·No text on this page.

·BIBLIOTHECA INDICA;
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED UXDER THE SUPERINTENDENCK OP TAR
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
NEW Sentes.
TIE
ALTIORISMS OF S'ANOILYA
WITII TI
COMMENTARY OF SIAPNESWARI.
LOSTED UY
J. R. BALLANTYSE, LI. D).
CALCUTTI:
I RISIED BY . 1. LEWIS, BAPTIST MISION PRESS.
Isol

·No text on this page.

·ADVERTISEMENT. True following work was more than half printed, when Dr. Ballantine left this country for his 10 post in London, and the remaining shoots were care ried through the poress by Professor Cirillith, leis site's inpossor in the Benuri's Siuskrit Collezi. Werstract from the produce 101 the editor's prize 18:1y on "Christianity contrastered willi Hindu plailossplex;" the following remarks on the work isoli The fearsome Sunshrit bowkx vort untransliteit which the writer must study before deciding upo: his throbcinal terminology for India. Among these works is the Iphorisms of Srintilya. Sandilya rejects the lindi (nosti) theory that knowlis 1lue one thing berful, 111 contends that knowledge is only. the Bundusid of Mith." Tence, besides its intrinsic value iis illustrating it picculiar phase of the Volanta philosophy, Sandily's work has an additional values bearing on the question of the proper Sanskrit phraseology for theological · controversy Dr. Ballantyne lipes to publishi locsofter a translation of their aphorisans, if his present egents allow him leisure to complete it E. B. C. Scorn4, BLS.

·No text on this page.

·शुद्धिपत्रम।
पचम।
७
पति।
म।
२०
सदपेक्षायां सदपेक्षया
प्रामबागा सातब्रह्मगो
२३ तजलानिति
নজালালীনি
(भगवते
नं.
निर्माल्यादिकं ।
२३
ह
१०
भगवते दूत्तं ने वेद्यमाल्यादिक
तया
तथा
१२
करबासम्बन्धस्य
करणसम्बन्धम्य

·त्रुटिपत्रम्।
३
महाभार।पा। २१ मा ५२
विधा५० : ग्रं. ४ । छ.१५ । गायन
१२ विधान ! ja । य४ । म यम ।
८ तसिंह य। २०२५ । शा०२२
३ मिह प० । च.c । डा २१
:
यापनम्बया । प्र.३ | धन: १२

·शागिउन्ना गतसत्रीय भाष्यम ॥ धावा जमान । प्रपद्य परम दवयोम्बनधारमा पापी माया तमनीयं भाव्यमाभा य्यत भना।। ।। --- माचिन्दन र गढन्हमधना मदतम् । यत्यायिना न मद्यन्ति मन्यन्त यद पायिनः ॥ • ! जावान भावापत्ति कति वंध्यत जीवाश्य ब्रह्म- नममन्ना दति तपां मंमार स्व गागात्मकान्त:करणा पाधिता न मानक: म्फट कय जपादिम निधिक्षत लादि त्यादिक म चपाधिकवाद। न जानन निवनगाय: किन्न पापधययारन्य तराने न तत्सम्बन्ध हाने न वा नहिनिपण तर दनि ना प्यपाधिचाग पटक नारित्यभ्रमनिवृत्तिम्ति तयर न म मचानकर ण मना हानि: मम्भवति नवा मम्बन्ध म्य तम्य तद्भयम्वरूपा नतिर कात् परि पाद पाधिहानाद व भ्रम निलिनात्म ज्ञानात उपाधिद्यान च कारणान्तरमन्त्राव्य नरेवर भाकर वान्ता । नाम निम्न मद्धा। तया (गी । प्रा०४।। J ---- ·२ शाहित्यशतसूत्रीय भाष्यम् । [अ०१ या०] तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् । सुखमन बधाति ज्ञानसङ्खन चानघ ॥ १ ॥ रजो रागात्मकं विद्धि हृष्णासङ्गममुद्भवम् । तविवाति कौन्तेय कर्ममङ्गेन देहिनम् ॥ २ ॥ तमस्ख ज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तविबभाति भारत ॥ ३ ॥ इत्युपक्रम्य। मां च योऽव्यभिचारेण भकियोगेन सेवते । म गुणान् समतीत्येतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ इत्युपसंहरन् भगवाने वात्मभकेस्त्रिगुणात्मकान्तःकरण- लयपूर्वक ब्रह्मानन्दावाप्तिलक्षणमुनि तुतामाह। नचात्मजा- नवैयर्थम् अश्रद्धामलक्षालनेन भक्कावुपयोगात् नत्वपरोक्षा- नमःकरणरूणेपाधिधर्माध्यामनिरासममर्थं ज्ञानम् अत एक (गो०।११४।सो • १८) गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भाव मोऽ' गवतीति (गो. १९४। लो०४१) ज्ञानमछिनमंशयमित्या- दरावयमर्थः स्फुट एव नचाज्ञानकृतः संसारो येन जानानि- त्तिरपि वकु प्रक्या प्रमाणाभावात् रजताक्यवादेः कार- पखाभावाद जातयमित उत्पत्त्यसम्भवाच । अपिच (छान्दो । १०३८२) कुतस्तु खनु सौम्यैवं स्थादसतः सज्जायतेति श्रुतिः कार्यमत्तया कारणमता बोधयन्ती संसारस्य मत्यवमेवाह । मितराध (कान्दो पृ०२० ४) सत्यसंकल्प इत्यादिना पर- मेश्वरमर्गस्य। नापि भगवान् बादरायणः कचिदपि सूचे ·[पया.] शाहिबश्वसूचीयं भावम् । . . मंसारथाज्ञावयितत्वमुकवान् प्रत्युत सारथिनिराकरन बायत्पृष्टः सत्यवम् । नप हानार्थ तत् मानाभावात्। सुखादिधर्माणां तु मात्रिकावं मोपपद्यते मुखारयो म साक्षादात्मविकारा पात्मनि प्रतीयमानत्याहौरवादिवत् । सुखाद्युपसभिः सकरणिका क्रियावादित्यत्र लाघवात् सम- वायेनैव करणजन्यत्वं युज्यते वजन्यत्वमिव बन्दस्य। सुखा- दयः करणसमवेताः पनादीन्द्रिययाचगुणत्वात् शब्दवदिति परमते। उभयमते स्पर्शजन्येन्द्रियग्राह्य गुणत्वात्। प्रात्ममि- द्धिम् सर्वसत्ताप्रकाशकतयेति । सर्वमेतद्वितीये तोये स्फुटी- भविष्यति। तस्मात् पुरुषार्थ के तुलाङ्कर्मध्येव भनेोमांचाविधि, सयेदं सूत्रम्। अथातो भक्तिजिज्ञासा ॥१॥ अयेत्यधिकारार्थी नानन्तयार्थः । पानन्नयं हि न स्वाध्या- याध्ययनस्य पानिन्दयोन्यधिकृतेर्वक्ष्यमाण वात्। नापि ममा- दिसम्पत्यर्थः मुमुक्षामाचम्य भत्त्यधिकारत्वात्। यथा मन्त्रवर्णः (श्वेता । पृ०३६८)। यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांव प्ररिपोति नी। ह देवमात्मबुद्धिप्रकामं मुमुक्षु धरणमहं प्रपद्ये ॥ इति । नच मनखार्थोऽपि तदुच्चारणमारय मानत्वात्। तथाच मुमुक्षुणा भक्रिविचारः कर्तव्य इत्यर्थः। विद्यासया विचार ·शादियशवसूचीयं भाष्यम् । [म.बा] पाक्षियते। यद्यपि परमेश्वरानुरतिरूपाया भकेर्न धर्मवत् हातिमाध्यत्वं न वा अचवज्ञेयत्वं तथापि तस्याः स्वकारणपूर्वसु- कृतशिकगीणभत्यादिसपनाया अपि मेयं भक्ति: मेयं निःश्रेय- भार्या नेयमुत्तमविषयेत्यादिकुतर्ककबखनेन निवृत्तिरपि भवति यथा पत्या पत्न्याः। तत्रिरासमुखेनैव तन्मीमांमाया भकावुपयोग इति श्रतःशब्देनोच्यते। यतः कुतर्कमिरामोऽपेक्षणीयः अत- स्तजिज्ञामेति। अत एव, (विष्णुपाशे १।१०२० श्लो०१६)। माथ योनिमहलेषु येषु ब्रजाम्यहम् । तेषु तेष्वचला भकिरच्युतास्तु सदा त्वयोति ॥ तदविच्युतिप्रार्थनमपेक्षितत्वादिति। अत एव च फलव- अत्यनमपि विचारः फलवाने वेति ॥ १ ॥ अथ तम्या लौकिकाकारतामन्तरेण बुयनारोहान्न वि- चारविषयत्वमतस्त साक्षणमुच्यते । सा परानुरक्तिरीश्वरे ॥२॥ पत्र मा परेति लक्ष्य निर्देश: । षं लक्षणम् । रति गाणी व्यावयति । ईश्वर इति प्रकृताभिप्रायम् । भागध्य- विषयकरागत्वमेव मा। इह तु परमेश्वर विषयकान्तःकरण- दृक्तिविशेष एव भकिस्तदेशे व्यं च लौकिकानुरागादी सुग्र- पम्। यथोक परभक्रिमता प्रसादेन। (विष्णुप० । अंश १०.या . १७)। या प्रोतिरविवेकानां विषयेवमपायिनी। त्वा मनुसरत: मा मे दयान्मापसर्पतु || .

·[पचा०]
शाहित्यशतसूचीयं भावम् ।
पत्र प्रीतिपदेन सुखनियतो राम एव सषितः अन्यथा
प्रोतः मुखापाचा निर्विषयत्वेन विषयमप्तमी न सात तखाः
सुखजामरूपत्वेऽपि तजामख सुखविषयत्वाविषयविषयवास-
भवात्। तस्मादनुरफिरेव मविषयिणी सचिता। मप विषय
जन्यप्रीतिरर्थः जनकमप्तम्या अनुशासनात्। किच्च पधु-
तास्तु सदा त्वयीत्यच भारीश्वरविषयतामिही प्रीतिपदेनापि
तदेकवाक्यतया मैवाच्यते। पूर्व प्रतिजमा भकिप्रार्थनमिह
तु विषयरागदृष्टान्न तस्या एव मर्वधाप्यपरिहार्यत्वप्रार्थन-
मिति विशेषः । विषयजन्यप्रीतिरपि रागं विमान मम्भवतीति
गगावश्यकत्वम्। तथाच पातनलमूत्रम। (पा.स.)
सुखानुभयो राग इति । तम्यैव वक्ष्यमाणलिजषु व्यापना
माघवास भक्रित्वम्। नतु कचित् मरणम्य । कचित्र कोर्न-
मादेः। अननुगमात्। मच तन्तानम्य तत्त्वं देषादिमत्स्वपि
तत्प्रमझात्। नाप्याराथत्वेन जानं मा पूजाममस्काराधारा-
धनाखननुगमात्। अपिच बलायादा नमस्कार्यत्वादिजान-
वत्यपि भकोऽयमनुरकोऽयमिति व्यवहारापत: अनुरागादि-
महिताराध्यत्वज्ञानमिति चेत् अमुराग एवास्तु धन एव (गो।
१.१०।की.)।
मच्चित्ता महतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।
कथयन्तख मां नित्यं तु व्यन्ति च रमन्ति च ॥ १ ॥
नेषां सततयुकानां भजतां प्रोतिपूर्वकम् ।
ददामि बुद्धि योगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ २ ॥

·शाबिव्यशतसूचीयं भाष्यम्। [ब.रावा.१] इत्यादी तहतचित्तप्राणादीनां भजनमुकं नाराध्यत्वेन ज्ञानवतामेव । अत एव च कृष्णस्य कमनीयाकृतिदर्शनेनानुर- मागां गोपतरणीनामपि भतिफलं मुक्तिः स्मर्यते। अनुस न पक्षणासर्गत: किन्नु भगवन्महिमादिजानादनु पचाना- यमानत्वादनुरकिरित्युतम्। मनु पिचादिगोचरानुरागस्यापि प्रकृतभक्रित्वं प्रसज्येत जगत एव परमेश्वरात्मत्वात्। अथ विकाराविगिर एव तथावं वायं तथापि गोपीप्रभृतीनां प्रादीवावच्छिनेश्वरभकावव्यापकम्। उच्यते जीवोपाध्यनव- चिनचेतनविषयिणी अनुरक्रिरेव मेति। एवञ्च प्रादुर्भावाव- छिन्ने परिपूर्ण च रक्रि: संग्टहीता भवति ॥ २ ॥ तत्संस्थस्याम्मृतत्वोपदेशात् ॥ ३॥ तस्मिनीश्वरे मन्या भकिर्यस्य स तथोक्रः। तस्यामृतत्वं फल मुपदिश्यते (छा०। पृ०१३ १) ब्रह्ममस्याऽमृतत्वमेतो ।। सम्माविष्फल त्वगौण फलत्वनिबन्धना तदजिजामा प' बता भवतीति ॥३॥ जानमिति चेन द्विषतोऽपि ज्ञानस्य तदसंस्थितेः॥ ४ ॥ -- मनु ब्रह्ममंस्थाशब्देन ब्रह्म ज्ञानमेवाच्यते नतु तद्भक्रिः । तथा चामृतत्वफलं तस्यैवेति चेद्दूषे। नैष दोषः । संस्था भकि- व न जाने रिक्त स्तम्नानवतोऽपि तसंस्थत्व व्यवहाग- भावात्। राजाद्यनुरकाः खल्चमात्यमित्रादयस्तसंस्था इति ·[पापा. प्राबिवशतसूची भावम्। व्यपदिसते न पुनः प्रतिपक्षभूपालाः। मब्दार्थनिर्णयो हि लोकवरेव वेदेऽपीति एवं चिरकालिकोपाखाने । तामा SPIPामा २६ विमप्यतेन काखेन पानीसंखायनिकमः। मोऽब्रवीच भयं ततो दुःखेनाणि वर्तयन् । इत्यमेन पतिभातिकम उकः । तस्मात मंना भकि- रिति। एवञ्च (ब्रह्मास प.प.) तषिष्ठस्य मोशेपदेशा- दिति बादरायणीयसूचस्याप्ययमेवार्थोऽयवमेय रति ॥ ४॥ तयोपक्षयाच्च ॥५॥ तया भक्त्या मुक्ति प्रति ज्ञानमुपलोणं यस्मा चकार उक- युक्किममुख्यार्थः (गो।प्र० ७ ० १३) । देवान देवयजो यान्ति मङ्गका यान्ति मामपि । इत्यादि। तथा प्रसादं प्रति भगवद्वाक्यम्। (विष्णुप ।। ।।०२०ओ०२१)। यथा ते निसलं चेतो मयि भक्रिसमन्वितम् । तथा वं मत्प्रमादेन निर्वाणमपि यास्यमि॥ इति स्थितम् । ननु (ये । ० ३२७) तमेव विदित्वा तिम् त्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽथमायेत्यत्र वेदनफलं मुनिः श्रुता तद्विराधेन सतीनामन्यार्थत्वं स्थादिति क्षेत्र चापि तथैवोप- क्षयात् । तथाहि अतिम्रत्युपदं न मुको रुढं किन्तु यस्यां मत्या मृत्योरतिकम इतिव्युत्पत्त्या तदपेक्षायो यतो भोमबतिक्रम इति व्युत्पाच्च भक्किमेवातिम्रत्युपदेनाभिषत्ताम् उपपद विभाजप- यापेक्षवा कारकविभक्त्यर्थस्य बलवत्त्वात्। (गी०।१०१२।१७)। .

·पाणिल्य पा समूत्रीय भाष्यम् । [प.या०] तेषामहं समुद्धा मृत्युसंसारसागरात् । ' भवामि न चिगत् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम ॥ इत्यादिना भक्रितो मृत्यतिकमप्राप्तेः। मन्त्रश्च भवति (नैतिरोयमनभागे ) यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्द्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतादिति । यजम भकिः तथैव तत्कन्नग व्याख्यानात्। नचास्यां श्रुती भकरमविधानं मुकावपि तुल्यत्वात्। तस्मादन पायिश्रुत्या जानध्यापक्षय एव प्रतीयत इति ॥ ५ ॥ मनु तथापि भगगरूपत्वे किं कारणमित्यपेक्षायामाह। हेपप्रतिपक्षभावाद्रमशब्दाच्च रागः ॥ ६ ॥ , भकि: खन्न गंग एव भवितुमईति कुतः विराधि- स्वात। लोक हि दे शायं भकोऽयमिति मिथा विरुद्धधर्मवति व्यवयिते तत्र दषविरोधी च राग एव प्रसिद्धा न जाना- दिः। एवञ्च वैषण वे भगवति शिशुपालस्य देषानुबन्धाः भ- धाय अयं हि भगवान् कोर्तितः मंस्मतश्च देषानुबन्धेनापि अखिनसामुग्दर्मभं फन्न प्रयच्छति किमुत सम्यग्भकिमता मित्युकम्। तथाचात्रिमता। विषादपि गाविन्दं दमघोषात्मजः मारन् । शिशपाला गतः वगं किं पुनस्तत्परायणः ॥ इति । सवापि देष वराधित्वेन भरभिधानात। तथाच गोताम (गो.प.बा.१८)।

·[.पा.] शाहिखइतसूभीयं भावम् । E मामात्मपरषु प्रतियोऽभ्यस्थकाः । नानई दिषतः रान् संसारेषु नराधमान् ॥ शिपाम्बजसमभामासरोवेव योनिषु । बासुरी योनिमापया मूढा जन्मनि जन्मनि ॥ मामप्राप्यैव कौम्मेव ततो थान्यधमा गतिम् । इति । तविरोधिनीच भकिरीश्वरविषयवानुरकिरिति युज्यते । किञ्च (त्ति । पृ०८६) रमं वायं खन्धानन्दीभवतीति भन्दाद ब्रह्मानन्दाविर्भावमुहागोचरस्य रसव हेतुनाव- गम्यते। रसश्च रागः (गी।.।०५९) । रसव रमोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते। इत्यादी प्रसिद्धः । अत्र रमो विषयरागः । अत एव च रामलक्ष्मणादीनां स्वीकारोहणमुक्का येऽपि तेषु भगवर- गेष्वनुगगिण: कोजलमगरजानपदास्तेऽपि तन्मनमलस सो- कतामापुरिति माहादेव भकावनुरागशब्दः प्रयुक रति । तस्मादपि न जानं किन्त्वनुरागरुपैव भकिर्मि:श्रेयसफलेति मनु देषविरोधित्वं न रागत्वे खिङ्गम् उदासीनत्वेनामकाण्या- दिति चेत्। उच्यते देषकार्य निवृत्तिस्तविरोधिनी प्रवृति- रिति। भवति च भकानां भजनीयानुवर्तनारी प्रवृत्ति- स्तविरोधिमां तदनवर्त्तनादौ निवृत्तिः। एवञ्च कार्यमुखेन विरोधमभिप्रेत्य देषविपक्षेत्युकम् । तथाच प्रयोकव्यं भकि- भजनीयगोचररागरूपा तदनुवर्तनारिकेतुहितसाधनताधी- भिवात्मविशेषगुणत्वाद् बत्रैवं तत्रैव चचा वेषः। रागोत्कर्वे C ·१. शाडिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । [१०१॥षा.] तदनुवर्तनाद्युत्कर्षस्य दृष्टत्वाच। किच्च यो पस्मिन् भनस्तत्र तस्यौदासीन्याभावेऽवगते भकिस्तादृशानुवर्तनाद्यनुकूलदेषवि- रोधिगुण रूपा अनुवर्तनहेत्वात्मविशेषगुणत्वाद्धितसाधनताधी- वदिति हितमाधनताधीत्ववाधमहकारेण परिशेषाद्रागत्व- मिद्धिः । किमुत भक्रिमतामित्येतत्कैमुतिकन्यायो विरोधिन्येव इष्टयः। (गी।०८।०३२) । मां हि पार्थ च्यपाश्रित्य येऽपि म्यः पापयोनयः । किं पुनर्वाहाणा: पुण्या इत्यादी च। एवं (गो०।१०१६। हो .१८) मामात्मपरदे हेचित्यनेन देषस्य संमार हेतुत्वात् तदिरोधिगुणो जीवोपाधिपरिहारेण परात्मगोचरो राग एव भक्रिरूपः संमारनाश हेतुः। एतदेवो मामप्राप्यवेति । चकारात् पुस्तकादिरागलिङ्गेनापि रागत्वम्। प्रमिद्धं हि पुस काञ्चितन कथयति मय्यनुरागं कपोलेने त्यादौ । भके- गणान्तरत्वे तु पृथलिङ्गताकल्यने गौरवात् । स च रागः कांचिदिएमाधमताजानजन्योऽपि धागादिवदिच्छाकाव। पमाकं तु प्रोणाम्यनुरज्यामि ने छामोत्यादि प्रतीतेरागः पृथ- मेव रेषवत् । इच्छाया अमिद्धमात्रविषयत्वाद्रागम्य मिद्धा- मिहविषयवाद। प्रत्युत तस्येच्छालादिव्याप्यत्वकल्पनागौरवा- ति दिक् । तम्मान तक्षणामिद्धिरिति ॥ ६ ॥ मनु भकि: कियात्मिका मा चनिःश्रेयसाय न जमते (तैत्ति। पारखा सिखाएक१) कर्षणान प्रजया धमेन त्यागे- के मतवमानपरित्यारिश्रुतिभ्य इत्यामल परिसरबार।

·[प.चा.१] शाबियतसूचीय भाषम् । न क्रिया कृत्यनपेक्षणाक्षानवत् ।। ७ ।। मा भकिन क्रियात्मिका भवितुमईति प्रयत्नानुविधाना- भावात् । थव प्रयत्नानुविधाथि तब कियात्मकं यथा ज्ञानम्। तद्धि प्रमाणमग्पत्त्यधीनं न पुरुषेण खेछया कर्तुमकांमन्यथा कर्तुं शक्यते। तथा भक्तिरपि । नहि रागिणा प्रमदापुत्रा- दिविषयिणो व्यापारेण तथा तथा भवति भक्ति: किन्तु पूर्वसुकृत गाणभत्त्यादिमाधनाधीमेति ॥ ७ ॥ अतएव फन्नानन्धम॥८॥ यतः मा न कियात्मिका प्रतएव तत्फलाम्य निःश्रेयमस्या- नन्तत्वमुपपद्यते। अन्यथा (छ । पृ०५३८) तद्यथेह कर्मनितो लोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोकः सोयते रत्य- नामृतत्वस्यापि चयित्वं प्रमज्योति ॥८॥ तहतः प्रपत्ति शन्दाच न ज्ञानमितरप्रपत्तिक॥४॥ भवति हि भगवडाक्यं (गो.प.बा.१८)। बहना जन्मनामन्ने ज्ञानवान् मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति म महात्मा सुदर्लभः ॥ रति। जामवतः प्रपत्रिका । भानहेतु वे नेदमुपपद्यते इतर- प्रपत्तिवदिति । यथा तदनन्तरं (गो.। १०७ बा.९.)। कामैस्तैईतजामाः प्रपद्यमाऽन्यदेवताः । इत्यनेन देवतानरमपत्तिनिन्दामुखेनैव प्रपत्तिः सूयते। तत्र देवताभरेव प्रपत्तिमदन कथनं न तवामस्य । तथा c2 ·शाहिस्यातसूत्रीचं भाष्यम्। [.पा.] एव प्रपत्रमया प्रत्यभिज्ञानात् इति । कारावामान- कार्यप्रवणमपि जामवाभावे निदानम् । यचा (गी०।०१५। सो.१८)। थो मामेवमसंमढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविति मां सर्वभावेन भारत ॥ इति । तथा (गी पास. १३)। भनयनन्यमनमा जात्वा भूतादिमव्ययम्। रति मत्वा भजन्त मां बुधा भावममन्विताः ॥ इति। तस्मात्र ज्ञामात्मिका। यद्यपि रागत्वेनैव ज्ञान- भेरः मिसथापि भकिशब्दो ब्रह्माजाने गण इति शङ्का- निरामार्थमेतत् । दिनु चिक्यते भगवद्गीतावाक्यानि न सम्दविधया वेदवत् प्रमाणम्। किन्तु भारते मतित्वेन । तथाच कथं शब्दादिति निर्देशः । अत्रकेऽनुमितशब्दादिति ब्याचक्षते। पोच्यते दृष्टार्थकभगवदाक्यत्वमेव वेदत्वं तह गीतासविधियम् । अत एव भगवद्गीतामुपनिषत पश्यते। केवलं त एव बोका व्यासेन निबद्धाः। तथाच पुराणातरम् । गीता सुगीता कर्मच्या किमन्यैः पाखविस्तरैः। था सायं पद्मनाभस्य मुखपनादिनिःस्ता ॥ मा हाणामश्रवण प्रमः भारतश्रवणाभ्यनुज्ञानेनैव तद- पपतेः प्रभवादितत्यादिवत्। नदिहाति क्षेत्र सपनाऽपरि- पूर्नेः । तपाचोकमाचाथैः।

·[.चा.] शाबियतसूची भावम्। तामेव वैदिकान् मन्नान् भारतादिनिवेषिताम्। साधावनिवमं हित्वा लोकबुद्या प्रयुचने । रति ॥६॥ इत्याचार्थखनेश्वरविवारविरचिते शाण्डिल्यातसूचीयभाये प्रथमाध्याय प्रथममाक्रिकम् ॥ १ ॥ ॥॥ एवममतत्वं प्रत्यनन्यथामिडायो भनी सहितायां ज्ञान- योगमकीनामजप्रधानभावविवेकाय द्वितीयामिकस्यारम्भः । सा मुख्येतरापेक्षितत्वात्॥१०॥ पाहिकसमाप्तावस्य पुनः स्मरणाय मेति निशः । सो परा भक्तिर्मुख्था प्रधानम् इतरैरात्मजानयोगादिभिः स्वाप- कार्यतयापेशितबादित्यर्थः । छान्दोग्ये (पृ.५१६) यो वै भुमा तत्मुखमित्याधुपक्रम्यावायते । पात्मैवेदं सर्वमिति स वा एष एवं पग्यवेवं मन्वान एवं विजामन्त्रात्मरतिगमकोर' धात्ममिथुन पात्मानन्दः म स्वराद् भवतीति तात्मरति- रूपाचा: परभः पचिति दर्शनमप्रियवादिभ्रमनिराम- मुखेमाङ्गं भवति । यथा दण्डो प्रैषमवार प्राचीनावोती दोहयति अभिजानन् जुहोति धनवान सुखवामित्यादी रखाद्य तथा दर्शनमपि रते मननविज्ञानयारक- प्रदर्शनार्थतया न्यायप्राप्तयोरनुवादः। एवमात्मको सादेगनि- नयत्यादर्थप्राप्तोऽनुवाद एव अन्यथा रत्युद्देशेन दर्शनादि- विधा दर्शनायुशेन वा रत्यारिविधी वाक्यानि भिधेरन् । .

·१० शाविस्यशतसूत्री भाचम्। [चराचा०] तस्मात् (पूर्वमीमांसाचाम्। त्र.। पा० । स०२ ) भेष: परार्थवादितिन्याथाद्दर्भनमामिति। अत एव भगवान् मनु- रपि। (महाभार । शान्ति। ० १८४। झो०७१११+ ७११२) । यस्त्यका प्राकृतं कर्म मित्यमात्मरतिर्मुनिः । सर्वभूतात्मभूतात्मा स्यात् परतमा गतिः ॥ इत्यनेनात्मरतेः प्राधान्यमाहेति ॥ १० ॥ प्रकरणाच ॥११॥ प्रकरणं रतेरेव फलवत्त्वात् तस्यास्तत्प्रकरणस्थं दर्शन मङ्गं भवितुमईतीति ॥ ११ ॥ दर्शनफलमिति चेन्न तेन व्यवधानात् ॥१२॥ पथ दर्शनम्येव फल स्वाराज्यलक्षणममृतत्वं तथाच तस्यैव प्रकरणमिति वैपरोत्यमिति चेन तेन तच्छब्देन व्यवधानात्। (छा ०। पृ. ५१६-१७) म स्वराड् भवतीत्यत्र तच्छब्देन मनिक- हात्मरतिमाम वोपम्याप्यते म विप्रकरः पश्यनिति व्यवस्लिा- पचिती कारणाभावात। प्रकरण मेव कारणमिति क्षेत्र पन्योन्याश्रयात् ॥ १५॥ दृष्टत्वाच्च ।। १३॥ TE विलोके मौन्दर्यादिजामस्य तरुणास्तरसे रति- संतुसंगतु रामहेतुत्वमिति टोपकारवारणासमव- गोषते। प्रनिष्करणत्वात्पमहिमवाप्रियवादिता मनोमालिनकार भतेषु करणबहुमायाहतपतिबवित-

·शाहिसरची भावम् ।
१५
रूपाय पाहोति चानाबाचिमितिमतः परा भकि-
रिति। अत एव गीयते (गो.प.ओ.१७)।
तदुद्ध यस्तदात्माननिष्ठासत्परायणाः ।
गच्छन्यपुनरावृत्तिं जाननिभृतकल्मषाः ॥ इति।
नया पार्वेदेऽपि (अष्टाजदये। १०१।०२३)।
पोर्यात्मादिविज्ञानं मनोदोषौषधं परम् । इति ॥१५॥
अत एव तदभावादसवीनाम् ॥ १४ ॥
गिमाण
यत एव जानं दृष्टोपकार कमलामत एव पशोपकार
निरस्य मनोमालिन्यादिबाधात् प्रधानभगवदनुरागर
वनवीनां मुक्तिः स्मर्यते। यथा (विष्णुपुराणे। अंग्रे ५।१०१२॥
को०१४।१५)।
तचिन्ताविपुलाहादचीण पुष्णचया सतो।
नद प्राप्तिमहादःखविन्लोनाशपातका ॥
चिन्तयन्ती जगत्मतिं पर ब्रह्मस्वरूपिणम् ।
निरुच्छ्रामतया मुक्रि गतान्या गापकन्यका ॥ रति ।
पत्र सुखदुःखलिङ्गनानुरागाऽनुमोयते न मुकिरिति
वाक्यार्थः। दावाधादन वरना नापि कर्मणा फसमिङ्कि-
रिव तामा रागाम्मुकिस्तदप्यवगम्यते जानमन मेव प्रधानत्वे तु
तदभावे फवं न म्यात चिन्ता च न ब्रह्मात्मे क्यज्ञान तत्कारण-
अवशमननाथमम्भवात् । किन्लनुरागनियतानुमतिरेव। न-
पायमर्थवादः पूर्वार्थत्वात् मनिधी विश्वभावानि ॥ १४ ॥

·पाखियशतसूत्रीय भाष्यम् । [प.या०] भक्त्वा जानातीति चेन्नाभिज्ञत्या साहाय्यात् ॥१५॥ इदानीं श्रुतिविरोधेन प्रकरणस्थान लिङ्गबाधमाविष्य समाधीयते। यथा श्रुतं (गो०।१०१८।लो०५५) । भक्त्या मामभिजानाति यावान यश्चास्मि तत्त्वतः । ततो मां तत्यतो जात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ इति । तत्र (नैत्तिरीयसं० । १०१ । प्र० ५। अनुवाक ०८) ऐन्धा गाईपत्यमुपतिष्ठते इतिवत् कारकश्रुत्या बलीयस्या भके- जाम हेतुत्वमवसीयते। यद्यपि दृष्त्वादित्यनेन दृष्टोपकारे प्रत्यक्षगम्ये न श्रुतेरवकाश: तथापि ब्रह्मविषयिण्या रते- ब्रह्मविषयज्ञानोपकार्यत्वं न प्रत्यक्षगम्यम् । किन्तु तरुण्यादे रतो तथा दर्शनेन ब्रह्मगोचरायामण्यनुमातव्यम् । तथाच लिङ्गत्वे पर्यवमानादिति चेन्न दोषः । तथाहि यदि केवलं जाना नोति वदेव त्वेवम् । किन्वभिजानातीति। अभिज्ञा पूर्व जातजाममुच्यते। तथा भक्त्युपकारिपूर्वजामं तत्फखरूपभक्रि- प्रवर्तकम्। अनन्तरं यावत् तदादी भक्तयैवा भिजप्तिभावेना- ध्यते बोझवहननेनावघातदिति । कार्यमाहाय्यार्थमुकं ततो जानराम भकिदार्च मति विप्रत इति। तस्मात्रेयं श्रुतिः किमनु न्याय प्राप्तानुवार रति । एतमेवार्थ म्फुटोकरोति॥१५॥ प्रागुक्तं च ॥१६॥ भाला मामित्यस्य पूर्व ब्रह्मभूयाय कल्पत इत्यभिधाय (गी.11.१८यो.५४)।

·शाहिसावसूत्रीय भाषम् । प्रधभूतः प्रसवात्मा न शोचति न काशति । समः सर्वेषु भूनेषु मङ्गति लभते पराम् । रत्युकम् । तस तु मामा ज्ञानप्रयोजनाभावार युक्तमनुवादसमिति ॥ १६॥ एतेन विकल्पोऽपि प्रत्युक्तः ॥१७॥ एतेन शामस्थानवनिर्णयेन जामभक्त्वोर विकल्पपक्षोऽपि प्रत्युत: निराकृत इति मन्तव्यम्। नामानिमारकत्र विकल्पो भवतीति। अपिशव्दात् समुच्चयोऽपोति ॥ १७ ॥ देवभक्तिरितरस्मिन् साहचर्यात् ॥१८॥ कचिदेवं श्रूयते (श्वेताश्व ० । पृ० ३७४) । यस्य देवे परा भकिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता अर्या: प्रकाशने महात्मनः ॥ इति । अत्र देवभगिरीश्वरेतरस्मिन् देवे मन्नय्या कुतः गुरुभकि- माहात्। साहचर्य हि नामृतफलायां भी घटते। इन्द्रादिदेवतासाराधिताः भवनानफसाय भवन्तोति मा- हचर्यमपि निर्णयकम्। साहचर्यादुलक शब्दवदुकयुकोरप- एमकमेतत् ॥१८॥ योगस्तूभयार्थमपेक्षणान् प्रयाजवत् ॥ १८ ॥ घोग: पुनर्मानार्थ भावार्थ च भवति। समाहितमनसा- नाथा उभाभ्यामपेषणात्। ननु (पर्वमीमांशाचाम्। ..॥ ।

·शाबिखतसूचीय भाष्यम् । [प.पा] च परार्थवादसम्बन्धः ममत्वात् पा०१। सू०२१) गुणानां स्थादितिन्यायात् प्रधानाङ्गं योगः कथमनाङ्गमित्यत पाह प्रयाजवदिति यथा प्रयाजो वाजपेयाद्यङ्गतदीयदीक्षणीयादे- रप्यङ्ग तहत् । तदङ्गताबोधकप्रमाणाविशेषात् । केवलं ज्ञानार्थ योगानुष्ठानप्रसङ्गोन भकिमुपकरोतीति। एवं विषयवैराग्यमपि उभयार्थ मन्तव्यम् ॥ १८ ॥ मनु (योगे। पा० १। स०२३) ईश्वरप्रणिधानादिति पत- अलिममरणं दुरपावं तत्र प्रणिधानाभिधेयस्य भगवद्भजनस्य समाधिसिद्यर्थत्वमिति कथं भने: प्राधान्यमित्यत पाह। H गोण्या तु समाधिसिद्धिः ॥२०॥ तब प्रणिधानं गौणभकिरेव न प्रधानं तया समाधिमि- द्विरिति न स्मतिविरोधोऽपीति। भवति च वाक्यशेषस्तत्रैव (योगे। पा०१॥ सू०२७।२८) तस्य वाचकः प्रणवः । तज्जप- सदर्थभावनामिति ॥ २० ॥ . ध्या रागत्वादिति चेन्नोतमास्पदत्वात् सङ्गवत्॥२१॥ घोगशास्त्र प्रस्तावादिदं सूत्रम्। योगशास्त्रोकरागत्वाविशे- पाकिरपि ममक्षणा येव । तथाच सूत्रं (यो ।पा०२। म..) रागदेषाभिनिवेशाः केमा इति। एवञ्चेदुच्यते। मैवं वाचम्। उत्तमापदबाइक परमेश्वरविषयत्वादिति बाबत्। पनि रागवमाषण देवत्वं किन्नु संसारानुबन्धिरागखेनैव ।

·[च.पा.२]] प्राविवशतसमोर भाषम् । यथा गङ्गत्वमाण न त्याज्यता कि मसावेष तरत् । तथाचेश्वरभकिया रागवादित्यच संमारानुबन्धित्वं मोचा- ननुगुणत्वं चोपाधिः। नचासात्त्विको मा (गी। १०१७॥ बो. ४) यजको सात्त्विका देवानित्यादिना साविकत्वको- मादिति ॥ २१॥ तदेव कर्मिज्ञानियोगिभ्य आधिक्यशब्दात् ।।२२।। तदेव भजनं मुख्यं तम्या भावी मुख्यत्वम् । एतत् सर्वथैव निषितं यस्मादेवं अन्यते (गी.ओ. ४६४७)। तपस्विभ्याऽधिको योगो ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्यवाधिको योगो तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ९ ॥ योगिनामपि मर्वेषां मढ़तेमालरात्मना । श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्रतमो मतः ॥ ५ ॥ इति । पत्र विशेषणामां तपत्रादीनामाधिक्यनिवन्धनं विप्रेष्या.. हामाधिक्यं क्रमादिति मनव्यम्। न समाय मुखादा- धिक्यमुपपद्यते तस्माद्भकि: प्रधानमिति ॥ २२ ॥ श्रुत्यर्थेनापि तदुत्पत्तिपरिहारार्थ पठति। प्रश्ननिरूपणाभ्यामाधिक्यसिद्धेः ॥ २३ ॥ पत्र कस्तोऽपि दादनाथाय उदाहरणम् (गी०१.१२॥ चो.१-७)। एवं मततयुका ये भकासां पयुपायते । 1 2

·प्राविशतसूत्रीय भावम् ।
[प.शचा]
चे चाणकरमध्य तेषां के योगवित्तमाः ॥ १॥
रति प्रश्नः।
मध्यावश्य मनो ये मां नित्ययुका उपासते ।
अद्धया परयोपेतास्ते मे युक्तमा मताः ॥ २ ॥
ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते।
सर्वचगमचिन्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥३॥
मन्त्रियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।
ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥ ४ ॥
केमोऽधिकतरस्तेषामव्यकासकचेतसाम् ।
अव्यका हि गतिर्दुःखं देहवहिरवाप्यते ॥ ५ ॥
ये तु माणि कर्माणि मथि संन्यस्य मत्पराः।
अनन्यमेव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥ ६ ॥
तेषामई समुद्धती मृत्युसंसारमागरात्।
भवामि न चिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतमाम् ॥ ७ ॥
रति निरूपणम् । ताभ्यां भतः प्राधान्यसिद्धेः भार्थवाद
नमायाति। प्रश्ननिरूपणं हि निर्णयार्थ प्रसिद्धं न स्तुत्यर्थ-
मिति। केवलाजानुष्ठानेन भाधिक्यमेवेति ॥ २९॥
महाप्रमशासक महारूपत्वचापिशाचों निराकरोनि ।
नैव अधातु साधारण्यात्॥२४॥
भगिन सर्वथा बहावेन पनीया बहायाः कर्ममाचा-
वात् । नवमोगरभकिरिति ॥ २४ ॥

·भाविश्वसनीयंभावम् । तस्यां सत्वे चानवस्थानात् ॥ २५ ॥ ( गी.ओ.४७)। श्रद्धावान् भजते यो मास मे युक्तमो मतः । रति हि भुतम्। तत्र भनी अडारूपायां अहानवे तेऽनवस्थाप्रसङ्गात् श्रद्धाथा पमनावात्। अन्यथा तस्थामपि हामारमित्यनवस्येव। तमारारम्भणोथारो पारभणीय- हामने चाचमनवमी श्रद्धा नाज सात् । अडामणि- मचित रति भेदेन कथनाच ॥ २५ ॥ ब्रह्मकाण्डं तु भक्ती सस्यानुशानाय सामान्यात् ॥२६ ।। ज्ञानाप्राधान्ये ज्ञानकाण्ड मित्युत्तरकाण्ड मिडिर्न स्या- इति मन्वानं प्रत्युच्यते । भत्त्यर्थं ब्रह्मकाण्डं श्रूयते न ज्ञानार्थम्। जाता ज्ञापनस्य काण्डदयसामर्थात् । अन्यथा धर्मजाना काडावातमपि जानकाण्डं स्यात्। म र सानविधिः मन्थ- ति येन तन्प्राधान्यारपि जानकाणं भवेदिति। तस्मान जानकामिति भ्रमः । किनु प्रकाणमेव । अतएव मसापा.सू.१) अथातो ब्रमजिज्ञासा रति मधि- तम् । तत्तु भत्यर्थत्वाङ्गकिकालमपीति ॥२६॥ इत्याचार्यसप्रेश्वरविवादरविरचिते प्राडियातसूत्रीये भाथे प्रथमाथाय रितीचमाडिकम् ॥ • ॥ समाप्तच प्रथमोऽधायः॥

·शाहिस्यशतसूत्रीयं भाथम् । [प.पा.१] तस्या भने माक्षात् प्रयनानिष्याचत्वेन मित्त्यर्थं माध- नानरापेक्षा तबान्तरङ्गमाधनं ज्ञानं बहिराधनान्यपर- भक्रिप्रभृतीनि तेषां विवेकाय द्वितीयाध्यायार:। बुद्धिहेतुप्रवृत्तिराविरिवघातवत् ।।२।। बुद्धिर्भधममितिः सा यद्यपि कृत्यनिष्याचा स्थापि तहे- दूर्गा श्रवणमनमनिदिध्यामनादीनां तनिष्पत्तयेऽनुहानमाव- सकम् । तत्किं महत् कृते कृत: शाखा रति न्याया महत प्रवर्तते उत यावद्भकिदाम्। तत्रोचते भकिपरिइद्धि- पर्यन्तं तत्पत्सिरावग्यकी यथा ब्रीहीनवहन्तीत्यनेन विहित- पीयवघातस्य यावद्वैत व्यमनुष्ठानं शास्त्रार्थः तथा दृशप- कारकत्वानामामाखिन्यनिरामपर्यन्तं ज्ञानाद्यनुष्ठाने यत होय- मिति॥२७॥ तेषामङ्गानां यान्यङ्गानि तदनुष्ठानं तु न प्रसज्या चोत्तरम्। सदङ्गानां च ॥ २८॥ सदङ्गानां गुर्वनुगममवेदाविरोधितकानुसन्धान गमादीना- मप्यनुष्ठानं युक्रम्। नाविकलान्यानि सैन्यमेनापतिवत् प्रधानोपकाराय हमने ॥१८॥ इरानी बुद्धिविषयपरिडिशियते। नामैश्वर्यपरा कास्यपः परत्वात् ॥ २९ ॥ तो बुर परमेश्वरैश्चर्यादिमदिषयिषण निःश्रेयसफला ·(ब.राधा..] शाहिस्थशवसूत्रीय भावम् । काम्सप प्राचार्या मन्यते कुतः जीवात्मभ्यः परत्वात् त: खजानाय परज्ञानस्यापेक्षितत्वात्। एतमते जीवाह्मणोर- त्यन्तं भेद इति ॥२८॥ श्रात्मकपरा बादरायणः॥३०॥ बादरायण प्राचार्यः पुनः शहात्मविषयिणीमेव मनुते तथाच सू (ब्रममा प०४।पा.स.१) चात्मेति खव- गच्छन्ति पाइयति चेति। एतमते जीवनप्रवकल्पनाया मिथ्यात्वाकुडचिदात्ममात्रयुद्धस्तत्व मानत्वात् नदेव मुनि- फखायेति ॥३॥ उभयपरा शाण्डिन्न्यः शब्दोपपत्तिभ्याम्॥३१॥ शानिय प्राचार्यखभयपरामेव मन्यने कुतः दो कि वेदतथा ब्रूते (छ । पृ० १।१०१) मवें खल्विदं बम नजला- विति शान्त उपामीत । इत्युपक्रम्य एष म पात्मान्नईदय- मेत तमितः प्रेत्याभिसम्भवितास्मीति यस्य स्यादवा न. विचिकित्सासोति माह शाण्डिस्यः शाणियः रति विधि- कित्स्य तदुभयविषयविदो ब्रह्माभिप्रायलक्षण प्रेमभतिजन्य- ब्रह्मसम्भवफलत्वमाह। (तैत्तिरीयसं०।१०७। प्र.१॥ अन.१०। मं०२) बबरः प्रावाइणिरकामयतेतिवत् पूर्वप्राणियार्थत्वात्र नित्यानित्यम्योमविरोधः । वस्तुतो वेदस्य भगवत्कर्षकत्वमेव । अतेरपि (नैत्तिरीयारसके । प्र.१॥ अनु०५९। दशक ४) । तमाथजात् सर्वडत सपः सामानि बजिरे। बन्दावि बधिरे तमाघजुतमारवायत ॥ इति ।

·२४
प्राविण्यप्रसनीयं भाव्यम् ।
[.राचा०]
उपपत्तिस भवति ब्रा खनु परमैश्वर्यवत्तवा जुतं जीव-
खरूपतया च तथाच श्रुतिः (तैत्तिरीयोप०।४० १२३) यतो वा
इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्रयन्यभि-
मंविशन्तीति तद्विजिज्ञासख । तथा (गी०।१०१५। लो०७)।
ममेवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन इति।
तत्र किं कस्योपमर्दकम्। तस्मात् (छांग० ४ ४९) तत्त्व-
मस्थादिवाक्येनोभयबोधनमेवोपपत्तिमदिति ॥ ३१ ॥
वैषम्यादसिद्धमिति चेन्नाभिज्ञानवदवैशिष्ट्यात् ॥३२॥
मनूभयविषयत्वमेव न सियति वैषम्यात् । विषमं हि जग-
कहत्वादिविशिष्टे तदकत्वादिविशिष्टज्ञानमितिचेन्न यतः मो-
ऽयं देवदत्त: मोऽइसितिप्रत्यभिजावदेकविशिष्टेऽपरवैशिष्ट्यम-
न्तरेण मामानाधिकरण्यस्य स्वरूपाभेदांशगोचरकत्वेन तदुप-
पत्तेः। विशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धेरौत्मर्गिकत्वात्। अथ विशेष्यमात्र-
लक्षणया खरूपाभेदोपस्थितिरिति मतं तव लक्षणया बो न्य
जघन्यत्वात् लक्ष्योपस्थिती तदवच्छेदकोपस्थितिहेतुर, पाच ।
अन्यथा कदाचिच्छक्यतावच्छेदकमन्तरेणापि शक्यस्मतिर्भवेत
इत्यास्तां तावत् ॥ २९॥
नच क्लिष्टः परः स्यादनन्तरं विशेषात् ॥ ३३॥
नवं मति जीवोपाधिशादिमत्त्वमपि परमेश्वर प्रमों
नेति वर्नु अक्यम्। जनाभेदबुद्यनन्तरं क्लेभादरात्मासम्बन्धि-
वरूपविशेषनिर्णयादिति ॥ ३५ ॥

·चि.राचा.] शाहिस्यातसूचीयं भावम् । २५ ॥ ऐश्वर्य नर्थोत चेन्न स्वाभाव्यान् ॥ ३४ ॥ नवे शादिवदैश्चय कर्मवादिलक्षणं परमेश्वरस्य बाध्यते वैभवं त्वात्मनि प्रतीतत्वान्न केगादिवदिति चेत्र कर्ट त्वादेः पर- मेवरस्य स्वाभाव्यात। नहि वरुष्णस्वाभाव्यमन्यथा भवति । तम्माद स्वाभाविकत्वमुपाधिरिति । अत एव दर्पणादि प्रति- फलितबिम्बे भावनि मालिन्यादिबाधेऽपि तिप्राकाम्या- दिस्वभावम्याबाध एवेति ॥ ३४ ॥ नन परमेश्वरम्य मत्यमेश्चयें जीवानां तु कथमागन्तुकः केशादिरित्यत्र हेतुमाह। अप्रतिषिद्धं परैश्चयं तनावाच्च नैवमितरेषाम् ।। ३५ ।। नहि कयामपि श्रुती परमेश्वर स्यैश्वर्य प्रतिषिद्धमति येन प्रतिपन्नमपि बाधितं स्यात् । प्रत्युत (छां ०।०।२० ४) मत्य- मरम्प इत्यादिमा तम्य खाभाव्यमवगम्य ने। मच जोवम्यव प्रतीतधर्मत्यागे कारण मम्ति मवेश्वरत्वात् मदेव मुक्रत्वात् । मदितरेषां तु जीवानां नैवं स्वाभाविकः के शादि: कमात् सहावात्। श्रूयते चि (छपृ.५४ १६१२) परं व्याति- रुपमपद्यते खेन रूपेणाभिनिषाद्यते इत्यादिभिः। तर व भावत्वं नोपपद्यते। उपपद्येतापि यदि परम्य वादिनभावः स्यात्। नचैवं तम्मायभावलक्षण मुत्यन्यथानुपपत्त्यापि जो- वानामोपाधिको मंतिरिति। यपि परस्यापि मायापा- धिकमैश्वर्य तथापि तदुपाः कदाचिदपि नात्यभावः ।

·शाहिल्वपतसूत्रीय भाष्यम् । [प.शचा.] जीवोपाधिबुद्धीनां तु परभको सत्यामत्यन्त लय एव । नहि भगवतो माया शकि: क्षीयते जीवानामनन्त त्वेन तसंसारत- जमाद्यर्थं भगवतः प्रवृत्तेरावश्यकत्वादिति। एवञ्च (बदार। पृ०७३०) यायतीव लेलायतीवेत्यादिश्रुतिः (हदार। पृ० ४३५) अथात श्रादेशो नेति नेतोत्यादिश्रुतिश्च जीवविष- थियेवेति ॥ ३५ ॥ सर्वानृते किमिति चेन्नैवम्बुड्यानन्त्यात् ॥ २६ ॥ अथ क्रमशो मुकावपि यदा सर्वबुद्धीनां विलयस्तदा परोपाधेः स्थिती प्रयोजनाभावात् तस्याप्यत्यन्त लये किं कृत- मैश्वर्य स्वभाव इति चेन्नैवं भवति । जीवोपाधिबुद्धीनामन- तत्वात् तादृशकाल एव नास्तोति युकं स्वाभाविकमैश्वर्यम्। मच प्रागभावा: प्रतियोगिजन कास्तत्त्वादित्येतावनापि काल- स्तथाभूतः मिति। अथकदा मर्व जनित प्रतियोगिन इति क्षेत्र प्रयोजकत्वात् । सर्वकार्यशून्यकालानु मानं त्वत्यमा नर्क- शुन्यम् । अन्यथा सर्व प्रागभावाः कदाचिदमितप्रतियोगिन इत्यम मानेन ध्वंसामधिकरण: प्राक्काल: मिहोत्। अथाहमे- वामुकः स्यामिति धिया मुकावयत्न प्रमा इति चेत् फला- निखयेऽथुपायतानिय येन तसाधने प्रवृत्तिरस्तु । प्रत्युत मर्व- मुकिनिस ये तत एवाप्रवृत्ति प्रमा दति ॥ ३६ ॥ योपादानकर्टवलक्षणमैश्वर्य यदि परस्य बाधिकं तदा विकारिखमेव प्राप्तं मृदादिवदित्यत उच्यते।

·शाबिखतसूचीयं भाग्यम् । . प्रकृत्यन्तरालादबैकार्य चिमत्त्वेनानुवर्तमानात् ।। ३७ ।। प्रकृति म जनकार्यमात्रोपादानम्। मा विकायर्या नतु ब्रह्मस्फुरणरूपमत्तया प्रकृत्य नुगतत्वेन च परस्य कर्बवादि। मच प्रकृतिरेव सत्तेति व जयते जोवानाममत्त्व प्रमशात् । तेषां प्रकृतेः परत्वात् । तस्मात् प्रकृतिलक्षणां मायाशक्रिमन- रालीशत्य परस्य कई त्वादिस्वाभाव्यमिति न विकार्यता । नहि मायया सृजन मायावी मायाकार्यो भवतीनि । यद्यपि तारा- कोन कार्यत्वमेव विकार्यत्वं तच वर्मत एवनथापितोगादिवत्र स्वरूपपरिवर्तन विकारित्वम। चदा खाधिकविकाराईतु- वेम घटं प्रति दयादिवदविकार्यत्वमस्ति । तदेवोकं प्रकृत्य- तरालादिति ॥ ३७॥ मनु मायोपादानत्वे मायायामेव जगत प्रतिष्ठितं नाई कथं (किरीयखिलापनि । खं० २६) तस्मिन् म प्रतिष्ठित मिति श्रुत्या जगतो ब्रह्मा प्रतिष्ठा प्रतिपाद्यत इत्यत्रोत्तरम् । तत्प्रतिष्ठा गृहपाठवत् ॥३८॥ तस्मिन् ब्रह्मपि विकार प्रतिष्ठानविरुद्धं गृहपोठवत् । यथा एहमध्यस्थपीठे स्थितोऽपि रहे तिष्ठति पाठे नितीति व्यपदिम्यते तहत् ॥ ३८॥ ननु नईि प्रकृत्यैव ब्रह्मान्यथामिद्धमस्तु नेत्युष्यते । मियोऽपेक्षणादुभयम् ॥ ३८ ॥ मह प्रतियोभयमपि कारणम्। परस्परं चेतमाचेतमाया

·शादित्यशतसूत्रीय भाष्यम् ।
[च०पा.१]
खजानाय स्वभक्रिविषयाय चाऽपेक्षितत्वात् किं कस्यापेक्षक-
मिति ॥ ३८ ॥
रदानों स्वशाचे व्यवहारलाघवाय पदार्थमकालनमुच्यते ।
चेत्याचितान तोयम् ॥ ४०॥
चेत्या प्रकृतिः चिद् ब्रह्म तयोर्न हतीयमर्थान्तरमत्रेत्यर्थः ।
मनु न हतीयस्य सिद्यमिद्धिभ्यां चोद्यत इति चेत् । अयमर्थः
अभिने जावं प्रकृतिभिन्ने च जेयत्वं निषिध्यत इति ॥ ४० ॥
अथ प्रकृतिपुरुषयोरमम्बन्धे सर्वकार्यविलोपः । सम्बन्धे तु
स एवतीय इत्यत पाह।
युक्तौ च सम्परायात् ॥ ४१ ॥
मिथ इत्यनुवर्तते। तो प्रकृतिपुरुषी बुद्धिस्या परस्परं
प्रतिमम्बन्धरूपी न त्वागन्तकः कश्चित् कस्मात् सम्परायात्
प्रमादित्वादेव । तथाच गीतायाम (१०३ मा ० १९) प्रति
पुरुषं चैव विहानादी उभावपीति। पथानादिरेव मन्वन्धा-
मारमस्विति चव जडाजडविकल्पेन तयोरनन्यत्वादिति ॥४१॥
मन प्रकृतिमिध्यैव मायारूपत्वात् तस्याः (श्वेताश्व।
मार्था त प्रकृति विद्यामायिनं तु महेश्वरम् ।
रत्यारितिभ्यः । तथाच कथं वे पदार्थ इत्यत पार।
शक्तित्वासानृतं वेद्यम् ॥ ४॥

·[पाराचा.१] शाखियशसूचीयं भाष्यम् । मौम्येवं म्याद- . वेद्यं प्रधानं नानृतं न मिया भवितुमईति कुन: भकि- वादेव । नहि मायावी मायाति विना विहितागन्तुकमश्ये प्रभवति । किञ्च (कां । पृ० ३८२) कुतस्तु खलु मत: मज्जायतेति श्रुतिः कार्यमत्त्वेन कारणमा वदन्ती सर्वमत्तामाह मान तत्वम्। अम्ति तु सर्वदा भागवतो सष्टिः मादृशमहकार्यपेक्षा चेतमकृतमरित्वान्यायिक मष्टिवदिति। न- चादृष्टादिभिरर्यान्तरम् एकशक्त्यपेक्षायां लाघवागतमाध- नतरेषु अदृष्ट हे तुताय मानाभावात्। एवं मर्वकार्येषु मिथो व्यभिचारादेकनित्य महकारिग किमिद्धिः । तदवान्तरानक- कल्पनं तु फलमुखमिति न गौरवायति । विस्तरोऽस्यैव हतीये इति ॥ ४२॥ गता प्रामथिको चर्चा प्रकृतमनु मरनि । तत्परिशुद्धिश्च गम्या लोक्रनिङ्गेभ्यः ॥ ४३ ।। यद्यपि जामामीछामोत्यादिवदई भग अनुरज्ये इत्येव- मादिना प्रत्यक्षगम्येव भक्रिस्तथापि तम्या दृढतरमंस्कारवैधि- शलक्षणा परिद्धिर्म प्रत्यक्षता निर्णतुं शक्यते जानप्रामा- स्थवत्। तस्मात् तनिर्णयो खोकवजातलिङ्गभ्य एव । यथा लोकेऽनुरागतारतम्यं तत्कथादावश्रुपल कादिविकारैरनुमायने सददिति॥ ४॥ न केवसं लोकषितानि भवनि महर्षीणां मतिभ्योऽपि तानि खिङ्गानि बाइग्रेन सच्या रव्यार।

·शाबियपतसूची भाष्यम् । [प.शषा] १. सम्मानबहुमानप्रोतिकिरहेतरविचिकित्मामहिमख्यातितद- र्थप्राणस्थानतदीयतासर्वतबावाप्रातिकूल्यादीनि च स्मरणेभ्यो बाइच्यात् ॥४४॥ पचार्जुनस्य मम्मानम् । प्रत्युत्थानं तु कृष्णस्य सर्वावस्थो धनञ्चयः । नसायति धर्मात्मा भत्त्या प्रेम्णा च मर्वदा ॥१॥ बहमामं यथा इक्ष्वाकोः। पक्षपातेन तनानि मगे पद्म च तादृशि । बभार मेघे तर्ण बहुमानमतिं नृपः ॥ २ ॥ प्रोनिर्यथा विदरस्य । (महाभारते। उघो०।०८८ था.३११४) *या प्रोतिः पुण्डरीकाक्ष तवागमनकारणात् । मा किमाग्यायते तुभ्यमन्तरात्मामि देहिनाम् ॥ ३ ॥ विरहो यथा गोपीनाम् (विष्णुप। अंशे ५। अ०१८।०१७) गुरूणामयतो वञ् किं ब्रवीमि न नः क्षमम् । गुरवः किं करिष्यन्ति दग्धानां विरहाग्निना ॥ ४ ॥ इतरविचिकित्सा यथा वेतदीपनिवामिनाम् । नारदद- भनेऽपि विघ्नबुद्धिः यथाचापमन्योः। (महाभारते। अनुशा० । प.१४।०७.०७) पिकोटः पतयो वा भवेयं पराजया। •या मे प्रीतिः पुखराक्ष त्वदर्शनसमुद्भवा इति मुद्रित. महाभारतपाठः।

·[प.शा. शाहिसावरची भाषम् । ११ मत मालवा र खोपमपि कामधे॥५॥ महिमहतो यथा यमस्य । मरके पचमानस्त यमेन परिभाषितः । किं बया मार्चितो देवः केशवः केवनाशनः ॥६॥ (विष्णुप०।३।१०७१ सो ०१ खपुरुषमभिवोच्च पाश इस्तम्। वदति यमः किस तस्थ कर्णमूले ॥ परिहर मधुसूदनप्रपत्रान् । प्रभुरहमन्यनृणां न वैष्णवानाम् ॥ ७ ॥ तदर्थप्राणम्धितियथा इनमतः । तेनैवोकम् । (वाल्मीकीये। उत्तरकाण्डे। स.१.या०३१)। थावत् तव कथा लोके विचरिस्थति पावनी। तावत् स्वाम्यामि मेदिन्यां तवाजामनुपाखयन् ॥ ८ ॥ पथवा कृतकृत्यानामपि भारदादोनां तदकागधनार्थ । प्राणधारणम् । अत एव श्रुतिः । (नृसिंहतापिनी । सं० ६) यं सर्वे देवा नमन्नि मुमुक्षवो ब्रह्मवादिनयेति ॥ ८ ॥ नदीयताभावस्तु बरपरिषरस्य (महाभारते । मा. १०३३७। हो .१२०१८) पामाराव्यं धनं चैव कस वाहनं तथा। • एतद्भागवतं सर्वमिति तत् प्रेक्षते सदा ॥ १०॥ इति । • यत् तद्भागवतं सर्वमिति तत् प्रेक्षितं सर्देति मुद्रित. महाभारतपाठः।१८।

·२९
शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् ।
[च०शमा०]]
मर्वभूतेषु तद्भावो यथा प्रसादस्य प्रसिद्धः । उच्च तेनैव ।
(विष्णुपु ०। अंगे। अ०१८ । लो०५)
एवं सर्वेषु भूतेषु किरव्यभिचारिणी ।
कर्तव्या पण्डितजीत्वा सर्वभूतमयं हरिम् ॥ १५ ॥
तम्मिन्नप्रातिकून्यं यथा हन्तुमागतेऽपि भगवति भोमस्य ।
तनवोकम् । (महाभारते । भीभप०अ०५८।०२६ ० ४)
एहि देवेश जगभिवाम ।
नमोऽस्तु ते शाङ्गदासिपाणे ||
प्रमझ मां पातय लोकनाथ ।
रथाददगा हुनगार्यमंख्ये ॥ १२ ॥
धादिशब्दादडवाकरादिचेष्टितान्यपि द्रष्टव्यानि। यद्यपि
देषविपक्षभावादित्यवेद मुकं तथापि तत्र रागलिङ्गत्वेनात्र च
बहुभकिपरिद्धि स्तिकतर्यात विशेष इति ॥ ४४ ॥
नन स्वामिन्यनुरागिणां तदनुयहतारतम्यवत्सु देषेादयो
भवन्ति तेऽपि किं लिङ्गानि नेत्याह ।
उषादयस्तु नैवम् ॥ ४५ ॥
सदसम्भवादेव । यथोक भगवता दैपायनेन । (महाभारते।
पनमा०।१०१४८ पृ. १४६०७६८)
नकाधा नच मामय न लोभो भाइभा मतिः ।
भवन्ति रुतपुष्यानां भकानां पुरुषोत्तमे ॥ इति ।
शिशपालस्य तु देषात् मरणं ततः परा भकिस्ततो
मुभिरित्येव अमरति ॥ ४५ ॥

·[च.राचा.] साबिश्वसूची भावम्। पच प्रायसो भगवदवतारविषयाच तानि शिणागि मर्यन्ने प्रशामजन्यत्वात् पूर्णविषयता च भोकोत्या सिद्धा- मतमाह। तद्दाक्यशेषात् प्रादुर्भावेष्वपि सा ॥ ४६ ।। मा परा भकिः प्रादुर्भावात्मविषयापि भवति कमादिरं ज्ञायते वाक्य भेषात् (गो... २३) देवान् देवयजो यामि मनमा यानि मामपि । इति। प्रतिज्ञातार्थस्थिरीकरणाय देवतामारभकिनिन्दायां वा- काशेषो भवति (गी। प्रो०२१) यो यो यां यां तनुं भन: अयाचितुमिचति । तस्य तस्या चलां श्रद्धा तामेव विदधाम्यहम् ॥ इति । तत्र यो यो यां यां भर इत्येतावकासिद्धी तनुपर्या- निर्देशाङ्क के स्तत्त्वात्मविषयत्वे तात्पर्यमुखीयते । प्रकरणच भने- रेवेति ॥ ४६॥ जन्मकर्मविदशाजन्मशम्दात् ॥ ४७॥ बन्म शरीराविमाभूतवेदप्रणयमदत्यवधमादनादिकार्याच भगवतः बरोरपरिग्रहः । कर्मवेद प्रणयमादि । तपवेदिनो असाभावफसाय भवति । यथार (गी।.०९) बम कर्म मेरियमेवं यो वैक्ति तत्वतः । त्यला देश पुनर्जा नेति मामेति शेऽर्जुन ॥ इति । पर बनाकर्मवेदमस भाचारमतवफसमुपपद्यते। किनु बनमनोमाबिन्यनित्तिबारा तरिशिष्टपरमेचरमापरपर- F

·३४
शाहिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् ।
[अ०राया.]
भकि जनयित्वा जन्माभावफलाय भवति । तस्मात् प्रादुर्भावा-
पत्रगोचरवं परभकः शब्दादेवावगम्यत इति ॥ १७ ॥
तञ्च दिव्यं स्वशक्तिमात्रोद्भवात् ॥४८॥
(गी०।१०४। सो०८) जन्म कर्म च मे दिव्यमित्यत्र किंदि-
यत्वं न धर्मजात्वं धर्मयोगाभावात् तस्मिन्न दृष्टासिद्धेः। नापि
रिवि भवत्वं भूलोकजन्मन्यव्याप्तेः । किन्तु जीवशरीरवन
भूतोपादानकत्वमपितु स्वमायाशिवतत्वम् । अत एव मोक्ष-
धर्म नारदं प्रति भगवदाकरम् (महाभारते । शां।०३४१।
या ० १९८०८)
मायैषा हि मया सृष्टा यन्मां पश्यमि नारद । इति।
तथाच गोयते (गी।०४।०६)
प्रजाऽपि सत्रव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि मन् ।
प्रकृति स्वामधिष्ठाय मम्भवामि युगे युगे ॥ इति ।
नचाभौतिकवे भरीरत्वव्याघातः भोगायतने भौतिकत्व-
मिघमात्। अथ भोगायतमत्वमेव शरीरत्वमिति चेव भटा-
अवस्वस्थ सत्ये लाघवात्। चेष्टावं तु क्रियागतो जातिविशेषः ।
मच कियेव वेटा मृतभरीरक्रियायां तावहारापत्तः । मापि
माचात् प्रयनजाकियात्वमेव रेष्ठात्वं घटादावपि चेटत रति
थवातिप्रमशात्। सर्वक्रियायाः माषात् परमेश्वर यनजन्यत्वात्।
एच परमेसरबरीरबोधकमानेन तछरीरशामिद्धिरि-
त्याला तावरिति। ना तत्त्वाधिक्यं तकरीरस्य प्रधाडानु-
पारामतया घटादिवदनवभावात् इन्द्रियाप्रतिवाच ॥४८॥

·[ब.पा.] शाबित्यशतसूत्रीय भाष्यम् । मनु खतः प्रयोजनाभावे कथं प्रवर्तत इत्यपेशापामार। मुख्यं तस्य हि कारुण्यम् ॥ ४ ॥ लोके हि निरुपाधिपरदुःखहानाय प्रवृत्तेषु कारुणिक- व्यपदेशः । नचामा तेषु मुख्यः कपाजन्यदुःखहानाय पुण्यार्थ वायततः प्रवृत्तेर्न निरुपाधित्वं मम्भवति। नापि परदुःखप्र- हाण मात्रप्रवृत्ते तथा धनाद्युपाधियुके तद व्यवरतेः। किन निरुपाधिपरक्लेशमाशिनो भगवत एव मुख्य कारुण्यम् । तलत एवान्यप्रयोजनार्थिषु कारुण्य व्यवहारो गौण इति। तस्मात् जननीयादृष्चमपेक्ष्य स्वकारुण्यात् प्रवृत्तिरिति ॥ ८ ॥ मनु (गी०।१०। यो ०२७) नराणां च नराधिप इत्या- दिना विभूतीनामपि भगवद्रपत्वकथनाद्राजादिभरपि मुभिः स्थादित्यत पाह। प्राणित्वान्न विभूनिषु ॥ ५० ॥ जीवोपाध्यनवछिनविषयेव परा भफिर्मत प्राणादिजीवो- पाधियुकेषु राजादिषु रकिर्दकिफसेति ॥ ५० ॥ द्यूतराजसेवयोः प्रतिषेधाच्च ।। ५१ ॥ धर्मशालेषु द्यूतराजमेवयोः प्रतिषेधः मर्यते परमेश्वरले त तन्त्र स्यादिति ॥५१॥ वासदेवेऽपीति चेन्नाकारमात्रत्वात् ॥ ५२ ॥ मनु (गी। प..। यो.५७) वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मीति विभतिषु अतिस्तथाच राजादिवत् माऽप्यभजनीय एव था- ·शाखियशतसूत्रीय भाष्यम् । प.शया.१] दितिरेव परमाण एव कृष्णाकारमात्रत्वात्। यथा पराभर पाह। (विष्णुपु ।।१०११। लो०२) बदवि नरः श्रुल्ला सर्वपापैः प्रमुच्यते। घचावतीर्ण विद्यावाख्यं परब्रह्म नराकृति ॥ इति । जीवत्वे तब स्थादिति ॥ ५ ॥ प्रत्यभिज्ञानाच्च ।। ५३ ॥ वासुदेवविषये परब्रह्मप्रत्यभिज्ञा च श्रूयते (नारायणे- पनि । अथर्वशिरसि । दशके ६ । वाक्यर) ब्रह्मण्यो देवकीपुत्री ब्रह्मण्यो मधुसदनः । सर्वभूतस्थ मेकं नारायणं कारणरूपमकारणं परब्रह्मस्व- रूपमिति। मर्यते च प्रत्यभिज्ञा यथा प्रलये दृष्टानुभावेन युधिष्ठिरं प्रति मार्कण्डेयेनो कम् (महाभारते। वन ०।०१६। घो०१३ ० ०२) यः स देवो मया दृष्टः पुरा पद्मायतेक्षणः । स एव पुरुषव्याघः सम्बन्धी ते जमादम ॥ इति नथा (महाभार.मनमोक्षधर्मे। 4.३४५०९५१२५। १६) तपोभिरथमो हि भगवानिति श्रुत्वा जनमेजयेना- भिहितम्। तपसायसम्मो हि भगवान् सोकपूजितः । नं दृष्टवकारले माक्षात् श्रीवत्मारविभूषणम् ॥ इति । सकारात् नरकेषु फसमरसिङ्गात् ॥ ५५ ॥ मक विभूतिषु तत्कीर्तनं तबार।

·[प.राचा.१] शाखियशतसूत्रीय भाष्यम् । वृष्णिषु श्रेथ्येन नत् ॥ ५४॥ (गो। १०१.०२१) धादित्यानामहं विधुरित्यारी नेषु श्रेष्ठत्वं परमेश्वर सौवेति दृष्टिमात्रार्थ विभतिक धनं तव वासुदेवेऽपि वृष्णिषु श्रेष्ठोऽयमित्येतावनाच दृष्टिविधामार्थ विभूतिषु वासुदेवकीर्तनमिति ॥१४॥ एवं प्रसिद्धेषु च ॥ ५५॥ एवमनेन प्रकारेण वासदेववलिङ्गवत्तथा प्रमिद्वेषु वरा- हमृसिंहवामनरामभद्रादिषु भकिरपि मुक्ति कस्लेति बाथम् । थदा एवं प्रालिङ्गवतया प्रमिद्वेषु (गी। प०१.०२५) रुद्राणां शहरवामीत्यादि विभत्यात्मसु मेछामावष्टिमन्त- या। उक हिस्कान्दे । काशीखं । पूर्वभा०प०२०१८५) विष्णुरुद्रातरं प्रयाधः श्रीगौर्यमरं तथा। नान्तिकस्य मूर्खस्य वाक्यं शास्त्र विहितम् ॥ इति । भारस्थ ब्रह्मा सिङ्गप्रसिद्धिः सत्यादी बहुसमुपलभ्यत रति ॥ ५५ ॥ इत्याचार्यसप्रेसरविवारविरपिते जाणिवतसबीच- भाव्ये द्वितीयाध्यायस्य प्रथममाझिकम् ॥७॥ ॥ उको दोपकारको चामयोगी पम्प्रति प्रतिबन्धकदुरित- भयमुनापवर्गवत्या गोषभाय उच्चको । भन्या भजनापसंहाराङ्गोण्या परायैतदेतत्वात् ।। ५६ ॥ (गो...१३) ·शाहिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । [च.पा.२] भाग्यमन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् । इत्यनेन सप्तमाथाचप्रतिपादितपरभकिमन द्य तत्पश्चाहीनं (गो.प्रो०१४) मततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः । नमस्य माय मां भक्त्या नित्ययुका उपामते ॥ १ ॥ इत्यादि । तत्पश्चात् (गी०प०।०२६) ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम्। इति नदुपसंहारसतस्तत्र (तैत्तिरोयस. । अष्ट०२।प्र० ४।अनु०६) चित्रया यजेतेतित्रत् मामानाधिकरण्येन भक्तिनाबा भजनेन फलं भावयेदित्यर्थः । (गी। ०७.१७) एकभक्रिर्विशि- स्यते इत्यादी भगवद्भको भकि शब्दस्य प्रयुक्त्वेन संज्ञाप्राप्तेः भकिभजनयारेकार्थत्वाच । माप्यत्र परभकिः फलभावनया विधीयते तम्या प्रकृतिमाध्यत्वेनाविधेयत्वात् । नचापि तस्या निःश्रेयमतुत्वमजातं जाप्यते (गी।०७।०२३) मद्भका यानि मामपीत्यादिना मप्तम एव तज्ञापनस्यापि “न- त्वात्। किनु परभाविनाशनसाधनाकाझ्या कीर्तनादि- कमेवोपका भकिशन्देन गोण्या वृत्या हतीयान्तेन निर्दिय परभजनमाधमत्वं तेषु विधीयते इत्यचार्थवादाकाङ्क्षायां (गो.प.मो.९८) मयि ते तेषु चाप्यहमिति पवादन्ययः । अन्यथा भन्या भजनं तेन च मयि स्थितिरिति वाक्यं भि- चत। कीर्तनादिषु भकिमाधमत्वेन (तैत्तिरीयम० अ०२। प्र० ३ । अनु.२) आयुर्वं घृतमितिवद्भकिशब्दो गोषः शक्य- .

·[प.शपा.२] शाबिखतसूत्रीय भाष्यम् । संस्कारेण सह रति। यदा भव्यते एभिरिति व्युत्पत्या तास भकिमब्दः (पावसायनातसू.प.सं.८) उद्धि- इत् । अथवा (गोगो०१६) चतुर्विधा भजो मामिति भजनगणपाठात् राष्विन् । ( गीयो०१८) उदारा: सर्व एवैते इत्यौदार्यगुणयोगादा गौणत्वमिति ॥ १६ ॥ रागार्थप्रकीर्तिसारचर्याच्चेतरेषाम् ।। ५७ ॥ एवं हि श्रुतम् (गी। प०११।०१६) स्थाने पोकेश तव प्रकोळ जगत् प्रहष्यत्यमुरज्यते च । इति । तत्र साक्षादेवानुरागार्थत्वं कीर्तमम्य श्रुतम्। तत्माहप- यात् (गो। पायो०१४) मततं कीर्तयो मां यतन्त दृढ बता: । इत्यादिनोकानामपि तदेव फलमिति ॥ ५॥ अन्तराले तु शेषाः स्युरुपास्यादौ च काण्डत्वात् ।। ५८ ।। गी। ००११) भजन्यमन्यमनमो जावा भूतादिमव्ययम्। (गी। पायो ०२८) ये भजन्ति तु मां भाज्या मयि ते तेषु चाप्यहम् । इत्येतयोरन्नराले या गौणभक्रयः श्रुतास्ताः परभवना- नि भवनि परभकिसन्दंगदेवेति भावः । ता यथा (गीता। प्राचा.१४॥१५॥२॥२५॥२॥२०॥२८) ·शाहित्यशसभीयं भाष्यम्। [1०राचा] सततंकीर्भयतो मां पता बताः । नमसन्नत मां भत्या नित्ययुका उपासते ॥ १ ॥ जानवोन चायन्ये यजन्तो मामुपासते । एकावेन प्रयोग बहुधा विश्वतोमुखम् ॥ इति । नथा। अनन्या चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते। तेषां नित्याभियुकानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ १॥ इति। तथा। चान्ति देवव्रता देवान् पिढन् यान्ति पिटताः । भूतानि चाम्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिमोऽपि माम्॥ १॥ इति। पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपातमन्नामि प्रयतात्मनः ।। १॥ इति । तथा। । यत् करोषि यद नामि यज्जुहोषि ददासि यत्। यत् तपस्यसि काम्लेच तत् कुरव मदर्पणम् ॥ . ., भाभफलैरेवं माध्यमे कर्मवन्धनैः । इति । नत्र नापामभिधानं कीर्तनम्। भावय यनक्षत्र लौकि- कोऽप्यताप्रमतावादुकः। दृढप्रतत्वं महावकारपवासाचन- हानम् । नमस्कार: सापकर्षवरोधककरगिरःसंयोगादिव्या- पारः। जामवनव विधा मुखामुख्यभेदेन एकवटचालकि- बचतथा। तन्मात्रपिमा तु ध्यानमगुस्सनिया यागः पूजा भगवनामुहिम पचारिरामच तथा वितितनिधिसर्यकर्षणं ·[चाराचा०] शाहिसावदूषीय भाषम् । परमेघरे समर्पमिति। न केवखमेतामानि किनु (०।०२९५) मनो प्रोत्युपासीत (गी...२१) पादित्यानामहं विष्णुरित्याधुपासनारिणम्दवोहतान्यपि भकिसाधनानि कुतः ब्रह्मकाखच सर्वस्यापि भहितसाधनप्र- निपारकवादिति ॥ ५॥ साभ्यः पावित्र्य मुपक्रमात् ।। ५८ ।। तान्या गाणभकिन्यः पाविश्यममाःकरणमालिन्योतदुरित- क्षयः म एव दारं कुतः (गी। ०६।०२) पवित्रमिदमुक्त- ममित्युपक्रम्याभिधानात् । भारतःकरणधर्मत्वात् पाविश्व- स्थानारत्वादिति ॥५६॥ सात प्रधानयोगात् फलाधिक्यमे के।।६।। ताखेव कीर्तनारिषु (गी।1०८ ०२६) यो मे भवा प्रयच्छति (गी। पायो०१४) नमस्य मनावमा भत्या रत्यारो. प्रकरणादिमिद्धाभावेषु पुनर्भनियोगकथनं प्रतिभागीना तदनुष्ठाने फसाधिक्यार्थमेवेत्येक पाचाया मन्यने ।। । नाम्नेति जैमिनि सम्भवात् ॥ ६१ ॥ वैमिनिराचार नार मौषबमिः (पासायनात स.प.सावं. ७) शेगेगामिचरन बओतेत्यादाविव भाया की- नेन भावादानेन परमपिाधयेदिति सामानाधिकरय. पशवाचामभावनाबार्थ तां मन्यते न पचामाराधं गौरवा- दिति । ॥

·शाविनावधीचं भाषम् । [.राचा०] पवाजपोगानां ययाकालसम्भवो चादिवत् ॥ ६॥ कीर्तनामसारीना सहानुष्ठानमेकैकेन वा क्रमेण वानुहा- नमिति पयः पक्षाः । तत्राये कस्यचिदननुष्ठानेऽप्यन्येषां नि:- फसवप्रसङ्गः दितीये विकल्प प्राप्तावथैक्यनियमः स्यात् । हती- यख शास्त्रार्थः । एकतावन्मस्थाननुष्ठानं च प्रमज्यते गैरवात्। नम्मादेतेषां मिथो व्यभिचार हेतुत्वमिति पूर्वपक्षः । सिद्धान्त स्तु सर्वास्येव साधनानि प्रमाणसवात्। किन्तु महानुष्ठाननियमो माति प्रमाणाभावात्। येषान्नु गन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्यादीना- मेकप्रयोगश्रवणं तेषामेव सहानुष्ठानम्। तदितरेषान्तु यथा- कालं यथामम्भवमनुष्ठानं सहयादाविव यथा ग्रहमाधनवण- सम्भाधापरणं कदाचिदेकदा कदाचित् क्रमश इति नयेता- बता णादीमामकारण त्वमायाति । तस्मात् यद्यादृशदुरितक- घसमर्थ तत् तादृशदुरितक्षयं कृत्वा मर्वैः खस्वसामर्थे दर्भिते परभकिमिद्धिरिति तथाच गोयते (गो०।१०७.१९)। बहना जन्ममामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यत इति ॥ ६ ॥ ईवरतष्टेरेकोऽपि बलो॥६॥ नेषु मथे पः कचिदनिशचानुष्ठानेन बसवान् भवति स एकोऽपि परमेश्वरतहिं जनयित्वा परमाचे प्रभवति बडतर- विचितपरिचर्याभिरपि पचा नेतरः प्रभुस्तस्थति यति पैके- मापि नियोकसततशतपादसंवाहनेन तत्। कीर्तनापन्य- समेगापि उतरवितेन भगवनमाराक्षि प्रापते बचा (गी.. १८.५७)।

·[च.शा.२] माहिलावरची भावम् । बुद्धियोन समामित्य मषितः सतत वा मचित्तः सर्वगापि मन्त्रमादात् नरिवरिवादि। तथा कासादिकतमपि कतिखम्। पचा (पु. प.८.१६)। पाथम् कते वजन यातायां दापरेवन् । घदाप्नोति तदानोति कली मंकीर्च केशवम् ॥ इत्यादिकम् । नच व्यभिचारो बखदत्प्रत्येकजन्यमकि प्रति कोर्सनत्वादिना हेतुत्वादिति ॥१९॥ मनु कीर्तनाचारासिकानां सर्वेषामेव पाविध्यं हार- मुत केषाश्चिदन्यदपोत्यात पाह। अबन्धोऽर्पणस्य मुखम् ॥ ६४ ॥ भगवत्यर्पित शुभाशुभकर्मणा खफसाजनमलबजाभाव एव बारम्। यथोकम् (गी०।०८।०२८)। सभाएभफसेरेवं मोक्ष्य में कर्मबन्धमेरिति। पर्पसमाऽपि पुराणारे । कामतोऽकामतो वापि चत् करोमि भाइभम् । तत् सर्व स्वथि मंन्यस्तं त्वत्प्रयुकः करोम्यहम् ॥ इति । नवं स्वातन्यप्रयतः तस्करपयसेन पापाचरणाभावस्थापि नरसवात्। चचा मतिः । न वेदबसमाश्रित्य पापकर्मति बेदिति। तस्मात् पाविधं सरिसरविषयमेवेति। अब उभं कर्म खात्रमविधितनिव्यनमितिकात्मकं बोधम् । सम्बगाब- मपरिपासनाद्रमोकारिफर ताप्ती मुसचे विजय सादि- ·प्राविवशतसूचीयं भाष्यम् । [प.पा.२] त्यादिवत्रः मर्पिनेतुतमिद्धिः। एवं कामासाना- तकाम्बकर्मपापपोरपि पसादर्पणे फसाभाव एव इति ॥ ६ ॥ पथ गोलोवेव विशेषश्चिन्यते तत्र श्रुतिस्पतिमध्ये चत्व- रूपमुच्यते चथा (कां. ०१.) य एषोऽन्तरादित्वे हिरण्मयः पुरुषो मते हिरण्यम्मश्रुहिरण्यकेश इत्यादि । तथा (नार- उपधरा। पटसे॥ो.७१)। यः सदा सविधमण्डसमवर्ती। मारायण: मरसिजामनमत्रिविष्टः ।। केयूरवान मकरकुण्डलवान् किरीटी। हारी हिरण्मयवपुर्धतशङ्खचक्रः ॥ १ ॥ रत्येवमादि । तर किमेवंविधेष्वेव ध्याननियमः पूर्णप्रादुर्भा- वारी वा यथाश्रुतेष्विति । तत्र ध्येयखरूपश्रवणाषियमप्राप्तावु- ध्याननियमस्तु दृष्टसौकर्यात् ॥ ६५ ।। थाने थेयनियमकथनं दुधार्थ नानाविषयत्वे चित्तविक पसम्भवात् । तस्मात् भोकार्थमेव तत्कथनं शेयम् । अदृष्टार्थत्वे विकण्यादि प्रमात् । तसायचागुतेषु व्यवस्था । अत एव गो- पीना मिपासादेव तषियममारेणेव थामस्य दुर्लभं फल- मुपसमिति ॥ ५ ॥ मद्यजिः पूजायामितरेषां नैवम् ॥६६॥ (गी....) चामि मयाविनाऽपि मामित्यन पति: किं प्रशियोतिरोमारिविषयः किंवा पूनावचन इति ।

·[प.पा.२] शाबिखरतीयं भाबन्। तषाचं पहिः पूजापामेव प्रयुकः कुतो बापत विषु पूज- येदित्यादिना नित्यकाम्बपूजा तादर्थे विहिता लक्षाः परभ- स्वङ्गत्वमात्रमा विधीयते तेन तारर्थम्। इतरयामागो तुम तादयं श्रुतं तेषामोश्चरोद्देश्यकत्वं भक्तिसंयोगोभयं विधातव्य- मिति वासभेदः स्यात्। पथ विष्णवे उपक्रमाय मते मि- त्यादिविहितस्य भक्तिमयोगोऽस्वितिचेत् सत्यम्। काम्बानां तत्फलेनैव निराकासत्वात् । जीवनमावनिमित्तकनित्यपूजा- चास्त भक्तिमयोगविधी बाधकाभावात नित्यत्वे सततोप- स्थतिलाघवाचेति । अत एव अत एव मोक्षधर्मे हिमायुकधर्मनि- दाचाम् । (महाभारगांगर५ पृ.६६६.६४००)। सर्वकर्मस्खहिंसा हि धर्मात्मा मनुरब्रवीत् । कामरागा हि मिति बहिर्वेचा पशम् नराः ॥ विष्णुं ये पाभिमानन्ति धमादेव यजन्ति ते पायमै :समनोभिव नथापि यजनं मतम् ॥६॥रति।। अथ पूजाप्रस्तावादधिकरणत्रयम् । पादोदकं तु पाद्यमव्यानेः ॥ १७ ॥ एवं मर्यते । (नसिंह पु०प०५८ ओ• ४६) गङ्गाप्रथागगथपुवारनैमिषापि । पुणानि यानि पुरमासयामुनानि । कान तीर्थाषितानि पुननि पापान् । पादोरकं ममवतः प्रपुनाति पयः ॥ ९ ॥ रत्व तत् किं पादचुकं वयं पारोदकमुन पारे दलो- ·शाबिश्वसूची भाषम् । [.राचा०२] मृद्ध अचम् । पायमेव पादोदकं बुतो नाचते पब चाउचाप्तिमात् । तथापि भगवतः गावाचारसम्बन्यो । सम्भवति। नायवतारबारा । तथाप्यनुहारसविधानास- भवात् । किन्तु पूजाविहानप्रतिमापारसम्बन्माएपचारसवापि प्रतिडिताथा: चपतिहिताधास्तु पूजार्थमावाहने पति तचाप प्राणियामषिताधिष्टाने पाराभावे तन्त्र स्यात् । तवं व्या- अनुरोधात् पायमेवात प्रतिमाचत्यलयवहितसम्बन्धकल्प- नाममात्॥१७॥ खयमर्पितं ग्राह्यमविशेषात् ॥१८॥ पूजाचा भगवते रमनवेधीमास्यादिक वैष्णवं मालतेन्ध इत्यादिना प्रतिपाचवेन विहितं तदिह भावतत्वाविशेषादेव भगवद्भकेन खयमपि याचं भोजनधारणादिना खोपकार्यमि- त्यर्थः । वयमपि ग्रहणे प्रतिपत्तिः मिति। धर्मशायन्तु वर्जनीयमेव अन्यायुद्देशेन त्यकपुरोडायमा । उत्तराहात् विष्टकृतमवद्यति यजमानपञ्चमाः पुरोडा योनि प्रतिपत्तिसदमपि वचनादेव। अन्यथा भावतेभ्यो- ऽपि न प्रतिपादयेत् परद्रष्यत्वात् । वरमादिति चेत्र नहि वरने खवर्जनमुकम्। पप प्राशयो रचादित्यादिना ब्रा- अपवादात्मनेऽपि रानमारिनिचेव दानव खखत्वध्वंसेन परसालापादानरूपलात्। नचैवं प्रतिपत्ती चुकं पुरोडाम- शापि यजमाने प्रतिपत्तिदर्शनात् पारिवत् प्रतिपत्तिरपि सवापादिय । तदेवं बचान्नसावताऽसंपत्ति खवणे- ·पराचार] । नायवेगुलं परिवर्षमेव । तथा सर्व राजावारिपि क्षेचमिति। किच (गोगा.पा.१२) रतापरावैग्यो यो भार सेन एव स इत्यत्र समानकर्षकत्वात् खवध समा- मकर्मस्वप्रनीतः। कासमभियातनमः सामानाधिकरणेना- ग्वधात् तेहत्तानित्यच तम्बातीयपरने मानाभावात् । तस्मा- बाधकं विना देवेभ्यो रत्तमपि भोपथमिति शेषम् ॥ १८॥ निमित्तगुणाव्यपेक्षणादपराधेषु व्यवस्था ॥ ॥ (पराहपुराणे । १.१९४ो. ४) देवपूजापराधा हाधि- मत् परिकीर्तिताः । रत्युपक्रम्य द्वात्रिंशापराधासत्तन्नाथ- वित्तानि र विहितानि ता कि मापराधवर्णनं पूजामुन केषांचिदर्जनम केचित् पुरुषार्थ इति । पोचते (राष- पु.१०१९४०६) पकर्मोन पुष्येण यो मामयते नरः । पतनं तख वच्यामि तणुब वसुन्धरे ॥ १॥रत्यादि। नत्राकर्मयानां पुष्याणं पर्युदतत्वाब पूजाङ्गत्वम् । किन्तु पूजाक्रमप्रयोगमधमादिनार्परेशने विभित्तमपेक्ष्य प्राय- वितम् । यत्र त (बराहपु.१.२॥ो. १६) भरला गन्ध- मायानि धूपं यो मे प्रवचमीवमेन पूजाक्रमभङ्गापराधे तन- कामस्य पूजाजत्वादशावगुणपरिसरात् नन्नाचवित्तवावं द्र- मुख्यम् । वष पूजामारेष (वराहपु.प.११॥यो.) रमाकाहमखारिला पर मामुपसर्पनीबादि गुतं व व्या- मेव पुरुषार्थवमिति व्यवस्वेति । १८ ॥

·शातिरपी भावम् । जमिचोमगिरी (गी....२९) पत्र पुर्व पावमिवनेन भगवदुहेशदापमापस मानवि- पिरियार पचादेानमन्यया रिवैशियम् ॥ ७० ॥ बपरितमं सोके पचान्वयित रहे। मन तहि देव प्रीत्यर्थ देवदेवाय किये। इत्यादिना प्राप्तस्य भगवदुरमकसदरामस्थ भाववि- भिः। पबचा परिचतुष्टयविधिदानमेव खात। प्रत्येक- विधा वासभेदः । तस्मात् पधादिसम्देन प्राप्तं रानमनध (गिरीष.) उपयत इत्यनेन नित्योपवीतस्य दर्शाङ्गत्व- परावषिधिरेव युक रति ॥ ७० ॥ कमजत्वात् परहेतुभावाच्च क्रियास श्रेयस्यः ॥७९॥ ता भायः सर्वकर्मस श्रेयस्य एव कुतः परमशिलात् तरधर्मजन्यवाद बधा (गो.प.४.१.११) पायो ज्ञामतपमा पूता महावमागताः । चेषचा मां अपने नासव भजाम्यहम् ॥ इति । भावधम्दय भको गावसे किंग वणि मासाः । देवासये पक्षिगा बयनि ।। भावाभिमानाने फसंसभने । तोर्याच रेवापतनाच मुखात् ॥ इत्यादी। तमा (गो..ओ.१६) प्रतः।

·भाविनावरची पतुर्विधा भयो मां बनाः सुमिनो पत्र पूर्वमानवालाहोना नामो मुख। एतेन भकिमीमामायां विचारो घुमते न कर्ममोनांग- मित्युकम् ॥ ०१॥ ननु भकानां न गौण मुख्यभावस्तथा मति (मी.) चतुर्विधा भजन्ते मां जमाः सुक्षतिमोऽर्जुन । पा विज्ञासरी: जानी र भरतर्षभ। रति चतुर्णां तुखवदभिधानं किं शतमित्यत पाए। गौणं त्रैविध्यमितरेण स्तुत्यर्थत्वात् साहचर्यम् ॥ ७ ॥ गाणं चैविध्यमेव तामां मुख्येन साहचर्यश्रवणं तु सत्य- ।। यथा राजममभिव्याहारणामात्यानाम् । एवञ्च पाप- विपद्धवागरिनिमित्तं स्मरण कोनाद्याक्ति: शामा माद्याचरणं जिजामाभकिः। यथाच (सइदा पृ.) समेत हानुवचमन प्राणा विविदिग्नि बजेन दानेन तपमाs- शकेनत्यादि । तथा (गो.प.१८चो.४८) म्वकर्मणा तमभ्यर्च मिईि विन्दन्ति मानवाः । विष्णुपु.। ०३।१०७.१६) म सति मित्रवर्णधर्मतो यः । सममतिरात्मसादिषपसे। न हरति नर सन्ति किश्चिदु..। खितमममं तमवेशि विशुभाम् ॥ •स्विमसामधि ८ मारम् ।

·शानियतसूचीयं भाष्यम् । २०२पा०२] इत्यनेन खखवाश्रमविहितवेदानुवचनादीनां ज्ञानार्थ- मनुष्ठान जिज्ञासा भक्तिः । अथार्थिता भकिरपि विधा तत्रै- का परमत्यर्थ क्रियमाणा पूर्वाका राज्यस्व गाद्यर्थं क्रियमाणा च कीर्तनादिरूपाऽपरा। यथा (विष्णुपु ०।०३।१०७मो०३) भीमान् मनोरथान् कामान स्वर्गिबन्हां परं पदम् । प्राप्नोत्याराधिते विष्णी निर्वाणमपि चोत्तमम् । इति । तत्र निर्माण प्राप्तिः परभकिदाति परभकि प्रयोजनार्थता (गो।अ० ओ०१८) ये भजन्ति च मां भक्त्या मयि ते तेषु चायमित्यनेन महेकवाक्यत्वात् । यच्च भागवते (स्कन्धा. सो ०२२।२३) श्रवणं कोर्सनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं मख्यमात्मनिवेदनम् ॥ इति पुंमार्पिता विष्ण भकिचेन्नवलक्षणा। इति । तदेतेम्वेव यथायथमन्तभवनीयम् । तदेवमुपाधीनामेषामुपधे- यसापर्यऽपि न दोष इति ॥ ७९ ॥ मन कीर्तनादीनामात्ये कथमात्वादिषु प्राधान्यं घटते रत्यपेक्षायामुच्यते। बाहिरकरस्थमुभयमवेष्टिस्ववत् ॥ ७३ ।। भारणकीमादीनां परमातथा तदन्तर्गतवमनारम्य फसाकारमवणात पिकायमोवोऽपि । यथा राजसुधा- मार्गनायवेष्टिः प्रधानापि समारभ फखान्तरसम्बन्धात् तत ·[प.राचार] शाखियशतसूचीयं भाष्यम्। । उत्कृयते। चथाश सहस्पतिमवः कचित् प्रधानमपि वाजपे- यानं तदत् प्रमाणसत्त्चासत्त्वाभ्यां विशेषात् । एवं प्रमादात कुर्वतां कर्म प्रचवेताध्वरेषु यत् । मारणादेव तद्विष्णा: सम्पूर्ण स्थादिति अतिः ॥ इत्यनेन सर्वकर्मणा नैमित्तिकाङ्गत्वेनापि प्रवृत्तः। सभा: वाङ्गत्वं स्वर्गादि फलाच प्राधान्यं च न विरुद्धमिति ॥ ७९ ॥ इदानीमार्तभको विशेष शिक्यते । स्मृतिकोफ्रेंः कथादेश्वार्ता प्रायश्चित्तभावान् ॥ ७४ ॥ स्मरणकीर्तनकथानमस्कारादोनामातभको निवेशतत्त- त्पापकतनरकातिमतां तत्तत्पापक्षय हेतुत्वेन कथनात् यथा (विष्णुप०।०५।०६ ० ३२।३३) पापे गुरुषि गुरुणि लघूनि च लघुन्यपि । प्रायश्चित्तानि मैत्रेय जगुः स्वायंभुवादयः ॥ १ ॥ प्रायवितायशेषाणि तप:कात्मकानि वे यानि तेषामशेषाणं रुपामुभरणं परम् ॥ २ ॥ नथा (विष्णुपु.ल.) चनामकीर्तनं भला विधायनमनुत्तमम् । मेरेयाषपापानां धानामिव पावकः । एवं (महाभारी बोष.11.५४॥श. १५५.।। १९३० मायमाभिगमनं तीर्थावनानम् । बतचा फवार ने मारायचा पचा R ·शाहिरी भाखम् । [प.राचार] पाविता संवृत्ताः श्रुखेमामादितः कचाम् । नारायचाया पो सर्वपापप्रणाधिनीम् ॥ रत्यादि। नमायुगमानी निवेशनमिति ॥ ७४ ॥ भूयसामननुष्ठितिरितिचेदाप्रयाणमुपसंहारामास्वपि ॥२५॥ यादेशत्। न्यायविरोधादेनरचमानां स्वल्पपापविषयत्वमेव घुकम् । अन्यथा भूयः केशमाथानाममनुष्ठानख क्षणमप्रामाण्य- मितिक्षेत्र घामामरणमुपसंहारस्मरणात क्लेशाधिक्यात् । यथा (विष्णुपु०।०२।१० ६ ० २८) तम्माद हर्निशं विष्णु मंमारन पुरुषो मुने न चाति मरकं गाद्धः मंक्षीणाखिलकलाषः ॥ इत्यमेन मातत्यापमंहारात् । उपक्रमोपमहारयोरेकार्थ- लादिति भावः । नवोपकमे कालः श्रूयते येन तद्विरोधाद- पसंहारम्य भिन्नार्थतापि भवेत् । तथाच क्लेशमाम्यादितरेषां मामनु हाममप्रामाण्यम् (विष्णुप ०।०२।१०६ । मो० ३५' पात- निजि तथा सन्ध्यामथाशादिषु मंमारन इसेतदवर बानुवाद एव। नाप्यनुतप्ताधिकारिकमिदम् । (विष्णुप० । अं०२।०६। पो.२४) छने पापेऽनुसाणे वे यस्य पुंमः प्रजायते । प्रायश्चित्तम् तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम् ॥ रत्त्यस्यापि सर्वप्रायश्चित्ताङ्गानुतापस्यानुवादत्वादे कमित्य- थापि प्रायश्चित्तानरनरपेक्ष्यस्य न्यायप्राप्त स्वानुवादः। अन्यथा वाचानि भिरेर विभिटविषयाच भवेयुः । तो पचदाका- ·(प.राचा०२] शामिनावरची मायम्। गंतवायचाय थमनुवादवानार्थवादत्वं पवासालाम्। चत एवान्यचापि (विष्णुप।०३।१०७.१७॥११) किएरा दडपाची वा न यमो मच धातनाः । समर्यास्तस्य यस्यात्मा केशवालमनः महा। चक्रायुधम्य नामानि सर्वत्र कोर्तयेत्। मामाचं विद्यते तस्य म पवित्रकरो थतः ॥ इत्यादिभिः सातत्यमुकमिति ॥ ७५ ॥ लध्वपि भक्ताधिकारे महत्क्षेपकमपरसर्वहानात् ।। ७६ ।। सदा सध्वपि मरम्मरण कीर्तनादि महतामपि पापानां शेपक माधकं भवति। यतो भकाधिकार प्रावितामाराण सर्वेषां त्यागलक्षणहानिप्रतीरित्यर्थः । यथा गीतम (गी। प.१८०६६) मर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं मरणं प्रजा अहं त्वा मर्वपापेभ्यो मायिव्यामि मागचः ॥ इति । पत्र हि न काम्यकर्मत्यागपूर्वकत्वमर्थः काम्पत्यागे पापा- भावात् किं भगवता मोक्षणीयम्। अथ पापान्तरं नाथ काम्यत्यागस्यादृष्टार्थत्वापत्तेः नित्यनेमित्तिक योरपि त्यागपूर्व- कता न तस्यार्थ: तयोस्त्यागे यदि विधिरमित न ततः पापं कि मोक्षणीयम्। अथ नास्तीति वाच्यम् । मैवम् । एवं वाक्येनेव विधानात् पापाजनकत्वात्। पथ पर्वधर्मान् परित्यज्येत्यमेन संन्यासिनमन्च तदधिकारिकमिदं तेषामवकोपादिपावधि- ·प्राबिखनसूची भाथम् । नादिकारणात् नः बह विकल्पप्रमात् पूर्ववाहनाममनुष्ठान यात् । नरमातत्येन नहोषपरिहारः। महापातकयुकोऽपि ध्यायन्निमिषमच्युतम् । पुनमापखी भवति पतिपावनपावनः ।। इत्यादिमा लघुनाऽपि महत्तै पकत्वात्। किञ्च संन्यासा- श्रमम्यामबिधान न बुह्यनागेधात् । तम्मायथा लोके सर्वान् वि- हाय मां भगक्रशस्ति माथिव्यामोत्यच क्लेशनाशकान्तर हानि: प्रतीयते । तथान्तर पापनाशकान्त त्या गोऽवगम्यते वाक्यादेव। पंतन कथंचिमन्यामविधायकेन मह काध्यायपाठेऽपि न तदि- षयक त्वं प्रकरणमविधानयोः सबलत्वात्। किश्वास्मिन्नध्याये। (गो.।१० १८०२) काम्यानां कर्मणां न्यास मंन्यामं कवयो विदरित्यादिना काम्यकर्मत्याग एवोको न मंन्यामाश्रम: एवध प्रायविनातरत्यागमापन केवलभगवन्नामादिभिराति यस्त मिति तदधिकारिक मेव सकृत्स्मरणादि । तथाच भिन्नाधिकारादृषणानां न समुचितिः । नापि क्लेश डूय- मामनमुष्ठानम् । (गो. १.२०१८मा.८) दुःसमित्येव यत् कर्म कायजभयात् त्यजेत्। म छन्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफखं सभेत् ॥ रत्यनेन तादृशमन्यासम्म हेचत्वात् । (विष्णुपु०।०।- ..यो..) कलिकलापमत्युगं गरकार्तिप्रदं नृणाम् । प्रथानि विषयं सद्यः महापवानुमंसते ॥ इत्यादि।

·[चाराचा..] शाहिल्यातसूत्रीय भाष्यम् । तदधिकारपरम्। एवम् (गो.प.मो.१.३१) अपिचेत् सदराचारो भजते मामनन्यभाक् । माधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥ क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शमच्छान्तिं निगछति । कोन्य प्रतिजानोहि न मे भक: प्रणयति ॥ इत्यनेन तथा (नृसिंहपु०।१०८ सो ०२८।२८) नारकाः कृष्ण कृष्णेति नागमिहेति चुक्रुः । इति संकीर्तितो विष्णुनीर कीपूर्वकम् । नारक्यो यातना: मस्तेिषां नशा महात्मनाम् ।। इत्यादिमा च भल्यधिकार: सुव्यक इति। अत्र कीर्तन- स्वोच्चारणत्वमामिह प्रतीतम् । नतु प्रथमान्तपदेनेत्यादिनि- यम इति ॥ ७६ ॥ तत्स्थानत्वादनन्यधर्मः खले वालीवत् ॥ ७७ ॥ (विष्णुपु. ०२।१०। ये ० ३ ४) प्रायश्चितं तु तस्येक हरिमस्मरणं परमित्यादी नामाऽतिदेशेन प्रायवितान्तरध- मस्तु म मन्तव्यः । प्रायश्चित्त थानत्वात् तम्बाने तद्विधा- मादित्यर्थः । चथा (पावलायतीतसुगपाखं.७) बन्ने वाली यूपो भवतीत्यत्र पनियोजमे धूपकार्थे खखे वालीवि- धिरिति। न यूपधर्मस्याशास्त्रिकरणादेः प्रमासदादच नसलो- मादिवपनानां प्राविनधीपामप्राप्तिरितिानकीर्तनावरपि पापश्यतु त्यात प्राषितमेवेति वाचम् ।

·भाटियतरचीचं भाष्यम्। [च.राचा०२] प्रायो नाम तपः पित्तं निवथ उद्यते । नयोनियुकं प्रायश्चित्तमिति मतम् ।। इत्यनेन पोरूपे प्रायश्चित्तमन्दो मुख्यः अन्यत्र गौण इति थेयम् ॥ ७॥ प्रथाङ्गामा प्रधानाधिकरणनैयत्यात तदधिकारचिन्यते। पानिन्धयोन्यधिक्रियते पारम्पयर्यात् सामान्यवत् ॥ ७८ ॥ निन्दितचाण्डालादियोनिपर्यन्तं भकावधिक्रियते संभार- दुःखजिहामाया अविशेषात्। अथ वेदाध्ययनानधिकारात् कथमचैवर्णिकानां स इतिचे तबाह पारम्पयर्यादिति । (पूर्व- मीमांसासा.पा.स.२) चोदनाल क्षणोऽ धर्मः (उत्तरमीमांसासूत्र.पा.सु.३) शास्त्रयो नत्वादिति- न्यायाद लौकिकोऽर्थः श्रुत्यैकसमधिगम्य इत्यत्र न - प्रतिपद्या- महे। किन्तु स्त्रीशूद्रादीनामितिहामपुराणादिद्वारा चाण्डा- लादीनां च स्मत्या चारवदुपदेशपारम्पर्येण ज्ञानमपि श्रुतिम- लमेव भवति । यथा तेषां सामान्याहिंसाधर्मादिज्ञानम् अन्यथा तदसिद्धि प्रसङ्गादिति ॥ ७८ ॥ श्रतो झविपक्कभावानामपि तल्लोके ॥ ७९ ॥ चतः सर्वाधिकारोऽतः खलु येषामत्र परभक्रिर्विपक्कभावं म मता नेषां श्वेतद्दीपे भगवलोके परभकिसाधनानुष्ठान सार्यते। पचा (महाभार-मोक्षधर्मे। मारायणीथे। १.११.१२७७८॥१२००८) ·परोस् नरभाराबवयरा मानवासस काममायोयना मनाः पुषोतो। रवाशुपाय तेषां परमनिवाषमाणुमान बुनन। (मरा- भार.14.मोपचार महितासामधानसनले भाषया युगाः । शतावधिपुटा पा बम हत्येव पारिनः । तमो विवदना वामशेष विपुग्धनिम् । पति: विचोपनियते तब देवरे ॥ इत्यादि। तखात सर्वच ताधिकार रति। स एव (त- रमीर्माणसा.पा.सर) तदुपर्षपि पारराषण. पक्षवादिति मषितम् ॥ ८ ॥ पथ विपाभावानामपि क न तोक रत्युहानेवोचते। क्रमैकगत्युपपत्तेतु ॥ ८ ॥ तसागतमहावार्थः। नाराषष एव भूषते (महा- भार....१५९८१) चेऽनिनिवषुवा बोके पुषपापविवर्षिता रत्युपश्य चारिखमबदारा धनिया- प्रपुरकर्षामेव मनिमभिधाचाभिषितम् । (महाभा- र ...४.१९८५८८)। बमातिमनसा मिषताः संचदिवाः। एकाकमायोपमता वामदेव विभिनेरनि ·सामगव्य निभाया पादुम् (मरामारी। मोषधी....)। बेडरग्वेचना बोके पुष्पापविवर्विताः। तेषां बचाभिनिर्दिश पारंपर्षकमाइतिः ॥ पतुधा व ते गत्या गनि परमं पदम् । ममेकानाधर्मोऽयं बेहो नारायणप्रियः ।। अगला मतपहिलो पहचायचं हरिम् । इत्येकगत्यभिधानपशिविषयमोपपद्यते। अन्यथा विरोधात् तमादपकविषयोकलाम इति ॥ ८० ॥ उत्क्रान्तिमृतिवाक्यशेषाच्च ।। ८१॥ क उलानो (गी १०८.१०) भाल्या युको घोगरसेन वेत्युपकम्ब ( गीयो०१५)। ओमित्येकाचरं ब्रह्म थाहरन माममुमरन घः प्रधाति त्यजन् दे स याति परमां गतिम् ॥ रत्युतम् । तपा वाकावेषः । (गो.ग.स.२४)। पपि_तिर पसः षण्मासा उत्तरायणम् । नर प्रषाता गाणि वा प्राविदो बनाः । इति कमाइतिः बुता । तपा। (गो.ग.८०१)। शामभुवनाबोकाः पुनरावर्तितोऽर्जुन । मामुपेव तु कौकोष पुनर्वचन विधते। रनिवास बोकोपक्रमादुपावरिया समोपखो-

·कमारिविपनामानामेव का विव
मनमपि पर धुबते तत्पसमापिलानी नामा
मुहानभवनाव। विध विषयावत व भाममुकिषिती
तत्कालीनस्मरणविधिवेवप्रयगात्। गर तेन परमहिर-
यो घटते। (गोपा.११) पुरषः स परः पार्थ
भाषा सभ्यसनम्बयेत्यन्यनिरपेक्षमाणाधनवावगतः । समात्
तोकेऽप्यधिकारः। भारतभमेस्त (विष्णुप। *
.प.॥
बो.५)।
न खन्यत्र माचोमा भूमो कर्म विधीयते।
इत्यनेन कत्पित्तिोतव । भमिस न कात्मिकत्यु
प्राक् तदानामप्राप्तिः खादिनिचेष प्रधान प्राप्तावेवापा-
ननिषादथपतियागादिति। छद्रादीनां तु वैरिकमा-
अकर्मनिवृत्तिनतु भरएकोमादेर्भनिसाधनोति तावतवा-
धिकारमिही न विचाप्रबुझिकल्पना चुना ॥ ८ ॥
अस्त त महापातविनामपि परभाववाधिकार-
स्तथा तदावेदानुवचनादावपीयन चाह।
महापानकिना त्यांनी ॥८॥
॥
पतन हेतुपापरताना - पुनराभिमायेवाधिकारः प्रा-
पवितववाब तपास सर्वापण्याऽस्तिवात मुधानो
वईवेत पापभियारिमा। तरपनमे तु सनराधिकारबि-
हिः॥२॥

·. शाजियावरची भाषम् । [चाराचा०२] अर्थकान्तिकासावात् सर्वधर्मः किं परभक्रितो भित्र रति रापिशाचोमपाकरोति। सैकामभावो गीतार्थप्रत्यभिज्ञानात् ॥ ३॥ का परा भमिरेकामाभावो नान्यः कुतः गोतार्थेन प्र- बभिवायवशात् । चथा नारायणीय एव (महाभार गया। भोपy...१५.०११५५१।१९।५४) मोनिषदो वेदान ये विप्राः सम्यगाखिताः। पठमि विधिमाचावचेपि यतिधर्मिः ॥ ततो विशिष्ट जानामि गतिमेकान्तिमां शाम् । केनैव धर्मः कथिता देवेनषिणाचवा ॥ रतिम प्रत्युत्तरम्। समुपोडेखगोकेषु कुरपाडवसेनयोः । अर्जुने विमनस्के वै गीता भगवता खयम् ॥ इति । नमारेकानिता परभकिरिति ॥ ३ ॥ पथ गायोऽपि मासामुक्ति बनय को दोषसत्राह। परातत्व सर्वेषां तथाहार॥४॥ पर भनि सत्वेव बर्वेषां मुझावुपयोगः। तचाहि मरे- तुकं भगवानार (गो.ग.१८.१८। पररं परमं गुचं मनोभिधाति । रिमवि परी कमा मामेवयत्ययम् ॥ इति । महर्मोपदेशफलमपि अभावापत्तिरित्येवाविही

·[परावा]
शाबिखतसूत्रीय भाष्यम् ।
१
भरि मषि पराशति किमर्थमाहातखा मोवाघनखेग
युतत्वात् । अत एवोपरिपरवसः (महाभार...,
सो ०१११८) पात्मराव्यं धनं चेत्यादिना परमेश्वरानुरकि-
रूपाचा भोलि प्रदस्तिमिति खतः प्रयोजनवाभावात्।
तस्मात् सर्वेषां मुशिरेतुलेन भुतानां परमशिवमने मुसा
बुपयोग रत्यभिप्राय उघोषात रनि। नोभषवनका
कर्मवेन मोशाजनकासात् । एवाना भगति बाकसके
ति॥४॥
इत्याचार्यसप्रेसरविवारविरचित पाणिनीचे
भावे विनीयाथाय रितीपमालिकम् ॥ ॥
समाप्रमाथायः॥१॥
भानीयोतमलेन भरतमता बतः।
भानावताप भजनोयो निरुपते ॥१॥
भजनीयेनाडिनीयमिदं कृत्वस्य मखरूपत्वात् ॥५॥
ज्ञानाधीनामिद्धिरिति तो नियः ।
जानतानमा मातिाबादोरचनः॥१॥
साचे वाहसम्बन्धकमगागीरवारपि।
नसावान पर
मचानुगतं मनः ॥९॥
सदमेरो दममा सभेदरमापरे।
चटोपामिनोदशात् प्रत्ययः विनिचेत् ॥३॥

·शामिरचीचं भायम्। [शचा.] अति वरूपधीव मत्वनानुपखितः । सदुपादानविषये जानेछातिना ॥४॥ तासविषयमरेतुले साधवं महत् । यत् तत् पविषय बन गुरक्वेव गौरवात् ।। कासयोपाधिमा मताहत्वादिकत्सना ॥५॥ ततिाया जडसामान्यात् ॥८६॥ नयम ऐश्वर्यानिमायेति गीयते (गी...१४) देवी षा गुणमयी मम माया दुरत्यया। मामेवचे अपने माथामेतां तरन्ति ते ॥१॥ मयायक्षेण प्रतिः सूयते सपराचरम्। तुनानेन कोकोय जगद्विपरिवर्तते ॥ २ ॥ नम्मायावं तु कार्याण वैचित्र्याबान तत्वतः । कार्यसत्त्वोपपत्यथै ब्रह्मसत्ताश्रुतेरिति ॥ १ ॥ मिथ्यात्वस्थानुष के तमिथ्यात्वं न साम्प्रतम् । तत्वज्ञानेन बाध्यत्वं मिथ्यात्वमिति पेनहि ॥ २ ॥ मिथावसायतथत्वात् सत्यत्वं सतरां स्थितम् । मिच्यावर प्रत्यले इमामत्यलमागतम् ॥ ३ ॥ पसीकानामभानाच भास्यत्वे तु मदेव नत्। रची सारिभानं बदन्यावातिरेव सा। ४ ॥ पन्नास परवाना बाधाधारयचितेः । मा माय बरसामान्य शेषवं नित्यमेव नात्॥५॥ मचा हबमा सात् नमाधिवायमित्यता ।।

·शामिसबरीमाचम्। (१ व्यापकत्वाद्यायानाम् ॥८॥ एवं चापकतोवो चापलबमुहः। व्यापकानां हिजाराव्याबायोपादापता मता ॥१॥ न तावत् समवायेन मेदामनगारपात आम्दानी बमयोग्य छापाश्विचा wg:- सत्त्वेन सर्वकार्येषु कारण परेशः निमित्त विताइवानुमलनः ॥२॥ बुहेत धिमाशाचा पोचलं बतो भिषः। बोरयाचा बुद्धितलभिचारेऽपि समायेत् ॥४॥ सनावित प्रचार प्रथम मुद्धकः । कार्यकारणभावादि बुधा निर्धाति र प्रभुः ॥५॥ खतो निर्षिषधाषा तिन्योपाधिभावनः । सारिवत् प्रदीपखा सप्रकारप्रकाशिनी ॥ (०३८८) करिश्थामीतिमरस्यारारोडवतः । प ऐचत बडवामित्येवमादिमुनिसतेः ॥ •॥ युद्धर्विकारेविचारावनुगवारपतेः । सायकतवं न त बुद्धिापकभावनात् ॥ ८॥ शोऽहं तिवबलात् तवेषाचारातः । भाषाभतेदिबादीवामाहारोऽपि कारबम ER নৰ মৰম। सामान्यान्येव दारिजानां चापि रे..

·(७
शबिखण्वसूत्रीचं भाष्यम् ।
सर्वत्र यह एव स्यात् तासानामिनिचेदतः ।
विकारग्रहणे जातियवत् तहस्थितेः ॥ ११ ॥
एवं व्यापकतवानां व्याप्येष्वनुगमः क्रमात् ।
ब्रह्मादिसर्वतश्चानां घटोपादानता खुटम् ॥ १२ ॥
न कर्मणान्यथासिद्धिरित तत्वस्य युज्यते ।
तादाम्यादन्यथासिद्धरतादात्म्यप्रयोजकम् ॥ १३ ॥
एवं कारणतत्त्वानां मोक्षोपायतया पुनः ।
निर्मिति: प्राषिबुद्यादेरतादात्म्यात् पृथक पृथक् ॥ १० ॥
भामर्गप्रलयादीनां बुद्धिर्मास्ति न यत् कचित् ।
सुषुप्ता जीवबुद्धीनां योऽनन्तः स मोक्षणे ॥१५ ॥८७॥
पथानीश्वरमाह्यानां बुद्धेः सर्गो न युज्यते ।
कमादिमिगमाभावादित्येतत् सूत्रमुच्यते ॥ १॥
न प्राणिबुद्धिभ्योऽसम्भवात् ॥८॥
कमावर्षिमादिः श्रूयते कस्य बुद्धितः ।
सभवाछूतमोऽयं नमारीयोऽसि बुद्धिमान् ॥ ८८ ॥
निमायोचावतं श्रुतीच निर्मिमीते पिलवत् ॥ ८ ॥
बचावचानि भूतानि धर्माधर्मानुसारतः।
निमाव निर्मिमीनेऽग वेदांतरितकाम्यया ।।
बधा पितोत्याच पुजामाता ज्ञापबत्वपि ।
रिताधितरीहारी बाजारवं प्रभुः ॥२॥८६॥

·मित्रोपदेशवेति चे खच्चत्वात् ॥१०॥ पचायमीयरो व ति: पिटरमी बरः पापसाधनसिंचामिर्मिवधानोपदेशनात् ९. रति व प्रधानानपावरोलापमा। .. पारिमापखालालाबाधितसविधानात् ॥९॥ ननुमावाहिकायाः प्रधानकपबलतः । मसामान्यविषय विषवलं प्रसन्नते। खुर्याच वर्षादित्येवं विकलखान्याचा भवेत् । नमाविशेषादन्यत्र साधदावनोषवत् ॥ ४ ॥ पोचतेजसिावाः खारपूर्वक तुता। पापरतुख सामान्यहिमेवाऽविरोधिता. पण प्रबलदुःवस्थामनुबन्योरेना। विधाऽयं मनाचुसदभाव बोधक: तथाच सर्वान्मास्चिारण दुःपापोतता । सत्यं वागावातो बहुः प्रजनन ॥ ७ ॥ प्रधानफरौस्यादेवयानाकारीवकम् । अन्यथातिप्रसाः सात् प्रबननानिमितः ॥८॥ समाब्वातिविशेषोऽवं दुःखेषु प्रबलता। प्राबवितादिमर प्रवाममरनेऽपि वा। चात्महत्यास दुई वयसापेशवा बधु। मतः प्रवामा निमार परियोनिम्॥१०॥ सम्बालाब पावसापामारकम् ।

·शाबिखतराची भाथम् । [प.शा.] पनिकरणमा अत्येव दर्जिताः ॥ ११ ॥ (मनु...) पचममा गृहबानामिनि सति चोदितम् । मसामान्यविशेषोफिर्म शून्ये सुतरी यथा ॥ १९ ॥ (विष्णुपुरा.प.ओ.१८१८) रजोपजीवी पहा मरकं शरणं प्रजेत् ॥१०॥ अतिप्रमाहीतानामपूर्वमथ चिच्यते । कई भोकगतं तत् किमथवा परमेश्वरे ॥१॥ फसममाहादरायणो दृष्टत्वात् ॥११॥ (उत्तरमीमांसा.प.पा.१९०२) राजादिरोषतोषाभ्यां दृएवात् कर्मणा फलम् । साध एवाह भगवान् बादरायणः ॥९॥ तब कांगतं पुरे जातेष्टिफखदर्शनात् । पध भोमतो भोगः कस्मिवित्येव चिन्यते ॥ २ ॥ पन्योन्याश्रय एव सादुभयोः खबपेषणात् । समाया रोषोषाभ्यो परमेषितुः ॥९॥ हितारितफरप्राप्तिः फसोहेशगता भवेत् । माधुरेखामतत्वेन थापारातरकपनम् ॥ ४॥ पबचा राबवारावयपूर्व प्रणबते। चन पवारणीनिमद कर्म सुतम् ॥ ५॥ (मो...) - ·साहित्याची भाष्यम् । (० ये तु धर्मामृतमिदं चथोकं पर्युपागते । अदधाना मत्परमा भकारोऽतीव मे प्रियाः ॥१॥ गेषतोषादिसच्चेऽपि न संसारिखमीशितः। तहतवाददुःखलानित्यमुकतथापि ॥६॥६५॥ व्युक्तमादप्ययस्तथा दृष्टम् ॥२॥ प्रलयो व्याप्यतत्त्वानां व्यापकेषकमान्मतः । व्यापिका मदिव्याय घटादित्यदर्शनात् ॥ १ ॥६५॥ इत्याचार्यश्रीखप्रेचरविवादरविरचिते गाडिमातमचीचे भाव्ये बतीयाध्यायय प्रथममाशिकम् ॥१॥ जीवस्य ब्रह्मभावो हि मुसिरित्यभिधीयते । सद्विवेकतयाचापि भजनोपविवेचनम् ॥१॥ पन्यस कथमन्यावं घटतेति वितधन् । जीवाना भमबहावे योग्यतामाह सात् ।। नदैक्यं नानात्वैकत्वमुपाधियोगानादादित्यवत् ।। ८३॥ (०।०२..) पर्व पनि पाने नागारि कि- चन (गो.ग.१.१५)। चचा प्रकाशकः छ जोकमिमं रविः । पीनचाहनं प्रकाशपविभारत॥१॥ पशापि मां विद्धि भारत। बारिभिसकनमेव समाः । जमवचा समवष:

·पीयोपापिपुरिराखiymita gणि पाकran RAN- विनीतादिदेव मोमयः । भामरनिरामापि तक गन् शमा प्रवक् ॥१॥ रति। ततः परमाला बोवोपाधिबुद्धिशाने पति पुनरेकत्व- मयविसर पधादित्यस प्रकामात्मनः प्रतिविम्वोपाधिदर्पणा- पपगमे तहत् ॥१५॥ पृथगिति चेन परेणासम्बन्धात् प्रकाशानाम् ॥ १४ ॥ प्रचगेव परसरमत्यमाभिवाः प्रकाशमान एव जीवाः अन्यथा कलियुनः कश्चिम रति यवखा न सारिति चेत्र कथंचिदनीसरवाशाना तथा समवेऽपि सेयरमाकान तद- संभवात् । कपम् । प्रकाशामा परेप परमेश्वरेप का द्रष्टव- बन्धाभावात् मेषी बप्रकापतयादित्येनेव प्रदी- पानामप्रकावनात्। तचापागोचरलमसर्वज्ञवं पर्व । .माः सात्। पर प्रकासातेषां कायप्रमाणापि मियो- दुरिता प्रकाशनम् । तरि तमोऽभिमत्येव नेवाःकरण- परातरोग्यले सात् सबमि। सनावर गिरतावपि पोरोपामारप्रकासति वाममारप्रका- अयोः कविरोणाधिकोऽवपी चेन (शारागा) वर्ष बोनिरस पुरत रबादी नाणेनिमः । नया- - ·र देव बुद्धिमत्तीना हर एव चावल बनवार किं मानमा मना मेरे शिवभिशासित बन्धमापवसाने नित्वमुमा TREAM Itni पप विकारिक एवं नालागो बानेशदाताला: बामामीशमिमुखीत्यादिप्रत्यवादिति मत पिरखना न विकारिणस्तु करणविकारात्॥५॥ न ज्ञानादिविकारवमा चालानो भवितुमईन्ति बुतः मुखोपसभादेः करणगतत्वेन ज्ञामारीनामुपपत्तेरामनाम- विकारितात्। तथापि सुखोपवधिः सकरषिकेत्याधन- माणे ताशकरणासम्बन्धस्य तादाम्येन साचात् सवारयो मात्मविकारा पात्मनि प्रतीनबाडारबादिवदित्यनुमानाषा: एवमानवापि कारपतारारम्येनैव मनमा पापम् । सुषुप्ता मनोनये तदपापम् । काजोपाधीनां कासलवरिति रिक पच कथं बीवनमावरत्वपेचापामार। भनयमावा बाहिर्मविखमादायकम् ॥८॥ (मी....) पुरषारपरः पाममा यसवन। पामानि मनाविक पमिदं तनम् ।।

·शाबिखननाचीभाबन्।
श्रुतम् । तथा (विंदपुज.मे.) मालेकसावे पुरखे
पुराणे मुक्ती किमर्थं जियते व बबाति । नचात् परमणिमा-
पेण बुद्धरत्यकारचे सति प्रमानन्दायाप्तिकपणा मुभिरि
त्यर्थः । तथापनदीपबुद्धिविषयमागभावसात्तिपादा-
वाप्तिर्मुभिरिति तप सचितम्। पथ प्रधानाः सि-
'इत्वेनापुरुषार्थत्वमिति चेत्र ग्रामादिवदिमिष्टता पुमर्थवान् ।
पत्र बुद्धिीवोपाधिर्मता भगवत एव बुद्धितवान्धुपबमात्।
अन्यथा इदं मुसमन मुखत्वमिति ज्ञानाचातेनित्यतया सरि-
शिष्य पुमर्धाभावप्रसङ्गात् ईशात्योर्विकल्यकावाभावात्।
नभादसिद्धोपरागेण बिड़े अपराहतो इति। शत्यमाश्चत्व-
शानं प्रतिबन्धकमिति चेत् येनादी बसवदनिहानुबन्धित-
तिरोधानादिवोकटरागेप कत्यसाधावमपि तिरोधाय प्रव-
तितमिति किमनुपपवम् । चामन्दं बचो रूपं तर मोरे
प्रतिष्ठितमित्यागमादपि तथालमधवमेयमिति ॥
पथ परभलिपिही जीवनादृष्टभोगवरितरेषामपूर्वाषा-
मपि भोगेनैव बरवनिमोक्ष एवमादित्यत उचले।
पायुविरमितरेषा तु पानिरनास्पदयात् ॥२७॥
चामरती सत्या (...) तस तावदेव पिरं
पावन विमोचेष सम्वन्स इनि। नचा (विष्णुपु
..।
प...०२.)
धर्मार्थकामः किं तय मुक्षिा करे बिना।'
बमयमगती मोपच भनि विरामचि॥१॥

·[बार] भाथियासपीभावम्। नचाच चार्गीवनाएर तयारमेव चिर परको सत्या- मपि मुशिमतिपय सावदेव पीवबुतिः । इतरेषा धर्मा- धर्माणां बीवनादृष्टव चलि बुझेरवनास भोगासदस्याभा- वाशिमोगाभाव एवेति नानिव रति युद्धरपि विकार्यलेन कारणत्वात्। नापि तदायातलं कारणाराभावे फा- निष्यत्तावपि हेतुलाचतेः । तख भगवन्तोषरोवरूपस्थापि सब काचात् प्रसवबामग्रीतो या पचानावावमङ्गवेगुवाद- बमितपरमापूर्वा स ति । बझापणं तु प्रतिवन्धकोभ- सकर्मचामवधायेति पर्वमनवयम् । परंपरयैव ज्ञानामिना संशतिरेषामभक्तिः स्यानापानात् कारबासि ॥ ८॥ पषबीवस महारः किमनामहतो मतः । सताभक्षिक समेतत् प्रवति ॥१॥ सोऽच जीवनावं मुशिरेषा चवी गतिः । बीवन्मुभिः परा भफिलदरिरित गतिः ॥२॥ मापि भारः कामनानामभावादेव तिहति। भी सब्या निवतनधारो महर्षिभिः ॥३॥ (विष्णुपु••••८)। नागदाहिमा वाया नावनोपरचा मुखम् । पावसाचातिर वामशेषापमोचनम् ॥ १॥ नवाचानकता हिमातापिरिबने। रनुपारिखमामभावात् तदस्मात् ।।

·। अमुचनानुबाक नि बीयेषां नेवाणि शम्दविजापभेदादुइवत् ॥६६ ॥ एपी बीवानी पीचिनबनापि साधनानि पर्थमिता प्रमाणभनाणीति चावत्। अमितावाविषेऽपि करवि- थात् विश्वम् । तानि पचा ज्ञापमानयोग्यपदपदार्थरूप: जन्दःशाम्दप्रमाकरणम्। तस प्रघममभिधानमतौकिकमो- साधनतारा प्राधाबकचनार्थम् । तथा शाबमानस्थाप्यपक्ष- धर्मलिङ्गनाममनुमितिकरणमसाकं सरकार्यवासाय मागत्वम- प्यविरुद्धम्। प्रत्यक्षमितिकरणान्यचाणिविषयमा हानि ता- निच मनःोचलकरसनभाणानि पट ससम्बन्धेनामाकरणस्य तमोऽभिभूय चिदानप्रकाशमानाकारी बन्नति जन- यन्ति अत एवोकम् (गी...१४.११) सर्वहारेषु रेहे- ऽस्मिन् प्रकाश उपजायते इति । बीवबुद्धिरूपमनसो दुःखा- दिविकारातु नाज्ञाताः समीयामप्रकार प्रकासन्त रति मात्र सबलवकल्पनं बौरवात् । रतदेव शामिास्य- त्वम् । एवं मादानुमानप्रवरभेदात् चोथेव यथा ट्रस्य चोरि परविहानाति नाधिकानि क न्यूनानि नामानिरु- पलधिकाविसमा मात्रावामान्यतो- ·पखानुमानाकार परिषदमानापियरचा पविणार परिषदवसावापिसबापतीतिरिवामानविनिमाम्। प्रमाणविचारोसामिापसातनिक दानापपिकाचे निरुपितरतिर प्रसन्यते। जीवबुद्धिर्मनो नाम तत् गोपरिकामान् । योगपपाचीनपरे धिया नोपपते ॥१॥ सराहतेचीपुरोगानुबयो चारः । सुरो दुःबारिवत् साधारसमपि ममते ।। भाषाभतेन्द्रिवादीनां भगवदुरिमातः । भमबदुशियोधनाचिदापातद्रियः॥३॥ भूतानि पश्चतम्माचा: पक्ष कार मेट्रियम्। पाम्बुद्धिप्रधानात्मपरेशासवसंगाः ॥ ४॥ रति जितिनवामि ॥६॥ अविस्तरोभावाविकाराः स्युः क्रियाफलसंयोगात् ॥१०॥ प्रसादुत्पत्तिा विषयेते नषोत्पत्तिराषिभाववरण मत एव किवायोग्यता तथा तिरोभावदपोमता एवं रहि- हानादयो विकारा एव भवभि। कुतः। करोति धर्ट मा- प्रयति पटमित्यादी पालपवनयधपदेशात् मत एव घटको नामतः । चाशनम्। (गो...१५) भासतो विद्यते भावो मामायो विधतेबत रति। एवं भवति नमातीत्यारावपि शिवाय प्रतीयते। तब सपा- बति। सामन्यो मानप्रतियोनि तदर्थः पाय- ·माणिक गतिविबिमावानरावसायमानी- रखधोरबारमण पडसामन्या एकाविनावसानिमावला- है। पवमा वातावपि तवानपण। एवर घटस पूर्वपूर्वामिनावतिरोभावपरंपरेव भागमावविरोगाव नामः स कदापिहरात्यन्तिकोऽपि बचा दोरनारी- रख बचाया मुकबुबादीनाम्। अन्योन्यायमारवा च पर- सरविपरधर्मतदधिकरणयोनातिरिचेते। अवघा भावेऽख- भावासारखीकारमादिति। प्रलये तु प्रयास्यविकारा- तिरिय विकारखाभाव एव । संसारात समात्मना तिह- शीतिनकोऽपि दोषः। पर्यवमिता पिसी भकिमी- । मांचा परिवीतपीतवसन धनोपमम्। मतपपपरसदृशाचतेचएम् । तपुरेषुपरमणितं गवाम् ॥ दिवोस कौशभविभवर्ष महः ॥१॥ गोरखापसाचे विशारद रति खातादभमः । पार्षीपतिवाभीमपरभाव प्रचावतामयोः । तसाराम बोयरो बुधवरः सेनाधिपः भासताम्। सोधेन ने रावनुषा मङ्गकिमामासनम् ॥२॥ रति मोखमेवरविहारविरचिते वापिसातसोचे भावे विसाधापस दितीयमाझिक समाप्तवाऽधायः॥१ समानचं भक्षिमीमांसा

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.