·No text on this page.

·BENARES SANSKRIT SERIES; (KOLLECTION OF SANSKREWORKS EDITED BY THX PANDITS OF THE BEYA RES SANSKRIT COLLEGE, UNDER TAE SUPERINTENDENCK OF G. THIBA UT, PE.D. No. 147. Registered under Act XX1.0f 1869 ( ALL RIGHTS RESERVED. श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धस्थभ्रमरगतिव्याख्या । गूढार्थदीपिका। पण्डितवर-श्रीधनपतिसूरिकृता । श्रीमदाचार्यश्रीवल्लभाधीश्वर-श्रीविठ्ठलनाथदीक्षितशुद्धाद्वैत- संप्रदायविदुषा रत्नगोपालभट्टेन परिशोधिता। GUDHÂRTHADIPIKÂ, A Commentary on Bhramaragita of the Tenth Chapter of Ŝrimad Bhagawata, BY PANDITA DHANAPATI SŪRI; EDITED BY RATNA GOPAL BHATTA. * BENARES: Published by the Proprietors Messi's, Braj B. Das d Co. AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Cheethamba Sanskrit Book Depot. Printed at the Vidyà Vilas Press by Harikrishna Dasa. BENARES. 1908.

·सूचीपत्रम् । रु.आ.पा. ... ० ... ... ... ... acre . . १२ १ ... . . ... ... ૨ A ... १ ६ ... ... २ ... गणपाठ: गोलप्रकाश गंगालहरी गुरसारणी जातकतत्त्वम् तत्त्वदीप तर्कसंग्रहः इत्तकमीमांसा धर्मशास्त्रसंग्रहः धातुपाठः (शिला -") धातुरूपावली (शिला Du) परिभाषापाठः पाणिनीयशिक्षा भाज्यसहिता प्रथम परीक्षा प्रथमपुस्तक हिन्दी... प्रमभूषणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम प्रन्य) फकिकाप्रकाशः बीजगणितम् (म०म०पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ मनोरमा शब्दरत्नसहिता ६ मुहूर्तमानण्डः सटीकः लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता लघुकौमुदीभाषाटीका (६० मथुराप्रसाद मिश्र कृत) (टिप्पणीसहित) लीलावती (म०म० पं० सुधाकरहाटप्पणीसहित) १ वसिष्ठसिद्धान्तः विष्णु सहस्रनाम ... 'ग्याकरणकौमुदी (उपक्रमणिका का दूसरा भाग) शब्दरूपावली ... १ ४ ... ... . ३ ... ... १ १ 4.. ... नारसतशती १ समासचन्द्रिका ।.. सायचन्द्रिका टिप्पणीसंहिता सिद्धान्तकौमुदी (पं० वामनाचार्येण संशोधिता) सिवान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता उपसर्गवृत्ति क्षेत्रकोमुदी क्षेत्रसंहिता १ ६ ... ... ... १ ·BENARES SANSKRIT SERIES; COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENCE OF G. THIBAUT, PH.D. No. 147. श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धस्थभ्रमरगीतव्याख्या। गूढार्थदीपिका। पण्डितवर-श्रीधनपतिसूरिकृता । श्रीमदाचार्यश्रीवल्लभाधीश्वर-श्रीविठ्ठलनाथदीक्षितशुद्धाद्वैत- संप्रदायाविदुषा रत्नगोपालभट्टेन परिशोधिता । GŪDHÂRTHADÎPIKÂ, A Commentary on Bhramaragita of the Tenth Chapter of Ŝrimad Bhagawata, BY PANDITA DHANAPATI SŪRI; EDITED BY RATNA GOPAL BHATTA. BENARES: : Published by the Proprietors Messi's, Braj B. Das & Co. AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot, Printed at the Vidya Vilds Press by Harikrishna Dasa. BENARES. 1908. Registered under Act XXV.of 1867.(ALL BIGHTS RESERVED.)

·No text on this page.

·श्रीगणेशाय नमः अथ श्रीमद्भागातीयदशमस्कन्धमप्तचत्वारिंशा- ऽध्यायात्मकभ्रमरगीनव्याख्या। गूढार्थदीपिका। श्रीधनपतिमूरिकृता। रमाकान्तमुमाकान्तमुखवन्धपदाऽम्बुजम् ॥ वन्दे प्रेमभराक्रान्तस्वान्ताश्च वजयोषितः ॥१॥ सप्तचत्वारिंशकेऽथ गोपिकानां निरूप्यते !! उद्भवभ्रमराभ्यां तु संवादः श्रातृमांददः ॥ २॥ अथ सूर्योदयानन्तरं स्वस्वगृहाबाहनिःसृत्य शानकौम्भरथं ब्रजद्वारि स्थितमवलोक्य कस्यायं रथ इति ब्रुवत्यः स्थिताः, ततो यमुनायां स्नाता समायान्तमुद्धवं दृष्ट्वा, कोऽयमित्यादिवदन्त्यस्त- सानिधौ गत्वा तं परिवरित्याह । श्रीशुक उवाच । तं वीक्ष्य कृष्णाऽनुचरं व्रजस्त्रियः प्रलम्बबाहुं नवकालोचनम् ॥ पीताऽम्बरं पुष्करमालिनं लस- न्मुखारविन्दं मणिमृष्टकुण्डलम् ॥ १॥ समिति ॥ ननु स्त्रीणामेवंविधपुरुषं दृष्ट्वा लज्जयाऽपवरकान्तर- वस्थानमुचितमित्याशमाह ॥ व्रजस्त्रियः ॥ नगरस्त्रीणामयं स्व- भावो, न तु ग्राम्यस्त्रीणामिति भावः । ननु तथापि तासां भयात् ततः पलायनं साम्प्रतमित्यत आह ॥ कृष्णानुचरं व्रजाऽधीश- कृष्णसखीनां कृष्णानुचराद का वा भयसम्भावनेति भावः। ननु ।

·३ भ्रमरगीतव्याख्यायाम् । तथाविधानां तासां यः कश्चित्तदनुचरोऽपि नानुसरणीय इत्या. शङ्याह ॥ प्रलम्बेत्यादि ॥ प्रकर्पण लम्बौ बाहू यस्य । नवीन- पावल्लोचने यस्य । पीतमम्बरं यस्य । कमलग्रथिता माला विद्यते अस्य । लसत् स्फुरद मुखपनं यस्य । मणिभिमष्टे उज्ज्वले कु- ण्डले यस्य । तथाच स्वस्खाम्यनुग्रहपात्रतया तद्दत्ततद्वस्त्रभूषणा. दिधारी तदनुचरस्तदीयैरत्यर्थमादरणीयः । अयं तु तदवयवस- मानावयवधार्यपीति परममहान् भवतीत्यतोऽस्यानुसरणे नास्ति कश्चिद्दोष इत्याशयः । प्रियविरहव्याकुलमनसा तेन यत्किञ्चित्सा- दृश्यवानप्यादरणीयो भवति । अयं त्ववयववस्त्रभूषणैः मियसह- शत्वात् तत्तत्मियावयवजनिततत्तत्सुखस्मारकतया परमादरविषय इत्यपि ध्वनितम् ॥ १॥ तदर्शनेन तासां महान संभ्रमो जात इत्याह । शुचिस्मितः कोऽयमपीच्यदर्शनः कुतश्च कस्याच्युतवेषभूषणः ।। इति स्म सर्वाः परिवत्रुरुत्सुका- स्तमुत्तमश्लोकपदाऽम्बुजाश्रयम् ॥ २॥ शुचीति ॥ अपीच्यं मुन्दरमवयवदर्शनं यस्य । अच्युतवद् वैषः पीताम्बरादिभूषणानि कुण्डलादीनि यस्येति पूर्व श्लोको. क्तविशेषणविशिष्टत्वेन दृष्टस्यानुवादः । तथाचैवंविधस्य गोकुले अदृष्टचरत्वाद् अङ्करस्य चानीहशत्वात् कोऽयमिति जिज्ञासा । चतुरशिरोमणिभूता काचिदस्तिनिश्चित्य वदत्वित्यभिप्रायः । नन्धपीच्यदर्शने पीतपटाद्यलंकृते दामोदरे आसक्तचित्ता एता बजा- ऽङ्गनास्तथाभूते मध्यप्यासक्ता भविष्यन्तीति दुराशया तादृशविग्रह- वेषादिकं विधाय कश्चित् कामुकोऽयं समागतः, किं वा प्रिय-

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)।
तुल्यविग्रहादिमन्तं मां दृष्ट्वा गोपिका बहु धनं दास्यन्तीत्याशया
तत्सदृशो भूत्वा कश्चिल्लुब्धोऽयमागत इत्याशयाहुः ॥ शुचि
कामलोभादिदोषविनिर्मुक्तं शुद्ध स्मितं यस्य । तथाच परमस-
जनत्वान्नायमुक्ततर्कगोचर इति भावः । अत एवम्भूतोऽयं को
किंजातीयः, किनामधेयः । किञ्च, कुन: कस्माद्देशादयमागतः ।
किं स्वाकारादिसहशाकारादिकमेनं विधायास्मत्प्रियेणैवायं प्रेषि-
तत्वात् तत्सकाशादागतः । किं वा स्वत एव स्वगृहादागतः ।
किञ्च कस्याऽयं पुत्रः पौत्रो वा । विशिष्टमंबन्ध ज्ञात्वा प्रीत्यति.
पायस्य विधीयमानत्वात् संवन्धज्ञानमप्युचितमिति भावः । इति सं.
शयव्याकुलमानसास्तन्निरासार्थमुत्सुकाः प्रियसादृश्यदर्शनेन त.
दीय एवायं कदाचित् स्यादिति तन्निश्चये उत्कण्ठितचित्ताः
सर्वाः बजस्त्रियस्तं सर्वतो वेष्टयामासुः । उत्सुकानामध्येवंविधसंश.
याक्रान्तचेतसां दतीद्वारा निर्णयं कृत्वा तत्सन्निधौ गत्वा तत्परि-
वेष्टनमुचितमित्याशमाह ॥ उत्तमेति ॥ उत्तमः श्लोको यस्य तस्य
भगवतः पादकमलमेवाश्रयो यस्य तम् । तथाच भगवत्पादपना.
ऽऽश्रयणस्य सर्वाकर्षणकारणस्य तस्मिन् वर्तमानत्वात् तदधिस-
सरोरुहाश्रयाणां तदीयानां लवमात्रविलम्बसहनाक्षमाणां तासा-
माकर्षणे को विस्मय इति भावः ॥ २॥
अथ परिवेष्टनानन्तरं स्वबुद्ध्यैव तं प्रियसंदेशहरं झावा
सत्कृत्य पप्रच्छुरित्याह ।
तं प्रश्रयेणावनताः सुसत्कृतं
सबीडहासेक्षणसूनृतादिभिः ॥
रहस्यपृच्छन्नुपविष्टमासने
विज्ञाय सन्देशहरं रमापतेः ॥ ३॥

·भ्रमरगीतव्याख्यायाम् । तमिति ॥ प्रियतत्वात् सब्रीडहासादिभिरयं सन्काराई इति तः मुसत्कृतम् । मब्रीडहासपूर्वकमीक्षणं, सूतृनानि मियवचनानि कुशलमश्नाबालकानि ॥ आदिपदेनासनपुष्पायुपचारसंग्रहः । तैः मुसत्कृतम् । क स्थितमित्यपेक्षायामाह ।। रहसि ॥ एकान्ते रसा- विर्भावाय नन्दादिपुरुषमात्रदृष्टयगोचरे स्थाने, सम्यग्वस्त्रादिभि- निमिते कोमले आसने उपविष्टम् । अव्याकुलतया स्वसन्निधौ निषण्णं तमुद्धवं प्रश्रयेण प्रेम्णा नम्राः ससः अपृच्छन् । निष्कामस्या- स्यास्मत्कृतसत्कृतिग्रहणमस्माभिः सहावस्थानं वाऽस्मदर्थमेवातोऽयं प्रश्रयेण नम्रीभूय प्रष्टव्य इति भावः । ननु प्रियसंदेशहारक इति किमिति ज्ञातवत्यो, न त्वस्मदाकारणार्थमागत इत्यत उक्तं- रमा- पतेरिति ॥ इदानीं रमया लक्ष्म्या रमाभिः रामाभिर्नागरस्त्रीभिश्च सह वर्तमानस्य तस्यास्मदपेक्षारहित्वादप्रयोजकानामस्माकमाकार- णं नं घटने, किन्तु माद्विरहव्याकुलचित्तानां मरणं भवेच्चेत् तर्हि मम पापं स्यादिति तद्भयेनाऽस्मदनुरअनहेतुसंदेशदानार्थमेवायं मे- पित इति ज्ञातवत्य इत्यर्थः ॥ ३ ॥ तं प्रियसन्देशहरं विज्ञाय स्वस्य उपेक्षणीयत्वमनुमाय प्रणय- कोपाक्रान्तस्वान्तास्तदागमनमन्यथा वर्णयन्ति । जानामस्त्वां यदुपतेः पार्षदं समुपागतम् ॥ भāह प्रेषितः पित्रोर्भवान् प्रियचिकीर्षया ॥ ४ ॥ जानीम इति ॥ यदुपतेः पार्षदं, न तु गोपिकापतेः । तथाच त्यक्तगोपिकापतिभावस्य स्वीकृतयदुपतित्वस्यास्मदुपकाराय पई. त्तिरतिदुर्लभेति भावः । तस्य पार्षदः सभानायकोऽतिचतुरस्त्व- मपि, यथा राजा तथा प्रजेति न्यायात । तथाच वृथा सान्त्वन- कुशलो विश्वास्यवचनोऽसीति भावः। एवम्भूतं त्वां सम्यगुपसमीपे :

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। आगतं जानीमः । तत्र समीचीनवस्त्रेणाऽस्मत्समीपागमनेन च प्रि- यस्य तत्रत्यानां सदीयानां तव च कुशलमित्याप विद्मः । ननु पराधीनस्य ममात्रागमनं भवतीभिः कथं ज्ञातमितिचेत् तत्राहुः ।। भāह भवान् प्रेषितः ॥ ननु भवतीभिरेव तस्मिन् स्वपतित्वं स्प. क्तम् । अस्मत्पतेरिति वक्तव्ये यदुपतेरिति विशेषणदानाद । स तु वात्मानं गोपिकापतिमेव मन्यते इत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थं- भति पदम् । तेनैवास्मद्भर्तृत्वं विहाय यदुपतित्वमुररीकृतं, न स्वस्मा- भिस्तव त्यक्तम् । यथापूर्वमवस्थानादिति भावः । यदुपतित्वम. स्मद्भर्तृत्वं च तस्यैव विरुद्धमुत्कृष्टजातिनिविष्टत्वाद, न स्वस्माकम् । निकृष्टतादित्यप्यनेन ध्वनितम् । अन्यत्र कचित् प्रेपित्तः प्रस- ङ्गादिह समागत इति सर्वथाऽन्यथाकरणस्य मिथ्याभाषणे पर्य- वसानमभिप्रेत्येइत्युक्तम् । नन्विह प्रेषणं जानतीनां तदुपरि दोषा- रोपणमनुचितं, परमप्रियाणां भवतीनां प्रियसम्पादनस्यैवात्र म- स्प्रेषणप्रयोजनवादियाशङ्ख्याहुः ॥ पित्रोरिति ॥ नन्दयशोदयोः प्रियचिकीलया, न त्वस्माकम् । पित्रोहि पुत्रास्तित्वतदैश्वर्यश्रम- णेनापि सुखं भवतीति तत्सुखार्थम् । अलङ्कनत्वात्तदैश्चर्यकुशलता- बोधको भवान् प्रेषितो, न त्वस्मत्सुखार्थम् । तवता सुखासिद्धेरिया. शयेन भवानित्युक्तम् । अस्मप्रियचिकीर्षा नस्य म्यान्चेत्तदाल- कृतां काञ्चिद् दूती प्रेषयन्न तु राजकार्यकुशलं दूतं भवन्तमिमपि ध्वनितम् ॥ ४॥ ननु दूतीप्रेषणे तयोः सन्तोषो न भवेदतोऽर्थात् सोऽपि भ. पवित्याशयेन भवतीनामेव प्रियचिकीर्षया युष्मद्भर्नाऽहं प्रेषितो, भवत्यस्तु वृथैवान्यथा वर्णयन्त्यः क्लिश्यन्तीत्याशयाहुः । अन्यथा गबजे तस्य स्मरणीयं न चक्ष्मह ।।

·भ्रमरगीतव्याख्यायाम् ।
स्नेहानुबन्धो बन्धूनां मुनरपि सुदुस्त्यजः ॥ ५॥
अन्यथेति ॥ पितरौ विना तस्य यदुपतेः गोबजे स्मरणवि.
षयं न पश्यामो यदर्थं भवादृशं प्रेषयेत् । त्यक्तगोपालत्वस्य मा.
यद्वाधिपत्यस्यानुपयुक्तत्वाद् गोगोपादिकमपि पशुपालादिस्थि-
तियोग्य स्थाते स्मरणीयं न चक्ष्महे । अस्माकं तु स्मरणप्रसक्ति-
ख नास्तीयाशयः । अन्यथाऽस्मद्गृहानागत्यैकत्र स्थित्वाऽस्मान्
आहूय पियसंदेशानुक्त्वा पश्चान्नन्दरायगृहे प्रवेशस्वया कृतः स्या
दु. न तु तथा कृतवानमि, किन्तु स्वत एवास्माभिरागत्य परि-
वेष्टितोऽस्यतोऽस्मत्तों यथार्थ एवेति भावः । नन्वनुपेक्षणीयत्वरू-
पहेनोः पित्रोरपि तुल्यत्वाव तत्स्मरणं तत्प्रियार्थं दूतप्रेषणादिकं
चापि न संभवनीत्याशङ्कयाहुः ॥ स्नेहेति ॥ स्नेहेनानुबन्धो बन्धनं,
स्नेहेनानुबन्धो यस्य म स्नेहग्रन्थिर्वा बन्धूनां मातापित्रादिसंब-
धिनां सबन्धा मुनेस्तत्वविदोऽपि अयर्थ दुस्त्यजस्त्यक्तुमशक्यः ।
ननूक्तहेतुर्भवतीष्वपि समान इत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थं बन्धूनामिन्युक्त-
म् । स्नेहमानं चेत् कदाचित् सक्तुमपि शक्येत । परस्परस्नेह-
कृततद्ग्रन्थिस्तु यथोक्त एवेति बोधयितुमनुबन्धपदोपादानम् ।
सम्बन्धेन सहजातस्य स्नेहस्य सम्बन्धनित्त्यैव निवृत्तिर्भवति ।
औपाधिकभ्रमस्य यावदुपाधिमत्वनियमात् । अत एव तत्त्वविदाम-
पि यावद्द इस्तावत्तत्र स्नेहानुत्तिरुपलभ्यते । यो मुनेरपि दुष्प-
रिहारः स विषयिभिः कथं परिहर्तुं शक्य इत्यपिशब्देन बोधित-
म् । यथा चास्मदादिषु तस्य यावत्प्रयोजनमपेक्षाबुद्धिरासीत्,
सा च तदभावान्निटत्ताऽतो नान्यस्य स्मरणादियोग्यता। नन्दराय.
माहात्म्यात् तद्ब्रजमम्बन्धिनां सर्वेषामपि तेन स्मरणं क्रियते च-
त्तर्हि पराङ्गनया स्मरणादिकं, नास्माकं सन्तोषकरमुत्कर्षानापा-
दकत्वादिति भावः ॥५॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। क्लप्तमेवैनन्न तु वयमपूर्व कल्पयाम इत्याशयेनाहुः । अन्येष्वर्थकृता मंत्री यावदर्थविडम्बनम् ।। पुंभिः स्त्रीषु कृता यद्वत् सुमनःस्विव षट्पदैः ॥ ६ ॥ अन्येष्विति ॥ अन्येषु देहसंबन्धरहितेषु अर्थकृता प्रयोजनो. पाधिका मित्रता यावदर्थविडम्बनम् अनुकरणमात्रं, न तु स्वा. भाविकी । अतोऽर्थनिवृत्त्या न तिष्ठति । अस्मासु तु भगवत्स्नेहः कदापि न स्थितः, किन्तु तदनुकरणमात्रं स्थितमतो नाऽस्माकं स्मरणादियोग्य नेत्याशयः। तदाहरणान्यावेदयन्ति ॥ पुंभिरिति ॥ तद् यथा पुंभिः स्त्रीषु कृता मैत्री कामवाधानिवृत्तिरूपार्थपर्यन्तं विडम्बनमात्रम् । स्वतन्त्राः सर्वसमर्थाः पुमांसः अवलासु स्त्रीषु कामादेव स्नेहं कुर्वन्ति । अन्यथा सिद्धे निवृत्ते वा कामे तदभाव- दर्शनात् । यदहरेव विरजेत् तदहरेव प्रव्रजेदिति श्रुत्या तद्रहितस्य संन्यासविधानाच्च । ननु तत्रौपाधिकोऽपि स्नेहः कदाचित् पुत्रा- धुत्पत्त्या तद्वारा सहजोऽपि भवतीत्यरुच्योदाहरणान्तरमाहुः ॥ सुमनःस्विति ॥ यथा वा षट्पदैः कृता पुष्पेषु मैत्री मकरन्द- ग्रहणपर्यन्तं विडम्बनमात्रं तत्र मकरन्दाभावानिवर्तते । झटित्य- न्यत्र गमनक्रियाबाहुल्यमूचनार्थं षट्पदप्रयोगः ॥ ६ ॥ ईत्रिशात पुरुषाणामेव दूषणोद्घाटनमेताभिरारम्धीमत्या- शङ्कानिरासार्थमाहुः ॥ निःस्वं त्यजन्ति गणिका अकल्यं नृपति प्रजाः ॥ अधीतविद्या आचार्यमृत्विजो दत्तदक्षिणम् ॥ ७ ॥ खगा बीतफलं वृक्षं भुक्त्वा चातिथयो गृहम् ॥ दग्धं मृगास्तथारण्यं जारो भुक्त्वा रतां स्त्रियम् ॥८॥ २ ·भ्रमरगीतव्याख्यायाम् । निःस्वामिनि ॥ गणिका वाराङ्गनाः लोगद्वयभयनिर्मुक्ताः परममैत्री विडम्बयन्त्यो धनवन्तं पुरुष भजन्ते । तस्य निर्धनता- दशायां तं त्यजन्ति । तथाचार्थकृता मैत्री स्त्रीष्वपि कृत्रिमैवातो न वयम् ईष्यविशात् पुरुषेषु दोषमारोपयाम इति भावः । एवञ्चास्मदुक्तनियमस्य नाऽस्ति काऽपि भङ्ग इत्याशयेनोदाहर- णान्तराण्याहुः ॥ अकल्पमिति ॥ पूर्व सर्वभावेन पाल्यमानाः स्वयं च सर्वभावेन नद्भजनयुक्ताः प्रजाः, पश्चात् समेव परम्परागत राजानं पालनाशक्तं त्यजन्ति । पालनक्षमं तच्छत्रु भजन्तीति प्रसि. द्धम् । अधीना विद्या यैस्ने शिष्याः, उपनीय तु यः शिष्यं वेदम. ध्यापयद् द्विजः ॐ मरहस्यं तदङ्गं च तमाचार्य प्रचक्षत इत्युक्तरूपं सर्व पुरुषार्थहे तुभुतविधाप्रदातृत्वात् परमोपकारिणमाचार्य त्यज- न्ति यथा त्रा, दत्ता दक्षिणा येन तं याज्यम् ऋलिजस्त्यजन्ति । कदाचिद् अदत्ता दक्षिणा येन तं, तत्समीपमपि न गच्छन्तीति वा । एतन मुर्वाण मेवेयं कथा, न पाण्डतानामित्याशङ्काऽपि प- रिहना ॥७॥ नथा खगाः पक्षिणः क्षुत्पीडिताः फलवन्तं वृक्षं सेवमाना. स्तदपगम तं सजन्ति । छायार्थिनस्तद्रहितमित्यस्यापीदपमुपल- क्षणम् । तथा अनिथय असंबन्धिनो ब्राह्मणादयः क्षुत्पीडिता: भुक्त्वा, चकारादन्यदपि सत्कारादिकं लब्धा भोजनादिदातृगृह त्यजन्ति । नगृहे कस्मिंश्चिद् दाहादिरूपोपद्रवेऽपि जाते तदवलो- कनमय कुर्वन्तो गच्छन्ति । तथा यस्मिन् बने उत्पन्ना वृद्धिं च गता- स्तादृशमाप वनमुपयोगाभावात् बजन्ति । न तावदेक एव कश्चि- देनं करोति, किन्तु मर्च एवंविधा इति भूचयितुं सर्वत्र बहुवचन- प्रयोगः । तथा रतां स्वपतिपुत्रादिकं परित्यज्य स्वस्मिन्नेवात्य- र्थमनुरागवती भुक्त्वा स्वकार्यार्थं तदीयं लोकद्वयमपि नाशयित्वा ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। अतृप्तामेव स्त्रियं जारस्त्यजति । एवंविधः कश्चिदेवात्मात्प्रयसदृश इति ध्वनयितुं जार इत्येकवचनम् । इतः परमुदाहरणान्तरानुपा- दानमतस्य कृतघ्नशिरोमणिवख्यापनार्थम् ॥ ८ ॥ इयं चेा तामां विरहव्याकुलचेतसां प्रणयकोपनिबन्धना, न तु द्वेषनिवन्धनाऽतस्तदुपदेशार्थ भृत्यप्रेषणं भगवत उचितमि- त्याशयेनाह । इति गोप्यो हि गोविन्दे गतवाक्कायमानसाः ॥ कृष्णदूते ब्रज याते उद्धवे त्यक्तलौकिकाः ॥ ९ ॥ इतीति ॥ गोप्य इत्यपृच्छन्निति पूर्वक्रियया अन्वयः । इति बदन्त्य एवम्भूता जाता इति वा । ननु प्रणयकोपवतीनामप्य- त्युपालम्भो न युक्त इत्याशङ्कानिरासार्थ गोप्य इत्युक्तम् । तथा- च कापव्यविवेकहीनानां मुग्धानामियमुक्तिर्न दौष्टयमूलेति भा- वः । तासां दुष्टत्वे तु तत्पतित्वमिद्ध्यर्थं गवामिन्द्रत्वेनेन्द्रादिभिः भगवान्नाभिषिक्तः स्यादिति मूचयितुं गोविन्दपदप्रयोगः । यद्वा, यो यद्रक्षणार्थ सप्तदिनपर्यन्तं गोत्रर्द्धनं धृतवाँस्तेन च गवामिन्द्रत्वं प्राप्य गोविन्दति संज्ञामवाप्तवान् । स च विरहानलज्वालासु ता निक्षिप्य य[पेक्ष्येत तर्हि तासामियमुक्ति युक्तति ध्वनयितुं गोप्यो गोविन्द इत्युक्तमाकिञ्च प्रियगतवागादिव्यापाराणामुपाल. म्भात्मक-व्यापारोऽपि तत्रैवोचित इत्याशयेनाह ॥ गतेति ॥ अत एव कृष्णदूते व्रजं प्राप्ते सति त्यक्तं लौकिकं गृहकृत्यादिकं यामिस्ताः । प्रियदूतममागमनाद् यासामेवंभूता दशा जाता तासां मियसमागमनसंभाविता दशा तु बाचामप्यगोचर इति भावः । कृष्णेन मन आकृष्य गतेनास्मत्स्वामिना वयं स्मृता, यतोऽस्मद्वजे तेन स्वतः प्रेषितस्तस्माद् यावत्कालमस्यात्रावस्थानं तावत्कालं ·भ्रमरगीतव्याख्यायाम् । सर्व लौकिकं विहायास्माकमवस्थितिरेतत्सन्निधावेव न्याय्येति विचार्य तथाभूता जाता इत्यर्थः ॥ ९ ॥ गायन्त्यः प्रियकर्माणि रुदत्यश्च गतहियः ॥ तस्य संस्मृत्य संस्मृत्य यानि कैशोरबाल्ययोः ॥१०॥ किञ्चतस्य यानि कैशोरवाल्ययोरवस्थयोः सम्बन्धीनिप्रिय- कर्माणि तानि संस्मृय संस्मृत्य गायन्त्यो रुदत्यश्च गतहियो जाता। गायन्त्यो रुदत्यो, गतहियश्च पूर्व श्लोकोक्तस्वरूपा जाता इति वा । गायन्त्य इति तासां वाग्व्यापारस्य, रूदत्य इति कायव्या- पारस्य, संस्मृत्येति मनोव्यापारस्य भगवद्गतत्वं बोधितम् । त्यक्त- लजा इत्यनेनासाधारणधर्मोऽपि याभिस्त्यक्तस्तासु किमवशि- प्यत इति सूचितम् । स्मरणधाराबोधनार्थं संस्मृत्यपदावत्तिः। तथाचाऽनुक्षणं सर्वभावेन तासां तत्परत्वमित्यर्थः ॥ १० ॥ गोपिकासमुदायदत्तोपालम्भैः परितोषमलभमानायाः परम- मानवत्याः श्रीषभानुनन्दिन्या ह्लादिन्याः शक्त्तमावेदयति । काचिन्मधुकरं दृष्ट्वा ध्यायन्ती कृष्णसङ्गमम् ॥ प्रियप्रस्थापितं दूतं कल्पयित्वेदमब्रवीत् ॥ ११ ॥ काचिदिति ॥ काचित् कृष्णसंगमं ध्यायन्ती मधुकरं दृष्टव- ती । दृष्ट्वा च तं, प्रियेण मां प्रति पृथक् प्रस्थापितोऽयं दूत इति कल्पयित्वा इदं वक्ष्यमाणमब्रवीत् । मधुकरस्तु कश्चिदकस्मात् सौरभ्यलोभात् तत्र समागतः। भगवतैववा प्रेयस्याः प्रेमातिरेकमुद्धवा- यदर्शयितुं चर प्रेषितः। वयमेव प्रेयस्याश्चित्रजल्पमाधुरीपिपासया तद्रूपेण समागत इति वा । कृष्णसङ्गमं ध्यायन्ती, मनसा कृष्णसङ्गमं लब्धवती, पूर्व प्राप्तं कृष्णसङ्गमं स्मरन्तीति वा । प्रियसङ्गमः कदा भविष्यतीति विलपन्तीति वा । यद्वा नागरस्त्रीणां प्रियेण सार्द्ध- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। ११ मिदानी संगमोऽस्तीति चिन्तयन्ती, मम परितोषायेयं न समी- चीनेति कोपनिवृत्त्यर्थं वाऽयं दूनः प्रेषित इति कल्पयित्वोवा- च । तव्याजेनोद्धवं प्रत्येवोक्तवतीति वा । मधुपे मधुकरशब्दप्र- वृत्तिस्तु तेनैव खपानार्थ प्राचीनकर्मणा मधु कृतम् । स्वकृतमेक सर्वोऽपि भुत इति प्रसिद्धरित्यभिप्रायेण, मधुकृन्तनाद्वा ॥ ११ ॥ पादसरोजसौरभलोभात्तत्समीपमागतं तं प्रियशिक्षितोऽयं मां प्रसादयितुं मदधिं स्पृशतीति कल्पयित्वा प्रजल्पति । मधुप कितव बन्धो मा स्पृशाघ्रिं सपत्न्याः कुचविलुलितमालाकुङ्कुमश्मश्रुभिर्नः ॥ वहतु मधुपतिस्तन्मानिनीनां प्रसाद यदुसदसि बिडम्ब्यं यस्य दूतस्त्वमीदृक् ॥ १२ ॥ मधुपेति ॥ हे मधुप, नोऽस्माकमधिं चरणसरोजं मा स्पृश मधुपत्वात् स्पृशन् अङ्घ्रिसरोरुहमकरन्दमपिपास्यसीति मदधि- निःसारो भविष्यति । तत्रत्यप्रेयस्या रममाणन मदागमनभया- न्मदनिभङ्गार्थ त्वं प्रेषितो, न स्पर्शार्थमिति तव दौष्ठ्यं मया बुद्धमतस्तत्र गत्वा स्वस्वामिनं प्रति ब्रूहि- भो भगवन् ! सा वदति, मया कदापि तत्र नागम्यते। यथेष्टं रमतु तव स्वामी, किमर्थं स्पर्श- व्याजेन मदधिभङ्गार्थ त्वं प्रेषितः । अन्यथाऽन्यमेव प्रेषयेदिती- ति संबोधनाशयः । यद्वा, मधु पुष्परसे मद्य इति कोशाद, हे मद्यप, तव स्पर्शोऽपवित्रतासंपादकोऽतस्तवात्यन्तं भक्तिरस्तिचेत् तर्हि दूरे स्थित्वा नमस्कारं कुर्विति भावः । ननु भवतीं प्रति त्वत्मि- येणाऽहं प्रेषितो, भगवतोऽत्यर्थं प्रियायाश्चरणस्पर्शनात्मानं कृतार्थी- कर्तुमिच्छामि, किमिति महापातकित्वेन मामुत्प्रेक्षस इति चेत् त. त्राह ॥ हे कितवबन्धो, कितवस्य, न पारयेऽहं निरवद्यसंयुजाम् * .

·भ्रमरगीतव्याख्याया। . इत्युक्त्वाऽपि परित्यज्य गतत्वावश्चकस्य श्रीकृष्णस्य बन्धो। सच मधून पातीति मधुपस्त्वं च मधुप इति नामैक्याद वर्णसाम्याद व. श्वकवरूपधर्ममादृश्यान्मधुपतिधूर्तयोः सख्यावश्यम्भावाच्च तद्वन्मु. रथस्त्वं च । तस्मान्न मया त्वयि दोष आरोप्यतेऽपि तु यथार्थमेवा. भिधीयतेऽतस्त्वं न केवलं मद्यपः, किन्तु शठबन्धुरपीति सर्वथा त्वं दोषविनिर्मुक्तत्वात् परमपवित्राभिरस्माभिरस्पृश्योऽसीति भावः । किञ्च, तेनाप्यागत्यास्मदङ्घिममीपे चिरं पतितेनाप्यस्मद्दुःखम- पनेतुमशक्यं, स्वद्विधेन दुनमात्रेण क्रियमाणचरणस्पर्शमात्रेण दुःखापनयस्य का प्रत्याशेति निष्फलमिदं कर्म नानुष्टेयमित्यापि चरणस्पर्शनिषेधेन ध्वनितम् । ननु भो मातईरे स्थित्वैव श्मश्रुभि- वाहं त्वदङ्घ्रस्पर्श करिष्यामि, तेन च स्वस्खाम्याज्ञापालनं स्व- पापापाकरणं च मम सेत्स्यतीत्याशङ्का ससंभ्रममाह ॥ श्मश्रुभि- स्तु सर्वथा मा स्पृश । किमर्थमित्यपेक्षायामाह ॥ सपल्या इति ॥ ययेदानी रमते तस्याः कुचाभ्यां विलुलिता विमर्दिता या श्री. कृष्णवनमाला, कुचयोः कृष्णवदनसंघर्षण मर्दिता या मालेति वा, तत्संबन्धि कुङ्कुमं येषु तैः। तथाच स्पर्शमात्रेण दहनक्षमविसंपृ. क्तश्मश्रुभिः स्पृष्ट्वा चरणमारणमारभ्य शिखापर्यन्तं दग्धुं समाग- तोऽस्यतः कृपया दृरे तिष्ठेत्याशयः । यद्वा, ननु मयि मधपता, मत्स्वामिनि कितवता च श्रीमत्या त्वया कथमवधारितेत्यपेक्षा- यामाह ॥ सपल्या इति ॥ तथाचास्मत्कोपोद्दीपकतादृशकुङ्कुमव- द्भिरेव, न तु प्रक्षालितः श्मश्रुभिरस्मत्कोपनिवृत्यर्थपस्मचरणं स्पष्टुं तवागमनमेव विवेकशून्यस्य तव मद्यपत्वं बोधयति । तब खाम्यपि यदि साधुः स्यात् तर्हि तत्र गत्वा उदासीनतया तिष्ठेत् तदनुरोधेन तदालिङ्गनमात्रं वा कुर्यान्न तु तथा तेन कृतं, किन्त्व- तिसौरतं कृत्वा भ्रान्तो वर्तत, भ्रान्तत्वादेव विवेकोऽपि तस्य न- , ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। १३ , वत् प्रतिभाति । यतस्त्वादृशं मद्यपं प्रेषितवान् । नापि श्मश्रुम- क्षालनादि कृत्वा समाहितो भूत्वा गन्तव्यमिति शिक्षितवान् । अत एव तत्कापव्यमस्माभिमा॑तमिति तच्चेष्टा तस्य कितवत्वं ज्ञापय- ति । यद्वा मधुपश्चाऽसौ किनाश्च तस्य बन्यो। मधवो यादवा- स्तत्पतिवान्मधुपस्तेषां प्रायेण मद्यपत्वाद् अयमपि यादवत्वाद्वा, तदर्थ मद्यपालकत्वाद्वा, प्रियाधराऽमृतलक्षणमधुपानकर्तृत्वाद्वा म. धुपः । त्वमपि नच्छिध्यभूतो मधुपानादिकर्मानुष्ठानक्षमो, न तु विवेकसाध्यं दौत्यं कर्तुं योग्यस्तस्माद् गुरुममीपं गत्वा मधुरक्षणा- दिरूपायां नत्वायामेव सर्वदा निष्ठ, न तु तथाभूनश्मश्रुमदर्श- नेन तदाकीनि लोके प्रसारयेत्याशयः । विप्रलम्भे शृङ्गाररसे दृतनायकयोरुभयोर्दपणं तत्पोषकत्वाद्रमशास्त्रानुगुणम् । निःशषच्युनचन्दनं स्तननटं निर्मूटरागोऽधरो नेत्रे नूनपनाने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः ॥ मिथ्यावादिनि दृति बान्धवजनस्याज्ञानपीडागमे वापी स्नातुमितो गताऽमि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकमित्यादौ तथादर्शनात् । सपत्न्या इत्येकवचनस्य,न इति बहुवचनस्य चाभिधा- नेन स्वस्य तदपेक्षयोत्कृष्टता ध्वनिना ! तस्य श्मश्रुलौहित्ये कु- कैमसंबन्धाल्लौहित्यमिति तदारोपः । नन्ने चेत् संप्रत्यहं मथुरा प्रति गच्छामि । स्वयमेत्र श्रीयशोदानन्दनः समुपागत्य त्वां प्रसाद- यिष्यतीति चेत् तत्राह ॥ वहत्विति ॥ मधूनां यादवविशेषाणां मधुदेशस्य वा पतिः मधु मानिनीनां प्रमादं वहतु ताः प्रसन्नाः करो- तु । तथाच भाग्यवशाल्लब्धमधुपतितास्य तन्मानिनीनां प्रसादन एवा- स्ति संप्रत्यधिकारो, न तु निकृष्टानां गोपिकानामस्माकमतो मि. थ्यैव ब्रवीषि स्वयमेवेत्यादि । तस्मात् संकोचमपि विहाय तासां प्रसादं वहलित्यस्माभिरप्यनुज्ञायन इति भावः । तासां बाहुल्यात् ·१४ भ्रमरगीतव्याख्यायाम् । प्रसादन एव तस्यायुर्गमिष्यति, अस्मत्प्रसादनायागन्तुं तस्याव. काश एव दुर्लभ इति सूचयितुं मानिनीनामिति बहुवचनम् । यद्वा बुद्धमस्माभिस्त्वदागमनकृत्यम् । श्मश्रुभिस्तादृशकुङ्कुमरूपं तन्मा- निनीनां प्रसादं धृत्वाऽस्मभ्यं दातुमागतोऽसि । तस्य च मस्त- के लापयितुमुचितस्य चरणे लापनं मद्यपस्य तवोन्मादविजृम्भि- तम् । अस्माभिस्त्वेवंविधं वस्तु चरणेनापि न स्पृश्यते । गुरुदेव- तातिरिक्तोपभुक्तैवविधवस्तुधारणस्य निषिद्धत्वात् । अहो ना- ऽस्ति तवापराधः, स एव धूर्नाऽधिराजोऽस्मदुपहासाथै निषिद्ध- वस्तुप्रदानाय त्वां प्रेषितवान् । त्वमपि मद्यपत्वाद्विवेकमकृत्वै- बागनवान् । अतः कस्मादस्माँस्तत्र गमनार्थ प्रार्थयसि । तत्र ग- तास्वप्यस्मासु प्रसादस्वेन परं कुङ्कुममेव दास्यति । अतिप्रिया- य तुभ्यमपि तस्यैव प्रदानात् । तदापयितुमेव तथाविधश्मश्रुमतो दूतस्य प्रेषणाच्च ! अपरं कैनव्यं तस्य ज्ञातमस्माभिः । किं त- दितिचेत् । शृणु । गाढमुरते श्रमापनोदनार्थ खलु वायुरपेक्षि- तः। स च स्वाभाविकः सर्वतो निरुद्धे पुरे दुर्लभः । व्यजन- वायुम्तु कर्तुमाध्यः । तत्कर्ता पुरुषस्तु त्वादृशोऽपि तत्र स्था- तुमयोग्यस्तस्मात् पूर्वोपभुक्ताः तदर्थं दासीः कर्तुमाकारयतीति । सच्च जन्मान्तरेऽप्यशक्यामिति । ननु स्वयमपि यं प्रसादं धारय- ति तद्धारणे भवतीनां को दोष इतिचेत्तत्राह ॥ वहतु मधुप- तिरिति ॥ मद्यपस्य तस्यैव तद्धारणं योग्यं, न त्वस्माकमिति भावः । मद्यपत्वादेव, ममापकीनिविष्यति, न तु तासां काचि- द्धानिरित्यपि तेन न विचारितं, नापि यदुसभायामुपहासकरमि- दं कर्मेति चेत्याशयेन प्रमादं विशिनष्टि ॥ यदुसदसि विडम्ब्य- मुपहासास्पदम् । ननु तब केनैवंविधं कर्म ख्याप्यत इतिचेत्तत्रा- ह ॥ यस्य दूतस्त्वम् । एतत्पर्यन्तं ख्यापनायागतेन त्वया सन्नि- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। धाने कथं न ख्यापितं स्यादिति भावः । ननु तत्रावसराभावाद तूष्णीमेव मया स्थीयत इतिचेत्तवाह ।। ईम् ॥ एवंविधश्मश्रु- धारिणस्तव दर्शनमपि तस्याऽपकीतिकरमिति भावः ॥ ईदृक् मद्यपत्वात्स्पष्टसुरतचिह्नशारी, सोऽपि मद्यपोऽत: स्वसशस्त्वमेव दूनः कृतः । विवेकी कश्चित्तस्य हितैषी यदि भवेत् तझैवं पोष. येन्- भो ब्रजराजकुमार किमिह स्वस्य यदूनां चापकीर्तिकर क- म कर्तुं प्रवृत्तोऽसि, ब्रज एवं गत्वा रहसि खसखीभिरेव किमर्थं न रमसे इति इत्यप्यनेन ध्वनितम् । यदुसदसि प्रसादं वहतु, सर्वत्र विडम्ब्यमिति वा । एतदारभ्य दशभिः श्लोकैर्दशाङ्गश्चित्रजल्पो. ऽव मुनिना वर्णितः । तदङ्गानि तु प्रजल्पादीनि । तदुक्तं- चित्रजल्पो दशाऽङ्गोऽयं प्रजल्पः परिजल्पितः । विजल्पोजल्पसअल्पा अवजल्पोपजल्पितम् ॥ आजल्पः प्रतिजल्पश्च मुजल्पश्चेति कीर्तित, इति ॥ असूयेामदयुजा योऽवधारणमुद्रया। प्रियस्याकौशलाद्वारः प्रजल्पः स तु कीर्तित इत्युक्तं प्रथ. ममङ्गमाद्यपये दर्शितम् । तत्र कितवेत्यमूया, सपल्या इतीर्णा, अघि मा स्पृशेति मदः, वहत्वित्यवधीरणं, यदुसदसीत्यकौशलो. द्वार इति ॥ ॥ उद्धवपक्षे, हे मधुप मधुपते । भगवद्ध्यानपरी त. प्रियामवलोक्य तत्पादपद्म द्रष्टुं नम्रीभूतं श्मश्रुभिर्मद िम. ष्टुमिच्छतीति प्रकल्प्य निषेधति ॥ मा स्पृशेति ॥ तिलकदानावसरे सम्पति वा श्मश्रुषु पतितान् कुङ्कुमकणानालक्ष्याह ॥ सपल्या इति ॥ समानमन्यत् ॥ रसशास्त्रानुरोधेनेत्थं वर्णयता मुनिना स्वशास्वसिद्धान्तोऽपि निरूपितः। गोपिकानां श्रुत्यवतारवाद । तथाहि । काचिद तश्वम- ३ ·মীনাখা। स्यादिरूपा मुख्या श्रुनिर्मधुकरं स्वकर्मणामधुमदृशतत्तद्विषयकत्तार जीवात्मानं दृष्ट्वा करुणाकान्तस्वान्ता नस्य कृष्णमङ्गमं ध्यायन्ती, कृषि वाचकः शब्दो गश्च नितिवाचकः * तयोरैक्यं पर ब्रह्म ऋष्ण इत्यभिधीयत इत्युक्तवाद, कृष्णन सच्चिदानन्दस्वरूः पेण परब्रह्मणा सङ्गममभिन्न ध्यायती नाभिप्रायवती पियेणा- नन्दात्मत्वात् परम मादन प्रस्थापितं प्रवेशितं दतं कल्पयित्वे पक्ष्यमाणमब्रवीत् । जीवात्मनः प्रियप्रस्थापितत्वम्, अनेन जीना. स्मना नुप्रविश्य नामरूप व्याकरवाणीति श्रुनिसिद्धम् । श्रुतिरूप. नायिकामङ्गमानन्दानुभनार्थ ब्रह्मगो जीवात्मभावन दूतसमागन्त. व्यम् । तथाच श्रुति:- रूपं रूपं प्रतिरूपो बा तदस्य रूपं म. तिचक्षणायेति । इदं वक्ष्यमाणं वाक्य प्रिय प्रस्थापितं दुनं कल्याय. स्वाऽब्रवीदित्यपि द्रष्टव्यम् । यदब्रवीत् तदुदाहरति ॥ हे मधुप, पातोदकमतुल्यविषयरसपानपरायण । यद्यपि त्वं कर्तृत्वभोक्तृत्व. विनिर्मुक्तः सच्चिदानन्दघास्तथापि यत्नम्मीद नर्थपरम्परां प्रा. तोऽसि तत्वं न जान स्यऽनोई स्त्रां बोधयामीत्याशयेन ह ॥ हे किनववन्धो, वत्त सत्तां प्राप्य वामेव तत्तद्विषयसुखरुपमधुलया. न प्रदश्य जन्ममरणा दिलाणसारानलमालामाल.यां क्षेतुं प्र. इत्तत्वात् परमशठस्थ चित्तस्य बन्धुः । तथाच तत्तादात्म्य. स्व. यि संमारो, न स्वत इति भावः । ननु संमारापादकाऽन्तःकरण. तादात्म्याध्यासे को हेतुः, कथश्च स्वस्वरूपमाप्तरिति चेत्तत्राह ॥ मा स्पृशेति ॥ वस्तुनः म त्रिगुणात्नकमायापतिः परम त्मैव स्वं, आपल्या मायाया, अचं स्पृष्टवानीस तदधीनतया तत्पादनहा- रास्पदतां गतोऽमि, तेन चान्न करणाध्यामेन संसातमापन्नोऽति स्त्रीजितो यथा स्वामित्र निरोधाय कैर्यादिदुर्दशां भजते तद्वत् । सम्पति तब मोक्षेच्छास्ति चेत्तहि तदधिं मा स्पृशेत्यर्थः । तथाच ।

·गूढार्थदीपिकायाम् ! १ अध्यायः (४३है। श्रुतिः-द्रा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाने * तयोरन्यः पिपलं स्वादत्यनजन्नन्यो अभिचाकशीनि । अजा. मेकां लोहिनशुक्ल कृष्णाम् । अजो होको जुषमाणोऽनुशेन इत्या. घा । स्त्रीपुरुषादिदेहतादात्म्याध्याममपि तच्चरणस्पर्शमाहात्म्या. देव प्राप्तोऽसीसाशनाह ।। कुचेति ।। कुवाभ्यां तत्र स्फुरन्मालाकु. कुराभ्यां श्मश्रुभिश्चै पल तितस्तदत्यन्तविलक्षणोऽपि एतत्संघा. तर एवाहमिति ज्ञातवानलीत्यर्थः । तहिं तदधीनत्वनिहत्तौ क उपआय इतिचे तत्राह || बहस्विति ॥ स मधुपतिर्भवास्तन्मानिनी. नां तत्सत्यग भन्नं ब्रह्मैव प्रमाणं तात्विक मति प्रतिपाद्यत्वेनास्ति पासा तासां, तत्समस्यहं ब्रह्मास्मि, प्रज्ञानं ब्रह्मत्यादिकानाम् । यद्वा तव प्रामाण्यवतीनां नोऽस्माकं प्रसादं वहतु प्रत्यगभिन्नं पर- मात्मानं मामेव सर्वाः श्रुतयः प्रतिपादयनीति सर्ववेदान्तवाक्य. समभयावधारणरूपं प्रसादं धारयतु । नन्वल्पज्ञस्य मंसारिणो मम कथं समस्तश्रुतात्पर्यविषयतेतिचेत्तत्राह । यदिति ॥ यद् यस्मा. तू सदेवासि । उशब्दोऽवधारणं । त्वय्यल्पज्ञवादेः, परमेश्वरे सर्व ज्ञयादेायिकत्वात् सच्चिदानन्दरूपस्त्वं, तत्स्वरूपं ब्रह्मैवासीश. ऽर्थः । प्रतादोऽपि न वास्तवोऽन्यथा नापत्तरित्याशयेन प्रसाद विशिनाष्ट ।। विडम्पमिति ॥ यथा तब जीवभावेन संसरणं विड- बनमात्र तथा स्वात्मबोधाय स्वास्मिञ्छुततात्पर्याऽवधारणमपि, यक्षानुरूपा बलरिति न्यायादिन्याशयेनाह ॥ यस्य दूनस्त्वमी- हक् ॥ यस्य सास्य ब्रह्मणः स्वरूपभूगोऽपि त्वम् । ईदृक् अनु. करणमात्रेण दुनो, न वस्न इसर्थः ॥ १२ ॥ ननु मदन्यया प्रेयस्या मत्प्रियो मथुरायां रमत इति केन प्र. माणेन श्रीमत्या ज्ञातम् । भय क्षेणोतानुमानेन, किंवा शब्देन । नायः । अयोग्यत्वात् । न द्वितीयः। धूलीपटले धूमभ्रमवत् ·মীরকাথায়ু। इमश्रुनिष्ठखाभाविकलौहित्ये तादृशकुकुमलौहित्यभ्रमात् । ने तृतीयः । अनाप्तवाक्यस्याऽप्रमाणत्वादयथार्थवादिनोऽनाप्तत्वात् । तस्मात् सर्वदा त्वत्सङ्गमध्यानपरे, स्वमेऽपि त्वदन्यस्त्रीसमागम- रहिते,लदिरहव्याकुलखान्ते,परमप्रेष्ठे श्री ब्रजराजनन्दने परमभक्या भगवत्प्रियायाश्चरणसरोजं द्रष्टुं स्पष्टुं च तदारयाऽऽगते मयि च किमित्येवं दोषा आरोष्यन्त इतिचेत्तत्राह । सकृदधरसुधां स्वां मोहिनी पाययित्वा सुमनस इव सद्यस्तत्यजेऽस्मान् भवाहक् ॥ परिचरति कथं तत्पादपनं तु पया झपि बत हतचेता युतमश्लोकजल्पैः ॥ १३ ॥ सकृदिति ॥ असकृत्पायनेऽपि तत्पेयाशाया अनिवृत्तवाव तदुपकारतिरोधानाय प्रवृत्तवाद्वा, सकृदित्युक्तम् । अधरसुधा सकृत पाययित्वा सद्योऽस्मांस्तत्याजाउत्कृष्टवस्तुलाभनिश्चयं विना पूर्वासद्धं वस्तु केनापि न त्यज्यते । प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्त्तने इति न्यायाद । तथाच त्यागान्यथाऽनुपपत्येदं करप्यत इत्यापत्तिप्रमाणेन मयेदं ज्ञातमिति भावः । ननु यः सुधां पा. ययित्वा गच्छति स किमुपालम्भविषयो भवति । पिपासितस्य जलमपि पाययित्वा यो गच्छति, कृतज्ञैः स सर्वदा स्तूयत एव, न तु निन्धत इत्यपि शङ्कानेन निरस्ता । शुष्ककाष्ठयों दहति तद- पेक्षया आर्द्रगोमयेन यो दहति सोऽसन्तदुःखप्रद इति न्यायो- घ घटते, न तु वदुक्तस्तथाच मरणेदुःखाननुभवाद, सुर्धा पाय- यित्वा गतो, न स्वस्मदुपकारार्थ तथा कृतवान्, येन तदस्तवने- ऽस्माकमकृतज्ञतादोषः स्यादन्यथा पुनः पुनस्तत्पायनं कुर्यास्यायंत्र ·॥ मूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। न कुर्यादिति । अधरपदेन जातितोऽपि वयं भ्रंशिता इति ध्वनि- तम् । नन्वेवंविधा सुधा किमर्थं भवतीभिः पीत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थं बलात्कारः सूचितः । ननु तदर्थ सन्तापो न कार्यस्तत्राहं गत्वेदं कथयिष्यामि । स च श्रुत्वैव तां सुधां कनकपात्रे निघाय प्रेष- यिष्यति, यां पीत्वा तप्ता भविष्यथेति चेत् तबाह ॥ स्वां वेन दानं विना तदधररूपपात्रं विना च पातुमयोग्याम् । अधरवियोगे तु तस्याः मुधात्वमेव नश्येदिति भावः । नन्वलभ्यवस्तुनः स्पृहा न युक्तति विचार्य स्वस्थचित्ता भवतेतिचेत्तत्राह ॥ माहिनी वि. वेकं नाशयित्वा दुरन्तलालसोत्पादिनीम् । ननु युष्माकं कश्चिदोषं दृष्ट्वा तेन त्यागः कृतः स्यादित्याशङ्याह ॥ सुमनस इति ॥ सु. मनस इवास्मान् स भवाहक तत्याज । तथाच भ्रमरकर्तृकमालती- त्यागे यथा नास्ति तासां कश्चिद्दोषस्तथा साधुमनसा तत्समा. नामस्माकमपि । तथाच स्वस्थाने स्थितत्वाद्वयं मालतीसमाः, स तु अन्यत्र गतत्वाच्चञ्चलो भ्रमरसम इतीदं प्रत्यक्षमेव, न तु क- स्पनेति भावः । अत एव सद्यस्तत्याज । एनेन, ननु भवतीभिः कुतो न धृत इत्याशङ्कापि परिहना । यथा त्वं मालतीभिर्धर्तुमश- क्यस्त्वद्वदतिचञ्चलस्यातिबलिष्ठस्य च तस्यास्माभिर्धतुमशक्यत्वा- द । यद्यपि भ्रमरः पीत्वा गच्छति, भगवाँस्तु पाययित्वा गत इ. ति वैषम्यं, तथापि तादृशत्यागे दृष्टान्ताभावव्यअनार्थ त्यागमात्रे भ्रमरो दृष्टान्तीकृतः । तथाचाधरसुधासम्बन्धाज्जातिभ्रष्टानां, तदा. सक्तचित्तत्वाल्लौकिककृत्याऽयोग्यानां, विवेकनाशात् परलोक- साधनसम्पादनाक्षमाणां तेन गतत्वादालम्बनविधुराणां, न पूर्व सिद्धसामग्री, नापि मेष्टरतिरित्युभयतोभ्रष्टास्तेन वयं कृता इत्यस्म- स्कृत उपालम्भो नेामूलकः, किन्तु यथार्थ एवेति त्वमेव पक्ष. पातं विहायेदं विचारयति । यद्यपि परितोभ्रमणमधुरभाषणसहाक- .

·মীমাথায় स्थानचुम्बनश्यामवादिना तत्सदृशवाद भवागिति तदृष्टान्त. स्वेन भवानम्माभिरुपात्तस्तथापि तत्र तत्राल्परसप्राप्त्या बुभुक्षा- नित्यभावात् सुमनसस्त्यागे न भवानुपालम्भविषयः । मधुपतेस्तु सुधामयाधरनया रसानगरापेक्षाविधुरस्य मुमनसामस्माकं त्यागेन दुःखदानमयुक्तनेवातो स्वयाऽपि तस्मिन् किनये बन्धुना न विधे. येति भावः । ननु भगवान् सर्वाः प्रत्येविध एवातो नोपालम्भ. योग्यः, स्वभावस्य दुरनिक्रमणीयतादित्याशयाह ॥ पद्मा लक्ष्मी परमचतुरा तत्पादकमलं कथं मेवातथाच नत्सेत्रांतत्सन्निधौ स्थित्वा गृहानि, अस्मास्तु त्यजत्यतो नैकामयाभावोऽपि तु वञ्चनादि- दोषवानेत्र प्रत्यक्षेणोपलभ्यतेऽश्च तुरशिरोमणिरपि तद्द्तस्त्वं तानपल पेनुमश कोऽनीति भावः । नारायण तमो गुणैरिति गर्गो. क्तिमनुसृत्य, श्रयन इन्दिरा शश्वदव हीनि पूर्व यथोक्तं तददिद. मुक्त मति द्रष्टव्यम् । यदा कंतादिम रणन व्यक्तमेव तस्य श्री. मदिष्पवतारतेत्यभिमेत्येदम् । यद्वा, ननु स बञ्चकश्चेत्त हैं लक्ष्मी कुनो न वञ्चिावाँस्तस्मात् तदर्श कारहेतुभूतमेवाज्ञ नमंत्र युष्माकं नास्तीनिचेत्तत्राह ॥ रीति ॥ तस्कृतमेवाप्रकारो ज्ञान: मननुष्ठातुं शायः । स त्यस्माभिन ज्ञातः । प्रियमभिधौ नत्प्रपाकाशस्या. ऽलब्धत्वादिदानी तस्या दूरचरत्वादतस्त्वयैव करुणया तत्र गन्त्रा तां पृष्ट्वाव.गत्य वक्तव्यः । परं तु स प्रकार ज्ञानोऽपि अस्मा. भिग्नुठातुमशक्यो यतः सा पना, पदि चरणं म नीति तथा तद. ऽभिनयाबस्थिना। अस्माकम पे चरण भेदो भूमिभावो वा यदि भवेत् तदा तत्सादृश्यं स्पान.न्यथेनिभावः । एतेन लक्ष्म्यवनारा. प्रिमिद्धेः कथमेवमुक्तमितिशङ्कानिरासाय तत्र प्रमाणमप्युक्तम् । तस्या भगवन्तं विना क्षणमात्रमाप स्थातुमशक्तत्वात् । अत एक, परिचरतीति वर्चमानापदेशः। यदा, ननु यदि तस्मिन् दोषगन्धो. ।

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। ३१ ऽपिचेद भवेत्तर्हि चतुरशिरोमणिभूता ब्रह्मादिभिरपि पार्यमान- पादपमा पमा कयमनिशं तत्पादप वा परा स्यादित्याशया. ह ॥ परेचरतीति ॥ तुः वित। चालशिरोमणिभूतेन तेन त. याभूयास्तस्याः कथं निरन्तरः सम्बन्ध इति तु वयं न विम इत्यर्थः । क्षगं विकारो ज्ञान मयेत्याह ॥ हपीति ॥ अपिः सम्भावनायां, बनि खेले, हिः प्रसिद्धी । उत्तम कस्योत्तमयश. स्विसेन खानस्य जसौनिरर्थक सान्तनाचोभिहूं। चेनो यस्याः सा। नथा चैनवनायनर्थकानीत्यबुधैव सेवत इयमौ न.स्मद्व. दभिज्ञेति भावः । उतमलोकस्येव जल्पारति वा । यद्वा, उत्तम- श्लोकानां नारदादीनां जलवनैः स्वपक्षस्थापनपूर्वकपरपक्षनि. राकरण त्मकथाविशेषैरिति वा । तथाच नद्दोषानुद्भावयन्नी प्रमा- णामासं वहद्भ हुभिः पुरुषै वैवादिभिर्बलात्कारेण स्वमते प्र- वोशना मनी पारेचरति प्रतिष्ठितरयुक्तं यद्युक्तं मयुक्तमित्येव मन्यत इति तद्भक्तयुक्त्या लक्षायाः पराजय इति भावः । अ. स्मिन् परे परिजल्पो वणिः । पाययित्वा तत्याज भवाहगिति प्रभोः शाठ्यानदेयत्तचापल्याकृतज्ञतादेः प्रतिपादनात् । उत्तरा- न स्वम्य विचक्षणाऽभिव्यकेश्च । नदुक्तं- प्रभानिदेयताशा. व्य वापल्याधुपपादनात् * स्वविचक्षणताव्यक्तिभङ् स्यात् पारे। जल्पितमिनि ॥ उद्धवपक्ष, हे अधर, अं वासुदेवं धृतवता यादवानां मध्ये मुख्य । यथा श्रीविष्णुः सुमनता देवान सुधां पाययित्वा खां मोहिनी नद्रा नत्याज तथाश्रीकृष्णः, अवरसुधा स्वामस्मान् पाय- यित्ता अस्माँस्तत्याज। भवाहक भवदवयवादिसशावयवादिमान् । अन्य समानम् ॥ श्रुतिपक्षे, मायाधिस्पर्शात व संसारी, सदस्पर्शादीश्वरो-

·૨૨
भ्रमरगीतव्याख्यायाम्।
ऽसंसारी नया सेव्यमानपादपन इत्याह ॥ सकुदिति ॥ हे अधर,
तच्चरणसेवनादनीश्वरत्वभ्रान्त्या निकृष्ट । अनीशया शोचति मुह्य-
मान इत्यादिश्रुतेः । स परमेश्वरः सकलजीवमोहकरी मोहिनी
मायां स्वां सुधां सत्तास्फूर्तिलक्षणां सकृत् पाययित्वा स्वां स्वा.
धीनां मोहिनीमिति वा तत्याज । जहात्यनां मुक्तभोगामजोऽन्य
इत्यादिश्रुतेः । इवशब्दः पायने त्यागे च सम्बन्धनीयः । तयोर्वा-
स्तवत्वाभावात् । अमुभिर्मा प्रमा यस्य स इन्द्रियजन्यतत्तद्विषयक-
यथार्थत्वज्ञानवानसुमस्तस्य सम्बोधनं हे असुमेति । अमूपलक्षित-
संघाने आत्मत्वपमा यस्येति वा । अस्मान्न तत्याज । यः सर्वज्ञः
सर्ववित् सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः, मायिनं तु महेश्वरमित्यादि.
भिरस्माभिः प्रतिपाद्यत्वं न जहौ।वं तु देहादावात्माभिमानं कृत्वा-
ऽस्मत्प्रतिपाद्यमात्मस्वरूपं विस्मृतवानसीति भावः । नन्वहमनीश्व-
रत्वेन तस्मादत्यन्तविलक्षणत्वानोपालम्भयोग्य इतिचेत्तत्राह ॥
भवाहक भवत्सखः स, न तु वस्तुतोऽत्यन्तविलक्षण इत्यर्थः । स-
युजा सखायेत्यादिश्रुतेः । ननु स यदि मायां त्यक्तबाँस्तहि कथं
लक्ष्मीरूपेण सा तत्पादपद्म सेवत इति शङ्कते ॥ परीति ॥ नन्वर्थे
तुः । समाधत्ते ॥ अपीति ॥ बतेत्याश्चर्ये हतचेता वशीकृतचित्ता
सती उत्तमस्य श्लोकजल्पैः यशःकीर्तनादिभिस्तत्पादपचं परि-
चरति । स तु सर्वदोदासीन एव तिष्ठतीतिभावः । यद्वा, ननु सा
तस्मिन्नेवास्ति । अधिष्ठानात् पृथगारोपितस्य स्थित्ययोगादित्या.
शङ्याह ॥ परीति ॥ स्वयं लक्ष्म्यादिरूपेण परिणता च सती
तत्पादप, बतेत्याश्चर्ये । कथन्तु परिचरति । तस्यास्तत्परिचरणस्य
चानिर्वाच्यत्वासविरुद्धस्वभावत्वाञ्चेति भावः । यां, विपर्यये बा-
धकमाह ॥ परीति ॥ न हि मायावृतं पना परिचरत्यतोऽसौ नि-
ीय इति भावः ॥ १३ ॥

·गूढार्थदीपिंकायाम् । १ अध्यायः (४७)। एवं बहुधोक्तोऽपि पादं स्पष्टुमेव प्रवृत्तस्ततश्च सकोपतया प्रक्षिप्तेन पादेन ततोऽपमृत्य बहुधा झङ्कारानकरोत् । तान् श्रुत्वाऽस्मत्य- सादलाभाय कृष्णं गायतीति मत्वा आह ॥ किमिह बहु षडङ्ग्रे गायसि त्वं यदूना- मधिपतिमगृहाणामग्रतो नः पुराणम् ॥ विजयसखसखीनां गीयतां तत्प्रसङ्ग क्षपितकुचरुजस्ते कल्पयन्तीष्टमिष्टाः ॥ १४ ॥ किमिति ॥ हे षडङ्ग्रे किं किमर्थं गायसि । ननु तत्र को दोष इतिचेत् तत्राह ॥ इहेति ॥ अत्र शोकाविष्टे व्रजे रुदतां सन्निधौ रोदनमुचितं, न तु गानमिति भावः । किञ्च, यत्र गानमेवायुक्तं तत्र बडु गायसि । किञ्च दुःखोपशमोपयुक्तं गानमपि कृतं चेन्ना- स्ति तादृशोऽपराधस्त्वं तु क्षतोपरि क्षारं निक्षेप्तुमुद्यतोऽसीत्याहुः॥ यदूनामधिपतिमिति ॥ न तु गोपिकानामधिपतिम् । तथाच रोदनं गानं वा यदि ते कर्तव्यं तर्हि गोपिकाधीशसम्बन्ध्येवात्र कुरु । सम्प्रत्यसौ यदुपतिरित्यभिप्रेत्य गायसिचेत्तर्हि यदुवरास्तवेष्टं विधा- स्यन्ति, न त्वत्रत्याः । अतस्तत्र गत्वा तत्सन्निधावेव गानं कुर्वि- ति भावः । चतुष्पात् पशुर्हि विवेकशून्यो भवति । त्वं तु षट्पा- दिति सार्द्धपशुत्वात् स्थानास्थानविवेकविधुरत्वात्तथा करोषीति ध्वनयन्ती सम्बोधयति ॥ हे षडङ्घ इति ॥ यद्वा, यद्यपि मद्गानं भवतीनां दुःखजनकं तथापि गानस्वभावोऽहमन्यत्र गन्तुमशक्त- स्वादत्रैव गायामीतिचेत् तबाह ।। हे षडझे इति ॥ द्विपादपि बहु दूरे गन्तुं शक्नोति, त्वं तु षट्पदत्वादन्यत्र किमर्थं न गच्छसि, किमित्यस्मददुःखदानाय प्रवृत्तोऽसीति भावः । ननु व्रजे तस्य प्रेमातिशयादहमपि वनं दृष्ट्वा प्रसन्नः सन् गायामीतिचेत्तत्राह ।। " ·भ्रमरगीतव्याख्यायाम् । पुराणम् ॥ प्रेमातिरेकस्तस्यास्माभिर्बहुशोऽनुभूतो, न त्वया वर्ण- नीयः । सकपटैव तत्पीतिः स्थितेति भावः । यद्वा यावत्कालं स इह स्थितस्तावत्कालं तस्य प्रीतिरामीनाधुनेति भावः । यदि प्र- जे एवं गानं मया कर्त्तव्यमिति तवाग्रहस्तहि यत्र स्थितस्य तव गानशब्दोऽस्मकर्णपथं नावगाहते तत्र स्थित्वा गानं कुर्वित्याह । नोऽस्माकमग्रतः किं गायसि । कुन इतिचेत्तत्राह ॥ अगृहाणामि. ति ॥ न गृहं गृहमित्याहुहिणी गृहमुच्यत इत्युक्तत्वाद् अगृहणी- नां तेन त्याजिनगृहणीभावानाम् । तथाच दुःखितानामस्माकं दु:- खदाने तव को लाभ इति भावः । यद्वा सर्वेश्वरस्य भगवतो यदु- पतित्वनापि गानं तच्छ्रवणं च नानुचितमितिचेत्तवाह ॥ अगृहा. णामिति ॥ त्वं स्वार्थ गायसि ? किं वाऽस्मदर्थम् । नायः । यतो वयमगृहास्तेनैव त्याजिनपूर्वगृहाः स्वगृहे च न स्थापितास्तस्मा- स्वगृहभगवदगृहविधुराणां मार्ग उपविष्टानां चणकमुष्टिमात्रभिक्षा- दानेऽप्यशक्तानामग्रे गानकर्तुस्तव किं फलं सेत्स्यति । सर्वा अ- प्येवंविधा इति बोधयितुं बहुवचननिर्देशः । ननु युष्मत्मसादलब्धै- युष्मदङ्गोत्तीर्णजीर्णवसनमालाशीर्वादादिभिरेवाई कृतकृत्यो भवि- ध्यामि धर्म वा लप्स्यामीति चेत्तत्राह ॥ पुराणमिति ॥ भगवतो बहुधा दृष्टत्वाछुतत्वाच्च तद्गानस्य विस्मयकारित्वाभावादुक्तं फ- लमपि दुर्लभम् । नाप्यत्र तद्गाने तव कश्चिद्धर्मविशेषः । अस्माकं सेन मुखाप्राप्तः । एतेन द्वितीयः पक्षोऽपि निरस्तः । तच्छ्रवण- स्यानिष्टापादकत्वात् । श्रवणादिनैवंदशामापकत्वेनाऽनुभूतस्य संबन्धिगानादिकमितः परं वयं न श्रोष्यामः।इतोऽधिकफलादर्श- नेन पारिशेष्यात्तेन स्वरूपनाशस्यैव संभावितत्वात् । स च स्व- रूपे मति भगवान् कदाचित्पाप्यतेत्याशावतीनामस्माकमनिष्टोऽतो नास्मदर्थमपीहेदं तव गानमिति । अथ मन्दझङ्कारान् कुर्वन्तं खिन्न- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। २५ चित्तं मत्वा, भो भ्रमर मा विषण्णो भव, विवेकशून्ये गानोपजी- विनि न वयं कुप्यामोऽपि तु तव प्राप्त्युपायं वदाम इत्याशयेना- ह॥ विजयेति ॥ विशेषेण जयते सर्वोत्कर्षण वर्तत इति विजयः श्रीकृष्णः स चाऽसौ तब सखा चेति विजयसबस्तस्य सखीनामे- वाग्रतस्तस्य प्रसङ्गः अस्मत्यागपूर्वकपुरस्त्रीवश्यतावाक्सन्दर्भो गी- पताम् । ततस्ता इष्टास्तेन संमानिताः अस्मदर्दुर्दशापूर्वकतत्सौभा. ग्यगानेन त्वया वा समानिताः सत्यस्तवेष्टं विशेषतः करिष्यन्ति । यद्वा कामयुद्धे विशिष्टो विगतो वा जयो यस्य सः । स चाऽसौ सखा चेति तथा तस्य सखीनां प्राप्तजयपराजयानामग्रतः सुरतजय- पराजयनिरूपकपदसन्दर्भो गीयताम् । यद्वा प्रकृष्टो जय एव सखा यस्य तस्य सखीनाम् । तथाच ता एवम्भूतास्तस्य सख्यो, वयं स्वेकनिष्ठत्वान्न तथाभूता इति, अत्र प्ररोचनार्थं गानं नापेक्षितमिति भावः । यद्वाऽनवच्छिन्नभगवद्ध्यानलब्धसार्वज्ञतया भावी वृतान्तो- ऽपि भूतवानिर्दिष्टः। तथाच विजयस्यार्जुनस्य सखा विजयसखस्त- स्य सखीनां हरणादिना प्राप्तव्यानाम् । कल्पयन्ति कल्पयिष्यन्ति । यद्वा इन्द्रादिकृतगवेन्द्राभिषेकमारभ्य श्रीकृष्णस्य गोविन्देति ना- मधेयं यथा प्रतिष्ठितमभूत्तथा स, सोऽर्जुनस्तव सखा भविष्यति स च स्वया पालनीय इतीन्द्रोक्तिमारभ्य विजयसखेत्यपीति तदभि- मायेण भगवति तच्छब्दः प्रयुक्तः । तथाच स्त्रिय एव तत्सिया रसिकाश्चेत्यतो गायकेन मया तत्सन्निधावेव गानं विधेयं, न तु पुरुषाणां समीप इति यदि तवाभिप्रायस्तर्हि विजयसखसख्यो य- थोक्तलक्षणत्वातच्छ्रवणाधिकारिण्यो, नेदानीं वयमिति भावः । अमाप्तपुरुषार्थस्यान्येष्टसंपादनाशाक्तत्वात् ता एव लब्धपुरुषार्थत्वा ता एव तवेष्टसंपादनायालमित्यावायेनाह ॥ क्षपितेति ॥ कामयुदे गाढालिङ्गनेन कठिनभावं प्राप्तेन हस्तेन वा मर्दनेन क्षपिता ना- ·भ्रमरगीतव्याख्यायाम् । शिता कामकृतकुचपीडा यासां ता इति सकटाक्षमुपहामः। अत्र विजल्पः । तदुक्तम्- व्यक्तयाऽसूयया गूढमानमुद्रात्तलीलया * अलं द्विषि कटाक्षोक्तिजिल्पो विदुषां मत इति ॥ उद्धवपक्षे, हे बहुषडने पुष्करमालामौरभाकृष्टानां बहूनां षडङ्घीणां तत्सन्निधौ विद्यमानत्वाद् बहवः षडळयो यस्य स तथा। समानमन्यत् ॥ श्रुतिपक्षे, ननु प्रकृतेः परमेश्वरपराधीनत्ववर्णनमनुपपन्नम् । परमाविद्वद्भिः सांख्यैरीश्वरमनङ्गीकृस त्रिगुणात्मिकायाः प्रधाना- ऽपरसंज्ञायाः प्रकृतेः स्वतन्त्राया एवं जगत्कारणत्वाभिधानात् । नचाचेतनायाः प्रकृतेः स्वतन्त्राया जगत्कारणत्वमनुपपन्नम् । त- देक्षतेत्यादिश्रुतौ जगत्कारणस्येक्षितृत्वश्रवणादिति वाच्यम् । अचेतनेऽपि प्रधाने चेतनवदुपचारात् । दृष्टो ह्यचेतनेऽपि कूले, कूलं पिपतिषतीति चेतनवदुपचारः । यथा लोके चेतनो देवदत्ता- दिः स्नात्वा भुक्त्वा चापराहे रथेन नगरं प्रवेक्ष्यामीत्यालोच्यान- न्तरं नियमेन तथैव प्रवर्तने, तथा प्रधानस्यापि महदायाकारेण नियमेन प्रवर्तनात् तत्र चेतनत्वोपचारः। तत्तेज ऐक्षन ना आप ऐक्षन्तेतिवद । जहात्येनामित्यादिश्रुतयस्तु मुक्तजीवपरास्तस्मात् कथमुक्तमीश्वरः सर्गाद्यर्थ स्वशक्तिभूतां प्रकृतिमधितिष्ठति जहा- ति चेति चेत्तबाह ॥ किमिहेति ॥ श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसन घ्राणमेव च * अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवत इत्युक्तमनः- षष्ठानि इन्द्रियाणि अङ्ग्रयो गमनागमनसाधनानि यस्यात्मनः स घडविस्तस्य सम्बोधनं हे षडछे । इह स्वस्वरूपभूतपरब्रह्मो. पलब्धिसाधनेऽधिकारिशरीरे ऊनां न्यूनां जडात्मत्वादपरां भू- मिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च * अहङ्कार इनीयं में भिन्ना प्रकृतिरष्टधा * अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृति विद्धि मे परा मि- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। ति भगवतोक्तां बहुस्वतन्त्रेयमित्यादिना पुनःपुनरुत्कृष्टत्वेन यद् गायसि तवाप्यस्माकं श्रुतीनामग्रतः श्रुतिसिद्धान्तत्वेन तत् कि, न किमपि। तद् गानमयुक्तमिति यावत् । इह श्रुतिमस्तकेषु जडत्वेन प्रतिपादितामिति वा । तर्हि किं युक्तमितिचेत्तत्राह ॥ अधिपतिमिति हे अ वासुदेवाधिपति प्रकृत्यधिष्ठातारं तत्सत्तास्फूनिप्रदत्वेन ततोऽपि पुरातनत्वात्पुराणम् । अं वासुदेवं गृहाण । अयमर्थः । स य एषोऽणिमा, ऐतदात्म्यमिदं सर्व, तत्सत्यम्, स आत्मा तत्त्वम- सि श्वेतकेतो इति प्रकृतस्य जगत्कारणस्यात्मत्वेनोपदेशादनात्म- भूतायाः प्रकृतेर्न स्वान्व्येण जगत्कारणत्वं श्रुतिसिद्धम् । उदा. हृतदृष्टान्तेष्वपि सदधिष्ठितत्वप्रयुक्तमेवेऽक्षितृत्वमतः प्रकृतिस्वात. व्यवादस्य श्रुसनभिमतत्वात् तदनुसरणं त्वया न कार्यमिति यः सर्वकारणं भगवान् वासुदेवः स एव त्वं नान्योऽतोऽहमेव वासु- देव इति स्वात्मत्वेन तं गृहाणति संवोधनाशयः । यद्वा अधिपतौ मा प्रमा यस्य स तस्य सम्बोधनं, हे अधिपतिम । तथाच श्रुतिब- हिर्भूतं मतमुपेक्ष्य सर्वानर्थहेतुमायातरणार्थं तदधीशविषयकप्रमामेव सम्पादय । दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया * मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति त इति भगवद्वचनादिति भावः । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः. श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्चोपपत्तिभिः, सततं कीर्तयन्तो मामि- त्युक्तत्वात् प्राप्त्युपायं श्रवणादिकमाह ॥ विजयेति ।। ब्रह्म ह देवे. भ्यो विजिग्ये ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमित्यादिश्रुत्या वि- शेषेण जयो यस्य स विजयः परमात्मा । सयुजा सखायेति श्रु- त्या तत्सखा जीवात्मा तस्य सम्बोधनं हे विजयसखेति ॥ नो अ. स्माकं सखीनां, यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, आनन्दाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते, सदेव सोम्येदमग्र आसीव, एकमेवा- ·भ्रमरगीनव्याख्यायाम् । द्वितीयं,सयं ज्ञानमनन्तं,विज्ञानमानन्दं ब्रह्म,अदृष्टं द्रष्ट अश्रुतं श्रोत अमतं मन्त नान्योऽतोस्ति द्रष्टेत्याद्यानां सस्मिन् प्रत्यगभिन्ने परमा- स्मान प्रसङ्गः समन्वयो गीयताम् । तस्य सखीनामस्माकमिति वा विजयसखत्वात्तवेदमेवोचितमिति सम्बोधनाशयः । तत्प्रसङ्गं वि. शिनष्टि ॥ क्षपितति ॥ कुत्सितं चरति अनर्थहेत्वहङ्काराद्यात्मना परिणमत इति कुचरु अज्ञानम् । तस्माज्जातः सर्वोऽपि संसार: कुवरुजः । क्षपितो नाशितः समूलः कुचरुजो येन सः। एवं संमानिता उक्तसख्यस्तद्गानपरायणस्य तवेष्टं मोक्षं कल्पयन्ति प्रतिपादयन्ति । तरति शोकमात्मवित्, ब्रह्मविदामोति परं, ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिश्रुतेः । वर्तमानापदेशेन मोक्षप्राप्तेः काला- तरसाध्यत्वं वारयति । अत्र ब्रह्म समश्नुते विमुक्तश्च विमुच्यते ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीत्यादिश्रुतेः ॥ १४ ॥ ननु भो मानः ! चातुर्यसागरभूने मथुराख्ये पुरे क्षत्रियाङ्ग- नानां स्वस्वान्तःपुरेऽवस्थितानां दर्शनस्यापि दुर्लभत्वाद्भगवतश्च खदासक्तचित्तवेन त्वां चिन्तयतस्त्वद्वियोगेन विठ्ठलतया वर्तमान- तान्नासौ यथोक्तोपालम्भविषयोऽतः प्रमीद । त्वदनुस्मरणोत्थ- मन्मथाविष्टमानमेन तव प्रियेण त्वत्प्रसादार्थमेवाहं प्रेषितः । त्व. त्प्रसादमध्याकर्ण्य तस्य सुखं भविष्यत्यतस्तदुपरि करुणां कुर्वि- त्याशश्य करमर्दनशिरःकम्पपूर्वक सेयं माह । दिवि भुवि च रसायां काः स्त्रियस्तद्दुरापाः कष्टरुचिरहासभूविजृम्भस्य याः स्युः ॥ चरणरज उपास्त यस्य भूतियं का अपि च कृपणपक्षे ह्युत्तमश्लोकशब्दः ॥ १५ ॥ दिवीति॥दिवि स्वलोकादारभ्य ब्रह्मलोकान्तेषु लोकेषु भुवि ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। २९ सभुवोंके भूलोके रसायां सप्तसु पातालेषु चकारामाण्डावहि- रपि यात्रियस्ताः का नाम तन तस्य दुरापा दुष्पापाः, न का. श्वनापि । तथाच स्वर्लोकादौ गतस्यात्रैव वा तदाकर्षणपरस्य स्त्रीमात्रमपि यदा न दुष्पापं तदा मधुपुरस्त्रीणां का कथेति भा- वः । यद्वा तत्तल्लाकस्थिता दुष्पापा अपि याः स्त्रियस्ता अपि त- स्य स्युः, न तु स्वपनीनाम् । यतस्तदशीकरणसामग्री तत्सन्निधौ पुष्कला वर्तते इत्याशयेन तं विशिष्टि ॥ कपटेति ॥ कपटेन रु. चिरेण चारुणा हासेन च भरूविजृम्भोयस्य,कपटेन रुचिरौ हासभा- विजृम्भौ यस्येति वा । कपटपूर्वकं यो रुचिरो हामस्तेन रूविजृम्भः स्थानादिसूचनपूर्वकं रत्यर्थमाकारणरूपो यस्येति वा । तथाचैवं. विधस्य न काऽपि स्त्री दुर्लभेत्यर्थः । तदुक्तं,स्थानं नास्ति क्षणं नास्ति नास्ति पार्थयिता नरः * तेन नारद नारीणां सतीत्वमुपजायन इति । किञ्चालौकिकमामग्री नस्य निकटे या वर्तते तत्सच्चे लौकि- कसामग्न्यपेक्षैव नास्तीत्याशयेनाह ॥ चरणेति ॥ सर्वैराथिभि रीमाना विभूतिर्लक्ष्मीर्यस्य स्वतः साम द्वस्तुमाहात्म्यावा चरणरज उपास्ते परमादरेण किङ्करीवत् सेवते । यद्वा अन्यासा स्त्रीणां का कथा, परमसतीत्वेन प्रसिद्धा नारायणाङ्गविभूतिरपि सच्चरणरज उपास्त इत्याह ॥ चरणेति ॥ तवैवंविधस्य तस्य नि. कटे वयं काः । विभूनिकोटिकोट्यशादपि न्यूना ब्रजस्त्रियः क. स्यां गणनायां स्थातुं योग्याः । अत एव वयं तेन नाकृष्टाः । एवं सति किमस्मास्वेवं कपटं कर्तुमागतोऽसीत्याशयेन- हे कपटेनि सम्बोधनं वा । एवं स्वस्याऽयोग्यत्वमापाद्य परिहराति॥अपिचेति ॥ यद्यप्येवं तथापि कृपणपक्षपातिनि दीनानुकम्पावति पुरुषे उत्त. मश्लोकशब्दः प्रवर्तते इति प्रसिद्धम् । नथाचोत्तमश्लोकशब्दवा. च्यस्य तस्य दीनानामस्माकं पक्षपात उचितः। यथाचैवं भवेत् तथा ·भ्रमरगीतव्याख्यायाम् । त्वयाऽस्मत्प्रियो वक्तव्य इति । यद्वा यद्यप्येवं तथाप्युत्तमश्लोक- शब्दस्तस्मिन्मिथ्यैव प्रयुज्यते । कृपणपक्षपातित्वरूपतत्पत्तिनि- मित्ताभावात् । तथाच तच्छब्दयाथार्थ्यं च यदि तस्य प्रार्थ्यं तद्य- स्मद्रिधदीनजना दुःखमागरादुद्धर्तव्या इति भावः । अनया वक्रो- त्या विभूतिमाहितख्यपेक्षया स्वस्थानमयजन्त्यो वयमेवोत्तमा इंति ध्वनयति । यद्वा यथा वयं तस्याऽगण्यास्तथाऽस्माकं सोऽप्यग- णनीयः । कार्पण्याभावादित्याशयेनाह ॥ अपिचेति ॥ कृपणा एव तस्योत्तमश्लोकत्वं जल्पन्ति, तदर्थमनुसन्धाय तदधीनाश्च भ- वन्ति, नत्वस्मादृश्यः । निःस्पृहस्य तृणं जगदिति न्यायादित्यर्थः। अनोजल्पः । तदुक्तं- हरेः कुहकताख्यानं गर्वगर्भितयेjया * सामूयश्च तदाक्षेपो धीरैरुज्जल्प इष्यत इति ॥ इदं पद्यमुद्धवपक्षेऽपि समानम् ॥ श्रुतिपक्षे- ननु ब्रह्मणोऽपि श्रुतिप्रतिपाद्यत्वमसङ्गतम् । प्र. त्यक्षादिविषयपारानिष्ठितवस्तुप्रतिपादने हेयोपादेयरहिते प्रयोजना- भावात् । अत एव जैमिनिना, आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थ- क्यमतदर्थानामित्याशङ्का, विधिना त्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन वि- धीनां स्युरित्यर्थवादवाक्यानां विधिस्तावकत्वेनार्थवत्त्वमुक्तम् । मन्त्राणां चेषेत्वादीनां क्रियातत्साधनाभिधायित्वेन तत्त्वमुक्तम् । तस्मादुपनिषदामपि कर्मापेक्षितकर्तृस्वरूपदेवतादिप्रकाशनेन क्रिया- विधिशेषत्वमास्थेयमिति चेत् तत्राह ॥ दिवीति ॥ स्वर्गादौ, काः आनन्दधनब्रह्मसंबन्धिन्यो याः स्त्रियः पतिव्रतास्त्रीवत् स्वार्था- विनाभूनाः याः स्युः। तत् ताः कपटरुचिरहासभरूविजृम्भस्य कर्म- कर्तुर्दुरापाः प्रतिपादकत्वेन पाप्तुमशक्याः । रुचिरौ हासभरूविजृ- म्भौ मायापरमष्ठिधिष्ण्ये यस्य कपटश्चासौ रुचिरहासभरूविजृम्भ. श्व तस्य । हासो जनोन्मादकरी च माया, तहविजृम्भः परमेष्ठि- ·३१ गूढार्थदीपिंकायाम् । १ अध्यायः (४७)। धिष्ण्यमित्युक्तत्वाद् हासभरूविजृम्भाभ्यां मायासत्यलोको गृह्यते भरूविजृम्भ इत्युपलक्षणं, लोकान्तराणामपि । रुचिरौ च्यादिहास- भरूविजृम्भौ यस्येति वा । तथाच विचित्रवासनाक्रान्तस्वान्तस्य दुःखामयाद्यात्मके कार्यकारणभूते प्रपञ्चे सुखसत्याद्यात्मकत्वभ्रा . न्तिमतः स्यादिविषयासक्तचित्तस्य कर्मकर्तुः प्रतिपादन उपनिष- दां नास्त्युपयोगः । सदेव सोम्येदमग्र आसीदात्मा वा इदमेक ए- वाग्र आसीत्, तदेतद् ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यम्, अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः, ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्तातू, अचक्षुरश्रोत्रम्, अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रइत्यादिश्रुतिकदम्बस्य प्रसगभिन्ने ब्रह्मणि समन्वितस्यान्यपर- त्वमुपचरितार्थत्वं कल्पयितुमिन्द्रादेरप्यसमर्थत्वात् । यद्यपि प- रिनिष्ठितं ब्रह्म, तथापि तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामीति श्रुत्या प्र. सक्षाद्यविषयत्वात् तत्त्वमसीति ब्रह्मात्मभावः शास्त्रमन्तरेण नाव- गम्यते । नच हेयोपादेयरहितत्वादुपदेशानर्थक्यं शक्यम् । हेयो- पादेयविधुरब्रह्मसाक्षात्कारादेव समस्तक्लेशविनिवृत्त्या पुरुषार्थ- सिद्धेः । ननु जातिगुणकर्मस्वरूपसंज्ञासंबन्धानां शब्दप्रवृत्तिनिमि- तानां ब्रह्मण्यभावात् कथं तस्य युष्मवप्रतिपाद्यत्वमित्याशौवं चेद् यदा तव ज्ञानं तर्हि परमसिद्धान्तं शृण्वित्याशयेनाह ॥ चर- णेति ॥ तथाचानन्तकोटिब्रह्माण्डरचनायां समर्था विभूतिः सक- लैश्वर्यवती महामाया शक्तिरपि यन स्पृशति तत्र निर्गुणे ब्रह्मणि वयं काः । तद्वद्रयमपि दुरत एव तत्स्वरूपं लक्षयामः । तथाच श्रु- तयः, यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह, को अद्धा वेद क इह प्रावोचदित्याद्या इति भावः । नन्वेवं तर्हि किमिति महता प्र. यासेन श्रुनिप्रतिपाद्यत्वं ब्रह्मणः स्थापितमिति चेत् । तत्राह ॥ अपिचेति ॥ यद्यप्येवं तथापि उत्तमश्लोकस्य प्रतिपादकः शब्द- रूपः श्रुतिकदम्बः कृपणस्याज्ञस्यासम्भावनाविपरीतभावनाविष्ट- ·भ्रमरगीतव्याख्यायाम्। न- : चित्तस्य जीवस्य पक्षे तत्पक्षपाती तदुपकारायेति यावत् । तथाच श्रुतिः । आत्मानमविदित्वा योऽस्माल्लोकात् प्रति स कृपणः, द्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाऽभिगच्छेन समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठ- म् । स उपसन्नाय प्राहेत्याचा ॥१५॥ सरोजबुद्ध्या पादनले प्रविशन्नं, भो माता सज्जनाग्रगण्यायास्तव पादं शिरसि धृत्वाऽहं त्वां क्षमापये। पादोपरि शिरःस्थापनमात्रे- ऽपि क्षमन्ते सज्जनाः। अतः क्षमैव तवोचितेति क्षमापयिष्यन्तामित्र मत्वाऽऽह। विसृज शिरमि पादं वेश्मयह चाटुकारै- रनुनयविदुषस्तेऽभ्येत्य दौत्यैर्मुकुन्दात् ॥ स्वकृत इहविसृष्टापत्यपत्यन्यलोका व्यसृजदकृतचेता: किन्नु सन्धेयमस्मिन् ॥१६॥ विस्टजेति ॥ स्वशिरसि स्थापितं मदीयं पादं विसृज । एता. यता अस्पददुःखनित्यभावाद् वृथैव तद्धारणाग्रह इति भावः । तथाप्यत्यजन्तं प्रत्युत रुवन्तं, भो देवि त्यज्यतां कोपस्त्वन्मनोऽनु- कूलमेव सर्वं भविष्यतीति प्रार्थयन्तमिव मत्वाह ॥ वेमयहमिति ॥ मुकुन्दादभ्येत्य तस्मात् सर्व शिक्षित्वादौत्यैर्दूतकर्मभिश्चाटुकारैः पियोक्तिरचनाभिरनुनयविदुषः प्रार्थनाभिज्ञस्य तव सर्वमहं वेभि । स्वामिनि कर्मणि वा षष्ठी। मुक्तिं ददातीति मुकुन्द इति बन्धन- कर्तुरिदं विपरीतं नाम । तस्मात् त्वया सर्व शिक्षितमतो विपरी- तार्थतोक्तवाद त्वद्वाक्यं, मुकुन्दवत् त्वं च न विश्वासाई इति भावः । अनभिज्ञा हि कच्यते । नचाहं लक्ष्मीवदनभिज्ञा, किन्तु विपरीतार्थनिश्चयत्रतीति वेदम्यहमित्यनेन सूचितम् । वञ्चनाय प्र. वृत्तस्य तव चातुर्यमपि प्रत्युत मन्निश्चयमेव दृढीकरोतीति ज्ञाप- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। ३३ नाय चाटुकारित्युक्तम् । सुपुष्पितः स्यादफल इत्युक्तत्वेन नि- फलवामाधुर्यस्य वञ्चनायामेव पर्यवसानात् । यता मुकुन्दाद- भ्येत्याऽस्मद्गृहान् प्रत्यागत्यैवंविधस्य तब विद्वत्तामहं जानामि मदग्रे त्वया स्वविद्वत्ता न प्रकटनीया। वन एवैवंविधविनयं जाना- सि, न तु परत इति सूचनाय, त इत्युक्तम् । ननु दूतत्वात्त- च्छिक्षित एवाहमिदं ब्रवीमीति शङ्कानित्यर्थमभ्येत्य विदुष इत्यु- क्तम् । अत्रैवागत्यायं प्रकारस्त्वया कल्पितः । किञ्च, स मुकुन्द: मरणानन्तरं मोक्षपदः । जीवतीनामस्माकं मुखावहमुक्तप्रकारं शिक्षयितुमयोग्य इति मुकुन्दपदेन सूचितम् । यद्वा न केवलं क- ल्पितोक्तप्रकारेणास्माकमेव त्वं वञ्चकः, किन्तु स्वभर्तुरपि निरू- तमुकुन्दाख्यवस्वामिकार्यविरुद्ध कार्यसम्पादकत्वान्मोक्षसाधनन- मज्ञानाद्युपदेष्टुः सकाशादागतस्य तवाननुरूपत्वाद्वास्य प्रकार- स्येति ध्वनयितुं मुकुन्दपदप्रयोगः । तथाच वृथैवेदं तव पाण्डि- त्यप्रकटनम् । अस्माभिर्बुद्धन्वात् स्वभर्तुः प्रतिकूलत्वाचात इतो दूरे गला तूष्णीं तिष्ठत्यर्थः । ननु तकाप्रतिष्ठानादिति न्यायात्तत्त्वानि- चायकैःकोपोद्भुतैरेवविधतः स्वभरि दोषानारोप्य वृथैव तेन विग्रहवती जातासि तेन च सन्तप्स्यसे । अतः प्राणप्रियया त्वया प्राणप्रियेण तेन सन्धिरेव कर्तव्य इति बद्धाञ्जलिः सन् त्वामहं प्रार्थयामीति चेत्तत्राह ॥ स्वकृत इति ॥ स्वस्य कृष्णस्य कृते त. त्सुखार्थ तत्सङ्गजन्यमुखार्थे वा इह जीवद्दशायामेव विसृष्टास्त्य- क्ताः-अपत्यानि पतयः, अन्ये पितादयो लोका इतरजनाः स्वर्गा- दयश्च याभिस्ता नः, अकृतचेताः असंयतचित्तः । न कृते अस्म- स्कृतोपकारे चेतो यस्य सः, अकृतज्ञ इति वा व्यसृजन् । सक्तवा- न् । यद्वा, न च कृतमस्मासु चित्तं येन सः। यो हि प्रेष्टो गच्छति स प्रेयसी चित्ते धृत्वैव गच्छति । स तु नैवं कृतवान् । यदा आत्मा- ..

·भ्रमरगीतव्याख्यायाम् । ऽर्थमस्मान् विसृष्टाऽपत्यादिका अकृत अकार्षीत् । इनाः प्रा. सास्तु सतीय॑सृजन्नु । अहो एवम्भूते अस्मिन् कठोरे अकृतज्ञे शठे सन्धेयं सन्धातुमर्ह किं, न किमपि । यावत्कर्त्तव्यं स्थितं ता- वद् गोपिकाभिरस्माभिः कृतम् । स तु सर्वसमर्थोऽपि न किञ्चि- स्कृतवानेवमर्थे पूर्व जाते पुनरधुना किं कर्त्तव्यम् । वक्तव्यान्तरा- ऽभावात् फलाभावाच्चेत्यर्थः । तथाचैवम्भूतातिप्रसिद्धापराधवति दोषोद्भावनं नासतर्कविजृम्भितम् । सयुक्तिबोधितं त्वर्थ वेदोऽपि न बाधनायालमिति भावः । यद्वा सन्धिः कर्त्तव्य इत्यस्मान् प्रति प्रार्थना व्यर्था । तस्य विग्रहपूर्वकत्वात्तस्य च तेनैव कृतत्वादतः स एवैवं प्रार्थनीय इत्याशयेनाह ॥ स्वकृत इति ॥ अस्माभिस्तु सन्धिमाधनं सर्वमप्यनुष्ठितं, न किञ्चिदप्युवर्तिनमतो न वयं तत्र संनियोज्याः। वस्तुतः सोऽपि न नियोज्यः । य एवं कृतोपकारा अप्यस्मानकृतार्था विहाय गतः स किमर्थं सन्धिवार्तामपि श्रोष्य- तीत्यर्थः । अत्र सअल्पः । तदुक्तं- सोल्लुण्ठया गहनया कया- ऽप्याक्षेपमुद्रयातस्याऽकृतज्ञताद्युक्तिः सअल्पः कथितो बुधैरिति निर्दयत्वपरद्रोहित्यप्रेमशुन्यत्वान्यत्वान्यादिपदाऽऽदेयानि ॥ उद्धवपक्षेऽपि तथा करिष्यन्तं तमालक्ष्ययमुक्तिः समाना ॥ श्रुतिपक्षे, एवमविद्यावृतस्य जीवस्यान्तःकरणादितादात्म्या- ध्यासादनर्थपरम्परामाप्तिः समस्तोपनिषत्तात्पर्यविषयप्रत्यगभिन्न- ब्रह्मसाक्षात्कारात्तन्नित्तिरित्युक्तमथेदानी तदन्तरङ्गसाधनभूनां भगवदनुत्ति विधत्ते ॥ विसृजेति ॥ मुकुन्दान्मुक्तिप्रदानाय वेद- रूपेण कृष्णादिरूपेण च तदुपायोपदेशपरायणानिःसृतैदौत्यैः दृतभावं प्राप्तैरिव वाक्यैः-देहान्ते देवः परं ब्रह्म तारकं व्याचष्टे । यस्य देवे परा भक्तिः, परीत्य भूतानि परीत्य लोकान् परीत्य सर्वाः प्रदिशो दिशश्च * उपस्थाय प्रथमजाऽमृतस्यात्मनात्मान ..

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। मभिसंविवेश । पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मा. मुपयान्ति ते । तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादा- त्परां शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतम् । मन्मना भव मद्भक्तो म. याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि म इत्यादिभिश्चाटुकारैरभ्येत्य तमनुसृत्यानन्यशरणो भूत्वा यस्त- वानुनयो विमुखस्याभिमुख्यरूपाऽनुवृत्तिस्तद्विदुषः परमात्मनःपदं शिरसि विसृज धारय, कदापि तत्पादपद्मं मामुञ्च । मनसा प्रपन्न- स्वनिश्चयो, वचसा तवास्मीति मार्थना, शिरसा तच्चरणोदकादिधार- गं चेति मनोवाकायैर्भगवदाराधनं त्वया सर्वदा कार्यमितीदमेव तब निःश्रेयस्करमित्येवमहं वेमीत्यर्थः । इममेवाथै तदनुवृत्तिरहि- तनिन्दया द्रढयति ॥ स्वकृत इति ॥ स्वस्य जीवस्य कृते धर्मार्थ- काममोक्षार्थम् अपत्यानि पतयो भारः स्वामिनो राजादयश्चा- न्ये पितृभ्रातभार्यादयो लोकाः स्वर्गादयो विसृष्टा रचिताश्च ते अपत्यादयश्च ते यस्मिन् वर्तन्ते तथाभूतेऽस्मिन् परमात्मनि अकृ. सचेताः विवेकविधुरः कृतघ्नो वा, इहाधिकारिशरीरे सन्धेयं स- न्धिसाधनं किमिति व्यसृजत त्यक्तवान्।अयोग्यमिदमियर्थः । यद्वा अत्र शिष्टाचारं प्रमाणयति ॥ खेति ॥ स्वकृते स्वाभीष्टसिद्ध्यर्थ विसृष्टास्त्यक्ता अपत्यादयो यैस्ते भगवत्यार्पससर्वार्थाः, इताः मोक्षं गताः । हे अकृत अज अस्मिँश्च एवम्भूतेऽपि भगवति सन्धेयं किन्नु व्यसृजत । तथाच श्रुतयः--आराममस्यपश्यन्ति न तं पश्य- ति कश्चन, न त विदाथ य इमा जजान अन्यद् युष्माकमन्तरं बभूव, नीहारेण प्रास्ता जल्प्या चामुतृप उक्थशासश्चरन्ती- त्याद्याः॥ १६ ॥ ननु भो मातः!निरपराधापकाराय तु न प्राकृतोऽपि प्रवर्तते ।

·भ्रमरगीनव्याख्यायाम । स पुनः कृतज्ञाग्रगण्यः शोभनगुणालङ्कनो भगवानपराधनिर्मुक्तानां युष्माकं दुःखाय प्रवृत्त इति का वाचोयुक्तिरतः स्वात्मसु कश्चि- दपराधोऽन्वेषणीय इति चेद्दर्शनश्रवणाभ्यां निरपराधपीडाकरमे- तदीयं स्वभावं वर्तमानप्राचीनजन्मसंबन्धितया सानतीनामस्मा- कमग्रे किमित्येवमबुध्धा जल्पसीत्याशयेनाह ॥ मृगयुरिव कपीन्द्रं विव्यध लुब्धधर्मा स्त्रियमकृतविरूपां स्त्रीजितः कामयानाम् ॥ बलिमपि बालमत्त्वाऽवेष्टयद् ध्वाङ्क्षवद् य- स्तदलमसितसख्यैर्दुस्त्यजस्तत्कथार्थः ॥ १७ ॥ मृगयुरिवेति ॥ यो दाशरथिर्भूत्वा मृगयुरिव कपीन्द्रमपराधविनि- र्मुक्तं बालिनं विव्यधे । यथा व्याधो मृगचर्मणा स्वशरीरमाच्छाब मृगं वेधयति तथा वृक्षणायमपि तमपि अविध्यत । यतो लुब्धस्य धर्मेः क्रौर्यादिभिर्युक्तः। यद्वा व्याधा अनपकारिणं स्वोपकाराय नाशयन्ति, स तु ततोऽपि विलक्षण इत्याह ॥ लुब्धेति ॥ वानरस्याभक्ष्यत्वाद सीतान्वेषण- स्य बालिनाऽतिमुकरत्वाद् वृथैव तं नाशितवानित्यर्थः । स्त्रियं शूर्पणखां निरपराधां विरूपां छिन्नकर्णनासामकृत । न केवलं नि- रपराधामपि तु सेवनाय कामयानामपि । काम एव यानं प्राप्ति साधनं यस्यास्तां कामयमानामिति वा । यतः स्त्रीजित:सीतापरतन्त्रः। तथा यो वामनो भृत्वा बलिमपि निरपराधं प्रत्युत त्रैलाक्या. पणा परमोपकारिणमपि तद्दत्तबलिमत्त्वा भक्षयित्वा ध्वाङ्गवत् का- कादवष्टयत् । काको यथा बलिं जग्ध्वा अन्यान् काकानाहूय बलिदातारं सर्वत आवृणोति तद्वद्रबन्ध । 'वामनोऽधोऽक्षिपद् य' इति पाठे बलि पूजां गृहीत्वा तं त्रैलोक्यराज्यादधः पातितवानि- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। ३ त्यर्थः । तस्मादसितस्यैवम्भूनस्य कृष्णस्य सख्यैरलम् । पूर्वकृतम. ख्यैर्दुःखमागरे पतितत्वादिनः परं तत्सख्यसंपादनजन्यदुःख- भोगसामर्थ्यमस्माकं नास्तीत्यर्थः। नन्वेवं तर्हि किमिति नित्यं त. स्कथापरायणा यूयमितिचेत् तत्राह ॥ दुस्त्यज इति ॥ यद्यप्येवं तथापि तत्कथारूपं वस्तु त्यक्तुमशक्यम् । किंकुर्मः । तत्यागे उपायं न पश्याम इत्यर्थः । यद्रा कथं तर्हि कृष्णस्य तत्तदवतार- कथा मुनिभिर्न त्यज्यत इनिचेत् तत्राह ॥ दुस्त्यज इति ॥ तत्कथा- यां का वा मोहनशक्तिरिनि न जानीमः । यद्वा ननु, नाख्येयं पर- दृपणमिनि निषेधात् किमिति तदूषण,ख्याने यूयमासक्ता इति चेत् तत्राह ॥ दुस्त्यज इति ॥ याप्येवं तथापि रोषावेशात तूष्णीं स्थातुं न शक्यत इति भावः । यद्वा ननु मर्व विहाय भगवत्मत्यमास्थिता इदानी, तदपि ५. रित्यज्य किं करिष्यथ इतिचत्तवाह ॥ दुस्त्यज इति ॥ तत्कथा- मवलम्ब्य स्थास्यामः । अस्माभिस्तु स त्यक्तुं न शक्यते, स एक कृष्णवर त्यक्ष्यतिचेत् तदा तु मरणमेव भविष्यतीति भावः। य ननु मख्या केनचित् कारणेन प्राप्तेऽपि यत्किञ्चिद्वैमनस्ये तन्मा. यित्वा पुनः सख्यमेव संपादयितुमुचितं, न तु सर्वदा विग्रह- पालनमित्याशयाह ॥ मृगयुरिवति ॥ अहो किमित्येवं त्वया बोध्यते । कृष्णात् प्राप्तदुरन्नदुःखाभिरस्माभिरितः परं शठत्वका. मित्ववञ्चकवादिदोषाक्रान्तत्वात् कृष्णवर्णन केनापि सख्यं न संपाद्यमिति निश्चयः कृतोऽतः पुनस्तन मख्यसंपादनं तु दुरा- पास्तमिति भावः । नन्वेकत्र कृष्णे वञ्चकत्त्रादि दृष्ट्वा यत्र यत्र कृष्णत्वं तत्र तत्र वश्चकत्वादिकमिति व्याप्तिः कथं गृहीतेत्याश- या भूयो दर्शनेनेत्याह ॥ मृगयुरिति ॥ तथाच स्वधर्मानष्टस्य क्षत्रियस्य रामचन्द्रस्य तथाविधकर्मानुष्ठाने तदेव प्रयोजकम् ।

·भ्रमरगीतव्याख्यायाम्। एवं शान्त्यादिगुणालंकृतस्य ब्राह्मणस्य ब्रह्मचारिणो वामनस्य तथाचान्यत्र प्रयोजकान्तरसत्वेऽपीदमेव प्रयोजकमाश्रयणीयम् । अनुगतत्त्वात् । इदञ्च भवदादीनामप्युपलक्षणम् । कोऽपि सख्य. भेदोऽसितवर्णैर्नापेक्षित इति सूचनाय सख्यैरिति बहुवचनम् । नन्वेवं तर्हि तत्कथयाप्यलं कुतो न क्रियत इतिचेत् तत्राह ॥ दु- स्त्यज इति ॥ तत्कथार्थोऽपि परित्याज्य इति सर्वदाऽप्यस्मन्मनो वर्तते, तथापि त्यक्तुं न शक्यते, किं कुर्मः । अशक्यत्वाद् दुःखं सहामः । कृष्णोऽपि नाम्माभिः परित्यक्तः, किन्तु स एवास्मान् परित्यज्य गतस्तद्वद अयमपि यदि त्यक्ष्यति तदा त्यजतु नाम, नास्माकं तत्यागसामर्थ्यमित्यर्थः। हरौ काठिन्यकामित्वधौर्योदा- सत्ययोग्यता * यत्र सेय॑भियैवोक्ता सोऽवजल्पः सतां मत इत्युक्तेरवावजल्पः ॥ उद्धवपक्षेऽपि समानमिदम् ॥ श्रुतिपक्षे भगवानेव शरणीकरणीय इतीममर्थं द्रढयितुं तत्तद- वतारे कृतं भगवता भक्तपक्षपातमावेदयति ॥ मृगयुरिवेति ॥ अलुब्धधर्मा पूर्णकामत्वाल्लुब्धत्वादिधभैरसंस्पृष्टोऽपि कपीनामि- न्द्रं मारणायोग्यमपि मृगयुरिवायोग्योपायेनापि स्वभक्तस्य मुग्री- वस्य परित्राणाय विव्यधे । तथा स्त्रियमपि तत्रापि कामयानां वि- रूपत्वानहर्हामपि भक्तिमत्या सीतया जितो वशीकृतो विरूपामकृत । तथा बलि परमधार्मिकं बलिष्ठमपि तदीयां पूजां गृहीत्वापि महे- न्द्रादिभिस्तदर्थमाराधितत्वादवेष्टयत् । यथा काकः स्वज्ञातिपक्ष. पाती तद्वत् । एवम्भूनो यः स्वभक्तपालनायाकृत्यमपि करोति तस्य कथारूपार्थस्तदनन्यशरणैर्दुस्त्यजः । तत्कथैव परमपुरुषार्थत्वेन तैः सेव्यते, न तु तज्जन्यं किञ्चित् फलं तैः प्रार्थ्यत इति ज्ञापनायार्थ- पदम् । तत् तस्मादसितानां मलिनानां भार्यापत्यधनादीनां मलि- १ ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। नैः संमारार्थप्रदैः सख्यैरलम् । असंख्यातकल्पेषु तत्फलं भुक्तमितः परं तानि परित्यज्य वासुदेवैकशरणो भवेत्यर्थः ॥ १७ ॥ यद्यपि तत्कथार्थोऽन्यपुरुषार्थमूलोच्छेदक इति जानीमस्त- थापि त्यक्तुं न शक्नुमः, किं कुर्म इत्याशयेनाह । यदनुचरितलीलाकर्णपीयूषविघुट्- सकृदनविधूनहन्दूधर्मा विनष्टाः ।। सपदि गृहकुटुम्ब दीनमुत्सृज्य दीना बहव इव विहङ्गा भिक्षुचर्या चरन्ति ॥ १८ ॥ पदिति ॥ यस्यानुचरितमेव लीला स्वच्छन्दक्रीडा तदेव कर्णपीयूषं तस्यापि विग्रुट् कर्णिका तस्यापि सकृददनं दूरावं कथञ्चिदास्वादनं तेन निरस्ता द्वन्द्वधर्मा रागादयो मिथुनीभूताचारा रत्यादयो वा यैः। तत्कथां पुरुषश्वेच्छृणोति सब एव भार्यादिस्नेहं जहाति, स्त्रीचे पत्यादिस्नेह, पुत्रश्चेत् पित्रादिस्नेह, माताचेत् पुत्रादिस्नेहमिति परस्परत्यागाद् विनष्टा मृतादपि सम्बन्धिनो विरक्ताः । तस्माद- धिकदुःखस्य सांसारिकानुभवगोचरत्वाद्विशेषेण नष्टाः । सपदि लीलाश्रवणाव्यवहितक्षण एव, गृहं तत्र स्थितं कुटुम्ब पितृभार्या- दिपोष्यवर्ग च, दीनं जीवनोपायरहितत्वाद्धनोपार्जकस्य विच्छेद- कातरं परित्यज्य, स्वयमपि दीना निष्किञ्चनत्वाद् भोगहीनाः । धीरा इति पाठे रुदतः पित्रान् दृष्ट्वाप्यतिकठिनचित्तत्वाद् धैर्य- मत्यजन्तः । एवंविधा असंख्याता: पक्षिण इव भिक्षुचर्या चर- न्ति गोधूमादिकणभिक्षापरिपाल्यैकजीवनवृत्तिं सम्पादयन्ति । इहेति पाठे विहङ्गास्तद्वत्परिग्रहरहिता इहाऽस्मद्वन्दावने अस्मत्स- मक्ष एवातस्तेषां तत्कथार्थकृतामुक्तदशां प्रत्यक्षेणानुभूयापि वयं ततो नितिं न भजाम इति महाकष्टमित्यर्थः । एतेन कृष्णादिष्ट- ६ ·মুন্সীবাখা। व्यासादिकृतपुस्तकात्मकजालस्थितकथारसाऽऽस्वादनकृतजालब- धनमवाध्य बहवोऽपि दुर्दशां प्राप्ता इति निरूपणेन कृष्णस्यैवं परदुःखजन्यमुखार्थिनः समस्तदुःस्वाय गृहीतेश्वरभावस्य मूल- कारणस्य दुःखदानजन्यफलभात्त्वमित्यपि ध्वनितम् । यद्वा, ननु सर्वथा दोषाध्य एव कृष्णश्चेत् तर्हि तत्कथार्थत्यागे का प्रयास: दोषदर्शनस्यैव वैराग्योपायस्वाभिधानादित्याशक्य स्त्रीत्वाद्विवेकशू- न्याना बहुकालं तेनाऽभिरमितत्वेऽपि भ्रान्तत्वजातिभ्रष्टत्वादिर- हितानामसक्तस्वस्थानादिकानां तत्कथार्थत्यागासामर्थ्य मात्रे किं चिवं, यतस्तल्लवोऽपि महतोऽपि महदनसम्पादक इत्याशयेना- ह ॥ यदिति ॥ यस्य कृष्णस्यानुचरितं, यादृशः कृष्णस्तादृश- मेव तदनुचरितम् । अधिकानर्थसंपादकत्वादधिकमपि । भगवता पूर्वमाचरितं, पश्चान्यासादिभिरुपनिबद्धम् । तस्माच्छन्दव्यवहित- मपि तथा कार्यसम्पादकम् । वस्त्रादिव्यवहितस्याऽपि ग्रीष्म- सूर्यस्य तापजनकत्वं यथेति भावः । अन्येषां पीडाकरमपि तस्य सुकरमिति ज्ञापनायाह ॥ लीलेति ॥ दोषसहस्त्राक्रान्तमपि विजा- तीयरसलोभविमोहिता भक्षयन्तीति सूचयन्त्याह ॥ पीयूषेति ॥ त- त्रापि ॥ कर्णेति ॥ कर्णाऽमृतं निमीलिताक्षेणापि पातुं शक्यमिति भावः । श्रवणमावरम्यमपीति वा । तत्रापि बिन्दुमात्रम् । बहुपाने तु किं स्यादिति भावः । एवम्भूतस्य बिन्दुमात्रस्याप्यत्यादरेण ग्रहणं, तेनैव विधूता द्वन्दुधर्मा रागादयो येषां ते तबद्धहृदय- त्वाद्विनष्टा अदृश्यत्वं प्राप्ताः, गृहकुटुम्बादिकं दीनमुसृज्य स्वय. मपि दीनाः सन्त इहास्मिन्नेव जन्मनि विहङ्गा हंसाः परमहंसा वा जाताः । ननु तादृशाः कथमुपलभ्यन्त इतिचेत् तत्राह ॥ भिक्षु. चयाँ भिक्षाटनादिरूपमाचारं चरन्ति कुर्वन्ति । अस्मद्गृहद्वारि भि. क्षार्थमागत्य स्थिता इत्युपलभ्यन्त इत्यर्थः । तथाच महान्तोऽपि ।

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। तत्कथालवेनाप्येवंविधदुःखमनुभवन्तोऽपि यदा तन्न त्यजन्ति तदा तत्यागे अस्माकं किं सामर्थ्य मिति भावः । यद्वा, ननु तत्कथार्थो दुस्त्यज इति यदि जानासि तर्हि किमर्थं तद्गानं कुर्वन्तं मां नि- षेधसीतिचेत् तत्राह ॥ यदिति ॥ इह बहवो विहङ्गास्तगानशी- लाः सन्तो भिक्षुचर्या चरन्ति । तत्र को बराको भवान् । ते च गोपिकापति गोपिकाश्च गायन्तो नाऽऽदरं लभन्ते । भवाँस्तु यदु- पति तत्सखीश्च गायन कथन्तरामादरं लभतामियाशयः । समान- मन्यत् । यद्वा मास्तु तत्कथात्यागकथा । स तु सर्वदुःखप्रद- स्वात्त्यक्तुमेवोचित इत्याशयेनाह ।। यदिनि ॥ भझ्या त्यागोचि- तिस्तस्य खगानामपि खेदना * यत्र सानुशयं प्रोक्ता तद्भवे- दभिजल्पितमित्युक्तेरत्राभिजल्पः ॥ उद्धवपक्षेऽप्येवम् ॥ श्रुतिपक्षे- शृणु, तत्कथालवस्याप्यलौकिकं माहात्म्पमित्या- ह॥ यदिति ॥ पूर्वार्द्धमेकं पदम् । यथोक्ताश्च ते अविनष्टाश्च । ये द्वन्द्वधर्माणस्ते विषभक्षकत्वाद्विनष्टाः। तदुक्तं, भोगा विषयसंभोगा- भोगा एव फणावताम् * स्पृशन्नपि मनाग दष्टा दृष्टो नष्टः प्रतिक्ष. णमिति । त्यक्तविषयत्वात् पीताऽमृतत्वादेत एत्राविनष्टाः । सप- दि तत्क्षणमेव दीनं तुच्छं गृहकुटुम्बं विहाय दीना औद्धत्यरहिता विनयसम्पन्ना निष्किञ्चना वा । धीरा इति कचित् पाठः । बहवो विहङ्गा हंसा इव सारासारसत्यासत्यादिविवेकचतुराः भि- क्षुचर्या पारमहंस्यं चरन्ति । इहेति पाठे अस्मिन् अधिकारि- शारीरे विहङ्गाः चिदाकाशगाः । तथाच यत्कथालयमावग्राहि- णामपि यदा कृतकृत्यता तदा तदनन्यशरणानां माहात्म्यं किं वक्तव्यमित्यर्थः। तथाच तत्कथाप्रसादलब्धतत्वज्ञानानां माहात्म्य- प्रतिपादिकाः श्रुतयः- यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्ति ·স্বমীরাত্যাখা । : तद्विदि पापं कर्म न श्लिष्यते । न कर्मणा लिप्यते पापकैन । सत्सुकृतदुष्कृते विधुनुते इत्याद्याः ॥ १८ ॥ ननु पूर्व सेन सख्यमासाद्य रमिता त्वं किमिदानीमैवं वक्तुं प्रवृत्तासि । परमाभिज्ञया त्वया प्रथममेव विचारणीयं स्थितमत: प्रियमंदेशमाकर्णय, ततो विचार्य तुष्य वा, कुप्य वेत्यशङ्याह । वयमृतमिव जिह्मव्याहृतं श्रद्दधानाः कुलिकरुतमिवाज्ञाः कृष्णवध्वो हरिण्यः ।। ददृशुरसकृदेतत्तन्नखस्पर्शतीव- स्मररुज उपमन्त्रिन भण्यतामन्यवार्ता ॥ १९ ॥ वयमिति ॥ यद्वा दूरस्थितास्तत्स्वभावाऽनभिज्ञा आपातर- म्यां तत्कथामाकर्ण्य यथोक्तदशां प्राप्नुवन्तिचेत् प्राप्नुवन्तु नाम यूयं तु तत्सहचर्यों बालभावमारभ्य तत्स्वभावाऽभिज्ञाः कथं तस्मिन् विश्वस्यैवंविधां दुर्दशां प्राप्ता इतिचेत् तत्राह ॥ वयमिति ॥ वयमज्ञाः सहचरत्वेऽपि ग्रामीणत्वाद्वश्चकत्वादिलक्षणतत्स्वभावा- ऽनभिज्ञा, जिह्मस्य सकपटस्य त्वद्वन्धोाहृतमसकृद्भवदीय एवा- ऽहमित्यादिमिष्टभाषितं सत्यं वेदवाक्यमिव श्रद्दधाना निश्चिन्वानाः। यद्वा कपटेनान्यथा प्रयुक्तमन्यथा प्रतीति जनयत्वित्यभिप्रायेण भाषितं- न मयोदितपूर्व वा अनुतमिति साधनकाले, न पारयेऽहं निरवद्यसंयुजामिति फलकाले । इदं वाक्यद्वयम् । पूर्व मया नानृत- मुक्तं, भवदर्थे तु वक्ष्यामि, भवतीनां साधुकृत्यं न पारये न करिष्या- मीत्यर्थविवक्षया तेन प्रयुक्तम्, अस्माभिस्तत्कपटानभिज्ञाभिरन्यथैष बुद्धमिति भ्रान्त्या सत्यमिव श्रद्दधानाः । कचिदृतमितीति पाठः। त्वज्ञाने हेतुं ज्ञापयन्ती अनुरूपं दृष्टान्तमाह ॥ कुलिकेति ॥ कुलिक- स्य मृगवेषं विधाय गायमानस्य रुतं तत्माणापहाराभिप्रायेण प्र.

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। युक्तं गीतशब्दं सत्यमित्र श्रद्दधाना, अयं कृष्णसारो मत्कृष्णसारा- द्विशिष्टस्तत्कार्य करिष्यति गानञ्चति मत्वा तदरुतं कृष्णसाररुतं स- त्यमिव श्रद्दधानास्तद्वन्धुत्वार्थ तत्सन्निधौ गताः। यथा गोपभार्या वयं गोपत्वेनाच्छन्नं यादवमीश्वरं वा कृष्णं गोपं मत्वा कृष्णवध्यो जाता इति सूचनायाह- कृष्णवध्व इति ॥ शरैः क्षताः सत्यो रुजो दह- शुस्तथा वयमेतद्दशिम । किमित्यपेक्षायामाह ॥ तत् तस्य नखैः स्पर्शस्तेन तीवः स्मरस्तेन रुजः पीडाः, एता इदानीमप्यनुभूयमा- नास्तन्नखस्पर्शतीवस्मररुज इति वा । यद्वा, ननु यूयमेवंविध- विशालनेवाः किमिति वञ्चनां प्राप्ता इसाशय प्रज्ञाचक्षुर्विधुरा वञ्च्यन्त एवातो, न वयमेवोपालम्भनीया इत्याशयेनाह ॥ वयमिति। यथा जिह्मव्याहृतं सत्यं श्रद्दधाना अज्ञा वयं सन्नखस्पर्शेन तीव्र: स्मरस्तेन रुक्पीडा यासा तथाभूता जातास्तथा कृष्णसारवध्वो हरिण्योऽपि कुलिकरुतं श्रद्दधाना अज्ञा एतदिव ददृशुः । अस्मद- नुभूयमानदुःखसमानशराघातजन्यं दुःखं ददृशुः। कटाक्षादयः क. दाचिद्विस्मर्यन्ते, न तु नखक्षतानि । स्मारकचिह्नानां विद्यमानत्वा. दिति ध्वनयितुं नखस्पर्शेत्युक्तम्।अन्याः पीडास्त्वौषधैः स्वनिदान- निवृत्त्या निवर्तन्ते, एतास्तु न कदापि । एतनिदानस्य स्मरणस्य सर्वदा सत्वादिति सूचयितुं स्मर इत्युक्तम् । यद्वा तिष्ठत्वस्माक- मन्येषां च वार्ता । तिर्यग्योनिजा अपि दुर्दशां प्राप्ता इत्याह । वयामिति ॥ तनखस्पर्शतीव्ररुजो वयमिवाऽज्ञाः कृष्णसारवध्वो हरिण्यो व्याधगीतसदृशं कृष्णस्य मुखेन वेणुना व्याहृतम् ऋतं श्रद्दधाना एतदस्माभिरनुभूयमानं कामजन्यं दुःखम् असकृद्ददृशुः । वयं नखस्पर्शेन यां दशाम अधिगताः, तास्तां तदव्याहृतश्रवणेनै- व प्राप्ता इति कोऽस्माकमपराध इति भावः । तस्माद, हे उप. मन्त्रिन अन्यवार्ता भण्यताम् । कृष्णवार्तायाः क्लेशप्रदत्वादन्यार्थ- ·भ्रमरगीतव्याख्यायाम। महमागतोऽहमन्यो, न तु कृष्णसंदेशहर इत्युक्त्वा अन्यवार्ता कथ्य- तां, तदोपालम्भन दास्याम इत्यर्थः । तत्स्वरूपस्य ज्ञातत्वात्तव च तनिकटवर्तितया गुह्यवार्ताधारिणस्तद्गुबत्तप्रकटीकरणस्यायुक्त- साच्च मास्तु तद्वार्तेति संबोधनाशयः । यद्वा, हे हास्यप्रधान भण्ड- विद्यानिधानोपहास्यवार्तातिरिक्तवार्ता मोच्यताम् । रुदतीनाम- स्माकमुपहासवार्ताया हृदयविदारकत्वादिति भावः । जैमयं त- स्वातिदत्वं च निर्वेदाधन कीर्तितम् * भयाऽन्यमुखदत्वं च स आजल्प उदीरित इत्युक्तत्वादत्राजल्पः ॥ उद्धवपक्षे, हे उपमन्त्रिन अन्तरङ्गमन्निन् । समानमन्यत् ॥ श्रुतिपक्षे- नन्वक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति, अपाम सोमममूना अभुमेत्यादिभिर्वेदवाक्यैः, यम्न दुःखेन सं- भिन्नं न च अस्तमनन्तरम् * अभिलापोपनीतं च सत्सुखं स्व:- पदास्पदमित्यायभियुक्तवाक्यैश्च स्वर्गसुखस्य नित्यत्वाभिधा- नात् सुगमे तत्प्राप्त्युपाये सति किमर्थं सर्वत्यागरूप महत्यायासे नियोजयसीति चेत् तत्राह ॥ वयमिति ॥ कपटेन व्या- हृतं हि वाक्यमन्यार्थाभिधायकमन्यथा प्रतीति जनयति । उदाहृत- वाक्यमपि कर्मप्राशस्त्यबोधनाय प्रयुक्तं तत्फलनित्यत्वबोधकत्वा- जिह्मेन व्याहृतं तदज्ञाः कर्मश्रद्धाभराक्रान्ताः । यज्जन्यं त. दनिन्यमिति व्याप्तिज्ञानविधुरत्वान्मन्दमतयः । ऋतं यथो- तार्थकामिव श्रद्दधानाः । खानीन्द्रियाणि, तैः स्पृश्यन्त इति स्पर्शा विषयास्तेषु तीब्रो यः स्मरः कामः स्मरपदस्याभिलाषे लक्ष- णा । तेन स एव वा रुक येषां ते असकृत् पुनः पुनः, एत- जन्ममरणादिलक्षणं संस्मृतिचक्रं ददृशुः । कृष्णवध्वो हरिण्यो यथा कुलिकरुतं श्रद्दधाना दुःखं ददृशुस्तद्वत् । तथाचोक्तं भगवता यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्यविपश्चितः, कामात्मानः स्वर्ग-

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)।
४५
परा भोगैश्वर्यगति प्रति, गतागतं कामकामा लभन्ते इत्यादि ।
यस्मादुदाहृतवाक्यजातं न स्वार्थे प्रमाणम् । तद्यथेह कर्माचतो
लोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयत इति तर्कानु.
गृहीतश्रुतिवाक्यैः कर्मफलस्यानित्यत्वाभिधानात् । तत्तस्माद्भो उप-
मन्त्रिन् प्रपञ्चानित्यत्वब्रह्मानित्यत्वप्रतिपादकान्तरङ्गमन्त्रार्थ वय-
मिवान्यवार्ता न भण्यताम् । अन्यस्य ब्रह्मातिरिक्तस्याऽनात्मवर्ग-
स्य वार्ताऽपि न कथ्यताम् । यथा वयं तदतिरिक्तं न प्रतिपादया-
मस्तद्वत । तथाच श्रुतिः- प्लवा हाते अहा यज्ञरूपा अष्टादशो-
क्तमवरं येषु कर्म, एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते
पुनरेवापियन्ति । यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सर्व
प्राणैश्च सर्वैः, तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथ ।
नानुध्यायेद् बहून्छब्दान् वाचो विग्लापनं हि तदित्याद्या ॥१९॥
एवं हस्तक्षेपादन्यत्र गतं, तवैव भ्रमन्तं वा विह्वलत्वादपश्य-
न्ती, अहोऽसौ मदुक्तं स्वस्वामिन आवेदयितुं मथुरायां गतः ।
भवतु । द्रष्टव्यम् । मत्मियम्तनिवेदितान्मदुक्तोपालम्भानाकर्ण्य
मामुपेक्षने, किं वा मदनुनयार्थमन्यं तमेव वा प्रेषयति, स्वयमेव
या ससम्भ्रममायातीत्यादि मनसि भावयन्ती सदागमनपथि दत्त-
दृष्टिः पुनरपि सौरभात स्वमन्निधावागच्छन्तमवलोक्य क्षान्त्यादि-
गुणगणाकरेण प्रेमभराक्रान्तस्वान्तेन मत्कान्तेन प्रेषितः स एवं
पुनरागत इति मत्वा विकसितवदनारविन्दा सादरमाह ।
प्रियसख पुनरागाः प्रेयसा प्रेषितः किं
वरय किमवरुन्धे माननीयोऽसि मेऽङ्ग ।
नयसि कथमिहास्मान् दुस्त्यजद्वन्द्वपार्श्व
सततमुरसि सौम्य श्रीवधूः साकास्ते ॥ २० ॥

·সুমহীবাত্মা। प्रियसखेति ॥ हे मत्प्रियस्य श्रीकृष्णस्य सखे, अन्यथा मां प्रति त्वामेव पुनः पुनः किमिति प्रेषयेदिति भावः। प्रेयसा प्रेषि- तस्त्वं किं पुनरागतोऽसि । मत्प्रेमातिरेकदत्तदृष्टिर्मदपराधानगण- यित्वा मत्प्रेयास्त्वां पुनः प्रेषितवान्, किं वा मया तिरस्कृतत्वादि- तो गतः स्वसौजन्येन मदपराधमुपेक्ष्य सन्देशान् गृहीत्वा ग- न्तव्यमिति विचार्य मार्गमध्यात् पराय स्वयमेवागतोऽसीति किं- शब्दार्थः । उभयथाऽपि मानास्त्विमित्याह ॥ वरयति ॥ अङ्ग हे प्रियदूत, भवान् किमवरुन्धे प्राप्तुमिच्छसि यदिच्छसि तदेव वरय वृणीष्व त्वन्मनसेप्सितं वस्त्वहं दातुमिच्छामि । यतो मम माननीयः पूज्योऽसि । तत्सन्निधौ त्वमेव मुख्यः । इतः पूजाम- ऽपाप्य, प्रत्युततिरस्कारमवाप्यापि तत्र गतस्त्वं न महत्तोपालम्भा- नुक्तवान्, किन्तु मत्प्रेमातिरेकमेवाऽऽवेदितवानतः सज्जनशिरो- मणिश्चति पुनस्त्वदागमनेन मयाऽवगतमतो यथेष्टत्वत्पूजां कर्तुं मम स्पृहा महनी वर्तत इति भावः । यदि वाञ्छितं वरं दातुं प्रवृत्ता- ऽमिचेत्तर्हि प्रेयसा सार्द्ध त्वत्समागममेवाहं प्रार्थये । स्वामिकार्य- मेव ममेप्सितम् । तत्सिद्ध्यनन्तरमनुग्रहेण यदास्यसि तद् ग्रही- ध्यामीतिचेत्तवाह । नयसीति ॥ अहो त्वां तत्र नीत्वा मथुरायां तेन सार्दै संयोजयितुमिच्छामि, परं भयादेवं न ब्रवीमि । भगव- त्या सर्वज्ञया मदभिप्रायानुरोधेनेदमुक्तमत आशु तव चलनीय- मितिचेत्तत्राह ॥ कथमिति ॥ अस्मान्नेतुमेव त्वमागतश्चेत्तदुपकरणं शिविकादिकं किमर्थं नाऽऽनीतवानसि । तद्विना च कथमस्मा- त्रयसीति भावः। किञ्चेह गोकुले सतीः। तथाच निरोधस्थाने स्थिता वयं, तत्रापि बढ्यस्त्वं चैकोऽतोऽस्मान्नेतुमशक्तोऽसीति भावः । ननु यद्यप्यहं भवतीनेतुमशक्तस्तथापि भवसो गन्तुं शक्ता झतचेत् सत्यं, तथापि पुरस्त्रीवेष्टितं द्रष्टुं न शक्ता इत्याशयेनाह ।।

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। दुस्त्यजेति ॥ दुस्त्यजं द्वन्दं तत्रत्यस्त्रीभिमिथुनीभावो येन तस्य त्व स्वामिनः पार्थम् । ननु त्वां प्रतीक्षन्नेकाकी स वर्तते, सशपथं ब्र. वीमीतिचेत् सन्तु ताः, नास्ति ताभ्यो मम भयं, मद्गमने ता वराक्यः स्वत एन धिक्कृताः स्युस्तथापि तेन सामित एव गता श्री. स्तं रमयतीति सेय॑माह ॥ सततमिति ॥ श्रीरेव वधूः साकं सहैव, तत्रापि सततं तत्राप्युरसि श्रियो नानारूपग्रहणसामर्थ्याद। कृष्णो यदा अन्याभिः स्त्रीभिः क्रीडते पुरुषेषु वा तिष्ठति तदा रेखा- रूपेण सा तदुरासि तिष्ठति । यदा रहसि स वर्तते तदा प्रकटमे- व वधूर्भूत्वा तं रमयतीति तत्साहित्यं सर्वदा तस्य वर्ततेऽतोऽस्म- द्गमनं तव नोचितमिति भावः । यद्वा याऽस्मजयाद् रेखारूपेण तिरोहिता आसीत् सा श्रीः इदानीं निर्भयस्थाने स्थितत्वात् कं मुखं यथा स्यात्तथा वधूभूत्वा सततमुरसि आस्ते । इदानी प्राप्ताधिकारायास्तस्या अस्माकं भयमतस्तत्साईमस्मस्समागमं क तुमिच्छसिचेत् तमेवात्राऽऽनयेति भावः । यद्रा, प्रेयसा त्वत्समागम- महमिच्छामीतिचेत् किमस्माँस्तत्र प्रापयसि, किं वा तमति वि. कल्प्य, नायः। अस्माकं मानिनीनां तत्र गमनायोगादित्याधपक्षा. ऽयोगमभिप्रेत्य द्वितीयंत प्रतिक्षिपति॥नयसीति ॥ इहेत्युक्ते अस्मिन् बजे अस्मान प्रति दुस्त्यजद्वन्द्वपाश्र्वं कथं प्रापयसि।दुस्यजं द्वन्द्वपार्श्व यस्य तम् । द्वन्द्वसम्बन्धस्य दुस्त्यजत्वात् तत्साहित्येनास्मान् प्रति आगमनस्य च दुर्घटत्वात् कथमित्यर्थः। ननु भवत्यर्थे सर्वमपि तस्य मुत्यजमिति चेत्तत्राह॥सततामिति ॥ हे सौम्य,साधु त्वं पक्षपातं विहा. यैतत् सर्व ज्ञातुं योग्योऽसीति सम्बोधनाऽऽशयः।।दुस्त्यजद्वन्द्वभाव. स्य प्राप्ति हेत्यनुद्धतम * दृतसम्माननेनोक्तं यत्र स प्रतिजल्पक इत्युक्तत्वादत्र प्रतिजल्पः ॥ उद्धवपक्षे च भगवतो दोपान श्रुत्वा तत उत्थाय गतः । गते ।

·भ्रमरगीतव्याख्यायाम्। च तस्मिन्मुर्छिनायां तस्या पुनरागतः।नित्तमूर्छा पुनरागस तमय- लोक्याह ॥ प्रियसखेति ॥ यद्वा खाम्युपालम्भानाकर्ण्य खिन्नचित्तं समालक्ष्याश्वासयति ॥ हे प्रियमस्वेति ॥ पियसभिधावितोऽप्यधिक वयं वक्तुं शक्ताः । सोऽपि तछुवा प्रत्युत्तरं दातुं मनसि खेदं वा दातुं न समर्थः । तस्य सखा त्वं किमिति खिन्नोऽमीति सम्बो- धनाऽऽशयः । वयं तवोपरि प्रसन्नाः, यतस्त्वमस्मान प्रत्येवागतः । पूर्वमिदमबुद्ध्व वैवमुक्तामत्याह ॥ पुनरिति ॥ पित्रोः प्रियचिकी. पया प्रेषितो नागतोऽसि । किं पुन:, किन्तु अस्मत्मियचिकीर्षया प्रेयमा प्रेषित आगतोऽसि । तथात्वे सति, वरयेत्यादि पूर्ववत् ।। श्रुतिपक्षे तु- यद्वैमुख्येन कृतकर्मणां फलभोगाय संमृतिचक्रे प्रवेशितोऽसि, सर्वभावेन तदाश्रयणेनैव तव मोक्षो, नान्यथेत्या- है ॥ हे अङ्ग, प्रियसखेन प्रेयसा परमेश्वरेण प्रेषितः प्रेरितः किमपि अनिर्वचनीयं संसृतिचक्रमागतः आसमन्तात् प्राप्तवानसि । तमेव बरय शरणत्वेनाश्रय, किमवरुन्धे संसारपाताय तदतिरिक्तं भवान् किमभिलषितवान् । तमु ह्येष एवं साधु कर्म कारयति यमेभ्यो लोकेभ्य उभिनीपति । तमु ह्येष एवाऽसाधु कर्म कारयति यमेभ्यो लोकेभ्यो अधो निनीपति । तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये । अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुख- दुःखयोः * ईश्वरप्रेरितो गच्छेत् स्वर्ग वा बभ्रमेव वा ।। ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढा- नि मायया ॥ तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादाद परां शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतमित्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । एवञ्चेदनन्यभावेन भगवदाराधने त्वं प्रवृत्तस्तदा मम, हे सौम्य मा- ननीयः । अधिकारिसंपत्संपत्त्या मदर्थविचारतत्फलप्राप्तियोग्यः। अन्यथा तु नास्ति मोक्षा, नापि भोग इत्याह ।। कथमिति ॥ तत्त्व- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। ज्ञानाऽन्तरङ्गसाधनभगवद्भक्तिलभ्यभगवत्प्रसादाऽभावे इह स्वरूप. भूतपरमात्मनि समन्विता अस्मान् प्रति दुस्त्यजद्वन्द्वपाइव मनः कथं नयसि । द्वन्द्वं रहस्ये कलहे मिथुने पार्शमन्तिके * कक्षाधर- यवे पापे युग्मे पशुगणेऽपि चेति कोशाद् दुस्त्यने द्वन्द्वपार्वे कलहपापे येन तत् । दृश्यते त्वग्रथया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्भि- भिरित्यादिश्रुत्या शुद्धस्यैकाऽग्रमनसो ब्रह्मसाक्षात्कारकरणत्वा- ऽभिधानात् । निष्कामकर्मभगवद्ध्यानविनिर्मुक्तं कलहादिदोषा- ऽऽविलं यन्मनः, तेन क्रियमाणो वेदान्तविचारो न फलाय कल्प- स इति भावः । तथा श्रीर्वधूः साकं सहैव तत्रापि सततमुस्येवा- स्ते । यद्वा, या सोंगार्थिभिरभिलष्यते सा श्रीरपि वधूः कं मुखं यथा स्यात्तथा तस्य भगवत उरत्येव सततमास्ते । तथाच भगव- दनुग्रहं विना कथं तत्प्रसादस्तम् ऋने च कथं भोगः । तस्माद्भोग- मोक्षार्थिभिगवान वासुदेव एव सर्वभावनाऽनुक्षणम् आराधनीय इति भावः ॥ २० ॥ ननु युष्मास्तत्र नेष्यामीत्यङ्गीकृतवन्तमिव मत्वाह । अपि बत मधुपुय्याआर्यपुत्रोऽधुनास्ते स्मरति सपितृगेहान् सौम्य बन्धुंध गोपान् ।। कचिदपि स कथां नः किङ्करीणां गृणीते भुजमगरुसुगन्धं मूय॑धास्यत् कदा नु ॥ २१ ॥ अपीति ॥ सम्भावनायामपिः। बतेति हर्षे । उपनीसोम. गवान् विद्याध्यनार्थ गत इति श्रुतम् । तत आगसाधुना आर्यस्य नन्दस्य वमुदेवस्य वा पुत्रो मधुपुर्यामास्ते ? । भर्वत्वेन नामाग्रह- णम् । अस्मद्गमनपर्यन्तं तत्र स्थास्यति न वेति सन्देहादा प्रश्नः । विद्यमानोऽप्यन्याभिनिविपश्चन्नास्मत्सुखावह इति खस्मिन्नभिनि.

·भ्रमरगीतव्याख्यायाम । बेशजिज्ञासाथै पृच्छति ॥ स्मरतीति ॥ यदा, अहो कामाक्रान्त. खान्तत्वादुन्मत्तया मया हथैवतत् प्रलपितं, प्रष्टव्यं तु न पृष्टमिति पश्चात्तापेन सरलहृदया सती ससम्भ्रमं पृच्छति ॥ अपि बतेति ॥ वतेत्याश्चर्ये । आर्यपुत्रो मधुपुर्यामास्ते किम् ? अहो अस्माभिति ततोऽप्यन्यत्र गतः। नो चेन्निकटस्थाने वसन् किमिति स्वयं ना- ऽऽगच्छेतू, सन्देशहरं किंखिदेतावत्कालपर्यन्तं न प्रेषयेत् । तथाचा- स्मदृष्टया तत्र नास्त्येवेति व्यङ्ग्यम् । यद्वा, आर्यस्य वसुदेवस्य पुत्र: सन्नधुना मधुपुर्यामेवास्ते ? किं वा नन्दरायपुत्रत्वं परित्यज्य बमुदेवपुत्रः सन यथेतो मथुरायां गतस्तथा तत्पुवतमप्यपहाया- ऽन्यपुत्रः संस्ततोऽप्यन्यत्र गत इति व्यङ्ग्यम् । यद्वा, तत्र तस्य स्थितौ निकटवर्तित्वात् तदागमनस्यापि सम्भावना वर्तन इति कृत्वैवं पृच्छामीति भावः । यद्वा मुखमास्त इति वक्तव्ये तत्स्थि- तिमात्रं पृच्छन्त्या अयमाशयः । अस्मत्प्रेमातिरेकस्मरणव्याकुल- मानसोऽसौ तत्रत्यानुरोधेनैव तत्रास्ते, न मुखपूर्वकमित्यहं जाना- मिथित आर्यस्यातिसरलस्य वसुदेवादिकृतं प्रतारणमजानतस्तदेक- माणस्य पुत्रः । अहो मत्पिताऽपि व्रजं प्रति मां नेतुं नाऽशकत । उपायान्तरं च नास्त्यतः किं कर्तव्यमित्युत्कण्ठया व्याकुलमना यथाकथञ्चिचित्तत्समाधानाय त्वां प्रेषितवान् । अहो प्राणप्रियपुत्र- परित्यागपरिणामाऽज्ञानरूपसरलता श्रीनन्दरायस्य न ज्ञाता, नोचेत्तन्माता वपुत्रं कण्ठे कुर्वत्येव मथुरामयास्यत, सामनुगोपिका- श्रेण्यश्चेति व्रजराजाऽऽयंत्वमेवाऽस्माकमनर्थकरं जातमिति । अत: पितृगेहान् स्मरति । पितुरतिसरलस्य वसुदेवेन महामतारकेणा- च्छिय गृहीतपुवस्य व्रजमागत्य मूर्छया निपतितस्य गेहान् को- शागारधनागारादीन संप्रत्यमार्जितालिप्तत्वेन तृणधूलिपत्रलूनातन्तु- वृतान् शून्यानिव तान् स्मरति कच्चित् । हे सौम्य, स्वविरहव्या.

·गूढार्थदीपिकायाम् [१ अध्यायः (४७)। कुलमानसान मुर्छितमायान बन्धूनुपनन्दादीन, गोपान श्रीदाम- प्रभृतीन् । तव दर्शनेन किञ्चित्तापोपशमनं जातमिति सम्बोधना- ऽऽशयः । यद्वा सौम्याश्च ते बन्धवश्चति स्मरणयोग्यतासूचनाय विशेषणम् । चकाराद गोगोवर्द्धनादिसंग्रहः। सः अस्मत्प्राणनाथ। कचिद् देशे काले वा, उपहासकथायां लौकिकथायां वा ना अस्माकं कथां गृणीते स्वमुखेन कथयति । तत्र योग्यतामाह ॥ किङ्करीणामिति ॥ बहुधा कृतसेवानाम् अस्मद्वत् कैङ्कयं कर्तुमस- मर्थाभिः पुरस्त्रीभिरुदासीनं तमालक्ष्यौदासीन्यकारणे पृष्टे अस्मा. कं किङ्करीणां कथां गृणीन इति भावः। वार्ताकथनेन स्मृत्यात्मि. कां तदन्तःकरणत्ति विज्ञातवानसि। अतः कथयति भावः । य- द्वा अस्मान्नेतुं किमर्थं त्वमागतः, स एव कुतो नागत इत्याशयेना- ह ॥ अपीति ॥ वतति खेदे, विस्मये वा । आर्यपुत्रोऽधुनापि मधु- पुर्यामेवास्ते !! । कंससंहाररूपस्य जातत्वादेतावत्पर्यन्तं तत्र कि- मर्थं स्थितः, अत्र कुतो नागतः । आर्यपुत्रोऽपि मधुपुर्यामपी- त्यनेनार्यस्य पितुरत्राऽऽगतत्वान्मद्यपानादिविनिर्मुक्तस्य पुत्रत्वा- च मद्यपप्रधाने पुरे किमर्थमास्त इति ध्वनितम् । ननु तदीयं चित्तं तत्र संलग्नम्, अतो नागत इतिचेन्न । तदीयं मनोऽहं जानाम्यतो- ऽत्र स्थिताऽपि तदन्तःकरणत्तिं ब्रवीमीत्याशयेनाह ॥ स्मरती- ति ॥ पितृगेहतुल्यानां स्वक्रीडायोग्यस्थानानाम् अलाभेन पितृगे- हान् स्मरति । सर्वदा यैालितो यैश्च सार्द्ध विविधाः क्रीडा: कृतवाँस्तान् बन्धून गोपाँश्च स्मरति । कचिदपि किङ्करीणां ना कथा संगृणीते । तथाच पितृगेहादिविरहव्याकुलचित्त एव तत्रा. स्त इत्यहं जानामि । दुःखितस्य तत्र निरोधो भवतां नोचित इति सूचनाय संबोधयति ॥ हे सौम्येति ॥ यद्वा, स आर्यपुत्रोऽधुना मधुपुर्यामास्त इत्येव, न तु तरिस्थत्या तस्य तत्रत्यानां वा ·भ्रमरगीनव्याख्यायाम् । कश्चिदुपकारोऽस्ति । सर्वदा पितृगेहादिस्मरणादिना व्याकुल- चिनवादित्याशयेनाह ।। स्मरतीनि ॥ यद्वा मधुपुर्या प्रियस्य स्थिति जानत्यापि, प्रयोजनाभावात् नत्रास्ति न वेति न जानामी- ति स्वगाम्भीर्य द्योतनायाजानतीय पृच्छति ॥ मधुपुर्यामिति ॥ सर्वमेवेत्यङ्गीकृतवन्तमिवालक्ष्याह । भुजमिति ॥ तादृशक्रीडायो- ग्यस्थानानां तथाविधबन्धुगोपादीनां वनमालागुम्फनवीट्यादिनि- र्माणगीतनृत्यरससौन्दर्यलावण्यवैदग्ध्यप्रश्नोत्तरविलाससंभोगलीला- रामक्रीडाविलासादिसहस्रगुणाढ्यानां बजाङ्गनानां चात्राऽदर्शना- न्मम मनो नाव लगति । सः परसो वा व्रजमेवाहं गन्तेत्युक्त्वा. ऽत्रागत्य अगामुगन्धं भुजमस्माकं मूर्ति कदा अधास्यत् था- स्यति । तेन च समाश्वासयेत् । भोः प्राणप्रेयस्यः सशपथमहं ब्रवीमीतः परं भवतीस्त्यक्त्वा कापि न यास्यामि, लोकत्रये यु- मत्मादृश्यगन्धलेशस्याऽप्यनुपलम्भादिति । पूर्वमपि तिरोहितः पुनश्चाविर्भूत इति कृत्वा तद्वत्तदागमनाऽऽशा मम महती वर्तत इति भावः। यत्राऽऽर्जवात् सगाम्भीर्य सदैन्यं सहचापलम् * सो- कण्ठं च हरिः पृष्टः स मुजल्पो निगद्यत इत्युक्तत्वादत्रसुजल्पः ।। उद्धवपक्षेऽपि समानम् ॥ श्रुतिपक्षे, अथ स्वस्वरूपभूतं परमात्मानं विस्मृत्य देहादावह- म्ममाऽभिमानवन्तं जीवात्मानमालक्ष्य सखेदमाह ॥ अपीति ॥ कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः, ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्याम् आर्यस्य परमात्मनः पुत्रः अंश इवांशभवनादधुना अज्ञानाऽवस्थायां मधुपुर्यां मधुलब- सदृशविषयरसोपभोगायतनभूतदेहलक्षणनवद्वारनगर्याम् आस्ते । अहमेवेति तादात्म्याध्यासेन तद्रूपो भूत्वा तिष्ठति । मधुपुर्यामपी- त्यपिशब्दोऽत्यन्तविलक्षणेन देहेन तादात्म्यमत्यन्ताऽनुचितमिति ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। - धोतयति । अधुनापि अधिकारिशरीरं लब्ध्वापि देहादितादात्म्य न त्यजसीति वाऽपिशब्दार्थः । आर्यस्य सर्वत्र पूर्णस्य परमात्मनः पुवः तदात्मभूतः । आत्मा के पुत्रनामासीति श्रुतेः । तथाभृतोऽपि किं देहमात्र परिच्छिन्नाभिमानेन परिच्छेदं प्राप्तोऽसीति वाऽपिशब्दा. । तदनुरूपैव तव प्रवृत्तिदृश्यत इत्याह । स्मरतीति । परमात्मना निर्मितान् गेहान् गृहान् भूरादिलोकाँश्च स्मरति ॥ हे सौम्य बन्धून सहोदरादीन् बान्धवान्, चकारागार्यापुत्रादीन्, गोपान तत्तद्विषयसंभोगार्थ तत्तदिन्द्रियाधिष्ठातृदेवान् स्मरति, न तु स्वस्वरूपभूतं परमात्मानं कदाप्यनुसंधत्ते । कचिदपि, अहो देहा- विलक्षणोऽहं स्वकर्माऽनुसारेण स्वर्ग नरकं वा भोक्ष्ये इति विद्व- दशायामपि नः अस्माकं किङ्करीणां, स्वर्गकामो यजेतेत्यादिका- नां श्रुतीनां कथां गृणीते, न त्वस्माकम् । अतोऽस्माकं महत्यु- स्कण्ठा वर्तते । अगरुसुगन्धं तत्स्थानीयसाधनचतुष्टयसम्पत्तिसंपन्न भुजस्थानीयमन्तःकरणं श्रुतीनां मूर्ध्नि मस्तके कदा अधास्यत् धास्यति । यद्वा प्राप्ताधिकारिशरीरं जीवात्मानमालक्ष्येदं शरीर- मासाद्य स्वोद्धार एव त्वया कर्तव्य इति ससम्भ्रममाह ॥अपीति ।। अधुना आर्यपुत्रो भवान् ब्रह्मानन्दपर्यन्तमधुमात्रसाधनभूतायां मनु- ध्यशरीरलक्षणपुर्याम् आस्ते । अपि वतेत्यलभ्यलाभोक्तिः। तत्रापि सर्वविवेके समर्थोऽसीत्याह ॥ स्मरतीति ।। सर्वयोग्यतां त्वयि दृष्ट्वा- ऽहमत्युत्कण्ठितास्मीत्याह ॥ भुजमिति ॥ यद्रा हितोपदेशमाकर्ण देहाभिमानं विहाय भगवदाराधनपरायणं जीवात्मानमालक्ष्य त- स्पराक्रपानुवादपूर्वकमुर्वरितग्रहणे स्वोत्कण्ठामाविष्करोति ॥ अपि बतेति, हर्षे । मधुपुर्या सर्वासक्तिस्थानभूतायामपि देहलक्षणपु- -मार्यपुत्रो भगवदंशभृतोऽहं देहादिविलक्षणो न नगरस्थानी- यदेहस्वरूप इत्येवमास्ते । तत्र स्थिनिरपिता न भोगायाऽपि तु ·५४ भ्रमरगीतव्याख्यायाम्। भगवदाराधनायेत्याह । स्मरतीति ॥ पितुः परमेश्वरस्य गेहान् मथुराद्वारवत्यादिरूपान्, यद्रा, इमान् देहान् चतुर्दशभुवनानि च पितुर्गेहान् देवालयभूनान स्मरति । हे सौम्य, तबन्धून बलदेवां- दींश्चकारानन्दादीनू गोपान श्रीदामप्रमुखान् स्मरति । किङ्करीणां गोपाङ्गनानां कां च स भवान् कचिद् गृणीते । यद्वा, बन्धून गोपात्मकान स्मरति, नोऽस्माकं श्रुतीनां मध्ये किङ्करीणां भगव- कैर्यप्रतिपादिकानाम् । सर्वदा भगवत्परायणो भवानस्ति । अतो- ऽवशिष्टमपि सम्पादयतु । अगरुसुगन्धं भुजं निरुक्तमन्तःकरणं श्रुतिमस्तके कदाऽधास्यत् ॥ २१ ।। एवं भगवत्मियावाक्याऽमृतपानासक्तमानसः किञ्चिदपि व. क्तुमवसरमलभमानस्तत्मेमातिरेकमवलोक्यातिचकितहृदयो हा हे- त्यादि मनस्येव वदस्तद्वचनानि शृण्वस्तूष्णीमास्थितः। भगवत्मिया च इतः परं वक्तुमक्षमाऽवशिष्टसख्यश्च चित्रवत् तूष्णी स्थिताः । तदनन्तरं तदाश्वासनार्थमुद्धव उवाचेत्याह । श्रीशुक उवाच ॥ अथोडवो निशम्यैवं कृष्णदर्शनलालसाः ।। सान्त्वयन् प्रियसन्दशैर्गोपीरिदमभाषत ॥ २२ ॥ अथेति ॥ एवं विरहव्याकुलमानसानां लोकोत्तरप्रेमाक्रान्ता- नामुपालम्भवाक्यान्याकोद्धवः कृष्णदर्शनलालसा गोपीः प्रिय. सन्देशैः सान्त्वयन्निदं वक्ष्यमाणमभाषत । उत् उत्कृष्टः सर्वोत्तमः श्रीकृष्णो धवः स्वामी यस्य स तथा । भगवभृत्यस्य भगव- प्रियाणामाश्वासने प्रहात्तचितेति भावः । चित्तमाकृष्य गतस्य कृष्णस्य दर्शने लालसा यासां ताः । ननु किमिति मथुरायां ग. वा दर्शनं न कृतवस इत्यत आह ॥ गोपीः गोपपराधीनास्तत्र ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ मध्यायः (४७)। गन्तुमशक्ता।यद्वा, गोपस्य कृष्णस्येमाः गोपकृष्णदर्शनाभिलाषा, न तु यदुपतिकृष्णदर्शनलालसाः । सान्त्वयन, तत्रापि प्रियस्य कृष्णस्य संदेशैर्न तु स्वतः । यद्वा प्रियसंदेशैर्न त्वाऽऽयाति प्रिय इत्युक्त्या । अत एव सान्त्वयन तु हर्षयन् । इदं पक्ष्यमाणम- ऽब्रवीत् ॥ २२ ॥ तदा । उडव उवाच ॥ अहो यूयं स्म पूर्णार्थी भवत्यो लोकपूजिताः ॥ वासुदेवे भगवति यासामित्यर्पितं मनः ॥ २३ ॥ अहो यूयमिति ॥ वसन्ति भूतान्यस्मिन्निति वासुः । वसतीति वा वासुः । स चाऽसौ देवश्च वासुदेवस्तस्मिन् भगवति षड्गुणैश्वर्य- संपन्ने यासामिति इत्थं मनः समर्पितं ता यूयं, स्म नूनं कृतार्थाः । स्मेति प्रसिद्धमिति वा । किश्च भवत्य एवंविधप्रेमाऽतिरेकवत्यो लोकपूजिताः । अस्मदादिभिर्लोकः पूज्यतां गताः । यं लब्ध्या चापरं लाभं मन्यते नाधिकं तत इत्युक्तेर्वासुदेवे सर्वात्मभूते पर- ब्रह्मणि अर्पितमानसत्वात् । पूर्णार्थाः । भगवति ब्रह्मादिपूज्य- पादपाथोरुहे तस्मिन्नासक्तचित्तत्वाल्लोकपूजिताः। तस्मात् स्वात्मानं दुःखितं हीनं च माऽवगच्छतेति भावः ॥ २३ ॥ ननु जारबुद्ध्या भगवति वासुदेवे समासक्तचेतसां दानवता- दिभक्तिसाधनविधुराणामस्माकं कथं पूर्णार्थता, कथं वा लोक- पूज्यतेत्याशका, येनकेनाऽप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेदित्युक्त- स्वात् कृष्णे मनःसन्निवेशरूपभक्तेः फलस्य साधनतयोपायसार्थ- स्यानुज्ञातत्वादेकेनोपायेन तस्य जातत्वानोपायान्तरान्वेषण यु. कमप्रयोजकत्वादित्याशयेनाह ।

·भ्रमरगीतव्याख्यायाम् । . दानव्रतनपोहोमजपस्वाध्यायसँय्यमैः ॥ श्रेयोभिर्विविधैश्वान्यैः कृष्णे भक्तिर्हि साध्यते ॥२४॥ दानेति ॥ दानं तुलापुरुषादि, व्रतमेकादश्युपवासादि, तपः कृच्छचान्द्रायणादि, होमोऽग्निहोत्रादिः, जपः प्रणवाऽऽदिमन्त्राणां मनसाऽऽत्तिः, स्वाध्यायो वेदाध्ययनम् । विविधैर्वापीकूपतटाका- SSरामादिनिर्माणप्रमुखैः श्रेयःसाधनैः कृष्णे भक्तिर्हि साध्यते उत्पाद्यते । हिः प्रसिद्धिं द्योतयति । यद्यपि, तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेनेति श्रुत्या यज्ञादीनां संयोगपृथक्त्वन्यायेन विविदिषायां वेदनस्य वा साधन- त्वमभिहितं, तथापि, भत्तया लभ्यस्त्वनन्यया, भत्त्या मामभिजाना- तीत्यादिवचनानामेतस्य चानुरोधेन भक्तिद्वारा तेषां तत्साधनत्वं ज्याख्येयम् । तथाच दानादीनां भक्तिरेव फलम् । साच जन्माऽन्तरेष्वनुष्ठितदानाऽऽदिसर्वसाधनानां युष्माकमेवंविधप्रेमा- ऽतिरेकवतीनां कृतार्थादौ नास्ति संशय इति भावः ॥ २४ ॥ नन्वस्माकं ब्रजराजकुमारविषयककामवतीनां कथं भक्तिमत्त्वं कामस्य तदुपायत्वानभिधानादितिचेत्, तद्विषयककामस्य दाना- दिभिरपि दुर्लभत्वात् तज्जन्येयं भक्तिरनुत्तमेयाशयेनाह । भगवत्युत्तमश्लोके भवतीभिरनुत्तमा । भक्तिः प्रवर्तिता दिष्टया मुनीनामपि दुर्लभा ॥२५॥ भगवतीति ॥ उत्तमै रदादिभिः श्लोक्यते स्तूयते इत्यु- समश्लोकस्तस्मिन् । अनेन, भवतीभिः स निन्धते, भवत्यस्तु तेन स्तुयन्त इसि महान विशेष इति ध्वनितम् । भगवानितरेषां भग. भवतीनां तु प्रीतिमानिति सूचनाय- भगवतीति ॥ दिष्टया, अहो भाग्यमस्मदादीनां, याभिर्भवतीभिरेवैवंविधा भक्तिः वान, ·गूढार्थदीपिकायाम् | १ अध्यायः (४७)। १७ । प्रवर्तिता आविहिता भक्तिरपि प्रकटिना । तासां दर्शनादिना अस्मदादयो भाग्यातिरेकवन्तः सम्पन्नाः । युष्मद्भाग्यं तु वक्तुम- ऽशक्यमित्यर्थः । नचाऽसौ शास्त्राविहितत्वाल्लोकाऽप्रसिद्धत्वाच्च निकृष्टेति भ्रमितव्यम् । उक्तहेतुभ्यः सर्वोत्कृष्टत्वादित्याह ॥ अनु- तमा, न विद्यते उत्तमा यस्याः सा । यता मुनीनां दानादिसा- धनकदम्बवतामपि दुर्लभा । तदाधिकाराभावात् । अत्रदमवधेयम् । उपायपूर्वकं भगवति मनःस्थिरीकरणं भक्तिः । सा द्वेषा-विहिता, अविहिता च । तत्राद्या द्वेधा- मिश्रा, शुद्धा च । मिश्रा त्रेधा- कमिश्रा, कर्मज्ञानमिश्रा, ज्ञानमिश्रा च । कर्ममिश्रा त्रेधा-ता- मसी, राजसी, सात्त्विकी चेति । तत्र तामसी त्रेधा-हिंसार्था दम्भार्था, मात्सर्यार्था चेति । राजसी च वेधा-विषयार्था, यशोऽर्था, ऐश्वर्यार्था च । सात्त्विकी च त्रेधा-कर्मक्षयार्था, विष्णुप्रीतिसिद्ध्यर्था, विधिसिद्ध्यर्था च । कर्मज्ञानमिश्रा त्रेधा- उत्तमा, मध्यमा, अथमा चेति । ज्ञानमिश्रा त्वेकधा । १३ । गुणकार्याणामनुपलम्भान्निर्गुणा शुद्धाऽप्येकधा अहैतुक्यऽव्यवहिता कर्मज्ञानाभ्याममिश्रत्वाच्छुद्धा। एवं विहितायाश्चतुर्दशभेदाः। अविहिताऽपि चतुर्धा- कामजा, द्वेषजा, भयजा, स्नेहजा चेति । तत्र कर्ममिश्रा नव गृहस्थानाम् । कर्मज्ञानमिश्रास्तिस्रो वनस्थानां, ज्ञानमित्रैका भिक्षुकाणाम् । अहैतुक्येका सर्वेषाम् । कामजा गोप्यादिसमानाम् । द्वेषजा शिशु. पालादितुल्यानाम् । भयजा कंसादिसमानानाम्।स्नेहजा पाण्डवा- दिसदृशानाम् । एवं भक्तरष्टादश भेदाः । तत्र सर्वोत्कृष्टा काम- जा। अन्येषु तद्भदेषु तथाविधमनःस्थिरीकरणस्याऽलभ्यत्वादि- ति ॥ २५॥ स्वकृत इह विसृष्टा इति पश्चात्तापो न विधेयस्तेनैव कृतार्थत्व. सम्पादनादित्याह।

·মৰমৰাপ্তা ।
दिष्टया पुत्रान् पतीन् देहान् स्वजनान् भवनानि च ॥
हित्वा वृणीत यूयं तु कृष्णाख्यं पुरुषं परम् ॥ २६ ॥
दिष्टयेति ॥ देहाभिमानस्य देहव्यापाराणां च परित्यागादेह-
स्यागः । अत एव मथुरां न गच्छन्ति पुत्रादीन हित्वा तद्योग-
क्षेमाघनुसन्धान विहाय यत्कृष्णाख्यं परं पुरुषं वृणीत तद्दिष्टया
महद्भाग्यम् । पुत्राद्यासक्तिरेव भगवदासक्तौ प्रतिवन्धिका ।
तदासक्तित्यागश्चातिदुष्करः । तत्रापि यूयं स्त्रियः । यासां पुत्रा-
यासक्तित्यागः परमदुष्करः । न तत्यागो वृथा, यतः परं सों-
स्कृष्टं पुरुषं पूर्ण परमात्मानं वृणीत ।।
ननु स्त्रीणां खपुरुषत्यागः, परपुरुषस्वीकारोऽतिदोषावहत्वेन
शास्ने प्रतिपादितः । भर्तुः शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मो माययेत्या-
दिना भगवता च पतिशुश्रूषणादिरेव धर्मत्वेन निरूपित इत्याश-
झानिवृत्यर्थमुक्तं कृष्णाख्यं सच्चिदानन्दाख्यम् । परमेश्वरस्यैव
सर्वपतित्वात्तं विहाय पत्यादिशुश्रूषणस्य परमानर्थावहत्वात् पति-
शुश्रूषणमपि वासुदेवबुद्ध्यैव श्रेयस्कर, किं पुनर्वक्तव्यं साक्षा-
स्परब्रह्मासक्तिमतीनां भवतीनां माहात्म्यम् । यथा व्यभिचारिण्यो-
ऽपि पुनरासक्तिपूर्वकं स्वपतिशुश्रूषणात् कृतार्था भवन्ति तद्वत स्व-
पतिकृष्णत्यागाद् व्यभिचारित्वं, तत्रैव पुनःसमासक्तिसम्पादनात
परमपतिव्रततेति भावः ॥ २६ ॥
ननु प्रियविरहानलज्वालामालाव्याकुलहृदयानां क्षणमात्रमपि
स्वास्थ्याभावादुभयभ्रष्टानामस्माकं कुतस्त्यं कृतार्थत्वमित्याशङ्ख्याह।
सर्वात्मभावोऽधिकृतो भवतीनामधोक्षजे ॥
विरहेण महाभागा महान्मेऽनुग्रहः कृतः ॥ २७ ॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। सर्वात्मेति ॥ सर्वात्मना भाव एकान्तभक्तिः, अधिकृतः प्राप्तः । यदा सर्वोऽपि आत्मनोऽन्तःकरणस्य भावः मीतिमा भवतीना- मधोक्षज एवाधिकृत उत्तरोत्तरं वृद्धिं नेतुमारब्धः । भवतीनां साधनविधुराणां, तत्रापि बहीनां, तत्राप्यधः अक्षजं वृत्तिमात्र पस्मात्तस्मिन् वृत्तिमावागोचरे परमात्मनि कामजस्तादृशो भावो विरहेण पुष्टिं गमिष्याति । अतो नायं विरहोऽपकारकः । अयो नक्षीयते जात्वितिनिरुत्या च सयस्वरूपे तस्मिन् पुष्टिं गतो भावः प्रियवियोगाभावाय फलिष्यतीति भावः । ननु साधनविना कथ- मेवं जातं, कार्यमावस्य साधनसाध्यत्वनियमादित्याशश्याह । हे महाभागाः, पूर्वपुण्योत्थभाग्यवशादस्मिन जन्मनि भगवद्भक्तिसा- धनेषु प्रवृत्तिर्भवति । पूर्वजन्मनि सम्यगनुष्ठितसाधनानां तु महा- भाग्यशालिनां नास्मिनन्मनि साधनापेक्षा । तस्मान्महाभागानां भवतीनामिदानीन्तनसाधनविरहेऽपि तथाभूतभावोत्पत्तौ न विरोध इति भावः । नचेदं प्रशंसामात्रमिति शाम् । ममाऽप्येवंविधभा. वस्य साध्यत्वादिसाशयेनाह ॥ महानिति ॥ तादृशभावबोधमेन तत्रोत्कण्ठामुत्पादयन्तीभिभर्वतीभिर्ममोपरि महान् अपरिच्छिन्नो- ऽनुग्रहः कृत इत्यर्थः ॥ २७ ॥ तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकमिति भम्वद्वाक्याद भगवद्भक्तिमूलं तत्त्वज्ञानं भगवद्वाक्यैर्वक्तुमवतारयति । श्रूयतां प्रियसंदेशो भवतीनां सुखावहः ॥ यमादायाऽऽगतो भद्रा अहं भर्तृ रहस्करः ॥ २८ ॥ श्रूयतामिति ॥ ननु नेमानि स्तुतिवाक्यान्यस्माकं मुखजन- कानि, प्रियेणास्मान् प्रति किञ्चिदुक्तं चेतर्हि तद्वदति चेत्तदेवेदा- नी निवेदयामीत्याह ॥ प्रियेति ॥ सम्यगुपदेशरूपः संदेशः अ- ·भ्रमरगीतव्याख्यायाम् । वश्यकर्त्तव्यः । प्रियसंबन्धित्वाच्च प्रियवदादरणीयः । तत्रापि भ. वनीनां सर्वसाधनफलैरेवंविधप्रेमवतीनां सर्वामामस्मिन्नेव जन्मनि सुखावहो, न तु कष्टमाध्यसाधनेषु प्रवर्तनेन दुःखजनकः । अत एव यं संदेशं भगवन्मुखपद्मादादायाहमागतो, न त्वन्यो यः क- श्चित । यतोऽहं भर्तृ रहस्करः रहस्यकार्यकर्ता । तथाच रहस्यमेवार्थ तेनोपदिष्टं वक्तुमहमागत इति भावः । यतो भवसो भद्राः कल्याण. रूपिण्यस्तत्पात्रभूताः । एतेन, भ.ह प्रेषित इत्याधुपालम्भो निरा- कृतः । युष्मत्प्रियचिकीर्षया समागतोऽप्यहमेतद्गोपनार्थमादौ त- पितृगृहं प्रविष्ट इसाशयात् ॥ २८ ॥ तत्र सर्वोपालम्भकारणं, व्यस्जदकृतचेता इत्युक्तं त्यक्त्वा तद्गमनं भगवत्संदेशेन निराकरोति । भवतीनां वियोगो मे न हि सर्वात्मना क्वचित् । यथा भूतानि भूतेषु खं वाय्वग्निर्जलं मही ॥२९॥ भवतीनामिति ॥ भवतीनां मे मया सार्दै वियोगो नास्तीति प्रतिज्ञा । तत्र हेतुगर्भितं विशेषणं, सर्वात्मनेति ॥ सर्वस्यात्मना उ. पादानकारणेन । तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य इति न्यायात् । तस्मात् कारणात् परमार्थतोऽनन्यत्वं, व्यतिरेकेणाभावः कार्यस्या- वगम्यते । कुतः । यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञात स्याद्, वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्यव सत्यमित्यादि- श्रुतिभ्यः । आदिशब्दादैतदात्म्यमिदं सर्व, तत् सत्यं, स आत्मा तत्त्वमसि, सर्वं यदयमात्मा, ब्रह्मेवेदं सर्वम्, आत्मैवेदं सर्वे, नेह नानास्ति किञ्चनेत्येवमाद्यात्मैकत्वप्रतिपादनपरं वचनजातं गृह्यते । तथाच यथा घटाद्याकाशानां महाकाशाद्, यथाच मृगतृष्णोदका- दीनाम् ऊपरादिभ्यो नान्यत्वं, दृष्टनष्टस्वरूपत्वात्, स्वरूपेणाऽनु- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। पाख्यत्वादेवमस्य भोग्यभोक्त्रादिप्रपञ्चस्य ब्रह्मव्यतिरेकेणाभावः। ननु यथा वृक्षोऽनेकशाख एवमनेकाऽऽत्मकमनेकशक्तिप्रवृत्तियुक्तं ब्रह्मात एकत्वमनेकत्वमुभयमाप मत्यमेव । तथा मृदादिदृष्टान्ता अप्यस्मिन् पक्षे नाननुरूपा इतिचेन्न । मृत्तिकेत्येव सत्यं, तत्मत्य. मिति दृष्टान्तदान्तिकयोः प्रकृतिमात्रस्य सत्यत्वाऽवधारणात् । तत्त्वमसीति शारीरस्य ब्रह्मभावोपदेशाच्च । उक्तमर्थ स्फोरयितुं सदृष्टान्तमाह ॥ यथेति ॥ भूतेषु स्थावरजङ्गमसंघातेषु महाभूता- न्याकाशादीनि । वायुसहितोऽग्निर्वाय्वग्निः ॥ २९ ॥ तथाऽहं च मनःप्राणबुद्धीन्द्रियगुणाश्रयः ॥ आत्मन्येवात्मनात्मानं सृजे हन्म्यनुपालये ॥ आत्ममायानुभावेन भनेन्द्रियगुणात्मना ॥ ३० ॥ यथा भूतेषु चराचरेषु स्वस्मिन् कल्पितनामरूपत्वाद्वाचार- म्भणमात्रेषु प्रकृतित्वात् सत्याधिष्ठानरूपेण महाभूतानि वर्तन्ते त. थाहमपि वाचारम्भणमात्राणां कार्यभूनानां मनआदीनां तत्कार- णभूतानां सत्त्वादिगुणानां चाश्रयोऽधिष्ठानरूपत्वात् सत्यत्वेना- ऽनुगतः । ननु कार्यकारणयोरनुगतव्यावृत्तयोर्लोके भेदोपल- म्भात् कथं सर्वकारणात् सर्वानुगतात् परमात्मनः सर्वस्याऽनन्य त्वमित्याशङ्याह ॥ आत्मन्येवेति ॥ वाचारम्भणमित्यादिश्रुया विकारमात्रस्य मिथ्यात्वबोधनात् तत्पतियोगिकर्मिकभेदाऽस- स्यत्वावधारणात्तत्प्रतीतिर्धान्तिनिवन्धनेति भावः । तथाच श्रुतिरे- कोऽहं बहु स्यां, तदात्मानमकुरुतेत्याद्या । नन्वेकस्मिन्नाधारे कार- णत्वकार्यस्वरूपविरुद्धधर्मसम्बन्धः कथं युज्यते इतिचेत्तत्राह ॥ भूतेति ॥ तथाच सत्तास्फूर्तिप्रदातृत्वेनाधारत्वं, भूताद्यात्मना कार्यत्वं, गुगात्मना कारणत्वमित्यवच्छेदभेदान्नास्तिविरोध इत्य- ·भ्रमरगीतव्याख्यायाम। ऽर्थः । नन्वसङ्गनिर्विकारस्य कथं तद्रूपतेतिचेत्तत्राह ॥ आत्ममा- येति ॥ खात्मनः प्रकाशाल्लब्धसत्ताकाया मायाशक्तेरनुभावा: अ. न्यस्यान्यात्मनावभासनसामर्थ्य तेन । तथाचानिर्वचनीयमायाकृत- मेवानिर्वचनीयं ब्रह्मणस्तदात्मत्त्वमिति भावः ॥ ३० ॥ आत्मा ज्ञानमयः शुद्धो व्यतिरिक्तोऽगुणान्वयः ।। सुषुप्तस्वप्नजाग्रहिर्मनोवृत्तिभिरीयते ॥ ३१ ॥ परमार्थतस्तु आत्मा ज्ञानमयः ज्ञानस्वरूपः । ज्ञानमित्युपलक्ष- णम् । सच्चिदानन्दरूपः । सत्यं ज्ञानमनन्तं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मे- त्यादिश्रुतेः । अज्ञानोपहितमेवात्मरूपं केचिदङ्गीकुर्वन्ति तानिरा- ह ॥ शुद्ध इति ॥ अविद्योपाध्यसंस्पृष्टः । निरवचं निरअनमि- त्यादिश्रुनेः । अत एवाहङ्कारादिभ्योऽपि व्यतिरिक्तः । अपाणो ह्यमनाः शुभ्र इत्यादिश्रुतेः । अत एवाऽगुणान्वयः गुणसम्बन्ध- रहितः । साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चेत्यादिमन्त्रवर्णात् । देहा- दिवैशिष्टयप्रतीतिस्त्वौपाधिकीत्याह ।। सुषुप्तेति ॥ मायाजनितैर्जा- अत्स्वप्नसुषुप्तिभिरन्तःकरणधमैरीयते विश्वतैजसप्राज्ञरूपेण प्रती- यते, न स्वतः । यद्वा मुषुप्त्यादिभिर्मनोतिभिर्गुणान्वयः प्रती- यते । तथाचान्तःकरणतादात्म्याध्यासात्तदवस्थावत्वेन प्रतीयत इति भावः । यद्वा सुषुप्त्यादिभिर्व्यतिरिक्त ईयते । अनन्वागत: स तेन भवतीत्यादिश्रुत्या सर्वावस्थास्वनुगताद् आत्मनोऽवस्था- ना व्यतिरेकाभिधानात् । अत एवागुणान्वयः । गुणकार्याव. स्थात्रितयसम्बन्धशून्यः । नन्वेवमात्मन एकत्वैकान्ताऽभ्युपगमे नानात्वाभावात् प्रत्यक्षादिप्रमाणानि, विधिप्रतिषेधमोक्षशास्त्रं च ध्याहन्यतेति चेन्न । स्वमव्यवहारस्य प्राक् प्रबोधादिव सर्वव्यव- हाराणां प्राग ब्रमात्मप्रपोधात् सत्यत्वोपपत्तेः। नन्वसत्येन वेदा- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। न्तवाक्येन कथं सत्यब्रह्मात्मस्वप्रतीतिरितिचेन्न । शङ्काविषादि- निमित्तमरणादिकार्योपलब्धेः कल्पितादपि इस्वत्वादिधर्मानगो नाग इति पर्वतादिविषयकममोत्पत्तिदर्शनाचेति सङ्केपः ॥३१॥ तथाच मानसः संसारो मनोनिरोधाच्छाम्यतीत्याह । येनेन्द्रियार्थान् ध्यायेत मृषा स्वप्नवदुत्थितः।। तन्निरुन्ध्यादिन्द्रियाणि विनिद्रः प्रत्यपद्यत ॥ ३२॥ येनेति ॥ यथा निद्राया उत्थितः पुमान्मिध्याभूतमेव खमं ध्यायति तथा बाधितानपि इन्द्रियार्थान् शन्दादिविषयान् येन मनमा ध्यायेश्चिन्तयेत्,ध्यायश्च येनेन्द्रियाणि प्रत्यपद्यत प्राप्तवान्, तन्मनः विनिद्रोऽनलम: सभिरुन्ध्यान्नियच्छेत् । यद्वा मनोनि- रोधान्वयव्यतिरेकाभ्यां संसारभानाभाननिश्चयात् संसारविनि- मुक्तान्यस्वरूपावगत्यर्थं मनसो निरोधः सम्पाद्य इत्याह । पेने- ति ॥ उत्थितः समाधेः सकाशाद व्युत्थितो पेन मनसेन्द्रियार्थान ध्यायेत स्वमवन्मृषाभूनान्मिथ्याभूतानपि चिन्तयति । समाधिस्थश्च न चिन्तयति तस्मात्तन्मनो निरन्ध्यादिन्द्रियाणि च निरुनध्यात् । तत्रापि विनिद्रः लयशून्यः प्रत्यपद्यतात्मस्वरूपमवामोतीत्यर्थः । यद्वा, एवम्भूतास्मज्ञानमपि नात्मसकाशात् पृथगतस्तदपि निरु ध्यादन्यथा द्वैतापत्तरित्याशयेनाह ॥ येनेति ॥ उत्थितो देहा- दिभ्यो व्यतिरिक्तात्मज्ञानाभ्यासवान् । येन ज्ञानेनेन्द्रियार्थान स्वमवन्मुपामिथ्याभूतान ध्यायेत् तज्ज्ञानमिन्द्रियाणि पहिरन्तर्भे- देन द्विविधानि करणानि च निरुन्ध्यात्।ततश्च, विनिद्रः, अज्ञान- तत्कार्यविनिर्मुक्तः प्रत्यपधत ब्रह्म सम्पधत इत्यर्थः ॥ ३२॥ एतसिद्धौ कृतकृत्यता भवतीत्याह । एतदन्तः समाम्नायो योगः सांख्य मनीषिणाम् ॥

·६४ भ्रमरगीतव्याख्यायाम्। त्यागस्तपो दमः सत्यं समुद्रान्ता इवापगाः ॥ ३३ ॥ एतदन्त इति ॥ इयं ब्रह्मसम्पत्तिः अन्तः समाप्तिः फलं यस्य सः, समाम्नायः कर्मकाण्डरूपो वेदभागो, योग उपासनाकाण्ड- लक्षणो चेदभागः, साख्यं ज्ञानकाण्डात्मकस्तद्भागः । यद्वा, स- माम्नान्यः काण्डत्रयात्मको वेदः। ननु वेदस्य कर्मादिप्रतिपादन- परत्वदर्शनात् कथमेतदन्तत्वमित्याशा फलपदर्थावबोधनपर- स्य वेदस्यैतदन्तत्वमेव न्याय्यम् । एतदतिरिक्तस्य मुख्यफलत्वा भावादित्याशयेनाह ॥ योग इति ॥ कर्मयोग उपासनायोगश्च सां. ख्यमात्मानात्मविचारात्मको ज्ञानयोगः । ननु सर्व एवं कुतो न प्रतिपन्ना इसाशयाह ॥ मनीषिणाम् ॥ पण्डितानाम् । सांख्य. योगौ पृथग् बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः * एक साख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यतीत्यादिशास्त्रात् । तत्तत्काण्डोक्तसा- धनान्यप्येतदन्तान्येवेत्याह ॥ सागः ॥ आहुतित्यगदानादिसं- न्यामपर्यन्तः ॥ तपः कृच्छचान्द्रायणादि मनःसय्यमान्तम् । दम इन्द्रियदमनम् ॥ सत्यं यथार्थभाषणम् । इदमहिंसादेरप्युपलक्षण- म् । तत्रानुरूपं दृष्टान्तमाह ॥ समुद्रान्ता इति ॥ यथा आपगा: सर्वा नद्यः साक्षात्परम्परया च समुद्रान्तास्तद्वत् ॥ ३३ ॥ नन्वात्मस्वरूपेण यद्यपि न त्वं वियुक्तस्तथापि सौन्दर्यसौ. कुमार्य्यसौष्ठवादिगुणगणालङ्कृतविग्रहनन्दनन्दनात्मा दृशां प्रियो- ऽसह्यविरहः किमर्थं दूरे वर्तन इतिचेत्तत्राह ॥ यत्त्वहं भवतीनां वै दूरे वर्ते प्रियो दृशाम् ॥ मनसः सन्निकर्षार्थ मदनुध्यानकाम्यया ॥ ३४॥ यवहमिति॥ दृशां प्रियो यदि निकटे वर्तते तदाकदाचिन्मनो- ऽसनिकृष्टमपि भवति । दुरे तु तस्मिन्मनः सन्निकृष्टमेव भवति ।

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। अतो भवतीनां मनःसन्निकर्षार्थ भवतीनां दृशां पियोऽहं दर वर्ते । वै निश्चयेनैवं ज्ञातव्यम् । यो मदनुध्यानं करोति स एव मम प्रिय इति कृत्वा मदनुध्यानकाम्ययाहं दूरे वर्ते । अनुध्यानेन च पर- स्परं मनः सन्निकृष्टं भवतीत्यर्थः ॥ ३४॥ ननु किमित्येवमुच्यते । अस्माकं तु सन्निकृष्टेऽपि त्वयि मनः सन्निकृष्टमेवासीदितिचेत् सत्यम् । तथाऽप्यस्ति विशेष इत्याह । यथा दूरचरे प्रेष्टे मन आविश्य वर्तते ॥ स्त्रीणां च न तथा चेतः सन्निकृष्टेऽक्षगोचरे ॥ ३५ ॥ यथेति ॥ यथा भेष्टे दूरचरे तचिन्तया मनसस्तस्मिन्नेव सन्निवि- टत्वं, न तथा सनिकृष्टे नैश्चिन्त्यादि अर्थः । यद्यपि पुरुषाणाम. ऽप्येवं, तथापि स्त्रीणां विशेषत इत्थमिति द्योतयितुं स्त्रीणामित्यु- क्तम् । चकारात् पुरुषाणामपि ॥ ३५ ॥ एतत्फलमाह। मय्यावश्य मनः कृत्स्नं विमुक्ताशेषवृत्ति यत् ।। अनुस्मरन्त्यो मां नित्यमचिरान्मामुपेष्यथ ॥ ३६ ॥ मयीति ॥ कृत्स्नमित्येतद्विवृणोति ॥ नित्ता अशेषास्तत्तद्वि- षयगोचरा वृत्तयो यस्य तथाभूतं यत् तन्मनो मय्यावेश्य मामेवा- ऽनुक्षणं स्मरन्त्योऽचिरान्मामवाप्स्यथ ॥ ३६ ॥ नेदं रुच्युत्पादकमात्रमपि तु यथास्थितम् । मदनुस्मरणफल- स्य स्वसखीषु भवतीभिदृष्टवादित्याह । या मया क्रीडता राज्यां वनेऽस्मिन् ब्रज आस्थिताः ।। अलब्धरासाः कल्याण्यो मापुर्मवीर्यचिन्तया॥ ३७॥ या मयति । स्वभादिभिः प्रतिबद्धत्वाद् या ब्रजे स्थिता

·६६
भ्रमरगीतव्याख्यायाम् ।
।
अस्मिन् वने राज्य क्रीडता मया अलब्धरासा मीचिन्तया मां
पापुः । यतः कल्याण्यो जन्मान्तरेषु अनुष्ठिनसुकृताः। यद्वा मदनु-
चिन्तया ममाप्तिपतिबन्धकदुरितक्षयात् कल्याण्यः । यद्वा, अलब्ध-
रासा अपि मां प्रापुः । भवत्यस्तु लब्धरासाः । अत एव, हे क-
ल्याण्यः । तथाच ब्रह्मलोकावधिभोगमात्रं यदपेक्षया तुच्छं तन्मया
सह क्रीडनं माप्तवतीनां युष्माकं मत्स्वरूपप्राप्तिरवावशिष्यते, न
वन्यत् । सा च यथोक्तोपायेन भविष्यत्येवाऽतोऽसयादिकं वि-
हायानन्यतया मदनुस्मरणं कार्यमिति भावः। ये यथा मां प्रपद्यन्ते
तांस्तथैव भजाम्यहमित्यनुरोधेनास्मिन्नित्युक्तम् । अहमपि युष्म-
सन्निधावेव तिष्ठामि । मन्मनसो युष्मासु प्रविष्टलाव ॥ ३७॥
श्रीशुक उवाच॥
एवं प्रियतमादिष्टमाकर्ण्य व्रजयोषितः ॥
ता ऊचुरुद्धवं प्रीतास्तत्संवेशागतस्मृतीः ॥ ३८ ॥
एवमुक्तप्रकारेण प्रियतमेनानुपेक्षणीयवचनेनाप्ततमेन तत्रा-
प्यादिष्टमाज्ञापूर्वकमुपदिष्टमाकर्ण्य सम्यगवधार्य प्रीताः, अस्मदु-
पकाराय भगवानिमं दूतं प्रेषितवानिति विचार्य प्रसन्नचित्ताः ।
यतः प्रियतमसंदेशैरागता स्मृतिर्वयमनुचर्यो भगवान स्वामी स.
वंदा असूयादिदोषनिवृत्तिपूर्वकमनुसन्धेय इत्यादिलक्षणं स्मरणं
यासां ताः । अनुगृहीता यतो व्रजयोषितः । अनुकम्प्यस्थानवा-
सिन्यः सरलचित्ता उद्धवमूचुः ॥ ३८ ॥
यदूचुस्तदाह ।
दिष्टयाऽहितो हतः कंसो यदूनां सानुगोऽधकृत् ॥
दिष्टयाप्तैलब्धसर्वार्थैः कुशल्यास्तेऽच्युतो धुना ॥३९॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। दिष्ट्येति ॥ हितः शत्रुः, प्रेष्टेन विरहकारणत्वादस्माकम- पि यदुनामघकृद् दुःखदः । यद्वा, यदूनामाहितो ब्राह्मणादिदुःख- करत्वात् पापकृद् हतः । तत्रापि सानुगः । अनुजमाहितः । तद् दिष्ट्या परमानन्दकरम् । यच्च लब्धसर्वार्थैरानैर्वसुदेवादिभिः सह अच्युतोऽधुना कुशली आस्ते तदपि दिष्ट्या । यद्यपि प्रियतमसंदे. शैलब्धस्मृतयस्तथाप्यारूढसख्यभावा विरहव्याकुलचित्ता उक्त- वाक्येन स्खदुःखमपि व्यायन्ति । यदूनां शत्रुईतोऽस्माकं तु सर्वे- ऽपि यदव एव संप्रति शत्रवो जीवन्ति च लब्धसर्वार्थाः संपन्ना, वयं तु नष्टसर्वार्थाः । तेषामिदानीं सन्निहितत्वादच्युतोऽस्माकं तु प्र- च्युत इति तेषां भाग्यातिशयोऽस्माकमभाग्यातिशय इति ॥ ३९ ॥ हृदिस्थं स्वभावभूतं मात्सर्यं गृहितुमशक्ताः स्पष्टं समात्सर्यमाहुः कथं रतिविशेषज्ञः प्रियः स पुरयोषिताम् ।। नानुबध्येत तहाक्यविभ्रमैश्वानुभावितः ॥ ४ ॥ कथमिति । सः अनुभूतपूर्वः रतिविशेषान् जानातीति रति- विशेषज्ञः । अत एव पुरयोषितां प्रियः प्रीतिविषयः। स्वदत्तमुख- विशेषाभिज्ञस्य प्रीतिविषयत्वनियमात् । तद्वाक्यय॑यार्थगर्भिते. विभ्रमैः कटाक्षादिनेत्रादिविचेष्टितैश्चकारान्मनोहात्तभिश्च । तथाच वाक्कायमानसव्यापारैरनुभावितोऽनुभवपर्यन्तं नीतोऽनुभवयुक्तो- वा कारितः । पूजित इति वा । अनुभाजित इति कचित् पाठः। कथं नानुबध्येत प्रेमशृङ्खलाबद्धश्च कथं न भवेत् । अस्माकं सादृश- साधनसामग्रीविधुरत्वादितो गतस्तद्देशाद कापि न गमिष्यतीति भावः । पुरेण सहितानां योषितां प्रिय इति वा । तथाच पुरवा- सिनां तत्पन्यादीनामपि तदासक्तत्वाभास्ति तादृशबन्धनप्रतिब- न्धकं किञ्चिदिति भावः ॥ ४०॥ अस्मासु करणीयां प्रीति तामु करोतीत्यनुसंधाय सदुःखमाहुः ।

·भ्रमरगीतव्याख्यायाम् । । कच्चिद् गदाग्रजः सौम्य करोति पुरयोषिताम् ॥ प्रीत नः स्निग्धसबीडहासोदारेक्षणार्चितः ॥ ४१ ॥ कञ्चिदिति ॥ स्निग्धं च तत् सत्रीडहासेनोदारमीक्षणं तेना- ञ्चितः। अस्माकं ताशकटाक्षेणार्चितो रामानुजो यथा नः प्रीति करोति स्म तथेदानी गदाग्रजः पुरयोषितां तेनार्चितस्तासां तथा प्रीति करोति कच्चित् । यद्वा, अस्माकं तेनार्चितः प्रीति न कृ. तवान्, अपि तु विहाय गतः । पुरयोषितां तु प्रीति करोति क- चित् । यद्वा, नस्तेनाचितः प्रीति पुरयोषितां करोति कञ्चित् । सौम्यस्त्वमतस्त्वामेवं पृच्छाम इति संवोधनाशयः । यद्वा, अस्माकं तादृशकटाक्षेणाञ्चितोऽस्मास्वाऽऽसक्तचित्तस्तासां प्रीति मनोऽनु- रञ्जनमात्रं करोति कचित् । यद्वा, स्त्रियः कामितकामिन्यो लोक: पूजितपूजक इति न्यायादस्माकं तादृशेक्षणेनाचितोऽतस्तासामपि तेनाञ्चितः ॥ ४१ ॥ यद्यप्यधुना भगवान ब्रह्मोपदेष्वृत्वाद्गुरुर्जातस्तथापि सखि- खभावनाभावितस्वान्तानामस्माकं तथात्वेनैव स्मृतिपथमारोहति, न गुरुत्वेन, नापि परमात्मत्वेनातो भगवानपि सखीत्वेनैवास्मान स्मरतिचेत्तर्हि नास्त्यस्माकमपराध इति मनसि निधाय पृच्छन्ति । अपि स्मरति नः साधो गोविन्दः प्रस्तुते क्वचित् ॥ गोष्ठीमध्ये पुरस्त्रीणां ग्रान्याः स्वैरकथान्तरे ॥ ४२ ॥ अपीति ॥ नोऽस्मान् स्मरति ?। स्मरणसंभावनया प्रश्नः। ननु स्मरणाभावे कथमुपदेशार्थ मां प्रेषिनवानियाशया, नोपदेशार्थ स्मरणं वयं पृच्छामः, किन्तु पूर्वानुभूतवृत्तान्तसंबन्धित्वेनेत्याशयेन आहुः ॥ पुरस्त्रीगोष्ठीमध्ये । ननु तत्र भवतीनां स्मरणे का संभावनेति चेत् तत्राहुः ॥ प्रस्तुते कचित् ।।

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। शा- एकसंबन्धिज्ञानमपरसंबन्धिस्मारकमिति न्यायात् कस्मिंश्चिदस्म- सदृशप्रसङ्गे प्रस्तुते सति । ननु युष्मत्सम्बन्धिस्मरणे का प्रसङ्ग इतिचेत्तत्राहुः ।। स्वैरकथान्तरे ।। अहो व्रज इवात्र स्वैरतया प्रवृत्ति कर्तुं न शक्नोमीत्येवं कथान्तराले । किञ्च व्यावर्त्यत्वेन तु स्मरण. मावश्यकमित्याशयेनाहुः॥ ग्राम्या इति ॥ स्वस्मिन् स्मरणकर्मत्व- योग्यतामुपपाय तस्मिंस्तकर्तृत्वयोग्यतामाहुः- गोविन्द इति ॥ अस्मद्रक्षणेन लब्धगवेन्द्रपदो भगवान् कृतान्य. SEमाभिः सा विचेष्टितानि स्मर्तु योग्य इति भावः । सानोनि परकार्यमिति साधुस्त्वमस्मत्सुखावहमेतदुत्तरं निर्व्याजेन देहीति सं- वोधनाशयः ॥४२॥ अहो रासक्रीडाधिकरणभूता निशास्त्ववश्यं तेन स्मर्तव्या- स्तत्सम्बन्धेनाऽस्माकमपि स्मरणमावश्यकमिसाशयेन तस्मरणं पृच्छन्ति । ताः किं निशाः स्मरति यासु तदा प्रियाभि- वृन्दावने कुमुदकुन्दशशाङ्करम्य ॥ रमे करणच्चरणनूपुररासंगोष्ठया- मस्माभिरीडितमनोज्ञकथः कदाचित् ॥ ४३॥ ता इति ॥ ताः = मयेमा रंस्यथ क्षपा इति पूर्ववरदत्ताः । स्वदत्तं वस्तु स्मर्यते सर्वैरिति भावः । किञ्च, दुःखाधिकरणभूतः सुखाधिकरणभूतो वा कालोऽवश्यं स्मरणपथमवरोहतीत्याहुः ।। यासु तदाऽस्मन्नायकतादशायां रेमे । तत्रापि प्रियाभिरस्माभिर्यदा तस्य रमणमपक्षितं स्थितं तदा वयं प्रियाः कारिता इदानीमि- तरप्रियालाभे वयं शिष्या इंति व्यङ्ग्यम् । तत्रापि वृन्दावने स्व. च्छन्दलीलास्थाने । नानभुनाऽस्य सा लीला नगरेषु नागरीभिः ·भ्रमरगीतव्याख्यायाम्। -- संभवतीति भावः ॥ कुसुदैः कुन्दैः शशाङ्केन च रम्ये । अनेनो. हीपनसाग्रीसम्पदुक्ता । तत्रापि कणन्ति चरणनूपुराणि पस्या रासगोष्ठयां तस्यां प्रियाभिरस्माभिरीडिता मनोज्ञा भतिरम्या: कथा यस्य । तथाचैवंविधाऽऽलम्बनोद्दीपनजन्यस्याऽऽवैकुण्ठलो- कमप्यलभ्यस्य मुखस्याधिकरणभूता निशाः कदाचित् कस्मि- श्चित् काले स्मरति किम् । यदि स्मरति तर्हि सर्वसाधनसंपमा दत्त गुरुदक्षिणा वयं मियत्वेनैव तं स्मरिष्यामो, न तु गुरुत्वेन, नापि परमात्मत्वेनेति भावः ।। ४३ ।। स्मरति, न वेति तु तिष्ठतु । मुख्यमस्मदभिलषितं यथावद् ब्रूहीत्याशयेनाहुः। अप्येष्यतीह दाशाईस्तप्ताः स्वकृतया शुचा ॥ सञ्जीवयँस्तु नो गात्रैर्यथेन्द्रो वनमम्बुदैः ॥ ४४ ॥ अप्येष्यतीति ॥ ननु युष्माभिरेव तव कुतो न गम्यत इत्या- शङ्कानिवृत्त्यर्थमिहास्मिन् वृन्दावने इत्युक्तम् । तत्र स्वाच्छन्या- घभावात्ताशरसोत्पत्तिर्न संभाव्यत इति भावः । ननु परमस्वत- न्त्रोऽसौ कथमायास्यतीति चेत्तत्राहुः ॥ दाशाई इति ॥ यथा तेषां दुःखनिरासाय तत्र गतस्तथास्मचापनिवृत्त्यर्थमत्राप्यायास्यती. ति भावः । जीवनदानात् परं दानं नास्तीति विचार्यायास्यती. त्यस्त्यस्माकं संभावनेत्याशयेनाहुः ॥ तप्ता नः स्वगात्रैर्मुखारविन्दा- ऽऽदिभिः सञ्जीवयन् । जीवनापगमे तदुपदिष्टार्थाभ्यासः कथं भविष्यति । सकामतया मृतानामस्माकं मुक्तिरपि दुर्लभा । तस्मा- तू स्वोपदेशसाफल्यायापि तदीयमागमनमुचितमिति भावः । तु. शब्देन यथोक्तबानोपदेशैर्नास्माकं जीवनलाभ इति द्योतयन्ति । ननु सकलतापोच्छेदकात्मोपदेशादपि युष्माकं तापनिवृत्तिः कथन ·, गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। ७१ भवतीति चेत्तबाहुः ॥ स्वकृतया शुचेति ॥ नन्दनन्दनविरहज- नितेन शोकेन सप्ताः । तथाच स्वपिरहजनितशोकस्य तदुपगम एष निवर्तको, नान्यत् । आत्मज्ञानस्य सांसारिकदुःखनिवर्तकत्वादिति भावः । यद्वोक्तशोकेन तप्तात्मत्वात्तेन द्रवमाणाना शूद्रत्वाद्वा ता- पनिवृत्ति विनात्मोपदेशाधिकाराभावात् स्वयमेवात्रागत्य तापं नि- धर्तयतु आत्मज्ञानं चोपदिशतु भगवानिति भावः) सत्रानुरूपं दृष्टा- तमाहुः ॥यथेति।। गृहादिदाहस्तु जलान्तरैरपि शाम्यति । वनदाह- स्त्विन्द्रनियुक्तपयोदैरेवोपशाम्यति । तद्वदस्माकं तापः प्रेष्टप्रदर्शि- तस्य मुखारविन्दादिनैवोपशान्ति गमिष्यति,नान्यथेत्यर्थः ॥४४॥ दागमनसंभावनयैतदुक्ता पुनर्विचाऱ्यांनागमनहेतूननुसंधाय सदागमनं न सम्भवतीत्याहुः । कस्मात् कृष्ण इहायाति प्राप्तराज्यो हताहितः। नरेन्द्रकन्या उद्वाह्य प्रीतः सर्वसुहृवृतः ॥ ४५ ॥ कस्मादिति ॥ वर्तमानकाले अत्रागमनहेतुं न पश्यामः । यतः प्राप्तराज्य: । पूर्व ह्यापदग्रस्तत्वादिहागतः स्थित, इदानीं लब्ध- राज्य इह गोपालनादिनिकृष्टाधिकारस्थाने कस्मादायाति । किश हताहितः । यद्भयात् पलाय्यात्रागतः स चाहितः शत्रुः कंसो हतो येन सः । तथाच तादृशः शत्रुरपीदानी तत्र नास्ति, यद्भयाद- वायाति । अत्राऽपि स नास्ति यद्धननार्थ वाऽत्रायातीति भावः । ननु अत्र लब्धमुपकारं स्मृत्वा प्रत्युपकारार्थ सद्य एवायातीति शङ्कानिरासाय कृष्ण इत्युक्तम् । श्यामवर्णात सकपटात् तस्मा. भास्ति प्रत्युपकारप्राप्तिसम्भावनेत्याशयः । नन्विदानी नव्यानां प्रियाणां नगरस्त्रीणामनुरआने लब्धनवीनराज्यस्थित्युपकरणसंपा- दनादौ च व्यापृतत्वान्नायाति, पश्चादवकाशदशायामायास्यतीति

·भ्रमरगीतव्याख्यायाम् ।
चेत्तविधपतिबन्धकानामुत्तरोत्तरं बहूनां संभावितत्त्वात् कदा-
पि तस्यावकाशो दुर्लभ इत्याशयेनाहुः ॥ नरेन्द्रेति । तथाच दि.
ग्विजयस्ता नरेन्द्रपराजयसंपादनोद्योगस्तत्कन्याहरणतद्विवाह-त-
स्त्रीत्युत्पादनपुत्रोत्पादनोयोगः । ततः पुत्रपौत्रादिमुहृढतस्वं,
सत्रैव प्रीतत्वं, तदनुरोधपरायणलं चेति सर्वदा निरवकाशः क.
स्मादायास्यतीति भावः ॥ ४५ ॥
ननु श्रीपतेस्तस्य कि राज्येन किं वा नरेन्द्रकन्याभिरिति-
चेत् ताई सर्वापेक्षया निकृष्टाभिरस्माभिराप किं पदर्थमायास्यती-
स्वाशपेबाहुः ।
किमस्माभिर्वनौकोभिरन्याभिधी महात्मनः ॥
श्रीपतेराप्तकामस्य क्रियेतार्थः कृतात्मनः ॥ ४६॥
किमिति ॥ धर्मार्थकाममोक्षाख्य पुरुषार्थेषु च कामनावद्भिरेव
सर्वैः सर्वः समाश्रीयते । न चाऽसौ धर्माभिलाषुरित्याहुः ॥ कृ.
तात्मनः ॥ कृतकृत्यस्य । नाप्याभिलाषुरित्याहुः ॥ श्रीपतेरिति।।
सर्वार्थमूलभूतायाः श्रियः पतिस्तस्य । नापि कामाभिलाषुरित्या-
हुः ॥ आप्तकामस्य ॥ नापि मोक्षार्थीत्याहुः ॥ महात्मनः परब्रह्मणो
मोक्षस्वरूपम्य मुमुक्षुत्तायोगात् । एवम्भूतस्य तस्याऽस्माभिर्वनौ-
कोभिर्वनचरीभिः पशुतुल्याभिरन्याभिः सर्वोत्कृष्टाभिनरेन्द्रकन्यो-
श्यादिभिर्वा कः अर्थः क्रियेत । किं वा प्रयोजनं संपादनीयम् ।
न किमपीत्यर्थः । इदं राज्यादेरप्युपलक्षणम् । यद्वा महात्मनः,
परमात्मनः, अत एव श्रीपतेरत एवाप्तकामस्यात एव कृतात्मनः
पूर्णस्य ॥ ४६॥
परं सौख्यं हि नैराश्यं स्वैरिण्यप्याह पिङ्गला ॥
तज्जानतीनां नः कृष्णे तथाप्याशा दुरत्यया ॥४७॥

·गूढार्थदीपिकायाम् ।१ अध्यायः (४७)। तथाचैवं विनिरपेक्षाऽपेक्षावतीनामस्माकं नास्ति तापनि त्तिकरः कश्चिदुपायः । यद्यध्यस्ति नैराश्यरूप एकस्तथापि ना. ऽसावस्माभिरनुष्ठातुं शक्य इत्याशयेनाहुः ॥ परमिति ॥ आशाया: सर्वदुःखनिदानत्वात् तन्नित्तिः परं सौख्यम् । हिशब्दः, मजा- पते आशया श्राम्पसि, औपस्थ्यजैहयकार्पण्याद गृहपालायते नरः * यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत सतस्ततः * निवर्तनादि सर्वतो न वेत्ति दुःखमण्वपीत्यादिश्रुतिस्मृतिमसिदि धोतयति । अतिपामरमसिद्धोऽप्ययमर्थ इत्याशयेनाहुः ॥ वैरिण्यपीति ॥ तथा तज्जानतीनामप्यस्माकं कृष्णे या आशा सा आशा दुरत्यया स्य. क्तुमशक्या । पिङ्गला हि वेश्या कृष्णाशयान्याशां त्यक्तवती । सदानन्दरूपस्य परमात्मनः सर्वोत्तमत्वाद् वयं किमाथा कृष्णा. Ssशां त्यक्ष्याम इति भावः॥ ४७॥ नन्वत्यन्तालभ्यविषये किमित्याशया सन्तप्तचित्ताः संपमा इत्याशय, यथाऽसावत्यन्तालभ्यस्तथा तद्विषयिका पाशाप्यत्यर्षे दुरत्यया । केनाप्यत्यक्तवादतो न वयमेवोपालम्भनीया इत्या- शयेनाहुः॥ क उत्सहेत संत्यक्तुमुत्तमश्लोकसंविदम् ॥ अनिच्छतोऽपि यस्य श्रीरङ्गान्न व्यवते कचित् ॥४८॥ क इति ॥ उत्तमश्लोकस्य संविदम् एकान्तवार्ताज्ञानं वा सम्बन्धं वा, एकान्तवार्तादिविषयिकामाशा कः संत्यक्तुमुत्साहमपि कुर्यात् । त्यागस्य तु का वार्ता । यतोऽसावुत्तमैरपि श्लोक्यते श्लाम्यते । अन्येषां का वार्ता ब्रह्मादिभिः प्रार्थनीयकरुणाकटाक्षा सर्वोत्तमा श्रीश्चलाऽपि अनिच्छतोऽपि यस्य भगवतोऽङ्गाक्ष:- स्थलाद, कचिन च्यवते कदाचित् कुवचिदपि पच्युता न भवति ·भ्रमरगीतव्याख्यायाम्। । तस्याशा वयं वराक्यः कथं स्यक्तुं शक्ष्याम इत्यर्थः ॥ ४८ ॥ एतद् दुःखस्य भैषज्यं यदेतनाऽनुचिन्तयेत् * एतद्विज्ञान- सामर्थ्य न पालैः समतामियादित्यादिनाऽननुस्मरणं यद्यपि दुःखौषधमुक्तं, तथाप्यस्माकं तदतीव दुर्लभम् । स्मारकाणां प्रव- लानां बहूनां विद्यमानत्वादित्याहुः । सरिच्छैलवनोद्देशा गावो वेणुरवा इमे ।। सङ्कर्षणसहायेन कृष्णेनाचरिताः प्रभो ॥४९॥ सरिदिति ॥ सरित सर्वत्यागेऽपि जलानयनार्थमवश्यं गन्त- व्या नदी यमुना । बहिर्गताभिरनिवारितदर्शन उच्चैः स्थितः नौलो गोवर्द्धनः । विहाराऽर्थमवश्यं गन्तव्या वनोद्देशा वृन्दावनस्य तत्तत्मदेशाः । गृहादाववश्यं द्रष्टव्या गावः । निमीलितनेनाभि- वारितश्रवणा वेणुरवाः संकर्षणसहायेन कृष्णेन सदानन्दस्व. रूपेण स्मृतिसन्ततिसंपादनार्थ सङ्कर्षणेन सह कृतावतारेणाच- रितास्तदाचरणसम्वद्धा इमे सरिदादयः, अवश्यमनुभूयमानाः पुनः पुनः स्मारयन्तीति परेणान्वयः। यद्वा चौर्यदैत्यमारणाऽस्मत्पा- लनलालनस्वच्छन्दरमणादिरूपाणि भगवच्चरितानि निरुद्धश्रोत्रा- दिवृत्तीनामपि स्मारयन्ति । प्रभुणा प्रेषितस्त्वमप्यस्माकं प्रभुरतो. ऽस्मद्दुःखमाकर्ण्य चिवारयेति संबोधनाशयः । तद्विस्मरणे त्वं प्रभुः स्याः, न तु वयमिति वा ॥४९॥ पुनः पुनः स्मारयन्ति नन्दगोपसुतं बत ॥ श्रीनिकेतैस्तत्पदकैविस्मर्तु नैव शक्नुमः ॥ ५० ॥ कदाचिन्मूर्छादौ क्षणमात्रं विस्मरणे, पुनः पुनः स्मारय- न्ति इति ॥ स्मारकाणां प्राबल्यमुक्तम् । तत्रापि नन्दगोपमुत- म् ॥ महत्या पीडायां प्रबलाश्रयणं कार्यमिति विचारे नन्दराय- ·गूढार्थदीपिकायाम ।१ अध्यायः (४७)। श्वेत् स्मृतिपथमारोहति तदा तत्सुतत्वेन श्रीकृष्णोऽपीति भा. पः । यद्वा, ननु दस्थितं वस्तु विस्मयते, भगवाँस्तु न दरस्थि- ता, किन्तु सर्वेषामात्मत्वादत्यन्तनिकटवर्ती । अत एव, भव. तीनां वियोगो मे न हि सर्वात्मना कचिदिति भगवताऽऽदिष्टमि- त्याशङ्कानिरासायोक्तं- नन्देति ॥ किञ्च, श्रियः सर्वलावण्य- कारणभूताया निकेतैर्वासस्थानस्तस्य पदकैः कोमलैश्चरणारविन्दै- हदि कृतहढस्थानैः स्मरणपुष्कलकारणैः कृत्वा विस्मर्तुं नैव मा. क्नुमः । बतेति खेदे । अहो कष्टं, न प्राप्तुं शक्यते, नापि विस्म- तुम् । किं कुर्मः, क गच्छाम इत्यर्थः ॥५०॥ किश, बुख्या विस्मरणसाधनं मनोनिरोधः संपाद्यत इत्यवि. बादम् । अस्माकं सा भगवता पूर्वमेव हताऽतोऽस्माभिस्तद्विस्मरणे क उपाय आश्रयणीय इत्याशयेनाहुः ॥ गत्या ललितयोदारहासलीलाबलोकनैः ।। माध्व्या गिरा हतधियः कथं तद्विस्मरामहे ॥५१॥ गत्येति ॥ महत्या सेनया हताऽस्माकं बुद्धिः पुनः समाने. तुमशक्येति ज्ञापनार्थ, गत्येत्यादि । गतौ ललितत्वम्, अवलोक- नेषु लीलापूर्वकत्वं, गिरि मधुरत्वमित्युक्त्या यथोक्तविशेषणविशि- ष्टगत्यादीनां कुवाप्यनुपलम्भात् तदत्यादीनां प्राबल्यं बोधित- म् । तथाच भगवान् अहृतबुद्धिन्वादस्मान् विस्मरतु नाम, वयं तु हृतधियस्तदीयं गत्यादिकं कथं विस्मरामहे । तन्न संभवतीत्यर्थः । त्वं तदुपायं जानासि चेत्तर्हि वदेति प्रश्नो वा । यद्वा, अनुस्मरन्त्यो मां नित्यमचिरान्मामुपेष्यथेति- भगवत्संदेशो- तरत्वेन विस्मरणाशक्तिप्रतिपादनपरो ग्रन्थो योजनीयः। तथाचै- वंविधस्मरणवतीनामस्माकं प्रवृत्तप्रवर्तनरूपोऽयमुपदेशस्तादृशास्मर- ·भ्रमरगीतव्याख्यायाम । सत्यप्यद्यापि तस्यालाभादयथार्थ श्चेति भावः ॥ ५१॥ एवं वर्णयन्त्यः स्वदुःखनिवृत्तानुपापमपश्यन्त्यः साक्रोश तमेव मार्थयन्ति। हे नाथ हे रमानाथ व्रजनाथाऽऽतिनाशन ।। मममुहर गोविन्द गोकुलं वृजिनार्णवात् ॥ ५२ ॥ हे नाथेति ॥ गोकुलवासिगोपिकाजनं त्वद्विरहजनितदुःख- सागरे निमनं स्त्रोदाराशक्तं त्वमेव दुःखसमुद्रादुदर । अत्रयतृण- पर्णादयोऽपि स्वद्विरहजनितजिनार्णवे निममा इति झापयितुं गोकुलमित्युक्तम् । यतस्त्वमेव सर्वस्य नाथः स्वामी। पथा गजेन्द्र- मन्दराऽचलादयस्त्वयोधृतास्तथा स्वाम्यत्वाविशेषाद गोकुलम. प्युरेबाशयेनाहुः ॥हे नाथेति ॥ ननु साँस्तान्भोगमोक्षपदानेन यथो- दरामि तथोदारश्चेत्मार्थ्यस्ताई मटित्येव कर्तुं शक्य इतिचेतवाहुः ।। हे रमानाथेति ॥ तथाच भोगमोक्षादिनिरपेक्षा त्वदेकरमणस्वभावा रमा यथा सर्वदा स्वसङ्गप्रदानेनाऽनुगृह्यते तथाऽनुग्रहाकाडावत्यो षयमिति भावः । ननु रमानाथत्वेन विशेषतः प्रसिद्धता- त् सन्मनोरथं पूरयामीतिचेत्तत्राहुः ॥ हे व्रजनाथेति ॥ बथाच विशेषतो व्रजनाथत्वेनापि प्रसिद्धस्त्वं सद्दुःखं किमिति नाऽपा- करोषीति भावः । किश्च स्वीयानां सर्वेषां दुःखापहारकत्वादार: सर्वार्तिनाशनस्त्वं स्वस्वरूपरक्षणार्थमस्मदाति नाशयेत्याशयेन संबोधयन्ति ॥ हे आर्तिनाशनेति ॥ किञ्च, गोकुलरक्षणेन गोविन्दायां प्राप्तवतस्तव तदरक्षणं नोचितमित्यावायेनाहुः ॥ हे गोविन्दति ॥ यद्वा, महेन्द्रभयाद रक्षितं गोकुलं स्वभषे कि- मर्थं निमज्जयसीति संबोधनाशयः । यद्वा पूर्व मत्स्यरूपेण गोकुलं श्रुतिसमुदायं यथोदधृतवाँस्तेन च गोविन्दनाम लब्धवान, तर्त- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। मानगोकुलोद्धारोऽप्युचित इति । अतः सर्वथाप्यस्य दुःखनिवर्त- कत्वमेव तयोचितमिन्यर्थः ॥ १२ ॥ एवं पियविरहानलज्वालामालाव्यातमानसानां तासां तदुत्तरं कीदृश्यवस्था संवृत्तेत्यपेक्षायां, श्रीशुक उवाच ॥ श्रीशुक उवाच ॥ ततस्ता: प्रियसंदेशैर्व्यपेतविरहज्वराः ॥ उद्धवं पूजयाञ्चक्रुद्धत्वाऽऽत्मानमधोऽक्षजम् ॥ ५३॥ ततः खदुःखनिवेदनानन्तरमुद्धवेन त एव भियसंदेशाः पुनः श्राविताः । तैः प्रियस्य संदेशैः, भवतीनां वियोगो मे न हि सर्वात्मना कचिदित्यादिकैः प्रियेण परमातेन प्रेषितत्वाद् यथार्थत्वमतीतिजनकैस्ताः प्रियमधोक्षजं सर्वेन्द्रियजन्यज्ञानाविषयं नित्यं ज्ञात्वा, सं च स्वात्मानं ज्ञात्वा व्यपेतो विशेषेण निवृत्तो वि- रहज्वरो यासां ता उद्धवं भगवदुपदेशपापकत्वाद् गुरुप्रतिनिधि मत्वा पुजयाचक्रुः संमाननं कृतवत्यः । तथाच तत्वज्ञानमवाप्य जीवन्मुक्तिदशां प्राप्ताः सफलजन्मात्यः सम्पन्ना इति भावः ॥५॥ साभिः समर्थित उद्धवस्ततः किं कृतवानित्यपेक्षायामाह। उवास कतिचिन्मासान् गोपीनां विनुदञ्छुचः ॥ कृष्णलीलाकथा गायन् रमयामास गोकुलम् ॥५४॥ उवासति ॥ गोपीनां पूर्ववासनया गोपालस्वरूपप्रियविरहा- ऽनुसन्धानवतीना पुनः पुनरुत्थितान् शोकान् विनुदन् भगवत्स्वरू- पोपदेशाच्या सम्यगपनयन कतिचिन्मासानुवास । अभ्यास. वशात् कृष्णलीलाकथास्वेव । तवत्यानां रमणमालोक्य ता एवं गायन गोकुलं रमयामास । कृष्णस्य परब्रह्मणो या गोवर्द्धनो.

·भ्रमरगीतव्याख्यायाम्। द्धरणादिरूपा लीलास्तासां कथानों गानं मुमुक्षूर्णा मुक्तानां च रमणस्थानमतः शोकापनोदकाऽऽत्मज्ञानोपदेशावसरे तदानमपि परमानुकूलमेवेत्याशयेनोद्धरस्य तथा प्रकृतिरित्यर्थः ॥ ५४ ।। एषा प्रतिश्च सफलाऽभूदिसाह । यावन्त्यहानि नन्दस्य बजे वात्सीत स उद्धवः ॥ व्रजौकसां क्षणप्रायाण्यासन् कृष्णस्य वार्तया ॥५५॥ यावन्त्यहानीति ॥ स उद्धवो यावन्ति दिनानि नन्दस्य प्रजे नन्दनन्दनासक्तमानसवासस्थाने अवात्सीद् वासं कृतवान्, सावन्ति ब्रजवासिनां कृष्णस्य परब्रह्मणो वार्तया तत्वोपदेशरूपया गृहीत. नन्दनन्दनावतारस्य च वार्तया लीलाकथया हेतुभूतया क्षणमा. याण्यासन् । क्षणादपि न्यूनत्वबोधनाय पायपदम् । बहिर्मुखैहि दिनानि गण्यन्ते, न तु कृष्णाभिनात्मभिर्नाऽपि तल्लीलाकथाश्रव- माधासक्तचेतोभिरिति भावः ॥ ५५ ॥ ननु भगवन्तं परित्यज्य किमिति तदर्थं बहून्मासाँस्तत्र स उवामेत्याशय भगवदासस्य तस्य तल्लीलास्थानानि सर्वाणि स्वयं गत्वा साक्षाद् द्रष्टव्यानीति चिरकालादारभ्य मनोरथ आ. सीत् । ततश्च सर्वाभिप्रायविदा भगवता प्रेषितस्तदाज्ञापालनस्व- परप्रयोजनसिद्ध्यर्थे तत्र बहुकालमुवासेत्याशयेनाह । सरिद्वनगिरिद्रोणीर्वीक्ष्यन् कुसुमितान द्रुमान् ॥ कृष्णं संस्मारयन् रेमे हरिदासो व्रजौकसाम् ॥५६॥ सरिदिति ॥ यमुनावृन्दावनगोवर्द्धनतहरी भगवदनुभावेना- ऽपावपि कुसिमितान् पुष्पयुक्तान् चम्पकादिवृक्षान् साक्षात् पश्यन् । अत्र श्रीकृष्ण इमां लीलां कृतवाँस्तत्रेमामिति ब्रज- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। वासिभिः प्रदर्शितानि तत्तत्स्थानानि साक्षात्कुर्वन् व्रजौकसां च तत्तत्पश्नद्वारा कृष्णसंदेशप्रदानेन च कृष्णं परमेष्टं परमात्मानं सस्मारयन् रेमे । तथाच भगवदाज्ञापालनतत्रत्येष्टसम्पादनाऽवि- रोधेन स्वार्थ सम्पादयामास ॥ हरिदास इत्यनेन तत्र मलिभभा- वेन बस्य वासो निवारितः । सामान्येन सर्वदुःखहारिभगवदास- स्वाच सामान्येन सर्वेषां तवत्यानां दुःखं निवारयामासति द्योत- नाय, बजौकसामित्युक्तम् ॥ ५६ ॥ क्षणमात्रं कृष्णमात्मत्वेन ज्ञात्वा ध्यपेतविरहज्वरत्वेनावस्थानं क्षणमात्रं तं प्रेष्टं मत्वा तद्विरहतापव्याकुलत्वेनेयेतद्वयमेकत्र दृष्ट्वा- ऽतिविस्मितस्वान्त उद्धवोऽतिप्रीतो जात इत्याह । दृष्दैवमादि गोपीनां कृष्णवेशात्मवैक्लवम् ॥ उद्धवः परमप्रीतस्ता नमस्यन्निदं जगौ ॥५७ ॥ दृष्ट्वेति ॥ गोपीनां स्वीकृतगोपवेशप्रियाणां कृष्णस्य चित्ता- कर्षकस्य श्यामसुन्दरस्य प्रेष्टस्यावेशेन, हा क गत इति तत्सम्ब- न्धिविरहजनितदुःखावेशेनात्मनो मनआदेविक्लवं वैक्लव्यं गोपस्य सर्वेन्द्रियपालकतया स्वान्तर्निविष्टस्यांशभूतत्वेन तदात्मनां कृष्ण- स्य सच्चिदानन्दरूपस्य परमात्मन आवेशेन सम्यगभेदसम्पत्या आत्मनो देहादेक्लव्यमहम्भावत्यागाच्छैथिल्यमुक्तप्रकारकादिरूपं दृष्ट्वा उद्धवः परमप्रीतः, अहो एतासामुत्कर्षातिशयः समाहित- चेतसा ब्रह्मस्वरूपेणावस्थानं, व्युत्थितमनसां तदीयविरहव्याकुल- स्वेन, न खेतासां देहायनुसन्धानम् । लोकव्यहारानुसन्धानं तु दूरापास्तमियनुसन्धाय परमप्रसन्नो जातः । एवमेव च भगवद्भ- तैरवस्थेयम् । न त्वेतद्वयं मय्यस्यत एता मत्तोऽभ्यधिका इति मनास निश्चित्य सा नमस्यन्, उत्तमस्य तव गोपाङ्गनानमस्कृति- ·भ्रमरगीतव्याख्यायाम् । रयुक्तेति लोकाऽऽशङ्कानिरासाय इदं वक्ष्यमाणं तासा महत्त्वं अगौ ॥ ७॥ सदुदाहरति । एताः परं तनुभृतो भुवि गोपवध्वो गोविन्द एवमखिलात्मनि रूढभावाः ॥ वाञ्छन्ति यद्भवभियो मुनयो वयं च किं ब्रह्मजन्मभिरनन्तकथारसस्य ॥ ५८ ॥ एना इति ॥ परं केवलम् एता एव तनुभृतः सफलजन्मानो, न तु तनूरूपा इति वा (१) यतः, अखिलात्मनि गोविन्दरूपेण प्रेष्ठत्वमापने रूढभावाः । रुढः पराकाष्ठां गतो भावः प्रेमा या- साम् । गोविन्दे स्वप्रेष्टे भगात्सन्देशैरखिलात्मत्वेनावगते, एवं रूढभावाः । वासुदेव एवाखिलात्मा, नातोऽन्यत् किञ्चिदस्तीति दृढनिश्चयवत्यः । तथाच नैवंविधा लौकिकाः । देहतादात्म्या- ध्यासववादस्वाधीनसङ्घातत्वाच । ननु सन्ति लक्ष्मीप्रमुखा एवं- विधा इतिचेत्तत्राह ॥ गोपवध्वः ॥ लक्ष्म्याथास्तु नारायणवध्व- स्तेन कदापि न वियुक्ता, अतस्तस्मिन् यद्यपि प्रेमवत्यस्तथापि नैवंविधरूढभावा इति भावः । यद्वा ता उत्कृष्टा, एतास्तु गोप- पध्वो निकृष्टजात्युत्पन्नास्तत्रापि भुवि, तास्तु वैकुण्ठादौ स्थिताः । भूमौ लब्धस्य जन्मन एवम्भूतरूढभावसम्पादनेनैव साफल्यम् । तव तव्यतिरिक्तस्य सर्वस्यापि दुलर्भमित्यपि, भुवि गोपचत्र इति (१) देहाध्यासवन्तः किल स्थूलत्वादिविशिष्टमात्मानं मन्यमाना- स्तनुरूपाः । एतास्तु निरस्तसमस्ताध्यासान तथेति तनुभृत इत्युक्त- मिति भावः।

·गूढार्थदीपिकायाम ।१ अध्यायः (४७)। पदाभ्यां ध्वनितम् । इदमेव स्पष्टयनि ॥ वाञ्छन्तीति ॥ यत ये रूढभावं भवभियो भवाजन्ममरणलक्षणसंस्मृतिचक्राद् भीर्भयं येषां ते मुमुक्षवो वाञ्छन्ति । मुनयस्तत्वविदो जीवन्मुक्ता वयं भगवद्भक्ताश्च । मुमुक्षूणां तूभयविधोऽपि भावोऽप्राप्तत्वाद्वाञ्छा- विषयः । तत्त्वविदों तु सर्वात्मनिरूढभावलेऽपि ताशरूढप्रे- माभावाद्वाञ्छा । भक्ताना केषाश्चिदेतत्सत्वेऽपि सर्वात्मनिष्ठत्वा- भावात्तद्वाञ्छा । यद्यपि नारदमादादीनामुभयविषभानो वर्तते तथापि स्वदेहाधिकारानुरूपलौकिकव्यापारपरताऽपि दृश्यतेऽतो- नैवंविधरूढभाववत्त्वमिति भावः । ननु केचिद् ब्रह्मर्षयोऽन्तर्मुखता- दशायां ब्रह्मनिष्ठा, बहिर्मुखतादशायां दीर्घसवाधनुष्ठावत्वेन पर- मात्माराधनपरायणाश्च दृश्यन्ते । ते चोत्कृष्ठजन्मवत्वादेताभ्यः श्रेष्ठाः स्युरित्याशङ्ख्या तेषामपि तत्तत्कर्मानुष्ठानरूपस्य व्यवधानस्य सत्वान्मैवमित्याशयेनाह ॥ किमिति ॥ अनन्तस्य कथासु रसो यस्य तस्य ब्रह्मजन्मभिः तत्संबन्धिभिः शौक्लप्सावित्रयाज्ञिकैत्रिभि- जन्मभिः किम् । न कोऽप्यतिशयः । यथोक्तभाववान् यप्रकुत्रापि जातः सर्वस्मात्सान्तकथारसादुत्तमः । यधनन्तकथारसस्य पस्य कस्याऽप्येवं तर्हि किं वक्तव्यं भगवत्प्रिया तासामित्याशयः । ननु यधप्येवं, तथापि जातितस्ता निकृष्टा इत्याशयाह ।। कि- मिति ॥ जातरुत्कृष्टताया अपकृष्टताया वाऽप्रयोजकत्वादिति भा. पः। यद्वा, एताभिलब्धं पदं सर्वे, वाञ्छन्ति, एतासां तु चतुर्मुख- जन्मसहस्रमपि नाभिलाषास्पदमित्याशयेनाह ॥ किमिति ॥ त- थाच ब्रह्मादिवन्धपादपमानामग्रे, के वयं वराका इति भावः ॥१८॥ अथात्यन्तायोग्यत्वात् कथमेवंविधं ब्रह्मादिभिरपि प्रार्थनीयं भावं प्राप्ता इत्यालोच्य विस्मितचित्त आह । क्वेमाः स्त्रियो वनचरीयभिचारदुष्टाः .

·भ्रमरगीतव्याख्यायाम्। कृष्णे क्व चैव परमात्मनि रूढभावः ॥ नन्वीश्वरोऽनुभजतोऽविदुषोऽपि साक्षा- च्छेयस्तनोत्यगदराज इवोपयुक्तः ॥ ५९॥ केति ॥ द्वौ कशब्दौ महदन्तरं बोधयतः । सदुपपादकानि विशेषणानि, इमा इत्यादीनि ॥ सत्रेमा गोध्यो हीनजात्युत्पन्ना- स्तत्रापि स्त्रियो योनितो निकृष्टास्तत्रापि वनचयों निकृष्टतापाद- कवनवासवत्यः । ननु, वने तु सात्विको वास इत्युक्तत्त्वात् कथं वनवासस्य निकृष्टतापादकत्वमुक्तमिति शङ्कानिरासाय, चरीत्यु- क्तम् । तथाचोत्कृष्टजात्युत्पन्नानां शास्त्रोक्ततपआधनुष्ठानपराणां वने वासः सात्विको, न तु यथोक्तानां स्वच्छन्दचरीणां वानरादि- समानाम् । अनेन लौकिकचातुर्यशास्त्रीयानुष्ठानतदाराधनोप- करणाघभावः सूचितः । अन्तःकरणतोऽपि हीना इत्याह ॥ व्य- भिचारबुद्ध्या दुष्टाः । लोके व्यभिचारेण दुष्टत्वेन प्रसिदा इति वा । कृष्णे सदानन्दरूपे परमात्मनि रुढभावः केति महदाश्चर्य- म् । तथाच जात्याचारज्ञानादिहीनानां सर्वोत्कृष्टपदमानिदर्शनाद भगवद्भजनलब्धतत्प्रसाद एव परममहत्त्वे हेतुर्न तु जात्यादिकामिति निश्चीयत इत्याशयेनाह ॥ नन्वीश्वर इति ॥ भजनधारावतः, अ. विदुषोऽपि भगवत्स्वरूपानभिज्ञस्यापि साक्षाच्छ्रेयस्तनोति, न तु पर- म्परया। तत्रानुरूपं दृष्टान्तमाह। अगदराजः अमृतम् । उपयुक्तः, स्वरूपेणाज्ञातोऽपि यथा तद्वत् । यद्वा, ननु जारबुद्ध्या भगवति भ. क्तानां स्त्रीणामासां कुतस्त्यमेवंविधं माहात्म्यमित्याशङ्याह ।। केति ॥ इमा भगवत्प्रियाः क, अन्या लौकिकस्त्रियश्च क । अत- स्तत्साजात्यमात्रेण नैतास्वपकृष्टताबुद्धिर्विधेयेति भावः । यतः सामान्यस्त्रियः प्रायेण व्यभिचारदुष्टा भवन्ति । एतास्तु अवन- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। ८३ चरी: अबने भगवता क्रियमाणे सर्वतो रक्षणे चरन्तीति तथा । एवश्वासां भगवत्सम्बन्ध एव, न तु गोपसम्बन्धः । मन्यमानाः खपार्श्वस्थानित्युक्तत्वाद् गोपानां तत्सम्बन्धस्य प्रातीतिकत्वात् । तथा पुत्रादिसम्बन्धोऽपि तास लोकमतीत्येति भावः । एवं लो- किकस्त्रीभ्यो वैलक्षण्यमुक्खा ब्रह्मादिभ्य उत्कृष्टत्वमुक्तमुपपाद- यति ॥ कृष्ण इति ॥ एष लोकवेदाऽप्रसिद्धो गोपजनाभिस्त्वनु- भूयमानः क । ब्रह्मादौ लक्ष्म्यादौ च दुर्लभस्तत्रापि कृष्णे तदर्थ- मेव प्रकटीकृतकोटिकन्दर्याधिकलावण्यादिगुणवत्कृष्णविग्रहे, त- त्रापि परमात्मनि । सर्वस्यात्मार्थं सर्व प्रियं भवति । एतासां तु तदर्थमेव सर्वः प्रिय इनि विशेषः । यद्वा बहिर्मुखतादवाया यथोक्तखरूपे कृष्णे अन्तर्मुखतादशायां परमात्मनि, तत्रापि रूढः परां काष्ठां प्राप्तः । तथाचैवंविधे विषय एवंविधस्य भावस्य कुत्राप्यसम्भवात् सिद्ध सर्वोत्तमत्वमासामिति भावः । ननु स्वरू- पमविज्ञायानुरक्तानामासां स्वस्मिन्नेवंविधो भावः किमिति भगव- ता ताभ्यो दत्त इत्याशमाह ॥ नन्विति ॥ ननु निश्चयेन यतो- ऽसावीश्वरः कर्तुमकर्तुमन्यथाकतुं वा समर्थोऽतोऽनुभजतोऽवि. दुषोऽपि साक्षाच्छ्यस्तनोतीत्यर्थः । यद्वा, स्त्रियस्तत्रापि निकृष्ट- आत्युत्पन्नास्तवापि वनचर्यः प्रायेण व्यभिचारदुष्टा दृष्टाः, इमा अपि तद्धर्मवत्वात् तथात्वयोग्या अपि क, क चैवं परमात्मनि कृष्णे रूढभाव इत्यहो परमाश्चर्यमित्यादि पूर्ववत् ॥ केचित्तु भग- वता स्वार्थमुत्पादिता मध्ये कालविलम्बे अन्या गोपालान् भ्रमा- व पतिबुद्ध्या गृहीत्वा व्यभिचारं कृतवत्यस्तेन दुष्टा इत्याहुः ॥ अन्ये तु भगवत्सम्बन्धानन्तरं पुनर्गोपसम्बन्धरूपेण व्यभिचारेण दुष्टा इति वदन्ति ॥ ५९॥ यथैव विरूढभावः कुत्रापि नास्ति तथा भगवता य: प्रसाद ·भ्रमरमीतव्याख्यायाम । एतामु कृतः स तु कुत्रापि न कृत इत्याह । नायं श्रियोऽङ्ग उ नितान्तरतेः प्रसादः स्वोषितां नलिनगन्धरुचां कुतोऽन्याः ॥ रासोत्सवेऽस्य भुजदण्डगृहीतकण्ठ लब्धाशिषां य उदगाद् ब्रजवल्लवीनाम् ।। ६०॥ नायमिति ॥ अने ववक्षसि नितान्तरतः एकान्तरतिमत्या श्रियोऽपि नाऽयं प्रसादोऽनुग्रहः । उ अहो अत्याश्चर्यम् । खव- क्षसि स्थापयित्वा निरन्तरं रति प्रयच्छन्नपि नेमं प्रसादं दत्तवान् । तथा खोषिर्ता स्वर्गाङ्गनाना, नलिनस्य कमलस्येव गन्धो रुक्कान्तिश्च यासा तासामपि अयं प्रसादो न दत्तः । इन्द्रोपेन्द्रा- दिरूपापन्नोऽपि बहीभिः सह रममाणोऽपि नेमं प्रसादं दत्तवा- न् । अन्यास्तु तत्तदवतारेषु लन्धसम्बन्धा अपि कुतः कस्माद्ध- तोरिमं प्रसादं प्राप्नुयुः । अत्यथै दुर्लभ प्रसादस्वरूपमाविष्करो- ति ॥ रासोत्सन इति ॥ अस्य तिरस्कृतकोटिकन्दर्पविग्रहस्य भु- जदण्डाभ्यां गृहीत आलिङ्गितः कण्ठस्तेन लब्धा आविषो या- भिस्तासां गोपीनां य उदगाव आविर्बभूव । तथाच ब्रह्मादीना- मपि प्रार्थनया कदाचिदेकमेव रूपं गृह्णाति, न वनेकरूपाण्यावि- कृत्य यथोक्तरसाभिनिविष्टो यथोक्तं प्रसादं करोतीत्यहो बजब- ल्लवीनां तादृशप्रसादप्राप्त्युपायविधुराणामपि यथोक्तमसादलामे भगवदिच्छेव कारणमिति भावः ॥ ६०॥ एवं तासामुत्कर्ष वर्णयित्वा तत्पदमयोग्यत्वादमार्थयन् स्व- पोग्या पदवीं पार्थयति । आसामहो चरणरेणुजुषामहं स्यां ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। वृन्दावने किमपि गुल्मलतौषधीनाम् ।। या दुस्त्यजं स्वजनमार्यपदं च हित्वा भेर्जुमकुन्दपदवीं श्रुतिभिर्विमृग्याम् ॥ ११॥ आसामिति ॥ वृन्दावनगुल्मलौषधीनां मध्ये किमपि अहं स्याम् । तत्राप्यासां चरणरेणुजुषाम् । एतावतैय मम कृतार्थता भविष्यतीति भावः । एतावदप्यतिदुर्लभमिति बोधनाय तासां माहात्म्यमनुवदति । या दुःस्त्यजं खजनं पतिपुत्रादिकम् । आर्यपदं कीर्तिपदं पतिशुश्रूषणादिरूपं शिष्टमार्ग तत्साध्यं परलोकमुखं च हित्वा मुकुन्दस्य मोक्षपदस्य भगवतः पदवीं स्वरूपं भेजुः प्रापुः । यथा भगवान् श्रवणादिना मोक्षपदस्तथैता अपि संपन्ना इति द्यो- तनाय मुकुन्दपदवीमित्युक्तम् । सा च पदवी परमविलक्षणत्वात् केनापि न लब्धेत्याशयेनाह ॥ श्रुतिभिर्विमृग्या (१) श्रुतिभिरपि परमात्मस्वरूपं दूरत एवान्विष्यते । यतो वाचो निवर्तन्ते अमाप्य मनसा सहेत्यादिश्रुतेः । तथाच श्रुतिभिरपि या विमृश्या तत्रा- ऽन्येषां का गणनेति भावः ॥ ६१ ॥ किश्चान्यदपि यत्ताभिलब्धं न तत् केनापीत्याह । या वै श्रियार्चितमजादिभिराप्तकामै योगेश्वरैरपि यदात्मनि रासगोष्ठयाम् ॥ कृष्णस्य तद्भगवतश्चरणारविन्द न्यस्तं स्तनेषु परिरभ्य जहुस्तदाधिम् ॥ ६२॥ (१) निगमदुमे मृगय मा वृन्दाविपिने द्रुमे द्रुमे पश्य । यद् व्रजवनिता भूत्वा श्रुतिभिरिहैवावलोकित ब्रह्म ।

·সীমাখা। या इति ॥ या व्रजाङ्गनाः, रासगोष्ठयां भगवतस्तचरणा. रविन्दं परिरभ्य सम्यगालिय तस्याप्राप्तिजनितं मनस्तापं जहुः तत्यजुः । सदालिङ्गनं च तासां भगवदनुग्रहादेव सम्पन्नमित्याह । न्यस्तमिति ॥ तद्विरहनत्माप्त्याशावर्जनादिजनितपरिश्रमादिना सन्तप्तेषु स्तनेषु भगवताऽनुग्रहात्तत्तापनिवृत्त्यर्थं न्यस्तम् । तदापि भगवतः समवर्यादिषड्गुणसम्पन्नस्य चरणन्यासमात्रेण भग- बचापादकस्य, तत्रापि कृष्णस्य तदर्थमेव गृहीतकृष्णविग्रहस्य । कीशं तचरणारविन्दम् । सर्वोत्तमया श्रियाऽपि समर्चितमेव न तु यथेष्टं विनियुक्तम् । तथा ब्रह्मादिभिराप्तकामैरितरैश्च योगे- श्वरैर्वशीकृतससिद्धिभिरपि यदात्मनि मनस्येव ध्यानादिना स. मर्थितम् । तथाचैवंविधं खपादारविन्दं भगवता तत्स्तनेषु न्यस्त- मिति किं वक्तव्यं तासां माहात्म्यमित्यर्थः ॥ तत्रापि स्तनेविति बहुपचनाचरणारविन्दमित्येकवचनात् तापनिवृत्त्यर्थ परमत्वरया- ऽसंख्यातस्तनेषु तत्स्थापनजनितपरिश्रमो भगवता न गणित इत्यहो भगवतस्तदनुग्राहकतावेश इति ध्वनितम् ॥ ६२ ॥ एवं तदीयं महत्त्वं प्रतिपाद्य तासां साक्षानमस्कारे स्वाधिका- राभावं मन्यमानस्तत्पादरेणुं नमस्करोति । वन्दे नन्दब्रजस्त्रीणां पादरेणुमभीक्ष्णशः ॥ यासां हरिकथोद्गीतं पुनाति भुवनत्रयम् ॥ ६३ ॥ वन्द इति ॥ तत्राप्येकमेव रेणुमभीक्ष्णशः पुनः पुनः कोटि- कोटिवारं परमादरेण वन्दे । नचास्मदायपेक्षया तत्पादरेणुमहत्त्वे विस्मयः कार्यो, यतः स्नानादिना पावनशक्तिमतीनां श्रीगङ्गाप्र- मुखानां सरिद्वराणां पुलिनरेणुरपि वन्द्यते । नन्दवजयोषितस्तु गीतमात्रेण सर्वपावनशक्तिमत्य इत्याशयेनाह ॥ यासामिति ॥ हरेः ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४७)। पापहारकस्य कथापेक्षयाऽपि उत्कृष्ट गीतं हरिकथासहितमूर्च गीतमिति वा। हरिकथारूपम् उच्चैर्गीतमिति वा । भुवनत्रयं ममस्त- ब्रह्माण्डं पुनाति । तथाचैवम्भूतानां तासां पादरेणुवन्दनेनापि वयं कृतार्था इति भावः ॥६३ ॥ एवं यदर्थं भगवता प्रेषितस्तत्सर्व संपाद्य पुनर्भगवत्सन्निधौ गन्तुं प्रवृत्त इत्याह। श्रीशुक उवाच ॥ अथ गोपीरनुज्ञाप्य यशोदां नन्दमेव च ॥ गोपानामन्व्य दाशार्हो यास्यन्नारुरुहे रथम् ॥ ६४ ॥ अथेति ॥ गोपीभगवत्प्रियाः, यशोदा तत्पूज्यां तन्मातरं तथा तत्पितरं श्रीनन्दरायं च । एक्कारेण त्रयाणामेवात्र प्राधान्यं बो. धितम् । अत एवानुज्ञाप्यानुज्ञां प्रार्थयित्वेत्युक्तम् । ततस्तन्मित्रादि- भूतान् । गोपानामन्त्र्य गच्छामीत्युक्त्वा, यास्यन्न तु विश्रामाघर्थ रथमारुरुहे । यतो दाशार्हेषु यादवभेदेषु मुख्यः। तब भगवदादि. मिराकासितसान्निधानः ॥ ६४ ॥ तद्गमनस्य कस्याप्यनभिलषितत्वात् पूर्व केनाप्युपायनाद्या- SSनयनोद्योगो न कृत इत्याशयेनाह । तं निर्गतं समासाद्य नानोपायनपाणयः ।। नन्दादयोऽनुरागेण प्रावोचन्नश्रुलोचनाः ॥६५॥ समिति ॥ अकस्मात् तं निर्गतमेव समासाधोपलभ्य नानो. पायनानि पाणी येषां ते नन्दादयः, अनुरागेणाश्रुभिरन्धीकृतलो- चनाः मन्तः प्रकर्षणोच्चैरवोचन ॥६५॥ । १२ ·भ्रमरगीतव्याख्यायाम् । तत्प्रवचनमुदाहरति । मनसो वृत्तयो नः स्युः कृष्णपादाम्बजाश्रयाः ।। वाचोऽभिधायिनी नाम्नां कायस्तत्प्रहणादिषु ॥६६॥ मनस इति ॥ नोऽस्माकं मनसो वृत्तयः कृष्णस्य सदानन्द- रूपस्य परमात्मनोऽस्मदर्थं गृहीतकृष्णावतारस्य पदाम्बुजमा- श्रयो यासां तथाभूताः स्युः । तथाचास्मन्मनमो या वृत्तिरुदेतु सा तदाश्रयैवोदेतु, न त्वन्यालम्बना । तदतिरिक्तं वस्तुमात्रमस्मचित्ते कदापि मा प्रविशतु । तथा वाचोऽपि कृष्णस्य नाम्नामभिधा. यिन्यः स्युः । तथा कायस्तस्य श्रीकृष्णस्य वन्दनार्चनादिषु स्यात् । तथाच सर्वदा तद्गतकायवामानसाः स्यामेय स्मत्मार्थना श्रीकृष्णाने वक्तव्येत्यर्थः ॥ ६६ ॥ एतत्फलं च नास्माकं स्वर्गादिमोक्षपर्यन्तं सुखमाकाङ्कतं, किन्तु तस्मिन् रतिरेवेत्याशयेनाहुः । कर्मभिभ्राम्यमाणानां यत्र कापीश्वरेच्छया ॥ मङ्गलाचरितैर्दानै रतिर्नः कृष्ण ईश्वरे ॥ ६ ॥ कर्मभिरिति ॥ कर्मभिनिमिचभूतैस्तत्चत्कर्मफलप्रदानायोद्भूता या फलप्रदातुरीश्वरस्येच्छा तया यत्र कापि भ्राम्यमाणानाम- स्माकम् । तथाच तत्तन्नित्तिरस्माभिः प्रार्थ्यते इनि भावः ॥ मङ्ग- लभूराचरितैर्भगवदर्चनादिभिः, दानोपलक्षितैर्वर्णाश्रमोचितसम- स्तकर्मभिश्चेह जन्मनि प्राचीनजन्मसु च कृतैः कृष्णरूप ईश्वरे नोऽस्माकं रतिरुत्तरोत्तरं वर्द्धमाना स्यादिति प्रर्थनारूपः संदेशो- ऽस्मदीयः स्वस्वामिसन्निधौ त्वया वक्तव्य इत्यर्थः ॥ ६ ॥ इतः परं वक्तुमशक्तास्ते तूष्णी स्थिता उद्धवश्च तावतैव तैः

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः (४१)।
संपूजितो मथुरां प्रसगादित्याह ।
एवं सभाजितो गोपैः कृष्णभक्त्या नराधिप ।
उद्धवः पुनरागच्छन्मथुरां कृष्णपालिताम् ॥ ६८ ॥
एवमिति ॥ एवमुक्तरीत्या गोपैर्भगवदीयैः सभाजितः पू.
जितः । पूजोपकरणमाह ॥ कृष्णभक्त्येति ॥ तत्कृता कृष्णभक्ति-
रेव तेन स्वस्य पूजोपकरणत्वेन गृहीता । तत उत्कृष्टायाः पूजाया
अभावात् । यद्वा किमर्थं तैः सभाजित इत्यपेक्षायामाह ॥ कृष्ण-
भत्त्येति ॥ न तु तेषामैश्वर्यादिकं किञ्चिदपेक्षितमासीत् । नन्वेवं-
विधभक्तानां सङ्गविहाय किमिति मथुरां प्रति गतवानित्याशङ्ख्याह॥
कृष्णपालिताम् ॥ तथाच भगवत्सन्निधानार्थ तत्र गतवानिति
भावः । किञ्च नराधिपानामप्याज्ञा नोलवितुं शक्या, किं पुनर्बह्मा-
द्यधिपस्योति संबोधनाशयः ॥ ६८ ॥
तत्र गत्वा यत् कृतवाँस्तदाह ।
कृष्णाय प्रणिपत्याह भक्त्युरेकं ब्रजौकसाम् ।।
वसुदेवाय रामाय राज्ञे चोपायनान्यदात् ॥ ६९ ।।
इति श्रीभागवते महापुराणे दशमस्कन्धे उद्धवप्रतियाने
सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४७ ॥॥
कृष्णायेति ॥ प्रणिपत्य सम्यक् प्रणामं विधाय व्रजौकस
भक्त्युद्रेकं तत्प्रेषितं मुख्यमुपायनमाह ॥ निवेदितवान् ॥ वसुदेवाय
पूर्वसख्यास्थितिख्यापनाय ॥ रामाय पूर्वस्त्रहस्थितिबोधनाय । राझे
उग्रसेनायाऽऽदरज्ञापनाय । चकाराद अक्रूगदिभ्यस्तदोषागणना-
सूचनाय तैः प्रेषितान्युपायनान्यदात् ॥ ६९ ॥

·९०
भ्रमरगीतव्याख्यायाम् ।
सकलनिगमबोध्यं सच्चिदानन्दरूपं
हरविधिहरिमुख्याभ्यर्च्यपादारविन्दम् ।।
बजयुवतिसुखार्थ स्वीकृतानेकलीलं
धनपतिरहमीशं नौमिगोपालबालम् ॥ १॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यबालगोपालतीर्थ-
श्रीपादाशीर्वाददत्तवंशावतंसरामकुमारसूनु-
धनपतिसूरिकृतायां श्रीमद्भागवत.
गूढाऽर्थदीपिकायां दशमस्कन्धे
सप्तचत्वारिंशो-
ऽध्यायः॥४७॥

·विज्ञापनम् । बनारससंस्कृतसीरीजनानी वाराणालेय संस्कृतपुस्तकावली । इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृतभाषा- निबद्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गलभाषानुवा- दमहिताश्च ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति । तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये ऽपि विद्वांसः शोधयन्ति । यैा. हकमहाशयैरियं पुस्तकाबली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- कैकस्य खण्डस्य कृते ID मूल्यं प्रापणव्ययश्च :) देयः । अन्यैर्म- हाशययः कानिचित् खण्डानिसंग्राह्याणि तेश्च प्रत्येक खण्डानां कृते १० मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देय इति ॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। ९ सिद्धान्ततत्त्वविवेकः खण्डानि ५ अर्थसङ्ग्रहः अंग्रेजीभाषानुवादसहितः १ तन्त्रवार्तिकम् खण्डानि १३ १३ कात्यायनमहर्षिप्रणीतं शुक्लयजुःप्रातिशाख्यम् सभाप्यं ख०६ ६ सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता वाक्यपदीयम् खण्डानि ६ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजदीकासहित खण्डानि ३। द्वितीयभागः तृतीयाका- डम् हेलाराजटीकासहित खण्डानि ३) रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ परिभाषावृत्तिः खण्डे २ वैशेषिकदर्शनं किरणावलीटीकासंबलितप्रशस्तपादप्रणीत. भाष्यसहितम् खण्डे २ शिक्षासङ्ग्रहः खण्डानि ५ नष्कर्यसिद्धिः खण्डानि ४ महर्षिकात्यायनअपीतं शुक्लयजुस्सानुक्रमसूत्रम सभाष्यम् ३ ऋग्वेदीयौनकप्रातिशाख्यं सभाध्यम खण्डानि ४ (बृहत्) वैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम् खण्डानि ४४ विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहितः खण्डे २ २ ३ ·२ १ २ १ तत्वदीपनम् । पञ्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम् ) खं० ८ ८ वेदान्तदीपः (श्रीभगवद्रामानुजाचायविचितः) खण्डानि ३ ३ टुटीका खण्डानि ४ पातालदर्शनमाश्रीरामानन्दयतिकृतमणिप्रभाऽपन्यवृत्ति स० व्याकरण मिताक्षर। । श्रीमदनभट्टप्रगीता खण्डानि १० रसमञ्जरी । व्यङ्गयार्थको मुद्या प्रकाशेन च साहता ख० ३ ३ भेदधिक्कारः व्याख्यासहितः श्रीमदप्पयदीक्षित कृत उपक्रम- पराक्रमसहितः स्वण्डे २ बोधसारोनरहरिकृतः तच्छिष्यदिवाकरकृतटीकयास न. ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्दभगवद्विरचिता खण्ड २ देवनकामधेनुः अर्थात प्राचीनज्योतिषग्रन्थः खण्डानि ३ ३ श्रीमदणुभाष्यम् । श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम् । योस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजी महाराजविरचितभाष्यप्रकाशाख्य व्याख्या समतम् खण्डानि १५ १५० तत्त्वशेखरः। श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः । तथा-तत्त्वत्रयचुलुक संग्रहः । कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमद्वरदगुरुविरचितः । श्रीभाष्यवार्तिकम्। श्रीमद्रामानुजाचार्यविशिष्टाद्वैतसिद्धान्तप्र- तिपादनपरम् । यतीन्द्रमतदीपिका च । श्रीगोविन्दाचार्यसूनु- श्रीनिवासाचार्यकृता । सकलाचार्यमतसंग्रहश्च । खण्डे २ गूढार्थदीपिका । श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धस्थरासपश्चाध्यायी- व्याख्या। रसव्याख्या च । खण्डानि ३ ३ आश्वलायनसूत्रप्रयोगदीपिका । श्रीविद्वद्वरमंचनाचार्यभट्ट- चिरचिता खण्डे २॥ काव्यालंकारसूत्राणि । पण्डितवरवामनविरचितवृत्तिसमेतानि कामधेनुसमाख्यव्याख्यासहितानि खण्डे २। श्रुत्यन्तसुरद्रुमः । श्रीपुरुषोत्तमप्रसादविरचितः खण्डानि ३ ३ चतुर्विंशतिमतसंग्रहः । श्रीभोजदीक्षितसंकलितः खण्डे २२ श्रीविद्वन्मण्डनम् श्रीविठ्ठलनाथदीक्षित विरचितम् । गोस्वामि श्रा- पुरुषोतमजीमहाराजविरचित सुवर्णसूत्राख्यव्याख्यासहितम् २ . सांख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । कौसुंवरवास्तव्यपण्डितवरवासुदेव विरचितः। दार्थदीपिका।श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धीयभ्रमरगीतव्याख्या।१ ० ब्रजभूषण दास और कम्पनी बनारससंस्कृत सीरीजकार्यालय बनारस सिटी। २ २ २

·No text on this page.