·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184509
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·विक्रमोर्वशी। [ वोट म्] महाकवि श्रीकालिदासविरचिता। पण्डितकुलपतिना, वि, ए, उपाधिधारिणा श्रीमज्जीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्योग विरचितया व्याख्यया परिशोभिता । तदात्मजाभ्यां पण्डित-श्रीआशुबोध-विद्याभूषण- पण्डित-श्रीनित्यबोध-विद्यारत्वाभ्यां - परिवर्द्धितटीकयाऽलङ्गय संस्कय च प्रकाशिता । चतुर्थ संस्करणम। कलिकातामहानगऱ्याम् वाचस्पत्ययन्त्र मुद्रिता।

·प्रकाशक- पण्डित-ौपाशुबोध-विद्याभूषण पण्डित-योनित्यबोध-विद्यारख। - तथा २न, प्राप्तिस्थान- रमानाथ मजुमदार छोट, अाम्हाष्ट- ष्ट्रीट पोष्ट-अफिस। कलिकाता। प्रिस्टर-वि, वि, मुखर्जी। २ न., रमानाथ मजुमदार ष्ट्रीट, कलिकाता ।

·विक्रमोर्वशी। प्रथमोऽङ्कः। वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुष व्याप्य स्थितं रोदमी यस्मिनीखर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मग्यते स स्थाणुः स्थिरभक्तियोगसुलभो निःश्रेयसायास्तु वः ॥ (१) नान्द्यन्ते (२) मवधारः । तथा, (१) वेदान्तेष्विति ।-वेदान्तेषु उपनिषत्मु यं देवं रोदसी द्यावापृथिव्यौ व्याप्य स्थित सर्वव्यापिनमित्यर्थः । एकपुरुषम् पहितीयमाहुः वा यन्तीत्यर्थः । 'पम्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरीक्षमीतं मनः सा प्राणेश सर्वैः तमेवैकं नानौथ भात्मानमन्या वाची विमुचथ अमृतशेष सेतुः”। इति अतिः । नास्ति पन्यतशिवः कश्चित् विषयी वाच्यो यस्य स तथाभूतः ईश्वर इति शब्द: यस्मिन् टॅवे यथार्याक्षरः सार्थक: अणिमाद्यष्टयंसहावादित्ययः । तथा, नियमिता অলনিৰা: प्राणादयो प्राणापानसमामीदानव्यानाख्या: शरीरवायव यस्तै सथामूतैर्मुमुक्षुभिर्मुक्तिमिच्छुभिर्योगिभिरित्यर्थः । अन्तरात्मनि मृग्यते पन्विष्यते। "एकी वशी सर्वभूतान्तरात्मा एक रूपं बहुधा य: करोति । त्यस्थं ये न पश्यन्ति धीरास्तेषां मुखं शातं नेतरेषाम्" इति। लस्यात्मनि दर्शनोप- देशः। स्थिरा पचणा या भकिसस्था: योगेन सम्पण सुलभ: सुप्रापः सुगम इत्ययः । स स्थाणु: शिव: वो युग्माकं नि:श्रेयसाय क्षेमाय पस्तु, मुक्तिप्रदी भवतु इत्यर्थः । शार्द व विक्रीडितं छन्दः । (२) नाम्द्यन्ते इति ।-नान्दौलक्षणं यथा,-"पाशीर्वचनसंयुक्ता स्तुतिय मान मयुज्यते। देधिनपादीनां तमात् नान्दीति संजिता ।" यस समा.

·[२] विक्रमोवेश्या . मूव। अलमतिविस्तरेण । [नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ] | मारिष परिषदेषा पूर्वेषां कवीनां दृष्टरसप्रबन्धा; अहमस्यां कालिदास- ग्रथितवस्तुना नवेन बोटकेम उपस्थास्ये, तदुच्यतां पात्रवर्गः, खेषु स्थानेषु अवहितैर्भवितव्यं भवद्भिरिति । (३) नटः। [ प्रविश्य ] यथाज्ञापयति देवः । सूत्र। यावदस्यामार्यविदग्धमिवान् शिरसा प्रणिपत्य विज्ञापयामि ।- प्रणयिषु दाक्षिण्यवशादथवा सहस्तुबहुमानात् । शृणुत जना ! अवधानात् क्रियामिमां कालिदासस्य ॥ (४) नेपथ्ये । [पजा। परितापध परित्ताध । (क) ? सूव । अये ! किमयमकस्मादिमानचारिणामाकाशे करुण- ध्वनिः श्रूयत ? [ विचिन्त्य ] । अां ज्ञातम्, भवतु ।- ऊरूद्भवा नरसखस्य मुनः सुरस्त्री कैलासनाथमुपमृत्य निवर्तमाना (क) पार्याः ! परिवायध्वं परिवायध्वम् । (३) मारिष इति मूवधारततं पारिपार्थिक सम्बोधनम् । "सूत्रधारं वटेवाव इति वै पारिपाश्विकः। मूबधारो मारिषेति" इत्यादि दर्पणे। परिषत सभा. दृष्टरस प्रबन्धा दृष्टो रमप्रबन्धः घडागदिरसबहुल: प्रवन्ध: सन्दर्भ: यया। वाटकेन वोटकाख्यदृश्य काव्येन इत्यर्थः । वलक्षणं यथा-"सप्ताष्टनवपचार दिव्य- मानुषसंश्रयम्। बोटकं नाम तत् प्राहुः प्रत्यक्ष सविदूषकम् ॥” इति दर्पणकारपत. वचनम्। पाव वर्म: नटसम्प्रदायः । स्वेषु स्थानेषु स्वकीयेषु कर्तव्यपदेषु इत्यर्थः । भवहितः पप्रमत्तः। . (४) प्रणयिष्विति ।-प्रणयिषु मुहम याच केषु वा। दानिण्यं परच्छन्द राहु- बत्तित्वं, तशात् सडेतो: अम्माम अनुग्रहबुद्देप्रति भावः । सहम्बबहुमानात् सन बीपरहितं यहस्तु इतिहास तान् बहुमानं समाहरः समात् । अन्यत् स्पष्टम् ।

·प्रथमोऽङ्कः । [३] वन्दी कता विबुधशत्रुभिरईमार्गे क्रन्दत्यतः शरणमप्सरसां गणोऽयम् ॥ (५) [इति निष्कान्तौ]। प्रस्तावना (६)। [ ततः प्रविशन्ति पपटौक्षेपेण प्रारम: 1 (७) पसरसः। अज्जा! परित्ताअध परित्ताअध, जी अमर. पक्षबादी, जस्म बा अम्बरदले गदी अस्थि । (ख) [ ततः प्रविशति पपटीक्षेपेण रथारूढी राजा सूतथ। ] राजा। अलमाक्रन्दितेन ; सूर्योपस्थानमनिहत्तं पुरूरवसं मामेत्य कथ्यतां, कुतो भवत्य: परिवातव्याः इति । (८) रम्भा। असुराबलेबादो। (ग) परिवायध्वं परिवायध्वं, योऽमरपचपाती, यस्य वा (ख) पार्याः ! पम्बरतले गतिरसि। (ग) पसरावलेपात् । (५) जड़वा ति ।-नरस्य सन्नामधेयस्य मुनेः सखा तस्य मुने: मारायणा स्य जहवा अरोरुत्पन्ना सुरस्त्री अप्सरा: उर्वशीत्यर्थः। कैलासनाथं कुबेरम उपमृत्य स्तुतिवन्दनादिक कृत्वेत्यर्थः निवर्तमाना प्रस्थागच्छन्ती पर्डमार्गे पड़पथे विजुध- शबुभि: दानवे: वन्दोकता पूता बद्धा वा, प्रतः कारणात् पथमसरसा गण: प्ररखं क्रन्दति, साहाय्यार्थ कमपि शरण्य मुद्दिश्य गेदिति इत्यर्थः । वसन्त- सिलकं छन्दः। (६) प्रस्तावनालक्षणं यथा ।-नटी विदूषको वापि पारिपार्थिक सूबधारण महिता: संलापं यद कुर्वते। विवेर्वाक्यैः स्व कार्योत्थैः प्रस्तुताचेपिभिर्मियः। पामुखं तत् तु विजेयं नाना प्रस्तावनाऽपि सा॥" (0) अपटीक्षेपेण यवनिकाऽपसारणं विनव पावप्रवेशावसरे यवनिकाप- सारनियमः, पब तु अप्सरसां सम्भम साध्वस द्योतनाय यवनिकाऽपसारण विनैव प्रवेशः। तदुक्तां,-"पटोपो न कर्तव्यः पतिराजप्रवेशने" इति । (८) सर्योपस्थानात् सवित्तं सूर्यमुपास प्रत्यागच्छन्तमित्यर्थः ।

·[४] विक्रमोर्वश्या राजा। किमसुरावलेपन भवतीनामपराकम् ? (2) रम्भा। सुग्णादु महारापो; जा तबोबिसेससखिन्टस्म सुउमारं पहरणं महेंदस्म, पञ्चादेसो रूबगब्बिदाए सिरि- गौरिए, अलङ्कारो सग्गरम, सा णो पिप्रसही कुरभवणादो णिअत्तमाणा केणावि दाणबेण चित्तलेहादुदिना प्रहपधज्जेब णिग्गिहिदा। (घ) राजा। परिज्ञायते कतमेन दिग्विभागेन मत: स जाल्मः? अप्सरसः। इसाणीए दिसाए । (ङ) राना। तेन हि मुच्यतां विषादः, यतिथे वः सखो- प्रत्यानयनाय। [ सहर्ष ] सरिसम् एदं सोमबंससम्भबस्म । (च) राना। क पुनमी भवत्यः प्रतिपालयिष्यन्ति ? (१०) अप्सरमः। एटस्मिं हेमकूड़सिहरे। (छ) रामा। सूत! ऐशानी दिशं प्रति प्रेरयाखानाशुगममाय। सतः। यथा प्राज्ञापयति पायुपान्। [ति तथा करीति पसरसः। (घ) एणीत महारान:, तपोविशेषशक्तिस्य मुकुमा प्रहरणं महेन्द्र स्य, प्रत्यादेशो रूपगर्वितायाः श्रीगौर्याः, पलङ्कारः खर्गस्य, सान: प्रिय- मखौ कुबेरभवनात् निवर्तमाना वनापि दानकेन चिवलेखावितीया पर एक नियोता। (6) ऐशान्या दिशा। (च) सहशमतत सीमशमम्भवस्य । (छ) एसम्मिन् हेमकूटशिखरे । (९) असुराणामवलेपेन गण विमपराकम् ? युमाकं वा बाधा सम्पादिता इत्यर्थः। (१०) प्रतिपालयिष्यन्ति मां प्रतीक्ष्य बतिष्यन्ते इत्यर्थः।

·प्रथमोऽङ्कः । [ रथवेग पयित्वा ] । साधु साधु, अनेम रथवेगेन पूर्वप्रस्थितं वैनतेयम् (११) अपि प्रासादयेयम् । मम हि- अग्रे यान्ति रथस्य रेणपदवीं चूर्णीभवन्तो घना- वक्रमान्तिररान्तरेषु वितनोत्वन्यामिवारावलीम् । चित्रारम्भविनिश्चलं हयशिरस्यायामवच्चाम यन्मध्ये समवस्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगानिलात्॥ (१२) [इति निष्क्रान्ती रामा मूत] | सहजथा। हला! गदी राएसी; ता अम्हेबि जधा- संदिह पदेसं गच्छम्ह । (ज) मेनका। सहि ! एब्बं करम्ह । (झ) [ इति हेमकूटशिखरे नाट्येन पधिरोहन्ति । (ज) पथि । गती राजर्षिः, तत् वयमपि यथासन्दिष्टं प्रदेशं गच्छामः । (झ) सखि ! एवं कुर्मः । तथा (११) वैनतेयं विनतानन्दनं गरुडमपि । (१२) रथस्य अग्रे समीपे चूर्णीभवन्तो नवात् भापतद्भिः चक्रः प्रतिघातन पवखुरील्लेखनेन वा क्षीदीभवन्ती धना मेघाः रेणुपदवौं धूलि सादृश्यं यान्ति प्रापुवन्ति । तथा चक्राणां धान्तिभ्रमणम् पराणां चकमध्यगतकाष्ठखण्डानाम् अन्तरषु मध्येषु अन्यां हितौयाम् परावलोम परपक्तिं वितनोति विस्तारात क्षिप्रभमसेन निरन्तरारपति पूरितमिव तचक्र प्रतिभातोति भावः । चित्र: बहुत: बिस्मय कर इत्यर्थः, य पारम्भः धावनाक्रया तेन निश्चल निष्पाम्प चामरं यशिरसि पत्रमूईि पायामवत् दैर्ध्य युक्तां वर्तते इति शेषः। वेगवशात् दीर्घतराकतिलक्ष्यते इति भावः । तथा वेगानिलात् वेगजातमारतवशात् ध्वनपटः यस्य रथस्य मध्ये प्रान्ते च उभयोः पार्ययोश्च समवस्थितः। महावेग- समुत्थेन वातन ध्वजपट: कदापि रथमध्ये कदापि प्रान्तयोः पतन् लुठतौति भावः। शार्दूलविक्रीडित छन्दः ।

·[६] विक्रमोर्वश्या रम्भा। अवि नाम सो राएसौ उधरे णो हिमा सम्बम् ? (अ) मेनका। सहि ! मा दे संसो भोदु । (ट) रम्भा। गं णं दुज्जमा दाणबा। (ठ) मेनका। उपस्थिदसंपहारो (१३) महेंदो मजकम- लोभादो सबहुमाणमाणाबिअतं जेब विबुधविजाप सेणामुहे णिोएदि । (ड) सब्बधा बिजई भोदु। (ढ) मेनका। [क्षणमावं स्थित्वा ]। हला! समस्मसध समस्मसध, एस उल्लसिदहरिणकेदणी तस्म राएसिणो सोमदत्तो रहो दोसदि ; ण एसो अकिदस्यो पडिणिउत्तिस्मदित्ति तकेमि । ( ण) [ निमित्त सूचयित्वा ( १४ ) पवलोकयन्त्यः स्थिता: ] । रम्भा। [ ततः प्रविशति रथारूढी राजा सूतच, भवनिमीलिताची चिव- लेखादक्षिणहस्तावलम्बिता उर्वशी च] । (अ) अपि नाम स राजर्षि: सवरेत् नो हृदयशल्यम् ? (ट) सखि । मा ते संशयो भवतु। (ठ) ननु दुर्जया दानवाः । (ड) उपस्थितसम्प्रहारो महेन्द्रोऽपि मध्यमलोकात् सबहुमानमानाध्य समेव विधविनयाय सेनामुखे नियोजयति । (ढ) सर्वथा विनयो भवतु । (ण) पयि। समाश्वसित समाश्वसित, एष उल्लसितहरिणकतनः तस्य राजर्षे: सोमदत्तो रथो दृश्यते, नेषोऽकृतार्थः प्रसिनियतिष्यते इति तयामि । (१३) उपस्थितः सम्प्रहार: सड़ामो यस्य सः । (१४) निमित्तं सूचयित्वा-प्रियलाभ द्योतकानि भूनासिकादिस्पन्दनादौनि मङ्गललच पानि निरूपयन्त्य इत्यर्थः ।

·प्रथमोऽङ्कः। [6] चिव। सहि ! समस्मस समस्मस। (त) राजा। सुन्दरि! समाखसिहि समावसिहि।- गतं भयं भीरु ! सुरारिसम्भव त्रिलोकरक्षी महिमा हि वजिणः । तदेतदुभोलय चक्षुरायतं निशाऽवसाने नलिनोव पङ्कजम् ॥ (१५) चित्र। अम्महे, उस्मसिदमेत्तसम्भाबिदजीबिदा মৰি ससम् एसा ण पड़िबज्जदि। (थ) राजा। बलवदन ते सखी परित्रस्ता। (१६) तथा हि,- मन्दारकुसुमदाम्ना गुरुरस्था: मुच्यते हृदयकम्यः । मुहुरुच्छसता मध्ये परिणाहवतोः पयोधरयोः ॥ (१७) चिव। [सकरणम् । इला पज्जवस्थाबेहि अत्ताणत्रम्, अणच्छरा बिष पड़िहासि । (द) - उब्बसि! (स) सखि ! समाश्वसिहि समायसिहि । (थ) पाषय, उक्तूसितमावसम्भावितनीविता पद्यापि संज्ञाम् एषा न प्रतिपदा ते। (द) अपि उर्वशि । पर्य्यवस्थापयात्मानम, पनसरा इव प्रतिभासि । (१५) गतमिति। -हे भोर भयशौले । उर्वशि! मरारिसम्भवं दानवद्रोह- मनितं भयं भयकारणं गतं निरसम्। सियत: वज्रिण: इन्द्रम्य महिमा विलोकरची विभुवनविपदुद्धारसमर्थ इत्यर्थः । तत् तस्मात् निशाऽवमाने राविशेषे नलिनी पड जमिव पद्मपलाशमिव एतत पायतं सुविशालं चतुरुन्योलय। वंशस्थविलं (१६) बलवत परिवसा निसरा भौतेत्यर्थः । ( १७) परिणावती: सुविशालयोः पौनयोरित्यर्थः पयोधरयोः सनयो: मध्ये अन्तरप्रदेश मुहवारंवारम् उच्चसता प्रकम्पिणा मन्दारकसमदामा मन्दार- पुष्पविरचितया सगा प्रस्थाः गुरुबलवान् हृदय कम्पः सूच्यते द्योत्यते। पार्या छन्दः ।

·[] विक्रमोर्वखा राजा। मुञ्चति न तावदस्या भयकम्पः कुसुमकोमल हृदयम् । सिचयान्तेन कथञ्चित् स्तनमध्योच्छासिना कथितः॥ (१८) उर्वशी। [चैतन्यं प्रत्यागच्छति । राजा। [ सहर्षम् ]। चित्रलेखे। दिध्या वसे, प्रकृति. मापना ( १८) ते प्रियसखो। पश्य,- आविर्भूते शशिनि तमसा रिच्यमानेव रात्रि- नैशस्याचिर्तुतभुज इव छिन्नभूयिष्ठधूमा। मोहेनान्तवरतनुरियं लक्ष्यते मुच्यमाना, गङ्गा रोधःपतनकलुषा गच्छतोव प्रसादम् ॥ (२०) चित्र। हला उब्बसि ! बिस्मत्था होहि, पाबमाण- कम्पिणा महाराएण पराहदा क्खु ते तिदसपरिबंथिणो हदासा दाणबा। (ध) (ध) पथि उशि । विश्वस्ता भव, पापनानु कम्पिना महाराजेन परा. इता: खलु से विदशपरिपन्थि नो हताशा दानवा: । (१८) स्तनमध्योच्चामिना स्तनान्तरे कम्पमानेम सियान्तन वस्त्राचलेन कथञ्चित् कच्छण कथित: मचित: भय कम्प: दानववासजनित: कम्पः अत्या: कुसुमकोमलं पुष्प मुकुमारं हृदय न मुञ्चति तावत् अद्यापि न प्रशाम्यतौति भावः। पाच्छिन्दः। (१९) प्रकृतिमापना चैतन्यं प्राप्ता इत्यर्थः । (२०) अन्तमध्ये मोहन मुच्यमाना शनैः शनैश्चैतन्यमधिगच्छन्तीत्यर्थः वयं बरतनः सर्वशी। शशिनि चन्द्रे पाविर्भने उदितवति तममा पन्ध कारण रिचमाना मुच्य माना राविरिव, तथा छिवभूयिष्ठधमा अपगतबहुलधूमा भाम्बरा नैशस्य रावी प्रद्योतितम्य हुतभुनः अग्नेः चि: शिव लक्ष्यते। अथवा रोध:पतनेन पतिततौरभूमिसहयोगेन कलुषा पाविला गङ्गा भागौरयौव पश्चात् प्रसादं गच्छति, तहलक्ष्यते इति भावः । मन्दाक्रान्ता छन्दः ।

·प्रथमोऽङ्कः । [e । [ उन्मौल्य चक्षुषी ] कि सम्पहारदंसिणा महेंदेण अन्भुबबमाम्हि ? (न) चित्र। ण महेंदेण ; महेंदसरिसाणुभाबेण राएसिणा पुरू- रबसेण। (प) उर्व। [ राजाममवलोक्यात्मगतम् । उबकिदं क्खु में दागबेंद- सम्भमेण । (फ) राना। [ उर्वशौं विलोक्यात्मगतम् । स्थाने खलु नारायण- मृषि विलोभयन्त्र जरुसम्भवामिमां क्लिोक्य बीड़िता: सर्वा अप्सरसः। अथवा, नेयं तपखिनः सृष्टिरित्यवैमि । कुत: ?- अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूचन्द्रो नु कान्तिप्रदः ? शृङ्गारेकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्याकरः ? । वेदाभ्यासजड़: कथं विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूप पुराणो मुनि: ? ॥ (२१) (न) किं सम्प्रहारदर्शिना महेन्द्रेण अभ्युपपन्नामि ? (प) न महेन्द्रेण, महेन्द्रसदृशानुभावेन रानर्षिा पुरवसा । (फ) उपकतं खलु में दानवेन्द्र सम्भमेण । ( २१) पस्या: उर्वश्या: सर्गविधी मृष्टिक्रियायां कान्तिप्रद: लावण्यपदाता चन्द्रः प्रजापतिः स्रष्टा प्रभूत् ? नु इति प्रश्न. पमृत् किमित्यर्थः। स्रष्टा प्रजापतिर्वेधा विधाता विश्वमग विधिः" इत्यमरः । किं वा एजार एक एको मुख्यो रसो यस्थ स शृङ्गारेकरसी मदन: स्वयं नु किं प्रजापति: स्रष्टा अभूत् ? अथवा पुष्पा कम- मानाम पाकर: कुसमयीनिरित्यर्थः । मास: चैव: किं नु प्रजापति: पभूदिति शेषः । कमियं जिज्ञासा, इत्याशया-वेदाभ्यासजड़ इति । अन्यथा वेदाभ्यासमड: निरन्तरवेदपाठन विषयबोधरहित प्रत्ययः । तथा विषयेभ्य इन्ट्रियग्राभ्यो परसादिभ्यो व्यावतं प्रतिनिहतं कौतूहलं लालसा यस्य, भोगवासनाविरत इत्यर्थः, एवम्भूत: पुराणी मुनिः कथं कैम प्रकारेण इदं मनीरं रूपं निर्मातुं - ·विक्रमोर्वश्या उर्व। हला रित्तलेहे ! सहीणो कहिं क्व भवे ? (ब) चित्र। अभप्रप्पदाई महाराश्री जाणादि। (भ) राना। [उर्वशौं विलोक्य ] | महति विषादे वर्तते ते सखोजन: ; पश्यतु भवती ।- यदृच्छया त्वं सदस्यबध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि ! यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवेत् सखोजनस्ते किमु रूढ़सौहृदः १ ॥ (२२) उर्व। [ पात्मगतम् ] अमिअं खु चंदादो अमिश्रति किम् एस्थ अञ्चरोयम् !! [ प्रकाशम् ]। अदो उजेब मे तुबरदि हिअधम् । (म) राजा। [इस्तेन दर्शयन् 1-- बअणं; अधबा, [ (ब) अयि चिवलेखे ! सखीजन: कुन खलु भवेत् । (भ) अभय प्रदायौ महाराभो जानाति । (म) अमृतं खलु ते वचनम् ; अथवा चन्द्र तोऽमतमिति किमवाश्यम् ।। अत एव में त्वरते हृदयम् । प्रभवेत् ! क्व वा रसज्ञानविरहित: पुराणो मुनि: । क्व चैतत् सौकुमायाम् । सर्वथा नेयं निर्मिति: नराजौर्ण प्रकृते: वेदाभ्यासनियतहतचेतसो नारायणमुनेः, अपि तु कस्यापि चन्द्रमदनादि कस्म सुकुमारतरस्य विलसितमेतदिति भावः । पाइलविक्रीडित छन्दः । ( २२) हे मुन्दरि ! त्वं यदृच्छया अमिर्दिष्ट कारणेन सादपि एकवारमपि यस्य पवन्ध्ययोः सार्थकयोः त्वद्दर्शनलाभादिति भावः । नेवयीः पथि गोचरे स्थिता भवसि, यस्य दर्शनपचं गचसीत्यर्थः। सोऽपि त्वया विना समुत्मक: पुनस्वद्दर्शनाकाझया उत्कण्ठिती भवेत् । किमु बढसौहद: बसख्य स्ते सखी. जनः ? चिरपरिचितः सखोलनस्त्वदर्शनाया यत् समुत्युको भवेत्, तब कि बसाव्यमित्यर्थः । वंशस्थविलं छन्दः।

·प्रथमोऽङ्कः । एताः सुतनु ! मुखं ते सख्यः पश्यन्ति हेमकूटगताः। उत्सुकनयना लोकाश्चन्द्रमिवोपनवान्मुक्तम् ॥ (२३) जवंशी। [साभिलाषं पश्यति । चित्र। हला! किं पेक्खसि ? (य) उर्व। समदुक्खसुहो पीबीअदि लोअणेहिं । () चित्र। [ सस्मि तम्] अह ! को ? (ल) उर्व। णं पाइपणी। (व) मेनका। [सहर्षमवलोक्य ] हला! एसो चित्तलेहादुदिअं पिअसहोम् उब्बसों गेहिअ, बिसाहासहिदो बिअ भअवं सोमो उबस्थिदो सो राएमी। (श) म्भा। [निर्वयं] दुबेबि उबगदा, जं सही पञ्चाणीदा, जं च अपरिक्खदसरीरो राएसी दोसदि । (ष) सहजन्या। सहि ! तुम भणासि दुजो दाणबो त्ति। (स) एत्य पित्रा (य) भयि ! किं प्रेक्षसे ? (र) समदुःखसुखः पौयते लोचनाभ्याम् । (ल) अयि । कः ? (4) ननु प्रणयिजनः । (श) अयि ! एष चिवलेखाहितीयां प्रियसखीम् उर्वशौं ग्रहीत्वा विशाखा. सहित एव भगवान् सोम: उपस्थित: स राजर्षिः । (प) हे पपि अब प्रिये उपगते, यत् सखी प्रत्यानीता, या पपरिचत. शरीरी राजर्षिदृश्यते । (स) सखि । त्वं भणमि दुयो दानव इति । ( २३) हे मुतच ! उत्सुकनयना: कौतूहलाविष्टनेवा लोका: उपप्नवात राहग्रासात् मुक्तं चन्द्रमिव चन्द्रं यथा पश्यन्तीत्यर्थः तहत् हेमकूटगता रताः सख्य: ते मुखं पश्यन्ति । .

·[१२] विक्रमोर्वश्या राजा। सूत ! इदं तच्छलशिखरम, अवतारय रथम् । मूतः। यथाज्ञापयति प्रायुभान् । [इति तथा करीबि। उर्वशी। [रथावतारक्षोभं नाटयती सवास रामानमवखम्बते । राजा। [खगवम् ]। हन्त हन्त, सफलो मे विषयाव- सारः। (२४)- यदिदं रथसंक्षोभादनेनाममायतेक्षणया । स्पृष्टं सरोमकण्टकमङ्गुरितं मनसिजेनेव ॥ (२५) एवं। [सबीडा । (२६) हला! किञ्चिदबरतो ओसर (ह)। चित्र। माणाहं सका (क्ष)। रम्भा। एब्बं पिप्रधारिणं सम्भाबेम्ह (२७) राएसिं। (क) अमरस:। एब्बं करम्ह ख) [ इत्युपसर्पन्ति | राना। सूत ! उपश्लेषय रथम् । (२८)- यावत् पुनरियं सुधूममुकाभिः समुत्सका। सखीभिर्याति सम्पर्क लताभिः श्रीरिवार्तबी॥ (२६) .(.) सखि । किश्चिदपरतोऽपसर । (क्ष) नाहं नाहं शता । (क) एवं प्रियकारिणं सम्भावयामो राजर्षिम् । (ख) एवं कर्मः। ( २४) विषये उर्वशीप्रथामयनरूपविषये देश वा पवतार: पवतरणम. पागमनं वा किंवा इन्द्रिय ग्राह्यरूपरमादिभोगे पवतरणं मानवजन्मधारणमिति यावत्। (२५) रथमंक्षीभात इदं मम भङ्गम् पाय तेक्षणाया: पङ्गन स्पष्ट मत यत् सरोमकण्टकं नातं, सत् मनसिजेन पडुरितमिव मन्थे । दर्शनादन्त:सनातमनमिजेन स्पर्शनादारितं पुलक चलेन बधिरुनिमिति भावः । पाO छन्दः । (२६) पुल कादिक राज्ञो भाबं दृष्टा सलज्जा इति भावः । ( २०) सम्भावथाम: प्रत्यनमनप्रियसन्धाषशादिना सत्कुम: । (२८) उपश्लेषय भूमौ पवस्थापय इत्यर्थः । (२९) यावत् पुनः समुत्युका उत्कण्ठिता इयं सभूः उत्मुकाभिः सखीभिः ·प्रथमोऽङ्कः । [१३] बूतः। तथा। [इति रथं स्थापयति । पसरसः। दिहिया दिहिया महाराषो विजएण बड्डदि। (ग) राना। भवत्यश्च सखोसमागमेन । उर्व। [चित्रलेखादत्त हसावलम्बा रथादवतीर्य ] । हला! बलियं परिस्मअध मं, ण क्यु मे पासि आसंसा ज़धा पुणो बि सब्ब सहीषणं प्रक्खिस्सं। (घ) सख्यः। [परिष्वजन्ते । मेनका। [ साशं मं ] ] सब्बधा महाराषो पुहबीं पालयतो भोदु। (ङ) सूतः। श्रायुमन् ! महता रथवंशेनोद्दर्शितम्, (३०)- अयञ्च गगनात् कोऽपि तप्तचामौकराङ्गन्दः । अधिरोहति शैलाग्रं तडित्वानिव तोयदः ॥ (३१) अमरमः। अम्मो ! चित्तरहो!। (च) ! (ग) दिष्ट्या महारानी विजयेन वईते । (घ) पयि ! बखवत् परिष्वजध्वं मा, न खलु मे पासीत् पाशंसा, यथा पुनरपि सर्व सखोजनं प्रेक्षिष्ये । (खु.) सर्वथा महाराज: पृथिवीं पालयन् भवतु । (च) पही! चिवरथ: !। सम्यकं याति मिलति इत्यर्थः । किम्भूता ? पातवी श्रीः वसन्तल मो: नताभिरिव, यथा लताभिः सह मिलति त इदित्यर्थः । बसन्त लक्ष्मीर्यथा लताभिः मड़ता मती प्रमूनादिमा लतानां शोभातिभय्यम् उत्पादयति, तथा इवंशी तासां विकाशकारणं भवतीति भावः। अनुष्टुप छन्दः । (३०) रथवंशेन पसाबादण्डेन, उहर्शितं सूचितम । (१) तप्तेन सद्यो गलितेन व चामौकरेण सवर्णेन निर्मितम पदं यम्य स: सप्त चामौकरानन्दः पयं कोऽपि तडित्वान् विद्य लेखाविराजितम्तीपदी मेघ, प्रव, विद्युत्वान् मेघो यथा जलायमधिरोति तदित्यर्थः । अङ्गदोलखत्वासाहिल हिशेषणं सार्थकितम्। अनुष्टुप् छन्दः । वि-२ ·[१४] विक्रमोर्वश्या चिवरथः। . [सत: प्रविशति चिवरथः] । पिचरथः। [रामानमुपसृत्य ] । दिध्या महोपकारपर्याप्तिन विक्रममहिम्ना वईसे। राजा। अये ! गन्धर्वराजः ! [ रथादवतीय ] । स्वागतं प्रिय- सुहृदे। [पन्योऽन्त्यं इस्तं स्मृशत: ] । वयस्य ! केशिना अपहत हृतामुवंशीमुपश्रुत्य प्रत्या हरणार्थमस्या: शतक्रतुना गन्धर्वसेनाः समादिष्टाः। अनन्तरं विमानचारिभ्यस्वदीयम्,- यशोराशिमुपश्रुत्य त्वामिहस्थमुपागतः । भवानिमां समादाय महेन्द्रं द्रष्टुमर्हति ॥ (३२) महत् खलु त्वया तप्रियमनुष्ठितम् । पश्य,- पुरा नारायणेनेयमभिसृष्टा मरुत्वतः । दैत्यहस्तादवाच्छिद्य सुहृदा सम्प्रति त्वया ॥ (३३) राजा। सखे ! मैवम्,- ननु ! वजिण एव वीर्यमेतत् विजयन्ते द्विषतो यदस्य पक्षाः । वसुधाधरकन्दराविसौ प्रतिशब्दो हि हरेहिनस्ति नागान् ॥ (३४) इमाम उर्वशीम। (३२) उपन्य समाकण्यं । इहस्थ हेमकूटशिखरस्थम । उपागतः सम्प्राप्तः, त्वत्समीपमागत इत्यर्थः । अनुष्टुप् छन्दः। (३३) बारायणेन नारायणाख्य मुनिना। मगत्वत: इन्द्रम्य निमित्तम् इन्द्रार्थ- मिन्यथः, अभिसृष्टा दत्ता। दैत्यहम्तात् अवाच्छिद्य पाक्षिप्य त्वया पुनरभिसृष्टा । मनुष्टुप छन्दः। (३४) वन भोः ! वज्रिण: इन्द्रम्य एव एतत् वोये माहात्मप्र, यत् अस्य बन्द्र म्य पक्षा: महचरा हिषत: शवन् विजयन्ते । तथा हि हर: सिंहग्य वसधाधर- कन्नराविमो व मुधाधरम्य भूधरस्य कन्दरा गुहां विमर्पति गच्छनि गिग्गिहरव्यापी. व्यर्थः, प्रतिशब्दः प्रतिध्वनिः, नागान् करीन् हिनस्ति पराभवति । सिंहध्वानादेव करिणी दूर पलायन्ने इति भावः। वयन्तु वानसमा इति तात्पर्ययम्। औपचकन्दा सिकं इत्तम्।

·प्रथमोऽङ्कः। चित्ररथः। युक्तम् ; अनुत्सुकता खलु विक्रमालङ्कारः। (३५) राजा। सखे ! नायमवसर: शतक्रतुं द्रष्टुम् ; अतस्त्वमेव अत्रभवतों प्रभोरन्तिकं प्रापय। (३६) यथा भवान् मन्यते। इत इतो भवत्यः । चित्ररथः। [ति पसरम: प्रस्थिता:]| उर्व। [ननान्तिकम् ] । (३७) हला चित्तलेहे! उप्रारिणं राएसिं ण सकणोमि आमंतिदूं, ता तुम मे मुहं होहि। (छ) चित्र। [राजानमुपसत्य ]। महाराष! उब्बसी बिसबेदि, महाराएण अब्भणुमादा इच्छामि पि बिन महाराप्रस्म कित्ति सुरलोअंण दुम् । (ज) राजा। गम्यतां पुनदर्शनाय । [इति सर्वाः सगन्धर्वा पाकाशयानं रूपयन्ति । (३८) (छ) अयि चिवलेखे ! उपकारिणं राजर्षि न शक्नोमि भामन्वयितुं, तत् वं म मुख भव । ( न) महाराज ! उर्वशी विज्ञापयति, महाराजेन अभ्यनुचाता इच्छामि प्रिवामिव महाराजस्य कौत्ति मुरलोकं नेतुम् । (३५) पनुत्सुकता खगौरवलाभ कौतूहलराहित्यम्। सैव विक्रमालङ्कारः पराक्रमस्य भूषणम्। (३६) आत्मन: प्रशंसालापश्रवसे मोहासोन्यात, न तु इन्द्रस्य उपरि अव- गणनया पति भावः। मनखिताया लक्षणमेतत् । (३७) विपताककरेग मुखमाच्छाद्य यत् परस्परसम्भाषणं तत् नमान्तिकम् । यथा ;-"विपताक करेणान्यानपवार्यान्तरा कथाम्। अन्योऽन्यामन्त्रणं यत् स्यात् जनान्ते तज्जनालिकम् ॥” इति । (३८) पाकामयानं रूपयन्ति पाकाशगमनं नाटयन्ति इत्यर्थः ।

·[१६]
विक्रमोर्वश्या
उर्व। [ उत्पतनभङ्ग रूपयित्वा]। अम्मो लदाबिड़ेब एप्रा.
बली बैजअंतिया मे लग्गा ! (३८) [ सव्यानमुपसृत्य राजानं पश्यन्ती] |
सहि चित्तलेहे। मोप्राबेहि दाब णं । (झ)
चिव। [विलोक्य विहस्य च । ओ, अइ.! दिदें कवु लग्गा,
ण सकणोमि मोप्राबिटुं । (अ)
उर्व। अल पडिहासेण, मोाबेहि दाब म्। (ट)
चित्र। प्रां, दुम्मोपा बित्र में पड़िहादि, तधाबि मोप्रा-
बिस्मे दाब। (ठ)
उर्व। [ स्मितं कृत्वा]। पित्रसहि ! सुमरेसि का ऐदं अत्तणो
बअणं । (ड)
राजा।
!
प्रियमाचरितं लते ! त्वंया में गमनेऽस्याः क्षणविघ्नमाचरन्त्या।
यदियं पुनरप्यरालनेत्रा परिवृत्तामुखी मयाऽद्य दृष्टा ॥ (४०)
चिवलेखा। [ मीचति ] ।
उर्वशी। [राजानमालोकयन्ती सनिश्राम मखीमनमुत्पतन्तं पश्यति ] ।
( भा) पही! लताविटपे एकावली वैनयन्तिका मे लग्ना।
चिलखे । मोघय तावमाम ।
(ञ) भां, यि ! दृढ खलु लगा, न शक्नोमि मीचयितुम् ।
(ट) पलं परिहासेन, मोचय तावदनाम् ।
(ठ) भां, दुर्गांच्येव में प्रतिभाति, तथापि मोचयिष्यामि तावत् ।
(ड) प्रियसखि : भरसि खलु एतदात्मनों वचनम् ।
(३६) एकावली एकष्टिका वैजयन्तिका पञ्चवर्णमयो नानुपयन्तलम्बिता
भाला, वैजयन्तिकायो एकावलोवादीर्घत्वाच शाखाग्रसंलगे विशिष्टीपयोगिढ़
व्यन्यते।
(४) क्षणविघ्नमाचरन्या चणकाल गमनबाधा ननयन्या। पराबनेका
अननयमा। श्रौपच्छन्दसिकं उत्तम् ।

·प्रथमोऽमः। [१७] धूतः। प्रायुष्मन् !- अधः सुरेन्द्रस्य कतापराधान् प्रक्षिप्य दैत्यान् लवणाम्बुराशौ । वायव्यमस्त्रं शरधि पुनस्ते महोरगः खन्नमिव प्रविष्टम् ॥ (४१) राजा। तेन हि उपश्लेषय रथं यावदारोहामि । सूतः। [ तथा करोति ] 1 राजा। [मायेनाधिरोति । उर्व। [ सस्पृहं राजाममवलोकयन्तो ] । अबि मम पुणो वि उप्रधारिणं एदं पक्खिस्मं?। (ढ) [रति मगन्धर्वा मह सखीभिनिष्क्रान्ता] । राजा। [ उर्वशोवर्मोन्मुख: ] । अहो ! दुर्लभाभिलाषी मदनः ।- एषा मनो मे प्रसभ शरीरात् पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती। सुराङ्गना कर्षति खण्डिताग्रात् सूत्रं मृणालादिव राजहंसौ ॥ (४२) [ इति निष्कान्ताः सवें। इति प्रथमोऽङ्कः। . (ढ) अपि नाम पुनरप्युपकारिणमतं प्रेक्षिष्ये ? । (४१) ते तव वायव्यम् पस्तं सुरेन्द्रस्य इन्द्र स्व कृतापराधान् इन्द्राप- राजानित्यर्थः दैत्यान् पध: लवणाम्बुराशौ लवण समुद्रे प्रक्षिप्य पुनः शरधिं तूपोर्न प्रविष्टम: किमिव स्याह-महीरगः महासर्पः अचमिव बिलमिव । "रन्ध्र श्रम वपा प्रषिः इत्यमरः, सौ यषा बिलं प्रविशति तदित्यर्थः । सपनातिः वृत्तम् । (४२) पितुः नारायणस्य मध्यमं पदम पाकाशम्। “पथात्मन: शब्दगुणं गुणतः पदं विमानेन विगाहमानः" इति रघुः । उत्पतन्ती वियम्मा गच्छन्ती. त्यर्थः । एषा सुराना पसराः प्रसभं बलेन मे मम शरीरात् मनः कर्षति ।

·द्वितीयोऽङ्कः।
भबे,
[तत: प्रविशति विदूषक: ] । (१)
विद्। अबिद अबिद भो! णिमंतणिो परमण बिष
रापरहस्मेण फुटमाणेण ण सकणोमि जणाइसे अत्तणो जोहां
धारिदं; ता जाब सो रापा धम्मासणगदो
दाब
इमस्सिं बिरलजणसंपादे देवच्छंदप्पासादे अहिरहि
चिहिस्सं । (क) (२) [ परिक्रम्योपविश्य पाणिभ्यां मुखं पिधाय स्थितः ।
[ततः प्रविशति चेटी]
चेटौ। प्राणत्तम्हि देईए कासिराअदुहिदाए, जधा-
(क) पविद पविद भो: ! निमन्त्रणिकः परमानेनेव रामरहस्येन स्फुटता
न शक्नोमि जनाकोणे पात्मनो जिहां धारयितुं, तदयावत् स राजा धर्मासनगती
भवेत्, तावदस्मिन् विरल जनसम्पाते देवच्छन्दप्रासाद अधिगद्य स्थास्यामि ।
किमिवेत्याह-खण्डिताग्रादिति ।-राजहंसी खण्डिताग्रात् वुटितमुखात् मृणालात्
सूवमिव । पूर्वरागे हि दशधा दशा प्रोक्ता, पत्र तु सूवग्रहण कथनात् मन:सपा
राज्ञो हितीया दशा सूचिता। तदुक्तं दर्पणे-“दृङ्मन:सङ्गसङ्कल्पा:" इति ।
उपजाति: वृत्तम्।
(१) विदूषकलक्षणं यथा दर्पणे,-"कुसुमवसन्ताभिध: कर्मवपुर्वेशभाषायैः।
हास्य करः कलहरतिर्विदूषक: स्यात् खकर्मज्ञः ॥” इति ।
(२) अविद पविद इति सम्भमसूचकम् पव्ययम् ।
"सर्वमप्यौदरिकालामभ्यवहार
एव पर्यवस्यति" इति कारणादरम्भरिविदूषक: अभीष्टपददृष्टान्तेन मनोभावं
व्यनति, निमन्त्रणिन: निमन्त्रितः स्फुटता प्रत्युभोन इत्यर्थः परमाब्रेन हेतुना
परमात्रभोजनलोभात् पात्मनी जिहां धारयितुं लालायितत्वात् यथा
शक्नोति, तथा अहमपि अन्तःस्फुटता रागरस्येन जिला धारयितुं न शक्रोमि,
रामरहस्यं गोपयितुं न पारयामीत्यर्थः ।

·हितीयोऽमः। [१९] दथ्यो ? "हजे णिउणिए ! जदो पहुदि भत्रबदो मुज्जस्म उप्रत्याणं कदुर पडिणिउत्तो महाराओ, तदो पहुदि सुपहियो वित्र लक्खीप्रदि; ता तुमंपि प्रज्जमाणवादो जाणाहि से उक्कण्ठाकारणं" ति। ता कधं सो बम्हबंधू प्रभस्थि- अथवा तिणलग्गं बिन पोसाअसलिलं ण तस्मिं रापरहस्सं चिरं चिहिस्मदि त्ति तक्केमि ; ता जाब णं असे- [परिक्राम्य दृधा] | अम्म ! पालेक्खबाणरो वित्र किंपि मंतश्रतो णिहुदो अज्जमाणबो चिट्ठदि ; ता जाव णं उपसप्यामि। [उपसृत्य ] । अज्ज ! बंदामि । (ख) (३) विट् । सोस्थि भोदिए। [वगतम् ] । एदं दुदृचेलिश्र पेक्खिन तं रामरहस्सं हिअ भिदिन णिकमदि बिन। [किचिमुर्ख संकृत्य प्रकाशम् । भोदि णिउणिए! सङ्गीदवाबारं उमित्र कहिं पउत्तासि ? । (ग) (8) सामि। (ख) पाजताऽस्मि देव्या काशीराजदुहिवा, यथा,-"अयि निपुणिके ! यत: प्रभृति भगवतः सूर्यस्य उपस्थानं कृत्वा प्रतिमिबत्ती महाराजः, तत: प्रभृति शून्यहृदय इव लक्ष्यते, तस्मात् त्वमपि पाय माणवकात् नानीहि तस्य सत्कण्ठाकारणम्" इति। तत् कथं स ब्रह्मबन्धुरभ्यर्थितव्य : ? अथवा तणलग्रमिव प्रवश्यायसलिलं न तस्मिन् रामरहस्यं चिरं स्थास्यतीति तयामि। सदयावदेनमन्विष्यामि । पही! पालख्य वानर इव किमपि मन्त्र यन् निहुत पार्यमाणवकस्तिष्ठति, नदयावदेनमुप- सर्वामि। पार्य ! वन्दे । (ग) खस्ति भवत्यै। एनां दुष्टचेटिकां प्रेक्ष्य नद्रानरहस्यं हृदयं भित्त्वा निक्रामतीव। भवति निपुषिके! सीतव्यापारमुज्झित्वा कुव प्रवत्ताऽसि ? । (३) पायंमाणवकादिति । -माणवक इति विदूषकस्य नाम । ब्रह्मवन्ः कुमितब्राह्मणः । अभ्यर्थितव्यः किंरूपया अभ्यर्थनया तमादागरहस्यं ज्ञातव्यमित्यर्थः । पवनायसखिलं शिशिरजलम् । (४) कुन प्रात्ताऽसि नियुक्ताऽसि ? किमय कुन गच्छसौत्यर्थः ।

·विक्रमोर्वश्या -- amar चेटौ। देईए बत्रणेण अनं जेब पेक्खिहूँ। (घ) विदू। किं तस्यभोदी पासबेदि । (ङ) चेटो। देई भणादि, जधा, प्रज्जम मम उपरि प्रद. क्खिसं, ण मं अणुभूप्रबेषणं दुक्खिदं प्रबलोअदित्ति। (च) (५) विदू। णिउणिए ! किं पिप्रवप्रस्मेण पडिजलं किंपि समाचरिदं ?। (छ) चेटो। जंणिमित्तं उण भहा उक्कण्ठिदी, ताए इस्थित्राए पामेण भट्टिणा देई पालविदा। (ज) (६) विद। [ स्वगतम् ]। कथं सज्जेब तस्यभप्रदा बप्रमेण रहस्मभेप्रो किदो, किं दाणिं अहं बम्हणो जीहां रक्विटुं समयोम्हि ? [प्रकाशम् ] | मां, तत्यभोदी उब्बसि त्ति अच्छरा, ताए दंसणेण उम्मादिदो ण केबलं तं पाप्रासेदि, मंपि बम्हणं प्रसिदब्बबिमुहं दिढ़ पौलेदि। (झ) . (घ) देव्या वचनेन पार्य मेव प्रेषितुम् । (ङ) किं तवभवती पाज्ञापयति । (च) देवो भवति, यथा, पार्यस्य ममोपरि पदाक्षिण्यं, न मामनुभूतवेदना दुःखितामवलोकयतीति (छ) निपुणिके ! किं प्रियवयस्येन प्रतिकूलं किमपि समाचरितम् ? । (न) यनिमित्तं पुनर्भा उत्कण्डित: तस्याः स्त्रिया नाम्ना भच्चा देवी पालपिता। (झ) कथं खयमेव तवभवता वयस्येन रहस्यभेद: कत:, किमिदानीमई (५) पदाक्षिण्यं, परच्छन्दानुवर्तित्वं दाक्षिण्यं, तद्राहित्यम पदाक्षिण्यं, मन्मनीविपरीताचारोति भावः। यतः, अनुभूतवेदनाम पनुभूता सद्यौलता वेदना पौड़ा यया सा; केनापि कारणेन सनातां वेदनामस्मनुभवामि, पत एव दु:खितां मां भवान् नावलोकयति। दुःखे दुःखानुभावो दूरमाखाम, पनवेदनाजनितपीड़ा मां न पश्यसोति भावः। (६) विनोहान्या नबाबा देवी शब्दितत्यर्थः ।

·हितीयोऽ। बेटौ। [म्बगतम् ] | उबबाटिदो मए भेो भट्टिणी रहस्स- टुग्गस्म ; ता गदुम देईए एवं णिबेदेमि । (अ) (७) [ति प्रस्थातुमुद्यता | विदूं। पिउणिए ! बिस्स.हि मम बणण कामिरा- दुहिद, परिस्मंतम्हि इमाए मितिमाए पिअबअसं णिप्रत्ताबटुं, जइ भोदोए मुहकमल पक्विस्मदि तदो णित्र- तिस्मदि त्ति। (ट) घेटौ। जं अज्जो पासवेदि। (४) [इति निष्कान्ता] । वैतालिकः । (नेपथ्ये पठति । जयति जयति देवः ।- पा लोकान्तप्रतिहततमोहत्तिरासां प्रजानां तुल्योद्योगस्तव च सवितुश्वाधिकारो मतो नः । तिष्ठत्येकक्षणमधिपतिज्योतिषां व्योममध्ये षष्ठे काले त्वमपि लभसे देव ! विश्रान्तिमः ॥ (८) ब्राह्मणो जिह्वां रक्षितं समर्थोऽस्मि ? पा, सबभवतो उर्वशीय मरा:, तस्या दर्शनेन उन्मादितो न केवलं तामायामयति मामपि ब्राह्मण म पशितव्यविमुर्ख दृढ़ पौडयति । (अ) उपपादितो मया भेदों भर्तुः रहस्य दुर्गस्य, तत्वा देव्यै एतत् निवेदयामि। (ट) निपूणिके ! विज्ञापय मम वचनेन काशीरानदहित, परिश्रान्तोऽस्मि पस्या मृगणाया: प्रियवयस्यं निवर्तयितुं, यदि भवत्या मुखकमलं प्रेक्षिष्यते तदा निवरिष्यते इति । (ठ) यदाऱ्या पाज्ञापयति (७) भत्तुः रहस्यदुर्गस्य भेदः उपपादितः, दुर्भद्यस्य गोप्यस्व उदर्न कतमित्यर्थः। (८) पा लोकान्तं भुवनान्तपर्यन्तं प्रतिइता निराकता तमसः पन्धकारस्य अत्तिापागे येन सूर्येण । रवेरुदयमावेष निरततमी जगत् जासमिति भावः । राज- पचे,-पालोकान्तात दर्शनमावात्, (पत्र तु पन्तशब्दो निषयवाची, "वन्तः स्वरूप ·विक्रमोर्वश्यां बिद। [कर्ण दत्वा] । एसी उण पिअबअस्मो धम्मासणादो समुत्थिदो इधज्जेब पापच्छदि, ता जाब पासपलिबत्ती होमि। [इति मिष्क्रान्तः । [प्रवेशकः ]1 (2) [ततः प्रविशति उत्कण्ठिती राजो विदूषक ] । श्रा दर्शनात् प्रविष्टा सा मे सुरलोकसुन्दरी हृदयम् । बाणेन मकरकेतोः कतमार्गमबध्यपातेन ॥ (१०) विद्। सपोड़ा केतु जादा तत्यमोदी कासिरात्र- दुहिदा । (ढ) राना। [निरीक्ष्य ] । रक्ष्यते भवतो रहस्यनिक्षेपः । (ड) एष पुन: प्रियवयस्थो धासनात् समुत्थित इहैवागच्छति, तयावत् पापरिवर्ती भवामि । (ढ) सपीडा खलु नाता तबभवती काशीराजदुहिता। निकटे प्रान्ते निश्यनाशयोः" इति हेमचन्द्रः ) प्रसिहती निरस्ता तमसी ग्लानेहति. र्धापारी येन, तमस्तु ज्ञानवैपरीत्यं, तदत्र ग्लानिरित्यनुमीयतेन तु पज्ञानं, रानदर्शन. मावेशाज्ञाननाशस्थासम्भवात् । पासा प्रजानां सम्बन्ध तव सवितुय तुल्योद्योग: सहशारम्भः ; सदृशकायंकारिणी सभी प्रत्यर्थः । तथा ज्योतिषां ग्रहनक्षवाणामधिपतिः सूय : व्योममध्ये एकक्षणं तिष्ठति, मध्याह्नक्षणं विश्रान्ति समय: सूयं स्य। है देव! त्वमपि पही दिवसस्य षष्ठे काले षड्भागे विधान्तिं लभसे। मन्दाक्रान्ता उत्तम्। (२) प्रवेशकलच यथा दर्पणे-"प्रवेशकोऽनुदातीलया नीचपावप्रयोजितः । परयात विशेयः शेषं विष्कम्भके यथा ॥" इति। (१०) सा मुरलोकसुन्दरी सर्वगो पा दर्शनात् दर्शनावधि दर्शनमावमेव इत्यर्थः पवण्यपातेन सार्थकपतनेन मकरकेतीः बन्दस्य बाखेन तमाम मे मम हदयं प्रविष्टा। चाऱ्या वृत्तम् ।

·द्वितीयोऽङ्कः। [२३] विद्। [पात्मगतम् ] । बञ्चिदम्हि दासोए धौभाए णिक, णिपाए, प्रसधा कधं बिअ संपुच्छदि बस्यो । राजा। किं भवान् तूष्णीमास्ते ? । विदू। भो! एब्ब मए जोहा संजंतिदा, जेण भवदी बि णस्थि पड़िबअणं । (त) राना। युक्तम् ; अथ केन इदानीमात्मानं विनोदयामि । विदू। भी! महाणसं (११) गच्छम्ह । (थ) राना । किं तत्र ?। विदू। तहिं पञ्चबिहस्स अब्भबहारस्म उत्तममसंभारस्म भोअणं, मोअअसकरपप्यूलेहिं उक्कण्ठं विणोदेदु । (द) (१२) ईप्सितरससविधानाद्भवता रंस्यते; मया पुनः कथमसुलभप्रार्थयितव्य आत्मा विनोदयितव्यः ? । विटू। णं भबंपि तत्थभोदीए डब्बसौए उब्बसौए दंसणपधं गदो ? । (ध) राजा। तत्र (पा) वञ्चितोऽस्मि दास्या: दुहिवा निपुणिकया, अन्यथा कथमिव संपृच्छति . . तयस्य: ? | (त) भोः। एवं मया जिहा संयन्त्रिता, येन भवतोऽपि नास्ति प्रतिवचनम् । (थ) भोः ! महानसं गच्छामः । (द) तव पञ्चविधम्य अभ्यवहारस्य उत्तमावसम्भारस्य भोजनं, मोदकशकंरा- पर्पटै: उत्कण्ठां विनोदयतु । (ध) ननु भवानपि तवभवस्था उर्वश्या दर्शनपथं गतः । (११) महानसं पाकशालाम् । (१२) अभ्यवहारस्य भोज्यस्य । पर्पट: पिष्ट कविशेष: (पापर इति भाषा) “पर्पटास्ते सदाङ्गारभृष्टाः परमरोचकाः । दीपना: पाच का रक्षा गुरव: किञ्चिदी; मौगाश्च सद्गुणा: प्रोक्ता विशेषालघवो हिताः । पण कस्य गणैर्युका: पपंटाशकोड्याः ॥ सेहे भ्रष्टास्तु ते सर्वे भवेयुमध्यमा गुणः ॥” इति भाव- रिता:॥ प्रकाशः।

·[२४]
विक्रमोर्वश्या
रामा। तत: किम् ?।
विद् । पक्खु दे दुल्लह नि तक्केमि। (न)
राजा। पक्षपातोऽपि तस्याः रूपस्यालौकिक एव । (१३)
विद्। एब्बं ! बट्टदि कोदूहलं, किं दाब तस्थभीदोए
डब्बसोए रूएण अहं जेब दुदिलो निरूपिदी ? । (प) (१४)
राजा। प्रत्यवयववर्णना तु न कता मया, तेन हि श्रूयतां
समासतः। (१५)
विद् । भो! अबाहिदोस्हि। (फ)
राजा। वयस्य !-
पाभरणस्याभरणं प्रसाधनविधेः प्रसाधनविशेषः ।
उपमानस्यापि सखे ! प्रत्युपमानं वपुस्तस्याः ॥ (१६)
() न खलु ते दलभेति तयामि ।
(प) एवं ! वर्तते कौतूहलं, किं तावत् तवभवत्या उश्या रूपेण पहमेव
हितीयो निरूपितः।
(फ) भोः ! प्रतितोऽस्मि ।
(१३) त्वमपि समधिकरूपवान्, त्वदर्शनेन सा समुमका खयमेव त्वां
वृणुते इति विदूषकस्याभिप्रायं ज्ञाला रानाह,-वयस्य ! किंबहुना “पचपाती.
ऽपि तस्या रूपन्यारलौकिक एव ।” अलौकिक: साधारण ज्ञानेरननुमेय इतरजनज्ञान.
वैभवाइहिरस्थित इत्यर्थः । मादृशा हि साधारणा:, पत एव तद्रूपपक्षपातित्वेऽपि
लास्माकमधिकारः, प्रथमपदीयं रूपं तद्रूपाहरणे प्रभवति ? सर्वमप्येतत् व्यर्थम् ।
अन्यत् सर्व विमुच्य हृदयेन तत्पक्षावलम्बन पक्षपात: ।
(१४) एवं। कौतूहलं वर्तते, दर्शनायेति शेषः। वयम्य ! कथमुवंश्या
रूपेण भई हितोयो निरूपित: ? पई यादृग्रुपवान्, कथमुवंशी तादृग्रुपवतो ?
अपसादृश्यमावयोः मान्यं किम् ।
(१५) प्रत्यवयववर्षाना प्रत्यङ्गवर्णना। समासतः संक्षेपेण ।
(१६) शोभाप्रदम् पाभरपां सदनाविन्यस्सं सत् स्वयमेव शोभते न व
शोभयति । तदार, तस्या ; पाभरणस्याभरणम्, पाभरण स्थान प्रत्येक FM

·हितीयोऽयः। [२५] विदू। इदं दाब मिअतिसारसाहिलासिणा चाँदएण विध दिब्बरसाहिलासिणा भदा चाररूप्रत्तणं परि- महिदं। (ब) (१७) राजा। विविधशिशिरोपचारावान्यत् शरणमस्ति, (१८) तद्भवान् प्रमदवनमार्गमादेशयतु । विद्। [वगतम् । का गदी? [प्रकाशम् । इदो इदो भव। [इति परिकामत:]। एसो पमदवणपरिसरो लबिदोबि पत्तुबगदो (१८) प्राअंतुणा दक्षिणमारुएण। (भ) राना। उपपन्न विशेषणमस्य वायोः, अयं हि,- प्रणा- (ब) इदं तावन्मृगतृष्णारसाभिलाषिणा चन्द्रेणेव दिव्यरसाभिखाषिणा भवता चारुरूपत्वं परिग्रहीतम् । (भ) का गतिः ? इत इतो भवान् । एष प्रमदवनपरिसरोऽनालपितोऽपि प्रत्युपगत भागन्तुना दक्षिणमारतेन । पदादिकमपि ईट शं मनीहारि, यत् किमपि अलङ्करणं तदलकारणे नालं, परन्तु सदङ्ग परिहितत्वादलशरणानि एव पलनियन्ते इति भावः । कान्तिप्रद प्रसाधन वेशविन्यासादिकमपि तहत् । सर्वाङ्गन्तु किमिव मनोहारि, तन्त्र जाने ; अगवि न किमपोटशन पश्यामि, येन तदङ्गामुपमीयते, तदेव नगति मनोहरवस्तू नामुप. मानम्। प्राय छन्दः । (१७) मागरजलाकर्षणाभिलाषी चन्द्रमा नलममात् मृगसष्णि कायां जल- माक्रष्टमना यथा विफलकामी भवति, चन्द्राकर्षणत: सागरेषु जलडिर्भवति, [ “चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशि:" उचलतौति शंषः। ] तहमन्द्रवपस्वमपि दुष्पाप्य- दिव्यरसाभिलाषी सन् विपाल कामो भविष्यसि । चारुरूपत्व परिहौतमर्थात् धाचिन्तया पाकृतिस्ते पाण्डुवर्ण सैव मधुरा । मगषण कानां रावावसम्भवात् दिवासमुदितचन्द्रवत पाण्मुभावमापन इत्ययः । (१८) विविधशिशिरीपचाराव नानाविध शोबल द्रव्यसेवनात् अन्धन पर शरणं नास्ति ; दुर्लभत्वादेव मदङ्ग नितरां दह्यते । (१९) प्रमदवनपरिसर: प्रमदवनस्य परिसरः सोमा, प्रान्तदेश इत्ययः । प्रत्युपगतः जातः। वि-३

·[२६]
विक्रमोर्वश्या
निषिश्चन् माधवीं लक्ष्यों लता कौन्दोच लासयन् ।
मेहदाक्षिण्ययोर्योगात् कामोव प्रतिभाति मे ॥ (२०)
विदू। ईदिसो ज्जेब अहिणिबेसो भोछ। [इति परिक्रामन् ]।
इदं पमदवणं, पबिसदु भव । (म)
राजा। वयस्य ! प्रविश अग्रतः।
उभौ। [प्रवेशं नाटयत:] ।
राजा। [चासं पयित्वा]। वयस्य ! साधु मनसा समर्थित;
आपत्प्रतीकारः किल मम उदानप्नवेश:, तच अन्यथैव
उपपन्नम्।-
विविक्षोर्यदिदं नूनमुद्यानं नाद्य शान्तये ।
स्रोतसेवोद्यमानस्य प्रतीपतरणं महत् ॥ (२१)
विदू। कधं बिपी। (य)
-
राजा।-
इदमसुलभवस्तुप्रार्थनादुर्निवारं
प्रथममपि मनी मे पक्षबाणः क्षिणोति ।
( म) ईदृश एवाभिनिवेशी भवतु। इदं प्रमदवन, प्रविशतु भवान् ।
(न) कमिव ?।
( २०) माधवौं लमों निषिवन् वसन्तशोभा वई यन्। पक्षान्तरे-एकया
मायिकया सनाच्छमानः, लतां कौन्दोच लासयन् पुष्पादिना विकासयन्, पन्यव--
हास्य कौतुकादिना पन्याच उल्लासयन्। बेहदाक्षिण्ययोर्योगान, वायुपक्षे-सेहस्य
शैत्योपयोगिनी मलतुषारशौकरादिकम्प तथा दाक्षिण्यस्य दक्षिणदिग्वत्र्तिवस्य तयोः
योगात्। पक्षान्तर-खेर: पाकिस्तथा दाक्षिण्यम पनुकूलता तयोर्योगः,
मवंच समरोहदाक्षिण्य सम्पन्न इत्यथः। कामिन एव कामापभोगार्थ सर्वनायिकास
समदृष्टयी भवन्ति, न तु प्रपयिन इति कामिशन्दतात्पर्ययम् । अनुष्टुप छन्दः ।
(२१) विविधीः प्रवधुमिच्छो:, ममेति शेषः । ट्रं माधवीखनौ-
मन्दर्शनम् । अचमानस्य नीयमानस्य । प्रतीपतरणं प्रतिकूल सन्तरणं, प्रतिकूलस्रोतमा
अन्तरण या दुःखावई तथा मम इद्यानप्रवेशोऽपि इति निष्कर्षः।

·द्वितीयोऽङ्कः। [२७] किमुत मलयवातोन्मूलितापाण्डपत्र- रुपवनसहकारैर्दर्शितेष्वरेषु ? ॥ (२२) विदूं। अलं भवदो परिदेबिदेण, अंदरगण इच्छिदसंपादत्री प्रर्णगो ज्जेब दे सहापो हुबिस्मदि ति। (र) राजा। प्रतिमहोतं ब्राह्मणवचनम् । [ति परिकामत:। विदूं। पैक्वंदु पेक्खदु भबं बसंताबदारसूत्रस्म अहि- रामत्तणं ( २३) पमदबणस्म। (ल) राजा। ननु ! प्रतिपदमेव तावदवलोकयामि। पत्र हि।- अग्रे स्त्रीनखपाटलं कुरुवकं श्यामं हयोर्भागयो. लिाशोकमुपोढ़रागसुभगं भेदोन्मुखं तिष्ठति । ईषहरजःकणाकपिशा चूते नवा मनरौ मुग्धत्वस्य च यौवनस्य च सखे ! मध्ये मधुश्रीः स्थिता॥ (२४) (र) अलं भवत: परिदेवितेन, पचिरेण रष्ट सम्पादकोऽनङ्ग एवं ते सहायो भविष्यतीति। (ल) प्रेक्षता प्रेक्षतां भवान् वसन्तोवतारमूचकस्य अभिरामत्वं प्रमदवनम्य । (२२) पक्षवाण: प्रथममपि उद्यान प्रवेशात् पूर्वमपि मुलभवस्तुप्रार्थना टुष्पाप्यावशीलामरूपाभिलाषेषु दुर्निवार निवारयितुमशक्य मे मनः क्षिणेति दुनोति । इदानीन्तु दक्षिषपचनापसारितपाडपर्धेनवोहिनप्रबालोपलचितैः इत्यर्थः, उद्यान- सहकार्शितेषु कन्दनयनपथपातितेषु पडुरेषु सत्सु किमुत ? कामस्तु निःसहाय एव एवं केशपहायौ, सहायवान् पुन: किं न करोति ? अत एव सोतीगं परित मनस: प्रतीषनरमिव शान्यर्थ मुद्यानप्रवेशी में विशिष्ट के गदायी मातः । बसन्ताभरणभूतधूतासुरदर्शनादिना मनो मे गुिणं वखतीति माखिनी छन्दः। (२३) बसन्तस्य पवतार: पाविर्भावः तस्य सूचकः द्योतकः। अभिरामत्वं मनोहरत्वम् । (२४) सखे ! मधुश्रीः मुग्धत्वस गौवनस्य मध्ये स्थिता नातिव्यता भावः ।

·[२८] विक्रमोर्वश्या विटू। भो! एसो कसणमणिसिलाबदृसणाहो (२५) माहबी- लदामंडी भमरसंह पबिहडिदेहिं कुसुमैहिं किदोबारो बित्र प्रत्तभबदो बट्टदि ; ता अणुग्गहोअदु एसो। (क) राजा। यदभिरोचते भवते। [इति उपविशत: । विदू। ता दाणिं इहामीणो ललिदलदालोहमाणलोणी उब्बसोगदं उकंठं बिणोदेटु भबं । (श) (4) भोः । एष कषणमणिशिलापट्टसनाथो माधवौलतामण्डपी भमरस पद- विहितः कुसमैः कृतोपचार इव पवभवतो वर्तते ; तदनुरयतामेषः । (श) तदिदानोमिहासौनो ललितलतालोभमामलोचन उवंशोनसामुकण्ठी विनोदयतु भवान् । - मापि पन्यता इति भावः। कथम पग्रे इत्यादिना सविणोति। अंग्रे समक्ष, म्त्रीनखपाटलं. पाटलं पुष्पं स्त्रीमखसहशमये दृश्य ने, कुरुवक इयोर्भागयो: श्याम, तदाकारम्वरूपवर्णनमेतत्। बालाशोकम् अनुझिन्नत्वात् उपोढरागसुभगं सात- लोहित्यात् मुन्दरं सत भेदोन्मुख तिष्ठति, चते प्रामवते नवा मञ्जरौ ईषहडरम:कणया पल्पसञ्चातगगले शेन पर कपिशा अग्रभागपांशुला। इत्यादिभिः कारण: मधुधियों वसन्तलमा नातिव्यक्तिनापि भव्यनिव्यज्यते। मौग्धप्रयौवनान्तर्गतम्त्रीपक्षे तु,- पग्रे प्रथमं स्त्रीनखपाटलं यौवनारम्भे स्त्रीनखान्येव पाटलानि भवन्ति । कुरुवक बालासनवत, बाग्लासमयी: कुरुवकाकारत्वाटव कुरुवकेणैव बालासमत्वमवगम्यते । कुरुक्कास्य पर्थात कुचयुगस्य भागहयं चुकाय म्यायभाग इति यावत, श्यामम् । बालाशोकम उपोढराग सुभगम पन्त:सनातानुरागेण सन्दरम् अत एव अशोक प्रफुल्ला कार्य यथा तथा, यौवनोद्गमे बालास्तु सदैव प्रफुझाकारमुवहन्तीति दृष्टान्नात् भेटोन्मुखं विकाशोन्मुखं तिष्ठति । पुन: किम्भूता ? ईषदबारन:कणा, स्पष्टार्थम् । चूने नवा नवोङ्गता मञ्जरी पक्रपिशा अग्रभागकपिशा। "चूत मञ्चरो” पद- इयमनौलत्वात् न व्याख्यातम् । भारावल्या चूतशब्दार्थदर्शनादेव पर्थव्यक्तिभविष्यति । शार्दूलविक्रीडितं छन्टः। (२५) यय सहष्य सुवर्णस्य विद्धि: परिज्ञायते सा शिक्षा निकषपाषाणादि. नाना प्रसिद्धा। (कष्टिपावर ति वाभाषा)।

·द्वितीयोऽ।
[२८]
राजा। [निस्य ] 1.
बहुकुसुमितास्वपि सखे ! मोपवनलतासु रम्यविटपासु ।
चक्षुर्बधाति धृति तदङ्गनालोकदुर्ललितम् ॥ (२६)
तदुपायश्चिन्त्यतां यथा सफलप्रार्थनो भवेयम् ।
विदू। [विहस्य ] | भो भो। अहल्लाकामुअस्म इंदस्म
बज्जो सचिबो, डब्बसोपज्जुस्सुअस्म भबदोबि अहं, दुबे बि एत्थ
उम्मत्तश्रा। (ष) (२७))
राना। न खलु चिन्तयति भवान् ? ।
विद। [चिन्तयति । एस चिंतमि ; मा उण परिदेविदेहिं
समाधि भंजिस्मसि । [निमित्तं सूचयित्वा पात्मगतम् । अहो!
अहं कज्जदंसौ। (स)
राजा।-
असुलमा सकलेन्दमुखी च सा
किमपि चेदमनङ्गविचेष्टितम् ।
(प) भी: ! भोः । अहल्या कामु कस्व इन्द्रस्य वज्र सचिवः, उर्वशीपर्युत्मकस्थ
भवतोऽपि पह, हावयव उन्मत्तौ।
(स) एष चिन्तयामि, मा पुन: परिदेवितः समाधि भासि। पहो !
पई कार्यदौं।
(२६) तस्या बनाया: उर्वश्या: पालाकैम दर्शनेन टुललितमस्थिर
सहर्शनेन मे प्रति इतमक्षि इदानों केष्वपि कृति न बध्नाति । पार्या छन्दः ।
(२७) बहल्याकामुक इन्द्रो ल्यापाप्तिविषये यदि वज्रमयोगयिष्यत्, सदा
तस्य यथा कायसिद्धिसम्भावना, तथाव मनियोगेन कार्यमिद्धि से भविष्यति ।
हावप्यावामव उन्मत्तौ एतत्काय ज्ञानहीनौ। वज्रं हि शवदलने क्षमम् पहमा न्यब,
काऽऽक्योः क्षमता एतचिन्तने ? पत्र नियोगे तु उन्म तवत् कार्यविध्वंसिनौ भवेव
इति भावः।
(२८) सकलेन्दुमुखी पूर्णचन्द्रनिभानना सा उर्वशी अमुलभा नितरा
दृष्याम्या, किमपि - मयि इदमनाविचेष्टितम् पनजाविक्रीडितं, समापि

·[३०]
विक्रमोर्वश्यां
अभिमुखोष्विव वाञ्छितसिद्धिषु
ब्रजति निर्वृतिमेकपदे मनः ॥ (२८)
[पति मदनोत्सु कतिष्ठति |
[ततः प्रविशति पाकाशयानेन उर्वशी चिवलेखा च |
चित्र। सहि उब्बसि ! कहिं कतु अणिहिटकारणं गच्छो-
अदि ? । (ह)
उर्व। [मदनवेदनामभिनीय सलज्जम् ] । सहि ! हेमकूड़सिहरे
लदाबिड़बे लग्गं बैजअंतिमोप्राबेहि त्ति मए भणिदा, तुए
उण उअहसिन भणिदाम्हि, दिढं क्खु लग्गा, ण सक्का
मोआबिदं ; दाणिं पुच्छसि, कहिं अणिहिटकारणं गच्छौ-
अदि । (क्ष)
चित्र। किं णु क्षु तस्म राएसिणो पुरूरबस्म सामं
पस्थिदासि। (क)
उई। एसो सो अगणिदलज्जो बबसाओ। (ख) (२९)
चित्र। को उण सहोए पढ़मं तहिं पेसिदो ? । (ग)
उर्व । णं हिअो। (घ)
(1) सखि उर्वशि । कुव खल पनिर्दिष्ट कारणं गम्यते ।।
(च) सखि। हेमकूटशिखरे लताविटपे लग्नां वैजयन्तिकां मोचयेति मया
भपिता, त्वया पुनरूपहस्य भणिताऽस्मि, दृढं खलु लग्ना न शता मीचयितुम् ; दानों
पृच्छसि कुव पनिर्दिष्ट कारणं गम्यते ।।
(क) किं नु खलु तस्य रामष: पुखरवस : सकाशं प्रस्थिताऽसि ? ।
(ख) एष सोऽगणितलज्जो व्यवसाय: ।
(ग) क: पुन: सख्या प्रथमं तत्र प्रेषितः ।
(घ) ननु हृदयम् ।
अभिमुखौषु वाञ्छितसिद्धिषु सम्पनीन्मुखौषु इष्टसिद्धिषु यथा मनम्तुष्टि जायते तहत
ममापि पच मन: एकपद संशयराहित्येन निइति सन्तोषमेति । द्रुतविलन्धित छन्दः ।
( २९) विमा प्रार्थनया कामिनीनामभिसारी लज्जाराहित्य द्योतकप्रति भावः ।

·हितीयोऽमः। [३१]] . चिव। तधाबि संपधारोअदु दाब। (ख) (३०) उर्व। मप्रणो, क्षु णिोएदि मं, कुदो संपधारणा ?। (च) (३१) चिव। अदो प्रबरं णत्थि मे उत्त। (छ) उर्व। तेण प्रादिसदु मे पिअसही मां, जेण तहिं गच्छ- तौए ण अंतरात्रो भबे। (ज) चित्र। सहि ! बीसस्था होहि; णं भत्रबदा देअगुरुणा अबराइदं णाम सिहाबंधणी बिज्ज उदिसंतण तिदसप्पलि- पक्खस्स अलंघणोत्रा कदम्ह । (झ) (३२) उ। [ सलज्जम् । ताए पो सब्बं सुमरेसि ? । (अ) चिव। हिअो एदं सब्बं जाणादि। (ट) (३३) (ङ) तथापि मम्मधार्यतां तावत् । (च) मदन: खल नियोजयति मां, कुत: सम्प्रधारणा । (छ) अतोऽपरं नास्ति मे उत्तरम् । (ज) तेन पादिशतु मे प्रियसखी मार्ग, येन तव गच्छन्त्या न अन्तरायी भवेत्। (झ) सखि । विश्वस्ता भव ; ननु मगवता देवगुरुणा अपराजिता नाम शिखाबन्धनौं विद्यामुपदिशता विदश प्रतिपक्षस्य पलकनीये ते स्व:। (अ) तस्याः प्रयोगं सव स्मरसि ।। (ट) हृदयमेतत् सर्व जानाति । (३०) सम्प्रधार्यताम पाकष्य खपदे स्थाप्यताम् । (३१) मदननियोगे मत्प्रभुत्वस्थासम्भाव्यात् । (३२) साम्प्रतिकापहि मुक्त: पुरुरवसा नहत्यहरसादस्माकमुद्धारात् परतरं लिह- पतिमा अपराजिता नाम या शिखाबन्धमी विद्या नी दत्ता, सत्प्रभावेश पसुरा: पुन- रस्मास पपराजुमशताः । शिखाबन्धनौ बहस्पतिदत्तमन्त्रीशारणेन केशांशबन्धनरूपा। (३३) अमरावले पात् केशितेषु दयेषु तत्रिखातमिवाते।

·[१२]
विक्रमोर्वश्या
उर्व। सहि! हिप एट सब जाणादि ब्नेब; मम
उण तधाबि अदिभए अणिची। (8) (२४)
उभे । धिमणं रूपयत:] ।
चिव। सहि ! पेक्ख पेक्ख, एदं भप्रबदौए भाईरहोए
जउणासंगमपावणेसं सलिलेलं पुस्से सुं अबलोअंतस्म बिध
प्रत्ताणत्रं पट्ठाणस्म सिहाभरणभूट विष तम्म राएसिणो
भवणं उबगदम्ह । (ड) (३५)
उवा [ सहमवलोक्य । णं बोत्तब्ब ठाणांतरगदो
सग्गो त्ति। हला ! कहिं सी प्राबस्साणुकंपो भबे ?। (ढ) (३६)
चिव। एदस्सिं णंदणबणेकप्पदेसे (३७) बित्र पमदवणे
प्रोदरिष जाणिस्मामो। (ण)
.
(8) सखि ! हृदयमेतत् सर्व नानात्येव ; मम पुनस्तथापि पतिभयेन
अनिश्शवः।
(3) सखि ! पश्य पश्य, इदं भगवत्या भागीरथ्था यमुनासङ्गमपावनेषु
सलिलेषु पुण्येषु अवलोकयत इवात्मानं प्रतिष्ठानस्य शिखाभरणभूमिव तस्य राजर्षे.
भवनमुपगते खः।
(ढ) ननु वक्तव्यं स्थानान्तरगत: वर्ग इति। पयि। कुब स पापनानुकम्पी भवेत् ।।
(ण) एतस्मिन् नन्दनवनैकप्रदेशे इव प्रमदवने पवतीयं जास्यामः ।
(३४) सत्यं, किन्तु पूर्वभयसनपर्यन्तं मेऽतिभयं समननि। तत एव मे
संशयः, मन्त्रमेतत हृदयं सम्यक् स्मरति न वा संशयः ।
(३५) पुण्येषु यमुनासङ्गमपावनेषु सलिलेषु पात्मानम् पबलोकयत: इव
प्रतिष्ठानस्य तवामकस्य पुरुरवसी नगरस्य । सलिलानां प्रतिविम्ब ग्रहणसामांत
पात्मावलोकनम् । राजो धर्मदर्शित्वात् पुरी विगतपापा, अत एव नामतः सलिलेषु
वस्तुतस्तु पुण्य स्रोत:सु प्रतिविम्बितम् पात्मानमवलोकयन्तीव स्थिता इति भावः ।
(२६) पापनानकम्पित्वेन पूर्वावस्थास्मरणं, तेन च मनस्तृप्तिः । प्रपयिन्धी हि
पभोष्टनायकस्स गुणभागमेव पश्यन्ति । पषवा राना भापत्रां माम अद्य अनुकम्पत
एव, यतः स पापनानुकम्पी।

·हितीयोऽङ्कः। उभे । [अवतरत:। चित्र। [गजानं दृष्टा महर्षम ] । सहि! एसो पढ़मोदिदो बित्र भबं चंदो कोमुदि (३८) अबेक्वदि तुम । (त) उर्व। [विलोक्य ] | हला! दाणिं पढ़मदंसणादोबि सबिसें सपिअदमणो में महाराषो पड़िभादि। (थ) चित्र। जुज्जदि ; ता एहि, उबसप्पम्ह । (द) एवं। ण दाब उबसप्पिस्मं, तिरकरिणीपच्छमा (३८) पास. पलिबत्तिणी भविष सुगिास्मं दाब पासपलिबतिणा बअस्मेण सह बिजणे किं मंतश्रतो चिट्ठदि। (घ) चिव। जधा दे रोअदि। (न) उभे। [ यथोक्तमनुतिष्ठत: । विद। भो! चिंतिदो मए दुल्लहपणइंजणस्म समागमो. बाओ। (प) [ तूणीमास्ते ] । राजा। (त) सखि ! एष प्रथमोदित इव भगवान् चन्द: कौमुदीमपंचते त्वाम् । (थ) अयि ! इदानौं प्रथमदर्शनतोऽपि सविशेषप्रियदर्शनो मे महाराज: प्रतिभाति। (द) युज्यते; तदेहि उपसावः । (ध) न तावदपसमामि, तिरस्करिण्या प्रच्छन्ना पापरिवर्तिनी भूत्वा श्रोष्यामि तावत् पार्थपरिवर्तिना वयस्येन सह बिजने किं मन्वयस्तिष्ठति । (म) यथा ते रोचते । (4) भोः ! चिन्तितो मया दुखंभप्रणयिजनस्य समागमोपायः । (३७) इन्द्रस्य उपवन मन्दनम्। वन तथा चैवरचं प्रसिद्ध तेष्वसरोमन्दन- मन्टन प्रति भास्वाराचार्य: । (१८) कौमुदी ज्योत्साम्। “को मोदन्ते जमा यस्यां तेनासौ कौमुदी मृता (२८) तिरस्क तु शीलमस्याः इति तिरस्करिणी विद्याविशेषः ।

·विक्रमोर्वश्या
!
वं । का उण धमा इस्थित्रा, जो इमिणा परिमुग्गलाणा
प्रसाण विणोदेदि ? । (4)
चित्र। हला ! माणस किं बिलंबीप्रदि। (ब) (४०)
उर्व। सहि ! भोआमि क्षु संहसा पहाबादो बिसार्दु ।
(भ) (४१)
विटू। भो! णं भणामि चिंतिदी मएं दुल्लहपणइजण.
समागमोबाश्री। (म)
राजा। वयस्य ! कथ्यताम् ।
विदू। सिविणासमागमकारिणं णिहं सेबदु भै ; अधबा
तत्वभोदीएं उबसौए पड़िकिदिं चित्तफलए अहिलिहिप
पालोअंतो प्रत्ताणअंबिणोटेटु । (य)
हिम! समस्मस । (र)
रामा। तदुभयमपि अनुपपन्ने, पश्य । --
हदय मिषुभिः कामस्यान्तः संशल्यमिदं ततः
कथमुपलभे निद्रां खप्ने समागमकारिणीम् ।
न च सुवदनामालेख्येऽपि प्रियां समवाप्य तो
मम नयनयोरहाष्यत्वं सखे ! न भविष्यति ? ॥ (४२)
उर्व।
(फ) का पुनर्धन्या स्त्री, या पनेन परिमग्य माया पात्मानं विनोदति ? |
(ब) पयि! ध्यामाय किं विलम्बाते।।
(भ) सखि ! विभेमि खलु सहसा प्रभावाहिज्ञातुम् ।
(म) भोः ! मनु भषामि, चिन्तिती मया दुर्लभप्रपयिननसमागमीपाय: ।
(य) वपसमागमकारिणों निद्रां सेवतां भवान् ; पषवा तवभवत्या उर्वश्या:
मतिकति चिवफलकेऽभिविख्य पालीकयवात्मानं विनोदयतु ।
(र) हदय ! समानसिक
(४०) ध्यानेन सर्व बत प्रत्यक्षवत् भाति, तदा ध्यानार्थ कधं विलम्बात? ।
(४१) यदि नाहमेतरखानीया भवेयं, तदा मे किं भवेत् ! सासा प्रभाव.
परिजाने इत्येव भयहेतुः।

·हितीयोऽङ्कः। [३५] पिव। सहि ! सुदं तुए बअणं ? । (ल) सर्व। सुदं, ण ण पज्जत्तं हिअअस्म। (ब) (४३) विद्। एत्तिको मे मदिबिहबो। (श) राना। [निशस्य ] 1- नितान्तकठिनां रुजं मम न वेद यो मानसी प्रभावविदितानुरागमवमन्यते वाऽपि माम् । अब्रफलनीरसं प्रतिनिधाय तस्मिन् जते समागममनोरथं भवतु पञ्चबाणः कती। (४४) उर्व। [सखोमवलोक्य ]। हद्दी! हद्दी! मंपि पब्बं अब मच्छदि महाराओ; अहं उण असमस्थम्हि अग्गदो भवित्र अत्ताण दंशइएं, ता पहाबणिम्मिदेण भुजबत्तेण लेह मंपादिअ अंतरा से खिबिदुमिच्छामि । (ष) (ल) साख । श्रुतं त्वया वचनम् ? । (व) श्रुतं, न पुन: पर्याप्तं यस्य । (श) एतावान् मे मतिविभवः । ( प ) हा धिक् । हाधिक् । मामध्येवमवगच्कृति महाराजः ; पहं पुनर- (४२) प्रकृतप्राप्त : वाथै व माऽस्तु, पालख्येऽपि ता समवाप्य चित्रपटाप ता प्राप्य कि मे नयनयोरुवाष्पत्वं न भविष्यात ? भविष्यत्येव । एतेन कृशता मागरणम् भारतिश्चेति विविधा कामदशा प्रकटिता। हरिणी छन्दः। (४३) अनेन विना मम पुनर्यादृक् हृदयमास्ने, न तत्पर्याप्तिकारपमेतहचनम् . इति भावः। (४४) यो जनः उवंशौरूप: मम नितान्त कठिना मानसौं कुज न वेद न जानाति, वा अथवा प्रभावेण ध्यानवलेन विदितानुरागं ज्ञातप्रेमासङ्गं माम् अवमन्यते । पञ्चवाण: काम: तम्मिन् एवम्भूते शने पल इफल नीरसं वैफल्य कठोर समागममनोरथं प्रतिनिधाय प्रतिष्ठाप्य कती भवतु । दुलं भसमागमं जन प्रति पासक्ति ननयन् दहतु पौडयतु इतन्यश्च भवतु इति भावः। एतेन हो यागामादरूपा कामदशा प्रख्यापिता। पृथ्वी छन्दः ।

·[२६] विक्रमोर्वयां चित्र। प्रमदं में। (स) उ। [नाम्येनाभिलिय क्षिपति | विदू। अबिद ! भो ! किस्सेदं ? भुअंगणिम्मोत्र (४५) किं खादिटुं मंणिबड़िदं । ( []। नायं भुजङ्गनिर्मोकः, भूर्जपवगतो- ऽयमक्षरविन्यासः। विद्। णं अदिट्टाए उब्बसीए भवदो परिदेवि सुणिम भुज्जबले महाणुराअसूपा अक्खरा अहिलिहि बिसज्जिा क्ष) राजा। नास्ति अशक्यं दैवस्य । [रहोत्वा अनुवाच्य महर्षम् ] । सखे ! उपपनस्ते वितर्कः। विद्। जं एस्थ अहिलिहिदं तं सुणिटुं इच्छामि। (क) उ। साहु साहु अज्ज ! णाअरोमि। (ख) राना। श्रूयताम् । [इति वाधयति ] सामित्र! संभावित्रजह अहं तुए आलिया ण तहे। अणु रत्तस्म अर सुहा! एअं एअ तुह ण बरी ण ॥ (ग) (४६) भबे । ममर्थाऽस्मि प्रगती भूत्वा पात्मानं दर्शयितुम् ; तत् प्रभावनिर्मितेन भूर्जपत्रण लेखं सम्पाद्य पन्तरा पम्य क्षेप्नुमिच्छामि । (म) अनुमत मे। (इ) पविद ! भी: । किमिदम् । भुजङ्गनिर्मो क: किं खादित मां निपतितः ।। (क्ष) ननु ! पदृष्टया उर्वग्या भवतः परिदेवितं श्रुत्वा भूर्जपत्रे महानुराग- सूचकानि पक्षगडि भिलिव्य विसृष्टानि भवेयुः । (क) यदव अभिलिखित तत् श्रोतुमिच्छामि । (ख) साधु साधु पाय ! नागरीऽसि । (ग) खामिन् ! सम्भाव्य यथाऽहं त्वया पाकलिता न तथैव । अनुरतम्य अघि सुभग । एवमेव तव केवलं न॥ (४५) भावदति सम्भ्रम । भुननिर्माक. सपंलक् ।

·हितीयोऽः। [३०] ण मे ललिअ-पारिजात्र-सअणिज्जम्मि पित्र! होदि सुहं । थंदण बण-बापाबि हि सिहि बित्र मांदि णिप्रसरोरए॥ (घ)(४७) उर्व। किसु क्लु संपदं भणेदि ? । (ङ चिव। किं ण भणिदं इमिणा मिलाण कमल-णाल. सरिसेहिं अंगहिं? । (च) विद्। दिट्टिा मए बुभुक्खिदेण सोस्थिबाणिकं वित्र खहं भवदो समस्यासण कारणं। (छ) (घ) न मे ललित-पारिजात-अयनीयमपि प्रिय । भवति मुखम् । नन्दन-वनवाता पपिडि शिखिन इव भान्ति निजशरीरे ॥ (ङ) कि नु खलु साम्प्रतं भणति ? । (च) कि न भणितममुना म्लान कमल नालसदृशैरङ्ग : ? । (क) दिश्या मया बुभुक्षितेन स्वस्तिवाचनिकमिव लचं भवतः समा. श्वासनकारणम्। (४६-४७) हे स्वामिन् ! हे पते । एतत्सम्बीधन पदेनैव व्यक्तीभूतमिङ्गितम्। खानदानप्रकटने हि नारी खामोति पदात् अन्यत् किमपि नास्ति प्रयोक्तव्यम् । त्वया सम्भाव्य अनुमाय पहं यथा यादृशौ पाकलिता निरूपिता, पराधीनत्वात् नासि ममावसर: तव मनोरथपूरणाय इत्येवं मत्म्वरूपमविज्ञाय यथा त्वयाऽहं निर्णोता, तथा तत् तेऽनुमानं न एव, यत: पहं खलु खर्वेश्या स्वाधीना कामगामिनी च अन्यथा ममावागमन न सम्भवेदिति भावः । पथि सुभग ! हे मुन्दर । है प्रेमास्पदैत्यर्थः, अनुरतस्य पनुरागवत: सर्वथापि जनस्येत्यर्थः । एवमेव इत्यमनुमानमेव भवतीति शेषः, न केवलं तव । अथवा पूर्वरागवतोहिं नायकनायिकयो: परस्परमप्राप्ती नायिकाय नायकस्य यामनुमानं भवति, नायिकाया पपि नायकस्योपरि सादृश्ये. वानुमितिः सम्भवति, ततश पहमपि भवति एममनुमिनोमि यत् त्वमपि स्वाधीनः, प्रथमदर्शनदिवसे मदभिप्रायश्च सम्यग जासौः, स्वर्गारोहणपटुश भवान् तथापि मत्समीपे कम गतवान् इत्यादि। पतः परं केवलं तवैव कष्टातिशयो न सञ्चास: ममापि तथा इति प्रकटनाया- प्रिन ! मे मम ललितपारिजातशयनीयं कोमलपारिबात कुसमशय्यापि न सुखं न सुख करम् । नन्दन-वन-वाता पि सुखिग्धगन्धवका पपि शिखिन इव वक्रय व मिनरौरे भान्ति शोभन्ते, उद्दीपन. वि-४ ·[३८]] विक्रमोर्वश्या राना। समाखासनमिति किमुच्यते ? पश्य,- तुल्यानुरागपिशुनं ललितार्थबन्धं पत्रे निवेशिसमुदाहरणं प्रियायाः। उत्पक्ष्मलं मम सखे ! मदिरेक्षणाया- स्तस्याः समागतमिवाननमाननेन ॥ (४८) उर्व। एत्य णो समबिभागा मदौ। (ज) (४८) राजा। वयस्य ! अङ्गुलीखेदेन मे लुप्यन्ते अक्षराः, धार्यतामयं स्वहस्ते (५०) निक्षेपः प्रियायाः । विद। लदो किं दाणिं तस्थभोदी उब्बसी भबदो मणो- रह-तरुकुसुमं दंसिप फले बिसं बददि । (झ) उर्व। हला! जाब उबस्थाणकादरं अत्ताणत्रं संहा- (न) भवावयी: समविभागा मतिः । (झ) तत: किभिदानौं तवभवती उर्वशी भवतो मनोरथ-तरुकुममं दर्शयित्वा फले विसंवदति ? । विभावत्वात् “कामवाष्टगुणः स्मृतः” इति बचनात् । प्रथमश्लोके भार्या वृत्तं, हितीये उनीतिर्नामाभिदः । (४८) हे सखे ! तुल्यानुरागस्य पिशुनं सूचकं ललितार्थ बन्धं सुन्दरार्थ- प्रकाशक पवे निवेशितं प्रियाया उदाहरणमवस्थानुयायित्तान्त: मदिरेक्षणाया तस्या उत्पमलमामनमिव मम पाननेन समायातम् । उदाहरणम् ईदृक- सुन्दरावप्रकाशकं, यत् लेखोपलक्ष्येण तदबस्थासम्पन्न तन्मुखमेव मन्मुख सातं सद पामावस्थां कथयति। तदुलोम म्मुखोच्चारित्वात् तमुखस्य मन्मुख सङ्गतिः। मन्मुख तम्मुखमाथा तस्था इषातिशयान उत्पमलत्वं, खजया मदिरक्षणता च । प्रियतमायो यत् यत् पाकाहाने तत् सर्वमवापि पनि इति प्रियापदोल्लेख: सार्थ- कितः। बसन्ततिलकं छन्दः । (४६) खेखीपलक्ष्यण मदभिप्रायो यत्त्वया सन्दरमवबुद्धमत्ते पाठभयन प्रतीयते। पतो हितवैतदुनिषु ममापि मंशित्वमस्ति । (१९) खाने इति भादरातिशय द्योतक ।

·हितीयोऽशः। [२] बेमि, ताब तुम अत्ताण दंसि जं मे अणुमदं, तं भणाहि। (अ) (५१) चित्र। तह। [इति तिरस्करिणीमपनीय राजानमुपसृत्य ] । जेदु नेदु महाराभी। (ट) राना। [सम्भमादरगर्भम् । खागतं भवत्यै ? [पार्शमवलोक्य ] । भद्रे!- न तथा नन्दयसि मां सख्या विरहिता तया । सङ्गमे दृष्टपूर्वेव यमुना गाया यथा ॥ (५२) चिव। णं पढ़म मेहराई दौमदि, पञ्चा बिज्जलिभा । (8) विदू। [पपवाय ] । कथं ण एसा उब्बसौ उबगदा ? सत्यभोदीए सहअरीए एदाए होदब्बं ?। (ड) (५३) (ज) पथि ! यावदपग्थानकातरमात्मानं संस्थापयामि, तावत् त्वमात्मानं हयित्वा यन्मे पनुमतं सत् भण। (ट) तथा। नयति जयति महाराज:। (ठ) ननु प्रथम मेघरानिदृश्यते. पशारिद्य लेता। (ड) कथं नेषा उर्वशी उपगता ? तवभवत्याः साचा एतया भवितव्यम् ।। प्रथम- (५१) उपस्थानाय सेवार्थ समीपगमनाय कातरं राज्ञः समीपगमनाय अधौरमात्मानं यावत् संस्थापयामि स्थैय्ये नयामि, तावत् त्वं प्रकाशीभूय मदनुमतं ब्रूहि। राजोक्तिश्रवणेन निरुत्तरया अप्रकाशितया च क्षणमपि सातुमशक्यम्। पतस्त्वं शीघ्र गत्वा मदनुमतं कथय मा विलम्बख। मिसनकाले प्रिय समक्षं स्त्रीणां खत एवं पात्माभिव्यक्तित: स्त्रीस्वभावविरोधिनी, पती हि सखीसम्प्रेषणम् । "दूतौसम्प्रेषणाय्या भावाभिव्यक्तिरिष्यते” इति 'त्य: सखो नटौ दासी' इति च साहित्यदर्षणे निर्देशात् । (५१) गङ्गाया यमुनेव प्रयागादितौथें गङ्गाया मिलिता यमुना यथा दर्शकान् नन्दयति तया विरहिता च न मन्दयति एवं सङ्गमे सख्या सह सजतावस्थायां पृष्टपूर्वा त्वं यथा पानन्दय: सबा सख्या विरहिता त्वमिदानों मां तथा न नन्दयसि । (५३) किम् उवंशी मतोऽप्यधिकरूपवती ? इति तात्पय्यम् । ?

·[४०]] विक्रमोर्वश्या राना। एतदासनमास्यताम् । चित्र। [ उपविश्य ] । उब्बसी महारानं सिरसा पण मित्र बिमबेदि-"। (ढ) राजा। किमाज्ञापयति ? । (५४) चित्र। "-मम तस्मिं सुरारिसंभवे दुसए महाराषो जेब सरणं आसी, संपदं साहं तुह दंसणसमुत्थेण आआसिणा बलिअं बाधेयमाणा मप्रणेण पुणोबि महाराप्रमा अणुकंप- णोपा होमि। (ण) (५५) राना। अयि सखि!- पर्युत्मकां कथयसि प्रियदर्शनां ता- मातिं न पश्यसि पुरूरवसस्तदर्थाम् । साधारणोऽयमुभयोः प्रणयो यतख तप्तन सप्तमयसा घटनाय योग्यम् । (५६) चिव। [उवंशीमुपेत्य ]। हला! इदी एहि, णिहप्रदरं भोसणमत्रणं पेक्वित्र पिअदमस्म दे दूईम्हि संबुत्ता। (त) - (ढ) उर्वशी महाराज शिरसा प्रणम्य विज्ञापयति- । (प)*-मम तस्मिन् सरारिसमावे दुर्भये महाराज एव शरणमासोत, साम्प्रतं साहं तव दर्शनसमुल्येन पायासिना बलबदबाध्य माना मदनेन पुनरपि महाराणस्य अनुकम्पनीया भवामि। (त) पयि! इत एरिनिर्दयतरं मोषणमदनं प्रेक्ष्य प्रियतमस्य ते दूती अखिम संवत्ता। (५४) रमणीमा दासत्वानोकरणं परमप्रणयवताम उचितमेव । (५५) पूर्व नि:सम्पर्कमेव त्वया पामसरस्सात् रचिता, दानों पुन: त्वदर्शनसमुत्येन ततोऽपि अधिकदारुणेन, बसबवाध्यमानत्वात, मदन भई . विश्वमामा। अधुना तत्ताडनमपि उपशमय रति भावः । (५९) पथि पक्षपातिनि ! त्वत्मखोकतां मम मां यातना न पश्यसि कैवस्वं तदुत्मकतामेव भाषसे, त्वं तब सूखीपचे यत् किमपि कथयसि, सर्वेष एतेन तस्याः. ~ ·द्वितीयोऽङ्कः। [४१]] प्रद सर्व। उर्व। [शोकात् सकम्पा ससाध्यसा ] | प्रणबस्थिदे! लई जेब तुए परिश्चत्ता म्हि ! । (थ) (५७) चित्र। [ समितम् । एदस्मि मुहुत्ते जाणिस्मामो का कंपरिचईस्मदि त्ति । पापारं दाब पलिबन्न। (द) [ससाध्व समुपसृत्य सबौडम् ]। जेदु जेदु महाराो। (ध) राना। [ सहर्षम]। सुन्दरि !-- मया नाम जितं यस्य त्वया जय उदीयते । जयशब्दः सहस्राक्षादागत: पुरुषान्तरम् ॥ (५८) [इसे रहौत्वा पासने उपवेशयति । विद। कौदिसी स्थिदी भोदिए? रसो पिप्रबअस्सी बम्हणो ण बंदीअदि ? । (न) (५८) उर्वशी। [समित प्रणमति । (थ) पयि पनवस्थिते ! लघु एव त्वया परित्यक्ताऽस्मि ।। (द) एतस्मिन् मुहत ज्ञास्यामः का कां परित्यक्ष्यतीति । पाकारं तावत् प्रतिपद्यख। (ध) जयति जयति महाराजः । (म) कौशी स्थितिभंवत्याः ? राज्ञ: प्रियवयस्यो ब्राह्मणे न वन्द्यते । पर्युत्मकत्वमेव व्यज्य ते, मम तु तदर्थ विषमात्तिनिता, तब पश्यसि इति भावः । बसन्ततिलकं छन्दः । (५७) यि अव्यवस्थिते । कथं राजी वचनमात्रेणैव तत्पक्षमवलम्बा त्वया पई परित्यता!। (५८) त्वया यस्य मम नय उदोर्यते उच्चायते, तेन मया मितं माम, नामति हर्षसूचकं निचयाकं वा पव्ययम् । कथं मया नितम १ इत्याह, जयशब्द: त्वया उदीरित: जय इति शब्द: सहस्राक्षात् इन्द्रात् पुरुषान्तरम् पन्ध पुरुष, मामित्यर्थः, पागतः प्राप्तः। त्वदुचारितजयशब्दश्रवणे सुरपतिरेव एकमावाधिकारी पासीत. दानोन्तु अहमपि तदधिकारी नात: पती मया नितमिति भावः । (५९) स्थितिः लीकमर्यादज्ञता बहा-स्थितिरवस्थानमुपवेशन मिति यावत् । •n ·[४२] विक्रमोर्वश्यां ~ विद। सोस्थि भोदिए। (प) देवदूतः । [ नेपथ्ये । चित्रलेखे ! त्वरय उर्वशीम् ।- मुनिना भरतेन यः प्रयोगो भवतीष्वष्टरसाश्रयो निबहः । ललिताभिनयं तमद्य भर्ती मरुतां द्रष्टुमनाः सलोकपालः ॥ (६०) सव। [पाकर्षयन्ति । उर्वशी। [विषादं रूपयति । चिव। सुदं तुए देप्रदूअस्म बअणं ? ता अमुजाणाहि दाब महारा। (फ) उर्व। { मित्रस्य ] । गस्थि मे बाप्राबिहबो। (ब) चित्र। महाराष! उब्बसौ बिमबेदि, परबसो अर्थ जणो, महाराएगण अब्भमुस्मादा इच्छामि देअदेअस्म अण- बरडं अत्ताणअं काटुं। (भ) (६१) राना। [ कथं कथमपि वचनं सस्थाप्य ] । नाहं भवत्योरोखर- नियोगहन्ता ; किन्तु स्मर्त्तव्योऽयं जनः । उबंशो। [वियोगदुःख रूपयित्वा गजानं पश्यन्ती सह संख्या निक्रान्ता] । राना। [ सनिश्वासम् । वैयर्थमिव चक्षुषः सम्प्रति । विदू। [पवं दर्शयितु काम: । णं भुज्ज [इस्यो तनात्मगतम् । ; " (प) खस्ति भवत्यै (फ) श्रुतं त्वया देवदूतस्य वचनम् ! तदनुज्ञापय तावत् महाराजम् । (ब) नाति मे वाविभवः । (म) महाराज ! वंशो विज्ञापयति, परवशोऽयं जनः, महाराजेन पम्यनु- जाता इच्छामि देवदेवस्य पनपराइमात्मानं कर्तुम् । (६०) प्रयोग: दृश्य काव्यभेदः। भक्तोषु निबद्धः निर्माय भवतीयोऽभिमय- शिवार्थमपितवान् प्रत्यर्थः। चौपच्छन्दसिकं छन्दः । (६१) मनपराइमात्मानं कर्तुम् पासालानापरापरहितं कर्गमित्यर्थः ।

·हितीयोऽङ्कः ।
[४]
।
अविद अबिद ! (१२) भो! उब्ब सौदंसणबिम्हिदेण मए तं
भुन्नबत्तं पन्भर्ट पि हत्तादो ण बिस्सादं ।। (म)
राजा। किमसि वक्तुकामः ? ।
विदू। बअस्म! इदम्हि बत्तुकामो, ण भबं अंगाई
मुंचदु ; दिढं क्षु तइ बहभाबा उब्बसी, ण सा इदो गदुम
एदं अणुबंधं सिढिलोकरिस्मदि त्ति । ( य ) (६३)
राना। ममापि एतदेव मनसि वर्तते; तया खलु प्रस्थाने,-
अनीशया शरीरस्य हृदयं स्ववशं मयि ।
स्तनकम्पक्रियालक्ष्यैन्य॑स्तं निखसितैरिव । (६४)
विद। [ स्वगतम् ]। बेबदि मे हिपअं; केत्ति बेलं तस्म
भुज्जबत्तस्म अत्तभबदा बप्रमेण णामं गेहिदब्बं क्ति ? । (र)
राजा। वयस्य : केनेदानीमुन्मनसमात्मानं विनोदयामि !
[स्मृत्वा । उपनय भूर्जपत्रम्।
(म) ननु भूर्ज-"पविद प्रविद भी: ! उर्वशीदर्शनविस्मितेन मया तत् भूर्जपवं
प्रभ्रष्टमपि इसात् न विज्ञातम् ! ।
(य) वयस्य ! इदमस्मि व कामः, न भवानङ्गानि मुञ्चतु ; दृढ खलु त्वयि
बद्धभावा उर्वशी, न सा रती गत्वा एतमनुबन्धं शिथिलीकरिष्यतीति ।
(र) वेपते मे हदयं, कियतौं वेलां तस्य भूर्जपत्रस्य परमवता वयस्येन नाम
ग्रहीतव्यमिति।
(६२) अविद अविदेति सम्भमे।
(६३) बदभावा पासतरतिः, सञ्जातपूर्वरागा इत्यर्थः । अनुबन्धम् भासक्तिम् ।
न शिथिलीकरिष्यति न थयिष्यति, चोषानुरागा न भविष्यति इत्यर्थः ।
(६४) शरीरस्य पात्मनो देवस्य पनौशया प्रभोरादेशतः अन्धव कुवापि
स्थातुमशताया इत्यर्थः। एवम्भूतया तया उर्वश्या सनयोः कम्पः उक्लास: सनकम्प
एव क्रिया तया लक्ष्यैः सूचितः निसितैः करणैः खवशं स्वाधीनं हृदयं मयि
यस्तमिव मम इसे प्रपितमिव । पराधीनत्वात् खदेशार्पणे असमर्थया हृदय माय
अर्पितमिव इत्यर्थः । अनुष्टुप् छन्दः ।

·[४४] विक्रमोर्वश्या विद। [ सर्वतो हा सविषादम ]। हा! कधं ण दौसदि! भो! दिब्बं क्षु तं भुज्जबत्तं गदं उब्बसीए मम्गेण । (ल) (३५) राजा। [ मासूयम् ] । सर्वत्र प्रमादी वैधेयः । (६६) णं विचीत्रतां। [उत्थाय ] । इदो भबे एह बा भवे । [इति बहुविध नृत्यति]। (व) [ततः प्रविशति पौशीमरो, चेटीच, विभवत परिवार: ] | चौशौ। इंजे णिउणिए! सचं लदाधरं बीसंतो अन्न- माणबप्रसहामो दिहो तुए महाराभो ? । (श) चटौ। अलि किं मए भट्टिणी विसबिदपुब्बा ?। (प) पोशो। तेण हि लदाबिड़बंतरिदा सुणिमं दाब बिस्मा- मंतिदाई, जंतुए कधिदं सच्चकं ण बेत्ति । (स) चेटो। जं देईए रुञ्चदि। (ह) चौशौ। [परिक्रम्य पुरस्तादवलोक्य च]। णिउणिए ! किस्मेदं पत्तं णबचौर विभइदो दक्विणमास्टेण आणीअदि ?। (क्ष) (ख) हा! कथं न दृश्यते ! भोः ! दिव्य खलु तर्जपत्र गतम् उर्वश्या मागण। (ब) ननु ! विचीयताम्। इतो भवेत् १६ वा भवेत् । (श) अयि निपुणिक ! सत्यं लताग्टई विशन् पायमाणवकसहायो दृष्टस्व या महारानः ?। (प) पलीकं किं मया भवौं विज्ञापितपूर्वा ! । (स) तेन हि लताविटपान्तरिता श्रीष्यामि तावत विश्रब्धमन्वितानि, यत्त्वया कथितं सत्यकं न वेति । () यहेव्यै रोचते। (च) निपुणिक ! किमेतत् पर्व नवचौरमिवरती दक्षिणमारतेन पानीयते । (६५) उर्वशीवत् मूर्नपवमपि गतम् इत्यर्थः । (६८) वैधेयः मूर्खः। प्रमादौ पनवहितः, "प्रमादोऽनवधानता" इत्यमरः ।

·हितीयोऽ। [४५] चेटौ। [विभाव्यं ]। भटिणि ! पलिबत्तगणा-बिभाबिदक्खरं भुज्जबत्तं क्व एदं । हत! कर्ष देईए जेब णेउरपरिलग्गं ! [ ग्रहोत्वा ]। गं बाचीअदु एदं । (क) (६७) भौशी। णं अबलोएहि दाब, जई अबिरुई तदो सुणिस्म। (ख) चेटौ। [तथा वा] । भट्टिणि ! तं जेब एवं कोलीगानं बिजिंभदि; महाराअं उहिसिन उब्बसौपक्वरअं कब्ब- बंधं त्ति तमि, अज्जमाणबप्पमादादो (६८) अम्हाणं हत्य आप्रद त्ति । (ग) प्रौशौ। णं गहिदस्था होहि । (घ) चेटो। [वाधयति । पौशौ। हंज। एदेण ज्जेब उबहारेण सं अच्छराकामु पक्वम्ह । (ङ) चेटो। ज देई भागबेदि । (च) (क) भत्रि ! परिवर्तनाविभाविताक्षरं भूसंपवं खेल एतत् । इन्त ! कथं देव्या एव नूपुरपरिलनम् ! ननु वाचयतु एतत । (ख) ननु अवलोकय तावत्, यदि पविरुद्धं तदा श्रीष्यामि । (ग ) भत्विं ! सटेवेदं कोलीनं विमम्मते ; महाराज मुद्दिश्य उर्वश्यहरक काव्यबन्धमिति तयामि, पार्यमाणवकप्रमादादमाकं समागसमिति। (घ) ननु ! ग्रहीतार्था भव । (3) छे! एतेनैवीपहारेण तमसःकामुकं पश्यामः। (च) यत् देवी पाशापति । (१७) परिवर्तना मारतसवालनेन यत् पारंपरिवर्तनं तेन विभाषितानि बचराचि यस्य तत। (१८) कोलीनं लोकापवादः। काव्यबन्ध काव्यरचनम्। प्रमादोऽनन धामवा।

·tel विक्रमोर्वश्या - राना। भगवन् ! वसन्तसखे ! मलयानिल !- वासार्थ हर सम्भूतं सुरभितं पौष्यं रजो वौसा किं कायं भवतो हृतेन दयितानेहवहस्तेन मे । जानात्येव भवान् विमोदनशतैरेवंविधैर्धारितं कामातं जनमनसाभिभवितुं नालम्बिताखासनम् ॥ (६) पेटौ। देई पक्व पेक्ख, एदस्म ज्जेब भुज्जबत्तम असणा बटि। (छ) धौशौ। ता णं पेक्वम्ह दाब, तुमिं चिट्ठ। (अ) विदू। भो! किसु कवु एदं ? उम्मिल्लमाणणोलपंकजच्छबिणा मउरपिच्छेण बिप्पलछम्ह । (झ) राजा। सर्वथा हतोऽस्मि मन्दभाग्यः । गौशी। [सहसा उपत्य ] । प्रज्जउत्त! अलं आबेएण3 एदं तं भुजबत्तं । (ज) (छ) देवि ! प्रेक्षख प्रेक्षख, एतस्यैव भूर्जपत्रस्य अन्वेषणा वर्तते । (न) तत् मनु प्रेक्षावहै तावत, तूणौं तिष्ठ । (झ) भोः ! किं नु खलु एतत् ! उन्मोल नौलपरमच्छविना मयूरपिच्छन विप्रलब्धीऽखि। (अ) पाय पुच ! पलमावेगेन ; एतत् तत् भूजंपनम् । (६९) भगवन् मलयानिल ! वासार्थ सौरमा सकृतं मषितं सुरभितं सुगन्धं पौष्यं कुसुमसम्बन्धि रण: परागं हर, तव न केनापि बाधा नयितव्या इत्यर्थः ; परन्तु दयितायाः प्रियाया: मेहस्य प्रथयस्व खसेन खासलिखितप्रणयपत्रखरूपेण बनेन भुजपवेष हतेन तव किं कार्यम् ? अस्ति ना तेषु कुसुमपरागेषु ते मगन्ध- सामः, एततु हतं ते उपकाराय न प्रभविष्यति प्रत्यक्षः। एवंविधैः लिपिचिपादि- दर्शनकपः विनोदनशतेः धारितं कथमपि मरणात् रचितं तथा च पालम्बिता- भासनं प्राप्तावास कामात मदनव्यथापौड़ितं ननम् पनमा बलेन अभिभवितुं भवान् न नानास्येव, न साधु मन्यते एव इत्याभासः। विरहिमनपौड़नं भवतः पहशम शीतखोदाराशयस्य निरन्तरानभीष्टमिति भावः । मादलविक्रीडितहतम् । .

·द्वितीयोऽ [४०] देवी! विदू। शवा। [ससममात्ममतम्]। भये! [सबैलक्ष्य प्रकाशम् ]। स्वागतं देव्यै ।। चौशौ। दुरागदं दाणिं मे संबुत्तं। (ट) (७०) रामा। [जमान्तिकम् । क्यस्य ! कथमत्र प्रतिविधेयम् । [जनान्तिकम् ] | लोत्तेण सुइदस्म कुंभिलपस्म णन्थि बापा पलिबिधाणं। (ठ) (७१) राना। [अपवार्य ] । मूढ़ ! नायं परिहासकालः । [ प्रकाशम् ] । नेदं पत्रं मया मृग्यते ; तत् खलु मन्त्रपत्रं, यदन्वेषणाय ममायमारम्भः। औशौ। जुज्जइ अत्तणो सोहग्गं णिगूहिटुं। (ड) विदू। भोदि ! तुबराबेहि से भोअणं, जेण पित्तप्पसमणेण सुत्यो भोदि। (ढ़) पौशौ। णिउणिए ! सोहणं क्यु सोहणं क्खु प्रास्मासिदो पित्र- बप्रस्मो (१२) बम्हणण; किं असं, अस्मचिंताए अाबेसिदो पित्रो खिज्जदि । (ण) (ट) दुरागतमिदानों मे मंहतम् । (ठ) बोप्वेण मूचितस्य कुम्भिल कस्य नास्ति वाचा प्रतिविधानम् । (ड) युज्यते पात्मनः सौभाग्य निगूहितम् । (ढ) भवति ! त्वरय अस्य भोजनं, येन पित्तप्रशमनेन सस्थो भवति । (प) मिपुणिके ! शोभनं खलु भावासित: प्रियवयस्थी ब्राह्मणेन ; किमन्यत, भचिन्तायामावेशित: प्रिय: खिचते । (७०) राजा खागतमिति प्रयोज्य कुशलं पृष्टवान्, देवो म मुखेन भागतमिति तदर्थमवधार्य वक्रीतिचातुर्यम् रामानश्च मूचितवती। नायिका मध्याधौरा खण्डिता चेयम्। (१) खोवेण सेयधनेन । कुभिनय चौरख । (७२) विदूषकप्रिय क्यालो राजा।

·[४] विक्रमीयां बिद। शं पक्व सब्बो पास्मासिदो चित्तभोषणेण । (त) राजा। मूर्ख ! बलादपराधिनं मामापादयसि ?। पोशो। पत्थि प्यमबंतस्म बराहो, अहं जेब एस्थ अबरहा, जा पडिजलदसणा भविष पग्गदो भवामि । गिउणिए ! इदो एहि। (थ) [ ति सबोपं प्रस्थातुमुद्यता] । राजा।- अपराधी नूनमहं प्रसीद रम्धोरु ! बिरम संरम्भात् । सेव्यो जनच कुपितः कथं नु दासो निरपराध: ? ॥ (७३) [इति पादयोः पतति । पौशौ। किदब! सहुहिमा क्खु अहं, अणुण ण गण् हामि ; किन्तु दक्विणस्म दे किदपञ्चात्ताबस्म भाषामि । (द) (७४) (त) मनु प्रेक्षख, सर्व पाशासित: चिवभोगनेन । (थ) नाति प्रभवतीऽपराधः, पामेवाव पपराडा, या प्रतिकूलदर्शना भूत्वा अग्रतो भवामि । निपुणिके ! त एहि। (द) कितव ! लघुदया खलु पहम, अनुनयं न ग्रहामि ; किन्तु दक्षिणस्य ते कृतपशातापस्य बिभेमि। (७३) अपराधी त्वयि मापराधः। विरम विरता भव, संरभात कोपात, क्रोधं त्यज प्रत्यर्थः । दासः निरपराध:, भवेदिति शेष:, कोपेन त्वयि प्रस्थिवायां तव प्रसादनमन्तरण दासोऽयं कथम् अपराधप्रमार्जनं कुर्य्यात ? इत्यर्थः । पितस्य प्रसादन कत्तन्यम्, तो मा ग्रालि, पह त्वां प्रसादया- मौति भावः। (१४) दक्षिणस्य वनिताइयमनोरखानुवर्तिन: सतपालापस्य पादपतनेन मां प्रसादिववामिति ज्ञातरहस्यायामुवंश्या किं वक्ष्यसि नितरामनुशयपरी भविष्यसीति भावः। किश्च मयि अपराजेन भवता मशरणधार विधीयते, उर्वश्यामपराउन भवता किं विधेयम् ? पादपतमादभ्यधिक हिनासि पनुनयोपायः इति सोप्रास- बमोक्तिः पत्र अनुसन्धेया। विशेषत पई मानी जापानमर्नुका च उर्वशी इ ·द्वितीयोऽ। [४८]] राजा। - चेटौ। इदो दो देई। (ध) [इति राजाममपहाय सपरिनना देवी निष्कान्ता । विदू। पाउस-णई बिष अप्पसमा जेब तस्यभोदी गदा; ता उडेहि उद्देहि। (न) [उत्थाय ]। वयस्थ ! नेदमुपपत्रम् । पश्य,- प्रियवचनकतोऽपि योषितां दयितजनानुनयो रमादृते । प्रविशति हृदयं न तहिदां मणिरिव कृत्रिमरागयोजितः ॥ (७५) विदू। अणुजलं ज्जेब भवदो एदं बअणं; ण हि अक्वि- दुक्खिदो ( ७६ ) संमुहे दोबसिहं सहदि। (प) राना। मैवम, उर्वशीगतमनसोऽपि मम देव्यां स एव बहुमान: ; किन्तु प्रणिपातलवानादहमपि तस्यां धैर्यमव. अविष्थे। (७०) विदू। भो! चिट्ठदु दाब देईकधा ; बुभुकिव दम्म मे ॥ (4) इत इतो देवी। (न) प्रावड्-नदीव पप्रसनैव तवभवतो गता ; तदुत्तिष्ठ उत्तिष्ठ । (प) पनुकूलमेव भवत एतहचनम् ; न हि पक्षिदुःखित: सम्मुख दीपशिखां स्वर्गीया बर्वेश्या च । पथ यदि माशीनाम् पनिपुणानां पादपतनं मानभजनोपाय:, तदा समिपुणाना वेश्यानां मानभनने का गति: स्यात् ? ति पलङ्कारहस्यमपि चव रसविशेषभावनाचतुरैः अवगन्तव्यम् । (७५) प्रियवचन कस: “अपराधी ननमई प्रसीद रम्भीर । विरम इत्यादिभिः चाटूक्तिभिः सम्यादितः। रमाइते अनुरागं बिना हदयं न प्रविशति, हृदयग्राही न भवति। सहिदां मणौनां गुणदोषविचारक्षमाणाम्। कविमरागयोजितः काल्पितवर्णचिवितः। प्रार्या उत्तम् । (६) पषिदुःखित: चक्रीगग्रस्तः । (90) अहमपि तस्यां धैर्यमवलम्बिष्ये परमपि उपेक्षामवलम्बिष्ये । वि-५ ·[५] विक्रमोर्वश्या सममी जीविध प्रबलंबदु भवं क्खु. हाणभोप्रणं सेबिटुं। (फ) राना। [ जमवलोक्य ]। कथमई गतं दिवसस्य ! प्रतः खलु।- उष्णालुः शिशिरे निषौदति तरोमलालबाले शिखो निर्भिद्योपरि कर्णिकारकुसुमान्याशेरते षट्पदाः । तप्तं वारि विहाय तौरनलिनी कारण्डवः सेवते क्रीड़ावश्मनिवेशिपञ्जरशुकः लान्तो जलं याचते ॥ (७८) [इति निष्कान्तौ । इति द्वितीयोऽङ्कः। तृतीयोऽङ्कः। [ ततः प्रविशतो भरतशिष्यौ । प्रथमः। सखे पैलव ! अग्निशरणाहच्छता महेन्द्रमन्दिर- मुपाध्यायेन त्वमासनं ग्राहितः, अहमग्निशरगारक्षार्थ स्थापितः ; ततः पृच्छामि गुरोः प्रयोगेण देवपरिषत् आराधिता न वेति । द्वितीयः। गालब ! ण प्राणे कधं पाराहिदा भोदि ; तस्मिं (फ) भोस्तिष्ठत तावत् देवीकथा ; बुभुक्षितस्य मे नौवितमवसम्बतां भवान् । समय: खल सानभोजमे सेवितुम् । (७८) उज्याल: ग्रीमतप्तः। षटपदा: भ्रमराः। कर्णि कारकुसमानि निर्भिदा उपरि पारिते। कारगडव: दोघंचरणकणवर्णहमविष"खड़ाहास" इति भाषा: तवं वारि विहाय तौरनलिनौं सेवते । शार्दूलविक्रीडितं इत्तम् ।

·हतीयोऽङ्कः। उगा सरस्म ईकिदकब्ब बंधे लच्छीमअंबरे ( १) उब्बसौ तेसु तेसु रसंतरेस उम्माइदा आसी। (क) प्र। दोषविकाश इव वाक्य शेषः । हि। प्रां, ताए बअणं क्वलिदं पासी। (ख) प्र। किमिव । हि। लच्छौभूमिपाए बत्तमाणा (२) उब्ब सौ बारुणी. भूमिाए बत्तमाणाए मेगापाए पुच्छिदा, “समागदा तिल्लोअ. पुरिमा सकेसबा लोबाला ; कस्मिं दे हिसाहिणिबेसो ?" त्ति। (ग) प्र। ततस्ततः? । हि। ताए पुरिसोत्तमे त्ति भणिदब्बे पुरूरबसि त्ति णिग्गदा बाणी। () प्र। भवितव्यतानुविधायोनि (३) बुद्धौन्द्रियाणि ; न तामभिक्रुद्धो मुनि: ?। हि। सत्ता उअज्झाएण; महेंदेण उण अणुग्गहिदा। (ङ) (क) गालव ! न जाने कथम् पाराधिता भवति ; तस्मिन् पुन: सरस्वतीकृत- कायबन्धे लमौखयंवरे उर्वशी तेषु तेषु रसान्तरेषु उन्मादिता भासीत् । (ख) भां, तस्या वचनं स्वलितमासीत् । (ग) लमोभूमिकायर्या वर्तमाना उर्वशी वारुणीभूमिकायां वर्तमानया मेनकया पृष्टा, “समागता: विलीक पुरुषाः सकेशवा लोकपाला: ; कस्मिन् ते हृदयाभिनिवेशः" इति । (घ) तस्या: पुरुषोत्तमे इति भणितव्ये पुरूरवसि इति निर्गता वाणी। (3) शप्ता उपाध्यायन; महेन्द्र पुनरनुपाहिवा । (१) लक्ष्मीखवरे तदाख्यदृश्य काव्यप्रयोगे । (२) लक्ष्मीभूमिकायर्या वर्तमाना अभिनयाथै लमोवेशधारिणौ ; “भूमिका पनायां स्थान्मय॑न्तरपरिग्रह" इति विश्वः । (१) भवितव्यतानुविधायौनि भवितव्यता निश्चितफलानामवश्यम्भावः तस्या ·[१२] विक्रमोर्वश्या प्र। कथमिव? हि। “जेण तुए मम उबदेसो लंघिदो. तण ण दे टिब्बं माणं हुबिस्मदि" ति उमझामस्म समासादो साथी । पुरंद- रेण उण लज्जामीणदमुहिं उबसि पेक्विप एब्बं भणिदं, *जस्सिं बहभाबासि तुम तस्म मे रणसहाप्रम राएसिणो पित्रं करणिज्नं, ता तुमं पुरूरबसं जधाकामं उबचिट्ठ, जाब सो पडिहिदसंदाणो भोदि" ति । (च) प्र। सदृशं पुरुषान्तरवैदिनो ( ४ ) महेन्द्रस्य । हि। [ सूर्यमवलोक्य ] । कधाप्पसंगण अबरहा (५) अहित मेत्रबेला, ता उज्झाम पासपलिबत्तिणो होम्ह । (छ) [रति निक्रान्तो। विष्कम्भकः। (६) (च) “येन त्वया मम उपदेशी लहितनेम न ते दिव्य ज्ञान भविष्यति" इति उपाध्यायम्य सक्षाशात शापः । पुरन्दरेण पनलंज्जावनतमुखीमुवंशी प्रेक्ष्य एवं मषितं, "यबिन बद्धभावासि त्वं तस्य मे रण महायस्य राम: प्रियं करणीयमतथात् त्वं पुरुरवमं यथाकाममुपतिष्ठख, यावत् स प्रतिष्ठितसन्तानी भवति ति। (छ) कथाप्रसनन पराडा पभिषेकवेला, तटुपाध्यायस्य पात्रपरिवर्तिनी भवाव: चन विधायौनि पनुसारोगि। उर्वश्याः पुरवसा समागमः नियत:, पत एवं गोवस्खखनं तदनुसार एव पति भाव: । (४) पुरुषान्तरवैदिन: खयं पुमान सन् मदनव्यथाकासरस्थ पुरुषान्तरण दुःखं नानातीति भावः। (५) पपराडा प्रतिक्षाना। (६) विश्वम्भवचम् यथा दर्पणे,- "वृत्तवतिष्यमाणानां वषांशानां निदर्शकः । सहिमायतु विष्कम्भ मादागास दर्शितः" इति।

·वृतीयोऽङ्कः । [५३] [ सतः प्रविशति कञ्चको]। (७) कबुको।- सर्वः कल्ये वयसि यतते लब्धुमर्थान् कुटुम्बी पश्चात् पुत्त्रैरुपहितभरः कल्पते विश्रमाय । अस्माकन्तु प्रतिदिनमियं सादयन्ती प्रतिष्ठां सेवाकाकुः परिणतिरभूत् स्त्रीषु कष्टोऽधिकारः ॥ (८) आदिष्टोऽपि सनियमया काशिराजपुत्वा यथा-व्रत- सम्पादनाय मया मानमुत्मज्य निपुगिकामुखेन पूर्व याचिती महाराजः; तदेवं महचनाहिज्ञापयेति-यावदहमवसित. मध्याकार्य महाराजं पश्यामि ।" [ परिक्रम्य अवलोक्य च ] । रमणीयः किल दिवसावसानवृत्तान्तो () राजवेश्मनः ।- उत्कीर्णा व वासयष्टिषु निशानिद्रालसा वहिणो धालविनिःसृतैर्वड़भयः मन्दिग्धपारावताः । आचारप्रयतः सपुष्पबलिषु स्थानेषु चार्चिमती: सध्यामङ्गलदीपिका विभजते शुद्धान्तहो जन: ॥ (१०) (७) कचुकि लक्षणं यथा- "अन्त:पुरचरो वृद्धो विप्री गुण गणान्वित: । सर्व कार्यार्थ कुशल: कचकीत्यभिधीयते ॥” इति दपणे (८) कल्ये वयसि कार्योपयोगिनि वयसि यौवने। कुटुम्बी स्त्रीपुत्वादि. परिवारपोषणमारग्रतः। पचैरुपहिसार: पुचेषु व्यस्त कुटम्बपाल नभार इत्यर्थः । विश्रमाय कल्पते विधामसुखमनुभवति इत्यर्थः । पस्माकन्तु प्रतिष्ठा गौरवं सादयन्ती नामयन्तौ इय परिणति: वय:परिणाम: वाईक्यम इत्यर्थः, सेवाका कुरभूत सेवाकातरा पभूत। स्त्रीषु पधिकार: स्त्रीणां रक्षणभार: कष्टः कष्ट करः। मन्दाक्रान्ता वृत्तम् । (९) दिवसावसानत्तान्त: सायंकाल द्रष्टव्यव्यापार:: (१०) उत्कौषां व लिखिता इव, पावासदण्डेषु निचलत्वात् चिविता इत्यर्थः । मालविनिःसृतैः गवाक्षमाले निर्गकृतिः धूपः तदुस्थितधुमैः वडमय: प्रासादायग्रालि मन्दिग्धपारावता: पारावतसञ्चारमन्देहं ननयन्तीत्येव पाचारप्रयत:

·[१४] विक्रमोर्वश्या - [ अवलोक्य ]। अये! पूत एव प्रस्थितो देवः । य एषः,- परिजननिताकराताभिः परिवृत एष विभाति दीपिकाभिः । गिरिरिव गतिमानपक्षसादा- दनुतटपुष्पितकर्णिकारयष्टिः ॥ (११) यावदेनमवलोकनमार्गे प्रतिपालयामि । [क्तः प्रविशति यथानिर्दिष्ट: सपरिवारो राना विदूषकश 1 - राजा। [पात्मगतम् 11- कार्यान्तरितोकण्ठं दिनं मया नीतमनतिकच्छ्रेण । अविनोददीर्घयामा कथं नु राविमयितव्या ? ॥ (१२) कञ्चको। ( उपगम्य ] । जयति जयति देवः। देव ! देवी विज्ञापयति- मणिहय॑पृष्ठे सुदर्शनश्चन्द्रः, तत्र सन्निहितेन देवेन प्रतिपालनीयः यावत् चन्द्ररोहिणीयोगः।" गृहीतमियमः शुद्धान्तवद्धः पन्तःपुरवर्डितो जनः सपुष्पबलिषु स्थानेषु सध्या मालदीपिका विभगते खेषु स्थानेषु विभज्य स्थापयति इत्यर्थः । शार्दूख- विक्रीडितं वृत्तम् । (११) परिणमवनितानां दीपधारिणीनां परिचारिकाणांबरेषु पर्पिताभिः स्वस्तामिः, स्थिताभिरित्यर्थ:. दीपिकाभिः पालीकवर्तिकाभिः परिणत: एष देव: अनुसट मानुटी प्रान्त देश इथों वा, पुष्पिता सघात पुष्पा वर्णिकारयष्टिः कर्णिकारदण्डः, पारग्वधवच इत्यर्थः, यम्य तादृय:, अपक्षमादात् पक्षच्छेदमा- भावात, सपच रत्यर्थः, अत एव मतिमान् नमनशोल: मिरिरिव विभाति मोमते। पुष्पिताया वृत्तम्। (१२) सार्यान्तरितोल्करहं बायें: राज्यशासनव्यवहारदर्शनादिभिः पन्तरिता पाच्छादिता उत्कला उर्वशीसमागमचिन्ता यसिन् तत् । पतिकाच्छेण पति- बटेन नीतं यापितम्। पविनोददीयामा अविनोदा: विमोदनोपायरहिताः पन एक दौर्घाः यामा: प्रहरा: यस्खा: सा। पायो इत्तम्।

·वतीयोऽङ्कः । राना। राजा। विज्ञाप्यतां देवो, यस्तव छन्द इति। (१३) कधुको। तथा। [इति मिकाम्तः । वयस्य ! किमु परमार्थतः (१४) एव देव्या व्रतनिमित्तोऽयमारम्भः स्यात् ? । विदू। तकोमि, संजादपञ्चादाबा अत्तभोदी बदब्बबदेसेण तत्तभवदो प्पणिपादलंघणं प्पमुज्जिदुकाम त्ति। (ज) उपपवं भवान् श्राह ।- अवधूतप्रणिपाता: पश्चात् सन्तप्यमानमनसो हि । विविधैरनुतप्यन्ते दयितानुनयैर्मनखिन्यः ॥ (१५) तत् आदेशय (१६) मणिहर्म्यपृष्ठस्य मार्गम् । विदू। इदो दो एदु भबं, इमिणा गंगातरंगसिसिरेण फडिअमणिसिलासोबाणेण (१७) आरोहदु भबं सब्बधा रमणिब्ज मणिहम्मदलं। (झ) राजा। रामा। [पारोहति । (ज) तयामि, सन्त्रासपश्चात्तापा भवभवती व्रतव्यपदेशेन तवभवत: प्रणि- पातलानं प्रमाटुंकामेति। (झ) त इत एतु भवान्, प्रमुना गङ्गातरङ्गशिशिरेण स्फटिकमणिशिला- सोपानेन पारोतु भवान् सर्वथा रमणीयं मणिहम्यंतलम् । (१३) यसव छन्दः यसव पभिरूचिः । (१४) परमार्थत: याथार्थतः । (१५) अवधुतप्रणिपाता: अवधौरितप्रणामाः। मम्बिन्धः खलु इतरस्त्रीवत् नसामान्धप्रलोभमपरा:, नापि सातिशयाचा:। तास्तु विशिष्टापराधिनं प्रणिपसन्तमपि प्रियतममवमन्यन्ते, पचात् दयितकतं तं तम् पनुनयं संस्मत्य अपि पन्तसम्यन्ते । चार्या आतम्। (१६) पादेशय इत्यत्र पादिश इति सम्यक् । (१०) गजातरजण स्फटिकसोपानस्य पधत्वे उसनोवतले व साम्येऽपि विरह.

·विक्रमोर्वश्या दौसदि। सब। [मोपामारोहणं नाटयन्ति । [ निकृप्य ] । पञ्चासमेगा चंदेण होदब्बं, होदब्बं, जधा तिमिरेण रेचीप्रमाणं (१८) पुब्बदिसामुहं आलोहिदप्पहं (अ) राना। सम्यग् भवान् मन्यते ।- उदयगढ़शशाङ्कमरीचिभि- स्तमसि दूरतरं प्रतिसारिते। अलकसंयमनादिव लोचने हरति मे हरिवाहनदिनुखम् ॥ (१८) विद। ही हो! भो भो ! एसो खंडमोदप्रसरिसो उदिदी रात्रा प्रोषधोणं। (ट) (२०) राजा। [ समितम् ]। सर्वत्र प्रौदरिकस्य अभ्यवहार्यभव विषयः । [प्राञ्जलिः प्रणम्य ]। ऋक्षराज!- रुचिमावहते सतां क्रियायै सुधया तर्पयते पितृ न् सुरांश्च । ! ! (अ) प्रत्यामनेन चन्द्रेण भवितव्यं, यथा तिमिरेण रिच्यमानं पूर्वदिङ् मुखमालोहितप्रभ दृश्यते। (ट) हीहो। भी: भोः । एष खण्डमोदकमश उदितो गमा भीषधीनाम् । तापतनस्य राज: शिशिरोपसेवनं सम्यक् मुख करम, पती हि विदूषकख पव विशेषेण शिशिरपदीनेखः। (१८) रिचमानं परिमुच्यमानम् । ( १९) उदयेन उदयपर्वतन गूढ़े रन्तरितैः शशाइस्य चन्द्रस्य मरीचिभिः किरणै: तमसि पक्षकार दूरत बहुरं प्रतिसारित निराकते सति। हरिवाहनस्य ऐरावतस्य या दिक प्राची इत्यर्थः । तस्या मुखम् पलकसंयमनादिव में लोचने हरति । संयतेषु पलकेषु कस्या पपि बरामनायाः स्पष्टलक्ष्यमाणं मुखं यथा नयने परति तात् इत्यर्थः। द्रुतविलम्बितं उत्तम्। (२०) नबोदितचन्द्रयाबोहितप्रभत्वात् खण्डमोदकैन साहण्यं समजतम्।

·हतीयोऽ
समसां निशि मूच्छतां निहन्त्रे
हरचूड़ानिहितात्मने नमस्ते ॥ (२१)
विदूं। भी! बम्हणसंकामिदकवरेण पिदामहंण अन्मणु.
सादोऽसि, पासणगदो होहि, (२२) तण अहंपि
सुहासौणो होमि। (8)
{ विदूषकवचनं परियघ उपविष्टः परिजनान् विलोक्य ] |
अनभिव्यलायन्द्रिकायां दीपिका: पुनरुताः सहियाम्यन्तु
भवत्यः । (२३)
परिजनाः। ज देबो पासबेदि। (ड)
[ति निक्रान्ता: 1
राजा। [चन्द्रम पालोक्य विदूषकं प्रति ] । वयस्य ! परं मुहतो.
दागमनं देव्याः, तद्विविक्त कथयामि खाम् अवस्थाम् ।
(ठ) भोः ! ब्राहागासामिताक्षरेण पितामहन बभ्यनुज्ञातोऽसि, पासनगती
भव, तेन पमपि सुखासीनी भवामि ।
(ड) यद्देव पाज्ञापयति ।
(२१) रुचिमनुरागमावहसे जनयते । मुघया अमृतवर्षेण पिसन सरांच
तर्पयते प्रौषयते। निशि रावी मूर्छता व्यावतां तम निरन्चे पपसारकाय ।
रचडानिहितात्मने
शहरमौलिग्निताघ। पतसत्कार्यपरम्परादर्शनेन साधूनां
प्रत्ति: सत्कार्येषु उन्मुखीभवति। पौपच्छन्दसिकं इत्तम ।
( २२) ब्राह्मणेत्यादि । -ब्राणे समितानि पराचि येन तेन ब्रामवास्थ
मम मुखेन स्वाभिप्रायं प्रकाशयति इत्यर्थः। नाई त्वामामितुमुपदिशामि, चन्द्रस्तु
प्रापस्य को प्रदर्शने घसमर्थः सम् मन्मुखेन त्वामुपदिशति-त्वमासनगती भव इति ।
(२१) पनभिव्यक्ताः होमप्रभाः सन्दिग्धस्थितय
प्रत्यर्थः। पुनरुताः
चन्द्रालीकेन सर्व प्रकाशित प्रकाशाचं पुनदीपिकाधारणं निष्कारणमेव ।
परिमनानामस्थितिविधाजाप विधमुत्पादयतीति परिजनापसारका
एक्सतिः।

·[८]
विक्रमोर्वश्यां
विडू। भो! ण दोसदि जेब सा उब्बमी ; किंतु ताए
तारिसं अणुरानं पेखि सवं खु प्रासाबंधेण अत्ताणअं
धारिटुं। (ढ) ( २४)
गला। एवमेतत् ; बलवान् मनमोऽभितापः ; पुनः,-
नद्या व प्रवाहो विषमशिलासकटस्खलित वेगः ।
विन्तितसमागमसुखो मनसिशयस्त्वनुगुणो भवति ॥ (२५)
विदू। अधा परिहोप्रमाणेहिं अंगहिं सोहसि, तथा
अच्छरेहिं समागमं दे पेक्वामि । (ण) (२६)
राणा। [निमित्तं सूचयन् ] 1-
वचोभिराशाजननैर्भवानिव गुरुव्यथम् ।
अयं मां स्पन्दितैर्बाहुराखासयति दक्षिण: ॥ (२७)
• बिद। ग प्रसधा बम्हणवत्रणं भोदि। (त)
राजा। [सप्रस्थाशं तिष्ठति ] ।
(४) भी: ! न दृश्यत एवं सा उर्वशी ; किन्तु तस्यानाशमनुरागं प्रेक्ष्य शक्यं
खलु पाशा बन्धनात्मानं धारयितम् ।
() यथा परिधीयमाओरः गोभसे, तथा घसरोभिः समागर्म ते प्रेये।
(त) नान्यथा ब्राहगवचनं भवति ।
( २४) यद्यपि न मा पधुनापि सम्यक् मच्चाविषयगोचरा, तथापि तत्प्रदर्शित
मनुरागमनुस्मस्य तदागमन प्रति नि:सन्देश एवाहम।
(२५) विषमशिलेति। -विषमेषु बन्धुरेषु शिलासस्टेषु स्खलितः प्रतिस्तो
वेगी यम्य । विनितेचादि।-विनितं प्रतिबन्धकेन व्याहत समागमसुखं यस्य ।
मनसिशय: कामः।
अनुगुण: पतिशयः। विना बाधया प्रवाहिती नदौवेगो यथा
कठिनतरशिलासस्टेषु विनितगतिः सन पाकुलीभूय पन्तरालति, तथा मन्मनसि.
अयोऽपि विनितसमागममुखः सम्राकुलीभृय पन्त: पाय वईते। भार्या उत्तम ।
(२६) विरचामात्र खां द्वारा परागपरतन्त्रा सर्वशी पात्मनि सब
प्रिजातियवारपन पतीव दृष्टा सतीपवमामेव सनागमिष्यतीति भावः।
(१०) गुरुययं प्रबलाधिपौषितम् । भवान् यथा पाशानन क्यैः

·वतीयोऽशः।
[५]
[ततः प्रविशति पाकाशयानेन अताभिसरणवेशा उर्वशी चिवलेखाच]।
उर्व। [पात्मानं विलोक्य ] । सहि ! रुचदि मे अभं मोत्ता
हरणभूसिदो गोलमणिपरिगहो पहिसारिपाक्सो ?।
(थ) (२८)
चिय। पत्थि बापा बिहबो पसंसिदं; इदं तु चिंतेमि,-
अबि णाम अहं जेब पुरूरबा भवेयं त्ति। (द) (२८)
सहि ! असमत्था कखु अहं, तुम आणेहि तं सिग्छ,
णेहि मं बा तस्स सुहप्रस्म बसदिं। (ध)
चित्र। णं पलिबिंबिध बिष जामिणोजमुणाए केलास.
सिहरं सस्मिरीअं दे पितमस्म भबनमुपगदम्ह । (न) (३०)
उर्व ।
(थ) मखि ! रोचते मे पयं मुकाभरणभूषितो नौलमणिपरिग्रहोऽभि.
सारिकावेशः ।
(द) नासि वाग्विभव: प्रशंसितुम, इदन्तु चिन्तयामि,-अपि नाम पहमेव
पुरुरवा भवेयमिति।
(घ) सखि ! पसमर्था खलु पह, त्वमानय सं शीघ्रं, नय मां वा तस्य
सुभगस्य वसतिम्।
(न) मन प्रतिविम्बितमिव यामिनी-यमुनायां कैलासशिखरं सश्रीकं ते प्रिया
समन्य भवनमुपगते म्व: ।
मामाश्वासयति, तथा दक्षिणबाहुरपि खस्पन्दनर्मामाशासयवि इत्यर्थः, दक्षिणबाहु.
स्पन्दनस्य बरस्त्रीलाभसूचकत्वादिति भावः ।
( २८) कविरभिखाषानुरूपं मानसौं प्रतिमां भूषयति, तदत्र सम्यगपपनम् ।
उर्वशी सुन्दरी, समधिकाभरणप्रसाधने तु स्वाभाविक सौन्दय्यहानिरेवानुमीयते, पती
हि कैवलं मुक्कादामा उवला: प्रसाधनम् । मुक्तानान्तु सम्यक् प्रकाशार्थ नीलमणे:
मङ्गतिः। विना समिसया प्रथा दीपिकालोकोऽननुमेयस्थितिरेब, तथा गौराओं
निहिता मुन्ना च समवर्ष त्वे मन विभाव्यत एव ।
(२९) ग्रुपवती इसे प्राप्य कथमन्य उपहरामि ? ति भावः ।
(३०) यामिन्यां प्रतिविम्बितं कैलासशिखरमित्र यमुमायां प्रतिविग्जितं ते

·[.] विक्रमोर्वश्या उर्व। तेण हिप्पभावेण जाणाहि, कहिं सो मम हिप्रपा चोरो, किं बा प्रणुचिट्ठदि ति। (प) चित्र। [पात्मगतम् ]। भोदु, कोलिमं दाब एदाए सह । [ प्रकाशन | हला! दिट्टो मए उपभोपक्व मे प्रवासे मणीरह- स पित्रासमागमसुहं प्रणुभबंतो चिट्ठदि। (फ) (११) उर्व। अबेहि, हिमनं ण मे पत्तिपादि। हला चित्त- लेहे! हिपए का उण किंपि जप्पेसि ? पिप्रसमागमस्म अम्गदो जेब अणेण मे प्रबहरिटं हिम। (ब) (३२) चित्र। एसो मणिहम्मप्पासादगदो बप्रस्म मेत्तसहायो राएसो; ता उपसप्यम्ह । (भ) (प) तेन हि प्रभावेष नानीषि, कुव स मम हृदयचौरः, किं वा अनुतिष्ठतौति। (फ) भवत, कोडिष्यामि तावदे तया मह। यि ! दृष्टो मया उपभोग- चमेऽवकाशे मनोरथलब्ध प्रियाममागम मुखमनुभवतिष्ठति । (ब) अपेहि, हृदयं न मे प्रत्येति । यि चित्रलेखे । हृदये का पुन: किमपि नस्पमि. प्रियममागमस्याग्रत एव पनेन मेऽपहतं हृदयम् । (म) एष मणिदर्य प्रासादगती बयस्य मावसहायी राजर्षि: ; तसादुपसाव: । प्रियतममवनम्। भवमपचे-पध:स्था यमुना प्रतिविम्बयाण समर्था, यामिन्यपि कैलासशिखरपचे तथैव । सूर्यस्थापलापे पन्धकारमयी या, सा यामिनी, पन्धकार वर्षीन:, पाधार समित: सन् कणवर्णवेमानमीयते, सवतस्य कैलासस्य पृष्ठे पा सम्मुने वापि विमपि वस्तु नास्ति पतीऽय:खितेषु पदार्थनिचयेषु अन्धकारस सरमणत्वात् कैलासपो थामिनौ पधास्थय । (११) मनोरथल, प्रियासमागममुख, खेच्या प्रियया विहरति, मतु प्रियामनोरनाथम। (३२) तेनापतत्वात दयन्तु मे तहतमय, पतसत्कार्यमय मा प्रत्यक्षवत् पस्याये प्रतिभाति, कि त्वया मल्पसि।

·हतीयोऽधः। [१] आना। उर्व। संसप. उभे। [अवतरत:]. वयस्य ! रजन्यां विजभते ( ३३ ) मदनबाधा। अभिसत्येण इमिणा बअणेण प्राकंपिदं मे हिप्रबं; अंतरहिदा सुणुमह से पालावं, जाब णो च्छदो भोदि। (म) (३४) चिव। जं दे रीअदि। (य) विदू। णं इमे अमित्र-गम्भा सेबीअंतु चंदबादा । (र) वयस्य ! एवमादिभिरनुपक्रम्योऽयमातङ्कः। (३५)- कुसुमशयनं न प्रत्यग्रं न चन्द्रमरीचयो न च मलयजं सर्वाङ्गीणं न वा मणियष्टयः । मनसिजरुजं सा वा दिव्या ममालमपोहितुं रहसि लघयेदारब्धा वा तदाश्रयणो कथा ॥ (३६) सर्व। हिअत्र! जं दाणिं सि मं उझिम इदो संकंतं तस्म फलं तुए उअलई । ( ल ) (३७) (म) अभिवार्थेनानेन वचने नाकम्पितं मे हृदयम ; पन्चहिते पृणु वोऽस्या- लाप, यावदावयोः संशय दो भवति । (य) यत् ते रोचते। (र) नन मे पमृतग: सेयन्तां चन्द्र पादाः । (ख) हृदय । यदिदानीमसि मामुज्झित्वा इत: सजातं, तस्य फलं त्वया उपलभम्। (२३) बिजुम्भते प्रकाशते । (३४) अभिन्नार्थेन स्फुटमप्रकटि तार्थेन। संशयच्छेदः मन्दहमननम् । (१५) पनपकम्यो दरपनेयः । पात: मदनज्वरः। प्रत्यय नतमं न मधिसमित्यर्थः । मलयज़ चन्दनम् । सर्वानी मांषु लेपितम। मनसिजरुणमित्यादि।-दिव्या सुरखाकानवासिनो सा सर्वशी वा तना हसि निर्जने प्रारब्धा तदाश्रयणी तरिषयिणी वथा वा मम मनमिजाज मदनव्यथाम अपोजिम पलं समर्था। एतदन्यत् न किमपि समर्थमित्यर्थः । इरिथी चम्। वि-

·[६२]]
विक्रमोर्वयां
विटू। प्रां, भो! अहंपि जदा सिहरिणीं रसालं अ ण
लहे, तदा तं जेब चिंतयंतो पासादेमि सुहं। (व) (३८)
राजा। सम्पद्यते पुनर्भवतः। (३८)
विदू। तुमंपि तं परेण पाबिहिसि । (श)
राजा। सखे ! एवं मन्ये ।
चिव। सुण असंतुट्टे ! । (ष)
कधं बि?। (स)
राजा। इदं तया रथक्षोभादङ्गेनाङ्ग निपीडितम् ।
एक कति शरीरेऽस्मिन् शेषमङ्गं भुवो भरः ॥ (४०)
विटू।
(व) भां भोः। परमपि यदा शिखरिणी रसालाच न लभे, तदा नदेव
चिन्तयन्नासादयामि सखम् ।
(श) त्वमपि सामधिरण प्रामासि ।
(ष) शृणु पसन्तुष्टे ।।
(स) कमिव ।।
(३७) मम इछामनपेक्ष्य व यत् पुरूरवसि समासतमामोसम्यानुगगस्य
पुर म्क सिकपाणि वचनानि श्रुतानौति सर्वथा त्व खल होतो, परन्तु वञ्चिताऽस्मि
सति भाव.।
(३८) ट्राचाभेट शिखरिणीति विकाण्डशेष:। यहा
"हाविशत्यस्लमम्मित दधि पम्लान्यष्टौ र खगई पल.
म्यान्मरिचस्य तेन तालतं युनं त्वर्गलायम् ।
मध्वाज्यं च यत समिलितं ममोधितयोगिता
भासे गाडिमवासित भिखारको श्रीक गहभोग्या गुपः ॥"
रति राजनिघण्टक्त मन्याने।
(३५) रसानाशिखरिणीप्राप्ति: पुनर्भवतः सम्पद्यते। पाभानुरूपपालप्राप्निसे
पुनर्भवत्येवेति नात्याध्यम ।
(४०) रणधीभात तया सवेश्या बन मिपौजितं प्राप्त-सदामापंचम
यः । इदम् पई भरोक दश वमन शरीरं शरीरमध्ये एक कैवलं कति मतकार्य

·हतीयोऽरः। [६३] चिव उ। किं दाणिं अबरं बिलंबिस्मं? [ सहमा उपगम्य ] । हला चित्तलेहे ! अग्गटो बिमए द्विदाए उदासीणो महाराभो ! । (ह) [ समितम]। अइ अदि तुबरिदे! असंक्वित्ततिर. करिणो असि । (१) (४१) [ नेपथ्ये । इदो इदो भट्टिणी। (क) सर्व। [कम् ददति । उशी। [ सर सव्या विषमा । बिलू। अबिद अबिद भो! उबस्थिदा देई ; देई , ता मुहिद मुहो होहि। (ख) राजा। भवानपि संवताकारमास्ताम् । हला ! एस्थ किं करगिज्ज। (ग) चिव। अलं आबेएण, अंतरिदा ( ४२) दाणिं सि तुमं; बिहिद-णिप्रम-ब्बाबारा महिसौ दोसदि ; ता एसा ण चिरं चिट्ठिस्मदि ति। (घ) उर्व। (1) किमिदानीमपर विलम्बिध्ये । यि चिवलेखे ! पग्रतोऽपि मम स्थिताया उदामीनी महाराज: ! । (१) पयि पतित्वरिते। पसङ्गितिरस्करिणी पसि । (क) रत ती महिनी। (ख) पविद पविद भोः । उपस्थिता देवी, तन्मुद्रितमुखी भव । (ग) पयि ! पव किं करणीयम ।। (घ) पलमावेगेन, अन्तरिता इदानीमसि त्वम्। विहितनियमध्यापारा च महिषी दृश्यते । तदेषा न चिर स्थास्य तौति । मौभाग्यशालि रत्यर्थः। शेषमङ्ग भुवी भर: मिरर्थकत्वात् केवलं पृथिव्या भारभूतम् इत्यर्थः। अनुष्ठप हत्तम्। (४१) पसलिनतिरस्करिणी पसङ्गिता पमल्यौलता तिरस्करिणी यस्याः, पद्यापि तिरस्कारिणौविद्यया पाच्छादितशरीरासि स्वयः पत एक पदण्यायो त्ववि तस बीदासीन्धम्।

·[१४] विक्रमोर्वश्या [ ततः प्रविशति धृतोपहारपरिजमा देवी)। देवी। [चन्द्रमालोक्य ] | एसो रोहिणीजीएण अहि सोहदि भप्रद मिअलंकणो। (ङ) चेटौ। णं संपजिस्मदि भट्टिणीसहिदम भटिणो बिसेस- रमणीप्रदा। (च) [ ति परिकामत: 1 विदू। भो! णं आणामि, सोस्थिबाणिअंपि देदि; अधबा भबंतं अंतरेण चंदबदब्बबदेसेण मुक्करोसा अज्ज मे अक्खोणं सुहदंसणा देई। (छ) (४३) राना। [ मस्मितम् ] । उभयथापि भवतः ; यत्तु पश्चादभिहितं, तन्मां प्रति याति ; यदत्रभवतो।- सितांशुका मङ्गलमात्रभूषणा विचित्रदुर्वाङ्गुरलाञ्छितालका। व्रतोपदेशोभितगर्ववृत्तिना मम प्रसवा वपुषव लक्ष्यते ॥ (४४) (3) एष गेरिणीयोगेनाधिकं शोभते भगवान् मगलाञ्छनः । (च) ननु सम्पत्स्य ने भाहनीसहितस्य भविशेषरमणीयता। (छ) भी: ! ननु जानामि, खसिवाचनिकमपि ददाति पथमा भवनमरण चन्द्रवतव्यपदेशेन मुनरोषा पद्य मे पको: अभदशंना देवी। (४२) पन्तरिता तिरस्कारिणोहना। (४३) मनु नानामि मन्ये प्रत्यर्थः। सलिवाचनियामिति।-देववकर्मखले सपरिखता ब्राणा: ससिवाचका पाशीर्वादका भवन्ति, वर्मकतीवि तेभ्यो यत्किचिदभिलषितं धनखाद्यादिकं ददाति पचवा, यदा देवो भवन्तमभ्य सरोकाय छबतचन्द्रव्रतमाचरति, तदा मुनारीवेब; यतोऽय शुभदर्शनाच; पती मखसि. बाचनिक नि:सन्देश एव। चन्द्रवतम्यपदेशेन चन्द्रमामारायचे इतिहलेन। (४४) सितांगका प्रभवसनपरिधारिणी माखमाबभूषा, भायगीरोष.

·बतीयोs:। ६वी। उवं। [ उपगम्य ] । जेदु जेदु प्रज्जडत्तो। (ज) परिजनः । जैद जेद देो। (झ) विदू। मोत्थि भोदौए। (अ) देवि! स्वागतम् ? । [इले ग्रहोत्वा उपवेशयति । टाणे उग्रं हि देईसण उच्चरोपदि ; ण किंपि परिहीअदि सचौदो भोजस्मिटाए। (ट) (४३) अस्थि प्रबरं महं मंतिटुं दे ? । (ठ) (४६) प्रज्जउत्तं पुगेकदुन कोबि बदबिसेमो मए संपाट- पोलो ; ता महुत्त उपरोधो सहीप्रदु। (ड) माणवक ! अनुग्रहः खलु उपरोधः । (४७) चिव। देवी। राजा। (7) जयति जयति पायं पञ्चः । (झ) नयति जयति टेवः । (अ) बसि भवत्यै । (ट) स्थाने हि देवौशब्देन उचार्यते; किमपि परिहीयते शचीत पोमम्बितायाम। (3) पति अपर मुख मन्त्रयितुं ते ।। ( ड ) पार्य पुत्वं पुरस्कस्य कोऽपि व्रतविशेषो मया सम्पादनीय: ; तन्मुइतक मुपरीध: सह्य साम। .. नादिमावभूषणा। व्रतेति ।-व्रतेषु य: उपदेश: शिक्षा तेन अभिता गर्वत्नियन । प्रताचरणेष विनीतहत्तिमा भवितव्यमिति चिरन्तनसंस्कार त्यागवत्तित्वात वपः प्रसमिति तात्पय्यम। गर्ववृत्तिस्तु देव्या: न स्वाभाविको, परन्तु परस्त्रीप्रवीभूते परित पतिप्राणा चोभकोधमाशावतर्गपलक्ष्यते । भत्त्या तु देवं कर्म करणीयमता हिव्रतनिमित्तमिदानों देन्या सदपि भितम्। भक्तिप्रवणं चेतस्तु भयावेशविवर्जितं स्थादव। वंशविलंबत्तम । (४५) गोव्यंगात्रौर्योदायमारल्यानां समष्टिः भोजः, तत्ता पोखिता। (४८) त्वदर्थमेव देण्या ईरशी दशा संवत्ता, पत एतन्मन्नायितुं बिते. विमुखमसि । (४७) मारपण! पम्स, यो अनीति पयम् उपरोषः ।

·विक्रमोर्वश्या - ! विदू। ईदिसो णं सोथिबापणं करती मम बहुसो उपरोधो भोदु। (ढ) (४८) राजा। किंनामधेयमेतद्देव्या व्रतम् ? । देवी। [निषिकामवलोकयति । चेटौ। भट्टा-प्पिअप्पसादणं णाम। (ण) (४८) [ देयौं विलोक्य )।- अनेन कल्याणि ! मृणालकोमलं व्रतेन गावं ग्लपयस्य कारणम् । प्रसादमाकाइति यस्तवोत्सुकः स किं त्वया दासजन: प्रसाद्यते ? ॥ (५०) [ सवैलक्ष्यस्मितम् ]। महंतो क्खु इमस्सिं एदस्म. बहुमाणो। (त) चिव। अह मुहे ! अस्मसंकंतप्पेमाणो णारा अहि दक्षिणा (५१) होति । (थ) उर्व। (ढ) ईशो ननु खसिवाचनं कुर्वतो मम बहुश उपरोधी भवतु । (प) भर्तप्रिय प्रसादनं नाम । (त) महान् खलु अस्यामतस्य बहुमानः । (थ) यि मुग्धे । पन्धसङ्गान्त प्रमाणो नागरा अधिकं दक्षिणा भवन्ति । (४८) खस्तिवाचनिकं ददत्या दव्या मम सम्बन्धेऽपि ईभी बहुश उप- रोषोऽनुष्ठीयताम् । (४९) भर्तुः प्रियमभिलषितं तस्य प्रसादनम् पाराधनम् । (५०) कल्याषि! अनेन व्रतेम मृषालकोमलं गावं, ते प्रति शेषः, पकारणं म्लपयसि क्रशसि, त्वमिति शेषः। य: उत्सुक: उत्कण्ठितः पाग्रहान्वितः सन् प्रत्ययः, तब प्रसादं प्रसनताम पाकाडति, सदासगनः प्रसादाकाही जम: किं वया प्रसादाते ? पाराध्यते? यसव प्रसादाका तस्स प्रसादन निष्पयोममिति भावः। वंशस्थ विलं उत्तम्। (५१) दधिषा दविनायकवदनिमियभाषिष इत्यर्थः ।

·हतीयोऽः। [१०] देयो। इमस्म बदस्म अचं प्यहानी जं एत्ति बाधिदो (५२) अज्न उत्तो। (द) विदू। बिरमदु भबं; ण जुत्तं बंधुभासिदं पञ्चाक्खाटुं। (ध) (५३) देवी। दारिपात्रो! (५४) प्राणेध उपहारअं, जाब हम्मेगदे चंदबादे प्रश्चेमि । (न) परिजनः। जं देई पासवेदि। एसो उपहारो। (प) देवौ। उबणेध । [नाट्येन कुममादिभिश्चन्द्रपादान् अभ्यञ्च । हंजे ! इमेहिं उपहारहिं मोदएहिं अज्नमाणबअं कंचुई अ अञ्चेध । (फ) परिजनः। जं देई प्रास्मबेदि। अन्न माणब! इदं उब. बादिदं सोस्थिबाणिअं। (ब) विद। [ मोदक शरावं ग्टहीत्वा] । सोस्थि भोदीए। बहुफलो एसो बढो भोदु। (भ) (द) अस्य व्रतस्य पयं प्रभावी यदेतावबाधित पायं पुत्वः । (ध) विरमतु भवान् ; न युक्तं बन्धुभाषितं प्रत्याख्यातुम् । (न) दारिका: ! पानयत उपहारक, यावत् इम्यंगताचन्द्रपादानचयामि । (प) यहेवो पानापयति । एषउपहारः । (फ) उपनयत । एभिरुपहार्मोदकराय॑माणवक कचुकिन चपच्यता (ब) यद्देवी पाज्ञापयति । पार्य माणवक । पदमुपपादितं स्वस्तिवाचनिकम् । (भ) स्वम्ति भवत्यै । बहुफलमेतत् व्रतं भवतु । पयि । (५२) बाधिती वशीकसः ; भया तु एतब्रताचरणनिमित्तमिदानीम् पाय- पुत्वस्य उर्वशीचिन्तायामपि विघ्नमाचरितम् । (५२) मदुकां स्वस्तिवाचनिककथामुपेक्ष्य भवतोऽन्यविधालापोऽनुचित एव । राजानं प्रति विदूषकस्यैवमुक्तिः । (५४) दारिकाः कन्या:।

·[at] विक्रमोर्वखां टी। पन्न कंचुर ! दंतुह। (म) कनुको। [यहोवा)। स्वस्ति देव्यै। देयो। प्रजउत्त ! दो दाब। (य) रामा। अयमस्मि। देखो। [राज्ञ: पूनामभिनीय, प्रालि: प्रपम्य .]। एसा देबदा. मिहुणं रोहिणी मिप्रलंकणं सक्खोकदुअ अन्नउत्तं प्पसादेमि- प्रय प्पहुदि प्रज्न उत्तो जं इथिनं कामेदि, जा अ अज्ज उत्त. समागमप्यणदणी, ताए सह अप्पडिबंधेगा बत्तिदब्बं । (र),(५५) सर्व। अम्महे ! ण जाणामि किंपर से बत्रणं! मम उरण बिस्मासबिसदं हि संबुत्तं । (ल) (५६) चित्र। सहि! महाणुभाबाए पदिब्बदाए प्रभणुपादो अणंतरात्री दे पिप्रसमागमो भविस्मदि ति। (व ) (म) पार्य कञ्चुकिन् । इदं तव । (य) पार्यपुत्र । तिसावत् । (र) एषा देवतामिधनं रोडियोमगलाञ्छनं माचीतन्य पायचं प्रसादयामि-प प्रभृति पार्य पुच्ची या स्त्रियं कामयते, याच पायपुचसमागम- प्रचयिनी, तया मा प्रतिबन्धेन बतिव्यम् । (ल) पासयंम् । न जाने किपरमका वचनम् ! मम पुनर्विशासविशदं हदयं संवत्तम्। (4) समि! महानुभावया पतिव्रतया अभ्यनुजातोऽनन्तरायते प्रियसमागमी भविधतीति। (५५) पतिदेवता हि खियः पात्मसुखनिरभिलाषिस्यः सत्यः पत्यु: प्रिय- सम्पादनाचं निमजोवनमपि परित्यक्तुं न पगमुखीभवन्ति, रोहितामा धर्मः । कुछीना पतिव्रता र देवी पपि तदेव पातिव्रत्यधर्ममन्वय पात्मसुखाभिलाई विहाय ममनीषार्थम् “वायंपुची यां कामयते" स्यायुक्तगती। (५६) किम्परं किमोन, बिमहिश्य एषा एवं बबीतीति तब माने, मम । एवरावयव दयं गिनानम्।

·हतीयोऽः।
[te]
विद्। [ अपवाय ]। छिमहत्थस्म पुरदी बझे पलाइ
भणदि, गच्छ. धम्मो भबिस्मदि त्ति। [प्रकाशम् ] । भोदि ! किं
उदासोगो तत्यमबं ?। ( श) (५७)
देवो। मूढ़ ! अहं क्षु अत्तणो सुहाबसाणेण अज्ज उत्तम
मुहं इच्छामि ; एत्तिएणं चिंतहि दाब पित्रो ण बेत्ति। (ष)
राना।
दातुमसहने ! प्रभवस्यन्यस्यै कर्तुमेव वा दासम् ।
नाह पुनस्तथा त्वयि यथा हि मा शङ्कसे भोरु !॥ (५८)
देषों। भोदु ; जधाणिहिट संपादिदं पिअप्पमादणब्बदं;
ता एध परिप्रणा ! गच्छम्ह। (स)
न खलु प्रसादितमपि प्रतिविहाय (५८) गम्यते ।
राजा।
(म) छिद्रहतस्य पुरती बध्ये पलायिते भवति, गच्छ, धर्मों भविष्यतीति।
भवति ! किमुदासौनसवभवान् ?।
(प) मूढ ! पहं खल पात्मनः सुखावमानेन पाय पुत्वस्य सुखमिच्छामि
एतन्मावेण चिन्तय तावत प्रियो म वेति ।
(स) भवतु; यथानिर्दिष्ट सम्पादितं प्रियप्रसादमव्रतम् , तदेत परिजना: !
.
गच्छामः।
(५७) तवभवान् पूज्यो राजा किमद्यावधि त्वया उदासीनः कृतः ।
संसारमुखविरतो हि उदासौमः। त्वया परित्यती राजाषि तथाविधी नात इति
तात्पर्यम्।
(५८) है सहमे ! कोपने! प्रियस्य पन्यासक्ति सम्भावनामपि सोढ़म
चमे! पन्यस्यै स्त्रिये दातुं, मामिति शेषः प्रभवसि समर्थाऽसि, वा दास, तवैवेति
माय:, कर्तुमेव प्रभवसि पुन: किन्तु ई भौर ! मां यथा भासे मन्बसे पहं त्वयि
तथा न हि भव, वं मामन्यास तमाशा पात्मनि उपेक्षापरायचं मन्यसे, वस्तुतस्तु
तथा म, पर त्वयि समधिकादरप्रदर्शनपर एक रति भावः। पार्यो इत्तम् ।
(५९) प्रतिनिहाय परित्यज्य ।

·1to.]
विक्रमोर्वश्या
देगी। पज्ज उत्त! प्रलंघिदपुरखो संपदं गिप्रमो। (ह) (६०)
[ति सपरिममा निष्क्रान्ता] ।
हला! पित्रकलत्तो राएसौ; एउण हिमश्र
णिवत्ताटुं मक्कणोमि।
(१) (११)
चित। कधं स्थिरासी णिप्रत्तोपटि ? । ( क ) (६२)
राजा। [ भासनमुपमृत्य ] । वयस्य ! दरं गता देवी ? ।
विद। भण बीमत्थी जं सि बत्तु कामो ; असाझो त्ति
परिच्छिदिप प्रादुरो विप्र बेज्जेण प्ररेण मुक्को तत्थभोदीए
भबं । (ख) (६३)
रामा। अपि नामोर्वशी--" ।
एवं। [पामगतम]। अब्ज कदत्था भबे । (ग) (48)
(1) पार्य पुच ! पलडिसपण्यः साम्प्रतं नियम: ।
च) पयि ! प्रियकलवी राजर्षिः, न पुन. हृदयं निवर्तयित जनोमि ।
(क) कथं स्थिराथी निवते।।
भण विश्रतो यदसि व काम: ; असाध्य इति परिच्छिद्यातुर व
हीन पचिरेण मुनासयभवत्या भवान्।
(ग) कतार्धा भवेत् ।
(६.) व्रतचारिकी नियमवतौ स्यादेव, नियमविधाते तु पुण्यविधात: ।
पतसत् पग्यविधातमुत्पाद्या स्वातमधुना न पक्रोमि ।
(६१) उर्वशी खलु देव्या: चरितं माचात् प्रत्यचौकस्य मदर्थमेव देव्या
हमाचरितमिति विभाय माताजावि नृपतेः बामदयनिवर्तने म समर्था ।
(६२) पस्थिरामाया मिवत्तमं बरमपि सम्भाव्यं, न पुन: स्थिराचाया इति
(६३) मदायत्तन्तु यत् किमपि पौषधादिवमासोत, तेनायमसाध्यः पतोऽधुना
परित्याग एव वरमिति परिच्छिा विमान्य।
(६४) मोति शेषः ।

·बतीयो। [१] छ। । गूढ़ नूपुर शब्दमानमपि मे कान्तं श्रुतौ पातयेत् पश्चादेत्य शनै: करोत्यलते कुर्वीत वा लोचने । हन॑ऽस्मित्रवतीर्य साध्वसवशान्मन्दायमाना बला- दानोयेत पदात् पदं चतुरया सख्या ममोपान्तिकम् ? ॥ (६५) चिव। हला उब्बसि! इमं दाब से मणोरहं संपा. देहि। (घ) [ ससानसम ] । कोडिस्मं दाब। (ङ) [इति पृष्ठेनागस्य राज्ञो लोचने संजोति । [विदूषकं संज्ञां लम्भयति । (६६) राजा। [स्पर्श रूपयित्वा ]। सखे ! न खलु नारायणोरुसम्भवा वरोरुः । विदू। कधं भवं प्रबगच्छदि । (च) किमत्र ज्ञेयम् ?- अन्यत् कमव पुलकैः कलितं मम गात्रकं करस्यात् । नोच्छमिति तपनकिरणैश्चन्द्रस्यैवांशुभि: कुमुदम् ॥ (६७) चिव। राजा। (घ) पथि उर्वशि । म तावदस्य मनोरथ सम्पादय । (5) कौडिष्यामि सावत् । कथ भवानवगवति । (६५) गूढं सड़पदसशारादविस्पटम् इत्यर्थः । साध्वमवशात् मन्दाब. माना शालज्जादिन नाडान , मन्थरगतिः इत्ययः । उपान्तिक समीपम्। शार्दूलविक्रीडितं तम्। (66) कैयं राज्ञवराहपोति, तथा प्रकाशय इति इजितेन विदूषकं संज्ञा प्रापयति। (६७) पन्धत् अन्यथा, उशीस्पर्श विना इत्यर्थः । पुलकै: रोमाञ्चैः। कलितं न्यानम, पाक्रान्तमित्यर्थः । वंशोपशं बिना ममायं पुलकन सम्भवति इति भावः । चार्या इतम् ।

·विक्रमोर्वश्या राजा। उवं। अम्म ! बज्जलेबघड़िदं विष मे हत्थजुअलं समस्याम्हि प्रवणेहूं। (छ) (६८) [इति मुकुखिताची चक्षुषो इसापनीय ससाध्वमा विति । [साभ्यां यहोवा परिवर्षयति] | उगी। [ कश्चिदुपस्थ ] । जेदु जेदु महाराषो। (ज) चित्र। सुहं दे बस्स ! ?। (झ) नन्वेतदुपपनम् । हला! देईर दिसो महाराभो; अदो से प्रणय- बदी वित्र सरोरसंगदम्हि ; मा क्वु मं पुरोभाइणि त्ति समस्येहि। (ज) (६८) विदू। कधं वह जेब तुम्हाणं प्रस्थमिदो सूरो ? । (ट) [ उर्वशीमवलोक्य ] 1- देव्या दत्त इति यदि व्यापार व्रजसि मे शरीरऽस्मिन् । प्रथमं कस्यानुमते चोरितमयि ! मे त्वया हृदयम् ? ॥ (७० उर्व। राजा। ) (छ) पहो! (पाथर्यम!) वजलेपघटितमिव मे इस युगलं न समामि अपनेतुम । (न) जयति जयति महारानः । (झ) सुखं ते वयस्य ! ।। (ब) अयि ! देव्या दत्तो महाराण: ; पतोऽस्य प्रणयवतीष शरीरमजतामि मा खलु मां परोभागिनोति समर्थय । (ट) कथमिव युवयारसमित: सूध्यः ।। ! (६८) रासो दंहस्पशांदात्म देहस्यावशत्वं सूचितम् । (६९) सर्वकमस पपगामित्वं पुरोभागित्वम् । एव तु विना वाया पात्मना स्य शरीरसातत्वाद पुरीमामिनी संवत्ता, तन। "ौनबजा: स्त्रियः शोच्या: इति भावः। (००) देव्या दन ति यदि भनिन् भरो व्यापार व्रमसि पदममिनि ·हतीयोऽ। [३] पिव। ब्रममा ! निरुत्तरा एसा। मम संपदं विसति सुणोपदु। (ठ) राना। प्रवरितोनि। चिय। बसंताणंतरं उससमए भप्रबं सुनो मए उब. परिदब्बो; ता जधा इषं मे पिषसही सम्गम ण उकंठेदि, तहा बअमोण कादब्बं । (ड) (७१) विद्। किं बा सग्गे सुमरिदब्बं ? प तस्य खाईअदि, ण बा पोप्रदि, केबलं भणिमिसेहिं पच्छोहिं मौणदा पवलंबी. अदि। (ढ) राना। वयस्य! अनिर्देश्य सुखं स्वर्ग कथं विस्मारयिष्यते । अनन्यनारोसामान्यो दासखायं पुरूरवाः ॥ (७२) चिव। अणुग्गहिदम्हि । हला उब्बसि ! अकादरा भविष बिसनेहि मं। (ग) (3) वयस्य ! निरुत्तरा एषा। मम साम्प्रतं विज्ञप्तिः श्रूयताम । (ड) बसन्तानन्तरम् उपसमये भगवान सूर्यो मया उपचरितव्यः । तत् यथा इयं मे प्रिय सखी खर्गस्य न उत्कण्ठते तथा वयस्येन कर्तव्यम् । (ढ) किं वा बगें मनव्यम् ! न तब खाद्यते, न का पौयते, केवलमनि. मिचिमिहेनता अवलम्बाते। (4) पनुगहौताखि। पथि उशि । पकातरा भूत्वा विजय माम् । भावः। यदि पालिझनादिकं वगेषि, वत्सव पनुमवे प्रागेव मे हदयं त्वया हसमिति पार्या वृत्तम् । (१) सणसमये यौनकाले। क्यस्येम सख्या भवता व्यर्थः । यौनकाले सूर्योपस्थानं मया कर्तव्यम्, पत: सखीसन्दर्शनार्थ माग न वक्ष्यामि, पद- दर्शनमीत्कण्ठा पखा: सर्वदा एकवावस्थानादिना दूरीकरणीया इति भावः । (०१) पनपनारोसामान्य: अबनारोषु बधाई सामान्य: तथा न, अर्थात सर्वास यया समभावत्वेन बर्गमईतथा त्वयि न। त्वयि तु विशेषप्रणयवान् वि-७ ·[७४] विक्रमोर्वश्या उ। [चित्रलेखा परिष्वज्य सकरुणम् ] । सहि! मा क्षु में बिसुमरेसि। (त) चित्र। [ समितम् ]। बप्रस्मेण संगदा तुमं मए तुमं मए एब्ब जाचिदब्बा। (थ) (७३) [इति रामानं प्रणम्य निष्कान्ता] । विदू। दिष्टिा मणोरहसिद्धीए बड्डदु भव । (द) राना। इमां तावत् मनोरथसिहिं पश्य । - सामन्तमौलिमणिरजितपादपीठ. मेकातपत्रमबनेन तथा प्रभुत्वम् । पस्याः सखे ! चरणयोरहमद्य कान्त. माज्ञाकरत्वमधिगम्य यथा कृतार्थः ॥ (७४) उर्व। गस्थि मे बात्रा बिहबो अदो प्रबरं मंतिटुं। (ध) राजा। [उबंशौं इस्तेन अवलम्बा ] । अहो! अविरुहसंवईन- मैतदिदानीमीप्सितलम्भानाम् । (७५) यत: ।- (त) मखि ! मा खन्नु मां विम्मरिष्यसि । (थ) वयस्येन साता त्वं मया एवं याचितव्या। (द) दिल्या मनोरथसिया वई तां भवान् । (ध) नाति मे वाचा विभवोऽतीऽपरं मन्वयितुम् । दासबटुपचरिष्यामि च, पतः किचित्राशि में प्रतिः । एतन्मावविभवेष सम्वपूर्ण वर्गविमारणे कथमई सम: स्याम् इति तात्पर्यम् । पन्टुप् इत्तम्। (७३) बयस्य सातायात सम्भाव्यते न पुनर्मम । (०४) प्रभुत्वमपि प्राप्य तथा माई कतार्थः, यथामा पाज्ञाकरखं प्राप्य । बसन्ततितकं उत्तम्। (७५) ईमितप्रापकायां चन्द्रपादादौनामातिशयमिदानों न विहम् । बाजितमेलकत्वात्तेषाम् प्रातिशणमिदानों में मुखकरमेव, न मत्सबमे विका मिति भावः।

·द्वतीयोऽ। राजा। पादास्त एव शशिनः सुखयन्ति गात्रं वाणास्त एव मदनस्य मनोऽनुकून्लाः । संरम्भरूक्षमिव सुन्दरि ! यद्यदासीत् त्वत्सङ्गमेन मम तत्तदिवानुनीतम् ॥ (७६) अबरताम्हि चिरप्रारिमा महाराअस्म । (न) सुन्दरि ! मा मैवम् ।- यदेवोपनतं दुःखं सुखं सहि रसान्तरम् । निर्वाणाय तरच्छाया तप्तस्य हि विशेषतः ॥ ( ७७) बिदू। भोदि ! सेविदा पदीसरमणोपा चंदबादा, ता समत्रो कखु दे गेहप्पबेसम्म । (प) तेन हि सख्या मार्गमादेशय । इदो दो भोदी। (फ) [ति परिकामति राना। सुन्दरि ! इयमिदानी मे प्रार्थना । उर्व। कोरिसी सा ?। (ब) अनधिगतमनोरथस्त्र पूर्व शतगुणितव गता मम त्रियामा विद। ! (ग) अपरावासि चिरकारिका महाराजस्य । (प) भवति ! सेविता: प्रदोषरमपौयाचन्द्रपादाः, तत् समवः खलु ते मह. प्रवेशस्य। (फ) इतरती भवती। (ब) कीदृशी सा? (०८) पादा: किरपाः। सरबर रोषदारुषम्। पनुनोतं कृतसान्त्वन- मिव। बसन्ततिखक हत्तम् । (७७) रोगमुक्ती हि उपशमसुखमनुभवति ; चिरमरोगी व तदनगछति । अष्ट्रपतम्।

·Tel विक्रमोर्वश्या AREN यदि तु तव समागमे तथैव प्रसरति सुभु! ततः कती भवेयम् ॥ (७८) [ति नियाना: सवें। इति द्वतीयोऽ चतुर्थोऽरः। [ नेपथ्ये सहन्या-चिवलेखयोः प्रावेशिको पाचिप्तिका]। (१)- पित्रसहि-बित्रोत्र-बिमणा सहिसाहित्रा बाउला समुनबा । सूरकर फंसा-बिअसिम-सामरसे सरबरूस्मंगे। (क) (२) (क) प्रियसखो-वियोम-विमना: सखोसहिता व्याकुला समुशपति । सूर्यवरस्पविकमिततामरसे सरोवरीमा। (७८) हे मधु! पनधिमत: पप्राप्तः पपूर्ण इति यायत, मनोरष: पभिलाषी यख यथाभूतस्य मम पियामा प्रहरवयसमन्विताराविः शतापीय विद्यारसम- वितेव गता। विरावेदनाविधुरंग मका रावि: कष्टेन यापिता, सतरा नियामक पासीत रत्यर्थः। पदानों का समागमे यदि तु तथैव शतगतिक प्रसरति मच्छति सत: तो तार्थों भवेयम्। पुष्यताया इत्तम्। (१) प्रावेशिको राप्रवेश संसूचिका, पाचिप्तिका गतिविशेषः। तमामा- "नानारमार्थयुका मणं या गोयते प्रवेशेषु । प्रावेशिकीन नाबा विजेया सा ध्रुमा तम्।' "चरपुटादितालन मार्गक्यविभूषिता। पापिप्तिका खरपदयविता कविता बुध पति। (१) नवीदितसूर्यवरविवामिततामरसे सरोवरोमो समोसहितापि प्रियसखीवियोगविममा:, पत एव व्याखा, सोति शेषः; समुबपति विरोति। सी. असतः सामवासहितायाधिवगायाः प्रवेश: मुच्यते। सीप तिगुसरो ·चतुर्थोऽहः । [तत: प्रविशति सानन्या चिवलेखा च । पिव। [प्रवेशानन्तरं रिपदिकया दिशोऽवलोक्य ]। (३)- सहपरि-दुक्खालिहश्र सरबरअम्हि सिणि अं। बाहो बग्गि-ण प्रण तम्मा हंसौजुअलअं । (ख) (४) मह। [ सखिदम् ]। सहि चित्तलेहे! मिलाप्रमाणसत्र. बत्तकसणा दे महच्छामा हिमप्रस्म प्रसुव्यदं सूचेदि ; ता कहहि मे अणिबिटिकारणं. जेण दे समाणदुक्खा होमि । (ग) चिव। सहि ! अच्छरा बाबारपज्जाएगा तत्यभप्रदो सुज्जस्म उप्रस्थाणे बहती पिप्रसहोए विप्रसहोए बिणा बस्मतसमग्रो (५) पात्रदो त्ति बलि उक्कंठिदाम्हि। (घ) (ख) सहचरोदःखालीढ के सरोवर बिग्ध कम् । वाचावस्लिासमयमकं ताम्यति हंसीगलकम ॥ (ग) सखि चिव लेखे । बायमानशतपवकणा ते मुखच्छाया हदयस्य अमुग्थतां सूचयति । तत् कथय मे पनिहंसिकारणं येन ते समानदःखा भवामि । (घ) सखि । पसरोव्यापारपर्यायेण तवभवत: सूर्यस्य उपस्थाने वर्तमाना प्रियसव्या विमा वर्षसमय पागत इति बनवदुत्कण्ठितास्मि । %B यथा मुख जनकमपि विरहितत्वात् केवलं दु:खाय, तहत चिवलेखापो वर्षासमयोऽपि प्रियसखीविरहितत्वात दु.ख कारणं जातम्। प्रिय वस्तु प्रियसङ्गतस्य मुखाय भवति, विरहितस्य तु तदेव दुःखाय नायते इति भावः । गाथाक्छन्दः तल्लक्षणं बचा पिकले,- “पढम बारहमत्ता, बीए पट्टार हिं संजुत्ता। नह पढमं तातोत्रं दहपविइसिपा गाहा ॥” इति । (३) पिदिका,--"शुद्धा खण्डा च मावा च सम्पूर्णेति चतुर्विधा । भवेतिपदिका गौतिभरतेन प्रकीर्तिता ॥ भवेत् चतुर्भिशरस्त्रयोदशक खात्मकः ॥" इत्युक्तलच पगौतिविशेषः । कला मात्रा। हिपदिकया दिशोऽवलोक्य दिगवलोकन- काले प्रायत्री हिपदिका म्यवाहियते। (४) यहटा नयन सिग्धं भवति, तदेव विग्धकम् । (५) वर्षसमयः वर्षाकाखः । 4 ·[७] विक्रमोर्वश्या सह। सहि! जाणामि बो बो प्रमोसगदं पेम्मं; तदो तदो?। (ङ) चित्र। तदो इमेसं दिप्रसK को णबो बुत्ततो बट्टदि त्ति प्पणिधाणद्विदाए मए अचाहिदं उपलहं। (च) सह। सहि ! कोरिस तं?। (छ) चित्र। [ सकरुपम् । उब्बसौ किल तं राएसिं लच्छोसणाहं गेहि अमञ्चेसु णिबेसिदरज्मधुरं (६) केलाससिहरहेसे गंधमादणवणं बिहरिदुं गदा। (ज) सह। [ सवाघम् ]। सहि ! सो संभोभो, मो तारिसेसु प्पदेसेसु ; (७) तदो तदो?। (झ) चिव। तदो तहिं मंदारणीतोरे सिकदापब्बटेहिं () कोलमाणा उदबतो णाम विनाहरदारिमा तेण राएसिणा खणं णिमाइदेत्ति कदु कुविदा मे पिप्रसहो उब्बसी । (अ) - (3) मखि । नामामि युक्योरन्योऽयगतं प्रेम ; ततस्ततः । (च) तत एषु दिवसेषु को नवी वृत्तान्ती वर्तते इति प्रविधानखिसया मया पत्यास्तिमुपलब्धम् । (छ) साख ! कोदृशं तत् ।। (ग) वंशो बिल तं राजर्षि लोमनाथं रडीखा चमात्येषु निवेधित. राज्यधुरं कैलासशिखरोद्देश गन्धमादनवनं वित्त मता। (क) सखि । स सभाम:, य: तादृशेषु प्रदेशेषु ; ततसतः । ततस मन्दाकिमोतीर सिकशापर्व: क्रोजनी उदकवती नाम विद्याधरदारिका तेन राजर्षिया चनिध्यातेति वा पिता मे प्रियसखी वंशो। (६) लोमावसमा न तु बसपीसहितमिति तात्ययम्। चमात्येषु निवेभितराज्यधुरं निचिन्ममिति यावत्। (.) भवतीति मेषः । मन्धमादनवनखातिमनीपरत्वात्रिजगत्वा तब सभीगोऽतिसुखबर पति भावः। (८) सिकतापर्यतालुकानिर्मितकविमपर्मत।

·चतुर्थोऽङ्कः । [८] सह। असहणा कवु सा; दुरारूढ़ी असे प्पणो; ता भबिदब्बदा एत्य बलवदी; तदो तदो?। (ट) चित्र। तदो सा भत्तुणो अणुण अप्पलिबजमाणा गुरुसाबसंमूढ़हिया बिसुमरिद-देवदाणित्रमा कसाजण- परिहरणिज्नं कुमालवणं पबिट्टा ; पबेसाणंतरं प्रकाणणो. बंतबत्तिलदाभावेण परिणदं से रूबं । (ठ) (८) सा। [ सभोवम् । सब्बधा स्थि बिहिणो अलंघणी णाम, जेण तारिसंस्म कबस्म अस्मारिसो जेब परिणामो संबुत्तो ; तदो तटो ।। (ड) चित्र । तदो सो बि तस्मिं जेब काणणे पिअसहीं अमेस- अंतो उम्पत्तीभूदो "इदो उब्बसो तदो उब्बसो” त्ति कदुप अहोरत्ताई अदिबाहेदि। [ नभमोऽवलोक्य ] । एदिणा उण णिबिदाणं पि उकठापारिणा महोदएण अप्पदोषारो भबिस्मदि त्ति तकमि । (ढ) (१०) 3 (ट) असामा खलु सा; दूरागढ़वाया: प्रणयः; तस्माद्भवितव्यता पव बलवती ततस्तत:?। (ठ) तत: सा भर्तुरनुमयमप्रतिपद्यमामा गुरुशापसम्मूढ हदया विस्मृतदेवता. नियमा कन्य काजनपरिचरणीयं कुमारवनं प्रविष्टा ; प्रवेशानन्तरच कानमोपान्त- बर्तिलताभावेन परिपतमस्या रूपम् । (ड) सर्वथा नासि विधेरलजनीयं नाम, येन ताहशस्य रूपस्य पन्यादृश एवं परिणाम: संवत्तः; सतसत::। () तत: सोऽपि तसिव कामने प्रियसखीमन्विष्यन् उन्मनीभूत: “इत उर्वशी तत उर्वशी रति कत्वा पहोरावाण्यतिवाध्यति। एतेन पुनर्निर्वतानामपि उत्कण्ठाकारिता मेघोदयेन पप्रतीकारी भविष्यतीति तयामि । (९) ततः सा भर्तुरनुनयमित्यादि। भर्तुः स्वामिनः। पनुनयं प्रसादमो. पयोगि चाटुवचनम् इत्यर्थः । पतिपयमाना मानी। गुरोभरतस्य शापेन सम्पढ़ ·[.] विक्रमोर्वश्या [पान्तरे जन्भलिका]। (११) सहपरि-दुक्खालिद सरबरअम्हि सिसि । अविरल-बाहजलोसतम्मा सौजुअलअं॥ (ण) (१२) मा। सहि! अस्थि को बि समागमोबाभो ?। (त) चित्र। गोरोचरण-राप्रसंभवं संगममणि बग्नि कुदो से समागमोबायो ?। (थ) ण ईदिसा पाकिदिबिसेसा चिरं दुक्खभारणी होति ; ता प्रवस्मं को बि अणुग्गहणिमित्तभूत्रो समागमो. बानो भबिस्मदि ति तकेमि ; [प्राची दिशं विलोक्य ] । ता एहि उदाहिबस्म (१३) भत्रबदो सुज्जस्म उबस्याणं करम्ह । (द) (4) सहचरी-दुःखालौटकं सरोवर खिग्धकम् । अविरलवाष्प जलोपकं साम्यति सौयुगलकम् ॥ (a) सखि ! पति कोऽपि समागमोपायः ।। (घ) गौरौचरपरागसम्भव सममणिं बजयित्वा कुतोऽस्या: समागमीपाय:। (द) नेहशा पातिविशेषाशिरं दुःखभागिनी भवन्ति ; तदवयं कोऽपि बनुयानिमित्तभूतः समागमीपायी भविष्यतीति तयामि ; तदेहि दयाधिपस्य भगवत: सूर्यस्य उपस्थानं कुर्वः । इदया कन्धकाजनपरिहरपीयं निषिदखीजनगमन कुमारवनं कुमारस्य कात्तिकेय स्य तपोवनं प्रविष्टा। (१०) "मेघावीके भवति सखिमोऽप्यन्यवाहत्ति चेतः” इति मेघदूतम् । (११) पवानी मलिका। नखिकालचर्य यथा भरत:,-"पडा हिपदिका गौति: सेबसम्भलिकोच्यते।" (१२) सापां दु:सेन पालौढ़कर पाक्रान्तम् । सिग्धक मेहब, सिग्ध- कान्ति रत्वों वा। ताम्यति किश्यति। (१३) नेहशा पातिविशेषा इत्यादि।-हा पातिविशेषा: चिरं दुःखमागिनी न भवन्ति एवंविधवक्षनाकान्त: सुपुरुषः स महारानः पिन ·चतुर्थोऽ। [१] [पवान्ती खगाधाम (१४)- चिंतादम्मिश्रमासिषा महअरि-भ्रमणलालमित्रा। विप्रसिप-कामल-मणोहरएं बिहरह हंसी सरबरुएं ॥ (ध) (१५) [रति निष्पान्ते । [प्रवेशक: ] । (१६) [ नेपथ्ये पुरुरवस: प्रादेशिको बाचिप्तिका]।- गहणं गईदणाहो पिप-बिरहुम्माप-पपलिप विधारी। बिस तरु-कुसुम-किसलम-भूसित्र- गिदेह पन्भारो॥ (म) (१७) (4) चिन्तादूनमानसिका संचरौदर्शनलालसिका। विकसितकमलमनोविहरति हंसी सरोवरे । (म) गहनं गजेन्द्रनाथ: प्रियाविरोन्मादप्रकटितविकारः। विशति तरकुसुमकिसलयभूषिताननदेशप्राभार: ॥ - विरहव्यथामनुभवेत, ईटशी सुपा उर्वशी च चिरमेवमवस्था नैव सहितति तयामि इत्यर्थः । उदयाधिपस्य उदयपर्वतस्वाधिपस्य । (१४) पवान्तर खसधारा। तलक्षणं यथार भरतः,-"चतुर्दशकला घुक्त चतुर्भियररिह। खण्डाख्या हिपदी गोति: खण्डधाराऽपि सा भवेत् ॥ यहा- "यङ्गीतं गुपका च रागण क्रीड़केन । तालमसा खण्णधारा यष्टिकैन प्रकाशिता" इति। (१५) चिन्तया दूनं सन्तप्तं मानसकं चित्तं यस्था: सा चिन्ताक्लिष्टमानसा । (१८) प्रवेशक इति ।--प्रवेशकणबर्ष यथा दणे,-"प्रवेशकोऽनुदाचोन्या मोचपावयोनिः। पाण्यातर्विज्ञेयः ॐ विष्कम्बके यथा ॥ इति । (१०) मरनं मनेन्द्रनाथ रत्यादि।-गजेन्द्रनाथ: प्रियाया विरो- पियोगेन घ: सन्माद: मत्तता तेन प्रकटित: सुस्पष्टं प्रवाशित: विकारी मनसः प्रतिव्यतिक्रमी यस्य सः। ताभिः खणिताच कुसमैः किसलयैव भूषित: निजदेख प्राम्भारः परभागः, उपरिदेश इत्यर्थः, पृष्ठदेश पति यावत्, येन सः। “प्रामार उपाय परमागे पर्वतायभागे ति बाचस्पत्यम् । वापि गमलेन पुरमा वाषिष्यते । सोऽपि वानूखत्वान पाहिरिभूषित निदेश इति तात्पर्यम् ।

·[] विक्रमोर्वश्या । [ससः प्रविशति पावागवडम्बल्यः सोन्मादो राजा )। राजा। [ सक्रोधम ]। प्राः दुरात्मन् रक्ष: ! तिष्ठ तिष्ठ, मम प्रियतमाम् प्रादायक गच्छसि ? [ विलोक्य ]। हन्त ! कथं शैलशिखराहगममुत्पत्य बाणैर्मामभिवर्षति ! [इति लो; ग्रहोत्या अन्तुं धावन्. पनन्तरे हिपदिकया दिशोऽवलोक्य ] /- हिपाहिम-पिअदुक्ख भो सरबरुए धुंदपक्व भो। बाहो-बग्गिणपणो तम्मा हंसजुभाणो॥ (प) (१८) विभाज्य सकरुणम् । कथम् !- नवजलधरः सत्रहोऽयं न हप्तनिशाचरः ! मुरधनुरिदं दूरावष्टं न नाम शरासनम् !। अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा ! कनकनिकषस्निग्धा विद्युत् प्रिया मम नीर्वशी ! ॥ (१८) [रति मूच्छित: पति। पपिदिकया उत्याय नित्रस्य ] ।- मह जाणि मिअलोप्रणिं णिमिअरु कोबि हरह। जाब णु गाबतत्रि-सामल-धाराहरु बरिसेड ॥ (फ) (२०) [ति सकरणं विचिन्त्य । तत् खलु क नु गता स्यात् ?। ! (प) हृदयाशित प्रियादःखक: सरोवरे धुतपक्षकः । वाष्पावलिासनयनकसाम्यति इंसबक: ॥ (2) मया ज्ञातं मगबोचनां निशाचर: कोऽपिरति । यावत् नु नवतडिद्यामलो पाराधरी वर्षति ॥ (१८) उदयारितेत्यादि ।-हदये मनसि पारितं सविधापितं रक्षितमिति घावत, प्रियाया: दु:खं वित्तिरूपं येन मः। धुतपचकः समालितपः । "व्याधाप- बलिासमयमः" इति पाठी-व्याधचासितमेवः । (१९) सनः उदितः। दूराबाट सवितृतम्। पटुः प्रबल: धारा अस्चिारावाम् पासार: सम्बातः । कमवस्य समांस निकष: सबर्षपरोषोपयोगी उपविशेषः। हरिणी इत्तम् । (१०) मुगलोचनाम् संशोम। नयाभूतमः, पियामल: विद्युता का ·चतुर्थोऽ। ? कापि- तिष्ठेत् कोपवशात् प्रभावपिहिता ? दीर्घ न सा कुप्यति बर्गायोत्पतिता भवेत् ? मयि पुनर्भावामस्या मनः । [ सरोषम् ]1- तां हर्नु विबुधहिषोऽपि हि न मे शता: पुरोवर्तिनी सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यातति कोऽयं विधिः ! ॥ (२१) [हिपदिकया दिशोऽवलोक्य निश्चम्य साखम् ] । अहो! अपराः वृत्तभागधेयानां दुःखं दुःखानुबद्दमेव । (२२) कुतः ?- अयमेकपदे तया वियोगः प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे। नववारिधरोदयादहोभिभवितव्यञ्च निरातपत्वरम्यैः ॥ (२३) [पनन्तर चर्चरी) । (२४) युक्त: श्यामल: कणवर्ण, धाराधरो मेघः । विद्युत्प्रभोद्योतिते नवीननलधर राधस- इसगतोवंशीममः। मन्ये “नाब ए" इत्यव “नाव प" ति पाठ भासीत्, लिपि- प्रमादात् "ए" इति सनातः । "ए" इसि पाठे-यावत् नवतड़िच्छयामलो धाराधरी न वर्षति तावत मया जात कोऽपि मिशाचर: मगलोचनां हरति इत्यन्वयः । (२१) तिठेत् कीपवशादित्यादि।-प्रभावेण तिरस्करणोविद्याप्रभावेण पिहिता पाच्छादिता। पम्या मन इदयं मयि भावेन धनुरागेण पाखिग्धम् । मालविक्रीडितं वत्तम। (२२) पही। अपरावस्यादि।-अपरात्तम प्रतिमिवत्तं भागधेयं सौभाग्य येषाम्। केवल भाग्य पदोल्लेखेन सौभाग्यमेवाक्षिप्यते। भाग्यनैतत् सम्भवतीत्यादिवत्। दु:खं दःखेन दुःखान्तरेण अनुबनम् अनुस्यूतं युक्तम् इत्यर्थः ; दुःखं दुःखान्तरानुषङ्गि इति यावत् । (२३) अयमेकपद इत्यादि।-एसपदे सपदि ( "तत्समैकपदे तुल्ये सद्यः सपदि अमृतम्” इति इलायुधः)। तया प्रियया पयं सदुःसही वियोग: विरह: उपनत: उपस्थितः। तथा नववारिधरोदयात् मवमेघादयात् पहीभिः दिवसः मिरातपत्नरम्यैः रौद्राभावमनोहरे भवितव्यम्। सम्भोगाई जलदसमये प्रियाविरह: मितरां दु:सह इति भावः । मालभारिणी इत्तम् । (२४) चर्मरौति गौतिविशेष संज्ञा। तदुक्तं यथा-"दुतमध्यवयं समाश्रिता ·[४] वित्रामीवस्या जसहर ! संहर एह कोब मा पासत्तमो अविरल-धारासारावंत-दिसामुहमो। पए ! मर पुर्वि भमंते जर पिचं पेक्खिहिमि सपा जं करोहिसि तं तं सहीहिमि ॥ (ब) (२१) [परिकया विचिन्त्य ]। वृथा खलु मया मनसः सन्ताप- वृधिरपश्यते । यदा मुनयोऽप्येवं व्याहरन्ति-राजा कालस्य कारणम्' इति, तत् किमहमेनं नलधरसमयं न प्रत्या- दिशामि? (२६) [विजय सत्याय, “यदा मुनयोऽप्येवं व्याहरन्ति" इति पुन: पठिबा]। भवतु प्रत्यादिशामि । [पनसरे चर्चरो]।- गंधुम्मार महुअर-गोएहिं बज्जतेहिं परहुअतूरेहिं । पसरित्र-पवणुब्बे मित्र पसाब-गिपरू सुललिप-बिबिहपप्रारहिं पञ्चर कप्पतरू (भ) (२७) (7) नवधर ! संहर पब कोपं मया पाञप्तक: अविरखवागमाराकातदिखखः । प्रये ! पई पृधियों भ्रमन् यदि प्रियां तिष्ये सदा यात् करिष्यसि तत्तत सहिये । पठति प्रेमभरावटौ यदि। प्रतिमण्ठक-रासकेन वा द्रुतम चा प्रथमा हिचचरी ।" इति। प्रतिमहक: सोमकाखः । रासकेन इति। -"बवादिताखो खोऽसौ रास प्रत्यभिधीयते इति । ( २५) जनधरेवि।-बीपम् अपिरखधारावर्षपपं प्रबलवेगमित्यर्थः । मया भाजनः मदादिष्टः ममार्दशेनेत्यर्थः । बदा प्रियां प्राथामि सदा तब इस माय माहिये, अन्यथा ति भावः । (२६) चा खरा इति।-पवारणमेव मै मनसः सन्तापी वर्मत, यत: बाबानां रामाधीनत्वात् , पयमई नबरसमयस निहार समय प्रत्यर्थः । न प्रबादिमामि नियतयानोति माय: ।

·चतुर्थोऽEI [५] [ वेग नर्तित्वा ] । अथवा न प्रत्यादिशामि ; यत् प्रावृषण्यैरव चिः सम्प्रति मम महाराजोपचारः क्रियते। (२८) [विहस्य मन: "गंधुमार रवि पठित्वा] । कथमिति ?- विद्युल्लेखा-कनकरुचिरश्री वितानं ममा व्याधूयन्ते निचुलतरुभिर्मचरीचामराणि । धर्मच्छेदात् पटतरगिरी वन्दिनो नीलकण्ठा धारासारोपनयनपरा नैगमाथाम्बवाहाः ॥ (२८) [ पुनसरी ]। भवतु, किं परिच्छदश्लाघया ? यावदस्मिन् कानने प्रियां प्रनष्टामन्बेषयामि। (३०) (4) गन्धोन्मादित-मधुकरगोतर्वाद्यमानः परमततूर्य: । प्रस्तपवनोदेशित पल्लनिकर: सलखितविविध प्रकार: नृत्यति कातकः ॥ (२७) गन्धोन्मादिले यादि।-परेण भियन्ते इति परभता: कोकिला: त एवं तृाति ः। योता रित्युपमानणे वतीया । ( २८) अथवा न प्रत्यादिशामौयादि । -प्राहखैः प्राउट्कालभषैः चिजै: मेघविद्युल्लेखाधारामारादिभिः । महाराजोपचार: महाराजोपासनीपयुक्ता: चामर• व्यजमादिकप: सेवाविशेष इत्यर्थः ( २९) तानेव वर्षयवि, विद्युल्लेखेत्यादि । विद्युत् खया कनकस्येव काष पोपलाडिवस्य स्वां स्पेन चिरा मनोज्ञा श्रीर्यस्य तत् तथाभूतम् पमं मेघ: मम वितानं चन्द्रातपः, तथा निचुलतकभिवेतमाः मवगैरूपनामराणि व्याधूयन्ते । धर्म च्छे दान गौमात्य यात् ("धर्म: खादातपे यौमेऽप्स भ खेदाम्भमोरपि" इति मेदिनी)। पटुतरायरः सबष्टभाषिणो नीलकण्ठा: मयुरा मम बन्दिम: स्तुतिपाठका:; तथा धारामाराणं दृष्टि जलधारापामुपलयने पग पम्वाहा: मेघा. नेयमा: बबिनः यया बपिन: धमरवाद्युपारेण राजानमुपतिवन्ते ताटेतेऽपि जलपरा: धारावर्ष- पोपहारेक मामुपतिष्ठन्ते इत्यर्थः। यथैवे गहुभिकपा मांसुपतिष्ठन्ते तपान युक्त: प्राइट कामयादेश इति भावः । मन्दाक्रान्ता हत्तम्। (३०) भवतु, किं परिकदेयादि।-पार कदम राजोचितपरिजनस्य शाषा प्राकार: क्या ; राजाम माम् एते उपसिह इत्यादिभिः व्याहाररतम् इत्यर्थः । वि-८ ·[] विक्रमोर्वश्या [पावसानो भित्रकः । (११)- दरमा रहियो अहि दुहियो बिरहाणगो परिमंथरपो। गिरिकाणणए कुसुमुखलए गअजूहबई तह झीणगई ॥ (म) (२२) [पनन्तरे रिपदिकया परिक्रम्य पबलोक्य च सर्षम]। पन्त इन्त ! व्यवसितस्य मे संवईनं वृत्तम्। (३३)- पारक्तकोटिभिरियं कुसुमैनवकन्दली मखिनगर्भः । कोपादन्तोष्ये स्मारयति मां लोचने तस्याः ॥ (२४) इतोगतेति कथं मया खलु तत्रभवती सूचयितव्या? यतः,- पडयां स्मृशेवसुमती यदि सा सुगावी मेघाभिवृष्ट-सिकतासु वनस्थलीषु । पश्चाबता गुरुनितम्बतया ततोऽस्याः दृश्येत चारुपदपक्तिरलकाकाहा ॥ (३५) (म) दयितारहितोऽधिकं दुःखितो बिरहानुगत: परिमन्थरकः । गिरिकानमके कुसमीनल के गणय थपतिसथा चौषगति: ॥ (३१) पाठो वादविशेष:, भित्रको रागविशेषः । यधारभरतः, मध्यमिकोत्पती भित्रको मध्यमो बहुः । षड्जयांशी मनासो मन्द्र मोऽतोऽथवा भवेत् । षड्लादिमूर्छन: पह: सहारिणि सकावतिः। प्रसन्नादियुतो दामोरे बौद्रेऽते रसे। दिनस्य पधिमे यामे प्रयोज्य: सोमदेवत:" ति। (३२) पई गणयधपतिरपि खोया पाषामा रचितं न मन:। कथं में थपति वम् । षिक् माम् इति पतिःचे कारणम्। पब समतोन्यध्याहारः । (३३) इन हत! व्यवसितस्येति। -मावसितम्य मियाइन्वेषपनियुक्तरस मे. सवरनं चिरफानलमक्ष जानम । (३४) पारकबाटाभरियादि। अयं नवचन्दको पारका कोदिः अग्रभागो देवा तयाविषैः मखिनगर्भ: कुममः पप., कीपार पानांचे पतरनारितवान- भराइले सस्थाः मयने मारयति। भार्या ।

·चतुर्थोऽशः। [८०] [रिपदिकया परिकम्य पवलोक्य च]। हन्त हन्त ! उपलब्धमुप- लक्षगां, येन तस्या: कोपनाया: सरसमुन्द्रीयते मार्ग: । (२६)- हतोष्ठरागै यनोदविन्दुभिर्निमग्ननामेनिपतरितितम् । युतं रुषा भिवगतेरसंशयं शुकोदरश्याममिदं स्तनांशुकम् ॥(३७) भवतु, पादास्ये तावत् । [ परिकाम्य विभाव्य च सासम। कथं सेन्द्रगोपं शाहलमिदं स्थानम् ! तत् कुतोऽस्मिन् विपिने प्रिया- प्रवृत्तिमागमयेयम् ! (३८) [ विलोक्य ] । अयमासारोच्छलित. शैलतटस्थ लोपाषाणामधिरूढ़ः ।- प्रान्लोकयति पयोदान् प्रबल-पुरोवात नतितशिखण्डः । केकागर्भेण शिखो दूरोबमितेन कण्ठेन ॥ (२८) - नयम- (२५) पश्यामित्यादि । -सुगाची अमवद्याकी सा उर्वशी मेधैः अभि- इष्टा: सिकता यास तास वनस्थ लौषु वसमतौं पृथिवौं यदि पयां स्पृशत्, ततसदा गुरुनितम्बतया पात्रता पक्षात् किचिदवनता बलतकारा लकक- विहीपेता चारपदपतिमनोहरपाधिपतिश्येत, एवंविधानो पादचिहाना. मसहावान संबंक्षा नाव तम्या पागमनं जातमिति भावः । “अभ्य व्रता पुरताढवगाढा नघनगौरवात् पात्" इति शाकुन्तले तुल्यः पर्याय: । वसन्ततिलकं इत्तम्। (३८) इन्त इन्त ! उपलब्धमित्यादि ।-उपलक्षणं चिङ्गम्। मार्ग: पन्या: सनीयते अनुमोयते। (३७) हतीतरागैरियादि।-निमनाभे: तस्याः हतीष्ठरागैः नख वर्षे पोष्ठम्य ताम्ब लादिननितराग: पपरत इत्यर्थः, नवनीदबिन्दुभिः पशुमले पनि चिह्नित कोहरखाममिदं समांशकं समयुगलाछादि उत्तरोय- वसनम, पसंशय निषितं मां प्रति षा क्रोधेन भिनगते: दिसंटुलगमनाया: च्युतं सूखबित अष्टमित्यर्थः, स्वादेव इति शेष: कोपवशेन विसंतुलपादविक्षेपेण ग चन्या तया पश्चात् परित्यतामिति भावः। वंशस्थतम् । (३८) भवतु, पादास्खे ताबदित्यादि।-सेन्द्रगीपम सन्दगीपास्थरतवर्षकीट- विशेषपरिस्थानं मारलं नवदिखहरितम् । प्रियापत्तिमागमयेयं प्रियायाः मार्ग प्राप्रीमि त्य। (१९) पालीवयतीति।-प्रबलेन पुरोपातेन पभिमखपातेन नर्मितः .

·[८] विक्रमोर्वश्या भवतु, यावदेनं पृच्छामि। [पनसरे खण्डक:] । (४०)- संपत्त-बिसूरणपो तुरि परबारणो। पित्रप्रम-दंसण लालसो गबर विहिप माणसो। (य) (४१) [ तेना ( ४२) खण्डकातरे परी] बरहिण-पम्भ ! तुर अभयमि पाप्रक्खुहि में एस्थ अरसे भमंते जर तुए दिट्टा सा महु कंता । णिसम्मह मिश्रकसरिसे बअणे हंसगई ए चिण्हे जाणोहिसि प्राक्खिउ तुझ मई ॥ (र) (४३) - ता (य) सम्प्राप्तबिमूग्यकत्वरितं परवारकः। प्रियतमा-दर्शन-लालसको गनवरी विस्मितमानसकः । (२) बसिप्रभो । स्वामभ्यर्थये पाचक्ष्व मे तत पवारये ममता यदि त्वया हटा सा मम कान्ता । निशामय मगाइसदृशं वदनं मगति: एसधि जास्वसिपाख्यातं तुभ्यं मया । विखण्डो बई: यस स तचामतः ; तथा दूरोमितेम उन्नतीकतेम कगडेन उपलचित: शिखो मयुर: पयोदान मेघान् पालोकयति । (४०) अनन्तरे सडकः। खडकालच यथा भरत:,-"पूर्व चतविशति- भिरष्टाविंशतिभिः परम्। मावाभिरि यस्खा खडक: म प्रकीर्तितः ॥" यहा- "विरहव्यापता था तु पठेडोति कुशोलवो। प्रातेन प्रबन्धेन खखक: उदाहत:. ति। (४१) सम्पाने त्यादि।-सम्मान बिसूरम् ("खिदेविमूरः" पति विमूरा- देवः) येन स: सन्नातखेद इत्यर्थः । (४२) "तेकार: भरर: प्रोत्री माकार समाजषा। गीतादौ तेन बकाव्य तेमा रत्वपररायम् ॥" ति। (४३) बर्षियममी ! रति-परिषभो ! मयूरोड ! अभ्यर्थये याचे ।

·चतुर्थोऽE: । [८] [परियोपविश्य बनल बा ] 1- मोलकण्ठ ! ममोत्कण्ठा वनेऽस्मिन् वनिता त्वया । दोघापाका सितापा ! दृष्टा दृष्टिक्षमा भवेत् ? । (४४) [चरिया विलाय । कथमदत्त्वैव प्रतिवचनं नर्तित. मारब्धः !। [ पुनपरो]। तत् किं नु खल प्रहष कारणमस्त्र ? प्रां, जातम् । मृदुपवनविभिन्नो मत्प्रियायाः प्रणाशात् घनचिरकलापो नि:मपवाऽा जातः । रतिविगलितबन्धे कशपाश सुकेश्या: मति कुसुममनाथे के हरेटेष बहः ? ॥ (४५) भवतु, परव्यसनमुखितं न पुनरेनं पृच्छामि। [हिपदिकया दिशोऽवलोक्य ]। अये ! इयमातपान्त-सन्धक्षितमदा जम्बूविटप- मध्यास्ते परभूता। विहगेषु पण्डितैषा जाति:; यावदेनां पृच्छामि। . [अनन्तर सरक:] । (४८)- निशामय र । मगाइ मह॥ बहनं. मम कान्ताया इति शेष: । मगति:. सा काना इति भावः। पताशाचविशिष्टा मम कान्ता त्वया दृष्टा चैन मां कथय । (४४) है सितापा। तहगन्त ! नीलकण्ह । मयुर । मम इयम उत्करला, पथवा उत्कण्ठाकपा मा दोघांपाजा पाकगनयना दृष्टिचमा दर्शनयोग्या, सुदर्शना इत्यर्थः, मे वनिता, अस्मिन् बने कि त्वया दृष्टा ।। (४५) मरिति ।-मदपबनेन विभिन्नः इतनत साम्गितः। घनरूचिपकलाम: घम: निषित: मरिर कलाप: पिछः यस्य ताशा, नौलकह: in शेष । नि:सपनः प्रतिपक्षशून्य:, नि:शकः । सकेन्या: उर्वश्या: । 'कसमममा. पुष. भीमिते; कमरेत् पाकषत् ? पुपभूषिते उर्वश्या: केशपारी सात एष बर: कमपि न रजयितुं नेव शक्यात रति भावः। मालिनी बत्तम्। (४८) खुरको तथविशेषः। तदुक्तं,-"पठमचारिरागसंयुत्तं यत् द्रुतमध्ये न - ·[...] विक्रमोर्वस्खा -~~~-~- बिज्जाझर-काममा-लोणची दुक्सविलिमा-बाएप्पोलो। दूरोसारिप-हिमपाशंटपो अंबरमा भमर गईदयो। (स) (४७) [सुरक्षामारे रो]:- परहुआ ! महुर-पजाबिपि ! कंता पंदणवणे मच्छदं भमंती। जह तुए पिपदमा सा महु दिहा ता माधवधि महु परपुढे! ॥ (व) (४८) [एवटेव तिवा बसशिया (४२) उपमुत्य बानुभ्यां खित्वा ] | भवति!-- त्वां कामिनो मदनदूतिमदाहरन्ति मानापमान-निपुणं त्वममोघमस्त्रम् । सामानय प्रियतमां मम वा समोपं मां वा नयाशु मृटुभाषिणि ! यत्र कान्ता । (५०) me- विद्याधर-बामन लोनको दाखविनिर्गत वाचीत्पीडव:। दूरोबारित हृदयानन्द कीऽम्बरमान ममात मनेन्द्रवाः । (क) परम । मधुरप्रसापिनि । काना मन्टमबमे बकन्टं धमकी। यदि त्वया पियतमा सा नम हटा दाम पर।। लयन या प्रयुताम् । प्रतितालयुतं च ननं तन खरसावं मुनये शिवेन दत्तम् ॥” । “सघटुंत इयं यत्र प्रतिताल: प्रकीर्तित: पति ) । या-खर काब्धी गेविशवः । चारच भरत:,-"पूर्वपूर्णचरत्यागे धोऽन्यो चयः सचेत। उत्तरोत्तरमाादी सरकः परिकीर्तितः al (४०) बम्बरमान (उपनच वृतीया) बाबासपरिमितेन बन पायुशेनेति वावना (४८) परभते परपुरे यन पादरी रिक्षिा, सपा परमतत्वान दीपावामा *(8) बनियारागीपापिनमः।

·चतुर्थोऽ। [१] ....." [ वामन शिविरलिया का ]। (५१) किमाह भवती? कथं मामेवमनुरक्षामपहाय गति ? [गतोऽवलोक्य }। मवति :- कुपिता न तु कोपकारणं सबाटप्यात्मगतं स्मराम्यहम् । प्रभुता रमणेषु योषितां न हि भावसनलितान्यपेक्षते ॥ (५२) [ सममममुपविश्य. पनतरं नानुम्या चिवा, पुन: “कुपिता" इत्यादि पाठवा विलोक्य -। कथं कथाविच्छेदकारिणी (५३) (५३) स्वकार्य व्यासता ! अथवा सुठु खलु इदमुच्यते ।- महदपि परदुःखं शीतलं सम्यगाहुः प्रगायमगणयित्वा यन्ममापरतस्य । अधरमिव मदान्धा पातुमषा प्रवृत्ता फलमभिनवपाक राजजम्बटुमस्थ ॥ (५४) वसन्त- (५०) त्वामिति ।-मदनति विरहिरो: नायकनायिकयोः परस्परमिखान- सम्पादनेम वामम्य दृतीम् । मानापमाननिएवं मानव्य अपमाने पहलने, दूरोकरके इत्यर्थः, निपुर्ण समर्थम् । “मानापमा" इति पाठान्तरम । तिलक हत्तम्। (५१) वामकं पास्ववस्तुनः अवलोकने संस्थानविशेषः। यत,-"धुतन शिरमा यत्तु पार्नेन वखितेन । तरामकं बारसं पाग्थम्बाबसीकने - इति । चाकाशे इति ।-"कि ब्रौष्ये वमिन्यादि बिना पावं नवौति यत्। अत्वेवानुता- मप्येताना म्यादाकाशभाषितम् ॥” इति । (५२) कुपितेति ।-मादपि एसबारमपि, किसिदपौत्यर्थः । रम प्रियतमे। भावस्खलितानि भावस्य पाययम्ब, प्रायभावम्ब इत्यर्थः, स्वखितानि सबसनानि, वचाभावामित्वधः। खियो कि प्रियतमेषु कारवमेव कुप्यन्ति, नतुप प्रमादिकमपेक्षन्ते प्रति भावः। सुन्दरी बत्तम । (५१.) व कथाविञ्छ देवादि।-कधाविच्छेदकारिको मम कथायाम् कन. पडिता विषयासरविचितचित्ता, पननुरागिनीति भावः । (५४) मालपोत्यादि । -मादपि गुरुतरमपि परदुःखं जीतलं सम्यगा, इति ययामेव। यत् यमात् महाया पसलमदमत्ता वं कोकिला पापडतो ·[er] विक्रमोर्वयां . तदेवं गतेऽपि प्रिबेव मे मनुखनेति न मे कोपी- ऽसाम्। सुखमास्तां भवतो; साधयामस्तावत् । [ उखाव रिपदिकवा परिकाम्यावलोक्य । पये! दक्षिणेन वनधारा (५५) प्रियाचरविक्षेपशंसी भूपरशब्दः। । यावदेनमनुगच्छामि। पिकुभेन पङपभका:] । (५८)- पिपलम विरह-किनामिप बदापी अविरल-बाजलाउल-णपात्रो। दुस्महदुक्ख-विसंठल-गमनमो पसरिष उरुताबा दीविष-अंगपो। प्रहिनं दुम्पि-मागमत्रो दुरि गयो काणणे परिम्भमर गईदयो। (श) (५७) (.) पियतमाविकान्तबदनकोऽविरबवाषणलाकुलमयमकः । ६:माद:सविमंटलममनक: महतोतापदीपिताजयः। अधिक दूनमानमको दुरितं गतः कानने परिषमति गजेन्द्र कः ॥ दविताविरहदाखाब मम प्रषयमनुराम गाढ़ानुरागमितं दु.खमिति भावः। भगवयित्वा पविचार्य रामबद्रमस अभिनवपाकं सब पक फलम् परमिव पा प्रता प्रकान्ता । या बाचिन सरावा कामिनी पानमिवंदनमनपेक्ष्यंत चासिागचुम्बनादिना रतिलीजामारभते, तरदियमपि चाबमममममाहत्येव सका व्यासक्रति भावः। माखिमी इत्तम । (१५) सर्दवंगत प्रत्यादि।-तमात एवं मतिऽपि एवं मम निवेदनममपेक्ष्य विषयानरच्यापते समषि, मधुरभाविधीयम. पत: पन्यां मे कोषोऽयम इति भावः। पये! दविवादि।-बनधारा बमपति, बनपी. मित्यर्थः. दक्षिण तम दलित यर्थः । (*धारा पजनी द्रबद्रव्यसवेवमतिपत्रके अति गोष:)। दधिमेल्वे गप्प्रत्ययानो निपात: । तयोगे वनपारामिति पितीया । (५६) बकुभो रामयिो। उपमा परेदाः । (५०) प्रियतमापिरहेबादि-दुसादापविलममन: दुसरेन दु.वन सिक विमा गमनं यस सः। इरित दुई मतः प्रातः । भार्या तिम् । माप्रियेव यत् - ·चतुर्थोऽ [ea] [पमन्सर पिटिया दिमाऽवलोक्य ) पिप्रकरिणी-बिच्छेप्रो गुरुसोत्राणलदीविभो । बाहजलाउल-लोणी करिबर भमरसमाउलो। (प) (५८) [सबरयम् । हा धिक् ! कष्टम् । मेघश्यामा दिशो दृष्ट्वा मानसोत्सुकचेतसा। कूजितं राजहंसेन नेदं न पुरशिक्षितम् ! ॥ ( ५८) [रति पठित्वा सवाय ]। भवतु, यावदेते मानसोत्सुका: पत- त्रिणः सरमोऽस्मात् न उत्पतन्ति, तावदेतेभ्यः प्रियाप्रकृत्ति मागमयेयम्। [ बलन्ति कया संपत्य नामुम्यां खिस्वा] । (६०) हो जलविहङ्गमराज :- पथात् सर: प्रतिगमिष्यसि मानसं वं पाथेयमुत्सृज विसं ग्रहणाय भूयः । मां तावदुहर शुचो दयिताप्रहत्त्वा खार्थात् सता गुरुतरा प्रणयिक्रियेव ॥ (६१) - (घ) प्रियकरिणीविच्छेदितकी गुरुशोकानलदीपितकः । वाजलाकललोचनकः परिवरी भमति समाकलनः ।। (५८) प्रियकरिणीति ।-प्रिय करिषौविदितक: प्रियकरिया प्राप्तविच्छेदः। गुरशीकानलदौषितका: प्रबखशोकानिदन्धः । (५९) मेघश्यामेत्यादि ।-मेधेन मेघीदयेन श्यामा नौखा। मानस तदाख्य- सरोवरे उन्मुकं मानसगमनाय उत्कण्डितम् प्रत्यर्थः, चेतपित्त यस तैन। “ज्योत्मा पेयापकीरजसपरसमये मानसं यान्ति मा रत्यादि कविसमयप्रसिद्धत्वात् । पत्र पमहतं नपुरणिनितं निषिध्य प्रतरामसकूजितस्थापनात् निश्चवालद्धारः । चमुष्टुप बत्तम्। (6.) भवतु, यावदेते इत्यादि । -प्रियाप्रति प्रियाया वाताम् चाममयेयं मानीयाम। बजन्तिका गौतिविशेष: गतिविशेषो वा। (१) पचादिति।-वं मानसं सर: तदा सरीवर पसात् प्रतिममिष्यमित ·ted]] विक्रमोर्वश्या इत्याह। [ तिवगवलीक्य ]। प्रये ! यथा उन्मुखमालोकयति, तथा व्यक्त,-"प्रवासीमकमनसा मया न न दृष्टा" [अपविश्व परी]। पर हैं स! किं गोपन्ना। (स) [ति सिंवा उत्थाय] यदि हंस ! गतो न ते मतभूः सरसी रोधसि हकप, प्रिया मे । मदखेलपदं कथं नु तखाः संकलं चौर ! गतं त्वया मुहौतम् ? ॥ (१२) गई प्रणुसार मए सक्खिज्जा। ह) (६३) [परिकया उपत्य चलिं बहा]।- हंस ! प्रयच्छ में कान्ता गतिरस्यास्त्वया इता। विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥ (६४) (स) परीस! कि गोप्यते । (2) गत्यनुसारेण मया सक्ष्यते। - पाथेयं पधि सम्बखभूतं विसं मृणालदखं भूय: पुन: ग्रहाय उमगत्यम मदुतर. दानार्थम दानों परित्याग । पूर्व तावत् मां दयितामहत्या प्रियासंबाददानेन शुचो विराहदुःखान उर। को नाम मबदनुरोध: । यत् मम मतिप्रभेद: स्वादिभिः प्रेत्या-बधिनिया पविजनोपकार: सतां खाधान गुरता महतो। न म्वार्थ- मनुसरन्ति साधवः, परन्तु परोपकारव्रतमेव एषां परं साधनमिति भावः। पव सामाधन विशेषसमर्थनापोऽन्तरन्यास: पलसारः। बसन्ततिलकं तम्। (११) यदि सेति।- स! यदि मतः सा में मम प्रिया सरसो रोषसि तौर ते तव हकपई नगता नयनपटन पतिता, तदा है और ! कर्य विम्प्रकार मदेन खेलं सबीलं पर वस्मिन् नत् मदखेखपट तस्याः सकल सम्पूर्ण मतं गमनं त्वया डोनम ! यदा भति: मरिमयामयनुकारिणी, सदा ध्रुवमेव भपता प्रियतमा म हरेति भावः। मालभारिती इत्तम्। (१३) मणिवामतिस तनमन हा लवाजममेवाति मया निसीयत इत्यर्थः। (७) सैनि।-स! यर मेवानाम् । “म ते काना, कैग या ·चतुर्थोऽ। [-] Samac... [ पुरी- कर तुए सिविखदमेदं गालालस!। सा तुए दिहा जहणभरालसा ॥ (ब) (३५) [ पुनवरो। सानुनयं “स ! प्रयच्छ” इत्यादि पठित्वा पुनसर्च रिकया साक्षेपं “स । प्रयच्छ" इत्यादि पढिवा हिपदिकया निरूप्य विश्व । "एष स्तेयानुशासी राजा" इति प्रतिभयादुत्पतितः। यावदन्य- मवकाशमवगाहिथे। (१६) [हिपदिकया परिक्रम्य अवलोक्य ]। पये ! प्रियासहायश्चक्रवाकस्तिष्ठति ; यावदेनं गच्छामि । [पनन्तरे कटिखिका] ।-मम्भर-रणिपामणोहरए [ मन्टघ्रटो ] ।-कुसुमित्र तरुघर-पलबिए । [ पर्चरी ]।-दामा बिरहुम्माइपो कागणे भमद गइंदप्रो॥ (क) (१७) (च) कुव त्वया शिषितमेतत गतिखाखस !। सा त्वया दृटा नघनभरासमा॥ (क) ममर-रषित मनोहरके कुसमित-समवर-पाविते । ढविता-विरजोन्मादितक: कानने भमति गजेन्द्रकः॥ अपहता, ना माने" इति चेत् नवमः खल त्वमेतत्कथनाय ; यतोऽस्या मे कान्ताया गतित्व पापहता ; घट्टष्ट म्यानकरणमसम्भाव्य मेव। एतावदत: परतरं हि पात्मानं प्रति गजेति ज्ञानविस्फुरणम ; तेनैवमुक्रिः,-हंस । विभाषित कदेशेन अपहत- वस्तुन प्रदेशमपि त्वत्मनासमिति विभाव्य पांभयोगवता गजमोपे यत् यदर्थमभिः युज्यते तत्त्वया देयं प्रत्यपंगोयमिति भावः। अनुष्टुव्हतम् । (६५) पूर्वश्लोकोक्तिमनुसृत्य पुनराड, कुवेति ।-तुवा र गतिलालम ! यद्यं त्वमोहक लाखमावान, वदेत त्वया कुछ शिचितम् ? पर्थिमोऽर्थमवश्यमेव देयं वेति भावः । (६८) एष सेयामशासौम्यादि।-सेयं प्रौर्यम् पनुशास्ति यः स क्षेथानुशमी, दृष्टय शाला शिष्टम्य पुरस्कर्ता नरपतिरिति प्रसिद्धः । उत्पतित: उड्डौमः। पबमयका प्रियाप्रतिनिजामाथलातरम पवगारिष्ये गमिष्यामि, स्थानान्तरमाविष्यामि इत्ययः । (६५) कुटिखिका नायविशेषः। यदक-"रागेा रहितं यत्तु चाई:

·[e६] विक्रमोर्वयां [सिमानारे परो]। (६)- मोरोपणा-कुंकुमबला चहा भयह मं । महुवासरे कोलंती धणिपाप दिहा तुए । (ख) (4) - [परिकमा उपसब जानुभ्यां खिला]।- रथाजनामन् ! सन्यतो रथायोणिविम्बया। अयं त्वां पृच्छति रथी मनोरधशतहतः ॥ (००) प्रयं “कः कः ?" इत्या; न किल विदितोऽहमस्य। (०१) (ख) गोरोचना-कुरुमवर्ष । चक्र ! भर माम् । मधुवासरे कीडनी धन्धा नदृष्टा लया । मत्तासिकायतम्। भाषयैव च तवाय कुटिलीसंत्रक मतम् ॥" (मत्तलो. खबपन्न,-"उपेतापमृती पादौ वामदेषित: बरः। कन्यामधसदा वमत्तली तरूपोमदे।' इति)। ममरेति ।~ममररपितेन कक्षपवा गजेन्द्रपदताडन- जनितममरशन्देन मनोहरके। मम्दघटी नाम्नविशेषः । कुसुमिता: तारा: पविता यव ताहले। (६८) नृत्य गीतवाद्यामां माम्वं खयः। तस्य च वैविध्यमको बा,-"द्रुतो मध्वो विनम्बर लय: स त्रिविधी मत.' इति । (६१) गोगेचनेति ।-गोरोचना मास्थ द्रव्यविशेषः, तया कुड़मेन । तुल्यो वा यस ताह! पोतदारयर्थः। ! पवाब! मधुवासरे बसन्त. दिवसे। धन्ना मीयसौ. सुन्दरीति भावः। (0.) रचायति। -हे रवानामन् । पक्राह! वा! यर्थः, पई रवाइयोगिविम्बया रवायत् वचकपत पायतमिति याद. बोलिविध नितम्बमहलं यया: (भवता मा नाममाहण्यात केवलं कीबेखी मया कृतः, परन्तु रचन्यायाधोपकरपोभूतं सर्वमेवाई तयामासे) तम्बाई रवी. दानीन्तु तया सत्यको हि नीरथ मंहत इति भावः । तस्यास्तु ननदशमरममनोरमत हंस: सन् प्रशानस्वां पृच्छति। पटप उत्तम् । (०१) 'ब' इति वावरले कस: ति राजबादकोषः ।

·चतुर्थोऽEः [२७] सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ। स्वयं इतः पतिर्हाभ्यामुवैश्या च भुवा च यः ॥ (७२) कथं तूष्णोमवास्ते ! भवतु, उपालभे तावदेनम् । [ जानुभ्यां खित्वा ]। तयुक्तं तावत् प्रामानुमानेन वर्तितम् । ( ७३ ) कुतः?- सरसि नलिनीपत्रेणापि त्वमावृतविग्रहां ननु ! सहचरों दूरे मत्वा विरौषि समुत्सुकः । इति च भवतो जायाने हात् पृथस्थितिभौरुता मयि च विधुरे भावः कोऽयं प्रवृत्ति परामुखः ?॥ (७४) [ उपविश्य ] | सर्वथा मदीयानां भाग्यविपर्ययाणामयं यावत् अन्यमवकाशम् अवगादिष्थे । [हिपदिक या परिक्रम्य अवलोक्य च]। अये !- इदं रुणहि मां पद्ममन्त:कणितषट्पदम् । मया दष्टाधरं तस्याः सशोत्कारमिवाननम् ॥ (७५) प्रभावः। - (७२) सूर्यति । -पुरा किल वायम्भुवमनुषत्वः सूध्ये नप्ता सानापरनामा रखी नाम राजा मृगयाप्रसङ्गेन हरनिवारितमुपवनमेशाको परिचमन् स्त्रीभावमा. चन्द्रपुचः बुध: तां वृक्ष सनिहितमाश्रम निनाय । स च तस्यां पुरवसं पुचमगोजनत् । तेन पुरवस: सूर्यो मातामहः चन्द्रश्च पितान: सनात: इति पौराणिको वार्ता। पव बलौकिक साडिवर्णनात् उदात्तानकारः । पनुष्टुप नगाम। हत्तम। (७३) सहसविरहे त तब बाक् भवति, तदनुमानेन मय्यपि वर्तनं ते न्यायमिति भावः। (७४) पृथस्थितिभोरता पृथगवाने भौकता, प्रियां बिना कमहमेकाकी अतिथे इति भयम्। इरिणो वृत्तम् । (७५) इद रुपौयादि।-पतमध्ये कणिता: शब्दायमाना: षट्पदा यम्य तपाभूतम् इदं पर मा रणदि मम गति प्रतिषधं कराति इत्ययः । कमिव ! यत: इद पनं मया दटावर सरतावमा प्राधमहन्तनवम् अत एवं सशौका नया वि-६ ·[er]] विक्रमीया तो गतस्य अनुशयो मा भूदिति असिवपि कमलशये अमर प्रणयं करिथे। (७५) [पख पनसरे शिचतुरखक: । (७७)- एकाम-बडिप्र-गुरुपर-प्रेमरसे । सरे हंसजुषाणो कौलइ कामरसे ॥ (ग) (७८) [पतरसकेण उपविध्य पञ्जलिं वहा । (२)- (ग) एककमबडितगुरुतरप्रेमरस: । सरसि मयु-वकः ( वा भाव ) क्रोडति कामरसे ॥ चाननमिव ; मनोहर प्रियाया मुख महखं मारयन् मामवैव बभ्रातीवि भावः । धनुष्टपत्तम्। (७६) सूत: कमलात् गतस्य सुखण्यानं कमलं परित्यज्य अन्यत्र कुचिङ्गामिनो मम पनशयः कमलपरिस्थागजन्यानुतापी मा भूदिति विभाव्य कमलमये कमख. हृदयशायिनि धमरे प्रषयं वरिष्र्थे । (७७) पइंचितरखक: माध्यविशेष:. तदुक्तं यथा,-"अस्यैव चेन्जरण्योरन्तरं ग्यात यटङ्गलम् । वितस्तिमावमथवा नन्द्यावतं तदुच्यते॥" अस्यैव नन्द्यावर्त- मित्यप नाम। (७८) कमलामके भमरे प्रपयं करिष्ये इत्युपक्रम्य वस: पर विहरत में वणं यति एवम् उन्मादातिशयवशेन धमरमेव सबबुया वर्षयति, पथमा इसा. न्योन्या म्वावधामेव प्रकाशयति, एकमेति ।-एकमेव मिनामावधि विच्छेदन वहितगतरप्रेमरसे ; यहां-एक क्रमवद्धितगुरुतरप्रेमरम: मयुवा कामरसेन शरण विनावक्रोति । कामस्य रसोऽभिनिवेशो यस्मिन् तादृशेन एकमेण युगपद्धित: (५-दने+क:) कितप्रियावियोगेनेति भावः। गुरुतरप्रेमरसोन्मत्त ईषत कामपि न करोति इति निष्कर्षः। पथवा व्यतिरेकष्टान्तेन खं तिरस्कार- बामरसेग यसपनावित प्रेमरम: इस युवा कोउति मन्दभाग्योऽई प्रियामवलोकयित- मपि न प्रासामोति भावः । प्रेमरसे सरे कामरसे यादिषु प्रथमावतोये अव्यवस्थित *प्राकने जिनमतबम्" इति इमचन्द्रः । बामवमः" इति पाठे-बामासतः | (६) तुरनलच यहा।-नन्यायप्रमावा भवेदशादमाखम्। परंपतुः शाम तरनं नदोदितम् ॥” इति ।

·चतुर्थोऽङ्कः । [ee]] अये! मधुकर ! मदिराक्ष्याः शंस.तस्याः प्रकृति वरतनुरथ वाऽसौ नैव दृष्टा त्वया में । यदि सुरभिमवाप्सास्तन्मुखोच्छासगन्ध सव रतिरभविष्यत् पुण्डरौके किमस्मिन् ? ॥ (८०) [इति हिपदिकया परिकम्य अवलोक्य च] । करिणी. सहायो नागाधिराजो नौपस्कन्ध-निष मस्तिष्ठति ; यावदेनं गच्छामि। [ कुटिलिका ] । करिणी-बिरह संदाबिप्रमो [ मन्दघटो ] ।-काणणए गंधुइ-महुअरो। (घ) (८१) [अतोऽन्तरे विलोक्य ] । अथवा न तावदयम् उपसर्पणकाल: अयमचिरोहत-पल्लवमुपनीतं प्रियतमाग्रहस्तेन । अभिलषप्तुं तावदासव-सुरभिरस शल्लकोभङ्गम् ॥ (८२) (घ) करिबोबिरहमन्तापितक: कामने गन्धोडुतमधुकरकः। (८०) मधुकरेत्यादि। -हे मधुकर ! भ्रमर ! मदिराक्ष्या पल सलोचनाया: तन्या: प्रियायाः प्राप्तिं वातां शस कथय । अथवा पसौ मे मम वरतनु: धन- वद्याली प्रियतमा नैव दृष्टा निश्चितमेव सा भवनो हकप न पतितेति भावः। कुतः ' इत्या,-यदि सुरभि शोभनं घ्राणं तन्मुखीच्छासगन्धम पवासाः तदा किं तव पभिन्तुच्छे इत्ययः, परीके रतिः पासलि: पभविष्यत् । यदा पनेन कमलगन्धेन भवत पार्ट चेतनदा मन्धे भवता न हटा सानचपाघ्रातमस्या: पनाधिकसुरभि मुखमणमिति भावः । माखिनी इत्तमा (१) करिणीति ।-बरिणीमहायेऽपि गणराजे करिणीविरजसतापितक: प्रत्युक्ति: मत्ततासायमिति जेयम्। गन्धेन गौपगन्धेन मोमासरभिरस- गन्धेन वा उडुता: उस्लाम्पिता: उडीना: मधुसरा व ताशः, नागाषिराम: तितीति शेषः। (१९) पासवगन्धानुकारि वीरबिशिर माकीमाम्। शाको गणप्रिया विशेषः। पायर्या उत्तम् ।

·विक्रमीयां
-
[ स्थानकेन (८३) पवलोक्य ] । अये ! कताहारक: मंवत्तः ।
भवतु, समौपम् अस्य गत्वा पुच्छामि ।
[अनन्तरे चरौ] -
अहं तुमं पुच्छिमि भापक्वहि गबरू !
ललिप-प्पहारग णासिद-तरुबरु !।
दूरबिणिज्जिप-ससहरकती
दिहा प्पिा तुए सम्मुहतो ? ॥ (ङ) (८४)
[ पदइयं पुरत उपमृत्य] 1-
मदकन्न ! युवतिशशिकला गजयूथप ! यूथिका-शवल-केशी ।
स्थिरयौवना स्थिता ते दूरालोके सुखालोका ? ॥ (८५)
--
() पहं त्वां पृच्छामि पाचव मनवर !
ललितप्रहारण नामिततरुवर !
ट्रविनिर्मित शशधर कान्ति:
दृष्टा प्रिया त्वया सम्मोहयन्तो।।
(८३) स्थानकेनावलोक्येति ।-स्थानक गमनावस्थानादिषु चेष्टाविशेषः ।
यदा भरत: नाट्यशास्त्रे गतिप्रचाराख्ये हादशाध्याये,-"स्थानकं तावदेव म्यात्
यावष्टा प्रवति" इति ।
(८४) पमिति ।-ललितप्रहरिष सलीलाघातेन, कोडालादाघाते.
नेत्यर्थः । द्रविमिर्जित शशधर कान्ति: चन्द्र सुषमाविणयिनी । सम्मोत्यती दर्शनमात्रेणेव
प्रेक्षकाला मी मनयन्ती।
(८५) मदवलेत्यादि । - मदन मत्ततीदयेन बल: भव्यतामिहादी यस्य
तत्म हो। के गत्रयूथप ! बरिगं यूधपते ! युवतिषु मध्ये प्रशिकला चन्द्र कलास्वरूपा
( एतेन युवतीमा तारकावं, तथा शशिकलेति पटेन निष्कलस्वस मूचितम)।
অথিসি: বহুকুমু: মাঝিলিনা: ঝম যা ভা বসুনা, লম্বা ছিল
पवलं यौवनं यस्खा: सा स्थिरयौवना, सुखः सखबर: मुखेन या पालोको
दशेनं यस्खा: सा प्रियदर्शना उर्वशी ते तव दूरानो सिता किम् ? दूरादपि भवना
किं दृष्टा? ति भावः। भार्या तम्।

·चतुर्थोऽः। [१.१] ...... [ सहर्षमाकये । प्रहह ! अनेन प्रियोपलब्धिशंसिना मन्द्रकण्ठगर्जितेन समाश्वासितोऽस्मि । साधर्म्यात् भूयमी मे त्वयि प्रोतिः। (८६) कथम् ? इति ।- मामाहुः पृथिवीभुजामधिपतिं नागाधिराजो भवान् अव्युच्छिन पृथुप्रवृत्ति भवतो दानं समानं मम । स्त्रीरत्नेषु ममोर्वशी प्रियतमा यूथे तवयं वशा सवें मामनु ते प्रियाविरहजो त्वन्तु व्यथां माऽनुभूः ॥ (८७) सुखमास्तां भवान् । [हिपदिकया परिक्रम्य अवलोक्य च । प्रये ! अयमसौ सुरभिकन्दरो नाम विशेषरमणीय: सानु- मान्, प्रियश्चायमसरसाम्, अपि नाम सुतनुरस्य उपत्यकाया. मुपलभ्येत ? [ परिक्रम्य अवलोक्य च]। कथमन्धकारः ! भवतु, विद्युत्प्रकाशेन अवलोकयामि। कथं मटोयैर्दुरितपरिणामै- मेघोदयोऽपि शतहदाशून्यः संवृत्तः । तथापि शिलोचयमेनम- पृष्ट्वा न निवतिथे। (८८) (८६) अहहयादि।-साधयात् सारण्यात्। भूयसी बहुला । (८७) मामाहुः पृथिवीमुनामित्यादि।-मां पृथिवीमुनां राज्ञामधि. पतिमधीघरमाहुः, जना इति शेषः । तथा भवान् नागानामधिरानः । पधीपरत्व. मावयो: सममिति भावः । तथा परिछना मिरवच्छिन्ना पृथ्वो महती प्रवत्ति: यस्य तत् निरन्तरमेव क्षरदिव्यर्थः, तब दान मदजलं, पचे-दौनेभ्य: पर्थादिवितरणं मम ममानम्। स्त्रीरत्वेषु मध्ये उर्वशी मम प्रियतमा, तथा युधे गजयूथमध्ये इयं बशा करिणी तव प्रियतमा त्वयि अनुराता। योषामताबध्यास्त्रीगौं- बरिणीष्वपि पति कोषः । एव ते तव सर्व मामनु मम सदृशम् । तु किन्तु त्वं प्रियाविरहना वनितावियोगजनितां व्यथा मा पनुभूः । शार्दूल- विक्रीडितं इत्तम्। (८८) कथमन्धकार इत्यादि।-दुरिताना दुष्कृतीनां परिणाम: परिपाकैः। मतदया विद्युल्लेखया शून्यः दर्शनोपयोगिविद्युदालोकविरहित इत्यर्थः।

·[१०] विक्रमोर्वश्या [पनन्तरे खण्डिका]। (८९)- खरखुर-दारिप मेइणि पो बगगहगो प्रविप्रा । परिसप्पा पेच्छह लोगो णित्रक ज्जु कोल्नु ॥ (च) (20) अपि वनान्तरमल्पभुजान्तरा श्रयति पर्वत ! पर्वसु सवता। इयमनङ्ग परिग्रहमङ्गला पृथुनितम्ब ! नितम्बवती तव ? ॥ (२१) कथं तूष्णीमेवास्ते ! शङ्के, विप्रकर्षात् न शृणोति । भवतु, समीपमस्य गत्वा पृच्छामि । (८२) [पनन्तर चचंरो]।- फटिप-सिलादल-णिम्मल-णिकर ! बहुविप्रकुसुमे बिरसअ-से अरु ! () खरखुरदारितमेदिनीको वमगहने विचलः । परिसर्पति पश्यत लोनी निजकार्योद्यत: कोल: । (कर) खण्डिका गोतिविशेषः। यदुक्तं,-"पर्यायेण शनैस्तियं नतमुक्तं धतं शिरः। श्रीराग कम्मतालेन निवडा खण्डिका मता ॥” या-गद्यभेद: खण्डिका, यदा भरतः,-"खण्डी गणेशदेवत्या सात्वतों वत्तिमाश्रिता। श्रेता रामदारमा वैदर्भीभनिसवा "अति । (२०) खरखर-दारितेत्यादि ।-पाव बरारूपेण राजी वर्णनम् । पचान्तरे-धीरः महारगये कौडार्थम पन्तरित: प्रियतमाऽन्वेषया धमति। प्रबख- तरविरहकातरी जिसपादन भूम्यास्फानच बरोतीति भावः । उन्मादवधादाकाशवचमम। (२१) पपि बनान्तरमित्यादि। - पृथुनितम्य ! पवंत ! पल्पं नातिप्रशस सुनयोरन वचयलं यस्या: सनयोरतिपृथुखवादित्यर्थः । पर्वस सन्धिखलेषु सनता, तथा बमजस्य कन्टस्य परिग्रह: पनी तात् माला मुखवयुमा, नितम्बवती पृथुनितम्बोपेता मा उर्वशी भवती बनान्तरम, पपि प्रवे, अयति ? अयति विम् । द्रुतविलम्बितं इत्तम्। (१२) कथं नूपौमित्यादि । -विप्रकर्षात् दूरत्वात् । पश्यतेति

·चतुर्थोऽrः।
[१०]
Anmol
किस्सर-महुरुग्गीप-मणोहरू !
देक्खाबहि महु प्पिप्रदम महिअरु ! ॥ (छ) (२३)
[परिकया उपसृत्य पचलं बहा )।-
सर्वक्षितिभृतां नाथ ! दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी।
रामा रम्ये वनान्तेऽस्मिन् मया विरहिता त्वया ? ॥ (२४)
[ तथैव प्रतिशब्दं पोति ।
[पाकर्ण्य सहर्षम् । कथं ! यथाक्रमं दृष्टत्याह! भवतु,
अवलोकयामि। [दिशोऽवलोक्य सखेदम् । कथं ममैवायं कन्द.
रान्तरविसी प्रतिशब्दः !। (२५)
[इति मूच्छति।
[ उत्थाय उपविश्य सविषादम् । अहह! श्रान्तोऽस्मि ; याव.
दस्या गिरिनद्यास्तौर तरङ्गवातमासे विष्थे। [हिपटिकया परिक्रम्य
अवलोक्य च ]। इमां नवाम्बुकलुषां स्रोतोवहां पश्यता मया
रतिरुपलभ्यते । कुतः ?-
(छ) स्फटिक शिलातल-निमल निझर !
बहुविध कुसमविरचितशेखर ! ।
किनार-मधुरोहीत मनोहर ।
दशंय मम प्रियतमा महीधर ।।
(२३) स्फटिकेति ।- स्फटिकशिलातलवत् निर्मल: स्व: शुधन निर्भरः
प्रस्रवणं, प्रस्रवणीद कमिति भावः, यस्य सः तत्सम्बुद्धौ। किवराण मधुरोहीतेन
मनोहर: तत्सम्बुडौ। महीधर ! पर्वत !। पउमाटिका वृत्तम्। तमाचा यथा,-
“प्रतिपद-यमकित-षोडशमाका। नवमगुरुत्व-विभूषित-गावा ॥ इत्यादि।
(६४) प्रत्रवाक्य स्यैव उत्तरतया योगितत्वात विगतमामकं वोथ्यङ्गम् । यथा
दर्पणे,-"विगतं पादने कार्ययोजनं श्रुतिसाम्यत: ति।
(५) कथं ममैवायमित्यादि ।-कन्दरायाः गुहायाः पन्तर विसर्पतिः
गकति यः स कन्दरान्तरबिसौ।

·[१.४] विक्रमोर्वश्या तरङ्गभूभङ्गा क्षुभित-विहगणि रसना विकर्षन्ती फेनं वसनमिव संरम्भशिथिलम् । यथा जिलं याति सवलितमभिसन्धाय बहुशो नदीभावनेयं ध्रुवमसहमाना परिणता ॥ (24) भवतु, प्रसादयामि तावदेनाम् । [अनन्तरे कुटिखिवा] 1- प्पसिन प्पिपदमए ! सुंदरिए ! णए । खुहिप-करुण-विहंगमए ! गए। सुरमरितौर-समूत्र-एणए ! अलिउल-झंकारिए ! एणए ॥ (ज) (२७) [ तेन कुटिलिकान्तर चर्चरो]1- पुब्बदिसा-पबणाहप कल्लोलुग्ग-बाहुप्री मेहअंगे णचा सललिदं जलणिहिणाही। (ग) प्रसौद प्रियतमे। मन्दरिक ! नदि ! चुमित करुणविहमके । नत्या । सुरमरित्तोर-समुत्म कैपके । पलिकुल-भसारित ! एनया ॥ (६६) तरङ्गभूभनेत्यादि।-तरण एव भङ्गो यस्खा: सा, भितविषय एव रसना कासी यस्खा: सा, तथा संरम्भेष सम्भमेय शिधिलं स्खलितबन्ध बमनमिव फेनं विकर्षनी इयं नदी बहुश: स्खलितं यथा स्यात् तथा अभिसन्धाय मधुरास्फुट विमपि किमपि व्याहत्य जिचं वकं मखील यथा याति तथा ध्रुवं निषित. मेव समाना कोपना मा उर्वशी नदीभावेन परिणता नदीत्वं प्राप्ता पति तयामि। पवरूपकानुप्राषितीत्प्रेचालकार:। शिखरिणी वृत्तम् । (२७) सन्मादापातचित्ततिः राजर्षिः प्रियतमा नदीपेण परिपता- भवधार्थ पादपतनादिना तत्प्रसादनातत्परः चाटुं करोति, प्रमोद प्रियतमे ! इत्यादि।-है प्रियतम ! सन्दरिक नदि ! नदीभावापने वंशि! एनया नत्या बनेन पादपतमेन प्रसौद, मवि प्रसन्ना सती जल विहाय खरपती मत्समीप- मागच्छ इत्यर्थः।

·चतुर्थोऽ:।
[१०]
हंस रहंग संख कुंकुम किसाभरा
करि-मपराउल-कस-कमल-कि पावरा ।
बेला-सलिलुब्बेल्लिभ-हथंदिस्स-तालु
प्रोत्थरड दसदिसो रंधेड़ गाबमेह पालु ॥ (झ) (2)
[परिकया उपसृत्य नानुभ्यां स्थित्वा ]1-
त्वयि निबद्धरती प्रियवादिनि
प्रणयभङ्ग पराभखं चेतसिं ।
कमपराधलवं मयि पश्यसि
त्यजसि मानिनि ! दासजनं यतः॥ ()
(क) पूर्वदिपवनाइतकनोलोद्गत-बाहुको
मेघाङ्गमयति सललितं जलनिधिनाथकः ।
हमारथाङ्ग शब-कुहामकतामरण:
करिमकराकुल-कण कमल-कृतावरणः ।
वेखा-सलिलोहेलित सदत्तसाल:
पवस्तृणाति दशदिशी रुहा नवमेघ काल: ।
(२८) पूर्वदिगित्यादि । -पूर्वदिपकनेन पूर्वदिगुत्थितेन वायुना पाहत:
कमोन एव उनत: बाहु: करो यस्य स एवम्मत: मलनिधिनाथक: मेघाङ्गैः सह
नृत्यति। जलनिधिनाथ: किम्भूतः । इत्या, सेत्यादि।-हंसादिभिः क्रतम्
पाभरणं येन सः; करिभिहंसिभिर्मक पाकुलेन ब्याप्लेन कृष्णकमलेन जलेम
कतम पावरणं यस्य सः कश्मिकराकुलकणकमलातावरणः । वेलामखिलाना
वेलाममोपर्तिकलानां यत् उई जितम् उल्लुण्ठनं तदेव इसदत्त: ताल: यस्य सः ।
नवमेघ काली नगनलघरसमय: दशदिशो कहा अवसणाति पाच्छादयति ।
(९९) खयोति ।-त्वयि निबहरतो त्वय्येव गाढ़ानुरक्त प्रियवादिमि
कदापि परुषभाषणमकुर्वति प्रपयमनपराङ्मुख चेतसि शनायकवत् कदापि
नायिकान्तरासत्यादिना प्रणयच्छेदमकुर्वति मयि कम् अपराधला दोषलेशमपि
पश्यसि ? है मानिनि ! यती यमात कारचात् दासजनं त्यनसि।
विलम्बितं अत्तमा

·test]
विक्रमोर्वश्या
कथं तूष्णीमेव प्रास्त ! अथवा परमार्थतः मरिदियं, न
उर्वशी ; अन्यथा कधं पुरूरवसम् अपहोय समुद्राभिसारिणी
भवेत् ! पनिवेदप्राप्याणि श्रेयांसि । भवतु, तमेव उद्देशं
गच्छामि, यवं मे नयनयोः सा सुनयना तिरोहिता ।
[ परिक्रम्य अवलोक्य च । इमं तावत प्रियाप्रवृत्तये सारङ्गमासोनम
अभ्यर्थये । (१००)-
अभिमव कुसुम-स्तवकित तसवरस्य परिसरे
मदकल-कोकिल कूजित-मधुप झकार मनोहरे ।
नन्दनविपिने निजकरिणी विरहामलेन सन्तप्तो
विचरति गजाधिपतिरैरावतनामा । (१०१)
[गलितकः। (१०२) नानुभ्यां स्थित्वा]1-
कृष्णसारच्छविर्योऽधं दृश्यते कोननश्रियो।
नवशस्यावलोकाय कटाक्ष व पातितः ॥ (१०३)
[विलोक्य ] 1-
प्रयमन्तिकमायान्ती शिशुना स्तनपायिना ।
अमन्वदृष्टिस्तामेव मृगी कहां निरीक्षते ॥ (१०४)
(१००) कथं तूणमिवाते इत्यादि।-परमार्थत: याचाथ्यंतः। अनिद.
प्राप्याति पनिर्विीः पखिरव प्राप्याणि, मया प्रियान्वेषण खिनन न भवितव्यं,
भवतु, पुनरपि तदन्वेषक्तपरी भवामि इत्यर्थः । सार मगम्। भ्यर्थये याचे,
कामौत्यर्थः।
(१०१) अभिनवेति ।-परिसर प्रानदे। महामाया मदनाव्यतमसम्यो
विलमितमधुपमासाराम्या कोकिलाबापचमरगुचनाम्यां मनीषी।
(१०२) गलितक: मायविशेषः ।
(१.५) पसारेति ।-सारी नगविशेषः । कटाचपई-कपपवर्ष:
हार: मिशि: बनौनिका यचिन् सः। पमुष्टुप् छन्दः ।
(१०४) पमिति।-पयं सारख:, समपायिना पिएमा पतिकी

·चतुर्थोऽछ। - [प]1- सुरसुंदरी जहणभराला पीयुत्तुंग-धणत्यणी स्थिरजोब्बण-तणुसरौरि हंसगइ । गप्रणुज्जल-काणणे मिलोमणि ब्भमंत दिटु तुप ? तहबिरह-समुहंतरे उत्तरहि मं ॥ (ज) (१०५) [ उपसत्य अन्नलिं बता]। हो हरिणीपने !- अपि दृष्टवानसि मम प्रियां वने ? कथयामि ते तदुपलक्षणं शृणु । पृथुलोचना सहचरी यथैव ते सुभगा तथैव खलु साऽपि वोल्यते ॥ (१) [विलोक्य ] | कथमनादृत्य महचनं कलवाभिमुखं स्थितः ! सर्वथा उपपद्यते परिभवास्पदं विधिविपर्ययः । यावदन्य- (अ) सुरसुन्दरौ जघनभराव सा पौनोत्तुमाघनसनी स्थिरयौवना तनशरीरासगतिः । मगनीऊवलकानने मगलोचना भ्रमन्ती दृष्टा त्वया ? तहिरहसमुद्रान्तरादुचारय माम् ॥ समोपमायान्तों. हाम् पागमनावसरे व्याधेन बद्धामित्यर्थः, तामेक मगौम अनन्य दृष्टिः नासि पन्यसिन् विषये दृष्टि: ग्रस्य तथाभूत: सन् पाव कुवापि दृष्टिमदत्त्वा प्रत्यर्थः, मिरीतते । पनुष्टुप छन्दः । (१०५) स्थिरयौवनावे सरसुन्दरीवं हेतुः । एताहविशेषणेपलचिता मग्रिया बने भमतो यदि त्वया दृष्टा तत्तर्षि मा विरहपारावारात् समुत्तारयेत्यर्थः, तत्कयनेनेति शेषः। कामनस्य गगनीज्वलत्व महत्त्वनीखत्वातिशयसाधात । 'भमते' यस ममता' इति वा संस्कृतम् ; धमता त्वयेयधः । 'त' इत्यस्य 'तषा' प्रति वा संस्कृतम्, तथा दृष्टादित्यर्थः । (१०८) अपि प्रश्ने। तदुपखवयं तम्या: निकम् । प्रधुषोचना पाकर्षविस्टत- अवा। सुभगा प्रियदर्शना। मनुभाषिणी इत्तम् ।

·[...] विक्रमोर्वश्यां मवकाशमवगाहिथे। (१.७) [परिक्रम्य परलोक्य च ]। हन्त ! दृष्टमुपलक्षणं तस्या मार्गस्य ।- रक्षकदम्बः सोऽयं प्रियया धर्मान्तशंसि यस्येदम् । कुसुममसमग्रकेशर-विषममपि कृतं शिखाभरणम् ॥ (१०८) [ परिक्रम्यापलीक्य च ] । तत् किं तु खलु शिलाभेदगत नितान्तरक्तमिदमवलोक्यते ! । (१०८)- प्रभालेपो नायं हरिहत गजस्यामिषलवः स्फुलिङ्गः स्यादम्नेर्गहनमभिवृष्टं पुनरिदम् । प्रये ! रक्ताशोकस्तवक समरागो मणिरयं! यमुखां पूषा व्यवसित इवालम्बितकरः ॥ (११०) (१०५) कथमनादृत्य महचनमित्यादि ।-विधर्भाग्यस्य विपर्ययः वैपरीत्यं परिभवस्य पास्पदं स्थानम्। अन्धमवकाशमवगाहिये प्रियाप्रतिसाभार्थ स्थानान्तरं गमिष्यामौत्यर्थः । (१०८) रक्तति ।-सोऽयं रताकदम्ब: रानि कदम्बावि तवामक कुसुमानि यस्य स: रक्त कदम्बाख्याच इत्यर्थः, यस्य इदं धर्मस्य गोमस्य पन्त शसति सूचयतीति तत् वर्षाकालागमनसूचकम् पसमग्रकेशरविषममपि घसम्यक् प्रस्फुटितमपि कुसुम प्रियया शिखाभरण केशपाशालडारणं तम् । पार्या वृत्तम् । (१०८) तत् कि नु खल शिलाभदगमित्यादि ।-शिलाया भेद: भग्नांश:, ततं तत्स्थितं, मप्रशिखाखण्डहयाततिरन्धगतम् इत्यर्थः । (११०) प्रमालपोप्यादि।-प्रभया तेजमा खिम्पति व्यापोतीति प्रभालेपो प्रभापुत्रपरिव्याप्त इत्यर्थः, पयं हरिण सिईन तस्य गनख पाभिषलवो मांसखण्डो म; ग्रेः स्फुणिय: स्यात् ! पनि स्फुलिक: बिमिति पत्र प्रत्यर्थः । इदं गानं पुन: बगन्तु अभिवष्टं सद्यो इष्टिधारासितम्, पब एवायं वह्निस्फुलियोऽपि न इत्यर्थः, बहि लिहावे , इष्टिधारया निवापि तस्वस भवादिति भावः। (विशेषती निरूप्य ) श्रये ! पायमित्यर्थः, पयं रकाशीकसकेन रामोककुसम गुच्छेन समी रागी यस्य सः तथाभूतः कषित् मषिः ! यं मतिम भूमिती पहोतुं पूषा सूर्य !

·चतुर्थोऽसः। [१०] भवतु, पादास्ये तावत्। [याणं नाटयति ] ।- प्पणइणि बहासाइप्रत्री बाहाउल-णिप्राणप्रणो। गप्रबह गहणे दुहिमो परिन्भमद किलामित्र-बमणो॥ () (१११) पिदिकया उपसृत्य ग्टहीत्वा पात्मगतम]।- मन्दारपुष्परधिवासितायां यस्याः शिखायामयमणीयः । सैव प्रिया सम्प्रति दलभा में मैवैनमश्रूपहतं करोमि । (११२) [रति उत्मजति । [नेपथ्ये । वत्स ! राह्यतां वत्स ! एह्यताम् ।- सङ्गमनीयो मगिरिह शैलसुता-चरगा-रागयोनिरयम् । प्रावहति धार्यमाणः सङ्गममाशु प्रियजनेन ॥ (११३) (ट) प्रणयिमी-बहाशार्दितको बाष्पाकल निजनयनकः । गजपतिर्गहने दःखितक: परिभ्रमति क्लान्त-बदनक: । भास्लम्बितकर: सन् व्यवमित: व क्रतोद्योग इव, यहाय कृतप्रयन्न इव इत्यर्थः मगोतस्य सौर करराशिवेष्टितत्वात् तहणाय मूव्यं: प्रसारित कर वित्युत्प्रेक्षा । शिखरिणी वृत्तम् । (१११) प्रणयिनीबहे स्यादि।-प्रगायिन्या प्रियतमायां बडा लना या पाशा तया पर्दित: पीडितः। लालवदनक: मलिनमुख इत्यर्थः । ( ११२) मन्दारेति ।-अधिवासितायां सुगन्धी कसायाम् । पशूपातं नेबोट कमम्पर्केप कलुषितम् । मे इत्यत्र मम्बन्ध विवचायां षष्ठी। इन्द्रवज्रा वृत्तम्। (१९३) सामनीय प्रति ।-, दृष्ट प्रति शेष', पय प्रौलमताचरणराग- योनिः गौरीपाद परागसम्भूतः सजामनीय तदा ज्य: मणि: धार्य माणः पङ्गेषु परिधीयमानत् पाश श्रोत्रं प्रियजनेन सामं मेखनम् पावहति जनयति । प्राय्यां तम्। वि-१

·विक्रमोर्वखा
राना। [जामखोका । को माम् अनुशास्ति ? [विलोक्य ] ।
कथं भगवान् मगराजधारी ! भगवन् ! अनुग्रहोतोऽहम्
पमुना उपदेशन।
[ मषिमादाय ]। इंडो सङ्गममणे !
सया विमुक्तस्य निमम्नमध्यया
भविष्यसि वयदि मनमाय मे।
ततः करिष्यामि भवन्तमात्मनः
शिखामणिं बालमिवेन्दुमाखरः ॥ (११४)
[ परिक्रम्य अवलोक्य च]। तत् किं खलु कुसुमरहिनामपि
लतामिमां पश्यता मया रतिरुपलभ्यते ? अथवा स्थाने मम
मना रमत ; इयं हि।-
तन्वो मघजला-पनवतया धौताधरेवाश्रुभिः
शून्यवाभरगणैः स्वकाल-विरहाहिशान्त-पुष्यामा ।
चिन्तामोनामवास्थिता मधुलिहां शब्दविना लक्ष्यते
चण्डो मामवधूय पादपतितं याता प्रकुप्येव सा ॥ (११५)
यावदस्यां प्रियानुकारिण्यां लतायां परिष्वङ्गप्रणयो
भवामि ।
लए । व्यक्त बिमहिपए भबामि
जह बिहिजाए पुगा तहिं पाबिमि ।
( ११४) तयात-निमममध्यया पातमू मतया पन्न:प्रविमायमध्यदंशया,
तनुमचया त्वः। घर: शिव:, पालम् इन्दुं पन्द्र कामि। वशावलं
हत्तम ।
(११५) तन्वीति ।-न्यो चौपा गया मेघवापसवमा पशुभिाँता.
धर। खकाखविरहात् वसन्तसमयाभावात विधानो विरत: पपाहमी यस्सा: सा,
पत व पामर: यूथ तथा मधुलिक धमरा शब्दार्थना समरविताभावात
चिन्तामोनम् पाप्यता तूचों स्थिता , पत प्राप्य पादपतितं माम पवषय
बनादृत्य याता बिता चम्मो कोपना ( "चसो । पावत्या जिसकीपायोपितो;
रति पोषः) मा उबंधी स बध्यता मानविकीवितं बलमा

·चतुर्थोऽ। [११] ता रसे बिग करेमि गिभति पुणु गाइ मेला साह कमंतों ॥ (ठ) (११६) [रति परिकया उपसत्य लतामालिनति। ततसदीय स्थानमा कम्यं व प्रविष्टा उर्वशी ]। रामा। [निमोबिताक्ष: स्पर्श नाटयि चा] । अये! उर्वशीगाव. मर्यादिव निर्वृतं मे हृदयम् ! न पुनरस्ति विश्वासः । कुतः ?- समर्थये यत् प्रथम प्रियां प्रति क्षणेन तन्मे परिवर्ततेऽन्यथा । प्रती विनिद्रे महमा विलोचने कगेमि न स्पर्श-विभावित-प्रियः ॥ (११७) [शनसन्मौल्य चक्षुषो]। कथं! सत्यमेव उर्वशी [पति मूच्छित: पतति । (3) लते। प्रेचस्व विनदयो भवामि यदि विधियोगेन पनता प्राप्रीमि । सदाऽरण्ये पिन करोमि मिमांन्सि पमनं जिप्रवेशयामि त सान्ताम ॥ । •. तथा (११८) खतां प्रथा. लए प्पे क्वेति ।-हे लते। प्रेक्षम्ब पवली कय, त्वमिति शेषः । पहं विदयः व्यथितान्त:करणी भवामि, विधः दैवम्य योग: 'घटनं तेन यदि चेत् ता प्रियो पनर्भय: प्रानामि प्रासामौत्यर्थः, ताई पाये बने निर्धान्ति भमएम न करोमि न करिष्यामीयर्थः । अन्ती म प्रायनामिति भावः, यया तां तातो मम कृतान्तरूपिणीमित्यर्थः, यहा- कतोऽन्तोऽर्षात सुखक यया तो सविरहे पौडादायिवामिति भावः, तामुमौं, पुनरबिवरखेन प्रवेशयामि इयर्थः । ( ११.) समर्थये इति। यत् किक्षित बस्तु प्रथममादी पिया प्रति समये प्रियापरिज्ञापकमिति कवा मिशिनोमि, तत तास्तु परोन नातिपिरमेव पन्धमा पापे परिवर्तते. पपमावेव नवबस्तापेर प्रतिभासते प्रत्यर्थः, पतोऽसात भारपात अन विभारिता पमिता प्रिया येग एषभूतो विषोपने नयने - ·[११२]] विक्रमोर्वश्या उर्व। राजा। उर्व। समस्मसदु समस्म मदु महाराषो। (ड) राना। [ संज्ञा लभा]। प्रिये ! अद्य जीवितम् ।- त्वहियोगमवे चण्डि ! मया तमसि मज्जता। दिध्या प्रत्युपलब्धाऽसि चेतनेव गतासुना ॥ (११८) मरिसदु महारापो, जं मए कोबबमं गदाए अबत्यंतरं प्याविदो महाराभो। (ढ) नाहं प्रसादयितव्यस्त्वया, त्वदर्शनेम प्रसत्रो मे मवाह्यान्तरात्मा। तत् कथय, कमियन्तं कालं मया विरहिता स्थिताऽसि ।। [अनन्तरेचरौ] - मोरा-परहुआ-हंस-रहंग अलि-गन-पब्बअ-सरित्र-कुरंग । तुज्झह कारण-रस्म भमंत कोण हु पुच्छिा मए रोअंते ! ॥ (ग) (११९) (ड) समाश्वसितु समावसित महाराजः । (ढ) मर्षयतु महाराजः, यत् मया कोपवशं मतया अवस्थामा प्रापितो महाराजः। (6) मयुर-परमत-सरथाना- मलि-गन-पर्वत-मरित्- कुराम। तब कारवादास्ये ममता को न सुख पृष्टो मया रदता ।। सरसा गौवं विनि उन्मोलिते न करोमि, निमौखितनेव एव स्पर्शमखमनुभवामि इत्यर्थः, नयने उन्मीलिते पन्यबस्तुदर्शनमियेति भावः। वंशस्थविलं सम ( ११८) त्वपियोगेति ।-चगिड ! कोपने! त्वषियोगभवे तब विराममिते तमसि मोरे निमजता, मोहातन प्रत्यर्थः, मया दिच्या भाग्येन गतामना मतेन माना व चैतन्यं नौवितमिवेति भावः, प्रत्युपखवाऽसि प्राधाsसि।पनुष्टुप वृत्तम्। ( ११९) मयूरेति ।-परमत: कोविसः। रथा' पक्रवाकः । तब बारपान ·चतुर्थोऽ: । [११३] एब्ब अंतकरण पञ्चक्खोकिद बुतंतो महाराषो। (त) राजा। प्रिये ! अन्तःकरणमिति न खलु अवगच्छामि । एवं सुपादु महारापो-पुरा भप्रबदा महासणेण सास्मदं कुमारब्ब: गेहिप प्रमं सप्रलकलुमो णाम गंध- मादणकच्छा प्रभासिदो, किदा अस्थिदौ। (थ) (१२०) कोशी।। उ। "जा किन्न इस्थित्रा इमं प्यदेमं प्रागमिस्मदि सा लदाभाए परिणदरूपा भबिस्मादि। गोरोचरण-राप्रमंभवं मणों बजिप अलदाभावं ण मुंचिस्मदि” ति। तदो प्रहं गुरुसाब- संमूढहिमा बिसुमरिट देवदा-णिप्रमा कम पाजण-परिहर. णोश्र कुमारवणं पबिट्टा ; प्पबेसाणंतरंभ काणणोबंतबत्तिणा लदाभाएण परिणदं मे रूअं । (द) राजा। प्रिये ! सर्वमुपपनम् ।- (त) एवमन्त:करण प्रत्यक्षीकतवृत्तान्तो महाराजः । (थ) रात महाराजः,-पुरा भगवता महासेनेन शाश कुमारव्रतं ग्रहीत्वा पयं शकलकलषी नाम गन्धमादनककोऽध्यासित:, हाता च थितिः। (द) “या किल स्त्री मं प्रदेशमागमिष्यति सा खताभावे परिसपा भविष्यति। गौगैचरणारागसम्म मणिं वजयित्वा च लताभाव न मीक्ष्यति" इति । ततोऽहंगशापमम्मढदया विस्त देवतानियमा कन्ध काजनपरिचरणीयं कुमारवयं प्रविष्टा प्रवेशानन्तरस काननीपान्त वर्तिना खताभावेन परिषतं मे पम । त्वदन्वेषणार्थम् परण्ये ममता रुदता च मया को न पृष्टः को न गिज्ञासितः, अपितु एतान् सर्वानेव पर त्वज्ञातामाक्षमित्यर्थः । (१२०) मुबाद महाराषी रत्यादि। -महासेनेन कात्तिकैयन, शाश्वत कुमारवतं यहोवा चिरकौमार्यमवसम्या प्रत्यर्थः। सकल कलुषः पापविनाशनः । गन्धमादमय तदा ख्यपतन छ: मानदेशः। बता बाता खितिः पवर नियमः सरत्यर्थः ।

·[११४] विक्रमोर्वश्यां रतिखेदसुप्तमपि मां शयने या मन्यसे प्रवासगतम् । सा त्वमिहतदवस्थं कथं सहेथाविरवियोगम् ?॥ (१२१) पदचैतत् यथा-कथितं सङ्गमनिमित्तं पुनरुपलब्धप्रभाव- मस्माभिः। [इति मरि दर्शयति। उर्व। कधं ! अम्हो! संगमणीनो अमणी! प्रदो जेब महाराएण प्रालिंगिदो जेब प्यादित्यहि संबुत्ता।। (ध) राना। [ललाटे मा सनिवेश्य । स्फरता विच्छुरितमिदं रागेण मणेललाट निहितस्य। श्रियमुहहति मुखं ते बालातपरताकमलस्य ॥ (१२२) सर्व। प्पिअंबद ! महंतो कल कालो अम्हाणं पट्ठाणदो णिग्गदाणं, कदाइ प्रसूदम्मति प्पडदीनो अम्हाणं । (१२३) ता एहि गच्छम्ह । (न) राजा। यदाह भवती। [इति उत्तित:]। (ध) कथम् । पाशयंम् । सङ्गमनीयोऽयं मणि: । अत एव महाराजन पालिडिव प्रकृतिस्थाऽस्मि संवत्ता!। (न) प्रियंवद । महान् खस्न बालः पावयोः प्रतिष्ठानात् निर्गतयोः, कदाचित पयिष्यन्ति प्रकृतय पावाभ्याम् । तदेहि गच्छावः । (१२१) रतिखेदेत्यादि।-या त्वं भवने शय्यायां रतिखेदात् सुरतक्रीडा- मनितपरिश्रमात् सप्तमपि निद्रितमपि मां प्रवासगतं विदेशगत मन्बसे, या त्वं निद्रावस्थायां त्वदाखिनपामादपमृतस्य पराइस्य प्रयानवापि मे विरह- दुःखमनभवसि इत्यर्थः, मा त्वम् हास्मिन् विजने बने एतदवस्थं चिरवियोग कथं महथा: । चाऱ्या वृत्तम् । ( १२२) स्फुरतेति। - स्फुरता दीप्यमानेन । विछुरितं रनितम्। बालेति। पाखानपेन नबोदितमूर्यकिरणेन रतस्य परस्य बमखस्य पप्रध। पायां इत्तम्। ( १९९) प्रियंवदेत्यादि।-प्रतिष्ठानाविगंतवी: दाख्यराजधानीतः प्रतियोः। प्रायः प्रमा: पसयिष्यन्ति क्रुधाः भविष्यन्ति

·पक्षमोडकः |
[११५]
उ। अध कधं उण महारापो गंतुं इच्छदि ? । (प)
रामा। अचिरप्रभा-विलसितैः पताकिना
सुरकार्मुकाभिनव-चित्र-शोभिना।
गमितेन खेलगमने ! विमानतां
नय मां नवेन वसतिं पयोमुचा । (१२४)
प्याविन सहपरि-संगो पुलअ-प्यसाहिप-अंगप्रो।
सेच्छा-प्पत्त-बिमाणो बिहरह हंस-जुषाणो ॥ (फ) (१२५)
[रति खण्डधारया निष्क्रान्तौ।
चतुर्थोऽङ्कः समाप्तः ।
अथ पञ्चमोऽङ्कः ।
[ तत: प्रविशति हृष्टो (१) विदूषक: ] ।
विदू । ही हो! भी! भो! दिट्टिा चिरस्म कालम उब्बसी-
(प) पथ कथं पुनमहारानी गन्तुमिच्छति ।।
(फ) प्राप्त सहचरी-मजाक: पुलकप्रसाधिताङ्गकः ।
खेवा प्राप्तविमानको विहरति हसयुवकः ॥
( १२४) पचिरेति ।-हे खेलगमने! लोलाविलासान्वितगमने ।
अचिरप्रभाण विद्युतां विलसितैः दीप्तिभिः पताकिना पताकान्वितवत् प्रतीयमानेन ।
मुरकार्मुकमेव पभिनव नूतनं विचम् पालेख्यं तेन शोभते योन। पयोमुचा मेधेन ।
मजुभाषिणी इत्तम।
(१२५) प्राप्तेति ।-प्रसाधित भूषितम् । खेच्यैव प्राप्तं विमानं यानं
येन सः, अभिलाषीपनौतव्योमयान:, यहा-खेछया ईश्वरेच्छया प्राप्तो विशिष्टी
मान: प्रियासनालिजमादिजन्य उत्कर्षों येन तथोकः, मयुषक: विहरति खेच्छया
परिममतीत्यर्थः।
(१) उशीसहितरानागमनतो इष्टः।

·[१] विक्रमीक्षा महामो तत्वभवं राजा गंदण बण-प्पमुहेसुं प्यदेसेसुं विहरिप प्पडिणि उत्तो णपरं। दागिणं सकजाणुसासणे प्पइदिमंडल अणुरजनो रज्ज करेदि। पां! संताग वनिप्र ण से किंपि सोपगो। अज्ज तिधिबिसेसो ति भप्रबदोणं गंगा-जउणाणं सलिले सुं देईए सह किदाहिसेमो संपदं उपप्रारि पबिटो ; ता जाब प्रलंकरपोप्रमाणम अंगाणु- लेषण-माभाई भादुनो होमि । ( क ) (२) [ नेपये ] । हो! हो। एमो जलंत रत्त-तालबेंट- पिधाणं पिक्खि विप्र णीप्रमाणो पच्छरा बिरहिदेण मउलि. प्पोदो मणी प्रामिससंकिणा गिरण पाक्वित्तो। (ख) (२) रमादाए (क) हो । भी.! भी: । दिया चिरकालस्य उशीसहायसवभवान् रामा नन्दनवन प्रमुखेषु प्रदेशेषु विहत्य प्रतिनिहत्ती नगरम् । इदानों व काव्यांनुशासने प्रकृतिमन्ह छ मनरनयन् राज्यं करोति। पां! सन्तानकं वर्जयिचा नास्थ किमपि पाचनीयम्। पय तिथिविशेष इति भगवत्योडायमुनयोः सखिषु देव्या सर कताभिषेक: माम्प्रतमुपकारियां प्रविष्ट: ; सत यावदलनियमावस्याहानुलेपनमाल्य- भागौ धाता भवामि। 1 (ख) । धिक् । स पिक्! एष ज्वलन् रक्तालान्तपिधानं निषिप्य नौयमानोसरा-नवरहितेन मौलिरबतायां प्रयोनिती मणिः पामिहिना सम्प्रेष पाधिक्षः। (२) सन्तानबमपत्थ, मिरपत्यता एक पख भीचनीया, अन्यथा सर्वमेव प्रश्बमिति भाव.. ताभिषेक तयानः। उपकारिकां राजभवनम् । परियमारय राघ:, बानुलेपनमायभागी राजा व्यवहतचन्दनमायावमिष्ट- पदमाख्यभागी। (१) ! स्वादि।-रतानपिधानं रातालान्तरूपावर निचिय पपसायं । पसरसा या विरपितन राधा मौखिरबतायां प्रयोजित: नामधि बन बधः।

·पञ्चमोऽ ११] . बिद। [पाकण्यं । अचाहिदं! प्रचाहिदं! (४) परम- बहुमटी क्व सो बप्रस्मस्म संगमगोत्रो णाम चूड़ामणी। अटो क्खु असमत्तणेबच्छो ज्जेब तत्तभबं भासणादो ज्नेव उत्थिदो ; सा पासपलिबत्ती होमि । (ग) [ति निक्रान्त: । [प्रवेशक: ] । (५) [ ततः प्रविशति राना सूत: कचुकि रेचको (६) परिजन ] | राना। रेचक ! रेचक ! प्रात्मनो बधमाहा कासौ विहग-तस्करः । येन तत्प्रथमं स्तेयं गोप्तुरेव रहे छातम् ? ॥ (७) किरातः। एसो अग्गमुह-लग्ग-हेमसूत्तेण मणिणा अणुरज्ज- अंती बिषापामं परिभमदि। (घ) राना। पश्यामि एनम् ।- असौ मुखालम्बित हेमसूत्र बिभ्रमणिं मण्डल शोघ्रचारः । (ग) प्रत्याशितम् ! पत्याहितम् ! परमबहुमत: खलु स वयस्यस्य सामनौयी नाम चूडामणिः । पत: खलु पसमाप्तनेपथ्य एव सबभवान् पासनादव उत्थितः ; तत् पार्थ परिवती भवामि । (घ) एषोऽग्रमुखलप-हमसूवेष मरिमा पनुरञ्जयनिय भाकाशं परिवमति । यथा (४) पत्यारित महामोति: कम नौवानपेक्षिच इत्यमरः । (५) प्रवेशक सति ।-तपणे दपंखे।-"प्रवेशकोऽनुदात्तोतया मोचपावप्रयोजितः। पायान्तविजेयः शेषं विकभके यथा। इति । (८) रेचक रति किरातस्य नाम । (.) पात्मन इति।-बधम पारन पारसकारी, खबमा पात्मविनाश- कारी इत्यर्थः, विगशासौ तस्करति विगतस्करः। येन गोमुरेव रवस्यक रहे तदेव प्रथम सेयं चौर्य बातम्। पनुष्टुप उत्तम्।

·T११८] विक्रमोर्वश्नों । अलात-चक्र-प्रतिमं विहङ्ग. स्तद्रागलेखा वलयं तनोति ॥ (८) कधय, किं खलु पत्र कर्तव्यम् । वित् । [संपन्य । भो! अलं एत्व धिणाए; एसो प्रबराही सासोयो। (3) सम्यगाह भवान् । धनुर्धनुस्तावत् । जं भहा पासवेदि। (च) [इति मिक्वान्तः | न दृश्यते हि विहगाधमः । दो दो दक्षिणतरेण चलिदो सउण. हदासो। (छ) हा]। इदानीम् । प्रभाप्रसविर्तनासौ करोति मणिमा खगः । प्रशाकस्तवकेनेव दिखस्यावतंसकम् ॥ (e) यवनी। [ धनुहंसा विश्व ]। भट्टा! एदं ससरं चाबं । (ज) किम् इदानीं धनुषा ? बाणपथातीतः क्रव्य. भोजनः । तथा हि- राजा। विदू। [ - (5) भी: । पलमन या; एषोऽपराधी शांसनीय: (च) या भत्ता पाज्ञापयति । (क) तता दधिपान्तरपखित: प्रकुमातामः । (4) भतः इदं समां बापम् । (८) बसापिता-मसलशीघ्रचार: महामन्या भौधगामी पसी नि नुरी पालम्बित सम्पमा हेमसूर्व यस त तपाभूत मचि विधत् धारयन् पलातच. प्रतिम हम्बालाराममनितमालमिव तख म रागस्व या लेखा तखा बलयं भसर समीति बनयति। उपमातिःलम। (8) प्रति।-सी बग: अमवा मासा पाक्तेिन विकृतेन सातपहन ·पामोड [११८] राजा। पाभाति मणिविशेषो दूरमिदानी पतचिणा नीतः । नतामिव लोहिताः पुरुष घनच्छेद-सम्मृतः ॥ (१०) पाये तालव्य !। (११ कचुकी। पात्रापयतु देवः । मदचनादुचन्तां नागरिकाः,-"सायं निवास- वृक्षाग्रे विचीयतां विहगाधमः ।" यथा आज्ञापयति देवः । [रति निक्रान्त: । विद्। भो! बिस्समोअदु भवं संपदं । कहिं गदो मणि- कुंभोलो ( १२) भबदो सासणादो मुंचिस्मदि ? । (झ) [ति उपविशत:। वयस्य ! रत्नमिति न मै तस्मिन् मणौ प्रयासो विहङ्गमोत्क्षिप्ते । प्रियया तेनामि सखे ! सङ्गमनौयेन सङ्गमितः ॥ (१३) । राना। (झ) भोः । विश्राम्यतु भवान् साम्प्रतम् । कुब गतो मणिकम्भिलको भवत: शासनात् मोक्ष्यति । वा प्रशोचन्त पके नेव तहत प्रसोधमानेन इत्यर्थः । दिनवन अवतंसक शिरोभूषणं करोति । अष्ट्रय वृत्तम् । (१०) पानाति मणिविशेष इयादि।-दानों पतत्रिपा पक्षिया दूरं नौत: मणिविशेष: महामधिः, नत राबी, जनच्छेदसम्पृको मेघवहाच्छादित: लोहिताङ्ग: पुरुष. मानपदव ( "बीहिताको महोसतः” इत्यमरः) पाभाति शोभते । पुरुष यव विभागालोपमछान्दसः। पाप्यांतम् । (११) सालय रात किनामधेयम् । (१२) 'कन्धि का गगह पदत करत मणिबुचः' इति कीषः । (१३) रमितोति -विमेन पचिपा, अहियामे कई मौटे। सामनीयन ARTMLI समित: समाप्रितः। बायां इतम् ।

·[१०] विक्रमोर्वखा सर्वे। राजा। [ ततः प्रविशति समरं मषिमादाय कक्षुको] । कचुको। जयति जयति देवः।- अनेन निर्भिवतनुः स बध्यो रोषेण ते मार्गणतां गतेन । प्राप्तापराधोचितमन्तरीक्षात् समौलिरबः पतितः पतची॥ (१४) [विनयं रूपयन्ति । अभिप्रक्षालितोऽयं (१५) मणिः कम प्रदीयताम् । रेचक ! गफा, कोषपेट्टके (१६) स्थापयैनम् । किरात:। जं भट्टा प्रासबेदि त्ति। ( (अ) [इति मषिमादाय निष्क्रान्त: ] । [ तालव्यं प्रति ] । प्राय ! जानाति भवान् कस्य अयं बाण इति। कछु। नामाश्रितो दृश्यते ; नाव मे वर्णविभावनसहा दृष्टिः। राजा। तदुपश्लेषय शरं यावत् निरूपयामि । किं भबं बिप्रारदि।। (ट) शृणु तावत् प्रहर्नामाक्षराणि । विदू। अबहिदोम्हि । (ठ) राना। विद। (अ) याज्ञापयति इति । (ट) कि भवान् विचारयति । (ठ) अस्तिोऽसि । (१४) पनेस -बधमतौतिवम: सपतचौ पचौ मार्गणतां गतेन बाप प्राप्तेन तब पनेन रोष निर्भिवतः विदारितारीररसन, प्राप्तापराधोषितं यथा म्यान तथा प्राप्तचौथ्यांपराधमहादई यथा तयेवयः, पतरोधान समौलिरवः मतितः। पब कोषम्य व शरवसनावमयोप्रेचाबखारः। उपजाति: इत्तम् । (१५) अभिप्रचालितः परिधीतः। (१५) कोषपेट्टकै भाषागारातत्तिगि शादिनिर्मित पेटिकापाये।

·पञ्चमोऽङ्कः। [१२१] . [ वापयति ।- उर्वशी-सम्भवस्यायमैलसूनोधनुष्मतः । कुमारस्वायुषो बाणः संहा हिषदायुषाम् ॥ (१७) विद। दिहिया संतागंण बद्ददि भबं । (ड) रामा। कथमेतत् ! सख्खे: अन्यत्र नैमिषेयसनादवियुक्तो हमुर्वश्या ; (१८) न कदाचिदपि तत्रभवती गर्भावित- दोहदा अपि उपलचिता ; कुत एव प्रसूतिः ! किन्तु,- पानील-चूचु काग्रं लवलोफल-पाण्डराननच्छायम् । कतिचिदहानि शरीरं श्लथवलयमिवाभवत्तस्याः ॥ (१६) विदू। मा भबं माणसौधम्म उब्बसीए संभाबेदु। प्पभाब- गूढ़ाई देबचरिदाई। (ढ) गजा। अस्तु तावदेवं यथाऽऽह भवान् । पुत्त्रसंवरणे (२०) किमिव कारणं तस्याः । (ड) दिष्ट्या सन्तानेन वईते भवाम । (ढ) मा भवान् मानुषीधर्मम् उर्वश्यां सम्भावयतु । चरितानि । प्रभावमूढानि देव- (१७) उर्वशौति ।--अयं कुमारस्य युवराणस्य भायुषः पायुर्नामधेयम्य बाणः । पायुषः किम्मतस्य । उवंशी सम्भवस्य उर्वशीगर्भजातस्य, ऐलसूनी: इलानाम्नी बुधन परिगीता मनी: कन्धा तस्या पपत्यं पुमान् ऐल: पुरुरवा:, तस्य मनी: पुत्वम्य, तथा धनुष्मत: प्रशस्त धनर्धारिण: इत्यर्थः । बाप: किम्भूत: ? हिषतां शवणं [ "हिषोऽमिवे” (३।४।१३१पा०) इति मन: ] पायुषा संहता। मनुष्टुप छत्तम् । (१८) “अनिमिष्यावियुक्तोऽहमुश्शा" इति पाठे-अनिमिषी दंवनिता। (१९) पानीलेति ।-पानीलम षत् कमाव चूचुकान कुचायदेश: यत्र साहमम्, “माविलापयोधरायम्" इति पाठे-पाविल मलिनम्। लवली 'नोयार' इति भाषा, तस्याः फलवत् पाण्डरा पानम छाया यव तादृशम् । अयं शिथिलं वलयं करभूषवं यत्र सादृशम्। बायां वत्तम। (१.) संवरणं सोपनामिवि यावत् । वि-११ ·[१२२] विक्रमोर्वच्या विदू। राजा। रामा। मा बुद्धिं मं रात्रा परिहरिस्मादि ति । (ग) कृतं परिहासेन ; चिन्यताम् । विदू। को देबरहस्माई चिंतिस्मदि। (त) कञ्चको। [ प्रविश्य ] । जयति जयति देवः । देव ! एषा खलु यवनात्रमात् भार्गवी कुमारमादाय पायाता तापसी देवं द्रष्टुमिच्छति। उभयमपि पविलम्बितं प्रवेशय । कञ्चको। तथा। [इति निर्गम्य तापसीसहितं कुमारमादाय प्रविष्ट'] । विदू। णं क्खु एसो खत्तित्र कुमारी, जस्म णामांकिदो गिलक्सबेही णारात्री (२१) उपलदो। तधा हि भबदी बहु अणुकरीदि। (घ) राजा। एवमेतत् ।- वाष्यायते निपतिता मम दृष्टिरस्मिन् वात्सल्यबन्धि हृदयं मनमः प्रसादः । सञ्जातवेपथभिरुभितधैर्यवृत्त- मिच्छामि चैनमदयं परिरब्धमङ्गैः ॥ (२२) ॥ मा वहां मां राजा परिहरिष्यतीति। (त) को देवरहस्यानि चिन्तयिष्यति।। (घ) ननु खन्न एष चचियकमार:, यस्य नामाहिती घलक्ष्यवेधी नाराच सपखवः। तथा हि भवती बहु पनुकरोति। ( २१ ) नाराय: बाणभेदः । ( २२ ) बाप्पायने ति ।-मम दृष्टिमिन बालके निपतिता मती बाप्पायते बापमहमति प्रत्यर्थः, प्रगाढवापोटयेन पाकलोमतोति यावत् । हदयं चल: वामान्य बनातीति वामधवन्धि प्रेमातिशययुकाम । समस: प्रसाद'; सपा पचम उज्झितं त्यक्ती धर्यतं येन साशं चपलमित्यर्थः. पन कुमारम् पदयं निर्दयं यथा स्थान तथा सत्रात: बेपथुभिः कम्पमानैः परैः परिरथुम पामिशिमिछामि । वसन्ततितकं उनम् ।

·पक्षमोकः। [१२]] -~~hhhh कञ्चु को। भगवति ! एवं स्थीयताम् । तापसी कुमारौ। [ यथोचित स्थिती] । रामा। [उपसृत्य ] । भगवति ! अभिवादये। ताप। महाराष! सोमबमं धारअंतो होहि। [पात्मगतम् । भो! इमिणा अधिदोबि बिमादो जेब इमस्म राएसिणो प्रत्तो पाऊसो अ ओरसो संबंधो। [प्रकाशं कुमारं प्रति । जाद ! प्पणम गुरु । (द) कुमारः। [ वाप्पगर्भमनस्विं बड़ा प्रगमति । रामा। वत्स! आयुष्मान् भव । कुमा। [म्पर्श रूपयिचा म्वगतन । यदि हामिदं श्रुत्वा पिता ममायं सुतोऽहमस्येति । उत्सङ्गे वृडानां गुरुषु भवेत् कीदृशः नेहः ! ॥ ( २३ ). राजा। भगवति ! किम् प्रागमन प्रयोजनम् ?। ताप। सुणादु महारापो,-एसो दोहाऊ भाऊ उब्ब मौए जादमेत्तो जेब किंपि णिमित्तं प्रबेक्विन मम हत्थे मासी. किदो। जधा (जं) खत्तिप्रस्म कुलोणस्म जादकम्मादिबिहाणं, तं से तत्तभबदा चबणेण सब्बं अणुट्ठिदं ; दाणिं गिहोदबिज्जो धनुब्बेए अबिणोदो। (ध) ( २४) - (द) महाराज ! सोमवंशं धारयन् भव । भी: ! अनेन पकथितोऽपि विज्ञान एवास्य रामरामन पायषष पौरसः सम्बन्धः । मात । प्रणमोगुनम् । (4) शणोत महाराज:,-एष दौघांयरायरुवंश्या नातमाव एव किमपि निमित्तम पवेक्ष्य मम इसे न्यासीकातः। यथा ( यन) चियग्य कलोनम्य नात. (२३) यदि हामिदमित्यादि ।-पर्य मम पिता, पामस्य सुत: इति, बचनमिति शेषः, श्रुत्वैव यदि इदम् ईशं, हादं बेह:, ("प्रेमा ना प्रियता हार्द प्रेम :" इत्यमरः), मचायेत प्रति शेषः, पनिर्वचनीयानन्दोदयः स्यादिति भाव:, सदा उत्सङ्गे गडानां कोड़े डिं गतामामात्मनामां गुरुषु पिवादिषु बोहमः बेडी भवेत् ! इति विचारयितुमपि न शक्रोमौति भावः। पार्या उत्तम् ।

·[१२४] विक्रमोर्वश्यां तापा राना। सनाथः ( २५) खलु संहत्तः । अज्ज पुप्फ फल-समिध्-कुस-णिमित्तं इसिकुमार• एहिं सह गदेण समिणा असमबास-बिरुद्धं समापरिदं। (न) विद्। कधं विभ?। (प) ताप। गहिदामिसो किल गिडो प्रस्सम पादव-सिहरै णिलीयमाणो लक्खौकिदो बाणस्म । (फ) राजा। ततस्ततः ? । ताप। तदो उपलह बुत्तंतेण भप्रबदा चबणेण अहं समा. दिट्टा,-"णिज्जादेहि एदं उब्बसौहत्थे स्मासं" ति। (२६) ता इच्छामि उब्बमी पक्विटुं। (ब) गना। तेन हि प्रासनमनुगृह्णातु भगवती। [प्रेष्योपनीतयोरामनयोपविष्टौ। । कर्मादिविधानं, सदस्य तवभवता यवनेन सर्वमनुष्ठितम् ; दामों जोतविद्या अनुवेदे च विनोत:। (1) पद पुष्प-फल-समिन कुश निमित्तम् ऋषिकुमारक: मा मतेम बनेन चाश्रमवासविष समाचरितम् । (प) वधमिव । (फ) रौतामिष: बिल म्ध्रः पापमपादपशिखरे मिलीयमानी बक्ष्यो. बातोबारस्य। (द) तत उपलब-वजानोग भगवता यमेन पई समादिष्टा,- "निर्यातयैनम उशौरसेवामम ति। तदिहामि सभों प्रेचितम । (२४) विनीत: मिथितः। (२५) समाच: सप्रमुखः प्राप्तीपयुमात्रय इत्यर्थः, पनवेंदो दि दानी. मुपयुकाययप्राया नावान् मनात इति भावः । (२६) नियां तय प्रत्यय। “दाने यासापर वैरपती निर्यात मतमः इति मुन्नावली। नाम मिचेपम् । “विनादेश इन्वष "रिपादेशि (प्रो) "निपादय (सं) इति पाठे-मिचिप वः।

·पञ्चमोऽधः।
[१२५]
ताप।
राजा। पाय तालव्य ! पाहयताम् (२०) उर्वशौ।
कञ्च। यदानापयति देवः । [इति निक्रान्त: ] ।
गना। [ कुमारमवलोक्य ] । एोहि वत्स !-
सर्वाङ्गीण: स्पर्शः सुतस्य किल तेन मामुपनतेन ।
प्रज्ञादयख तावञ्चन्द्रकरश्चन्द्रकान्तमिव ॥ (२८)
जाद ! गंदेहि पिदरं । (भ)
कुमारः। [राजानमुपसपंति ।
[ पालिक]। वत्स ! प्रियसखं ब्राह्मणमविशवितो
वन्दख।
विद। किं त्ति मे संकदि प्रस्सम बास-परिचिदा ण कि
एदस्म साहामिमा ?। (म ) ( २८ )
कुमा। [ समितम। तात ! वन्दे।
विद्। सोस्थि भवदो, बडदु भबं । (य)
[ सतः प्रविशति उर्वशी कञ्जको च] ।
इत इतो भवती।
(भ) जात । नन्दय पिताम् ।
(म) किमिति मे शडते ? पाश्रमवासपरिचिता: म किम् एतस्व
माखामृगा: !
(य) खसि भवते, वडतां भवान् ।
(२७) “पाझ्यताम्" इत्यत्र “उच्यताम्" इति कचित् पाठः।
(२८) सर्वाङ्गीण इति । -सतस्य तनयस्य स्पर्श: सांगीण: किस नित्रये,
सांजव्यापी इत्यर्थः, सर्वदे। पुलक सधारकारोति यावत् । उपनतेन इत्तेनेत्यर्थः,
तेन स्पर्शन चन्द्रकरचन्द्र कान्तमिव मां प्रसादय ख मामानन्दितं बुख रत्यर्थः ।
उपमालार:, भार्या वृत्तस।
(२९) पाश्रमवासकालेऽनेन बाबी वानरा दृष्टाः, सदा मामाखोक्य
पर्व शरिष्यते ! येन हि बहुशी मर्कटाः प्रव्यचौकताः, तस किं महणनेन
भोतिरुत्पत्स्यते ।

·[१२] विक्रमोर्वश्खा उर्वशी। [ प्रविश्य पालोक्य च]। को णु क्षु एसो कण- बोठोबबिट्टो महाराएण संजमीप्रमाण सिहंडपो चिट्ठदि ? (३०) [ तापसों हा]। प्रम्ह हे ! सनबदीसहिदो पुत्तत्रो मे भाऊ ! महंतो क्खु संबुत्तो !। (र) राना। [विलोक्य | वस!- इयं ते जननी प्राप्ता त्वदालोकनतत्परा। नेहप्रसव-निर्भिवमुखहन्तो स्तनांशकम् ॥ (२१) वाप। जाद ! एहि, पचुबगच्छ मादरं । (ल) [इति कुमारण सा उवंशीमुपसर्पति । पने! पादबंदणं करेमि। (व) बच्छे ! भत्तुणो बहुमदा होहि। (श) अम्ब ! अभिवादये। उ। बच्छ! पिदरं पाराधनंतो होहि। [राजानं प्रति ] | जेदु जेदु महाराो। (ष) राजा। स्वागतं पुत्रवत्यै ? इत आस्यताम् । । तावा । कुमा। (र) को नु खल एष कनकपीठोपविष्टी महाराजेम संयम्यमानभिख रखक- सिति ! पही! सत्यवतीसहित: पुच को मे पायुः ! महान् खलु संहतः ।। (ल) मात । एति, प्रत्यपगछ मातरम् । (4) पाय्य ! पादवन्दनं करोमि । (स) बमे ! भर्नु बहुमता भव । (प) बम ! पितरमारापयन् भव । जयति जयति महारानः । (३०) महाराजन सयम्य मानशिखखक: महाराभेन सम्बध्यमानमाकपचः, विधस्मानभिखडक यौवा, (“काकपच: चिखषयमरः)। (११) यमिति ।-! त्वदाखीवनसत्परा बत प्रम: दुमपर तेग मिभिवं समांशपमुबानी पास्यन्तो वंदे मममी उर्वशी प्रामा। पाष्टपतम्।

·पञ्चमोऽ [१२७] उबं। प्रजा! उपबिसध। (स) । [यथोचितम् उपविष्टाः । ताप। बच्छे ! गिहौदबिज्जो पाऊ संपदं पाउधकबचारहो संबुत्तो। एसो भत्तुणो समक्खं गिाजादिदी सहिहत्यणिक्वेबो (मए तुह हत्ये णिवेबो) ता तोहिं बिसब्जिदं प्रत्ताणं इच्छामि ; उपभर मे असाम (बास) धम्मो । (ह)। (३२) । कामं चिरस्म (पेक्विप बिरहुक्कंठिदम्हि ण उण धम्माबरोहे बढुिं) अनउत्तं पेक्विप प्रबहिहिएण जुनदि पुणो अस्ममधम्मं विभाबिटुं। ता गच्छदु अन्ना पुणो वि दंसणाप। (१) राना। प्रायें। तत्रभवते यवनाय मम प्रणामम् पावेदयिष्यसि । ताप। एब्बं भोदु। (क.) कुमा। पार्यो ! सत्यमेव निवर्तनम् ! तो मामपि नेतु- । महसि। स) चाया:! उपविशत। (1) बसे! रोतविद्य: पायुः साम्प्रतम पायुधकवचाई: महत्तः। एष भर्तुः समक्ष नियोतित: सखीसनिक्षेपः (मया तब उस्ते निक्षेपः ) तत् युमाभिर्विसर्जितमात्मानमिच्छामि ; उपरुध्यते मे पाश्रम ( वास) धर्मः। (च) काम चिरस्थ (प्रेक्ष्य विरहीत्कण्ठिताऽस्मिन पुनर्धर्मावरीधे वर्तितुम ) पार्यपुत्र प्रेक्ष्यावहित हृदयेन युज्यते पुनरावमधर्म विभावयितुम्। तत् गच्छतु चार्या पुनरपि दर्शनाय । (क) एवं भवतु । (१२) विसर्जितमात्मानमिच्छामि ।-विसज्जितं त्यक्तं, ममनाय पनुमत- मित्यर्थः, भवदाजया पुनः वनं गन्तुमिचामिति भावः। बाबमधर्म उपाध्यते पाषणमात्रमपरित्यागात पापमोचितधर्मस्य म्याचाती भवति इत्यर्थः ।

·[१८] विक्रमोरया ताप। राना। प्रयि वत्म ! उषितं त्वया पूर्वस्मिनायमपदे, तव हितीयमपि अध्यासितुं समयः । ( ३३) जाद ! गुरुणी बमसं अणुचिट्ट। (ख) कुमा। तेन हिा- यः सुप्तवान् मद शिखण्ड-कण्डूयनोपलब्धमुखः । तं मे जातकलापं प्रेषय शितिकण्ठकं शिखिनम् ॥ (२४) ताप। एब्बं करोमि । (ग) एवं। भवदि! पादबंदणं करोमि । (घ) राजा। भगवति ! प्रणमामि । ताप। सोस्थि सम्बाणं ( भोदु तन्माणं)। ( । (ङ) [ति निकाला। राना। सुन्दरि!- अद्याहं पुचिणामाः सुपुत्रेण तवामना। पौलोमोसम्भवेनेव जयन्तेन पुरन्दरः ॥ (३५) वंशी। [मृत्वा रोदिति ] | (ख) नात! गरीबंधनमनुतिष्ठ । (ग) एवं करोमि। (घ) भगवति । पादयन्दनं करोमि। (ङ) खसि सव: । ( भवतु युमभ्यम् )। (३९) त्वया पूर्वनिन् पाश्रमपदे उषितं त्वया ब्रमचर्याश्रममास: कत इत्यर्थः । दानों तब रितीयमपि अध्यासितुं समय: गाथाश्रमप्रवेशावसर: संहत इत्यर्थः । (३४) य रति ।-मदरे मम को। बिसयकस्यनेन साकडूयन- व्यापार उपख मुखं येन तादृधः। मातकमापन सातपिच्छम् । मितिकड़क गौखवलम्। पार्या इत्तम् । (३५) पोति।-पुचि पुचवतामयाः मुखः : वर्थः। पौलोमी. सबवेन शवीगभंगातेन, अयम्लेन सदास्य देवेन्द्रनमयेन। पाइप उत्तम् ।

·पंचमोऽसः । [१२] विदू। भो! किं णु क्षु संपदं तत्यभोदो अस्मुमुहो संबुत्ता ?। (च) किं सुन्दरि ! प्ररुदिताऽसि ममोपनीते वस्थितेरधिगमात् स्फुरति प्रमोदे। पौनस्तनोपरि निपातिभिरर्पयन्ती मुक्तावलो-विरचनं पुनरुक्तमौः ? ॥ (३६) सई। सुणादु महाराणी,-पढ़मं उण पुत्त-दंसण-समुत्थि देगा पाणंदेण बिसुमरिदम्हि ; दाणिं महेंदसंकित्तणेण सो अबधौ मम हिपएण सुमारदो। (छ रामा। कथ्यतां समयः । उर्व। सुगाटु महारापो,-अहं पुरा महाराष-गहिद- हिमा गुरुसाब-संमूढ़ा महेंदेण अम्भणु- सादा । (ज) प्रबधिं कटुत्र (च) भाः ! किनु खल साम्प्रतं तवभवतो पत्रमुखौ संवत्ता ? । (छ) शपोतु महाराजः,-प्रथम पुन: पुनदर्शनसमुत्थितेन प्रानन्दन विस्मृताऽस्मि ; इदानों महेन्द्रसोर्समेन साऽवधि: मम हृदयन मारितः । (ज) पणातु महारान:,-पापुरा महाराणग्रहीतादया गुरुमापसमाढा महेन्द्र धिं गत्वा पभ्यनुज्ञाता। (३८) कि सन्दरोत्यादि।-हे सहरि! वास कुलस्य ( “वंशी बैंको कुल बमें पृष्ठस्यायवाचनि नासाविवरदेशेऽपि वाघमारहान्तरेऽपि च॥" अति कोष:) स्थिति: रचा येन ताख पुषस्य अधिगमात् लाभात्, पुलेक सा मेलनात प्रत्यर्थः, उपनौते मम प्रमोदे स्फुरति माने सति पौनसनीपरि निपातिभिः असे वनखैः पुमहतं यथा सात् तपा मुजावलीविरचनम् पर्षयन्ती मुक्काहार- विन्यासं कृतवतो, मुक्ताफलसहशानि पथषि पातयन्ती इत्यर्थः, किं प्रदिता. ऽसि ! पुष समागमनित बामदापसरे किं शोकस कारणम् ! ति भावः। बसन्ततिलकं तम्।

·विक्रमोर्वश्या एवं राना। कथय किमिति । “जदा सो मम प्पिप्रसहो गएंसी तुई समयसम्म घुत्तम मुहं पेविस्मदि, तदा मम समौवं तुए पातब्ब"त्ति। तदा मए महाराष-विभोप-भौरदाए ( जातमत्ती एब्ब बिज्जा. गमणिमित्तं प्र) (चिरपाल-मंगमणिमित्तं श्र) भप्रबदो चवणस्म अस्समपदे एसो पुत्तत्री प्रज्जाए संञ्चबटीए हत्थे अत्तणा णिकिवत्तो। मज्ज उण पिदुणो बाराहण-समत्थो संबुत्तो त्ति क९प्रणिप्पादिदो एसो दौहाज पाऊ। एत्तिको मे महाराएण सह संबासो। (झ) म। [विषाद नाटयन्ति । राना। [ मोहमपगछति ] । सर्वे। प्राः ! समस्समदु समस्मसदु महाराषो। (ज) कञ्चु । संसाखंसितु महाराजः । बिदा अब्बम्हरमं अब्बम्हस्य !! (४) राना। [ समाश्वस्य ] । अहो! सुखप्रतिबन्धिता दैवस्य ।- पाखासितस्य मम नाम सुतोपलब्धधा सद्यस्त्वया सह कशोदरि! विप्रयोगः । व्यावर्तितातपरजः प्रथमाम्बुध्या वृक्षस्य वैद्यत इवाग्निरुपस्थितोऽयम् ॥ (३०) (झ) “यदा स मम प्रियसखो राजर्षिस्वधि समुत्पनस्य पुत्र का मुखं प्रेचियते, तदा मम समीपं त्वया पागन्तव्यम्" इति। ततो मया महारानबियोग- भौरतया (जातमान एक विद्यागमनिमित्तष) (चिरकालसमनिमित्तर) भगवतधामस्थाश्रमपद एष पुचक बाय्यांवा: सत्यपया इसे पात्मना निषितः । बा पुनः पितुराराधनसमर्थः संवत्त ति वा निपादित एष दीर्घायु: पायुः । एतावानेव में महाराजेनसा संबासः। 1. (ब) पा:! ममानसित समावसितु महाराणः । (ट) पथम पायम !!

·पञ्चमीः। [११] विद्। अयं सो प्रत्यो अणस्थाणुबंधनो त्ति तमि (अस्थभबं देवरामो सनं अणुग्गाहइदब्बो)। (ठ) (३८) उर्व। हा! हदम्हि मंदभारणो। किद-बिणप्रस्म तमाम लंभाणंतरं सम्गारोहणेगा अबसिद-कब्जा विप्पोन-मुहीं में महाराषो समस्यरस्मदि। (ड) राजा। सुन्दरि ! मा मैवम् ।- न हि सुलभ-वियोगा कत्तुंमात्मप्रियाणि प्रभवति परवत्ता शासने तिष्ठ भत्तुः । अहमपि तव सूनावद्य विन्यस्य राज्यं विचरितमृगयूथान्यायिष्थे वनानि ॥ (३८) - : (ठ) अयं सोऽर्थोऽनानुबन्धक इति तयामि ( भवभवान् देवराम: खयमन ग्राहयितव्यः )। (ड) हा! हताऽस्मि मन्दभागिनी। कृतविनयम्य तनयस्य खम्भानन्तरं स्वर्गा- रोहणेमावसित काया विप्रयोगमुखौं मां महारान: समर्थयिष्यते । (३०) पाश्वासितस्येति ।-हे कशीदरि ! सुतीपलब्धा पुचप्राप्ता, पाशासितस्य वंशस्थितिमम्भावनया प्राप्तवासस्य मम त्वया सः पयं सद्यः विप्रयोग: नाम सम्भावितवियोगः, नामेति सम्भावनायां, (“नाम प्राकाश्य सम्भाव्य- क्रोधीपगम कत्मने” इति कोष: ), प्रथमाम्बुदृष्ट्या व्यावर्तितातपरुनः निहत्तातपक्लेशस्थ तिरोहितरौद्र मन्तापजदाख स्ये त्यधः, (“पातपो रश्मिमावे स्यात् सूर्य रश्मौ । दृश्यते” इति कोष: ), वृक्ष य वेदात: विद्युसम्बन्धी पगिरिव उपस्थितः प्राप्तः । एकवाक्येहपमानोपमेययो: सादृश्यादुपमाल डारः । बसन्ततिलकं तम् । (३८) “तत्यमबदा बक्कलं गेपि तपोवणं गतब्बं ति" इति पाठे- "तत्रभवता वस्कलं ग्रहोत्वा तपोवनं गन्तव्यमिति" इति सं। (२९) नेति।-सुलभो वियोगो विरही यस्यां सा मुखमवियोगा परवाना पराधीनता पात्मप्रियाणि पात्मन: अभिलषितानि कम प्रभवति, प्रत: भर्तः इन्द्र शामने तिष्ठ। बामपि पद्य सब सूनी तब पुचे राज्य विन्ध विपरित मग चामि वनानि पात्रयिष्ये, खनेषु गमिष्यामि इत्यर्थः। माकिनी तम् ।

·विक्रमीर्वश्या र कुमारः। नाईति तातो महोच-धारितायां धुरि दम्यं नियोमयितुम् । रामा। अयि वत्म ! मामैवम् ।- शमयति गजानन्यान् गन्धहिप: कलभोऽपि सन् प्रभवतितरां वेगोदग्रं भुजङ्गशिशीविषम् । भुवमधिपतिर्बालावस्थोऽप्यलं परिरक्षितुं न खलु वयसा जात्यैवायं खकायंसहो गुणः ॥ (४१) बार्य तालव्य !- कञ्चु। प्राज्ञापयतु राजा। महचनादमात्यपर्वत ब्रूहि,-*सम्भियताम् आयु- मतो राज्याभिषेक: । कधुकी। [दखेन निकाल: ] | [ दृष्टिविघा रूपयन्ति । [पाकासमवखोक्य ] । कुतो नु खलु भोः ! विद्युत् सम्पात: ? [ निपुषमवलोक्य ] । अये ! भगवान् नारदः!- देवः । सवें। राना। - ८ (४०) शमयति गजानन्यानित्यादि ।- गरिम: कलमोऽपि सन् शिरपि सन् अन्यान् गजान समयति निवारयति, परिभवति इत्यर्थः । गगनलवणं यथा- “यस्य गन्धं समाघ्रायन तिष्ठन्ति प्रतिक्षिपा:। सवै गन्धगनो नाम नृपतर्विजयावा॥" इति । तथा मुनाशिशी: सपशिशीविषं बेगोदयं वेगविषवेगे: “धातीत्वन्तरप्राप्ति- विषवेग इति प्रतः। धातवश सप्त । यथा-रसारखांसमेटो खिमजयकाधि धातवः" इति । एवम मौव विषवेगा अपि भवन्ति । तनपान विषतन्त्र यथा, -"बेगो रोमाघमाची रचयति विषमः खेदवकोपयोती। तयारलपरी को वषि नमयतो वर्णभेद-प्रवेपौ। यो वेग: पचमोऽसौ नयनशित भावहिकाम् । अष्ठी जिवाममोहौ वितरति चमति सप्तमी भवनाथ पति. तौशामित्यर्थः, सत प्रभवतित मारपसमयं भवति। पधिपतिः राजा बालावस्थोऽपि सन् सुवं पचिवों परिरचितुं भासिनुमचं समर्थः खम। पयं बकायम: म्व कार्य- साधनसमर्थो गुप. ला वयसा न योगशिललित; परन्तु कासव । इरिपी वत्तम् । प्रति । उग्र करम ·पञ्चमोऽ। गोरोचना-निकष-पिङ्ग-जटाकलापः संलहाते शशिकलाऽमल-वीतसूत्रः । मुक्तागुणातिशय-सम्भत मण्डनश्री. ईम-प्ररोह इव जङ्गम कल्पवृक्षः ॥ (४१) पोऽर्घस्तावत्। । इदं भत्रबदो अग्य । (ढ) [तत: प्रविशति नारद:] । बारदः। विजयतां विजयतां मध्यमलोकपालः । ( ४२) भगवन् ! अभिवादये। । भप्रबं प्यगामामि । (ण) अविरहितौ दम्पती भूयास्ताम् । [ जनान्तिकम् ] । अपि नामैवं स्यात् ? [ प्रकाशम् ] । पौर्वशेयः पुत्रो वः प्रगामति । आयुष्मान् प्रास्तामयम् ( एधि )। अयं विष्टरोऽनुग्राह्यताम् । ( ४३ ) राना। नारदः। रामा। नारदः। (ठ) एतत् भगवतीऽय॑म् । (प) भगवन् । प्रणमामि । (४१) गोरोचनेति ।-गोरोचना तथा निकषः कषगीपम्त'. লন निकषपाषाणोपरि सृष्टकन करेखा तयोरिव पिङ्ग. कपिशी जटाकलापी यम्य म सथा शशिकलावदमलं शुभ वीतसूतं यजीपवीत यम्य मः, भगवान नारदः इति शीघ' मनागण: मुक्ताहारैः पतिशयं सम्भृता प्रत्यर्थं वर्डिता मगड नौर्यम्य तादृश', कल्प- वृक्षस्य सर्वप्र सूचात् तब मुक्तागण सकावी बोध्यः ; हेमरी: मचात म्वगाडुन जाम: गमनशीख: कल्पनच व संलक्ष्यते । वीपमालङ्कारः। वमन्ततिलकं बलम । (४२) मध्यमलोकः मत्त्य खाकः, (“पुसि स्मृती मध्यमलोकमत्त्यौ" इति कोषः)। (४३) बिष्टर: पासनम, (“विष्टर: कुशमुष्टो स्यादासमेऽपि महोरह" इति कोषः), "बचासनयोर्विष्टर(शर पा.) अति निपातः। वि-१२ ·विक्रमोर्वयां मा। राजा। नारदः। [तथोपविष्ट: । [ नारदमनपविशन्ति । [ सविनयम ]। भगवन् ! किमागमनप्रयोजनम् ? । नारदः। राजन् ! श्रूयतां महेन्द्रसन्देशः । अवहितोऽस्मि। नारदः। प्रभावदर्णी मघवा वनगमनाय कृतबुद्धिं भवन्त. मनुशास्ति। राजा। किमाज्ञापयति ? । नारदः। “त्रिकालदर्शिभिः प्रादिष्टः, सुरासुरविमर्दो भावी ; भवांव मांयुगोन: सहायः ; तेन न त्वया शस्त्रन्यास: कर्त्तव्यः । इयञ्च उर्वशी यावदायुस्ते सहधर्मचारिणी भवतु” इति। (४४) । [पपवाय ] | अम्हो! सलं विप्र हिमपादो अब. णोदं। (त) गजा। परमनुग्रहीतोऽस्मि परमेश्वरेण । नारदः। युक्तम् ।- तव कार्यमसौ कुर्यात् त्वञ्च तस्येष्ट कार्यकत् । सूर्यः संवर्डयत्यग्निमग्निः सूयें स्वतेजसा ॥ (४५) [पाकाशमवलोक्य ] । रम्भे! उपनीयतां मन्त्रण कुमारस्याभिषेकसम्भारः । - मन्त्रेण सम्भूतः (a) पही! शल्यमिव हृदयादपनौतम् । (४४) विशालदर्शिभिरियादि।-मुराण देवानाममुराणां देयानाच विमदं: मङ्गामः । सायगोन: मंयुगे यडे माधुः समरकुशखः । शस्त्रन्यासः शस्त्रत्यागः । (४५) सवैति ।-पसी महेन्द्रः । "तब काय मसौर पत्थव त्वत्कार्य बासवः" इति पाठान्तरम् । तस्य महेन्द्र स्थ, रट काय त् प्रिय कार्यसम्पादक:. भय इति शेषः। मूांनी यथा परस्परं संयतः तथा भवन्तावपि भवतामिति भाषः। मनुष्टुप् छन्दः ।

·raw-- रम्भा। नारदः। रसभा। नारदः। रमा। से प्रि-संभारी। (थ) (४६) यमायुमान भद्रपीठे। (४७) उपवेशयति । [कुमारस्य शिरोस कलसमावज्यं ] । रम्भे! निर्वत्यंतामस्य शेषो विधिः। [ यथोक्तं नित्यं ] । बच्छ! प्पणम भप्रबंतं पिदरौ अ। (द) कुमारः । [ सर्वान् पणमति ] । नारदः। स्वस्ति भवते । राजा। वंशवईनो ( कुलधुरन्धरो) भव । उर्व। पिदुणो दे बप्रणाणि होतु । (ध ) वैतालिकहयम्। [नेपथ्ये ] । प्रथमः। विजयतां विजयतां युवराजः ।- अमरमुनिरिवात्रिः मष्टरनेरिवेन्दु- बुंध इव शिशिरांगोर्बोधनस्येव देवः । तव पितुरनुरूपस्त्वं गुणैर्लोककान्त. रतिशयिनि समस्ता वंश एवाशिषस्ते ॥ (४८) - (थ) अयमस्याभिषेक सम्भार :। (द) वत्म ! प्रणम भगवन्तं पितरौ च । (ध) पितुस्ते वचनानि भवन्तु । (४६) सम्भार: वित्व बोकमत्तिकादिसामग्री। (४७) भद्रपौठे हेमादिमये पासने; तदुक्तं देवीपुराणे,-"हेमच राजतं तानं क्षीरसवमयं च वा। भद्रासनं प्रकत्तव्यं साईहससमुच्छ्रितम् ॥” (४८) अमरति ।-बोधनी बुधः । “हेना विजजो बोधमलेन्दुपत्तः" इति जातकम्। देयो राजा. पुरुरवा इत्यर्थः, ("राना भट्टारको देवः" इत्यमरः)। अनुरूपी योग्यः, भव इति शेषः । पतिशयिनि सर्वोत्कर्षशालिनि ते बंशे कुले एव समसा पाशिषः, सन्तीति शेषः । मालिनीत्तम ।

·raul
विक्रमावस्या
+
-
तव पितरि पुरस्ताहामावा खितेय
स्थितिमति च विभता त्वयमाकपाधैर्यो।
अधिकतरमिदानी राजते राजली.
हिमवति जलधौ च प्राप्ततोयेव गङ्गा ॥ (४८)
रम्भा। दिहिमा सही पुत्तमम जपराध-सिरों पेकिन
भत्तुणो बिरहे ण बदि। (न)
उर्व। साहारणो ज्नेव णो प्रभुदयो। [कुमारं इस्ते ग्यहोवा ] ।
जाद ! जहमादरं बंदेहि । (प)
राजा। तिष्ठ, सममेव तत्रभवत्याः समीपं यास्यामस्तावत्।
पायुषो यौवराज्यबी: स्मारयत्यात्मजस्य ते ।
अभियुक्तं महासेनं सैनापत्ये मरत्वता ॥ (५०)
राना। अनुग्रहोतोऽस्मि मघवता।
नारदः। भो राजन् ! किं ते भूयः प्रियं
प्रियं करोत
पाकशासनः?।
(न) दिध्या सखी पुचकस्य युबराजश्रियं क्ष्य भ विरहे न वति।
(प) साधारण एव नोऽभ्युदयः । नात ! ज्येष्ठमातरं वन्दख ।
(४९) बेति।-पुरमात पूर्व तब पितरि बजभाषा मातानुरागा सती
खिता यं रामलीः इदानी पुन: स्थितिमति लोकमर्यादाभि धमाकपाधय्य
पपरिमेयधेय शालिनि त्वयि विभसा सतो हिमवति हिमालये नबधी च समुद्रेच
प्राप्ततीया गरेय पधिवत राजते शोभते, गुबगत एकस तब पितुराश्रये स्थिता
गनबमोः प्राक् यथा पमीमत, दालों वामपि गुणवतमाश्रयं प्राप्य गुणवदाय.
ग्यप्राप्पा ततोऽप्यधिवातरं शोभते इति भावः। "भावा" इत्या "सतानां तथा
"शिवनेयम्" इत्या "सितिमिति पाठान्तस्मा मालिनी इतम् ।
(५०) पायुषो यौवराति। ते पाम पायुषी पायुर्मामधेयक

·पक्षमा amanna M रागा। प्रतः परमपि यहि पाकशासनः प्रसादं करोतु ततः, [ मरतेंवाक्यम् । परस्पर विरोधिन्योरेकसंश्रय दुर्लभम् । सङ्गतं श्री-सरस्वत्या यादुतरी सताम् ॥ (५१) अपि च ।- सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु । सर्व कामानवाप्नोत सर्वः सर्वत्र नन्दतु ॥ (५२) [ति निक्रान्ता: सर्वे इति श्रीकालिंदासलते विक्रमोर्वशीनामत्रोटके पञ्चमोऽङ्कः । यो वराज्यौः यौवराज्यशोभा, ममत्वता इन्द्रेण सेनापतेर्भाव: सेनापत्यं तब अभियुक्त नियुक्त, महासेनं कार्तिकेयं, भारयति मृतिगोचरौकरीति । पत्र स्मरणालद्वारः। पाष्टपत्तिम्। (५१) परस्परेति।-समा साधनामुद्भूतये बाये परस्परविरोधियोः श्रीसरस्वत्योरेक संश्रय एकाधार दुर्लभं सजतं मेखनं भूयात्, विहांसो धनिनी भवन्तु स्यर्थः। (५२) सर्व इति ।-दुर्गाधि दुःखानि। मद्राणि कल्यागनि। कामान् पभिलाषान् । सर्वच सर्वस्मिन् स्थले सर्वस्मिन् समये च नन्दतु भानन्दं प्राप्नोतु । इति पण्डितकुलपतिना श्रीमन्जीवानन्दविद्यासागर- भट्टाचार्येण विरचिता विक्रमोर्वशीव्याख्या। समाप्तोऽयं प्रन्यः।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.