वा अन्यत् कारणमन्वेष्टव्यम् । अथ प्रत्य- यान्तरसाकल्यमानं विवक्षितम्, न तत्वभावविशेषः; यद्ये- वम् अदृश्यस्यैव अनुपलब्धिः न दृश्यानुपलब्धिरस्ति । यदि च अन्यकारकसाकल्यम् उपलब्धिलक्षणप्रातिरभिधीयते; त- दापि उपलब्ध्या भवितव्यम् नानुपलब्ध्या । इतरकारक- 10साकल्यं हि उपलम्भजननसामर्थ्यम् । तच्चेद् विद्यते ; कथमनु- पलब्धिः ? तस्मादनुपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यैव अनुपलब्धेः(ब्धिः), नोपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य । [६ १३. क्षीरोदकवद्विवेकेनाग्रहणान्नास्ति सामान्यमित्युक्तेर्खण्डनम् । ] यदप्युवाच "क्षीरोदकवद् विवेकेनाऽग्रहणात् नास्ति 15सामान्यम्;" तदप्ययुक्तम् ; विवेको हि आकारान्यत्वं व्यक्ती नामननुगमरूपता, सामान्य तु अनुगताकारम्, अनयोः सारू- प्यम् । तैः सह सारूप्यमस्य इति विविक्ताकारावगमदर्श- नात् तथा , क्षीरोदकयोरपि विविक्तमेव ग्रहणम् । तत्र क्षीरोद- कयोः एकभाजननिक्षेपे सति किम् - केवलं क्षीरं प्रतिभाति, 20आहो उदकम् , उभयं वा ? तद्यदि क्षीरमेव प्रतिभाति; कथं तद् उदकाकारान्न विविक्तं भवति ? अथ उदकं केवलं प्रतिभाति; तदपि कथं क्षीरान्न विविक्तं भवति? अथ उभयं प्रतिभाति; तदा उभयोरितरेतराकारविवि- 25क्तयोहणं तादात्म्यव्यतिरेकात् ।

·४. सौगतसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । ५१ " 5 , 10 [६ १४. एकत्र दृष्टो भेदो हि-इत्यादेः कारिकायाः प्रतिवदनम् । ] यदप्यन्यदुक्तम्- एकत्र दृष्टो भेदो हि कचिन्नान्यत्र दृश्यते । न तस्माद् भिन्नमस्त्यन्यत् सामान्यं बुद्धयभेदतः ॥ [प्रमाणवा. ३.१२६] इत्येतद ययुक्तम् । एकत्र दृष्टे(ष्ट)स्य भेदस्य अन्यत्र दर्शन- मस्त्येव , यथा घटवस्त्रादेः एकावयवोपरिदृष्टस्य अवयवान्तर- लग्नस्य उपलम्भात्, तथा सामान्यमपि भिन्नमस्ति , अनुगता- कारस्य वुद्धिभेदेनाध्यवसीयमानत्वात् । [$ १५. नित्यस्य क्रमेतराभ्यामित्यादेः प्रतिसमाधानम् । ] यदप्यन्यदुक्तम् - " नित्यस्य क्रमेतराभ्यामर्थक्रियाकरण- सामर्थ्य नास्तीत्यसत् सामान्यम् ”; तदेतदयुक्तम् ; उभय- थाप्यर्थक्रियासम्पादनमुपपद्यते युगपत् , क्रमेण च । ननु क्रम- कर्तृत्वमभिन्नस्य नोपपद्यते, कार्यस्यैककालीनता प्रामोति; एतच्चाऽसमीचीनम् ; यथा भवतां पक्षे एकं नीलखल-15 क्षणम् अनेकाकारकार्य नियतदेशसम्बन्धि जनयति नयना- लोकमनस्कारादिरूपम् , न च कार्याणाम् एकाकारता एकदेश- सम्बन्धिता वा विद्यते एकखभावसमुद्भवत्वेऽपि, तथा इहापि एवंभूतं तत्सामान्यं यत् क्रमेतराभ्यां कार्योत्पादात्मकम् । ननु यदि क्रमेण कार्य करोति तदा तदेव जनकम् , तदेव20 चाऽजनकम् : सत्यम् , तदेव जनकं तदेव चाऽजनकम् । ननु जनकाऽजनकयोर्भेदप्रसङ्गः: न प्रसङ्गोस्ति, यथा त्वदीये पक्षे एक नीलखलक्षणं खकार्यापेक्षया जनकम् , खकारणात्मा- पेक्षया तु अजनकम् , न तस्य स्वरूपभेदोऽस्ति । अथ स्वकारणमात्मानं च जनयति; तदयुक्तम् । तदू आ-25 स्मानं कुर्वद् उत्पन्नं वा कुर्यात्, अनुत्पन्नं वा ? तयदि उत्पन्न .

·५२ तत्त्वोपप्लवसिंहे 5 करोति; तदयुक्तम् ; कृतस्य करणायोगात्। अथाऽनुत्पन्नं क- रोति ; असतः कः कारकार्थः ? तथा, स्वकारणमपि न जन- यति इतरेतराश्रयत्वदोषप्रसङ्गात् । अतः तदेव कारकं तदेव च अकारकमिति, तथा सामान्यमपि जनकमजनकं च । न चार्थक्रियाकर्तृत्वाभावेऽसत्त्वं सिद्धयति , यथा वहेः भयोगोलकाङ्गारावस्थायां धूमोत्पादकत्वाभावेऽपि न निव- र्तते वह्निरूपना, खहेतोरेव तथाभूतस्योत्पत्तेर्वहिखभावस्य धूमजनकात्मकस्य च, तथा अन्यदपि कार्य खहेतुनोत्पा- दितं यत् वस्तुखभावं कार्याऽजनकात्मकं च, तथा सामान्य- 10मपि वस्तुभूतं न च कार्यमुत्पादयति । ननु यदि कार्य नोत्पादयति , तदस्तीति कथं वेत्सि ? तदु- पलब्ध्या । ननु तदनुत्पाद्या कथं तहीतिर्भवति ? खहेतु- सामर्थ्यनियमितायाः तदुहीत्यात्मतयोत्पत्तेः। नच तदु- त्पाद्यत्वेन तदृहीतित्वम् ; चक्षुरादेरपि संवेद्यत्वप्रसङ्गात् । 15न च विषयाकारयोगित्वेन तदृहीतित्व(त्वं विज्ञानात्मना व्यतिरेकेण विषयाकारसमावेशायोगात् । योऽसौ आकारो विषयार्पितः स किं ज्ञानाकाराद् भिन्नः, अभिन्नो वा ? यदि भिन्नः; स तात्त्विकः, अतात्त्विको वा ? यदि तात्विकः; तद्गतिः कथम् ? किं स्वसंवेद्यत्वेन, आहो जनकत्वाकारार्पक- 20त्वेन ? तद्यदि स्वसंवेद्यत्वेन ; तयुक्तम् ; अज्ञानात्मतया स्व. संवेद्यत्वायोगात् । अथ जनकत्वा-ऽऽकारार्पकत्वेन ; तदा प्राप्ता आकारपरम्परा । अतात्त्विकः; तद्गतिर्नोपपद्यते ; स्वसंवेद्यत्व- जनकत्वव्यतिरेकात् । अथ अव्यतिरिक्तः; स तात्त्विकः, अतात्त्विको वा ? 25यदि तात्त्विकः; स जडात्मा, तद्विपरीतो वा ? यदि जडात्मा; म तर्हि चिता सह तादात्म्यम् - चिदचितोः तादात्म्यानु- ·४. सौगतसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । पपत्तिः। अथ तद्विपरीतः; तदा ज्ञानमात्रता स्यात् । ज्ञान- रूपता च सर्वज्ञानावधारणा(ज्ञानसाधारणा)-प्रतिकर्मव्यव- स्थानुपपत्तिः। अथ अतात्त्विकः; तदा ज्ञानस्यापि अता- स्विकत्वं प्रामोति । यदि च विज्ञानतादात्म्येन आकारोत्पत्ति- भवति विज्ञानं सर्वकारकनिष्पायेन साधारणम्-प्रतिकर्म-5 व्यवस्थानुपपत्तिः । एवं च सति यदुक्तम् - " अर्थेन घटयत्येनां नहि मुक्त्वार्थरूपताम् । तस्मादधिगतेः प्रमाणं मेयरूपता ॥" तन्मुग्धविलसितं सौगतानाम् । तदेवं वृत्तिविकल्पादिदृषणं सामान्यादौ न संभवति 10 यथा एक रूपम् अनेककार्योत्पादकत्वेन साधारणम् , तथा एकं सामान्यम् अनेकाधारसाधारणम् । अथ एकरूपं नानेकं कार्य जनयति अपि तु एकमेव तत्रापि किं रूपमेव केवलमुत्पादयति , उत ज्ञानमेव ? तद्यदि रूपमेव केवलमुत्पादयति; तदा रूपस्याऽग्रहणं प्राप्नोति विज्ञा-15 नाऽजननात्। अथ ज्ञानमेव केवलमुत्पादयति तथापि मानसं प्रत्यक्षं न प्रामोति । स्वविषयानन्तरविषयसहकारिणेन्द्रियज्ञानेन न्यते तत् मानसं प्रत्यक्षम् । न च स्खविषयानन्तरभावी विष- योऽस्ति रूपान्तराजनकात् । तस्मादेकमेव रूपं विज्ञान-नीला-20 दिकार्यसाधारणं प्रतिपत्तव्यम् । चक्षुरूपालोकादीनि कारणानि विज्ञानमुत्पादयन्ति , तानि किम् - एकखभावयुक्तानि , आहो नियतखभावयुक्तानि ? त- यदि एकखभावतया उत्पादयति(न्ति); तदा कारकैकत्वं प्रा. मोति अभिन्नस्वभावयोगित्वात् । अथ नियतस्वभावयुक्तानि25 १. तुलय-न्यायबि. १९ .

·५४ तत्त्वोपप्लवसिंह " - चतु- " ज्ञानरूपं कार्य जनयन्ति; तदा विज्ञानस्य अभेदरूपता निव- तते नियतखभावकारकजन्यत्वाद् रूपशब्दादिवत् । अथ विविधादपि कारणाद् अखण्डितरूपं कार्य भवति; एवं च कार्यभेदात् भिन्नकारणानुमानं निवर्त्तते - एकखभा- 5वादपि विज्ञानाद् अनेक नयनालोकादिकार्यमुत्पद्यते, अनेक- स्मादपि एकं भवति । एवं च सति नियतकार्यदर्शने नियत- कारणानुमानं निवर्तते। अथ एकस्मादेव कारणादेकं कार्य भवति न बहूनां संक- लितानाम् एकफलोत्पादकत्वम् । ततश्च नियतकार्यदर्शने नि- 10यतकारणानुमानं केन निवार्यते ? तदेतदसमीचीनम् ; यद्येकं कारणम् एकं कार्यं जनयति तदाऽभ्युपगमविरोधः यश्चित्तचैत्ता भवन्ति, बोधादोधरूपता विषयाकारता इत्यादि। एकमेव जनयति किम् - समानजातीयत्वन, आहो 15तदाकारत्वेन , किं वा पूर्वापरकालभावित्वेन ? तद्यदि समान- जातीयत्वेन जनकत्वम् । तदा समानकालीनं पश्चादुत्पन्नमपि जनयेत् । अथ तदाकारानुकारित्वेन जनकम् ; तत्राप्येतदेव दृषणम् । अथ पूर्वापरकालभावित्वेन जनकम् ; न तहीद वक्तव्यम् ' एकमेव जनकम् ', चक्षुरूपालोकमनस्काराणां पूर्व- 20कालभावित्वाऽविशेषात् । एवं च अनेकोपादानोत्पाद्यत्वेन आ- कारकदम्बकस्वरूपं विज्ञानं प्रसक्तम् । रूपाद्याकारपरिहारे वा विज्ञानाकारस्याप्यनुपपत्तिः । तदनुपपत्तौ नैरात्म्यप्रसङ्गः । किंच, ज्ञानं कार्यैकस्वभावम् , कारणैकखभावम् , उभय- खभावं वा ? तद्यदि कारणैकस्वभावम् ; तदा कार्यरूपता न 25संभवति, तद्भावे न वस्तुत्वम् , संस्कृतानां वस्तुत्वाभ्युपग- मात् । नापि कारणरूपता उपपद्यते; अनाधीयमानाऽतिशयः , .

·४. सौगतसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । ५५ , 10 , त्वेन जनकत्वाऽयोगात्।अथ कार्यैकखभावम् ; तथापि न सदा- स्मकम् , अर्थक्रियाऽकरणे वस्तुत्वविरहात् । अथ उभयात्मकम् ; एकमनेकात्मकं भवति ? केन त्वं विप्रलम्भितः ? नहि एकस्य अनेकनामकरणे नानातोपपद्यते । न चानेकनामका(क)रणमुप- पद्यते, निमित्तस्याविचित्रत्वात् । एवं विज्ञानस्याऽसंभवे सति 5 सन्तानानुपपत्तिः, अभ्रान्तभ्रान्तद्वैतस्याऽनुपपत्तिश्च । [६ १६. प्रसङ्गात् बौद्धाभिमतस्य सन्तानस्य असिद्धत्वप्रदर्शनम् । ] इतोऽपि सन्तानस्याऽसिद्धिः, विज्ञानस्य एकत्वात् । तदे- कत्वं च आकारान्तरस्यानुपपत्तः, उपपत्तौ वा ज्ञानाकारविर- हप्रसङ्गः । तत्प्रसक्तौ च सन्तानाऽनुपपत्तिः । इतोऽपि विज्ञानसन्तानानुपपत्ति:- विज्ञानम् असद्धर्मात् सदात्मनया निवर्त्तते , स्वरूपान्तरात्तु कथं व्यावर्त्तते ? किं सदा- स्मतया, आहो आकारान्तरेण ? तद्यदि सदात्मतया व्याव- तते; तदा रूपादः असदाकारता प्राप्नोति, वाजिविषाणयो- रिव । अथ आकारान्तरेण निवर्तते; तदा ज्ञानस्य असत्स्व-15 भावता प्राप्नोति, तुरगविषाणवदिति । अथ विज्ञानाकारतया निवर्तते रूपादिभ्यो विज्ञानम् ; सा विज्ञानाकारता सत्वभावा, असत्स्वभावा [वा] ? तद्यदि सत्स्वभावा; तदा ज्ञानाकारतया निवर्तत इति किमुक्तं भ- वति ? सदात्मतया निवर्तते, विज्ञान सदाकारयोरव्यतिरे-20 कात् । ततश्च रूपादेरसदाकारता प्राप्नोति तुरगविपाणवदिति पूर्वोदितमेव दृषणमापद्यते । अथ असत्स्वभावा; तदा ग्वर- विषाणवद् विज्ञानरूपतां परित्यजनि, त्यागे विज्ञानसन्ता- नानुपपत्तिः, तदनुपपत्ती चैत्यवन्दनादिक्रियाऽनर्थक्यम् । इतोऽपि विज्ञानसन्तानानुपपत्तिः, तदुत्पादकविज्ञानस्य25 पूर्वापरसहोत्पन्न विज्ञानं प्रति स्वरूपाविशेषात् - यदेव पूर्व- सहोत्पन्नविज्ञानापेक्षया स्वरूपं तदेव अपरविज्ञानापेक्षयापि , , ·५६ तत्त्वोपप्लवसिंहे , .----- स्वरूपं विज्ञानस्य निरवय[व]त्वेन, ततश्च यथा पूर्वसहोत्पन्न- विज्ञानस्य हेतुर्न भवति, एवम् अपरविज्ञानस्यापि हेतुर्न भवति- तत्स्वरूपव्यतिरिक्तव्यापारातिशयस्यानुपलब्धः। अथ पूर्वकालभाव एवातिशयः, तेन तस्य हेतुत्वमुप- 5पाद्यते : यद्येवं यथा देवदत्तज्ञानपूर्वकालभावि देवदत्तज्ञानकारणं तथा सर्वपुरूषज्ञानानां देवदत्तज्ञानकालोत्पन्नानां देवदत्तज्ञानं प्रति हेतुत्वं प्रसक्तम् । तत्प्रसक्तौ अनेकद्वीपदेशान्तरितपुरुषा- नुस्यू(नुभू)नार्थानुस्मरणं स्यात् । तथा, स्वजनभुजङ्गमादौड- (मादावन)नुभूतेप्यर्थेऽनुस्मरणं स्यात् । तथा, तथागतावदात- 10ज्ञानजन्यत्वे देवदत्तज्ञानानामवदातता स्यात् । ततश्च सर्वे सर्वज्ञाः स्युः । अथ नैव अवदातता देवदत्तादिज्ञानानाम् , तथागतावदातज्ञानोपादानजन्यत्वेऽपि देवदत्तादिज्ञानेनापि जनितत्वात्; तजन्यत्वेनैव तथागतज्ञानस्याप्यवदातरूपता न प्राप्नोति । ततश्वासावपि अवीतरागः स्यादसर्वज्ञश्च । इतश्च सन्तानानुपपत्तिः, विज्ञानयोः सहोत्पादे हेतुफल- भावानुपपत्तेः । यदैव कारणज्ञानं विनश्यति तदैव कार्यज्ञानं जायत इति वः सिद्धान्तः । कारणज्ञानस्य च विनाशः तदुत्पाद एव । ततश्च कारणज्ञानविनाशकाले कार्यज्ञानं भवति। कि- मुक्तं भवति ? कारणज्ञानोत्पादकाल एव भवति । ततश्च 20सहोत्पन्नयोः हेतुफलभावानुपपत्तिः एककालोद्गतयों: गोवि- षाणयोरिव । कारणज्ञानस्य चानुपप(नुत्पन्नस्योत्पत्तिवद् अनु- त्पन्नस्य विनाशप्रसङ्गः। ततश्च क्षणमपि नोपलभ्येत, उपलब्धौ वा सततोपलम्भप्रसङ्गः, तदात्मभूतविनाशस्य उपलम्भ- विघाताकर्तृत्वात् । विघातकर्तृत्वे वा एकक्षणोपलम्भस्यापि 25अनुपपत्तिप्रसङ्गः । अथ एकक्षणोपलभ्यस्वभावकं संजातं तेन [न] सततोपलब्धिः अनुपलब्धिर्वा; ययेवं बादशाष्टक्षणोप- 15 , ·४. सौगतसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य परीक्षा । ५७ , लभ्यस्वभावकं संजातं किन्न कल्प्यते ? किंच, उत्पादविना- शयोरभेदे सति कार्यकारणयोः समं विनाश: स्यात् । यदप्यन्यदुक्तम् - " मातुरुदरनिःक्रम(निष्क्रमणानन्तरं यदाद्यं ज्ञानं तज्ज्ञानान्तरपूर्वकं ज्ञानत्वात् द्वितीयज्ञानवत् । न, असिद्धत्वात् दृष्टान्तस्य, द्वितीयादिज्ञानस्यापि यथा 5 ज्ञानपूर्वकत्वं नावगाहयितुं पार्यते तथा प्रागेव आवेदितम् । किंच, यदि(डि)ज्ञानत्वात् ज्ञानपूर्वकत्वानुमानम् , न किलाऽव- बोधात्मककारणमन्तरेण बोधात्मक कार्यमुपपद्यते । एतच्चा- वद्यम्- अबोधात्मकादपि नीलालोकलोचनादिकारणादुपजा- यते - तदा गर्भादौ यदाद्यं विज्ञानं तद् भनसंवातादेव भवि-10 ज्यति न ज्ञानान्तरं परिकल्पनीयम् । यस्यानन्तरं यद् भवति तत् तस्य कारणं नापरिदृष्टसामथ्र्यम्, विज्ञानाभावे विज्ञान- जन्याकारता निवृत्ता न तु ज्ञानाकारता, यथा इन्द्रियव्यापार- मन्तरेणोपजायमाने मनोविज्ञाने इन्द्रियजन्याकारता निवर्तते न तु ज्ञानाकारता। यदि च सदृशात् सदृशस्योत्पत्तिर्नियम्यते तदा धूमेन दहनानुमानं न प्रामोति, दहनस्य धूमसारूप्यमन्तरेण उपा- दानकारणत्वायोगात् । अथ रूपरूपता सारूप्यमुभयोरिति चेत् : तदिहापि स्वलक्षणरूपता सारूप्यं भूतविज्ञानयोः, अलं परलोकविज्ञानकल्पनया । अथ विज्ञानरूपना भूतानां न वि-20 चते तेन तेषामुपादानकारणत्वं नास्ति विज्ञानं प्रतीनिश्चे- (प्रतीति चे )त् : इहापि धूमरूपता नास्ति दहनस्य , नोपादान- कारणत्वम् , तदभावे न दहनानुमानम् । तथा, अनुभवज्ञानादनुभवज्ञानस्यैव निष्पत्तिरभ्युपेया उपादानकारणानुकारित्वेन कार्यस्य निष्पत्त्यभ्युपगमात् । न च25 एकदेशानुकारित्वमस्ति तदीजस्याऽविचित्रत्वात् । अनुभवा- 15 .

·५८ तत्त्वोपप्लवसिंहे , , तथा, काराननुकारित्वे च ज्ञानाकारताविरहः स्यात्, अनुकरोति च विज्ञानरूपताम् , तेन कथं नानुभवात्मकम् ? तदुपपत्तौ च प्रासा अनुभवपरम्परा इत्यतः स्मरणानुपपत्तिः, तदनुपपत्तौ च अनु- मानज्ञानस्याप्यनुपपत्तिः, ततश्च सर्वव्यवहारविलोपप्रसङ्गश्च 5एवं (०प्रसङ्गः । एवं च) न सन्तानसिद्धिः, नापि सविकल्प- कनिर्विकल्पकज्ञानद्वैराश्यमस्ति , नापि व्यभिचाराव्यभिचार- दैविध्यमुपपद्यते सौगते मते ॥छ॥ [५. मीमांसकाभिमतस्य प्रत्यक्षस्य निगसः।] " सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां वुद्धिजन्म तत् 10प्रत्यक्षम् ” [जैमि० १.१.४ ]; तदपि प्रत्युक्तम् । कथम् ? एत- स्मूत्रं कदाचित् लक्षणपरम् , कदाचिच्च कारकसंख्याप्रतिपादन- परम्, कदाचिचानुवादपरम् । तद्यदि लक्षणपरम् ; तदावबोध- स्याव्यभिचारित्वं नावगन्तुं पार्यते - नादुष्टकारणजन्यत्वेन, नापि प्रवृत्तिसामर्थेन, नापि बाधारहितत्वेन , नान्यथा वा 15सर्व पूर्वोदितमनुस्मृत्य वक्तव्यम् । नापि इन्द्रियार्थसम्प्रयोगजत्वं विज्ञानस्यावषोधस्य चा- र्वाग्भागविदावगम्यते, तदतीन्द्रियत्वेन तदायत्तताऽनधि- गतेः । नापि इन्द्रियजन्यत्वमवगन्तुं पार्यते, इन्द्रियाणामती- न्द्रियत्वादेव। अथ अवबोधान्यथानुपपत्त्या सन्निकर्षपरि- 20कल्पना क्रियते; अवबोधस्य अन्यथानुपपत्तिर्न भवति काs- , , नुमा? अथ कारकसंख्यार्थम् ; किं तेन परिसंख्यातेन प्रयोज- नम् ? आलोकादीनामपि कारकत्वात् तान्यपि परिसंख्येयानि भवन्ति । अथ अनुवादपरता; प्रसिद्धस्यानुवादो नाऽप्रसिद्धस्य । नच अध्यक्षं क्वचिद्विदितम् । ननु लोके विदितम् ; 'न विदि- 25 ·५. मीमांसकाभिमतस्य प्रत्यक्षस्य निरासः । ५९ , . - तम्' इति ब्रूमः, अव्यभिचारितयाऽनवगनेः । नापि सत्सं- प्रयोगजत्वं विदितम् , ततश्च प्रत्यक्षानधिगतिः, तदनवगतो चानुवादानुपपत्तिः। इतोप्यनुवादानुपपत्तिः प्रयोजनाभावात् । नहि प्रयोजन विना अनुवादः प्रवर्तते , अनूच कचित् किंचिद्विधीयते प्रति- 5 बिध्यते वा। नन्वत्रापि धर्म प्रति निमित्तत्वं प्रतिषिध्यते । तदुक्तम्- " धर्म प्रत्यनिमित्तं प्रत्यक्षं विद्यमानोपलम्भनत्वात् सम्प्र- योगजत्वाच ।” तत्र किम् अन्यपदार्थावभासोत्पन्न प्रत्यक्ष धर्म प्रति निमित्तत्वेन प्रतिषिध्यते, किं वा धर्मावभासोत्पन्नम् ,10 अनुत्पन्नं वा ? तद्यदि अन्यपदार्थावभासोत्पन्नप्रत्यक्षव्यावृत्तिः क्रियते तदाऽविप्रतिपत्त्या संबोधयितव्या जडमतयः । अथ धर्म्य(मा)वबोधकोत्पन्नप्रत्यक्षव्यावृत्तिः क्रियते ; नदा विरोधेन प्रत्यवस्थेयो भवति- धर्मावबोधकोत्पन्नं प्रत्यक्षम् , न च धर्मनिमित्तम् इति व्याहतमपदिश्यते, अन्यथा चोदना-15 वचनजनितविज्ञानस्यापि धर्मावबोधकत्वेन उत्पन्नस्यातन्नि- मित्तत्वं स्यात् । अथानुत्पन्नस्य धर्मावबोधकत्वं नास्ति; केनात्र प्रतिपद्यते - यन्नोत्पन्नं तद् धर्मावबोधकम् ? नापि कमलदला- वबोधकं खयमसत्त्वात् । यदप्युक्तम् - 'सत्संप्रयोगजत्वात्' इति , तदप्ययुक्तम् :20 सत्संप्रयोगजत्वं यथा न भवति तथा प्रागेवोक्तम् । यदप्यन्यदुक्तम् - "विद्यमानोपलम्भनत्वात् किल प्रत्यक्ष विज्ञानं विद्यमानमवबोधयति"; यद्येवं न केवलं प्रत्यक्षम् अपि तु सर्वप्रमाणोत्पादित विज्ञानं विद्यमानावबोधकम् । अथ चोदनाजनितं विज्ञानम् अविद्यमानकर्त्तव्यार्थाव-25 बोधकम् । यद्यविद्यमानम् : कथमवबोध्यते ? अथ अवबोध्यते; , ·६० तत्त्वोपप्लवसिंहे कथमविद्यमानता ? अवबोध्यमानत्वेनैव विद्यमानता प्रत्यक्ष- प्रमाणावबोधितार्थवदिति । नाप्यवबोधनमवबोध्यमन्तरेण उपजायते प्रत्यक्षावबोधनवत् । अपि च चोदनावचनजनितविज्ञानस्य मिथ्यात्वमुपपद्यते, 5अविद्यमानविषयत्वात् केशोण्डुकज्ञानवत् । केशोण्डुकविज्ञान- स्थापि प्रतीयमानोपकारकार्थाभावे मिथ्यात्वम् , तदिहापि प्रतीयमानोपकारकार्थो [ना]स्त्येव , कथं न मिथ्यात्वम् ? तद्- न्वये वा कर्तव्यार्थविषयत्वं प्रतिहीयेत चोदनावचसः । किंच, चोदनाजनितं विज्ञानं कर्त्तव्यतार्थविषयं वा, तद- 10 भावविषयम्, निर्विषयं वा ? तद्यदि कर्त्तव्यतार्थविषयम् : तदा तस्य वर्तमानतैव प्रतीत्युत्कलितत्वाद् विद्यमानतोयादि- वत् । { तोयादेरप्रतीयमानत्वं स्वसत्ताधूमादग्नौ सति जनक- त्वादिना निमित्तेन } एतच्चेद् विद्यते ; कथमविद्यमानता ? अथ तभावविषयम् ; तस्यापि स्वेन रूपेण विद्यमानत्वात् न कर्त- 15व्यता । अथ निर्विषयम् : न तर्हि चोदना कर्तव्यावबोधिका अपि तु निर्विषया इत्येवं वक्तव्यम् । एवंस्थिते यथा प्रत्यक्ष विद्यमानोपलम्भकं तथा अन्यान्यपि प्रमाणानि । बुद्धिजन्म प्रत्यक्षम् , नच बुद्धयवगमे प्रमाणमस्ति । प्रत्य- क्षावसेया सा न भवति, खयमनभ्युपगमात् । अनुमानगम्यापि 20न भवति, तया प्रतिबद्धलिङ्गानवगतः । अथ अर्थापत्या प्रतीयते; किम् - घटार्थान्यथानुपपत्त्या, आहो तदुपादानपरित्यागान्यथानुपपत्त्या, घटावबोधान्यथानु- पपया वा ? तद्यदि घटार्थान्यथानुपपत्त्या; तदयुक्तम्, न बुद्धिकार्यों घटः, अपि तु वुद्धिरिह तत्कार्या । अथ घटोपा- 25दानपरित्यागान्यथानुपपत्या बुद्धिपरिकल्पना क्रियते; तदयु- १. कोष्ठकगतः पाठोऽप्रस्तुतो भाति । , ·६. सांख्यसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य निरसनम् । 5 5 10 क्तम्, बुद्धिस्वरूपस्यानेककालान्तरावस्थानायोगात् अर्थापत्ते- निर्विषयत्वम् । केनापि बलवता प्रेरितो बुद्धिमन्तरेण वा तदु- पप्लवादा घटोपादानपरित्यागाय घटते तेन संदिग्धाऽर्थापत्तिः। नच सम्बन्धग्रहणमन्तरेण नियतायां वुद्धौ प्रतिपत्तिरुपपद्यते। अर्थापत्तितस्तु तदनुपपत्तौ इन्द्रियकल्पनापि दुर्घटा। अथ अवबोधान्यथानुपपत्त्या बुद्धिपरिकल्पना क्रियते; तस्यापि वुद्धया सह सम्बन्धो नास्ति, कथमवबोधयति ? अव- बोधे चावगते प्रत्यक्षावगतैव बुद्धिः नावबोधगम्या, अवबोध- बुद्धि-विज्ञानशब्दानां पर्यायत्वाद् अवबुध्यते ज्ञायत इत्ये- कोऽर्थः ॥ छ॥ [६. सांख्यसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य निग्सनम् । ] तथा “ श्रोत्रादिवृत्तिरविकल्पिका” एतदपि प्रत्युक्तम् ; श्रोत्रादिका(क)रणानां शब्दादिविषयाकारतया विपरिणामो वृत्तिशब्देनाभिधीयते । सा चानेकप्रकारा भवति - सम्य- ग्ज्ञानरूपा विपर्ययज्ञान-संदेहरूपा च । तदुक्तम्- " तमो मोहो महामोहस्तामिस्रोऽन्धतामिस्त्रः।" इत्यादि । तद्यदि श्रोत्रादिवृत्तेः प्रत्यक्षत्वम् ; तदा विपर्ययादिवृत्ते- रपि प्रत्यक्षत्वं प्रामोति । अथ अबाधितपदोपादानं क्रियते; तत् सूत्रे न श्रूयते । भवतु वा तस्य कल्पना, तथापि अव्य- भिचारित्वं ज्ञातुं न शक्यते । नच नैयायिकप्रत्यक्षलक्षणाधि-:0 कारे प्रपश्चितम् । यदि च अव्यभिचारिपदेन विपर्ययरूपा वृत्ति- रपोद्यते तत् तदात्मतया व्यवस्थिता सम्यग्रूपापि वृत्तिरपो- दिता भवति । ततश्च संग्राहया न लभ्यते वृत्तिः । अथ सम्यग्रूपा वृत्तिरिह संग्राहयाः तदाऽपोहया न लभ्यते, वृत्तीनां वरूपैकताभ्युपगमात् । भेदानभ्युपगमे च25 • अभ्युपेतहानम् । नहि भवतां पक्षे इन्द्रियाद् भियन्ते वृत्तयः । 15 ·६२ तत्वोपप्लवर्सिहे तवेदभिन्नम् , कथं वृत्तीनां भेदः ? भेदाभ्युपगमे इन्द्रियैकत्वं हीयते । इन्द्रियाव्यतिरेकित्वं न वक्तव्यम् । इन्द्रियाव्यतिरे- कित्वेऽभ्युपगम्यमाने नीललोहितघटादीनां सर्वदा उपलम्भः स्थात्, इन्द्रियावस्थाने तदव्यतिरिक्ताया वृत्तेः अवस्थान- 5संभवात् , तत्संभवे च घटाउनुपलम्भानुपपत्तिः । अथ वृत्तिसद्भावेपि अनुपलब्धिः; न कदाचिदुपलब्धिः स्थात्, नहि भवतां पक्षे किंचिदपूर्व जायते पूर्व वा निरु- इयते । ततश्च सर्वस्याऽस्तित्वे उपलब्ध्यनुपलब्धी किंकृते ? सदोपलब्धिरनु[प]लब्धिर्वा । नहा येवं वादिनो द्वितीया गति- 10रस्ति। किंच, शब्दादय उपलभ्यन्ते किम् - अनुपलभ्यस्वभावा उपलभ्यन्ते, आहोस्विदुपलभ्यखभावा(वा.) ? तद्यदि अनुप- लम्यखभावा उपलभ्यन्ते; तदा उपलब्धिः कथम् ? यदि अनु- पलभ्यखभावाः, कथम् उपलभ्येरन् ? अन्यथा आत्मादेरप्यु- 15पलब्धिः स्यात् । अथ उपलभ्यस्वभावा उपलभ्यन्ते ; अनुपलब्धिः कथम् ? किं तेनैवाकारेण, आहोस्विद् आकारान्तरेण ? यदि तेनैव आकारेण अनुपलब्धिः; आत्मादेरपि अनुपलब्धिर्न प्रामोति, उपलब्धौ वा बीजान्तरं वचनीयम् । अथ आकारान्तरेण नोप- 20लभ्यन्ते ; तथापि उपलभ्यमाना-ऽनुपलभ्यमानयोः नैकत्वम्, शब्दात्माकारयोरिव , नहि उपलभ्यखभावाच्छब्दादनुपलभ्य- खभाव आत्माऽव्यतिरिक्तो दृष्टः । अथ तस्यैवाऽभिव्यक्तस्योपलब्धिः तत्स्वरूपवदभिव्यक्तः सर्वदानव(०दाव)स्थानात् सततोपलब्धिप्रसङ्गः। अथ तिरो- 25धाने सति अनुपलब्धिः; तदा तत्स्वरूपतादात्म्यात् सतता- नुपलम्भप्रसङ्गः, उभयोऽवस्थाने सममुपलम्माऽनुपलम्भी , , ·६. सांख्यसंमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य निरसनम् । , स्याताम् । ततश्च इदानीमुपलभे पूर्व नोप(पा)लभे' इति व्यवहारविरहः स्यात् । तथा, 'पूर्वमुप(पा)लभे इदानीं नोपलभे इत्येतदपि न प्राप्नोति । अथ अवयवोपचये सति उपलम्भः; तस्य सर्वदा भावात् सर्वदोपलम्भप्रसङ्गः। अथ स्खलक्षणपुष्टौ सत्यामुपलम्भः: 5 तस्याः सर्वदा सत्त्वात् सततोपलम्भप्रसङ्गः। अथ संस्थानो- त्कर्षे सत्युपलम्भः; तस्यापि सर्वदा विद्यमानत्वात् मततोप- लब्धिः स्यात् । तस्माद् येन येन निमित्तेन उपलम्भपरिकल्पना, तस्य तस्य सर्वदा भावात् सततोपलम्भप्रसङ्गः। अथ देश- कालकारकापबन्धादनुपलम्भः; तदा तस्यापबन्धस्य सर्वदा10 भावादू अनुपलम्भाऽनुपरमः स्यात् । तथा, इन्द्रियाणामपि करणरूपता नोपलभ्यते फलवैक- ल्यात्। ननु अस्ति विज्ञानं फलम् ; न , तस्य सर्वदा विद्य- मानत्वात् । सर्वदा विद्यमानयोः हेतुफलभावो नोपपद्यते, यथा गुणानां परस्परमात्मभेदानां वा । नहि आत्मा आत्मा-15 न्तरस्य हेतुर्भवति तत्फलं वा, तथा इहापि अनाद्यन्ता सत्ता न कलं हेतुर्वा उच्यते। किंच, भूजलादि अनेक कार्यम् - तत्किं गुणत्रयाद् व्यति- रिक्तम्, अव्यतिरिक्तं वा? नद्यदि व्यतिरिक्तम् ; तत्कि तात्त्विकम् , अतात्त्विकं वा ? तद्यदि तात्त्विकम् ; न तर्हि 20 गुणत्रयोपादानपूर्वकम् , ततो भिन्नत्वाद् आत्मस्वरूपवत् । न च गुणत्रयेण सह अन्यतमोऽपि सम्बन्ध उपपद्यते तद्भिन्नकार्यस्य । न मात्रामात्रिकसम्बन्धः, नापि सहचरसहचरित]भावः, नापि निमित्त-नि(नै)मित्तिकभावः, उपकार्योपकारकभावो वा। अथ अतात्त्विकम् ; कथं तेन गुणत्रयं प्रतीयते , गुणत्रयेण25 सह सम्बन्धानुपपत्तेः ? नच सदसतोः सम्बन्ध उपपद्यते आत्मखरविषाणयोरिव । तदभावात् नानुमानाद् गुणत्रयपति- , , ·तत्वोपप्लवसिंह , , , पत्तिः । नापि प्रत्यक्षेण गुणावधारणम् , खयमनभ्युपगमात् । तदुक्तम् - " गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथमृच्छति । यत्तु दृष्टिपथप्राप्तं तन्मायेव सुतुच्छकम् ॥" 5तदनवगमे च न भोग्येन भोक्तुरनुमानम् । ततश्च नात्मा, गुणत्रयम् । अथ अव्यतिरिक्तम् । तत्किम् - तात्विकम् , अतात्विकम् वा ? यदि तात्विकम् ; तदा कार्याणामपरिसंख्येयत्वे गुणाना- मप्यपरिसंख्येयता। ततश्च 'त्रयो गुणाः' इति न वक्तव्यम् । 10अथ गुणानां त्रित्वम् । तदा कार्यस्यापि त्रित्वं प्राप्नोति, आ- नन्त्यं हीयते । तथा, कार्यस्य प्रत्यक्षत्वे गुणानामपि प्रत्यक्ष- त्वम् । किंविषयं प्रधानानुमानम् ? गुणत्रयं प्रधानम् , तच्च उपलब्धम् अलम् अन्वयशक्तिपरिमाणवैश्वरूप्योपकार्यो- पकारकादिसाधनेन । अथ नोपलभ्यते प्रधानम् ; नव्यतिरिक्तं 15कार्यमपि नोपलभ्येत, तदभावान्न पुरुषसिद्धिरुपपद्यते । अथ अतात्त्विकम् ; तदा गुणत्रयस्यापि अतात्त्विकत्वम्। तभावात् न चित्सिद्धौ प्रमाणमस्ति । तदसिद्धौ परलो- किनोऽभावात् परलोकाभावः । तदेवं प्रत्यक्षं नोपपद्यते ॥छ॥ [७. नैयायिकाभिमतस्यानुमानस्य निरसनम् । ] अथ इदानीमनुमानं विचार्यते - किं पुनरनुमानम् ? "तत्पूर्वकमनुमानम् ” [न्यायसू० १.१.५ ] कथम् ? कथ्यते - रस- वतीप्रदेशे नयनादिव्यापारेण दहनधूमयोः सम्बन्धावधारणं क्रियते, तेन च संस्कारः, तदुत्तरकालं द्वितीयलिङ्गदर्श- नम् । तदनन्तरं व्याप्तिस्मरणम्, व्याप्तिस्मरणानन्तरं परामर्श- 25ज्ञानमनुमानं लिङ्गसचिवम् । 20 , ·७. नैयायिकामिमतस्यानुमानस्य निरसनम् । कथमनुमानकृप्तिः, कृप्ती 5 सामान्य- 10 . आनन्त्य तदभावे तस्याभावः तत्पूर्वकत्वात् । नहि कारणं विना कार्य लोके भवद् दृष्टम् , प्रत्यक्षं च कारणं गीयते तदभावात् वा कार्याऽकस्मिकत्वप्रसङ्गः । प्रत्यक्षा- भावमङ्गीकृत्य उक्तम् "अविनाभावसम्बन्धस्य ग्रहीतुम- शक्यत्वात् ।” इतोपि अविनाभावसम्बन्धग्रहणानुपपत्तिः - किं सामा- न्ययोः सम्बन्धावधारणम्, आहो खलक्षणयोः, खलक्षणयोर्वा ? तद्यदि सामान्ययोः सम्बन्धावधारणम् ; तद- युक्तम् ; सामान्यानुपपत्तेः। तदनुपपत्तिश्च प्रागेवोपपादिता। नापि सामान्यस्खलक्षणयोः, सामान्यासंभवादेव । नापि खलक्षणयोः; दहनधूमव्यक्तीनामानन्त्यात्, अ- भिन्नानेकानुगामिनिमित्ताऽसंभवाच । तद्भावेऽपि स्याऽनतिवृत्तः, अतिवृत्तौ वा भावाभावप्रसङ्गः, तत्प्रसक्ती च वद इदानीं कस्य सम्बन्धावधारणम् ? देशकालखभावविप्रकर्षाच न व्यक्तीनां सम्बन्धावधार-15 णाय अलं प्रत्यक्षम् । न च सम्बन्धिग्रहणमन्तरेण सम्बन्धबुद्ध- रुपपत्तिः तदधिकरणत्वात् सम्बन्ध योः। न च सम्ब- न्धग्रहणसमये सर्वे सम्बन्धिनोऽवभान्ति , अप्रतिभासनात् । न च अप्रतीयमानस्य प्रतीयमानत्वं कल्पयितुं न्याय्यम् , अति- प्रमङ्गात् । अन्यथा हि रासने विज्ञाने रसे प्रतीयमाने रूप-20 मपि कल्प्यं स्यात् । अथ अविनाभावसम्बन्धग्रहणकालोपलक्षितकतिपयव्य- क्तीनां सम्बन्धावधारणम्, न सर्वासामिति चेत्, यद्येवं ता- सामेव गमकत्वं नान्यासाम् । नहि अन्यस्य सम्बन्धे अन्यस्य गमकत्वमस्ति, अतिप्रसङ्गात् । न जातु देवदत्तनयनघट-25 सम्बन्धे जाते जलादौ ज्ञानमुत्पद्यते नियतदेशकालखभावाs- ध-तदुद्धयोः ·६६ तखोपप्लवसिंहे ........................ ........ 9 १. ११ .... ..... ............... ... ... योगित्वात् खभाव स्यात् । आत्मान्यत्वे च अन्यस्य सम्बन्धे अन्यस्याऽगमकत्वम् तदाकारव्यतिरेकात् । अव्यतिरके वा पर्वते नैकबलकृ धूमाकारानुप्रवेशप्रसङ्गः स्यात् । तदनुप्रवेशे च न तत्संवि- इत्यानुमेया अग्निसंवित्तिरुपपद्यते, नालिकेरदीपवासिन इव तयोः सम्बन्धानवगतेः। तदनवगतिश्च अनुमेयदहनस्य पिशा- चेश्वरतुल्यत्वात् । पावकसम्बन्धिसंवित्तौ सम्बन्धबुद्धरुपपत्ति- रतिप्रसङ्गात् । तस्माद् धूमा 'लिङ्गावगम इवा 10..." तात्त्विक्या दृष्ट चौ न केनाप्युत्पाद्यते इति किन्न कल्प्येते धूमबलेन "धूमधूमखरूपं किम- धुनोत्पन्नम् , चिरोत्पन्नम् , कारणाद्वा जातम् , आकस्मिकम् 'मात्रावद्योतकत्वेन पर्यवसिते आकस्मि- कमपि स्वरूपमुपपद्यते जगतो वैश्वरूप्यदर्शनात् । अथ आक- 15स्मिकत्वे नियतदेशकालसम्बन्धित्वं न लभ्यते; तन्न युक्तम् , तत्वभावस्य तस्योत्पत्तेराकस्मिकनियतदेशकालसम्बन्धाभावा- नवगतः । एवंभूतं तत् कारणं विनोत्पन्नं यत् नियतदेशकाल- प्रतिष्ठितदेहम् । एवं च स्थिते धूमोपलम्भे सति नानुमेयाग्नि- प्रतिपत्तिः, अनुपलम्भात् । [६ १. कार्यहेतुफानुमाननिरासाय कार्यरवस्य खण्डनम् । ] इतोऽपि नानुमेयप्रतिपत्तिः, धूमस्य कार्यरूपत्वाऽसं- भवात् । तदनुपपत्तिश्च सत्ताविच्छेदस्यानवगतेः । ननु प्रत्य- १. तू स्वभाव - घृटम् । २. व्यतिरे - । ३. रेके वा पर्वते नैकबलकृ - पृ० । ४. च न तत् सं - घृ० । ५. मेया - ० । ६. सम्बन्धानवगतेः । तदन - घृ० । ५. ७. ति-१०। ८. त् । पाव - पृ० । ९. वित्त - ० । १०. बुद्धे -पृ.। ११. तिप्र - ० । १२. मा पृ०। १३. हय न-० । १६. प्युत्पाद्यते - घृ० । १५. ल्प्यते धूनवलेज -पृ. । १६. धूमधूमस्वरूप किमधुनात्पनं चिरोत्पन कारणाद्वा जातमाकस्मिक - पृ.। 20 - .

·७. नैयायिकाभिमतस्यानुमानस्य निरसनम् । ६७ क्षेणैव अवगम्यते; किं तत् प्रत्यक्षं विधिमुखेन उपजायते, आहो प्रतिषेधमुखेन ? तद्यदि विधिमुखेन उपादीयते; तत्किं धूमविषयम्, आहो अन्यविषयम्, निर्विषयं वा ? तद्यदि धूमविषयम् । तदा तत्वरूपावगाहिना तत्वरूपास्तित्वं विधी- यते न तत्वरूपखण्डना। अथ अन्यविषयम् ; न तर्हि तेन 5 तस्य खण्डना विधीयते तत्स्वरूपवत्, अपि तु यद् यद्विषयं तत् तस्यैवाऽस्तित्वं विद्धाति । अथ निर्विषयम् : न तर्हि तत् किंचिद् विद्धाति नापि प्रतिषेधति मूकान्धबधिरतुल्यत्वात् । अथ प्रतिषेधमुखेन उपादीयते; तदपि किं धूमविषयम् , आहो अन्यविषयम्, निर्विषयं वा ? तद्यदि धूमविषयम् :10 तदा तत्सतोपनिबद्धं तत्स्वरूपास्तित्वविधायकं न तु व्याव- र्तकम् । अथ अन्यविषयम्; अन्यविषयपर्यवसायिना न तत्सत्ताखण्डना अवद्योत्यते तत्सत्तावत् । अथ निर्विषयम् ; न तत् किंचिद्विदधाति नापि प्रतिषेधति मृढात्मतयोत्पत्तः । अथ सत्ताविच्छेदो हि प्रध्वंसः, सोऽनेन आत्मसात् क्रि-15 यते ; नेदं चतुरस्रं वचः । प्रध्वंसो हि विषयान्तरम् , तत्रो- स्पन्नं विज्ञानं तत्स्वरूपास्तित्वविधायकं न तु कस्यचित् प्रतिषे- धकम् । तस्मिंश्च संवेद्यमाने न कस्यचित् ग्वण्डनाऽवगम्यते खविषयपर्यवसायीनि विज्ञानानि म्वविषयास्तित्वविधान- पराणि । का कस्य ग्वण्डना? अथ प्रध्वंसज्ञाने धूमस्वरूपं न प्रतिभाति , तेनासौ तस्य खण्डना इति चेत् : ययेवं त्रैलोक्यस्य खण्डना, नस्मिन् धूम- ध्वंसज्ञाने त्रैलोक्यं नावभाति, त्रैलोक्यात्मको वा न भवति ध्वंसः। [६२. प्रसङ्गात् विरोधपदार्थस्य विकल्प्य दूषणम् । ] अथ धूमविरोधित्वेन असौ धूमस्य खण्डना इति चेत् : क: पुनरसौ विरोधार्थ: ? किम् - अतदाकारता, आहो असमान- 20 - 25 , ·तत्वोपप्लवसिंहे , कालीनता, तत्सद्भावे तस्यानुपलम्भो वा, तज्जन्यता वा, तजनकत्वं वा, भिन्नक्रियाकर्तृत्वं वा, भिन्नहेतूत्पावत्वं वा, आश्रितानाश्रितत्वं वा? तद्यदि तावद् अतदाकारता विरोधः; तदा त्रैलोक्यस्य 5सा खण्डना, न केवलं धूमस्य , त्रैलोक्याकारपरिहारेण तस्थितः । अथ असमानकालीनता विरोधार्थः तदा अतीता- नागतवर्तमानकालानामन्योन्यविरोधिवप्रसङ्गः । न चासना- (चासमान )कालीनता स खभावेन उभयोः खभावो- , पपत्तेः। 10 . , अथ तत्सद्भावे तस्यानुपलब्धिः विरोधार्थः। तदा अति- दूरादिनिमित्तोपनिपाते सति तदनुपलब्धिदृष्टा, नच तेषां तत्खण्डनात्मता । तथा, दीपाभावे घटधूमादेरनुपलब्धिदृष्टा, न च सा घटधूमादेः सत्ता खण्डिता। अथ दूरादिनिमित्तोपनिपाते यत्रानुपलब्धिदृष्टा तत्रोप- 15लब्धिरपि पुनदृष्टा, इह तु पुनः ध्वंसे संजाते न जातु धूम- कुम्मादेरुपलब्धिरस्ति । केन नोपलभ्यते ? किं केनापि, आहो सर्वज्ञातृभिः ? तद्यदि केनापि नोपलभ्यते, तेन तदा तस्य स्वरूपखण्डना; तदयुक्तम्, दूरा[व]रणादिनिमित्तोपनिपाते सति यथैके तमर्थ न पश्यन्ति अपरे पश्यन्ति , एवं सति 20संजाते ध्वंसे तमर्थम् एके नोपलभन्ते अन्ये तु उपलप्स्यन्त इति । अथ सर्वज्ञातृभिर्नोपलभ्यते; कानुमा ? एतदनुभव. विकलाः सर्वे ज्ञातारः न मानमस्ति, परचित्तवृत्तीनां दुर- न्वयवात् बुद्धिवैचित्र्यस्य च उपपत्तेः । ध्वंसे सति अनुपलब्धिः किं - नियतदेशकाले, सर्वदा वा? तद्यदि नियतदेशकाले अनुपलब्धिः; तदा न सत्तापग- मोऽवगम्यते, सिडसाध्यतया च बोडव्याः। अथ सर्वदेश- . 25 ·७. नैयायिकाभिमतस्यानुमानस्य निरसनम् । , काले नोपलभ्यते; तयुक्तम्, न नियामकं किंचिद् बीजमस्ति, न च बीजमन्तरेणाभ्युपगमो युक्तः । अथ ध्वंसे सति सर्वोपाख्यारहितत्वे कथं वस्तुत्वसं. स्थितिः ? कदा सर्वोपाख्यारहितत्वम् ? किम् उपलब्ध्यवस्था- याम्, आहो अनुपलब्ध्यवस्थायाम् ? तद्यदि उपलब्धिमधि-5 कृत्योच्यते; उपलभ्यते च सर्वोपाख्यारहितत्वं च इति चित्रम् । अथ अनुपलब्ध्यवस्थामङ्गीकृत्यांच्यते सर्वोपाख्यारहि- तत्वम् ; तदयुक्तम् , दूरावरणादिनिमित्तोपनिपाते सति अनुप- लब्धौ सर्वोपाख्यारहितत्वं सत्त्वं च इत्यनेकान्तः। यदि च10 ध्वंसे सति अत्यन्तानुपलम्भः: अनुपलम्भप्रपञ्चोऽयं न तत्स्व- रूपस्यातावद(तादव)स्थ्यम्, आवरणादिकृतानुपलम्भे यथा । तज्जन्यता विरोधार्थः; तदा दण्डादिनापि जनितत्वात् तद्विरोधित्वप्रसङ्गः। न च व्यापारातिशयोऽस्ति , तं प्रति क्रियातिरेकस्य अनुपलब्धिः धेः)। अथ तज्जनकत्वं विरो-15 धार्थः; तदयुक्तम् , न घटधूमात्मा तद् ध्वंसोत्पाद्यः तैरेव अनभ्युपगमात् । यदि च तज्जनकत्वेन विरोधित्वम् । तदा अभावज्ञानस्य अभावो विरोधी स्यात् । अथ भिन्नार्थक्रियाकर्तृत्वम् । तदा सर्वे सर्वस्य विरोधिनः प्राप्नुवन्ति । अथ भिन्नहेतृत्पाद्यत्वं विरोधार्थः; नदयुक्तम् ,20 एकेन देवदत्तेन कुम्भ-तद्विच्छेदयोरुत्पद्यमानत्वात् । यदि च नियतहेतृत्पाद्यत्वेन विरुद्धत्वं जेगीयते सदसतोः: तदा सर्वे भावा नियतसामग्या उत्पाद्या अन्योन्यविरोधिनो भवेयुः । नित्यानित्याकारयोर्विरोधप्रसङ्गः, नित्याकारस्य निर्वाजत्वात् , बीजवत्त्वे वा नित्यतैव न स्यात् । अथ आश्रितानाश्रितत्वं विरोधार्थः तदा आत्मज्ञानयोः विरोधित्वमापनीपद्यने, कुम्भापगमस्य सर्वविरोधित्वं प्रा- 25 ·तत्त्वोपप्लवसिंहे , प्नोति, आश्रितानाश्रितत्वस्याऽविशेषात् । न च सम्बन्ध- मन्तरेण षष्ठी सम्पद्यते, अपि तु सम्बन्धे सति देवदत्तनयन- तुरगव्यपदेशो यथा। अथ सम्बन्धमन्तरेण कुम्भाभावव्यप- देशोऽभ्युपगम्यते; तदास्तं गतं विश्वं स्यात् , सम्बन्धाभाव- इस्याऽविशेषात्। [$३. हेतुफलसंबंधावधारणस्यानुपपत्तिप्रकटनम् । ] इतोऽपि हेतुफलसम्बन्धावधारणं नोपपद्यते-किं निरुप- चरितकारणग्रहणानन्तरं गृह्यते कार्यम् , आहोस्विद् उपचरित- कारणग्रहणानन्तरम् ? यदि निरूपचरितकारणग्रहणानन्तरं 10गृहयते; तदयुक्तम् , सामग्रथा अतीन्द्रियत्वेन संवेदनायोगात्। अथ उपचरितकारणानन्तरीयकत्वेन तद् गृह्यते तेन तस्य तत् फलम् : तदयुक्तम्, उपचरितस्य कारणत्वमेव न विद्यते कथं तत् फलतां याति । अन्यच्च, तन्तूनां कार्य वस्तु(स्त्र) किम् - पूर्वापरकाल- 15भावित्वेन, आहो पूर्वापरग्रहणेन ? नद्यदि पूर्वापरकालभावि- त्वेन; तदा नियतकारणकार्यत्वं न लभ्यते अम्बरफलस्य, तत्स- मानकालीनाऽनेककार्योत्पादकानां तत्पूर्वापरकालभावित्वा- विशेषात् । अथ अन्वयव्यतिरेकयुक्तस्य यस्य पूर्वकालभावित्वं तत्- 20कारणं तदस्ति , ध्रुवभाविकार्यदर्शनात् । अन्वयव्यतिरेक- शब्देन किमभिधीयते ? किम् - कारणम्, अन्यवा? तद्यदि कारणम् : तदा न किंचिद् बाध्यते कारणात्मतया तत्कार- णम् । अथ अन्यत् तत्: न जानीमः किं तद् इति ? नच पूर्वापरभावः सिद्धोऽत्र ज्ञानमन्तरेण । ज्ञानं विना न जाने 25किं सहोत्पन्नौ, पूर्वापरभावोत्पन्नौ वा, अनुत्पन्नौ वा ? अथ पूर्वापरग्रहणक्रमेण पूर्वापरोत्पाद-सदभावव्यवस्था इति चेत् । तदेतदपि ग्रहणेऽपि तुल्यम् । सती सत्ता संवेद्यते . .

·७. नैयायिकाभिमतस्यानुमानस्य निरसनम् । 10 नाऽसती । सहोत्पन्नयोरपि क्रमेण ग्रहणं दृष्टं गोविषाणयोः । अनुत्पन्नयोश्च गोत्वाऽस्तित्वयोः। तथा, पटग्रहणानन्तरं तन्तूनां ग्रहणं दृष्टम् । तथा, एकमेव ग्रहणं दृष्टम् , न च तयोर्भेदोऽस्ति, न च तयोर्हेतुफलभावः । यथा च भंदो नास्ति तथाप्रागेव प्रप- श्चितम् । एवं संवेदनमपि संवेद्यात् न भिद्यते सदाकारतया, 5 न च तयोः आकारान्तरमस्ति, एकं हि वस्तु । इतोऽपि हेतुफलयोर्विज्ञानं न वेदनम् , यथा उत्पन्नं विज्ञानं स्वसंवेदनं न भवति, विज्ञानाकारातिरिक्ताकारान्तरविरहात्। अथ क्रियातिरेकापायेऽपि स्वसंवेदनमपदिश्यते; अस्वसंवेदनं किं न व्यपदिश्यते, क्रियातिरेकामावस्याऽविशेषात् ? तथा, अर्थस्यापि न तवेदनम् । अथ कथं तत् अर्थस्य वेदनं न भवति ? कथ्यते-तत् सत्तामात्रेण अर्थस्य वेदनम् , तजन्यतया वा ? तद्यदि सत्तामात्रेण अर्थस्य वेदनम् । तदा विश्वस्य तद्भेदनं स्यात् नदेहाविशेषात् । अथ नजन्यतया तत्संवेदनमुद्गीयते; तदा नयनालोकेश्वरादेरपि तत् संवेदन-15 मापद्यते, नैर्जन्यमानत्वोपपत्तेः । न चार्थस्य व्यापार तिरे- कोऽस्ति, क्रियातिरेकस्यानधिगतः । व्यापारातिरेके हि नियत- फलोऽर्थः स्यात् । भवतु; न, अदृष्टत्वात् , एकं हि इदं फलं कारककदम्बसम्पाद्यम् । ननश्वार्थसंवंदनवत् तत्सर्वकारक- संवेदनवत्त्वप्रसङ्गः । अथ कारकान्तरस्य न तत् वेदनम् ; अर्थ-20 स्यापि न तत् वेदनम् । तदभावान हेतुफलभावावगमः । तद्- नवगतौ च न कार्य दृष्टा कारणं प्रत्येति । दृष्ट्वा कार्य दृष्टा किमयम् अनुमाता कारणं स्मरति, आहो प्रत्येति ? तद्यदि स्मरति; तन्नाननुभूतं स्मर्तुमीशः । अथ प्रत्येति; तत्रापि किम् उपचरितं प्रत्येति, आहो25 निरुपचरितम् ? तद्यदि उपचरितं प्रत्येति तयुक्तम् , तेन सह सम्बन्धानुपपत्तेः, अकारकत्वेन गमकत्वानुपपत्तिः । अपि च, ·तत्त्वोपप्लवसिंहे , किंच, अथ निरुपचरितं प्रत्येति । तत्रापि किम् - विद्यमानम् , अविवमानं वा ? तद्यदि विद्यमानम् ; तदयुक्तम्, जनकत्व- योगेन जनकमपदिश्यते, यथा दण्डयोगेन दण्डी, द्रव्यत्व- योगेन द्रव्यम् । न भवतां पक्षे जनकत्वयुक्तस्य अनेककाला- 5न्तरावस्थानमस्ति, कार्यानेकत्वप्रसङ्गात् । अथ जनकत्वे सत्यपि न जनयति; सर्वदैवाऽहेतुः स्यात् । अथ अविद्यमानं प्रत्येति; अविद्यमानम् , प्रत्येति च इति चित्रम् । कार्य दृष्वा कारणं प्रत्येति, आहो कारणपूर्वक- त्वम् , कारणपूर्वकं वा कार्यम् । तद्यदि कारणं प्रत्येति; तदा 10एतदापद्यते - अस्ति कारणं कार्यात्, यथा अस्ति आत्मा काकस्य कार्यात् । अथ तत्कारणपूर्वकत्वं कार्यस्थानुमीयते; तत्कारणपूर्व- कत्वम् - खकारणसतासम्बन्धः, सत्ता वा, धर्मान्तरं वा ? तद्यदि खकारणसतासम्बन्धोऽनुमीयते; तद्युक्तम्, तस्य 15प्रत्यक्षविषयत्वात् । न च प्रत्यक्षेण अवगम्यमाने अनुमान न्याय्यम्, हेतावप्यनुमानप्रसङ्गात् । तदुक्तम् – “ सामान्ये सिद्धसाध्यताम्(ता), सामान्यं समानता प्रत्यक्षानुमानविषय- त्वेन अर्थस्य ।" अथ सत्ताऽनुमीयते; साऽपि प्रत्यक्षेणावगम्यते अलमनु- 20मानेन। इहाप्येतद् द्रष्टव्यम् - 'सामान्ये सिद्धसाध्यता' । अथवा सिद्धस्य विद्यमानस्य साधनम् सिद्धसाधनम् । यथा चन तौ स्तः तथा प्रागेव प्रपश्चितम् । अथ कारणपूर्वकत्वं धर्मान्तरं तदनुमीयते; तदपि उप- लब्धिलक्षणप्राप्ताधिकरणस्थं प्रत्यक्षावसेयम्, न मानान्तरमा- 25काङ्क्षति । न च अनुपलब्धिकारणम् आवरणदूरादि किंचि. दस्ति।अनुपलब्धौ वा घटादावप्यनुपलम्भप्रसङ्गः । तदुक्तम् - .

·७. नैयायिकाभिमतस्यानुमानस्य निरसनम् । ७३ "विशेषेऽनुगमाभाव" । विशेषो हि अनुमानैकग्राहयोऽर्थः तेन सह सम्बन्धो नावगतः। तदनवगतौ न लिङ्गात् लिङ्गा- (लिङ्गि)गतिः । नच षट्पदार्थव्यतिरिक्तं धर्मान्तरमस्ति स्वय- मनभ्युपगमात्, अभ्युपगमे वा अभ्युपेतहानम् । यदि च कारणपूर्वकत्वं धर्मान्तरं तदनुमीयते लिङ्गात् । न तर्हि 5 कारणमवगतं दिगीश्वरादि । अथ कारणपूर्वकं कार्यमेव प्रतीयते; तदेतत् प्रज्ञामान्य- विचेष्टितम् । कथम् ? तत्वरूपस्य प्रत्यक्षावगाहितदेहस्य किमनु- मानेन ? अत्रापि तदेव उपनतम् – 'सामान्ये सिडसाधनम्' समानं प्रत्यक्षानुमानविषयत्वे सामान्यमित्यपदिश्यते, नस्मिन्10 सामान्ये साध्यमाने साधनवैफल्यमापद्यते । किंच, यद्यनु- मानादपि कार्य प्रत्येति; कारणं न केनाप्यवद्योतितं स्यात् । तदनवद्योतने कालादिव्यवहारविरहः स्यात् । तथा, कारणदर्शनेन कार्यानुमानमपि न संभवति । भव- तां पक्षे कारकाणां सामग्यं जनकम् । तचेन्न प्रत्यक्षं न च साध-15 नान्तरं विद्यते तत्स्वरूपावेदकम् । अपि च, लिङ्गग्रहणानन्तरं व्याप्तिस्मरणम् , तदनु परामर्शज्ञानम्, ततोऽनुमेयप्रतिपत्तिः । न च एतावन्तं कालं सामग्यवस्थानमस्ति । अथ कारकैकदेशग्रहणे सति कार्यमनुमिमीषे; तदयु- क्तम् , कारकैकदेशरूप(शस्या)जनकत्वात् । जनकत्वयोगे सति20 जनकम् इत्यपदिश्यते । नच जनकत्वयुक्तस्य अनुमेयप्रति- पत्तिकाले अवस्थानमस्ति । न चाकारकं काय गमयति अति- प्रसङ्गात्। [६४. कृतकत्वहेतुकस्यानित्यत्वानुमानस्याप्यघटमानवप्रदर्शनम् । ] तथा, कृतकत्वेन अनित्यत्वानुमानमपि नोपपद्यते, अनि-25 त्यत्वं हि स्वकारणसत्तासम्बन्धः, सत्ता वा, धर्मान्तरं वा, , १० त.

·तत्वोपप्लवसिंह , , 10 शब्दध्वंसो वा, शब्दस्वरूपं वेति । तत्र तावत् स्वकारणसत्ता- सम्बन्ध-सत्ता-धर्मान्तरस्वरूपपक्षे उक्तमेव दूषणम् । अथ ध्वंसोऽनुमीयते; तदयुक्तम्, तेन सह सम्बन्धानव- गतेः । न शब्दसत्ताकाले तद्ध्वंसोऽस्ति, तभावान सम्बन्धा- वगतिः, एकस्य सम्बन्धानुपपत्तेः । न चाभावस्य विषयभावो- ऽस्ति, भावे वा शब्दलिङ्गं न भवेत् । शब्दलिङ्गसद्भावे या विज्ञानस्य अभावो न विषयः, तदभावात् । एतेन तपनो- दयास्तमित्योर्गम्यगमकभावः पर्युदस्तो चेदितव्यः । [८. आत्मानुमानस्य निरासः।] [६१. नैयायिकादिसंमतस्यात्मानुमानस्य निरास:।] तथा, [आत्मा ]नुमान(नं) सुग्वद्वेषा(ष)ज्ञानादिना न संभवति, तेन सह सम्बन्धानवगमात् , तदनवगतौ च अनु- मानानर्थक्यम् । किं चात्र साध्यते ? किम् - ज्ञानसुखादीनाम् आश्रितत्वम् , आहोस्विद् आश्रयाश्रितं वा ज्ञानस्वरूपम् ? त- 15(अथाश्रितत्वं साध्यते; तदा आत्म(मा) नैवाऽवबोधितः, ततोऽन्यत्वाद् आश्रितत्वस्य । अथ आत्मा साध्यते; तदेवं भवति - अस्ति आत्मा विज्ञानात्, नच व्यधिकरणस्य गम- कर विद्यते । अथ आश्रितं ज्ञानस्वरूपं साध्यते; तच्च प्रत्य- क्षेणावगतम् । अन्योऽनुमानस्य विषयो वक्तव्यः । कथं ज्ञान- 20सुखादि आत्मसम्बन्धित्वेन व्यपदिश्यते - किं सत्तामात्रेण, आहो तजन्यतया, तजनकत्वेन वा, तत्समवायित्वेन वा, तस्वरूपतादात्म्यावा ? तद्यदि सत्तामात्रेण सुखं विज्ञानं वा आत्मनोऽपदिश्यते; तदा आत्मवत् सर्वे भावाश्चेतनाः स्युः विज्ञानसत्ताऽविशेषात् । तथा, सर्वे सुखिनो भवेयुः, आनन्द- 25सत्ताऽविशेषात् । अथ तजन्यतया विज्ञानमात्मनोऽपदिश्यते; तदा नयनालोकपटा: चेतनाः स्युः, तैर्जन्यमानत्वाऽविशेषात् । अथ तजनकत्वेन तस्य इति चेत् : तदयुक्तम् , न विज्ञानेन आत्मा उत्पाद्यते भवतां पक्षे, उत्पादने वा स्मरणानुपपत्तिः। , ·८. आत्मानुमानस्य निरासः । . , अथ आत्मसमवायित्वेन विज्ञानम् आत्मनोऽपदिश्यते; न , तदभावात् । भवतु वा, समवाये(यो) हि अखण्डितात्मा सर्वात्मवस्त्रादिसाधारणः । ततः सर्वे चेतनाः स्युः । अथ विज्ञा- नोपलक्षितस्य नान्यत्र संभवोऽस्ति; तदयुक्तम् , तद् उप- लक्षितस्य अन्यत्र संभवात्, तत्संभवश्च तस्य एकत्वात् । 5 असंभवे वा समवायानेकत्वप्रसङ्गः, असमवायित्वं वाऽन्ये- षाम् । तथा, विज्ञानसमवाय आत्मनः समवायः किम् - सत्ता. मात्रेण, आहोस्विद् आत्मजनकत्वेन , तजन्यत्वेन , तत्सम- वायित्वेन, आत्मस्वरूपतादात्म्यादा ? तद्यदि सत्तामात्रेण10 आत्मनः समवायोऽपदिश्यते; तदा ज्ञानसमवायसत्ताऽविशे- षात् सर्वेषां ज्ञानसमवायित्वप्रसङ्गः । अथ तजन्यत्वेन ; तद- युक्तम् , नहि आत्मना समवायोत्पादनं क्रियते नित्यत्वाभ्यु- पगमात् । अथ तजनकत्वेन आत्मनः ममवायः; तदनुपप- नम् , आत्मनो नित्यत्वात् । अथ आत्मनि ममवेतः तेन 15 आत्मसमवायोऽभिधीयते; तदयुक्तम् , समवायान्तरानभ्यु- पगमात् । अथ आत्मतादात्म्यंन वर्तत इति आत्मसमवायः उच्यते; तदा आत्मा विद्यते नान्यः समवायोऽस्ति तत्स्व- भावानुप्रवेशात् । एवं विज्ञानानन्दादीनां समवायसम्बन्धेन न नियतात्मव्यपदेश उपपद्यते । अथ आत्मतादात्म्येनोपजायमानं विज्ञानानन्दादिकम् आस्मनोऽपदिश्यते; तदा विकारी प्रायोति अनया भङ्ग्या आत्मा । ततश्च स्मरणानुमानप्रत्यभिज्ञानानुपपत्तिः । इतोपि आत्मा सुखादिकार्याधिकरणोऽवगन्तुं न पा- यते किं तेनात्मना अनुपजातातिशयेन तापादि कार्य क्रियते ,25 आहोस्विद् उपजातातिशयेनापि, किं व्यतिरिक्तोपजाताति- शयेन, अव्यतिरिक्तोपजातातिशयेन वा १ सयदि अमुफ 20 ·तत्त्वोपप्लवसिंह . 10 अथ जातातिशयेन उत्पाद्यते तापादि कार्यम् । तदा सर्वदा कु- र्यात्, अनुपजातवलस्य कार्यकारणाभ्युपगमात्, न तापादि विकलः स्यात्, समं सुखादि कार्य प्रसज्यते । अथ अव्यति- रिक्तोपजातातिशयेन उत्पाद्यते तापादि कार्य; तदा अव्यति- 5रिक्तोपजातातिशय इति किं भणितं भवति? आत्मा उपजायते । ततश्च स्मरणानुमानप्रत्यभिज्ञानानुपपत्तिः । अथ व्यतिरिक्तोपजातातिशयेन जन्यते तापादि कार्यम् ; स तेनात्मना सह सम्बडो वा, न वा ? यदि न सम्बद्धः; स तस्यातिशयः कथम् ? सम्बडः किम् - जनकत्वेन, अथ जन्यत्वेन, तत्समवायित्वेन वा ? तद्यदि जनकत्वेन सम्बद्धः; तदा आत्मा तेनातिशयेन उत्पद्यते इति स्मरणानुपपत्तिः। अथ जन्यत्वेन; सोऽपि तेन कथमुत्पाद्यते ? किम् - अनुपजाताति- शयेन, व्यतिरिक्तोपजातातिशयेन वा इति प्राप्ता प्रश्न- 15परम्परा । अथ तत्समवायित्वेन; न, तस्य सर्वसाधारण- स्वात्, तद्भावाच्च । अथ एककार्यजनकत्वेन सम्बद्धः; तदेवेदं चिन्तयितु- मारब्धम् - किमिदं जनकत्वं नामेति ? किंच, यदेव अनुपजाते- ऽतिशये आत्मनो रूपं तदेव जातेऽपि, तत् कथं कार्य कुर्यात् ? 20अथ पूर्वरूपस्यातादवस्थ्यम्: सुस्थितं नित्यत्वम् ! अथ ताद- वस्थ्यम्; तथापि न करोति कार्यम् । एवं नैयायिकादिमतेन आस्मन उपभोगस्मरणादिकं न जाघटीति । [६२. जैनमते उपभोगायनुपपत्तिप्रकटनेन आत्मानुमाननिराससूचना ।] यस्यापि देहपरिमाणमात्र आत्मा, तस्यापि सुखदुःखो- 25पभोगानुभवस्मरणानुपपत्तिः । कथम् ? उपपाद्यते - सुखादि- कार्यम् आत्मनो भिन्नम् , अभिन्नम्, भिन्नाभिन्नं वा ? तयदि , ·८. आत्मानुमानस्य निरासः । 5 , भिन्नम् : तत्किम् - सत्तामात्रेण, तजन्यत्वेन , तज्जनकत्वन, तत्समवायित्वेन वा - इति पूर्वोक्तं दूषणमनुसृत्य वक्तव्यम् । अथ अभिन्नं सुखदुःखोपभोगस्मरणादिकार्यमुत्पद्यते; एवं तर्हि आत्मा उत्पद्यते । तदुत्पत्तौ स्मरणानुमानानुपपत्तिः, सुखादिवद् आत्मनो नानात्वोपपत्तेः । अथ एक एव आत्मा; सुखादेरप्येकता प्राप्ता । ततश्च एकत्वे अनुभवस्यैवावस्थानाद् अनुमानस्मरणानुपपत्तिः । अथ नानात्वं सुग्वादीनाम् ; आत्म- नोऽपि तदेवापद्यते, तदव्यतिरेकात्। अथ सुवादिभेदेऽपि आत्मा नैव भिद्यते; तदा सुवादितादात्म्यं न लभ्यते । अथ मुखादितादात्म्यम्; तदा एकता नोपपद्यते, सुखादिवत्10 नानात्मोपपत्तेः। अथ भिन्नाभिन्नं सुग्वादि कार्य सेन नोदितं दृषणमिति चेत् : कथम् ? किम् आकारान्यत्वेन , आहोस्वित् कार्यान्य- त्वेन, कारणान्यत्वेन वा ? तद्यदि आकारान्यत्वेन आत्मनो भिद्यते सुखादिकार्यम् ; तदयुक्तम् , आकारान्यत्वं हि अन्यो-15 न्याकारपरिहारेण खात्मना व्यवस्थितम्, अभेदपर्युदासेन भिन्नबुद्धिविषयत्वेनावस्थितेरेकत्वानुपपत्तिः। एकत्वं हि एक- खभावता, एकखाभाव्ये हि नानाखभावता नोपपद्यते, नाना- स्वाभाव्ये हि एकस्वभावतो(ता) नोपपद्यते - अन्योन्याकार- परिहारेण एतावाकारी व्यवस्थितौ । अथ कारणान्यत्वेन भेदपरिकल्पना; तयुक्तम् , भिन्ना- दपि कारणादभिन्न कार्य दृष्टम् । मृत्पिण्डदण्डाद्यनेकं कारणम् अखण्डितं कार्य जनयति। तथा एकेनापि कारणेन अनेक कार्य जन्यमानं दृष्टं घटादि । तेन न कारणभेदेन वस्तूनां भेदः, नापि कार्यभेदेन, अपि तु आकारभेदेनैव भेदः । स च आकारभेद:25 अस्ति सुखात्मनोः, कथमभेदः ? , , 20 , ·तत्त्वोपप्लयसिंह किंच, येनैव आकारेण सुखम् आत्मनो भिद्यते तेनैव आकारेण अभिन्नम्, आहोस्विद् आकारान्तरेण ? तद्यदि तेनैवाकारेण अभिन्नम्। तस्य तावदेकान्ताऽभेदः प्रतिपन्नो भवति भवता । अथ आकारान्तरेण अभिन्नम् ; आकारान्तरं 5सुग्वं न भवति, तदभेदेऽपि सुखस्य भेदात् । [5 ३. प्रसङ्गात् जैनाभिमतस्यानेकान्तवादस्य निरसनम् । ] एवं च स्थिते - “ तदेव नित्यं तदेव चानित्यम् ” इत्ये- तन्नोपपद्यते, सुखात्मनोर्मेदात् । अनाद्यन्ता सत्ता नित्या, आद्यन्तवती चाऽनित्या। 10 . तथा-"पररूपतयाऽसत्त्वं स्वरूपेण सत्वम्" इत्येतदपि न संभवति । पररूपेण न भावः नाप्यभावः, अपि तु स्वेन रूपेण भाव एकात्मक:-एकं हीदं वस्तूपलभ्यते, तश्चेदभावः किमि- दानी भावो भविष्यति ? तद्यदि पररूपतयाऽभावः; तदा घटस्य घ(पोटरूपता प्राप्नोति, यथा पररूपतया भावत्वेऽङ्गी. 15क्रियमाणे पररूपानुप्रवेशः, मथा अभावत्वेप्यङ्गीक्रियमाणे पर- रूपानुप्रवेश एव । ततश्च सर्व सर्वात्मकं स्यात् । अथ पररूपस्याभावः; तदविरोधि त्वैकत्वं तस्याऽभावः । नहि तस्मिन् सति भवान् तस्यानुपलब्धेष्टा, अन्यथा हि आत्मनोप्यभावो भवेत् । अथ आत्मसत्ताऽविरोधित्वेन 20स्वात्मनोऽभावो न भवत्येव; परसत्ताविरोधित्वात् परस्याप्य- भावो न भवति । अथापराकारतया नोपलभ्यते तेन परस्य भावो न भवति; अभावाकारतया च अनुपलब्धेः परस्या- भावोऽपि न भवेत् । 1. तत्या-भावः इत्यनयामध्ये लप्लो नकारो रक्यते । अत्र कदाचित् ग्रन्थकारण पूर्व — तस्य न भावः' इति लिखितं स्यात् । अय च पश्चात् तं नकारं लुपवा केनचित् 'तस्याऽभाव ' इति कृतं स्यात।

·८. आत्मानुमानस्य निरासः ।
,
अथ अभावाकारतया उपलभ्यते; तदा भावोन्यो नास्ति,
अभावाकारान्तरितत्वात् - अभावखभावावगाहिनाऽवबोधेन
अभाव एव द्योतितो न भावः । यथा सुखावगाहकेन विज्ञानेन
सुखमेवाऽवद्योतितं न दुःखम् । अथ सुखज्ञानेन दुःवमपि
गृहयते; तदिदानी सुखदुःखयोरेकता प्राप्नोति। ततश्च पर्याय-5
रूपतया भेदाभ्युपगमो हीयते - अभिन्नात्मकं जगत स्यात् ।
एवं च स्थिते यदुक्तम्-
" भागे सिंहो नरो भागे योऽर्थो भागव्यात्मकः ।
तमभागं विभागेन नरसिंहं प्रचक्षते ॥"
इति, तन्न प्राप्नोति विश्वस्याऽग्वण्रूपत्वात्। एतदपि न10
वक्तव्यम्-
"एको भावः सर्वभावस्वभावः, सर्वे भावा एकभावस्वभावाः।
एको भावस्तत्वतो येन दृष्टः सर्वेभावास्तत्त्वतस्तेन दृष्टाः॥"
अथ पर्याया इतरेतरात्मना भिद्यन्ते सर्वभावानाम् ; एवं
तर्हि भावाऽभावपर्याययोरपि भेदोऽस्तु । इमामेव भूतां15
दिगम्बराणामङ्गीकृत्य उक्तं सूत्रकारेण-यथा-
" नन ! श्रव(म)णक ! दुर्बुद्ध ! कायक्वेशपरायण ! ।
जीविकार्थेऽपि चारम्मे केन त्वमसि शिक्षितः॥"॥ छ ।
[$ ४. सांख्यमतेऽपि भोगानुपपत्तिप्रदर्शनेनामानुमाननिरास: । ]
तथा सांख्यमतेनापि आत्मनो भोगो नैव सम्पद्यते20
भोगस्य आत्मनि अवृत्तेः। भोगशब्देन सुग्वमभिधीयते, तत्सं-
वेदनं का? तदुभ बुडौ वर्सले नास्मनि, एवं च व्यवस्थिते
बुद्धोत्तृत्वं नात्मनः।
अथ बुद्धिमतेनापि भोगेनैव आत्मनो भोक्तृत्वमभिधीयते;
तदा बुद्धिगतेन कर्तृत्वेन आत्मनः कर्तृत्वं प्रसज्यते । ततब25
!

·तत्त्वोपप्लवसिंहे "कर्ता न भवति" इत्येतन वक्तव्यम् । अथ आत्मनि कर्तृत्व- स्याऽवृत्तेः अकर्ता इत्यपदिश्यते; भोगस्याप्यतद्वृत्तेः संभुग न भवत्यात्मा। अथ अस्ति कर्तृत्वं यदि नाम औपचारिकम् , यथा भृत्ये 5जयपराजयौ वर्तमानौ खामिनि उपचर्येते तथा बुद्धौ वर्तमान कर्तृत्वं पुंसि उपचर्यते; यद्येवम् भोगोऽपि बुद्धी वर्तमानः पुरुषस्यौपचारिकः प्राप्तः। औपचारिकोपि आत्मनि न संभवति; अन्यत्र मुख्यतयाऽनभ्युपगमात् । भोगाऽभावे च आत्मनो मोक्षचिन्ता न कर्त्तव्या। बन्धनवान् मुच्यते । न चात्मनि 10बन्धनमस्ति । भोगो हि बन्धनम् । स चात्मनि नैव विद्यते, सद्भावात् मोक्षोऽपि निरुपपत्तिकः । तथा, आत्मनोऽस्तित्वं न सिद्ध्यति भोक्तृत्वस्याभावे । भोग्येन भोक्तुरनुमानम् । यथा सूपादिमात्रं भोकविनाभूतं दृष्टम् , तथा प्रधानं सविकारं भोग्यं तेन भोक्ताऽनुमीयते; 15एतचायुक्तम् ; आत्मनो भोक्तृत्वाभावे कथं भोग्येन आत्माऽनु- मीयते, आत्मना सह भोग्यस्य सम्बन्धानवगतेः? तदनवगतिश्च आत्मनः प्रत्यक्षाविषयत्वात् । तदविषयत्वं च 'विशेषेऽनुगमा- भावः' इत्युक्तम् । अथ प्रत्यक्षेण आत्मा अवधार्यते; तदा प्रत्यक्षविषयत्वेन आत्मनः समानता प्रत्यक्षानुमानविषयत्वेन, 20ततश्च सिडसाध्यता। सूपादि भोकविनाभूतं दृष्टम्; तत्किम् – देहादिव्यति- रिक्तभोकविनाभूतं दृष्टम् , आहोस्विद् देहमात्रभोकविनाभूतं दृष्टम् ? तयदि देहादिव्यतिरिक्तभोकृविनाभूतं दृष्टम् ; तदा दृष्टान्तोऽपि दार्शन्तिकप्रतितुल्यः, आत्मनोऽतीन्द्रियत्वेन । 25अथ प्रत्यक्षेणावधारित आत्मा; तदा सिद्ध आत्मा, किमनु- मानेन ? , ·८. आत्मानुमानस्य निरासः । ८१ अथ देहमात्र भोकविनाभूतं दृष्टम् । तदा देहविकाराणां भोगयोगेन नात्मनः सिद्धिः । भवतु वा आत्मनो भोगः, तथापि अकृत-कृताभ्यागमनाशदोषासङ्गः - अकृतस्य कर्मणः फल- मभ्येति आत्मनः , कुलस्य च कर्मणः फलं न सम्पद्यते बुद्धिः । यदि च अकृतस्य कर्मणः फलसभ्यति; तदा मुक्तात्मनामपि 5 तत्फलं स्यात्, आत्मत्तिनियमहेनोरभावात् । ततश्चाऽकैवल्य. प्रसङ्गः। [.. सांख्यसंमतस्य केवल्यस्यानुफ्पत्तिकत्वोपपादनम् । ] इतश्च कैवल्यं भोपपधने, भोग्यभोजकयोरवस्थानात् । नहि भवनां पक्ष सदाना परित्यजति भोग्यम् । येनाकारेण10 आत्मनो भोयत्नावस्थित, नदि तदाकारमतिवर्तते, आ- स्मनो भो कृत्वाकारस्य अनावृतेः । अतिवृत्तौ च आत्मो- च्छेदप्रसङ्गः ॥ छ । [$ ६. वेदान्तसंमतस्यानन्दरूपकैवल्यस्यायुक्तिकताप्रदर्शनम् । ] येपि आनन्दरूपमात्मनः कैवल्यमभिद्धति तेऽपि युक्ति-15 वादिनो न भवन्ति । कथम् ? आयात्मनः आनन्दरूपं स्वसंवेद्यं च; तदा संसारावस्थायामपि तत् वयं प्रसक्तम् । ततश्च मोक्षार्थ- प्रयासों निष्फलः। अथ संसारावस्थामां भवेधते अनादिमलावगुण्ठिसमात्मनः स्वरूपम् , यथा पटानारिने घटे घटवुद्धिर्न भवति, एवं मललिप्ते20 आत्मनि आत्मधुद्धिर्न भवनि नदेनदयुतम् , दृष्टान्तदाान्ति- कयोः वैषम्यात्-पटान्तहिते घटे घटवुद्धिन भवति पटान्तर्धाने सति इन्द्रियेण सार्क सम्बन्धो नास्ति तद्भावाद् घटे नेन्द्रिय विज्ञानं सम्पद्यते । इह तु पुनः मलावगुण्ठनेन कस्य व्यवधानं क्रियते ? न वेद्यवेदकयोर्व्यवधानं क्रियते । वेद्यं वेदकं च आत्म-25 खरूपमेव-यथा बौद्धानां स्वसंवेद्यं विज्ञानम् , तच विषयसदा- , ११त.

·८२ तत्वोपप्लवसिंह . , वेऽपि वेद्यते तदभावेऽपि वेद्यते, य(त)थात्मनः खसंवेद्यं स्वरूपं मलसद्भावेऽपि वैद्यते तदसद्भावेऽपि वेद्यते, मलस्याऽकिंचित्कर- त्वाद् आत्मनोऽर्थान्तरत्वेनाऽवस्थानात् । अथ तादात्म्येन स्थितानि मलानि; तदा 'मलानि अपनीयन्ते' किमुक्तं 5भवति ? आत्माऽपनीयते । ततश्च मोक्षाभावप्रसङ्गः ॥ छ । [$ ७. मीमांसकमतेनापि आत्मानुमानस्यासंभवित्वप्रकटनम् । ] तथा मीमांसकमतेनापि आत्मानुमानं न प्रवर्त्तते , प्रमा- णान्तरानवधारितार्थविषयत्वाभ्युपगमात् प्रमाणानाम् । निय- तविषयाणि हि प्रमाणानि प्रतिपद्यन्ते - प्रत्यक्षावसेये नानु- 10मानं प्रवर्त्तते, अनुमानावसेये च प्रत्यक्षं न प्रवर्तते । ततश्च इतरेतरव्यावृत्तिविशेषविषयाणि । तयु(तदुक्तम् - " विशेषेऽनुगमाभावः” विशेषो नियतप्रमाणग्राहयोऽर्थः, तथाभूतेऽर्थेऽङ्गीक्रियमाणे अनुमानस्याऽनुगमाभावः। अनु- गमः सम्बन्धः, तहणानुपपत्तिः । अर्थ(थ) प्रत्यक्षाद्यवधारितेप्यर्थे अनुमान प्रवर्तते ; नन्वेवं प्रत्यक्षानुमानसाधारणोऽर्थः प्रसक्तः । साधारणता समानता । "सामान्ये सिद्धसाध्यता" प्रत्यक्षावगतत्वात् । अनधिगतार्थ- गन्तृविशेषणं च अपार्थकम् । अथवा, सामान्य सिद्धे साधनम् इत्यन्योऽर्थः । सामा- 20न्ययोः गम्यगमकभावोऽभ्युपगम्यते मीमांसकेन । नच तत् सामान्यं विद्यते, यथा च न विद्यते तथा प्रागेवोदितम् । ततच सिद्धस्य साधनम् - विद्यमानस्य साधनम् । नच अनित्वमस्ति । तदभावे कस्येदं ज्ञापकम् ? अथवा, सिद्धं साधनं सिद्धसाधनम् इत्यन्योऽर्थः । विद्य- 25मानं साधनम् । नच धूमत्वसामान्यमस्ति । तच्च(त्त्व)विद्यमानं सामान्यम् । कथं सामान्यं साधनं भवितुमर्हति ? 15 , , ·९. ताथागतसंमतस्यानुमानस्य निरासः । , , अथवा, सिद्धसाधनम् - ज्ञातमनुमानं साधनं भवति, न च धूमत्वं ज्ञातं खयमसत्त्वात् , अथवा ग्रहणोपायाभावात् तस्य अनुस्यूतं रूपम् । नच तत् आत्मन्यनुस्यूतम् । नापि एकस्यां व्यक्तौ अपि तु बड्वीषु व्यक्तिषु । नच बड्यो व्यक्तय उपलभ्यन्ते, अपि तु एकैव धूमव्यक्तिरुपलभ्यते । नच ए- 5 कस्यां व्यक्ती अनुगतात्मतया सामान्यसंवित्तिरस्ति । नचा- कारान्तरसामान्यम् ॥ छ । [९. ताथागतसंमतस्यानुमानस्य निगस:] तथा, ताथागतानामपि अनुमानं न प्रवर्तते सम्बन्धानव- गतेः। तदनवगतिश्च - किं सामान्ययोः सम्बन्धावधारणम् ,10 आहोस्वित् सामान्यस्खलक्षणयोः, खलक्षणयोर्वा ? तद्यदि सामान्ययोः सम्बन्धावधारणं क्रियते; तयुक्तम्, सामान्य- स्याऽसंभवान्न तयोः सम्बन्धः। नापि सामान्यखलक्षणयोः सम्बन्धावधारणं क्रियते, सामान्यस्याऽसत्त्वात् । अथ स्खलक्षणयोः सम्बन्धावधारणम् ; तत्रापि किम् अ-15 र्थयोः, ज्ञानयोः, ज्ञानार्थयोर्वा ? तद्यदि अर्थयोः सम्बन्धाव- धारणम् । तद्दहनधूमयोर्हेतुफलभावज्ञानं किं मत्तामात्रेण, आहोस्वित् तदाकारयोगित्वेन, तजन्यत्वेन वा, सामस्त्येन वा ? तद्यदि सत्तामात्रेण दहनधूमसंवेदनमपदिश्यते ; न केवलं तहहनस्य तत् संवेदनम्, त्रैलोक्यस्य तत्संवेदनं प्रसक्तम्, उप-20 कारविनिर्मुक्तस्य सत्ताऽविशेषात् । [६१. प्रसङ्गात् ज्ञानस्य विषयाकारत्वं विचार्य तत्खण्डनम् । ] अथ तहहनाकारयोगित्वेन तस्य संवेदनमभिधीयते ; यथा दहनेन खनिर्भासमुत्पादितं तथा गन्धाकारोपरक्तगन्धादि- ज्ञानेनापि खनिर्भासमुत्पादितम् । ततश्च ज्ञानाकारं तदुत्पद्यते25 इति युक्तं भवति गन्धाद्याकारम् , ततश्च अनेकाकारयोगित्वे सति प्रतिकर्मव्यवस्था न लभ्यते । अथ गन्धादिज्ञानं न गन्धा- ·तत्त्वोपप्लवसिंहे , द्याकारमर्पयति दहनज्ञाने; तदानीं ज्ञानाकारापकत्वमपि न लभ्यते, ज्ञानतादात्म्यव्यवस्थितोऽसौ गन्धाकारः तदनर्पकत्वे ज्ञानाकारोऽपि नार्पितः स्यात् । ततश्च दहनविज्ञानम् अविज्ञा- नम् । निरवयवं च गन्धादिज्ञानम् , नैकदेशेन आकारार्पकत्वम् । 5अथ निराकारं गन्धादिज्ञानम् ; प्रतिकर्मव्यवस्था तर्हि न ल- भ्यते, तस्य दहनज्ञानस्यापि निराकारताऽस्तु । किंच, दहनाकारयोगित्वेन यदि दहनसंवेदनम् ; तदा पूर्वविज्ञानाकारयोगित्वेन पूर्वविज्ञानस्यापि तवेदनं प्रासम्, सदाकारयोगित्वात् तदुत्पाद्यत्वाच । अथ तथा(दा)कारयो- 10गित्वे तदुत्पाद्यत्वे च तस्य तदनं न भवति; विषयस्यापि तर्हि तछेदनं किम् , इह दयस्य विसंवादात् ? अथ तद्विज्ञानं विदितम् इति कृत्वा न वेद्यते ज्ञानान्तरण; एवं विषयस्यापि तछेदनं न प्राप्नोति पुरुपान्मरावधार्यभाणस्य । अपि च, यदि दहनाकारयांगित्वेन दहनस्य तवेदनम्: 15वस्तुत्वाकारयोगित्वेन नयनादपि तत्संवेदन प्रसक्तम् । अथ नयनादेरसाधारणाकारार्पकत्वं न विद्यते; तेन तेषां नत्संवेदनं न भवति, नीलस्य स्वभवनदेशकालखभावानर्पकत्वात् स्वका- रणकलापोत्पाद्यस्वभावानर्पकत्वाच । तदर्पकत्वे च नीलाकार- योगिता स्यात् तत्कारणजन्यत्वं च । एककालीनत्वे एकका- 20रणजन्यत्वे च हेतुफलभावानुपपत्तिः सहोत्पन्नयोगोंविषाण- योरिव । अथ असाधारणाकारतथा नोपजायते अपि तु नील- मात्र प्रतिच्छायतयैव उपजायते; यधेवं नयनादिस्खलक्षणा- कारतया उपजायमानं नयनादेः तदहणं भवेत् । अपि च, दहनाकारता दहनविज्ञानात् किं भिन्ना, अभिन्ना 25वा ? यदि भिन्ना ; सा किं तात्त्विकी , आहोस्विदतात्त्विकी ? तयदि तात्त्विकी; तगतिः कथम् ? न खसंवेद्यत्वेन नापि ·९. ताथागतसंमतम्यानुमानस्य निरासः । ८५ जनकत्वा-ऽऽकारार्पकत्वेन । खसंवेद्या न भवनि विज्ञानकार्य- (काय)व्यतिरेकात् । नापि जनकत्वाऽऽकारापैकत्वेन गृह्यते । अर्थो हि आकारमर्पयति नविषयाकारता । तदाकारार्पकत्वे वा प्राप्ता आकारपरम्परा । अथ अतात्त्विकी विषयाकारता; सा अतात्त्विकत्वेन असंविदिनदेहा कथं प्रतिकर्मनियामिका 5 भवति? अथ अव्यतिरिक्ता; सा किं तात्त्विकी, आहोस्विद् अतात्त्विकी ? यदि तात्त्विकी : सा किं जडात्मिका, आहो- स्वित् चित्स्वभावा ? तद्यदि जहात्मिका: सदा सानाऽव्यति- रेकित्वं न संभवति चिदचिदोरेकत्वायोगादन्योन्यपरिहार-10 स्थितिधर्मत्वेन । अथ चिदात्मिका; नदा परिभाषामात्रं भिद्यते - ज्ञानं विषयाकार इनि। अथ अनात्त्विकी ; तदा ज्ञानस्याप्यतात्त्विकत्वम् । न च ज्ञानव्यतिरिक्ता विषयाकारता नास्ति, अपि तु ज्ञानम्वरूपमेव विषयाकारना कमदिव्यने । तच नयनालोकसाधारण उत्पावत्वेन ममं मवेदन प्रसक्तं15 सर्वकारकाणाम् । [६२. दृष्टान्तीभूतस्यादर्शस्य मुखरूपलाल्वीकारार्थस्य विकाय निग्मनम् । ] यदप्युक्तं केनापि आदर्शमण्डलं मुग्वरूपतां स्वी- करोति न च आदर्शाएनां परित्यजति नधा ज्ञानमपि विषय- रूपतां स्वीकुर्वन्न विज्ञानापनां त्यजति" नदप्ययुक्तम् ,20 आदर्शमण्डलस्य मुग्वरुपतास्वीकरणाओं वक्तव्यः - किं मुग्न- तादात्म्यम् , आहोस्विद् अविरलदेशोत्पादः ? नद्यदि तादा- त्म्यम् : कथं न आदर्शरूपतां जहाति ? एकं हि इदं वस्तु - तत्ता- दात्म्ये मुग्वम् आदर्शो वा। अथ अविरलदेशोल्पादो मुग्नस्य स्वीकरणम् : तदानीम् आकारस्यापि स्वीकरणम् अविरलदेशो-25 १. काया - इत्येवं परिमार्जितम् ।

·तत्वोपप्लमसिंहे 10 स्पाद एव प्राप्तः, ततश्च नाकारेण प्रतिकर्मव्यवस्था क्रियते । अनवगतरूपेणैव च स्थितेः। दहनज्ञानं यदि साकारं तथापि दहनग्रहणं न भवति। इतोऽपि दहनग्रहणं न भवति । किं तद् अवगतम् , अन- 5वगतम्, तत्किं ज्ञानान्तरवेद्यम्, खसंविदितं वा ? यदि ज्ञानान्तरवेद्यम् ; तद्युक्तम् , न ज्ञानं ज्ञानान्तरवेद्यं भवत्पक्षे । अथ वसंवेद्यम्; तदयुक्तम् , विषयदृष्टान्तबलेन निराकृतं नैयायिकैः। अथ अनवगतम्, न तर्हि तद् दहनस्य ग्रहणम् । " अप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थदृष्टिः प्रसिद्धयति" इति न्यायात् । अपि च यत् तत् दहनग्रहणम् - तत्र किमवभाति - किम् अर्थः, ज्ञानम् , उभयं वा ? यदि अर्थः प्रतिभाति । तद- युक्तम् , असंविदितायां संवित्तौ तत्संवित्ययोगात् । अथ ज्ञानम् : [न] तर्हि दहनधूमयोः सम्बन्धोऽवगतः तत्संवित्ति- पूर्वकत्वात् सम्बन्धबुद्धेः । अथ उभयं प्रतिभाति; तद्युक्तम् , 15एकोपलम्भस्या(स्य) द्वितीयाकारपरिहारस्थितिधर्मत्वात् । न च दहनज्ञाने ज्ञानार्थाकारौ प्रतीयेते अपि तु दहनस्यैव प्रति- भासनात्। अथ दहनोत्पाद्यत्वेन तत् दहनस्य संवेदनम् ; कथं तत् दहनेनोत्पाद्यते ? किम् अतजननस्वभावेन , 20वेन वा? यदि अतजननस्वभावेन; अतजननस्वभावः कथ- मसौ तज्जनयेत् ? अथ तजननस्वभावः; न तर्हि दहनाद् धूमस्योत्पत्तिः, दहनस्य दहनज्ञानोत्पादकस्वाभाव्येन धूमोत्पादकत्वायोगात् । अथ तेनैव स्वभावेन धूममुत्पादयति ; प्राप्ता विज्ञानस्यापि 25घूमरूपता, धूमस्य वा विज्ञानरूपता, अभिन्नास्मोत्पाद्यते, भेदकं च न बीजमस्ति । तज्जननस्वभा- , ·९. ताथागतसंमतस्यानुमानस्य निरासः । ८७ अथ स्वभावान्तरेण जनयति: [न] एकस्य स्वभावव्याभा- वात् - स्वभावद्रये च एकतानुपपन्ना । ततश्च दहनेन धूमोत्पा- दनं क्रियते न तदा स्वज्ञानमुत्पादयति । ज्ञानं विना केन हेतुफलावधारणं क्रियते? अथ दहनो दहनज्ञानमुत्पादयति; न तर्हि दहनस्य धूमोत्पादकत्वम् , तदभावान् न बाह्यार्थयो- 5 हेतुफलभावावधारणं दहनादिज्ञानेन शक्यते कर्तुम् । [६३. कार्यानुमाननिरासाय दहनधूमयोर्हेतुफलभावानुपपत्तेपुनरूपक्रमः । ] इतोऽपि दहनधूमयोः हेतुफलभावानुपपत्तिः । यथा अवि- चलितदहनस्वरूपस्य पूर्वापरानेककार्याविर्भावकत्वं न प्रति- पद्यते भवद्भिः तथा अनायत्तविकारस्य युगपदुत्पन्नानेककार्या-10 विर्भावकत्वमपि न प्रत्येतव्यम् । अथ अभ्युपगम्यते युगपद- नेककार्योत्पादकत्वं युगपदनेककार्योत्पादनशक्तियुक्तस्योत्पत्तेः; यद्येवम् क्रमभाव्यनेककार्याविर्भावकत्वस्योत्पत्तेः अयुग- पदेकं कार्य विद्ध्यात्। विधात्येव इति चेत् । इदमापे- क्षिकत्वं यत् क्रमभाव्यनेककार्यजनकात्मकं स्वरूपम् । एत-15 दभ्युपगमे अभ्युपेतहानमापद्यते। अथ अविचलितरूपेण पूर्वापरकार्य न जन्यते; तदा युगपदपि न कुर्यात् अनायत्त- विकारः । ततश्च न दहनाद् धूमस्योत्पत्तिः । अथ एकमेव तेन ज्वलनेन जन्यते; किं नदेकम् - विज्ञा- नम्, धूमो वा ? तद्यदि विज्ञानमेव जन्यते; न तर्हि धूमं20 दृष्ट्वा अग्नि(निः) प्रतीय[तेऽ]तव्यापारलब्धजन्मवत्त्वात्। अथ धूम एव उत्पाद्यते; तदा तद्विज्ञानं विना केन हेतुफलभावोऽ- वगम्यते ? इतोऽपि दहनस्य धूमाविर्भावकत्वं न जायटीति - किं निमित्तभूतेन धूमोत्पादनं क्रियते, किं वा 'उपादानभूतेन 225 तद्यदि निमित्तभूतेनोत्पाद्यते; तदा धूमरूपता न प्रामोति उपा- दानं विना।

·तस्वोपप्लवसिंहे अथ उपादानभूतेनोत्पादनं क्रियते; ननु असमानजा- तीयं . कथमुपादानकारणं भवेत् ? अभ्युपगमे वा देहेन्द्रिय- संघातादेव गर्भादौ विज्ञान भविष्यति अलं परलोकविज्ञान- कल्पनया। 5 10 15 अथ समानजातीयेन विज्ञानेन विना न विज्ञानस्य उद्गतिः इति चेत् ; एवं तर्हि धूमस्थापि असमानजातीयात् दहनात् कथमुत्पत्ति ? अथ रूपरूपतया वः समानजातीयत्वम् ; एवं देहादेरपि समानजातीयत्वं खलक्षणरूपतया । इदमेव चेतसि समारोप्य उक्तम्- " शरीरादेव इति बृहस्पतिः "। अथ ज्ञानरूपतया न समानजातीयत्वं देहस्य; दहन- स्यापि धूमरूपतयाऽसमानजातीयत्वम् । नियतकारणजन्या- कारतया नियतदेशकालखमावतया च सर्व भावाः अन्योन्य- व्यावृत्ततनवः । न च तेषाम् अन्योन्याकारानुगमोऽस्ति, नाप्येकजात्यनुगमः । तदुक्तम्- “सर्वे भावाः स्वभावेन स्वस्वभावव्यवस्थितः । स्वभावपरभावाभ्यां यस्माद् व्यावृत्तिभागिनः॥" ततश्न भिन्नजातीयात् सर्व जायमानं दृष्टम्, न समान- जातीयाद्भवत् किंचिद् दृष्टपूर्वम् । एवं च भिन्नजातीयं देहा- दिकं गर्भादौ विज्ञानमुत्पादयिष्यति । ततश्च न परलोकः 20प्रसिद्ध्यति । अथ समानजातीयं विज्ञानं विना विज्ञानं नोत्पद्यते ; तदा न कस्यचिनुत्पत्तिः स्यात्, समानजातीयकारणासंभवात् । ततश्च कार्वानुमान हीयते । इतोऽपि दहनधूमयोः हेतुफलभावावधारणं कर्तुं नैव श- 25क्यते - किन् एकेन ज्ञानेन दहनधूमयोहे तुफलभावावधारणं क्रियते, आहोस्वित् प्रतिनियतेन ज्ञानेन ? तद्यदि एकं ज्ञानम् ·९. ताथागतसंमतस्यानुमानस्य निरासः । " उभयावगाहकं गीयते; तदा ज्ञानस्य अक्षणिकत्वमापद्यते धमहेतोर्वा । अथ प्रतिनियतेन ज्ञानेन पूर्वापरावधारणं क्रियते; तद्- युक्तम् , धूमावगाहकेन विज्ञानेन तत्सत्तामात्रं प्रद्योत्यते। तत्व- रूपमात्रपर्यवसायिना तत्स्वरूपास्तित्वं विधीयते तदुक्तम्- 5 "सामान्य सिद्धसाध्यता । सामान्ये धूमास्तित्वमात्रे धूम- ज्ञानस्य प्रामाण्यमस्ति । "विशेषेऽनुगमाभावः”। विशेषे भेदे दहनेन सह पूर्वा- परविकल्पो(ल्पे) अनुगमाभावः व्यापाराभावः । न शक्नोति धूमज्ञानमवगन्तुम् – 'किमेतद् धृमस्वरूपं दहनात् पूर्व सह10 पश्चाद्वा जातम् ? ' धूमज्ञानस्य दहनात्मा पिशाचतुल्यतया व्यवस्थितः - यथा धृमज्ञानं पिशाचादिस्वरूपं न विषययति तेन सह पूर्वापरसहभावं न शक्नोति स्थापयितुं धृमस्य; दहनस्यापि धूमज्ञानेन स्वरूपं नावसितम् , तेन सह पूर्वापर- सहभावेन धूमज्ञानं धूमस्वरूपं नावगन्तुं शक्नोति । अथ यद्यपि धूमज्ञानं दहनस्य स्वरूपं न विषययति तथापि स्वज्ञानेन दहनस्वरूपं विषयीक्रियते, पिशाचादेस्तु स्वरूपं न केनाप्यवसितम्, तेन सह पूर्वापरभावो नावगम्यते धूमस्य; तदेतदयुक्तम्, दहनज्ञानेनापि दहनास्तित्वमात्रमवसितम्, न तु धूमेन सह पूर्वापरसहविकल्पः । मती सत्ता दहनज्ञानेन20 प्रद्योत्यते । सा तु धूमात् किम् - पूर्व सह पश्चाता चिरोत्पन्ना प्रत्ययोत्पन्ना अनुत्पन्ना वा? नायं दहनज्ञानव्यापारस्य विषयः अपि तु तत्सत्तामात्रप्रतिबद्धं तदस्तित्वं विद्धाति । पिशा- चोऽपि स्वज्ञानेनावगतः । कथं ? ज्ञायते, सोऽपि स्वज्ञानावगा- हितदेहोऽस्तु - यदि नाम तेन सह धूमज्ञानं पूर्वापरसहभावं25 न शक्रोति प्रकाशयितुं धूमस्य । , 15 १२ त.

·९० तत्त्वोपप्लवसिंहे , , इतोऽपि दहनधूमयोहे तुफलभावावधारणं न शक्यते कर्तुम् । धूमज्ञानसत्ताकाले धूमसत्ता न विद्यते ज्वलनज्ञान- सत्ताकाले ज्वलनसत्ता न विद्यते । न(ना)विद्यमानस्या(स्य) ग्रहणं नाम , अन्यथाग्राहि(थाऽग्राहय)केशोण्डुकस्यापि ग्रहणं 5स्यात् । अथ केशोण्डुकस्य सर्वदा सत्ता न विद्यते - न ज्ञानकाले नापि पूर्वम् , दहनादेस्तु पूर्व सत्ता विद्यते । यदि नाम 'ज्ञान- काले नास्ति पूर्व तु विद्यते' इति ; सुव्याहृतमेतत् ! गृहीति- काले नास्ति गृहीतेस्तु पूर्वमस्ति , गृहीतिमन्तरेण सुस्थितानि 10वस्तृनि ! अथ ज्ञानजनकत्वेन पूर्व विद्यते; तज्जनकत्वं केनाऽव- गम्यते, विज्ञानस्य खतनुद्योतकत्वेन पर्यवसितेः ? ततश्च पिशाचकल्पी दहनधूमाकारी , तयोर्हेतुफलभावावधारणाय न प्रत्यक्षम् । अथ ज्ञानावलीढतदाकारान्यथानुपपत्त्या तयोः खरूप- 15व्यवस्था क्रियते; तदयुक्तम्, आकारो हि प्रागेवापोदितः, न च आकारार्थयोः प्रतिबन्धोऽवधारितः, तदनवधारणे कथम् आकारोऽथ गमयति ? एवं तावदर्थजन्यत्वं न शक्यते ज्ञान- स्थावधारयितुम् । नाप्यर्थस्य अर्थजन्यत्वम् । एवं हेतुफलभावा- नवधारणात् कथं धूमं दृष्ट्वा अनुमिनोति अग्निम् । [४. विकल्प्य विषयासंभवदर्शनेनानुमानस्य निरास:।] अपि च, आनुमानिकं ज्ञानं किंविषयम् - किं अन्या- दिखलक्षणविषयम् , आहोस्विद् वस्तुसू(भू)तसामान्यविषय- [म्], [अवस्तुभूतसामान्यविषयं वा], विकल्पविषयम्, खांश- विषयम् , निर्विषयं वा? तद्यदि खलक्षणविषयम् ; तदा प्रत्यक्षानुमानयोर्भेदो न. प्रामोति, खलक्षणविषयत्वेन स्पष्टाकारतानुमानज्ञानस्यापि प्रसज्यते, 'अस्पष्टाभम् च भवद्भिः प्रतिपद्यते न त्वन्यैः। 20 25 ·९. ताथागतसंमतस्यानुमानस्य निरासः । ९१ , अन्ये तु वदन्ति - "स्खलक्षणमेव स्पष्टाकारम्” । यदि नाम प्रत्यक्षग्राहयं स्वलक्षणं विस्पष्टम् अनुमानग्राह्यम् अविस्प- टम् , स्वलक्षणस्यैवायं भेदः। एकोऽग्निः प्रत्यक्षजननयोग्यः अन्योऽग्निः अनुमानजननयोग्यः । प्रत्यक्षजननयोग्येऽग्नी आनु- मानिकं ज्ञानं यदि भवति - भवति प्रत्यक्षानुमानयोर्भेदः कदा- 5 चित्, यावता आनुमानिकज्ञानजननयोग्योऽग्निः अन्य एव । अथ स्वलक्षणविषयसाम्याद् अभेदपरिकल्पना प्रत्यक्षानु- मानयोः; यद्येवम् - गन्धरमादिज्ञानानां स्वलक्षणविषय- साम्यात् सर्वेषामभेदः प्रामोति - सर्व गन्धज्ञानं रसज्ञानं वा वक्तव्यम् । अथ स्खलक्षणविषयत्वे सत्यपि अवान्तरभेद-10 विवक्षया गन्धादिज्ञानमपदिश्यते; यद्येवम् - सत्यपि अग्नि- विषयत्वे प्रत्यक्षानुमानज्ञानयोः अवान्तरभेदविवक्षया प्रत्यक्षा- नुमानज्ञानव्यपदेशः । अथ करणभेदन गन्धादिज्ञानानि भिद्यन्ते ; तदा प्रत्यक्षानुमानयोः करणभेदोपपत्तेः भेदोऽस्तु। एवं च यदुक्तम्- " स्खलक्षणविषयानुमानं भवति " तन्मूढो-15 क्तम् , अग्निप्रपञ्चस्य प्रतिभासनात् । अथ वस्तुभूतसामान्यविषयम् ; न, तदभावाद् विज्ञान- जनकत्वासंभवाच । न च जनकत्वमन्तरेण विषयार्थ उप- लभ्यते । - अथ अवस्तुभूतसामान्यविषयम्। तदुक्तम् - " वैकल्पिकं20 सामान्यं बुद्धयुपदर्शितरूपम् ”; एतदपि न युक्तम्, अविद्य- मानं सामान्यं कथं वुद्धेविषयभावं प्रतिपद्यते ? किम् - सत्ता- मात्रेण, सहोत्पादेन वा, जनकत्वाऽऽकारार्पकत्वन वा ? सर्वस्यासंभवे विषयार्थो भणनीयः। यदि च जनकत्वाद्य- भावेऽपि बुद्धौ प्रतिभाति सामान्यम् ; तदा रूपादरपि जन-25 कत्वं न कल्पनीयम् - रूपं विज्ञानमकुर्वत् प्रत्यक्षं स्यात् ।

·९२ तत्त्वोपप्लवसिंहे यदपि ॥ , दृश्यविकल्प्यावावेकीकृत्य तद्ध्यवसायेन प्रवर्त्तते " इत्युक्तम् । दृश्यं बाहयं रूपादिखलक्षणम् , वि- कल्प:(प्यः) वुद्धिसमारोपिताकारः । किं पुनरनयोः एकीकर- णम् ? किम् - अभेदेन उत्पादनम् , किं वा अभेदेन अवधारणम् , 5आहोस्वित् संघटना क्रियते ? तद्यदि अभेदेन उत्पादनम् सदसतारभेदेन उत्पादनं हतत्रपाहते नान्यो वक्तुमर्हति । अभेदेनोत्पादने च भावस्याभावप्रसङ्गः, सामान्यस्य वा वस्तुत्वं प्राप्नोति, तद्वस्तुत्वे स्वलक्षणविषयमनुमानम् । प्रत्य- क्षाऽनुमानयोर्भेदबीजमन्वेष्टव्यम् । अथ एकीकरणम् - एकत्वेन प्रतीयमानत्वं दृश्यविक- ल्प्ययोः; तदुक्तं(तदयुक्तम्), किम् एक एव आकारः प्रति- भाति , आहोस्विद् आकारद्वयम् ? तद्यदि एक एव आकारः प्रतिभाति; तर्तिक दृश्याकारः, आहोस्विद् विकल्पाकारः ? तद्यदि दृश्याकारः प्रतिभाति; तदा 15स्वलक्षणविषयमेव अनुमान प्रसज्यते । अथ विकल्पाकारः प्रतिभाति; तस्य सर्वोपाख्यारहित- त्वेन प्रतिभासाविषयत्वाद्वाप्येतद् वक्तव्यम् - स्वलक्षणमेष 10 . ? , 20 काराव्यतिरिक्ताव्यतिरिक्तो वा? यद्यव्यतिरिक्तः; तदा स्वलक्षणविषयमनुमान प्राप्तम् । समारोपितं च सामान्य प्रतीयते इति न वक्तव्यम् । तात्त्विकं च सामान्यं प्रसज्यते । [दृश्या]तात्त्विकत्वप्रसङ्गो वा । अथ व्यतिरिक्तो विक- ल्पाकारः; तर्हि न वक्तव्यम् - तदारोपद्वारेण प्रतीयते स्वल- 25क्षणविकल्पाकारान्तरितत्वात् । अथ घटना क्रियते स्वलक्षणेन सामान्यस्य; तदसत्, सदसतोर्घटनाऽयोगात् । सतोर्घटना दृष्टा यथा चक्षुर्घटयोः । १. 'एव आकारः ' इत्यतः 'व्यतिरिक्ताव्यतिरि' इत्यन्तं घृष्टम् । २. घटना - घृ० ।

·९. ताथागतसंमतम्यानुमानस्य निरासः । अथ सामान्यस्खलक्षणाकारद्वयं प्रतीयते; एवं तर्हि अन्योन्यविलक्षणी सामान्यस्खलक्षणाकारी प्रतीयते । ततश्च न वक्तव्यम् – “दृश्यविकल्पा(ल्प्या)ववेकीकृत्य तद्ध्यवसायन प्रवर्तते” इति । यदि च विविक्तमाकारद्वयं प्रतिभाति; तदा स्खलक्षणविषयमनुमान प्रसक्तम् । तद्विषयत्वे मानयोर्भेदकारणं 5 वक्तव्यम् । सर्वोपाख्याविनिर्मुक्तस्य च सामान्यस्य प्रतीय- मानत्वं नोपपद्यते। अन्यच, धृमोत्पादिते अग्निविज्ञाने अनग्निव्यवच्छेदरूपं सामान्यं प्रतिभातीति व्यपदिश्यते, अजलव्यवच्छेदन प्रति- भातीति किं नाभ्युपगम्यते ? नाऽजलव्यवच्छेदेन जन्यते, नापि10 अनग्निव्यवच्छेदेन , तदनुत्पत्तौ प्रतिकर्मनियमानुपपत्तिः । अथ निर्विषयम् आनुमानिकं ज्ञानम् ; तदयुक्तम् , स्वांश- विषयत्वात् । नहि भवतां पक्षे निरालम्बनं किंचिद् विज्ञान- मस्ति, आत्मावगाहकत्वेनोत्पत्तेः । यदि च निरालम्बनं ज्ञानम् ; क प्रवर्तेत निवर्तेत वा पुरुषः ? अगतिः स्यात् । अथ दहनेन15 तदुत्पादितम् इति कृत्वा दहनान्तिकमुपसर्पति; एवं धूम- ज्ञानोत्पादेऽपि यायात् । अथ खांशविषयमनुमानम् ; तदा प्रत्यक्षानुमानयोर्भेदा- नुपपत्तिः, प्रतीयमानज्ञानस्य स्खलक्षणात्मकत्वात् । [६५. ज्ञानयोः हेतुफलभावावधारणस्याशक्यत्वप्रतिपादनम् । ] अथ ज्ञानयोः हेतुफलभावावधारणं क्रियते; तदप्य- युक्तम् , ज्ञानयोरपि हेतुफलभावावधारणं न शक्यते कर्तुम् कार्यज्ञानं हि स्वसंवित्पर्यवमितं न ज्ञानान्तरमात्मसात्करोति। तदकरणे · केन निव(ब)र्तितं मम खरूपम्' इत्येतत् कथं वेत्ति , तद्भिन्नज्ञानस्य पिशाचतुल्यत्वात् ? तत्र(न) ज्ञानं ज्ञाना-25 न्तराद् भिद्यते । तद्भदे कथं हेतुफलभावः, खात्मनि क्रिया- विरोधात् ? 20 ·तत्त्वोपप्लवसिंहे 10 , , [६६. प्रसङ्गाद् विज्ञानवादिकृतावयविनिराकरणस्य प्रतिवादः।] यापि युक्तिरपदिष्टा विज्ञानमात्रस्थिताववयविनिरा- करणपरा वृत्त्यनुपपत्त्यादिरूपा - " न किल अवयवी एक- देशेन वर्त्तते, नापि सर्वात्मना। एकदेशवृत्यभ्युपगमे हि 5अवयविनो भेदप्रसंगः । अथ सर्वात्मना वर्तते; तर्हि अन्यत्रा- वृत्तिप्रसंगः” इत्यादिका; सापि न युक्तियुक्ता। कथम् ? किम् एकदेशशब्देन अवयवी अभिधीयते, अवयवो वा ? यदि अवयव्यभिधीयते । तदा एकदेशेनैव सर्वत्र वर्त्तत इति त्रूमः, स्वकारणान्नियमितस्य तथाभूतस्योत्पत्तेः । अथ अवयवोऽभिधीयते तदेकदेशशब्देन; तदा न एक- देशेन अवयवी वर्त्तते, अवय[व]स्य अवयवे वृत्त्ययोगात् । भ- वतु वा अवयवेषु वृत्तेरभावोऽवयविनः, तथापि असत्त्वं न सिद्धयति, तद्देहोपलम्भस्य तदस्तित्व विधानपरत्वात् । यथा 'अनुदकः कमण्डलुः' इत्युक्ते सति उदककमण्डलुसम्बन्धा- 15भावः प्रतीयते, न तु कमण्डलोरभावः, तदुदकस्य वा । [६७. प्रसङ्गादनुपलब्धिपदार्थस्य विचारः।] अथ अवयविन उपलब्धिरेव नास्ति; सा किं दृश्यानुप- लन्धिः, आहोस्विदू अदृश्यानुपलब्धिः ? यदि दृश्यानुपलब्धिः सा नोपपद्यते । दृश्यशब्देन किमपदिश्यते ? उपलब्धिलक्ष- 20णप्रासोऽर्थोऽभिधीयते । उपलब्धिलक्षणप्राप्तिश्च प्रत्ययान्तर- साकल्यं स्वभावविशेषश्च । एतचेद् विद्यते; कथमनुपलम्भः ? उपलब्धिकारकसाकल्ये सति उपलब्ध्या भवितव्यम्, नानुप- लब्ध्या, तत्वभावनिबन्धनत्वात्तदुपलब्धेः । उपलब्धिलक्षण- प्राप्तस्य यदि अनुपलम्भः, अनुपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य तर्हि उप- 25लम्भः स्यात्, अनिष्टं चैतत् । यदि च घटविविक्तभूतलोपलम्भ एव घटस्यानुपलम्भः; तदा भूतलस्याप्युपलम्भो न भवेत्, तस्याप्युपलब्धिलक्षण- . , ·९. ताथागतसंमतस्यानुमानस्य निरासः । ९५ 5 , प्राप्तत्वात् । अथ उपलब्धिलक्षणप्राप्तमुपलभ्यते भूतलम् ; घटस्यापि उपलब्धिप्रसंगः । अथ भूतलाने घटस्वरूपं नाव- भाति, तेन तस्यानुपलम्भः, घटाभावव्यवहारः क्रियते; तयुक्तम् ; घटावष्टब्धेऽपि भूतले भूतलज्ञाने घटो नावभाति, तत्रापि घटाभावव्यवहारप्रसक्तिः । तथा ज्ञानस्यापि उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य संवेदनं न भ- वेत् । ततश्च सर्वस्यासंवेदने नानुपलब्धिः, उपलब्धेरेव यतोऽ- नुपलब्धिः। यदि च भूतलाद्युपलब्धिरेव घटानुपलब्धिः : पिशाचादे- रपि सैवाऽनुपलब्धिरस्तु। भवतु, को दोषः ? पिशाचाभाव-10 विनिश्चयः स्यात् । अथ न भवति पिशाचाभावविनिश्चयः; कुम्भाभावविनिश्चयाभावप्रसंग: स्यात् । अथ निरालम्बन- ज्ञानं दृश्यस्याऽनुपलब्धिः; नहि भवतां पक्षे निरालम्बनज्ञान- मस्ति स्वांशपर्यवसितत्वात् । अथ अदृश्यानुपलम्भः अवयव्यनुपलम्भः; सोऽपि त-15 त्सत्तां न व्यावर्त्तयति, यथा उपलभ्यमानत्वं वस्तुस्वरूपम् , तथा अनुपलभ्यमानत्वमपि वस्तुस्वरूपमेव । यथा कार्यस्य स्वकारणाजनकत्वं वस्तुस्वरूपं तथा अनुपलभ्यमानत्वमपि वस्तुस्वरूपमेव। नहि स्वकारणाजनकत्वे वस्तुस्वरूपमतिवर्त्तते । तथा अवयव्यापि कार्याजनकत्वेऽपि न स्वरूपं हास्यति, स्वहे-20 तोरेव कार्याजनकात्मकस्योत्पत्तेः । [F ८. अवयविनिराकरणे प्रयुक्तस्य रक्तारतत्वप्रसञ्जनरूपस्य साधनस्य निरास:।] यदपि साधनमन्यदुपदिष्टम् - रक्तारक्तप्रसंगरूपम् । तद- प्यसत्, रक्तता नाम का अवयविन: ? किं नीलगुणात्मकत्वम् ,25 आहोस्वित् नीलगुणाधिकरणत्वम् , नीलगुणाधिकरणद्रव्य- संयोगित्वं वा, तदविरलदेशोत्पादो वा ? , ·९६ तत्त्वोपप्लवसिंहे 10 ; यदि तावन्नीलगुणात्मकत्वं रक्तता; तद्युक्तम्, स्फ- टिकपटादेरनीलात्मकत्वात् । अथ नीलगुणाधिकरणत्वं रक्तता; साप्यनुपपन्ना, स्फटिकपटादेरवदातरूपयोगित्वात् । अथ नीलगुणाधिकरणद्रव्यसंयोगित्वं रक्तता; सा स्व- यमनभ्युपगता कथमवयविनं व्यावर्त्तयति ? अथ परेण इष्टा; यथेष्टा नथाऽविरोधित्वेनाऽभ्युपगता, नहि संयोगावयविनो- विरोधोऽभ्युपगम्यते परेण यथाकृतकत्वाऽनित्यत्वयोः, साऽ- विम्डा कथमवयविनं विपर्यासयति ? रक्तताधिकरणश्च, नास्ति च' इत्यसंगतम् । यथा-नास्ति शब्दः कृतकत्वात्-नागेतत् । अथ रक्तता नास्ति घटस्य; तथापि असत्त्वं न सिहयति। रक्तताभावे तु अभावः कथं भवेत् ? तदभावे विज्ञानाभाव- प्रसंगः। अथ एकस्य विरुद्धावेतो रक्तताऽरक्तताकारौ; केनेष्टौ विरुडतया? नीलद्रव्यसंयोगो हि रक्तता, तदभावोऽरक्तता, 15तौ च अर्थान्तरभूतौ । न च तयोर्भेदे अवयविनो भेद उप- पद्यते, ताभ्यां तस्य भिन्नत्वात् । न च अन्यस्य भेदे अन्यस्य भेद उपपद्यते, विज्ञानभेदप्रसंगात् । यदि च रक्तारक्तभेदेन अवयवी भिद्यते तदा अवयविद्वयं स्यात्, नाऽसत्वम् , विज्ञा- नाऽव्यतिरेकित्वं वा। अथ अविरलदेशोत्पादो रक्तता नीलद्रव्यपटयोः; त- थापि असत्त्वं न सिद्धयति , संस्कृतानां सत्वाभ्युपगमात् । [६९. अवयविनिराकरणे प्रयुक्तस्य आवृतानावृतत्यप्रसङ्गस्य खण्डनम् । ] यच्चान्यत् साधनमुक्तम् आवृताऽनावृतप्रसंगरूपम् - "एकस्मिन्नवयवे आवृते आवृतः, अनावृते अनावृतः"; तदेत- 25द्युक्तम्। तद्यदि अवयवावरणे अवयवी आवृतोऽनावृतो वाऽ- भ्युपगम्यते परैः, तद्वयवानामतीन्द्रियत्वेऽपि हि उपलम्भाभ्यु- , 20 .

·९. ताथागतसंमतस्यानुमानस्य निरासः . , अव-10 पगमात् । न च अवयवानामावृतत्वेऽनावृतत्वे वा अवयव्या- वृतोऽनावृतो वा। अपि तु यदा वस्त्राद्यावरणेन देवदत्तेन्द्रिय- घटसम्बन्धविघातः क्रियते तदा आवृतः' इत्यपदिश्यते। यस्य तु वस्त्रादिनाऽऽवरणेन देवदत्तेन्द्रिय-घटसम्बन्धवि- घातो न क्रियते, तदपेक्षया अनावृतव्यपदेशः । यथा भवत्पक्षे 5 खकारणानुत्पादकत्वेन अजनकत्वमभिधीयते, न च स्वरूपभेद- मासादयति ॥छ॥ [६ १०. अवयविनिराकरण प्रयुक्तस्य चलाचलत्वकृतस्य अवयविभेदप्रसङ्गस्य प्रत्यादेशः।] यदपि अपरमभिहितम् - चलाचलत्वसाधनम् यवे चलति चलत्यवयवी, अवयवान्तरे चाऽचलति न चलति ततश्चलाचलत्वे अवयविनो भेदप्रसंग:"; तदेतदयुक्तम् , चल- नस्य खयमनभ्युपगमात् । तदभावे कथं तेन अवयवी भिद्यते ? अथ चलनं विद्यते; तर्हि इदं वक्तव्यम् - स्वविषयलक्षणम्, चलनरूपार्थस्य उत्पत्तेः। अथ परेणेष्टं चलनम् इति कृत्वा व्यप-15 दिश्यते; सत्यम् , इष्टं परेण । न तु अवयवे चलति अवयविन- श्चलनमिष्टम् , ततो भिन्नत्वात्। नाप्यवयवान्तरस्याचलने अवयविनोऽचलनमिष्यते, तस्यान्यत्वात् । अपि तु चलनयुक्तः चलतीति व्यपदिश्यते । चलनविकलो निष्कम्प इत्यभिधीयते । अथ तदेव द्रव्यम् उपजातक्रिय चलति अनुपजात-20 क्रियं च न चलति; सत्यम् , तदेव चलति , तदेव न चलति । नत्व(न्व)वयविनो भेदः प्रसज्यते ; न प्रसंगः, चलनस्य ततोऽ- न्यथा(न्यत्वात्) । चलाचलव्यपदेशश्च अन्योपाधिकृतः । यथा भवत्पक्षे ज्ञानं कार्य कारणं च व्यपदिश्यते - स्वकार्यापेक्षया कारणम्, स्वकारणापेक्षया कार्यम्, न च तस्य भेदोऽस्ति,25 तथा अवयविचलाचलत्वेन न भेदो दृश्यते । . १३ त.

·९८ तत्त्वोपप्लवसिंह [६ ११. अवयविनिराकरणे प्रयुक्तस्य 'सर्वावयवग्रहणेन' इत्यादिविकल्प- जालस्य निरास:] • यदप्युक्तम् - " किं सर्वावयवग्रहणेन अवयवी गृहयते, किं वा कतिपयावयवग्रहणेन गृहयते ? यदि च सर्वावयव. 5ग्रहणेन गृहयते; तदा मध्यभाग-परभागाऽग्रहणे अवयव्य- ग्रहणप्रसंगः । अथ कतिपयाऽवयवग्रहणे अवयविग्रहणमभ्यु- पगम्यते ; तदा करांहिग्रहणे अवयविग्रहणं स्यात् । अथ अव- यवग्रहणमन्तरेण अवयविग्रहणम् ; तदा सर्वदा ग्रहणं स्यात्।" तदेतत् सर्वमयुक्तम् , न सर्वावयवग्रहणपूर्वकमवयविग्रहणम् , 10नापि कतिपयावयवग्रहणपूर्वकमवयविनो ग्रहणम् , अपि तु तद्देहेन्द्रियसन्निकर्षालोकादिसाकल्ये सति उपलम्भः । अन्यथा हि अवयवग्रहणपूर्वके ग्रहणेऽभ्युपगम्यमाने अवयव्यादेरनुप लम्भः स्यात् । [६ १२. अवयविनिराकरणपरायाः 'यत्र भिन्ने न तबुद्धिः ' इत्यादि- युक्तेः खण्डनम् ।] यदप्यन्यदुक्तम् - अवयविनिराकरणपरं साधनम्- यत्र भिन्ने न तबुद्धिर्धिया च न सा । तद् घटं तु संवृतिसत् परमार्थसदन्यथा " तत्र यदि अवरुग्णे घटे घटबुद्धिर्न भवति घटस्याऽपर- 20मार्थसत्त्वम् ; नीलेऽपि प्रत्यस्तमिते नीलबुद्धिर्न भवति नील- स्याऽस्तमितत्वात् तदा नीलमपि अपरमार्थसत् प्राप्तम् । तथा, विज्ञानमस्तमुपगतं न वेद्यते तदप्यपरमार्थसत् प्रामोति । अथ प्राक्तने विज्ञाने नीलान्तरे प्रत्यस्तमिते ज्ञानान्तरं वेद्यते नीलान्तरं च, न तु घटेऽवरुग्णे घटान्तरं वेद्यते ; तत् किम् - 25उत्पन्नं न वेद्यते, आहोस्विदनुत्पन्नम् ? तयदि उत्पन्नं न गृहयते तत्रापि हि विज्ञानोत्पादनसमर्थमुत्पन्नं न गृहयते, तद्विपरीतं 15 , वा?

·९. ताथागतसंमतस्यानुमानस्य निरासः ९२ 5 तथदि विज्ञानोत्पादनसमर्थमुत्पन्नं न गृह्यते ; नदयुक्तम् , यदि विज्ञानोत्पादनसमर्थमुत्पन्नं घटजातम् , तदवश्यं गृह्यते अन्यथा नीलस्याप्यग्रहणं स्यात् । अथ विज्ञानजनकोत्पन्नस्या- ग्रहणम् ; तदा नीलस्याप्यनया वृत्त्याऽग्रहणे तस्याप्यपरमार्थ- सत्त्वं स्यात्। अथ अनुत्पन्नघटजातं न वेद्यते तेन तस्य अपरमार्थसत्त्वम् : नील-ज्ञाने अपि अनुत्पन्न न वेद्य(द्य)ते तयोरपि अपरमार्थ- सत्त्वमापद्यते। अथ अवरुग्णे घटे घटान्तरं न प्रादुर्भवति विज्ञानजनक कपालावस्थायाम् ; यद्येवं निर्विकल्पके रूपज्ञाने नष्टे नान्यनि-10 विकल्पकं रूपज्ञानं जायते सविकल्पकावस्थायाम् । तथा, स्थूले नीले नष्टे नान्यत् स्थूलं नीलान्तरं भवति सूक्ष्मनी- लोत्पादकाले । अथ तत्र नीलरूपताऽनुगता ज्ञानरूपता वाऽनु- गता; यद्येवम् इहापि कपालघटयोः खलक्षणरूपताऽनुगता। यदप्युक्तम् - “धिया च न सा धिया वुडया विवे-15 च्यमाने न सा घटबुद्धिर्भवति नीलवुद्धिस्तु भवति"; तदे- तद्युक्तम् , किंभूतया बुद्धया विवेच्यते - किं निरालम्बनया, आहोस्वित् सालम्बनया ? तद्यदि निरालम्बनया विवेच्यते; तदा विवेचनीयार्थो वक्तव्यः । यदि च निरालम्बनया विवे- च्यमानस्य असत्त्वम् ; तदाऽनया रीत्या नीलादेरप्यसत्त्वमापनी20 पद्यते । न च निरालम्बनमतिरस्ति । अथ सालम्बनया घटो विवेच्यते; सा किम् आत्माल- म्बना, आहोस्वित् खकायव्यतिरिक्तालम्बना ? तद्यदि खका- यालम्बना सती घटस्य विवेचिका; तदा विवेचनीयार्थो व- तव्यः। यदि नाम खकायमात्रावभासा समुत्पन्ना; घटस्याऽ-25 - ·१०० तत्त्वोपप्लवसिंहे 101 सत्त्वे किमायातम् ? अथ तस्यां बुद्धौ घटो [ना]वभाति तेन तस्याऽसत्त्वम् ; अनया भङ्गया नीलादेरपि असत्वमापद्यते । अथ स्वकायव्यतिरिक्तार्थालम्बनया घटो विवेच्यते : किं [घटालम्बनया] घटो विवेच्यते, घटव्यतिरिक्तार्थालम्बनया वा? 5तद्यदि घटालम्बनया विवेच्यते; तत्रापि विवेचनार्थो वक्तव्यः। तया किं क्रियते-किं घटस्थाऽसत्त्वं प्रद्योत्यते, आहोस्वित् सत्त्वम् , उभयं वा, न किंचिद्वा? तद्यदि असत्त्वम् ; तदयुक्तम् , नहि अन्यविषया सती एतस्य प्रबोधिका भवितुमर्हति अति- प्रसंगात्, न जातु रूपविषयविज्ञान(नं) रसस्थापनाय अलम्। अथ सत्त्वं प्रद्योत्यते; तथापि सत्त्वम्। स(सं)वृतिसत्त्वे वा नीलादेरपि संवृतिसत्वप्रसंगः। अथ उभयं प्रतिभाति; न, तभावस्य अविषयत्वात् । यथा विज्ञानस्य विषयतां न याति तथा प्रागेव प्रपश्चितम् । किंच, उभयं प्रद्योतयन्त्या भावोऽपि प्रद्योतितस्तया । तत्प्रद्योतने च कथं घटस्य संवृतिसत्त्वम् ? अथ न किंचिदपि प्रद्योत्यते तया; कथं तर्हि घटविषया सा अपदिश्यते ? अथ घटभिन्नार्थविषया सा; तत्र वर्तमाना न कुम्भस्य अस्तित्वविधायिका, न व्यावर्तिका। अथ तस्यां बुद्धौ कुम्भो न प्रतिभाति तेन तस्य संवृति- सत्त्वम् ; यद्येवम्-बुडिविषयोऽपि बुद्धयन्तरे न प्रतिभाति, 20तस्याप्यायातं संवृतिसत्वम् । सर्वज्ञानानि च इतरेतरज्ञाने न प्रतिभान्ति - सर्वेषां संवृतिसत्त्वं प्राप्तम् । न चैतदभ्युपगम्यते। [१३. विज्ञानवादिना साधितस्य बाह्यार्थविलोपस्य निरालः।] यदप्यन्यत्साधनमपदिष्टं बाहयार्थापहवे - " न किल वि- ज्ञानमसंविदितम् अर्थस्य वेदनम् । यद्यविदितमर्थवेदनं तदाऽ- 25जातेऽपि ज्ञानेऽर्थो वेद्यः स्यात्, सन्तानान्तरज्ञाने च जाते 15 १ -या-घृष्टम् ·९. ताथागतसंमतस्यानुमानस्य निरासः । १०१ 10 देवदत्तवेद्यः सोऽर्थः स्यात्, न चैतदुपपद्यते । तथा वसन्तति- पतिते परोक्षज्ञाने जातेऽर्थो न वेद्यः स्यात् । अथ ज्ञानान्तर- विदितमर्थस्य वेदनम् । तदपि ज्ञानान्तरविदितम् इत्यायात- मान्ध्यं जगतः । अथ खसंविदितं तदर्थस्य वेदनम् : ततश्च सहोपलम्भाद् एकोपलम्भतो वा बायार्थविलोपः प्राप्त: "। 5 तदेतदयुक्तम् । यत्तावदुक्तम्-'ज्ञानान्तरविदितं यदि ज्ञानम् अर्थस्य वेदनं तदा अनिष्ठा प्राप्नोति । एतदनभ्युपगमेनैव पर्युदस्तम् । अपि तु अविदितमेव ज्ञानम् अर्थस्य वेदनम्। ननु अजातेऽपि ज्ञाने अर्थो वेद्यः स्यात् । न वेद्यः, वेदनस्याभावाद् अर्थो न वेद्यते, न तु वेदनवेदनस्याभावादों न वेद्यते । यदप्यन्यदुक्तम्-'सन्तानान्तरजाते च ज्ञाने सोऽर्थों वेद्यः स्यात् '; तदप्ययुक्तम् , देवदत्तसन्ततिपतिते जाते देवदत्तस्य सोऽर्थोऽपरोक्षः, न तु सन्तानान्तरपतिते ज्ञाने, अन्यथा हि सन्तानान्तरपतितं विज्ञानं स्वसंविदितरूपं जातम् । तस्मिन् जाते सोऽर्थो देवदत्तस्याऽपरोक्षः स्यात् । अपि च, रूपज्ञानं किं रूपगृहीत्यात्मकम् , आहोस्विदू अगृहीत्यात्मकम् ? तद्यदि रूपगृहीत्यात्मकम् । तदा गृहीतमेव रूपं ज्ञानं ज्ञानान्तरवेद्यं भवतु वसंवेद्यं वा, न ज्ञानग्रहणपुर- स्सरमर्थस्य ग्रहणम् । अथ रूपगृहीतिस्वभावकं न भवति रूपज्ञानम् : एवं तर्हि 20 खसंवेद्यं भवतु व्यतिरिक्तसंवेदकसंवेद्यं वा भवतु अवेद्यं वा, न रूपस्य प्रत्यक्षता, यथा रसज्ञानवसंवेद्यत्वेऽपि न रूपस्य प्रत्यक्षता तद्वत् रूपज्ञानसद्भावेऽपि न रूपस्य प्रत्यक्षता रूप- गृहीतिखभावतयाऽनुपपत्तेः। 15 १ अत्रानुस्वारः पश्चाल्लुप्तो दृश्यते ।

·१०२ तत्त्वोपप्लवसिंहे , [१४. बाह्यार्थविलोपायोपयुक्तस्य सहोपलम्भसाधनस्य विकल्प्य दूषणम् । ] यदप्युक्तम् 'स्वसंवेद्यत्वे सहोपलम्भाद् विज्ञानार्थयो- रैक्यम् ' - एतदप्यपनीतं द्रष्टव्यम् , स्वसंवेद्यत्वाऽसंभवादेव । 5न च सहोपलम्भाद् अर्थस्याऽभावः सिद्धयति अव्यतिरेको वा। सहोपलम्भो हि ज्ञानकधर्मः, अर्थैकधर्मः, उभयधर्मो वा ? तयदि ज्ञानकधर्मः; तदा सहशब्दार्थो नोपपद्यते । ज्ञानक- धर्मत्वे च ज्ञानस्यैवास्तित्वस्थापकं नार्थस्य व्यतिरेकाभावा- वेदकं सहोपलम्भसाधनम् अतहर्मत्वात् । अथ अथैकधर्मः सहो- 10पलम्भः; अत्रापि सहशब्दार्थो वक्तव्यः । अथैकधर्मत्वे वा अर्थस्यैव सत्तां व्यवस्थापयति, ततश्च विपरीतसाधनाद् विरुद्धः । अथ उभयधर्मः; कथमुभयधर्मत्वे अन्यतरलोपः ? अन्य- तरलोपश्चेत् : नोभयधर्मता उपपद्यते । 'उभयधर्मता च अन्य- 15तरलोपश्च' इति व्याहतभपदिश्यते । उभयधर्मत्वे च 'अर्थ- स्यैव विलोपो न ज्ञानस्य ' इत्यत्र नियामकं वक्तव्यम् । तच नास्ति । न च उपलम्भोऽन्यतरसद्भावं व्यावर्त्तयति, सद्भावेऽपि दृष्टत्वात् यथा ज्ञाने । अपि च कस्यात्र पक्षीकरणम् - किं विज्ञानस्य, 20अर्थस्य ? तद्यदि ज्ञानं पक्षयसि; तस्य किं साध्यते - अभावः, अव्यतिरेको वा ? तद्यदि अभावः; स किं ज्ञानस्य, उत अर्थ- स्येति ? यदि ज्ञानस्य तदा अभ्युपेतहानम् , हेतोश्च पक्ष- धर्मता न लभ्यते । अथ अर्थस्य ; तदा असम्बद्धत्वम् - ज्ञानं पक्षयसि अर्थो नास्तीति व्याहतमपदिश्यते, सहोपलम्भस्य 25च व्यधिकरणत्वम् । अथ अव्यतिरेकः साध्यते; स किं ज्ञानस्य, आहोस्विद् अर्थस्य ? तद्यदि अर्थस्य; तदाऽसम्बडाभिधातृत्वम् - ज्ञानं , उत , ·९. ताथागतसंमतस्यानुमानस्य निरासः १०३ पक्षयसि, अर्थस्य चाऽव्यतिरेकप्रतिपादनं करोसि इति व्या- हतमपदिश्यते, अर्थाव्यतिरेको हि अर्थधर्मः अथ ज्ञानस्यैव अव्यतिरेकप्रतिपादनं क्रियते; तत्किं स्वस्मात्स्वरूपाव्यतिरिक्तम्, आहोस्वित् पररूपादयति- रिक्तम् ? तद्यदि स्वस्मात् स्वरूपाव्यतिरिक्तं ज्ञानम् ; तदा 5 अविवादेन सम्बोधयितव्याः । अथ परस्मादव्यतिरेकप्रतिपादनं क्रियते; स परात्मा तात्त्विकः, अतात्त्विको वा ? तद्यदि अतात्त्विकः; ततोऽव्य- तिरिक्तं ज्ञानमपि अतात्त्विकं भवेत् । अथ तात्त्विकः: सोप्यवधारितदेहो वा, अनवधारितदेहो10 घा? तद्यदि अवधारितदेहः; म किं भिन्नाकारतया अवगतः, अभिन्नाकारतया वा ? यदि भिन्नाकारतया अवधारितः: तदा भिन्नाकारावगाहकविज्ञानदृषितपक्षत्वेन सहोपलम्भहेनोर- सिद्धता कालात्ययापदिष्टता वा। अथ अभिन्नस्वभावतयाऽवधारितः; न तर्हि परात्मा,15 'परात्मा च अभिन्नस्वभावतयाऽवधारितः' इति च व्याघातः । किंच, अभिन्नस्वभावतया यदि प्रागेवाऽवगाहितः; तदा किं तत्र सहोपलम्भसाधनेन प्रयोजनम् ? निष्पादितक्रिये कर्मणि साधनं सा[ध?]नन्यायमतिपतति । अथ अनवधारितदेहः; स परात्माऽस्तीनि कथं जानीषे ?20 न च अवधारितानवधारिताकारयोः एकत्वं बहुविदो वदन्ति । अनवधारिताकारैकत्वे च ज्ञानस्याप्यसंवेदनं प्रसक्तम् । अपि च सहोपलम्भः किं ज्ञानयोः, उत अर्थयोः, ज्ञाना- र्थयोः वा ? तद्यदि ज्ञानयोः सहोपलम्भः नदा न द्वितीय- स्याभावोऽव्यतिरेको वा सिद्ध्यति , असिद्धश्च हेतुः, दृष्टा-25 ·१०४ तत्त्वोपप्रवास दृष्टान्तश्च न्तश्च साधनविकल: - द्विचन्द्रज्ञाने [न] ज्ञानयोः सहोपल- म्भोस्ति । अथ अर्थयोः; तदाऽसिद्धो हेतुः, न चान्यतरार्थ- लोपः । लोपे वा अन्यतरसिद्धौ बाहयार्थव्यवस्थितिः। अथ ज्ञानार्थयोः सहोपलम्भः; तथापि हेतोरसिद्धता, साधनविकलः। अथ सहोपलम्भात् इत्यस्यायमर्थः - एकोपलम्भात्। ए- कोपलम्भेन ज्ञानार्थयोरेकता उपपाद्यते। ननु एकोपलम्भाद् इत्यस्य कोऽर्थः - किं ज्ञानार्थयोः एक एव उपलम्भः, उत एकस्यैवोपलम्भः, आहोस्विद् एकेनैव उप- 10लम्भ इति। तद्यदि ज्ञानार्थयोः एक एव उपलम्भ इति; न तर्हि अर्थाभावसिद्धिः। संवेद्यमानत्वेन विज्ञानसत्तावद् अर्थसत्ताऽपि सुस्थिता । असिडोप्ययं हेतुः नीलादावनेकोपलम्भसंभवात् । अनैकान्तिकोप्ययं हेतुः यस्मादनेकनीललोहिताद्याकाराणाम् एकोपलम्भेऽपि नान्यतमव्यावृत्तिः अभेदो वा दृष्टः । अथ एकस्यैव उपलम्भः एकोपलम्भः तदेकं किं विज्ञाना- त्मकम् , आहोस्विद् ज्ञानात्मकम् ? तद्यदि विज्ञानात्मकम् ; तदसत्, नील-मणि-कुम्भादेर्विज्ञानोत्पादकत्वेन स्वरूपमवधार्यते न तु विज्ञानात्मतया, यस्माद् ‘अनेन उत्पादितं विज्ञानम् ' 'अत्र ममोत्पन्नम् ' इत्येवं प्रवदन्ति सन्तः न तु 'इदमेव ज्ञानम्' इत्येवं 20वक्तारो भवन्ति । यथा हि वस्तुत्वेन प्रतीयमानं नील-जलादिकम् एकोपलम्भानुरोधेन नावस्तुत्वेन प्रतिपद्यते तथा अविज्ञानात्मक- तया अध्यवसीयमानं न विज्ञानात्मतया व्यवस्थापयितुं पार्यते, अन्यथा वस्तुत्वहानिप्रसंगात्, अथ(था)विज्ञानात्मतया तदेक- मवधार्यते तदेष्टसिद्धरसिद्धिः, सिद्धसाध्यता च स्यात्। अथ एकेनैवोपलम्भः; सोप्यनुपपन्न एव, जलचन्द्रार्कादेः बहुभिरुपलभ्यमानत्वात् ॥ छ । 15 . 25 ·९. ताथागतसंमतस्यानुमानस्य निरासः । १०५ [$ १५. अवयविनिराकरणद्वारा स्थापितस्य क्षणिकत्वस्योत्थापनम् । ] यदप्युक्तम् - "अवयविनिराकरणे क्षणिकत्वम् - यदि हि किल अक्षणिको भवति भावः तदा भवति अवयवाऽवयवि- भावः, तद्भावे तत्व( तस्याऽ)भावात् । अथ कथं तस्याभावः? स्थायिनोऽर्थक्रियाऽकरणात् । तदेव कथम् ? कथ्यते - किं येन 5 खभावेन आद्यामर्थक्रियां करोति किं तेनैव स्वभावेन उत्तरोत्त- राण्यपि कार्याणि करोति, अथ समासादितस्वभावान्तरः करोति ? यदि तेनैव करोति; तदा एककालयोगित्वं सर्वकार्याणां प्रसज्यते, क्रमकरणं हीयते तस्य । न येकस्वभावायत्तो वस्तूनां कालविकल्पो नाम । विकल्पे वा एकखभावायत्ततामति-10 कामन्ति । अथ स्वभावान्तरापत्तौ जनयति ; स्वभावान्तरापत्तिय पूर्वाकारपरिहारनान्तरीयकरूपा। तदपरित्यागे न आकारान्त- रानुप्रवेशोऽस्ति, आकारयोः एकत्वायोगात् । अथ पूर्वाकारपरि- हारः; तदा एतदेव क्षणिकत्वं यत् पूर्वापरकार्यकारणम्। , , तदेतद्युक्तम् । यदि क्रमेण कार्य न करोति युगपदपि कथं15 करोति ? एकं नीलखलक्षणमनकं विज्ञाननीलादिकं कार्य करोति इति वः सिद्धान्तः। तदने कार्य किम(किमेके)नाका- रेण करोति, आकारभेदेन वा? तद् यद्येकेन करोति; तदाऽऽयाता सर्वकार्याणामेकाकाररूपता एकत्वम् , एकस्य चानेकत्वमा- पद्यते । अथ आकारभेदेनानेककार्य जनयति ; आकारभेदात्20 तदेकत्वं व्यावर्त्तते, यव्यावृत्तौ नैकमने कार्य करोति । अथ इत्थंभूतं स्वहेतुभ्यस्तदुद्गतं यदनेकयुगपत्कार्यकर- णात्मकम् : यद्येवं ममापि क्रममाव्यनेककार्यकरणात्मकं समु- दूतं स्वहेतुभ्यः । १४त.

·१०६ तत्त्वोपप्लवसिंहे , [६ १६. क्षणिकत्वस्थापनाय प्रयुक्तस्य विनाशहेत्वभावस्य विनाश विकल्प्य दूषणम् ।] यंदप्यन्यदुक्तम् " विनाशहेत्वभावात् क्षीणको भावः" तदनुपपन्नम् ; कथम् ? ते इदं प्रष्टव्या:- विनाशोस्ति वा, न वा? तद्यदि नास्ति; कस्य सहेतुकत्वं निर्हेतुकत्वं वा विचारयन्ति मनीषिणः। नहि वन्ध्यासुतस्याभावे सहेतुकत्वं निर्हेतुकत्वं वा विचारयन्ति सन्तः। अथ विद्यते विनाशः; स वस्तुस्वभावानुबन्धी वा, वि- च्छिन्नोत्पन्नो वा ? तद्यदि वस्तुस्वभावानुबन्धी; न तर्हि 10निर्हेतुकत्वम् , वस्तुनो वा निर्हेतुकत्वप्रसंगः, सत्स्वभावानु- बन्धित्वव्यतिरेकप्रसंगो वा । अथ व्यतिरिक्तः; तस्य निर्हेतुकत्वे कोपपत्तिः ? सहेतु- कत्वे नियतदेशकालयोगित्वेनोपलब्धिः। यदि नाम निर्हेतुको विनाश: वस्तूनां क्षणिकत्वे किमायातम् , वस्तुभ्योऽर्थान्तर- 15त्वात् ? [६ १७. क्षणिकत्वोपयोगिन: विनाशनिहेतुकत्वस्य विकल्पपश्चकेन प्रतिवदनम् । ] अथ निर्हेतुकत्वे वस्तूत्पत्त्यनन्तरमात्मानं समासादयति विनाशः; तद्युक्तम् । अत्र पंच पक्षा भवन्ति - वस्तूत्पत्तेः 20पूर्वम् , सह वा, अनन्तरं वा, कालान्तरे वा भवनम् , न वा भवनम् ? तद्यदि पूर्वभवनम् । तदा भावोद्भवानुपपत्तिः। अथ सह; तदा भावानुपलम्भप्रसंगः । तत्सद्भावोपलम्भे वा सततो- पलम्भप्रसंगः, अभावस्याऽकिंचित्करत्वात् । तथाऽनन्तर- भूतेऽपि विनाशे सततोपलम्भप्रसंग एव । अथ कालान्तरे 25भवनम् ; न तर्हि क्षणिकत्वं वस्तूनां विनाशस्य निर्हेतुकत्वे सत्यपि । अथ नैव भवनं विनाशस्य; तदा सर्वभावानां नित्य- त्वमापद्यते, विनाशस्याऽसंभवात् । , ·९. ताथागतसंमतस्यानुमानस्य निरासः १०७ - 10 अथ सहेतुके विनाशे नावश्यंभावो विनाशस्य, वस्त्रे रागवत् कारणव्यापारपराधीनवृत्तित्वात् , तदभावे तस्या- भावः कथं भवेत् ? तदयुक्तम् , खहेतोरेव ध्रुवभाविविनाशा- हस्योत्पत्तेः । भवतु वाऽभावस्यानुद्गमः न कश्चिविरोधः। न तु निर्मोक्षप्रसंगो गुणानां विनाशानुत्पत्तेः; नेदमस्मद्विरोधेषु 5 राजते, मोक्षपरिक्लुप्त्यकरणात् । अथ कृतकस्य नित्यत्वं प्रामाति विनाशासंभवे सति ; सावधिका सत्ता अनित्या, निरवधिका तु नित्या, तत्कथं कृतकस्य नित्यत्वं विनाशासंभवे सति ? भवतु वा नित्य- त्वम्, न दोषोऽस्ति । [$ १८. प्रत्यक्षग्राह्यत्वेन उपपादितस्य क्षणिकत्वस्य खण्डनम् । ] यदप्यपदिष्टम् - " प्रत्यक्षेण क्षणिकत्वं वस्तूनां विषयी- क्रियते, अतीतानागतकालविकला वस्तुसत्ता वर्तमानकाला- लिङ्गिता प्रत्यक्षेण आत्मसाक्रियते "-तदेतदयुक्तम् , अतीता- नागतवर्तमानकालानां किं प्रतीयमानाव्यतिरेकित्वम् , व्यति-15 रेकित्वं वा ? तद्यदि अव्यतिरेकित्वम् : तदा कालत्रयानु- मतं वस्तुपलब्धम् । अथ व्यतिरेकित्वम् ; वस्त्ववगमे न अती- तानागतवर्तमानकालावगतिरस्ति । वस्तुमात्रोपलब्धेस्तदस्तित्वं सिडम् , तदभावश्च निष्प्रमाणकः । अथ स एव भावोऽभावः; भावोऽन्यस्तर्हि वक्तव्यः,20 अभावस्य सर्वोपाख्याविनिवृत्तिलक्षणत्वात् । अथ कालान्तरे तस्य अन्योऽभावः; तस्याकिंचित्करत्वात् सत्तागबण्डनं प्रति । अथापरकार्याकर्तृत्वं कालान्तरे तद्भावः; तयुक्तम् , सर्वापरकार्यकर्तृत्वमेकस्य प्रत्यक्षात् प्रत्यभिज्ञानेन च पूर्वो- दितानुभवावेदिता सत्ता आत्मसात्क्रियते सैव सत्ता प्रत्यभि-25 ज्ञानेन आत्मसात्क्रियते । कथं पुनर्वेत्सीति चेत्, प्रत्यभिज्ञा- ·१०८ तत्त्वोपप्लवसिंहे 5 नादेव जानीमः । सैव सत्ता प्रतिभाति । आद्यानुभवेपि सा सत्ता प्रतिभाति । कुतोऽवगता? एवं ज्ञानयोरपि हेतुफलभावा- वधारणं न शक्यते कर्तुम् , तदभावान्न कार्यानुमानम् ॥ छ । [६ १९. बौद्धसंमतस्य स्वभावानुमानस्य निरास:।] तथा खभावानुमानस्यापि न सम्बन्धावधारणमुपपद्यते, तभावात् । भिन्नयोः सम्बन्ध(ड)योः सम्बन्धो दृष्टः, नहये- कस्य सम्बन्ध उपपद्यते । किंच, कृतकत्वेन अनित्यत्वानुमानं क्रियते - किमवगतेन, अनवगतेन वा ? तद्यदि अनवगतेन; तत्कथं खयमनु (मनव) 10गतं साधनं भवितुमर्हति? अथावगतेन; तस्यां कृतकत्वावगती अनित्यत्वं प्रतिभाति वा, न वा? यदि न प्रतिभाति; कथं प्रति- भासमानाऽप्रतिभासमानयोस्तादात्म्यम् ? अथ प्रतिभाति; किमनुमानेन ? निष्पादितक्रिये कर्मणि साधनानर्थक्यम् , अन्यथा हि कृतकत्वप्रतिपत्तावपि अनुमानमुपादेयं स्यात् । अथ कृतकत्वं प्रतिपन्नमिति कृत्वा नानुमानमुपादीयते; तत्वभावानुबन्ध्यनित्यत्वमप्यवगतम् , किमनुमानेन ? अवगते च अनित्यत्वे यत् साधनमुपादीयते तत् कदाचिदनित्यता- प्रतिपयर्थम् , कदाचिच्च नित्यतासमारोपव्यवच्छेदार्थम् , कदा- चित्व(त्त्व नित्यताव्यवहारार्थम् ? तद्यदि अनित्यताप्रतिपत्त्यर्थम् ; सा ज्ञातैव, व्यर्थः 15 . , 20 प्रयासः। अथ समारोपव्यवच्छेदार्थम् : समारोपव्यवच्छेदः अनित्य- त्वाव्यतिरिक्तः, व्यतिरिक्तो वा ? तद्यद्यव्यतिरिक्तः; असा- वपि अनित्यत्वावगमेनैवावगतत्वान्न साधनान्तरमपेक्षते । अथ व्यतिरिक्तः; स किं वस्तुभूतः, अवस्तुभूतो था? तथदि वस्तुभूतः; तेन सह शब्दगतकृतकत्वस्य तादात्म्यानु- पपत्तिः । तादात्म्ये वा तदवगमेनैवावगमात् नानुमानमपेक्षते। 25 , ·१०. षड्डिधापत्तिप्रामाण्यस्य निरासः । १०९ , , 5 अथ अवस्तुभूतः; स किं क्रियते, ज्ञाप्यते वा ? तद्यदि क्रियते; तदयुक्तम् , सर्वोपाख्याविनिर्मुक्तस्य करणायोगात्, करणे वा वस्तुत्वप्रसंगः। अथ ज्ञाप्यते ; तेन सह कृतकत्वस्य सम्बन्धव्यतिरेकात्, अव्यतिरेके वा तस्य वस्तुत्वं कृतकत्वा- सत्त्वं वा। अथ अनित्यताव्यवहारः क्रियते - यो हि कृतकत्वं जान- नपि अनित्यताव्यवहारं न करोति स हि अत्र व्यवहार्यते; सोऽपि व्यवहारः अनित्यत्वाव्यतिरिक्तः, व्यतिरिक्तो वा ? यद्यव्यतिरिक्तः; असावपि प्रतिपन्न एवानुमानिकः । अथ व्यतिरिक्तः स किं कृतकत्वेन उत्पाद्यते , ज्ञाप्यते10 वा? यदि उत्पाद्यते; तदा न शब्दोत्पादकहेतूनामनुमानत्वम् । अथ ज्ञाप्यते; तेन साकं सम्बन्धोऽभिधेयः । न तादात्म्य. लक्षणः, ज्ञाप्याद् भिन्नत्वात् । अथ तदुत्पत्तिलक्षणः; सोप्यनुपपन्न एव - किं व्यवहारेण उत्पाद्यते घटः, घटेन वा उत्पाद्यते व्यवहारः ? न तावद् 15 व्यवहारेण उत्पाद्यते घटः; आदौ घटसत्ता तदनु व्यवहारः । अथ घटेनोत्पाद्यते व्यवहारः; तदा कारणानुमानम्, न स्वभा- वानुमानम्। तच्च स्वयमेव पर्युदस्तम् ॥ छ । [ १०. षड्विधार्थापत्तिप्रामाण्यस्य निरासः । ] एवमर्थापत्त्यादीनामप्यप्रामाण्यम् । किं पुनः अर्थाप-20 त्यादेः स्वरूपम् ? कथं वा प्रामाण्यम् ? तत्र दर्शनार्थापत्ते- स्तावत् स्वरूपं व्युत्पाद्यते - रूपदर्शनान्यथानुपपत्त्या चक्षुः- प्रतिपत्तिः। तथा, अनुमानपूर्विका - अनुमानादग्नित्वप्रतिप- त्यन्यथानुपपत्त्या अग्निव्यक्तिप्रतिपत्तिः। भावपूर्विका अर्थापत्तिः - जीवति देवदत्तः गेहे नास्ति - गेहाभावान्यथानु-25 पपल्या बहिर्भावप्रतिपत्तिः। तथा, आगमपर्विका अर्थापतिः- , अभा ·११० तत्त्वोपप्लवसिंह , शब्दार्थप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्या शब्दार्थसम्बन्धनित्यताप्रति- पत्तिः । तथा अर्थापत्तिपूर्विका अर्थापत्तिः - शब्दार्थसम्बन्ध- नित्यताप्रतिपत्तिः । तथा, उपमानपूर्विका अर्थापत्तिः - गवय- पिण्डग्रहणानन्तरंगेहावस्थितगोपिण्डे गोगवयसादृश्यावच्छिन्ने 5प्रतिपत्तिपमानात् पिण्डावच्छिन्ने वा सादृश्ये, पिण्डस्य वाहदोहप्रसवसामर्थ्यम् अर्थापत्त्या प्रत्येति। एषा षट् प्रकाराऽर्थापत्तिः। इयं चानुपपन्ना । यदुक्तम् - 'रूपदर्शनान्यथानुपपत्त्या च- क्षुरिन्द्रियं प्रतीयते । तदयुक्तम्। चक्षुरिन्द्रियान्वयव्यतिरेक- 10सम्बन्धावधारणमन्तरेण अन्यकारणपरिहारेण नियतकारण- प्रतिपत्तिः अर्थापत्त्याऽनुपपन्ना- चक्षुरादिकरणस्य पिशाचादि- तुल्यत्वात् न तद्वगतिः, अवगतौ वा अर्थापत्त्यनुपपत्तिः । यदप्युक्तम् - ' अन्यथोपपद्यते ' इति । अत्र काऽनुमा ? अथवा रूपादिज्ञानस्यैव धर्मित्वं करणपूर्वकमिति साध्यो धर्मः 15कार्यत्वात् रथादिवत् । एवं सर्वार्थापत्तिविषयत्वेन प्रयोगव्युत्पादनं कार्यम् । प्रत्यक्षपूर्वकत्वाच अर्थापत्तेः तदभावे तदभावात् ॥ छ ॥ [११. उपमानप्रामाण्यस्य निरासः।] तथा, उपमानमपि संभवति काननगतगवयपिण्डदर्शना- 20नन्तरं गेहावस्थितगोपिण्डे गवयसादृश्यावच्छेदेन यद्विज्ञानं तद् उपमानफलम् । गोपिण्डावच्छिन्ने सादृश्ये वा यद् विज्ञानं तवा उपमानफलं गवयपिण्डज्ञानमुत्पादनम् । तदेतदयुक्तम् , प्रत्यक्षमूलमुपमानम् , तद्पगमे तस्याप्यपगमात् । अथ किमिदं गोगवयसादृश्यं यदु गोपिण्डग्रहणकाले ना- 25वगतम् उपमानावगम्यते ? किम् अवयवानां संस्थानम् , किं वा विषाणाद्यवयवा वा, सामान्यं वा, अथ धर्मान्तरम् ? तद्यदि अवयवानां संस्थानं सादृश्यम् ; तदुपलब्धिलक्षणप्रासं ७ ·११. उपमानप्रामाण्यस्य निरासः । १११ , , 10 वा, न वा ? तद्यदि उपलब्धिलक्षणप्राप्तम् : अवगतं तर्हि। अवगतपूर्व यद् भवति गवयपिण्डदर्शनानन्तरं तत् स्मरणा- नातिरिच्यते। अथ उपलब्धिलक्षणप्राप्तमपि नोपलभ्यते; तदा गवय- पिण्डेऽपि तस्य ग्रहणं नास्ति । तदग्रहणे पिण्डमात्रग्रहणे सति 5 भवति 'मदीया गौः अनेन सदृशी ' इति , तदास्व(श्व)विष- यमपि स्यात् 'मदीयोऽनेन सदृशः' इति । अथ अनुपलब्धिलक्षणप्राप्तम् ; तर्हि तस्य कचिदपि ग्रह- णम् , ततश्च महिष्यादिदर्शनेऽपि ' मदीया गौरनेन सदृशी, अश्वो वा मदीयोऽनेन सदृशः ' इत्यु[प]प्लवः स्यात् । अथ विषाणाद्यवयवाः सादृश्यशब्दवाच्याः; ते च अ- वगता एव तेषु यद्भवति उत्तरकालं विज्ञानं तत् स्मृतिरूपता मतिपतति। अथ गोगवयसामान्यं सादृश्यशब्दवाच्यम्; तच्चानु- पपन्नम् , यथा च न संभवति तथा प्रागेव आवेदितम् । भवतु15 नाम, किं तदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं वा - पूर्ववद्विभज्य दूषणं वक्तव्यम्। अथ धर्मान्तरम् ; तदपि ऐन्द्रियकम् , अतीन्द्रियं वा ? तद्यदि ऐन्द्रियकम् : तदा तस्य पूर्वोपलम्भे सति उत्तरकाल- भावि यत् तस्य विज्ञानं न तत् स्मरणाकारतां परित्यजति । 20 अथ तदुपलब्धिलक्षण[म]प्राप्तम् : न तर्हि तस्य कचिदपि ग्रहणम् । तदग्रहणे न गवयदर्शने सति 'मदीया गौरनेन सदृशी' इत्यादिज्ञानेन शक्यते भवितुम् । भवने वा गवय- (या)दर्शनेऽपि स्यात् ।

·११२ तत्त्वोपप्लवसिंहे 10 [$ १. नैयायिकसंमतस्य उपमानस्वरूपस्य खण्डनम् । ] अन्ये तु अन्यथा उपमानं व्याचक्षते विपश्चितः " गोगवयसादृश्यं स्वज्ञानविशिष्टमुपमानम् । संज्ञासंज्ञिसम्ब- न्धप्रतिपत्तिः उपमानफलम्।” एतचाऽसमीचीनम् । प्रागेव वने- 5चरवचनाद्वगतं गोसदृशो गवय इति । कोऽर्थः ? गोसशस्य गवय इति नाम । एवं च सर्वमेव संज्ञासंज्ञिसम्बन्धावधारणं कृतम्, नोपमानं कल्पनीयम् । अथ संप्लवन्यायेन कल्प्यते; भवतु, तथापि संज्ञी वि- द्यते संज्ञा तु न विद्यते । कोपमानं परिकल्प्येत ? [६२. संज्ञाप्रतिपत्तिविषयकमतद्वयस्य निरास:।] एके वदन्ति स्वयमुच्चार्य संज्ञा प्रत्येति ।” तयुक्तम् , संज्ञाकाले सादृश्यज्ञानस्य अनवस्थितेः । अन्ये तु - " बुद्धयुपस्थापिता संज्ञा प्रत्येति " एवमाम- नन्ति । तद्युक्तम् । अविद्यमानस्य विषयार्थता न लभ्यते- 156सत्तामात्रेण जनकत्वेन वा ' इत्यादिना प्रागेव उपपा- दितम् । प्रत्यक्षपूर्वकं च उपमानमुद्गीयते । तदभावे तत्कथं भवेदव्यभिचारः येन विज्ञानोत्पादकत्वेन उपमानता, तचा- व्यभिचारित्वं न शक्यं(क्य)विज्ञानमिति पूर्वमेवावेदि- तम् ॥ छ॥ [१२. अभावप्रमाणस्य निरासः।] अपरे तु अभावाख्यं प्रमाणं सदुपलम्भकप्रमाणपश्चक- व्यावृत्तिरूपं व्याहरन्ति अभावविषयम् । तस्किमवगतम्, अनवगतं वा ? यदि अवगतम् ; तत्केनावगतम् - किं मेय- व्यावृत्त्या, मानव्यावृत्त्या वा, सदुपलम्भकेन वा ? तयदि 25मेयव्यावृत्त्या; तद्गतिः कथम् ? अथ मानव्यावृत्त्या ; तदा इतरे- तराश्रयत्वं दुरुत्तरमापद्यते । , 20 ·, १२. अभावप्रमाणस्य निरासः। १३. संभवैतिह्मप्रमाणयोर्निरासः। ११३ अथ समानव्यावृत्त्या अवधार्यते ; सैव ज्ञातुमारब्धा- कथं ज्ञापिका भवति ? न च एका ज्ञाप्या अन्या ज्ञापिका भवति सदुपलम्भकप्रमाणमात्रापगमस्य ज्ञापकत्वेनेष्टत्वाद् अनिष्ठा- दोषप्रसंगाच-सापि ज्ञापिका कथं ज्ञाना इत्यादिना । अथ सदुपलम्भकेन अवगम्यते; हीयते तर्हि अभावाव्यं 5 प्रमाणम् , मेयाभावावगमेऽपि तदेवाऽस्तु । अथ अनवगतमेव मेयाभावेऽनुगमं करोति; यद्येवं देव- दत्तस्य देशान्तरे विनाशे जाते देवदत्तोपलम्भकप्रमाणपञ्चक- व्यावृत्ती देवदत्ताभावनिश्चयः स्यात्, न तु भवति प्रभुसमान- स्यापि । अथ वस्तुभूतनिमित्तान्तरवैकल्ये सति न भवति:10 तदेवास्तु तन्नान्तरीयत्वात् तद्गतेः । अभावस्य च प्रत्यक्षप्रमाणग्राहयतां प्रतिपादयन्ति नैया- यिकाः। सम्बन्धश्च विषयविषयिभावलक्षणः विशेषणवि- शेष्यभावलक्षणो वा। [१३. संभवैति प्रमाणयोर्निगमः । ] संभवस्य अनुमानेऽन्तरीभावसम्बन्धैकनिमित्तमर्दने (?) सति अर्थान्तरे प्रतिपत्तिरनुमानम् ॥ छ । ऐतिहयस्य चागमे अन्तर्भावः । तस्य च प्रामाण्यं न संभवति, नानुमानान्तर्गतस्य नापि खतन्त्रस्य । [१४. शब्दप्रामाण्यस्य निगसः।] [६१. वाचकत्वेन शब्दप्रामाण्यं स्वीकुर्वतां मतस्योहलनम् । ] एके वदन्ति - " वाचकत्वेन गोशब्दस्य प्रामाण्यम् । " तथासमीचीनम् , शब्दार्थगो(योः) सम्बन्धव्यतिरेकात्। न तावत्तादात्म्यलक्षणः, तयोराकारभेदात् । नापि तदुत्पत्ति- लक्षणः; अर्थापायेपि शब्दोदयदर्शनात्। 15 20 25 १५त.

·११४ तत्वोपप्लवसिंहे , नापि सामयिकः शब्दार्थयोः सम्बन्धः; शब्दार्थव्यक्ती- नामानन्त्याद् अभिन्नैकनिमित्तस्य चाऽसंभवात् । न च संके- नितशब्दस्य अर्थप्रतिपत्तिकाले अवस्थानं विद्यते । नचार्थ- प्रत्यायक:(क)शब्दस्य संकेतोऽवगतः, समयकरणकाले तद- 5भावात् । न च खकार्यसम्बन्धमन्तरेण पूर्वशब्दसम्बन्धं खासारूप्याद् (?) वाचकम् अतिप्रसंगात् । नापि स्व(खा)भाविकः शब्दार्थयोः सम्बन्धः; तद्गत्य- भावात् न प्रत्यक्षेण नापि अनुमानेन । अथ अर्थापत्त्याऽनुमीयते; साप्यनुपपन्ना, प्रत्यक्षादि- 10पूर्विका हि अर्थापत्तिः, प्रत्यक्षाद्यभावे तस्याप्य( तस्या अप्य ) भावः । न सा अनुमानाद् भिद्यते अर्थापत्तिः । न च अनु- मानग्रायः शब्दार्थयोः सम्बन्धो भवद्भिः प्रतिपाद्यते। नच तदनुमानमस्ति । न च नित्यसम्बन्धस्य विज्ञानगमक(नज- नकोत्वमिहोपपद्यते उक्तन्यायात् । एवं च सति सम्बन्धमन्तरेण पदानां वाचकत्वं न युज्यते। तवाचकत्वे च तत्पूर्वकवाक्यस्यापि वाचकत्वं न लभ्यते । अथ कथं न लभ्यते ? प्रसिद्धपदपदार्थसम्बन्धपूर्वकं हि वाक्यं वाचकत्वेन गीयते। तदप्रसिद्धौ वाक्यस्यापि वाचकत्वं न संगच्छते । एवं चाऽवाचकत्वे वेदवाक्यानां कथं प्रामाण्यम् ? अथ अप्रसिद्धपदपदार्थपूर्वकमपि वाक्यं वाचकत्वेन उद्गी- यते; तदा सर्वप्रमातृणां वेदोपलम्भे सति वेदार्थप्रतिपत्तिः स्यात्। किंच, अदृष्टविषये वेदवाक्यानां प्रामाण्यं कथं वेत्सि? वेदैकदेशत्वेन इति चेत् ;न, अर्थवदेववाक्येन न व्य(अर्थवादवा- क्येन व्य)भिचारात् - " ग्रावाणः प्लवन्ते आदित्यो वैष्णव इति 25चतुःषष्टिवर्णानालोड्य प्रजापतिः पपौ” इत्यादिना ॥छ। 15 20 ·१४. शब्दप्रामाण्यस्य निरासः । ११५ [$२. आप्तोक्तत्वेन शब्दं प्रमाणीकुर्वतां मतस्य निरासः।] अन्ये तु आप्तोक्तत्वेन प्रामाण्यमुशन्ति । आप्ताः साक्षा- त्कृतधर्माणः । तैर्यदुक्तं समेमाप्तं तत्किलाविसंवादकम् । "क्षीणदोषोऽनृतं वाक्यं न ब्रूयाद् हेत्वसंभवात्"। तदेतदयुक्तम् , आप्तस्य अत्यन्ताऽप्रत्यक्षतया तदायत्तताया 5 अनधिगतेः। वीतरागज्ञापकं च अनुमानं न विद्यते तस्य अप्र- माणत्वात्। , 10 भवतु वा आप्तोक्तत्वम् ; प्रामाण्ये किमायातम् ? किं सत्तामात्रेण प्रामाण्य [म्], विज्ञानजनकत्वेन वा? यदि सत्तामात्रेण ; तदयुक्तम् ; अकारकस्य प्रामाण्याऽयोगात् । अथ विज्ञानजनकत्वेन प्रामाण्यम् ; तत्किम् एकलस्य, सहकारिकारणोपचरितस्य वा ? तद्यदि एकलस्य ; तयुक्तम् , स्वयमनभ्युपगमात्, क्रमयोगपद्यासंभवाच । अथ सहकारिक(का)रणोपचरितेन जन्यतं; यद्येवं तदा सहकारिकारणं दुष्टमप्यभ्येति, तदनुरोधेन विपरीतमपि ज्ञानं15 जनयति आसोक्तत्वे सत्यपि। यथा अभिनवकम्बलसम्ब- निधनं माणवकं दृष्टवा प्रवक्ता वाक्यमुच्चारयति - नवकम्बल- कोऽयं माणवकः इति; श्रोता तु अधर्ममनःक्षोभादिना निमि- तेन नवत्वसंख्यायुक्तकम्बलसम्बन्धिनं प्रतिपद्यते । तथा प्रता- रणवुद्धया नवत्वसंख्यायुक्तकम्बलसम्बन्धी माणवक इत्युक्तं20 अवदातकर्मानुरोधेन प्रतिपत्ता अभिनवकम्बलसम्बन्धिनं प्रत्येति, तथा वेदवाक्यानामपि अवदानेतरकर्मानुवेधेन विप- रीतार्थावबोधोत्पादकत्वमुपपद्यते । तथा, भूतोपघातचेतोविक- (का)रमनःक्षोभादिना वा निमित्तेन ॥ छ । १ शममार्ग-टि.

·तत्त्वोपप्लवसिंहे 10 [$३. अपौरुषेयत्वेन वेदस्य प्रामाण्यं स्वीकुर्वतां मतस्य व्युदासः । ] अन्ये तु कुमतिमतानुसारिणो वदन्ति - "वेदस्य प्रामाण्य- मन्यथा-अपौरुषेयत्वेन । पुरुषा हि रागादिविपरीतचेतसो विप- रीतमुपपादयन्ति, न च वेदविधातृसंभवोऽस्ति । तदुक्तम्- ऽनित्यो वेदः अस्मर्यमाणकर्तृक]त्वात् व्योमादिवत्। वेद- वेधसोऽपगमे तदायत्ता दोषा व्यपगता भवन्ति । ते हि वि- धातृसत्तानुवर्तिनः नदव(प)गमे कथमवतिष्ठेरन् । तेषाम- पाये कथमप्रमाणमाशंक्यते वेदः । यदुक्तम् - " दोषाः सन्ति न सन्तीति पौरुषेयेषु युज्यते । वेदे कर्तुरभावात्तु दोषाशंकैव नास्ति नः ॥" [तत्वसं० का० २८९५] " चोदनाजनिता बुद्धिः प्रमाणं दोषवर्जितैः । कारणैर्जन्यमानत्वात् लिङ्गाप्सोक्ताक्षवुद्धिवत् ॥" [लोकवा. सू. २. श्लो. २. श्लो. १८४] नच चोदनाजनितं विज्ञानं सन्दिग्धम् , किंस्वित् इत्यनेना- 15कारेणानुपजायमानत्वात् । नचेदं भ्रान्तं देशान्तरादावषाध्य- मानत्वात् । यत् देशान्तरादौ बाध्यते तत् मिथ्या, यथा मरीचिनिचये अम्बुज्ञानम् , कालान्तरे च बाधा यथा आरक्त- पटे हाटकविज्ञानमित्येवमादि, नचेदं भ्रान्तं तथा, तस्माद- वितयम् ।” यत्तावदुक्तम् 'नित्यो वेदः कर्चस्मरणात्'; तयुक्तम्, कूपारामादिभिरनैकान्तिकत्वात् । तेषां हि कर्ता न स्मर्यते अथ च अनित्यत्वम् । अथ देशकालोच्छेदात् तत्र कर्तुर- स्मरणम् ; एवं तर्हि अविशेषाभिहितेऽर्थे विशेषमिच्छतो हेत्वन्तरं नाम निग्रहस्थानम् । अथवा सत्यपि विशेषणोपादाने हेतोः विपक्षगमनं न निवारयितुं पार्यते, यथा कृतकत्वविशेषणोपादानेऽपि न , 20 - 25 ·१४. शब्दप्रामाण्यस्य निरासः । ११७ , , प्रमेयत्वस्य व्यावृत्तिरस्ति । अथ कृतकत्वम् ; तदेव गमकं व्या- वृत्तत्वात् । न हयेकस्य व्यावृत्तौ अन्यस्य व्यावृत्तिरस्त्यति- प्रसंगात् । किंच, साध्यविरुद्ध हेतोः(तो) किं विशेषणोपादनम् , तद्विपरीते वा ? तद्यदि विरुद्ध ; तदाऽनर्थकं विशेषणोपादा- 5 नम् । अथ अविरुद्धेप्येवमेव - नहि विशेषणेन विरुद्धस्व- भावता व्यावर्त्तते, यथा कृतकत्वविशेषणोपादानेऽपि न चाक्षुषत्वस्य शब्दे वृत्तिलाभः । तथा देशकु(का)लोच्छेदाभाव- विशेषणोपादानेऽपि अस्मर्यमाणकर्तृक]त्वस्य न विपक्षाद् व्यावृत्तिरस्ति । असिद्धोप्ययं हेतुः यस्मात्स्मरन्ति एव कारं10 काणादाः। तथा लौकिका अपि बहुलं वक्तारो भवन्ति - 'ब्र- ह्मणा वेदाः प्रणीताः' इति । अपि च किमशेषजनस्मरण- निवृत्तिरिह हेतुत्वेन विवक्षिता, आहोस्वित् कतिपयपुरुष- स्मरणविनिवृत्तिः ? तद्यदि सकलजनस्मरणविनिवृत्तिः तदाऽ- सिद्धा, अवधारयितुमशक्यत्वाच्च अर्वाग्भागविद्भिः। अव-15 धारणे वा त एव सर्वज्ञाः स्युः अर्वाग्भागविदो न भवेयुः । अथ कतिपयपुरुषापेक्षया; तदानैकान्तिको हेतुः, वि- द्यमानकर्तृकेष्वपि कर्त्ता न स्मर्यते कैश्चित् । अन्यच्च , कतिपयैः पुरुषैर्न स्मर्यते - अर्थादापद्यते - पुरु- पान्तरस्मर्यमाणकर्तृको वेदः, विशेषप्रतिषेधस्य शेषाभ्यनुज्ञा-20 विषयत्वात् । न च पुरुषजन्यत्वेन वेदस्थाऽप्रामाण्यम् , अपि तु पुरुषदोषोत्पाद्यत्वेन । अतः स एव अपनेयः न पुरुषव्यापारः । अथ पुरुषस्य दोषाधिकरणत्वे तजन्यत्वे दोषजन्यत्वमप्या- शंक्थत इति चेत् : यद्येवम् इन्द्रियाणामपि दोषाधिकरणत्वेन तदुत्पादितविज्ञानानामप्रामाण्यं समाशंक्यत इति सर्वत्र प्रा-25 माण्यानास्वा(श्वासः स्यात् । , ·११८ तत्त्वोपप्लवसिंह 5 न च अस्मर्यमाणकर्तृकत्वेन वेदशब्दानामपौरुषेयत्व- मंसिडिः, अन्यथापि अस्मर्यमाणकर्तृकत्वमुपपद्यते - केनापि विदग्धमतिना वेदसन्दोहमुत्पाद्य आत्मा अपहूयते - 'नाहं वेदानां विधाता ' इति । भवतु वा अपौरुषेयो वेदः, प्रामाण्ये किमायातम् ? अथ पुरुषव्यावृत्त्या तद्दोषव्यावृत्तिनिबन्धनं प्रामाण्यम्; तद्- व्यावृत्त्या तद्गुणव्यावृत्तिनिवन्धनमप्रामाण्यं किन्नेष्यते ? अथ पुरुषगतगुणदोषव्यावृत्तौ निसर्गगुणानुवेधेन प्रामाण्यमिष्यते; पुरुषगुणदोषव्यावृत्तौ निसर्गदोषानुवेधेन अप्रामाण्यं किन्न 10गीयते ? अपि च यथा अपौरुषेयत्वे सत्यपि रागादिदोषसम्ब- न्धिता उपलभ्यते, तथा वेदेऽपि भविष्यति । किंच, अपौरुषेयत्वेन कर्तृदोषापगमः कृतः, श्रोतृदोषास्तु केनापनीयन्ते । तथा हि - अर्थप्रतिपत्तौ तानपेक्ष्य विपरीतां प्रतिपत्तिमभिनिवर्तयिष्यति । ततश्च नित्यानामपि कर्तृकर्मणां 15दुष्टसहकारिकारणानुवेधेन विपर्ययादिज्ञानहेतुत्वमुपपद्यते न वाक्यानां प्रमाणप्रतिलम्भः। यदप्युक्तम् – 'देशान्तरादाववाध्यमानत्वात् प्रमाणं चोदना- जनिता बुद्धिः' - तदयुक्तम् , स्मृतेर्बाधारहितत्वेऽपि अप्रमाण- त्वात्। किंच, बाधाशब्देन विपरीतविज्ञानमपदिश्यते, तच्च नोत्पद्यते - किं चोदनाजनितविज्ञानस्य यथार्थत्वेन उत तदु- त्पादककारणवैकल्येन इति सन्दिहयते । अपि च, बाधारहितत्वेऽप्यप्रामाण्यं दृष्टं - बाधकविज्ञा- नोत्पत्तेः पूर्वम् । बाधाप्युपजायमाना कालविकल्पेन उपजायते- 25कचिदर्धमासेन कचिन्मासव्यवधानेन कचिच अन्दव्यत्रयव्यव- 20 ·१४. शब्दप्रामाण्यस्य निरासः । ११९ धानेन, अन्यत्र तु कारकवैकल्यानैव संपत्स्यते । नचैतावता प्रमाणं चोदनाजनिता बुद्धिः । किंच, बाधारहितत्वमपि किम्-अशेषपुरुषापेक्षया, कतिपय- पुरुषापेक्षया वा ? यद्यशेषपुरुषापेक्षया; तदावगन्तुं न शक्यते, परचित्तवृत्तीनां दुरन्वयत्वात् । अथ कतिपयपुरुषापेक्षया बाधा-5 रहितत्वम् ; तदाऽनैकान्तिको हेतुः - यथा असत्योदके जातो- दकवुद्धिः तस्माद्देशात् देशान्तरं यदा प्रयाति तत्रैव दशार्धता- मुपयाति, नच तस्य बाधकं विज्ञानमुत्पन्नम् । किमेतावता तत् प्रमाणं भवतु ? अथवा चोदनाजनितविज्ञानस्य निर्विषयत्वमेव भ्रान्तत्वम्, चोदनाजनितविज्ञानसमानकालीनकर्त्तव्यतारूपा-10 र्थस्याऽसंभवात् । संभवे वा चोदनावचसो वैकल्यम्, वितान- क्रियाविलोपः । अथ न विद्यते कर्त्तव्यतारूपोऽर्थः; कथं चोदनावचनोद्भूतं विज्ञानं न मिथ्या? अन्यथा केशोण्डुकसंविदो मिथ्यात्वं न भवेत् । अथ तस्या[:] प्रतीयमानार्थाऽसंभवेन मिथ्यात्वम् ; नदिहापि तदेवास्तु । अथ चोदनाजनितविज्ञानार्थस्य पुनः सद्भावो भवति तेन तस्य यथार्थत्वम्। न तु केशोण्डुकविज्ञानस्य कदाचिदपि सद्भा- वोऽस्ति। सोऽयं विषभक्षणेन परं प्रत्याययति तपस्वी। चोदना- र्थस्य पश्चाद्भवनं तद्विज्ञानानुपयोगि, तस्मिन् काले ज्ञानस्य अस्तमितत्वात् , विज्ञानकाले च अर्थस्य(स्या)संभवात् । अथवा, इयमेव बाधा यदुत असंभाव्यमानार्थस्य प्रतिपाद- कत्वं यथा तन्तु-तुरि-कारकोपनिपाते सति वनादिकार्यमुप- जायमानं दृष्टम् । पुनः पटार्थिने उपदेशो दीयते - 'तन्तूनामुपा- दानं कुरुष्व' इति। न त्वेवं सप्ततन्त्ववदानकर्मणोःसाध्यसाधन- सम्बन्धावधारणम् , नापूर्वम्, येनात्र उपदेशस्य साफल्यं भवति।25 एवं तावदुक्तेन न्यायेन शब्दानां वाचकत्वेन प्रामाण्यं न युज्यते। 15 20 १. मरणम् - टि.

·१२० तत्त्वोपप्लवसिंहे ~~..... ? [४. विवक्षासूचकत्वेन शब्दप्रामाण्यं स्वीकुर्वतां मतस्य खण्डनम् । ] अथ विवक्षासूचकत्वेन लिङ्गभूतस्य प्रामाण्यम् । तदुक्तम्- विवक्षाप्रभवा हि शब्दाः तामेव संसूचयेयुः” इति । तदेतदयुक्तम् , यथा हेतुफलभावो नास्ति सौगते मते तथा प्रागेव प्रपञ्चितम् ॥ छ । [$५. साधुपदादर्थप्रतिपत्ति वर्णयतां वैयाकरणानां मतस्य निरासः।] अन्ये तु साधुपदशब्दादर्थप्रतिपत्तिं वर्णयन्ति । साधुत्वं च लक्षणयोगित्वेन। लक्षणं च सूत्राण्येव, लक्ष्यं गौरित्यादिपदम्। अथ किमिदं नाम यल्लक्षणेन परमर्षिगदितेन सूत्रकलापेन 10लक्ष्यते ? किं गकारादयो वर्णाः, वर्णेभ्योऽर्थान्तरं वा पदं स्फोट- रूपम् ? नद्यदि वर्णाः; ते किं नित्याः सन्तः पदसंज्ञा भवन्ति, उत उपजननधर्मकाः ? तद्यदि नित्याः कूटस्थाः सन्तो वर्णाः पदसंज्ञा भवन्ति । तत्र किं व्यस्ताः, समुदिता वा ? तद्यदि व्यस्ताः; सनातना एते पदसंज्ञा भवन्ति, तदा गवर्णेनैव 15 केवलेन गोऽर्थप्रतिपादनं क्रियते, ओकारेण वा अर्थप्रति- पादनं क्रियते। ततश्च पूर्वापरवर्णोच्चारणानर्थक्यम् । न चात्रैक- स्मिन् वर्णे विभत्तयन्तता अस्ति, अपि तु वर्णकदम्बके वि- भक्त्युत्पादाभ्युपगमात् । अथ समुदितानां पदसंज्ञा। तदयु(दु)क्तम् - "बहूनां संघा- 20तशब्दवाच्यत्वम्, न हयेकस्मिन् संघातशब्दप्रयोगोऽस्ति, अपि तु गकारौकारविसर्जनीयेषु समुदायशब्दः प्रयुज्यते ।” तदयुक्तम् , वर्णानां नानाता विद्यते। वर्णो हि अवर्णात् वर्णात्मतया व्यावर्त्तते वर्णान्तरात्तु कथं व्यावर्त्तते ? किं वर्णा- कारतया अवर्णात्मतया वा? तद्यदि वर्णाकारतया व्यावर्त्तते; 25तदाऽन्येषां वर्णरूपता न प्रामोति नीरतीरादेरिव । अथ अवर्णा- स्मतया व्यावर्त्तते; तदाऽवर्णात्मता व्यावर्त्तते उक्तानामिव , , ·१४. शब्दप्रामाण्यस्य निरासः । १२१ ततश्चैक एव वर्णात्मा जगति संजातः । तस्य गोऽर्थवाचकत्वं न युज्यते सुविभत्त्यनुपपत्तेः । नापि वर्णानां नित्यत्वप्रत्यायकं प्रमाणमस्ति एवं प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यप्रतिपादनात् । तीव्रमन्दात्मतया गव- र्णस्य नानात्वोपलब्धेः गकारोऽपि भेदवान् न गकारे(रे)-5 कत्वम्। अथ व्यञ्जकवशेन तीव्रमन्दादिबुद्धेरुत्पत्तिः न गवर्णस्य भेदोऽस्ति; तदयुक्तम्, गवर्ण एव प्रतीयते तीव्रमन्दाचार तया न व्यञकानि गवर्णबुद्धिर्वा । यदि व्यञ्जकभेदेन तीव्र- मन्दादि भेदपरिकृप्तिः क्रियते गवर्णात्मा तु न भिद्यते; तदा10 गकारादिविभागोऽपि व्यञकभेदनिषन्धनोऽभ्युपगन्तव्यः, वर्णात्मा त्वेक एव । ततश्च गवार्थप्रतिपत्तिन प्रामोति एक- स्मिन् वर्णे सुपविभत्त्यनुपपत्तेः । किंच, भिन्नाकारतया प्रतीयमानस्य ययेकत्वमभ्युपग- म्यते; नानेक जगत् स्यात्, अभिन्नात्मके च जगति मान-15 मेयव्यवस्थैव हीयते । न च नित्यस्य अनुपजातविकारस्य विज्ञानोदयदानसामर्थ्यमस्ति । अथ क्रियते ; किमनुपजातातिशयेन वा, अव्यतिरिक्तो- पजातातिशयेन वा, व्यतिरिक्तोपजातातिशयेन वा? त- द्यदि अनुपजातातिशयेन क्रियते । तदा सर्वदा कुर्यात् एक-20 स्मिन् वा काले कुर्यात् नहेहमात्रानुषन्धेना(न)' कालविल- म्बनायोगात् । अथ अव्यतिरिक्तोपजातातिशयेन क्रियते; तथापि सना- तना वर्णाः, अव्यतिरिक्तातिशयकरणपक्षे स एवोपजायते, फलानिष्पत्तिकरणखरूपाऽनतिवृत्तेः । १. यद्यत्र 'नाकाल ' इत्येव शुद्धः पाठः स्यात् तदा ईषत्कालार्थकम् 'आ' पदं सन्धिगत 25 बोध्यम् । १६ त.

·१२२ तत्वोपप्लवसिंहे , अथ व्यतिरिक्तोपजातातिशयेन क्रियते; तस्यातिशयः कथम् ? यो यस्य केनापि सम्बन्धेन न सं(न्धेन संबन्ध्यतेस तस्यातिशयः । यदि च अन्तर्हितवर्णस्मरणविशिष्टोऽन्त्यो वर्णः पदम् । तस्यापि स्मरणकाले तिरोहितत्वावाचकत्वम्- 5" तस्य व्यञ्जकानां क्षणिकत्वात् क्षणोपलब्धिः” इति वच- नात् । यदि वर्णा व्यनकैय॑ज्यन्ते तदा समानदेशावस्थितं समानेन्द्रियग्राहयाणां प्रतिनियतव्यञ्जकत्वेनेष्टम् एकान्तर्गतो- दककनकादीनां वदन्ति वैशेषिकाः । (2) अथ अनित्या वर्णाः पदसंज्ञा भवन्तीति चेत् तत्रापि किं 10व्यस्ताः, समस्ता वा? तद्यदि व्यस्ताः; तदा गकारौकार- विसर्जनीयान्यतमे वर्णे न विभत्त्युत्पादोऽस्ति, उत्पादे वा एको वर्णः वाचकः स्यात् - वर्णान्तरोच्चारणानर्थक्यम् । अथ वर्णसमुदायः पदम् ; प्रतिक्षणध्वंसिनां समुदायार्थों वक्तव्यः, बहनामवस्थितरूपाणां समुदायो लोके दृष्टः, न च 15वर्णानां भूयस्त्वमस्ति उक्तान्यायात् । किंच अन्त्यवर्णग्रहणा- नन्तरं पूर्ववर्णस्मरणम् , पूर्ववर्णस्मरणानन्तरम् अन्त्यवर्णे ज्ञानम् , ततश्चास्य अर्थप्रतिपत्तिकाले पदं [न] विद्यते तेनाऽपदिकाऽर्थ- प्रतिपत्तिः स्यात्। न च कार्यरूपता वर्णानां विद्यते। सती सत्ता संवेद्यते। 20विज्ञानोत्पत्तेः पूर्व वेद्यस्य सत्ता, पश्चाविज्ञानम् । तवेद्यं किम्- अधुनोत्पन्नं विषयतां याति, चिरोत्पन्नम् , अनुत्पन्नं वा ? नाल- मालोचयितुं ज्ञानम्, तत्स्वरूपमात्रास्तित्व विधायकत्वेन त- दुत्पत्तेः। न च तत्कारणं विद्यते । ननु प्रयत्नादिकं विद्यते; तद- 25युक्तम् , तेषां प्रयत्नादीनां स्वरूपं कथं गृहयते - किं सत्ता- मात्रेण, कारकत्वेन वा ? तद्यदि सत्तामात्रेण; तदा जनकं रूपं न स्यात्।

·१४. शब्दप्रामाण्यस्य निरासः । १२३ , दृष्ट्वा कारणं गृह्णाति, अथ कारकत्वेन गृहयते; किम् आत्मजनकत्वेन, आ- होस्विद् अन्यजनकत्वेन ? तद्यदि आत्मजनकत्वेन गृहयते; तदात्मा तेनोत्पाद्यते न वर्णः । अथ अन्यजनकत्वेन अवधा- येते; तदा अन्यस्य सत्ता सिद्धा । ता(नया)क्षिसान्य- सद्भाव एव सद्भावोऽस्याध्यवसीयते, ततः तत्समानकाली. 5 नत्वेन हेतुफलभावाऽसिद्धिः । किंच, पूर्वापरभावेन हेतुफलभावः, किं वा पूर्वापरग्रह- णेन ? तयदि पूर्वापरभावेन हेतुफलभावः; तदा ज्ञानं विना ' अस्ति' कथं ज्ञायते ? ज्ञानाभावेनाऽज्ञाने किं पूर्वोत्पन्नौ सहोत्पन्नौ वा ? अथ पूर्वापरग्रहणेन हेतुफलभावव्यवस्था10 इति; तदयुक्तम्, अनियतं ग्रहणं दृष्टम् - कार्य कारणं दृष्ट्वा कार्य गृह्णाति , उभयं च युगपत् गृह्णाति। एवं च स्थिते न हेतुफलभावविनिश्चयोऽस्ति। तभावान्ना:- नित्या वर्णाः पदं भवितुमर्हति । अथ वर्णेभ्योऽर्थान्तरभूतं पदं वर्णव्यङ्ग्यस्फोटरूपमभ्यु-15 पगम्यते । वर्णानां किल अर्थप्रत्यायकत्वं व्यस्तसमस्तानां संभवति, अस्ति च सा अर्थप्रतिपत्तिः तेन अर्थान्तरभूतं वर्णेभ्यः पदं विद्मः । अभिन्नाकारा च प्रतिपत्तिवर्णेष्वनुपपन्ना तेन वर्णेभ्यो भिन्नम् अभिन्नाकारं पदमध्यवसीयते । यत्तावदुक्तम् - " अर्थप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्या पदमव-20 गम्यते " तदयुक्तम्, अर्थापत्तेः प्रामाण्यमेव नास्ति । यथा च न विद्यते तथा प्रागेव प्रपश्चितम् । न च पदेन सह प्रतिबद्धा अर्थप्रतिपत्तिः अवगतपूर्वा येन अन्यकारणपरिहारेण पदं बोधयति । प्रत्यक्षं च प्रमाणमेव न भवति । कथं तत् पद- प्रतिपादनाय अलम् ? न च नित्यस्य विज्ञानाद्यर्थक्रियाकरण-25 - ·१२४ तत्त्वोपप्लवसिंहे , सामर्थ्यमस्ति । एवं लक्ष्यभूतं पदं न विद्यते । तदभावान्नि- विषयं पारमार्थ(मर्ष) लक्षणमिति । अपि च, यानि लक्षणपराणि सूत्राणि तेषां लक्षणं विद्यते, न वा ? यदि विद्यते; तत्रापि अन्य अत्रापि अन्य इत्यनिष्ठायां च न किंचित् पदं ज्ञानं(तं) स्यात् । अथ न विद्यते; किमेवं तर्हि तेषां साधुत्वं न विद्यते ? अथ लक्षणाभावेऽपि तेषां साधुत्वं विद्यते; एवं गावी- गोणी-गोपुत्तलिकेत्येवमादीनामपि अपभ्रंसा(शा)नां लक्षणा- भावेऽपि साधुत्वं भविष्यति । अथ लक्षणाभावान्न गाव्या- 10दीनां साधुत्वम् ; तदा सूत्रपदानामपि नदभावादेव असा- धुत्वम् । अपि च, यदि नाम लक्षणविकलता शब्दस्य ; तदा किं भवति ? किमुच्चारयितुर्मुखभङ्गः संपद्यते, शब्दस्य वा अवाचकत्वम्, अर्थस्य वा रूपविपर्यासो जायते, किं वा अपशब्दप्रतिपादितार्थस्य अर्थक्रियाकर्तृत्वं हीयते , अपशब्दो- 15च्चारणे सति अमङ्गलोदयो वा भवति ? तद्यदि तावत् प्रवकुमुग्वभङ्गो भवति गावीशब्दोच्चारणे सति; तदैते बहुलं गावीशब्दोच्चारणं कुर्वाणा: समुपलभ्यन्ते प्रवक्तारः, न च तेषां मुग्वभङ्गः समुपलभ्यते । अथ गावीशब्दस्य वाचकत्वं नोपपद्यते; तदयुक्तम् , 20गावीशब्देन बहुलं व्याहरन्ति प्रमातारः। अथ गोऽर्थप्रति- पित्सुनां गावीशब्दभ्रवणानन्तरं गोशन्दे स्मृतिरुपजायते स च गवाद्यर्थवाचक इति चेत् तदयुक्तम्, म्लेच्छादीनां साधुशब्दपरिज्ञानाभावात् कथं तद्विषया स्मृतिः ? तदभावे न गोऽर्थप्रतिपत्तिः स्यात् । अथ अर्थस्य रूपविपर्यासो भवति । तदयुक्तम् , न गावी- शन्देन अभिधीयमानस्य गोरूपता व्यावर्तमाना दृष्टा । अथ . 25 ·१४. शब्दप्रामाण्यस्य निरासः । १२५ , 5 10 अर्थक्रियाकर्तृत्वं हीयते; नदयुक्तम्, गावीशब्देन अभि- धीयमानस्य वाहदोहप्रसवसामर्थ्य नातिवर्त्तते गोपिण्डस्य । अथ गावीशब्दोचारणादमङ्गलोदयो भवति, न तु वाचकत्वं निराक्रियते असाधुशब्दस्य । तदुक्तम् - अपशब्दानुमानेन वाचकः कैश्चिदिष्यते । वाचकत्वाऽविशेषेऽपि नियमः पुण्यपापयोः ।।" नयुक्तम् , तेन सह प्रतिबन्धाभावात् । न चापोस्तित्वग्राहकं(?) प्रमाणमस्ति । अन्यथैव काले च न म्लेच्छि[तव्यमिति नियमोऽभ्युपगम्यते । न च शुद्धम् , अन्यत्र पण्डितानामपि व्यवहारोदयदानदर्शनात् । नदेवमुपपनेष्वेव तत्त्वेषु अविचारितरमणीयाः सर्वे व्यव- हारा घटन्त इति । ये याता नहि गोचरं सुरगुरोः बुद्धेर्विकल्पा दृढाः, प्राप्यन्ते ननु तेऽपि यत्र विमले पाखण्डदर्पच्छिदि । भट्टश्रीजयराशिदेवगुमभिः मृष्टो महार्थोदयः तत्त्वोपप्लवमिह एष इति यः ख्यातिं परां यास्यति ॥ पाग्वण्डग्वण्डनाभिज्ञा ज्ञानोदधिविवर्डिताः। जयराशेर्जयन्तीह विकल्पा वादिजिष्णवः ॥ छ । संवत् १३४९ मार्ग० वदि ११ शनी धवलकके महं० नर- पालेन तत्त्वोपल्लवग्रन्थपुस्तिका लेग्वीति । भद्रं ॥ - 15 20 १७ त.

·No text on this page.

·तत्त्वोपप्लवसिंहस्य परिशिष्टानि

·No text on this page.

·१. तत्त्वोपप्लवसिंहस्य शब्दसूची ४०. . अकत ८०.२ अनुपलब्धिकारण अकारक अनुपलभ्यस्वभाव अकृत-कृताभ्यागमनाशदोष अनुपलम्भ ६९. ११ अक्षणिक १०५.२ अनुभव अक्षणिकत्व अनुभवाकाराननुकारित्व अक्षधी ८ अनुमान अग्निसवित्ति अनुमान १०.२२:२६. २२: २४. अजनक २३, २४:२५.८: ३०.१२ अज्ञान ३६. 1०:३९. १६ अतज्जननस्वभाव ८६.२० -राट-मामान्यतःटाट ८.१२ अतथ्यता १३. ४१ -अप्रामाण्य २४. 10 अतादात्म्यव्यवस्थित -अनुमानज्ञानम्य विषयार्थः ३०. १५ अतिशय ७५.२५:१२२.३ -गंभवस्यानुमानऽन्तर्भावः ११३.१६ अतीतता ३७.८ अनुमान ( नैयायिक ) अत्यन्ताभाव -प्रत्यक्षाभावेऽनुमानाभावः अदुष्टकारणजन्यत्व ५८.१३ -अविनाभावगंबन्धग्रहणानुपपनग्नुमा- अदृश्य ५०.७ नाभावः अध्यक्षात्मक -कार्यवानिपतरनुमानध्याभावः ६..२ अध्यक्ष -हेतुफल: बन्धानवधारणादनुमानाभावः अनधिगतार्थगन्न २७.८:८२. १७ अनाद्यन्ता (मत्ता कारणेन कार्यानुमानम्य निपथः ७३. 16 अनावृत -कृतकवन अनित्यत्वानुमानम्य निषेधः अनित्यताव्यवहार ७३.२. अनित्यत्व ७३.२५ -आत्मानुभाननिपधः ७४.१० अनित्यत्वानुमान १०८.८ अनुमान (बौद्ध) अनिष्ठा -मामान्यया: मामान्यावलक्षणयाच संव- अनिष्टोपश्व धानवधारणादनुमानाभाव. ८३ १२. अनुगताकार ४. 10; ५९.८ -स्वलक्षणयोः मंबंधानवधारणादनुमा- अनुगम ८२.१३ नाभावः ८३.१५ अनुगमाभाव -हेतुफलभावानुपपनिप्रकटनम् ८७.८; अनुपजातातिशय अनुपलब्धि ४९.२१%; '५०.३६८.२५; -विपयाभावादनुमानाभावः ९४.१७ -ज्ञानयोरपि हतुकलभावानुपपत्तिः -दृश्यानुपलब्धि ९४.१७ -अदृश्यानुपलब्धि ९४.१८ -स्वभावानुमानखण्डन १०८.५ * अस्मिन् परिशिष्टे स्थलाङ्काः पृष्ठसूचकाः सूक्ष्माश्च पंक्तिगृचकाः ।

·तत्त्वोपप्लवसिंहस्य अनुमंयप्रतिपत्ति ६.६,२१; ७३. १७ अनुवादपर ५८, १२ अनुवादपरता ५८.२५ अनुवादानुपपत्ति अनेककालान्तरावस्थान ७२.४ अनकान्त ६९.१० अनकान्तवाद अनेकान्तिक १०४. १३:११७. १७ অগাররা अनान्तभ्रान्तद्वैत अमङ्गलोदय १२५.३ अम्बरफल ७०.१६ अयोगोलकाङ्गारावस्था अर्थ १४. २४; ३७.५,८५.३; . अन्यावयत्री अन्यथानुपपत्ति ९०.१४ अन्यतरासत्त्व अन्यान्यविरोधिवप्रसङ्ग ६८.७ अन्यान्याकारानुगम ८८.१३ अन्वयव्यनिक ७०. २० अपदिकार्थप्रतिपत्ति १२२. १७ अपरमार्थमत्व अपशब्द अपांत्यज्ञान १३. १६:२७. ९:४१. १० अपौरुपय ११८.५ अपीरुपयत्व ११६.३ अप्रतीयमानस्वलक्षणजन्यता ३६. अप्रसिद्धपदपदार्थपूर्वक ११४.२० अबाधितपद ६१. १८ अबालिश अबाधात्मक अभाव ४२. १७:१०७. २१:४८, १५; ७८.१२ -इतरतराभाव -प्रागभाव -प्रध्धसाभाव -अत्यन्ताभाव अभाव (प्रमाण) अभावज्ञान -अनुपजातातिशयः २२.८ -उपजातातिशयः -अव्यतिरकोपजातातिशयः २२. ९ -व्यतिरकोपजातातिशयः २२. ९ अर्थक्रिया २९, २५.५५.२ -विज्ञानरूपा १६.११ -प्रवृत्तिरूपा १६. ११ -प्राप्तिरूपा १६. ११ -मुखदुःखोत्पादरूपा १६. ११ अर्थक्रियाकर्तत्व १२५.१ अर्थक्रियाकतत्वाभाव अर्थजन्याकार २२.६ अर्थधर्म १०३. २ अर्थवादवाक्य ११४.२३ अर्थस्य वदनम् ७१. ११ -सत्तामात्रेण ७१. १३ -तज्जन्यतया ७१. १४ अर्थान्तर १२. २५ अर्थान्तरसत्ता २०. १५ अर्थापत्ति २४. १८६०.२१ १०९. २५; ११४. १०१२३. २१ -दर्शनार्थापत्ति १०९. २१ -अनुमानपूर्विका -अभावपूर्विका १०९.२४ -आगमपूर्विका १०९. २६ -अर्थापत्तिपूर्विका ११०. २ -उपमानपूर्विका ११०. ३ अर्थापत्याधिकरणव्यवस्थिति २६. १५ अर्वाग्भागविद् ५८. १६ अवदातता ५६. ११ अवदातेतरकर्मानुबंध ११५. २२ अवबोध ५८. १९ ३८. १६ अभावव्यवस्था अभावस्वभाव अभावहेतु अभावाकारता अभिलाप ४८.१८ ८९. १ ३४.३ ३२.६ अभ्रान्त ·१. शब्दसूची ३४. १९ -प्रतीयमानार्थजन्यत्र -प्रतीयमानसत्यता -स्वलक्षणाप्रतिभासिता अम्मर्यमाणकतकत्व ३४.२६ ११६. ५ आ अवबोधन ६०.२ अवबोधबुद्धि ६१.८ अवयव ९४.७: ९८.७ अवयवाधिकरण ४८.४,४९.२ अवयवाधिकरणाऽव्यतिरक अवयवी ९४. ७: ९५. २५, ९६. १८९७.११: ९८.३ अवयवोपचय अवान्तरगणिकाकार ५. १७८. अविद्यमान अविद्यमानकर्तव्यार्थावबोधक अविनाभावसम्बन्ध २४. ११;६५.६ -स्वलक्षणयोः ६५. 11 -सामान्ययाः ६.८ -सामान्यस्त्रलक्षणयां: अविनाभाविसम्बन्धग्रहण अविसंवाद अविसंवादक अविसंवादिज्ञान २८. 11 अव्यतिरिक्त अव्यतिरिक्तजातातिशयः अव्यतिरक ४८.५:४९.३:१०२. . आकम्भिकत्व ४६.१३ आकार ( विषयार्पित ) आकार ६२. १८ आकारकादम्बकम्वरूप आकारंभंद आकारभदग्रहण आकारान्तर ६२. १९ आत्मन ६२.१४६३.१५७२. १० ७५.12 -आनन्दम्प, म्वगंवद्य -हरिणामी -अनुमान ७४. 11 -आत्मान्तःकरणसंबंध -आन्ममन:सनिकर्ष आत्ममन्ना ९.१५:३८ १९ आत्मविदा १६.२ आत्मानुमान -नैयायिकगंमतस्य निधः ७४.१० -जनमतनात्मानुमानानुपपतिः ७६.२४ -मांख्यमतनापि अनुपपनिः -मीमांमकमतनापि अनुपपानः आदशमण्डल ८५, १८ आदम्यता आद्यज्ञान आनुमानिकज्ञान ९०.२१ -घलक्षणविषयक - भूतमामान्यविषयक -अवस्तुभूतसामान्यविषयक -विकल्पविषयक -निर्विपयक ९३. १२ -स्वांशविषयक ९३. १८ आप्त आप्तांत -ज्ञानस्य -अर्थस्य अव्यतिरकप्रतिपादन १०३.३ अव्यपदेश्य अव्यभिचारि २.६; ३.२५ ११. १८: ४१. १०४४.१७ अव्यभिचारिता अव्यभिचारित्व २८:९. १७६२. १२ असत्त्वम् ( पररूपतया ) ७८. 10 असाधुशन्द असामान्यात्मक असिद्ध १०३.२०:११७. १० असिद्धता २०३. १३ अस्पष्टता ३४. १३ -अविज्ञानात्मक ३४. १६ -स्वलक्षणजन्यत्व ३४.१८ ·तत्वोपप्लवसिंहस्य ८ १२. १२.१० ४६. ११ ४६. ११ १०५.८ ४०. १५ ए एककारकसामग्री एककार्योत्पादन एककालयोगित्व एककालीनता एकता ( सुखदुःखयोः) एकत्व एकंदेशानुकारित्व एकरूप एकभावस्वभावाः ( सर्व भावाः ) एकाकारता एकान्ताभेद एकीकरण एकोपलम्भ ५३. १३ ७९. १२ आलम्वनाथ -विज्ञानजनकन्व -आकारापकन्य -विज्ञानाधिकरणब १२. १२ -विज्ञानावभासिता १२.१४ आलूनविशीण आलोकाकारता आलोकादि आवृत इ इतरकारकसाकल्य इतरतराभाव इतंगतराश्रयत्व २. 11: '१२. ३,११२. २५ इन्द्रिय २.१२ इन्द्रियज इन्द्रियव्यापार इन्द्रियार्थमन्निकर्ष --व्यवहिताथांनुपलब्धिलिंगः -आवरणलिंग: -तद्भवकुम्भादिनानन अवगम्यत २२.५ इन्द्रियार्थमन्निकर्षजन्याकार इन्द्रियार्थसम्प्रयांगजन इन्द्रियाव्यतिरकित्व इन्द्रियैकत्व ६२.१ इन्द्रियोत्पाद्यत्व २१. २४ ४०.१७ ९२. १० १०४.८ ए पतिद्य -आगमऽन्तर्भावः १९३. १८ औ औपचारिक ८०. ht ईश्वरः उ . उत्पादविनाश उदकप्रपन्न १४. १८ उदकव्यक्ति उपकार्योपकारकभाव उपगमविरोध उपचरितकारणग्रहण ७०.११ उपमान १२०. १९:११२.२ उपमानता ११२. १७ उपमानफल ११०. २१:१९२.४ उपलब्धि ४९. २० उपलब्धिलक्षणप्राप्ताधिकरणस्य ७२.२३ उपलब्धिलक्षणप्राप्ति ५०.२ उपलभ्यस्वभावा ६२. १२ उपादानकारणानुकारित्व कमलदलावधिक ५९.१८ करण ( दुष्ट) ३. ७ करणरूपता ६३. १२ कर्तव्यार्थविषयत्व ६०.८ कतन्त्र कल्पना -गुणचलनजात्यादिविशषणोत्पादित- विज्ञान ३२. १४ -मृत्युत्पादक ३३. १ -स्मृतिम्पत्वन ३३. ४ -स्मृत्युत्पाद्यत्वेन ३३. १४ -अभिलापसंमनिर्भास ३३ २० -अभिलापवती प्रतीतिः -अस्पष्टाकारा ३४.१३ -अतात्विकार्थगृहीतिरूपा -अतात्त्विकी ९ -त्रिरूपालिङ्गतोऽर्थक -अतीतानागतार्थगृहीतिरूपा -'गौः' इत्यादि ज्ञानं ३९. २५ ८ ·१. शब्दसूची ३ ग कल्पनापोढ ३२. ४; ३७. २७:४१. ५ कल्पनाविरह -ज्ञानकायतादात्म्यव्यवस्थितदेह ३९.११ -भेदेन व्यवस्थित ३९. २० गकार गडप्रवेशाक्षितारकविनिगमन्याय २३. ११ गन्धाकारांपरक्तगन्धादिज्ञान ८३. २४ गम्यगमकभाव ८२.२ गावीगोणीगोपुत्तलिका १२४. ७ गुणत्रय ६३.२५६४.६ गृहीतग्राहित्य गृह नाथगृहीतिरूपता २३.१ गृहीतार्थग्राहित्व २२. २. गोगवयमादृश्य ११०.४ মাৰিাতা घ घटना कारक कारककदम्बसम्पाद्य ७१. १९ कारकत्व ५२.३ कारकसाकल्य ५०. ९ कारकसंघात कारण ७२. १०: ७७. कारणपूर्वकत्व ७२.१२ -स्वकारणसत्तासम्बन्ध ७२. १४ -सत्ता ७२. १९ -धर्मान्तर ७२.१३ कारणानुमान १०९.१७ कार्याऽकस्मिकन्यप्रसङ्ग कार्यानुमान ३६. १२, ७२. २३: ७२ ८ कार्यात्पादान्मक ५१. १५ कालविकल्प १०५. १० कालात्ययापदिएता १०३. १४ कूपारामादि कृतकत्व ७३ २५२०८.८ कशाण्डकादि ५. १० केशोण्डुकेन्दुद्वय २०. १८ घटसामान्य घट-संख्या-सामान्य घटाद्यनुपलम्भानुपपनि ४७.२५:४८.२१ ४६.२०, ४७.३ कैवल्य ८९. १५ -सांग्व्यसंमत -आनन्दरूप क्रमकर्तृत्य क्रमेतराभ्याम् क्षणिकत्व क्षीरोदकवद् चक्षरूपालोकमनम्कार ५४.१९ चक्षरूपालाकादि .३.२२ चलाचलन्बसाधन ९, १० चिनचन ५४. १२ चिसिद्धि ६४.१७ चिचिन ५२.२६:८५.१० चिदात्मिका ८५.११ चैत्यवन्दनादिक्रिया चांदनाजनित ११६. १४ चांदनाजनिता बुद्धिः ११६. १२; ११८. १७; १९२.२ चांदनावचन १०. २२, ५०.२५ चांदनावचनजनितविज्ञान -अविद्यमानकर्तव्यार्थावबोधकमः ५९.२५ -०स्य मिथ्यात्वम् ६०.४ -कर्तव्यतार्थविषयम ६०. १० -तदभावविषयम ६०.१४ -निर्विषयम् । ६०.१५ -न मंदिग्वम् ११६. १४ -न भ्रान्तम् १६६.१५ -यथार्थत्व ११९. १६ ७९.११ १०५.२०७.१२ ५०.1४ खण्डना -प्रत्यक्षण सत्ता विच्छंदम्यानवगति: ६६.२१ -धूमविरोधित्वेन असौ धृमस्थ खण्डना खरविषाण ·१३४ तत्त्वोपप्लवसिंहस्य तथ्यता ( कथं ज्ञायते ?) ४२. ७ तदग्रहऽग्रहात् ४७. २०, ४८.२५ तदवयवाधिकरण ४७.२४ तन्तु-तुरी-कारकोपनिपात ११९, २२ तमस् ६१. १६ तादालयविपर्यास तादात्म्यव्यवस्थित तादात्म्यव्यवस्थिता तीव्रमन्दात्मता १२१. ४ त्रिरूपलिङ्ग ३५. ११ ८६. १० जनक ५१. २१, ७२. ३ जनकत्व ७२.२०७६.१८ जनकत्वाकारापकन्व ५२.१९ जलचन्द्रार्कादि १०४.२५ जाति -व्यक्तिभ्योऽभिन्ना ४.७, २९.१४ -अर्थान्तरभूता? ४. १०,२९.१६ -विज्ञानजनकवायोगात नास्ति -प्रमाणाभावात् नास्ति -भिन्नाभिन्ना? जानिदोष ज्ञानं बाध्यत ज्ञान -कार्यकस्वभावम -कारणकस्वभावम -उभयस्वभावम् ज्ञानतादात्म्यव्यवस्थित ८४.२ ज्ञानपूर्वकन्वानुमान ५७. ७ ज्ञानरूपता ८८.१० ज्ञानाकार ज्ञानाकारता ५२.१ ज्ञानाकारपरिकल्पना ज्ञानाकारापकत्व ८४.१ ज्ञानात्मता ११. ८ ज्ञानान्तरवेद्य ज्ञानापोढ ज्ञानावलीढ ९०.१४ ज्ञानेन ( बाध्यते) १५, २२ ज्ञापकत्व १५.८ दहनग्रहण दहनज्ञान दहनधूमयोहंतुफलभावज्ञानम् -सत्तामात्रेण -तदाकारयोगित्वेन -अतज्जननस्वभावन -तज्जननस्वभावन दहनाकारता दहनाकारयोगित्व दिक दुष्टकारकसन्दोहोत्पाद्यत्व दुष्टता दूरावरणादिनिमित्त दृश्य ਵਾਈਪਰ दृष्टान्तदाान्तिक देशकालस्वभावविप्रकर्ष देशभेदेनाऽग्रहण दोष द्रव्यादिव्यवस्था ८३.१७ ८३. १९ ८३. २३ ८३.२० ८३.२२ ८४. २४ ८४.१४ ७३.६ २.६ . ५०.७ ३८.२० ८१. २१ ६५. १५ ८. २५ झषमहिषपरिवर्तनाऽभिघातोपजाताऽवयव- क्रियान्याय ३. २० तज्जननस्वभाव तत्त्व तत्वोपलव ८६.२२ १२५. ११ धूमाविर्भावकत्व धूमोत्पादनम् ( दहनस्य) ८७.२४ -उपादानभूतेन ८८.१ -निमित्तभूतेन धर्म ९. २४; १९. १५,५९. ७ धर्ममिन्याय २१.२२ धर्मी ९.२४,४८.१ तथ्य ४२. ७ ·१. शन्दसूची न ११. २२ ५१. १६ ७१.१५ ६६.५ ४.९. ११६.२४ ५१.११ ६९.२४ नयनार्थसनिकर्ष नयनालोकमनस्कारादि नयनालोकेश्वरादि नरसिंह नवकम्बलक नालिकेरद्वीपवासिन् निःसामान्यता निग्रहस्थान नित्य नित्यानित्य नित्यानित्याकार निमित्तनैमित्तिकभाव नियतदेशकालनियमित नियतदेशकालस्वभाव नियतात्मव्यपदेश निरुपचरितकारणग्रहण निर्विकल्पक निर्विकल्पकत्व निसर्गदोषानुबंध नीलतद्धी नीललोहितघटादि नीलस्वलक्षण नेत्रधी ४७.१७ ८८.१२ ७०.७ ३५. २०:३९.५ ३७.१६:३८.२८ परलोकी (आत्मा) ४५. १० परात्मा ४८.८ परामर्शज्ञानम् ६४. २४: ७३, १६ पर्याय ५९. १४ पर्यायरूपता पाखण्डखण्डना १२५. १७ पाखण्डदपच्छिदि पिशाच ८९. ११ पिशाचेश्वरतुल्यत्व पुण्यपाप पुरुष पुरुषसिद्धि ६४.१५ पुरुषान्तरम्मयमाणकत्र्तक ( बद ) ११७. १९ पूर्वमहोत्पन्न विज्ञान ५६.१ पूर्वोपरग्रहण १२३. ७ पूर्वापरभाव १२३.७ पूर्वापरमहविकल्प ८९. १९ पूर्वापगनककार्याविभावकत्व परिपेय प्रतिकर्मव्यवस्था ८३.२७ प्रतिकर्मव्यवस्थानुपपत्ति ५३.५ प्रतिकर्मव्यवस्थाहतु २७. १८ प्रतिक्षण वंसिन १२२. १३ प्रतिपत्र ३.१ प्रतिविम्बनार्थ प्रतीति ३४.३ प्रतीत्या रूढम्वलक्षण जन्यता ३९.१ प्रतीयमान प्रतीयमानोपकारकाथ ६०. ७ प्रत्यक्ष (न्यायसंमत ) -लक्षण -अव्यभिचारित्वपरीक्षा -व्यवसायान्मकत्वपरीक्षा १९.८ -अव्यपदेश्यत्वपरीक्षा २०. १४ -इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नत्वपरीक्षा २०. १७ -इन्द्रियजन्यत्वपरीक्षा -अर्थजन्यत्वनिषेधः २२.८ ४९.४ ६२.३ ४०.४ नैरात्म्य प पक्षीकरणम् ४७.२३:४८.४ः१०२. १९ -विज्ञानस्य -अर्थस्य पदम् -तस्य साधुत्वम् १२०.७ -कारादयो वर्णाः १२०.१० -स्फोटरूपम् १२३.१५ -अर्थप्रतिपत्त्यन्यथानुपपन्या अवगम्यते १२३.२० परमार्थसत् ९८.१८ पररूपानुस्यूतता ४.१६ परलोक परलोकविज्ञानकल्पना ·३६ तत्त्वोपप्लवसिंहस्य प्रत्यक्ष ( सौगतसंमत ) -विपय ३९.१२ -कलानापोटपदम्य परीक्षा -स्पष्टतायाः परीक्षा -अर्थमामाीन ममुद्भवम्य निषेधः -प्रमाणान्तरानवधारितविषयत्व ८२. ७ -इतरेतरव्यावृत्तिविशेषविषय ८२. ११ -अविसंवादिज्ञान (बौद्ध) २८.११ -बौद्धममतद्विन्व ३०.३ प्रवृत्ति ३.१२ प्रवृत्तिमामय ३. 11:५८.१४ प्रसिद्धपदपदार्थसम्बन्धपूर्वक ११४.१७ प्रागभाव प्रामाण्य २३. १४ ar ब 7 -विकल्पजनकत्वनिपधः ३८.२७ -प्रत्यक्षसाधनः कल्पनाविरहः ३९. ९ --अव्यभिचारितत्वपरीक्षा ४१.१. -सम्यकत्वविचारः ४३.२४ -मानमप्रत्यक्ष ७३.१७ प्रत्यक्ष ( मीमांगकसंमत ) -लक्षण ५८.९ -धर्म प्रन्यनिमितत्वम्य विचार: ५५. ७ -मसंप्रयोगजन्वनिपयः ५९.२० -विद्यमानीपलम्भनत्वपक्षा -बुद्धिजन्मत्वपरीक्षा ६.१८ प्रत्यक्ष (सांख्य संमत) -वृत्तिविचार: ६९.१२ -दन्द्रियाणां करणरूपतानिपधः १३. १२ प्रत्यक्ष ( सत्ताविच्छंदग्राहक ) -विधिमुख -प्रतिपंधमुग्व प्रत्यक्षसाधन ३९. १३ प्रत्यक्षसूत्रम् ( मीमांसक) -लक्षणपरम ५८. १२२ -कारकसंख्यार्थम -अनुवादपरम ५८.२५ प्रत्यभिज्ञान १७. २३:२७.५ प्रत्यय ३. ७ प्रत्ययान्तरसाकल्य ५०. २ प्रधान ६४. १२ प्रध्यम -सत्ताविच्छेद ६७. १५ प्रवंसाभाव प्रपञ्च २८. ४ प्रमाणफलता २३. १४ प्रमाण २२. १८ -अनधिगतार्थगन्तृत्व ( मीमांसक-बौद्ध ) २२. १८, २७.८ बन्धन ८०.१० बाधक ३.१ बाधा २. १९:१५.१:११६.१७: ११८... बाधा ( ज्ञानभ्य ) -स्वरूपव्यावृत्तिरूपा १६.३ -स्वरूपापद्वरूपा १६.६ -विषयापहारलक्षणा १६.८ बाधानुत्पनि २. १५ बाधानुत्पाद २ १८:३.१ बाधारहितत्व ५८. १४ बाधाविरह २.२५ बाधोपपत्ति बाध्यबाधकभाव बालपण्डित बाह्यार्थनिराकरण ३८६ वाद्यार्थव्यवस्थिति १०४.३ बाह्यापह्नव १००.२३ बुद्धि ८०. '५९९. १७ बुद्धिजन्म बुद्धिपरिकल्पना बुद्धिस्वरूप ६१. १ भाव भावज्ञान भावव्यवस्था भूजलादि भूतविज्ञान भूत १४.६ ६३.१८ ५७. १९ ५७. २० ·१. शब्द सूची रागादिमवदन राजाज्ञा ३८.२ २४. ७ ७७.२१ ६४. ५, ८०.१४ भेद भेदपरिकल्पना भोक्त भोक्तृत्व भोक्तृत्वाकार भोक्त्रविनाभूत મોન भोग्य ८१. १२ ८०. १३ म्पगृही तिम्वभावक १०१.० रूपज्ञान १०१.१६ रूपरूपता ३८. 11: ४५.५: ५५. 1८: ८८. मपाकारता : ६४.५ ३०.२६:३९.८ ल भ्रान्तता भान्ति ३०.६ लक्षण १२०.८ ५८. ११ म लक्षणपर १२०. ८ . ७३.१६ ३८. 10 लिग्रहण लिङ्गाप्त क्ताक्षवुद्धिवन लिङ्गीपमजनन्त्र " १२. १३ २. १८:११६.१७ In १०६.६ ६३.२६ वन्ध्यामत वर्ण वर्णकदम्बक वर्णसमुदाय १२९.1. मत्वर्थ मनोज्ञान मनोविज्ञान मरीचि मरीचिचक्र कलित मरीचि नचय मातुरुदरनिष्क्रमण मात्रामात्रिकसम्बन्ध मान मानमयव्यवस्था मामयसंख्या मानव्यवस्थान मानस ( प्रत्यक्ष ) मिथ्या मिथ्यानान मिथ्यात्र मुखरूपता मयरूपता मेयस्थिति मोक्षचिन्ता मोक्षाभावप्रसङ्ग ३०. वणमा २0७. १३ वस्तुमना वस्तुस्वभव १. १३. 19 १.१६. 1 ३.४ वहिरूपता २. ५३. ८ १.१६ ८०.९ वास्य ११.४.१७ वाजिविषाण ".. १४ वादि वादिजिणु १२. १८ वाहदोहप्रसत्रमामय विकब्धिका विज्ञान २७. : २०.. 11: ३०.०४ ४२. १९:५६. १५; ७१. ७ विज्ञानजन्याकारता विज्ञानतादम्य ५३.८ विज्ञान नीलादिकार्य বিননা विज्ञानसन्तानानु सपत्ति ५... ११ विज्ञानसमवाय मलेच्छितव्य य योग य गिज्ञान योगिप्रत्यक्ष १०.०:२८:२०:३८.३ ८०.६ रक्तारकताकार रथतुत्पविषाण ·५३८ तत्वापप्तवामहस्य वंदवाक्य विदशब्द विज्ञानसंघात विज्ञानस्वलक्षण विज्ञानानन्दादि ७५.१९ विज्ञानाभाव वितानक्रियाविलोप १०. २४; ११९. ११ विद्यमानांपलम्भनत्व विनाश १०६. ४ -बस्नुस्वभावानुबन्धी २०६.८ -विच्छिन्नापन्न २०६. ९, ११ -निहतुक पञ्च पक्षाः २०६. १९ विपक्षगमन विपरीतच्या तत्व विपर्ययज्ञान ३.६:२८.२३ विप्रमोप १८. १७ -अनुभवाकारस्वीकरण १८. १९ -मरणाकारप्रध्वंस -अपूर्वार्थगृहीतित्व १८. १४ -इन्द्रियार्थसन्निकर्पजत्व १८, १६ विरोधार्थः -अतदाकारता -असमानकालीनत ६८.६ -तत्सद्भाव तस्यानुपलम्भः ६८. 10 -तज्जन्यता ६९. १३ -तज्जनकत्वम् ६९. १५ -भिन्नक्रियाकर्तृत्वम ६९. १९ -भिन्नहतूत्पाद्यत्वम -आश्रितानाश्रितत्वम् विवेक ५०.१५ विशेष ५. ४७३.1: ८२. १२ विश्व ७०. ४ विषयभेद विषयाकार ५२.१६:८५. १२ विषयाकारता विषयार्थः -आकारार्पकत्वम् ९.१२ -महत्त्वादिधर्मा पतत्वम् -सत्तामात्रेण -सहोत्पादः ९. १३ विसवादि २८.२६ वृत्तिः ६१. १४ -सम्यग्ज्ञानरूपा ६१. १४ -विपर्ययज्ञानरूपा ६१. १५ -सन्दहरूपा ६१. १५ वृत्तिविकल्पदोष ४६. १५:४७.५ वृत्तिविकल्पादिदृषण ५३.१. वृत्तिमद्भाव ६२.६ वेद ११४. २२; ११५. २२ वेदविद २६. २५ वेदविधातृ ११८.१ वंदसन्दोह ११८.३ व्यक्ति -नानात्वं नास्ति व्यजक १२१. ७.१२२. ५ व्यभिचारादि व्यभिचाराव्यभिचारद्वैविध्य व्यभिचारि ३.२६:४४. १२ व्यभिचारिता १०.२३, ४२. २३, ४३. ७ -स्वमत्तानुरोधन -परसत्तानुरोधन ४३.१० व्यवसायात्मक २०.१३ व्यवहार १०९. १४ व्यवहारविरह व्यापाराभाव व्याप्तिस्मरण २०. १३, २१. १९; ६४.२४, ७३. १७ व्यावर्तक व्यावृत्ताकारा ४.१० व्यावृत्तिभागिन् . श शब्दज्ञान शब्दविज्ञान शब्दादिविषयाकारता शम्दानुयोजन ३४.७ २. १३ ६१. १३ ४०.

·१. शब्दसूची ३ श्रोत्रादिकरण श्रोत्रिय २४.२२ षट्पदार्थ ७३.३ ६२.२४ मततोपलब्धिप्रसङ्ग सती (सत्ता) : ७०.२७ १२२. १९ सत्ता ६८. १३; १०७.८ -सावधिका १०७.८ -निरवधिका १०७.८ सत्ताखण्डना ६७. १३ सत्त्वम् (स्वरूपेण) ७८.१० सत्येतरविज्ञान ११. १८ सत्संप्रयोगजत्व सदसत् ६३. २६ महश ६. १८:४९.२३ सन्तानसिद्धि सन्तानानुपपत्ति सन्दहज्ञान १९. ९: २०, ७ मन्निकर्ष मन्निकर्षपरिकल्पना ५८. १९ सप्ततन्त्ववदात ११९.२४ सममुपालम्भाऽनुपलम्भ ६२.२६ समवाय ४.२०, ७. १४;७५ -व्यावृत्तकस्वभाव ७. १५. -अनुगतकस्वभाव समवायज्ञापिका ८.१७ समवायवृत्ति समानजातीयत्व ८८.१० समारोपव्यवच्छेद १०८.२३ समुदाय १२२.१४ सम्बन्ध ७. २१:८.२१:१०. १: ७६. १०:११३. १३ -सम्बन्धजातियुक्त -अनकोपादानजनित -अनकाश्रित -सम्बन्धबुद्धिविशेष -सम्बन्धबुध्युत्पादक -सम्बन्धाकार ८.६ -संयोग ८.२१ -समवाय ८. २२:१०.१ -तादात्म्य-तदुत्पत्ति -जनकत्वेन ७६. 10 -जन्यन्वन ७६. १० -समवायित्वन ७६. ११ --विषयविषयिभावलक्षण ११३. ३ -विशेषणविशेष्यभावलक्षण ११३. १३ -शब्दार्थयोः सम्बन्धग्रहण ६५. १७ मम्बन्धबुद्धि सम्बन्धावधारण ८३. १० -सामान्ययोः ८३. १२ -सामान्यम्वलक्षणयोः ८३. १३ -स्वलक्षणयां: ८३. १५ मम्बन्धिग्रहण ६.. १६ सम्यक्त्व ४४.१ सम्यग्ज्ञान ३. २४: १९.६:४३.२४ -ज्ञानसत्तामात्रानुरोधन ४३.२५ -परमत्नानुरोधन ४४.1 सविकल्पक ३७. १७:३०.६:५८ .. सर्वज्ञ सर्वप्रमाणात्पादित सर्वभावस्वभाव मत्रव्यवहारविलापप्रसङ्ग ५८.४ सहचरसहचरितभाव महात्पन्न महोपलम्भ १०२, ६:१०३. २३ -ज्ञानकर्म १०२.७ -अर्थकधर्म १०२. १० -उभयधर्म २०२. १३ -ज्ञानयोः १०३.२४ -अथया: १०४.० -मानाथया: १०४.४ मादृश्य ६.१९१०.२७ साधन साधन विकल ३८.२१ साधुपदशब्द १२०. ७ माधुशन्द . . ५.

·१४० तत्वोपप्लवसिंहस्य माध्यविरुद्ध ११७. ४ सामान्य ६.४ ७.२, ३०, २३:५०. १६; ५१. १२, '५३. १२ ७३.. सामान्यपरिज्ञप्ति (मामान्याहीति मामान्यसवित्ति सामान्ये सिद्धसाध्यता मारूप्य ६. १७; '५७. १८ सिद्धमाधन सिद्धसाध्यता ४८.१३ मुखादि ७४.११ मुखादिकार्य १२१.२ १२०.८ ११४. ४ ५३. स्मृति -आद्यानुभवावदिनाकारविषया २३. १५ -पूर्वविज्ञानानवधारितार्थविषया २३. २० -निर्विषया २३. २४ -कल्पनाजन्या ३३.१ -कल्पनारूपा ३३.४ -कल्पनाजनक ३३. १४ -गांशब्द स्मृतिः १२४. २१ स्मृतित्व स्मृतिप्रमाष १८. २५: १९.४ स्वकारणकलाप ८४.१७ स्त्रत्व ६.४ स्वनिभास ८३.२४ स्वभवनदशकालस्वभावानपकत्व ८४.१७ स्वभाव स्वभाव-कार्यलिङ्ग ३६. १० स्वभावपरभाव ८८. 18 स्वभावानुमान ३६. ११:१०८.५: १०९. १७ स्वरूपखण्डना ६८. १८ स्वरूपास्तित्व स्वलक्षणपुष्टि स्वलक्षणरूपता ५७. १९:९९.१४ स्वविषयपर्यवसायीनि स्वविषयपर्यवसायिन्यो हि बुद्धयः १४. २३ स्वविषानन्तरविषयसहकारि ३८. १८: ४०.२२ स्वसंवेद्यन्वं सहोपलम्भः १०२, ३ स्वस्वभावव्यवस्थित ८८.१५ स्वहतुसामर्थ्य मुविभक्त्यनुफ्पनि सूत्र संकेत संकेतितशब्द संज्ञा संज्ञासंनिसम्बन्ध संजी संप्लवन्याय संदिग्ध संभव मंवित्ति . . ११२. ८ ६३.६:११२. ८ २०.८ संवृतिसत. १८.२७ ९८. १८ १००. १८ १८. २:६४.२३ संवृतिसत्व संवेदन संस्कार संसर्ग -पारमार्थिक -अपारमार्थिक स्थायिन् स्पष्टता ३३. २२ १०५. ५ ३५. २४ ९१.१ १२०.१०:१२३. १५ हेतु ४८.१ हतुकलभाव ५६. १५, ६३. १४: ७१. ४; १२०. ४ः १२३ हेनुफलभावानुपपत्ति ८४. २०;८७.८ हेतुफलभावावधारण ८८.२४ हेतुफलसम्बन्धावधारण ७०. ७ हेत्वन्तर ( निग्रहस्थान ) स्पष्टाकारता स्फोटरूप स्मरणाकारता ·२. नत्वोपप्लवसिंहगतानि विशेषनामानि' १ ४२,८१, ११७. १२५. १, १२५. काणाद जयराशि तत्त्वं पप्लवसिंह तथागत ताथागत दिगम्बर धवलक्रक बद्ध भिक्षु मीमांसक लक्षणसार वेदविद् श्रुतिलालम श्रोत्रिय सांख्य २७, ३५,८३. २६. २३. १२.. नरपाल १९. नैयायिक सुगत २१. ६, १२, १४, ०९, ४६, ४७. १,७६, ८६, ११३. ७९. बृहस्पति मृत्रकार मांगत , १. अकाः पृष्ठमूचकाः

·No text on this page.

·३. तत्त्वोपप्लवसिंहगतानि अवतरणानि' ७८. १२२. ११६. ९४. ७... अथातस्तत्वम् १. अर्थन घटयत्येनाम् ५३. अपशब्दोनुमानन अप्रत्यक्षोपलम्भस्य अर्थप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्या १२३. अर्थोपयं गेऽपि पुनः अषयविनिराकरणे १०५. अवयवे चलति अविनाभावसम्बन्धस्य अविसंवादिज्ञानम् (प्रमाणवा. २. १.) २८. आदर्शमण्डलं मुखरूपताम् इदानीन्तनमस्तित्वम ( श्लोकवा. सु. ४. लोक. २३४.) २७. इन्द्रियार्थमन्निकर्योत्पन्नम् (न्यायपृ. 1.1..)२ एकत्र दृष्टी भेदो हि (प्रमाण ग.:.1::) .१. एकपिण्डग्रहणकाले एकस्मिन्नवयंव आवृत एकोपलम्भसामर्थ्यान एको भावः सर्वभावस्वभावः ७१. कथं स्युर्विविधाकाराः कत्ता न भवति कल्पनापार्ट प्रत्यक्षम् किंमत्रियवग्रहणेन क्षीणदापोऽनृतं वाक्यम् 11'.. क्षीर दकवद् विवेकन गुगानां परमं रूपम् गांगवयमादृश्यम् प्रावाणः परन्ते आदित्यो ११.४. चतुभ्यश्चत्तचना भवन्ति चांदना जनिता बुद्धिः (श्लोक वा. म. २. श्रोक. १८४ ) ११६. तत्पूर्वकमनुमानम् (न्यायमू. १.१.५) ६४. तत्समुदाय १. तदतद्रूपिणो भावाः (प्रमाणवा. ३.२५१) ४५. तंदव नित्यं तदेव तमो मोही महामोहः १. तस्य व्यञ्जकानां क्षणिकत्वान् दृश्यविकल्प्यावर्थावकी हत्य देशभेदेनाऽग्रहणात् दोषाः सन्ति न सन्तीति ( तत्त्व. का. २८२५ धर्म प्रत्यानिमित्तं प्रत्यक्षम धिया च न सा न किल अवयवी न किल विज्ञानम् १००. नम्न श्रमणक दुर्बुद्ध ! न विकारानुबद्धस्य (प्रमाणवा. ३.०८३). नयाभ्यामर्थ परिच्छिद्य नास्ति घटनामान्यम् निन्यस्य क्रमेतराभ्याम ५१. परम्पतयाऽसत्त्वम ७८. परलोकिनोऽभावान् पृथिव्यापम्तजवायुरिति प्रत्यक्षमाधन एक प्रत्यक्ष कल्पनापोटम (न्यायवि. १.४) ३२. प्रत्यक्षण क्षणिकदम १०७ बहुनां संघातशब्दवाच्यत्यम १२. बुद्धथुपस्थापिता संज्ञा ११२ भाग मिहो नरो भागे भ्रान्तिरयर्थमम्बन्धतः प्रमा ३०. मानुरुदरनिःक्रमणानन्तरम यः प्रागजनको बुद्धः यत्र च दुई करणम (शावरभाष्य १.१...) 3 यत्र भिन्न न तद्बुद्धिः ९८. ८.. १. ९.८ ७०. १. अङ्काः पृष्ठमृचकाः

·३. तत्वोपप्लवसिंहगतानि अवतरणानि'
११३.
१०६.
यत्संनिधान
वाचकत्वेन गी०
विद्यमानोप.
विनाशहत्त्व
विवक्षाप्रभवाः
विशंप अनुगमा.
वदम्य प्रामाण्य.
वैकल्पिक सामान्य
शरीरादेव
१२..
७६, ८२, ८९.
११६.
सत्संप्रयोगे (जैमि० १.१.४)
सर्व भावाः
८८.
सामान्य विशेषेषु (वैशे० ८.१.५)
सामान्ये सिद्ध
७२, ८२, ८९.
स्वयमुच्चार्य
११२,
स्वलक्षणमेव
९१.
स्वलक्षणविषया०
९१.
म्वविषयानन्तर
९१.

·SULFILLED
tias
Gaekwad's Oriental Series
CATALOGUE OF BOOKS
1940
ORIENTAL INSTITUTE, BARODA

·SELECT OPINIONS Sylvain Levi: The Gaekwad's Series is standing at the head of the many collections now published in India. Asiatic Review, London: It is one of the best series issued in the East as regards the get up of the individual volumes as well as the able editorship of the series and separate works. Presidential Address, Patna Session of the Oriental Conference: Work of the same class is being done in Mysore, Travancore, Kashmir, Benares, and elsewhere, but the organisation at Baroda appears to lead. Indian Art and Letters, London: The scientific publications known as the “ Oriental Series of the Maharaja Gaekwar are known to and highly valued by scholars in all parts of the world. Journal of the Royal Asiatic Society, London : Thanks to enlightened patronage and vigorous management the " Gaekwad's Oriental Series" is going from strength to strength. Sir Jadunath Sarkar, Kt.: The valuable Indian histories included in the " Gaekwad's Oriental Series" will stand as an enduring monument to the enlightened liberality of the Ruler of Baroda and the wisdom of his advisers. The Times Literary Supplement, London : These studies are a valuable addition to Western learning and reflect great credit on the editor and His Highness.

·GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES Critical editions of unprinted and original works of Oriental Literature, edited by competent scholars, and published at the Oriental Institute, Baroda I. BOOKS PUBLISHED Rs. A 1. Kāvyamimāṁsā (HITHTHTHT): a work on poetics, by Rajasekhara (880-920 A.D.): -ditei (1). Dalal and R. Anantakrishna Sastry, 1916. Reissued. 19:21 Third edition revised and enlargeud in lanlit K. S. Ramaswami Shastri of the Oriental Institute, Baroda. pp. 52+314 .. 1937, This book has been set (Is a toul-book lovy Varral l'uirersilios including Benares, Bombay, and Patna. .יין 2. Naranārāyaṇānanda (arantamaa): a poem on the Paurānic story of Arjuna and Krsna's rambles on Mount Girnar, by l'astupāla, Minister of King l'Iradhavala of Dholka, composed between Samvat 1:377 and 1287, i.f., A.1). 12:21 and 1231: edited by C. D. Dalal and R. Anantakrishna Sastry, 1910, U+2+1:. Out of print 3. Tarkasangraha (Ah): a work on Philosophy (refutation of Vaisesika theory of atomic creation) by Anandajñāna or Anandagiri, the famous commentator on Sankarācārva's Bhāsvas, who flourished in the latter half of the 13th century: edited by T.M. Tripathi, 1917, pp. 365+ 112+13 Out of print, 4. Pārthaparākrama (Tea): drama describing Arjuna's recovery of the cows of King Virāta, by Prahlādanadeva, the founder of Palanpur and the younger brother of the Paramüra king of Chandravati (a state in Märwár), and a feudatory of the kings of Guzerat, who was a Yuvaraja in Samvat 12:20 or A.D. 1164: cdited by C. D. Dalal, 1917, pp. 8+29. Out of print. 5. Rāştraudhavamsa (trete): an historical poem (Mahākāvya) describing the history of the Bāgulas of Mayūragiri, from Rástraudha, king of Kanauj and the originator of the dynasty, to Nārāyana Shāh of Mayūragiri, by Rudra Kavi, composed in Saka 1518 or A.D. 1596: edited by Pandit Embar Krishnamacharya with Introduction by C. D. Dalal, 1917, pp. 24+128 +4 Out of print.

·2 Rs. A. . 6. Lidgänubāsana (fungu): on Grammar, by Vámana, who lived between the last quarter of the 8th century and the first quarter of the 9th century: edited by C. D. Dalal, 1918, pp. 9+24 Out of print. 7. Vasantavilāsa (agofrene): historical poem (Mabākāvya) describing the life of Vastupāla and the history of Guzerat, by Bālachandrasuri (from Modheraka or Modhera in Kadi Prant, Baroda State), contemporary of Vastupala, composed after his death for his son in Samvat 1296 (A.D. 1240): edited by C. D. Dalal, 1917, pp. 16+114+6 Out of print. 8. Rūpakaşaţka (T): six dramas by Vatsarāja, minister of Paramardideva of Kalinjara, who lived between the 2nd half of the 12th and the 1st quarter of 13th century: edited by C. D. Dalal, 1918, pp. 12+191 Out of print. 9. Mohaparājaya (AYTTORAT): an allegorical drama desoribing the overcoming of King Moha (Temptation), or the conversion of Kumārapāla, the Chalukya King of Guzerat, to Jainism, by Yasabpāla, an officer of King Ajayadeva, son of Kumārapāla, who reigned from A.D. 1229 to 1232: edited by Muni Chaturvijayaji with Introduotion and Appendices by C. D. Dalal, 1918, pp. 32+ 135+20 Out of print. 10. Hammiramadamardana (UTCHCHEN): a drama glorifying the two brothers, Vastupāla and Tejahpāla, and their King Viradhavala' of Dholka, by Jayasimhasūri, pupil of Virasūri, and an Acārya of the temple of Munisuvrata at Broach, composed between Samvat 1276 and 1286 or A.D. 1220 and 1239: edited by C. D. Dalal, 1920, pp. 15+98 2-0 11. Udayasundarikathā (CRO): a romance (Campū, in prose and poetry) by Soddhala, & contemporary of and patronised by the three brothers, Chchittaraja, Nāgārjuna, and Mummuộirāja, successive rulers of Konkan, composed between A.D. 1026 and 1050 : edited by C, D. Dalal and Pandit Embar Krishnamacharya, 1920, pp. 10+158+7 24 12. Mahāvidyāvidambana (Hyffor): a work on Nyāya Philosophy, by Bhatta Vadındra who lived about A.D. 1210 to 1274: edited by M. R. Telang, 1920, pp. 44+189+7 2-8 18. Prăcinagurjarakāvysangraba (liturgucure): a oollection of old Gujarati poems dating from 12th to 18th centuries A.D. : edited by C. D. Dalal, 1920, pp. 140+30 14. Kumārapālapratibodha (Invafero): biographical work in Prakſta, by Somaprabhacharya, oomposed in Samvat 1241 or A.D. 1195 : edited by Muni Jinavijayaji, 1920, pp. 72 +478 7-8 ·3 Rs. Ao . 15. Gapakärikā ( af): & work OD Philosophy (Pasupata School), by Bhāsarvajña who lived in the Second half of the 10th century : edited by C. D. Dalal, 1921, pp. 10+57 .. 14 16. Sangitamakaranda (ATR): a work on Musio, by Nārada : edited by M. R. Telang, 1920 Out of print. 17. Kavindrācārya List (Tarrare-parent): list: of Sanskrit works in the collection of Kavindrācārya, & Benares Pandit (1656 A.D.): edited by R. Anantakrishna Sastry, with a foreword by Dr. Ganganatha Jha, 1921, pp. 20+34 0-12 18. Vārābagfhyasūtra (TITRE): Vedic ritual (domestic) of the Yajurveda : edited by Dr. R. Shamasastry, 1920, pp. 5+24 .. 0-10 19. Lekhapaddhati (wanafa): a collection of models of state and private documents, dating from 8th to 15th centuries A.D.: editod by C. D. Dalal and G. K. Shrigondekar, 1925, pp. 11 +130 2-0 20. Bhavisayattakahā or Pancamikahā (ufaguna): & romance in Apabhrarisa language, by Dhanapala (circa 12th century): edited by C. D. Dalal and Dr. P. D. Gune, 1923, pp. 69+148+174 6-0 21. A Descriptive Catalogue of the Palm-leaf and Important Paper MSS. in the Bhandars at Jessal. mere (VÄTargataa-yaradt), compiled by C. D. Dalal and edited by Pandit L. B. Gandhi, 1923. pp. 70+ 101 3-4 22. Parasurāmakalpasūtra (TOT): a work on Tantra, with commentary by Ramešvara : edited by A. Mahadeva Sastry, B.A., 1923, pp. 23+ 390, Out of print. 23. Nityotsava (faringa): a supplement to the Parasurāma. kalpasūtra by Umānandanatha : edited by A. Mahadeva Sastry, B.A., 1923. Second revised edition by Swami Trivikrama Tirtha, 1930, pp. 22+ 252 5-0 24. Tantrarahasya (TR): a work on the Prabhakara School of Pūrvamlmāmsă, by Rāmānujācārya : edited by Dr. R. Shamasastry, 1923, pp. 15+84.. Out of print. 25, 32. Samarāågaņa (FATTTT): a work on architecture, town-planning, and engineering, by king Bhoja of Dhara (11th century): edited by Mahāmahopādhyāva T. Ganapati Shastri, Ph.D. Illustrated. 2 vols., 1924. 1925, vol. I, pp. 39+290 (out of print) ; vol. II, 10-0 26, 41. Sadhanamālā (GTVTATU): # Buddhist Tântric text of rituals, dated 1165 A.D., consisting of 312 small works, composed by distinguished writers : edited by Dr. B. Bhattacharyya. Illustrated. 2 vols., 1925–1928, vol. I, pp. 23+342 ; vol. II, pp. 183+ 295 140 pp. 16+324 ..

·4 Rs. A. pp. 50+ 304 27. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Central Library, Baroda (ITETTUUT Vart): compiled by G. K. Shrigondekar, M.A., and K. S. Ramaswami Shastri, with a Preface by B. Bhattacharyya, Ph.D., in 12 vols., vol. I (Veda, Vedalaksana, and Upanişads), vol. I, 1925, pp. 28+264 6-0 28, 84. Mānasollāsa or Abhilaşitārthacintāmaņi (HrrOT. wre): an encyclopædic work treating of one hundred different topics connected with the Royal household and the Royal court, by Somośvaradeva, a Chalukya king of the 12th oentury: edited by G. K. Shrigondekar, M.A., 3 vols., vol. I, 1925, pp. 18+146 ; vol. II, 1939, 7-12 29. Nalavilāsa (referene): a drama by Ramachandrasūri, pupil of Hemachandrasūri, describing the Paurāņika story of Nala and Damayanti: edited by G. K. Shrigondekar, M.A., and L. B. Gandhi, 1926, pp. 40+91 2-4 30, 31. Tattvasangraha (W): a Buddhist philosophical work of the 8th century, by śāntarakṣita, a Professor at NĀlandĀ with Pañjiká (commentary) by his disciple Kamalasila, also a Professor at NĀlanda : edited by Pandit Embar Krishnamacharya, with a Foreword by Dr. B. Bhattacharyya, 2 vols., 1926, vol. I, pp. 157+80+582; vol. II, pp. 4+353+102 24-0 33, 34. Mirat-i-Ahmadi (foCTA.T.vet): by Ali Maham. mad Khan, the last Moghul Dewan of Gujarat: edited in the original Persian by Syed Nawab Ali, M.A., Professor of Persian, Baroda College, 2 vols., illustrated, 1926–1928, vol. I, pp. 416 ; vol. II, pp. 632 19-8 35. Mänavagshyasūtra (HTERVEN): a work on Vedic ritual (domestic) of the Yajurveda with the Bhāşya of Astávakra: edited with an introduction in Sanskrit by Pandit Ramakrishna Harshaji Šāstri, with a Preface by Prof. B. C. Lele, 1926, pp. 40+264 5-0 36, 68. Nāțyaśāstra (): of Bharata with the commentary of Abhinavagupta of Kashmir: edited by M. Ramakrishna Kavi, M.A., 4 vols., vol. I, illustrated, pp. 27+397, 1926 (out of print); vol. II, pp. 23+25+464, 1934 37. Apabhrathsakāvyatrayi : (ungu) consisting of three works, the Carcari, Upadeśarasāyana, and Kalasvarūpakulaka, by Jinadatta Sūri (12th century) with commentarios : edited with an elaborate introduo. tion in Sanskrit by L. B. Gandhi, 1927, pp. 124+115 .. 40 38. Nyayapravega (w), Part I (Sanskrit Text): on Buddhist Logio of Dinnāga, with commentaries of Haribhadra Suri and Parsvadeva: edited by Principal A. B. Dhruva, M.A., LL.B., Pro-Vice-Chancellor, Hindu University, Benares, 1930, pp. 39+104 Out of print.

·5 Rs. A. 1-8 2-0 on 14-0 6-8 39. Nyāyapravesa (Tu), Part II (Tibetan Text): edited with introduction, notes, appendices, etc., by Pandit Vidhusekhara Bhattacharyya, Principal, Vidyabhavana, Visvabharati, 1927, pp. 27+67 40. Advayavajrasangraha (99): consisting of twenty short works on Buddhist philosophy by Advayavajra, a Buddhist savant belonging to the 11th century A.D., edited by Mahāmahopādhyāya Dr. Haraprasad Sastri, M.A., C.I.E., Hon. D.Litt., 1927, pp. 39+68 .. 42, 60. Kalpadrukosa (Matu): standard work Sanskrit Lexicography, by Keśava : edited with an elaborate introduction by the late Pandit Ramavatara Sharma, Sahityacharya, M.A., of Patna and index by Pandit Shrikant Sharma, 2 vols., 1928–1932, vol. I (text), pp. 64+485 ; vol. II (index), pp. 283, 43. Mirat-i-Ahmadi Supplement (fact--t of fue): by Ali Muhammad Khan. Translated into English from the original Persian by Mr. C. N. Seddon, I.C.S. (retired), and Prof. Syed Nawab Ali, M.A. Illustrated. Corrected reissue, 1928, pp. 15+ 222 44. Two Vajrayāna Works (W): comprising PrajnopĀyaviniscayasiddhi of Anangavajra and Jñānasiddhi of Indrabhūti-two important works belonging to the little known Tantra school of Buddhism (8th century A.D.): edited by Dr. B. Bhattacharyya, 1929, pp. 21+118 45. Bhāvaprakāšana (599TH): of śāradātanaya, a comprehensivo work on Dramaturgy and Rusa, belonging to A.D. 1175-1250; edited by His Holiness Yadugiri Yatiraja Swami, Melkot, and K. S. Ramaswami Sastri, Oriental Institute, Baroda, 1929, pp. 98+410 46. Rāmacarita (Hafta): of Abhinanda, Court poet of Håravarsa probably the same as Devapāla of the Pāla Dynasty of Bengal (cir. 9th century A.D.): edited by K. S. Ramaswami Sastri, 1929, pp. 29+467 47. Naħjarājayasobhūşaņa (torturaturwe)by NȚsimbakavi alias Abhinava Kālidāsa, a work on Sanskrit Poetics and relates to the glorification of Nanjarāja, son of Virabhupa of Mysore: edited by Pandit E. Krishnamacharya, 1930, pp. 47+270 48. Nățyadarpağa (AVE): on dramaturgy, by Rämacandra Sūri with his own commentary : edited by Pandit L. B. Gandhi and G. K. Shrigondekar, M.A., 2 vols., vol. I, 1929, pp. 23+228 49. Pre-Diänāga Buddhist Texts on Logic from Chinese Sources (adv)containing the English translation of Satábästra of Aryadeva, Tibetan text and 3-0 7-0 7-8 0-0 4-8 ·6 Rs. A. 9-0 6-0 26-0 English translation of Vigraha-vyāvartani of Nagarjuna and the re-translation into Sanskrit from Chinese of Upāyah daya and Tarkaádstra: edited by Prof. Giuseppe Tucci, 1930, pp. 30+40+32+77+89+91 .. 50. Mirat-i-Ahmadi Supplement (facra-r-tract of fire) : Persian text giving an account of Guzerat, by Ali Muhammad Khan: edited by Syed Nawab Ali, M.A., Principal, Bahauddin College, Junagadh, 1930, pp. 254 51,77. Trişagtibalākāpuruşacaritra (frufeuerat gues): of Hemacandra, translated into English with copious notes by Dr. Helen M. Johnson of Osceola, Missouri, U.S.A., 4 vols., vol. I (Adiśvaracaritra), pp. 19+530, illustrated, 1931; vol. II, pp. 22+ 396, 1937 52. Daşqaviveka ( cfaaa): a comprehensive Penal Code of the ancient Hindus by Vardhamana of the 15th century A.D. : edited by Mahāmahopādhyāya Kamala Krsna Smrtitirtha, 1931, pp. 34+380 53. Tathāgataguhyaka or Guhyasamāja (JV0H) : the earliest and the most authoritative work of the Tantra School of the Buddhists (3rd century A.D.): edited by B. Bhattacharyya, Ph.D., 1931, pp. 39+210.. 54. Jayākhyasaṁhită (orangefrat): an authoritative Pancarātra work of the 5th century A.D., highly respected by the South Indian Vaisnavas : edited by Pandit E. Krishnamacharya of Vadtal, with one illustration in nine colours and a Foreword by B. Bhattacharyya, Ph.D., 1931, pp. 78+47+454 55. Kāvyālaskārasārasamgraha (TUFITETET): of Udbhata with the commentary, probably the same as Udbhata viveka of Rājānaka Tilaka (11th century A.D.): edited by K. S. Ramaswami Sastri, 1931, 8-8 4-4 120 pp. 48+62 20 3-0 56. Pārānanda Sūtra ( AUT): an ancient Tântric work of the Hindus in Sūtra form giving details of many practices and rites of a new School of Tantra : edited by Swami Trivikrama Tirtha with & Foreword by B. Bhattacharyya, Ph.D., 1931, pp. 30+106 87,69: Ahsan-ut-Tawarikh (ya-57-9f): bistory of the Safawi Period of Persian History, 15th and 16th oenturies, by Hasani-Rumlu : edited by C. N. Seddon, I.C.S. (retired), Reader in Persian and Marathi, University of Oxford, 2 vols. (Persian text and translation in English), 1932-34, vol. I, pp. 36+510 : vol. II, pp. 15+ 301 58. Padmananda Mahākāvya ( TUTUCHYlara ): giving the life history of Reabhadeva, the first Tirthankara of the Jainas, by Amarachandra Kavi of the 13th century: edited by H. R. Kapadia, M.A., 1932, 19-8 pp. 99 +667 140 ·7 Rs. A. 11.0 .. 2-8 12-0 an 7-8 11-0) 59. Sabdaratnasamanvaya (h): an interesting lexicon of the Nanártha class in Sanskrit oompiled by the Maratha King Sahaji of Tanjore : edited by Pandit Vitthala Sástri, Sanskrit Pathagala, Baroda, with a Foreword by B. Bhattacharyya, Ph.D., 1932, pp. 31+605 61. Saktisangama Tantra (xWYTATW): a voluminous compendium of the Hindu Tantra comprising four books on Kāli, Tārā, Sundari, and Chhinnamastā : edited by B. Bhattacharyya, M.A., Ph.D., 4 vols.; vol. I, Kálikbanda, 1932, pp. 13+ 179 62. Prajñāpāramitās (19THT): commentaries on the Prajñāpāramitā, a Buddhist philosophical work: edited by Giuseppe Tucci, Member, Italian Academy, 2 vols., vol. I, 1932, pp. 55+ 589 63. Tarikh-i-Mubarakhshahi (fre-TFITTEIST): authentic and contemporary account of the kings of the Saiyyid Dynasty of Delhi: translated into English from original Persian by Kamal Krishna Basu, M.A. Professor, T.N.J. College, Bhagalpur, with a Foreword by Sir Jadunath Sarkar, Kt., 1932, pp. 13+299 64. Siddhāntabindu (fearning): on Vedānta philosophy by Madhusudana Sarasvati with commentary of Purusottama: edited by P. C. Divanji, M.A., LL.M., 1933, pp. 142+93 +306 65. Işțasiddhi ( refof): Vedānta philosopby, by Vimuktātmā, disciple of Avyavātmā, with the authors own commentary: edited by M. Hiriyanna, M.A., Retired Professor of Sanskrit, Maharaja's College, Mysore, 1933, pp. 36+697 66, 70, 73. Shābara-Bhāşya ( TTUTTW): on the Mimāmsă Sūtras of Jaimini: Translated into English by Mahāmahopādhyāya Dr. Ganganath Jha, M.A., D.Litt., etc., Vice-Chancellor, University of Allahabad, in 3 vols., 1933–1936, vol. I, pp. 15+705: vol. II, pp. 20+ 708 ; vol. III, pp. 28+1012 67. Sanskrit Texts from Bali (fraquant:): comprising a large number of Hindu and Buddhist ritualistic, religious and other texts recovered from the islands of Java and Bali with comparisons: edited by Professor Sylvain Levi, 1933, pp. 35+112 71. Nārāyaṇa Sataka (109CH): a devotional poem of high literary merit by Vidyākara with the com. mentary of Pitāmbara : edited by Pandit Shrikant Sharma, 1935, pp. 16+91 72. Rājadharma-Kaustubha (tud): an elaborate Smfti work on Rājadharma, Rājaniti and the require. ments of kings, by Anantadeva: edited by the late Mahamahopadhyāya Kamala Krishna Smftitfrtha, 1935, pp. 30+506 .. on 14-0 . 48-0 3-8 .. 2-0 10-0 ·8 Rs. A. .. a on on 74. Portuguese Vocables in Asiatic Languages ( ta. KUH): translated into English from Portuguese by Prof. A. X. Soares, M.A., LL.B., Baroda College, Baroda, 1936, pp. 125+520 12-0 78. Nāyakaratna (CTTH): commentary the Nyāyaratnamālā of Parthasarathi Misra by Rāmānuja of the Prābhākara School: edited by K. S. Ramaswami Sastri of the Oriental Institute, Baroda, 1937, pp. 69+ 346 4-8 76. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Jain Bhan. dars at Pattan (UTETTU WENT): edited from the notes of the late Mr. C. D. Dalal, M.A., by L. B. Gandhi, 2 vols., vol. I, 1937, pp. 72+498.. 78. Ganitatilaka (afcaforem): of Śrípati with the commentary of Simhatilaka, a non-Jain work Arithmetic with a Jain commentary: edited by H. R. Kapadia, M.A., 1937, pp. 81 +116 40 79. The Foreign Vocabulary of the Quran (Tane): showing the extent of borrowed words in the sacred text: compiled by Professor Arthur Jeffery of the School of Oriental Studies, Cairo, 1938, pp. 15+311 .. 12-0 80, 83. Tattvasangraha (): of śāntarakṣita with the commentary of Kamalasila : translated into English by Mahāmahopādhyāya Dr. Ganganath Jha, 2 vols., 1937–39; vol. I, pp. 8+739 ; vol. II, pp. 12+854 37-0 81. Hansa-vilāsa (terete): of Hamsa Mitthu : forms an elaborate defence of the various mystic practices and worship: edited by Swami Trivikrama Tirtha and Mahāmahopadhyāya Hathibhai Shastri, 1937, pp. 13+331 5-8 82. Söktimuktāvali (antre): a well-known Sanskrit work on Anthology, of Jalhaņa, & contemporary of King Kroņa of the Northern Yadava Dynasty (A.D. 1247): edited by Pandit E. Krishnamacharya, Sanskrit Pāthaśālā, Vadtal, 1938, pp. 66+463+85.. 11-0 85. Bphaspati Smrti (trefrafo), being a reconstructed text of the now lost work of Bịhaspati: edited by Rao Bahadur K. V. Rangaswami Aiyangar, Director, Tirupati Oriental Institute, Tirupati, 1940. Shortly. 86. Parama-Samhita (wefa): an authoritative work on the Pāžcharātra system : edited by Dewan Bahadur S. Krishnaswami Aiyangar, of Madras, 1940. Shortly. 87. Tattvopaplava (4): a masterly criticism of the opinions of the prevailing Philosophical Schools by Jayarábi: edited by Pandit Sukhalalji of the Benares Hindu University with an introduction by Mr. R. C. Parikh of Ahmedabad, 1940. Shortly.

·9 Rs. 4. 88. Anekāntajayapatākā (gitaru AUTOT): of Haribhadra Süri (c. 1120 A.D.) with his own commentary and Tippanaka by Munichandra, the Guru of Vädideva Sūri: edited by H. R. Kapadia, M.A., in 2 vols., vol. I, 1940. Shortly. II. BOOKS IN THE PRESS. an 1. Nățyaśāstra (T): edited by M. Ramakrishna Kavi, 4 vols., vol. III. 2. Alamkāramahodadhi (VFICH fv): a famous work on Sanskrit Poetios composed by Narendraprabha Sūri at the request of Minister Vastupāla in 1226 A.D.: edited by Lalchandra B. Gandhi of the Oriental Institute, Baroda. 3. Dvādaśāranayacakra (TEHTY): ancient polemical treatisc giving a résumé of the different philosophical systems with a refutation of the same from the Jain standpoint by Mallavādi Suri with a commentary by Simhasuri Gani: edited by Muni Caturvijayaji. 4. Kștyakalpataru (una): of Lakşmidhara, minister of King Govindachandra of Kanauj: edited by Principal K. V. Rangaswami Aiyangar, Hindu Uni. versity, Benares, vols. I-IV. 5. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Oriental Institute, Baroda (THE Carta ware): compiled by K. S. Ramaswami Sastri, Srauta l'andit, Oriental Institute, Baroda, 12 vols., vol. II (Srauta, Dharma, and Grhya Sūtras). 6. Mādhavānala-Kāmakandalā (TW1947HOT): romance in old Western Rajasthani by Ganapati, a Kāyastha from Amod : edited by M. R. Majumdar, M.A., LL.B. 7. Anekāntajayapatākā ( tanuGYA191): of Haribhadra Sūri (c. 1120 A.D.) with his own commentary and Tippanaka by Munichandra, the Guru of Vadideva Súri: edited by H. R. Kapadia, M.A., in 2 vols., vol. II. 8. Sekoddeśaţikā (atadt): a Buddhist ritualistic work of Naropa describing the Abhineka or the initiation of the disciple to the mystic fold: edited by Dr. Mario Carelli. 9. Samrät Siddhānta (gerefera): the well-known work on Astronomy of Jagannātha Pandit: critically edited with numerous diagrams by Pandit Kedar Nath, Rajjyotisi, Jaipur. 10. Vimalaprabhā (fo): the famous commentary on the Kālacakra Tantra and the most important work of the Kalacakra School of the Buddhists : edited with comparisons of the Tibetan and Chinese versions by Giuseppe Tucci of the Italian Academy. a ·10 Rs, A. 11. Aparājitäpfcchā ( urifor TITT): a voluminous work on architecture and fine-arts : edited by Mr. P. A. Mankad, L.C.E. 12. Saktisangama Tantra (wwerhara): comprising four * books on Kāli, Tārā, Sundari, and Chhinnamastā : edited by B. Bhattacharyya, Ph.D., 4 vols., vol. II. 13. Paraśurāma Kalpa Sūtra (TTTTHULTET): a work on Hindu Tantra, with commentary by Rāmesvara: second revised edition by Pandit Sakarlal Shastri. 14. Sāstradīpikā (wwwafuat): a well-known Mimārinsa work : translated into English by D. Venkataramaiah of Mysore. 16. An Alphabetical List of MSS. in the Oriental Institute, Baroda ( qarTTHET): compiled from the existing card catalogue by Mr. Raghavan Nambiyar Siromani, Catalogue Assistant. III. BOOKS UNDER PREPARATION. 1. Prajñāpāramitās (FUTUTEFANT): commentaries on the Prajñāpāramitā, a Buddhist philosophical work: edited by Prof. Giuseppe Tucci, 2 vols., vol. II. 2. Saktisangama Tantra (AUT): comprising four books on Kāli, Tārā, Sundari, and Chhinnamastā : edited by B. Bhattacharyya, Ph.D., 4 vols., vols. III-IV. Nāțyadarpaņa (c): introduction in Sanskrit giving an account of the antiquity and usefulness of the Indian drama, the different theories on Rasa, and an examination of the problems raised by the text, by L. B. Gandhi, 2 vols., vol. II. 4. Gurjararāsāvali (Jumaat): a collection of several old Gujarati Rāsas : edited by Messrs. B. K. Thakore, M. D. Desai, and M. C. Modi. 5. Tarkabhāşā (NTU): a work on Buddhist Logic, by Mokşakara Gupta of the Jagaddala monastery : edited with a Sanskrit commentary by Pandit Embar Krishnamacharya of Vadtal. 6. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Oriental Institute, Baroda (TIETOTU wat): compiled by the Library Staff, 12 vols., vol. III (Smrti MSS.). 7. Mänasollāsa ( HUT ): or Abhilasitarthacintamani, edited by G. K. Shrigondekar, M.A., 3 vols., vol. III. 8. Nitikalpataru (forma): the famous Niti work of Kşemendra : edited by Sardar K. M. Panikkar, M.A., of Patiala.

·11 a Rs. A. 9. Chhakkammuvaeso (agreet): an Apabbramsa work of the Jains containing didactio religious teachings : edited by L. B. Gandhi, Jain Pandit. 10. Nişpannayogāmbara Tantra (fara TA): doscribing a large number of mandalas or magic oiroles and numerous deities : edited by B. Bhattacharyya. 11. Basatin-i-Salatin (Telf-C-uterfira): & contem. porary account of the Sultans of Bijapur: translated into English by M. A. Kazi of the Baroda College and B. Bhattacharyya. 12. Madana Mahārņava (RCTATET): Smrti work principally dealing with the doctrine of Karmavipaka composed during the reign of Māndhātā son son of Madanapāla : edited by Embar Krishnamacharya. 13. Trişaşțiśalākāpuruşacaritra (frufenurut gurefc): of Hemacandra: translated into English by Dr. Helen Johnson, 4 vols., vols. III-IV. 14. Vivāda Cintāmaņi (fragraf): of Vāchaspati Miéra: an authoritative Smrti work on the Hindu Law of Inheritance : translated into English by Mahāmahopādhyāya Dr. Ganganath Jha. 16. Bphaspatitattva (trefane): a Saiva treatise belonging to an early stratum of the Agamic literature written in old Javanese with Sanskrit slokas interspersed in the text: edited by Dr. A. Zeiseniss of Leiden. 16. Aņu Bhāşya (@guel): standard work of the Suddhādvaita School : translated into English by Prof. G. H. Bhatt, M.A., of the Baroda College. 17. Hetubindu (gfore): the famous work of Dharmakirti on Buddhist logic: edited from a single MS. discovered at Pattan, by Pandit Sukhalalji of the Benares Hindu University. 18. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Jain Bhan. dars at Pattan ( HTTCTT qed): edited from the notes of the late Mr. C. D. Dalal, M.A., by L. B. Gandhi, 2 vols., vol. II. For further particulars please communicate with- THE DIRECTOR, Oriental Institute, Baroda. a ·12 THE GAEKWAD'S STUDIES IN RELIGION AND PHILOSOPHY. RS. A. 16-0 3-0 1. The Comparative Study of Religions : [Contents : I, the sources and nature of religious truth. II, supernatural beings, good and bad. III, the soul, its nature, origin, and destiny. IV, sin and suffering, salvation and redemption. V, religious practices. VI, the emotional attitude and religious ideals] : by Alban G. Widgery, M.A., 1922 2. Goods and Bads : being the substance of a series of talks and discussions with H.H. the Maharaja Gaekwad of Baroda. [Contents : introduction. I, physical values. II, intellectual values. III, esthetic values. IV, moral value. V, religious value. VI, the good life, its unity and attainment]: by Alban G. Widgery, M.A., 1920. (Library edition Rs. 5) 3. Immortality and other Essays : [Contents: I, philosophy and life. II, immortality. III, morality and religion. IV, Jesus and modern culture. V, the psychology of Christian motive. VI, free Catholicism and non-Christian Religions. VII, Nietzsche and Tolstoi on Morality and Religion. VIII, Sir Oliver Lodge on science and religion. IX, the value of confessions of faith. X, the idea of resurrection. XI, religion and beauty. XII, religion and history. XIII, principles of reform in religion]: by Alban G. Widgery, M.A., 1919. (Cloth Rs. 3) 4. Confutation of Atheism : a translation of the Hadis-j. Halila or the tradition of the Myrobalan Fruit: translated by Vali Mohammad Chbanganbhai Momin, 1918 .. 2-0 • 0-14 Conduct of Royal Servants : being a collection of verses from the Viramitrodaya with their translations in English, Gujarati, and Marathi: by B. Bhattacharyya, M.A., Ph.D. 0-6

·No text on this page.

·SELLING AGENTS OF THE GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES
England
Messrs. Luzac & Co., 46, Great Russell Street, London,
W.C. 1.
Messrs. Arthur Probsthain, 41, Great Russell Street,
London, W.C. 1.
Messrs. Deighton Bell & Co., 13 & 30, Trinity Street,
Cambridge.
Calcutta
Messrs. The Book Co., Ltd., 4/3, College Square.
Messrs. Thacker Spink & Co., 3, Esplanade East.
Benares City
Chowkhamba Sanskrit Series Office, Post Box No. 8,
Benares.
Messrs. Braj Bhusan Das & Co., 40/6, Thathari Bazar.
Lahore
Messrs. Mehrcband Lachmandass, Sanskrit Book Depôt,
Said Mitha Street.
Messrs. Motilal Banarsidass, Punjab Sanskrit Book
Depôt, Said Mitha Street.
Bombay
Messrs. Taraporevala & Sons, Kitab Mahal, Hornby
Road.
Messrs. Gopal Narayan & Co., Kalbadevi Road.
Messrs. N. M. Tripathi & Co., Kalbadevi Road.
Saraswati Pustak Bhandar, Gulalwadi, Fort.
Poona
Oriental Book Supply Agency, 15, Shukrawar Peth.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.