·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्कः ५३
महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम्
आद्यप्रश्नपटात्मकं
सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम् ।
तत्र चतुर्थपञ्चमषष्ठप्रश्नात्मको द्वितीयो भागः।
एतत्पुस्तकं
वे. शा. सं. रा. “ काशीनाथशास्त्री आगाशे"
इत्येतैः संशोधितम् ।
हरि नारायण आपटे
इत्यनेन
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकाब्दाः १८२९
ख्रिस्ताब्दाः १९०७
( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः।)
मूल्यमाणकदशकाधिको रूपकः (१८१०)

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं महादेवस्तवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । अथ चतुर्थप्रश्नप्रारम्भः । तत्र प्रथमः पटलः । हविर्यज्ञेषु नियतोपक्रमास्तु निरूपिताः ॥ दर्शाद्या इष्टिपर्यन्ताश्चत्वारोऽथ निरूप्यते । नित्याभ्यासः पशुः पूर्वमनित्याभ्यासकर्मतः चातुर्मास्येभ्य एवैवं सौत्रामण्याश्च पूर्वतः ।। प्रश्ने चतुर्थ ऐन्द्राग्नो निरूढो विकृतैः सह । सर्वेभ्यः कामेभ्यः पशुबन्धोऽपि विधीयमानो दर्शितो बौधायनेनार्थवाद फल आप- स्तम्बेनात्र पक्षेषु प्रथमप्रश्ने प्रथम पटल एवाधिकारिनिर्णयो दर्शपूर्णमासवदेव वृत्तोऽ. तो न व्याख्यायते । अभ्यासचोदनायां यावज्जीवचोदनाप्समानाधिकारोऽपि तृतीय- प्रश्न आद्यपटल एव वृत्तस्तस्मात्प्रयोगमेव व्याचष्टे- ऐन्द्राग्नेन पशुना पाण्मास्ये पाण्मास्ये यजत आवृत्तिमुख आवृत्तिमुखे संवत्सरे संवत्सरे वा । इन्द्राग्नी देवते यस्य स तथा । पशुशब्देन च्छागोऽभिधीयते । छागस्य वपाया इति लिङ्गात् । अनादेशे छाग इति बौधायनः । उत्पत्तिविधिरयं कालविधिश्च । फलतो जीवन वा न विकल्पादूर्ध्व कर्म पशुद्रव्यको यागः पशुशब्देनोच्यते । पशु. बन्धाख्यं कर्मोच्यते पशुबध्यते यस्मिन्निति । षण्मासा एव पाण्मास्यं समुदाये षमु षट्सु मासेषु व्यतीतेषु यत्र पर्वणि प्रथमः पशुबन्धस्तस्मात् । अत्रोदगयनमेव विशे. षानभिधानादनादेश उदगयनमिति वचनात् । वीप्सया कालावधेरमावाद्यावज्जोन- मिति गम्यते । आवृत्तिः सूर्यस्यायने इत्ययनयोर्मुखे संक्रान्त्यनन्तरपर्वणि केचिन्मुख इति संक्रान्त्यनन्तरदिन इत्याहुः । अत्राप्युदगयन एवाऽऽरम्भः । संवत्सरपक्षेऽपि तथैव । । १ क. ख. च. छ. ट. दिकफ। ५० ·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [४ चतुर्थप्रभे- सौर्यः प्राजापत्यो वा। पशुरेषु कालेषु कर्तव्य इति शेषः । सूर्यदेवताकः प्रजापतिदेवताको वा पूर्वेण विकल्प एतयोः शाखान्तरीययोरुपक्रमनियमः कात्यायनेनोक्तः। सोऽस्माकमपीष्टः । त्रिविधं पशुबन्धम्- तं व्याख्यास्यामः। पश्वङ्गानि ज्योतिष्टोमाङ्गैः संकीर्णानीति तान्युत्कृष्य संभूय निरूढ एव व्याख्या- यन्त इत्यर्थः । यद्यपि सौमिकाग्नीषोमीयादिपशुष्वाध्वर्यवसामान्यमिह निरूढेऽतिदेशत एव प्राप्तं तथाऽपि हौत्रस्याञ्जन्ति त्वेत्यादेरस्मच्छाखायां निरूढ ऐन्द्राग्न एवोपदेशा- सोऽपि प्रकृतिरिति सर्वाण्यतिदिष्टान्यप्यावयवाण्यत्रैव व्याख्यायन्ते । तानि पशुत्रये समानानि यूपवेद्यादीनि चौपदेशिकानि यानि वैशेषिकाणि तान्यूह्यानि । सौर्यप्राजापत्ययो. रूह्मानीन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्यादीनि । एवं त्रयस्य व्याख्यानम् । अत्रोदवाता- नस्याविधानाद्गृहेष्वेव पशुबन्धः । गृहेष्विति कात्यायनः । दर्शपूर्णमासप्रकृतित्वाञ्च गृहेष्वेवान्यत्र पाशुकं विहारं कल्पयित्वा कृतस्य वाऽग्रे सति संभवे । सूर्य ते चक्षुरिति षड्ढोतारं मनसाऽनुद्रुत्य सग्रह हुत्वाऽन्वारम्भणीयामिष्टिं निर्वपति। शरीररित्यन्तः षट्ठोतृनामको मन्त्रस्तं मनसा पठित्वा वाचस्पत इति ग्रहनामको मन्त्रः । ग्रहो भवतीति श्रुतेः । तमुपांशुं पठित्वाऽन्ते होमस्तूष्णीकेनाऽऽज्येन सग्रहमिति ग्रहस्तत्सहकारी षड्ढोता होममन्त्रः । त्वाप्रत्ययेन पौर्वापर्यमुक्तं नाङ्गतेष्टिं प्रति । पशु- बन्धेन यक्ष्यमाणः षष्टोतारं मनप्ताऽनुद्रुत्याऽऽहवनीय जुहुयादिति यक्ष्यमाण इति यागारम्भात्पूर्वतोक्ता । तस्मादन्यं प्रणीयान्वारम्भगी यामिष्टिं निर्वपति । इदमेव प्रण- यनं प्रधानार्थं यः प्रधानार्थ प्रणीतस्तत्रैव तदङ्गानि प्रधानस्याग्निः सोऽङ्गानामित्युक्त- स्वान्नत्वनाथ प्रणीते प्रधानमिष्टिस्तु प्रधानार्थ प्रणीत एव कार्या । अन्वारम्भणीया. शब्देन वा प्रधानार्थस्याग्नेरवारम्भोऽनयेति तथा तेन धारयत्याहवनीयमिति वक्ष्यमाण- मुपपद्यते । इदमेव चान्वारम्भणीयानामधेयप्रयोजनं नतु दर्शपूर्णमासान्वारम्भणीयाति- देशतः प्राप्ता तस्या बाधेनेयं विधीयतेऽतोऽन्वारम्भणीयाकार्यकारणत्वादन्वारम्भणीया। सा चाऽऽरम्भनिमित्तेति चेत् । न । तथावे धारयत्याहवनीयमिति न युक्तं स्यात्तस्माद- ग्निसंस्कारार्थेयम् । अत एवाऽऽपस्तम्बोऽग्न्यन्वाधानस्येयं प्रत्याम्नाय इति । तस्य मतेs- न्वाधानमग्निसंस्कारार्थमिति तस्य निवृत्तिरस्मन्मते देवतापरिग्रहार्थं वेष्टितो देवतापरि- ग्रहस्याभावास्क्रियते वाऽन्वाधानमपि । तथाऽन्वारम्भणीया यदीयमारम्भाङ्गं स्यात्त- दाऽऽरममाण इति वदेवितीयप्रयोगादौ तदा न प्राप्नुयादिष्यते च । ननु आरम्भनि- १ ग. 6, ण. °ष्टः । तं त्रि। २ ग. ठ, ण. "ते चान्या ।

·१प्र०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । मित्तातिदेशेनान्वारम्भणीयाऽपि प्राप्ता सा तर्हि केन निवार्यतामिति चेत्, न । अतो हि दर्शपूर्णमासयोनचान्वारम्भणीया दर्शपूर्णमासावपि त्वारम्भनिमित्ता नचाऽऽरम्मो दर्शपूर्ण. मासौ । अथवा प्रथमप्रयोगाङ्गं न च विकृत्यां प्रथमप्रयोगस्यातिदेशोऽपेक्षितोऽपि तु प्रथमद्वितीयसाधारणस्य प्रयोगस्य । न च प्रथमत्वेन साम्यात्प्रथमप्रयोगो विकृतेर्मवेत्सा- न्वारम्भण इति वाच्यम् । तदा यासां विकृतीनां नियतः सातत्येन प्रयोगस्तासां पश्वा- अयणचातुर्मास्यानामेव स्यान्नतु सर्वविकृतीनां, न हि सर्वविकृतीनां नैमित्तिककाम्यात- भूताना सातत्यप्रयोगोऽस्ति । न चाप्तति तस्मिन्प्रथमप्रयोगता संभवति । यदाऽनेकेषा- मेकदैव संकल्पस्तदा प्रथमद्वितीयादिविभागः । ननु सकृत्प्रयोगेऽपि फलस्य निमि- सस्य चोद्देशेन संकल्पेऽप्यारम्भशब्ददर्शनान्न च प्रथमारम्भ एवेति चेत् । सत्यम् । तथा सूत्रकृतः पुनर्नेष्टा न्यायेनापि न संगता । तथा हि-अस्ति च लिङ्गं न सर्वविकृतिवन्वारम्भणीयेति यदयं सोमेऽङ्गभूतेषु पशुषु नान्वारम्भणायेति वदत्येवं नागभूता स्विष्टिवित्यपि ब्रूयादतिदिष्टाया उभयत्रापि प्राप्तत्वात् । या तु निषिध्यते सा निरूढे दृष्टा । निरूढपशुबन्धेन कल्पो व्याख्यात इत्यग्नीषोमीये पशौ वक्ष्यति । तेन निरूढवत्प्राप्तिमाशङ्कय निषेधति नाङ्तेष्विति अङ्गेऽग्नीषोमीयादौ । तत्र चातु- मस्येिषु तान्यालभमान इति प्रकृत्य पञ्चहोतारं मनसाऽनुद्रुत्य सग्रहं हुत्वाऽन्वारम्भ- णीयामिष्टिं निर्वपतीत्युक्तम् । तत्राऽऽरम्भनिमित्तत्वान्मुख्यैवान्बारम्भणीया न तु दार्शपौर्णमासिकान्वारम्मणीयातिदेशप्राप्त्यर्थोऽन्वारम्भणीयाशब्दो मुख्ये संमवत्य- मुख्यस्वीकारस्यान्याय्यत्वात् । तथा च सौत्रामणीवविविधाऽपि मुख्यैव यदि घेत्तस्याः स्थाने देवतान्तरं विधिसितं तदा फाल्गुन्यां चैव्यां वा वैश्व- देवेन यजते तत्रान्वारम्भणीयां वैश्वानरं द्वादशकपालं पार्जन्यं चरुं निपेदिति लाघवेन ब्रूयान्नतु तान्यालभमानस्येति प्रकृतित एव प्राप्तत्वान्नोपदेशः स्यात् । तस्मा- दप्राप्ताऽन्वारम्भणीया तस्या निमित्तं कालं च पृथनिर्दिश्यष्टिमपूर्वामेव विधत्त इति पशी नोक्तमेवं तेन तस्या अन्यत्कार्य पश्चिष्टेरन्यदिति ज्ञापयति । तत्रातिदेशेनान्या नेष्टा चातुर्मास्येष्विवात्रापि तथाऽऽअयणेष्टावपीति सूत्रतात्पर्यम् । अत्रोपपत्तिः-दर्श. पूर्णमासौ हि पशुचातुर्मास्याग्रपणेष्टीनां पूर्व तत्र कृताऽन्वारम्भणीया पुरुषसंस्कारः । स किं कर्तुर्यजमानस्य भोक्तुर्वा विनाऽपि संस्कारं कर्तृत्वसिद्धेोक्तुरिति वाच्यम् । तेन सा सकलप्रधानाथैवेति सिध्यति । प्रधानं च यावज्जीवमनुष्ठीयमानम् । तथा दर्शपूर्णमासौ चिकीर्षन्प्रथमप्रयोगेऽन्वारमणीयां कुर्यात्सा च प्रयोगाद्वहिरेव । तत्र कृता यावज्जीवमुत्पद्यमाने फलापूर्व स्वामिनं संस्करोति नतु प्रथमप्रयोगफलापूर्वमात्रे । नहि पूर्णमासमात्रेण फलापूर्वमुत्पद्यतेऽपि तु दर्शपूर्णमासाम्याम् । न च पूर्णमासे कृता प्रथमं दर्शस्याङ्गं भवति । तस्मात्प्रयोगाबहिरेव पूर्णमासस्य प्रथमस्य संनिधावनुष्ठीय- माना । यथा दर्शाङ्गमेवं यावज्जीवं कृतकर्माकं तन्त्रेणानुष्ठीयमाना भवति । नच काल. ।

·dham - सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [४ चतुर्थप्रश्ने- व्यवधानं तत्र विटंक वचनाद्यथा दर्श एवमुत्तरेषामपीति संतोष्टव्यम् । तथा च तन्त्रण दर्शपूर्णमासयोरेवं प्रसङ्गेनेतरेषां यावजीवं ह्यन्वारम्भणीयापूर्व न समाप्यते तत्संस्कृते स्वामिनि पश्वादिविकृतीनामपि कलापूर्वमुत्पद्यतां वचनाच चातुर्मास्यफलापूर्वेणापूर्वान्त- रापेक्षायामन्यारम्भणीयान्तरेऽपि न काचिदनुपपत्तिर्वचनं किं न कुर्यात् । युक्त्यन्तराणि दर्शपूर्णमासान्वारम्भणीयानिरूपण एव दर्शितानि । किंच प्रथमप्रयोगेऽपि न प्रयोगान्त:- पातिन्यन्वारम्भणीया । कथम् । अन्वारम्भणीया वैमृधश्च विकृती तत्र दर्शपूर्णमासौ सर्वाकोपसंहृतौ पश्चाद्विकृतिभ्योऽतिदेशेनाङ्गं प्रयच्छतो नासमाप्तौ । यधन्वारम्भणी- यावैमृधौ गृह्णीतस्तदा प्रयोगः साङ्गः स्यात्तथाऽन्वारम्भणीयावैमृधावुपकाराकाक्षी दर्शपूर्णमासातिदिष्टाङ्गैः सानो सन्तौ तदङ्गतां प्राप्नुतोऽत्र सानोपकारस्य च दर्शपूर्ण- मासयोरद्याप्यसिद्धरुपकारद्वारा विकृतावङ्गग्रहणमसमञ्जसम् । अन्वारम्मणीयाशब्दोऽत्र व्युत्पन्नोऽन्वारम्यते पशुबन्धार्थोऽग्निरनयेति । इष्टिं निर्वपति करोतीत्यर्थः कथं तत्राऽऽह- आग्नावैष्णवमेकादशकपालम् । निर्वपतीत्यनुकृष्यते । आग्नावैष्णवमन्वारम्भणीदेवतामेकादशकपालपुरोडाशद्रव्या. मिष्टिं कुर्यादित्यर्थः । सिद्ध५ संतिष्ठते । दर्शपूर्णमासाभ्यां सिद्धं यथा भवति तथाऽग्नीषोमीयविकारत्वेनेत्यर्थः । संतिष्ठते समाप्नोति । न दक्षिणा प्रधानदक्षिणयैवविनां परिक्रयसिद्धेविशेषविधानामावाच । यज्ञशं चेत्यपि नेति ज्ञयम् । अपि वा चतुर्ग्रहीतमाज्यमामा- वैष्णव्यर्चाऽऽहवनीये जुहोति । इष्टिस्थाने तूष्णी संस्कृतेनाऽऽज्येन चतुगृहीतेन जुहोति । आहवनीय इति दविहो. मत्वेन प्राप्तेऽपि वचनं प्रधानार्थमुद्धृत एव यथा स्यान्नत्वस्य त्यागेनान्यस्योद्धरणम् । प्रधानार्थाग्निसंस्कारार्थे होम इश्या समानकार्यत्वात्तस्याः संस्कार्यत्वमुक्तं तप्ते प्रातदोहे इतिवत् । इष्टिहोमयोरपि संस्कारकत्वं कर्मत्वं च दीक्षणीयेष्टिवत् । शेषमाज्यस्य करोति धारयत्साहवनीयम् । इष्टिहोमयोरन्यतरस्याऽऽज्यशेषं करोति यूपाहुत्यर्थम् । इट्यां होमे चाऽऽहवनी- यस्य प्रधानार्थमुद्धृतस्यैवाङ्गता शेषं करोतीति वचनाच्छेषनाशे पुनमिनोत्पाद्यं न किंतु प्रतिनिधिना कार्य नतु होमलोपे सति शेष इति । १ ख, ग, ठ, ण, टकव।

·१प्र०पटटः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ३९७ उरु विष्णो विक्रमस्वति सुवे- णाऽऽहवनीये यूपाहुतिं जुहोति । अत्राऽऽहवनीयग्रहणं यूपसमीपेऽरणीमथिते मा भूदिति कात्यायनीये मथितेऽपि तथाऽग्नीषोमीये विधानात्। दविहोमत्वेन जुहूप्राप्तिनिवारणार्थ वेण जुहोतीतिश्रुतिप्राप्त- मुक्तम् । युपाहूतिसंज्ञकामाहुतिम् । सोमे दीक्षायूपच्छेदेऽपूर्वेणाऽऽज्येन होमः । अन्वा- रम्भणीयाहोमयोरभावाच्छेषाभावात् । आज्यशेष सुवं चाऽऽदत्ते तक्ष्णे परशुं प्रयच्छति तद्गच्छन्ति यत्र यूपं छेत्स्यन्तो भवन्ति । तदरण्यं गच्छन्ति ब्रह्मयजमानावयवः । यत्र यूप्या वृक्षाः कृतास्तान्परि- कर्मिणस्तक्षा(क्ष)वच्छेत्स्यन्तो भवन्ति । स्पष्टमन्यत् । परशुं प्रयच्छतीति नाऽऽद्यो बहिरये स्वीकृतो दर्शपूर्णमासयोः । पालाशः खादिरो बैल्वो रोहीतकश्च यूप्या वृक्षाः । यूप्या यूपार्हा यूप्याः । पालाशं ब्रह्मवर्चसकामस्यानाधकामस्य वा खादिरस्व- कामस्य बैल्वं ब्रह्मवर्चसकामस्य रोहीवकं प्रजाकामस्य । यूपं कुर्यादिति शेषः । एते सत्यां कामनायां तथा संकल्प्य कुर्यादन्यथा नित्या एवोमयार्थाश्चैते । रोहितको वटसदृशः किंचित्सूक्ष्मपर्णः । त्र्यवराया॑न्यूप्यान्वृक्षानतिक्रम्य । यूपयोग्यान्वृक्षानतिक्रम्य । व्यवरायान् , त्रयोऽवरोऽर्यो भागो(:)येषां ते वृक्षा- स्तथा ततोऽप्यधिकानप्यतिक्रम्य त्यक्त्वा । य ऋजुरूर्व ऊर्ध्वशकल ऊर्ध्वशाखः समे भूम्यै स्वायोने रूढः। तं वृश्चेदिति वक्ष्यमाणेन संवन्धः । अवक्रोऽतिर्यगवृद्धो न वेष्टितशकल ऊ/- प्रशाख इति क्रमादर्थः । समे देशे भूम्यै भूमेः सकाशान्नतु पाषाणादौ रूढः । स्वाद्योनेः स्वीयोपादानान्नतु शाखायां रूढः । अत आपस्तम्बोपशाखजमिति प्रथम- काण्ड एव रूढ इति । यं कामयेतापतिष्ठितः स्यादित्यारोह तस्मै वृश्चेचं कापयेतापशुः स्यादित्यपर्ण तस्मै शुष्काग्रं कामयेत पशुमानस्यादिति बहुपर्ण तस्मै बहुशाखमशुष्काग्रम् । यं कामयेतेति निन्दार्थवादस्तृतीयः काम्यः पक्षः । आरोहो वृक्षमारूढः शाखाज इति यावत् । स्पष्टमन्यत् । १ ख. ग. ठ, ण, वृधो न । । - ·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [४ चतुर्थमने- प्रतिष्ठितं प्रतिष्ठाकामस्य । समे भूम्या इत्यादिब्राह्मणोक्तो नित्यः काम्यश्चेत्यर्थः । यः प्रत्यङ्डुपनतस्तं दृश्वेद्यः प्राङदवोपनतः। मजुरुर्ध्व इत्यस्य विकल्पार्थ पक्षत्रये वा शब्दस्त्रिभिः संवन्ध्यते । उपनतो नम्रः । यस्य चोंः सत ईषदिवानमुपनतम् । पूर्वमृनुरूल इत्यनयो धेन विकल्प उक्त इदानीं तयोरेव गुणान्तरं यः प्रत्यक- पनत इत्यनेनोक्त इति व्याख्यातुमेतत्सूत्रं प्रत्यङ्पनतोऽग्र ईपदिवेति, तेनोव॑मृजुत्वं न बाधितमित्यर्थः। एवं रूपं वृश्चेच्छिन्द्यादित्युक्तं तत्प्रकारमाह अत्यन्यानगामिति ॥ १॥ यं जोषयते तमुपतिष्ठते । यज्याया इत्यन्तः । यं यूप्यत्वेन प्रीतिकरं मन्यते तमुपतिष्ठते यूप्यं वृक्षमि. UPER त्यर्थः। प्रथमः देवस्वा सविता मध्वाऽनक्त्विति खुवेण गुल्फदन्ने जानुदने वा पर्यणक्ति । गुरुफः पादप्रन्थिः । ऊरुजब्धयोः संधिर्नानु तन्मितमधस्तात्त्यक्त्वाऽनन्तरे देशे परितोऽनक्ति । हस्तव्यावृत्तये वेणेत्युक्तम् । ओषधे त्रायस्वैनमित्यूर्वाग्रामोषधिमन्तर्दधाति स्वधिते मैनर हिसीरिति परभुना प्रहरति यः शकलः परापतति तमुपयच्छते । उपयच्छते स्थापयति । स्पष्टमन्यत् । अनक्षसङ्ग स्थाणुमुच्छिषन्वृश्चति गुल्फदन्नं वा। अनक्षसङ्गं वृश्चेदिति ब्राह्मणार्थमुच्छिषन्स्थाणुमित्युक्तवान् । अक्षः शकटरथ- योस्तेन यथा स्थाणुर्न सज्जते तथा स्थाणुमवशेषयन्नित्येव गुल्फदन्न इति पूर्वोक्तेन विकल्पः । छेदनदेशस्य देवस्त्वेति सूत्रेणाञ्जनस्थानमुक्तम् । तत्र प्रहारेण शकलं ग्राह्यम् । अञ्जनस्थानं तु शकलार्थमित्यवगम्यते यूपच्छेदस्थानस्य पुनरुक्तत्वात् । दिवमग्रेणेति माञ्चमुदचं वा प्रहापयति । पृथिव्या संभवेति मन्त्रान्तः । हापयति पातयति । वनस्पते शतवल्शो विरोहेत्यावश्चने जुहोति सह- स्रवलशा वि वय५ रुहेमेत्यात्मानं प्रत्यभिमुशति । आवश्चनं स्थाणुः । जुहोति दविहोमधर्मेणाऽऽज्यशेषस्यैव । गतार्थमन्यत् । - अब मपावन ·१५०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । यं त्वाऽयर स्वाधितिरित्यनुलोमं परशुनाशकल्पयति । सौभगायेत्यन्तः । अङ्गान्यूपशाखा अनुलोममधस्तदारभ्योल छेदनेन करपयति च्छिनत्ति । आच्छिन्नो रायः सुवीर इत्यग्रं परिवासयति । छिनत्ति यूपानं मानेन यत्र यूपाग्रं भवति तत्रैव । संस्कारोऽयम् । * अत एवं कात्यायनः (नेन) परिवास्याच्छेदनं पुनरिति पुनश्छेदनप्रतिषेधात् । एकारनिप्रभृतीनि ब्राह्मणव्याख्यातानि काम्यानि यूपप्रमाणानि तेषां याथाकामी। स यत्पशुना यक्ष्यमाण एकारनिं यूपं कुरुत इममेव तेन लोकं जयत्यय यद्य. रविमन्तरिक्षमेव तेन लोकं जयतीत्यादि वाजसनेयब्राह्मणम् । पञ्चारनिं तेनस्का- मस्येत्याधेकविंशत्यरनिपर्यन्तानि स्वब्राह्मणव्याख्यातानि तानि काम्यान्येव पति कामेऽङ्गीकार्याणि । सहोपरेण संख्या स्यादा प्रयस्त्रिशदरत्ने। उपरो भूमिखातं तदर्हः प्रदेशोऽतक्षो मूलभागो यावान्भूमिमध्ये गच्छति तेन सह यूपपरिमाणं वेदितव्यमा त्रयस्त्रिंशसंख्यापर्यन्तम् । व्यरनिर्वा चतुररनिर्वा पालाशो निरूढ. पशुबन्धस्य यूपोऽतोऽन्ये सौम्यस्याध्वरस्य । ये पूर्वमविशेषेण यूपवृक्षा उक्ता यानि यूपमानानि तन्मध्ये व्यरनिश्चतुररनिर्वा पालाशो निरूढो नित्य ऐन्द्राग्नः सौर्यः प्राजापत्यो वा पशुबन्धस्तस्यान्यमानयुक्ता भन्यवृक्ष नाश्च सौम्यस्याध्वरस्यौग्निष्टोमप्रभृतेः । एवं हि श्रूयते स वा एष व्यरनिर्वैव चतुररनिर्वा पशुबन्धयूपो भवतीति वाजसनेयकम् । तथा तत्रैव पालाशमेव यूपं कुर्वी तेति नियमः। अष्टाधि तक्ष्णोति नातिस्थूलं नात्यणुमतष्टमुपरम् । अष्टाश्रयो धारा यस्य तथा तक्ष्णोत्येवं तक्ष्ण आनयनं दृष्टार्थ स्यात् । उपराई- प्रदेश न तक्ष्णोति । स्पष्ट मन्यत् । पुर:पुरोणीयासं गोपुच्छं वा । उपरादूवं यावदनं किंचित्किंचिदणुपरिणाहं गोपुच्छसदृशं वोपरावं किंचिन्न्यून ततः किंचित्स्थूलं ततः किंचित्किंचिदणुपरिणाहं तथैव गोपुच्छम् । * अत एवेत्यसंगतम् । १ ग. ट. ण, स्याग्नीषोम।

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं-- [४ चतुर्थप्रश्ने- HARININD Cam तस्यैव वृक्षस्याग्रतश्चषालं करोति । यस्य यूपस्तस्य वृक्षस्य चपालनामकं परिवासितादग्रभागादुपरितनस्यावशिष्टस्या- वयवस्य नान्यवृक्षस्य। कथं कार्य त(यस्त)दाह- अष्टाधि पृथुमात्र मध्ये संनतम् । अष्टावश्रयो धारा यस्य तत्त(स त)था। पृथुराकुश्चिताङ्गुलिकरस्य मणिबन्धमा. रम्याङ्गुल्यापर्यन्तं पृथुः । पृथुरू• दशाङ्गुल इति बौधायनः । दशाङ्गुलं दीर्ष मध्ये संनतं पूर्वापरमागापेक्षया। यावदिदं प्रथममगुलि काण्डं ताव- दूर्ध्वं चषालाघूपस्यातिरेचयति । तर्जन्याः प्रथमं पर्व तत्परिमाणं दीर्घ चषालादूर्व यूपस्याग्रमतिरिक्तं भवति तथो- र्ध्वमुखे चषाले कृतवेधे प्रवेशयति । अङ्गुलिमात्रं कनीयो वाऽगुले। यूपा प्रवेशनीयं स्थूलमङ्गुलिप्रमाणम् । ततोऽपि वा सूक्ष्म प्रतिमोचनं वक्ष्यति । बगुलं व्यङ्गुलं चतुरङ्गुलं वैतेषा. मेव तक्षणाना स्वरूं करोति । एतेषामेव तक्षणानां तक्षणजनितशकलानामन्यतरेणैकेन व्यगुलादिप्रमाणं स्वरना. मकं शकलं करोति । यं कामयेतान्योऽस्य लोकमभ्यारोहेदित्य. न्यवृक्षस्य स्वरु चषालं च कुर्यात् । निन्दार्थवादोऽयम् । अस्य यजमानस्य लोकं स्थानमन्यो भ्रातृव्योऽभ्यारोहत्विति तेन तस्यैव वृक्षस्य कुर्यादित्यर्थः । वेदं कृत्वाऽग्रेणाऽऽहवनीयम् ॥ २॥ रथमात्रीं वेदि करोति । वेदेः पूर्व वेदकरणं प्राप्तमेव क्रमार्थमनुवादः । आहवनीयग्रहणमतिदेशप्राप्तगाह. पत्यव्यावृत्त्यर्थम् । स्थमात्रीमित्युक्तं तव्याचष्टे- रथेषामात्रीं प्राची रथाक्षमात्री पश्चाति- रश्चीं विपथयुगमात्री पुरस्तादुदीचीम् । ईषादिप्रमाणं तु शुल्ने वक्ष्यति अष्टाशीतिशतमीषा तिर्यगक्षश्चतुःशतं षडशीति- युगमाहुरिति । युगस्य बाह्यच्छिद्रयोर्मध्यो विपथयुग आहवनीयप्राग्रेखामध्यात्प्राची- .प. G. श. म. द. एतस्यैव । २ घ. उ. ज. झ. न ढ. 'न्यस्य वृ। घ. उ. ज. झ. म. द.तात्तिरश्चीम् । - ·१५०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४०१ मष्टाशीत्युत्तरैकशताङ्गुलां पश्चाद्भागे दक्षिणोत्तरमानेन चतुरधिकं शतं प्राग्भागे दक्षिणोत्तरमानेन षडधिकाशीतिरेवं प्रमाणां निरूढे वेदिं कुर्यात् । अपि वा षडरत्नि प्राची चतुररनिं पश्वात्ति- रवी व्यरत्नि पुरस्तात्तिरश्चीमसंनता भवति । वेदिशब्दः संस्कारनिमित्त इति प्रकृते वेदिशब्दाभिहिता ससंस्कारा प्राप्ता मध्ये संनामोऽपि प्राप्तः स उपदेशेन निवयते न संनताऽसंनतेत्युमयोरपि । गतार्थमन्यत् । यत्मागुत्तरस्मात्परिग्राहात्तत्कृत्वा पूर्वार्धे वेदेपावटायावकाशमव- शिष्य शम्ययोत्तरवेदि विमिमीते। यदित्यनुवादश्वोदकप्राप्तस्योत्तरवेदिकालविधानार्थः । पूर्वार्धः पूर्वो मागस्तस्य प्राग्रेखामध्य एव यूपावटो यूपोच्छ्रयणे खातं तदर्थमवकाशं स्थापयित्वा तस्य पश्चाच्छम्या मानेनोत्तरवेदिनामिकां वेदि विस्तारेण मितां करोति । संचरार्थमव- शिष्येत्यपि ज्ञेयं सूत्रान्तरे दर्शनाच । विमानप्रकारमाह- पुरस्तादुदीचीनकुम्बा शम्यां निधाय वित्तायनी मेऽसीति स्फ्येनोदीची लेखां लिखति । वेदिमानं शम्यामात्रमेव । तत्र चिकीर्पिते स्थले पुरस्ता दाग उदीचीनं कुम्बमस्या- स्तादृशीं निधाय स्फ्यस्याग्रेणोदगपवर्गा शम्यामानेन लिखेदन्तरत इत्यग्रे वक्ष्यति । शम्याग्रं कुम्बं व्याख्यातं दर्शपूर्णमासव्याख्याने । दक्षिणतःमाचीनकुम्बां निधाय तिक्तायनी मेऽसीति दक्षिणतः प्राची पश्चादुदीचीनकुम्बां निधायावतान्मा नाथितमिति पश्चादुदीचीमुत्तरतः प्राचीनकुम्बां निधाया- वतान्मा व्यथितमित्युत्तरतः प्राचीमम्यन्तरं परिलिखति । शम्यां स्पेन लेखां लिखतीति पदचतुष्टयमावर्तते । यल्लिखति तदभ्यन्तरमिति तु पूर्वेण सह चतुर्भिः संबध्यते । उत्तरतो गमनमप्रदक्षिणं गतार्थमन्यत् । उत्तरेणोत्तरं वेद्यसं प्रक्रमे चात्वालस्तं परिलिखत्यनेनैव कल्पेन यदन्यन्मन्त्रेभ्यः । यं परिलिखति स चात्वाल इति भाविनी संस्कारनिमित्ता संज्ञा । तस्य स्थानमुत्तmamal । १ घ. ङ. ब. झ. प. उ. , खत्यैतेने'।

·४०२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [४ चतुर्थप्रश्ने- रेणोत्तरमागे वेदेमहावेदेरंस ईशान्यकोणस्तस्योत्तरतः प्रक्रमो व्याख्यातस्तस्मिन्नतीते चात्वालस्य दक्षिणरेखामध्यो यथा परितो लिखति प्रागारभ्य प्रदक्षिणशम्यानिधान- स्पयलेखाकरणादिना कल्पेन विधिना मन्त्रविधि विनाऽन्येन । देवस्य त्वेत्यभ्रिमादाय विदेरग्निर्नभो नामेति खनति । आदद इत्यन्तः । प्रकृतं चात्वालमेव सकृन्मन्त्रण। जानुदन्नं त्रिवितस्तं वा खात्वा । शम्यामानेन विस्तृतमधस्ताज्जानुदन्नं जानुपरिमाणं वितस्तित्रयपरिमाणं वा खात्वेति स्वाप्रत्ययेन तावत्परिमाणमादौ खात्वा पश्चादुक्तं कार्यमाह । अगे अङ्गिर इत्यध्रि प्रहरति । खातायां मृदि प्रवेशयति । योऽस्यां पृथिव्यामिति पासूनपादत्ते । असीत्यन्तः । पासून्खातमृदं वा कात्यायनीये हस्तेन चेत्युक्तं सामर्थ्यात्स्फ्येन हस्तेन वाऽङ्गी करोति । आयुषा नाम्नेहीति हरति । पांसूनुत्तरवेदिप्रदेश प्रति नयति । मन्त्रस्तावानेव । यत्तेऽनाधृष्टमित्युत्तरवेद्यां निवपति । त्वाऽऽदध इत्यन्तः । विमिते देश उत्तरवेद्याश्चिकीर्षिताया निदधाति पासून् । *एवं द्वितीयं हरत्येवं तृतीयम् ॥ ३ ॥ एवं द्वितीय तृतीयं च हरतीति लघुवाच्ये द्वितीये मन्त्रे यो द्वितीयस्यां पृथिव्या. मित्याद्यनुषङ्गो यथा स्यात्तृतीये तु सानुषङ्गः पाठस्तत्र विधिमात्रमतिदिश्यत इति । अत्र हरतीत्येतावदतिदिष्टं तत्त्वग्ने अङ्गिर इति विहरतीति श्रुतेः प्रहरणादि साझं हरणं निर्दिष्टमिति प्रहरणाद्यपि ज्ञेयम् । यो द्वितीयस्यामिति द्वितीयमपादत्ते यस्तृ- तीयस्यामिति तृतीयं तूष्णी चतुर्थम् । अग्ने अङ्किर इति प्रहृत्य यो द्वितीयस्यामित्यादि हरणान्तं निवपनार्थत्वादर्थसिद्धं, निवपनं समन्त्रमेव, तथा तृतीयं, चतुर्थं तु प्रहरणादि हरणान्तं तूष्णीं तूष्णी निवप- नम् । कुतः । श्रुतिर्हि त्रिर्हरतीत्येतावदेव विधत्ते । सूत्रे तु निवयतीत्यन्तं व्याख्यात तत्र मन्त्रलिङ्गान्मध्ये मन्त्र विच्छिद्यार्थप्राप्ते नाना क्रियासु विनियोगो व्याख्यातस्त्वत्र * सूत्रपुस्तकेषु एतत्सूत्रस्थाने 'एवं द्वितीयं तृतीयं च हरति' इति पाठो विद्यते । ळ स्यामानेन ।

·१प्र०पटल:] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४०३ श्रुतौ हरति(तिः)प्रापणार्थत्वेन निवपतिशब्देन व्याख्यातः । प्रापणं तु मृदो वहनपूर्व कमिति स्वेन वहत्यर्थो हरतिमध्ये प्रयुक्त इति न विसंवादस्तथा चाऽग्ने अङ्गिर इत्या- रम्य निवपतीत्यन्तं हरत्यर्थ एवं त्रिमन्त्रेण तूष्णी चतुर्थमिति सिद्धम् । सिहीरसि महिषीरसीत्युत्तरवेदि करोति । उत्तरवेदि वेदिश्चतुरश्रा लोकप्रसिद्धा शम्यामानेनापि चतुरस्रता च यावत्खातचा- त्वालपांसुभिरुच्छ्रितां करोतीति यावत् । तदेव व्यूहनं कात्यायनेनोक्तम् । उरु प्रथस्वेति- प्रथयति। प्रथिता यावत्कृतशम्याभ्यन्तररेखाव्यापिनीं करोति । भारद्वाजेनाप्युक्तं शम्यामात्री प्रथयतीति । यज्ञपतिः प्रथतामित्यन्तः । ध्रुवाऽसीति शम्यया सहन्ति । संघहयति शम्यया । देवेभ्यः कल्पस्वेति कल्पयति । यथा विशीर्णा न स्यात्तथा समर्थयति प्रान्तलेपेन । देवेभ्यः शुन्धस्वेत्यद्भिः प्रोक्षति । अद्भिरित्युक्तं लौकिकीभिरेव । देवेम्यः शुम्भस्वेति सिकताभिरनु पकिरति । वेदि सिकता मृत्पांसवस्तैरनूपरिष्टाकीणां युक्तां करोति । यत्ते क्रूरं यदास्थितमिति पुनरेवाद्भिरवोक्षति । शुन्धतामित्यन्तः प्रकरणान्तरान्तर्गतोऽप्यत्र शाखान्तरविहितः प्रतीकेनोपात्तः सामर्थ्याद्यावक्रियं गृह्यतेऽवोक्षणं तु न्युब्नेन करेण प्रोक्षणमुत्तानेन । उत्तरतो दक्षिणतो. वा स्फ्येनैकस्पयां निःसा- र्यापो रिमं निर्वहतेत्यपा शेष निनयति । उत्तरवेदेरित्यर्थादवगम्यते तस्या एव प्रकृतत्वाद्दक्षिणदेशे वोत्तरदेशे वा महावैद्या- मेव । एका स्फ्येन कृता रेखैकस्पया तां निःसार्य निःसरणमुदकशेषस्य यथा स्यात्तथा कृत्वाऽवोक्षणशेष निनयति । तस्यैव प्रकृतत्वात्प्रोक्षणस्य व्यवहितत्वात् । यधुच्छि- प्येत तर्हि निनयनमन्यथा नास्ति । विभ्राबृहत्पिबतु सोम्यं मध्वायुर्दधद्यज्ञपताववि. तम् । वातजूतो यो अभिरक्षति त्मना प्रजाः पिपति बहुधा विराजतीत्युत्तरवेद्या अन्तान्कल्पयति । मृजलैर्लेपनेन दृढां करोति । १ घ. अ. ज. झ, ञ, ढ, क्षतु म ।

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [४ चतुर्थप्रो- चतुः शिखण्डे युवती कनीने घृतमतीके भुवनस्य मध्ये । तयोर्देवा अधिसंवसन्त उत्तमे नाक इह मादयन्तामिति वेदिमुत्तरवेदिं च संमृशति । द्विवचनेनोभयोः सकृन्मन्त्रेण । उत्तरवेद्यां मध्ये गोष्पदमात्रीमश्वशफमात्री प्रादेशमात्रीं वोत्तरनाभिं करोति । चतुरश्रामिति भरद्वाजादयः । नाभिसंज्ञकमवयवं करोति । तस्योच्छ्यस्तु नोक्तोऽ- तो यावताऽभिव्यक्तिस्तावत्येवोच्छ्रिता । इन्द्रघोषस्त्वा वसुभिः पुरस्तात्पात्विति प्रद- क्षिणमनुपरिक्रामन्प्रतिदिशमुत्तरवेदिं प्रोक्षति सामन्तत्वख्यापनाय प्रदक्षिणमित्युक्तम् । प्रतिदिशमनुपरिक्रामन्नुत्तरवेदिं प्रोक्षति । दिग्भ्य एवैनां प्रोक्षतीति श्रुतेर्दिग्भ्यः सकाशादापः प्रोक्षणार्थाः प्रेरणीयास्ततस्तु पूर्व. दिग्भागे स्थित्वा सर्वां वेदिं प्रोक्षति । दक्षिणे स्थित्वा तथैवैवं पश्चादुत्तरतश्च तल्लिङ्गैः सर्वामपि प्रोक्षति । पात्विति द्वितीयादिष्वप्यनुषङ्गो मन्त्रेषु प्रकृतनाभिव्यु दासार्थ वेदिमित्युक्तम् । त्वष्टा त्वा रूपैरुपरिष्टात्पावित्युपरिष्टात्मोक्षति । शाखान्तरीयवाक्यशेषपाठेन पुनः प्रोक्षतीत्युक्तं वेदिमित्येव । शेषं निनयति यथा पुरस्तात् । प्रोक्षण्यपामेकस्फ्यायां निनयति पूर्ववत् । * औदुम्बरशाखाभिश्छन्नां परिवास- यति यदि श्वः कालः ॥ ४ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे चतुर्थप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥१॥ । छन्नामाछादितां परिवसति सा तादृशी करोति निर्व्यापारेण रात्रिं गमयतीति यावत् । सद्यस्काले पशौ छादनं निवर्तते वा साङ्गत्वात्तस्य । अनेन च पशुबन्धो व्यहसाध्योऽप्यस्तीत्युक्तम् । तेन यजनीये चेत्सद्य एवान्यथा त्वसंभवादौपवासथ्ये चेद्विकल्पः । चतुर्दश्यामुपक्रम्य पञ्चदश्यां यागः । अत एव तत्र तत्र वदति पूर्वस्य * सूत्रपुस्तकेषु तु उदुम्बरेति पाठः । १ ग. ठ. परिवासयति ।

·२द्वि पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । पर्वण औपवमध्येऽहनीति । चतुर्दश्यामन्वाधाय सद्यो वा पञ्चदश्यां समानतन्त्रं दर्शन पूर्णमासेन वेत्यपि पूर्वमुक्तम् । तत्रापि यहकालतेति वक्तुं यदि श्वः काल इत्युक्तम् । बौधायनोऽपोष्टिपशुबन्धाः सोपवसथाः सद्यो वेति । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैज- यन्त्यां चतुर्थप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥ १॥ । अथ चतुर्थप्रश्ने द्वितीयः पटलः । नाय समर्थाः आहवनीयेऽग्निप्रणयनान्यादीपयति । अग्निः प्रणोयते यः काष्ठेस्तान्याहवनीये प्रज्वालयति । गार्हपत्यादेवार्था यार्थाय प्राप्त- मुद्धरणमपवदितुमाहवनीय इत्यकम् । सिकताथोपयमनीरुपकल्पयते । सिकता वालुका एवोपयमनीरुपयम्यते प्रदीप्तो यामिस्ता उपयमन्यस्ता यथोपयम- स्युस्तथा पात्रेण धृताः करोति । न च चकारादुपयमन्यो भिन्नाश्चेति वाच्यम् । उपयमनीरुपनिवपतीति सिकतानामेवोपवापयोग्यत्वाबहुत्वाच्च सिकता उप- यमनीः कृत्वेति भरद्वाजः । सिकताभिरुपयम्येत्यापस्तम्बः । उद्यच्छतीध्ममुपयच्छत्युपयमनीरुपयते धार्यमाणे। यान्यपि प्रणयनान्यादीप्तानि तान्येव समुदायापन्नानीध्म इत्युच्यते । काष्ठान्येवेध्मो नतु संस्कारनिमित्त इति दर्शितम् । इध्ममग्निप्रणयनीयमित्येकत्वदर्शनेन नेमस्य संस्कारापेक्षा । इध्ममुपय(य)च्छति समूहीकृत्योर्ध्वमुक्षि( क्षि)पति । उपयच्छति सिकताः शरावगृहीताः प्रदीप्तेध्मस्य संवरणार्थमुप समीपे यच्छत्यवस्ताद्धारयति यथोद्यम्यमानोऽग्निर्न विशीर्यताधस्ताच न पोत्तेनोपयत उपयमनीमियमिते धार्यमाण इध्म उपरीत्यर्थः । यचे पावक चक्रमा कचिदागः पूर्वो यत्सन्न परो भवासि । धृतेन त्वं तनुवो वर्धयस्व मा मा हि५. सीरधिगतं पुरस्तादिति शेषे जुहोति । शिष्ट आहवनीय एव नतूद्धृते मन्त्रलिङ्गादित्यर्थः । दविहोमत्वात्स्वाहान्तो मन्त्रः । भपादानाय पावकाग्मय इदम् । अग्नये प्रणीयमानायानुवहीति संमे- ध्यति प्रणीयमानायानुबहीति वा । होतारमित्यर्थात्तुल्यबलत्वाद्विकल्पः ।

·४०६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [४ चतुर्थप्रश्ने- त्रिरनूक्ताया५ हरत्युत्तरवेदिं प्राप्य जुहां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा हिरण्यमन्तर्धायाक्षणयोत्तरवोदं व्याघारयति । त्रिरनूक्तायां प्रथमायामिति ज्ञेयम् । ऊर्णावन्तं प्रथमः सीद योनिमित्यग्रे वक्ष्यमा णत्वान्न परिधानीयायां प्रथमायामित्येवाऽऽह भरद्वाजः । हरति तमग्निमुत्तरवेदिसमीपं प्राप्येति पाठप्राप्तस्य पुनर्वचनं कात्यायनादिमियदुक्तं पञ्चगृहीतं गृहीत्वाऽग्निं प्रणय. तीति तन्मा भूदित्येवमर्थम् । जुह्वामिति वचनं जुहोतिचोदनाभावे स्वाहान्तमन्त्रपाठेघर्ष न दर्विहोम इति स्पष्टयितुं हिरण्यं सुवर्णमन्तर्धाय यत्र यत्र व्याघारयति तत्र तत्रे. त्यर्थो नतु स्युच्यवधानमन्तर्धानं हि स्थलाज्ययोर्मध्ये व्यवधानं कोणाकोणपर्यन्तं तु प्राङ्न्यायादिना। सिहीरसि सपत्नसाही स्वाहेति दक्षिणेऽसे। नाम्यतिरिक्तोऽसस्तत्र नाभिलग्नकोणमारभ्याग्निकोणपर्यन्तमक्ष्णयेति वचनादन्य. त्राप्येवम् । सिहीरसि सुमजावनिः स्वाहेत्युत्तरस्याश्रोग्याम् । वायव्यकोणमारभ्य नाभिवायव्यकोणपर्यन्तम् । सिहीरसि रायस्पोषवनिः स्वाहेति दक्षिणस्या५ श्रोग्याम् । नैतकोणमारभ्य नाभिकोणपर्यन्तम् । सिहीरस्यादित्यवनिः स्वाहेत्युत्तरेऽसे । नाभिकोणमारभ्येशानकोणपर्यन्तम् । सिहीरस्यावह देवान्देवयते यजमानाय स्वाहेति मध्ये। नाभनॆतकोणमारभ्येशाननाभिकोणपर्यन्तं तत्र तत्र हिरण्यान्तर्धानपूर्वकं सर्वत्रो. त्तरवेदिर्देवता तेभ्य उत्तरवेदिरित्युपक्रम्य तस्मादुत्तरवेदिं पूर्वाभग्नाधारयन्तीति श्रुतेः । भूतेभ्यस्त्वेति सुचहिरण्यं चोद्गृह्य । उपयुक्तप्रतिपत्तिरतो विशेषनिर्दिष्टयोमन्त्रावृत्त्यैवोद्गृह्योक्षिप्याप्राप्तत्वाविधिरनु- मेयः । य एव देवा भूता इत्याद्यर्थवादेन च देवतात्वं स्वाहाकारेण दानामावात् । पौतुद्रवैः परिधिभिः परिदधाति । पौतुदुर्देवदारुः । औदुम्बर इति केचित् । मानं वेदेर्यथा परिधीनां परस्परयोगो यथा स्यात्तावन्मात्रम् । विश्वायुरसीति मध्यमं ध्रुवक्षिदसीति दक्षिणायमच्यतक्षिदसीत्युत्तरयम् । परिदधातीत्यनुकृष्यते । दृश्हेति मन्त्रान्तः ।

·रवि पटलः ] महादेवकृतवेजयन्तीव्याख्यासमेतम् । उपतृप्ताः संभारा गुग्गुलुसुगन्धितेजनं शुक्लोर्णास्तुका पेत्वस्यान्तराशृङ्गे या । पूर्वमेव संपादिताः संभाराः संघियतेऽग्नियस्ते । गुग्गुलुधूपपाठः । गुग्गुलिवति भाषा याम् । सुगन्धितेजनमिति तृणविशेषो यस्तिक्तत्वान्न पशुभिर्भक्ष्यते । शुक्ला चासा- वर्णा स्तुका चेति स्तुका छिन्नप्ररूढाणैव पेत्वस्य गतपुंस्कस्य मेषस्य शृङ्गयोर्मध्ये योत्पन्ना। पैत्वो वृष्णिरेवेति कात्यायनः । स्तुकामस्य च्छिन्नां छिन्नस्तुकस्येत्येकेषामिति भरद्वानः। तानग्नेर्भस्मासीति सकृदेवोत्तरनाभ्यां निवपति । तान्संभारान् । मन्त्रेऽग्नेर्भस्मास्यग्नेः पुरीषमसीत्येकवचनश्रुतेगुग्गुल्वादिशब्दैः प्रत्येक मिन्नद्रव्यत्वात्प्रतिसंभारमाधाने मन्त्रदर्शनाच्च तथा प्राप्तमुक्तं सकृदिति संभारशब्दे नैव विधानादेकद्रव्यत्वादग्नेर्खेत्पुरीषं यत्संभारा इत्येकवचननेन बहूनां सामानाधिकर- ण्यानाभ्यास इत्यर्थः । ऊर्णावन्तं प्रथमः सीद योनिमित्युच्यमाने यज्ञ प्रति- तिष्ठ मुमतौ सुशेवा आ त्वा वसूनि पुरुधा विशन्तु । दीर्घमायुर्यजमानाय कृण्वन्नथामृतेन जरितारमधि यज्ञः प्रत्यष्ठादिति संभारेषु प्रतिष्ठापयति । उच्यमाने होत्रा तं दीप्तमिमं न्यप्तेषु संभारेषु प्रतिष्ठापयति मन्त्रेण । अग्नेः कुलायमसीति दक्षिणत उपयमनीरुपनिवपति । उपयमनीः सिकता अग्निसमीपे निवपति । मनुष्वत्वा निधीमहि मनुष्वत्समिधीमहि । अग्ने मनुष्वदङ्गिरो देवान्देवायते यजेत्युपसमिन्धे । अग्निं काष्ठेन । अग्निर्यज्ञं नयतु प्रजानन्मैनं यज्ञहनोऽविदन् । देवेभ्यो यज्ञ प्रब्रूतात्मप्र यज्ञपति तिर स्वाहा वायुरादित्यो यज्ञो यज्ञं नयतु प्रजानन्मनं यज्ञहनोऽविदन् । देवेभ्यो यज्ञं प्रब्रूतात्मप्र यज्ञपति तिर स्वाहेति चतस्रोऽतिमुक्ती त्वा । अतिमुक्तिसंज्ञिका आहुतीर्वायुर्यज्ञमित्यादि तथाऽऽदित्यो यज्ञमित्यादि मध्ययो- रप्यनुषङ्गेण स्वाहान्ताम्यां मन्त्राभ्यां दर्विहोमधर्मेण जुहोति । १ ग. घ. 6. ज. श. न. ठ, ढ, ण, शृङ्गीया।

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र [४ चतुर्थप्रश्ने- जुहू नुवं च संमृज्य चतुर्ग्रहीतेनाष्टगृहीतेन द्वादशगृहीतेन वा चुचं पूरयित्वा सप्त त इति पूर्णाहुतिं जुहोति ॥५॥ अपूर्वत्वाद्धोमस्यापूर्व संमार्गविधानं, पूरयित्वेति वचनावादशगृहीतेनाष्टगृहीतेन चतुर्गृहोतेन वा यथा पूर्णा भवति तथा गृह्णातीत्युक्तम् । पूर्णया स्रुचाऽऽहुतिः पूर्णा- हुतिरितिसंज्ञानिर्वचनात् । एषोऽत्राऽऽहवनीयो यतः प्रणीयते स गाईपत्यः । यत उत्तरवेद्यां प्रणीय पूर्णाहुत्यन्तेन संस्कृतः सोऽत्र पशुबन्ध एव नाग्निहोत्रहोम आहवनीयकार्यकरो यतः प्रणीयते सोऽत्र गार्हपत्यो नाग्निहोत्रे । तथा च कालेऽग्नि. होत्रं कर्तव्यं तन्त्रमध्येऽपि तच्च प्राकृतेष्वेव नतूत्तरवेदिस्थे भरद्वाजेनात्र विकल्प उक्तः संस्थिते पशुबन्धे काले वेति, तन्निराकृतम् । आहवनीयं गाईपत्यं दक्षिणाग्निं चान्वाधायेध्मावहिराहरति । अतिदेशप्राप्तस्यानुवादोऽयं क्रमार्थ परमतव्युदासार्थ च । अन्वाधानं देवतापरि- ग्रहार्थमुक्तमिश्या देवतापरिग्रहसिद्धौ न वचनमस्ति तस्मान्नान्वाधानसिद्धिः । तथा च भरद्वाजः-न पश्विष्टयामनिं गृह्णीयादित्यपरमिति । दक्षिणीयायां हि वचनाद्देवताप- रिग्रहार्थता । प्रत्येकग्रहणं तु प्रानिहितेऽन्वाधानाभावप्रदर्शनार्थम् । इष्टयाऽऽन्वाधान. सिद्धिः सानाय्यविकारत्वाच्छाखाहरणं सूत्रान्तर उक्तं तन्मा भूदिति वक्तुमन्वाधाये. ध्माबहिरेवाऽऽनयति । द्रवद्रव्यं हि शाखया शोधनीयं न मांस तथाऽस्मिन्नविद्यमाने सह धर्मद्रव्यं निवर्तत इत्युक्तत्वात् । व्रतग्रहणपूर्वकं वेदस्य पूर्वमेवं कृतत्वान्नाप्यत्र प्लक्षशाखाहरणं तस्य न प्रकृतशाखार्थेनार्थोऽपि तु विकृतावुपदेशेनास्मरणार्थं ततस्तु बहिराहरणानन्तरमेवाऽऽनयति नतु तस्या आनयनविधिरस्ति बहिरर्थे विधानाना. भावात् । प्रायौगिकास्तूष्णीमानयन्ति आनयन एव वा प्राप्ते कुतस्तूष्णीमिति बर्हिः प्राकृतमेव नत्वग्नीषोमीयविकारत्वादिक्षुशलाके अपि । सप्तदश सामिधेन्यो न परिधीनिध्म उपसंनयति । वाचनिक निरूढे सप्तदशत्वं विकृतौ तु विकल्प इत्येकः पक्ष उक्तोऽत्र तु निय तमेव समिधो वर्धन्त इत्युक्तं परिधिकार्य पशौ ह्यग्निभ्रातृत्वसंस्तवादृष्टार्थोऽयमुत्तरवे- दिसंस्कारस्तथाऽपि प्रसङ्गेन रक्षसामपघातलक्षणोऽदृष्टसंस्कारोऽप्येभिः कर्तुं शक्यते परिधिशब्देन विधानाच्चातोऽन्ये प्राकृता निवर्तन्ते । ततस्त्वां विश्शतिधेत्यूहः । त्रीपरिधीनिति लुप्यते । यज्ञायुरनुसंचरानित्युपवेषधृष्टिशब्दविवक्षया पुंस्त्वं तद्दर्शित- . मेव पूर्वम् । १च. व प्रकृ ।

·२द्वि० पटकः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । अग्नीपरिस्तीर्य पाणी प्रक्षाल्योलपराजी५ स्तीवा। चोदकप्राप्तानुवादः पदार्थक्रमार्थः । बहिराहरणानन्तरं वेदिकरणं तस्य जातत्वात् । पत्र परिस्तरणमुपवास इति क्रिया रात्रेः कालस्याभावेऽपि संस्कारलोपो नास्तीति- न्यायप्रदर्शनार्थ परिस्तरणानन्तरं पाणीप्रक्षालनमेव । यथार्थ पाशुकानि पात्राणि प्रयुनक्ति । अतिदेशप्राप्तौ चौषधपात्राणां प्रयोजनाभाव इति वक्तुं यथार्थमित्युक्तम् । यथार्थ प्रयुनक्ति पाशुकानि चेत्यर्थः । फ्यमग्निहोत्रहवणी सुवस्वधिती व जुहूच साहोमह- वनी द्वितीयां द्वे चोपभृतौ पृषदाज्यधानी द्वितीयां ध्रुवां वे आज्यस्थाल्यौ दधिधानी द्वितीयां वेदं समवत्तधानी द्वे रशने द्विगुणां द्विव्यायामां त्रिगुणां त्रिव्यायामां द्वे कार्मर्यमय्यौ वपाश्रपण्यौ द्विशू- लामेकशूलां च कुम्भी हृदयशूलं शाखां स्वरु मैत्रावरुणदण्डं यूपं यूपशकलमरणी येन चार्थः । प्राकृतानि कपालशर्पाजिनशम्यादिकं निवृत्तमौषधद्रव्याभावात् । स्वधिति पशो- विशसनशस्त्रे, जुहू इति जुहूशब्दस्य न घिसंज्ञा तथाऽपि जुहू इति निर्देश छान्दसो माषायां जुह्वाविति भवितव्यम् । दधिधानी द्वितीयामिति च प्रथमतो दध्येव यस्यां निरुप्यते तां दधिधानीमित्यर्थः । पृषदाज्यं यस्यां क्रियते सा च पृषदाज्यस्थाल्येव । समवत्तधानीमितीडापात्रं पाशुकं, यूपशकलं तक्षगजातमञ्जनार्थम् । स्पष्टमन्यत् । येन चार्थः । येन सुवर्णशकलादिना । एवमन्यदपि । पवित्रे कृत्वा यजमानवाचं यच्छति संभे. ष्यति वारयत: पात्राणि संमृशति । पवित्रकरणानन्तरं ब्रह्मन्प्रणेप्यामीत्येतदस्त्येव । वाजसनेयकब्राह्मणेन प्रणीता- प्रतिप्रसवस्य दर्शपूर्णमासयोव्याख्यातमिति प्रणीताप्रणयनमामन्त्रणपूर्वक कार्यमेव । व्याख्यातं दर्शपूर्णमासयोरेव । स्पष्टमन्यत् । प्रोक्षितेषु वाचं विसृजते । हविकृता वाचं विमृनत इति कालाभावात्प्रोक्षितेषु पात्रेषु । यज्ञमात्रेऽपि वाग्यतेन कर्तव्यपदार्थेषु प्राकृतेषु चोदकप्राप्तेषु मध्येऽन्ये न सन्तीति प्रोक्षितेण्वित्युक्तम् । उत्तरं परिग्राहं परिगृह्य संप्रेषण प्रतिपद्यत आ. ज्येन दना चोदेहीति संप्रेषस्यान्त५ संनमति । स्पयोदसनानन्तरं प्रोक्षणीरासादयेत्यादि समानं, विशेष आज्येनेत्येतस्यानन्तरं - ·सत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्र [४ चतुर्थप्रभे- दना चेति पदमूहनीयं, संनाम उहः । यथार्थमूह इत्यक्तमेव तथाऽपि मध्ये खुवं स्वधितिमिति मा भूदित्येवमर्थ प्रेषस्यान्तमित्युक्तम् । अयमभिप्राय:- यथा चुचः संमा त्यत्र सुवस्यापि ग्रहणमेवमत्र त्रुवग्रहणन स्वधितिग्रहणं सिध्यति दनः प्रदेयत्वामावादाज्येन न साम्यमतोऽन्यस्मिंश्च द्रव्ये तेनार्थेन संयुज्यमाने धर्मावेश इति न प्राप्नुयात्तदर्थमुक्तं सनमतीति दर्शितम् । यत्पागाज्यनिर्वपणात्तस्कृत्वाऽऽज्यं निरूप्य दधिपृषदाज्याथै निर्वपति। प्राकृतपदार्थानन्तरं वैकृतस्य विनिवेशार्थ क्रमदर्शनं प्रैषानुपारेणाऽऽज्यनिर्वपणा- उत्प्राक्तत्कृत्वेति तत्र सुववत्स्वधितिसंमार्गोऽवदानसाधनत्वादाज्यनिर्वपणमात्रे सत्ये. वादितिरस्येति दधिस्थालीमादाय महीनामिति दधि निर्वपति । तस्य प्रयोजन पृषदाज्यार्थमिति पृषद्गुणकमाज्यं तस्य संस्कारार्थमित्यर्थः । तेन नेदं हविरपि तु हविःसंस्कारकं तेन न दधिधर्माः सायंदोहाद्याः । यत्र हविः प्रदीयतेति वचनादत्र नाऽऽदिष्टप्सामान्यमामिक्षा तथाऽपि चोक्तार्थ आज्यधर्माः । न तु(न) तस्मिन्न संस्कारा नहि दर्शपूर्णमासार्थाज्यस्थाने विधीयते(न्ते) येनाऽऽज्य. धर्माः स्युरिति तत्राऽऽह । तस्मिन्नाज्यधर्माः क्रियन्ते यदन्यदधिश्रयणाद । वाजसनेयिब्राह्मणे हि भवति द्वयं वा इदं सर्पिः संसृष्टमाज्यं चेति धर्मप्राप्तिः स्वतन्त्रद्रव्यस्येवात उक्तं तस्मिन्नाज्यधर्माः क्रियन्त इति । तर्हि द्वयमप्यस्तु हविरिति न। पृषदाज्यभित्येकत्वं श्रुतेः । वदति च स्पष्टमेव कात्यायनः पशौ मन्त्रवर्णाच्ळूते श्चेति पशौ स्वाहा देवा५ आज्यपान्स्वाहेति । तथा पृषदाज्यं गृह्णातीत्येकवचनश्रुतेश्च न द्रव्यद्वयं पृषदाज्यमित्याज्यशब्दादान्यं संसृष्टं च दध्यपि तस्मादाज्यमेवैतत् । ननु द्वित्वश्रुतेरर्थवादत्वेन कुतः संस्कारप्राप्तिरिति चेन्न दध्यधिश्रयतीति वाजसनेयिनामन्या श्रुतिरधिश्रयणं निषेधति । न ह्यप्राप्तं निषिध्यतेऽतोऽवश्यं धर्मप्राप्तिरिति । किं च येन संसृष्टेन हविरुत्पद्यते तदपि हविर्धमैः संस्क्रियते यथा सायंदोहादि, संस्कृतेनैव दध्नाऽऽमिक्षोत्पत्तिरिति अग्नावधिश्रयणे द्रव्यनाशान्न । अत एव दना चोदेहीति निगदान्तेः चोहः । न्यायमते तु न संस्कारः । आज्यग्रहणकाले जुहूपभृतोश्चतुगृहीते गृहीत्वा तृतीयमाज्यस्य दधन्यानीय । चतुर्गृहीतं प्रत्येकमाज्यस्य निरुतस्य तृतीयं भागनिर्देशात्संस्कार्यमाज्यं ततीयमेव दधनीति गुणविभक्तेश्च । १ क. च. छ. ट हीत्वा ।

·SUDAMAtran रद्वि०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीज्याख्यासमेतम् । ज्योतिरसि विश्वरूपं विषेषां देवनार समिदिति पश्चगृहीतं पृषदाज्यं गृह्णाति महीनां पयोऽसीति वा । मन्त्रद्वयविधिना वा कृतमत्र वा मन्त्रावृत्तिश्चान्यतरस्य । यथाप्रकृति ध्रुवायाम् । क्रमार्थमनुवादः । सभेष्वाज्येषु यूपसंमानेन प्रतिपद्यते । वेद्यास्तरणानन्तरं प्लसशाखास्तरणं दक्षिणश्रोण्याम् । तथोक्तं कात्यायनीये बर्हिषि प्लक्षशाखां स्तृणाति यूपसंमानेनोपलक्षितं कर्म पूर्व च तत्करोतीत्यर्थः । तदाऽऽह- देवस्यत्वेत्यभ्रिमादाय परिलिखितमिति त्रिप्रद क्षिणं यूपावट परिलिखत्यर्धमन्तर्वेद्य) बहिर्वेदि। कृन्तामात्यन्तः । अवट इ(मि)त्येकत्वात्सकृन्मन्त्री द्विस्तूष्णी, समन्तादिति वक्तुं प्रदक्षिणमिति । यूपावटो यूपार्थ गर्तस्तं मध्याद्यावान्खननायाऽऽप्तस्तावन्तं रेखयाऽङ्कितं करोति । महावेद्यां यथार्धे खातस्य वेद्या बहिश्वार्ध यथा तथा परिलिखति । अत्र वेदिन स्याङ्गत्वेन विधीयतेऽपि तु वेदिदेशो लक्ष्यते । तथा च व्यात्मके देशे खात इत्येवान्यथा देशविधाने वेदेरङ्गत्वविधाने वाक्यभेदः स्यादतो देशलक्षणा । तेन प्राच्यां यूपैकादशिन्यां न वेद्याममिति फलम् । परिलिख्यानीधूपावट खनोपरसंमितं व्यगुलेन ध्यङ्गु. लेन चतुरङ्गुलेन वोपरमति खनतादिति संप्रेष्यति । संमीयमानोऽवयव उपरशब्दवाच्योऽतस्तन्मानेऽवटे खाते ततोऽपि यङ्गुलाधन्यत. ममानेनाधिको निम्नः । अग्नीद्यथाप्रेषं करोति । उपरमात्र खात्वा ॥ ६ ॥ भग्नीधथार्थ खात्वा । यत्ते शिल्पः परावधीतक्षा इस्तेन वाश्या । आपस्ते तद्यज्ञियाः पुनन्तु शुचयः शुच इति यूपं प्रक्षालयति । यवमतीः प्रोक्षणीः कृत्वा पृथिव्यै वेति मूलं मोक्षत्यन्तरिक्षाय त्वेति मध्यं दिवे त्वेत्यग्र, शुन्धतां लोकः पितृषदन इति यूपावटेऽपोऽवनयति । १ख. क्षितक।

·४१२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [४ चतुर्षप्रश्ने- यवयुक्ताः प्रोक्षणार्थमपः कृत्वा न संस्कारः। स्पष्टम् । 'शेषभूता अपोऽवटे इत्येव भरद्वाजः। यवोऽसीति यवं मास्यति पितॄणां सदन- मसीति प्राचा बहिषाऽवस्तृणाति । यवप्रासन बहिषाऽवस्तरणं च खात एव । उदगग्रत्वनिवृत्तये प्राति । योऽसी. त्यस्यारातीरित्यन्तः। स्वावेशोऽसीति प्रथमपरापातित५ शकलमधस्ता. त्वकमवटेऽवदधाति घृतेन द्यावापृथिवी आपूणे. था५ स्वाहेति हिरण्यमन्तर्धाय वेणाभिजुहोति । स्वाहाकारान्तो मन्त्रोऽन्यशाखीयोऽस्मच्छाखायामिहाश्रवणात् । दविहोमत्याज्जु. हूप्राप्ती त्रुवेणेति वचनादितरधर्मनिवृत्तिः । हिरण्यं शकलेऽन्तर्धाय तत्रामिहोम आन्य- स्थाल्याज्येन द्यावापृथिव्यौ देवो । वित्तादिति स्त्रावेश इत्यस्यान्तः । यूपायाज्यमानायानुब्रूहीति संप्रेष्यत्यज्यमानाया- नुब्रूहीति वाऽग्रेणाऽऽहवनीयं लौकिकेनाऽऽज्येन पुरस्तात्मत्यतिष्ठन्यजमानो यूपशकलेनानक्ति। आध्वर्यवे याजमानविधानं विकल्पार्थ तथैव कात्यायनभरद्वाजाभ्यामुक्तम् । अप्रे. णाऽऽहवनीयं विद्यमानं यूपं तस्य पुरस्ताद्भागे प्रत्य ङ्मुखस्तिष्ठन्यजमानो यूपशकळेन साधनेन हस्तेन । लौकिकेनेति । जातिवाचिशब्देनोमयमा गच्छति तत्राऽऽज्यं स्थालीगतं मा मूदिति लौकिकेनेत्यु- क्तम् । अञ्जनकर्मणः प्राकृत्वाभावादहोमत्वाच्च लौकिकेनेति गम्यते । होमस्तु यद्यप्य. यमप्राकृतस्तथाऽपि होमत्वेनाऽऽहवनीयाश्रयत्वेन च स्थाल्याज्येन । अञ्जनीयं कर्म न निर्दिष्टं तत्त्वयं चषालं चानक्ति चषालं प्रतिमुञ्चति स एवाधिकारात् । देवसस्त्वा सविता मध्वाऽनक्त्वित्यनमैन्द्रमीति चषालम् । अनक्तीत्यनुवर्ततेऽयं यूपस्य चषालं सर्वतः । सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्य इति चषालं प्रतिमुञ्चति । प्रतिमुश्चत्यग्रे यूपस्यावदधाति। एतदन्तं याजमानमथवा प्रतिमोचनमध्वयोर्य नमानोs. नक्तीत्येव विधानादित ऊर्ध्व त्वञ्जनमप्यध्वयोरेव । यजमानमेव तेनसाऽनक्तीति यज- मानातिरिक्तस्य वाक्यशेषे कर्तृत्वनिर्देशात् । १च. छ, ट, नत्व। २ ख. ग. छ. 8. ण. 'वाविका ।

·शवि० पटकः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४१३ देवस्त्वा सविता मध्वाऽनक्त्वित्यान्तममिष्ठामश्रिमनक्ति। अन्तमभिव्याप्याऽऽन्तमग्निष्ठामाहवनीयसंमुखामधिं यूपस्य तामनक्ति । अश्रिमि. स्येव नोपरम् । रशनादेशे त्रिः प्रदक्षिणं परिमृशति मध्ये वा। यत्र रशनया परिव्या तत्र यूपमध्ये वा। अनक्तमुपरम् । करोतीति शेषः । पुनर्वचनं कात्यायनेनोक्तं सोपरममिष्ठादेशमवेति तन्मा भूदिति । आञ्जनप्रभृति यजमानो यूपं नानु(नोत्सृजत्यापरिव्ययणात् । स्पष्टम्। यूपायोच्छ्रीयमाणायानबहीति संप्रेष्यत्युच्छ्रीयमाणायानुब्रूहीति वा । स्पष्टम् । उदिवर स्तभानान्तरिक्षमित्युच्छ्यति । अवटाहिरेवोवं करोति यूपमित्येव पृथिवीमुपरेण । दृश्हेत्यन्तः । ते ते धामानीत्यक्टेऽवदधाति । यूपमित्येव भूरेरित्यन्तः। विष्णोः कर्माणि पश्यतेति द्वाभ्यां कल्प- यत्यग्निनाऽनिष्ठां सदिशं मिनोति ॥ ७॥ ततमित्यन्ताभ्यां द्वौमृश्य(ग्भ्यां) करपयति यथास्थानम् । अग्निनाऽऽहवनीयेनाग्नि. छेति या पूर्वमुक्ताऽतस्तां समानदिशमाहवनीयाभिमुखां मिनोति रोपयति । यं कामयेत तेजसैनं देवताभिरिन्द्रियेण व्यर्ध- येयमित्यनिष्ठां तस्याश्रिमाहवनीयादित्यं वेत्थं वाऽतिनावयेत्तेजसैवैनं देवताभिरिन्द्रियेण व्यर्ध- यति यं कामयेत तेजसैनं देवताभिरिन्द्रियेण सम. धयेयमित्याग्निष्ठां तस्याश्रिमाइनीयेन संमिनुयात् । प्रथमोऽर्थवादो नित्यमग्निष्ठामश्रिमाहवनीयाभिमुखां कुर्यादिति विधेस्तादृशस्य काम- नायां संकल्पविधानार्थ द्वितीयं कामयतेति प्रथम आहवनीयात्सकाशादित्यं वेत्थं वाऽन्यदिशं प्रति नाक्येन्नतं कुर्याद्दोषमुक्त्वा न तथा कुर्यादिति । १क. ग. च छ. द. ट. व्याख्या त' । २ घ. ज. श. म. 'भानेत्यु । ३ ख. ग. क... ट.क. . द्वाभ्यां मा ·४१४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [४ चतुर्थप्रभे-- अग्निं प्रत्युपनतं बहिष्ठे निर्गुतमनाविरुपरं संमिनोति । अग्निमाहवनीयं प्रत्युपनतं नम्र बहिमांगे निर्गुतमनुतमननमनाविरप्रगट उपरो यस्येति तादृशं संमिनोति सम्यगवस्थापयति ब्रह्मपनि त्वेति प्रदक्षिणं पुरीषेण पर्वहति । पुरीषेणावटखननमृदा परितः पूरयति । पहामीत्यन्तः । ब्रह्मदृहेति मैत्रावरुणदण्डेन परिदृश्हति । पुरीषं दण्डमूलेनाधस्ताद्गमयति द्रढयतीति यावत्पोषं दृश्हेत्यन्तः । उनम्भय पृथिवीमिति प्रदक्षिणमपोऽनु परिषिश्चति । दृतिमित्यन्तः । खातमनु यूपस्य परितः प्रदक्षिणं सिञ्चति । देवस्य त्वेति त्रिगुणां त्रिव्यायामां दा५ि रशनामादाय । आदद इत्यन्तः । त्रिभिर्गुणैनिर्मितां दर्भमयों प्रसारितयोह्विोर्मध्ये यावान्विस्तार- स्तत्प्रमाणाम् । इदं विष्णुविचक्रम इति सरशनेन पाणिना यूपं त्रिरुन्मार्टि। गृहीतरशनायुक्तेन हस्तेनोवं सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णी मार्ट । सुर इत्यन्तः । तद्विष्णोः परमं पदमिति यूपस्याग्रं प्रेक्षते । चषालादधिकमूर्ध्वस्थितम् । यूपाय परिवीयमाणायानुब्रहीति संप्रे- ध्यति परिवीयमाणायानुब्रूहीति वा। स्पष्टम्। परिवीरसीति तया नौभिदेशे त्रि: प्रदक्षिणं परिव्ययति मध्ये वा। मनुष्या इत्यन्तः । वेष्टयति नाभिपरिमिते देशे यूपं मध्ये यूपस्य वा । उत्तरमुत्तरं गुणं करोति । वेष्टयन्प्रथमवेष्टनादुपरि द्वितीयं तदुपरि तृतीयं गुणं रशनावेष्टनस्य । यं कामयेतो नं व्यर्धयेयमित्यूा वा तस्यावाची वाऽचोहेत् । यजमानमूर्जा वियोगं नयेयमिति योऽध्वर्युः कामयेत तस्य यजमानस्य यूपरशनाना• भिदेशे मध्ये वा परिवीतामूर्खा सादयेदधस्ताद्वा प्रतिषेधार्थर्मवाद(वोहन())मनेकॉर्ष- मित्यर्थः। १ क. ज.हिष्ठां नि । ख. हिटो नि । ग. ब. ठ. ण. 'हिष्ठो नि'। ङ, ट, हिष्टानि । च, छ. ढ. हिष्टानि । झ, 'हिष्टय नि । २ घ. ङ. ज. अ. . ठ. ढ. 'रं मि। ३ घ. इ. स. म. ढ, नाभिदाने । ४ प्र.उ. प. 'मर्थवा'। ५ग, ठ, ण, कार्यः ।

·३तृ०पटङः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । यदि कामयेत वर्षक: पर्जन्यः स्यादित्यवाचीमवोहेद । सत्यां कामनायामेव तथा संकरप्याधस्तात्कुन्निान्यथा । वर्षको वृष्टिप्रदानशीलः । यदि कामयेतावर्षक: स्यादित्यू/मुद्हेत् । भवृष्टौ सत्यां पूर्ववदेव । यं कामयेत ख्यस्य जायतेत्युपान्ते तस्य व्यतिषज्य न प्रवेष्टयेचं काम येत पुमानस्य जायतेत्यान्तं तस्य मवेष्ट्य स्थविमदणीयसि भवयति । अस्य यजमानस्य रूपपत्यं भवत्विति यः कामयेतेति निन्दया न तथा कार्यमि. स्यर्थः । उपान्ते यूपे त्रिवेष्टितरशनायाः कृतग्रन्थे? मूलाग्रभागाववशिष्टौ तयोरुपान्ते द्वयोर्वेष्टनमकृत्वा परस्परं चाभौ मेलयित्वोत्सर्गो व्यतिषङ्गः स न कर्तव्य इत्यर्थः । शास्त्रान्तरप्राप्तस्य निन्दयोत्तरस्तुतिय कामयेत पुमानस्येत्येतन्नित्यं काम्यं चैतत् । प्रवे. टनमेकैकस्य प्रत्येकं ततोऽवशिष्टान्तौ स्थविमदणीयसि प्रवयति स्थविष्ठं स्थूलं मागं मूलभाममणियसि सूक्ष्मे प्रवेशयति । दिवा सानुरसीति स्वरुमादत्ते दिवः सूनुरसीति वा दिवः सानूपेषेति वाऽन्तरिक्षस्य त्वा सानाववगृहामीत्युत्तरे- णामिष्ठां मध्यमे गुणे परुमुपगूहत्युत्तमे वा ॥ ८ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे चतुर्थप्रश्ने द्वितीयः पटलः ॥२॥ -- अग्निष्ठावेरुत्तरमागे गुणयूपयोर्मध्ये प्रवेशयति । स्पष्टमन्यत् । इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्यां चतु, पशुप्रश्ने द्वितीयः पटलः ।। 1 अथ चतुर्थप्रश्ने तृतीयः पटलः । उपक्लूप्तः पशुरकूटोऽकर्णोऽकाणोऽखोऽखण्डोऽप- ण्ढोऽघृष्टोऽश्लोणोऽसप्तशफः पन्नदञ्छागो यमान्यतरो यूथ्यो मातृमान्पितृमान्भ्रातृमान्सखिमाश्स्त स्नापयति । पूर्वमेव तन्त्रारम्भादुपकृप्तः । पशुरिति सामान्यनिर्देशेऽपि च्छागस्य वपाया इत्यादि. १ क. ख. ग. च. छ. ट. ठ.ण.षजेधे । २ घ. ह. ज. स. न. ढ.'ति शकलमा।३. 6. ज. अ. अ. ब. रुमवर । ४ क. °त्तरे वा । ५ घ ङ. ज. स. म. द. नापयित्वा । । - ·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [ ४ चतुर्थप्रश्न- लिलाच्छाग इत्यग्रिमेण संबन्धः । कूटो भग्नशृङ्गः कुटिलशृङ्गोऽतोऽन्य एवमुत्तर. त्रापि परिसंख्या ज्ञेया । कर्णेन विकलोऽ(ल:)कर्ण इति रूढया स. न । काणश्चैक- चक्षुः स न । खञ्जो दुलपादः स न। खण्डो दन्तहीनः स न । षण्डः श्लोवः स न । घृष्टो गत्वरः स न । श्लोणो बधिरः स । सप्तशफ एकस्मिन्पादे खुरद्वयहीनः स न। पतिता दन्ता यस्य स पन्नदन्स ग्राह्यः । आदौ पतिताः पश्चादागता इत्यर्थः । तथा च बढचब्राह्मणे-यदा वै पशोः पुनर्दन्ता जायन्तेऽथ स मेध्यो मवतीति । तथा चाखण्डः पन्नदन्नित्यनयोरविरोधो ज्ञेयः । छागोऽनः । यमयोरुत्पन्न योर्मध्य एकः । प्रयूथ्यो यूथे समुदाये भनो नैकाकी । मातृमानित्यादिचतुष्टयं तत्कालविद्यमान(न) मातृपितृ- भ्रातृप्तखितया ज्ञेयम् । तं स्नापयति प्रक्षालयति । अत्रानुग्रहमाह भरद्वाजः-यय. अहीनः स्याद्रूपतो वा यथाऽर्थः संपद्येत वैष्णवीमानावैष्णवीं सारस्वती वाहस्पत्यां चेति हुत्वा सर्वप्रायश्चित्तानि जुहुयादिति । वाधूलस्त्वाग्नेयोमानावैष्णवी प्राजापत्या. मैन्द्रावायव्यामिति च हुत्वोपाकुर्यादिति । यानि च सूत्रे विध्यपराधे चोक्तानि प्राय. श्चित्तानि च वाधूलपक्षेऽप्यनाज्ञातादित्रयं सतप्रायश्चितं च समुच्चीयते । सर्वे होमा दविहोमधर्मेणाऽऽज्यस्थाल्यान्येनापूर्वा होमाः स्थास्याज्येन होमव्यतिरिक्तमान्यसाध्य कम लौकिकाज्येनेति सर्वत्र ज्ञेयम् । इषे त्वेति बहिषी आदत्ते। दौं द्वौ। उपवीरसीति पक्षशाखाम् । भादत्त इत्यनुकर्षः। इन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टमुपाकरोम्युपो देवान्दै- वीविंशः प्रजापतेर्जायमाना इमं पशुं पशुपते त इति बहिन्या प्लक्षशाखया च पशुमुपाकरोति । देवीविंशः प्रागुरित्यादिरेवती रमध्वमित्यन्तः । प्रजापतेरिति च, इमं पशुमिति च मन्त्रैर्गृहीतबहिः प्लसशाखाभिः पशु स्पृशन्देवतार्थत्वेन संकल्लयति । प्रजानन्त इत्युपाकृत्य पञ्च जुहोति । जुह्वा व्यायुतत्वादपूर्वत्वात्स्थाल्याज्यं वसाहोमहवन्यां पञ्च गृहीत्वा दर्विहोम धर्मेण प्रनानन्तः येषामीशे० ये बध्यमान० य भारण्याः प्रमुश्चमाना० इति पञ्चभि. मन्त्रैर्जुहोति । क्रमप्राप्त उपाकृत्येति वचनमुपाकरणाङ्गता दर्शयितुं, तेनोपाकृतस्य पशोरूहः सिद्धः। १ ख. ग. छ. ठाण, 'गतदन्त इ' । २ ग. 3. ग. "मैन्द्र वा। ३५, इ. ज. अ. म. द. नन्तः प्रतिगृहन्ति पूर्व ई। । .

·तु. पटकः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४१७ पशुपतेः पशवो विरूपाः सदृशा उत । तेषां यं वबिरे देवा. स्तर स्वराडनुमन्यतामिति वा मध्ये पञ्चमी जुहोति । प्रमुश्चमाना इत्येतस्य विकासार्थः । अग्नेर्जनित्रमसीर धिमन्यनशकलमादाया- परेणाऽऽहवनीयं बहिषि निदध ति । अधिकृत्य मध्यने येन शकलेन तत्तथा । बाहिषि स्तीर्णे। वृषणौ स्थ इति माची दीं शकलेऽदधाति । निहिते त्वधिमन्थनशकले कोचिद्दों स्थापयति । शकलसंस्कारोऽयमुपाकरण- बहिशोरन्यत्र विनियोक्ष्यमाणत्वात् । उर्वश्रसीत्यधरारणिमादत्ते पुरूरवा इत्युत्तरारणिम् । संस्कृते तयोरेव बुद्धिस्यत्वात्। घृतेनाक्ते इत्याज्यस्थाल्या बिलेऽनक्ति। अपूर्वाज्यनिवृत्तये चाऽज्यस्थालगा इत्यु कम् । वादीनां ग्रहणनिवृत्तये बिल इत्युक्तम् । अरणी सहवाऽऽज्यस्थाल्या बिछ एतानविन धारयेति वक्तुं बिल इत्य- धिकरणोपादानम् । आयुरसीति समवदधाति वृषणं दधाथामिति वा । भरणी एकत्र संनिधापयति । अरथी समधागेति भरद्वाजः । अग्नये मध्यमानायानुग्रहीति संभे- ध्यति मथ्यमानायानुब्रूहीति वा। गतम्। निरन्तार्या गायत्रं छन्दोऽनुपजायस्वेत्येतैखिः प्रदक्षिणमारभ्य यथासुखमत ऊर्थ मन्थति । एतरिति मन्त्रत्रित्वे च क्रमेण प्रतिमन्त्रं प्रदक्षिणं प्रदक्षिणमारम्भं कृत्वा ततो यथा. मुखं प्रदक्षिणमप्रदाक्षिणं च मन्थति । मन्त्रत्रित्वकरणानुषङ्गष्टुभं छन्दाऽनुअनायस्वेति प्रथमायां घिरनक्तायाम् । जातायानुब्रहीति ॥ ९ ॥ जाते संप्रे- ध्यति प्रह्रियमाणायानबहीति प्रह्रियमाणे। गतम् । १ च द विश्वरू। २.. ज. स.अ. ढ,'ले अन ।

·. सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं [१ चतुर्थप्रभे- भवतं नः समनसावित्यग्रेणोत्तरं परिधिसंधि प्रहरति । अध न इत्यन्तः । मथितमग्निमुत्तरवेद्यग्नौ प्रक्षिपति । अग्नावनिरिति प्रहृत्य त्रुवेणाभिजुहोति । धेयमित्यन्तः । दविहामत्वेन जुहूप्राप्तौ तस्या व्यापृतत्वेन वसाहोमहवनी समा. नार्थी प्राप्ता । नुवणेतीतरधर्मनिवृत्त्यर्थम् । आमेनहमग्निं लक्षीकृत्य प्रविष्टोऽम वता । अत्रानुग्रहमाह भरद्वाजः-यदि मध्यमानो न जायते तस्य स्थाने हिरण्य. शकलं प्रत्याभिजुहोतीति । देवस्य त्वति द्विगुणां दिव्यायामा दाीर रशना- मादाय तस्य रशनान्तेन दक्षिणं बाहुमुन्माटिं। दद इत्यन्तः । उन्माननं तूष्णीम् । तस्य पशोर्दक्षिणं बाहुमित्यन्वयः । ऋतस्य त्वा देवहविः पाशेनाऽऽरभ इति दक्षिणे पूर्वपादेऽर्धशिरसि च प्रतिमुञ्चति । पार्शनेति मन्त्रलिङ्गादशनया दक्षिणे बाहौ सर्कण्ठदक्षिणेऽर्धशिरसि शृङ्गयुक्तमैव पाशरशनैकदेशकृतं प्रतिमुञ्चति रशनापाशमासञ्जयति । धर्षामानुषानिति पुरस्तात्मत्यश्चमुदश्चं वा यूपे नियुनक्ति । पशुं यूपस्य पुरस्तात्पुरोभागे प्रत्यङ्मुखमुदङ्मुखं वा यूपे नियोजयति । अयस्त्वौषधीभ्यः प्रोक्षामीति प्रोक्षति । पशुमिति शेषः। अपां पेरुरसीति पाययति । पशुमेवोदकं पाययति यदि पिवेत्तदा मन्त्रः । स्वात्तं चित्सदेवमित्यधस्तादुपोक्षति । स्वदतैनमित्यन्तः । पशोरधस्ताद्धस्तेनोर्ध्वमुदकं मुञ्चन्प्रोक्षति । सामिधेनीप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते । वेदं निधायेत्यादि प्राकृतपदार्थक्रमावसरार्थम् । आधारमाघार्य पशु समनक्ति । द्वितीयाघारमाघार्थैव धुवासमंञ्जने प्राप्त आधारमाधार्य पशुमिति श्रुतेः पशु समनक्ति। कथं तत्राऽऽह- १ प. अ. ज. म. द. 'रिधि संधिना बाऽनुप्र। स. 'रिभिसंधिमनु । २ क. : ट' ·३४० पटकः] - महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । सं ते प्राण इति दक्षिणेऽर्धशिरसि सं.यजत्रैरका. नीत्यसोचारे सं यज्ञपतिराशिषेति भसदि। समनक्ति जुवा शिरसोऽर्धमशिरो दक्षिणं च तदर्धशिरश्चेति तत्र । गच्छता- 'मित्यन्तः प्रथमस्यान्ययोस्तु गच्छन्नामिनि बहुवचनविपरिणामेन मध्यमेऽन्त्ये तु गच्छता. मित्यनुषको यज्ञपतिमेवास्याऽऽशिषं गमयतीति वाक्यशेषात् । अंसोचारेंऽसयोः कोट्योस्तयाद्वित्वाविरिति मन्यन्ते । तत्रांसोचारशब्देन संलग्नदेशस्य ग्रहणादेकद्र- व्यत्वम् । यत्रैकस्मिन्निति न्यायत्वा(या त्सकृदेव मन्त्रः । असोच्चार इत्येकवचनेन च तदेव ज्ञापितम् । ध्रुवासमञ्जनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते । ध्रुवासमञ्जनादि प्राकृतं तद्वैकृतादनन्तरमिति क्रमः सर्वत्रैवेति ज्ञापितम् । प्रवरं प्रकृत्य । अत्र निरूढे प्राकृतमेव प्रवरप्रवरणं मैत्रावरुणस्यापि प्रवरं प्रवृत्येत्येवाविकृता- मिधानात् । मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छति । भध्वर्युमत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छति सोमे तु दण्डस्य यजमानः प्रदाता न निरूदे । अविक्षुरो विखुरो भूयासमि ते प्रतिगृह्णाति । मैत्रावरुणः । याजुषे हौत्रे मन्त्रविधानं बाढचे तदुक्तमेव मैत्रावरुणस्य होतृधर्म- त्वात् । प्रयाजानूयाजेषु पशुपुरोडाशस्विष्टकृति वन- स्पती पशुस्विष्टकृति च याज्यासंमेषस्य भेषाः । ये प्राप्ता इति शेषः । परिगणनया च प्रयानादिपञ्चस्वेव ये प्राप्ता याज्यासप्रै- - षस्य प्रैषाः । तत्राध्वर्युराश्राव्य प्रत्याश्रावितेऽमुष्मै मेध्येति मैत्रावरुणं प्रेष्यति स होतारं चोदयति । परिगणनया पुरोडाशे वपायां पशौ चैतेषु प्रधानयागेषु प्राप्तोऽमुष्मै: प्रेष्येति मैत्रा- वरुणं प्रति प्रेषः स परिसंख्यात एतेषु न कार्यः प्रयाजादिष्वेव पञ्चसु कार्य इत्यर्थः । अमुष्मा इत्येकवचनमविवाक्षितं सामेभ्य इत्यादि यत्र यत्प्राप्त द्विवचन बहुवचनं था तत्तत्र ज्ञेयम् । * एतयाख्यानानुरोधेन सूत्रे दक्षिणार्धशिरसीति पाठो ज्ञेयः । *. १ क ख ग . ट.. उ. प. न मैं ख, .:: नाभावाद । घ. स. प. उ. ' वि।

·HAI । ४२० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र १ चतुर्थप्रश्ने समियः भेष्येति प्रथमं प्रयाजर संप्रेष्यति प्रेष्य प्रेष्येत्युत्तरान् । प्रयानानिति शेषः । मान्त्रवणिक्यो देवता वसन्तादिमिरविकृतैरनुमन्त्रणम् । ननु मन्त्रवर्णे समिधो देवता नावगम्यन्ते कथमत्र तन्निमित्तं समिध इति । उच्यते- आप्रीसूक्तेषु क्वचित्समिद्धशब्दः क्वचित्समिच्छन्दोऽस्ति तावता नामधेयोपपत्तिः । अथवा समिधः प्रथमप्रयानस्यायं विकार इति तथा नामधेयं बहुवचनान्तं देवतानि. देशस्तु समित्समिदिति सूक्ते समिदियेकाचनान्तेन प्रयोगेण, समिद्धो अति सूक्त समिद्धशब्देन पुंलिङ्गेन । एवमन्ये सूक्तेषु ज्ञेयम् । समिद्भ्य इति बहुवचनं तु विरूपै. रन्यैर्नामधेयरेकशेषात् । प्रकृतौ समिधो यद्यपि बद्धास्तथाऽपि तत्र विरूपनामधेयेस्तन. नपादादिभिरेकशेषस्याभिमतत्वात् । यतः प्रथमेन स चातिदेशं मत्वा विना तनूनपादा- दिनाना केवलं यजेति च प्रै विधत्ते देवान्यनेत्यनूगाजेषु देवशब्दे सरूप एक इति प्रकृ समिधो यति प्रथमे यज यगोतरेषु प्रातेषु पैषेषु तद्वदेते विहिताः समान. कार्यकरत्वात्तहाध एतेः । अत एव कात्यायनः-प्रेष्येत्याह यजस्थान इति । चतुर्थे समानीयाष्टमे सर्व५ समानयते । यत्प्रकृतौ चतुर्थे ममानयनमौषमतस्योतं तदत्रार्ध चनुर्थेऽशिष्टं सर्वमः । उत्प. सावेव या संख्या श्रूयते पञ्च प्रयाजान्यजनीति न संख्यागु"युक्तेषु प्राकृतेषु यत्रान्य. संख्याविधानं विकृती नव प्रयाजानेकादश प्रगानानिति तत्र प्राकृतबाधेनापितु प्राकृ. ताम्यासेनैवेति न्यायम दर्शयितमुक्तमष्टमे सर्व मिति वैकृतशाम्यस्तस्गष्टमा म्यापि चतुर्थत्वमिति मावः । सर्वमित्यन्या मार्यमशेषाभावात् । आचार्यस्तु चतुर्थस्योपान्त्य स्याभ्यासमष्टमपर्यन्तं मन्यतेऽन्त्यस्याभ्यासेन नवमदशमैकादशान् । तद्यानमाने स्पष्टं भविष्यति । तथा च यथाप्रकृति चतुर इष्टोत्तरत एव चान्यानपि चतुरस्ततखोन्मध्ये पमति । दशेष्ट्रकादशायाऽऽज्यमवशिष्य । धृतेनाताविति जुहा स्वरुस्वधिती अनक्ति । अत्र द्विवचनमुपरवबहुवचनबध्याख्येयमकैकत्र तस्यानुपपत्ते च द्वयोः सहवाञ्जन द्रव्यपृथक्त्वाद्विः सकृदिति धर्मविशेषेणाऽऽवृत्तिदर्शनाच । द्विः स्वरं सरस्वधितरन्यतरां धाराम् । सकृन्मन्त्रस्तूष्णीं सकृत्स्वधितरेकामेव धारामवतीस्यनुकृष्यते । तत्रापि मन्त्रः खास्वधिती अनतीति यदुक्तं तदेव प्रपश्चितं न पृथगनेन विधानमेकवाक्यमेक- क्रियात्वम् ।

·स्तृ० पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४२१ पृतनाक्ती पशुं बायेगामिति ताभ्यां पशु समनक्ति । सर्वमत्रपाठः पूर्वस्य तावन्मात्रत्वख्यापनार्थोऽन्यथोभयत्रापि प्रतीकोपादानेन पूर्णो मन्त्रः स्यात्पूर्वस्तु शाखान्तरीयस्तावानेव ताभ्यां प्रकृतस्वरुस्वधितिभ्याम् । शामितरेषा तेऽश्रिः प्रज्ञानाऽसदित्यक्तां धारामादिशमित्रे स्वधितिं प्रयच्छति। स्वया प्रज्ञाताऽक्ता धाराऽस्तु विशमनार्थमनौव विशाधि नान्ययेत्यर्थः । यथास्थान स्वरुमवगुह्य ॥१०॥ पस्मिन्गुणे पूर्व स्थितस्तत्रैव नान्यत्र । पर्यमये क्रियमाणायानु बहीति संप्रेष्यति पर्यनयेऽनुब्रूहीति वा। पष्टम्। आहवनीयादुल्मुकपादाऽऽनीधः परिवाजप. तिरिनि पञ्च पनि करोति पशुशामित्रदेश चालाल यूरमाइरनी च कि परिद्रवति । पर्यनिकरणं व्यापारमा विशेषः परस्तः । समसादान मुकेन स प्रद. लिणं परितो गच्छन्नद्राणि पश्व सौग प्रये मम वेग द्विानूष्णी पनि करोति । द्रव्यप्राधानगाविरिति प्रयेाः । अत्रेमुन सह परितो द्रवणमेव पर्यनिकरणम् । तेन द्राणमपि त्रिस्नोकै कौततोते कात्यायनेन-उत्सुकमादा. यानीतिः समन्तं पता न च सपानकार परिदमणमिति वाच्य, द्रव्यपृथक्वा. वावृत्तिरेव पश्वादिक्रमानुपपत्तेश्च । आज्यानि चेत्येकेषाम् । षष्ठमाज्यायपि तथैव पर्यग्नि करोतीत्ये केषां शाखिनामस्माकं विकल्पः । ये बध्यपानपनुबध्यमाना इति पर्यो क्रियमाणे त्रीण्यपाव्यानि जुहोति । पर्यग्निलक्षणे कर्मणि क्रियमाण आग्ने धेगापर्युरपाव्यनामकान्होमानपूर्वस्वादाज्यस्था. स्याज्येन त्रिगृहीतेनात्र न समिदाधानं सामिधेनोसामद्भिः प्रसङ्गसिद्धेरन्यो दविहोम- धर्मोऽस्त्येव । आहवनीय उल्मुकं निधाय त्रिपुनः पतिपयति । उस्मुकेन विना प्रतीपमप्रदक्षिणं यथाक्रम प्रत्येकं त्रिविः पर्येति । १ क, ख. य. घ. क. प. उ. ज.ध. य. दै. 3. "वद्ध । Sala ·HTHAN ४२२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [४ चतुर्थप्रश्ने- प्रमुच्य पशुमाश्राव्य प्रत्याश्रावित उपप्रेष्य 2058 2 होतहव्या देवेभ्य . इति. संप्रेष्यति..... होतारमिति शेषः । तस्यैव प्रेषितार्थकर्तृत्वार्थमाह । अध्रिगुर होता. प्रतिपद्यते । भनिगुसंज्ञकं निगदम् । रेवतीर्यज्ञपति प्रियधाऽऽविशतेति बहभ्यो वपाश्रपणीभ्यां पक्षशाखया च च पशुपन्वारभेते यजमानोऽध्वर्युश्च । त्रितयेनोमाभ्यां गृहीतेनान्वारमेते स्पृशतः । नानामाण इत्यध्वर्युर्यजमानमभिमन्यते । कामा इत्यन्तः। स्पष्टम्। मास्मा अनि भरतेत्युच्यमाने तदेवोल्मु- कमादायाऽऽग्नीध्रः पूर्वः प्रतिपद्यते । पशोः पुरतो गच्छति यत्पूर्व पर्यग्निकरणार्थ गृहीत्वा स्थापितं तदेवाऽऽदाय । उरो अन्तरिक्षेत्यन्तरेण चात्वालोकरावुदञ्चो निष्कामन्ति । निष्क्रामन्तीति बहुवचनादाग्नीध्रोऽध्वर्युर्य नमानश्च । पशुना महेयर्थः । शमितन कण्ठे बद्ध्वा नयतीति वानसनेयिश्रुतेस्तथा कार्य चावालात्करयोमध्येन निर्गच्छन्ति उत्तरेण चात्वाल५ शामित्रदेशस्तस्मिनु. ल्मुकं निधायोत्तरेण शामित्रमतिक्रामति । आग्नीध्र एव । उदीचीनार अस्य पदो निधत्तादित्युच्यमाने समस्य तनुवा भवेत्युपाकरणयं बहिषोरन्यनरत्मागामुदगर्ग वा न्यस्यति तस्मिन्भेनं प्रत्याशिरसमुदीचीनपादं निन· न्त्यमायुं कृण्वन्तं संज्ञपयांच्छङ्क्यं प्रतादित्युक्त्वा । पाहीत्यन्तः । बहिन्यसनं शामित्रस्य पश्चादिति कात्यायनः । तस्मिन्वर्हिषि निपात्य प्रन्ति शमितारः । संगृह्य मुखं नमयन्त्यवाईयमानमिति कात्यायनः । नम. यन्ति श्वासवि(नि)रोधेन । अध्वर्युरमायुमशब्दं कुर्वन्तं शब्दमकुर्वन्तं तदेवावाश्यमानमरो- रूयमाणमिति संज्ञपयतात्प्राणवियोजय शक्यं प्रबहीत्युक्त्वा । पराडावर्तते यजमानोऽध्वर्युश्च नाना- प्राण इत्यध्वर्युर्यजमानमभिमन्यते । परापशुपृष्ठतः परावृत्ती येम निर्गतौ तेन विहारमागच्छतः । गतार्थमन्यत् । . घ. अ. जं. झं: नं. ढ. ति वपापणीभ्यां बहिन्याला १ क ख..च.ई. ट. ताशक्य प्रम. द. ताडक्यं प्र..३.क. ख. च, छ, द. पण, शक्यं । ख.ख. च. छ. ८. पशुं । ।

·. १५०पटल:] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४२३ इह पशवो विश्वरूपा रमन्तामनि कुलायमभि संवसानाः । अस्मार अवन्तु पयसा घृतेन । यासामूधश्चतुर्विलं मधोः पूर्ण घृतस्य च ! ता ना पयस्वतीः सन्त्वस्मिन्गोष्ठ ऋतावृध इति पृषदाज्यमवेक्षपाणी वाग्यतावासाते यजमानोऽध्वर्युश्च । पृषदाज्य स्थालीगतम् । अत्र यानमान स्वर्षिदसि स्वविवेत्यादि । स्पष्टमन्षत् इन्द्रस्य भागः मुक्तेि दधातनेम यज्ञ यजमान च .... सूतौ । यो नो द्वेष्टयनु तर रभस्वानागसो यजमानस्य वीरा इत्यध्वर्युः पशु भित्रयते यदि राति ॥ ११ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे चतुर्थप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥३॥ रौति संज्ञप्यमानः शब्दं करोति । नैमित्तिको मन्त्रः। इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोग- वैजयन्त्यां चतुर्थप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥ भय चतुर्थप्रश्ने चतुर्थः पटलः । यत्पशुर्मायुमकृतेति-संज्ञप्ते जुहोति । पशी संज्ञप्त मतासौ सति । त्वहस इत्यन्तः । शमितार उपेतनेति संजप्तमुपायन्ति । बहुवचनात्सर्वेऽप्यत्विजो यजमानचोप पशुसं[A] नमागच्छन्ति । परीत्यन्तः । अदितिः पार्श प्रमुमोक्त्वेतमिति पशोः पाशं प्रमुच्यैकालयोपसज्ज्य चात्वालेऽवदधाति । करोमीत्यन्तः । कण्ठे यया पशुर्वद्धः पाशेन तं पाशं निःमार्य तां रशनामेकशू- ल्या वपाश्रपण्योपसज्ज्य गृहीत्वा चात्वालेऽवदधाति तूष्णीं निदधाति विमोचने मन्त्रो लिङ्गति अभिचरतोऽरातीयन्तमधरं कृणोमीति शुष्के स्थाणौ दर्भस्तम्चे वाऽभिनिदधाति । पाशमित्यन्तः । मन्त्रेण निदधाति । दर्भस्तम्बेऽपि शुष्क एव । वैरिणो मरणं कामयमानस्य यजमानस्य । Kalality क. स्त्र. ग. च.. छ..ज. स. न. द. द. ण.वेक्ष्यमा । २ स्व. ग. छ. ग. जप्तमा ।

·४२४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र [४ चतुर्थप्रो- नमस्त आतानेति पत्न्यादित्यमुपतिष्ठते । पश्वाल्लोका वा एषा प्राच्यदानीयत इत्युक्तं प्रागान पनमित्युक्तं यस्याः पश्चादेश स्थानं सा प्राची प्रामुख्यादित्याभिमुखी कथमुहानीयतेऽनोधनयोपद्यतस्तमना (1) पाऽऽदित्यरइभीन्नमस्कुर्यादितिवाक्यो विगतरर्थवादेनो दानयनाङ्गता प्रतीयत उपस्था- नस्येति प्रतिपत्नि संस्काराङ्गत्वादावत । अनर्वा प्रेहीति प्रतिप्रस्थाता पूर्णपात्रं धारयमाणां पत्नीमुदानयति । उदकपूर्णपात्रं गृहीत्वाऽऽ जीनां पत्नीमत्थाप्याऽऽगति चास्वालं प्रति मन्त्रेण । पोषेणेत्यन्तः । द्वितीयादिनिर्दिष्टपत्नीसंस्कारोऽयं प्रतिपत्त्यावर्तते । पूर्णपात्रधारण- मेकस्या एवाऽऽप्यायनार्थत्वात् । आपो देवीरिति चात्वालेऽपोऽवनयति । पूर्णपात्रगता अपो मन्त्रेण किंभिन्नि क्षपति । द्वितीयानिर्दिष्टा आपः संस्कार्या एव । भूयास्मेत्यन्तः । शुद्धा वयमिति सकारत्वावगतिमलिशादतः प्रतिपनि । प्रतिषिद्धमंकेषाम् । अपामवनयनं विहितप्रनिषिद्धत्वाद्विकल्पो। एतेनैव सर्वे समुत्क्रम चावाले मार्जगन्ते । एतेन मन्त्रेण चात्वालपदेशे स्थिता मार्जगन्ने । एक्कारेण मर्यो मन्त्री मार्जन आप्यायनसमुत्क्रमणे च विनियुक्त. । माद्वा नेनेड्ड्समित्यानः समुत्क्रमणे शुद्धा वय. मित्यादिनिन उक्तस्तन्मा भूमिसी तथोक्तं नो चहानत्यमेवकारस्य । एतेनैव सर्वेण सह समुत्क्रम्यतेनैव मार्जयन्त इत्यन्वये सोवैवकारः सार्थकः । संभूय संज्ञप्तपशोः सकाशादुत्क्रम्य निर्गत्य चात्वालमागत्य मानयन्ते सास्नीका इति भरद्वाजः । अध्वर्युरभिषिञ्चति पत्न्याप्याययति पत्न्य- भिषिञ्चत्यध्वर्युराप्याययतीत्येकेषाम् । तत्तत्स्थानमभिलक्षयित्वाऽ(क्ष्या)पः प्रक्षिपति प्रक्षिप्तोदकस्थानामिमर्शनमाप्यायनम् । *तं परार्थान्येकेन क्रियेरनिति मुख्यैवामिषेचनमाप्यायनं करोति । वाक्त आप्यायतामित्यतैयथारूपम् । अभिषेचनं तूष्णीमाप्यायनं मन्त्रेण । यथा यस्य मन्त्रस्य रूपमर्थास मन्त्रस्तस्यार्थ. स्याऽऽप्यायने विनियोक्तव्यः । तत्र चत्वारि स्पष्टानि । या त इति हृदयदेशमित्याप. स्तम्बो ग्रीवामिति भरद्वानः । यत्ते क्रूरमिति भिन्नमन्त्रेणाङ्गानीति भरद्वाजकात्यायनौ । * तमिति सर्वपुस्तकेषु विद्यते परं तु असंबद्धत्वात्मामादिकमिति ज्ञेयम् । १४. . स्तन्मना । २ क न.ट, क्यार्थ। ३ घ.. ज. स. म. द. 'माणाम।

·४१० पटलः ] . महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४२५ या श्रोत्रमित्यस्य पृथङ्मन्त्रत्वपक्षे तु तत्त आप्यायतामित्यादिकोऽनुषङ्ग उत्तरस्मा- दप्यनुषङ्गो न्यायविद्भिक्तः । नाभिस्त आप्यायतामिति नाभि मे, त आप्यायतामिति मेहूं पायुस्त आप्यायता- मिति पायु शुद्धाश्चरित्रा इति संनिधाय पादाञ्छमहोभ्यामित्यनुपृष्ठ५ शेषं निनयति । आप्यायतामित्यनुपङ्गः । शाखान्तरीयमन्त्रस्य मेट्टमित्यस्य मध्ये संनिवेशार्थ नाभिः पायुरिति पूर्वोत्तरयोः प्रदर्शनम् । मेदूं मेहनं प्रजननं शिश्नमिति यावत् । पायु- गुदः(दम्)। शुद्धाश्चरित्रा इति शं पृथिव्या इत्यन्तेन संनिधाय पादासकृदेवाऽऽध्या- ययति । अनुपृष्ठं पृष्ठदैव्र्येणाभिषेचनीयानामपां शेषं प्रासंस्थमेव निनयति सति शेषेऽन्यथा लोपः । निनयत्यध्वयुरभिषेक्त्री पत्नी वा । शेषनिनयनं पृथिव्यामेव पृथिव्यै शुच५ शमयतीति वाक्यशेषात् । उत्तानं पशुमावत्यौषधे त्रायस्वैनमित्युपाकरणयो. हिपोरवशिष्टं दक्षिणेन नाभिं बगुले व्यङ्गु- ले चतुरङ्गुले वा वपादेशे निदधाति । स्पष्टम् । उपाकरणार्थ ये गृहीते बर्हिषी तयोरेकं पशूपाकरणदेशे न्यस्तमवशिष्ट- मत्र स्पष्टमन्यत् । स्वधिते मैन५ हिसीरिति स्वधितिना तिर्यगाच्छिनत्ति । प्रागप्रमेव वर्हिनिहितं तदुपरि स्वधितेरियाऽक्तया तिर्यग्दक्षिणोत्तरमाकर्षन्ननुप्रह- रन्प्रहारेण वपादेशे छिनत्ति दीर्घच्छेदं करोति यथा वपादेशे वपा लम्यते तावदा- च्छिनत्ति । छिन्नस्य तृणस्याग्रं पाणौ कृत्वा स्थविमलोहितेऽङ्क्त्वा रक्षसां भागोऽसीत्युत्तरापरमवान्तरदेशं निरस्याप उपस्पृश्य । छिन्नस्य बहिषोऽग्रभागं वामे पाणाविति कात्यायनादयः । कृत्वा स्थापयित्वा स्थूलं मूलमागमाच्छेदनप्रदेशे लोहितेऽङ्क्त्वा । उभयतोऽङ्क्त्वेति कात्यायनः । मेन. मधमं तमो नयामीत्यन्तेन मन्त्रेण निरस्यत्युत्तरापरं पायव्यकोणं दिङ्मात्रस्याधिकर- णता मा भूदपि तु स्थलस्येति वक्तुमवान्तरदेशमित्युक्तं स्थल एव नान्तरिक्षे निरस्य- तीत्यर्थः । राक्षसत्वादुदकोपस्पर्शनम् । । १ घ. अ. ज. श. म. उ. इ. 'तेनाकृत्वा । ५४ ·New ४२६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [ ४ चतुर्थप्रभे- इषे त्वेति वपामुरिखदत्यूर्ने स्वेनि तनिष्ठयैकशूलयोपतृगत्ति । उत्तिदति लग्नां पृथक्करानि नतु सा बहिः करोति । तत्स्थैकशलया कपाश्रपण्यो. पतृणत्ति संश्लेषयति वपैकदेशमेव । देवेभ्यः शुन्धस्वेत्यद्भिः मोक्षति देवेभ्यः शुम्भस्वेति स्वधितिना वपां निमार्टि | नीचैाष्टिं । स्पष्टम् । घृतेन द्यावापृथिवी प्रोवाथामिति द्विशूलामेकशूलां च प्रच्छादयति । पाश्रपण्यौ द्वे अप्याच्छादयति । इन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टामुकुन्तामीत्युत्कृन्त- त्यच्छिन्नो रायः सवीर इति वा। पशोः सकाशात्पृथक्करोति । मुष्टिना शमिना बपोद्रहणमभिगृह्याऽऽस्त आवपाहोमात् । पोद्ग्रहणं यम्मादेशाद्वयोद्गृहीता निमिता तद्विदारितं स्थानमभ्युपरि मुष्टि- नाऽऽच्छाद्याऽऽस्ते यावद्वपाहो। स्यात् । प्रत्युष्टमिति शामित्रे व प्रतितपति। शामित्राग्नौ । अरात य इत्यन्तः । नमः सूर्यस्य सं? शो युगोथा इत्यादित्यमुपतिष्ठते । गतम्। अपणार्थपग्निमवशिष्य तदेवोल्मुक- मादायाऽऽनध्रिः पूर्वः प्रतिपद्यते । शामित्रदेशेऽग्निशेषमुल्मुकाल्पाकार्य स्थापयित्वा यदेवोल्मुकं पूर्वमानीतमेव गृही. त्वाऽऽग्नीध्र आहवनीयं प्रत्यागच्छत्यध्वयोः पूर्वः पुरतो गच्छति । उर्वतरिक्षमिति गच्छति । अध्वर्युः । अन्विहीति मन्त्रान्तः । आहवनीयं प्रति । वपाश्रपणी पुनरन्वारभेते यजमानोऽध्वर्युश्च ॥ १२ ॥ यजमानग्रहणं प्रकृतानी निवृत्त्यर्थम् । नतु(न) पुनःशब्दादालम्भकोरेव प्रवृत्तिः स्यात्ततो द्वयोरपि ग्रहणं न कर्तव्यम् । सत्यम् । भरद्वाजेनोक्तं यजमानोऽन्वारमत १ क. ख. च. .छ. द. वपया । २ घ. ङ. ज. स. भ. ठ .. 'पोद्धरण। ३ ग. उ. , शोदरणं । ४ घ. रु. ज. झ. म.उ. द. हश।

·११.पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४२७ इति तन्मा भूदिति द्वयाग्रहणम् । अध्वर्युपां गृहीत्वा गच्छन्वपापण्योरन्वारम्म करोत्येवेति यजमानश्चेत्येतावदेव वक्तव्यम् । न । अध्वयोर्वपालम्भमात्रं मा भूपित पाश्रपण्योरेवोभयोरारम्प इति । उलाऽग्ने दिवे दिव इति तिमृभिराहवनीयमुपायन्ति । राजपमध्वराणां स नः पितेवेति द्वे अन्ये ऋचौ । तिमृमिरेताभिराहवनीयसमीप- मागच्छन्ति । प्रकृता यजमानावरग्निीध्रः । उपसृष्ट उन्मुके प्रन्युष्टमित्याहवनीयस्थान्तिमेऽङ्गारे वपां निगृह्णाति । आग्नाधे गाऽऽहवन य उपसृष्टे मेलिने तस्मिन्नुल्म के मत्यध्वर्यः प्रत्युष्टमिति सममेण मन्त्रेणान्तिमे यतोऽन्योऽङ्गारो बहिनास्ति तस्मिन्नकारे निगूढे वपां निगृह्णाति नियच्छ• त्युत्तरत एक। बायो वीहि स्तोकानामिति बर्हिषोऽयं मास्यत्यधस्ताद्वपाया उपास्यतीत्येकेषाम् । छिन्नस्य बहिषो वामपाणौ स्थितं यदग्रं तदाहवनीय एव न चेदानीमेवं पाया अधस्तादाहवनीयोऽस्ति निग्रहणे कृते न पुनरुपर्येव वास्त(?)माहवनीये । एके]षा. मस्माकमेव शाखिनामस्ति हि वायो वीहि स्तोकानामित्याह तस्माद्विभक्ताः स्तोका अवपद्यन्तेऽयं वा एतत्पशूनां यद्वपाप्रमोषधीनां बर्हिरग्रेणवान समर्धयत्यथो ओषधी. वेब पशून्प्रतिष्ठापयतीति ब्राह्मणमतो वपायाः श्रप्यमाणाया अनुभूतस्तोकाया एवाध- स्तादिति युक्तमुत्पश्यामः । स्पष्टमिदमेवोक्तं भरद्वाजन-प्रतिप्रस्थाता श्रपयत्याहवनीये बपामधस्ताद्वपाया बहिषोऽयं प्रास्यतीति । अन्तरा यूपमाहवनीयं च मतिप्रस्थात्रे वां प्रयच्छति । यूपाहवनीययोर्मध्यतः कृत्वा दक्षिणतः स्थिताय प्रतिप्रस्थात्रे ददाति । दक्षिणत उदासीनः प्रतिप्रस्थाता वपार श्रपयति । उदङ्मुख उत्तरवेद्या दक्षिणत आसीनो वां शृतां करोति । अत्र बहिरग्रस्य बपाया. अघस्तान्निरसनम् । त्वामु ते दधिरे हव्यवाहमिति वपामभिजुहोति । जुह्वा व्याप्तत्त्वात्नुण, अभि वपायामेव जुहोत्याज्यस्थास्याज्येनाध्वर्युरेव । जुषस्वेत्यन्तः। १५. रु. ज. झ, म. द. भविष्ट । २ ॐ नद्धृत । ग. उ. . "ति प्रस्थात्रे वपां ·४२८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र [१ चतुर्थप्रश्ने प्रादुर्भूतेषु स्तोकेषु स्तोकेभ्योऽनुब्रूहीति संप्रेष्यति । स्तोका वपायां श्रप्यमाणायां मध्ये मध्ये बुद्बुदा इवोन्नता येऽवयवास्ते तेषु प्रक टेषु सत्स्वेव प्रेष्यति मैत्रावरुणम् । श्येनी सुशृतां कृत्वा सुपिप्पला ओषधीः कृधीति दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यां प्लक्षशाखायां निदधाति । अत्र सुशृतां कृत्वा निदधातीति समानकर्तृ क ]त्वावगतेः पाके च प्रतिप्रस्थातुः कर्तृत्वान्निधानमपि तेनैवेति भाति, तथाऽप्यमिहोमप्रभृतिसमाख्ययाऽध्वर्योरेव कर्तृत्वादत्र त्वाप्रत्ययेन पूर्वकालत्वमात्रमुक्तमिति गम्यतेऽथवा श्येनी सुशृतामयुरेव कृत्वेति ज्ञेयम् । श्येनी श्वेता श्वेता पूर्वमेवास्ति तस्य वर्णस्यानपगमे सत्येव सुश्रुता कृत्वा । अत्र सानाय्यवदभिघार्योत्तरत उद्वास्य यूपाहवनीयान्सरा नीत्वा सुपिष्पला इति बहिष्येव प्लक्षशाखायां महावेदिदक्षिणश्रोण्यामास्तीर्णायां निदधाति । तदुक्तं भरद्वाजन-सांनाय्यवदमिवार्य तथोद्वास्य बर्हिषि प्लाशाखायां प्रतिष्ठापयतीति । सांना. व्यस्य कुम्म्या सहोद्वासनमत्र वपाश्रपणीभ्यां सहैवोद्वास्य सहैव निदधाति । प्रयुता द्वेषासीति वपाश्रपणी प्रवृहति । निधानानन्तरं वपाश्रपणी वपयाऽऽच्छादिते प्रवृहति वपातो निर्गमयति । यस्त आत्मा, ईयमिन्द्रियम्, अनयेन्द्राय तया देवा पामयीत्यूह इति केचिदन्ये तन्नेच्छन्ति। हविष्ट्वेन मनस्त्वेन वा नपुंसकत्वैकवचनत्वोपपत्तेरविकृतो मन्त्रो वपा मयि श्रयतामित्येव विकृतमिति । याजमानमयं यज्ञः पञ्चहोता । युचौ होताऽऽदापयति घृतवतीमध्वर्यो मुच- मास्यस्वेत्युच्यमाने जुहूपभृतावादायात्याक्र- म्याऽऽश्राव्य प्रत्याश्राविते स्वाहाकृतीम्यः प्रेष्यति संप्रेष्यति वषद्कृते हुत्वा प्रत्याक्रम्य प्रयाजशेषेण पृषदाज्यमभिघार्य वपामाभ- धारयति [ द्विवपा५ सकृत्पृषदाज्यम् ] । चोदकप्राप्तपदार्थाः प्रयाजेभ्यः पूर्व कर्तव्यास्तेषामुत्कृष्टानामत्र कर्तव्यत्वे नॉर्नुस्म- रणं स्वाहाकृतीभ्यः प्रेष्येत्येतस्मात्पूर्वविधानार्थ प्रकृता( त प्रयाजशेषेण पृष. दाज्यममिघार्य वपाममिधारयतीत्यस्य विधानार्थ पृषदाज्यं स्थालीगतं वनस्पति- यागोपयोक्ष्यमाणं न सुग्गतं नोपभृतमन्तत इति भरद्वाजः । तेन परिसंख्येयं वामेवेत्ति पृषदाज्यमभिधार्य वपाममिधारयतीति श्रुतेः पौर्वापर्य नतूपयोगक्रमेण । awani १०. इदमि।

·४ चपटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ध्रुवां वा प्रथमं यद्याज्यभागौ यक्ष्य. न्भवति कृताकृतावाज्यभागौ । कृताकृतौ विकल्पितौ । यदि तौ यक्ष्यनस्यात्तदैव प्रथमं ध्रुवामपि नान्यदा। अत्रैव तयोर्यागः। N व्याख्याते पञ्चहोतार- जुहामुपस्तीर्य हिरण्यशकलमवधाय कृत्स्नां वपामव- घत्युपरिष्टाद्धिरण्यशकलमवधायाभिधार्येन्द्राग्निभ्यां छागस्य वपाया मेदसोऽनुवहीति संप्रेष्यति । मध्येशकलविधानाधर्थमातिदेशिकपदार्थानुवादः । द्विस्त्रिरवदानबाधाय कृत्स्ना- मित्युक्तं, मा मेरित्युक्त्वा सकृत्तमिवदाय । स्पष्टमन्यत् । उत्तरत एव स्थित एत- सर्व कुर्यात् । वपावदानार्थ वेदिं प्रविश्य वपाया उत्तरतः स्थित्वाऽवद्येनत्वग्रेणाऽs. हवनीयं गत्वा दक्षिणतः स्थितः । एवं हविषामवदानेष्वपि द्रष्टव्यम् । अत्याक्रम्य- आश्राव्य न प्रेष्यति मैत्रावरुणो होतारं चोदयति । पूर्वोक्तपरिसंख्यातमेव स्मारयति । न प्रेष्यतीति मैत्रावरुणमिति शेषः । प्रेष्येति न प्रैषोऽत्रेत्यर्थः । अप्रेषित एव मैत्रावरुणो होतारं निगदेन चोदयति प्रेरयति । पुरस्ताद्वपाया होमात्स्वाहा देवे. भ्य इति पूर्व परिवयं जुहोति । क्रमप्राप्ते पुरस्ताद्वपाया होमादिति वचनमव्यवधानख्यापनार्थ, वपायागार्थमाश्रा. वणादि कृत्वा पूर्व वप्य संज्ञकहोमं स्थाल्याज्येन हवन्या न जुवेण जुहोति । आप. स्तम्बमते तु वपावदानात्पूर्वमेव पूर्ववप्यहोमो जुलैव तन्मा भूदित्येतदर्थ पुरस्तादि- त्यादिवचनं, सुचावन्यस्य हस्ते दत्त्वाऽग्रेणाऽऽहवनीयं गत्वा वसाहोमहवन्यामाज्य. मादाय यथेतं प्रत्येत्य दर्विहोमधर्मेण हुत्वा सुचावादाय पुरस्तात्स्वाहाकारा वा अन्ये देवा इति श्रुतेन पुनरन्ते स्वाहाकारः स्वाहादेवतापदाव्यवधान एव हौत्रेऽपि दर्शनात्स्वाहा वाचे स्वाहा वाचस्पतय इत्यादौ पदान्तरव्यवधाने तु स्यादन्तेऽपि स्वाहाँ स्वाहा त्वा सुभवः सूर्यायेत्यादौ । तत्रापि लिङ्गं स्वाहाऽऽधिमाधीतायत्यादि । अमुमर्थ सूत्रकार एव वसाहोमे स्पष्टयिष्यति । जातवेदो वपया गच्छ देवानिति वषट्कृते वां देवेभ्यः स्वाहेत्युत्तरम्। जुहोतीत्यनुवर्तते । देवा इति मन्त्रान्तेन वषटकारे कृते सति वपां प्रक्षिपति । न १ क ख ग. च. छ, ट. उ. प. धायेन्द्राः।२ म.उ. ग. पदव्यं । ३ ग. ठाण. न । ४ क.च.ट. हा स्वा।

·6." ४३० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [४ चतुर्थप्रश्ने- चात्र स्वाहाकारो दानार्थस्तस्येन्द्राग्निभ्यामेव व कारेण दत्तत्वादन्यदेवताभ्यो न स्वाहाकारेण पुनर्शनम् । अतोऽयं न दर्विहोमो जुहोति चोदितोऽपि यदकया जुहुया. दिति याज्यापुरोनुवाक्याभ्यां कृते तु न दर्विहोमत्वम् । तथा यत्प्रया जानूयानान्क- द्विकस्तिः सा यज्ञस्य, दर्विहोमं करोतीत्यत्रापि प्रयानादिरहिते होमे दर्विहोमत्व मुक्तं तत्तु न सप्रयानादिके प्रामोतीति न स्वाहाकार प्राप्तिः । अत्र वषट्कृत जुहोती. त्यतिदेशप्राप्तानुवादस्तेन वषट्कारे प्रक्षेपस्तु नियतस्ता मन्त्रान्तरसनिपातश्च । तच्चोभयं सह प्रायिकं न नियमेन भवति । तत्र वषट्कारे प्रक्षेपकरणे प्रायश्चित्तविधागदावश्य प्रक्षेपः । मन्त्रस्य तु पूर्वमेव समाप्तौ पुनरारमणीयः कृतेऽपि प्रक्षो मम नीयः । तथापि(हि)-यद्यपि मन्त्रान्तेन संनिपातो न स्यात्तथाऽी मनिपातमात्र पर्वमा साधनीयमेव न ह्यशक्यं विधिना विधीयोऽतोऽत्र मन्त्र निपातमात्रमप्यध्यातररुतम- नुज्ञातमिति गम्यते । तदुक्तं कात्यायनेनानि वास्। मिर्वप्रायश्चित्तं च कार्यम् । मन्त्रासंनिपाते तु न प्रायश्चित्तम् । उत्तरं परिवयं जुहोतीत्यनुकृष्यते । जुद्धा स्थाश्या- ज्येन पूर्ववप्यवत् । प्रत्याक्रम्य स्वाहोन मारुतं गच्छतामिनि विषूवी वपाश्रपणी प्रहरति प्राची द्विशूला प्रतीचीमेकशूलाम् । विषूच्यो चानुलोमप्रतिलोमाने तत्र नियमार्थं प्रागनां द्विशूलामिति । सश्स्रावणाभिहुत्य । बपाश्रपण्यावाहवनीयप्रहृते अभिसंस्र वेण जुहोति । चात्वाले मार्जयन्ते ॥ १३ ॥ सपत्नीकाः सर्वेऽपीत्यर्थः। मार्जने मन्त्रानाह JDHIRAINIOR आपो हि ष्टा मयोभुव इति तिमभिरिदमापः प्रवहता. वयं च मलं च यत् । यच्चाभिदुद्रोहानृतं यच्च शेपे अभी- रुणम् । अग्निर्मा तस्मादेनसो विश्वान्मुश्चत्वरहसः । निर्मा मुश्चामि शपथानिर्मा वरुणावुत । निर्मा यमस्य पदनीशात्सर्व स्माद्देवकिल्विषादतो मनुष्यकिल्बिषादिति मायित्वा । सर्वमन्त्रान्तेन मार्जनम् । पशुपुरोडाशस्य पात्रसश्सादनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते यथार्थमौषधपात्राणि प्रयुनक्त्येकादश :: १ ख. ग घ. इ. च, ज, झ. न. 8. ६. ण, 'म् । आपो मा त' । ... जा स. म. ठ. ह. मोवधिका ·। ४च पटकः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमतम् । द्वादश वा कपालानि तैः सह शूर्प कृष्णाजिन शम्यामुलखलं पुमलं दृषदमुपलां कुटकं पात्री मेक्षणं बेदं माशिवहरणं प्रणीताप्रणयनमिडापात्रं च। पशोरङ्गभूतः पुरोडाशः पशुयागस्याङ्गभूतपुरोडाशयागस्य पात्रसंसादन- प्रमुखाण्येव नत्वन्वाधानादिकमप्यस्ति तस्य पश्वर्थे कृतस्य प्रसङ्गेनात्राप्युपकारक- स्वात् । प्रतिपद्यते करोति । पशुपात्राणां प्रयुक्तत्वात्साधारणानां स्फ्यामिहोत्र- हवण्यादीनामपि प्रयुक्तत्वादसाधारणान्यौषधपात्राण्येव प्रयुज्यन्त इत्यर्थप्राप्ते यथा- मितिवचनादुरवेषमदन्तीवेदपरिवामनानामपि ग्रहणम् पशावासादितस्य वेदस्याप्यासादनविधानात्स्फयाग्निहोत्रहवण्योरामादितयोः पुनराप्तादनस्याविधानादेव गम्यते यानि प्रसङ्गेनोपॉर्वन्ति तेषां यद्यपि न पुनरासादनं तथाऽपि येषां प्राति स्वकतया यज्ञसंबन्धविवादो विहितस्तेषां पुरोडाशोपक्षीणानां पशौ पुनरुपयोक्ष्य माणत्वामावादन्येषामेव प्रयोगो युक्तः । प्रणीताविमोकोपवेषोदसनयोविधास्यमानत्वा- द्वेदस्यापि होत्रा त्यागस्य दर्शनात्मनानाभावेऽपि तूष्णीकं विमुच्य विसर्जनमप्यनु- ज्ञायते । पुनर्वेदासादनविध नादैन्द्रग्ने पुरोडाशे सत्यप्येकादशानां द्वादशानां च निकलो चांदकप्राप्त मार्ग प्राजापत्येऽपि पशौ नाष्टाकपालतेति वक्तुं नियमः । अन्येष्वपि पशप नियमो ज्ञेयः । स्याग्निहोत्रहवण्यावासाद्य पश्चात्पश्वर्थ सत्यपि प्रणीताप्रणयने तस्यादृष्टायमेव तदुद्दे शमात्रेण कृतस्य नान्यत्र दृष्टविनियोगः । कृविनिरोगस्य च विमो कवि नानादामस्थं चालना नुपपत्तेश्च पुनः पृथकपालैः सह शूर्पमित्युक्तं द्वपम् । इडायाः पश्वर्थप्रयुक्तापा अद्याप्यकृतोपकाराया अन्यत्र विनियोक्तुमशक्यत्वात्प्राकृताया अत्र ग्रहणम् । पश्चर्थमपूर्वाया एवोपादानम् । समबत्तधानशिब्दन तस्या निर्देशात् । इडापात्रमुक्तमेकमव । नान्वाहार्यो दक्षिणा प्रधानदक्षिणयैवविजा परिक्रीतत्वात् । औष पात्राणीति प्रकृतौ पुरोडाशार्थतया गृहीतानीत्येव त्वौषधं त्रस्य दृपयलयोश्वर वभावात् । ब्रह्मनपः प्रणेष्यामि यनमान याच यच्छति संप्रेध्यांत । वन्यतः पात्राणि मृशति । निर्वपणकाले ब्रीहिमयं पभुपुरोडाशं निर्वपति समानदैवतं पशुना । पुरोडाशस्येत्येतावति वक्तव्ये पशुंग्रहणं यदेवत्यः पशुस्तद्देवत्यः पुरोडाश इति प्रद. र्शनार्थम् । तेन पञ्चमप्रयानवत्प्रधानदेवतासंस्कारकर्मता दानांशे चाऽऽरादुपकार- १ ग. ठ. सौर्यमा । २ ग. उ. 'श्वर्ये स। ३ क. "त्युक्तम् । ४ ख. ग. 8. ण. धमात्र । ५ क. "शुनाम।

·४३२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [४ चतुर्थप्रश्ने- कता च । प्रकृती व्रीहियवयोर्विकल्प सति नियमार्थमेतबीहिमयमिति । तथा च विकृती सर्वत्र ब्राहय एव नियता इत्याहुस्तन्नेष्टमाचार्यस्यात्र नियमकरणात् । पशुयागेन समानदैवतमिति सौर्ये सौर्य प्राजापत्ये प्राजापत्यमन्यत्रापि तथैवैति दर्शितम् । सर्वत्र पशुपुरोडाशे ब्रीहिमयत्वं च नियतम् । अयं च प्रधानदेवतासंस्कार इति वक्तुं तथोक्तं यद्देवत्यः पशुस्तद्देवत्यः पुरोडाश इति श्रुतेः । तस्य हविष्कृता वाचं विमृज्य पशुं विशास्ति । तस्य पुरोडाशस्य त्रिष्फलीकरणसंप्रेषेण वाचं विसृज्येत्यनुवाद उत्तरविधित्सया । संज्ञप्तं पशु विशास्ति । वाचं विसृज्य विशास्तीत्यनेन विकर्तनेऽध्वर्युरेव कर्तेत्युक्तं न शमितेति । तत्राध्वर्योर्मुदं मा निर्लेपीरित्यादिप्रेषकर्तृत्वदर्शनात्प्रेष्योऽन्य एव स च नत्विक् । शमितरेषा तेऽश्रिः प्रज्ञाताऽसदिति विशसने शमिता विकृष्यते । अध्वर्यो: प्रयोजकत्वाद्विशसनकर्तृत्वं न विरुध्यते । अध्वयोरन्य ऋविगेवेति कात्यायनः । तत्र पशोविंशसन भागकरणं तत्कथमित्याकातिते हृदयमित्यादिक उपयोगपूर्वको निर्देशः हृदयम् । पद्मकोशसदृशम्। जिहा। प्रसिद्धा वक्षः। क्रोडश्येनाकृति समांसमस्थिकङ्कवदधस्तादयस्योपरि । स्तनिम । यकृत्कालजमिति पर्यायः । तत्तु हृदयस्य दक्षिणभागे किंचिच्छेतमिव । मतस्ने । वृक्यौ पावस्थौ पिण्डावाम्रफलाकृती। पार्थे । - वक़िसंहती दक्षिणोत्तरे । अस्थीनि त्रयोदश त्रयोदशैकैकत्र संहतानि ते पार्थे । सव्यं दो। षकारान्तो न सकलिङ्गो बाहुवचनः । वामबाहुसक्योति यावत् । दक्षिणी च श्रोणिः। दक्षिणं सक्थि पश्चिमपादस्य दक्षिणभागस्थस्य फलकमिति यावत् । - १ ख. ग. छ. ग. तिन व। २ कख, ग, च. छ. द. ४. ण. "णा श्री।

·४१० पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४३३ दैवतानि । अवदानानि प्रधानदेवतार्थानि कालेऽवधानाहीणि मांसानि । दक्षिणं दो सव्या च श्रोणि सौविष्टकृते । स्विष्टकृते देवताया महाद्दे () अवदाने । मुदः साधारणः। दैवतसौविष्टकृतेडावदानार्थ उपयड्डोमार्थश्च । गुदशब्देन पक्कं पुरीषं यस्मिन्स गुई प्रत्याकृप्यते तद्गुदं गुदकाण्डमित्युच्यते । गुदं मा निर्लेषी: लोमानं प्लीहान पुरीततं मेदः समवपातवा इति संप्रेष्यति । लोमा नाम गलनाडिका (का) प्लीहा यकृत्सदृशो वाममागपार्श्वस्थः । एतन्मांत कयाऽपि नाख्या न परिगृहीतमसंलग्नमेव तिष्ठति । पुरीततं पुरी हृदयं तयेनाऽऽच्छा. दितं तत्पुरीततम् । पुरी हृदयं तत्पुरीतता प्रच्छादयतीति श्रुतस्वात् । मेदो नाम बद्धं वृक्ययोर्हृदयस्य च वेष्टनकोशः । एतानि मुई मा निपीरिति गुदस्याऽऽन्तरप्रदेश बहिर्मा कार्षीरित्यर्थः। शमिता तु- न गुदं निलिपति न पनिटुं निर्भुजति । स्थूलशदाधार आन्न स्थूळ वनिष्ठुः । तद्विपरीत बहिर्भागमान्तरं न कुर्यात् । गतम्। अध्युद्धिं जाधनी बनिष्टुं चान्वषदधाति । अध्युद्धिरूषप्त उपरितनं मांसम् । जाधनी जघनप्रदेशे भवा जावनी पुच्छं च पनिष्टुं तान्प्रत्येकं लक्षयित्वाऽवधानेन स्थापयति । यदन्यश्च मेध्यं मन्यते। मांसनातमिति शेषस्तदप्यन्ववदधातीत्यनुकृप्यते । कुम्भ्यां पशुर समवाय अपयति । पशुमांसान्युदृतानि तानि सानाध्यकुम्भीधर्मेण शामित्रेऽग्नौ स्थापितायां पशुकुम्भ्या- मध्वर्युरवधाय सांनाय्यमन्त्रेण समित्रा कृत्वा अपयति । पाकार्थमग्निमवशिष्येत्युक्तत्वा- च्छामित्रेऽग्नावेव पाकः । शृत हवी३: शमितरिति प्रश्नलिङ्गाच्छमिता पचति । तं प्रेष्यतीत्येतावता श्रेपयतीत्युपपद्यते । शूलेन पार्श्वतो हृदयम् । श्रपयतीत्यनुकृष्यते । पूर्ववदेव यथासंभव कुम्भाधर्मेण शूलेन प्रवृद्धं हृदयं शामि- श्राग्निसमीपे श्रपयति ।

·। ४३४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [४ चतुर्थप्रश्ने- ऊवध्य गोहं पार्थिव खात्वा तत्र शकृत्संप्रविध्यति । अध्वर्युरेवोवध्यं शकृत्तदूह्यते येनावटेन स गर्न ऊवध्यगोहस्तं पृथिव्यां खात्वा तत्र सर्व पुरीषं प्रक्षिपति । शृते पशौ पशुपुरोडाशेन प्रचरति । शाखान्तरीयोऽयं विधिदर्शितः । वपायागानन्तरं मार्जयित्वा पशुपुरोडाशस्य पात्र- समादनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यत इत्युक्तस्ततस्तु हविष्कृता वाचं विसृज्येति शृते पशौ पशुपुरोडाशेन प्रचरतीत्यन्तः । अस्मच्छाखीयस्तु पशुमालम्य पुरोडाशं निर्वपति समेधमेवैनमालमते वपया प्रचर्य पुरोडाशेन प्रचरतीति श्रूयते तेन विकल्पः । तत्रायं नमः--संज्ञप्ते पशौ वाचं विसृन्य पशुपुरोडाशस्य पात्रससादनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्य तण्डुलप्रक्षालनान्ते कृते पशुमुपायन्तीत्यादिवपाप्रचारे माननान्ते पशुपुरोडा- शस्य कृष्णाजिनादानादिना पशुपुरोडाशप्रचारेण कपालविमोचनान्ते कृते पशुं विशा. स्तीत्यादिना शृते पशौ जुह्वां पञ्चगृहीतमित्यादि वक्ष्यमाणं पशुतन्त्रमन्यवधानेन करो. सीत्यस्मच्छाखाक्रमः। प्रकृतमनुमरामि शृते पशौ पशुपुरोडाशेन प्रचरतीत्युक्तं कृष्णानिनादानादिना हविरामादनान्ते कृते मञ्चकैरेव प्रसङ्गात्पशुपुरोडाशोपकारे सति वैशेषिकमेव तत्रं दर्शयति- जुडूपभृतोरूपस्तीर्यावदायाभिघार्य । जुह्वां हविरवदानेन देव उपभृति स्विष्टकृदवदानं तत उभयत्र यथाविध्यमित्रार्य । इन्द्राग्निभ्यां पुरोडाशस्यानुवहीति संप्रेष्यति । RAND अत्याकम्य- आश्राव्य न मेष्यति मैत्रावरुणो होतारं चोदयति । कृतव्याख्यानम् । वषट्कृते जुहोती त्यन्ते कृते- औपभृतं जुड्वां पर्यस्यामयेऽनुब्रह्मग्नये मेष्येति संप्रेष्यति । दक्षिणे स्थित एवौपभृतमवदानं जुह्वां प्रक्षिपत्यग्नय इत्यादि आश्राव्याग्नये प्रेष्येति संप्रेष्यति । वषट्कृते स्विष्टकृद्धर्मेण जुहोति । प्रत्याक्रम्येत्येतदन्ते कृते- १. च. ढ. ति स्विष्टकृति सं।

·"च.पटल:] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४३५ प्रोशित्रमिदा च क्रियेते प्राशितायां मार्जन पिष्टलेपफलीकरणहोपो प्रणीतासु मार्जनमुप- वेषोदसनं कपालविमोचनं च क्रियन्ते । प्रशितायामित्यादिकानि क्रियन्त इति बहुवचनेन संबध्यन्ते । वैशेषिकाङ्गप्रदर्शन प्रसङ्गसिद्धानपरिसंख्यार्थ प्रसङ्केनोपकरिष्यमाणाङ्गपरिसंख्या च । वैशेषिकस्यापि यजमानमागस्य परिसंख्या । तस्मिन्कृते जुहां पश्चगृहीतं गृहीत्वा । विमोचनान्ते कृते सांनाव्यवदभिधारणं स्थाल्याज्येनेति पञ्चगृहीतं स्थास्याज्येन, सुवेणापिधारणनिवृत्तये जुह्वामित्युक्तम् । पृषदाज्यनुवमादाय । पृषदान्यपूर्णब्रुवस्तथा स्थालीपृषदाज्यं त्रुवेण गृहीत्वा । शृतर हवी. शमितरित्यभिक्रम्याभिकम्य त्रिः पृच्छति शृतमिति शमिता त्रिः प्रत्याह । पञ्चगृहीतं चैवं च गृहीत्वा किंचिदभिमुखं गत्वा शृतर हवी ३: शमितरिति श्रावया पृच्छति पुनरभिक्रम्य तथैव पृच्छति तृतीयमप्यभिक्रम्य तथैव प्रतिप्रभं च शृतमिति प्रत्याहैवं त्रिः प्रश्भनिरुत्तरम् । उत्तरतः परिक्रम्य शलाद्धदयं मध कुम्भ्यामवदधाति । परिक्रम्य कुम्म्या उत्तरतः प्रदक्षिणं गत्वा शूले प्रोतं हृदयं निर्गमय्य हृदयं प्रज्ञातं कुम्भ्यामवधाय। सं ते मनसा मन इति पृषदाज्येन हृदयमभिधारयति । सुवेण गृहीतेन पृषदाज्येन कुम्भ्यामवहितं हृदयं तेनाभिधारयति । स्वाहान्तो स्वाहोष्मणोऽव्यथिष्या इत्यूष्माणमुद्यन्तमनुमत्रयते । कुम्भीत उद्यतः । स्पष्टमन्यत् । यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्ट इत्याज्येन पशुमभिधार्य । जुह्वाज्येन पञ्चगृहीतेन पशुं कुम्भीगतम् । मह्यमित्यन्तः । पञ्चगृहीतेनाभिधारण व चोदकप्राप्तस्यानुवादः । मन्त्रप्रदर्शनं सं ते मनसेतिमन्त्रानुवृत्तिनिरासार्थम् । येन वपां तेन हृत्वा यत्र वपा तत्र पञ्चहोत्राऽऽसादयति । येनाऽऽहवनीयस्य यूपस्य च मध्येन वपा हृता तेनैव हृत्वा बर्हिषि प्लक्षशाखायां १५. ज. स. म. द. स्विष्टवस्त्राशि। ३ घ. ब. श. ब. ढ, क्रियन्ते । ३ घ.. ज. ग. ८. क्रियते । ४. छ. ज. स. म. द. "घुवं चाऽऽदा । ५ म. र. ग. बुत्रं ।

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र [४ चतुर्यप्रभे- तस्थामेवाग्निहोंतेत्यासादयति । प्राकृतमन्त्रनिवृत्तिः । यस्त भात्मेति पानमानम् । इदमिन्द्रियमित्यविकृतं हविषोऽत्राऽऽसादितत्त्वात् । हविषोऽवदीयमानस्यानुहीति च्छागस्य हविष इत्यादि शृतर हवीरित्यत्रापि हविष एवावदीयमानत्वं नत्ववाना- मिति न्यायेन साधितं न्यायविद्भिस्त एव द्रष्टव्याः । हृदयशूलं प्रजातं निदधाति ॥ १४ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे चतुर्थमने चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ ANIM अग्रे प्रतिपत्तिविधानार्थमित्यर्थः । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोग- वैजयन्त्यां चतुर्थे पशुपने चतुर्थः पटलः ॥४॥ अथ चतुर्थप्रश्ने पञ्चमः पटलः । । यजमानेन व्याख्याते पञ्चहोतरि- जुडूपभृतोर्वसाहोमहवन्या समवत्तधान्या चोपस्तृणीते । अष्टपभृतो(वाज्यमन्ययोः स्थास्याज्यं समवत्तमिडार्थ तस्य धान्याम् । जुडूपभृतोहिरण्यशकलावषधाय मनोतायें हविषोऽवदीयमानस्यानुवूहीति संप्रेष्यति। जुहूपभृतोहिरण्यशकलाववधाय ततः संप्रेष्यति । प्लक्षशाखायामक्तया धारया देवतानां द्विविरवधति । यत्प्लक्षशाखोत्तरवाहि भवति समेधस्यैव पसोरवद्यतीतिश्रुतेर्बहिष्येव स्तीणे स्तीर्णायां प्लक्षशाखायामित्यर्थः । सानाम्यवदगुष्ठपर्वमात्राण्येव ततः स्थूलानि सौविष्टकृतानि ततोऽपि स्थूलान्येदानीति सुवेगावदाने चोदकप्राप्ते धारयेत्यर्षे सामर्थ्यादिस्युकं पूर्वमेक प्रज्ञातयाऽक्तया स्वधितेरिया दैवतान्यवदानानि पूर्वमेवोक्तानि तेषां द्विद्विरेकैकम् । अत्र चोदकप्राप्ते द्विरवदाने सति पुनिितरिति विधानं प्रत्येकमनेषु यथा स्यादिति नो चेत्सर्वस्यैव सकृहिरवदानमिति चोदकेन प्रामुयादेकादशावदानान्यवद्यतीति श्रुतेरपू- वोऽवदानाविधिरित्युक्तम् । हृदयस्यामेऽवधत्यथ निहाया अथ वक्षस इत्येतेषामनुपूर्वमषदाय। श्रुतिपाठेन दर्शितः। यथाकाममुतरेषामपद्यति। श्रुतिरेव । स्पष्टार्थम् ।

·१५.पटकः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४३७ पुरस्ताच्छोणेगुदस्यावयत्युपरिष्टाद्वा । श्रोण्यवदानाम्यां पूर्व पश्चाद्वेति विकल्पेन त(य)याकाममित्यत्र नियमः । अत्र यद्यपि हविष एकत्वान्मा भेरिति सकृत्प्राप्त तथाऽप्यवान्तरप्रदेशभेदानामभेदाच प्रत्येकं मन्त्रो यदवदानानीत्ययमपि हृदयादीनि श्रोण्यन्तान्येकश उक्तानि तेषा- मविशेषेण द्विद्विरवदानम् । गुदः साधारण इत्युक्तम् । तत्र विमागप्रकारमाह- गुदं देधं करोति स्थवीय उपयड्भ्यो निदधाति । द्वेषाकृतस्य गुदस्य स्थूलं काण्डमुपयड्ढोमार्थे निदधाति । अणीयस्वैधं कृत्वा तस्य मध्यमं गुद- काण्डं द्वैध विभज्य दैवतेष्ववद्यति । द्वेधाकृतस्य गुदकाण्डस्य यदणीयो भागस्तं त्रेधा कृत्वा तस्य मध्यमभागो द्वधाकृतो द्विरवदानं दैवतेष्ववद्यति स्थापयति । अत्रैवावदानानां मत्रप्रत्यभिधारणे, अवद्यतीत्यत्रैव श्रवणाइदं द्वैधं करोतीत्यादिना विभागमात्रमवदेयवहव्याणां कृतमिति नावदानत्वम् । एवं चैकादशावदानानि द्विरवत्तानि भवन्ति । उपभृति महन्नयनपोरचयत्यवशिष्टयोश्च गुदकाण्डयोरम्पत्तरत् । महद्दकाण्डं त्रेधाविभक्तस्य यौ भागाववशिष्टौ तयोर्मध्ये यन्महत्स्थूल तत्तथा व्यङ्गयोर्दक्षिणबाहुसव्यश्रोण्योस्तयोरेव रूढ्या व्यङ्गसंज्ञा गुदस्य च दो पूर्वार्धस्य गुदं मध्यतः श्रोणि जघनार्धस्य ततो देवा अभवन्पराऽसुरा यन्यनाणार समवद्यतीति श्रुते. स्त्रीण्येवावदानान्युपमृति । श्रेधा मेदः कृत्वा यूषेऽवधाय तृतीयेन जुहूं प्रच्छादयति तृतीयेनोपभृतम् । प्रच्छादयतीत्युभयत्र त्रेधाकृतस्य मेदसस्तृतीयेन तृतीयेन यूषे पशुरसे रसो वा एष पशूनां यरिति श्रुतेः । मेदो व्याख्यातम् । अत्र हि पशुना यजेतेन्द्रामः पशुरित्या- दिना पशोरेव देवतायै दीयमानत्वेन हविष्दैन प्रत्येकमेकादशावदानानाम् । तेन यथा मध्यात्पूर्वार्धाञ्च पुरोडाशावदानमुत्तरार्धात्स्विष्टकृत इति नियमः ()। पुरोडाशे देवता. संबन्धेन यागद्रव्य एव पृथस्थानतया विभाग एव पशावपि स्थानभेदेन दैवतसाविष्ट. कृतेडावदानानां करणेऽपि मौविष्टकृतादीनां हविःशेषप्रतिपत्तिरूपतानामुपैतीति ज्ञेयमै । समवत्तधान्या हृदयं जिहां वक्षः स्तनिममतस्ने १ क. च. ट. "विष्टवेन । २ च. "तामु। ३ क. ग. च. छ. द. 3. म. 'म् । भवत्तत्वाच । स1 क. ख. ग. घ. ङ च छ, ज, झ. न. ट.ठ, ण, जिला ।

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र [ " चतुर्थप्रश्ने- अवशिष्टं च गुद काण्डं तृतीयं च मेदसो वनिछुए सप्तमं यदि शृतो भवत्यनस्थिभिरिडां वर्धयति । यदि वनिष्ठः शृनो भवति तस्य बहुपाकसहत्वाद्यदि पशुना सहन पक्कस्तदा नाव- यति पक्वश्वेदवद्यति । मत नानानि षडवदानानि । शृतश्चेद्वनिष्ठुस्तं सप्तममवदाय ततो गुदकाण्डं ततो मेद इति क्रमप्रदर्शनार्थ वनिष्ठं सप्तममित्युक्तम् । अनस्थिभिर्मासैः क्लोमादिभिरिडां वर्धयति पुष्टां करोति नैतान्यवद्यति । वानपेयेऽनवदानीयानि वाज. सृभ्यः प्रयच्छतीत्यादि तत्र तत्रानवदानीयत्वं वक्ष्यति तच्चोपपन्नं भवति । अन्यानि यानि मेध्यानि मांसानि तेषामप्यत्रैव विनियोगोऽन्यथा तेषामुद्धरणमनर्थकं स्यात् । अत्र यजमानमागावदानं दैवतेभ्यो दशभ्य एव गुदस्य विभज्य विनियोगात् । औप- भृतेडानां च पृथक्तया विभागकरणेन प्रतिपादनान शेषार्थेभ्यः शेषकार्य यजमानभाग- लक्षणं तस्मात्प्रधानावदानेभ्य एव । तथाचार्य क्रमः-इडायां हृदयादीनां गुदान्ताना- मष्टानामेकैकं समवदायेडायामवधाय ततो हृदयादिभ्यो दशम्यो यजमानभागस्ततः पुनरावदानमष्टभ्यस्ततोऽनस्थिभिरिडां वर्धयतीति । शृतमशृतं च पशु९ संनिधायैन्द्रः प्राण इति संमृशति । शृतमशृतं मत्रेण संमृशति । माता पितरो मदन्त्वित्यन्तः । बसाहोमहवन्या वसाहोमं गृह्णाति । वसा रसः । वसा चासौ होमश्चेति हूयतेऽसौ होमो ग्रहणम् । वसां गृह्णातीति वक्तव्ये श्रुतिप्रसिद्ध्योक्तं पार्श्वन वसाहोमं प्रयोतीति श्रवणात् । श्रीरसीति सवन्ती धारा र स्वधितिना तिर्यगाच्छिनत्ति। वसाहोमग्रहणप्रकार एवोच्यते । श्रीणात्वित्यन्तेन मन्त्रेण स्वषितिना धारा दक्षिणहस्तेन कृतां वामेन विच्छिनत्ति । स्रवती संतताम् । सकृचतुरवदानस्य द्विः पश्चावत्तिनः। सकृच्छेदेन द्विरवदानं भवति चतुरवदानवतः । उपस्तरणामिषारणाम्यां धतुरवत्तं स्यात्पञ्चावत्तिनस्तु द्विच्छेदेन त्रीण्यवदानानि भवन्तीत्यर्थः । आपः समरिणनिति पान वसाहोम प्रयोति स्वधि. तिना प्रयोतीत्येकेषां पार्थेनापिदधतीत्येकेषाम् । प्रयौत्यालोडयति वसाहोमहवनीगतां वसाम् । पार्श्वस्य स्वधितेश्च प्रयवणे विकल्पः। प्रयवणत्यापिधानस्य च विकल्पः । रोहिण्या इत्यन्तो मन्त्रस्त्रिष्वपि । अत्रैक ऊष्मणोऽनुपन्त्रण समामनन्ति । कुम्भ्यां यदुक्तं स्वाहोष्मणोऽव्यथिष्या इत्यनुमन्त्रणं तदत्रैकेषां शाखिनाम् । , द. नि स । २ प... ज. स. म. द. गाच्छपति ।

·६५० पटल महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । यूपेणोपसिच्योपरिष्टादिरण्यशकलाववधायाभिधार्य । मुहाधवत्तानि यूषेणोपसिच्य यथेतमुत्तरत आनीय जुहूपभृतोहिरण्यशकलाववधाय यथाविधि सर्वाण्यामवार्य। इन्द्राग्निभ्यां छागस्य हविषोऽनुब्रूहीति संप्रेष्यति । सौर्यप्राजापत्ययोरपि प्रदर्शनार्थ, सष्टमन्यत् । अत्याकम्यः आश्राव्य न प्रेष्यति मैत्रावरुणो होतारं चोदयति । कृतव्याख्यानम्। घृतं घृतपावान इत्यधर्चे ॥ १५ ॥ याज्यायाः प्रतिप्रस्थाता वसाहोमं जुहोति । प्रतिप्रस्थाताऽप्रेणाऽऽहवनीयं गत्वा घृतमिति मन्त्रं याज्यया सहाऽऽरभ्य तस्या अर्धचे समाप्तेऽन्तरिक्षाय स्वाहेत्यन्तेन जुहोति । वषट्कृतेऽध्वर्युहविर्जुहोति । इन्द्रि. याची भूयासमिति नेमानमिति वा सर्वपशुवपानुमन्त्रणम् । वसाहोमोद्रेकेण दिशः प्रति यजति । यमति जुहोति । उद्रेकेण शेषेण होमे कृतधाराया अविच्छेदेन जुहोति अग्रिमा- नपि होमान्न मध्ये विच्छेदं कुर्वन् । दिश इति पुरस्तात्मदिश इति दक्षिणत आदिश इति पश्चाद्विदिश इत्युत्तरत उदिशा इति मध्ये स्वाहेति सर्वत्रानुषजति । सर्वत्रेति स्वाहाऽन्तरिक्षायेत्यत्राप्यन्तेऽनुषङ्गः । दविहामत्वादन्ते प्राप्तेऽपि यन्मध्य- मस्वाहाकारस्वीकारो भरद्वानादीनामन्ते च कर्तव्यः प्रक्षेपान्तव्यावृत्त्यर्थे । दिश इत्या. दावपि प्रतियजतिचोदितत्वेन न दर्विहोमतेत्याशक्य यजतेनमात्रार्थस्यात्राप्रयो- मायाज्याया अभावान वषट्कार इति स्वाहानुषङ्गेणैव प्रदानमत्रापि प्रतियजतिना लक्ष्यते तादृशमेव दिशो जुहोतीति श्रुतेर्दविहोमताविधानार्थं च ननु(तु) पुरस्तात्स्वाहा- कारो घृतमित्ययं मन्त्रो नापि देवतापदात्पूर्व स्वाहाकारेण पुरस्तात्स्वाहाकारो भवति स्वेतिपदेन व्यवधानादन्तरिक्षायेति देवतापदान्ये(दस्ये)त्यनेन ज्ञापितमेव विकृतं वप्य- होमे । अनुषङ्गोऽत्र स्वाहाऽन्तरिक्षाये यत्रत्यस्य स्वाहाकारस्याथवा स्वाहा दिग्म्य इत्यस्य पूर्वमप्यनुषङ्गः। स्वाहा दिग्भ्य इत्ययं न दर्विहोम इत्याह- स्वाहा दिग्भ्य इति प्रदक्षिणमनुपरिषिञ्चति । अनुपरिषिश्चतीति प्रयोगान्न दविहोमता नापि यत्र च स्वाहाकार इत्यनेन मता- नतरविवक्षितत्वात् । बुतः । वयवदानस्य तत्रापि दविहोमत्वे सति स्वाहा दिग्न्य ·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [४ चतुर्थप्रभे- इति प्रदक्षिणमित्येव ब्रूयात् । प्रतियजतीतिदानार्थस्य धातोरप्रयोगान स्वाहाकारापेक्षा। ततस्त्वियं शेषप्रतिपत्तिरिति प्रदक्षिणमनुपरिषिश्चतीति प्रयोगेण दर्शितम् । तस्मान्न पुरस्तात्स्वाहाकारेण दविहोमता तेन स्वाहो नमसं मारुतमंत्र न दर्विहोमतेत्यलमति- प्रसङ्गेन। नमो दिग्भ्य इति हुत्वोपतिष्ठते । हुत्वेति वचनं प्रतिप्रस्थातुरेवोपस्थानार्थम् । अत्रैव तिष्ठन्पृषदाज्यवं जुहामानीय वन- स्पतयेऽनुहि वनस्पतये मेष्येति संप्रेष्यति । अत्रैव दक्षिणत एवकारो भरद्वाजोक्त उत्तरतोवस्थाननिवृत्त्यर्थः । पृषदाज्येन पूर्ण सुर्व स्थालीगतेनौपभृतस्यान्यानार्थत्वात् । वषट्कृते जुहोतीति शेषः । अत्र हविःसामा- न्येनोपांशुयागधर्मसकृदवदानस्विष्टकृदेवतासंस्काराभ्यां स्विष्टकृद्धर्मेण वाध्यते(!)। कुतः। हविःसामान्यं प्रधानयागे बलवन्न स्विष्टकेत्त्वप्रधाने । औपभृतं जुड़ां पर्यस्यानये स्विष्टकृतेऽनुगामये स्विष्टकृते प्रेष्यति पभुस्विष्टकति संप्रेष्यति । पर्यस्य रेचयित्वा । स्पष्टमन्यत् । वषट्कृते जुहोतीति शेषः । अत्रैव तिष्ठन्नित्य- प्यनुवर्तते । अवैके पशुसंपर्शनं दिशा प्रतीज्यामिति समामनन्ति । शृतागृतपशोः । गतार्थम् । यथाप्रकृति याजमानम् । मेदोमिश्रमवान्तरेडामवद्यति । विशेषाभिधानं मेदोमिश्रमवान्तरेडामिति । यं कामयेतापशुः स्यादित्यमेदकं तस्मा आदध्यायं कामयेत पशुमान्तस्यादिति मेदस्वत्तस्मा आदध्यात् । अमेदस्कावान्तरेडावदाननिन्दया प्रथमोऽर्थवादो द्वितीयो विधिः सत्यां कामनाया- मसत्यामपि मेदोयुक्तैवावान्तरेडेत्यर्थः । उपहूतां मैत्रावरुणषष्ठाः प्राश्नन्ति । पूर्वपशुपुरोडाशेडां मैत्रावरुणपञ्चमा एव प्राशितवन्तोऽत्र न तथा प्रतिप्रस्थातुर्वपा- अपण उपयोगात्पश्विडा तस्यापीति वक्तमुक्तं मैत्रावरुणषष्ठा इति न यजमानपर्युदा- सार्थमिति । । १ क, ख, च. ठ.त्र द। २ ग, ठ. . कृत्प्रधा।

·५५०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । some mammRela किमविशेषेण नेत्याह-- अध्युद्धि होने हरति वनिष्ठुमग्नीधे षडवत्त५ संपादयति । हरन्ती(ती)त्युभयत्र ताभ्यां दत्त्वाऽवशिष्टां प्राश्नन्ति । होता स्वेडाभागेन सह प्राभाति वनिष्ठुमध्वर्युः पडवत्तं चतुर्धाकरणवत्संपाद्य प्रयच्छति । यथाविधि सर्वैः प्राशितायामिडायां मार्जयन्त इत्याह- पाशितायां माजयित्वा । यजमानस्यापि यथाप्रकृति प्राशनं मार्जनं च । अग्नीदीपयजानगारानाहरोपयष्टरुपसीद ब्रह्म- प्रस्थास्यामः समिधमाधायानीत्परिधी वाग्निं च सकृत्सकृत्संमृड्ढीति संप्रेष्यति । उपयानार्थमङ्गारा औपयना उपयनतीत्युपयष्टा प्रतिप्रस्थाता । अङ्गाराणां समीपे तिष्ठ । स्पष्टमन्यत् । शामित्रियादाग्नीध्रोऽङ्गारानाहृत्योत्तरस्यां वेदि- श्रोण्या बहियू(यु, न्युप्योपसमादधाति । शामित्रियादग्नेर्वहिव्यू (यु)ह्य तृणादि तत्र न्युप्योपसमादधाति काष्ठैः प्रज्वाल्य परिस्तृणाति। प्रतिमस्थातरेतद्गुदकाण्डं तिर्यगसंभिन्दन्नेकादशधा सं. छिद्य वसाहोमहवन्या हस्तेन वोपयजेति संप्रेष्यति । तिर्यगेकादशधा संछिद्यासंमिन्दन्नविदारयन्नपर्यावर्तयंश्च । छेदनं तिर्यगेव नानूची- नम् । एकादशधा छित्त्वा पश्चाद्धोमो नतु प्रत्याहुति च्छेदः । पृषदाज्यं जुहामानीय पृषदाज्यधानीमुपभृतं कृत्वा पृषदाज्यनैकादशानूयाजान्यजति । पृषदाज्यधानीगतं पृषदाज्यम् । स्पष्टमन्यत् । देवेभ्यः प्रेष्येति प्रथपमन्याज संप्रेष्यति प्रेष्य प्रेष्येत्युत्तरान् । सर्वानपि दक्षिणतो गत्वा । स्पष्टम् । अत्र देवेभ्य इति विरूपाणां सरूपाणां चैक- शेषेण बहुवचनं सर्वानूयानार्थम् । एवं च प्रेष्येत्यनेन यजेत्यस्याविशेषेण प्रयानेष्विवानूयाजेष्वपि बाधे प्राप्ते वचनेन द्वितीयतृतीयानूयाजविकारेषु प्रतिप्रसवमाह- ।

·४४२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं [४ चतुर्थप्रश्ने- चतुर्थप्रभृतिषु यजेति मैत्रावरुणेनोच्यमाने यज यजेत्यध्वर्युराहान्यत्र दशमात् । मैत्रावरुणेन होतय नेत्युच्यमाने तत्र यजेत्यनेन सहैवाध्वर्युर्यन यजेत्याह दशमं विना चतुर्थप्रभृतिषु सप्तस्वपि दशमस्य प्रथमविकारत्वात्त्रयः प्रथमविकाराः क्रमेण ततो मध्यमस्य ततो द्वावुत्तमम्याष्ट मो मध्यमस्य नवम उत्तमस्य दशमः प्रथमस्योत्तम उत्तमस्येति तथेज्याऽपि ज्ञेया । समुद्रं गच्छ स्वाहेति ॥ १६ ॥ एतैः प्रति. प्रस्थाताऽनूयाजाना५ हुत५ हुतमुषयजति । यत्र च स्वाहाकार इति वचनाद्दविहोमेऽपीतरधर्मनिवृत्तिः स्वतन्त्रधर्मविधानात् । हुतं हुतमनूयाजानां प्रक्षेपमुप समीपे यजति जुहोतीत्यर्थः । समुद्रं गच्छेत्येतैरेकादश- मिर्म त्रैरेकादशोपयजो जुहोति । उपयज उपेज्याझ्यस्त्वौषधीभ्य इत्युत्तरतो बहिषि लेपं निमाष्टि। क्रमप्राप्तस्योपयज उपेज्येति वचनं प्रतिप्रस्थातुरेवोपयजावदानलेपप्रतिपत्तिविधा- नार्थ वेद्यां स्तीर्णे बर्हिषीत्युक्तम् । मनो मे हार्दि यच्छेति हृदयदेशमभिमृशति । स एव । अशीयेत्यन्तः जुहा कि स्वरुमङ्क्त्वा द्यां ते धूमो गच्छ. त्वन्तरिक्षमचिः पृथिवी भस्मना पूणस्व स्वाहेति जुहाऽऽहवनीयेऽध्वर्युः स्वरूं जुहोति । जुहोतिचोदितदविहोमधर्मनिवृत्त्यर्थहनीयजुहूमात्रग्रहणं, प्रतिप्रस्थातुरधिकारनि- वृत्त्यर्थमध्वर्युग्रहणम् । स्पष्टम् । वाजवतीमभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते । प्राकृतपदार्थावसरार्थमिदं, वाजवत्या क्रियमाणं वाजवतीत्येव कर्म तत्प्रभृति । द्वयो- र्नुहसंज्ञत्वावयोश्चोपभृत्संज्ञत्वात्सर्वा व्यूहति । सर्वासु प्रस्तरमनक्ति । तथा चाऽऽह भरद्वाजः-सर्वा जुहूपभृतो व्यूहति सर्वासु प्रस्तरमनक्तीति सर्वाः कस्तम्भ्यां सादयतीति । सूक्ता प्रेष्येति सूक्तवाके संप्रेष्यति । विकृत्यर्थमिदं सूक्ता बृहीत्यस्य स्थाने प्रकृतिवदन्यच्छंयुवाकान्तम् । प्रतिपरत्य पत्नी संयाजयति । विशेषं वक्तुमनुवादस्त दिस्तदेवाऽऽह m १८. "ध्यमौ द्वौ मध्यम' । २ ग. ठ. . 'नाये जु। ३ ख. ग, घ, ङ, छ. ज. झ. ल. छ. ग. संयाजयन्ति ।

·ए.पटल:] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । जाघन्या देवानां पत्नीरनि गृहपति च यजत्याज्येनेतरौ। इतरौ सोमत्वष्टारो उत्तानायै जावन्य देवानां पत्नीभ्योऽ. वद्यति नीच्या अग्नये गृहपतये । अवद्यतीत्युभयत्र गुदेन लग्नो भाग उपरि क्रियते तदोत्तानं पञ्चम्यर्थे चतुर्थी । स्पष्टम् । उत्ताना2 जायन्यै होत्र इडामादधाति नीच्या अग्नीधे पडवत्त संपादयति । आज्येडास्थाने पडवत्तं संपादयति । चतुरवदानमुपस्तरणाभिधारणाभ्यां पडवत- मग्नीधे तथैव चतुरवत्तं होत्र इत्यर्थः । पाशितायां जाधनीशेष पत्न्यध्वर्यवे ददाति वाहुर शमित्रे । एकमेव । स्पष्टम् । तर स ब्राह्मणाय ददाति यद्यब्राह्मणो भवति । तं बाहुं यदि शमिता ब्राह्मणो न भवति तदा ब्राह्मणाय दद्यादन्यदा स्वयमेवो- पभुनक्ति । एतेन शमिता ब्राह्मणोऽन्यो वेति दर्शितं कलौ ब्राह्मणस्य शामित्रप्रति. षेधात् । अन्यस्यैव द्विजस्य तदभाव आर्याधिष्ठितस्य वा तस्यापि पाकसंस्कर्तृत्वं धर्मेषु स्वयमेव वक्ष्यति । यज्ञ यज्ञं गच्छ यज्ञपति गच्छेति जुहाऽऽहवनी- येऽध्वर्युस्त्रीणि समिष्टयजूषि जुहोति । स्वाहान्तास्त्रयोऽपि मन्त्रा एषां तृतीये द्विमध्यमस्वाहाकारेऽपि धाः स्वाहेति दर्विहोमत्वं ज्ञेयम् । ध्रुवानिवृत्त्यर्थं जुहूग्रहणम् । इतरधर्मनिवृत्त्यर्थमितस्योः प्रकृती विकल्पनिवृत्त्यर्थ त्रीणीति । हृदयशूलेन प्रचरन्ति । बहुवचनात्सपत्नीकाः सर्वेऽपि प्रचारार्थ गच्छन्ति । तदाह असश्स्पृशन्हत्वा गुगलि तमभिशोचेति शुष्कस्य चाऽऽर्द्रस्य च संघावुद्वासयति । द्विष्म इत्यन्तः । शुष्काद्रीदिव्यवस्थितायाः संधौ प्रक्षिपति हृदयशूलम् । Ahead । । १ ग. घ, ङ. ज. झ. ज. ठ. द.प. च्यान। २ ग. घ. ड. ज. श. म. ठ, द. °च्यामी । ३ क ख. ग. च. ट. ठ. ण. स्वाहेति । ४ घ, ङ, ज. झ. अ. द.न च। ५ क. च. ट. द्रव्यस्थाता' । ख. द्रव्यता । ग. छ. ठ. ण. द्रव्यस्यता ।

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र ४ चतुर्थप्रश्ने- यत्र चाऽऽमनुगतं तदुपोप्तम् । यत्राऽऽमनुगतं प्राप्तं तदुपोप्तमाच्छादितमुद्वासनयोग्यमित्यर्थः । धान्नो धान्न इत्युपतिष्ठन्ते । नो मुश्चेत्यन्तः । सर्वेऽप्युपतिष्ठन्ते । सुमित्रा न इति मार्जयन्ते । द्विष्म इत्यन्तः । तस्मिश्चात्वाले वेत्यापस्तम्बः । एषोऽस्येधिषीमहीत्याहवनीये समिधोऽभ्यादधति । भत्र मन्त्रस्यैकत्वादेकामेव समिधमभ्यादधति प्रत्येकं बहुत्वात्सूत्रे बहुवचनं समिधाऽप्रिं नमस्यन्त उपायन्तीति श्रुतेरेकैकामेव गृहीत्वाऽऽगत्यैकैकामेवाभ्या- दधते । : अपो अन्वचारिपमित्याहवनीयमुपतिष्ठन्त एवं पत्नी गाईपत्येऽभ्याधायोपतिष्ठते । अत्र पयस्वार अग्न आगममिति पुंलिङ्गेन नोहः सौमिकावभृथे हि मन्त्रः पठ्यते विनियुज्यते च साऽवभृथप्रकृतिस्तत्रोहप्रतिषेधाद्विकृतावपि नोह इत्युक्तमेव । सष्टम्। सर्वपशूनामेष कल्पः। सर्वेषां पशुबन्धानां साङ्गो विधिरेष एव नायमतिदेशोऽपि तु सोमाङ्गैः संकीर्णोड- ग्रीषोमीयसवनीयानां विधिरिति ततो निष्कृष्टो निरूढेऽतिदेशप्राप्तो निरूढ एव व्याख्यातः । स सर्वेषां समान औपदेशिकाग्नीषोमीयादीनामितरेषामातिदेशिकः । एवं च निरूदौ सौर्यप्राजापत्यावपि ये वैशेषिका मन्त्राः शाखान्तरीया इन्द्राग्निभ्यां स्वा जुष्टमुपाकरोमीत्यादयो निरूढे श्रूयमाणास्तेऽग्नीषोमीयादौ सौर्यप्राजापत्ययोरपि चातिदेशादह्याः । तत्राग्नीषोमीयादयोऽपि निरूढस्यांशे विकृतयः । अन्याध्वर्यवे चैते प्रकृतयो निरूढो विकृतिः । उक्तमेतदर्शपूर्णमासप्रकृतय इष्टिपशुबन्धास्ते स्वधर्माणः सामान्याद्विकार इति येषां प्रत्यक्षाण्यङ्गानि तेषामन्ये विकारा ये त्वप्रत्यक्षाङ्गा इति । पशुः प्रातर्दोहविकारः कालसामान्यात् । यद्यपि माधुर्येण साम्यमस्ति तदेव निर्णायकं न्यायमते तथाऽप्यद्रवणसाम्येन सायंदोहविकारत्वमाशयमानमधिकेन कालसामान्येन बाध्यते । प्रातःकाले हि प्रातःहस्य पशोश्चोत्पत्ती समाने इति तद्विकारत्वेन दर्शविकृतित्वम् । १ घ, ङ, ज. स. अ. द. 'मित्युप। २ ख. प्राप्ते नि'।

·५५०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४४५ प्रसङ्गेनान्यत्रापि न्यायमतिदिशति- तथाऽऽमिक्षा। तस्यामुभयदोहसंसर्गेऽपि तस्या एकवचनान्नोभयोहविष्ट्र नापि संसृष्टमेकं पयोधि- कारमात्रदर्शनान्मन्त्रवर्णे च जुषन्तां युज्यं पय इति पयःशब्देनैकत्वेनैव ग्रहणादामिक्षा पयोविकारः । आमिक्षा च प्रातरवे क्रियत इति तस्यामपि कालसाम्यमुक्तम् । आग्नेयैन्द्राग्नयोस्तद्विकारेषु चैतदविकृतम् । अग्निष्टोमोक्थ्यसंस्थयोरेती सवनीयौ पशू तयोरविकृतमन्यूनानतिरिक्तमेतत्तत्रं यनिरूढ उक्तम् । तयोर्या विकृतयस्तेष्व(स्तास्व)पि तथा तयोः प्रत्यक्षधर्मत्वादन्येषां तत्समानां विकारत्वं प्रत्यक्षमनुपदिष्टं पशुधर्माणां धर्माकारिणामङ्गपशुत्वसामान्येन नैतयोर्विकारत्वम् । अग्नीषोमीये तद्विकारेषु चाऽऽश्ववालः प्रस्तर ऐक्षवी तिरश्ची कामयमयाः परिधयोऽधिकाः पौतुदारवेभ्योऽ. मुष्मा अमुष्य वपाया मेदसः प्रेष्यामुष्मै पुरोडाशस्य प्रेष्यामुष्मा अमुष्य हविषः प्रेष्यति पशोर्दैवते संप्रेष्यति । अग्नीषोमीय उपवसीयः पशुस्तद्विकारेप्वौपवसथ्येषु निरूढादधिकमाश्ववालादिकं सत्तु पूर्वमातिथ्यायामिष्टौ कृतं यदेवाऽऽतिथ्याबहिस्तदग्नीषोमीयस्येत्यादिनाऽग्नीषोमी- यार्थमेवोक्तमिति तद्विकारेष्वपि तथैव न निरूढे सवनीये तद्विकारेषु च प्रणयने पौतुद्रवाः परिधयो न कार्मर्यमयाणामेवाग्नीषोमीये वचनेन प्राप्तत्वात् । प्रैषविशेषास्तु शाखान्तरेण व्यवस्थापितास्ते निरूढे न सन्तीत्युक्तमत्रैव ते तथैव शास्त्रान्तरात्सवनीये- प्वपि न सन्तीत्येतदविकृतमित्यनेनोक्तम् । ऐन्द्र सारस्वत्यां तद्विकारेषु च दार्शपूर्णमा- सिकः प्रचरणकल्पः प्रचरणकल्पः ॥ १७ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे चतुर्थप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥५॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे चतुर्थः प्रश्नः ॥४॥ अनयोन मैत्रावरुणव्यापार इत्यर्थः । एवं चाग्नीषोमीयस्य चतुी सवनीयानां निरूढस्य च षष्ठस्य सर्वपशुप्रकृतित्वमुक्तं भवति । नतु(नु) मीमांसकैरग्नीषोमीयस्यैव सर्वपशुप्रकृतित्वमुक्तं तत्रैव पशुधर्माणां प्रत्यक्षाम्नानादिति । अस्मच्छाखायां होत्रं १ज, झ. म. ठ. शेपौर्ण।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [ ४ चतुर्थप्रश्ने- पशोस्तु निरूढं प्रकृत्यैवोक्तमञ्जन्ति त्वेति प्रश्नेन तदूहेनान्य पशुषु चोदकेनैक प्राप्नोति । न च तेषु प्रत्यक्षं विधानमस्ति । तस्मात्प्रत्यक्षाङ्गत्वादन्येषु नैमित्तिकका- म्येषु स्वतन्त्रपशुषु निरूढो हौत्रं प्रयच्छत्ते(च्छेस्ते)पां प्रकृतिर्भवत्येव । तथा चाऽऽध्व- र्यवं वैशेषिकं वेदिमानादिकं चौपदेशिकमेव प्राप्यान्येषु प्रयच्छत्तथाऽग्नीषोमीयादि य(?)आध्वर्यवमतिदिष्टं प्राप्य तद्विकृतेऽपि भवति नहि भिक्षु को भिक्षुकाद्याचत इति न्यायात् । एवं च तन्त्रान्तर्गतेषु पशुषु सादृश्यादग्नीषोमीयादय एवं प्रकृतिस्तत्रापि व्यवस्थोपवमथ्ये क्रियमाणानामग्नीपोमीय एव सवनेषु क्रियमाणानामाग्नेयादयस्तत्राफि व्यवस्थाऽऽनेन्द्राग्नयोस्तयोस्तुल्यत्वेऽपि पशुपुरोडाशधर्मभेदायवस्था येषां ह्यामेय- पुरोडाशविकाराः पशुपुरोडाशास्तेषामाग्नेयः सवनीयः प्रकृतियेषां तु द्विदेवत्यानां बहु- देवत्यानां वा पशुपुरोडाशा ऐन्द्रामपुरोडाशविकारास्तेषामैन्द्राग्न एव प्रकृतिः। येषा- मनेकदेवतानामग्नीषोमीय एव पुरोडाशः पशुपुरोडाशप्रकृतिस्तेऽप्याग्नेयस्यैव सवनी- यस्य विकारा आग्नेयवत्तेषां कपालधर्मसादृश्यात् । येषामेकदेवतानामैन्द्रामपुरोडाश- धर्मकाः पशुपुरोडाशास्तेषामैन्द्राग्नः सवनीयः प्रकृति ऽऽग्नेयो हविःसामान्यं बलीय इत्युक्तमेव । ये त्वन्ये सरस्वतीदेवताकाः सरस्वद्देवताकास्ते प्रातिपदिकसाम्येन ये च स्त्रीदेवताकास्ते स्त्रीदेवतासाम्येन सरस्वत्या मेव्याः सवनीयाया एव विकारा इति व्यवस्था । सवनीयानां चतुर्णामग्नीषोमीयपशुत्रदेवोपदिष्टधर्मत्वेन नाग्नीषोमीयवि. कृतित्व मीमांसकामिमतम् । कुतः । यतस्तेषां ज्योतिष्टोमसंस्थान्तर्गतानां ज्योतिष्टो- मप्रकरणगतयस्त्वगोपदेशैस्याविशिष्टत्वात् । नहि तत्राग्नीषोमीयादीनां देवताविशेषा विहिताः सन्ति नावान्तरप्रकरणेन नियमो भवेत् । किं तु यदग्नीषोमीयं पशुमालमत इत्यर्थवादादाश्यमन्नं दीक्षितस्येति विधेर्हेतुसमर्पणे प्रस्तावकाद्विधिरनुमीयते नतु तद्वि. घिरस्मच्छाखायां साक्षादस्ति । तथाऽऽग्नेयादीनामप्यनुवादादेव विधय उन्नीयन्ते । वाजपेये हि श्रूयते-"आग्नेयं पशुमालभते । अग्निष्टोममेव तेनावरुन्धे । ऐन्द्राग्ने- नोक्थ्यम् । ऐन्द्रेण पोडशिनः स्तोत्रम् । सारस्वत्याऽतिरात्रम् । मारुत्या बृहतः स्तोत्रम् ” इत्यर्थवादेन वाजपेयपशुदेवताविधिः परेणाग्निष्टोमादिसंस्थास्वाग्नेयादि- पशुविधयोऽनुमीयन्तेऽतस्तु ते सर्वेऽपि पशवो ह्यविशेषेण ज्योतिष्टोमं प्राप्ता अतस्तेषां सर्वेषामप्यवान्तरप्रकरणं समानमेव । तथा चात्यन्यानगामित्यादिधाम्नो धानो राजनित्यन्ता मन्त्राः प्रकरणे पठयमाना न कामपि पशुदेवतां विशेषे. णाभिदधते । तथा तद्ब्राह्मणमपि वैष्णव्यचर्चा हुत्वा यूपमित्यादि यं द्विष्यात्तं ध्यायेच्छु चैवैनमर्पयतीत्यन्तं यूपादिविधानहृदयशूलोद्वासनान्तं समानमेव न कामगि देवतां विशेषेणोपादत्तेऽतो यावन्तो ज्योतिष्टोमाशवस्तावन्तः सर्वेऽप्यविशेषादवान्तर- । १ क. च. छ. ट. यादिः य । २ ख. ग. छ.8. ण, योस्तु । ३ क. च. द. शस्य वि' ।

·५५०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । प्रकरणिन एवेति सर्वप मापदेशिकमेवाऽऽध्वर्यवम् । उपाकरणमन्त्रादयस्तु निरूढाद- तिदिष्टास्तथा प्रेषविशेषा अपि ऐन्द्र सारस्वन्या मैत्रावरुणश्रेषाभावश्च शास्त्रान्तरादेव । तथा शास्त्रान्तरवशात्नैपविशेषनियमो बहिर्षितिग्रस्तरकार्ममयपरिधिनियमोऽपि वचनादेवेत्युक्तम् । तस्मादनीयोमीयादयः पञ्चापि सोमे तन्त्रान्तगतानां व्यवस्थिताः प्रकृतयः । सोमे तन्त्रवभिनानां तु निरुद्ध ऐन्द्राग्न एवेति । पञ्चापि पशवः प्रत्य. क्षधर्माणो हौत्रेण निबढस्य विकृतय इतर आध्वर्यवेण वैशेषिकेण च हौत्रमतिदेशा- समानमेव प्राप्तमपि शास्त्रान्तरादैन्द्रे सारस्वत्यां च मैत्रावरुणव्यापारप्रतिवन्धनैव व्यवस्थापितमित्यलमतिप्रसङ्गेन । जैमिनीयैस्तु पञ्चपशु प्रकृतित्वमशक्य दूषितं न्यायेन तत्त्वस्मच्छाखोपदेशसूचितन्यायव्याख्याने सूत्रतात्पर्य दर्शितमतोऽस्मत्सूत्रेऽय. मेव प्रकारो ज्ञेयः। न्यायोपदेशयोः केचिद्विकल्पं ब्रुवते न तत् । युक्तं न्यायोऽनुमानं तु श्रुतितुल्यं कथं भवेत् ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्त्यां चतुर्थे पशुप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥५॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां चतुर्थः प्रश्नः ॥४॥ : अथ पञ्चमप्रश्न प्रथमः पटलः । यद्यपि राजसूये हि चातुर्मास्यानि पठ्यन्ते तेषां हि दर्श पूर्णमासौ चातुर्मास्यानीति नित्येष्वपि पाठ उपलभ्यते स्मृतावपि चातुर्मास्यानि चैव होत्यादौ तत्र तेषां राजसूये पठितानामत्र नित्यफलवत्त्वान्नित्यान्यपीत्यर्थः । अक्षय्यर ह वै सुकृतं चातुर्मास्ययाजिनः । चातुर्मास्यैर्यजते स तथा तस्य सुकृतमक्षय्यफलत्वादक्षय्य ह वै शब्दौ श्रुतिगतावेव पठितौ । हशब्दः प्रसिद्धमित्यर्थे । वैशब्दो ह्यर्थः । तस्माचातुर्मास्यैरवश्यं यष्टव्यमि- त्यर्थः । न चार्थवादात्फलकल्पनेति वाच्यम् । पक्ष एतेषामभ्यासस्य विधास्यमानत्वात् । न च काम्येष्वम्यासोऽस्ति । अयं प्रयोगो नित्यानामेव काम्यप्रयोगस्याग्रे स्वयमेव वक्ष्यमाणत्वात् । चतुर्षु चतुर्पु मास्यानीति यागानां गृहमेधीयत्रैयम्बकपरिचर्याभ्यां दविहोमाभ्यां सहितानां नामधेयं यजतिचोदितत्वेन यागानां समुदायस्य । तथा चातु- मस्यैिर्यक्ष्ये तैर्यज्ञनारायणं प्रीणयानीति संकल्पः । अन्वारम्भणीयार्थमृत्विग्वरणम् ।

·४४८ AMADHAN सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र [५ पञ्चमप्रश्ने-- तान्यालभमानः फाल्गुन्या पौर्णमास्यां चैत्र्यां वा पूर्वस्य पर्वण औपवसथ्येऽहनि पञ्चहोतारं मन. साऽनुश्रुत्य संग्रह हुत्वाऽन्वारम्भणीयामिष्टिं निर्वपति वैश्वानरं द्वादशकपालं पार्जन्यं चरम् । तानीति बहुवचनं नानापर्वसु क्रियमाणत्वेन फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चैव्यां वा पौर्णमास्यामालभमानः । पूर्वस्य पर्वण इत्यन्वयः । पौर्णमासीग्रहणं प्रतिपन्निवृत्त्यर्थ हुत्वा निर्वपतीति समात्विक्त्वख्यापनार्थम् । अग्निगुणको वैश्वानरो द्रष्टव्यः । याज्या- पुरोनुवाक्ययोविशिष्टाभिधानात् । तस्मादग्नये वैश्वानराय जुष्टमित्यादि पर्जन्यदेवताकं चरुम् । पौर्णमासं तन्त्रं पौर्णमासीसमीपे क्रियमाणत्वात्सद्यस्कालत्वाच्च प्रत्येकमग्नि- प्रणयनम् । स्पष्टमन्यत् । हिरण्यं वैश्वानरे धेनुं पार्नन्थे । दक्षिणा अल्गेश्यामपि वचनात् । वैश्वदेवेन यक्ष्य इति संकल्प्य --- प्राचीनमवणे वैश्वदेवेन यजते । प्राचीनप्रवणता नियम्यत उदीचीनप्रवणताप्रागुदक्प्रवणतासमतास्वपि प्राप्तासु । तादृशे देशे। विश्वे देवा देवता यस्याः सा वैश्वदेव्यामिक्षा तस्याः शाखाहरणेन मुखतः प्रवृत्तत्वान्मुख्यत्वं बलीय इति सर्वस्य कर्मसमुदायस्यैतयोपलाक्षतस्य नामधेयं वैश्वदेवमिति । सौम्यद्यावापृथिव्ययोमारुतामिक्षाभ्यां समत्वादभेदकत्वान्न तन्त्रप्रयो. जकत्वमिति मुख्यत्वमेव बलीयः । ब्राह्मणे तु यद्विश्वे देवाः समयजन्त तद्वैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्वमिति वा निर्वचनम् । समुदायनामधेयस्य मुख्यत्वात्तत्रं त्वामावास्यमेव भामिक्षायाः पयोविकारत्वादित्युक्तमेव । उदवसायानुदवसाय वा। गृहेभ्योऽन्यत्र गत्वा तेष्वेव वा प्राचीनप्रवणतां संपाद्य यजेत । अन्वारम्भणीया तु प्राकृत एव विहारे । वैश्वदेवार्थमेव प्राचीनप्रवणता तथैव विधानात् । अग्नेराहताऽग्निं प्रणीय। नित्यधार्यान्यस्य प्रणयने प्राप्ते तत्र धर्मवत्ता विधीयते । अग्नेरग्निप्रणयनस्याss. वृताऽग्निं प्रणीय तत्र पशावुक्तेऽग्निप्रणयने प्रणयनस्य धर्मास्तद्वता विधिनेत्यर्थः । गार्हपत्यादग्निप्रणयनं पशुबन्धवदिति वैखानसापस्तम्बोक्तेः । नोद्यतहोम इति च । अत्रतावान्विशेषः-गार्हपत्येऽग्निप्रणयनानीत्यादि । यत्ते पावकेति च न होमः । पूर्वो यत्सन्न परो मवासीतिलिङ्गाविरोधात् । - १घ, ज, झ. म. यजेत ।

·। । १५.७ पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । अग्न्यायतन उस्तुको निधायानि प्रतिष्ठाप्य । अग्नेरावृता प्रतिष्ठाप्येत्यनुपज्यते । उक्तं वसानसेन -तद्वदायातने प्रतिष्ठाप्येति । मोत्तरवेदिमुपवपतीति प्रतिषे राधोत्पत्तौ प्रतिषिद्धे सर्व प्रतिषिध्येतेत्युक्तत्वात् । उत्तरवेदिप्रतिषेधात्तत्संस्काराची धारणादयो गुगुलुसुगन्धितेजनपौतुदरपरिषरे निवर्तन्ते । वचनादीस्तु का विधीयते । नात्र समारोपः प्रयागवत् । स्थानान्तरे गृहेऽपि गन्तुं समारोप: स्यात्कोत्यायनोक्तेः । त गरिता तेन परिसंख्यानात् । इद. मेत्र वक्तुमान्यायतन इत्याछुक्तम् । प्राकृत वाऽऽयतने मन्त्रेण प्रतिष्ठापन प्रणीतानि. संस्कारकत्वादन्यत्सर्वमितः परं समन्त्रमग्निसंस्कारभूतं कर्तव्यम् । तदुक्तं भारद्वाजेन- यम्यडुत्तरवेद्या उपवपनात्सर्व क्रिएत इति । अत एव पशुबन्धवदिति नोक्तमुत्तरवेदेर- भावात् । प्रणयनं प्रतिष्ठापनादि समन्त्रं वक्तुमनरावृतेति वचनम् । अनोऽपि प्राचीन- प्रवणता यागाङ्गत्वाकर्तव्या । नित्यधार्येऽपि प्राचीनप्रवणतां संपाद्याऽऽयतने केवले ती निधानं नान्यत्तदनिममपि । अग्नीनन्नाधायाऽऽमिलाये धैश्वदेव्यै सायदोहाय बत्सानपाकरोति । भीमावास्यतन्त्रख्यापनार्थ प्राप्तानुवादः । आमिक्षायै प्रयोजनायेति मार्गदोहो यद्यपि ने प्रधानभूतं हविरपि तु तत्संस्कारार्थस्तथाऽपित्र दोहधर्माः सन्त्येवेत्युक्तम् । लौकिकेन दनाऽऽमिक्षापशव्यावृत्यर्थ बौधायनोक्ततूष्णीं सायंदोहपक्षस्य च । विश्वे घ ते देवाश्च विश्वेश्वदेवास्ते देवता यस्या इति तद्धिनोत्पत्तिः सा तथा सति कर्मधारय प्रत्ययो ननु पदद्वयादिति वैयाकरणं निर्णयता() विश्वभ्यो देवेभ्यो वासानपा करोतीति युक्तं चैतत् । यदुक्तं वसाना करोति शाखाहरणादिविधिनेत्यर्थः । सप्तदश सामिषेयः। इमे काष्ठविवृद्धयर्थमत्र वचनम् । प्रसून बहिस्वीकलापान्संन कध्य पुनः संनाति । प्रसूनं प्रप्तवयुक्तं पुषितमिति यावत् । लू तारूढमिति केचित् । त्रीन्कलापानि धनान्यपि त्रीण्येव कर्तव्यानि । एकै कस्य वा निधनस्य शुल्वे सनबैकधा संनयति । एवमिमम् । प्रसूनमित्यप्यतिदिशान्ति केचित् । प्रसून वृक्षस्यो तस्येममाहरति । प्रयोविशति- धेत्यूहः । पूर्वोक्तं स्पष्टयति- । १ न. र. द. पालान्त' । २. कपालनि।

·aste ४५० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [५ पञ्चमप्रश्ने- पुनःसनहने धर्मः । मन्त्राद्या धर्मा अङ्गानि पुनःसनहन एवेत्यर्थः । पात्रसश्सादनकाले यथार्थ पात्राणि प्रयुनक्ति जुहू द्वे चोपभृतौ पृषदाज्यधानी द्वितीयां ध्रुवां वे आज्यस्थाल्यौ दधिधानी द्वितीयां पालाशं वाजिनपात्र५ स्रुचं चमसं वा । सायंदोहस्याऽऽवृता सायंदोहस्तदन्तानि कर्माणि कृत्वा श्वोभूने कर्मणे वामि. त्यादि । ततः पात्रसंसादन कालस्तस्मिन्नागत इत्यर्थः । चमप्तस्त्रुत्रोस्तृप्णीमेव संमार्गः । जुहूशब्दप्रयोगाद्वैश्वदेवस्य पौर्णमास्यामेव विधानात् । पूर्वेयुरन्वाधानादिकमुक्तं भवति। तत्पष्टमेवोक्तमापस्तम्बवैखानसाभ्यां सायंदोहं दोहयति सानायगवदिति च श्वोभूत इत्यादि च । स्पष्ट गन्यत् । सायमग्निहोत्रं यवावा कुर्वन्ति तदुच्छेषणमातञ्चनार्थमित्या. दिकं सांनाय्यवदेतद्याजमाने वक्ष्यते । निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरु५ सावित्रं द्वादशकपाल सारस्वतं चरं पौष्णं चरुमेतानि पञ्च संचराणि । एतानि हवीषि वरुणप्रघाससाकमेधशुनासीरीयपर्वसु संचरन्तीति वाक्याति- देशेन विहितान्येव गच्छन्तितयैतदितिकर्तव्यताकानि । एतद्ब्राह्मणान्येव पञ्च हवीर पीति श्रुतेः । मारुत५ सप्तकपालं वैश्वदेवीमामिक्षा द्यावापृथिव्य मेककपालमुत्तरेषु पर्वसु सावित्रमष्टाकपालमेके समामनन्ति । आमिक्षां निवपेदित्यपि संबध्यते । पयस्यां निवपेदिति वचनात् । ननु निर्वापो नास्तीति चेत्सत्यं, यथाऽन्यत्र निर्वपतिना यागोऽवसीयते तथाऽऽमिक्षायागं करोती. स्थर्थः । एवमाग्नेययागामत्याद्यपि ज्ञेयम् । सावित्रं वरुणप्रघासादिषु सर्वेषां हविषामन्ते । त्रिष्फलीकृतेषु विभागमन्त्रेण पोष्ण- मपच्छिद्य सह पुरोडाश्यैः पिनष्टि । पोष्णस्यतिकर्तव्यता शाखान्तरेऽत्र दर्शिता सा चरुत्वख्यापनार्थ पूर्वमुक्ताऽत्र श्रुतिस्था प्रख्यायते इति न पुनरुक्तम् । प्रातःहस्याऽऽवृता प्रातदोहं दोहयति तप्ते प्रातदोहे सायदोहमानयत्यामिक्षा करोति १ट रुव्याख्याना।२ च. ट.तिप्राप्ता व्याख्या।

·। । १प्र०पठल: ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४५१ सरहतामन्यस्मिन्पात्र उद्धृत्य वाजिनेनोपसिच्य प्रज्ञातां निधायोत्करे वाजिनशेषं निदधाति।।१।। मारुतान्तानि कपालान्यपधाय प्रातदोहस्याऽऽवृता वत्सापाकरणादिविधिना प्रात- दोहं दोहयति तस्मिंस्तप्ते प्रातदोहे दुग्वे सायंदोहं दधिकृतमानयति । तेन कर्मणाऽऽ. मिक्षां करोति । संहतां घनीभूतामन्यस्मिन्पात्र उद्धत्य या संहता साऽऽमिक्षा यद्रवं सद्वाजिनमित्युक्तं भवति । तथैवाऽऽपस्तम्बवैखानसभारद्वानादिभिरुक्तम् । अन्यस्मि- पात्रे तां कुम्भीत उद्धृत्यान्यस्मिन्वाजिनमित्यर्थादन्यस्मिन्त्रात्रे वाजिनमिति वैखानसः । द्वयोरिति भारद्वाजापस्तम्बौ । वानिनैकदेशेनाऽऽमिक्षामुपसिच्य प्रज्ञातां निधाय वानि- नैकदेशमप्युत्करे निदधाति । अत्रैवोद्धरणनिषेचनं भारद्वाजेनोक्तम् । तथा कृत्वैकक- पालमुपदधाति । अथवोत्करे वाजिनशेष निदधातीति वचनात् । उद्वासनकाल एवेदमा- मिक्षां कृत्वैककपालमुपधाय तत उद्वासनकालेऽन्यस्मिन्पात्र इत्यादि । तथैवाऽऽपस्त- बवैखानसाम्यामभिधानात् । श्रुतिपाठमनुमृत्योक्तमङ्गनातं क्रमस्तु सामर्थेन ज्ञेय इति न दोषः। दृश्यते चान्यत्रापि चषालस्य करणकाल एवं यूपाने प्रतिमोचन. मप्युक्तम् । संयुतानां पिष्टानां विभागमत्रेण पौष्ण. मपच्छिद्य चरकल्पेन श्रपयति । कृतव्याख्यानम् । मदन्तीनां कृतकार्यत्वात्पाकार्थमन्यदेवोदकं ग्राह्यम् । उत्तरं परिग्नाहं परिगृह्य संप्रेषेण प्रतिपद्यत आज्येन दन्ना चोदेहीति संप्रेषस्यान्त५ सनमति । पशौ कृतव्याख्यानम् । अत्रोत्करे वेदिधर्मा इत्युक्तम् । फाल्गुन्यां यथा पशावेवं पृषदाज्यं गृह्णाति । पशुवदिति वक्तव्ये गुरुनिर्देशेनोक्तं यथा पशौ श्रुत्या विहितमेवमेव फाल्गुन्या विहितं नवतिदेश इति । चैव्यां तु द्विराज्यस्योपस्तीर्य द्विदधि गृहीत्वा सकृदाज्येनाभिघारयति । तत्र संसृष्टं पश्चगृहीतमुक्तमत्र पुनर्द्विराज्येनोपस्तीर्येत्यादिना दन एव हविष्टमा- ज्यस्योपस्तरणाभिधारणार्थत्वमिति तत्तु पूर्वोक्तेन विरुध्यते पृषदाज्येनानूयानान्यन. तौति श्रुतेरविशिष्टत्वाद्दधनाऽनूयाजा इत्यनभिधानाच्च । तस्मादुपस्तरणाभिधारणशब्दो व्याख्येयो । आज्यस्येति कर्मषष्ठी। तेनाऽऽज्यमुपस्तीर्येत्ययमर्थो भवति पृषदाज्यधान्या- माज्यमुपस्तरणं न संस्कारकं संस्कार्यत्वात्तत्रेत्यर्थाद्विधि गृह्णाति तप्ते प्रातःह इति. वदधिकरणस्यापि संस्कारो भवत्याज्यस्य । तथाचोपस्तीर्णमाज्यं द्विधिग्रहणेन । - ·४५२ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्र- [१ पञ्चमप्रभ- संस्कृत्य तृतीयानिर्दिष्टे नाऽऽज्येनाभिधारणेन संस्कृतस्याऽऽज्यस्यैव संस्कारः । एवं मनाति निधाय श्रुतिरेव पठिताऽऽज्यस्योपस्तीति तथाऽऽज्येनाभिधारयतीति च। ततस्तु पञ्चभिर्मन्त्रैगृह्णाति । उद्वासनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते । मारुतमुद्रास्याऽऽमिक्षामुद्रासयति । अन्यस्मिन्पात्र एककपालमुद्रास्य प्रभूतेन सर्पिपाऽऽभ्यानीयाऽऽविष्पृष्ठं करोति । अपूर्ववालौकिकेनामिपूर्य पात्रे यथा पुरोडाश आविर्भूतं प्रकटममग्नं पृष्ठं यस्येति तथा। अलंकरणकाल इत्यापस्तम्बः। व्याहृतिभिहवी यासादयति तथा संवत्सरे । हवीपीत्युक्तत्वाद्वाजिनं तूष्णामेवोत्करे तथा संवत्सरेऽतीते व्याहृतिभिरेव हवालि चातुर्मास्येष्वासादयेत् । एतदभ्यस्त चातुर्मास्यविषयम् । निन्थ्यस्याऽऽवृता निर्मन्थ्येन पचरति । गतार्थम् । वेदं निधाय सामिधेनीभ्यः संप्रेष्यति । क्रमानुवाद उत्तरविधित्सया। नव प्रयाजान्यजति चतुर्थे समानीयाष्टमे सर्व समानयते । कृतव्याख्यानं पशौ नवमोऽन्त्यविकारः। समिधो यजेति प्रथमं यज यजेत्युत्तरान् । सर्वत्रोपाशु सावित्रककपालयोर्देवता यजति । अत्रान्यत्र च यत्र यत्रैतौ । स्पष्टमन्यत् । कृत्स्नमेककपालमरदायाऽऽशयमनुपं. यस्पर्जु प्रतिष्ठितमपर्यावर्तयञ्जुहोति । आशयनैवोपस्तरणं सर्वमवदायोपरि पूरितमाज्यं सेवयित्वर्जुमुखं पूर्वदिशि प्रतिष्ठित प्रक्षेपोत्तरकाले यथा हुत एव तिष्ठेत्तथाऽपर्यावर्त यन्नुतानमकुर्वजुहोति । आशयमेव पुरस्तादुपरिष्टाच्च प्रक्षिपति । यदि हुत: पर्यावर्तेत वरे दत्ते नुचोऽग्रेण कल्पये- स्मत्यादाय वा पुनर्जुहुयान पाणिनेत्येकेषाम् । आध्वर्यवे वरे दत्ते चुचोऽग्रेण समं कुर्याद्धस्तेन वाऽदाय पुनर्जुहुयात्नुचा वेत्ये. केषां पुन)म आश्रावणादिना । १ ख, ग, घ, ङ, ज. स. न. ठ, इ. द. ण. 'हृतीभि'।

·१५०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४५३ मधुश्च माधवश्चेति चतुभिर्मासनामभिरेककपाल- गभिजुहोति मधये स्वाहा माधवाय स्वाहेति वा । मन्त्रान्ते स्वाहाकारः । शाखान्तरीयाः स्वाहाकारान्ता एवं पठिताः । मासनामभि- रित्यागामिभिस्तेन फल्गुनीपूर्णमासे दीक्षरन्मुखं वा एतत्संवत्सरस्येति चित्रापूर्णमासे दीक्षेरन्मुखं वा एतत्संवत्सरस्येत्युभयत्र संवत्सरप्रवृत्तिदर्शनान्मध्वादिसंज्ञाः फाल्गुन चैत्रं वाऽऽरभ्य ज्ञेयाः। पृषदाज्येन नवानूयाजान्यजति ॥ २॥ पशौ कृतव्याख्यानम् । देवान्यनेति प्रथमम् । यज य नेत्युत्तरान् । त्रयस्त्रय एकै- कस्य विकारा इति याजमाने वक्ष्यति । प्रथमाष्टमनवमानां प्राकृतत्वाद्वितीयादयः क्रमेण त्रयाणां विकारा द्वौ द्वावकैकस्य मान्त्रवर्णिक्यो देवताः । देवतापदानां षष्ठय. नानामन्तेऽहं देवयज्ययेत्यादि यथाप्रकृतिविकारं ज्ञेयम् । संवत्सरीणास्वस्तिमाशास्ते दिव्यं धामाऽऽशास्त इति सूक्तवाकस्याऽऽशीष्षु होताऽनुवर्तयति । वैशेषिकमिदं दिव्यं धामाऽऽशास्त इत्येतस्मात्पूर्व संवत्सरीणा५ स्वस्तिमाशास्त इति होताऽनुवर्तयति दिव्यामित्यनुवृत्तं करोति । प्रहृतेषु परिधिषु सत्रावणाभिहत्य वाजिनेन प्रचरति । यत्र परिधिप्रहरणं तत्र संस्रावणाभिहोम इति वक्तुमुक्तं प्रहृतेष्वित्यादि । तेन प्रहृत्य परिधीऽनुहोतीति वाजिनब्राह्मणेन न विरोधः । समिद्धोमस्य प्रहरणाङ्गत्वादि- स्यर्थः । वाजिनयागस्यात्र काल इत्यर्थः । वाजिनपात्र उपस्तीर्य बहिषि विषिञ्चन्या- जिनं गृह्णाति पूरयित्वा नाभिधारयति । उत्कर आसादितं तस्मात्पात्रात्सुण गृह्णाति विषिञ्चनस्कन्दयन्बर्हिषीति वैखा- मसः । अन्तर्वेदीत्यापस्तम्बः । तेन वाजिनपात्रेऽन्तर्वेदि स्थिते पूरयतीत्यनेनोक्तं नाव- दानधर्म इति पात्रपूरणं यावद्भवति तावद्गृह्णाति । अत्र याजमानं पञ्चहोता । वाजिभ्योऽनुब्रूहि वाजिनो यजेति संप्रेष्यति । यथाक्रमम् । ऊर्ध्वक्षुरासीनो होताऽनवानं यजति । ऊर्ध्वजानुन पातितजानुः । तिष्ठतोर्ध्वजुत्वं मा भूदित्यासीन इत्युक्तम् । सर्वत्र हौत्रकर्मख्यापनं याजुषहौत्राभिप्रायेणाऽऽवयवकाण्डपठितत्वादत्र व्याख्यानं श्रुतेः कृत. मित्युक्तं न विस्मरणीयम् । अनुच्छ्रसन्यजति याज्यापुरोनुवाक्ययोर विरामम. कृत्वेत्यर्थः । ।

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [५ पञ्चमप्र- । । - । वषद्कृते विषिच्यमानया जुहोति । विषिच्यमानया व बोपलक्षणं चमनस्यापि । चमसेन स्तुत्रा वा स्रावयजुहोतीति वैखानसः । वाजिभ्य इदम् । वाजिनामहं देवयज्ययेन्द्रियावी भूयासं जेमानमिति वा दधिविकारत्वात् । अनुवषट्कृते तु स्विष्टकृयाजमानं न भवत्विति त्रयाणां ह वे हविषां स्विष्टकृते न समवद्यन्ति सोमस्य धर्मस्य वाजिनस्येत्यापस्तम्बोक्तश्रुतेः । वाजिनस्याने वीहीत्यनुयजति । पूर्ववदेव याजमानम् । अग्नय इदम् । वाजिनामहं देव ०। वाजिनोद्रेकेण दिशः प्रतियजति यथा वसाहोमोद्रेकेण । नायमतिदेशः समानश्रुतित्वेन दर्शितमिति गुरुनिर्देशेनोक्तम् । समुपहूय सर्वे वाजिनं भक्षयन्त्यन्योन्यस्मिन्नुपहवामि- च्छन्त उपहयस्त्यामन्त्रण उपहूत इति प्रतिवचनः । आमन्त्रणप्रतिवचनाम्यामन्योन्यस्मिन्नुपहवमिच्छन्तः कुर्वन्तो वाजिनमुपहूयानु. जाप्य वाजिनं भक्षयन्तीत्यर्थः । शेषमिति भरद्वाजापस्तम्बौ । तन्नेष्टम् । वाजिनमिति निर्देशादुत्करस्थमेव । मन्त्र इति शेषः । कर्मनामधेयेनेत्यापस्तम्बः । तेन होतरुपहय- स्वेत्येवमन्येषामामन्त्रणं ब्रह्मनध्वर्योऽग्नीद्यमानेत्यादि स्वव्यतिरेकेण ज्ञेयम् । क्रमोऽ. प्पयमेव भारद्वानेनोक्तः । प्रतिवचनमुपहूत इत्येतावनैव । उपहूतोऽनुज्ञात इत्यर्थः । वाजिनां भक्षो अवतु वाजो अस्मात्रेत: सिक्तममृतं बलाय । स न इन्द्र इन्द्रियं द्रविणं दधातु मा रिषाम वाजिनं भक्षयन्तस्तस्य वाजिन्वाजिभिर्भक्ष कृतस्य मधुमत उपहूतस्योपहूतो भक्षयामीति भक्षयन्ति । प्रत्येक मन्त्रः। यजमानः प्रथम उत्तमो वा। पक्षयतीति शेषः । प्रथम इत्यत्र तमारभ्योपहवोऽन्येषाम् । श्वोभूते पौर्णमासेनेट्वोदवसायानुदवसाय था। प्रतिपदि पौर्णमासेनेष्ट्वा ततो गृहेभ्योऽन्यत्र तेष्वेव वा वक्ष्यमाणं कर्तव्यम् । प्रसूता देवेन सवित्रा दैव्या आप उन्दन्तु दीर्घायुत्वाय वर्चस इति शिरोऽभ्युनत्ति । मनलिकादद्भिन्दन्ति क्लेदयन्तीत्यर्थोऽवगम्यते । तत उदिधातोः भम्विकरण- स्थस्यैतद्रूपममिपूर्वस्याभ्युनत्तीति । १५. उ. ज. स. भ. ढ, “मास्येवो ।

·२द्वि० पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४५५ ऋतमेव परमेष्टतं नात्येत्ति किंचनर्ते समुद्र आहित ऋते भूमिरिय५ श्रिताऽग्निस्तिग्मेन शोचिषा तप आक्रान्तयुक्षिणहा शिरस्तपस्याहि वैश्वानरस्य तेजसतनास्य निवर्तये सत्येन परिवर्तये तपसाऽ- स्यानुवर्तये शिवेनास्योपवर्त ये शग्मेनास्याभिवर्नय इति त्रेण्या शलल्येशुशलाकया वा केशान्विनायन्। श्रीणि श्वेतानि यस्यां सा तया शलली मृगविशेषो येन बाणैः स्वशरीराच्छूलाकारैः पिच्छै विमुक्तैः प्राणिनो विध्यन्ते तच्छला कारोऽवयवोऽपि शटली तादृश्येक्षुपत्रान्तः. शलाकया पा शिरोगतान्केशाविनायन्विनी तान्नमान्कुर्वन् । लोहन श्रेणोदुम्बरण केशान्निवत यति । पूर्वोक्तमन्त्रेण निवर्तनलिङ्गेन निवर्तयति तृष्णी विनायन्निवर्तनं छेदन कतिपयाना. मेवाने सर्वमिति विकल्पदर्शनात् । लोहं कालाय तस्य विकारेण सुरेण ताम्रयुक्तेन लोहितायसेन निवर्तयत इति श्रुतेः । लोहित ताम्र तेन युक्तमायसमिति श्रुत्यर्थः । तहतमिति याजमानम् । वपत्ति श्मश्रणि सर्व वा वापयते ॥ ३ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे पश्चमप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥१॥ । वपति वापयतीतिश्रुतिद्वयगतोऽनूदितो न भिन्नार्थो नापि परस्मैपदात्मनेपदाण. श्योगैरन्योऽर्थोऽभिधीयते । शक्तोऽध्वयुरेवाशक्तौ नापितो वपति । इति हिरण्यकेशिस्त्रव्याख्यायां महादेवकृतायां योगवैजयन्या पश्चमे चातुर्मास्यप्रश्न प्रथमः पटलः ॥ १ ॥ इति वैश्वदेवपर्व। अथ पञ्चमप्रश्ने द्वितीयः पटलः । ततश्चतुर्पु मासेष्वाषाढयां श्रावण्यां वा वरुणप्रयासर्यजते । आरम्भानुमारेण व्यवस्थ या विकल्पः । चतुष्वेव मासेषु व्यतीतेषु वरुण उत्तरे विहार आमिक्षाया देवता दक्षिणे मरुतस्त एवं प्रकृष्टो घासो येषामिति करम्मभाक्त्वेन प्रघासशब्देनोक्ताः । प्रवास्यान्हवामह इति मन्त्रलिङ्गाच्च । ताभ्यां देवताम्यामुभयवि. हारगतकर्मसमुदायो लक्षितस्तदेव नामधेयं क्षेथा ।

·४५६ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्र- [५ पञ्चमप्रश्ने- । तेषां वैश्वदेवेन कल्पो व्याख्यातः । यथा वैश्वदेवे पूधुरन्वाधानादिविधिरेवमत्रापि सायंदोहान्त एतद्ब्राह्मगान्येव पंच हविषीति ब्राह्मणेनातिदिष्टो व्याख्यातो वैश्वदेवकर्मणो यः कल्पः स वैश्वदेव एतत्त. दतिदेशेनेत्यर्थः । तेषां वरुणप्रघासलक्षणानां कर्मणां पूर्वत्र समुदायमात्रं वाच्यमित्येक. वचनमत्रोदूनावयवाः समुदायिनः सप्त बहुवचनान्तदेवतापपलक्ष्या इति बहुवचनम् । उदवसायानुदवसायेति पूर्ववद्विकलेन । द्वावाहवनीयावुभयत्राऽऽवाप: कृत्स्नमुत्तरे विहारे तवं क्रियते तथा दक्षिणे । आहवनीय एक एवाऽऽधानेन साधित इति तस्यैव द्विस्थानावस्थित्या द्वित्वमाहं । तेनानले प्रणयन विभज्य स्थापनम् ! उत्तरवेदिस्तत्संस्काराश्च न स्युः । न चाऽऽहवनी- यद्वितीय इति वाच्यम् । एकेनैव प्रातिपदिकेनोभयोर्मुख्यत्वावगतः। प्रणयनकाले प्रणयत इति शेषः । आहवनीयात्तु प्रणयनपक्षे द्वौ माविसंज्ञयाऽऽहवनीयावमुख्यावेव । अत्र प्रदर्शनं विहारद्वपकरणहेतुत्वख्यापनार्थम् । उभयत्राऽऽवाप उभयोराहवनीययोरी. वापः प्रधानयागो यस्मिन्कर्मणि तत्तथा तादृशं कृत्स्नं साङ्गमुत्तरे विहारे तन्त्रं कर्म करोतीत्यर्थः । नपत्र विहारद्वयमस्ति । त्रेताग्न्यायतनानि शालाविहारः । नाभयमु भयत्र साकल्येनास्ति । तस्मान्मुख्यं गार्हपत्यमवलम्ध्यैकविहार एवोत्तरदक्षिणावं. मागाभ्यां विहारद्वयं वाच्यम् । न च गार्हपत्यस्याग्रे कृत एक उत्तरो भवति । कस्मा. दुत्तर इति ज्ञातुमशक्यत्वाइक्षिणविहारस्याद्यापि स्थानानिर्देशात्परस्परापत्तेश्च । तस्माद्विहारभागौ विहारौ तादृशमेव दक्षिणे विहार इत्यत्रापि संबध्यते । यः प्रधान स्यापि सोऽङ्गानां स देशः स कति द्वयोः प्रधानानां क्रियमाणत्वादग्निदेशकर्तृभेदा. दुभयत्राप्यङ्गानि कर्तव्यानीत्यर्थः । उभयत्र दक्षिण उत्तरे प्रक्रमयते इति वक्तव्ये तथा दक्षिण इति निर्देशो येनावयुकृतेनैव प्रैषादिना तन्त्रेण सिद्धिस्तत्रोभयत्र मा भूदिति वक्तुं सादृश्यमतिदिष्टम् । अवयुगाई पत्यसंयुक्तानि । कर्माणीति शेषः । उभयोरपि विहारयोगार्हपत्यस्यैकत्वात्कर्तृभेदेऽपि वचनात्म- नीसंयाना अपीत्यर्थः । परार्थान्ये कनेति न्यायासाधारणानीति वक्ष्यमाणत्वाइन्वाधान. परिस्तरणे तु सकृदेव कर्तव्ये ते मुख्यत्वादध्वर्युणेति प्राप्ते सूत्रारम्भसामर्थ्यात्पत्नीसं. याजाः संपत्नीयहोमश्च । तात्रयुगर्हिपत्य इथेवास्तु तन्त्रमित्यनुवर्तनीयमिति चेन्न । कपालोपधानादि सर्वं च प्राप्नुयातन्मा भूदिति । तहि पत्नीसं याजसंपत्नीयमेत्रम(वा)'तु किमर्थ ज्ञानगौरवमिति चेत्, उच्यते-संयुक्तवचनेन यानि संयुक्तानि तान्यपि नैमिनि. न्यायविरोधे सत्यपि वचनम्य बलीयस्त्वा पत्नीच्या नात्यायप्यध्वरेत्र कुर्यादि- । ते ·२द्वि० • पटळ:] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । स्युक्तं वचनं वाजसनेविनामयाध्वर्युरेव प्रतिपरेत्य पत्नीः संयानयत्युपास्त एन प्रति- प्रस्थातेति । संपत्नीयमपि पत्न.सं पाजग्रहणेन गृह्यते । भरद्वाजोऽपि-अध्वर्युरेव पस्नी. नियतीति । न्यायमताश्रयणेनाऽऽपस्तम्बेनोक्तमुमयोः पत्नीसं याना इति । धानि साधारणानि। साधारणान्येकरूपाणि साधारणपदार्थस्य संबन्धीनि तानि चावयुरेव । तानि १ परिगणितानि कात्यायनेन-प्रणीतापस्नीसनहनाग्निनन्थनाश्रुतप्रत्याश्रुतप्रैपत्र जमावाचन- होतृषदनवरणप्राशिवालिपनि नावान्तरेडाभागापराग्न्यवभृथान्न प्रतिप्रस्थातेति । वत्र मन्यनामिपराग्निहोमावभूयास्तु वचनाइन्ये विभवादिति व्याख्यातमभियुक्कैः । तन्त्रमझाना होत्रं तदर्युः संप्रेष्यति । दृष्टोऽधिकः पूर्वस्यापि ग्रहणार्थत्वेनार्थवान्यानि साधारणानि तत्र सत्कृतेनोभय . पदार्थोपकारस्तन्त्रम् । अङ्गानां होतुः कर्म तत्रं सदेव विभवात् । अङ्गेति प्रधान- हौत्रव्यावृत्त्यर्थं तत्र याज्यायन्यत्वादसंभवात्तन्द्रस्य । तदवयुरेव संप्रेष्यति न प्रति. प्रस्थाता । प्रधानं प्रतिप्रस्थाताऽपि । यः प्रैषाहतसंस्कारस्तस्यै कम्यैव तत्कार्यमध्येका मेवातस्तस्य प्रैषस्य कृतत्वान्नान्यन कृतस्यापेक्षा । प्रधानामिक्षाव्युत्पादनार्थ तन्त्रमना. नाभित्युक्तं तत्र क्रमभावपृथग्देवताप्रकाशपुरोनुवाक्यायाज्ययोः प्रतिग्रस्थातव । एकवदग्निसंयुक्तानि । भग्निराहवनीयः । तत्संयुक्तानि वाच कानि एकपदानि प्रयोक्तव्यानोति शेषः । एक एकोऽर्थः प्रतिपाद्यत्वेन विद्यते यस्मिन्कर्मणि तत्तथा, कृतविशेषगं नपुंसकलिङ्गं, होत्रे तन्त्रेण प्रैषो यत्र प्राप्तस्तत्राग्नये प्रणीयमानायानबू ही त्यत्राग्निद्रयविषयत्वादुभ. यामिधानायाग्निभ्यामिति प्राप्त उक्तमे कवदिति । एक एनाप्यत्रेत्युक्तं तस्य प द्विस्थानावस्थितत्वेऽप्येकत्वमेवेत्यर्थः । पर्यायभूतान्यपि तद्वाचकानि सर्वत्रैकत्वयुक्तानि पाण्याह- सामिधेनीवग्निभणयनेऽग्निसंमार्जने च । प्रथम उदाहरणे प्रसङ्गाद्धौत्रतन्त्रे चाग्नीत्प्रेषमात्रे तृतीयम्। एकवदिति त्रयसाधारण प्रणयनोदाहरणस्य प्राथम्येऽपि भरद्वाजोदाहृतस्याग्निभ्यां समिध्यमानाभ्यामनुब्रूहीत्ये. वमग्निसंमार्जन इत्यस्याऽऽदौ बुद्धिस्थस्य निराकरणतया प्रथममुदाहृतम् । न्यायसूत्र. मिदम् । तेन सामिधेनीध्वितिवचनात्सामिधेनीविषये सर्वत्र । तत्र नमहेविति प्रतिषेधोऽप्यनुगृहीतः । प्र वो वाजा इत्यादावग्निपदं नोह्यं द्विवचनान्तत्वेनेत्यपि । याजमाने च समिद्धो अग्निरित्यादौ चोदाहरणत्वम् । द्वितीयोदाहरणेऽग्नये प्रणीयमानाय १ ख. ग. 6. ६. . न चैव ।

·[५ पञ्चमप्रभे- सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- प्रदेवं देव्या इत्यादावित्यपि ज्ञेयम् । नचाग्ने वाजजिदित्यत्रापि प्राप्तिरिति उभयत्र सकृत्कर्नुमशक्यत्वात् । प्रदेशभेदान्मन्त्रावृत्तिश्च । उभौ ब्रह्माणमामन्त्र येते द्विवद्ब्रह्माऽनुजानाति । उभावध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ ब्रह्मन्प्रोक्षिष्यामीत्येवंप्रकारेण । अत्रायमाशयः-यद्यपि ब्रह्माऽध्वर्युणाऽऽमन्त्रित उभावपि प्रसवेनानुनानाति तथाऽपि अध्वर्युः कथं भविष्य- क्रियाकर्तारं प्रत्यङ्गाश्रावणमेकमेव प्रेर्यत्वेनोपस्थापयेत पुरुषकवचनेन । तत्र प्रोक्षेत्येव प्रसवः स्यादुभयोर्न स्यात् । अथ प्रोशिष्याव इत्येवमामन्त्रयेते तथा च स चाहं चेत्यावां प्रोक्षिष्याव इत्येव स्यात्तत्रास्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यप्युत्तम- पुरुषविधानम् । तत्र द्विवचनेन सर्वादीनां यत्परं तच्छिष्यत इति परांचप्र(राक्प्र)त्य. क्त्वेन द्वयोरभिधानेऽपि परस्मिन्प्रत्यक्त्वमारोप्योत्तमपुरुषद्विवचनप्रयोगं कुर्यात् । यच्चाऽऽहुरन्योऽपि प्रत्यक्त्वेन वक्तुं न शक्यते तस्मान्मुख्येनैव प्रत्यक्त्वेन तं स्त्रमा त्मानमभिदधात्येकवचनेन । ततश्च नोहोऽपि । वैदिकेनैव पदेनाऽऽमन्त्रणमपि सिध्य- तीति द्वावपि ब्रह्माणमामन्त्रयेते । द्विवद्ब्रह्माऽनुनानाति । प्रणयतं यज्ञं देवता वर्धयत- मेता०वत्तमित्यादिसनामेनैव युगपत्क्रिययोरुभावप्यनुनानाति । समानन्यायानामुपलक्षण- मेतत् । निर्वप्स्यामीति निर्वपतम् । अगतम् । यत्रानी प्रणेष्यन्तौ भवतस्तस्मिन्देशे समे प्राची वेदी कुरुतो व्यङ्गुलेन व्यङ्गुलेन चतुरङ्गुलेन पृथमात्रेण वा श्रोण्यश्सेष्वसंभिन्ने भवतः । परिभाष्येदानी वैश्वदेवाद्विशेषमाह गार्हपत्यात्पूर्ववदेवाग्निप्रणयने प्राप्तेऽपवादः प्रणयनकाले यत्र देशेऽष्टादिप्रक्रमेषु मध्ये येन प्रमाणेनाग्नी प्रणेप्याव इत्येवंकृतसं- कल्पौ स्यातां तेन मानेन तस्मिन्देशे तं देशमभिव्याप्य वेदी कुरुत इति संबन्धः । नह्ये कस्मिन्देशे वेदिद्वयं कर्तुं शक्यम् । तथा प्रणयनं प्राचीनमेवातिदेशेन प्राप्तं तन्न मुख्यं संभवति द्वयोराहवनीययोरेकत्र तस्मान्मुख्याद्गार्हपत्यात्प्राचीन एकस्मिन्नेव देशे विभ.गौ कृत्वा यथासंभवं वेदी कुरुतः । न चैक एव मुख्योऽन्यस्त्वमुख्य इति । मुख्य- गौणप्रदेशयोरेकत्वेन ग्रहीतुमशक्यत्वात् । वैश्वदेवे हि प्रकृतावेदिरायतनं चात्रोत्तरवि- हार उत्तरदिर्दक्षिणे चाऽऽयतनं तदुभयं वेद्योर्मध्य एव प्राप्तमतस्तयोरकरणे तन्न संभ. वतीति वेदिकरणमादौ प्राप्तम् । तत्र प्रकृतिवदिति वक्तव्ये तस्मिन्निति तद्देशसमीपे कर्तव्ये तत्र दक्षिणोत्तरविहारद्वयव्यवहारसिद्ध्यर्थम् । आहवनीययोरायतनं तु प्रकृतौ यद्यपि पुरस्ताद्वेदेईष्टं तथाऽप्यत्र पाशुकप्रणयनं प्रणीताग्नेरुत्तरवेद्यामेव प्रतिष्ठापनं प्राप्तं तत्रोत्त. १ ख: च. ट, ण, 'त्तरे वि।

·द्वि० पटछः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४५ रस्यां वेद्यामुत्तरवेदिमुपवपतीति श्रुतेर्दक्षिणस्यां परिसंख्यातोत्तरवेदिस्तदा यज्ञोत्पत्ती प्रतिषिद्ध इत्युक्तन्यायेन नोत्तरवेदिधर्माणां वित्तादीनां निवृत्तिवद्वेद्याः करणमपि निवर्तते तदर्थमुक्तं समे प्राची, इति । दैवर्षेण प्राग्भागसमास्या च समे तत्राऽऽयतनं यदि पुर- स्ताक्रियेत तदा गार्हपत्यस्य तावदन्तरालमुत्तराहवनीयस्य ततोऽधिकं दक्षिणाहव. नीयस्य स्यादिति मुख्यो दक्षिणोत्तरभावोऽपि न स्याद्वयोराहवनीययोस्तस्माद्वेद्या- मेवाऽऽयतनमुत्तरवेद्याः पश्चिमतिरश्वीनरेखासमपश्चिमतिरश्वनिरेखमायतनं कुर्यादत एव समान्तरालसिद्ध्यर्थ द्वयोद्योगार्हपत्यान्मुख्यप्राक्त्वासंभवात्किंचिदक्षिणोत्तरदेशमा- गाश्रयणेन करणं युक्तमेवं च बाहुसंस्तवोऽप्युपपन्नो भवति । तस्मादग्न्योः प्रणयन- मप्यष्टादिप्रक्रमः किंचिदुमयतस्तियगेव । न च दक्षिणवेदिरायतनात्पश्चादपि कर्त- शक्यते प्रकृतदेशसिद्धयर्थमिति वाच्यम् । पृथमात्राद्वेदी असंमिन्ने मयतस्तस्मा- त्पृथमात्रं व्यसाविति ब्राह्मगमनुसृत्य श्रोण्योरंसयोश्च व्यङ्गुलेनेत्याधन्तरालमुक्तं तत्समा श्रोण्यं सेषु स्थानान्यथेति दर्शयितुं तस्मिन्देशे समे प्राची, इति चोक्तम् । बङ्गुलादिप्रमाणेन परस्परमसंभिन्ने असंश्लिष्टे कर्तव्ये । पृथस्तु व्याख्यातस्त्रयोद- शाङ्गुलः । श्रोण्यसाश्लेषेण द्वे पाशुक्यौ दक्षिणा दार्शिक्युत्तरा पाशुकीति बौधायन: वैखानसाधुक्तमनभिमतमिति दर्शितम् । पूर्वावाहवनीयावित्युक्तं तत्र गार्हपत्यात्प्रणयने तत्र स्थित आहवनीयो द्वेधा कार्यः । आहवनीयात्प्रणयनेऽपि पशुबन्धवदेकस्याऽऽ. हवनीयकार्यकरस्य प्राप्तौ तस्यैव द्वेधा करणं विधीयते । भास्त च वरुणप्रघासेषु प्रस्थद्वयं यद्गार्हपत्यादाहवनीयाच प्रणयनं सूत्रान्तरेषु तथा दर्शनात् । आचार्यस्य तद्यमिष्टं, कृतमिति तु न भूतनिर्देशोऽपि तु वर्तमान निर्देशः । तेन यत्राग्नी प्रणेष्य- ताविति वचनात्प्रणयनान्याश्रयत्वेन वेदिकरणमुक्तम् । अनले प्रणयनाभावाद्वेदी उत्तरवे- दिश्च बाधिता एव । पशुबन्धवच्चापूर्व प्रणयनं विधीयते तदभावे कर्मवैगुण्यं स्यात्। न च द्वारामावाद्वाधेऽपि न दोष इति अपूर्व प्रणयनं पशुबन्धवदाहवनीयात्प्राप्तं तत्र नं द्वाराभावः । न्यायविशारदा भट्टाचार्या अप्याहुस्तथा वचनमुदाहरन्तः । यदपि गार्हपत्यात्प्रणयनं नाऽऽपस्तम्बेनोक्तं तदनुगृहीतं शबरखामिना तदपि शास्त्रान्तरादेव, तस्मादुभयमप्यस्माकमिष्टम् । यदध्वर्युः करोति तत्पतिप्रस्थाता करोति । अत्र कृतानुकरः प्रतिप्रस्थातेति कात्यायनबौधायमाभ्यामुक्तं तत्क्रममावित्वे कर्मणा- मुभौ ब्रह्माणमामन्त्रयेते इत्याद्ययुक्तं स्यादतः कृतानुकरणं प्रतिप्रस्थातुः पूर्वकाल. कर्तृत्वपरिसंख्यानार्थमुक्तं यदेव कर्माध्वर्युः करोति तदेव प्रतिप्रस्थाताऽपि नतु स्वयं स्वेच्छया पूर्व वा पश्चाद्वा कुर्यादित्यर्थः । एतस्य बाधो वंचनादेव तत्र तत्र वक्ष्यते ।

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [५ पञ्चमप्रभे- उत्सरे विहारेऽध्वर्युः कर्माणि करोति दक्षिणे प्रतिप्रस्थाता। नियमस्य पूर्वमनुक्तत्वादत्र नियम्यते । स्पष्टम् । दक्षिणस्या देरुत्तरस्याः श्रोणेरुत्तरस्या वेदे. दक्षिणपश्मर स्फ्येनैकाफ्यामनुसंभिनत्ति । दक्षिणविहारवेदेरुत्तरश्रोणिमारभ्योत्तस्वेर्दिक्षिणांसपर्यन्तं स्फ्येन कृतामेकस्फ्यामे. करेखाम् । अनुस्तृतीयार्थे । रेखया वेदिद्वयविश्लेषमध्वर्युरेव करोति । अत्र वेदिकरणं तूणी मानेन संनामान्तमेवोक्तम् । न संमार्जनाद्यपि, समान उत्कर इत्यनन्तरमेवा. भिधास्यमानत्वात् । अतः संनामान्ते कृते स्फ्येनानुसंमिद्य पश्चादौ कृत्वा बेदी कुरुत इत्यर्थः। तदेव दर्शयति-- समान उत्करी ब्रह्मा होताऽऽग्नीध्रश्च । चातुर्मास्यानां यज्ञकतोः पञ्चत्विज इति वचनान्नोभयत्र ब्रह्मादयोऽन्येऽन्ये पञ्चम- प्रतिप्रस्थातैव । उत्करस्यावकाशाभावादुत्तरत एवैकः । द्विपदे परिमिते चेति मानान्त. रेणापि यानि साधारणानीत्युक्तमेवाध्वर्युकृत एवोमयोः । अग्रेणोत्तरं विहारं प्रतिप्रस्थातोत्कराय संचर• ति ( * यत्पागुत्तरस्मात्परिग्राहात्तत्कृत्वा) । सष्टम् । उत्तरवेद्याः कल्पनोत्तरस्यामुत्तरवेदिं करोति । उत्तरवेद्याः कल्पेन विधिना निरूढ उक्तेनोत्तरविहारवेद्यामेव न दक्षिणविहारवेद्या करोतीत्यर्थः । तत्रायं प्रयोगः-यनमाने दक्षिणविहारं दक्षिणेन स्थिते सति उमौ स्वीयां स्त्रीयां वदि कुरुतः । वेदेन संमृज्यमानयोर्यजमानः सकृदेव वेदेन वेदि बृहती- मित्यादि करोति संसृष्टद्रव्यस्यैकत्वान्नाहः । प्रदेशभेदे सत्यपि याजमाने वेदिमित्येता- वतैव निर्देशात् । संसर्गिषु चार्थस्यास्थिरपरिमाणत्वादिति मीमांसकाः। तस्माज्जात्यभिप्रा- येणकत्वोपपतौ सत्यां नाऽऽगमप.ठबाध उहेन कार्यः । प्रायौगिकाः कुर्वन्ति च । एव. मन्यत्रापीमा नराः प्रोक्षणीरासादय गां दोहावित्रे रज्जुमित्येतस्योच्चारणमात्रेण विभ. बानोभमोः । आग्नीध्रः स्तम्बयजुरुभयमभिगृह्णाति । ऋतमसीति पूर्वपरिमाहौ । पदुद्धन्तो बृहस्पत इत्यादि याजमानमनूहेन । एवं कृते सत्युत्तरवेद्यामुत्तरवेदिः शम्या- दानादिनोतरवेदिचावालविमाननिवपनादिसंछादनात्पूर्व कृत्वा । * धनुचिहान्तर्गतपाठः केवलसूत्रपुस्तकस्थः । १ घ. 3. ज. झ. ब. ढ.रो होता ब्रह्माऽऽनी।

·२वि पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४६१ उभयत्र संभारा: पाशुकमग्निप्रणयनम् । दक्षिणायतनेऽपि संभारान्वक्तुमुक्त मुमयत्रेति । उभयत्र पाशुकं प्रणयनमित्यपि संबध्यते । प्रणयनप्रकारस्तु गार्हपत्येऽग्निप्रणयनानीत्यादि विभज्येध्ममुभौ प्रणयतो नोचतहोमो नित्यधार्येऽपि चाऽऽहवनीयादेव प्रणयनम् । अग्नीनन्वाधाय । उभौ गार्हपत्यदक्षिणानी अध्वर्युरेवाविकृतं सर्व या जमानं च । आमिक्षयोर्वत्सानपाकुरुतो मारुत्यै प्रतिप्रस्थाताs. ध्वयुर्वारुण्य सायदोहस्याऽऽवृता दधिनी कुरुता । शाखाहरणादिविधिना मारुत्या यागस्य पूर्वभावित्वात्पूर्व प्रतिप्रस्थाता वत्सानपाक- रोतीत्युक्तम् । वैश्वदेवेन कल्प इत्युक्तेऽपि पुनः सायंदोहस्येत्यादिपुनर्विधानं सद्यस्का- छाऽऽमिक्षेति केषांचित्सूत्रकाराणां मतं तन्मा भूदित्येवमर्थ दधिनी कुरुत इत्युक्तम् । अत्र शुद्धा अपः शतं मरुद्भ्यः। शतं वरुणायेत्येवमन्यत्र । उपवेषोऽसि । एता आचरन्ति । भप्रस्त्रसा० कामधुक्षः बहु० दुग्धि० सोमेन त्वा० इन्द्रस्य त्वा । एवमष्टौ मन्त्रास्त. तद्विभक्त्यन्ताभ्यां मरुद्वरुणपदाभ्यामूह्याः । यवागूच्छेषणं विभज्याऽऽतच्योपरि निधानं परिस्तरणानि गार्हपत्यदक्षिणान्योरध्वर्युरेव श्वो भूते कर्मणे वा यज्ञस्येत्यादि. कमुमौ ब्रह्मयजमानासने अध्वर्युरेव दक्षिणेन दक्षिणविहारम् । पात्रसरसादनकाले यथार्थ पात्राणि प्रयुक्तः शमीमय्यः नुचो भवन्ति ॥४॥ हिरण्मय्यो वा। पथार्थमौषधसांनाग्यपात्राणीत्यर्थः । शम्या वृक्षस्य रजतस्य सुवर्णस्य वा वस- हिताः सुषः । दक्षिणविहारस्येति भरद्वाजः । उभयत्रेति बौधायनः । अविशेषादुम- पत्रेत्येवं सूत्रार्थः । सुचां ग्रहणात्सुवस्यापि ग्रहणमुक्तमेव । उत्तरस्मिन्नेवाग्नौ प्रणीता भासादयत इति भरद्वानः । कात्यायनेन तु साधारणत्वादध्वर्युरेवेत्युक्तम् । तत्र साधारणतापक्ष एवाऽऽश्रयणीयः । प्रणीताप्रणयनमदृष्टार्थतया विभनति तन्त्रमित्यु- क्तम् । अग्निसाध्यं हि यत्र प्रधान तत्राङ्गानीति नियमान्न तन्त्रता। न चैता अग्नि- साध्या दृष्टार्थतयाऽप्यध्वर्युसंस्कृता उभयत्र विनियोक्ष्यन्ते । अतो ब्रह्मन्नप इत्यध्वर्यु- रेव । ब्रह्माऽप्यविकृतमेवानुजानाति । कस्त्वेत्यन्तं याजमानमविकृतम् । यथार्थ पात्राणीति वचनादौषधपात्राण्यपि पृथगेव । स्फ्यादीनि प्राकृतेभ्योऽन्यान्येव तत्तद्व- । सनानि । ख. ग. च. ट ठ. इ. ण. संभारेषु ।

·न सत्यापाडविरचितं श्रौतसूत्रं [१ पञ्चमप्रश्न- निर्वपणकालेऽध्वर्युः पश्च संचराणि निरुप्यन्द्राममेकादशकपालं निर्वपति । आग्नेयादीनि पूर्वोक्तान्येवात्र संचारितानि निरुप्य वैशेषिकमैन्द्राग्नं निर्वपति । मारुत्यै मेष्य प्रतिमस्थाता यवानिर्वपति । मेषीप्रतिकृतये यवानां निर्वापो नियम्यते । मरुद्भयो जुष्टमित्यादि स्वशूर्प एव । अध्वर्युर्वारुणं मेषं निरुप्य कायमेककपालं निर्वपति । यवानेव मेषार्थम् । मेषमेवीप्रकृतिभ्यां यवान्निर्वपतीति भरद्वाजः । अध्वर्युरुिणाय मेषाय यत्रान्निरुप्येति वैरवानतः । कायस्तु बीहीणामेव । निरुप्प निर्वपतीति पृषगा. रम्भसामर्थ्यात् । नानाबीजधर्मेणाध्वर्युः । मेषप्रतिकृत्योर्यवनियमादन्येषां ब्रोहिनियमो मा भूदिति दर्शयति- सर्व वा यया भवन्ति । बीहिनियमोऽन्येषां नास्ति यथाप्राप्त विकल्प एवेत्यर्थः । मोक्षण्युट्टेकेण यवान्संयुत्यावहन्ति । तेषां गुष्काणामवहननं न भवतीति यस्मिन्कस्मिंश्चिदुदके प्राप्ते प्रोक्षणीशेष- ति नियमः। ऐन्द्रामपर्यन्तेषूपहितेषु प्रतिप्रस्थाता दक्षिणार्धे गाई- पत्यस्यैकादश द्वादश वा कपालान्युपदधाति । दक्षिणार्धे दक्षिणभाग ऐन्द्रानधर्मेण । अष्टौ मेषस्योपधायावर्यः कायस्योपदधाति । दक्षिणानिवृत्तय उपधायापदधातत्युिक्तम् । प्रातःहस्याऽऽवृता प्रातदोही दोह. यत आमिक्षे कुरुतो यथा पुरस्तात् । अतिदेशप्राप्तेऽनेकानि वचनानि प्रापकाणि सूत्रान्तरे सद्यस्कालाऽऽमिक्षा लौकि. केन दधेत्याधुक्तनिरासार्थानि । यथा पुरस्ताद्वैश्वदेव्यामिक्षावत् । ऐन्द्रामपर्यन्तध्वधिश्रितेषु मेषप्रतिकृती कुरुतः। मेषीसदृशाकृति निरुतानां यवानां संयुतानां पिष्टानां प्रतिप्रस्थाताऽध्वर्युस्तक्षेत्र मेषप्रतिकृतिम् । एकबीजे त्वत्र विभागः । मारुती मेषी प्रतिमस्थाता करोत्यध्वर्युवारुणं मेष:- स्त्रीव्यञ्जनानि स्त्रियाः करोति व्यञ्जनानि पुसः । एते सूत्रे पूर्वव्याख्यानार्थे । स्त्रीव्यञ्जनानि योनिस्तनाः । व्यञ्जनानि शिश्नवृषण- कूर्चाः। - ·रद्वि०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४६३ एकादशसु द्वादशसु वा कपालेषु प्रतिप्रस्थाता मेषीमधिश्र. यत्यष्टसु मेषमधिश्रित्याध्वर्युः कायमेककपालमधिश्रयति । विविच्य विविच्य विधानं तु केचित्कपालोपधानानन्तरं दोहपात्रमाहुरामिक्षाकर- णमधिश्रयणानन्तरं केचिदधिश्रयणानन्तरमेव दोहामिक्षा इत्यायनेकक्रमदर्शनव्यात. त्यर्थम् । कुम्भीपाक्यो वा मेपौ भवतः । कुम्भ्योः पाक्यौ पचनीयौ मेषी मेषश्च भवतः । अत्र कपालानां स्थाने कुम्भ्योर्विधान मा भूदिति कपालोपधानसमये नोक्तं कुम्भ्यो वोपचत्त इति स्थाल्यां कपालधर्मा इत्युक्तं तदपि मा भूदिति कुम्भीपाक्यावित्युक्तमिति भाति । तत्रावश्यं भवितव्यं धर्मेः प्रदेय- द्रव्यत्वेन निर्वापादेः कृतत्वादतोऽन्यस्मिन्द्रव्येण तेनार्थेन संयुज्यमाने धर्मादेश इत्यु. क्तत्वात् । यथा चरोः प्रसिद्धा स्थाली प्राप्ता तथाऽत्र श्रुत्या कुम्भी प्राप्तेति दर्श. यितुमेव श्रुतिरेव दर्शिता । तथा पिटेषरक्षीणास्तप्ताः प्रणीताः प्रकृताः प्रयोनिता अत्र पाकार्थमपि पुनः प्राप्नुवन्तीत्यन्याभिरद्भिः श्रपणं चरुवदेवोपधानादिना कर्तव्यं श्रुतौ कपालैः सह विकल्पानभिधानात्पाकमात्रविधानेन तद्धर्मा उन्नेया इतिप्रदर्शनार्थ- मेवमुक्तम् । अन्येषां लौकिकानामामपेपाणा- मीषदुपतप्तानां यवानां करम्भ- पात्राणि कुरुतो यजमानः पत्नी च। शमीकरीराणि करम्भस्तदाऽऽधारभूतानि पात्राणि तानि यवानामेवाऽऽपस्तम्बभार- द्वानोक्तेः । यवांश्च तूष्णीकृत्य पिष्ट्वा पश्चात्किचित्तप्तानि दक्षिणानौ तथा वाजसने- यिब्राह्मणं तेषां पात्राणि दंपती कुरुतः । लौकिकग्रहणेन सिद्धान्येव ग्राह्याणि । यावन्तो यजमानस्य प्रेष्यामात्या: सस्त्रीकास्तत एकाधिकानि । प्रेण्याश्च तेऽमायाश्च भृत्यपुत्रपौत्रशिष्यादयः सस्त्रीकाः पुत्रपौत्रा इति भार- द्वाजः । तत्संख्यातोऽधिकमेकं येषां तावन्तीत्यर्थः । सर्वथा तदभावे त्रीण्येवोक्तानि कात्यायनेन । उत्तरं परिग्राहं परिगृह्य संमेषेण प्रतिपद्यत आज्येन दना चोदेहीति संप्रेषस्यान्त५ संनमतः। नच यानि साधारणानीत्यनेनाध्वर्युरेव संप्रेष्यतीति वाच्यम् । आत्मैवात्र संस्कार्य इत्युक्तमतो भवति प्रत्येकम् । स्पष्टमन्यत् । १ ख. ग. ठ. , ण. 'भ्यौ चौप । २ ख. ग. ठ. ढ, ण. 'ना क°1 ३ , 'दुपतप्ता। ।

·- ४६४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [५ पञ्चमप्र- आषाढ्यां यथा फाल्गुन्यामेवं पदाज्यं गृह्णीतः । गतार्थम् । श्रावण्या तु सकृदाज्यस्योपस्तीर्य द्वि- दैघि गृहीला सदाज्येनाभिधारयतः । स्पष्टम् । उद्वासनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते गतार्थम् । ऐन्द्रानपर्यन्तेष्वलंकृतेष्वनडकी भिकर्णा- भिर्मेषप्रतिकृती लोमशौ कुरुतस्तास्ता- स्वविद्यमानासु कुशोर्णानि श्लेषयतः। तथा वाजसनेयिब्राह्मणेऽभिहितं च । एककपालं पूरयति । मारुत्यां मेषमवदधाति वारुण्यां मेषीम् ॥ ५ ॥ भामिक्षयोर्मध्येऽवधत्तो व्यत्ययेन । उत्तरस्यां वेद्यामन्यानि वीषि सादयति दक्षिणायां मारुती करम्भपात्राणि च । सर्वाण्याज्यपृषाज्यानि दक्षिणविहारोपयुक्तान्यपि हवींष्युत्तरवेद्यामेवाऽऽसादग. त्यध्वयुरेवैकवचनादन्यस्यामेकां मारुतीमामिक्षामेव करम्मपात्राणि च प्रतिप्रस्थाता वाजिनमुत्कर उभावासाद्य । आसाद्य मेषप्रतिकृती विपरिहरतो मारु- त्यां मेषीमवदधाति वारुण्यां मेषम् । क्रमप्राप्तेऽपि पुनरासायति वचनं य आसादयति स एव ततो गृहीत्वाऽन्यस्या. मामिक्षायां व्यत्ययेनावदधाति । स्पष्ट मन्यत् । तयोः परःशतानि परःसहस्राणि वा शमीपर्ण. करीराण्युपवपतः करम्भपात्रेषु चाऽऽवपति । मेषयोः पुरस्ताद्भक्षार्थमुभौ तान्येव । निर्मन्थ्यस्याऽऽकृता निर्मन्थ्येन प्रचरतः । पशुबन्धोक्तेन निर्मन्यस्य विधिना निर्मथ्येनेति चैकवचनाभ्यामेक एव निर्मन्थ्यः । शाखान्तरवचनान्नतु साधारणत्वादिति भावः । तदुक्तं कात्यायनेन मन्थनमात्रमध्वर्यो. रेवेति दर्शितं पश्चाद्विभज्योभौ प्रचरतो द्विवचनात्यक्षेऽध्वयोरेव प्रचार इति पारद्वा- जेनोक्त प्रत्युत निमन्थ्यौ द्वावियापस्तम्बोक्तं च ।

·द्वि०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । । वेदं निधाय सामिधेनीभ्यः संप्रेष्यति । भध्वर्युरेवानूहेनेत्युक्तं साधारणत्वावर चाऽऽग्नीध्रसंप्रेषश्चेत्युक्तम् । संमृष्ट उत्तरेऽग्नावसंमृष्टे दक्षिणे प्रतिप्रस्थाता पत्नी पृच्छति पत्नि कति ते जारा इति सा यावतः प्रब्रूयात्तान्वरुणो गृह्णात्विति निर्दिशति यज्जार५ सन्तं न प्रत्यात्मियं ज्ञाति५ रुन्ध्यात् । पत्नीसमीपं गत्वा प्रतिप्रस्थाता तां पृच्छति कति ते जारा इति मर्तृव्यतिरिका. स्तस्यां मैथुनेन संसृष्टास्तान्वरुणो गृह्णात्वित्यध्वर्युरेवाग्रे पुनः प्रतिप्रस्थातृग्रहणात् । जारकन्वद्वित्वयोस्तं ताविति वक्तुमुक्तं सा यावत इति । सति जारे यदि न कषयेत्ताई तस्या प्रियं ज्ञाति गोत्रनं रुन्ध्याध्याध्यादिना वरुणोऽवरोधं कुर्यात् । अविद्यमाने न सन्ति मारा इति प्रब्रूयात्तदा तानिति नास्ति । जारकथने तु तेनैव प्रायश्चित्तमिति केचित् । कर्मान्ते कार्यमित्यन्ये । प्रघास्यान्हवामह इति प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयति । स्पष्टम् । सजोषस इत्यन्तः । ऐगीके शूर्पे करम्भपात्राण्युप्तानि पत्नी शीर्ष- नधि निधायान्तरा वेदी गत्वाऽग्रेण दक्षिण- मग्निं प्रत्यञ्चाववतिष्ठते यजमानः पत्नी च । उत्तरेण विहारमग्रेणोत्तराहवनीयमन्तरेण च वेदी गत्वा पूर्वमेवासाऽऽदितानि करम्भपात्राण्यैषीके शूर्प उप्तानि तानि सह शूर्पण शोणि स्थापयित्वाऽन्तरा बेदी दक्षिणाहवनीयस्याग्रेण गत्वा दंपती तत्र प्रत्यङ्मुखाववतिष्ठते । मो घू ण इति यजमानः पुरोनुराक्यामन्वाह यद्राम इत्युभौ संनिगद्य शूर्पण दक्षिणेऽसौ जुहुतः । तिष्ठन्नेव पुरोनुवाक्याधर्मेण मो षू ण इति । गीरित्यन्तः । पुरोनुवाक्यामन्वाह तत उभौ दंपती यग्राम इत्यादि स्वाहान्तमुक्त्वाऽन्तेनोभावति जुहुतः । प्रवास्या मरुतो देवता । स्पष्टमन्यत् । अध्वर्युर्वा जुहोत्यन्वारभेते इतरी । मन्त्रावपि पठित्वाऽध्वयुरेव जुहोति दंपती अन्वारमेते । अक्रन्कर्म कर्मकृत इति विपरायन्तौ जपतः । सुदानव इत्यन्तं व्यत्ययेन स्वं लोकं यथेतं प्रतिपठन्तौ गच्छतः । १ण. प्रचरं । २ च. ट. 'वरंबानी३ ८. इ. 'रं त्यामी । ४. क्त्वा तेनों।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [६ पञ्चमप्रश्ने-- Hawa समाष्टिं दक्षिणमग्निम् । 'पूर्वमसंमृष्टमिदानी संमाष्टयाग्नीध्रः । ऐन्द्रानपर्यन्तैः प्रचरिते। आधारादितन्त्रमान्यभागान्तमुभयोराग्नेयादिकमध्वर्योस्तस्मिन्नन्द्रामपुरोडाशप्रचारान्ते सति, तावत्स्नुपाणिरास्ते प्रतिप्रस्थातेति कात्यायनः । प्रतिप्रस्थाता मारुत्याः पूर्वेण सहावदानेन कृत्स्ना मेषीमवद्यत्युत्तरेण शमीपर्णकरीराणि । पूर्वमुक्तान्येवोत्तरावदानेन सहावदाय प्रचरतीत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् । अध्वर्युर्वारुण्याः पूर्वेण सहावदानेन कृत्स्नं मेषमवद्यत्युत्तरेण शमीपर्णकरीराणि । अवदाय प्रचरतीत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् । अत्राऽऽमिक्षयोः सानायविकारस्वाधान. मानं सांनाध्यवदेव । भाष्यकृता तु वैश्वदेव्यामिक्षाविकारत्वान्मरुतामहं देवयन्यया प्राणैः सायुज्यं गमेयमित्येवं वारण्यामपोत्युक्तं तद्बहुभाष्यविरोधापेक्ष्यम् । नहि दर्शादेवानुमन्त्रणप्राप्तौ विकृतेरनुमन्त्रगं ग्रहीतुं शक्यम् । न च तत्स्था धर्म आमि. क्षाया वैश्वदन्यास्तत्प्रकरणऽनधीतत्वाद्विश्वेषां देवानामिति मन्त्रस्य । स हि मन्त्रोऽना- रम्याधीतो यत्र विश्वे देवा देवनास्त त्राऽऽमिक्षायां चरावाज्यहविपि वा प्राप्नुयाल्लि- ङ्गेन । ततस्तु वैश्वदेव वरौ यदु कमग्नं पोमानुभन्त्रणं तदप्ययुक्तम् । आनुमानिकाद्वा. क्याल्लिङ्गस्य बलीयस्त्वात् । एवं च वैश्वदेवहविर्मात्रम्य मन्त्रो न बैश्वदेव्यामिक्षाया एव स्वधर्म इति नाऽऽमिक्षान्न तम्यातिदेशः। किंच भरद्वाने नोक्तमाग्रयणेष्टावेव वैश्वदेवचरौ विश्वेषां दे० प्राणरित्यादि, तम्मिले ककपाले छापाथियोरिन्यादि । ततः पुनराहाथो एवात ऊर्य वैश्वदेवायव्यानामनु मन्त्रयेदिति । तथा चैते देवताप्रयुक्ता एव मन्त्रा नान्यदेवता कहविरारं प्राप्नुवनि । तस्मात्तस्याप्यनु मन्त्रणं न द्यावापृथि- उयादीत्यपि सिद्धम् । तच कस्याहं दे० नाद इदमेव । कात्यायनेऽप्येवमेव सूत्रे । प्रकृतमनुसरामि- कायानुग्रहि के यजेति ॥ ६ ॥ एककपाले संप्रेष्यति । शाखान्तरीया श्रुतिरिय प्रायेण देवतानिर्णय उदाहनाऽन्यथाऽपि निर्वाप एव यात् । सर्वनामाऽपि सर्वशब्दो वतावाच्यस्ति कस्मै स्वाहे यादिदर्शनात् । तदर्थ काय जुष्टमित्येव ज्ञेयमिति देशितम् । कस्याहं दे० न्नाद इत्येतदनुमन्त्रणम् । १ ख. ग. च. ट, ठ, ड, प्रचरितैः ।

·द्वि० पटकः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । नभश्च नभम श्रेति चतुभिर्मासनामभिरेककपालम: भिजुहोनि नमसे स्वाहा नभस्याय स्वाहेति वा । मासनाममिरित्यनन मर्वत्रालिकणां मासा एव देवतात्वेन गृह्यन्ते । तेन काम्यं वैश्वदेवमात्रं पर्व यत्र तत्र च न पूर्वोक्ता मासहोमा एवमत्रै ककपालेऽपि नेति ज्ञेयम् । परिवत्सरीणा स्वस्तिमाशात इति सूक्तवाकस्याऽऽशी होताऽनुवर्तयति । कतव्याख्यानम् । महतेषु परिधिषु समावेगाभिहुत्य वाजिनेन प्रचरतः । गतार्थम् । यथा पुरस्तान् । वाजिनस्य कर्मनामधेयत्वाभावाद्यथेत्युक्तम् । अयमाशयः-एतद्ब्राह्मणान्येव पञ्च. हवीश्मीति सार्थवादसाङ्गानिदेश इति न्यायमतमिति । यन्मे रेतः प्रसिच्यते यन्म आजायते पुनः! यद्वा मे प्रतितिष्ठति तेन मा वाजिनं कुरु तेन सुमजसं कुरु तस्य ते वाजिन्वाजिभिभक्षं कृतस्य मधुमत उपहूतस्योपस्तो भक्षयामीति दक्षिण विहारे भक्षयन्ति । सर्वेऽपि वाजिनाश्रावणप्रेषकर्तृत्वादध्वयोरपि भक्षः । आ मा विशन्त्विन्दव आगग्ला धमनीनाम् । रसेन मे रसं पृण तस्य ते वाजिन्वाजिभिर्भक्ष कृतस्य मधुमत उपहूतस्योपळूतो भक्षयामीत्युत्तरे । भक्षयन्तीत्यनुवर्तते । नात्र प्रतिप्रस्थाताऽनुपयोगात् । सस्थाप्य वारुण्या निष्कासेन तुपैश्चावभृथमव- यन्ति तस्य सौमिकेनावभृथेन कल्पो व्याख्यातः । निष्कासः कुम्भीगतः । अत एवोक्तं भरद्वाजेन स्थालीगतं निष्कासं प्रज्ञात निद- धातीति । प्रायणीयस्य निष्कास उदयनीयमिति सूत्रकारोऽपि तथैवातो नावदान- शेषो निष्कास इति । एष वै दर्शपूर्णमाप्तयोरवभृथ इत्यादाववभृथशब्दो गौण एवातो मुख्यः सौमिकावभृथ एव तस्यैव स्वधर्मत्वात्तेन व्याख्यातोऽयमवभृथः । न साम गीयते । प्रतिषेधादित्यर्थः । घबज. स. म. ८. शास्ते दिन्यं धामाऽऽशास्त। २ ग, 3. उ. ण, ण्या- मिक्षानि ।

·४६८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१ पञ्चमप्र- । तूष्णीमेष परेत्य । उदकमिति शेषः। वारुणस्य धर्मेण निष्कासं प्रतिपाद्य। यत्र वारुण एककपालो विहितस्तस्य स्थाने निष्कासेन तुषैश्चावभृथमवयन्तीति श्रुतेर्वारुणस्य पुरोडाशस्य धर्मेणेत्युक्तमन्यस्मिन्द्रव्ये तेनार्थेनेत्युक्तत्वात् । ननु निष्कासः शेषः स कथं वरुणाय हविष्ट्वेन देय इत्याशयोक्तं प्रतिपाद्येति । प्रतिपत्तिरपि वचनास्विष्टकृयागोऽपि भवतीत्याशयः । तथा च यावदुक्तमवभृथे प्रयाजादि तत्स. वमपि भवति । तुषानृजीपंधर्षण प्रतिपादयति । तुषैश्चावभृथमित्युक्तत्वात्तुषानित्युक्तम् । तेन यत्ते ग्राव्णा विच्छिदुः सोमेति मन्त्रेषु यद्वो मुसलेन चिच्छिदुर्बीहयो यवा राजानः । प्रियाण्यङ्गानि० मुसलेन परूषीत्येवमादिकमूहनीयम् । अवभृथादुदेत्य वाससी यस्मै कामयेते तस्मै दत्तः। परिहिते वाससी । स्पष्टम् । यो भूते पौर्णमासेनेष्ट्रोदवसायानुदवसाय या प्रसूता देवेन सवित्रेत्युन्द॑ति । गतार्थम् । यधर्मः पर्यवर्त यदन्तान्पृथिव्या दिवोऽग्निरीशान ओजसा वरुणो धीतिभिः सहेन्द्रो मरुद्भिः सखिभिः सहामिस्ति- ग्मेन शोचिषेति निवर्तनं वापनं यथा पुरस्ताद ॥ ७ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चमप्रश्ने द्वितीयः पटलः ॥२॥ अत्रापि संज्ञाया अभावाद्यथेत्युक्तम् । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्त्यां पञ्चमे वरुणप्रघासमश्ने द्वितीयः पटलः ॥२॥ अथ पञ्चमप्रश्न हतीयः पटलः । ततश्चतुषु मासेषु कार्तिक्यां मार्गशीयों वा यह साकमेधैर्यजते । साकमेधा मेधा यज्ञास्तन्त्रेण क्रियमाणाः साकं सहेत्युक्ताः । समासे साकमित्यस्य १ घ. इ. ज. झ न. ढ. °षकल्पेन प्र। २ ग. ङ, च. ज. झ. अ. ठ. ह. ढ. मास्येष्ट्वा । घ. ट. 'मासेष्ट्वो । ३ ख, ग. च. ठ. 8. ड. ण. 'सूतेत्यादि ग! ४ ज. °न्दन्ति य° ।

·१० पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । - मलोपश्चान्दसः । पञ्चम्यां पौर्णमास्यां क्रियमाणानां महाहविष एन चतुर्पु मासेवती- तेषु क्रियमाणत्वात्तस्यैवाङ्गेष्टिभिः सह यह कालता | साकमेधाः साक५ सूर्येणेत्यादिना विहिताः । अतः साकमेधप्रधानान्यः सह ब्याइसाध्यानीत्यर्थः । ततश्चतुर्दश्यां सूर्यो- दयात्प्रागुपक्रमः। अग्नयेऽनीकवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति साकर सूर्येणोधता साक५ रश्मिभिः प्रचरन्तीत्येकेषां मरु- भ्यः सांतपनेभ्यो मध्यंदिने चरुं न बर्हिरनुपहरती. त्येकेषामपराहे गृहमेधीयाय वत्सानपाकरोति याव. न्तो यजमानस्यायजुष्केण वत्सानपाकरोतीत्येकेपाम् । उद्यतोदयमागच्छता निर्वापोऽथवा प्रधानाचारः । उद्यद्भिः प्रथमरश्मिभिरिति यावत् । यावन्तो यनमानस्य वत्सास्तान्सर्वानपि पुंस्त्वमविवक्षितमेकशेषासिद्धमिष्टिः । अपराहे स्पष्टं गृहमेधीयकर्मणे चरवे वा गृहमेधिनो देवता यस्य तत्तथा। यद्यपि विशिष्टा देवता तथाऽपि विशेष्येणैव नामता वैमृधवत् । अतो न देवतायै पयसे वत्सापाकरणं किंतु चरुश्रषणार्थ यत्र क्रियते तत्र लौकिकवत्सापाकरणमित्युक्तम् । अयजुष्केण वत्सानपाकरोतीत्येकेषाम् । इषे त्वेत्यादि यजुर्यत्र न क्रियते कर्मणि तादृशेन तूष्णोकेन कर्मणा वत्सापाकरणमात्रं दृष्टार्थमेव कर्तव्यम् । तत्र न शाखा नित्या पूर्ववकिंतु सांनाप्पयजुर्मिविना तूष्णीं शाखामाहृत्य तूष्णीमपाकरोति । एत- स्माज्ञापकात्केचिदाहुः पक्षे मन्त्ररिति तच्च दविहोमत्वाद्यावदुक्तमेव नहि लिङ्गेना- तिदेशानुमानं दविहोमेऽस्ति । सायर हुतेऽग्निहोत्रे गृहमेधीयस्य तत्रं प्रक्रमयति । सष्टम् । तत्र यावत्क्रियते तयाख्यास्यामः । तस्य दविहोमत्वस्य न्यायशास्त्रे निर्णीतत्वान्नातिदेशेनाङ्गप्राप्तिरतोऽन्यशाखोपड़े. शतो यानि प्राप्तानि तानि व्याख्यायन्ते । उक्तं चैतदर्थ दार्शपौर्णमासिकानि प्रधाना• न्युत्तरस्यां ततौ चोद्यन्तेऽन्यत्र सोमाद्धर्माद्दविहोमेभ्य इति, तानि स्वधर्माणीति च । तस्मानातिदेशोऽपि तु यावदुक्तस्वधर्माण्येव ग्राह्याणि । अग्नीनन्वाधाय वेदं कृत्वाऽग्नीपरिस्तीर्य पाणी प्रक्षा• ल्योलपराजी५ स्तीवा यथार्थ पात्राणि प्रयुनक्ति । औषधपात्राणि। पवित्रेण दोहपक्षे चरुश्रपणकुम्भीमपि दोहपात्रं वा कपालस्थान आह- ·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं-- [६ पञ्चमप्र- कुम्भी लिखश्च पात्रीः । पाका) कुम्भीमुद्धरणपात्रोः । अध्मःब है रिसख्या प्रणीतानां च न प्रणीताः प्रणयतीति भरद्वाजः । नाझ वरणं च । अत्र स्तीवेत्यन्तमुपदेशेनान्यत्सामर्थनेति नेयम् । । निर्वणकाले मरुभ्यो गृहमेधिभ्यः प्रभू. तान्त्रीहीनिर्वपति यावत्पयो मन्यते । पयानुसारेण बहीणां निर्वापः । चतुरो मुष्टोन्निरुप्य प्रभूतानन्वावपतीति भरद्वाना- पस्तम्भौ । चतुर्थ्यन्तदेवतापदेन मन्त्रोऽप्यनुज्ञातो देवस्य त्वेति । पवित्रेण गां दोहयति । वत्सापाकरणार्थमानीतेन शाखापवित्रेणेतरधमनिवृत्तिश्च परिसंख्यानात् । तथा चैत. दुक्वाऽऽपस्तम्बः पक्षान्तरमाह सांनाय्य त्रदिति । स पक्षाऽस्मादस्ति । वत्सापाकरण- ममन्त्रममन्त्रो दोहः । पवित्रेण कुम्भ्यामन्तगार्हपत्येऽधिश्रितायामित्यर्थः । न तण्डुलानुत्पुनाति यजुरुत्यूतेनैव पयसा अपयतीत्येकेषाम् । वरुधर्मत्वेन प्राप्तत्वात्प्रतिषेधो नोत्पुनातीति । तूष्णी शाखाहरणपक्षे तु पवित्रेणे- स्वयं विधिरेकेषां शाखिनां यदा न शाखाहरणं तदा यजुरुत्पूनेनेति विधिोकेषाम् । एक्कारः प्रणीतानिवृत्यर्थः । पवित्रेग दोहनिवृत्त्यर्थत्वेऽत्र फ्यः श्रपणार्थं श्रूयते तथाऽपि प्रतिषेधान्न पयः प्रणयतीत्यर्थः । यजुषा देवो वः सविनेत्यनेनोत्पूतेन । अत्र हि श्रूयत्रे सर्वासां दुग्वे सायं चरुमिति । तत्र दुग्यस्य श्रपणार्थत्वेन श्रूयमाणत्वान्न प्रदेयद्रव्यतेति लौकिकं वत्सापाकरणं लौकिको दोहः । तत्र प्रणीताप्रतिषेधाय यजुरु. त्प्तेनेति पक्षो न्यायसिद्धः । शाखान्तरे तु शाखया वत्तानाकृत्य पवित्रेण संदोह्य तं चरुं श्रपयतीति । तथा तमेव प्रकृत्य श्रूयते तस्य द्वय्यावृदिति द्विःप्रकारा किया सांनाय्यदौषधवदिति श्रुतेरर्थः । तत्रास्यापूर्वकर्मत्वाद्यावदु कमेव ग्राह्यम् । औषध- धर्मास्तु युक्ता एव दर्शिताः । सानाय्यधर्मास्तु वचनात्पक्षे यावदुक्ता एव ग्राह्या नतु तेषां मन्त्रा अपि । मन्त्रा ह्यतिदेशान्न भवन्ति । दोहविकारत्वाभावात् । तस्माद्दोहोऽप्य- मन्त्र एव । यदपि श्रूयते यजुषा वत्तानमाकरोतीति तदपि प्राप्तये नतु प्राप्तनिषेधेन तस्य यजुषोऽतिदेशोपदेशाम्बामप्राप्ते, न चात्र वाचनिकोऽतिदेशोऽस्ति । अतिदेशवत्तं सामानाधिकरण्येनेति श्रुतिः सायमग्निहोत्रमिति संज्ञा तथैतद्राह्मणानीति वाक्यम् । नचैतन्नित्यवत्कर्तव्यमिति विविरस्तु किंतु कियानौषधधर्मः किया श्रुतधर्मोऽत्र दृश्यत १ ख. ग. च. ८. . इ. ग. 'म् । म । २ च. ट 'म् । तुषध । ३ च. . क्षेग ५। ४ , ३. वायम् । ५ वट. तु प्राप्त कि।

·३१० पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४७१
इत्यर्थः । सादृश्येन वत्सापाकरणादिना तु दर्विहोमत्यात्स्वधर्मस्यातिदेशो निराकृतः
स्वेनैव । अत्रायं प्रयोगक्रमः-यजमान वाच यच्छत्यक्त्वा वाग्यतः पात्राणीत्यादि । ततो
यथार्थनिर्वापादि त्रिष्फलीकृत्य प्रक्षालनं निनीय ध्रुव ऽसीति स्थालीमुपधायाधिश्रयण.
काले तु न तण्डुलानुत्पुनाति स्थाल्यां शाखापवित्रवत्यां तूष्णीं दोहयित्वाऽनुस्पूतानेव
तण्डुलानोप्य अपयति । श्रपणपक्षे तु न शाखाहरणं न शाखापवित्रकरणमुपधाय
स्थाली लौकिकेन कर्मणा मां दुग्ध्वा तत्पयो दर्भपवित्राभ्यां यजुषोत्पूय तत्स्थाश्यां
निक्षिप्यानुत्पूतानेव तण्डलानोप्य अपराति । आपस्तम्बस्यैव समन्त्रदोहपक्षस्तृतीय उक्तो
नान्यैर्भरद्वाजादिसूत्रकारैनाप्यस्मदाचार्येण प्रथम शाखाहरणादिपक्ष एव सर्व समश्र
केचिदाहुस्त्रचिन्त्यम् ।
दक्षिणानौ प्रतिवेशमोदनं पचति ।
पत्ये स्त्रीकुमारेभ्यश्च प्रतिवेशमोदनं पचतीत्युक्तं वैखानसेन प्रतिवेशमोदनं दक्षि.
जाग्नौ लौकिकेन कर्मणा पचति ।
स्फ्यमादाय स्तीर्णाया वेदेोमभ्योऽपिस्तम्बयजुर्हरति ।
सांतपनेष्टौ न बहिरनुप्रहरतीत्युक्तमतस्तस्मिन्स्तीर्ण एव बहिषि लोमभ्योऽवयवे-
भ्योऽधि उपरि स्तम्बयजुर्हरति ।
उत्तरं परिग्राहं परिगृह्य संप्रेषेण प्रतिपद्यते ।
स्तम्बगजुर्हरणेन वेदिकरणमुक्तम् । स्पष्ट, गतम् ।
यदन्यदिध्मावर्हिषः पत्नीसनहनाच्च तत्संप्रेष्यनि ।
न पत्नीर संनयति न सामिधनीरन्वाहेति वचनाद्वर्हिषः स्तीर्णत्वादिध्मस्यामाषा•
दित्यर्थः ।
यत्तागाज्यग्रहणात्तत्कृत्वा ध्रुवायामेव गृह्णाति ।
न प्रयाजा इज्यन्ते नानूयाजा नाऽऽवाराविति वचनाद्धगयामेवेत्युक्तम् ।
प्रोक्षणीरभिमन्व्य ब्रह्माणमामन्त्र्य वेदि
मोक्ष्य मोक्षणावशेष निनीय पवित्र
अपिसृज्य ध्रुवार नुवं च सादयति ।
दविहोमत्वादपूर्वकर्मान्तरविधानार्थमेवमुक्तं वेद्यामेवाऽऽस्तीणीयामेव प्रोक्षण्यद.
शेषमित्यादि।
एमाऽसदादिति मन्न५ सनमति ।
एता असदन्निति मन्त्रम् ।

·। ४७२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [५ पञ्चमप्रश्ने- विष्ण्वसि वैष्णवं धाम प्राजापत्यामित्याज्यमभिमन्त्रयते । विष्णूनित्यस्य संनामः । यदानीकवतस्य हिंस्तत्सांतपनीयस्य तद्गृहमेधीयस्य तत्स्तीर्णमेवेत्येकेषाम् । सांतपनेऽपि पूर्वमेव बहिरानीकवतस्यापि न बहिरनुप्रहरेदित्यर्थः । प्रस्तरप्रहरणं तूभयपक्षेऽप्यस्ति । उद्वासनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते । स्पष्टम्। शृतस्य हविषः शरमुद्धृत्य प्रज्ञातं निधाय । गृहमेधीयस्योपरि स्थितस्य हविषः सफेनं मण्डं शरम् । गतम् । पात्रीपस्तीर्य त्रीनोदनानुद्धरति । भासादितासु पात्रीपस्तीर्य तास्वेव त्रिसंख्याकान्कुम्भीत उद्धरति । निष्कासितां कुम्भी निदधाति । अन्तर्बहुतरौदनशेषलिप्तां स्थापयति । अनिष्टं दयुदायुचनमवधाय । दर्वी ययौदन उद्भियते सा प्रसिद्धा । तस्या योऽग्रिमभागो विस्तीर्णः स उदा- युवनं पच्यमान ओदनो येन दर्वीप्रदेशेनाधस्ताद्विधमान ऊर्ध्वमा समन्ताच यूयते मिश्रः क्रियते तद्दयुदायुवनं तदप्यनिमुष्टं बहुतरलेपयुक्तमनिष्कासितलेपं निधाय तस्यां कुम्भ्यामेव । अभिधार्योत्पूयालंकृत्यौदनानासादयति । वेद्याम् । ओढासु देवतास्वग्निमुपवाज्याऽऽज्यभागाभ्यां प्रचर्य । सामिधेनीनां प्रवराधारप्रयाजानां निवृत्तिः । देवतावाहनानन्तरमग्नीदाग्ने त्रिः संमृड्ढीत्युक्त्वोपवाज्याऽऽज्यभागाभ्यामेव प्रचरेत् । जुह्वामुपस्तीर्य सर्वेभ्य ओदनेभ्यः समव- दायाभिधार्य मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्योऽनु- ब्रूहि मरुतो गृहमेधिनो यजेति संप्रेष्यति । सर्वेभ्यस्त्रिभ्य ओदनेभ्यः सकृत्सकृदेवावदायाभिधार्य वषट्कृते जुहोतीति शेषः । १ घ. इ. च. झ. म. पनस्य । २ ख, ग, घ, ट. ठ. इ, ण. 'वैश्यः ।

·। ३त पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४७३ स्विष्टकृत्माशिनमिडा च क्रियन्ते प्राशितायाममा- त्येभ्य ओदनानुपहरन्ति ये हविभॊजना भवन्ति । पात्रीगतानोदनानमात्येभ्यो ददाति ये हविर्भानना हविर्भो ननाहीं अनुपनीतस्त्री- व्यतिरिक्ता इत्यर्थः । प्रतिवेशपकस्य पत्त्यश्नाति । पत्नीस्त्रीकुमारा इति वैखानसः । इडान्तो गृहमेधीयः संतिष्ठते । पूर्णादविहोमस्तु नैतस्याङ्गमपि तु क्रीडिनेप्टेः । क्रैडिनस्य सन्त्रं प्रक्रमयति पुरा प्रातरग्निहोत्रात्पूर्णव्र्येण प्रचरतीति भरद्वानोक्ते तत्तन्त्र इति संतिष्ठत इत्युक्तम् । आजतेऽभ्यञ्जतेऽनु वत्सान्यासयन्ति । अञ्जनं चक्षुपोः सर्वेषामनात्यानां दंपत्योऋत्विनां च । ततोऽभ्यञ्जनं तदुच्यते पादाभ्यञ्जनं गोभिर्मातृभिर्वत्सानां संसृष्टतया वास एतानि कर्तव्यानि । प्रतिवेशाश्च पचन्ते। अन्यानपि। गाश्च घनते । व्यञ्जनाय पचन्ति । सुहिता एतार रात्रि वसन्ति प्रतीता अनवर्तिमुखिनः । सुहितास्तृप्ताः । प्रतीताः प्रणयिनः । न विद्यतेऽवर्तिः खिन्नता यत्र तन्मुखमन पर्तिमुखम् । तदस्ति येषां ते तथा । अखिन्नमुखा हृष्टा इति यावत् । पराचीनरात्रेऽभिवान्यवत्साया अग्निहोत्र्याश्च वत्सौ वनाति । अभिवान्यो वत्सो यस्या या मृतवत्साऽन्येन वत्सेनाधःप्रस्नुता सा तथा तयोर्व- सयोर्वचनं दृष्टार्थ वत्सस झे मन्थार्थमग्निहोत्रार्थं च दोहो न स्तः । पराचीनोऽपरो भागो राध्याः पराचीनरात्रम् । पुरा प्रातरनिहोत्रीपूर्णदर्येण प्रेयरन्ति । पूर्णा दर्वीत्यनेन मन्त्रेण क्रियमाणो होमः पूर्णादविहोमः । दामुपस्तीर्य शरनिष्कासस्य दर्वी पूर- यित्वा निमृष्टं द[दायुवनमवदायाभिधार्य । श्रेण युक्ता निष्कासा स्थालीगतस्य मिश्रस्य तेन दर्वी पूरयित्वा निमृष्टं निमृज्य गृहीतं दयुदायुवनले दामेवावदायाभिवार्थ दर्वीम् । १ ख. ग. च. ट. ठ. ड. ण. क्रियते । २ घ. द. "त्रात्पौर्णद' । ३ च ट. पूर्णाद । घ. १. ज. झ. न. इ. ण च । ५ ग. ठ, ङ, ण, प्रचरति । ६ प. श. द. कान द।

·। सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [६ पञ्चमप्रश्ने- पूर्णा दात्यनुद्रुत्यर्षभपाहूय देहि म इति तस्य रचते गार्हपत्ये जुहोति । शतक्रतो इत्यन्तं मन्त्रमुच्चार्य तत ऋषमं बलीवई माहूयाऽऽकार्य । प्रसिद्धमतल्लोके मार्यया गौराकारितो रौति शब्दं करोति तस्मिशब्दे कृते सत्येव निहरामि त इत्यन्तेन स्वाहान्तेन मन्त्रेण गार्हपत्ये जुहोति । इन्द्रो देवता । ऐन्द्रं शर इति श्रुतेः । यहषभो न रूयाद्रह्माणमामव्य तेनानुज्ञातो जुहुयात् । ब्रह्मन्हो यामीत्यामन्य। मरुद्भ्यः क्रीडिभ्यः पुरोडाश५ सप्तकपालं निर्वपति साकर सूर्येणोद्यता साकर रश्मिभिः प्रचरन्तीत्येकेषाम् ॥ ९ ॥ गतार्थम् । पौर्णमासं तन्त्रं संतिष्ठते । तदानीमेव महाहविभिर्यजते । प्रमातायामिष्टौ महाहविनाम कहविभिर्यजते । तत्र तान्यपि हवींषि साकमेधश. नवाच्यानि । तथा चानीकवत्प्रभृतिषु पञ्चस्वपीष्टिषु साकमे वोगं हविरित्येव । तेषां वारुणमघासिकेनोत्तरण विहारेण कल्पो व्याख्यातः । उत्तरविहारकर्मणा व्याख्याता गतार्थता । अत्रानुवमानपक्ष एवं बहनुग्रहाय । पञ्च संचराणि निरुप्यन्द्राममेकादशकपालं निपत्यैन्द्र चळं वैश्वकर्मणमेकपालम् । शतार्थम् । असपृष्टमैन्द्राग्नमवहत्य तस्य प्रज्ञातास्तुषानिदधाति । नानाबीजक्त्पृथनिर्वापाद्यवहननं तस्यैन्द्राग्नस्यैव तुषानवभृथार्थ निदधाति । अन्ये- षामेव तुरुपक्षापः । कार्तिक्यां यथाऽऽषाढयामेवं पृषदाज्यं गृह्णाति मार्गशीयां तु यथा श्रावण्याम् । गतार्थम् । अग्ने बेहोत्रं बेर्दूत्यमूो अध्वरेष्ठा अवतां त्वा द्यावापृथिवी अन त्वं द्यावापृथिवी स्विष्टकृदिन्द्राय देवेभ्यो भव जुषाणो अस्य हविषो घृतस्य वीहि स्वाहेति त्रुच्यमाघारमाघारयति । द्वितीमाबारे वैशेषिको मन्त्रो गतार्थः । इन्द्रो देवा वा देवता । सहश्च सहस्यश्चेति चतुर्भिर्मासनामभिरेककपालमभि- जुहोति स इसे स्वाहा सहस्याम स्वाहेनि वा । प्रतार्थम् । अव ।

·४७५ ११० पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । इदावस्सरीणार स्वस्तिमाशास्ते दिव्यं धामाss. शास्त इति सूक्तवाकस्याऽऽशीघु होताऽनुवर्तयति । गतार्थम् । पैन्द्राग्नतुपैरवभृयमवयन्ति गमनसंयुक्त तुषप्रतिपादनं च क्रियते ।। १० ।। इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चमप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥३॥ अत्रावभृषशब्दो गौणः पूर्ववद्धानभिधानादतः परिसंख्येतरकर्मणामिति दर्शयितु. मुक्तं गमनसंयुक्तं यावत्तावदेव कृत्वाऽवभृतं गत्वा तुषांस्तूष्णीमेव प्रतिपादयतीत्यर्थः । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवै. जयन्त्यां पञ्चममश्ने साकमेधस्तृतीयः पटलः ॥ ३ ॥ भन पश्चमप्रने चतुर्थः पटलः । सदानीमेव महापितृयज्ञेन यजते । पिण्डपितृयज्ञान्महापितृदेवताको यज्ञस्तेन साकमेधैः सहतस्य त्रयम्बकस्य च समानप्रधानता | साकमेधान्पितृयज्ञं व्यम्बकानिति पृथनिर्देशात् । दक्षिणतःपुरस्तादक्षिणानयजमानमात्री चतुरश्रां वेदि करोति । दक्षिणाग्नेर्दक्षिणतःपुरस्तादिति विदिक्षाग्नेयकोणाभिमुखां चतुरश्रां न दीर्घा प्राकृतवेदिबाधेन । तस्याः प्रतिदिश सक्तयो भवन्ति । तस्या वेदेः स्त्रक्तयः कोणा दिक्षु भवन्ति । तत्रैवमूह्यं दक्षिणाग्निमध्ये शङ्क निखाय चतुरस्रं कृत्वा मध्ये शको पृष्ठयायाः पाशं निधाय तां रज्जु चतुरश्राग्नेय. कोणेन नीत्वा वितत्य ततो दक्षिणाम्गायतनभ्रमणरेखारज्जुसंयोगे शकुं निहत्य तत्र यजमानमाच्या रज्ज्वा उभयतःपाशायाः पाशं निधाय द्वितीयपाशं वितत्य पृष्ठयां निहितशङ्को निदधाति सा प्राची । पृष्ट्यायामेतया चतुरश्रं यजमानमात्रं विद्वत्य समानसनामां कुर्यात् । सा च विदिक्षु संनता दिक्सूक्तिः पितृमेधीयवेदिः । अवान्तरदेशांतनुमध्यानि । विदिशः प्रति तनूनि संनतानि मध्यानि मध्यभागाश्चतुराया भवन्ति । विदिश १ ख, ग, च. ट. 3. ड. , "नं कि । २ च. र. संमाने कु। ३ घ. इ. इ. शाननु । म. स. अ. 'शातनु । ४ च. ट. दिशान्प्रति ।

·man wand ४७६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [५ पञ्चमप्रश्ने- आग्नेय्याद्या एवं कर्मणि तु स्वभावतः सिद्धा एवं प्रागादिदिशो भवन्तीति ज्ञेयम् । दक्षिणस्त्रक्ति दक्षिणेन ब्रह्मयजमानस्थान उत्करस्तूत्तरस्त्रक्तिप्राचीनस्रक्तिमध्यदेश एव । तृतीयभागे द्विपदैन पश्चिमक्तिसमीप उतरतो होतुः स्थानं तदनुरूपतया यजमान- होतृपदनानि भवन्ति । सर्वत्र देववादमन्त्रं देवपित्वत्संनगति । सर्वेषु सर्वग्रहणमापस्तम्बमतव्युदासार्थ तदने वक्ष्यते । देवान्प्रकृष्टतया प्रयोगतया प्रधानकर्मसमवेततयेति यावत् । तथा यो वदति मन्त्रः सः देवप्रवादः । एकवचनं जातिख्यापनार्थ, तं मन्त्रं, देवपितृवत् , देवाः पितरश्च प्रतिपाद्यत्वेन विद्यन्ते यस्मिन्न- मिधानकर्मणि तद्वत्वं सनमति तथोहति क्रियाविशेषणं नपुंसकम् । अथवा देवपितृप्र- वाद मन्त्रवत्सनमति उभयपदयुक्तान्करोति । विकृतस्य प्राकृतानन्तरं समावेशं दर्शयन्नुदाहरति- यथा पृथिवि देवपितृयजनि देवानां पितॄणां परिघूतमसि देवपितृवाहमा त्वाऽन्वमा तिर्य- कर्मणे वो देवेभ्यः पितृभ्यः शकेयमिति । संनामेन देवपदस्य त्यागो मा भूदिति द्वयवन्मन्त्राः पठिताः । अत्र हि भ्रूयते- उभये हि देवाश्च पितरश्चेज्यन्त इति । तत्र सोमाय पितृमते पुरोडाश५ षटकपालं निर्वपतीति सोमो देव इज्यते स पितृणां राति पितृत्वम् । पितृभ्यो बर्हिषद्भयो० मासा वै पितरो बर्हिषद इति मासाभिमानिनां देवानां तथात्वम् । एवमुत्तरत्रापि तेषामपि पितृत्वं श्रूयते-ये वै यज्वानस्ते पितरोऽग्निष्वात्ता इति । सर्वेषां देवत्वं पितृत्वमस्तीति देवाश्चेति भवति बहुवचनेन निर्देशस्तस्माद्वयोरपि पदयोर्ग्रहणमिति भावः । अत्र प्रथम देवस्य त्वेति मन्त्रमुपेक्षितवान् । तत्रायमभिप्रायः-इज्यमानदेववाचिनो देवपदापितृमद• मूहनीयमुक्तं श्रुतेरेवं स्वयमप्युक्तवान्यथार्थमूह इति । तत्तु पितृणामिज्यमानानामेव चात्र प्राप्तिस्त इज्यमाना एव देवा यत्र मन्त्रे प्रतिपाद्या देवपदेन तत्रैव पितृपदमूह- नीयं देवस्य स्वेति मन्त्रे देवप नेज्यमानदेवप्रकाशकमपि तु द्योतनात्मकस्यासमवेतस्य सर्वस्य ततो नोहः । उपसर्जने देवपदे नोह इत्यापस्तम्बः । ये के च देवसंयुक्ता मन्त्रा देवेभ्यः पितृभ्य इति तान्नमति । यथा भवति पृथिवि देवपितृयजनात्यविकारो वा परवाक्यश्रवणादिति देवपित्रे(त्रि)ष्टयामिति पृथिवि देवपितृयजनीत्युक्तं समवेतदेवप्र. काशकत्वं यथा देवेभ्य इत्यत्र तथाऽत्रापीति भावः । बर्हिराहरणे प्रथममुदाहरणमनुप- सननं देवानां प्रतिपादकं द्वितीयमुपसर्जनं देवानां ततस्तु मध्येऽन्वाधानमन्त्राणामूहो १ ख. ग' च, ज झ, ञ, ट, ठ ड. पं. पितृणां । २ च, ट; वय ।

·४च०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । नोक्तः । तत्र विहव्यानामसमवेतार्थप्रकाशकत्वान लिङ्गानुरोधो नानाकर्मसु विनियोगस्तु श्रुत्या, उपम्यानेऽग्निहोत्रे कश्चिदन्यवयवेनैव । तस्मान्नाऽऽमां दर्शपूर्णमासदेवताप्रतिपादकत्वमतो नोहः । अग्निं गृह्णामीत्यादीनां च देवतापदेषु नोहस्तस्य हविर्भागिदेवपितृमाधारणत्वात् । देवपदं हि प्राकृत नातिवाचि न देवतापदं तस्य संप्रदानवाचित्वात् । तथा च यो वै देवताः पूर्वः परिगृह्णातीत्युक्त्वैतदै देवाना- मित्यादिना देवपितृमनुष्याणामुपसंहारेणाग्निं गृह्ण नि । स्व एवाऽऽयतने देवताः परि. गृह्णातीति सर्वे देवमनु-यपितरो देवतापन गृहीताः । सूत्रकारोऽपि देवप्रवादमित्ये- वाऽऽह देवशब्देनैव प्रवदन्तीत्यर्थख्यापनाय । तान्देवान्पितनिति भवत्येवाग्रे च वक्ष्यते देवेभ्यः पितृभ्यो जुष्टामेहेति । देवानां पि० देवपितृवहिरित्युक्त एव । देवपितृबर्हिः शतवलशमिति देवपितृगमममि । तत्रापि देवान्यजेत्यत्र न भवति । यत्र प्रधानाङ्गदे- वतासाधारण्येन प्रधानपरतया वा देवशदः स एवोह्यो नत्वन्य इत्याद्यूह्यम् । प्रयोगे स्पष्टं भवेत् । वेदे देव वेदेत्यविकृतं देवेभ्यो वेदेति च नोह्य भूतार्थस्तुत्या प्रवृत्तत्वात् । वेदोऽसि वित्तिरसि विदेयेत्याहे त्यत्र देव नातेवितवेदयितृत्वेन भूतार्थो गृहीतोऽत्राप्य- भव इति भूतप्रत्ययात् । यो वो देवाः पितरश्वरतीति त्रिविधानि कर्माणि प्रधानहवि- मात्रसंस्कारकाणि । यथा साङ्गनिर्वापप्रोक्षणावहननादिकान्यासादनान्तानि ततस्तान्येवं. भातीयकानि ज्ञेयानि कानिचित्प्रधानस्येत्यङ्गभूतान्यदृष्टार्थानि आधानि, द्वितीयान्यङ्ग- द्रव्यसंस्काररूपाणि । यथाऽऽज्यग्रहणं जुहूपभृतोः । तृतीयानि अङ्गप्रधानार्थद्रव्यसं. स्कारकाणि । यथाऽन्वाधानबर्हिःपाणिप्रक्षालनवेदिकरणाज्यनिर्वापादीनि । तत्रादृष्टा- र्थेषु नोहस्तथा च समवेतप्रकाशकेषु यथा देवान्यनेति तथा देवस्य वेत्यादि । इतरेषु समवेतदेवतावाचकपदेषूहः कार्यः । अत्र केचिदाहुः-प्रधानद्रव्यसंस्कारेषु देवपदस्थाने पितृपदमिति, तेषामभिप्रायः- सोमादयः पितृरूपा एव । यदपि श्रुतौ-उमये हि देवाश्च पितरश्चेज्यन्त इति तदङ्गप्रधानाभिप्रायमिति तदतिमन्दम् । सोमादीनामे कैकस्यै- वोभयात्मकत्वमाह श्रुतिः । कुतः, दक्षिणतः प्राचीनावीती निर्वपतीति तथोत्तरत एवो- पनीय निर्वदिति विकरुपेनोभयधर्मदर्शनात् । संवत्सरो वै सोमः पितृमानित्यादिना च प्रधानदेवतानामेव द्विरूपतोच्यतेऽतस्त्वं देवानामित्यादावपि सत्येव देवपदे पितृपदमपि द्वितीयमावपनीयमिति संक्षेपः । अत्राऽऽदौ वेदं कृत्वा वेदिमेव करोतीत्याह- उद्धननान्तं कृत्वा सर्वतः परिश्रित्योत्तरा सक्ति द्वारं कृत्वा । उद्धननान्तैव वेदिरखाता भवतीति श्रुतेः । इमां नरा इत्यादि न लुप्यते । अदृष्टार्थ- । HOWARA १ इ.स्मात्तासां । २ च. ट. पु स्ववत्पदसामे पि ।

·४७८ R । सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [५ पञ्चमप्रश्ने- स्वादत्र प्रैषस्य । ऋतमसीति पूर्वपरिग्राहः । सर्वासु दिक्षु कटादिना परिश्रयणं वेदेरे- वाऽऽरणम् । उत्तरां स्त्रक्ति द्वारं कृत्वा । दक्षिणानेरङ्गारानाहृत्य मध्ये वेदेयुप्योपसमादधाति । मध्यतोऽग्निराधीयत इति श्रुतेः। एषोऽत्राऽऽहवनीयः । गतम्। आहवनीयं गाईपत्यं दक्षिणानि चान्वाधाय । अमुमेवाऽऽहवनीयं प्राकृते प्रणीतेऽपि नान्वाधानमिति वक्तुमुक्तः क्रमः । नो चेदग्नी• नन्वाधायेति ब्रूयात्ततः सर्वेषामन्वाधानं प्राप्नुयात्तदनङ्गे प्राकृत आहवनीये मा भूदिति त्रयाणामेव ग्रहणम् । देवान्पितन्परिगृह्णामीति माहापितृयज्ञ हविः । इध्मावहिराहरति द्वाघीयः प्राक- तात्समूलं बहित्युिपमूललूनं वा । इध्माबहिः प्राकृतादीर्घम् । वर्षीयानिध्म इध्माद्भवतीति श्रुतेः । बर्हिस्तु सह मूल. रुत्पाटितं मूलसमीपे छिन्नं वा पूर्वत्र न च्छेदनं तन्मन्त्रश्च । द्वौ परिधी सर्वान्वोपसनह्यति । इध्मे द्वौ श्रीन्वा संनयति । यदा द्वौ तदा विशतिधेत्यूहः । न चेन्न । समानासु सामिधेनीषु सत्स्व(तीष्व)सौ यथाप्रकृतीत्युक्तत्वात् । पात्रसश्सादनकाले यथार्थ पात्राणि मयुनक्ति । गतम्। सोमाय पितृपते षट्कपालानि पितृभ्यो बहिषयो धानार्थ कपालमें । स्थलमित्यर्थः। पितृभ्योऽग्निष्वात्तेभ्यो मन्थार्थ वारणं पात्र शरावं वा। वरणवृक्षस्य पात्रं मृन्मय शरावम् । निर्वपणकालेऽध्वर्युदक्षिणतः टमारुह्य प्राचीनावीती यवानिवपति। अध्वर्युरेव प्राचीनावीती, अग्रे सर्वेषां प्राचीनावीतित्वविधानात् । . उ. ह. "णीय तेनापि । २ घ.. ज. झ. ब. ढ, 'यः प्रछ'। ३ च, ट. सद्वासो । ४ ख. ठ. र. म् । स्थळ ।

·४च० पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४७९ उत्तरसो वा यज्ञोपवीती। उत्तरतः शकटमारुह्य यज्ञोपवीती निर्वषति । सोमाय पितृमते पुरोडाश५ पदकपालं निर्वपत्याज्यं वा । आज्यं तु यागकाल एवं नविदानीम् । आज्येन यनतीत्यर्थः । पितृभ्यो बहिपद्भ्यो धानाः पितृभ्योऽग्नि- वात्तेभ्यो मन्थं यमाय मन्थमित्येकेषाम् । मन्थस्य विकल्पेन देवताद्वयम् । प्रोक्षण्युटेकेण यवान्संयुत्यावहन्ति । त्रिष्फलीकृतेषु विभागमत्रेण पदकपालमपच्छिद्य पिनष्टि । तमेव पिनष्टि । उपधानकाले- दक्षिणार्धे गार्हपत्यस्य पदकपालान्युपधाय प्रथमेन कपालमत्रेण दक्षिणानी भर्जनार्थ कपालमुपदधाति । यवानां भर्जनयोग्यं कपालं, प्रथममहण*मूहप्रतिषेधार्थम् । षदकपालमधिश्रित्याधिश्रयणमन्त्रेणोप्य धाना भर्जयति । घानार्थान्यवान् । अनुपदह्यमानाः परिशेरते ॥ ११ ॥ घानाः कपालस्था एव यथा न दग्या भवन्ति तथा करोतीत्यर्थः । अखाता वेदिर्भवत्युत्तरं परिपाई परिगृह्य । गतम् । संप्रेषण प्रतिपद्यते यदन्यत्पत्नीसनहनात्तसंप्रेष्यति । गतम् । न पत्नी संनह्यति नान्यास्ते गृहेष्वेवाऽऽसीनाऽऽज्यमवेक्षते । स्पष्टम् । यत्यागाज्यग्रहणात्तत्कृत्वा प्रतिहत्य गार्हपत्य आज्यानि गृह्णाति । आज्यानि गार्हपत्यं प्रत्यानीय गृह्णाति । पुनरानीय ग्रहणम् । * ग. च. ट. ठ. पुस्तकटिप्पण्या णमन्यनइति पाठः । १८. द. घाना । ६. "ण धानार्थ द'। २ च. ट. ण, "नौ धाना । ३ ख. ग. ह. इ. पा. "श्रेण धान ·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [५ पञ्चमप्रश्ने-- सर्वाणि चतुर्ग्रहीतानि द्विर्वोपभृति । अपबर्हिषः प्रयाजानू याना अतश्चतुगृहीतानि द्विवपिभूति गृह्णाति । प्रोक्षणीरभिमन्य ब्रह्माणमामन्त्र्येनं बेदि बहिश्च प्रोक्ष- ग्यवशेष निनीय पचित्रे अपिसृज्याग्रेषु वहिगृहीत्वा । इदमेव विधातुं पूर्वोक्तः । त्रिः प्रसव्यमानि धन्वन्पर्यत्यौलः प्रस्त- रस्तं धारयमाणनिरधून्वन्प्रतिपयति । सर्व वहिर्गृहीत्वा विधुन्वन्किरन्स्तृणान्निति यावत् । अप्रदक्षिणमग्निं परितो गच्छति । औो यो भागो मुष्टिना यावान्गृहीतस्तावन्तं परिशेषये तमेव प्रस्तरं धारयमाणस्तथैव प्रदक्षिणमस्तृणन्ने प्रतिपर्येति । इमेव वेदिस्तरण स्तरणमन्त्रः सकृत्स प्रस्तरो भवति प्रकृतबाधेन । द्वौ परिधी सर्वान्वा परिदधाति । गतार्थम् । प्रतिषिद्धे विधृती तृष्णी मस्तरं न्यस्य- त्युद्वासनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते । प्रस्तरस्थाने विना विधृती तूष्णी तूष्णीमेव म्यस्येदिति श्रुतेस्तं मुष्टिं प्रस्तरत्वेन न्यस्यति । यत्पागलंकरणात्तत्कृत्वा । गतम्। विभागमवेग धाना विभज्य पिष्टानामावताऽधानसकन्कृत्वा । कपालस्था वाना भृष्टास्तण्डुकास्तासामर्धस्तदों भागो यथाभागं व्यावथामिति विभज्य सक्तून्पिष्टानि करोति । पिष्टानामावृताऽधिवपनादिविधिना । पिष्टानामावृतेति वचनं न्यायोपलक्षणार्थ व्यत्ययेन कियमाणयोः पाकपेवणयोः प्राकृतधर्मलाभार्थं वार्ति- ककृता साधितम् । अभिवान्यवत्साथै दुग्धे वारणे पात्रेऽर्धशरावे वेक्षु. शलाकया दक्षिणासीनोऽनारममाणस्त्रिः प्रसव्यं मन्थमुपमन्थति शलाकास्तम्ब मन्यं करोति । सक्तूनभिवान्यवत्साया दुग्वे वारणपानस्थिते त्रिरप्रदक्षिणमुपमन्थति दक्षिणामुख आसीनो मन्थमनारममाणः साक्षादस्पृशन्मन्यति । कथं तर्हि मन्थति तत्राऽऽहेक्षुश- Pandit १ घ, च, ट. ताऽर्धाः मुक्त ।

·४१० पटळ: ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४८१ लाकया रज्जुकृतयाऽनेन शलाकाममुदाधेन मन्थरूपेण वारणे पात्रे शरावस्य विकल्पः सूत्रविशेषस्तच्छरावमर्धपूरितं दुग्वेन तत्र मन्थति पूर्ववदन्यत् । दक्षिणानेरेकोल्पुकं धूपायत्पराचीनमपरेण गाईपत्यमत्याहृत्या- ग्रेणाऽऽहवनीयं पर्याहत्य दक्षिणेनाऽऽहवनीयमन्तर्वेदि निदधाति पराचीनं प्रत्यगानीय पश्चाद्द हपत्यमतिक्रम्योत्तरतो विहारस्याऽऽनीय प्रकृताह. धनीयस्याग्रण परितो नीत्वा दक्षिणाहनीयस्याप्यग्रेण नीत्वा तस्यैव दक्षिणत उल्मुकं निदधाति । अलंकृत्येकैकश आज्यानि हवीशष चाऽऽसादयति । एकैकमेवाऽऽज्यमकैकमेव हविश्व गृहीत्वा दक्षिणाहवनीयस्य पश्चाद्भागे स्तीर्णे यहि प्य ककमेवाऽऽसादयति यथाप्रकृति । दक्षिणत आञ्जनमभ्यञ्जनं कशिपूप- वहंगमुदकुम्भं च प्रतिष्ठापयति । हविषो दक्षिणभागे कज्जलमञ्जनं मस्तु तैलं वाऽम्यञ्जन कशिपु तलिकोपबर्हण शिरउपधानमुदकपूर्ण कुम्भं च स्थापयति । यज्ञोपवीतं कुरुते यदि प्राचीनावीती भवति । हविनिर्वपणकाले यदि यज्ञोपवीत्येतर्हि तदस्त्येव । यदि तत्र प्राचीनावीतं स्यात्त. देतावत्कालं तथैवेदानी यज्ञोपवीतं कुर्यात् । अनये देवेभ्यः पितृभ्यः समिध्यमानायानुब्रूहीति संप्रेष्यति । वाचनिकोऽयं प्रेषो न तूहेन तस्योहत्याप्राप्तः । उशन्तस्त्वा इवामह इत्येता सामिधनी त्रिरवाह । एकामन्वाह निरन्वाहेति याजुषहौत्रमिदमावयवकाण्डपठितं व्याख्यातम् । अत्र याजुषे हौत्रे तु मध्ये पूर्वयाऽर्धर्चसंतानो न नाप्युत्तरया । वक्ष्यति स्वयमेव-ऋपत्रपति । ये हि ऋषिदृष्टे ऋचौ तयोर्देव !)संतानेनानुवचनमन्यथा नास्तीति । धमिध्मं प्रतिविभज्य सर्वमादधाति । पञ्च पञ्चैकैकस्मिन्प्रणव एकैकामन्ते सर्वास्वादधाति । ओढासु देवतास्वनिमुपवाध्य सुवायारमाघार्यानी- परिधीश्वानि च त्रिस्त्रिः संमृढीति संप्रेष्यति । यदि दो परिधी यदि यो यथाप्रकृति प्रेषः । स च प्रथमाधारानन्तरमेव ताव- दन्यथाऽन्यत्प्रकृतम् । , ग. ण यि प्राकृ । ख. ग. इ. ग. 'ति । यदि हि ।

·४८२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१ पञ्चमप्र- संमृष्टे प्रवरं प्रणीते ॥ १२ ॥ सीद होतरियेतावान्प्रवरा । ब्रह्मणा प्रसूत आश्राव्याऽऽह सीद होतरिति तथैव भारद्वाजापस्तम्बोक्तस्तदिद वक्तुमेतावानवेत्युक्तम् । स्पष्टमन्यत् । बुच्यमाधार्य- अपवर्हिषः प्रयाजान्यजति नोपभृत५ समानयते । गतार्थम् । जीवातुमन्तावाज्यभागौ। गुणविशिष्टावाज्यभागौ। ताभ्यां प्रचर्य। गतम् । वित्रस्य यज्ञोपवीतानि प्राचीनावीतानि कुर्वते । सयजमाना ऋत्विनो यज्ञोपवीतग्रन्थीन्वित्रस्य शिथिलान्कृत्वा प्राचीनावीतानि सर्वेऽपि कुर्वते । आज्यानि वीषि च विपरिहरन्ति । व्युत्क्रमेण स्थापयन्ति । विपरिक्रामन्त्य॒स्विजः। व्युत्क्रमेण तिष्ठन्ति । दक्षिणतो जुहामु(उ)पभृत५ सादयति । जुहूर्यथास्थानगतं(ता) । तस्या दक्षिणभाग उपभृतम् । दक्षिणत उपभृतं ध्रुवाम् । तदुत्तरतः खुवेण सहितां स्थालीम् । गतम् । दक्षिणतः पुरोडाशं धाना सादयति दक्षिणं धानाभ्यो मन्थम् । होताऽध्वर्युरानीध्रश्च दक्षिणा विपरिक्रामन्ति । उत्तरत्रक्तौ स्थिता दक्षिणस्त्रक्तिमागत्य तिष्ठन्ति । उत्तरतो ब्रह्मा यजमानश्च । दक्षिणस्रक्तौ स्थितावुत्तरत्रक्तौ तिष्ठतः । आहवनीयाभिमुखाः सर्वेऽपि । समानत्र जुडूः षट्कपालश्च । एतयोर्न व्यत्ययोऽपि तु समानत्र पूर्वस्थान एव तिष्ठतः । १ घ. ऑ. ज. श. म. द. जीववन्ता । १ ख. ग. ठ. ८. ण, 'स्थाने । ग। ३. ज. स. म.क्षिणामपभ्रति 1 fam,' ·। ४च० पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ब्रह्मयजमानावित्येकेषाम् । अनयोः पूर्व व्युत्क्रमणमुक्तं तत्र विकल्पः । पूर्वव तिष्ठत एकेषाम् । सर्वेभ्यो हवियः समवदायैकैकां देवतां यजति । सर्वेभ्यस्त्रिभ्यः सकृत्सकृदवद्यतीत्यापस्तम्बभरद्वाजोक्तेः । एकैकामेव देवतां यजतिः । तदेवाऽऽह- जुह्वामुपस्तीर्य पुरोडाशादवदाय धानानामुपसंगृह्णीतेऽथ मन्थस्य। अवदानं सकृदेव । उपसंग्रहणं संस्कारार्थं वचनात् । अन्यथाऽन्यस्यै निवापोऽ. न्यस्या अपि दानं कथं स्यात् । अत उक्तमुपसंगृह्णीत इति । द्विरभिधारयति चतुरवदानस्य त्रिः पञ्चावत्तिनः । चतुरवदानस्य यजमानस्य वचनादत्र षडवत्तं द्विरभिधारणेनान्यस्य त्रिरभिवारणेन +सप्तावत्तम् । सोमाय पितृमतेऽनु स्वधेति संप्रेष्यति द्वे पुरोनु- वाक्ये अन्वा हैकैको याज्या५ सप्रणवे स्याताम् । द्वे पुरोनुवाक्ये प्रणवान्ते स्याताम् । बहि, श्रावय, श्रौषट्, ये यजामहे, वौषट्, एतेषामपकादत्वेनान्ये स्वधेति पञ्चानां स्थाने विधीयते वषट्कारस्थाने स्वध, नम इति । परिधीरपोर्णिवत्युच्यमाने दक्षिण- मुत्तरं परिधि मध्यममुपसमस्यति । सह निदधाति । हौत्रं त्वया हि नः पितरः सोमपूर्व इति याज्यायां वन्वन्नवासः परिधीरपोर्णिवति पदत्रये श्रूयमाणे । उडङतिक्रम्याऽऽस्वधेत्याश्रावयति। दक्षिणतः स्थित उदरक्तिमागत्याऽऽस्वधेत्याश्राव्यति, दक्षिणामुख इत्येव । तथैव सूत्रान्तरेष्वपि । अस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयति सोमं पितृम. न्त स्वधेति संप्रेष्यति ये स्वधामह इत्या. गर्भवति स्वधा नम इति वषट्करोति । प्लुतस्तु यथाप्रकृति विकारेष्वपि ज्ञेयः । वृत्रहा भूयासम् । एवं पितरो वार्हषदः पितरोऽग्निप्वात्ताश्चाग्नीषोमीयविकारौ विशेषणेन व्यधिकाक्षरत्वात् । गतार्थमन्यत् । + अत्राष्टावत्तमियपेक्षितं न वेति विचारणीयम् । १६. . ज. श. म. ढ. 'मानौ चेये । २ ख. ग..घ..ब. ज.श. म. ट. द..पा. 'म उप।

·। सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [५ पञ्चमप्रभे- संमृष्टे प्रवरं प्रवृणीते ॥ १२ ॥ सीद होसरित्येतावान्प्रवर।। ब्रह्मणा प्रसूत आश्राव्याऽऽह सीद होतरिति तथैव भारद्वानापस्तम्बोक्तस्तदिद वक्तुमेतावानेवेत्युक्तम् । स्पष्टमन्यत् । सुच्यमाधार्य- अपर्हिषः प्रयाजान्यजति नोपभृत५ समानयते । गतार्थम् । जीवातुमन्तावाज्यभागौ। गुणविशिष्टावाज्यभागौ। ताभ्यां प्रचर्य। गतम् । विसस्य यज्ञोपवीतानि प्राचीनावीतानि कुर्वते । सयजमाना ऋत्विजो यज्ञोपवीतग्रन्थीवित्रस्य शिथिलान्कृत्वा प्राचीनावीतानि सर्वेऽपि कुर्वते । आज्यानि हवीशषि च विपरिहरन्ति । व्युत्क्रमेण स्थापयन्ति । विपरिकामन्त्य॒त्विजः। व्युत्क्रमेण तिष्ठन्ति । दक्षिणतो जुहामु(उ)पभृत५ सादयति । जुहूर्यथास्थानगतं(ता)। तस्या दक्षिणभाग उपभृतम् । दक्षिणत उपभृतं ध्रुवाम् । तदुत्तरतः सुवेग सहितां स्थालीम् । गतम् । दक्षिणतः पुरोडाशं धानाः सादयति दक्षिणं धानाभ्यो मन्थम् । गतम् । होताऽध्वर्युरानीघ्रश्च दक्षिणा विपरिक्रामन्ति । उत्तरस्रक्तौ स्थिता दक्षिणस्त्रक्तिमागत्य तिष्ठन्ति । उत्तरतो ब्रह्मा यजमानश्च । दक्षिणरक्तौ स्थितावुत्तरस्रक्तौ तिष्ठतः । आहवनी गाभिमुखाः सर्वेऽपि । समानत्र जुडूः षट्कपालश्च । एतयोर्न व्यत्ययोऽपि तु समानत्र पूर्वस्थान एव तिष्ठतः । १ घ. ऑ. ज. झ. ल. द. जीववन्ता । २ ख. ग. ठ, . , 'स्थाने । ग । ३. ज. अ. म.क्षिणामपभूति ।। सिर ·४च० पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीब्याख्यासमेतम् । ब्रह्मयजमानावित्येकेषाम् । अनयोः पूर्व व्युत्क्रमणमुक्तं तत्र विकल्पः । पूर्वत्रैव तिष्ठत एकेषाम् । सर्वेभ्यो हविर्यः समवदायैकैकां देवतां यजति । सर्वेभ्यस्त्रिभ्यः सकृत्सकृदवद्यतीत्यापस्तम्बभरद्वाजोक्तेः । एकैकामेव देवतां यजतिः । तदेवाऽऽह- जुह्वाऽपस्तीर्य पुरोडाशादवदाय धानानामुपसंगृह्णीतेऽथ मन्थस्य। अवदानं सकृदेव । उपसंग्रहणं संस्कारार्थ वचनात् । अन्यथाऽन्यस्यै निवापोऽ. न्यस्या अपि दानं कथं स्यात् । अत उक्तमुपसंगृह्णीत इति । द्विरभिधारयति चतुरबदानस्य त्रिः पञ्चावचिनः । चतुरवदानस्य यजमानस्य वचनादत्र षडवत्तं द्विरभिधारणेनान्यस्य त्रिरभिवारणेन +सप्तावत्तम् । सोमाय पितृमतेऽनु स्वधेति संप्रेष्यति दे पुरोनु- वाक्ये अन्वा हैकैको याज्या५ सप्रणव स्याताम् । द्वे पुरोनुवाक्ये प्रणवान्ते स्याताम् । बहि, श्रावय, श्रौषट्, ये यजामहे, वौषट्, एतेषामपवादत्वेनान्ये स्वधेति पञ्चानां स्थाने विधीयते वषटकारस्थाने स्वध. नम इति । परिधीरपोर्णिवत्युच्यमाने दक्षिण- मुत्तरं परिधि मध्यममुपसमस्यति । सह निदधाति । हौत्रं त्वया हि नः पितरः सोमपूर्व इति याज्यायां वन्वन्नवातः परिधीरपोर्णिवति पदत्रये श्रूयमाणे । उडङ्ङतिक्रम्याऽऽस्वधेत्याश्रावयति। दक्षिणतः स्थित उदरक्तिमागत्याऽऽस्वधेत्याश्रावयति, दक्षिणामुख इत्येव । तथैव सूत्रान्तरेष्वपि । अस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयति सोमं पितृम- न्तस्वधेति संप्रेष्यति ये स्वधामह इत्या. गर्भवति स्वधा नम इति वषट्करोति । प्लुतस्तु यथाप्रकृति विकारेष्वपि ज्ञेयः । वृत्रहा भूयासम् । एवं पितरो बार्हषदः पितरोऽग्निप्वात्ताश्चाग्नीषोमीयविकारौ विशेषणेन व्यधिकालरत्वात् । गतार्थमन्यत् । + अत्राष्टावत्समि अपेक्षितं न वेति विचारणीयम् । १च. ड. ज. श.अ. द. मानौ चेले । २-ख. ग..घ..च.ज.श. म. ट. टपास उप।

·४८४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [६ पञ्चमप्रने- एतेनैव कल्पनोसराभ्यां मचरति । धानामन्याभ्यां हतिाम् । एतनेति चतुरवत्तिनः पञ्चावत्तिनश्वोक्तावदानकरपेनेत्वे- तावदतिदिश्यतेऽन्यत्स्वयमेव दर्शयति । दक्षिणाऽतिक्रम्य जुह मुपस्तीर्य धानानामबदाय पुरोडा- शादुपसंगृहीतेऽथ मन्थस्य पितृभ्यो बर्हिषद्भ्योऽनु- स्वधेति संप्रेष्यत्युदतिक्रम्याऽऽस्वधेत्याश्रावयत्यस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयति पितन्वहिषदः स्वधेति संप्रेष्यति ये स्वधामह इत्यागर्भवति स्वधा नम इति वषट्करोति दक्षिणाऽतिक्रम्य जुहामुपस्तीर्य पन्थादवदाय पुरो. डाशावुपसंगृहीतेऽथ धानानां पितृभ्योऽग्निष्वात्तेभ्यो- सुस्वधति संप्रेष्यत्युदङतिक्रम्याऽऽस्वधेत्याश्रावय- त्यस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयति पिलूनग्निध्वात्तान्स्वधेति संप्रेष्यति ये स्वधामह इत्यागर्भवति स्वधा नम इति वषट्करोत्येतेनैव कल्पेनाग्निं कव्यवाहन स्विष्टकृतं यजति दक्षिणाऽतिक्रम्य जुड़ामुपस्तीर्य पुरोडाशाद. वदाय धानानामुपसंगृहीतेऽथ मन्थस्थानये कव्यवा- स्विष्टकृतेऽनुस्वधेति संप्रेष्यत्युदङ्ङतिक- म्याऽऽस्वधेल्याश्रावयत्यस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयत्यनि कव्यवाहन५ स्विष्टकृत स्वधेति संप्रेष्यति ये स्वधा- मह इत्यागर्भवति स्वधा नम इति वपदकरोति॥ १३ ॥ अत्राऽऽवृत्तिमध्ये सूत्रान्तरदृष्टवैकश्पिकपक्षनिरासार्थमित्येवं ज्ञेयम् । मन्थमेके खिष्टकृत५ समामनन्ति । मन्य स्विष्टकृतमेव निरूप्य सेव देवता पितॄणामग्निष्वात्तानां विकल्पेन यमस्तु विकल्पेन पूर्व दर्शित एव । ए च देवतात्रयं मन्थस्य विकल्पेन ज्ञेयम् । अत एवाऽऽहाऽऽपस्तम्बः --ययासमाम्ना यमनये कव्यवाहनाय यमाय बा मन्थमिति । तथाच स्विष्टकृयागाय पुनरपि तमेवासिं स्विष्टकृतं तु यजत्येव स्विष्टकृल्लक्षण प्रतिपन्ने स्थाने तस्याविधानातलोगो मा भूदित्य स्त्येव स्विष्टकृत् । न प्राशित्रमवद्यनि । प्रतिषेधात् । हुनाय १ घ. इ. ज. ल. द. रुपेन यथादेवतमुत । २ २. अ. ज. दग. ८. के सौविध । ब. °न तथाच निव एवजे । च. ८ 'न निर एवं शे।

·१० पटक] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । । ये Samosomia एवमेवेडामवयति । सर्वेभ्यो हविःशेषेभ्यश्चतुर बत्तिनः पञ्चावत्तिन उक्तावदानधर्मेण । मन्थमिडामवद्यति मन्यादिडामवद्यतीत्येकेषाम् । सर्व मन्थमिडामेवावधति नान्यत् । मन्थादेव वति विकलो। मन्थमवघ्राणार्थ परिशिष्य । सर्वहविःशेषात्सकाशान्मन्थावशेषं पृथकृत्यावघ्रातुं प्रज्ञातं निदध्यात् । इडाया हविःशेषान्सश्लिष्य । ये हविःशेषा अवदानातिरिक्तास्तानपीडायामेवावधाय मर्दननैकीकृत्य । एतत्ते ततेति तिसृषु सतीषु त्रीन्पिण्डानिदधाति । एतत्ते सत ये च त्वामन्विति । एतत्ते पितामह ये च त्वामन्विति । एतत्ते प्रपिता. मह ये च त्वामन्विति । अत्रैतत्ते तनासावित्यापस्तम्ब आचार्योऽपि पिण्डपितृयज्ञे तथैवोक्तवानिति चात्रासाविति नोक्तः । ततस्तु पिण्डपितृयज्ञवदेव मन्त्रा ज्ञेया इति के चित् । विण्डस्थानान्याह- पूर्ष्याियां दक्षिणाायां पश्चाायाम् । पूर्वो भागस्तंत्र भवा पूर्वार्ध्या । तस्यां सक्ती प्रत्यञ्चमेव क्रमेण त्रीमिण्डानि. दधाति । आध्वर्यवमेवेदम् । लेपमुत्तरस्यां निमाटि । उत्तरस्यां सक्ती हस्तं लिप्तं निमार्टि। अत्र पितरो यथाभागं मन्दध्वमित्युक्त्वोदश्चो निष्क्रामन्ति । दक्षिणतो विद्यमानाः सर्वे सय नमाना ऋत्विनः । यदि ब्रह्मा यजमानश्चोत्तरी स्यातां तदाऽन्ये । तत आहवनीयमुपायन्ति । सयजमाना ऋत्विज आहवनीयं दक्षिणं समीपमागच्छन्ति । तत उत्तरतः । सुसंदृशं त्वा वयमित्याहवनीयमुपतिष्ठन्ते । हरी इत्यन्तेन । आतमितोस्तिष्ठन्ति । श्वासं निरुध्य यावत्प्लुतिः स्यात्तावत्तिष्ठन्ति । अक्षन्नमीमदन्त हीति गार्हपत्यमुपतिष्ठन्ते । हरी इत्यन्तेन । 1. ग. ह. ठ. ड. प.संत्रा । २ स ... इ. ग. प्रति एवमें ।

·४८६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [५ पञ्चमप्रभे-- अक्षन्पितरोऽमीमदन्त पितर इति प्रतिपद्यन्ते । उत्तरत आगच्छन्ति मदन्तीत्यन्तेन । मन्थर होताऽवजिघ्रति । हविःशेषात्पृथक्कतं मन्थावदानं होताऽवजिघ्रति । अथाध्वर्युरथ ब्रह्माऽथाऽऽग्नीध्रोऽथ यजमानः । तमेव मन्थभागमेतेऽपि क्रमेणावजिघ्रन्तिः । मन्थर होताऽवघ्रायान्तवेंदि निनयतीत्येकेषाम् । नान्ये ऽवनिम्रन्ति । उदकुम्भमादायाया विष्ठा जनयन्कर्व- राणीति त्रिः प्रदक्षिणं परिषिञ्चन्पति । बेदिपरितः । स्पष्टम् । निधाय कुम्भं त्रिरपरिषिश्चन्मतिपयति । गतार्थम् । अत्राञ्जनाभ्यञ्जने वासोदानं नमस्कारानुत्थापनीयं प्रवाहणी ससाधनी मनस्वी पङ्क्तिप्राजापत्याश्च समामनन्ति । असाववनेनिश्चेति, अप्तावभ्यश्चेति, एतानि व इति, नमो वः पितर इति, उत्ति- ष्ठत पितरः प्रेतपूर्व इति, परेत पितर इति, यन्तु पितर इति, मनो न्वाहुवामह इति, अक्षन्नमीमदन्तेति, प्रजापत इति, एतैर्यथाविहित कार्यमित्याह । यथा पिण्ड पितृयज्ञे। गतम् । व्यवच्छादयन्ति परिश्रितम् । आवरणं निष्काशयन्ति । संप्रसारयन्ति परिधीन् । यथास्थानं कुर्वन्ति । वित्रस्य प्राचीनावीतानि । अनुवादोऽयम् । विधत्ते- यज्ञोपवीतानि कुर्वत आज्यानि हवीशष च विपरिहरन्ति विपरिक्रामन्त्य॒त्विजोऽपवर्हिषावनूयाजौ यजति देवौ mamme १ घ, ङ, ज, झा. म. द. नि वि' ।

·६१०पटहः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । यज यजेत्ति पूर्वमनूयाज संप्रेष्यति यजेत्युत्तर सूक्त वाकं प्रति होता निवीतं कुरुते न पत्नीः संयाजयन्ति न समिष्ट यजुर्जुहोति सर्वमन्यक्रियते ॥ १४ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चमप्रश्ने चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ । निगदव्याख्यातानि । सर्वपिष्टलेपफलीकरणहोमः सारस्वतहोमादि सर्वप्रायश्चि. तान्त सर्व करोति । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्यां पञ्चमप्रश्ने महापितृयज्ञश्चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमप्रश्ने पञ्चमः पटलः । रौद्राश्रयम्बकान्मतिपूरुषमेककपालानिर्बपति । रुद्रा देवता निर्वापे त एव ऽयम्बकनामानः । यावन्तो यजमानस्यामात्याः सस्त्रीकास्तत एकाधिकान् । गतार्थम् । तूष्णीमुपचरिता भवन्ति । दविहोमत्वान्नात्रातिदेशतोऽङ्गप्राप्तिरिति तूष्णीमित्युक्तम् । निर्वापमात्रे मन्त्रोऽ- न्यत्तूष्णी सर्वमपि। दक्षिणार्धे गाईपत्यस्य श्रष्यन्ते । पुरोडाशा इति शेषः । तानंभिघार्यानभिघार्य वा। तुल्यश्रुतित्वाद्विकल्पः । मूते मूतयोमूतेषु कोशापिधाने वोदास्य । मूर्त धान्याधानेन बन्धनार्थ तुणमयं व्याख्यातं, तेषां संख्याविकरूपः । कोशः करण्डः पेटा वा तस्यापिधानं पटलकम् । एतेषु कुत्रचिदुद्वास्य पुरोडाशान् । दक्षिणाग्नेरेकोल्मुकं धूपायत्पराचीनम- परेण गाईपत्यमत्याहृत्याग्रतो हरन्ति । धूपायद्भूमायत्पराचीनमवाङ्मुखं गच्छतां बहिस्विजां सपत्नीकतामात्ययनमाना- नामने हरन्त्युल्मुकम् । स्पष्टम् ।

·५८८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं-: [ ६ पञ्चमप्रभे. यावन्तो गृहाः स्म इति गाईपत्यमुपतिष्ठते । अध्वयुरेव । द्वितीयाय तस्थ इत्यन्तो मन्त्रः । उत्तरपूर्वमत्रान्तरदेशं गच्छन्ति । विहाराहहिरुत्तरपूर्वमीशान्यभागं गच्छन्ति सर्वेऽपि । ततस्तु यत्र चतुष्पथस्तत्र गच्छन्ति । आखुस्ते रुद्र पशुरिति व्रजन्नेयाऽऽखूलकर एक पुरोडोशमुपवपति । तं जुषस्वेत्यन्तो मन्त्रः । आखुनोत्कीर्णमृदि निदधाति गच्छन्नेव । तथा चतुष्पर्थ गच्छेद्यथा मध्य आखूत्करो भवति । चतुष्पथ एकोरमुकापसमाधाय संपरिस्तीर्य । वर्मसंयोगश्चतुष्पथः । स्पष्टम् । मध्यमेन पलाशपर्णेनौन्तिमेन वा सर्वेभ्यः पुरोडाशेभ्यः समवदायाभिघायैष ते रुद्र भाग इति जुहोति । सर्वेभ्यः पुरोडाशेभ्यः सकृत्सकृत्समवदाय पलाशपत्रेण जुहोत्युमुके । तं जुष. स्वेत्यन्तः। भेषजं गव इति द्वाभ्यामुपतिष्ठन्ते । सर्वे तमग्निमुपतिष्ठन्ते व्यवसाययादित्यन्तेन । प्रतिपूरुषं पुरोडाशानादाय । प्रतिमनुष्यम् । त्र्यम्बकं यजामह इति त्रिः प्रदक्षिणं चतुष्पथं परियन्ति । प्रत्येकं प्रतिप्रदक्षिणं मन्त्रावृत्तिः । सामान्यमुक्त्वा विशेषमाह- तानूर्वानुदस्य भगवः स्थ भगस्य वो लिप्सी- येति प्रतिगृह्य परीत्य यजमानाय समावपन्ति । प्रथमं तूष्णीमादाय पुरोडाशं तत ऊर्वानाकाश उदस्य पश्चाद्भगवः स्थति मन्त्रेण भूमौ पतन्तं पुरोडाशं प्रतिगृह्य त्र्यम्बकमित्यनेन परीत्य प्रदक्षिणीकृत्य चतुप्पथम् । ततो यजमानस्याञ्जली निक्षिप्य पुनराहायोर्ध्वमुदस्य प्रतिगृह्य परीत्य यजमानाञ्जली निधाय । तथैव तृतीयपर्यायेऽपि । ॐ सूत्रपुर केषु ' उपतिष्ठन्ते ' इति वर्तते । १ ख. ग. 3. 2. 'न्ति । आ । २ घ. इ. ज. झ. ब. द. 'डाशानाम । ३ घ. छ. ज. अ. म. नान्तने । ख. म. च. ठ. ड. ग. 'भ्यः स । ५ घ. ज. स. से. इ. पयति । ६ ग. इ. च:

·२ HOMMEAN ६५०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । यदि यजमानस्य दुहिता पतिकामा स्यात्सा विपरीयात् । सा वक्ष्यमाणमन्त्रे विशेषः । (1) तं मन्त्रमाह- त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पतिवेदनम् । उर्वा- रुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मा पतेरिति परि- क्रम्य जपति ।। १५ ।। पूर्वयोः परिक्रमण- योर्यजमानाय समावपन्त्युत्तमे पतिकामायै । पूर्वो मन्त्रः परिक्रमणे । एवं परिक्रमणजपे यजमानाय समावपन्ति उत्तमे पति- कामायामावपन्ति । तृतीये पर्याये पतिकामायै पूर्वयोः पर्याययोर्यजमानाय न तृतीये । तस्यामविद्यमानाया५ सर्वत्र यजमानाय । तस्यामकामायां सर्वत्र तृतीयेऽपि पर्याये । तान्मूत उपना परोगब्यूति गत्वा वृक्ष आसजति । गव्यूतिः क्रोशद्वयं ततोऽपि परं गत्वा वृक्षे मूतेन सह पुरोडाशशेषान्वघ्नन्ति । घरोगोष्ठ आसजन्तीति भरद्वाजः । एष ते रुद्र भागस्तं जुषस्व तेनावसन परो मूजवतोती अवततधन्वा पिनाक- हस्तः कृत्तिवासोमिति त्रिरवताम्यन्ति । प्रणवान्त मन्त्रमुक्त्वाऽनुच्छसन्तो यावन्निरोधं तिष्ठन्ति । त्रिवारमेवमेवाऽऽवृत्तिः । अपः परिषिच्यामतीक्षमायन्ति । मूतेऽपः परिषिश्चन्ति । अप्रतीक्षमायन्ति ! आसञ्जितं मूतमनवलोकयन्त आवर्तन्ते । परोगोष्ट मार्जयन्ते। गोष्ठो गवां विश्रामस्थानम् । तस्य परतो मार्नयन्ते । सुमित्रा न इत्येतेनेति भरद्वाजः। एषोऽस्येषिषीमहीत्साहवनीये समिधोऽभ्यादधाति । एकवचनादध्वर्युर्यजमानो वा। अपो अन्वचारिषमित्युपतिष्ठन्ते । सेवेऽपि । एवं पत्नी गाईपत्येऽभ्याधायोपतिष्ठते । गतम् । १ ख. मन्त्रवि । २ च. ट. वेण वि। ३ ख. ग.घ. इ.च. 2. ठ. . *नादितो मुक्षी। र अतिका ख लिपोच.ट. सञ्जयतीति।

·EDIT । सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [५ पञ्चमप्रमे प्रत्येत्याऽऽदित्यं घृते चरं निर्वपति । तस्यान्यायिकवकल्प इति भरद्वाजः । तत्राऽऽदित्य मेव चरुमित्युक्तम् । अतोऽ- दितिर्देवता । तथा सप्तदश सामिधेन्यः । इडाभागः सर्वोऽपि ब्रह्मण एव । चतुर्धाकरणे. विदं ब्रह्मण इत्येव । सर्वेऽपि भागा ब्रह्मण एवेति पूर्ववदित्यापस्तम्बः । प्रत्येत्यतिव- चनात्व्यम्बकासमिष्टिरियम् । संतिष्ठन्ते व्यम्बकाः। श्वोभूते पौर्णमासेनेष्ट्वोदवसायानुदवसाय वा मसूता देवेन सवित्रेत्युन्दन्ति । यो अस्याः पृथिव्यास्त्वचि निवर्तयत्योषधी- रगिरीशान ओजसा बरुणो धीतिभिः सहेन्द्रो मरुद्भिः सखिभिः सहामिस्तिग्मेन शोचिषेति निवर्तनं वापन यथा पुरस्तात् ।। १६ ।। इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चमप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥५॥ गतार्थम् । इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्या महादेवकृतायां प्रयोगवैज- यन्त्यां पञ्चमप्रश्ने व्यम्बका पञ्चमः पटलः ।।५।। अथ पश्चम प्रश्ने षष्ठः पटलः । ततो यहे व्यहे चतुरहेऽर्धमासे मास ऋती चतुर्पु वा मासेषु शुनासीरीयेण यजते तस्य वैश्वदेवेन कल्पो व्याख्यातः पञ्च संचराणि निरुप्यैन्द्रामं द्वादशकपालं निर्वपति वैश्वदेवं चरुमिन्द्राय शुनासीराय पुरोडाशं द्वादशक- पालं वायव्यं पयः सौर्यमेककपालं वायव्या- यवागू: प्रनिधुग्वेन्द्राय शुनासीराय पुरो- डाशं द्वादशकपालमुत्तममेके समामनन्ति । यहाधतीते पर्वणि प्रयोगो वचनाच्छु नासीरोपलक्षितत्वाच्छनासीरीय कर्म, उत्तर- वेदेरभावाद्वैश्वदेवेनेत्युक्तम् । गतार्थ र । वायव्यपयतः स्थाने वायव्या यवागूः प्रति- ख.ग.घ..च.ज.म.ट... मायेचा ·६१० पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । धुवा पयोर्थे पूर्वेयुः शाखाहरणादि सायं वत्सानपाकरोति उपवेषं शाखापवित्रं च । प्रातदोहस्याऽऽवृता काले प्रातःहं दोहयति । तथैवोत्तमापस्तम्बमरद्वाजाभ्याम् । सांनाग्यवदनुमन्त्रणमेककपालस्याऽऽग्नेयवत् । यवागूश्चरुकल्पेन । प्रतिधुग्धारोष्णं पयः। तत्रैव रूढिलिङ्गं च । गौर्वा प्रतिधुक्तस्यै शृतमिति प्रसिद्धिः । तस्यामेव शृतं पक्वमि त्यर्थः श्रुतेः । प्रतिधुषा प्रातःसवने, एतदस्मै शृतं कुरुतेति लिङ्गम् । तथा भरद्वा- जोऽपि प्रतिधुगिति दुग्धमात्रवाद इति । यावागूळ प्रतिधुरवा तदपि वायव्यमेवः तस्यापि दोहधर्मेण दुग्ध्वा न संक्षालनम्। आसाचैवावदाय याग इति सर्व कात्यायनेन पूर्वपक्षसिद्धान्ताभ्यां साधितं ज्ञेयम् । तथा सौर्यस्योत्तमस्थान इन्द्रायेत्याधुक्त: पुरोडाशः शाखान्तरीयः । एवं च सर्वेष्वपि पक्षेषु दश हवींषि । सरसोऽस्यहस्पत्याय त्वेत्युत्तमेन मासनानककपालमभिजुहोति । एकमेव नामेष्टमापस्तम्बस्यापि तथैव । अनुवत्सरीणा स्वस्तिमाशास्ते दिव्यं धामाऽऽशास्त इति सूक्तवाकस्याऽऽशीष्प होताऽनुवर्तयति वत्सरीणामिति वा । गतार्थम् । अपरपक्षे समस्यन्स्वकाले पौर्णमास्ये(सेने)ष्ट्वोदवसायानुद- वसाय वा प्रसूता देवेन सवित्रेत्युन्दन्त्येकं मासमुदस. जत्परमेष्ठी प्रजाभ्यस्तेनाऽऽभ्यो मह आवहदमृतं मां- भ्यः प्रजामनु प्रजायसे तदु ते मामृतं येन मासा अर्धमासा ऋतवः परिवत्सरा येन ते ते प्रजापत ईजा- नस्य न्यवर्तयन्तेनाहमस्य ब्रह्मणा निवर्तयामि जीवसेऽग्नि- स्तिग्मेन शोचिषति निवर्तनं वापनं यथा पुरस्ताद ॥१७॥ भपरपक्षे कृष्णपक्षे शुनासीरीयहवींषि समस्येत्तैर्यजेत्स्वकाल आमावास्येन इविषेष्ठा स्वकाले पौर्णिमासेनेष्ट्वा तत उदवसायेत्यादिविधिः । कृतं व्याख्यानम् । संतिष्ठन्ते चातुर्मास्यानि। शुनासीरीयान्तैक संस्था चातुर्मास्यानां सोमादेरङ्गत्वात् । नैनमनीजान५ सोमेन फाल्गुनी प्रामुयात् । एनं यजमान सोमेनानीजानं फाल्गुनी पौर्णमासी न प्राप्नुयात् । फाल्गुन्यां पौर्ण- मास्यां सोमेनावश्यमेष्टव्यमित्यर्थः । चतुष का मासेषु शुनासीरीयेण यनत इत्यय पक्षो यदा पुनःप्रयोग चिकीर्षति तदैव संपवति नान्यदा तत्रापि फाल्गुन्याः पूर्वे. १ उ. इ. ण. त्यर्थश्रु। ३ . अ. ज. भ. "ति संव ·४९२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [६ पञ्चमप्रश्ने-- चतुर्दश्यामेव शुनासीरीयेण यनेत ततः फाल्गुन्यां पुनःप्रयोगश्चातुर्मास्यानां चैव्यां प्रथमोपक्रमे तस्या अपि फाल्गुनीत्युपलक्षणं सर्वमेतत्कात्यायनेन स्पष्टीकृतम् । सोमोऽग्निष्टोमः। सोमाभावे पशुना। अशक्ती पशुना निरुदकल्पेनानन्तरे पर्वणि । पश्वभावे पुनःप्रयोगश्चातुर्मास्यानाम् । इष्टिरप्युक्ता कात्यायनबौधायनाश्वलायनैः । तदकरणे पुनःप्रयोगः । तान्यकृत्वैव पुनःप्रयोगोऽम्याप्त इत्यर्थः । ततोऽपि सोमेन पशुना वा समाप्तिः । इष्टिराग्नेयी कात्यायनीयानाम् । अन्यैः सवनेष्टिरित्युक्तम् । आग्नेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्राग्न एकादश- कपालो वैश्वदेवो द्वादशकपालो वैश्वदेवश्चरुवा समानतन्त्रा भिन्नतन्त्रा वैका । नित्यानि चातुर्मास्यानि उक्त्वाऽन्यान्याह- वैश्वदेवेन पशुकामो यजेत यस्मिन्नस्य वसन्ते भूयिष्टं पयः स्यात् । यस्मिन्वसन्ते यजमानस्य गोषु विपुलं दुग्धं भवति तत्रोपक्रमः । वैश्वदेवेन पशुकामो यजेत यावत्सहस्रं पशून्मामुयात् । सहनशुप्राप्तिपर्यन्तं वैश्वदेवपर्वणि वैश्वदेवेनैव पर्वणाऽभ्यासः । प्राप्ते सहस्से स्वस्थानैरितर्यजते । वरुणप्रघासकाल आगते वरुणप्रघासैरेवमितरैः सोमः पशुर्वाऽन्ते । शुनासीरीयेण यजेत ग्रामकामः प्रजाकामः पशुकामो दृष्टिका. मोऽन्नाधकामो वा वर्ण्य मुदकमन्ववसाय तत अदकार्थान्कुर्वाणः । वर्षासु भवं वर्ण्यमुदकं यत्रास्ति तत्र गत्वा यजते तस्मादेवोदकादुदकप्रयोजनम् । पञ्चसंवत्सराणि व्याख्यास्यामस्तनं पञ्चहोता वैश्वानरपार्जन्यो च फाल्गुन्यां प्रयुज्य द्वाहतू संवत्सराविष्ट्वा तृतीयस्य मासं न यजेत चैव्यां तु प्रयुज्य त्रीतून्संवत्सरानिष्ट्वा चतुर्थस्य मासं न पजेवं विहितं व्यवराध्यं यवराय वाऽभ्यस्येदभ्यस्येत् ॥ १८॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चमप्रश्ने षष्ठः पटलः ॥६॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चमः प्रश्नः ॥५॥ पञ्चसंवत्सराणि पश्च संवत्सराः कालो येषां चातुर्मास्यानाम् । अयं प्रयोगो नित्यानां काम्यानां च फलभूयस्त्वकामनया स्यात् । तन्त्रमेकारम्मत्वात् । प्रथम एव प्रयोगे पञ्चहोत्रादि । यदा फाल्गुन्यामुपक्रमतदा चाऽऽवृत्त्या द्वावृतू संवत्सराविष्टा

·६५०स्टलः महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४९३
चातुर्मास्यानां द्विरावृत्तिः सर्वेषां भवति संवत्सरद्वयेन पुनश्च वैश्वदेवपर्वमात्रं
चातुर्मास्यमध्ये भवति । तत ऊर्ध्वमाषाढमासो भवति तस्मिन्प्राप्त वरुणप्रधासैने यष्टव्यं
तं मासमतिक्रम्य श्रावण्यां वरुणप्रघासैर्यष्टव्यं चैव्यामुपक्रमे तु संवत्सरत्रयमभ्यस्य
पुनश्चैव्यां वैश्वदेवेनेष्ट्वा श्रावण्यां वरुणप्रघासैरेवं चैत्रमारभ्यर्तुत्रयं भाद्रपदे भवति ततो
भासमतिक्रम्य कार्तिके साकमेधैर्यजेत् । अनेन प्रकारेण पञ्च संवत्सरान्यजति ।
ततोऽपि फलभून्नो द्विस्त्रिर्वा पञ्चसंवत्सराणि चातुर्मास्यानि यनेत । तथा च पञ्च दश
पञ्चदश वा त्रयः प्रयोगा विकल्पेन भवन्ति । अभ्यासः प्रश्नसमाप्त्यर्थः ।
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोग
जयन्त्यां पञ्चमप्र शुनासीरीयः षष्टः पटलः ॥६॥
इति हिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतयां प्रयोगवैजयन्त्यां
पञ्चमश्चातुर्मास्यप्रश्नः।
अथ षष्ठः प्रश्नः।
(तत्र प्रथमः पटलः ।)
ऋग्वेदायुपविष्टेषु सातकर्मसु कर्तता।
होत्रादेः परिभाष्याथाध्वर्योर्याजुषकर्मसु ॥१॥
निरूपिता ब्रह्मणोऽपि हविर्यज्ञेषु तेषु तु ।
प्रधानकर्तृदंपत्योः फलाप्राप्ति निवारयन् ॥ २ ॥
संकल्पादेव कर्तृत्वमनयोर्मुख्यमादिशन् ।
फलं च सर्वकर्मस्वत्रैवान्यच्च प्रसङ्गतः ॥ ३ ॥
किंचिदुक्त्वा हविर्यज्ञयाजमानं सविस्तरम् ।
होत्रादिवेदसंज्ञाभिर्विहितेष्वपि कर्मसु ॥ ४ ॥
होत्रादिकर्तृनियमापवादेन निरूप्यते ।
लिङ्गाद्वाक्याद्विशेषामिधानाच्छ्रुत्या च बाधने ॥ ९ ॥
सन्ति सामान्यसंज्ञायाः षष्ठे प्रश्ने प्रतिज्ञया।
अवैतानिककर्माणि सब्रह्माण्यपि चविजाम् ॥ ६ ॥
साध्यानि तेषु चोत्सत्किर्तृगामि फलं स्थितम् ।
न्यायवैदग्ध्यविज्ञेयं याजमानमितीरितुम् ॥ ७ ॥

·४९४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [६ षष्ठप्रश्न- प्रतिज्ञाकरणं तावदादौ सर्वस्य तन्यते । इविर्यज्ञे दर्शपूर्णमासादौ तन्निरूप्यते ॥ ८ ॥ याजमानं व्याख्यास्यामः । यद्यपि यत्र देवपूजासंगतिकरणदानेवितिधात्वनुशासनसूत्रेण योर्धातोः पूनाद्यर्थस्य लटः शतृशान घाविति सूत्रेण लडादेशशानच्प्रत्ययान्तत्य व्युत्पत्त्या यजमानशब्देन देवपूजादिकर्मणः कर्ताऽऽत्मनेपदार्थाच्च फलभोक्ता प्रतीयते तथाऽपि याग(यो)रूढ्या चत्विक्साध्ये कर्मणि फलभोक्ता यः स एव प्रतीयते । पूर्तेषु यजत्यर्थेष्वपि यजमान- शब्दप्रयोगात् । देवपूनाकर्तर्यदर्शनाच । तस्मादक्षिणार्थे प्रवृत्तविकतके कर्मणि यः फलभोक्ता स एव यजमानशब्दवाच्यः । नच कर्ममात्रफलभोक्तरि दृश्यते प्रयोग उपनयनादिषु सामयाचारिकेपि च फलभोक्तरि प्रयोगाभावात् । तयोः फलभोक्त्रोः कर्म तद्यानमानम् । पत्न्या अपि फलं भोक्तत्वस्याऽऽधानप्रश्ने निरूपितत्वात् । यद्यपि तत्तदपिहितानि वैतानिकानि होतवेदादिसंज्ञामिहोत्रादिनियतकर्तृकाण्येवति स्था- पितं तथाऽपि विशेषप्रमाणैस्तद्बाधेन दंपत्योरपि क्वचित्कर्तृस्वं प्राप्तं तन्निरूप्यतः इत्यर्थः । तत्र फलप्रापकं यजमानमात्रानुष्ठेयं प्रमाणमाह समस्ते ऋतावर्थ श्रूयमाणं यजमानः कामयते । समस्ते नियतेऽनियते च साङ्गे ऋतौ क्रतुशब्दपुरस्कारेणत्विग्निधिमिविहितविक- र्तृके कर्मणि । दर्शपूर्णमासयोश्चत्वार ऋत्विज इत्यादिनाऽग्निहोत्रस्य यज्ञक्रतोरेवमन्तेन दर्शपूर्णमास चातुर्मास्यपश्चशिहोत्राणामक्रतुरूपाणामपि क्रतुशब्देन गौणेनाप्युपात्ताना- मिह ग्रहणं, ज्योतिष्टोमस्य तु मुख्यत्वेनोपात्तस्य यागविशेष एव सपशुके सोमाख्ये ऋतुशब्दो याज्ञिकप्रसिद्ध्या रूढो वेदे च वाजपेये सर्वे यज्ञक्रतवोऽवरुध्यन्त इत्यादी पञ्चमहायज्ञेषु यज्ञसत्रशब्दवद्गौणः णः । प्रकृते मुख्यमात्रग्रहणे हविर्यज्ञयान. मानकर्मविधान विरुध्येत तस्माडौणमुख्यानां ग्रहणम् । यज्ञं व्याख्यास्याम इत्यत्र विधिल- क्षणानि कर्माणि कर्ममिनिःश्रेयसमित्यादौ च प्रयुक्तयज्ञशब्दकर्मशब्दावपहाय ऋतुशब्द प्रयुञ्जानेनाऽऽचार्येणविक्साध्यान्येव कर्माणि क्रतुशब्देन गृहीतानीति गम्यते । अर्थ ममेदं भूयादित्यर्थते तदर्थे फलमिति यावत् । ऋतौ प्रयोजनतया साध्यत्वेन प्रयोजकोऽर्थः । तं क्रती साध्यं विधिश्रुत्येष्टसाधनयोग्यपरया नियतेषु निःश्रेयसलिङ्गसहकृतया विश्व. जिदादौ स्वर्ग रात्रिसत्रादौ प्रतिष्ठादिक कामादिपदवद्वाक्यसहकृतया च वायव्य श्वेतमालभेत भूतिकाम इत्यादौ भूत्यादिकमर्थत्वेनाऽऽवेदितं यजमानः कामयते । नच वर्तमानापदेशादनुवादः कामस्येति वाच्यम् । निष्प्रयोजनवादानर्थक्यमेव स्यात् । तस्मा. कामयतेति विधौ प्रयोगोऽप्राप्तत्वात् । नच फलकामनायां विधिरस्ति । कामनेच्छा ततोऽन्यत्र ·१प्र०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । सा वस्तु सौन्दर्यज्ञानादेव जायते नतु विधिना । विधिहि न फले प्रवर्तकः । अत एव फलांशे भावनायास्तु प्रत्ययो न विधायक इत्युक्तं तस्मात्फलसाधने विधिरिति वाच्यम् । तत्र वाचिको यः कामाभिनयोऽप्राप्तः स एव कामयतो विहितोऽतो यजमान एवे. त्ययं नियमोऽपि युज्यते । नानावेदगतं फलं तथाऽपि नविग्भिः संकल्पनीयं समा- रूयाया वाधात् । अत एव यो यक्ष्य इत्युक्त्वेत्यत्राऽऽत्मनेपदं श्रूयते । उक्त्वेत्यनेन संकल्पस्य काचिकत्वमुक्तं तदेव प्रथमं यजमानकर्म श्रुत्यैवोक्तं पुरुषरूपप्राप्तं तेन यज्ञे प्रवर्तमानत्वेन यजमानो नत्वनारब्धयज्ञो यजमानः स्याकिंतु यक्ष्यमाणः । अतोऽनेन यज्ञेन यक्ष्य इति कृतवाचिकसंकल्पोऽङ्गप्राप्तमानो येन क्रतुना यक्ष्य इति कृतसं- कल्पः । तत्र श्रूयमाणं फलमपि कामविषयत्वेनानुवदेदमुककाम इति तद्वाक्यशेषत्वेना- न्यथा सिध्यतः फलस्यानन्दये संकल्पवाक्यमसमर्थ स्यात् । यागेन भावयिष्य इत्युक्ते किमित्याकाक्षा जायते तत्पूरणायामुककाम इति वक्तव्यमित्यर्थः । अत एवान्यफ- लकर्मणि चत्विकर्तृत्वविधानार्थ यनतीति परस्मैपदनिर्देशो नहि प्रयत्नपरिस्पन्दाश्रयत्व. मात्रेण मुख्यं कर्तृत्व संभवति । स्वतन्त्रः कर्तेति पाणिनिस्मरणात्स्वातन्त्र्यं भोक्तुरेव मुख्यं तत्प्रेरितेषु तु स्वातव्यं गौणं विवक्षित दर्शयितुं यजतीति परस्मैपदप्रयोगः । सूत्रकृताऽप्युग्वेदेन होता करोतीत्यादौ परस्मैपदप्रयोगेणान्यरतत्वं दर्शितं, नहि परार्थफले कणि परेणाप्रवर्तितः प्रवर्तते । ननु स कथं फलमोक्ता स्यात्प्रधानकर्मणोऽ. कर्ता यतो नच वैदिके कर्मणि स्वातन्व्यमात्रेण कर्तृता । तथा च जैमिनिः पूर्वपक्ष- सिद्धान्तावाह शास्त्रफलं प्रयोक्तरि तल्लक्षणात्वादिति सूत्रेण । सर्व कर्म फलभोक्त्रैव कर्तव्यमिति प्रा(त्यमिधा)य राद्धान्तितम्- उत्सर्ग वा प्रधानं स्यादिति । सर्वस्य साङ्गस्य कर्मणो हि ऋत्विक्साध्यत्वेऽपि यागमात्रप्रधान तत्पत्न्या कर्तव्यमेतावता तत्फलप्राप्तिः । अत एव कात्यायनः-प्रधानस्वामी फलभागादिति । तेनापि द्रव्यदे. मतात्यागो याग इत्युक्तम् । तस्मात्प्रधानमात्रकर्तृत्वेन कर्मफलं तस्येति युक्तम् । भव- पक्षे तु त्यागप्रधानता प्रथमपटले निराकृता । प्रधानं यागो होतृकर्तृको होमोऽ. ध्वर्युकर्तृक इति होतृकर्तृक इति स्थितं स्वातन्त्र्यमात्रेण कर्तुः कर्मफलं स्यादिति चेत् । उच्यते-~यः प्रधानस्य कर्ता सोऽङ्गानामिति परिभाषितत्वामागस्य प्रधा. नस्य यजमानकर्तृकत्वे तु अजमानकर्तृकत्वमङ्गानामपि स्यादिति समाख्याभिर्न- त्विकर्तृताऽपि स्यात् । अतो न प्रधानकर्ता यजमान इष्टः सूत्रकृता । तस्माद- न्यतोऽप्रवृत्तः फलार्थ संकल्पेन प्रवृत्त एव स्वतन्त्रः कर्ताऽन्यो नेति सूत्रतात्पर्यम् । नचान्येन कृतस्यान्यः फलभोक्ताऽतिप्रसङ्गापत्तेरिति वाच्यम् । यथा यजमानेन त्यागे कृते प्रधाने यजमानपत्न्या अपि फलम् । तत्केन हेतुना संकल्पेनेति वाच्यम् । तत्राऽऽपस्तम्बप्समाधिरिति समः समाधिविधिः । यथाऽङ्गेषु कर्तुरन्यस्मिन्नपि यज मानेऽपूर्वमुत्पद्यते तद्वत्प्रधानं पूर्वमपि संकल्पकतयैव स्यात्तत्फलं चेति नातिप्रसङ्गः । .

·[६ षष्ठप्रवे-- । सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- यथा लोके राजादिः संकल्पमात्रेण राज्यं भुङ्क्ते प्रेरित राज्यग्रहणाय प्रधानादिभिः कृत. अहणमपि विहितेप्वपि देवताप्रतिष्ठादिपूर्तेषु प्रतिष्ठाप्रधानेषु त्यागासंभवाद्रुद्रनपादावपि तथात्वात्संकल्पमात्रेणीत्वकृतस्य प्रधानकर्मणो यजमान एवापूर्वमेव तस्य फलं च भव- तीति न किंचिदनुपपन्नम् । एवं वा सूत्रयोजना-समस्ते साङ्गे कर्मक्रतौ यो यक्ष्य इत्यनुवादेन वचनामिनयेन चोन्नीतेन यक्ष्य इति संकल्पे यद्यपि फलं तथाऽपि विधि- वाक्ये क्रती श्रूयमाणं यजमान एव कामयतेऽनेन यक्ष्य इति वाक्य इदमनेन फलं कामय इति वाक्यशेषण कामयते । तस्माद्यज्ञारम्भ एवानेन कर्मणा यक्ष्ये यावज्जीवमित्यादि यथासंभवमुक्त्वाऽनेन निःश्रेयसं कामय इत्यादि तत्तत्कामनानुसारेण वदेत् । यथोक्त- मापस्तम्बेनापि क्रत्वादौ ऋतुकामं कामयेत यज्ञाङ्गादौ यज्ञाझकाममिति । समस्ते साङ्गेऽपि ऋतौ साध्यत्वेनेष्टं श्रावयेदित्युक्तं तच्च यज्ञारम्भे प्रधानफलमशारम्भे चाङ्गफल- मित्युक्तं भवति । ननु नियतेष्वङ्गेषु विधिश्रुतिमात्रेण न फलं निःश्रेयसं कल्प्यं नापि रात्रिसत्रन्याये. नाऽऽर्थवादिकम् । नापि विश्वजिन्न्यायेन स्वर्गफलम् । किंतु नियताङ्गानि प्रधानेन स्वफलसिद्ध्यर्थ कथंभावाकाङ्क्षिगृहीतानि न पृथक्फलाकाङ्क्षाणि तथाऽपि श्रत्या कामपदवत्याऽनन्यार्थया च यत्रापि फलमङ्गेष्वनङ्गेषु चास्ति तत्रापि कामना क्वचित्विनिष्ठाऽपि श्रूयते तत्र किमृत्विजां फलमथवा यजमानस्यैव । यजमानफलेऽपि संकल्पोऽत्रविजां यजमानस्येति निर्णयार्थमाह- तथा नित्येषु यज्ञाङ्गेषु यानि तु कामयतिः श्रावयति । तुशब्देनोत्सर्गबाधो न सर्वत्राङ्गेष्वर्थवादैः फलकत्सना ।नाप्यनेषु फलश्रुतिरर्थवाद एवेति । किंतु नित्येषु फलनिरपेक्षया विधिश्रुत्या फलवत्प्रधानाङ्गेषु तथा निय- तेषु फलाभावेऽपि नियमेनानुष्ठयेषु यज्ञाङ्गेषु यज्ञफलवत्तया फलवत्सु । ननु किमर्थं नित्येष्विति यज्ञाङ्गेषु हि नियमेनानुष्ठानं तद्यज्ञानग्रहणेनैव सिद्ध- मिति चेत् । न । वैकल्पिकं यत्राङ्गमस्ति तथाऽतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णातीति पाक्षिके षोडशियागे फलार्थतयैव प्रवृत्तिर्नान्यथा यज्ञस्य तेन विना ह्यवैगुण्यात् । तस्माद्वैगुण्यपरिहारार्थमनुष्ठीयमानं नित्यमित्यर्थः । तेष्वप्यन्य- तःसिद्धस्य स्थानेष्वपि यानि चार्थरूपाणि स(पूर्वसूत्रेऽर्थमिति पदं व्युत्पन्नमर्थ्यत इति फलमुकं तत्र नपुंसकनिर्देशेन जातिवाचिनोपदिष्टस्यान्न(त्र) व्यक्तिवाचकेन बहुवच- नान्तेन नपुंसकलिङ्गेन परामर्शो यानीति । यान्यर्थमानानि पुरुषेण नित्याङ्गसाध्यानि कामयतिर्धातुः श्रावयति अभिधयैव बोधयति तान्येवाङ्गफलानि नान्यानि तान्येक यजमान एव कामयते सर्वानुषङ्गः । अयमभिप्रायः-यज्ञाङ्गेष्वपि श्रुत्याऽनन्यपरया ·। १५ पटल: ] महादेवकृतजयन्तीव्याख्यासमेतम् । बोधितानि फलान्येव न सा श्रुतिरर्थवाद एवानङ्गेष्वपि च किं वक्तव्यं यानि फलं विना नानुष्ठेयानि तत्रार्थवाद एवाननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यं स्याद्विधेः । तस्मादुभयत्रापि नार्थवादता किंतु फलार्थतैव । अत्र कामयतिरू(रु)पलक्षणमिच्छाविषयत्व(त्वे)नार्थप्र. तिपादकानां शब्दानाम् । बुभूष[ति] तितीर्घत्यनयोः साक्षादेकार्थकत्वात् । इतरार्थनं. प्रत्ययस्यापि समानार्थत्वात् । अभिचरन्नामयाच्यादिशब्दानामनिष्टार्थानामपि विधिषु न श्रुत्यावेदितार्थस्यापूर्वस्येष्टस्य साध्यस्याऽऽवेदकानामिच्छाविषयत्वं विना साध्यत्वा. संमवादवश्यमाक्षिप्तेच्छाविषयत्वमपि बोधयतामुपलक्षणम् । तान्यङ्गानङ्गफलानि यन. नस्य कर्मणां स्वतन्त्रकर्तुरेव । तथाऽप्यध्वर्वादिकामना श्रूयते तथाऽपि नाध्वर्वादयः स्वार्थतया साधयितुमीशते शास्त्रफलं च कर्मणां स्वतन्त्रकर्तुरेवेति न्यायात् । नह्यनेन प्रवर्तितस्य कर्मणः फलमन्यस्य स्यात् । यदप्यन्यस्य प्रपाप्रवर्तनादिषु कर्मसु तृप्तिः फलमन्येष्वप्यस्ति तथाऽपि न तद्विधिफलम् । किंतु तदानुषङ्गिकं विधिफलं कर्तुरेवेति न व्यभिचारः । तथा च याकामयेत यजमानानिति तथा यं कामयेत सर्वमायुरियादिति यजमानकाम्यमेव फलं नाध्वर्युकाममनिच्छतो यजमानस्य फलं स्यात् । एवमृत्विनामपि क्वचित्वकामनाविषयत्वेन स्वफलता दृश्यते । तत्रापि यदि यजमान एवानेन कर्मणा म ऋत्विनां फलं भूयादिति कामयते तदैव नान्यदा। तदेतत्सर्व यानीत्यनेन दर्शितम् । तथा यं कामयेत प्रमायुकः स्यादित्यादेरपि न फलपरता मानत्वाभावात् । अध्वर्युणाऽ. निष्टं काम्यमानमपि न यनमानप्रयुक्तेन कर्मणा भवतीत्युक्तम् । यथा यजमानायानिष्टं कामयते तागेवेति । तथा न कार्यमित्यर्थवादः। यत्र तु कामनासमानार्थपदैरबोधितं तत्काम्यमानमपि नाङ्गफलमित्यपि कामयतिरित्यनेनोक्तम् । श्रावयतीत्यनेन कामादि. पदबोधितमपि यद्यभिधया न प्रतिपाद्यते किंत्वनूद्यतेऽभिधायाः पदान्तरेण प्रतिबन्धात् । तत्रापि न फलताऽपि त्वर्थवाद एव । यथा त्रिष्टुभा परिदध्यादिन्द्रियं वै त्रिष्टुगिन्द्रि- यकामः खलु वै रानन्यो यनत इति तथा जगत्येत्यपि । अत्र खलुवैपदानां हेतुत्वे- नामिवाप्रतिबन्धादनुवादेनार्थवादतैव । यदि कामयेत ब्रह्मवर्चसमस्त्विति गायत्रिया परिदध्यादिति फलपरतवात्र नार्थवादता । अत्र फलवन्त्यङ्गानि क्रियानातिद्रव्यगुणाः। क्रिया तावत्-आधानेऽग्नये भगिनेऽष्टाकपालेष्टिः । सा नित्या च काम्या च । तथा राका सिनीवाली पत्नीसंयानभागौ । जातियर्यावत्पालाशं ब्रह्मवर्चसकामस्य यूपं कुर्यात् । द्रव्यमपि-द्रव्यमग्निहोत्रहोमे पयः । गुणः-यूपे त्रिरस्निपञ्चारनित्वं च । एषां संयो. गपृथक्त्वन्यायेन यागाङ्गता । तथाऽनङ्गान्यपि क्रत्वाश्रितानि चतुर्धा कुहूयागः पत्नीसंयाजेषु । जातिः-यदि कामयेत ब्रह्मवर्चसमस्त्विति गायत्रिया परिदध्या- दिति परिधानी[या]यां गायत्रीत्वम् । द्रव्यम्-कांस्यमृन्मये प्रणयनाश्रिते । गुणः- INDIANSIR १च.ट. तयाऽपि।

·CommHD सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [पने- भाषार उच्चनीषते । एतेषां क्रत्वगत्वावेदक प्रमाणं नास्ति । यदि प्रकरणेनामवं लदा वाक्पमेनः स्यात्सकृच्छ्रुतस्य वाक्यस्य । उदाहरति- यथाऽऽघारस्यो_तायां नीचेस्तायां च । अर्वमाधारयेत्स्वर्गकामस्य न्यश्चं वृष्टि कामस्येति यथा यजमान एवं कामयते तथा धान्कामयेत यजमानान्समावत्येनानिति व्यातिविधाने स्थानविशेषलक्षणो गुणो पन. मानफलार्थ विधीयमानो यजमानेनैव कामयितव्यः संकल्पनेत्यर्थः । एतत्सूत्रे नियमविधानेन फलितां परिसंख्यां दर्शयति- अर्थवादा इलरे । आधारस्येत्यनुकर्षः । आवारगतगुणविध्यर्थवादा इतरेऽनन्यथासिद्धया श्रुत्यैवाऽऽ. बेदितार्थप्रापका विध्युद्देशान्तर्गतास्तेऽतोऽन्ये वाक्यशेषा विध्युद्देशानन्तर्गताः सन्तः पृथगपि वाक्यार्थ प्रतिपादयन्तो वाक्यैकवाक्यतां गच्छन्तोऽर्थवादाः स्तावका न फल. प्रापका इत्यर्थः । ब्रह्ममीमांसकानामिव वाक्यैकवाक्यताऽर्थवादानामिष्टा सूत्रकृतामवा- न्तरवाक्यार्थेऽपि प्रामाण्यस्वीकारात्तत्तु(न्नतु)जैमिनीयानामिव पदैकवाक्यता । यथा संततमाघारयतीत्यत्र प्राणानामन्नाद्यस्य संतत्या इत्येवमादयोऽर्थवादा भाषार- योस्तथाऽन्येष्वपि नियतेषु यज्ञाङ्गेषु प्रकारान्तरसिद्धा अर्थवादा एवेत्याह- तथाऽन्येषु यज्ञाङ्गेषु पुरीषवतीं करोति प्रज. यैवैनं पशुभिः पुरीपवन्तं करोति यधूपं मिनोति सुवर्गस्य लोकस्य प्रज्ञात्या इषे त्वोर्जे त्वेति शाखामाच्छिनत्तीषमेवोर्ज यजमाने दधातीति । शाखान्तरीयं वाक्यम् । इतीति नानाप्रकाराणामर्थवादानां पूर्वदर्शितानां ग्रहणार्थम् । द्रव्यमकल्पनं यजमानस्य दक्षिणादानं ब्रह्मचर्य जपाश्च । पघाणानभूतं द्रव्यं सिद्ध नात्यादिना पश्चादङ्गत्वेन तत्तद्वेदविहितमपि नस्विग्भिः संकल्प्यं तत्। नहि तत्र तत्र वेदे संपादनं विधीयतेऽपि तु सिद्धस्याङ्गताऽतो द्रव्यप्र. कल्पनं पूर्वमर्थसिद्धं तत्तु स्वार्थसिद्ध्यर्थ यजमान एव कुर्यात् । नहि त ऋत्विनो दक्षि. मालोभेन प्रवृत्ताः स्वयं व्ययं कर्तुं प्रभवन्ति । अत आज्यव्रीहिपशुतण्डुलगोजावादीनां संपादन यानमान यजमानः स्वद्रव्यत्ययेन साक्षाद्वाऽन्येन वा संपादयेत् । अत्र बना मानग्रहणं पुनः संकल्पे प्रवर्तमानस्य द्रव्यप्रकल्पकत्वं मा भूकिंतु संकल्पात्पूर्वमेव यक्ष्यमाणस्येति । यजमानपदं द्रव्यप्रकल्पनपदेन न संबद्धमिति पुनरग्रिमैरेव संबन्धो some १५. श. म. या नित्येषु ।

·१५ पटकः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । षया स्यादिति सप्रयोजनं दक्षिणादित्रयेण संवध्यत उत्तरत्रानुवर्तते च । दक्षिणादान स्वत्वत्यागरूपं नास्वामिनः समवति । सामर्थ्यमपि श्रुत्यो बाध्यतेऽनख्वान्होत्रा देय इत्यादिना । भष्टाङ्गमैथुनत्यागो ब्रह्मचर्य तथनमानसंस्कार एव समाख्यायाः नाम- थ्र्येन बाधात् । ऋस्विजां हि ब्रह्मचर्याभावेऽपि कर्तृत्वसंभवात् । तस्माद्दीक्षासंस्कार- वस्वामिनः संस्कार इति भवत्यदृष्टार्थः संस्कारो यजमानस्यैव । अत एव लिङ्गेन समाख्यानाधे सक्ति योऽस्यानी नाधास्यमानो भवति स एतां रात्रि ब्रह्मचर्य चरतीत्य- वोब्रह्मचर्यविधानम् । यत्र कुत्रापि वेडे पठिताना मन्त्राणां जपं पान्या अपि । वक्ष्यति च धर्मेषु नहि प्रवसति यजमाने पत्न्या नैमित्तिकेषु दानेषु स्तेयमुपदिशन्तीति तस्या मपि स्वाम्यमस्त्येवेति प्रवासति यजमाने दक्षिणादानं पत्न्याऽपि कार्य वरो देयः । छिन्दप्राणि दद्यादित्यादिना विहितं स्कवादिनिमित्तं दानमपि दक्षिणाशब्देन प्रदेय- मात्रग्रहणात्। नपानां विधिमसिद्धं दर्शयति- प्रत्यगाशिषो मनानकर्मकरणाञ्जपति । यजमान इत्यनुवर्तते । मन्त्रप्रयोक्तुरात्मानं प्रतिपाधत्वमागच्छन्तीति प्रतीच इष्टप्रा. पैनास्ताः प्रतिपाद्यत्वेन येषां मन्त्राणां ते तथा प्रत्यक्षं मह्यं स्यादित्याल्मगामित्वम् । भाशिष इष्टप्राप्तिप्रार्थनारूपार्थवादा उपलक्षणम् । तान्मन्त्रान्यजमानो जपति । यज- मान एव जपत्येवेति चोमयं नियम्यते । तेन जास्तथाचादृष्टार्थ चातुस्वयं पाणिनिस्मृ- तिन्यायेन सिद्धमसिद्धमितीत्यविहितानां जपार्थतया विधिपतीत्येव कल्प्यो यजमान कर्तृकः साक्षादित्यर्थः फलति । प्रत्यक्षनपविधिविहितानां विनियोग जपतीति चेत्यनेन बश्यत्यतो ज्ञायतेऽत्र विधिः करप्य इति । अयमाशयः-अध्ययनविधिनोत्पादितानां मन्त्राणां स्वार्थावबोधद्वारा फलवकर्मसाधनानां यज्ञकर्मार्था मन्त्रा इति परिमाषासूत्रेण सर्वमन्त्राणां यज्ञानुष्ठानार्थत्वमुक्तम् । तत्र येषां विनियोजको विधिर्मास्ति ते केन प्रमाणेन यज्ञकर्मार्थाः स्युः । मतस्त्वध्ययनविधिनैव ते सामान्येन विनियुक्ता एष । तेषां विशेषविद्याकाक्षिणां प्रत्यगाशीस्त्वलक्षणलिङ्गेन स्वस्यानुपमईको जप एक विधेयत्वेन साध्यो धात्वों नान्यो योग्यः स्यात् । ननु शेषस्य विनिधानमित्यादिसूत्र. रविनियुक्ता सा विनियोगलिनेन बदता दशतयी सामव्यतिरिक्तानामपि मन्त्राणां सूष्णीकेषु प्राकृतेषु यजुरिति सूत्रेण विनियुक्तत्वान्नतेभ्योऽन्ये मन्त्राः सन्ति । येषां नपे विनियोगः कल्प्य इत्युच्यते । अत्राऽऽहाकर्मकरणानिति । कर्मबामा चेष्टा तस्यां करणत्वेन प्रतीतास्ते कर्मकरणास्ते हि तूष्णीकक्रियासु प्राकृतासु । १. ग. णत्या न बा।

·दकाः सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [६ षष्ठप्रथम विहितास्वेव प्रत्यगाशिषोऽपि मन्नसाकाङ्क्षासु लिङ्गेन तत्र क्रियाप्रति. पादनत्वलक्षणेन गच्छन्त्येव । प्रत्यगाशीर्लिङ्गं च विधिकल्पकममिभूय श्रुति विधेयक्रियामेव क्रियाप्रतिपादनलिङ्गेनाप्यकल्पनालाभाच न संनाथेन गच्छन्ति । ये त्वकर्मकरणास्तेषां तूष्णीकाः क्रियाः प्रति गमने सामर्थ्य नास्ति । यद्यपि तदभावाकाङ्क्षास्तथाऽपि ते न केवलप्रत्यगाशीःपराः क्रियाया अप्रतिपा- कथं क्रियामभिधया प्राप्नुवन्ति । नचात्र ब्राह्मणविहितत्त्वमस्ति येन यथोपदिष्टं ब्राह्मणवन्त इति सूत्रेण लक्षणयाऽपि क्रियाप्रतिपादकाः स्युः । तस्मात्तेषा. मध्ययनविधिबलेन स्वसाध्यजपविधिकल्पकत्वमेव युक्तम् । नानुचारितस्य कर्माङ्ग- स्वमध्ययनविधिनाऽऽवेदितुं किंतूच्चारणेनोत्पन्नस्याभिव्यक्तस्यैव वा, इदानीं दृष्टे चासं. भवति तदुच्चारणेन विधेयेन साक्षादपूर्वमेव वाच्यं संस्कार्यार्थस्याप्रतीतेः । नच मन्त्रं जपतीत्यस्ति द्वितीयानिर्दिष्टं संस्कार्यमिति वाच्यम् । मन्त्रस्यान्यत्र विनियुक्त- विनियोक्ष्यमाणत्वाभावाद्वितीयया नेप्सिततमत्वं किंतु कारकत्वमात्रमवगम्यते ह्यकतरि चेति पाणिनिस्मृतेः । तस्मान्न द्रव्यमाने चादृष्टमाधेयशब्दापरपर्यायं जनयत्तद्द्वा- राऽपूर्वोत्पादकं किंतु साक्षात्फलभोक्तार स्वामिन्येवौत्सर्गिकं मन्त्रोच्चारणक्रिययाऽपूर्व जन्यते । वैधकर्मणां फलाशासनं मुख्यं फलं स्वामिन्येव स एव मह्यभिष्टमिदं भूयादिति कामयितुं योग्यो नविक् । तस्यान्यफलशासने यद्यपि यां कांचनाऽऽशिषमृत्विगाशास्ते तां यजमानस्यति तथाऽपि यजमानफलज्ञासने मन्त्रवाच्ये मह्यमिदं भूयादिति गौणमेव । नचाभिधावाधेऽन्यद्विनियोजकं प्रमाणमस्ति । समाख्यायास्तु लिनेन बाधान्मुख्यवृत्त्या भोक्तैवोच्चारणे कर्ता यजमानो यागेन फलं साधयितुं प्रवृत्तः फलापूर्वाश्रयत्वयो. ग्यमात्मानं दीक्षयेव करोत्यपूर्वेण संस्कृतम् । एवं च दीक्षणीयेष्टिवदेव जप- स्याऽऽरादुपकारकत्वेऽपि यजमानसंस्कारकत्वमुपपद्यते । स्वसंस्कारव्यतिरिक्त कर्मणि प्रतिनिधिः प्रवसतो यजमानस्यत्विवक्ष्यते । जपस्य संस्कारकत्वान्न तत्र प्रति- निधिरिति स्वस्यैव प्रवसतो जपो वक्ष्यते । तदेवं जपस्याऽऽरादुपकारकत्वे संपा. दित एवोपपद्यत इति युक्तमुत्पश्यामः । तस्मादृग्वेदादिसमाख्याप्राप्तात्वि. ज्यबाधेन यत्र यत्र मन्त्रपाठत्तत्र तत्र कर्मसमीपे जपः कार्यः । द्रव्यप्रकाशनेन प्रत्यगाशी प्रार्थनं यत्र मन्त्रेषु स्यात्तत्र तत्र तत्तद्दव्यजन्य क्रिययोपलशिते काले कर्तव्यस्तत्तत्काङ्गतया । तत्र पाठादुत्कर्षोऽपि मन्त्रेऽवान्तरलिङ्गेनानुज्ञातः पाठात्तस्य प्रबलत्वात् ।ये च क्रियाकरणद्वारा प्रत्यगाशीःपरास्तत्र क्रियां विनाऽऽशीःप्राप्त्यामावा. क्रियालिङ्गमेव प्रबलं तेन तूष्णीकेषु प्राकृतेषु तत्तदृत्विकर्मसु प्रत्यक्त्वमारोप्य गोण्याऽपि वृत्त्या प्रवर्तन्ते । ये प्रत्यगाशिषः श्रुत्या क्रियायां विनियुक्तास्तेषां लिङ्गं श्रुत्या सुतरां बाधितमिति गौण्या वृत्त्या क्रियापरत्वम् । तथाचाजपन्यूजसामस्विति ।

·INISAMMAR १प्र०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५०१ पाणिनिना वक्ष्यमाणन्यायमूलमाश्रित्योक्तमैकश्रुत्यमपि बाधितमिति जपे चातुः स्वर्यमषि सिद्धमस्याध्वर्युपाठेन । एवं च परिभाषिते यजमानकर्तृके जपे सति परिभाषितन्यायेन शब्दान्तरैनौधित कर्मभेदेष्वपि तत्तद्विधिविहितेष्वपि केषुचिज्जपधर्म यजमानकर्तृकत्वं चातिदिशति- तथोपदिश्यमानानुपतिष्ठतेऽनुमचवतेऽभि- मनयतेऽभिमृशति जपतीति च । अपतीति चेत्यन्तेन विधिजातेनोपदिश्यमानानपि प्रत्यगाशिषो मन्त्रांस्तत्तदुपदिष्टविशे- घेण विशिष्टकर्मान्तरविनियुक्तानपि तथा जपति यजमान एव । न तु तां क्रियां साधनत या तत्तद्वेदविहितया तृतीयया श्रुत्या मासमानानाप्यत्विरजपं प्रयुञ्जते(?) । अत्र चातुःस्वयं- माशीःपरत्वेन यजमानकर्तृकत्वं चातिदिश्यते जपे विहिते यजमानकर्तृत्वमित्यर्थः । अयं भावः-पद्यपि चोपतिष्ठत इत्यादिना कर्मभेदोऽस्ति जपे तु प्रयोगभेदस्तथाऽपि न तेन तत्क- मसाधनतया प्रतीयमाना मन्त्राः प्रत्यगाशीःपरत्वं जहति । क्रियामंशभूतां प्रति तृतीयया न साधनत्वमुच्यते किंतु प्रत्यगाशीःशासनं प्रत्येव प्राधान्यादशात्तद्वारा तेषामङ्गत्वात् । उपतिष्ठत इत्यादिना विशिष्टाभिधानेऽपि विशेषणांशानां क्रियारूपाणामपि मन्त्रोच्चार- णेन सहभाविनामयोग्यत्वान्न मन्त्रसाध्यत्वम् । नहि हस्ताञ्जलिकरणमुपस्थानेऽनुसंधानम. नुमन्त्रणेऽभिमुखीयाचनमभिमन्त्रणे हस्तेन स्पर्शनमभिमर्शने मन्त्रान्ते च क्रियते किंतु पूर्वमारब्धं सहमन्त्रोच्चारणेऽनुवर्तते तत्कथं मन्त्रसाध्यं स्यात् । मन्त्रैरप्रतिपाद्यत्वाच्च । नहि ताः क्रिया मन्त्रवर्णेषु दृश्यन्ते । तस्मान्मन्त्रप्रतिपाद्याशीःप्रतिपादनसाधनत्वेनैव तृतीयोपपद्यते । अर्थस्तुतिरवान्तरवाक्यार्थोऽथ स्तुत्वाऽऽशिषामाशासनं महावाक्यार्थः । तदेव विधेयं मन्त्रप्रतिपाद्यत्वेन । स्तुतिस्तदङ्गमिति न तेन विरुध्यते तेन चात्र तेषां संस्कार्यत्वेन द्वितीयेति वाच्यम् । उपस्थाने तावद्वारवाद्यर्थानां द्वितीयानिर्दिष्टानामपि कर्मासमवेतत्वात् । भान्यादीनां कर्मसमवेतानामपि न संस्कार्यत्वं वैरूप्यापत्तेः । किंच तेभ्यः फलाशासनप्राप्तये तेषामर्थानामुपस्थानं स्तुतिरेव स्तुतिविषयत्वेन द्वितीया निर्दिष्टा । अपि च स्तुतिर्हि गुणकीर्तनं गुणिकर्तिनस्तोत्रशस्त्रवत् । उपस्थाने स्तुतित्व स्पष्टमेव दृश्यते तेऽग्निमस्तुवन्स एभ्यः स्तुतो रात्रियाः सोऽग्निमस्तोत्स एन५ स्तुत इत्यादौ चाप्युपस्थानस्य स्तुतिरूपत्वेन स्तुतत्वात् । एतेष्वेवार्थवादेषु स्तुत्या फलप्राप्ति- मपि दर्शयति पन्निरानत्ते देवाः पशून्वित्ता कामा अकुर्वतेति । स एन५ स्तुतः सुवर्ग लोकमगमयदिति । किंचाऽऽहिताग्नेराशीयदग्निमुपतिष्ठत इत्यत्रापि चाऽऽशीप रमेवोपस्थानम् । तत्रार्थस्तुतिरङ्गं नतु द्वितीयया गुणी प्रतिपाद्यभूतेन संस्कार्य तत्प्रतिपाद्यं च गुणाश्रयत्वेन नतु प्राधान्येन । एवमनुमन्त्रणादिष्वपि स्तुत्यत्वन द्वितीया ननु संस्कार्यत्वेनेप्सिततमत्वात् । किंवकथितं चेति विषयत्वेन ॥

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं [१ षष्ठप्रभे- मापनस्वमात्रमाह । किंचानुमत्रणे हुतं द्रव्यं द्वितीयानिर्दिष्टं स्तुतिस्तु तहेवतानामा- शीरी दृश्यते तेभ्य एवं फलशासनात्-अग्नेरहं देवयन्ययाऽऽन्नादो भूयास- मित्याहाग्नि, देवानामन्नादस्तेनैवानाधमात्मन्धत्त इति ब्राह्मणे च । यद्यप्यन्नादी द्रव्यस्य संस्कार्य[व]मपि संभाव्यते तथाऽपि न तन्मश्रप्रकाश्यत्वेनापि अपूर्वक्रिया- मंशभूतां प्रत्येव स्थानतु मन्त्रप्रतिपादनं प्रत्यपि । भाशीःपरस्वमतात् । तदम नैवा. पस्य संस्कार्यत्वोपपत्तेः । नतु प्राधान्येन । अत एव प्रवसतो यानमाने जपवदेवोप. स्थानादीनामपि स्वसंस्कारकर्मत्वेन तन्मश्राः स्वयमेव जपतीति वक्ष्यति । संस्कार्य पदि द्रव्यं स्यात्तदा परार्थानामध्वर्युकर्तृ[क]त्वेन प्रतिनिधिः स्यात् । न तान्यारा. हुपकारकाण्येवोपस्थानादीनि सन्ति न क्रियापराणि स्तुतिवज्जपरूपाण्येव । ननु कथमत्र विशिष्टो जपो विधेष उपतिष्ठत इत्यादिषु अपत्वाप्रतीतेः । प्रतीतौ चन सृतीयानिर्दिष्टमन्त्रसंवन्धः स्यात् । उच्च्यते-उपान्मन्त्रकरण इति पाणिनिसूत्रेणोपति- ष्ठत इत्यात्मनेपदं विहितं मप्रसाध्य करणं यस्य तत्कर्म मन्त्रकरणम् । उपपूर्वकस्ति- ष्ठतिः परिधानवाची मन्त्रोच्चारणं विधेयम् । अर्थप्रतिपादनं तु सामर्थ्यात् । अथवाऽर्थ. प्रतिपादनं विधेयमुच्चारणं तु सामर्थ्यादिति न्यायादन्यतरस्यैकस्य विधायकत्के प्राप्ते मप एव सूत्रकारेण विधीयते । प्राथम्यात्पुरुषयस्नसाक्षात्साध्यत्वाच । प्रति. पादनं न साक्षात्पुरुषव्यापारेण शब्दव्यापारत्वात्सत्येवोच्चारणे साक्षात्पुरुषप्रयत्नसाध्ये विधिगोचरे सति पश्चात्प्रतिपादनपरम्परया पुरुषजन्यमर्थात् । अत एव सूत्रकृता संब- न्धार्थमेव मन्त्राणामुपदिश्यमानानां द्वितीयया निर्देशः कृतः । तत्र मन्त्रेणोपतिष्ठत इत्यत्र तृतीयाऽर्थप्राप्तप्रतिपादनसाधनतानुवादिकेति मत्वा मन्त्रामन्त्रस्य विषयत्वेन साध. नत्वं विना याऽऽक्षिप्ता द्वितीयोपदेशे दर्शितोपरि(:) निति । भकथितं चेति सूत्रेणैव विहिताऽपि । तथा चाप(१)उत्थायाञ्जलिगुटं कृत्वा मन्त्रं नपन्मत्रोऽङ्गवाचका(?) स्तुवन्नात्र प्रतिपाइयेदिति । मन्त्रेणानुमत्रयत इत्यत्रापि द्रव्यमनुसंधाय मन्त्रं नपन्म. श्रेण द्रव्यदेवताः स्तुवन्नित्यादि समानम् । मन्त्रयतिधातुः स्वामिप्रायाविष्करणप्रति- पादकवचने प्रसिद्ध उपसर्गभेदाद्विशिष्ट वर्तते । अभिमन्त्रयतेऽत्रापि अभिमुखो भूत्वा द्रव्यं पश्यन्मत्रं जपन्मन्त्रेण द्रव्यमेव स्तुवन्नित्यादि समानम् । अभिमशतीत्यत्रापि द्रव्यं स्पृशन्मत्रमुच्चारयन्मन्त्रार्थ मन्त्रेण स्तुवन्नित्यादि समानम् । सर्वत्र प्रत्यगाशीरों मुख्ययैव वृत्त्या यजमानस्य नपतरुपतिष्ठत इत्यादीनां च जपवाचकत्वेऽपि शब्दान्तर. रर्थभेदात्कर्मभेदो ज्ञेयः । यथा धात्व शासनसूत्रेषु यज दाने हु दाने डुदादान इत्यादिना समानार्थत्वविधानेऽपि रूढ्याऽर्थभेदादपर्यायत्वेन शब्दान्तरैः कर्मभेद एव- मत्रापि । तत्र यजत्यादिषु कृतमेव व्याख्यानं प्रथमे परिभाषापटले । तद्वदत्रैवोपतिष्ठत इत्यादीनामपीति युक्ततरं सूत्रम् । जपोऽपि श्रुत्यैवेति सर्वमवदातम् । चकार इति: करणस्य प्रत्येकसंबन्धार्थः।

·१०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५०३ पावदुक्तं कर्माणि करोति । यजमान एव । उपस्थानादिजपानामङ्गभूतानि कर्माण्यपि यावदुक्तमनतिकस्य करोति । प्रत्यगाशी मन्त्रैरुत्सर्गेण जपस्तैः कर्माणि यावद्विहितान्येव करोति यजमानो नतु यत्र यत्रापि । तथा प्रणीताप्रणयनादीनां याजमाने श्रुतत्वाधनमानकर्तृ[क]स्वे प्राप्ते पुनरधीतेन सूत्रं योज्यम् । अस्माभिर्यावत्कर्तव्यं यजमानस्योच्यते तावदेव तेन कार्य न यजमानकाण्डविहितं सर्वम् । अयममिप्रायः-प्रणीताप्रणयनादिकमाध्वर्यवेऽपि विधीयते नचोमाभ्यामेकं कर्म कर्तुं शक्यमतोऽध्वर्युणा कृते यजमानकृतमिव भवतीति न पाजमानबाधोऽत्यन्तं भवति, यजमानेन कृते तु नाध्वर्युणा कृतमिति सर्वथाऽऽध्वर्य- वबाधः स्यात् । प्रणीतादिप्रणयने प्रणीतादिप्रकाशकमन्त्राणां जपेऽपि याजमानत्वोप- पत्तिः । आज्यावेक्षणादिसंस्काराणामुभयकर्तृकत्वं विधानासिध्यतीति । ननु तह यथा भारद्वाजेनोक्तं यत्र व चोपतिष्ठतेऽनुमन्यत इति चोदयेयजमान एव तस्कुर्या- दिति यथोक्तमेवं वक्तव्यं जपतीत्यध्याहारेण किमर्थमुक्तमिति चेत् । उच्यते-एवमु. ध्यमाने करणमन्त्रतैव स्यात् । अस्तु का हानिरिति चेत् । न । आध्वर्यवमेव तदा स्यात् । ननु वचनाद्यानमानं भवेत् । न । तस्य न्यायमूलत्वाच्यायासंभवे याज- मानं न स्यात्। न्यायश्च फलमात्राशासनपरत्वे हि फलापूर्वाधानसामथ्र्य जपापूर्वेण यन. माने भवति दक्षिणीये वा यदि करणमन्त्रः स्यात्तदा न तथा । ततस्तु स्यादात्विज्यमपि। किंच प्रवासति यनमानेऽध्वर्योरेव स्यात्परार्थेषु तस्य प्रतिनिधित्वाङ्गीकारात् । स्वसं- स्कारत्वे तु न प्रतिनिधिरिति याजमानमेव । तत्राङ्गमात्रलोपेऽनाज्ञातजपादिविष्णुस्मर- णादिना समाधिर्मपेत् । प्रधानं च जपस्तु प्रवसताऽपि कार्यः । उपस्थानादौ तु मानसी क्रियाऽङ्गं सा यजमानेनैव कर्तुं शक्येति युक्तमुत्पश्यामः । जपत्वेन विधाने बाध्ययनस्वरधर्मताऽपि साध्यते । तथाच पाणिनिनैकश्रुतिदूरात्संबुद्धौ यज्ञकर्मण्यनप- न्यूज सामस्वितिस्मरणात् । सूत्रकारेण तु न्यायादेव साधितमध्ययनस्वरधर्मत्वम् । कथम् । भधीतिपठत्योरिव नपतेरुधारणप्राधान्यात् । यादृशमध्ययन उच्चारणं ताडगेव जपति- नाऽभिहितम् । करणमन्त्रत्वे तु यावताऽर्थस्मृति यते तावानेव करणत्वेनापेक्षितो विहित एकश्रुत्या चार्थप्रत्यायनामाझं स्वराः । यद्यपि बहुव्रोही प्रकृत्या पूर्वपदमि. त्यादिषु स्वरस्याप्यर्थज्ञानेऽङ्गतोक्ता साऽपि पाठावसरेऽर्थनिर्णयार्थमुपायोऽपि नाङ्गमा तस्तत्रैव निश्चितान मन्त्रण, क्रिया साध्या । अत एवोक्तं यज्ञकर्मणीति । शस्त्रेषु करणमत्रत्वाभावेऽप्पैकश्रुत्यं वचनात् । शंसतीति विधेर्देवतागुणप्रकाश- कत्वमात्रेण पर्यवसानम् । उक्तं चाकरणमत्रत्वम् । अपि वा स्तौतिशंसती १च.. 'बमेव ।

·५०४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१ षष्ठप्रने- प्रधानकर्मणी स्यातामिति प्रधानकर्मता प्रकाशनमात्रप्राधान्यानोच्चारणप्राधान्यात् । शस्त्रेषचारणमङ्गमेव करणमन्त्रष्विव । स्तोत्रेषु साना स्तुवीतेति गोतिषु सामा• ख्येति नैमिनिनोक्तत्वादानं च स्वरसाध्यमेवेति साना गीत्या संस्कृताभिमग्मि- देवतागुणान्प्रकाशयेदिति स्तोतेः पर्यवप्तानात्करणमन्त्रेषु मन्त्रसाध्यक्रियया स्तोत्रश- स्त्रयोरर्थप्रकाशनेन जपे तूच्चारणेनापूर्वोत्पत्तिरिति विधिसामर्थेन प्रकृतिश्रुत्याऽनुगृही- तेनावगम्यत इति चतुरश्रम् । सर्पत्रोपस्थानादिषु जपत्वे सत्यपि चासाधारण्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायान्नागृहीतविशेषेण विशेष्ये बुद्धिरिति चोपसर्गविशिष्ठैर्धातु. भिर्विशिष्टमेव वाच्यमिति विशिष्टानामेव व्यपदेश उपस्थानमनुमन्त्रणममिमन्त्रणमभि- मर्शनमिति केवले पूर्वोत्पादके मन्त्रोच्चारणे तु जप इति व्यपदेशो धारणार्थेऽध्ययन- मिति द्वयविलक्षणे च मन्त्रपाठ इत्युच्चारणप्रधानता तु सर्वत्र न व्यभिचरतीति युक्ततरं सूत्रमिति । यावदुक्तं पत्न्याः कर्माणि ब्रह्मचर्य जपाश्च । दंपत्योरविशेषेण प्राप्तानि यजमानकर्माणि पत्न्या नियम्यन्ते । कुतः । यदि याजमानं कर्म सर्व तस्या अपि स्यात्तदा पत्न्यवेक्षत इत्यनर्थक स्यादतो ज्ञायते यावदुक्तमेव तया कार्यम् । अत्र यावदुक्तमेव कर्माणीति नियमो नतु यावदुक्तं कर्माण्येवेति न ब्रह्मचर्यजपपरिसंख्येति वक्तुमुक्तं ब्रह्मचर्य जपाश्चेति । ब्रह्मचर्य तद्यन. मानस्य ब्रह्मचर्येणार्थात्तस्या अपि सिद्धमेव तथाऽपि मनोविकारमपि निरुध्या(ध्या). दिति वक्तुं पुनर्वचनम् । पत्नीप्रत्यगाशिषां मन्त्राणां यानमाने च न विनियोग इति तेषां लिङ्गेन जपार्थोऽयमारम्भः । जपशब्देनोपस्थानादिकमपि स्वस्याः प्रत्यगाशिषां । नियम्यते । दर्शपूर्णमासयोर्याजमानं व्याख्यास्यामः । दर्शपूर्णमासादय एव हविर्यज्ञा उक्तास्तेष्वेव याजमानं व्याचिख्यासितम् । तथाऽपि पूर्वतनं याजमानं सर्वकर्मसाधारणमिति वक्तुं दर्शपूर्णमासयोरित्युक्तम् । पूर्वतनं प्रसङ्गेन सर्वार्थमित्यर्थः । दर्शपूर्णमासयोाख्यास्याम इत्येतावता सिद्धे याजमान- ग्रहणं दर्शपूर्णमासशब्देन कालग्रहणं मा भूदिति । तेन वपन विधीयमानं न काल- मात्रे विधीयतेऽपि तु यजमानस्य संकल्पस्य सर्वाङ्गपूर्वभावित्वेनाभिधानाद्यष्टुं प्रवृत्तस्यैव तदङ्गतया कार्य नतु दैवात्कर्तुमशक्तेन दर्शपूर्णमासौ विच्छिन्नौ(1) नष्टाग्नि नाऽपि वा कार्यम् । उत्तरसूत्रे यनमानग्रहणं पत्न्या न्युदासार्थम् । पर्वणि यजमानः केशश्मभूणि वापयते । प्रथम एव पर्वणि यथा स्यादित्येवमर्थ पुनः पर्वणीति चैकवचनं च प्रथमपर्वसं- स्कृत उभयत्राधिकारीत्युभयप्रयोगसाध्यत्वादपूर्वस्य । अत एव वैखानसः-पूर्वस्मिन्वणि ·भोजनं चच्छात एव, तत्रास त्यां क्षुधि कालबाधेऽपि सर्पिमिश्रत्वं न बाध्यते वचनादु. १प्र०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । पौर्णमासेन यक्ष्य इत्युक्त्वा केशश्मश्रूणि वापयित्वोपषप्तति । दर्शेन यक्ष्य इत्युक्त्वो- पत्रप्सतीति । संकल्पानन्तरं पौर्णमास्यामेव वपनामिष्टं तदङ्गत्वेन । केचित्तु यावत्पर्यन्तं * प्रयोगसमाप्तिस्तावद्वपनस्य काल इति ज्ञापयितुं पर्वग्रहणमित्याहुः । केशाञ्छिरोगता- न्मुखगतानि श्मशूणि नापितेन वापयते । अत्र केशशब्दप्राथम्यमजन्तत्वेन नतु कमार्थम् । क्रमस्तु ३मश्रूण्यग्रे वापयतेऽथोपपक्षावथ केशानथ नखानि सव्यस्य हस्तस्य कनिष्ठादि ततो दक्षस्यैवं पादयोः । पौर्णमास्यां प्रातराशे जायापती सपिमिश्रमश्नीतः। पूर्वसूत्रे व्युदस्ता पत्नी पुनर्गृहीता । प्रातराशः प्रातर्भोजनं, प्रथमभोजने रूढोऽयं शब्दः प्रातराश इति नतु प्रातरेवेति । तेनाध्वर्यवे य उदित आदित्ये गार्हपत्यादाह वनीयमित्यादिनोक्तोऽन्वाधानस्य प्रातःकालो न बाधितः प्रातरवाधानस्येष्टत्वात् । कालस्त्वनियतः । सत्यां क्षुधि भोजननियमः । तत्र पिमिश्रता कर्माङ्गत्वेन नियम्यते, - -- भयोरपि नियमः। तत्रैच्छिकेऽदनीये प्राप्त परिसंचष्टे- यदन्यन्मांसान्माषेभ्यश्च । उभयोः परिसंख्यानादनिषिद्धं भोक्तव्यम् । न सुहितौ स्याताम् । नातितृप्तौ भवतः । प्राग्वत्सापाकरणादमावास्यायां काम सुहितौ स्याताम् । पूर्णमासे भोजनकालानियमोऽत्र नियमः । पक्षान्तं कर्म निर्वय वैश्वदेवं तु सानिकः ॥ पिण्डयज्ञं ततः कुर्यात्ततोऽन्वाहार्यकं बुधः ॥ इति । क्रमेण ततो भोजनं वत्सापाकरणं व्रतं च । अत्रापि सर्पिमिश्रताऽनुवर्तते यद. न्यदिति च । अन्न पिण्डपितृयज्ञमासिककर्तुरपराह्ने भोजनानन्तरं वत्सापाकरणं कात्यायनोक्तम् । अत्रापि पूर्ववदेव । सर्पिषोऽमावे हा पयसा वेत्यापस्तम्ब- वैखानसौ। अग्निं गृह्णामि सुरथमित्यन्वाधीयमानेषु जपति । यथालिङ्गं देवतारूपेष्वनिष्विात शेषः । अहिर्बुध्रियो नियच्छत्वित्यन्ताम्यथालि. शमन्वाधाने विहितांस्तथैव अपति तीर्थेन प्रविश्याप्रेणाऽऽहवनीयं गतः स्वायतन उपविष्टः। * अत्र पर्यन्त शब्दोऽधिकः।

·सत्याषाढावराचत श्रातसूत्र ।६ षष्ठप्रभ इदमहमामिव्येष्ठेभ्यो वसुभ्यो यज्ञं प्रबचीमीदमह- मिन्द्रज्येष्ठेभ्यो रुद्रेभ्यो यज्ञं प्रब्रवीमीदमहं वरु. णज्येष्ठेभ्य आदित्येभ्यो यज्ञं प्रववीमीत्यन्वाहितेषु । अपतीत्यनुषङ्गः। बहिषा पूर्णमासे व्रतमुपैति वत्सरमावास्यायाम् । बहिषा तदाहरणेन सह वत्सापाकरणेन सहेति ज्ञेयम् । अशनमग्न्यन्वाधानं व्रतोपायन- मित्येवमनुपूर्वाण्येके समामनन्ति । पौर्णमास्यामनियतकालं प्राप्त भोजनम् । तत्रेदमुच्यते सत्यां क्षुधि काले भोजन ततोऽन्वाधानं न प्रातरेव । ततो वां व्यवधानेनैव बर्हिषा पूर्णमासे व्रतमुपैतीत्युक्तम् । तस्य विकल्पनमग्न्यन्वाधानमनन्तरमेव व्रतोपायनमेकेषामित्यर्थः । ततस्तु श्वोभूने बहि- राहरणपक्षेऽयमेव क्रमः । अग्न्यन्वाधानमशनं व्रतोपायनमित्येके । अनुपूर्वाण्येवेत्यर्थः । असंनयतोऽप्येवमेव । प्रणीतामु प्रणीयमानास्वासन्नेषु हविःपु चैतौ साधारणौ कालौ। पर्वद्वयेऽप्येतयोः कालयोत्रतोपायनं विकल्पत इत्यर्थः । अत्र साधारणग्रहणात्पू. योः पक्षयोर्व्यवस्थितो विकल्पः क्रमेण पर्वद्वय इति गम्यते । व्रतोपायनमेव दर्शयति- विद्युदसीयप उपस्पृश्य । अत्रामिहोत्रोक्तेन मयि श्रद्धेत्यन्तेन । अपरेणाऽऽहवनीयं दक्षिणाऽतिक्रम्य पयस्वतीरोषधय इत्यप आचामति । सरसमेत्यन्तः । आचामति प्राश्नाति । ततो बहिःशुद्धयर्थमाचमनम् । देवा देवेषु पराक्रमध्वं प्रथमा द्वितीयेषु द्विती. यास्तृतीयेषु त्रिरेकादशा इह माऽवत । इद शकेयं यदिदं करोम्यात्मा करोत्यात्मन इदं करिष्ये भेषजमिदं मे विश्वभेषजा । अश्वि- ना पाचतं युवमिति देवता उपतिष्ठते । प्रयस्त्रिंशदेवता उपतिष्ठते दक्षिणातिक्रान्त एव ।

·१प्र०पटळ:] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । समुद्रं मनसा ध्यायन्सम्राडसि व्रतपा असि व्रतानां व्रतपतिरसि व्रतमारभे तत्ते प्रत्रवीमि तच्छ. केयं तेन शकेयं तेन राध्यासमित्यादित्यमुपतिष्ठते । समुद्रध्यानं कुर्यादित्येव । तदुक्तं सूत्रान्तरे प्रतमुपैयन्समुद्रं मनसा ध्यायतीति सम्राउसिदित्यमुपतिष्ठते । अग्ने तपते व्रतं चरिष्मामीति ब्राह्मणोऽनिमुपतिष्ठते । राध्यतामित्यन्तः। वायो व्रतपत इति वायुमादित्य व्रतपत इत्यादित्यं व्रतानां व्रतपत इति व्रतपतिम् । अग्नि देवानां व्रतपतिरिति श्रुतेरग्निमुपतिष्ठते । व्रतं चरिष्यामीति त्रिष्वप्यनुषतः । एते साधारणा ऋतेऽग्नेः। मरुपस्थानमन्त्रं विनाऽन्ये मन्त्राः क्षत्रियवैश्ययोब्राह्मणस्यापीत्यर्थः । यद्यस्तमितः स्यादाहवनीयमेवाऽऽदित्योपस्थानेनोपत्तिष्ठते । विकृत्यनुष्ठानेन दैवान्मानुषाद्वा व्रतोपायनं सूर्यास्तमये स्यात्तदाऽऽदित्योपल्यानं (म)मन्त्रेणाऽऽहवनीयमेवोपतिष्ठेत तत्राऽऽदित्यस्य प्रविष्टत्वात् । पर्वणि यजमानः स्वयमनिहोत्रं जुहोति ॥१॥ स्वयमेवेति यजमानः प्रारब्धप्रयोग एव पर्वणि अधिकृताधिकारोऽयं पर्वणीति पुनर्वचनात्सायं प्रातश्च नियमः। पर्वणीति ग्रहणमग्निहोत्रस्य प्राप्तस्यैव पर्वणि नियमार्थ नतु दर्शपूर्णमासाङ्गतया याजमानं विधीयत इति दर्शयितुम् । यवाग्वाऽमावास्यायार संनयन् । वयं यजमान इत्यनुवर्तते । द्रव्यं वैकल्पिक नियम्यते यवाग्वैवेति । संनयन्नित्येवं वक्तव्येऽमावास्याग्रहणं प्रतिपदि संज्ञातः प्रातर्मा भूत्तत्र नित्येनैव द्रव्येण भरद्वाज आहास्याममावास्यायां रात्रि कुमारा न पयः पिबन्ति यवाग्वाऽस्यैतां रात्रिमग्निहोत्रं हुत्वेति । अत्र कुमारराणां पयःप्रतिषेधः सानाय्ये सर्वगवां दोहरिधिनिमित्तः । अतः संनयत एव रात्रावमावास्यायां रात्रि कुमास न पयः पिबन्ति यवा वाऽस्यैतां होमः । तत्रापि पर्वणि स्वयं मेवातस्तु यवागूहोमो नासंनयतः । तदाह कात्यायनः-यवाग्वाऽ... ग्निहोत्रहोमः संनयतस्तां रात्रिमिति । ननु पौर्णमास्यां संनयतो यवाग्वा न रात्रौ होमः स्यादिति चेन्न । गवां सांनाय्यार्थदोहावत्र यवाग्वाऽग्निहोत्रमिति नियमः । नचः प्रात- रपि स्यादिति । रात्रि न पयः पिबन्तीति प्रातरग्निहोत्री विनाऽन्यासां दोहः । १. च. ट. यां यवाग्वा हो । २ च.ट, ठ, 'यमित्येवा । ।

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [६ षष्ठप्रश्ने- CROARD M * तस्या उच्छेषणमातञ्चनार्थ निदधाति । तस्या यवाग्वा ययाऽग्निहोत्रं यस्याश्चतुरुन्नयनेनाग्निहोत्रं हुतं तस्या उच्छेषणमग्नि- होत्रहवणीगतं भक्षणलोपेनाऽऽतञ्चनार्थमिति प्रयोजनकथनेनेदमुक्तं नोच्छेषणप्रतिपत्ति- रियं तेनोच्छेषणनाशे प्रतिनिधिनाऽऽतश्चनमित्युक्तमेव । नचाऽऽतञ्चनार्थ यवाग्वा होमः पुनर्युक्त आतञ्चनार्थ जुहुयादित्यविधानात् । स च स्वविधिप्राप्त एव संनयति यजमा. नेऽमावास्यायां यवाग्वा नियम्यतेऽत एव तस्या उच्छेषणमनुनिष्पन्नमेवाऽऽतञ्चनार्थमि- त्युक्तम् । तेन यदुक्तं बौधायनेनोच्छेषणार्थ पुनोम इति तत्प्रत्युक्तं न्यायशास्त्र. विरोधात् । नानृतं वदति न माश्समश्नाति न स्त्रियमुपैति *नैता रात्रिमश्नाति । अनृतवदनस्य प्रतिषेधे सत्येवावाहिताग्नेः पुनर्वचनं कर्माङ्गत्वख्यापनार्थम् । तेन प्रमादादनृतवदने तदैव प्रायश्चित्तं कृत्वाऽग्रिमं कर्म कर्तव्यमिति दर्शितम् । न मांसमि- त्यपि मोजनव्यतिरेकेणापि प्रतिषिध्यते पूर्वे तु प्रातराशे व्यञ्जनत्वेन प्राप्तस्य प्रतिषेधः । अयं तु पुनरन्योऽपि प्राप्तस्य फलादेरिव । अथवा मासिकादिकर्तुः श्राद्धाङ्गसशेष. भक्षणं प्राप्तं तत्रापि मांसव्यतिरिक्तमेव शेष भक्षयेदिति निषेधसिद्धिः। आरण्यस्य सायमनाति । सायं यद्यश्नाति तदाऽऽरण्यस्यानाति । ग्राम्य परिसंख्यार्थमिदम् । क्रमप्राप्तेऽपि सायंभोजने सायंग्रहणं द्वितीयभोजनस्योपलक्षणार्थं तेनैते त्रयो विकल्पा आरण्याशन. मम्वशनमनशनं चेति द्वितीयभोजन एव । दैवात्प्रातराशे सायमुत्कृष्टेऽपि नैते विकरुपा भवन्ति किंतु प्रातराशः पूर्ववदेव भवतीति प्रयोजनम् । आमार्गादा मधुन आमाशातिकादित्येकेषाम् । मृगमांसं मधु वर्जयित्वाऽन्यदारण्यस्यानाति । आङवधौ । एकेषां प्राशातिकं च वर्जयित्वाऽन्यदारण्यकम् । प्राशातिक धान्यमपामार्गवीजसदृशमिति भाष्यकारमतिः । कोशीधान्यमित्यन्ये । आरण्यायोपवसन्नपोऽश्नीयान्न वा किंचन । आरण्यायाऽऽरण्यमुपक्सन्वन[यन्नपस्ता अपि नाभीयादिति तृतीयः पक्षः । उभावनी उपस्तृणते देवता उपवसन्तु मे । अहं ग्राम्यानुपवसामि मह्यं गोप- तये पशूनिति परिस्तीर्यमाणेषु जपति । परिस्तीर्यमाणेष्वग्निषु सकृन्मन्त्रः । उपस्तीर्यः पूर्वश्चेति ब्राह्मणे द्वयोर्ग्रहणं क्रमार्थ प्राधान्यात् । * नैतार रात्रिमश्नातीति पाठः केवसूत्र पुस्तकेष्वेव ।

·१प्र०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५०९ आहवनीयागारे गाईपत्यागारे वा संविशति । भगारमपवरकस्तत्र विश्रामति. शेत इत्यर्थः । अमावास्यायां रात्रि जागति । सष्टम्। अपि वा यथा शक्रुयात्तथा कुर्यात् । स्पष्टम्। उपरि खेव न शयति । उपरि खटादौ । कामं वोपरि शयीत। अत्रापि पूर्वेण विकल्पः । व्रतचारी त्वेव स्यात् । तस्यैतद्वतं नानृतं वदेन्न मा समश्नीयान्न स्त्रियमोयादिति व्रतानि चरेत् । बोभते । गतम्। भूपते भुवनपते महतो भूतस्य पते ब्रह्माणं स्वा वृणीमह इति ब्रह्मिष्ठं ब्रह्माणं कृत्वा । उत्कर इति सूत्रान्तरे । ब्रह्म वेदस्तन्निष्ठं तदध्यापनार्थविचारपरं च । अपरेणाऽऽहवनीयं दक्षिणाऽति- क्रम्यापरेण ब्रह्मसदनमुपविशति । स्वसदने । गतार्थम् । आहवनीयाभिमुख इति भरद्वाजादयः । अत्राऽऽसीन एव कर्माणि करोति । आसस्थानादन्यास्ते । विहारान्न गच्छतीत्यर्थः । संस्थानपर्यन्तम् । आपस्तम्बादिमिरित ऊर्ध्वमयमेव संचर इति लौकिके संचारेऽग्रेणाऽऽहवनीयम् । यजमान वाचं यच्छेत्युच्यमाने वाचं यच्छत्या हविष्कृतः। त्रिष्फलीप्रैषे वाचं विसृजते । व्याख्यातमेतदावर्यवे । भूश्च कश्च वाक्चर्च गौश्च वट्च खं च धूश्च नूश्च पूश्चैकाक्षराः पूर्दशमा विराजो या इदं विश्वं भुवनं व्यानशुस्ता नो देवीस्तरसा संविदानाः स्वस्ति यज्ञं नयत प्रजानतीरिति प्रणीता:

·[१ षष्ठप्रभे सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- प्रणीयमाना अनुमन्त्रयते ब्रह्मपूताः स्थ को वो युनक्ति स को युनक्त्विति साधमाना। पहम् । कस्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्त्विति यज्ञं युनक्ति । एतद्याप- सर्वमनुवीक्षते । सर्व विहारमित्यापस्तम्बादयः । यजमान हविनिर्वप्स्यामीत्युच्यमान ॐ निर्वपति प्रत्याहानि होतारमिह त हुव इति हविनिरुप्यमाणपैनुमवयते नि- रुसं निर्वपणार्थं वा पात्रम् ॥२॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठे प्रश्ने प्रथमः पटलः ॥१॥ निरुप्यमाणमेकैकमन्यत्सकृत् । अत्र प्रणवस्त्रिमात्रः । ओमम्यादान इति पाणि- निना प्लुतविधानात् । इति हिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥१॥ अथ षष्ठे प्रश्ने द्वितीयः प.लः । इदं तस्मै हयं करोमि यो वो देवाश्चरति ब्रह्मचर्यम् । मेधावी दिक्षु मनसा तपस्व्यन्तर्दू- तश्वरति मानुषीष्विति वेदिदेशमभिमृशति । वेदिस्थलं हस्तेन स्पृशञ्जपति । एवं यत्राभिमृशतीति तत्र सर्वत्र ज्ञेयम् । इत ऊवं द्वितीयया कर्मनिर्देशेऽभिमन्त्रयत इत्यनुकर्षणीयं व्यवहितमपि । कुतः । योग्य- त्वात् । इदं तस्मा इति प्रत्यक्षेण पुरोऽवस्थितं निर्दिशत्यत्रैवाभिमृशतीत्युक्तं चतुःशि- खण्डेत्यादौ न तथा निर्देशोऽस्ति तस्मान्नाभिमशतीत्यध्याहारः । भरद्वाजादय एषु विनियोगमभिमन्त्रयत इत्येव पठन्ति । अनुमन्त्रयत इति तु प्रायेणाग्नौ प्रक्षिप्त एवं प्रयु- ज्यते तस्मात्प्रकृतमभिमन्त्रयत इत्येवानुषञ्जनीयम् । परिस्तीर्यमाणेष्वित्यत्र नानुषञ्जनी- यम् । सप्तम्या निर्दिष्टे तु जपतीत्येव । १ क, ख, ग. च. ट. ठ. ण. ममिम।

·२द्वि ०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका भुवनस्य मध्ये। मर्मज्यमाना महते सौभगाय मह्यं धुक्ष्व यजमानाय का. मान् । वेदेन वेदि बृहतीमविन्दन्सा पृथिव्यां प्रथतां पार्थि. वानि । तस्यां वर्हिः प्रथता साध्वन्तरहिरवा णः पृथिवी देव्यस्तु । वेदेन वेदिमिति वेदेन वेदि५ संमृज्यमानाम् । अमिमन्प्रयते । वदेनेति पठितो मन्त्र आध्वर्यवे । यो मा हृदा मनसा यश्च वाचा यो ब्रह्मणा क- मणा द्वेष्टि देवाः । यः श्रुतेन हृदयेनेष्णता च तस्ये. न्द्रवज्रेण शिरच्छिननीति स्तम्बयजुहियमाणम् । अमिमात्रयते। यदुद्धन्तो जिहिसिम पृथिवीमोषधीरपः । अध्च- यवस्फ्यकृतस्पयनान्तरिक्षं मोरूपाय तस्मात् । यदुद्धन्तो जिहिसिम जीवमस्या वेदि चकमा मनसा देवयन्तः । मा तेन हेड उपगाम भूम्या: शिवा नो विश्वैर्भुवनेभिरस्त्विति स्फ्येनोत्तयां स्वच मुद्धन्यमानाम् । अमिमन्त्रयते । बृहस्पते परिगृहाण वेदिमिति परिग्राहयोः । जपति । ब्रह्मत्वे पठितो देव्यस्त्वित्यन्त एव योग्यत्वात् । भूमि त्वा महिमानं पुपोष ततो देवी वर्धयते पयासि । यशिया यहं विच यन्ति शं चौषधीराप इह शकरीश्चेति कृताम् । अभिमन्त्रयते । कृतां वेदिम् । ईडेऽन्यक्रतूरहमपो देवीरुपब्रुवे दिवा नक्तं च सनुपीरपस्वरीरिति प्रोक्षणीरासाद्यमानाः । अभिमन्त्रयते। आज्यमसीत्याज्यमवेक्षते यथाऽध्वर्युरद्भि. राज्यमाज्येनापः सम्यक्पुनीत सवितुः पवित्रता देवी शकरी: शाकरेणेमं यज्ञ- मवत संविदाना इत्याज्यमपश्चोत्पूयमाना। सहदेव । अध्वर्योरन्यमन्त्रास्त्रय आदितोऽधिका विहिताः । ततस्तूमयोः समाना एवातो याजमाने पञ्चानामित्यावर्तते । अन्यथाऽन्तिमावृत्तौ विसंवादमुमयोः स्यात् विशेषु चतुर्थस्य काम्ये सप्तदश कामयित्वेति ज्ञेयम् । ।

·mAMITRA -- ५१२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [६ षष्ठप्रश्न- पञ्चानां त्वा वातानामित्येतैराज्यानि गृह्यमाणान्यशिश्रेम बाहिरन्त: पृथिव्याः सरोहयन्त ओषधीषिणाः । यासां मूलमुदवधीः स्फ्येन शिवा नस्ता: सुहवा भवन्त्वित्यन्तर्वेदि बहिरासाघमा- नम् ॥ ३॥ सुमनसो यजमानाय सन्त्वोषधीराप इह शक्क. रीश्च । दृष्टियावापर्जन्य एना विरोहयतु हिरण्यवर्णाः शतव- ल्शा अदब्धा इति बर्हिः प्रोक्ष्यमाणमूर्णा मृदु प्रथमान स्योनं देवेभ्यो जुटर सदनाय बर्हिः । सुवर्गे लोके यजमान हि धेहि मां नाकस्य पृष्ठे परमे व्योमन्निति बहिः स्तीर्यमाणम् । प्रतिधातु मन्त्रावृत्तिः । चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्ते । सा स्तीर्यमाणा महते सौभगाय सा मे धुक्ष्व यजमानाय कामानिति बहिषा वेदि स्तीर्यमाणाम् । वदि मध्यमेन धातुना। शिवा च मे शग्मा चैधि स्योना च मे सुषदा चैथ्यूर्जस्वती च मे पयस्वती चैघि सूपचरणा च मे स्वधिचरणा चैधीपमूर्ज मे पिन्वस्व ब्रह्मतेजो मे पिन्वस्व क्षत्रमोजो मे पिन्वस्व विश पुष्टिं मे पिन्व- स्वाऽऽयुरनाय मे पिन्वस्व प्रजां पशून्मे पिन्वस्वेति स्तीर्णाम् ! अभिमन्त्रयते । वेदि पूर्वेष्वनुषङ्गः । परेष्वभिमन्त्रयत इत्येव । अस्मिन्यज्ञ उपभूय इन्नु मे विक्षोभाय परिधी- न्दधामि । धर्ता धरुणो धरीयानग्निषासि निरितो नुदाता इति परिधीन्परिधीयमानात् । परिधीन्दधामीति बहुवचनेन संसृष्टद्रव्यत्वाच्च सकृदेव सर्वानुमन्त्रणम् । तथैवोक्तं भरद्वाजेन सर्वानिति । वैखानसेनाऽऽवृत्तिरुक्ता यं(?)न्यायेन । अतः सूत्रकृता प्रथमत एव विनियोगमभिवाय ततो ध्रुवोऽसीत्युक्तं, तस्मात्प्रत्येकमावृत्तिबहुवचनमित- रापेक्षं प्रत्येकमेव परिधीयमानत्वात् । ध्रुवोऽसि भुवोऽह सजातेषु भूयासमिति च । प्रतिमन्त्रमेकैकम् । तथैवोक्तमापस्तम्बभरद्वाजाभ्याम् । युनज्मि त्यो यन्मे अग्न इति द्वाभ्यामनि परिधीयमानम् । तृतीयपरिधेः पूर्वमेव सूर्यस्त्वेत्यनेनापि परिधानस्यैव करिष्यमाणत्वात्तस्माद्वा पूर्व - युक्तम् । १क. ग. च.ट, ठ.. त्वा ब्रह्मणा य।

·२वि पटला] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । तेजिष्ठा ते तपना या च रोचना प्रत्योषन्तीस्त. नुवो यास्ते अग्ने ताभित्राण्यभितो व्ययस्व मा वा दभन्यातुधाना पिशाचा इति परिधितम् । परिहितमिति वा पाउः। परिहितं व्याकरणसिद्धम् । परिचितं छान्दसम् । विच्छिनमि विधृतीभ्या५ सपत्नान्जातान्भ्रातृव्यान्ये च जनिष्यमाणा । विशो यन्त्राभ्यां विषमाम्येनानह स्वा. नामुत्तमोऽसानि देवा: । विशो यन्त्रे नुदमाने अरार्ति विश्वं पाप्मानमति दुर्मरायुम् । सीदन्ती देवी सुकृतस्य लोके धुती स्थो विधृती स्वकृती प्राणान्मयि धारयत भजां मयि धारयत पशून्मयि धारयतमिति विकृती साद्यमाने ॥ ४ ॥ अयं प्रस्तर उभयस्य धर्ता धर्ता प्रयाजालामुतानूयाजानाम् । स दाधार समिधो विश्वरूपात. स्मिन्युचो अध्यासादयामीति विधृत्योः प्रस्तरसायमानम् । इत उर्व स्थालीमित्यन्तं साधमानां साद्यमानमिति यथायोगं ज्ञेयम् । आरोह पथो जुहु देवयानान्यत्रर्षयः प्रथमजा ये पुराणाः । हिरण्यपक्षाजिरासंभृताङ्गो वहासि मा सुकृतां यत्र लोकाः । जुहूरसि घृताची गायत्रियान्नी कविभिर्जुषाणा । अव्यथमाना यज्ञमनुयच्छस्व सुनीती यज्ञं नयास्युपदेवानाग्नेयेन शर्मणा दैव्येनेति जुहूमवाहं बाध उपभृता सपत्नाञ्जातान्भ्रातृव्यान्ये च जनिष्यमाणाः । दोहै यज्ञ सुदुघामिव धेनुमहमुत्तरो भूयासम- घरे मत्सपत्ना । सुभृदस्युपभृद्धृताची त्रैष्टुभेन छन्दसा विश्व वेदः । अव्यथमाना यज्ञमनुयच्छस्व सुनीती यज्ञं नयास्युपदेवा नैन्द्रेण शर्मणा दैव्येनेत्युपभृतं यो मा वाचा मनसा दुर्मरायुहदारा- तीयादभिदास दग्ने । इदमस्य चित्तमधरं ध्रुवाया अहमुत्तरो भूया- समधरे मत्सपत्नाः । ध्रुवाऽसि धरणी धनस्य पूर्णा जागतेन छन्दसा विश्ववेदः। अव्यथमाना यज्ञमनुयच्छस्व सुनीती यचं नयास्युपदेवान्वैश्वदेवेन शर्मणा दैव्येनेति ध्रुवार स्योनो मे सीद सुषदः पृथिव्यां प्रथयि प्रजया पशुभिः सुवर्गे लोके दिवि सीद पृथिव्यामन्तरिक्षेऽहमुत्तरो भूयासमवरे मत्सपत्नाः । अय सुरुषो अभिजिहति होमान्छतक्षर छन्दसाऽऽनुष्टुभेन । सर्वा यज्ञस्य समनकु विष्टा बार्हस्पत्येन शर्मणा दैव्येनेति सबमियर ·सत्यापाढविचित श्रौतसूत्र [१ षष्ठप्रश्न- स्थाली घृतस्य पूर्णा छिन्नपयाः शतधार उत्सः। मारुतेन शर्मणा दैव्येनेत्याज्यस्थालीम् ॥ ५ ॥ यज्ञोऽसि सर्वतः श्रितः सर्वतो मां भूतं भविष्यच्छ्रयता शतं मे सन्त्वाशिषः सहस्रं मे सन्तु सूनृता इरावतीः पशुमतीरित्याग्नेयं प्रजापतिरसि सर्वतः श्रितः सर्वतो मां भूतं भविष्यच्छ्रयता शतं मे सन्त्वाशिषः सहस्रं मे सन्तु सूनृता इरावतीः पशुमतीरित्यग्नीपोमीयं यो नः कनीय इह कामयाता अस्मिन्यज्ञे यजमानाय मह्यम् । अप तमिन्द्राग्नी भुवनां नुदे तामहं प्रजा वीरवर्ती विदेयेत्यैन्द्रामम् । भासन्नमिति त्रिषु ज्ञेयम् । सोनाव्य आसाद्यमान इति विशेषस्य वक्ष्यमाणत्वात् । यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्ट इति सानाच्य आसाद्यमाने । मपति। इदमिन्द्रियममृतं वीर्यमनेनेन्द्राय पशवोऽचिकित्सन् । तेन : देवा अवतोपमामिहेषमूर्ज यशः सह ओजः सनेय५ शृतं मयि श्रयतामिति शृतं यत्पृथिवीमचरत्तत्मविष्टं येनासि- श्चद्वलमिन्द्र प्रजापतिः । इदं तच्छुक्र मधु वाजिनीवधेनो. परिष्टादधि नोन्महेन्द्र दधि मां धिनोत्विति दधि । एतदन्तमभिमन्त्रयते । अयं यज्ञः समसदद्धविष्मानृचा साम्ना यजुषा देवताभिः । तेन लोकान्सूर्यवतो जयेमेन्द्रस्य सख्य- ममृतत्वमश्यामिति ससन्नान्यभिमुशति ॥ ६ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पाठप्रश्ने द्वितीयः पटलः ॥२॥ सरसन्नानीति बहुवचनेन सर्वाणि गृह्यन्ते । तथैवोक्तमापस्तम्बपरद्वाजाभ्यामपि सर्वाणि हवी पीति । प्रधानाङ्गानि गृह्यन्ते । ससन्नानीति समुपसर्गस्य ग्रहणं श्रुत्य. नुविधानेन । नतु संसादयतीति विधिना कानिचित्सादितानि सन्ति किंतु सादयत्या- सादयतीति । अथवा समुदायापन्नानि सन्ति सन्नानीति सामान्यमभयेष्वप्यस्तीति युक्तम् । तथाचाऽऽज्यसमुदाय एक इतरसमुदाय एक इति प्रत्येकं मन्त्रावृत्तिः । भभिमृशति सकृत्ततस्तथैवान्यं संसन्नानीतिप्रयोगसामर्थ्यात् । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्त्यां षष्टे याजमानप्रश्ने द्वितीयः पटलः ॥ २ ॥ SETTORRECITAugandhadinate ·१०पटल। महादेवकृतवैजयन्वीव्याख्यासमेतम् । ५१५ अथ षष्ठप्रश्ने तृतीयः पटलः । विहव्यस्याष्टाभिः पौर्णमास्या हवी. ध्यासन्नान्यभिमृशति चतुहोत्रा च । ममाग्ने वर्च इत्यनुवाकस्याऽऽदितोऽष्टामित्रग्मिर्मा नो रीरिषो मा परादा इस्य. न्ताभिः * (+ पञ्चहोत्रैवामावास्यायामङ्गिरसो माऽस्य यज्ञस्य प्रातरनुवाकैरवन्त्वित्यनूच्यमानासु सामिधेनीषु जपति दशहोतारं पुरस्तात्सामिधेनीनामुपरिष्टाद्वा व्याचक्षीत समिद्धो अग्निराहुत: स्वाहाकृतः पिपर्तु नः । स्वगादे- वेभ्य इदं नम इति समिद्धमग्निमुच्छुष्मो अग्न इति च मनोऽसि प्राजापत्यमिति नुवाधारमनुमन्त्रयते वागसीति त्रुच्यं देवाः पितरो देवा योऽहमस्मि स सन्यजे यस्वास्मि न तमन्तरेमि स्वंम इष्ट स्वं दत्त स्वं पूर्व स्वर श्रान्तर स्वर हुतं तस्य मेऽनिरुपद्रष्टा वायुरुपश्री- ताऽऽदित्योऽनुख्याता द्यौः पिता पृथिवी माता प्रजा- पतिबन्धुर्य एचास्मि स सन्यजे यस्यास्मि न तमन्तरे- मीति होतृप्रवरेऽध्वर्युप्रवरे च जपति मां देवेष्वाश्राव- याऽऽयुषे वर्चस इत्यध्वर्युप्रवरे वैशेषिकं चतुर्होतारं पुर- स्तात्प्रयाजानामुपरिष्टाद्वा व्याचक्षीत वसन्तमृतूनां प्रीणा- मीत्येतैः प्रयाजाना हुत५ हुतमनुमन्त्रयतेऽग्निश्चक्षुष्मा- स्तस्याहं देवयज्यया चक्षुष्मान्भूयासमित्याग्नेयस्याऽऽ- ज्यभागस्य सोमश्चक्षुष्मा स्तस्याहं देवयज्यया चक्षु- मान्भूयासमिति सौम्यस्यानीपोमयोरहमिति समस्ता. नुमन्त्रणमेके समामनन्ति पञ्चहोतारं पुरस्ताद्धवि. पामवदानानामुपरिष्टाद्वा व्याचक्षीताग्नेरहं देवयज्ययाऽ- नादो भूयासमित्याग्नेयस्य दब्धिरसीत्युपाश्शुयाजस्या नीषोमयोरहमित्यग्नीषोमीयस्येन्द्राग्नियोरहमित्यैन्द्रामस्ये- न्द्रस्याहमित्यैन्द्रस्य महेन्द्रस्याहामिति माहेन्द्रस्थाने * अत्र सर्वटीकापुस्तकेषु अनत्यमेकं पत्रं त्रुटितमित्येवोपलब्धम् । + धनुश्चिान्तर्गत टीकापु. सकेषु नारित।

·rampus सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [६ पहने स्विष्टकृतोऽहमिति स्विष्टकृतोऽग्नि दुरिष्टात्पाविति च मुरूपवर्षवर्ण एहीतीडामाह्रियमाणां प्रतीक्षते ॥ ७ ॥ इड एश्वदित एहि भूयस्यहि श्रेयस्येहि वसीयस्येहि चित्त एहि दधिष एहीत्युपाशूपहवे सप्त देवगवीर्ज- पति चिदसि मनासि वस्वी रन्ती रमतिः सूनरी सून- तेत्युच्चैरुपहवे सप्त मनुष्यगवीर्जपति विश्वा त्वं भूताऽनु- प्राणिहि विश्वा त्वा भूताऽनुप्राणन्तु भूरस्यायुरसीष्टि- रसि सुरूपवर्षवर्ण एहीमान्भद्रान्दुर्या अभ्येहि मामनु. व्रतान्यु शीर्षाणि मृदु५ सा नः प्रियासु प्रतूतिः प्रिया नः सुहन्नः प्रियवती मघोनी जुष्ट एहि रन्त एहि रमत एहि सूत एहि सुहवाम एहि सह रायस्पोषेण देवीद- वैरभि मा निवर्तध्वः स्योना स्पोनेन घृतेन मा समुक्षत नम एतदुपदं भिषगृषिब्रह्मा यद्ददौ समुद्रादुदञ्चभिर त्रुचावागने विप्रस्य तिष्ठति शृङ्गेभिर्दशभिर्दिशन्नित्यु. चैरुपहवे वायविडा ते मातेति होतारमीक्षमाणो वायु मनसा ध्यायेदुपहूतोऽयं यजमान इत्युच्यमान उपहूत: पशुमानसानीति जपत्यस्मास्चिन्द्र इन्द्रियं दधात्विति चेडाया अहं देवयज्यया पुष्टिमान्पशुमान्भूयासमिडे भार्ग जुषस्व नो जिन्व गा जिन्वार्वतस्तस्यास्ते भक्षिवाण: स्याम सर्वात्मानः सर्वगणाः । इडा धेनुः सह वत्सा न आगादूजे दुहाना पयसा प्रपीना । सा नो अन्न इविषोत गोभिरिडा जिन्वतां पय- साऽभ्यस्मानित्युपहूनामिडां व्यारव्याता मार्जनी ।) मनो ज्योतिरिति माननऋक् । ब्रन पिन्वस्व ददतो मे मा क्षायि कुर्वतो मे मोपदस दिशां तृप्तिरसि दिशो मे कल्पन्तां कल्पन्तां मे दिशो दैवीश्च मानुषीचाहोरात्रे मे कपेतामधमासा मे कल्पता मासा मे कल्पन्तामृतवो मे कल्पन्ता५ संवत्सरो मे कल्पता कृप्तिरसि कल्पता म आशानां त्वाऽs- शापालेभ्यश्चतुभ्यों अमृतेभ्य इदं भूतस्याध्यक्षेभ्यो विधेम हविषा वयमिति प्रतिदिशं व्यूहति भजतां भागी भाग मा भागोभक्तनिरभागं भजा- .

·तृ०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५१७ मोऽपस्पिन्वौषधीजिन्व द्विपात्पाहि चतुष्पादव दिवो वृष्टि- मेरय ब्राह्मणानामिद हविः सोम्याना सोमपीथिनां निर्भक्तो ब्राह्मणो नेहाब्राह्मणस्यास्तीति च ॥ ८ ॥ अत्रापि मपति ब्यू(व्यु)ोति ज्ञेयम् । अथवा विभज्योहति अमिमृशजपति । अन्यथा प्रत्येकं मन्त्रयोविनियोगः कथं स्यान्नहि व्यूढस्य पुनयूहनम् । अतः प्रत्येक मन्त्रसाध्यं जपादृष्टं नान्यत् । एवं पूर्वमपीति चेति सर्वत्र तेन न सर्वैरेतदन्तैश्चतुर्धा- करणानि पूर्वादिदिक्क्रमेण प्रतिदिशं सारयति । किं तु व्यू (व्यु)ह्य स्पृशन्सकृन्मन्त्र नपतीत्यर्थः। इदं ब्रह्मण इद होतुरिदमध्वयोरिदमनीध इति चतुर्थी व्यादिशति । चतुर्घाकरणानि पूर्वादिदिक्कृतानि व्यूढान्यभिमृश्य व्यादिशतीति श्रुतेः । अध्व. गुणा चतुर्धाकृत्वानि यजमानेन व्यूढानि स एवाभिमृश्याभिमर्शनपूर्वकं मन्त्राञ्जप्त्वे. (पित्वे)त्यर्थः । हस्तेनाभिमृश्याऽऽदिशति निर्दिशति तत्तदृत्विक्संबन्धित्वेन निवेद. यति । ततस्तु संबन्धज्ञानजन्येन दृष्टेनैव प्रयोजनेन ज्ञानविषयाणां चतुर्धीकरणानां दृष्टः संस्कारो नानिर्दिष्टानि ततत्तदृत्विक्संबन्धेनाज्ञा ता]नि तैरादातुं शक्यानि । आमीध्रप्रथमान्व्यादेशानेके समामनन्ति । आग्नीध्रः प्रथमो येषु व्यादेशेषु ते तथा । इदमग्नीध इदं ब्रह्मण इति क्रमेणेत्यर्थः । इय५ स्थाल्यमृतस्य पूर्णा सहस्रधार उत्सो अक्षी- यमाणः । स दाधार पृथिवीमन्तरिक्षं दिवं च तेनौदनेनातितराणि मृत्युमित्यन्तधन्वाहार्यमा- सन्नमभिमृशति प्रजापतेर्भागोऽसीति च । प्रथमे विकृतिषु यथार्थमूहो द्वितीये तु नोहः प्रजापतिभागमात्रत्वेन सर्वत्राभिधान- संमवात् । दक्षिणसभ्य उपहवा इत्युच्यमाने दक्षिणत एतत्यत्तिजः संप्रेष्यति । अध्वर्युगोच्यमाने । ऋत्विग्रहणान्न शमितुः प्रेषणं दक्षिणाभागश्च । ब्राह्मणा अयं व ओदन इति दक्षिणतः परिका. नतेभ्यस्तं चतुर्षा व्युद्धृत्य ददाति । एषा ते अग्ने समित्तया वर्धस्व चाऽऽच प्यायस्व ।वधिषी. महि च वयमा च प्यासिषीमहि ।यं ते अग्न आ- १ च. सादय । २ क. ग. च. ठ. ण. ण न द'। ३ क, ख, ग. च. ट... त्य पात्रेषु ।

·[६ षष्ठप्रमे MPAarpalms ५१८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- वाम्यहं वाक्षिपितश्चरन् । प्रजां च तस्य मूलं च नीचैर्देवा निवृश्चत । अग्ने यो नो भिदा सति समानो यश्च निष्टयः । इध्मस्येव प्रक्षायतो मा त. स्योच्छेषि किंचन । यो मां द्वेष्टि जातवेदो यं चाहं द्वेष्मि यश्च माम् । सर्वाश्स्तानने संदह याश्चाई देष्मि ये च मामित्यनूयाजसमिधमाधीयमानाम् । अमिमन्त्रयत इति शेषः। वेदिवर्हिः शृत५ हविरिष्मः परिधयः चुचः । आज्यं यज्ञ रुचो यजुर्याज्याश्च वषट्काराः सं मे सन्न. सयो नमन्तामिध्मसंनहने हुत इतीध्मसंनहने हुते । जपति । अङ्गिरसो माऽस्य यज्ञस्य प्रातरनुवाकैरहौषुरित्यनूयाजेषु जपति सप्तहोतारं पुरस्तादनूयाजानामुपरिष्टाद्वा व्याचक्षीत बहिषोऽहं देवयज्यया प्रजावान्भूयासमित्येतैरनूयाजाना हुत५ हुतमनु- मन्त्रयते वाजस्य मा प्रसवेनेति द्वाभ्यानुचौ व्यूह्यमाने ॥९॥ अमिमन्त्रयते । वसून्देवान्यज्ञेनापिप्रेय५ रुद्रान्देवान्यज्ञेनापिप्रेयमादित्यान्देवान्य. क्षेनापिप्रेयमिति परिधीनज्यमानान्समक्तां बहिर्हविषा घृतेन समादित्यैर्वसुभिः सं मरुद्भिः । समिन्द्रेण विश्वेभिर्देवेभिरता दिव्यं नमो गच्छतु यत्स्वाहेति त्रुक्षु प्रस्तरमज्यमानमपिने- ड्यज्ञो यज्ञमयाड्देवा५ अरंकृतः सोमः । तं मित्रो वरुणो अर्यमा रायस्योषा यजमानं विशन्त्विति प्रस्तरस्य तृणमपात्तम् । अमिमन्त्रयते । अग्नेरहमुजितिमनूज्जेषमितिसूक्तवाकेन होता यां यां देवतामभिव्याहरति तां तां यजमानोऽनुमन्त्रयते । तां तां यजमानः सन्ननुमन्त्रयते । तथाच यावत्य इष्टा देवतास्ताः सर्वा अपि शाखान्तरीयपाठेनानुमन्त्रयते । तथाचाऽऽह भाष्यकार:-अग्नेरहमिति । यथालिङ्गं देवता अनुमन्त्रयत इति लाघवेन वक्तव्ये यां यां देवतामभिव्याहरति तां तामिति १क.ख. ग. च. ट, ठ..तियां। २. ढ. के हो।३ क. ख. ग. घ.ट.ठ. ए. 'वतां होताऽभि ।

·श्तृ०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ma वचनं यस्या यस्या अस्ति होतुरमिव्याहरणं तस्यास्तस्या अनुमन्त्रणं यथा स्यादिति । तेनोपांशुयाजस्याऽऽज्यपानां चासत्यपि तैत्तिरीयकपाठे कार्यमनुमन्त्रणम् । पाठः शाखान्तरीयोऽनुमेयः । केचिदुपांशुयाजाज्पपानां तद्विकाराणां सवनदेवतानां च न कुर्वन्ति पाठाभावात् । तेषामाचार्यप्रयत्नानर्थक्यं स्यात् । ऐन्द्राग्नस्य निर्वापवदग्नीषोमी- यस्य परिदानवत्तेषां शाखान्तरे पाठसद्भाव इति भगवतः सत्याषाढस्यामिप्रायः । यहि होता यजमानस्य नाम गृह्णीयाहिं ब्रूयादेमा अग्मन्नाशिषो दोहकामा इति । यहि यदा तर्हि तदा ब्रह्मवर्चस म आगम्यादित्यन्तः । सा मे सत्याऽऽशीर्देवेषु भूयान्मन्यान्मन्यतमाज्जुष्टोज्जुष्टतमादरै- डता मनसा तच्छ केयं यज्ञो दिव५ रोहतु यज्ञो दिवं गच्छतु यो देवयानः पन्थास्तेन यज्ञो देवा अप्येत्वित्याशीष्षु जपति । आशीषु होत्राऽऽयुराशास्त इत्यादिषूच्यमानासु जपति । अदो म आगम्यादिति यत्कामयते तस्य नाम गृह्णाति । स्वर्गो माऽऽगम्यादित्यादिना यत्कामयते तस्य कामो यज्ञो माऽऽगम्याद्विष्णुम. क्तिर्माऽऽगम्याद्ब्रह्मज्ञानं माऽऽगम्यादिति यद्रोचते तस्य नामानेन प्रकारेण गृहीयात्। रोहितेन त्वाऽनिर्देवतां गमयत्वित्येतैः प्रस्तरमवसृष्टम् । आहवनीयेऽवसृष्टमनुमन्त्रयते त्रिभिः । इतः परमपि द्वितीयानिर्दिष्टं यधनौ भक्षिप्तं तर्हि तत्रानुमन्त्रयत इत्यनुषञ्जनीयमन्यत्र द्वितीयान्तेऽमिमन्त्रयत इति तथैव भरद्वाजोपदेशात् । दिवः खीलोऽवततः पृथिव्या अध्युत्थितः । तेनास. हस्रकाण्डेन द्विषन्तं तापयामसि द्विषन्नस्ताप्यतां बहु- मानागास्तप्यौषधय इति प्रस्तरस्य तृणमनुप्रहृतम् । आहवनीये। विष्णोः शंयोरहमिति शंयुवाके । जपति । गमेयमित्यन्तः। वि ते मुञ्चामि रशना इति द्वाभ्यामनि परिधिषु प्रहियमाणेषु । आहवनीयमभिमन्त्रयते । इष्टो यज्ञो भृगुभिर्द्रविणोदा यतिभिराशीर्दा वसुभिराशी अथर्वभिः । तस्य मेष्टस्य वीतस्य द्रविणमागम्याद्वसुर्यज्ञो वसुमा- १ ख. च. ट. ठ. 'सं माऽsग°। २ क. ख. ग. ७. च. द. ठ. धाजुष्ट । ३ क. ग. के. ह. भ. उ. ह. ण, मारे । ४ क. ग. च. ट. ड. ण. 'दो माऽऽग। 0 ·[१ षष्ठप्रश्ने- सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- न्यज्ञस्तस्य मा यकस्य वसोर्वसुमतो वस्विहाऽऽगच्छत्वदो म आगच्छत्विति सरसावभागान्यकामयते तस्य नाम गृह्णाति । संत्रावाननुमन्त्रयते । अन्यत्पूर्ववत् । वेदोऽसि वित्तिरसीतिवेदमन्तवेद्यासन्नमभिमृशति । आसन्नं कृत्वाऽभिमृशति । विदेयेत्यस्य पुरस्तादुपरिष्टाद्वा यबद्भातृव्यस्याभिध्यायेत्तस्य नाम गृहीयात्तदेवास्य सर्व वृत इति विज्ञायते ॥ १० ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठे याजमानप्रश्ने तृतीयः पटलः॥३॥ विधेयेति पदस्य पूर्व पश्चाद्वा भ्रातृव्यस्य यद्यदभिध्यान्ममास्त्विति तस्य नाम गृह्णीयात्याप्मनो व्यावृत्ति विदेयेति ज्ञेयम् । अर्थवादोऽन्यो विश्वासार्थः । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतार्या प्रयोगदै. जयन्यां षष्टे याजमानपने तृतीयः पटलः ॥३॥ अथ षठप्रश्ने चतुर्थः पटलः । mernama पत्नीसंयाजेषु सोमस्याहं देवयज्यया सुरेता रेतो विषीयेति सोमस्य त्वष्टुरहं देवयज्यया पशूना रूपं पुषेयमिति त्वष्णुर्देवानां पत्नीनामहं देवय- ज्यया प्रजनिषीय प्रजया च पशुभिश्चेति देवपत्नी राकाया अहं देवयज्यया प्रजावान्भूयासमिति राकां सिनीवाल्या अहं देवयज्यया पशुमान्भूया- समिति सिनीवाली कुहा अहं देवयज्यया पुष्टि- मान्भूयासमिति कुहूमग्निहपतिर्यज्ञस्य प्रतिष्ठा तस्याहं देवयज्यया प्रतिष्ठावान्भूयासमि. त्यनि गृहपति देवाना' पत्नीरनिहपति- रिति समस्तानमन्त्रणमेके समामनन्ति यत्र चत्वार एव पत्नीसंयाजास्तदा समस्तानमन्त्रणम् । सौम्य(सोम)स्य त्वष्टरित्यु- भयत्र हुतमिति ज्ञेयम् । अन्यत्र यद्यपि देवतास्तथाऽपि हुतमिति । । १ क. स. ग. च. द. उ. प. सौम्यस्य।

·४१० पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५२१ इडाऽस्माननुवस्तान्वृतेन यस्याः पदे पुनते देवयन्तः। वैश्वानरी शक्करी वावृधा- नोपयज्ञमस्थित वैश्वदेवी त्याज्येडाम् । आभमन्त्रयते । या सरस्वती यशोभगीना तस्यै ते स्वाहेति फलीकरणहोमे हूयमाने मुखं विमृष्टे । या सरस्वती वेशभगीना तस्यै ते स्वाहेति हुते पुखं विमृष्टे । हस्तेनानुलोमं मार्ट । अग्नयेऽदब्धायवेऽशीततनव इदम् । विश्वेभ्यो देवेभ्य इदम् । वेदोऽसि वित्तिरसीति वेद५ होत्रा पन्यै प्रदीयमानम् । अभिमन्त्रयते होत्रा पत्न्य प्रदीयमानम् । सनेयमित्यन्तः । वेदोऽसि वेदसे त्वा वेदो मे विन्देति वा । पूर्वस्य विकल्पार्थः । घृतवन्तं कुलायिनमिति वेदमुपस्थेऽस्यमानम् । पल्या उपस्थे क्षिप्यमाणं वेदममिमन्त्रयते । वाजिनमित्यन्तः । बेदोऽसि वेदो म आहर तृप्तस्त्वं वृप्तोऽहं प्रजया पशुभिर्भूयासमिति वा । गतम्। त्वया वेदि विविदुः पृथिवीं त्वया यज्ञो जायते विश्वदानिः । अच्छिद्रं यज्ञमन्वेषि विद्वान्त्वया होता संतनोत्यर्धमासानिति वेद५ स्तीर्यमाणम् । होत्रा गार्हपत्यात् । अग्नेऽदब्धायो इति समिष्टयजुः । अनुमन्त्र यते । स्वाहान्तो मन्त्रः सकृदेव । समिष्टयजुर्नानात्वेऽप्यन्ते । वातायहम् । अन नानादेवता पदानि श्रूयन्ते तथाऽप्युक्तमार्यवे तज्ज्ञेयम् । दिवः खीलोऽवततः पृथिव्या अध्युत्थितः तेना- सहस्रकाण्डेन द्विषन्त शोचयामासे द्विषन्मे बहु शोचत्वोषधे मो अह शुचमिति बर्हिरनुप्रैहृतम् । अनुमन्त्रयते । १ घ, ङ, ड. प्रश्रियमाणम् ।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [६ षष्ठप्रश्ने- सं यज्ञपतिराशिषेति ॥ ११ ॥ यजमानभागं भाश्नाति शृतस्य दानश्च ब्राह्मणोऽश्नाति न वैश्यराजन्याविद५ हविः प्रजननं मे अस्त्विति शृतस्य दधिकाव्णो अकारिषमिति दनः । स्पष्टम्। अन्तर्वोद प्रणीतासु मार्जयते । उत्तरार्थमिदम् । अध्वर्युश्चास्मै संततां धारा सावयति सद- सि सन्मे भूया इत्यानीयमानासु जपति । प्रणीतासु स्राव्यमाणास्वध्वर्युणा। भाच्यां दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्तामिति प्रतिदिशं ब्युत्सिञ्चति समुद्रं वः पहिणोम्य. क्षिताः स्वां योनिमपिगच्छत । अच्छिद्रः प्रजया भूयासं मा परासचिमत्पय इति शेष निनयति। प्रणीताशेषं वेद्याम् । यदप्सु ते सरस्वति गोष्वश्वेषु यन्मधु । तेन में वाजिनीवति मुखमन्धि सरस्वतीति मुखं विमृष्टे । हस्तेन । अत्र यजमानभागप्राशनमेके समामनन्ति । स्पष्टमन्यत्। अत एवोपोत्थाय विष्णोः क्रमोऽसीति चतुरो विष्णुक्रमान्कामति दक्षिणेन प्रक्रम्य सव्येनानुप्रक्रामति न सव्येन दक्षिण- मतिकामति नाऽऽहवनीयमतिक्रामत्युत्तर- मुत्तरं ज्यायासं तिष्टश्चतुर्थं जपति । अतो यजमानायतनादेवोत्थाय नान्यत्र स्थितः । दक्षिणपादेनाग्रे प्रक्रम्य सव्येन तदनूत्तरमुत्तरं प्रक्रमणं ज्यायो दीर्ध त्रीण्येव चतुर्थे प्रक्रमणं नास्ति तृतीये प्रक्रमणे तिष्ठश्चतुर्थ विष्णोः क्रमोऽसि शत्रूयत इति जपति । उद्यन्नय मित्रमहः सपत्नान्मे अनीनशः । दिवै- नान्विद्युता जहि निनोचन्नधरान्कृधि । उद्यन्नय ·... च०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । विनो भज पिता पुत्रेभ्यो यथा । दीर्घायुत्वस्य हेशिष तस्य नो देहि सूर्य । उद्यनद्य मित्रमह आरोहन्नुत्तरी दिवम् । हृद्रोगं मम सूर्य हरि- माणं च नाशय । शुकेषु मे हरिमाण रोपणाकासु दध्मसि । अथो हारिद्रवेषु मे हरिमाणं निदध्मसि। उदगादयमादित्यो विश्वेन सहसा सह । द्विषन्तं मम रन्धयन्मो अहं द्विषतो रधम् । यो नाशपाद- शपतो यश्च नः शपतः शपात् । उपाश्च तस्मै निकच सर्वपाप५ समूहताम् । यो नः सपत्नो यो रणो मर्तो भिदासति देवाः । इध्म- स्येव प्रक्षायतोमा तस्योच्छेषि किंचनेति ॥१२॥ आदित्यमुपतिष्ठतेऽगन्म सुवः सुवरगन्मेति च । धेहीत्यन्तः । इदमहममुं भ्राव्यमाभ्यो दिग्भ्योऽस्यै दिव इति यं द्वष्टि तस्य वधं मनसा ध्यायति । द्विष्म इत्यन्तः। यद्यभिचरेदिदमहममुध्याऽऽमुष्यायणस्य प्राणं नि- वेष्टयामीति दक्षिणपादस्य पाया निवेष्टयति । अमुष्येति षश्चन्तं नाम शत्रोगृह्णाति । अमुष्यायणस्येति यस्यापत्यं तस्य तद्धिता- न्तम् । अयज्ञसंयुक्तमिदं न यज्ञाशम् । ऐन्द्रीमावृतमन्यात इति प्रदक्षिणमावर्तते पुण्या भवन्तु या लक्ष्मी पराभवन्तु याः पापीरिति दक्षिणमसमभिपर्यावर्तते । दक्षिणस्कन्धमभिलक्षीकृत्याऽऽवते । तेजोऽसीत्याहवनीयमुपपर्यावर्तते । प्रसव्यमाहवनीयमुपाभिपर्यावर्तते । समहं मजयेत्युपतिष्ठते । आहवनीयम् । पोष इत्यन्तः । समिद्धो अन्न इत्युपसमिन्धे । दीयासमित्यन्तः ।

·[६ षष्ठप्रभे- ५२४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- वसुमान्यज्ञ इत्युपतिष्ठते। भूयासमित्यन्तः। अग्ने बढे स्वदितुं नस्तनये पितुं पच । विभु शं तोकाय तनुवे स्योन इति दक्षिणाग्निमुपतिष्ठतेऽग्न आयूष्यग्ने पवस्वेत्याग्निपावमानीभ्यां गाईप- त्यमुपतिष्ठतेऽग्ने गृहपत इति च तामाशिषमा- शासे तन्तवे ज्योतिष्मतीमित्यजातपुत्रो ब्रूयात् । ब्रूयादुच्चैरविद्यमानपुत्रः । तामाशिषमाशासेऽमुष्मै ज्योतिष्मतीमिति जातपुत्रः । विद्यमानपुत्रः। बहुपुत्रः सर्वेषां पुत्राणां नामान्यनु- द्रुत्य ज्योतिष्मतीमित्यन्ततो वदति । तामाशिषमाशासेऽमुष्मा असुकशर्मणेऽमुकशर्मणे ज्योतिष्मतीमिति । ज्योतिषे तन्तवे त्वाऽसावनु मा ज्यो- तिषा तन्वित्यन्तराऽग्नी निषीदति । ज्योतिषे तन्तवे त्वेत्युक्त्वा नाम गृह्णाति ज्येष्ठस्य संबुद्ध्याऽमुकशर्मन्निति । वेदवणान्युपस्थ आधाय ये देवा यज्ञ. हन इत्यन्तवेद्यासीनोऽतीमोक्षाजपति । अतिमोक्षमन्त्रान् । उपस्थो दक्षिणं जानु सव्ये कृत्वा पादयोः पाण्य? व्यत्यासेन सक्थ्नोः समीपे नयेदेष उपस्थो गोमुखासनमिति प्रसिद्धं योगशास्त्रे । कस्त्वा युनक्ति स त्वा विमुञ्चत्विति यज्ञं विमु- ञ्चति सर्वमनुवीक्षतेऽग्ने व्रतपते व्रतमचारिषमि- त्यतैव्रतं विसृजते यज्ञो बभूव स आवभूवेति यज्ञस्य पुनरालम्भं जपति गोमा अग्नेऽविमा अश्वी यज्ञ इति माइत्क्रम्य जपति ॥ १३ ॥ प्राची दिशमुत्क्रम्या यज्ञ शं च ते यज्ञ नमो नमश्च ते यज्ञ शिवेन में संतिष्ठस्वं स्योनेन मे संतिष्ठस्व सुभूतेन मे संति- ठस्व ब्रह्मवर्चसेन में संतिष्ठस्व यज्ञस्यधिमनु संतिष्ठ- स्वाप ते यज्ञ नम उप ते नम उपते नम इति जपति । १क. ख. ग. ह. च. ट. ठ, ण, नोऽतिमो ।

·४च० पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । । स्पष्टम्। दृष्टिरसि दृश्च मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपागामप्सु श्रद्धेत्यप उपस्पृश्य यथेतं प्रतिनिष्कामति । स्पष्टम्। ब्राह्मणास्तर्पयितवा इति संप्रेष्यति । बहुवचनादधिकांस्तर्पयति भक्ष्यभोज्यादिपरिवेषणेन । अष्टौ दश वेति वैखानसः । तथा पशौ शतमिति । तर्पयतेति प्रेषोऽध्वर्यु प्रत्यन्यं पाकसंस्कर्तारं वा प्रति । आत्मानं प्रत्येवेति राद्धान्तः। एवं विहितं प्रवसतोऽपि याजमानम् । प्रवासगतस्यापि याजमानं भवत्येव । यस्यामस्य दिश्यग्नयो भवन्ति तां दिशमभिमुखो मन्त्राञ्जपति । याजमानमन्त्रान् । स्पष्टम् । अध्वर्युः कर्माणि करोति । यद्यपि न यजमानस्य प्रतिनिधिस्तथाऽपि परार्थ ह्यस्त्येव प्रतिनिधिरतो यान्यन्या. नि तानि समन्त्राण्येव कुर्यादध्वर्युः । स्वामित्वप्रयुक्तसंस्कारेषु न प्रतिनिधिरित्येवमु. पपादितम् । कर्तृत्वे त्वस्त्येव प्रतिनिधिरिति भावः । अन्यान्यभिमर्शनात् । अभिमर्शनं वेदेहविषां च तद्विनाऽन्यानि, दर्शितमभिमर्शनं जपाङ्गमिति । यद्ययं करणमन्त्रः स्यात्तदाऽध्वर्योरेव समन्त्रं कर्म स्यात् । न मन्त्री जपपूर्वभाव्यङ्गम् । अत एवाभिमृश्य जपतीत्येतद्वलेन व्याख्यातम् । जपस्य वेदिसंस्कारत्वात्तस्मादभिमर्शन. स्याङ्गत्वं संस्कारकं जपं प्रत्येव संस्कारस्य यजमानार्थत्वान्नाभिमर्शनं परार्थ किं तु जपस्य पूर्वभाव्यङ्गं तदर्थं सदपि यजमानसंस्कार एव । तस्याङ्गभूतस्य लोपेऽपि प्रधानार्थान्मन्त्राञ्जपेदेवेत्याह- यजमानो मन्त्राञ्जपत्यन्यान्व्यादेशनात् । व्यादेशनं चतुर्धाकरणानामिद ब्रह्मण इत्यादि । तदभिमृश्यैवेदमित्यादिकमित्युक्त- मेव । तत्रामिमर्शनसद्भावेऽपि तस्य व्यादेशनाङ्गता व्यादेशनं च परार्थमतोऽभिमर्शन- मपि कृत्वाऽध्वयुरेवेदमित्यादिशति करणमन्त्रत्वाभावेऽपि करणमन्त्रवदेव द्रव्यसंस्कार- मन्त्राणामपि परार्थत्वादध्वर्युप्रतिनिधित्वमस्त्येव । तेन तान्न यजमानो जपतीत्यर्थः । अध्न पिन्वस्वेत्यादिजपोऽपि व्यादेशनाङ्गं ब्राह्मणानामिद हविरितिलिङ्गात् । ततस्तु व्यादेशनशब्देन तदङ्गमन्त्रजपो लक्ष्यते । सोऽप्यध्वर्युणैव कार्य इत्येवं नाऽऽशङ्कनी. यं जपस्य साक्षाद्यजमानसंस्कारत्वात्तेनैव कार्य: । ओं निर्वपेत्यस्य स्थानेऽग्ने हविनि- १ क. ख. ग, च, ट, ठाण. यस्यां दिश्यस्याम ।

·। ५२६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [६ षष्ठप्रल प्स्यामीत्युक्तमेव । युष्मदर्थं प्रत्यादेशो दक्षिणत एतेति ब्राह्मणा अयं व ओदन इति चावयुरेव भूपते भुवनपत इति ब्रह्मवरणमध्वर्युणा समन्त्र कार्य न तत्र जप इत्यर्थः । ओं निर्वपेत्यपि । आदेशनमन्त्रादन्यान्मन्त्रानित्यर्थः । स्पष्टीकृतं भाष्यकृता-अध्वर्युणा कर्तव्यानि । तानि वक्ष्यामः । ब्रह्मवरणम् । अमे हविः । इदं ब्रह्मण इति व्यादेशनम् । दक्षिणत एत ब्राह्मणा अयं व ओदन इति दानमन्त्रः । ब्राह्मणाश्स्तर्पयितवा इति श्रेषश्च । आत्मानं प्रत्यपि फरार्थत्वात् । अथामन्त्रकाण्यध्वर्युकर्तव्यानि । प्रस्तरधारणम् । इडारम्भः । इडाप्राशनम् । प्रतिदिशं व्यूहनं च । प्रणीतासु मार्जनं समिन्धनं च । अथ प्रवसता यजमानेन सर्वे मन्त्रा जपितव्याः प्रयोगक्रमेण । अध्वर्युकृतानि याजमानानि वनयित्वा । यथा ब्रह्मवरणम् । ओं निपेत्यादि । अध्वर्युवानि । यजमान वाचं यच्छ । यजमान हविनिर्वप्स्यामि । वर्षतु ते पर्जन्य इत्येतानि । एतयोरपि यजमानं स्मृत्वा जप इत्येव न्याय्यम् । अन्या. व्यादेशनादित्यमिधानात्प्रतिदिशं व्यूहनमध्वर्युः । जपो याजमानं ब्रनेति व्यादेशन समन्त्रमेवेदं ब्रह्मण इत्यादिकमध्वर्योः । अन्यथा सूत्रविरोधः स्यात् । एवं विहितमिष्टिपशुबन्धानां याजमानम् । एवं विकृतेष्टिषु निरूढादिपशुबन्धेषु चेदमेव वैशेषिकं तत्र तत्रैवोक्तम् । यथाविकारमनुमन्त्रणाः । अग्नेरहं देवयज्ययेति यद्यपि देवतामात्रं श्रूयते तथाऽपि तस्य हुतस्यानुमन्त्रणमित्यु- क्तमेव । हविष एव विकारेणानुमन्त्रणमन्त्रा ज्ञेया नतु द्विदेवतस्य द्विदेवत एकदेवतस्यै- कदेवत्य इति, इन्द्रस्य चेन्द्रियावीति किंतु हविःसामान्यात् । अनुमन्त्रणमन्त्रो यो यस्य हविषो विकारस्तस्य तस्य तेनाविकृतेनोहितेन वा। अपवादमाह- इन्द्रस्य वैमृधस्याहं देवयज्ययाऽसपत्नो भूयास५ सरस्वत्या अहं देवयज्यया वाचमनाचं पुषेयं पूष्णोऽहं देवयज्यया पुष्टिमान्पशुमान्भूयासमदित्या अहं देवयज्यया अजनिषीय प्रजया च पशुभिश्च द्यावापृथिव्योरहं देवयज्ययोभयोर्लोकयोध्यासं भू- मानं प्रतिष्ठां गमेयमर्यम्णोऽहं देवयज्यया स्वर्ग लोकं पुषेयं विश्वेषां देवानामहं देवयज्यया प्राणैः सायु- ज्यं गमेयमिन्द्रस्येन्द्रियावतोऽहं देवयज्ययेन्द्रियावी DHARO १ च. कृतीष्टि।

·५२७ ६५०पटल: महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । पशुमान्भूयासमिन्द्रस्य त्रातुरहं देवयज्यया त्रातो भूयासमिति प्रत्यक्षान्नाता अनुमन्त्रणाः ॥ १४ ॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठे याजमानप्रश्ने चतुर्थः पटलः ॥४॥ एतेषु हविःषु प्रकृतितोऽतिदेशेन प्राप्ता अनुमन्त्रणमन्त्रास्तषामनारभ्य प्रत्यक्षवचनैः प्राप्तबधिः । एते मन्त्रा लिङ्गेन यत्र यत्र यस्य प्रतिपाद्या देवता तत्र हविषि पुरोडाशे चरावामिक्षायां वा प्राप्नुवन्ति । नतु विकारेष्वन्यदेवताकेषु तेषु दर्शपूर्णमासाभ्यामेवा- तिदेशात् । निरूपितमेतत् । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैज- यन्त्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ अथ षष्ठप्रश्न पञ्चमः पटलः । अग्न्याधेयस्य याजमानं व्याख्यास्यामः । स्पष्टम्। पुरस्ताद्राह्मौदनिकारकेशश्मभूणि वापयते नखानि निकृन्तते दतो धावते स्नात्यहतं वासः परिधत्ते । प्रथमब्रह्मौदनात्पूर्वं स्पष्टमन्यत् । ब्रह्मौदनं पाशितवयो वरं ददाति । वरोऽनाढ्यस्य गुञ्जाद्वयं सुवर्णमृत्विग्भ्यः । आहितासु समित्सु मिथुनावसिक्तरेतसौ ददाति । अभ्यज्याऽऽहितासु तेभ्य एव स्त्रीपुंसौ पूर्वमसिक्तमगतं रेतो ययोस्ताहशी गावौ ददाति । न प्रयाति न प्रवसति। सगृहो न प्रयाति विना गृहेण प्रवासस्तमपि न करोति । नास्याग्निं गृहाद्धरन्ति । अस्य यजमानस्य गृहादन्ये नाग्निं नयन्ति । अन्यतश्च नाऽऽहरन्ति । तदीया अन्यतोऽपि नाऽऽनयन्ति । लौकिकाग्निप्रतिषेधोऽन्यस्य तु हरणं न प्राप्तमेव । शिल्पैरेता५ रात्रि जागति। एतां रात्रिं यस्याभोदिते सूर्य आहवनीयमाधास्यन्भवति । शिल्पैर्वीणावेणुमृदङ्गा- दिभिर्निद्रामतिवाहयति ।

·५२८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [६ षष्ठप्रश्ने- शल्करग्निमिन्धान उभो लोको सनेम- हम् । उभयोर्लोकयोद्ध्वाऽतिमृत्यु तरा. म्यहमिति शल्कैस्ता५ रात्रिममिमिन्धे । ब्राह्मौदनिकमग्निं शल्कैः काष्ठतक्षणीप्तं करोति । सकृन्मन्त्रस्तूष्णीमनन्तरं, रात्रि मिति कालावनोरत्यन्तसंयोग इति वचनात्संततम् । मही विश्पत्नी सदने ऋतस्याची एतं धरुणे रयी. णाम् । अन्तर्वत्नी जन्यं जातवेदसमध्वराणां जन. यथः पुरोगामीत्यरणी प्रदीयमाने प्रतीशत आरोहतं दशत शक्करीममर्तेनाग्न आयुषा वर्चसा सह । ज्योग्जीवन्त उत्तरामुत्तरा५ समां दर्शमहं पूर्णमासं यज्ञं यथा यजा इति प्रतिगृह्णात्य॒त्वियवती स्थो अग्निरेतसौ गर्भ दधाथां ते वामहं ददे तत्सत्यं यद्वीरं विभृथो वीरं जनयिष्यथः । ते मन्प्रातः प्रजन- यिष्येथे ते मा भजाते प्रजनयिष्यथ: । प्रजया पशुभि. ब्रह्मवर्षसेन सुवर्गे लोक इति प्रतिगृह्माभिमन्त्रयते । सकृदेव पूर्व मन्त्राः। आत्मन्नाग्निं गृह्णीते यथाऽध्वयुरिदमहमनृतात्सत्यः मुपैमि सत्यान्मानुषमुपैमि मानुषादैव्यमुपैमि दैवीं वाचं यच्छामीति वाचं यच्छति प्रजापतेस्त्वा प्राणेनाभि प्राणिमि पूष्णः पोषेण मह्यम् । दीर्घा- युत्वाय शतशारदाय शत५ शरम आयुषे वर्चसे जीवात्यै पुण्यायेति जातमभिप्राणित्यहं त्वदस्मि मदसि त्वमेतन्ममासे योनिस्तव योनिरस्मि । ममैव सन्वह हव्यान्यने पुत्रः पित्रे लोककृज्जात- वेद इति जातमभिमन्य वरं ददाति । जातमग्निमभि उपरि नासया श्वासं मुञ्चति । वाचं विसृजतेऽत्र क्षौमे वाससी परिदधाते यजमानः पत्नी च । परिदधाते इति द्विवचनेन याजमाने दंपत्योरेव ग्रहणे पुनर्निर्देशो यजमानद्वित्व. शङ्कानिवृत्त्यर्थः । ते अपवृत्तेऽग्न्याधेयेऽध्वर्यवे दत्तो याभ्यां याभ्यां व्याहृतीभ्यां येन येन यथाधानेन याभ्यां ·। स १५० पटलः] मदादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । याभ्यार सार्पराजीभ्यां येन येन च धर्मशिरसा दधाति सर्वत्र तेन तेनोपतिष्ठते ॥ १५ ॥ स्पष्टम्। सुगार्हपत्यो विदहनरातीरुपसः श्रेयसी श्रेयसी दधत् । अग्ने सपत्ना५ अपवाधमानो रायस्पोष- मिषमूर्जमस्मासु धेहीत्साहितं गार्हपत्यमुपतिष्ठत इमा उ मामुपतिष्ठन्तु राय आभिः प्रजाभिरिह सबसेय । इहो इडा तिवतु विश्वरूपी मध्ये चसोर्दीदिहि जातवेद इति मध्यदेशे ह्रियमा. णमभिमन्त्रयते समयार्धे वरं ददात्यानशे ब्या- नशे सर्वमायुनिश इत्याहितमाहवनीयमुपतिष्ठते । समषार्धेऽोदिते सूर्ये वरं ददाति । ये ते अग्ने शिव तनुवौ विराट्व स्वराट्च ते मा विशतां ते मा जिन्वतां ये ते अग्ने शिवे तनुचौ सम्राट्चाभिषश्च ते मा विशतां ते मा जिन्वता ये ते अग्ने शिवे तनुचौ विभूश्च परिभूश्च ते मा विशतां ते मा जिन्वतां ये ते अग्ने शिवे तनुवौ प्रश्नी च प्रभूतिश्च ले मा विशतां ते मा जिन्वतां यास्ते अग्ने शिवास्तनुवस्ताभिस्त्वा दध इति शिवाभिस्तनू- भिराहितमाहवनीयमुपतिष्ठते स्विक्च स्त्रीहितिश्च स्त्रिहितिश्च सदानी चामतिश्चानाहुतिश्च नि. तिरेतास्ते अग्ने घोरास्तनुवोऽमयों मर्त्यस्तान्ग . च्छन्तु योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति पुरस्तात्पूर्णाहुतेबोराभिरुपतिष्ठते पूर्णाहुतौ वरं ददात्युपरिष्टात्पूर्णाहुतेः शिवाभिरुषस्थाय येते असे शिवे तनुवावित्यायुक्ताभिः पुनः । विराजक्रमैरूपतिष्ठतेऽथर्वपितुं मे गोपायानं प्राणेन संमितम् । त्वया गुप्ता इपमूर्जे मदन्तः शतं जीवेम शरदः सवीरा इति दक्षिणाग्निं नर्य प्रजा मे गोपाय मूलं लोकस्य संततिम् । आत्मनो Mayawat ·[१ षष्ठप्रश्नwomen म । सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- हृदयानिर्मितां तां ते परिददाम्यहमिति गाई- पत्य शस्य पशून्मे गोपाय विश्वरूपं धनं वसु । गृहाणां पुष्टिमानन्दं तारस्ते परिददाम्यहमित्याह- वनीयर सपथसभा मे गोपायेन्द्रियं भूतिवर्धनम् । विश्वजनस्य छायां तां ते परिददाम्यहमिति स प्रथ सभा मे गोपाय ये च सभ्याः सभासदः । तानि- न्द्रियावतः कुरु सर्वमायुरुपासतामिति सभ्यमहे बुनिय मन मे गोपाय श्रियं च यशसा सह । अहये बुनियाय मन्त्रं श्रियै यशः परिददाम्यहमित्याव. सथ्यं पञ्चधाऽग्नीव्यक्रामद्विरासृष्टा प्रजापतेः । ऊर्धारोहद्रोहिणी योनिरग्नेः प्रतिष्ठितिरिति सर्वान् । अग्नीन्सकृत् । स्वशाखाविराजक्रमाणातैर्विकल्पः । यत्रास्मै ॥ १६ ॥ शतमक्षान्प्रयच्छति तेषु कृतं विजित्य सभासद्भ्यः प्रयच्छति ते यजयन्ति तदुभयमन्नर सस्कृत्य ब्राह्मणान्भोजयति । व्याख्यातमेतदाधान एव । आग्नेयस्य दक्षिणाकालेऽर्ज पूर्णपात्रमुपवण सार्वसूत्रमश्व५ रथं वासः पङ्गा द्वादश चतुर्वि५. शतिरपरिमिता वर्धमाना ददाति तासां धेनुरन. हान्मिथुनौ चाऽऽदिष्टरूपाण्यनं पूर्णपात्रमुपबहणं चामीथे ददात्यश्वं ब्रह्मणे धेनु५ हो। गाईप- स्यदेशेऽनड्वाहमाहवनीयदेशेऽध्वर्यवे शेषः साधा. रणस्त्रिंशन्माने पूर्वयोः पवमानहविषोहिरण्ये द. क्षिणां ददाति चत्वारिशन्मानमुत्तमे धेनुमादित्ये। व्याख्यातमेतदाधनान्त एव । आधानप्रभृति यावजीवं नानृतं वदेत् । अत्र माण्यकारः शब्दान्तमर्थान्तं च शब्दानृते सारस्वतीष्टिर्मगवता पतञ्जलि. नोक्ता ! अर्थानृते व्रातपत्येव । आचमनव्याहृतिजपविष्णुस्मरणानि सर्वत्र समुच्ची. । यन्ते च। १ घ. झ. न. °नयोहि।

·६५० पटल:] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । नास्य ब्राह्मणोऽनाश्वान्गृहे वसेत् । अकृतभोजनो ब्राह्मणोऽस्याऽऽहिताग्नेहे न वसेदिति यथा स्यात्तथाऽऽहिताग्निः कुर्यात्तस्यैव व्रतं यावज्जीवमित्यनुवर्तते न ब्राह्मणस्य । तस्माद्वसत्यर्थं ब्राह्मण आगते तस्य सत्यां भोजनेच्छायामन्नं दद्यादेव तदभावेऽन्यत्क्षुन्निवारकं दद्यात्तदसंभवे तु भाष्य- कारेणोक्तं व्याडतिजपो ब्राह्मणभोजनं चेति वाधूल इति । सूर्योढमतिथिं वसत्यै नापरुन्ध्यात् । अस्तमितसूर्यमतिथिं पूर्व यस्य स्थिति स्ति सोऽतिथिः । कश्चनापि यदि वासार्थ प्राप्तोऽस्यापरोध निवारणं न कार्य निवासार्थ स्थलं यथायोग्यं दातव्यमेवेत्यर्थः । अत्रापि वाघूलोक्तमेवाकरणे प्रायश्चित्तम् । न नक्तमन्यत्रानाद्दद्यात् । अन्नादन्यन्नक्तं रात्रौ न दद्यात् । हिरण्यधान्यादि गवादि च न रात्रौ दद्यात्पर. स्वत्वापादनं न कुर्यात् । ग्रहोपरागादौ पुण्यकाले रात्रौ संकल्प्य श्वोभूते पात्रसास्कु- यादिति गम्यते। केचित्तु दानमात्रस्यापि प्रतिषेधं व्याचक्षते । अत्राग्नये व्रतपतये पुरो- डाशमष्टाकपालं निवपेद्य आहितानिः सन्नवत्यमिव चरेदेतदेव प्रायश्चित्तमुक्तमापदि स्वाहुतिरिति । अन्नं रात्रौ देयमित्युक्तं तत्राप्याह- अन्नं ददन्नक्तमयीत । दीयमानमप्यन्नं नक्तं गृह एवादयीत भोजयेत् । न बहिर्नेतुं दद्यात् । अदयीतेति पाठोऽनेकसूत्रगतो व्याख्यातो मया भाष्यकृता तु न दयीतेति पाठो व्याकृतः । दय दाने परस्वत्वापादनं दानं तेन लक्षित गृहाबहिर्नयनं तन्न कुर्यादित्य मिप्रायेण व्याख्यातं स एवार्थो यस्त्वदयांतोत पाठोक्तः । नीषपकस्याश्नीयात् । गर्तादौ स्थापितं फलादिकमुपरिष्टाव्यवधानेनाग्निना पक्कं यत्तबीषपक्कं तन्नाश्नीयादि- त्येके व्याचक्षते । निरुक्ताभिप्रायेणान्ये व्याचक्षते । निरुक्ते हि पृथिवीवचनो निरुक्त ऋब्वी- पशब्दः पकारोपधोऽयं तैत्तिरीयसूत्रकारैः पठ्यते । कात्यायनेन तु सकारोपधस्तत्रोमयो. रपि पृथिव्येव वाच्या तया पक्वस्तद्गतेनाग्निनोष्मणेति यावत्तथा च योऽयमृबीसः पृथिव्या- मग्निरिति, भाष्यकारेण तु पाठ अनीषपक्वस्येत्युपलब्धो व्याख्यात ऋजीपमुद्धृतसारं तक्रपिण्यादि तन्नाश्नीयादिति । ऋवीषमित्ययं पाठस्तत्तिरीयकसूत्रेषु सर्वत्रास्मत्सूबे च दृश्यते युक्तश्च । नहि किंचिनीषेण पच्यते तेनापि कर्मधारय ऋनीषशब्दात्पशा ब्दस्य पूर्वनिपातः स्यात्तस्मादृबीपमित्येवार्य पाठश्च । ।

·। । सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [१ षष्ठपने- या अन्तर्नाव्या आपस्तासां नाश्नीयात् । नावि नौकायामन्तर्भवाः स्थापिता वा पतिता वा छिद्रः प्रविष्टा वा तासां प्राशनं न कुर्यात् । पात्रान्तरव्यवधानस्थितानां न दोषः । आपस्तम्बोऽन्त व्यपां नाश्नीया- दित्याह । नावि स्थित्वेति चार्थः संभवति । अतो नाव्यानामपां नाश्नीयादन्तश्चापा नाभीयादर्थान्नाव्यन्तरपि किमप्युदकं न प्राश्नीयादित्यर्थः । रजत हिरण्यं बर्हिषि न दद्यात् । यत्र हिरण्यं देयत्वेनोक्तं गवादिप्रत्याम्नायत्वेन वा प्राप्तं तत्र रजतं न देयं किंतु सुवर्णाद्यवेत्यर्थः । बर्हिषि यज्ञे श्रौते कर्मणीति यावत् । क्लिनं दारु नाभ्यादध्यादभ्यादध्याद्वा । अग्नाविति शेषः । क्लिन्नमुदकेन । अभ्यादध्याच तदन्यस्यालाम इति व्याख्येयम- न्यथा सूत्रद्वयमनर्थकमेव स्यात् । स्वकृत इरिणे प्रदरे वा नावस्येत् । स्वभावोखरे देशे नावस्येदवसानमवस्थानं न कुर्यात् । प्रदरो भूमिगतस्तत्रापि । हिंकृत्य वाग्यतः स्त्रियं संभवेत् । हिमिति कृत्वा पश्वास्त्रियं गच्छेत् । व्याहरेद्वा । न व्याहरेद्वेत्यर्थः। नैतस्मिन्संवत्सरे पशुनाऽनिष्ट्वाऽनादिष्टो मासं भक्षयेत् । रागतः प्राप्ते मांसभक्षणे निरूढेनाङ्गपशुना वाऽनिष्ट्वा नैतस्मिन्संवत्सरे मांस मक्ष. येत् । आदिष्टो मक्षयेदपि । यदि भक्षयेन्मनसाऽग्निभ्यः पहिणोमि भक्षं मम वाचा तं सह भक्षयन्तु । अप्रमाद्यन्नप्रमत्तश्चरामि शिवेन मनसा सह भक्षयतेत्युक्त्वाऽऽदिष्टो भक्षयति । ब्राह्मणैरादिष्टो भक्षयेदनिष्ट्वाऽपि पशुना। द्वादशरात्रमजलेष्वग्निष्वाज्येन स्वयमग्निहोत्रं जुहोति । रात्रिशब्दोऽहोरात्रे प्रयुज्यते । अत्राऽऽरम्भविधिस्त्वाध्वर्यव एवोक्तस्तथा कृत्वाऽs- रम्भप्रभृति द्वादशरात्रं सायंप्रातश्चतुर्विशतिहोमानाज्येन स्वयमग्निहोत्रं जुहोति । अजस्रता तु विधेया द्वादश दिनानि । व्रतमाह- ·९१० पटलः । महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । अहतं वासो वस्ते । द्वादशरात्रमहतमप्रच्छिन्नाग्रमरजकधौतमहतम् । काममन्यो जुहुयात् । स्वयमित्यस्य विकल्पः। व्रतचारी त्वेव स्यात् । न मांसमश्नीयान्न स्त्रियमुपेयादित्यर्थः । स्वयं त्रयोदशी जुहोति। स्वयमेवेत्यर्थः । त्रयोदशी रात्रि पयसेति यावत् । या प्रथर्मामग्निहोत्राय दुहन्ति साऽग्निहोत्रस्य दक्षिणा । त्रयोदश्यामग्निहोत्राय यां गां दुहन्ति तां गां दद्यात् । पूर्वं यद्यन्यो जुहुयात्तस्मै । अथवाऽऽरम्भेऽग्निहोत्रस्य वाऽध्वर्युस्तस्मै । भाष्ये तु आधानादू द्वादशाहमाश्वपदि. कधारणमिति बौधायनाश्वलानयोरिष्टम् । द्वादशाहमाश्वपदिकमग्निं धारयेदिति श्रुतेः । केचित्पवमानेष्टेः परं द्वादशाहमिति व्याचक्षते तदन्तत्वादग्निसिद्धेः । शाट्यायनके द्वादशाहधारणं स्वयंहोमाज्यहोमाश्च श्रुता इति सत्याषाढेनाऽऽचार्येण होमः प्रधानमे. वोपदिष्टम् । अतोऽग्निहोत्रोपक्रमात्परमिति । मध्येऽन्वारम्भणीयाप्राप्तौ तेष्वेवाग्निषु कार्या पौर्णमासी च । केचित्तु यत्र द्वादशाहावकाशस्तत्र धारणमेव । यत्राल्पोऽव- काशो नक्षत्राधानादौ तत्राऽऽरम्भणीयायां न धारणम् । पौर्णमास्याधानेऽवकाशामा- वान्न धारणमिति वर्गयन्ति । तदयुक्तम् । संकोचे कारणाभावात् । स्यादेतत् । सेष्ट्य. पवृन्येति वचनं संकोचकमिति । न तस्य सांवत्सरादिकल्पव्यावृत्तिपरत्वात् । सोमा. धानेनाजला इति भारद्वाजः । अस्माकमजनधारणस्य होमप्रधानत्वादुदवसानीयायां तदूर्व द्वादशाहधारणम् । आश्वपदिक एव होमा इतरेषामजस्त्रत्वादजस्त्र इति वक्तव्ये बहुवचननिर्देशस्य प्रयोजन पक्षहोमसमारोपणनिषेधो होमप्रधानत्वादेव । द्वितीयाधाने नाजस्रादिधर्माः। प्रोषिते यजमाने सर्वप्रायश्चित्तं कृत्वाऽजनेष्वेवाऽऽज्यहोमः कर्तव्यः । द्वादशाहात्परं प्रणयनं च । केचित्प्रत्यागते व्रात तिं चेच्छन्ति । तेषां तदहः प्राय- श्चित्तं त्रयोदश्यां प्रातर्तुत्वाऽग्नित्यागः । अहा० स्ते । वाम होति । अत्राप्यनसत्व माज्यहोमश्व । यां प्र० क्षिणा । अध्वर्यवे देया प्रथममिति वचनात् । प्रथमहोमः पयसा । ततः परमाज्येन । अथवा द्वादशाहादूय यः सायंहोमः स पयसा प्राथम्य. स्थापेक्षितत्वात् । मिथु०दाति । अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासयोर्यथाकालप्रारम्भे पवमानेष्टि- . । १ क. ग. च. ट, ढ. मामि । २ च. नेषु ना। ३ ख. उ. भृतं चें। ।

·५३४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [६षष्ठप्रश्ने- रिति बाधूलः । अनन्तरे मुख्यकाल एवाऽऽरम्भः । उभा०दक्षिणा । परिवा ब्राह्मणम् । अनड्वान्दक्षिणेति श्रुत्यन्तरमितिमाष्यग्रन्थः । मिथुनौ गावावन्वारम्भणीयायां ददात्युभयीः पुनरा. धेय अग्न्यायिकीर्दत्वा पौनराधेयिकीर्ददाति पुन- निष्कृतो रथः पुनरुत्स्यूतं वासः पुनरुत्सृष्टोऽनड्वाश तमानं च हिरण्यं पुनराधेयस्य दक्षिणाऽपि वा पौनराधे. यिकीरेव दद्यादिति पैङ्गयब्राह्मणम् ॥ १७ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥५॥ momema पुनरित्यादि बौधायनेन व्याख्यातम् । पुनर्निष्कृतो रथो दक्षिणेति पुनःसंस्कृत एषां भवति पुनरुत्स्यूतं वासः पुनःसंस्कृतमेव तत् । पुनरुत्सृष्टोऽनड्वानित्यवशीर्ण एवैष उक्तो भवति । अत्राऽऽहानुग्रहमापस्तम्बः-यदीतराणि न विद्येरन्नप्यनज्ञाहमेव प्रदद्यादनडुहि ह वा एते कामा अतश्च भूयांस इति पैङ्गायनिब्राह्मणमितीति ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयो- गवैजयन्त्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥५॥ अथ षष्ठप्रश्ने षष्ठः पटलः । अग्न्याधेयः समाप्तः। अमिहोत्रस्य याजमानं व्याख्यास्यामः स्वयमिध्ममाहरन् । अन्येनाऽऽहतमपि विहारं प्रत्यानयति स्वयमेव । विश्वदानीमाभरन्तोऽनातुरेण मनसा । अग्ने मा ते प्रतिवेशा रिषामेति विहारमभ्येति । स्पष्टम्। बदने यानि कानि चेति भतिमनमाहवनीये वर्षिष्ठमिध्ममादधाति । आहवनीये वर्षिष्ठमन्येषु ततोऽल्पीयांसमल्पीयांसमिध्ममादधाति प्रत्युचमेकैकस्मिन् । उद्धरेत्युद्धियमाणमभिमत्रयते । स्वयंहोमेऽनुमन्त्रणमन्यं प्रति प्रैषः प्रेषित उद्धरतीत्याध्वर्यव उक्तत्वात् । अत्रौद्धर. १ . एष। २. क. ख. ग, ङ, श. म.ट, ट. टमा'। ३ क, ख, ग... म.

·६५० पटल.] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५३५ णानन्तरमिष्माधाने वक्तव्ये द्वादशरात्रमजस्नेष्वग्निहोत्रं जुहोतीति विधानमेव पूर्वमुक्तं तिन]त्रयोदशीमारभ्योद्धृत आधानमिधमाधानमात्सिध्यतीति दर्शितम् । उद्धरणप्रभृति नाश्नीयादाहोमाद्विादसीत्यप उपस्पृश्यापरेणाऽऽहवनीयं दक्षिणाऽतिक्रम्य दक्षिणत उपविशति पत्नी पत्न्या लोक इडाऽ. सि व्रतभृदहं नावुभयोव्रतं चरिष्याम्यादित्य व्रतभृदहं नाबुभयोतं चरिष्यामि मुरूपेऽहं नावुभयोव्रतं चरिष्यामीड एहि मयि श्रय- स्वेति यदग्निहोच्यां व्रतं तदात्मन्कुरुते । अग्निहोज्यां गवि व्रतं तृणपर्णादि भु(उ)क्तं तदात्मनि भावयेत् । श्रद्ध एहि सत्येन त्वाऽऽह्नयामीत्याहूयमाना. मियमास तस्यास्तेऽग्निर्वत्सः सा मे स्वर्ग च लोकमुभयं च धुक्ष्वेति दुह्यमानामोमुन्नेष्याम्युग्न- यामीति बोच्यमाने हविर्देवानामसि मृत्योर्मेऽ- भय५ स्वस्ति मेऽस्त्वमयं मे अस्त्वित्युपाश्शू- क्त्वोमुन्नयेत्युच्चैः प्रत्याहोनीयमाने तिष्ठति न चंक्रम्यते वाचं यच्छत्याहोमादुनीत उपविशति । भनय इ० ओषधीभ्य इ० प्रजापतय इ० प्रातः सूर्यायेदं । उत्तरामाहुतिमुपोत्थाय कवातिर्यडिव । ईषत्प्राङ्मुख आहवनीयाभिमुखश्चेषत्कवातिर्यङिय । आहवनीयमुपतिष्ठते सर्वैरुपस्थानः । यावन्त्युपस्थानानि वैकल्पिकानि तैः सर्वैरनादेश आहवनीयमेव । उत्तरामाहुति- मित्यविशेषविधानादुमयकालमप्यनादेशे । उपप्रयन्तो अध्वरमिति षभिस्तासामग्रीषो- मीयया पूर्वपक्ष उपतिष्ठतेन्द्राग्न्याऽपरपक्षे । तासां मध्येऽयं ते योनिरित्येतस्याः पूर्वमग्नीषोमीया यथापाठमैन्द्राग्न्या । अग्नीषोमाविम सुम इत्यग्नीषोमीयो. भा वामिन्द्रामी इत्यैन्द्राग्नी तयोः। तयोर्मध्ये पूर्वमुक्तयोरग्नीषोमीययैन्द्र ग्न्येति अयं ते योनिरिति षट्योपस्थायेत्यर्थः । १ख च.. अ. ठ.ह, पत्या। २ क. ग. ङ, च. श.म. ट... ति चोच्य।

·सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्र- RAN [६षष्ठप्रश्ने-- परस्ताविहव्य स्याऽऽदितश्चतसृभिरुपतिष्ठते । ममान इत्येताभिरधिवोचता म इत्यन्ताभिः । तासामुपरिष्टादन आयूपि पवस इति षभिराग्निपावमानीभिः। आहवनीयमेव । एताभिरेव पुनः संवत्सरे । संवत्सरे गाईपत्यमुपतिष्ठत आयुर्दा अग्रेड- स्थायुर्मे देहीति चतुर्भिराहवनीयं चित्रावसो स्वस्ति ते पारमशीयेति द्विरावर्तयत्यसौ स्वस्ति तेऽस्त्वसौ स्वस्ति तेऽस्त्विति सर्वेषां पुत्राणां नामानि गृह्णाति द्विद्विरेकैकस्य । यज्ञशर्मस्वस्ति तेऽस्तु द्विः। अग्ने समिदस्यभिशस्त्या मा पाहि सोमस्य समिदसि परस्याम एहि यमस्य समिदासि मुत्योर्मा पाहीत्येतैस्तिस्त्रः समिध आदध्या. दिन्धानास्त्वा शत हिमा इति चतुर्थीम् । प्रत्यति। वय सोम व्रते तव मनस्तनूषु विभ्रतः। प्रजावन्तो अशी महीति मुखं विसृष्टे सं त्वमने सूर्यस्य वर्चसा गया इति च । संपश्यामि प्रजा अहमिति ॥ १८ ।। मनुष्यानुपतिष्ठतेs. म्भस्थाम्भो वो भक्षी येति पशून्रेवती रमवामित्यन्त - राऽनी तिष्टञ्जपति सहिताऽसि विश्वरूपीरिति गामा- लभते वत्सं वोप त्वाऽने दिवे दिव इति षड्भिर्गायत्री- भिर्द्विपदाभिर्गार्हपत्यमुपतिष्ठत उर्जा वः पश्याम्यूर्जा मा पश्यतेति गोष्ठं भुवनमसि सहस्रपोषं पुषिसहस्रपोषस्ये. शिषे तस्यास्ते भूयिष्ठभाजो भूयास्मेति पुनरेव गामालभते वत्सं वा महित्रीणामवोऽस्तु धुक्षं मित्रस्यार्यम्णः । दुराधर्ष वरुणस्य । नहि तेषायमाचन नावसु वारणेषु। ईशे रिपुरधशश्सः। ते ह पुत्रासो अदितेः शर्म यच्छन्व जस्रम् । प्रदाशुषे वार्याणीति माहित्रेण तृचेनोपतिष्ठने . मा १ च. इलादिमि । २ घ... ट, ढ, णेष्वा ।ई। ।

·६५०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५३७ तत्सवितुर्वरेण्यमिति सावित्र्या सोपान स्वरणमित्येषा सोमान५ स्वरणं कृणुहि ब्रह्मणस्पते । कक्षीवन्तं य औशिजः। योरेवान्यो अमीवहा वसुवित्पुष्टिवर्धनः । स नः सिषक्तु यस्तुर । मा नः शश्सो अररुषो धूतिः प्रण. अय॑स्य । रक्षाणो ब्रह्मणस्पत इति ब्राह्मणस्पत्याभिरु. पतिष्ठते कदाचन स्तरीरसि कदाचन प्रयुच्छसीति द्वे परि स्वाऽग्ने पुरं वयमित्येषा परिते दूढ भो रथोऽस्मा अश्नोतु विश्वतः । येन रक्षसि दाशुष इति पर्यावान्तत उपतिष्ठते । पर्यावय परि स्वाऽन इति पूर्वपठितया विपरीत इत्यस्या अनन्तरमुपतिष्ठते तथा शाखान्तरे पाठात् । यथादर्शिते पाठेऽपि प्रमाणमाह दूढभवतीमुत्तमामेके समामनन्ति निमृदोऽसि न्यहं तं मृधासं योऽस्मान्द्रष्टि यं च वयं द्विष्म इति पुरस्तात्मपदे- नावगृह्णीयाद्यदि श्रेयसा स्पर्धेत प्रभूरसि प्राई तमभिभूयासं योऽस्मान्द्रष्टि यं च वयं द्विष्म इति दक्षिणत: पदोऽव- गृहीयाद्यदि सदृशेन स्पर्धेताभिभूरस्यभ्यहं तमभिभूयासं योऽस्मान्दृष्टि यं च वयं द्विष्म इति पश्चात्पायाऽवगृही. याद्यदि पापीयसा स्पर्धेत ॥ १९ ॥ पूषा मा पशुपा: पातु पूषा मा पथिपाः पातु पूषा माऽधिपाः पातु पूषा माऽधिपतिः पात्विति जपित्वा प्राची दिगग्निदेवता यो मैतस्यै दिशोभिदासादग्नि स ऋच्छत्त्वग्निमें तस्यै दिशो गोपायतु दक्षिणा दिगिन्द्रो देवता यो मैतस्यै दिशो भिदासादिन्द्र५ स ऋच्छत्विन्द्रो मे तस्यै दिशो गोपायतु प्रतीची दिमरुतो देवता यो मैतस्यै दिशो भिदासान्म- रुतः स ऋच्छतु मरुतो मे तस्यै दिशो गोपायन्तु उदीची दिमित्रावरुणो देवता यो मैतस्यै दिशो भिदासान्मि- त्रावरुणौ स ऋच्छतु मित्रावरुणौ मे तस्यै दिशो गोपा- येताम् । ऊर्चा दिग्बृहस्पतिर्देवता यो मैतस्यै दिशो भिदासाबृहस्पति स ऋच्छतु बृहस्पति तस्यै दिशो गोपायतु । इयं दिगदितिर्देवता यो मैतस्यै दिशो भिदा- साददिति५ स ऋच्छत्वदितिमें तस्यै दिशो गोपाय. । ६८ ·दिश उपस्थायान्तराऽग्नी तिष्ठन्धर्मो मेति जपति । अत्र ज्येष्ठस्य नामग्रहणम् । अग्न ५३८ [६ षष्ठप्रश्न गमेम हच्छिन्नो दैव्यस्तन्तुओं मनुष्यश्छेदि दिव्या- व्यग्ने पवस्वेत्याग्निपावमानीभ्यां गार्हपत्यमुपतिष्ठतेऽमे मिति जातपुत्रो बहुपुत्रा सर्वेषां पुत्राणां नामान्यनुद्रुत्य न्धात्संवत्सरे संवत्सरे नियतं महोपस्थानं सर्वस्मिन्पक्षे कार्यम् । तत आयुर्दा वक़दा. सर्वेष्वग्निषु समिध आघायोपतिष्ठते । अम्भस्थेति मनुष्यान्पशूनपि । रेवतीरिति गाई. ताभिः षड्भिर्गार्हपत्यमुपतिष्ठते । ऊर्जा व इति गोष्ठगतान्पशूनुपतिष्ठते । भुवनमसी- ति पूर्ववत् । महित्रीणामको अस्त्विति तृचेनाऽऽहवनीयमुपतिष्ठते । तत्सवितुर्वरेण्यं नुक्रमेणाऽऽहवनीयमेवोपस्थायात्रैव तिष्ठन्पूषा मेति जपित्वा प्राची दिगिति यथालिङ्गं सत्याषाढावराचत श्रीतसूत्र- विति दिश उपस्थाय धर्मो मा धर्मिणः पातु विधर्मो मा विधर्मिणः पात्वायुश्च प्रायुश्च चक्षुश्च विचक्षुश्च माणश्चापा- नच माश्चावाञ्चोरुग उरुगोऽर्कस्य ते वयं वाचा संभक्तेन द्धान्नो मा छिसि मामायुषा ज्योतिषे तन्तवे त्वाऽसा- बनु मा ज्योतिषा तन्वित्यन्तराऽनी तिष्ठञ्जपत्यन आयु- गृहपत इति च तामाशिषमाशासे तन्तवे ज्योतिष्मतीमि- त्यजातपुत्रो ब्रूयाचामाशिषमाशासेऽमुष्मै ज्योतिष्मती. ज्योतिष्मतीमित्यन्ततो वदति सायसायमुपतिष्ठते॥२०॥ उत्थाय । उत्तरस्या आहुत्याः समीपेऽनन्तरमेवोत्थाय स्वयं होमे प्राक्प्राशनात् । उपप्रयन्त इति षडचस्तैत्तिरीयके समानाताः । पैङ्गके तासां याऽग्नीषोमीया तपञ्चमी कृत्वा षड्भिः पूर्वपक्ष उपतिष्ठते । ऐन्द्राग्नी पञ्चमी कृत्वा पथापाठं षड्भिरपरपक्षे यं त इत्यस्याः पुरस्ताद्विहव्यस्य ममान इत्यादि. सश्चतसमिरुपतिष्ठते । तासां विहव्यानामुपरिष्टादग्न आयूषि पवस इति षड्भिः प्रथमे गार्हपत्यमुपस्थाय संवत्सरे संवत्सरे ताभिरुषतिष्ठते नान्तराले । केचिदाहुः षड्- भिरुत्तराभिरितिश्रुतेनित्यत्वाद्वादशभिरुपस्थानं नित्यं संवत्सरान्त आवृत्तिरिति, तत्र युक्तं ग्राह्यम् । संवत्सर आग्निपावमानीभिरुपस्थानस्य नियतत्वात्तस्य च पूर्वामिः संब- स्तनपा अग्न इति चतुर्भिराहवनीयमुपतिष्ठते । चतुर्थे मन्त्रे च यच्चित्रावसो स्वस्ति ते पारमेशीयेति तद्विरावर्तयति । तदनन्तरं देवदत्तशर्मन्स्वस्ति तेऽस्तु यज्ञदत्तशर्मन् स्वस्ति तेऽस्तु इति द्विदिरेकैकस्य नाम गृह्णाति । अग्नेः सोमस्य यमस्येन्धाना इति पत्याहवनीययोर्मध्ये तिष्ठञ्जपति । सहिताऽसीति गामग्निहोत्रीमालमते वत्सं वा यस्याः पयसा होमः । इदमुप त्वेति तिस्रो गायव्योऽने त्वं न इति तिस्रो द्विपदः । सोमानं योरवान्यो मा नः शंस इति सावित्रिया ब्राह्मणस्पत्याभिश्चाऽऽहवनीयमेवोप- तिष्ठते । कदाचन स्तरीरसि कदाचन प्रयुच्छति परि त्वाऽन्ने परि ते दृढम इत्येतेना- । ..

·१५०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । आयूष्यग्ने पवस्वाग्ने गृहपत इति तिमृभिर्गार्हपत्यमुपतिष्ठते तामाशिषममुष्मै बहुपुत्र. स्तामाशिषमाशासे देवदत्तशर्मणे ब्रह्मदत्तशर्मणे यज्ञदत्तशर्मणे ज्योतिष्मतीमिति। उपप्र. यन्त इत्येवमादिना ज्योतिष्मतीमित्यन्तेनोभयकालं प्राप्ते विकल्पः । सायं सायमुपति- ष्ठत इति अत्र सायं सायमिति सूत्रेण सायं सायमेवेत्यवधारणं सायमेवोपस्थानं न प्रातरित्युक्तम् । अत्र वाशब्दाभावः श्रुत्यनुविधानात् । अग्निहोत्रं जुहोतीत्यविशेषे- गोपस्थानं विधाय पुनर्नक्तमुपतिष्ठते न प्रातरिति विहितप्रतिषिद्धत्वाद्विकल्पः । एवं सूत्रेऽप्युभयत्र प्राप्तः पुनः सायमिति ग्रहणात्सायमेव न प्रातरित्यासिध्यतीति सायं नियतं प्रातर्विकल्पः। अत्रैवोपस्थान प्रातरत्राप्युपस्थानान्याह विकल्पेन- अपि वो दिवैतत् । वक्ष्यमाणेषूपस्थानेषु दिवा विकल्पोऽपि वेत्यनेनोक्तः । भूर्भुवः सुवः सुमजाः प्रजया भूयास सुवीरो वीरैः सुवर्चा वर्चसा सुपोषः पोपैरिति वा काममैन्द्रो वित्तादिति वा श्रद्धा मे मा व्यगादिति वा भर्तु वः शकेयमिति वा । स्पष्टम्। तत्सर्व कृताकृतम् । कालद्वयोपस्थानं कर्तव्यं न कर्तव्यं वेत्यर्थः। तथा च श्रुतिरुपस्थेयोऽग्निरित्युपक्रम्य सस्मानोपस्थेय इत्युक्त्वाऽपि वदति तस्मादुपस्थेय इति विहितप्रतिषिद्धत्वादुपस्थाने विकल्पः । उपस्थानपक्षेऽपि महोपस्थानेन नक्तं भूरित्यादिचतुर्णामेकेन दिवोपस्थान म वा दिवेति नक्तमुपतिष्ठते न प्रातरहरुपतिष्ठत इति श्रुतयः प्रमाणम् । चतुर्भिः सह विकल्पान्तरमाह- मातरवनेकेन मातरुपस्थेयः। प्रातरवनेक इति कर्मनामधेयं तद्गतैरेव मन्त्रैरुपस्थेयः । आहवनीयोऽनादेशे। तत्राधिश्रित उभीयमाने वा। अग्निहोत्रहविष्यधिश्रिते वोनीयमाने वाऽग्रे वक्ष्यमाणं कार्यमित्यर्थः । विहव्यस्याऽऽदितश्चतसृभिरुपस्थाय । ममाने वर्च इत्यादिमिराहवनीयमुपस्थाय । अपां पत इति त्रीनुदकाञ्जलीनिनयति प्रतिषिक्ता अरातय इति त्रिः परिषिञ्चति कालाय वां जैत्रि- १च. शिषं ब्रूयात् । तामा० सेऽमु । २ घ. द. वा यदेवै । ३ च. 'हरहर ।

·सत्याषाढावराचत श्रातसूत्र- याय वामिति पाणी प्रक्षालयत इदमहं दुरमन्यां निप्लाव- यामीत्यप आचम्य निष्ठीवति भ्रातृव्याणा५ सपत्नाना- मिति पुनरेव पाणी प्रक्षालयत इन्द्रियवतीमद्याहं वाच- मुद्यासमिति यथारूपं प्राणायतनानि संमज्योत्तरेणानुवा- केनोपतिष्ठते तत्राग्विसोः स्वस्ति ते पारमशीयेति त्रिरा- वर्तयत्यसौ स्वस्ति तेऽस्त्वसौ स्वस्ति तेऽस्त्विति सर्वेषां पुत्राणां नामानि गृह्णाति त्रिरेकैकस्य पुरस्तादग्नीषोमीयाँ- द्विहव्यस्योत्तराभिश्चतसृभिरुपस्थायानुवाकशेषेणोपतिष्ठते । प्रत्यञ्जलि मन्त्रावृत्तिः प्रतिप्रतिषेकं पुरस्ताद्देवीः पडुरिति चतसृभिः । स्पष्टमन्यत् । शाखान्तरीयमन्त्राणां पाठस्त्वापस्तम्बेन दर्शित:-~-अपां पते येषां भागः सत एकत्री. नुदकाञ्जलीन्निनयति । प्रतिषिक्ता अरातयः प्रतिषिक्ता अरातय इति त्रिभूमौ परिषिच्य कालाय बां मैत्रियाय वामौद्रेत्रियाय वामन्नाधाय वामवनेनिने सुकृताय वामिति पाणी प्रक्षालयते । इदमहं दुरद्मन्यां निःप्लावयामीत्याचम्य निष्ठिवने मन्त्रः । भ्रातृव्या. णा५ सपत्नानामहं भूयासमुत्तमः । अपां मेत्रादिवोदकमिति हस्तौ प्रक्षाल्य । अनि मस्तु नास्मत्सूत्रकृता विनियुक्तः । आपस्तम्बेन च विनियुक्तः श्रियं धातर्मयि धेहि श्रियो माऽधिपतिं कुरु । विशाभीशानो मघवेन्द्रो मा यशसा नयेदिति जपित्वाऽग्नय- व्युष्टा देव ब्रूतावीच्छपथजम्मनीम्न आपो भवमिवि प्राणिजन्नस्मन्सु(१)शपथा२ अधी- त्याचन्येति मन्त्रद्वयमधिकमापस्तम्बोयम् । इन्द्रियावतीमद्याहं वाचमुद्यासं वाचं दीर्धा- गोच्छिन्नोऽदब्धो गोपाः सकृन्नासापुटे अजस्त्रं दैव्यं ज्योतिः सौपणं चक्षुः, चक्षुषी सुशृतौ कौँ देवश्रुतौ करें केशा बहिः शिखाप्रस्तरे शिखां यथास्थानं कल्पवास हृदयादौ मा मा हासिष्टेति सर्वाण्यङ्गानि । एवं यथालिङ्गमङ्गानि संमृश्य, इत ऊर्ध्वं सर्वाग्न्युप- स्थानं तन्नास्मत्सूत्रकृतोक्तम् । व!ऽसि वर्षों मयि धेह्यायुकृतायुपत्नीस्वधा वो गोप्रि. योगेस्थ गोपायत मा रक्षतमात्मसदौ मेस्थामोनः कश्चित्प्रघान्मा प्रमेष्मयुपप्रत्नमुप भूर्भुवः सुवरायुमें यच्छेति सर्वानुपस्थायेत्यापस्तम्बीयम् । उत्तरेणानुवाकेनाऽऽहवनीय. मुपतिष्ठते । उपप्रयन्त इत्यनुवाकेन तच्छाखायामुत्तरो भवति तस्मिन्ननुवाके चित्रावसो t १ क. ख. ग. ट. ठ. ण. यथायतनं। २ घ. ड. च. द. मृशत उत्त। ३ झ. ज. द. त्रिविरें। र ङ, ढ, मीयया विह। ५ घ. 'या विह। ६ च.ट. °वजूता । ७ च. मिव प्रा। च. सुश्रुत्तौ।

·। te वस्तीत्यस्मात्पूर्वः पुत्राणां नामान्यकैकं त्रिरावर्तयेत्पूर्ववत् । तत्रापि विशे विश इत्य. स्मादनन्तरं पूर्वपक्षेऽग्नीषोमाविमसुम इत्यपरपक्ष उभा वामिन्द्राग्नी इत्युपस्थायायं ते योनिरिति अनुवाकशेषेणोपतिष्ठते । वर्माजठरान्नादौमद्यास्मिञ्जने भूयासमननादः स योऽस्मान्द्वष्टि कवी मातरिश्वा मापशुमन्तामामध। तस्मात्पुरा मातरग्निहोत्रे नोपावरोहेदित्येकेषाम् । अग्निहोत्रेऽपराग्नेः पुरतो नोत्सपैदित्येकेषां शाखिना मते नोपस्थेय इत्यर्थः । केचिद्याजमानं सर्वमपि निवर्तत इति व्याचक्षते । अग्नेस्तृणान्यपचिनोति तेजस्वी ब्रह्म- वर्चसी भवतीति विज्ञायते ॥ २१ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे षष्ठप्रश्ने षष्ठः पटलः॥६॥ अग्नेराहवनीयात्तृणानि परिस्तरणानि निर्गमय्य स्थापयतीत्यर्थः । विज्ञायते श्रुतौ । इति सत्यापाढहिरण्यकोशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैज- यन्त्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने षष्ठः पटलः ॥ ६ ॥ अथ षष्ठप्रश्न सप्तमः पटलः । ऋते गृहस्य प्रवासं व्याख्यास्यामः। विनाऽग्निभिर्भार्यया च प्रवासम् । अग्नीन्समाघेहीति संप्रेष्यति प्रवत्स्यन्भास्वत उपतिष्ठते मम नाम प्रथमं जातवेद इति चतसृभिराहवनीयं पशून्मे शस्य पाहि तान्मे गोपायास्माकं पुनरागमादित्याहवनी- यमुपस्थायाभिप्राण्याने सहस्राक्षेत्युपतिष्ठते प्रजा मे नर्य पाहि तां मे गोपायास्माकं पुनरागमादिति गाईपत्यमुप- स्थायाभिप्राण्याग्ने गृहपत इत्युपतिष्ठतेऽन्नं मे बुध्न्य पाहि तन्मे गोपायास्माकं पुनरागमादिति दक्षिणाग्निमुपस्थाया- भिप्राण्याने वह इत्युपस्थाय विराजक्रमैरुपतिष्ठते यथा पुरस्तादिमान्मे मित्रावरुणा गृहान्गोपायतं युवम् । अवि- - १च. शेषः । वि। २ च. 'मादद्या' । ३ क. ग. च. ट. ठ. ण. स्मि जने । टीकापु. स्तकेषु °स्य पशून्मे पा इति पाठः । ५ च, ढ. रुणौ गृ । ।

·MADAR ५४२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [६ षष्ठप्रभे- नष्टानविहृतान्पुरैनानभिरक्षत्वस्माकं पुनरागमादित्यन्त. राऽनी तिष्ठञ्जपति मा प्रगाम पथो वयं मा यज्ञादिन्द्र सोमिनः । मां तस्थु! अरातयः । उदस्मा५ उत्तरान- याने धृतेनाऽऽहुत । रायस्पोषेण समज प्रजया च बहून्कृषीति प्रक्रामति सकाशेऽग्नीनां वाचं यच्छत्य. सकाशे विसजते व्रतकालेषु व्रतं चरति । उद्धरणप्रभृति नाश्नीयादाहोमादित्यादिवतं विद्युइसीत्यापि यजमानसंस्कारो अपश्चेडाऽसीति हविर्देवानामिति चोपस्थानानि च दर्शपूर्णमासवत्सर्वं ज्ञेयम् । उप- स्थाने समिदाधानमध्वर्युरेव । गवालम्भस्तु लुप्यते परार्थत्वात् । विहाराभिमुखो मन्त्रा. अपतीति सूत्रान्तरम् । तथाऽऽह भरद्वाजः-एवं विहितमेवास्य प्रवसतोऽप्युपस्थाने परिसंमृश्य कर्माणि चाध्वर्युस्तानि कुर्याद्यजमानो मन्त्राञ्जपेदिति । ऋतुं प्रत्युपतिष्ठते । प्रवासविलम्चे प्रत्युतु प्रवासोपस्थानं कुर्यान्मासद्वये मासद्वय इत्यर्थः । यद्यनुपस्थितानिरापद्यते भवासः। दैवान्मानुषाद्वाऽग्नीननुपस्थाय प्रवसति तदाऽने वक्ष्यमाणमुपस्थानम् । इहैव सं तत्र सतो वो अग्नयः प्राणेन वाचा मनसा विभार्मि । तिरो मा सन्तमायुर्मा प्रहा- सीज्ज्योतिषा वो वैश्वानरेणोपतिष्ठ इत्युपतिष्ठते । पत्र तिष्ठति तत्रैव विहाराभिमुखः । सकृदेव प्रत्येत्याभयंकरेणोपस्थानम् । प्रोष्य। प्रवासादागत्य। समिधो धारयन्विश्वदानीमाभरन्तोऽनातुरेण मनसा । अग्ने मा ते प्रतिवेशा रिषामेति विहारमभ्येत्स सकारोऽ. भीनां वाचं यच्छति सकाशे विसजतेऽग्रीन्समाधेहीति संप्रेष्यति ॥२२॥ ज्वलत उपतिष्ठते नमस्ते अस्तु पीढुषे नमस्त उपसर्ने । अग्ने शुम्भस्व तन्वा सं मा रय्या ससृजेत्युपसमिन्धेऽग्ने समिदस्यभिशस्त्या मा पाहीत्येते. खिभिस्तितः समिध आदध्यादिन्धानास्त्वा शत हिमा इति चतुर्थी मनो ज्योतिर्जुषतामित्यध्वर्युराहुति जुहोति यदि दशमीमतिप्रवसति मम नाम तव च जातवेद इति चतसृमिराहवनीयं पशून्मे शश्स्याजुगुपस्तान्मे ·५४३ ७० पटळ: ] महादेवकृतवैजयन्तीब्याख्यासमेतम् । पुनर्देशीत्याइवनीयमुपस्थायाभ्यपान्याने सहस्राक्षेत्युपति- ते प्रजा मे नर्याजगुपस्तां मे पुनर्देहीति गाईपत्यमुपस्था- या पपान्याने गृहपत इत्युपतिष्ठतेऽनं मे बुधन्याजगु. पस्तन्मे पुनर्देहीति दक्षिणामिमुपस्थायाभ्यपान्याग्ने वा इत्युपस्थाय विराजक्रमैतपतिष्ठते यथा पुरस्तादिमान्मे मित्रावरुणा गृहानजुगुपतं युवम् । अविनष्टानविहृतान्पू- पैनान पराक्षीदास्माकं पुनरागमादित्यन्तराऽग्नी तिष्ठ- अपति गोपायाजगुप इति सर्वत्रानुषजति गोपायेति वा । स्पष्टम्। अथैकेषां विज्ञायते कः श्रेयासं विषुप्तं बोधयिष्यतीत्यमा. दुष्कृतानामेवोपस्थान स्यादभयंकराभयं मे कुरु स्वस्ति मेऽस्तु प्रवत्स्यामीति प्रवत्स्यन्नभयंकराभयं मेऽकार्षीः स्वस्ति मेऽस्तु प्रावात्स्यमिति प्रोष्य ॥ २३ ॥ गृहा मा विभीत मा वेपीदमूर्ज बिभ्रत एमसि । ऊर्ज बिभ्रवसु. वनिः सुमेधा गृहानेमि मनसा मोदमानः । येषामभ्येति प्रवसन्येषु सौमनसो बभुः । गृहानुपहयामहे ते नो जानन्तु जानतः । उपस्ता इह गाव उपहूता अजावयः । अथो अन्नस्य कीलाल उपहूतो गृहेषु नः । उपहूता भूरिसखाः सखायः स्वादु संमुदः । अरिष्टाः सर्वपूरुषा गृहा नः सन्तु सर्वदा । ऊर्जस्वन्तः पयस्वन्त इरावन्तो ह सामुदः । अनश्या अतृष्या गृहा मास्मद्विभीतनेति गृहानभ्येति क्षेमाय वः शान्यै अपधे शिव शरम५ शंयोः शंयोरिति प्रविशति न तदहरागत कलहं करोति गृहानह सुमनसः प्रपये वीरनो वीरतमः सुशेवान् । इरां वहन्तः सुमनस्यमानास्तेष्वहर सुमनाः संविशामीति संविशति विश्वा उत त्वया वयं धारा उदन्या इव । अतिगाहेमहि द्विष इति भार्या समीक्षते ॥ २४ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकोशिसूत्रे षष्ठप्रश्ने सप्तमः पटलः ॥७॥ । . स. म. द. 'रुणौ गृ । २ च. द. पायरिवति । ३ क. ग. इ.ट, . वीरवतः ।

·MINS MAHINDEMANTRA सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१ षष्ठप्रश्ने- अप्रादुष्कृतोपस्थानपक्षेऽथैकेषामित्यादिनोक्तमेवानुपस्थिताग्नेः प्रवसत आगतस्योप- स्थानं प्रोप्येत्यादि तु समान प्रवासादागतस्य । संविशतीति धर्ममात्रम् । स्पष्टमन्यत् । मनस्वती तु होतव्याऽध्वर्युणा याजमानकाण्डे पठिता । सा च प्रादुष्कृतोपस्थानान्त. गतेति नाभयंकरोपस्थानेनापोहेत्युपस्थान इत्याह भाष्यकृत् । अन्ये तु होमार्थमृद्धृते मनस्वतीमिच्छन्ति तथाऽजोऽप्याहवनीये । अत्यतिप्रवासे व्रातपती बातभृती वा । संवत्सरातिप्रवासे पवित्रेष्टिराश्वलायनभरद्वाजाभ्यामुक्ता । वैश्वानरी बौधायनेन मनस्वत्या समुच्चयः । सर्वत्राग्नीन्विहाय दंपत्योरुभयोः प्रवासे त्वाधान स्मयते- विहायाग्नीन्समार्यश्चेत्सीमामुल्लध्य गच्छति । होमकालात्यये तस्य पुनराधानमिष्यते ॥ इति । बहुभार्थस्यैकस्या अपि संनिधौ न दोषः । तथा-असमक्षं हि दंपत्योोतव्यं नविगादिना । द्वयोरप्यसमक्षं चेद्भवेद्धतमनर्थकम् ॥ इति । प्रवसति यजमाने भार्यायां रजस्वलायां तु तामपरुध्य होतव्यमिति भाष्यकृत् । तथेष्टिस्तु शुद्धायामित्याह । अन्ये तु तामपरुध्यैवेष्टिमिच्छन्ति । नित्येष्टेः करणमुक्तं स्मृतिभिरिति तामपरुध्यैवेष्टव्यमिति त्वाः । अत्र भाष्यकृतोक्तं तथा संध्ययोर्नदी. तरणे सीमालयने वाऽऽधानं तथा समारोप्याग्नीन्प्रयाणे सीमानद्यतिक्रमे पत्न्यरणी अन्वारभते । आपत्काले तु समस्यापि होम उक्तो भरद्वाजेन । पर्वणि सायं सायं यावन्तः सायं होमा आगामिचतुर्दशीसायहोममभिव्याप्य तावन्ति चतुरुन्नीयैकस्यामेव समिधि तन्त्रेण होमः। प्रातरपि पुनस्तावन्ति चतुरुन्नीय शेषं पूर्ववत् । अत्यापदि सायं वा प्रातभियहोमान्परिंगणय्योन्नयाम्युन्नेप्यामीत्युभयं प्रत्येवं चतुरुन्नीय प्रातश्चे. प्रथमां सौरों द्वितीयामाग्नेयीं सायं चेद्विपरीत हुत्वा शेषं तन्त्रेण सौर्यमाग्नेय हवि- रिति संनमति विपरीतं वा हुत्वा शेषं समाप्य प्रयाति पर्वणः प्रातर्मथित्वा प्रातःसायं. होमो, इष्टिः पशुश्च यदि पर्वणि न भन्येत्तत ऊर्ध्व तन्तुमतीष्टिोमातिक्रमप्रायश्चित्तं च द्वितीयपर्वपर्यन्तं तत्राप्यशक्ये मन्थने चाऽऽधानमेव । इति सत्यापाढहिरण्यकोशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्त्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने प्रवासाख्यः सप्तमः पटलः ॥७॥ । । । अथ षष्ठप्रश्नेऽष्टमः पटलः । आग्रयणेष्टौ वत्सं प्रथमजं ददाति नानातत्रे श्यामाके वर्चु पिङ्गलं मधुपर्क मधुमन्थं दधिमन्यं क्षीरोदनस्य वा १च. नापीहे । २ क. ख. ग. ल. ठ, ण, 'जेनाप । .

·wintentisina (१० पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीच्याख्यासमेतम् । पात्रं क्षीमं वासो वर्षाकृतं भद्रानः श्रेयः समनष्ट देवा इति ब्राहीणां पाश्चात्यग्निः प्रथमः प्राश्नातु स हि वेद पथा हविः । शिवा अस्मभ्यमोषधीः कृणोतु विश्वचर्ष- णिरिति श्यामाकानामेतमु त्यं मधुना संयुतं यवर सर- स्वत्या अधिमनाऽवचर्कषुः । इन्द्र आसीत्सीरपतिः शात. ऋतु: कीनाशा आसन्मरुतः सुदानव इति यवानाम् । प्रामातीति संबन्धः । प्रथमनो वत्सः संवत्सरमध्ये प्रथमतः संवत्सरप्रवृत्तिरेका. टकातः फाल्गुनीतश्चैत्रीतो वा समानतंत्र एकैव सा दक्षिणा । बभ्रुः कपिलः पिङ्गलः पिङ्गाक्ष एवं द्विरूपो गौः। दधि मधु घृतमापः सत्कयो वा मधुपर्कः । मधुना युक्ताः सक्तयो मधुमन्यः । दध्ना युक्ता दधिमन्थः । क्षारयुक्तस्यौदनस्य पूर्णपात्रं क्षौम वास उक्त वर्षाकाले धृतम् । स्पष्टमन्यत् । यथाविकारं पशावेकादश प्रयाजाननुमत्रयते । यो यस्य प्रयानस्य विकारः स तस्यानुमत्रणेन । तदेव स्पष्टयन्नाहः चतुरश्चतुभिरादितचतुर्थस्यानुमत्रणेन दुरम्मभृतीश्चतुर उत्तमेनेतरान् । संख्यायुक्तेषु प्रयामादिषु विकृतौ यत्राधिकसंख्याऽभ्यासेन पूरणीया तत्र चतुर्थ- पक्षमयोर्मध्ये विकाराः श्रूयन्तेऽतस्ते चतुर्थपञ्चमयोरेव विकाराः सांनिध्यादित्यभिप्राये- गेदमुक्तं चतुरश्चतुर्भिरादितो यथाप्रकृति चत्वारश्चतुर्थस्य विकारा नवमाद्यालय उत्त- मस्य देवता याज्योक्ता अग्निपदान्ताः । स्वर्विदसि स्वर्विचा स्वरिहि स्वर्मा स्वः पशुभ्यो लोकंविदास लोकं वित्त्वा लोकमिहि लोकं मह्यं लोक पत्रुभ्यो गातुविदास गातुं वित्त्वा गातुमिहि. गातुं मां गातुं पशुभ्यो नायविदसि नाथं वित्त्वा नाथमिहि नार्य म नाथं पशुभ्यो न वा उवेतन्नियस आशानां त्वा विधा भाशा इति पशी संबप्यमाने जपति, हुतायां बपायां परं ददाति तिस्रो :, वा दक्षिणा नयेत् । वरं धेनुम् । याः काश्चितिस्रो वा गाः । वरेन दक्षिणाधर्म इति केचित् । उभय- त्राप्यरत्येव दक्षिणाधर्म इति सर्वमत, नयेद्दद्यात् ।। :: ययाविकारं पशावेकादशनूयाजाननुमत्रायते । श्रीश्मीनकेन प्रथमेन दसमुखमेनोत्तमम् । प्रथमः प्राकृतः स्पष्टः । तस्यैवाभ्यासो दशमः । विष्टकृतु प्राकृतपदेकादश 2 ·सत्यावाढविरचितं श्रौतसूत्र [६षष्ठप्रश्भे- प्रतीयतेऽतो नियती द्वौ । ततो नवावशिष्यन्ते । तत्र तेषु त्रयस्त्रयः प्राकृतप्रथमानु- मन्त्रणेन प्रथमस्य प्राकृतत्वात्तत्समीपस्थौ द्वौ वैकृतौ प्रथमस्य विकारौ । तथाच त्रीन्प्र- यमान्प्रथमानुमन्त्रणेनानुमन्त्रयते। ततोऽवशिष्टानां क्रमेण विनियोगे प्राप्तेऽष्टमस्य स्पष्टस्य नराशंसस्य स्विष्टकृद्विकारत्वं वक्तमयुक्तं क्रमस्य लिङ्गेन बाधादतो नराशंसात्पूर्व वैकृत'श्चतुर्थप्रभृतिचत्वारः क्रमेण द्वौ नराशंसस्य द्वावन्यौ स्विष्टकृतः । एवं च नराशं. सेन सह त्रीन्द्वितीयेनानुमन्त्रणेन नवमः परिशेषान्नराशंसानन्तरत्वान्न स्विष्टकृतो निकारः । एवं च षष्ठसप्तमनवमांस्त्रीस्तृतीयेनानुमन्त्रमेन तथा त्रीस्त्रीनेकैकेनेत्युपपन्न यथापिकारमेकादशानुयानानिति स्थितेऽपि पुनः प्रथमेन दशमभित्युदाहरणत्वेन प्रद- शितम् । तेन च प्रथमाष्टमयोरपि निर्णयः सिद्धः । ततस्तु सप्तानामवशिष्टानां पूर्वोक्त. क्रमानन्तर्यन्वायेन यथाविकारं विनियोग इत्यर्थः । शृङ्गाणीवेच्छतिणार संदधिरे चषालवन्त: स्वरवः पृथिव्याम् । ते देवासः स्वरबस्त- स्थिवासो नमः सखिभ्यः सन्नान्माऽबगा. तेति ॥ २५ ॥ हुतर स्वरुमुपतिष्ठत आशा. सानः सुवीर्यमिति संस्थिते यूपम् । उपतिष्ठते। चातुर्मास्यध्वनड्वाहमनडहो वा हिरण्यं वैश्वानरे ददाति धेनुं पार्जन्ये यथाविकारं नव प्रयाजाननुमन्त्रयते चतुरश्रतुभिरादितचतुर्थ स्यानुपत्रणेन दुरम्भृती- अतुर उचमेनोचमं वत्सं प्रथमजं वैश्वदेवे ददाति यथाविकारं नवान्याजाननुमन्त्रयते त्रीस्त्रीनेकैकेन । कृतव्य स्यानमावर्यवे। तहतं तत्सत्यं तद्वतं तच्छकेयं तेन शकेयं तेन राध्यासमिति सर्वत्र केशेषूप्यमानेषु जपति चतुरो मासान्नानृतं वदति न मारसमश्नाति न विग. मुपैति नोपर्यास्ते जुगुप्सेतानृतात्माइशेते न प्रध्वनाति नाञ्जीन नाभ्यञ्जीततौ जायामुपे. यात्सर्वेषां चातुरपानामेताम्यन्तरालवनानि भवन्ति धेनुं वरूण घासेषु ददात्यषभं प्रवय. ।

·अ० पटकः महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । सर साकमेधेषु यस्य रवते जुहोति तमेव पौर्णा- दयेऽश्वर श्वेतमादित्ये गां वा त५ षड्ग द्वादशगवं वा सीरमुष्टोरी बोष्टारं वाऽन्यतर५ गुनासीरीयेऽश्वर श्वेत सौर्य गां वा वैत सदभावेऽगौः श्वेतः स्याच्छतः स्यात् ॥ २६ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठभेऽष्टमः पटलः ॥८॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे पाठः प्रश्नः ॥ ६ ॥ . नोपरि मञ्चकादावास्ते । प्राचीनशिराः शेते । प्रवयस वृद्धम् । यस्य धान्दै पूर्णा- दर्येण जुहोति तमेव वृषभं तस्य दक्षिणां ददाति अध्वर्यवे । षड्मि- गोभियुक्तो हलो द्वादशभिर्वा । उष्टरो(रौ)वोटारा(?)महान्बलीवर्दः । तदभाव श्वेतस्य गोरभावे स्वगौरन्यः श्वेतोऽजो मेषो वा । गोरजस्य मेषस्य च परस्परप्रतिनि. विभावो विध्यपराधप्रश्ने च वक्ष्यते । अम्बासः प्रश्नसमाप्त्यर्थः । इति हिरण्यकेशिमूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैज. यन्त्यां षष्ठे याजमानप्रश्न आग्रयणपशुचातुर्मास्ययाज. मानमष्टमः पटलः॥८॥ इति हिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां षष्ठः प्रश्नः ॥६॥ MANORAMAaramatitheth समानेयं महादेवकतप्रयोगवैजयन्तीभ्याख्या। १ इ. इ. बाबा। वे क .. " झव. ता.ब. . .