·No text on this page.

·66.
Jeremy
CATARIE
TIROPULIYOR
AWAM
ERARE

·BENARES SANSKRIT SERIES; A. COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF TEA BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENCE OB G. THIBAUT, PH.D. No. 145. 740 सांख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः। कौसुंवरवास्तव्यपण्डितवरवासुदेवविरचितः । काव्यतीर्थ-न्यायोपाध्यायपदवीमता श्रीसोमनाथोपाध्यायेन संशोधितः । कौषीतकिगृह्यसूत्राणि च । रत्नगोपालभट्टेन संशोधितानि । SÂNKHYÂYANAGRIHYA SANGRAHA, BY PANDIT VASUDEVA; EDITED BY SOMANÂTHOPADHYAYA-NYÂYOPADHYÂYA AND KÂYYATIRTEA; And KAUSHITAKI GRIHYASOTRAS, EDITED BY RATNA GOPALA BHATTA, - BENARES: Published by the Proprietors Messi's, Braj B. Das & Co. AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot. Printed at the Vidya Vilds Press By Harikrishna Dasa. BENARES. 1908. Registered under Act XXV.of 1867.(ALL RIGHTS RESERVED.)

·SANSKRIT VIDYA
ONYX LIBRI REVH)
4 X2,1
COUT
TIRUPATI.

·ॐनमः श्रीवेदपुरुषाय श्रीवासुदेवविद्वद्वरविरचितः सावन्यायनगृह्यसङ्ग्रहः ॐसाङ्ख्यायनगृह्यस्य दीक्षितश्रेष्ठसूनुना ॥ कृतैषा पद्धतिर्व्याख्या शिष्याणां हितकाम्यया ॥ प्रारब्धः कर्मसङ्ग्रहः । किमनेन प्रयोजनम् ? उच्यते । अनेन गृह्योक्तानि कर्माणि प्रयुज्यन्ते । ननु सूत्रैरेव प्रयो- गः कथित एव ? उच्यते । सूत्राणि व्याख्यागम्या- नि भवन्ति । यद्येवमाचार्याग्निस्वामिब्रह्मदत्तादिभिर्व्याख्यात एव सूत्रार्थः । किं तु अस्मिन्नर्थे इतस्ततः परिभाषासू- त्राणि विद्यन्ते यस्तेष्वर्थ उक्तः स मन्दधियां कर्मकाले कदा चित्तुं स्मृतिविषयं नागछेत्ततश्च कर्महानिर्जायते च, हीने च क्रि- यमाणे अफलता विपरीतफलता वा स्यात् । यथाह शिक्षाकार ए- व-"मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् । इति प्रयोजनम् । अन्यच्च-सूत्रक्रमः प्रयोगेऽन्यः कर्मक्रमश्वाऽन्यः ततः प्रगुणीक्रियत इति द्वितीयप्रयोजनम् । न च व्याकरणाहते प्रयोगकाले देवता कहयितुं शक्यन्ते । तदेतत्प्रयोजनत्रयमपेक्ष्याऽय- मारभ्यते । अत्र च तावत्पथममावसथ्याधानं पठितम् । तद्वक्ष्या- मः । अस्य च बहवः पक्षा आचार्येणोक्ताः । ते च ग्रन्थान्तरा- देव ज्ञातव्याः । सायमाहुतिसंस्कारोलर्योः प्रत्यय इत्युक्तम् । तस्य विधिः कात्यायनसूत्रे पठितस्तदत्रैव व्याख्यास्यामः । वैशाख्या- ममावास्यायामन्यस्यां वा संपन्ने नक्षत्रे वा कृत्तिकादौ शोभन- ·साङ्ख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः। दिवसे वृद्धिश्राद्धं कृत्वा ततोऽध्वर्युर्यजमानपश्चारवि दक्षि- णपूर्वद्वारमग्न्यगारं कृत्वा पाक्षिकं च वपनं कारयित्वा ततो द. म्पती स्नात्वा क्षौमे वाससी परिधत्तः ततोध्वर्युरग्निमानयित्वाऽग्न्य. गारे स्थापयति । वैश्यकुलाद्वा अम्बरीषाद्वा यस्य वा गृहे प्रभूत- मन्नं पच्यते एतेषामन्यतमस्मात्सदेशाल्लौकिकमग्निमाहृत्य स्थाप- येत् । ततो दम्पती अपि हविष्यमन्नमश्नीयाताम् । ततो यजमानः उपास्तमनवेलायां "देवाः पितरः पितरो देवा योहमस्मिन्समन्यजे यस्याहमस्मि नतमन्तरयामिस्तम इष्ट. स्वातं. संहुतमस्तु" इति जपित्वा अगारं प्रविश्य पश्चादग्नेरुपविशति । यजमानस्य दक्षिणतः पत्री उपविशेत् । ततोऽध्वर्युः पत्न्यै अधरारणिं प्रयच्छति यजमा. नायोत्तरारणिम् । ततोऽस्तमित आदित्ये लोहिते वलीवर्दचर्मणि तण्डुलानां त्रिःप्रमृतिपरिमाणानि चत्वारि पात्राणि मापयित्वौ. दनं पक्वास्य मध्ये विलं कृत्वा घृतेन पूरयेत् । ततस्तस्मिन विले आश्वत्थीस्तिस्रः समिधोऽभ्यज्य “समिधानि दुवस्यत, मुस- मिद्धाय शोचिषे, तन्त्वा समिद्भिरङ्गिरः, उपत्वाने हविष्मती : ताचीर्यन्तु हर्यत जुषस्व समिधो मम" इत्येतासां चतसृणामृचा प्रथमया समिधमाधाय द्वितीयां जपति । ततस्तृतीयाचतुर्थीभ्यां यथासङ्ख्यं समिधावाधायानन्तरं तमोदनमध्वर्युः माश्य ध्यराधस्त ब्रह्मौदन” इति प्रैष्यति । ततो यजमानोऽध्वर्यवे वरं द. दांति । ततः पत्रीयजमानयोः पाक्षिकमशनं तथा जागरणमपि पाक्षिकमेव पनीयजमानयोः। अग्निश्च सकलामेव रात्री दीपयित. व्यः । ततः प्रभातममये तमनिमुपशमयन्ति । स्थानं परिसमूह्यो पलिप्योल्लिख्योद्धरति । ततो यजमानोध्वर्युमन्वारभति। ततोध्वर्युः रुल्लिखितप्रदेशमभ्युक्ष्य हिरण्यं दत्वा तुषं दधाति । ततो मुषको स्करम् । ततस्त्रिसप्ततिशमीप्रभृतिभिर्वेष्टयति । ततो हिरण्यं पाक्षि- ·सायायनगृह्यसङ्ग्रहः। श्वासं कृत्वा कम् । ततो "वाचं यच्छ पूर्णाहुतेः" इति औषं ददाति । यजमानो वाग्यतो भवेत्। तत उदित आदिसे"अश्वमानय"इति प्रेष्यति। स्थिते- ऽश्वे पुरस्तान्मन्थनम् । ततो यजमानः जाते वरदाने "प्राणममृते दध" इत्येतं मन्त्रमकारान्तं मनसा जपन्नगेपरि बाहित्ति नि- अमृतं प्राण आदध " इत्येतमपि मन्त्रमका. रान्तमेव पनसा ध्यायन्नग्निप्रवघ्राय ततः उद्धरणम् । त. तोत्रपुरस्ताद्गछति । ततः पृष्ठतोनिमानयते । ततो यजमानो धू. मेन स्पृश्यमानो गच्छति । ततोऽश्वस्य दक्षिणपूर्वपादन संभारमा- क्रमय्य पाश्चन्नीत्वा पश्चिमाभिमुखं कृता अग्निना पादेन द्विः स्पृष्ट्वा सकृद्वा त्वा इत्येतस्य स्थाने यजमाननामा- ध्वर्योरुच्चारयितव्यम् तद्यथा-"भार्गवस्य त्वा व्रतपते व्रतेनादधे वासिष्ठस्य त्वा आत्रेयम्य वा कश्यपश्य वा" एक्मादि । ततो यजमानः पुरस्तात्परिक्रम्याऽग्नेर्दक्षिणत उदङ्मुखो भूत्वा इध्मस्य पूर्वार्द्धमन्वारभ्य " द्यौरिव भूम्ना पृथिवी वारिम्णा तस्यास्ते पृथिवि देवयजनि पृष्ठेग्निमनायादधे " इत्येतं मन्त्रमेका- रान्तं जपित्वा ततः “ आयङ्गौः पृश्निरक्रमीदि " त्येताभिस्ति- सृभिरुपस्थानं करोति । अपरे तु सार्पराज्युपस्थानमिच्छ- न्ति । ततोऽध्वर्युः अश्वमोः प्रदक्षिणमानीय उत्तरत उत्सृजति । अक्षतहोममेकतन्त्रेण एतदन्तमध्वर्युर्वेदविहितं कर्म कृत्वा तंतो व- क्ष्यमाणेन विधिना आज्यसंस्कारं कृत्वा सव्येन कुशान् गृहीत्वा विहीत्वा चतुर्थे ग्रहणे तावदाज्यं दद्यात् यावज्जुहूः संपूर्णा । ततोन्वारब्धे समिधमाधाय इदं विष्णुर्विचक्रम " इत्यनेन म. न्त्रेण स्वाहाकारान्तेन जुहुयात् । अथ वा प्रजापति ध्यात्वा तू. ष्णीं जुहुयात् । ततोऽध्वर्यवे वरं दत्वा कक्ष्यमाणेन विधिनाग्नये पवमानायाऽनये पावकायागये मनायामये अक्षतहोमे एकतन्त्रेण ·४ सावन्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । अग्नये पवमानाग्नये पावकायानये शुचये अदितये एतेषां चतुर्णा वक्ष्यमाणेन स्थालीपाकविधिना चतस्र आज्याहुतीर्तुत्वा ततः खि- कृत्ततो यथोत्साहं दत्वा तन्त्रशेषं समाप्य ब्राह्मणभोजनम् ॥ अथारणीपक्षानङ्गीकुरुते । तत्र सूत्रोक्तयोनेः सद्य एवाग्निमाहृत्त्य पूर्वोक्तेषु संभारेषु स्थापयित्वा पूर्व पूर्णाहुति हुत्वा ततः समू- हनादि शेष कर्तव्यम् । के चिद्गार्हपत्यवत्संभारादिकमिच्छन्ति । गृह्यो गार्हपत्यवदिति वचनात् । यत्रान्त्यां समिधमभ्यादध्यादिति वैवाह्यमेवेति च । तावन्मात्रमेव भवति न तु पूर्णाहुत्यादिकं कि- श्चित् । तमग्निमिन्धीतेति वचनात् । एवमन्यतमेन पक्षणाधाने निर्दृत्ते यावज्जीवं सायं प्रा- तश्च होमः कर्त्तव्यः । तं वक्ष्यामः । अस्तमित आ- दित्ये वक्षमाणेन विधिना त्रिः परिसमूह्य " ऋतं त्वा सत्ये- न परिषिञ्चामी" त्यनेन मन्त्रेण त्रिः पर्युक्ष्य समिधमाधाय "अ- नये स्वाहे"ति हुत्वा “प्रजापतये स्वाहे"ति मनसा ध्यात्वा द्वितीयाहु- तिमेवम् । एते द्वे आहुती व्रीहियवतण्डुलानामन्यतमेन द्रव्येण पा- णिना जुहुयात् । तण्डुलानां प्रक्षालनं पाक्षिकम् । ततः समिधमा- धाय पूर्ववत्पर्युक्षणं ततः प्रभाते अनुदिते आदित्ये "सत्यं वर्ते- नपरिषिञ्चामि" इति पर्युक्षणं "सूर्याय स्वाहेति व्रताहुतिः। शेष पूर्ववत् । आधाने निवृत्ते अन्तरा या पौर्णमासी तस्यामन्यारंभ. णीयायाः कर्म भवति । तद्वक्ष्यामः । वक्ष्यमाणेन विधिना चरुं श्रपयित्वा “अग्नाविष्णुभ्यां स्वाहा सरस्वत्ये स्वाहा सरस्वते स्वाहे"ति हुत्वा ततोऽग्नये स्विष्टकृते हुत्वा यथोसाहं दत्वा तन्त्र- शेष समाप्य ब्राह्मणभोजनम् । केषांचिदन्वारभणीयायां पञ्चहवि:- क्रिया । तेषा" मग्नये भगिने स्वाहा अग्नये व्रतपतये स्वाहे"ति द्वे ·साङ्ख्यायनगृह्यसहङ्गः। आहुती अधिके शेषं समानमिति । अन्वारम्भणीये कर्मणि निवृत्ते यावज्जीवं दर्शपौर्ण- मासावभियष्टव्यौ तयोः कर्मणी वक्ष्यामः । पौर्णमासं ल- वणं माषा येन च द्रव्येण पातश्चरुः कर्त्तव्यः एतानि ना- श्नीयात् । अल्पाशनं कर्त्तव्यं मैथुनं च न सेवेत । प्रतिपादित- मात्र एवादिसे शुचिः मुचित्तः शुचौ रमणीये प्रदेशे वक्ष्यमाणे- नैव विधिना ग्रहणासादनादिवज चरुं श्रपयित्वा "अग्नयेस्वाहे"ति हुत्वा तत आज्यस्य चतुर्ग्रहीतं गृहीत्वा अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा" ततः पुनश्चरोहीत्वा "अग्नीषोमाभ्यां स्वाहे"ति हुत्वा ततः स्वि- ष्टकृतं तन्वशेष समापयेत् । अमावास्यायां पौर्णमास्यामिति व्रतस्थौ भूत्वा प्रतिपदि पूर्वोक्त एव काले चरुं श्रपयित्वा “अग्नये स्वा- हा" इति स्थालीपाकस्य हुत्वा तत आज्यं पूर्ववद्गृहीत्वा "विष्णवे स्वाहे"ति ततश्चरोहीत्वा “इन्द्राग्निभ्यां स्वाहे"ति हुत्वा ततः स्विष्टकृतं तन्त्रशेष समापयेत् । सांनाय्ययाजिनो विशेषं वक्ष्यामः। या विष्णवे सा "अग्नी- षोमाभ्यां स्वाहे"ति होतव्या । या इन्द्राग्निभ्यां सा "इन्द्राय स्वाहे"ति । शेषं समानम् । ततो ब्राह्मणभोजनम् । प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामः । उपशान्तग्नौ ततः स्वयोने- राहरणं कृत्वोल्लिख्याभ्युक्ष्य स्थापयेत् । यदि कस्य चित्क्रियमा- णस्य कर्मणः कालातिक्रमो भवेत् ततो वक्ष्यमाणेन विधिना चरुं श्रपयित्वा आवापस्थाने अग्नये पथिकृते स्वाहे"ति हुत्वा ततः स्विष्टकृत्तन्त्रशेष समाप्य अतीतकर्म कर्त्तव्यम् । एवं सर्वेष्वपि द्रष्ट- व्यम् । प्रामाग्निसंसर्गे “अग्नये विविचये स्वाहा" दवाग्निसंसर्गे "अग्नये संवाय स्वाहा" श्मशानाग्निसंसर्गे "अग्नये शुचये स्वाहे" ति विद्युदग्निसंसर्गे अग्नये वसुमते स्वाहा"। अथ यजमानस्य कु.

·साङ्ख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । टुम्बस्य व्याधिर्भवति ततो गावेधुकतण्डुलैश्चरुं श्रपयित्वा "रु- द्राय स्वाहा" । अथ दीर्घमनानं गन्तुमिछेत् ततः "पूष्णे पथि- कृते स्वाहा" । अथ होमकाले प्रतिपदि वा समाप्ते पर्वणि व्रते सति अव्रत्येन वा मैथुनमाषादिना संव्यवहरते ततः “अग्नये व- तपतये स्वाहेति । अथ व्रतकाले रोदनक्रियां करोति ततः "अ- ग्नये व्रतभृते स्वाहेति । अथ यदि गृहदाहो भवेत्ततः "अग्नये व्रतपतये स्वाहेति । अथ व्रतकाले "क्षामवते स्वाहा" अनादिष्टे प्रायश्चित्ते उत्पन्ने सर्वप्रायश्चित्तमिति ॥ अहरहः स्वाध्यायमधीते इत्युक्तं तद्वक्ष्यामः । “अघानो देव- न्सवितरि"ति द्वे "अपोहि मनसस्पत" इति पञ्च "ऋतं च सत्यं चा. भीद्धादि"ति तिस्र "आदित्या अवहिक्षते"त्यष्टौ "इन्द्रश्रेष्ठानि द्र- विणानि धेही"त्येका "हंसः शुचिषद्सुरन्तरिक्षसदि"त्येका “नमो महद्भ्यो नमो अर्भकेभ्य" इत्येका “इन्द्रभयामह" इत्येका “अ. धस्वमस्ये"त्येका "योमे राजनि"त्येका" ममाग्नेवर्च" इति नव "स्वस्तिनोमिमीतामि"ति पञ्च ॥ कन्यावरणं वक्ष्यामः । कन्यामस्पृश्यमैथुनामसमानार्षेयां ल- क्षणोपेतां परिणयीत "अनृक्षरा ऋजवः संतुपन्था" इत्येन मन्त्रेण वरकामानागन्तुकामान्परिणेता अनुमन्त्रयते । एवं गमने गमने तावदनुमन्त्रणं कर्त्तव्यं यावदङ्गीक्रियते । ततः पुष्पफलय- वानुदकुम्भं गृहीत्वा “देवदत्तोऽहं भो" इत्येवं स्वं नाम त्रिरुच्चार्य आर्यः सर्वे वा ततः प्राङ्मुखा गृह्याः प्रत्यङ्मुखा वरवित्तका भवन्ति । मध्ये चोदकुम्भः। ततो वरवित्तकाः अमुकगोत्रो वरवि. त्तकः अमुकनामानोऽस्य पूर्वजा इति पितृतोमातृतश्चत्रिपुरुषं कथ- यित्वा कन्यां प्रार्थयन्ते । ततः कन्यावित्तकेन प्रतिपन्ने “यथाईलग्नो. पस्थायिने अविकलेन्द्रियाय दास्यामी"ति, ततो द्वावपि “अना- ·साङ्ख्यायनगृह्यसष्ट्रहः। धृष्टमस्यनाधृष्यं देवानामोजोनभिशस्त्यनभिशस्तिपा अनभिशस्ते- न्यमनसा सत्यमुपगेषं मुवितेमाधा" इत्यनेन मन्त्रेणोदकुम्भ- स्थां पूर्णपात्री पुष्पाक्षतफलयवहिरण्यमिश्रामभिस्पृशतः । ततो वरवित्तसक्त आचार्यः " आनः प्रजाअनयतु प्रजापतिः" इत्यनेन मंत्रेण तां पात्री कन्याया मूर्दनि करोति । ततः "प्रजां त्वयि दधामि पशूस्वाय दधामि तेजो ब्राह्मवर्चसं त्वयि दधामि" इत्यने- न मंत्रेण कन्यामनुमंत्रयेत् । अपरे त्वेवं व्याचक्षते । आनः प्रजामि- ति ऋक् प्रजांत्वयिदधामीति त्रीणि यजूंषि एक एवायं मंत्रः । अनेन पात्रीमेव मूर्द्धनि करोति । अनुमन्त्रणं न कर्त्तव्यम् । एवं प्रतिपन्ने वरवित्तके गृहमागत्य कथिते प्रतिश्रुतकर्म भवति तद्वक्ष्या- मः । चतुरस्त्रं गोमयेन स्थंडिलस्योपलेपनमुदक्संस्थां मध्ये रेखां कृत्वा तस्या उपरि प्राङ्मुखं रेखात्रयमुदक्संस्थं कृत्वोधृत्या- द्भिरभ्युक्ष्य ततः “अग्निप्रणयामि मनसा शिविना यमस्तुसङ्गमनो- वसूनाम् ।मानो हिंसीस्थविरं माकुमारंशन्नो भव द्विपदेशचतुष्पदे" इत्यनेन मन्त्रेण एकारान्तेन अग्नि प्राञ्चं प्रणयति । तूष्णीं वा । ततः पाणिना सोदकेन प्रदक्षिणं त्रिः परिसमुह्य ततः कुशैः पु. रस्तादारभ्य प्रदक्षिणमभ्युक्षणं कृत्वा दक्षिणतोग्नेब्रह्मासनमुत्तरतः प्रणीतासनं कुर्यात् । ततो ब्रह्मा उदककमण्डलु विष्टरंवा पुरस्तादग्ने- नीत्वा “भूर्भुवः स्वरि"त्यनेन मन्त्रेण दर्भासने स्थापयित्वा पुष्पैर- चयति । ततः “को वःप्रणयती"त्यनेन मन्त्रेणाऽऽपः प्रणीय "भूर्भु- वास्वरि"त्यनेन मन्त्रेण प्रतिष्ठाप्य ततः परिस्तरणम् । सव्येन कु- शान्गृहीत्वा दक्षिणं जान्वाच्य दक्षिणेन हस्तेन पुरस्तादग्नेस्त्रि- स्तृणाति । अथ पश्चात्त्रिभित्रिरेवं त्रिभिस्तरणैर्नव भवन्ति । अथ वा पञ्चकृत्वस्तरणं कुर्यात् ततः पञ्चदश भवन्ति । अपरे त्वेवं व्या- चक्षते । सकृत सकृत स्तरणं कुर्यात्ततस्त्रीणि पञ्च वा भवन्ति । मूला- ·साङ्ख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । न्यप्रैः प्रच्छादयति । स्तरणादनन्तरं कुशतरुणे समेऽप्रशीर्णाग्रे अन- न्तर्गर्भे प्रादेशेन मापयित्वा कुशमन्ताय “पवित्रेस्थ" इत्यनेन मन्त्रे- ण छित्वा प्रागग्रे कृत्वा "वैष्णव्यापि"त्यनेन मन्त्रेणाद्भिरभ्युक्षेत्। वीणि वा पवित्राणि कुर्यान्मन्त्रस्तु स एव । ततः पवित्राभ्यां प्र- दक्षिणमग्नि त्रिः पर्युक्ष्य"महीनां पयोसी" त्यनेन मन्त्रेणाऽऽज्य- स्थाल्यादान "मिषत्वे"त्यनेन मन्त्रेणाधिश्रयणम् । रुवमधोविलं प्रत- प्य संमार्जनकुशैः संमृज्य पुनः प्रतप्य निदधाति। "ऊर्जेत्वे"त्यने- न मन्त्रेण उदगुदवासनं कृत्वा दक्षिणहस्तेनोपकनिष्ठिकांगुष्ठाभ्यां पवित्रे ग्रे गृहीत्वा एवं वामहस्तेन मूले गृहीत्वोदङ्मुखे ततो मध्ये. कृत्वा “सवितुष्ट्वा प्रसव उत्पुनाम्यछिद्रेणवा पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभि"रित्यनेन मन्त्रेणाज्यमुत्पुनाति।ततः “सवितुर्वः प्रसव" इति कृतेनानेनैव मन्त्रेण रुवस्था अप उत्पुनाति । तत्तस्ताः प्रणीता: प्रापयेत् । ततस्तरणसमित्पत्रद्रव्याणां मोक्षणम् । अपरे त्वेवं व्या- चक्षते । स्रुवस्था अप उत्पूप स्तोकं प्रणीताः प्रापयेत् शेषं प्रोक्षणं कुर्यात् । ततश्वरुपात्रमादाय पवित्रेऽन्तर्हिते कृत्वा दक्षिणहस्ते त- ण्डुलमुष्टिं चरुपात्रेण निर्वपति । यदैवत्त्यश्चरुर्भवति तमुच्चार्य "अग्नये जुष्टनिर्वपामि"इति मुष्टित्रयं तूष्णीं चतुर्थमेवं सर्वचरुनि- पणे द्रष्टव्यम् । आसादनं प्रोक्षणं त्रिः प्रक्षालनं त्रिः श्रपणम् । ततः सप्तदश समिधोऽभ्याधाय "विष्णोईस्तोसी" त्यनेन मन्त्रेण सव्येन कुशान दक्षिणेन मूले स्रुवं युगपद्गृहीत्वा दक्षिणं जा- वाच्य जानुभ्यामन्तरा दक्षिणं बाहु कृत्वाधारसंज्ञके द्वे आहुती जुहोति। त्वमग्नेप्रमतिस्वपितासिन" इत्यनेनमन्त्रेणोत्तरतः पश्चार्वाद- मेरारभ्याविछिन्नं दक्षिणतो हुवा “यस्ये मे हिमवंतोमहित्वे" त्या- दिना मन्त्रेण दक्षेण पश्चा दग्नेरारभ्याविछिन्नमुत्तरतो हुत्वा ततः"अग्नये स्वाहे"त्युत्तरमाज्यभागं “सोमायस्वाहे"तिदक्षिणं ततः ·ASANSKRIT VIDYA PE साड्न्यायनगृह्यसङ्ग्रहः। "अग्निनिता स मे कल्याणश्रियं जायां ददातु स्वाहा सोमोज- नितासमां कल्याणश्रियाजनिमन्तं करोतु स्वाहा पूषाज्ञा विमा- नसमा कल्याणश्रियै पित्रामात्राभ्रातृभि तिमन्तं करोतु स्वाहा"। अनेन प्रकारेण वधूकाया नामग्रहणं कर्तव्यमाएवमेतास्तिस्त्र आज्या- हुती त्वा “अग्नये स्विष्टकृते स्वाहे"ति स्विष्टकृते हुत्वा ततो भूः स्वाहा, भुवः स्वाहा, स्वः स्वाहा, भूर्भुवः स्वः स्वाहे"ति महा- व्याहृतयश्चतस्त्रः। ततो "भूर्भुवः स्वः स्वाहा"। "अयाश्चाग्नेस्यन- भिशस्तिपाश्चसत्यमित्वमयासि अयासामनस्मत्ततोयासंहव्यमूहिषे अ- यानः कृणुहि भेषजं वाहे"ति सर्वप्रायश्चित्तसंज्ञके द्वे आहुती । ततः "प्रजापतयेस्वाहे"ति जुहुयात् । ततः सव्ये पाणी ये कुशा- स्तान्दक्षिणेनाग्नेः संगृह्य मूले सव्येन तेषामग्रं वे समनक्ति । मूले सव्येन गृहीत्वामध्यमाज्यस्थल्यां त्यक्त्वा मूलांश्चता"नग्नेर्वासोसी". त्यनेन मन्त्रेणाग्नौ क्षिपेत् । ततस्तिस्रः समिधोऽभ्याधाय पूर्वव- त्पर्युक्षणम् । ततः "इदमापः प्रवहते"ति तृचेन मार्जनं कृत्त्वा पवित्रे तेनाग्नौ क्षिपेत् । ततोग्नेरात्मनश्चोत्तरेण नीत्वा प्रणीता अग्नेः पुरस्ताद्धस्तमानीय दक्षिणतः पश्चाद्विमुच्य ब्रह्माणं चाग्नेः पुरस्तात् आनीय विमुंचति । स्रुवं च प्रतप्योनयत्यानीय विमुञ्चति । इन्द्राणीहोमकर्तव्यतां व्याख्यास्यामः । अत्र स्तरणाद्याधारान्ता भागाः पाक्षिकाः । उत्तरायणे शुक्लपक्षे विशिष्टव्यतीपातादिवजि- ते विवाहलग्नमन्वीक्ष्य तस्मिन्निरूपिते वो भाविनि विवाहे परश्वो भाविनि वार्द्धरात्रेतीते अर्द्धरात्रे वा । अपरे तु व्याचक्षते । प्र. हरशेषायां निशायामस्मिन् काले वाऽन्तिकोपविष्टा वन्धुस्त्रियः पतिपुत्रवत्यः सुभगा लौकिकानि गीतानि गायन्त्यः कन्या. याः नापनं कुर्वनित वत्सरः कलशा उदकपूर्णा सर्वोषधिपुष्प- ·१० सासचायनगृह्यसङ्ग्रहः। विमिश्राः सुगन्धद्रव्यविमिश्राश्च कार्याः । यथालाभं मङ्गल्या- नि क्षिप्त्वा तैः सशिरस्का कन्यां स्नापयित्वा कुसुम्भरक्तं नवं वा वासः परिधापयेत् । ततः उपलेपनोल्लेखनाद्याघाराज्यभागान्तं पूर्ववत् कृत्वा पश्चादनेः कन्यामुपवेश्यान्वारब्धायां महाव्याहृत- यश्चतस्रस्तत अग्नये, सोमाय, प्रजापतये, मित्राय, वरुणाय, इन्द्र- य, इन्द्राण्य, गन्धर्वाय, भंगाय, पूष्णे, त्वष्ट्रे, वृहस्पतये द्वादशम- त्राः " राज्ञे प्रत्यनीकाये"त्येको मन्त्रः । एवमेतैर्महाव्याहृतिप्र- भृतिभिः सह सप्तदशभिर्मन्त्रैः स्वाहाकारान्तैराज्याहुतीर्तुत्वा तत- श्चतस्रोष्टौ वा विधवाः शूद्राः शाकेन मुरया स्वादुना वान्नेन तर्प- यित्वाचतुष्पकारं नृत्यं कारयेत्ततः पाक्षिकस्विष्टकृत्ततो महान्या- हृतिसर्वप्रायश्चित्तादितंत्रशेषं पूर्ववत् समापनीयम् । वरस्य च "वै- श्रवणाय स्वाहा, ईशानाय स्वाहा" इति द्वे आहुती अधिके । शेष समानम् । ततः प्रभाते ब्राह्मणभोजनम् । विवाहकर्म वक्ष्यामः । वरः स्नातः कृतलौकिकमङ्गलः सित- चन्दनानुलिप्तः सितमाल्याम्बरधरो धृतगोरोचनः कृतपुण्याहवा- चनो भूत्वा स्वगृहात शुरगृहमागत्योपलेपनोल्लिखनाद्याघाराज्य. भागान्तं निर्विकल्पं करोति । तत अविधवाः सुभगाः मुरूपास्त- रुण्यो याः कन्यासख्यस्ता वरं गृहीत्वा कुमार्य दर्शनाय कौ. तुकसंज्ञं गृहं प्रवेशयन्ति । ताश्चाभक्षपातकानि मुक्त्वा यत् प्रेरय- न्ति तत्कर्त्तव्यं यद्भाषयान्त तद्भणितव्यम् । ततस्ताभिरनुज्ञातः "रैभ्यासीदनुदेया" इत्यनेन मन्त्रेण कन्यायै वासः प्रयच्छति । चित्तिरा उपवर्हण" मित्यनेन मन्त्रेणाञ्जनभाण्डं गृह्णाति ततः “ समजन्तुविश्वेदेवा" इत्यनेन मन्त्रेणाक्षीणि अञ्जयति । प्रथमं दक्षिणं ततः सव्यम् । मन्त्रश्चावर्त्तते । ततः वास्तां सुपुत्रा च यथा" इति “अविधवां चापापामेव लां मेहर- " यथेयं शची.

·AN साङ्ख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः। ११. क्षतादिम"मित्यनेन मन्त्रेण दक्षिणे पाणौ विश्वेतां शलली द. दाति । “रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूवे"त्यनेन मन्त्रेणसव्ये पाणावादर्श ददाति । ततो "नीललोहितं भवती"त्यनेन मन्त्रेण ऊर्णामयम- तसीमयं वा क चिद्क्तं क चिकृष्णं ग्रथितमणित्रयं ग्रीवासूत्रक कन्याया जातयो भ्रातृपितृव्यादयो ग्रीवायां बध्नन्ति । अपरे व्या- चक्षते। आजानु लम्बीकर्तव्यः । ततो " मधुमतीरोषधीद्याव आ- प" इत्यनेन मन्त्रेण मधुकुसुमानि ग्रीवायां त्वेवमेव बध्नाति । वासो- दानादारभ्य ग्रीवासूत्रकं वर्जयित्वा शेष जामाता करोति । अ- स्मिन्नवसरे मधुपर्को भवति । तस्य च विधिः कल्पे पठित: सोप्यत्रैव लिख्यते । कार्यासक्तः पिता भ्राता. आचा- र्यो वा “कूर्चः कूर्चः कूर्चः" इत्यनेन मन्त्रेण कुशमयं कूर्च जामात्रे ददाति । ततो जामाता कूर्च गृहीत्वा "अहंवळसदृशा- नां विद्युतामिव सूर्यः इदंतमधितिष्ठामि यो अस्ममभिदासती" त्य- नेन मन्त्रेण उदङ्मुखो वा कूर्चे उपविशत्यधितिष्ठतीति वा । ततः कन्यावित्तः “पाद्यपाद्यपाद्यम्" इत्यनेन मन्त्रेण पादप्रक्षालनं ददा- ति । ततो जामाता "विरोजोदोहोसि विराजोदोहमसीय मयिषाद्यायै विराजोदोह" इत्यनेन मन्त्रेण पादोदकं गृह्णाति । ततः कन्या- वित्तः "अर्यमध्यमर्य"मित्यनेन मन्त्रेणोदकं ददाति। ततो जामाता तूष्णीं प्रतिगृह्य पादयोरुपनिनयति । ततः कन्यावित्तः “आ. चमनीयमाचमनीयमाचमनीय"मित्यनेन. मन्त्रेण आचमनोदकं द- दाति । ततो जामाता “आपोहिष्ठामयोभुव" इत्येताभिस्तिमृभिः प्रत्यूचं त्रिरुपस्पृशति । ततः कन्यावित्तः “मधुपर्को मधुपर्को मधु. पर्क:"इत्यनेन मन्त्रेण कांस्यभाजनसंपुटसंस्थं दधि घृतमधुभ्यां मिश्रं जामाने ददाति । ततो जामाता तस्यैव हस्तस्थितमुद्भाव्य मित्रस्यत्वा चक्षुषाप्रतीक्षे"इत्यनेन मन्त्रेण एकारान्तेन दृष्ट्वा “दे- ·७ .१२ सावन्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । वस्यवासवितुः प्रसवेश्विनो हुभ्यां पूष्णोहस्ताभ्यां प्रतिगृहा- मि यशसे ब्रह्मवर्चसाय" इसनेन मन्त्रेण गृहीत्वा सव्ये पाणौ कृत्वा "वसवस्वामिराजानो भक्षयंत्वि"त्यनेन मन्त्रेणाऽनामिकांगुष्ठाभ्यां पूर्वार्द्धात् गृहीत्वा पूर्वार्दै कांस्यस्यैव निलिम्पति । पुद्विस्तूष्णी- मेवं सर्वासु दिक्षु । अपसव्यं कृत्वा "पितरस्त्वायमराजानोभक्षय- न्तु" इत्यनेन मन्त्रेण दक्षिणाद्वहीत्वा दक्षिणा निलिम्पति । ततो यज्ञोपवीती भूता उदकं स्पृष्ट्वा "आदित्यास्वा वरुणराजा- नोभक्षयन्वि"त्यनेन मन्त्रेण पश्चिमा दगृहीत्वा पश्चिमार्दै कांस्य- स्य निलिम्पति । "रुद्रास्वेन्द्रराजानोभक्षयन्त्वि"त्यनेन मन्त्रण उत्तराद्गृहीत्वा उत्तरार्दै कांस्यस्य लिम्पति उदकं स्पृष्ट्वा "वि- क्षेत्वादेवाः प्रजापतिराजानोभक्षयन्त्रि"त्यनेन मन्त्रेण मध्याद- गृहीत्वाईमुत्क्षिप्य ततो महाव्याहृतिभिस्तिमृभिरेकैकया पाश्य ततः समस्ताभिर्महाव्याहृतिभिः स्तोकं पीत्वाऽब्राह्मणायोच्छिष्टं द- याद । सर्व वा पिवेत् । उदके वा क्षिपेत् । तत आचम्य “शंनोदेवी- रभिष्टय" इत्येताभिश्चतसृभिरुरोभिमृश्योदकं स्पृष्ट्वा "प्राणपा असिप्राणमेपाहि" इत्यनेन मन्त्रेण नासिके मुखं च युगपद स्पृ. शति । " चक्षुष्पाअसिचक्षुर्मेपाहि" इत्यनेनं मन्त्रेण चक्षुषी स्पृ. शति । "श्रोत्रपासिश्रोत्रंमेपाहि" इत्यनेन मन्त्रेण श्रोत्रे स्पृष्ट्वा ततः "अनुनोमाटुंतन्वोयद्विलिष्ट"मित्यनेन मन्त्रेण मुखं विमार्ज- यति । अथ वा “समिन्द्रणोमनसानेषिगोभि" रित्त्येका ऋक् “सं. वर्चसापयसासन्तनूभिरगन्महिमनसाशिवेन त्वष्टासुदत्रोविदधातुरा- य" इति च मन्त्राभ्यां घ्राणसंमर्शनं कुर्यात् । मुखविमार्जनं तु समान- मेव । ततस्तावत्तिष्ठेयावत्कन्यावित्तकेन गौरिति विरुक्तभूतो जामाता बधार्थमानीतायां गवि ॐकुरुततिबधार्थमनुज्ञां द- दाति । ततः कन्यावित्तकेन मित्रदैवत्यः शाखापशुः कर्ण- ·साजन्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । १३. व्यः । तस्य च विधिपरिष्टाद् वक्ष्यामः । अथ "मातारुद्राणां दुहितावमूना" मित्येतामृचं जपित्वा ततः “उत्सृजततृणान्यात्वि". त्येवं ब्रूयात् ।ततः कन्यावित्तकेन मैत्रः पशुर्न कर्त्तव्यः कूर्चदाना- दिगोरुत्सर्जनान्तं सूत्रे पठितं कर्म कृत्वा ततः कन्यामुदकपूर्व पिता भ्राता वा ददाति । अपरे त्वागतमात्रस्यैव जामातुर्मधुपर्क कृत्वा कन्यां दत्वा ततः कौतुकगृहं प्रवेशयन्ति । अन्यतरेण पक्षेण य- थोक्तं कर्म कृत्वा ततस्तां गां जामाने ददाति । ततः पश्चाद- मेः कन्यामुपवेश्योत्तरतो वरमुपवेशयेत् । ततोन्वारब्धायां व- धूकायां महाव्याहृतिभिश्चतस्र आज्याहुनीर्जुहोति । अपरे तु महाव्याहृतिभिस्तिस्रो जुहोति इति पठन्ति । ताश्च वराचा. र्याभ्यामन्यतरेण होतव्याः । ततो महाव्याहृतिहोमादनन्तरं “स- म्राज्ञीश्वशुवेभवे" त्यनेन मन्त्रेण स्वाहाकारान्तेन पिता भ्राता वा तिष्ठन् प्रत्यङ्मुख आसीनायाः प्रामुख्या खड्गाग्रेण रुवेण वा मूनि घृतं जुहोति । ततो वरस्तिष्ठन्प्रत्यङ्मुख आतीनायाः प्राङ्- मुख्याः “ गृह्णामिते सौभगवाय हस्त"मित्यनेन मन्त्रेण दक्षिण- हस्तेनोत्तानेन कन्याया दक्षिणं हस्तमुत्तानं सांगुष्ठं गृह्णाति । ततः सावः पूषाशिवतमा मैरयस्वे"त्यारभ्य पञ्च चोत्तरा जपित्वा "अ. मोहमस्मि सात्वंसात्वमस्यमोहं धौरहं पृथिवीत्वमृक्त्वमसिमामाहं सा- मामनुव्रता भव तावेहि विवहावहै प्रजां प्रजनयावहै पुत्रान्बिन्दावहैबहूं- स्तेमन्तु जरदष्टय" इति च जपति । अस्मिन्नवसरे चत्वारो ब्राह्मणा युवानः मुरूपा दक्षिणत उदङ्मुखा उपविश्य "संसृष्टं धनबत्युत्रयं समाकृत" मित्यादि आरभ्य "विश्वस्मदित्युत्तर" इति यावच्छाव- येयुः शिष्टाचारात् । ततः आचार्यों " भूर्भुवस्वरि"त्यनेन मन्त्रे- णोदकुम्भं नवं पूरयित्वा पुनाम्नः क्षीरिणो वृक्षस्याणि पत्राणि सकुशानि तस्मिन्नुदकुम्भे क्षिपति । हिरण्यं च पाक्षिकम् । तं ब्र- ·१४ साङ्ख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । ह्मचारिणे वाग्यताय प्रयछति । स ब्रह्मचारी अग्नेः मागुदीच्या स्थापयित्वा दक्षिणहस्तेन्वारभ्यास्ते । तत आचार्यः अश्मानमु. तरतोनेः स्थापयति । उदकुम्भपूरणादि अश्मस्थापनान्तं यावदा- चार्यः करोति तावद्रो गृहीतहस्तस्तिष्ठति । तत "एहिस्तने" त्यनेन मन्त्रेण वरो वधूकामुत्थापयति। तत उदग्नीत्वा “एह्यश्मा- नमातिष्ठाश्मेव त्वं स्थिरा भव अभितिष्ठ पृतन्यतः सहस्त्र पृतनायत" इत्यनेन मन्त्रेण अश्मानं दक्षिणपदाश्रयेण आरोहति । ततो ब्रह्म- चार्युदकुम्माभ्यामन्तरेण · चोदकुम्भं प्रदक्षिणं कृत्वाग्निप- र्याणीय “ रैभ्यासीदनुदेयी"त्यनेनैव मन्त्रेण द्वितीयं वासो. दत्वा प्रत्यङ्मुखीकरोति । ततः आचार्यों वधूकाया अअलौ रु. वेणाज्यमुपस्तृणाति । ततः पिता भ्राता वा लाजां शमीपत्रमिश्रा सूर्पाद्गृहीत्वा द्विर्ददाति । त्रिः पञ्चायाणाम् । ततो हावक उप- र्युपर्यभिधारयति गृहीतशेषं च प्रत्यभिधारयति । " इयं नार्युपब्रूने लाजानावपन्तिका शिवा ज्ञातिभ्यो भूयासं चिरजीवतु मेपतिः स्वा- हेति" पतिर्मन्नं जपति । वधूश्च तिष्ठन्ती गृहीतमलिना जुहोति । अश्मक्रमणादि वासोदानवजितमेव द्वितीयं होप्रमेवमेव तृतीयं कुर्या- त् । कामं मनसा ध्यात्वा तूष्णीं चतुर्थम् । ततो जामाता वधूकाया इष एकपदाभव, ऊर्ने द्विपदाभव, रायस्पोषाय त्रिपदीभव, आयोभव्यायचतुष्पदीभव, पशुभ्यः पञ्चपदीभव, शत्रुभ्यः षट्पदीभव, सखा सप्तपदीभव" इसेतैः सप्तभिर्मन्त्रैर्भव इत्यन्तैः आसनप्रदेशादारभ्य प्रागुदीच्यां दिशि सप्तपदानि क्रम- यित्वा विष्णुस्त्वानयत्ति" " त्यनेन मन्त्रेण तानि अद्भिः प्रोक्ष. ति । अपरे तु व्याचक्षते । सप्तपदाक्रमणं हावकः कारयति । ततो वरः “ आपोहिष्ठामयोभुव" इत्येताभिस्तिसृभिरुदकुम्भस्था- भिर्जिनं कृत्वा तत आत्मनो वधूकायाश्च मूर्धन्युदकस्य स्तोकस्तोकं हस्तं मुक्त्ता ·साजचायनंगृह्यसङ्ग्रहः । १५ निषिच्य “गां ददानी"त्येवमुक्त्वा हावकाय गां ददाति । ततः स्विष्टकृत् । अन्येभ्योपि प्राप्तब्राह्मणेभ्यो यथाशत्त्या किश्चित् द- दाति । विवाहकर्मप्रवीणा ये ब्राह्मणास्तभ्यश्चाश्चं ददाति। अन्ये. भ्योपि ब्राह्मणेभ्यः किश्चिद्दद्यात् इत्यारभ्य याज्ञिकेभ्योऽश्वं द- द्यात् इति यावत्के चित्पठन्ति इति पाक्षिकमेतत् । गृहागमनकर्म वक्ष्यामः । गृहं नीयमानायां वधूकायामाचार्यः "प्रत्वा मुञ्चामिवरुणस्य पाशादि"त्येतं तृचं जपेत् । ततो यदि वधू रोदति ततो "जीवं रुदन्तिविमयन्ते अध्वर" इति वरो जप- ति आचार्यो वा । यदि रथेन गच्छति ततो अक्षन्नमीमदन्त" इत्यनेन मन्त्रेणाऽक्षं वधूघृतेनाभ्यञ्जयति । आचार्येण सर्वमन्त्रं भणयितव्या । “शुचीतेचक्रे पात्या" इत्यनेन मन्त्रेण रथस्य द. क्षिणचक्रमभ्यंज्य “ देनेचक्रेमूर्य" इत्युत्तरं ततः "खेरथस्य खेन- स" इत्यनेन मन्त्रेण फलद्वक्षस्य सक्तां शम्यां शाखां युगच्छिद्रेषु निखनात । प्रथमं दक्षिणयोस्तत उत्तरयोः । अथ वा अनेनैव म- न्त्रेण चिरन्तनी एवाऽभिमन्व्य ततो "युक्तस्तेअस्तु"इत्यनेन मन्त्रेण दक्षिणस्यां धुरि वलीवर्दै युनक्ति । "युनज्मिते ब्रह्मणे कशिनाह- री"इति द्वितीय मुत्तरस्यां युनक्ति । ततः "शुक्रावनड्वाहावा- म्ता"मित्यनेनार्द्धर्चेन युक्तौ वलीववभिमन्व्य ततो वधू वरवित्ता आरोप्य गछन्ति । गच्छमानाया यदि रथाङ्गमीषाक्षादि भज्येत योक्त्रपग्रहादि वा छियेत ततो वधूमाहिताग्नेः गृहं प्रवेश्य ततो "अभिव्ययस्व खदिरस्य सार" मित्यनेन मन्त्रेण दारुमयं यद्रथाङ्गं तत्समारचयितव्यम् । “त्यंचिदश्वं नवाजिन"मित्यनेन मन्त्रेण र- ज्जुमयीं ग्रन्थि कृत्वा स्वस्तिनोमिमीतामश्विना भग" इति पञ्चचं जपति । “शुकिंशुकंशाल्मालिंविश्वरूप"मिति रथमारोहन्त्यां वधूकायां जपेत् । “माविदन्परिपन्थिन" इति चतुष्पथे प्राप्ते ज- ·१६ सान्यायनगृह्यसङ्ग्रहः। पेत् । “येवध्वश्चन्द्रवहतु" इति श्मशाने प्राप्ते जपेत् । “ वनस्पते शतवल्शेविरोह" इत्यर्द्धचं वनस्पती प्राप्ते जपेत् । सुत्रामाणं पृथिवीं वामनेहस" मित्येतामृचं नावमारोहन्त्यां जपेत् । “अश्मा- वत्तारीयतेसंरभध"मित्येतामृचं तरन्त्यां जपेत् । यदाल्पोदका नदी भवति युक्तेनैव रथेन गच्छति तथाप्येतामेव जपेत् । ततो नदीमध्यगताया“मूर्धर्मिः " शम्याहंन्त्वि" त्येतामृचं जपेत् । वधूश्च वेष्टितमुखी गच्छेत् । अत्र रथयोजनादि गृहपापणं यावत् किञ्चित्पठितं तत्तन्मन्त्रजातं तद्वरेण जप्तव्यं यत्कर्मजातं तदनेन कर्तव्यम् । ततो गृहान प्राप्तायां वधूकाया"मिहप्रियं प्रजयाते स- मृध्यता"मिति चतस्र ऋचः “मुमङ्गलीरियं वधू"रिति तिस्त्रः हा- वको जपेत् । अपरे तु व्याचक्षते । पतिर्जपति । गृहप्राप्तस्य वरस्या- चार्येण पूर्ववन्मधुपर्कः कर्त्तव्यः । अत्र मैत्रः पशुः कर्त्तव्यः। तस्य विधिमुपरिष्टादेव प्रवक्ष्यामः । अथ गां व्यापाद्यमानां नेच्छति ततस्तामपि तस्मै दद्यादिति केचिदिच्छन्ति । अनुडुहहोमकर्म वक्ष्यामः । अत्र स्तरणाद्याघाराज्यभागाः पाक्षिकाः । उपलेपनोल्लेखनाघाराज्यभागं कृत्वा ततो लोहिते बलीवर्दचर्मणि वधूमुपवेशयन्ति । ततो वधूः कुशैरन्धारभते प- तिर्जुहोति। "अग्निना देवेन पृथिवी लोकेन लोकानामृग्वेदेन वेदानां तेन त्वा शमयामि कल्याणश्रीः स्वाहा, वायुना देवेनान्तरिक्षलो केन लोकानां यजुर्वेदेन तेन त्वा शमयामि असुर्याः कल्याणं स्वाहा श्रीः स्वाहा, सूर्येण देवेन द्यौर्लोकानां सामवेदेन वेदानां तेन स्वाशमयामि कल्याणश्रीः स्वाहा, चन्द्रेण देवेनदिशा लोकेन लोकानां ब्रह्मवेदेन वेदानां तेन त्वा शमयामि कल्याणश्रीः स्वाहा" इत्येते. श्चतुभिर्मन्त्रैः स्वाहाकारान्तैश्चतस्र आज्याहुतीर्जुहुयात् । कल्या- श्रियः स्थाने वधूकाया नामग्रहणं कर्त्तव्यम् । अथ वा “भू- ·सान्यायनगृह्यसङ्ग्रहः। याते पतिज्यलक्ष्मीदेवरत्री जारनी तां करोमि कल्याणश्रीः स्वा हा, भूर्वा या ते पतिघ्न्यलक्ष्मी"रिति समानम् । “वर्यातेपतिन्य. लक्ष्मी"रितिसमानम् । “भूर्भुवः स्वर्याते पतिघ्न्यलक्ष्मी"रितिसमा- नम् । एते चत्वारो मन्त्रा वधूनामोपलक्षिताः पूर्वेषां मन्त्राणां स्था. ने वैकल्पिका भवति । एतयोर्विकल्पयोरन्यतरेण मन्त्रचतुष्टयेन चतस्त्र आज्याहुतीर्तुत्वा ततः "अघोरचक्षुरपतिग्न्येधी"त्यनेन मन्त्रेण चक्षुषी आज्यशेषेण विमाटि । ततः "कयानश्चित्र आ. भुव"दिति तिमि ऋम्भिराज्यशेषेणैव केशान्तानभिमृशेत् । “उ- तत्यादैव्याभिषजेति"चतस्र ऋचः पठित्वाऽन्तेस्वाहाकारमेकं कृ- वा वधूकाया मूर्द्धन्याज्यं सरुवेण जुहोति । तत् एके नेच्छन्ति । "आतेयोनिङ्गर्भएत्वि"त्यनेन मन्त्रेण साभिजनकुमारं वधूकाया उ. सङ्गे स्थापयति । अथ वा तूष्णीम् । ततस्तस्य कुमारस्योत्सङ्गस्थ- स्याऽअलौ मङ्गल्यानि फलानि दत्वा ततो ब्राह्मणेभ्यः किञ्चि. इत्वा "पुण्याहंभवन्तोब्रुवन्त्वि"ति ब्रूयात् । ततो ब्राह्मणाः "पु. ण्याह"मिति त्रिर्वदन्ति । इदं च कुमारोत्सङ्गदानं कर्म एके इति वचनात्पाक्षिकम् ।ततः पाक्षिकास्विष्टकृत्ततो महाव्याहृतिसर्व- प्रायश्चित्तादितन्त्रशेष समापनीयामिति । अपरे त्वेवं पठन्ति । आ- नडुहमित्युक्तं तस्मिन्नुपवेश्यान्वारब्धायां महाव्याहृतिभिर्दुत्वा पतिश्चतस्रो जुहोति । तेषां महाव्याहृतिभिश्चतस्र आज्याहुती- हुँत्वा ततो निवमाज्यादेवे"त्यनेन चतस्र आज्याहुतयो होतव्या इति । तत "इहैवस्तमावियौष्ट"मिति षट्टचं वरो जपेत् । सर्वे वा जपन्ति । इहैवस्तमित्यादिना वधू वरं च जनीयात्रिका गृहं प्र- वेशयन्ति । ततः प्रविश्य “दधिक्राव्णो अकारिष"मित्यनेन मन्त्रे- ण दम्पत्यपि दधि संपिवतःवरो मन्वं जपेत् । ततो वाग्यतौ ता. बदासीयातां यावदस्तमित आदित्यः । ततोस्तमिते "ध्रुवैधी".

·१८ साङ्न्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । त्यादिना मन्त्रेण वरो वधूकाया ध्रुवं दर्शयति । ततो वधूः यदि पश्यात यदि न पश्यति उभयथापि "ध्रुवं पश्यामि, प्रजांविन्द" ति भणयितव्या । ततः पाणिग्रहणादारभ्य विरात्रं मैथुनमकुर्व- न्तौ भूमौ शयीयाताम् । "पिवतञ्चत्रिप्लुतं चावगच्छत"मिति तृचेन दम्पत्यपि दधि शुक्तं भुञ्जीयाताम् । वरो मन्त्रं जपेत् ॥ सायं पातवाहमग्निं परिचरेतामित्युक्तं तद्रक्ष्यामः । अत्र स्तरणाघाराज्यभागाः पाक्षिकाः । उपलेपनोल्लेखनाद्याघारा- ज्यभागान्तं कृत्वा ततः "अग्नये स्वाहा, अग्नये स्विष्टकृते स्वाहे" त्याज्यस्य हुत्वा ततो महाव्याहृतिभिः सर्वप्रायश्चित्ता- दि तन्त्रशेष समापनीयमिति । अथ वधूः क्षिप्रं गर्भकामा भवति त- तः अग्नयेस्वाहेत्यस्य स्थाने "पुमांसौ मित्रावरुणौ पुमांसाव- श्विनावुभौ पुमानिन्द्रश्चाग्निः पुमान्संवर्त्ततां मयि स्वाहे" ति हुत्वा द्वितीया सौविष्टकृती । ततः पाणिग्रहणादारभ्य वरेण दशरात्रं वियोगः न कर्त्तव्यः॥ पाणिग्रहणे व्यतीते त्रिरात्रं यथोक्तेन व्रतेन स्थित्वा चतुर्थेह्नि चतुर्थीकर्मेति तद्वक्ष्यामः । अत्रस्तरणाघाराज्यभागा निर्विक- ल्पाः । उपलेपनादि स्तरणान्तं कृत्वा ततः पूर्ववत्पवित्रच्छेदनादि प्रोक्षणान्तं कृत्वा तत “अग्नये वायवे सूर्यायार्यम्णे वरुणाय पूष्णे प्रजापतये" इति सप्तदेवताभ्यस्तण्डुलान् गृहीत्वा ततश्चरोरधि- श्रयणं श्रितस्याभिधारणं कृत्वा ततः समिदाधानादि आ- घाराज्यभागान्तं करोति । ततोस्मिन्कर्मणि महान्याहृतिभिर्दुत्वा स्थालीपाकस्य जुहोति इति केचित्पठन्ति । पाक्षिकमहाव्याहृतिचतु- ष्टयमाज्यस्य हुत्वा ततः सकृदाज्यस्योपस्तीर्य ततो द्विहविषः ति: पंचार्षयाणां ततः पुनराज्यस्य गृहीत्वा गृहीतशेषमभिधारयन्ति । एवं सर्वत्र । “अग्नेप्रायश्चित्तिरसि त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि या- ·सायचायनगृह्यसनन्हः। स्यापतिप्नी तनूस्तमस्या अपजहि स्वाहा, वायो मायश्चित्तिरसित्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि यास्या अपुविया तनुस्तामस्या अपजहि खाहा, सूर्यप्रायश्चित्तिरसि त्वं देवानां पायश्चित्तिरसि यास्या अपशव्या तनूस्तामस्या अपजहिवाहा, अर्यमणं नु देवं कन्या अग्निमयक्षत समांदेवो अर्यमा प्रेतो मुंचतु मापतेः स्वाहा, व. रुणंनुदेवं कन्या अग्निमयक्षत समां देवोवरुणः प्रेतो मुंचतु मा- पतेः स्वाहा, पूषणं नु देवं कन्या अग्निमयक्षत समां देवः पू. षा प्रेतो मुंचतु मापतेः स्वाहा, प्रजापतेन वदेतान्यन्य" इति ऋ. ग्भिः स्वाहाकारान्तैः सप्त आहुतीः स्थालीपाकस्य हुत्वा ततः सकृदाज्यं गृहीत्वा सकृद्धविः ततो द्विरभिधार्य "अग्नयेस्विष्टक- तेस्वाहे"ति यथोत्साहं ददाति । ततो महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चि- चादि कर्मशेष समापनीयमिति । एते मण्डपे लौकिकाग्नौ । यदि निर्मथ्यैके विवाह इत्ययं पक्षो नाश्रितः । यदि पुनररणिप- क्ष आश्रितस्ततः अरणी निर्मथ्य तस्मिन्नेवाग्नौ होमाः कर्त्तव्याः। केषां चिजातारणिपक्षोप्यस्ति । ततो अरणिभ्यां निर्मथ्याग्नि त- स्मिन्नेवाग्नौ सर्वाणि शरीरसंस्कारार्थानि कर्माणि कर्त्तव्यानि ॥ गर्भाधानकर्म वक्ष्यामः। अत्र स्तरणाधाराज्यभागाः पाक्षिकाः। ऋतुस्नातायां वध्वां युग्मेहनि उपलेपनोल्लेखनाद्याघाराज्यभागान्तं कृत्वा ततो महाव्याहृतिचतुष्टयं हुत्वा फलिनीमूलं पेषयित्वा न- स्ययोग्यं कृत्वा तत "उदीष्वातः, पतिवतीधेषा" इत्याभ्यामृग्भ्यां खाहाकारान्ताभ्यां प्रत्यूचं दक्षिणे नासिकापुटे निषिंचति आ उद- रमापणात् । ततो महाव्याहृतिंचतुष्टयं हुत्वा पाक्षिकी स्विष्टकततो महान्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेष समापनीयमिति । ततो रात्री यस्यां वेलायां मैथुनं कर्तुमिच्छेत् तदा "गंधर्वस्य विश्वावसार्मुख- मसी" स्यनेन मन्त्रेण वधूकायाः योनिदेशे लोमशं प्रदेशमभि- ·साङ्ख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । स्पृश्य मैथुनमारभ्य ततः समाप्ते मैथुने कर्मणि रेतसेके तूष्णीं बधू- मवघ्राय ततः "प्राणरेतोदधामि कल्याणश्रीः" इत्यनेन मन्त्रेण व. धूनामोपलक्षितेन यन्त्रारूढ. एव निश्वासं तथा मुञ्चति यथा व- धूकास्पर्शनं भवति । एष प्रथमपक्षः । “यथाभूमिरग्निगर्भा यथा द्यौरिन्द्रेणगर्भिणी वायुर्यथा दिशां गर्भ एवं गर्भ दधामि ते क. ल्याणश्रि"इत्यनेन वा मन्त्रेण निश्वासं मुञ्चति । एष द्वितीयः पक्षः । अथ वा “आते योनि गर्भ एतु पुमान् वाण इवेषुधि आ- वीरो अत्र जायतां पुत्रस्ते दशमास्यः, पुमांसं पुत्रं जनयन्तु पु. माननुजायतां तेषां माता भविष्यसि जातानाजनयांसिच, पुंसि वै- पुरुषोरेतस्ततस्त्रियामनुषिञ्चतु, तथा तदबबीद्धाता सत्प्रजापतिरब- वी प्रजापतिर्व्यदधात्सविता व्यकल्पयत स्त्रीष्वयमन्यावादधा- त्पुमांसमादधादिह यानि भद्राणि बीजानि पुरुषा जनयन्ति नः ते- भिष्ट्वं पुत्रं जनय सुप्रमुढेनुका भव, अभिक्रदं वीलयस्व गर्भमाधेहि साधय वृषाणं वृषं नाधेहि प्रजायै त्वा हवामहे, यस्य योनि य. तिरेतो गृभाय पुमान् पुत्रो धीयतां गर्भे अन्तः तं पिपृहि दश- मास्यान्तरुदरे सजायतां श्रेष्ट्यतमस्वाने"मिति वा । आतेयोनिमि- त्येवमादिमन्त्रगणः । अनेन वा अनुपाणनं कुर्यात् । एष तृतीयः पक्षः । एतच्चोपस्थाभिमर्शनानुप्राणनान्तं मैथुने कुर्यादागर्भसंस्था- मात् । अपरे व्याचक्षते । मैथुनान्ते शोकं कृत्वा अन्यतममनुपाणनं कुर्यात् । अन्ये वाहुः पूर्वाभ्यां पक्षाभ्यामन्यतरेण पक्षेणानुमाणनं कृत्वा ततः "आते योनि गर्भएत्वि"त्येवमादिमन्त्रगणं जपेत् ॥ एवं गर्भिणीभूतायां वधूकायां तृतीये मासि पुंसवनं भवति तक्ष्यामः । एतच्च पुष्येण श्रवणेन वा कर्त्तव्यम् । अत्र स्तरणा- घाराज्यभागाः पाक्षिकाः । उपलेपनोल्लेखनाद्याघाराज्यभागान्तं कृत्वा महाव्याहृतिचतुष्टयमाज्यस्य हुत्वा सतः सोमस्य सूक्ष्मलता- ·साङ्कन्धायनगृह्यसङ्ग्रहः । ऽथवा दर्भसूची न्यग्रोधस्य वा ऊर्द्धमुच्छ्रिता शाखा तस्य यः सर्वेषां वृद्धोडरस्ते वा अथ वा श्चरुहोमो यावन्न क्रियते तावदेव यूप- स्था गृह्यान्ते या आहनवीयस्याभिमुखा तां वा अथ वा समाप्ते यज्ञे जुह्वाः संत्रावं वा एतेषां सोमादीनामन्यतमस्य नस्ययोग्यं कृत्वा ततः "आग्ननारयिमश्नवत्तन्नस्तुरीयमधयोपिनुसमिद्धाग्निवन् वस्ती- वहिपिशङ्गरूपः स्तुसुभरोवयोधा" इत्येतैश्चतुर्भिमन्त्रैः स्वा- हाकारान्तैर्दक्षिणे नासापुटे प्रतिमन्त्रं चतुरो निषेकान् कृत्वा ततो महाव्याहृतिचतुष्टयं ततः पाक्षिकः विष्टकृत्ततो महाव्याहृति- सर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेष समापनीयामिति ॥ गर्भरक्षणं वक्ष्यामः । गर्भसंभवादारभ्य चतुर्थे मासि भव- ति । अत्र स्तरणाघाराज्यभागा निर्विकल्पाः । "रक्षोहाग्नये. जुष्टंभूणामीति मनसा ग्रहणम् । उपलेपनोल्लेखनाद्याघाराज्य- भागान्तं कृत्वा ततः"ब्रह्मणानिः संविदान" इति प्रत्यूचं षड्भिर्मन्त्रैः स्वाहाकारान्तैः षडाहुतीः स्थालीपाकस्यावदानधर्मेण हुत्वा त- तः स्विष्टकृत हुत्वा महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेष समापये- त्।तत आज्यस्थाल्यां यदाज्यं परिशिष्टं तद्धस्तेन गृहीत्वा "अक्षा- भ्यां तेनासिकाभ्या"मितिषडर्चेन प्रत्यूचं यथालिङ्गमङ्गान्यत्र वि- माटि ॥ सीमन्तोन्नयनं कर्म वक्ष्यामः । गर्भाधानमासात् सप्त- मे मासि प्रथमगर्भे सीमन्तोन्नयनं भवति । सर्वोपकरणानि पुंल्लिङ्गानि भवति । पुंल्लिङ्गे च नक्षत्रे कर्त्तव्यम् । अत्र स्तरणाघाराज्यभागा निर्विकल्पाः । उपलेपनोल्लेखनाद्याघा- राज्यभागान्तं कृत्वा ततो माङ्गल्यं स्नानं कारयित्वा अहते वाससी परिधाय पश्चादग्रुपवेश्याऽन्वारब्धायां महाव्याहृतिभिश्चतस्त्र आहुती ला ततः स्थालीपाकस्य मुद्गमिश्रस्य वा “धातादधातु ·२२ सावधायनगृह्यसङ्ग्रहः। दाशुषे प्राची जीवातुमक्षिति वयं देवस्य धीमहि मुमति सत्यधर्म- णः, धाता प्रजयाउत्तराय ईशे धातेह विश्वं भुवनं जजान धाता पुत्रं यजमानाय दत्तां तस्माज्जुहव्यं घृत्तवज्जुहोते"तिसूत्रपठितं मन्त्रद्वयं नेजमेषपरापते"ति तिस्त्र ऋचः "प्रजापतेनत्वदे- तान्यन्य" इति षष्ठी एतैः षड्भिर्मन्त्रैः स्वाहाकारान्तैः षडाहुती: अवदानधर्मेण स्थालीपाकस्य हुत्वा ततस्त्रिश्वेतया शलल्या दर्भमू- च्या वा एताभ्यामन्यतरमुदुम्बरफलैरभिनवैः सह गृहीत्वा लला- टमध्यादारभ्य लोकप्रसिद्धं सीमन्तमुन्नयतीति । अपरे त्वेवं व्या. चक्षते । नाभेरन्तरमारभ्य सीमन्तमुन्नयन्ति । ततो "भूर्भुवः स्व" रित्यनेन मन्त्रेण तान्युदुम्बरफलानि गर्भिण्या उत्सङ्गे निदधाति । अपरे त्वेवं व्याचक्षते । “भूर्भुवः स्वः" इत्यनेन मन्त्रेण सीमन्त- मुन्नयति । तृष्णी तान्युत्सङ्गे निदधाति । ततस्तानि फलानि त्रितिसूत्रेण बद्धा "अयमूर्जावतोवृक्षऊर्जीक फलिनीभवे"त्यनेन मन्त्रेण त्रिवृतिसूत्रग्रथितैरुदुम्बरफलैः कण्ठे वध्वा वीणागाथिनः "राजानं सङ्गायते"ति ब्रूयात् । अथ वा अन्य कश्चित्पौरुषेण वि- ख्यातं वीरं सङ्गायतेति ब्रूयात् । तत उदकपूर्णे पात्रे ब्रीहीन य. वान् वा प्रक्षिप्य विष्णुर्योनिंकल्पयत्वि"त्येका ऋक् । “राकाह- मुहवां मुष्टुतीहुव" इति षडचः एतैः सप्तभिर्मन्त्रैः अक्षतमिश्रस्यो- दकस्य प्रतिमन्त्रं सप्तप्रसृतीर्भिणी पाययेत् । तत आचान्तायाः "सुपर्णोसि गरुत्मास्त्रिहत्ते शिरोगायत्रं चक्षुश्च्छन्दास्यङ्गानि यजू: पिनासोमतेतनू"रिसनेन मन्त्रेण गर्भिण्या उदरमभिमृशेत् । ततो नित्यं प्रहृष्टा या स्त्री तां मङ्गलगीतानि गापयेत् अथ वा बहुमु- वर्णालङ्कता तां वा गापयेत् । एतत्कृत्वा प्रवहनसमर्थो बलीवर्दो दक्षिणा । ततः स्विष्टकृत्ततो महाव्याहृतिभिः सर्वप्रायश्चित्तादिकं कर्मशेषमशेष समापनीयमिति । काकातनिका बृहत्कलअनिका ·सास चायनगृह्यसङ्ग्रहः । लोहितः शोभनैर्महद्भिः फलैविकचा अअलौ मृद्यमाना पिच्छिला भवति । पाठकिकेति च प्रसिद्धा । कोशातकी घोषाटकीति प्रसि- द्धा । बृहती प्रसिद्धा । कालक्लीतकं कालाधकलिकति प्रसिद्धा । एतेषां पञ्चानां मूलानि पेषयित्वा भविष्यवसूतिकागृहमुपलेपये- व । रक्षोपघातार्थ न तु शरीरसंस्कारार्थमदृष्टार्थं वाऽनित्यमेतत् । जातकर्म वक्ष्यामः । अत्र स्तरणाघाराज्यभागाः पाक्षिकाः । कुमारे जाते अच्छिन्नायां नाभ्यामुपलेपनोल्लेखनाद्याघाराज्यभा- गान्तं कृत्वा महाव्याहृतिचतुष्टयै ईत्वा बालं तूष्णी त्रिरवघ्राय ततः "ऋचामाणिहि, यजुषासमनिहि, सानोदनिहि"इत्येतस्त्रिभिर्मन्त्रैः प्रतिमन्त्रं बहित्ति निवास बालकस्योपरिष्टात्करोति । ततो घृ. तमधुनी एकीकृत्य दध्युदके च एकीकृत्य ततश्चत्वार्येकीकुर्यात् । अथ वा व्रीहियवौ वा संनिधृष्य अभ्यवहारयोग्यौ कृत्वा " प्रते- यच्छामिमधुमन्मखायवेदं प्रसूतंसवितामघोना आयुष्णान्गुपितोदे- वताभिः शतंजीवशरदो लोकेस्मिन् देवदत्त" इत्यनेन मन्त्रेण त्रि: भाशयेत् सुवर्णेन । प्रतिप्राशनं मन्त्रावृत्तिः । देवदत्त इत्येतस्य स्थाने कखचछटठतथ पफशषसः एतान्मुक्त्वा शेषाणां मध्ये ए- कम क्षरमादौ कुर्यात् । यरलव इत्येतेषां चतुर्णामक्षराणामेकं मध्ये कृत्वा ततः कृत्प्रत्ययान्तं कुर्यात् । मिश्रिततद्धितप्रत्ययान्तमपि न कुर्यात् । यक्षरं चतुरक्षरं वा अथ वा षडक्षरमेवंलक्षणेन नाम्ना आमन्त्रण कुमारस्य कुर्यात् । तच्च नाम मातापितरावेव वर्जये- तामिति । अपरे तु व्याचक्षते । यत्पूर्वपुरुषाणां पितृपिता- महप्रपितामहानां कृतं तदेव नाम कुर्यात् न स्वमनीषिकया । सांप्रतं माण्डूकेयवचनं वक्ष्यामः । गोः कृष्णप्रायस्य शुक्लकृष्णानि लोहितानि च रोमाण्यभ्यवहारयोग्यानि कृत्वा यथोक्ते चतुष्टये :- क्षिप्य पूर्वोक्तेनैन मन्त्रेण चतुः प्राशयेत् । अथ वा “भूग्वेदंत्वयि ·साङ्खयायनगृह्यसङ्ग्रहः। दधामि देवदत्त स्वाहा, भूवोयजुर्वेदत्वयि दधामि देवदत्त स्वा- हा, स्वः सामवेदं त्वयि धदामि देवदत्त स्वाहा,भूर्भुवःस्वर्वाको- वाक्यमितिहासपुराणमोंसर्वान् त्वयि दधामिदेवदत्त स्वाहा " इत्येते चत्वारो मन्त्राः स्वाहाकारान्ताः पूर्वोक्तस्य मन्त्रस्य स्थाने वैकाल्पका भवन्ति । एतैश्चतुर्भिमन्त्रैःश्चतुः प्राशयेत् । देवदत्तस्था- ने पूर्वोक्तलक्षणाभ्यामन्यतरनाम दध्यात् । अपरे वेवं वर्णय. न्ति । यदेतद्भऋग्वेदमिति माण्डूकेयमतमेतस्मिन्निर्विकल्पमेव भव- ति । “प्रतेयछामि"इत्यनेन मन्त्रेण सह विकल्पो नास्ति । त. तः अन्यतरेण पक्षेण कुमारस्य प्राशनं कृत्वा ततः “वाक्वा- क्" इत्येवं कुमारस्य दक्षिणे कर्णे पठित्वा “वाग्देवी मनसा सं- विदाना प्राणेन वश्येन सहेन्द्रप्रोक्ताः जुषतां त्वा सौमनसायदेवीम हीमन्द्रा काणी वाणीवीः सलिलाः वयंभू' रित्यनेन मंत्रेण कुमा रमनुमन्व्य ततः शणसूत्रेण सुवर्ण ग्रथित्वा वालकस्य दक्षिणे ह स्तेवनाति । तत एकादशेति तत्सुवर्ण ब्राह्मणाय दद्यात् गृहे वा धारयेत् । ततो महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेष समा- पनीयमिति ॥ नामकरणं वक्ष्यामः । यस्मिन्नेवाग्नौ जातकर्महोमः कृतः त- स्मिन्नेवेदमपि कर्तव्यम् । अत्र स्तरणाघाराज्यभागा निर्विक- ल्पाः । ग्रहणप्रोक्षणानि न कुर्यात् । मातापितरौ कुमारस्य शिरः स्नाप्य अहतवाससी भूत्वा उपलेपनोल्लेखनाद्याघाराज्यभागान्तं कृत्वा ततो यस्यां तिथौ कुमारो जातस्तां तिथि प्रतिप- दे द्वितीयायै तृतीयायै चतुर्थै पञ्चम्य षष्ट्यै सप्तम्यै अष्टम्यै नव- म्यै दशम्यै एकादश्य द्वादश्य त्रयोदश्य चतुर्दश्यै पौर्णमास्यै अमा- चास्याये" अनेन प्रकारेण जन्मतिथि स्वाहाकारान्तं हुत्वा ततो जन्मनक्षत्रस्य यत्पूर्व नक्षत्रं तस्य दैवतं हुत्वा नक्षत्रं जुहोति ।

·साजधायनगृह्यसङ्ग्रहः। सतो जन्मनक्षत्रस्य दैवतं हुत्वा जन्मनक्षत्रं जुहोति । ततो जन्म- नक्षत्रस्योपरिष्टात् यन्नक्षत्रं तस्य दैवतं हुत्वा तं नक्षत्रं जुहोति । कथं जुहोतीति वक्ष्यामः। “अश्विभ्यां स्वाहा, अश्विनीभ्यां स्वाहा, यमाय स्वाहा, भरणीभ्यः स्वाहा, अग्नये स्वाहा, कृत्तिकाभ्यः स्वाहा, प्रजापतये स्वाहा, रोहिण्यै स्वाहा, सोमाय स्वाहा,मृगशिरसे स्वाहा, रुद्राय स्वाहा, आभ्यः स्वाहा, अदित्ये स्वाहा, पुनर्वसुभ्यां स्वा- हा,हस्पतये स्वाहा, पुष्याय स्वाहा, मर्पेभ्यः स्वाहा, अश्लेषाभ्यः स्वाहा, पितृभ्यः स्वाहा, मघाभ्यः स्वाहा, भगाय स्वाहा, फल्गु- नीभ्यां स्वाहा, अर्यम्णे स्वाहा, फल्गुनीभ्यां स्वाहा, सवित्रे स्वाहा, हस्ताय स्वाहा, स्वष्ट्रे स्वाहा, चित्रायै स्वाहा, वायवे स्वाहा, खात्यै स्वाहा, इन्द्राग्निभ्यां स्वाहा, विशाखाभ्यां स्वाहा, मित्राय स्वाहा, अनुराधाय स्वाहा, इन्द्राय स्वाहा, ज्येष्ठाय स्वा. निऋसै स्वाहा, मूलाय स्वाहा, अभ्यः स्वाहा, आषाढा- भ्यः स्वाहा, विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा, आषाढाभ्यः स्वाहा, वि- ष्णवे स्वाहा, श्रवणाय स्वाहा, वसुभ्यः स्वाहा, धनिष्ठाभ्यः स्वा. हा, वरुणाय स्वाहा, शतभिषजे स्वाहा, अजायैकपदे स्वाहा, मो- ष्ठपदाभ्यः स्वाहा, आहिर्बुध्न्याय स्वाहा, प्रोष्ठपदाभ्यः स्वाहा, पूष्णे स्वाहा, रेवत्यै स्वाहा" एवं जन्मतिथि नक्षत्रदेवतास्तिस्रः त्रीणि नक्षत्राणि एताः सप्त आहुतीर्तुत्वा, ततः “आयुष्टेद्यगीर्भिर- यमग्निवरेण्यः आयुनोंदेहि जीवसे स्वाहा, आयुर्दाग्ने हविषा बृ- दा नो घृतप्रतीको घृतयोनिरोधि घृतं पीत्वा मधु चारु गव्यं पिते- घपुत्रमभिरक्षतादिमं स्वाहा अंत्वंसोममहेभग"मिति ऋक् स्वाहाका- रान्ता एवमेता दश आहुतीः स्थालीपाकस्यावदानधर्मेण हुत्वा, ततः अघोषवदाघेवमादिवर्जितमात्मने यद्रोचते तन्नामधेयं प्रकाशं कृत्वा ब्राह्मणान् स्वस्तिवाच्य स्विष्टकृतं हुत्वा यथोत्साहं दद्यात् । ततो म- हा, , ·सावयायनगृह्यसवाहः । हाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेष समापनीयमिति ॥ एवमेव मासि मासि जन्मतिथिं हुत्वोर्ट्स संवत्सरागृह्येग्नौ जुहो. तीति नामकरणस्यैव कर्मशेष उक्तस्तं वक्ष्यामः । अत्र स्तरणा- घाराज्यभागाः पाक्षिकाः । उपलेपनोल्लेखनाद्याघाराज्यभागा- न्तं कृत्वा तत उक्तेन प्रकारेण कुमारस्य जन्मतिथिमाज्येन हुवा ततः पाक्षिकः स्विष्टकृत्ततो महाव्याहृत्यादितन्त्रशेष समापनीय- मिति । एतत्कर्म मासि जन्मतिथौ तस्मिन्नेवाग्नौ तावत्क्रियते या- वत्संवत्सरं पूर्णम् । तत ऊर्च संवत्सरे आवसथ्याग्नौ तावत् क्रि- यते यावत् कुमारस्यात्मीयमावसथ्याधानं जायते । तत आत्मी- यावसथ्याग्नौ यावज्जीवं कर्त्तव्यमिति ॥ अन्नप्राशनं वक्ष्यामः । कुमारस्य जन्मत आरभ्य षष्ठे मास्यन्नप्राशनं भवति । लौकिकेनौ गृहाभ्यन्तरमेव कुर्यात् । अ- व स्तरणाघाराज्यभागाः पाक्षिकाः । उपलेपनोल्लेखनाद्याघारा- ज्यभागान्तं कृत्वा ततः अन्नपतेन्नस्य नो धेह्यनमीवस्य शु. ष्मिणः प्रप्रदातारं तारिष ऊर्ज नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे स्वाहा, यद्विद्धितेपुरुषत्राय" इत्यृक् “ महश्चिदग्नएनसो अभीक" इ- त्यृक् “ इममग्न आयुषे वर्चसे तिग्ममोजो वरुणसोमराजन् मा ते वास्मा अदितिः शर्मयं सद्विश्वेदेवजरदृष्टियथासत्स्वाहा" एतै- श्चतुभिर्मन्त्रैः स्वाहाकारान्तैश्चतस्र आहुतीर्तुत्वा ततः यूषिपवस"इत्यनेन मन्त्रेण कुमारकमभिमन्व्य "स्योनापृथिविनो- भवे" त्यनेन मन्त्रेण ऊर्ध्वाग्रेषु कुशेषु प्राङ्मुखमुपवेश्य दधिमधु- घृतमिश्रमन्नं महाव्याहृतिभिश्चनसृभिः प्रतिमन्त्रं चतुः प्राशयेत् । अपरे वेवं वर्णयन्ति । महाव्याहृतिभिस्त्रिः प्राशयदिति । एतत्ता. वन्नित्यं शरीरभंस्कारकम् । अथ कुमारस्य पिता कुमारकार्थ एव कामसंयुक्तो भवेत्ततोऽनेनैव प्रकारेण छागांसमन्नाद्यकामः, ते- अग्नआ- ·सायचायनगृह्यसङ्ग्रहः। त्तिरीयं ब्रह्मवर्चसकामः, मात्स्यं जवनकामः, घृतेनाक्तमोदनं तेज- स्कामः, इत्येवमन्नप्राशने कृते पाक्षिकः स्विष्टकृत्ततो महा- व्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादिके कर्मशेषे कुमारस्य माता प्राश्नीयात् ।। चूडाकरणं वक्ष्यामः । जन्मत आरभ्य कुमारस्य संवत्सरे पू. र्णेऽथ वा तृतीये वर्षे चूडाकरणं भवति । एतच्च बहिः लौकिके- ग्नौ मण्डपे कर्त्तव्यम् । अत्र के चित्पठन्ति । पञ्चमे क्षत्रियस्य सप्तमे वैश्यस्यति । अत्र स्तरणाघाराज्यभागाः पाक्षिकाः । उपले- पनोल्लेखनाद्याघाराज्यभागान्तं कृत्वा ततो त्रीहियवतिलमाषाणां चतुर्णा द्रव्याणां चत्वारि पृथक्पावाणि यथाशस्या पूरयित्वा व- लीवर्दचर्म गोमयं यवतिले समूलकुशसहिते लयेष्टे स्थापितमादर्श लोहक्षुरं च एतानि सर्वाणि अग्नेरुत्तरतः स्थापयित्वा महाव्या- हृतिचतुष्टयं हुत्वा तत आनडुहे चर्मणि कुमारकमुपवेश्य “ सं- पृच्यध्वमृतावरीसम्मिणामधुमत्तमाः पृश्चतीमधुना पयोमन्द्रा धन- स्यसातय " इत्यनेन मन्त्रेण एकारान्तेन उष्णास्वप्सु शीता आ- सिञ्चति । ततः " आपउन्दन्तुजीवसेदीर्घायुत्वायवर्चसे, व्यायुपं- जमदग्नेः कश्यपस्य घ्यायुषम् अगस्त्यस्य घ्यायुषं यद्देवानां ध्यायुषं तत्ते करोमि व्यायुषं देवदत्त" इत्यनेन मन्त्रेण कुमारना- मोपलक्षितेन त्रिरावृत्तेन कुमारस्य शिरसि दक्षिणे पार्वे केशान् स्तोकान् शीतोष्णव्यामिश्रिताभिरद्भिस्त्रिः प्रक्षालयेत् । ततः स्त्रिः खेतया शलल्या विजटीकरणं पाक्षिकम् । ततस्तानेक केशांस्तू- ष्णी नवनीतेनाभ्यज्य ततः “ओषधेवायस्दैन" मित्यनेन मन्त्रेण तेषामेव केशानां छेदनदेशे कुशतरुणमन्तर्धाय ततः केशान् कु. शतरुणं चादर्शन युगपत् स्पृश्वा ततः "तेजासि स्वधितिष्ठेपिता मैनं हिंसी" रित्यनेन मन्त्रेण लोहक्षुरं गृह्णाति । अपरे वेवं व्या- चक्षते । ताम्रमयं क्षुरं गृह्णाति । तच्च न युज्यते । ताम्रमयस्य ·२८ माप साडन्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । च्छेदनाऽसामर्थ्यात् अननुष्ठानत्वाच्च । ततः क्षुरं गृहीत्वा " येनावपत्सविता श्मश्वग्रे क्षुरेण राज्ञो वरुणस्य विद्वान येन धा- ता वृहस्पतिरिन्द्रस्य चावपच्छिरः तेन ब्रह्माणो वपतेदमद्यायुष्मा- न्दीर्घायुरयमस्तु वीरो देवदत्त " इत्यनेन मन्त्रेण सकुशतरुणान् केशांश्च्छित्वा सकुशलोष्टस्थे गोमये स्थापयेत् । एव उन्दतुजीवसे" इत्यारम्य गोमये केशस्थापनान्तमेवं द्वितीयच्छेद- नमेवं तृतीयच्छेदनं कृत्वा गां ददात्यहतं वासश्च । ततोऽनेनैव प्रकारेण द्विरुत्तरतः स्थित्वा ततो नापितेन यथागोवस्थिति कि. यमाणं मुण्डनं कारयित्वा ततो महाव्याहृतिचतुष्टयं पाक्षिकवि- ष्टकृत् ततो महाव्याहृतिसप्तकव्याहृतिसर्वपायाश्चत्तादितन्त्रशेष समापनीयम् । व्रीहियवतिलमाषपात्राणि नापिताय दद्यात् । बहो- षधिसंपन्ने प्रदेशे उदकस्य वा समीपे कुमारकेशान भूमौ निखने. द । कन्यानां तूष्णीं कर्माणि कर्त्तव्यानि । षोडशवर्षेऽष्टादशे वा गोदानकर्म भवति । तत्र द्वौ च्छेदावधिको कर्तव्यौ । शेष चूडाकरणकर्मसमानमिति ॥ इति अहिछत्राविषये कौसुंदरवास्तव्यवासुदेवकृते सा. ङ्ख्यायनगृह्यसंग्रहे प्रथमोध्यायः समाप्तः ॥ उपनयनं वक्ष्यामः । गर्भाष्टमे वर्षेब्राह्मणस्योपनायनं कुर्या- व, गर्भदशमे गर्भकादशे क्षत्रियस्य, गर्भद्वादशे वैश्यस्य । सर्वेषा- मादिभूतानां कालानामतिक्रमकालो द्विगुणादृर्द्धनात उपनेतव्याः। न च तैःसहाऽध्ययनयाजनविवाहादि कुर्यात् । अत्र स्तरणा- घाराज्यभागाः पाक्षिकाः । उपलेपनोल्लेखनाद्याधाराज्यभागान्तं कृत्वा महाव्याहृतिचतुष्टयं हुत्वा ततो यथागोत्रस्थिति कृतमुण्डन- क्रियं कृतस्नानं यथाविभवमलङ्कतमहतवाससाऽऽछादितं कृष्णा- ·साङ्यापनगृह्यसङ्ग्रहः। जिनोत्तरीयं माणवकं कृत्वा पश्चादग्नेः प्रत्यङ्मुखं स्थितं कुर्यात् । ततः आचार्यः प्राङ्मुखः स्थितः " इयं दुरुक्तं परिवाधमाना वर्ण पवित्रं पुनती म आगात् प्राणापानाभ्यां बलमाविशन्तीस्व- सादेवी सुभगा मेखलेय" मित्यनेन मन्त्रेण मौअमेखलया कटिम- देशं प्रदक्षिणया त्रिः परिवेष्टयति।त्रिभिरावेष्टनैर्नव गुणा भवन्ति। ग्रन्थीन् यथागोत्रं प्रवरसङ्ख्यया कुर्याद । मेखलामन्वयज्ञोपवीतमन्त्रे माणवकेनाप्युच्चारयितव्ये मन्त्रलिङ्गात् । मित्रस्य चक्षुर्द्धरुणं बलीयस्तेजो यशस्त्रि द्रविणं समिद्धं अनाहनस्यं वसनं जरिष्णु परीदम्बाज्यजिनन्दधेहम्, यज्ञोपवीतमसि यज्ञस्यत्वोपवीतोनोपन- ह्यामी"त्यनेन मन्त्रेण त्रितमूर्तीकृतं कार्पासमयं लोकप्रसिद्धं यज्ञो. पवीतं गृहीत्वा माणवकस्य दक्षिणं बाहुं प्रवेशयित्वा शिरः प्रवे. श्य वामे स्कन्धे स्थापयेत् । एवं यज्ञोपवीतीत्युच्यते विपरीते तु न । अप्राचीनावीतिनं कृत्वा ततो माणवकस्यात्मीयं चालिमुदके. न पूरयित्वा " को नामासि" इत्याचार्यों माणवकं पृच्छति “स मानार्षेयोहं भो" इति माणवकः खं नाम कथयति । ततो "ब्रह्म- चारी भवान्ब्रूही" त्याचार्यः पृच्छति । ब्रह्मचार्यहंभो" इति माणवकः कथयति । एवं पृष्ट्वाख्यातवृत्त आचार्यों माणवकास- लौ " भूर्भुवः स्व"रित्यनेन मन्त्रेणोदकामलींस्त्रीनासिच्य माण- वकालिं वहस्तसंपुटेन दक्षिणहस्तोत्तरेण गृहीत्वा "देवस्यत्वा सवितुः प्रसवेश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामुपनयामि देवदत्त" इति मन्त्रं माणवकनामोपलक्षितं जपेत् । अथ माणवकसमूहाधि- पत्यमिच्छति ततो "गणानां त्वा गणपतिं हवामहे" इत्येतामृचं जपेत् । “आगन्तामारिषे"त्यनेन ऋचा क्षत्रियान् उपनयेत् । अथ माणवकस्वर्णिको व्याधितो भवति ततो महाव्याहृताश्चतस्रो ज. पेत् । “ॐ भूः "ॐ भूः ॐ भुवः ॐ स्वः ॐ महर्भूर्भुवः स्वः, ·सान्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । यामिदेवदत्त" इत्यनेन मन्त्रेण । एवं त्रयाणामपि वर्णानां मन्त्रे माणवकनाम उच्चारयितव्यम् । अपरे त्वेवं व्याचक्षते "देवस्यत्वास- वितु"रित्यनेन सह समुच्चय इति । ततस्तथा गृहीताभ्यामेव हस्ता- भ्यां "भगस्ते हस्तमग्रभीत्सविता हस्तमग्रभीत्पूषा ते हस्तमग्रभी- दर्यमाहस्तमग्रभीन्मिवस्त्वमसि धर्मणाग्निराचार्यस्तव देवदत्तोहं चो- भावग्न एतं ते ब्रह्मचारिणं परिददामीन्द्रेतं ते ब्रह्मचारिणं परिद- दाम्यदित्यैतं ते ब्रह्मचारिणं परिददामि विश्वेदेवा एतं वो ब्रह्म- चारिणं परिददामि दीर्घायुत्वाय सुप्रजास्वाय सुवीर्याय रायस्पो- पाय सर्वेषां देवानामाधिपत्याय मुश्लोक्याय स्वस्तये" इतीमं मन्त्रं माणवकनामोपलक्षितं जपित्वा ततः “ऐन्द्रीमातमावर्त आदित्य- स्यातमन्वावर्त" इत्यनेन मन्त्रेण माणवकं प्रदक्षिणमावर्तयित्वा प्राङ्मुखं करोति । माणवकोऽपि मन्त्रमुच्चारयति । आचार्यों माणवकस्य दक्षिणकक्षान्तरे स्वं दक्षिणं हस्तं प्रवेशयित्वा " अ. रिष्यतस्ते हृदयस्य प्रियो भूयास" मित्यनेन मन्त्रेण दक्षिणमादे- शेन हृदयदेशमभिमृश्योदकं स्पृष्ट्वा ततस्तूष्णीमप्रदक्षिणं पर्याव- त्यात्मनोभिमुखं कृत्वा माणवकस्य हृदये उर्दाङ्गुलिं पाणि- स्थापयित्वा " ममव्रते हृदयं ते दधामि ममचित्तमनुचित्तं ते अस्तु ममवाचमेकमना जुषस्व वृहस्पतिष्वा नियुनक्तु ममाक्षिकस्यसा- वित्रस्यब्रह्मचर्यस्य देवदत्त " इति मन्त्रं माणवकोपलक्षितं जपेत् । अथ वा अरात्रिकस्यसावित्रस्यब्रह्मचर्यस्य, अथ वा द्वादशरात्रि- कस्य सावित्रस्य ब्रह्मचर्यस्य, अथ वा सांवत्सरिकस्येति । उदकं स्पृष्ट्वा तत “ऐन्द्रमिातृतमावर्त्त" इत्यनेन मन्त्रेण पूर्वोक्तेन पुनः प्रदक्षिणमावर्तयित्वा प्राङ्मुखं कृत्वा दक्षिणेन प्रादेशेन माण- वकस्य दक्षिणस्कन्धप्रदेशमन्वारभ्य "ब्रह्मचार्यसि, समिधमाधेहि, अपोशान,कर्मकुरु,मादिवासुषुप्थाः,वाचंयच्छाऽऽसमिदाधानादि" ·साडन्यायनगृधसङ्ग्रहः । ३१. ति मन्त्रं जपित्वा तथा कथयति यथा माणवकस्य प्रतिपत्तिर्भवति । ततः " एपाते आने समित्तया वर्द्धस्व चाचप्यायस्व वद्धिषीमहि च वयमाचप्यासिषीमहि स्वाहा" इत्यनेन मन्त्रेण माणवकस्तस्मिन्ने- वाऽग्नौ समिधमादध्यादमन्त्रकञ्च ॥ सावित्रनुवचनं वक्ष्यामः । अस्मिन् कर्मणि त्रयः पक्षाः। सं. वत्सरसावित्रीमन्वाह, त्रिरात्र, मन्वक्षं वेति । तत्र तावच्छिष्टैरन्वक्षपक्ष एवाङ्गीकृतः । स उच्यते । समिदाधानान्तमुपनयनकर्म कृत्वा त- स्मिन्नेव तत्रोत्तरेणाग्नि प्राङ्मुख आचार्यः प्रत्यङ्मुखो माणव- को द्वावप्युपविशतः । तत आचार्यः "माणवकमधीहि भो" इति चोदयति । तत आचार्य ॐारं कृत्वा "सावित्रींभो अनुब्रूही"ति माणवकं वाचयति । ततः आचार्य ॐङ्कारं कृत्वा "तत्सवितु- वरेण्य " मित्येतामृचं पादं पादं पाठयित्वाऽर्द्धर्चमड़ पाठयेत् । ततः कृत्स्नामेव । मध्येऽवसानं न कर्त्तव्यम् । एतामेव वर्णवयस्या- पि समनुब्रूयादिति स्मृत्यन्तरीयदर्शनम् । एतां पाठयित्वा "आ- पो नामहैस्थशिवा नाम स्थोर्जानामस्थाभया नाम स्थापूताना- मस्थ तासां वोशीय सुमतौमाधत्त" इत्यनेन मन्त्रेण अकारां- तेन स्मृत्यन्तरोक्तेन विधिना त्रिराचमयन्ति । मन्त्र आवर्तते । ततोऽग्नेः पश्चात्प्रत्यङ्मुखस्थितस्य माणवकस्य प्राङ्मुख आचा- यः स्थित एव " स्वस्तिनो मिमीतामश्विना भग" इति पञ्चर्चेन पालाशं वैल्वं वा दंडं नासाग्रसंमितमपर्यति । तत आचार्याय माण- वको गां ददाति । तत आचार्यों माणवकं प्रदक्षिणमग्नि पर्या: णीय ततो महाव्याहृतिचतुष्टयं जुहुयात् । ततः पाक्षिकः विष्टक- ततो महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेष समापनीयमिति । मा. जनं गायध्यैव, प्राणायामत्रयं गायव्यैव, दशकृत्वो मार्जनमघ- मर्षणमपि त्रिः कृत्वो ऽअलिमक्षेपः उपस्थानमष्टादश । अग्निका- ·साजन्यायमगृह्यसङ्ग्रहः। ये मन्त्रस्थाने गायव्येव । माणवकोपि भिक्षाटनं करोति । "भव. तिभिक्षादेहि " इत्यनेनाऽभिधानेन मातरमेव प्रथमं याचेत् । मा- तुरभावे या अवश्यं ददाति तां याचेत् । ततस्तावद्धमति याव- दशनपरिमाणं पूर्ण तत आगत्य "इदं भैक्ष" मित्याचार्यस्य कथ- यित्वाऽभ्यनुज्ञातो भुञ्जीत । अग्निकार्य भिक्षाचरणं भूमौ शयनं गु- रुशुश्रूषा एतानि ब्रह्मचारिणो नित्यं कर्त्तव्यानि । अन्यच्च क्षेत्र हिरण्यं गामश्चं छत्रोपानहं ततो धान्यमनमथो शाकं गुरवे प्रीति. मान्माणवको ददाति । एतदपि शत्त्या कर्त्तव्यमिति । क्षत्रियस्य विशिष्टस्य माणवकस्यौपनयने विशेषानाह । माञ्जिष्ठं क्षौम वासः अहतं वा रौखं चर्म उत्तरीयं धनुर्गुणो मेखला नैयग्रोधो ललाटसं- मितो दण्डः । " देवस्यत्वे " ति जपित्वा "आगन्तामारिषण्ये" ति जपेत् । सावित्र्यनुवचने त्रिष्टुभं क्षत्रियायेत्युक्तम् । ततः आकृष्णेनरजसावर्त्तमान " इत्येतामृचमनुश्रूयात् । विद्यमाने ग्रामे ग्रामो दक्षिणा दातव्या । अविद्यमाने ग्रामे गौर्देया । "भि. क्षा भवति देही" ति भक्षयाचनाभिधानम् । शेष समानमिति । वैश्यस्य वर्णविशिष्टस्य विशेषान् वक्ष्यामः । पीत कौशेयं वास: अहतं वा गव्यं चर्मोत्तरीयं ऊर्णासूत्री मेखला औदुम्बरः केशसं- मितो दण्डः। साविध्यनुवचने जगतीं वैश्यायेत्युक्तम् । तत्रा "भी. वृतमि" त्यृचमनुब्रूयात् । “भिक्षादेहि भवती " ति मि- क्षाचरणाभिधानम् । अश्वो दक्षिणा अविद्यमाने गौः । शेष समानम् । दण्डाश्च सर्वजातीयाः सर्वप्रमाणाश्च विकल्पेन सर्वेषां भवन्ति यदि त्रिरात्रपक्षं संवत्सरपक्षं सावित्र्यनुवचनेङ्गी- क्रियते। ततो लौकिकस्य संस्काररहितस्याग्नरुत्तरतः कर्त्तव्यमिति । अनुवचनं वक्ष्यामः अस्य च शुक्रीयव्रतादेशोत्तरकाल स्थान पया तु पत्रक्रमेणैव प्रथितम् । संस्काररहितस्य लौकिकस्यामेरुत्त- ·साङ्ख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । रतः आचार्य प्राङ्मुख उपविशति प्रत्यङ्मुखो माणवकस्ततो मा- णवक आचार्यस्य पादोपसर्पणं कृत्वाभिवादयति । ततो हस्तौ प्र- क्षाल्य दक्षिणोत्तराभ्यां कुशमुष्टिं मध्ये गृहीत्वा दक्षिणेन जानुना तान् कुशान् मूले आक्रमते । ततस्तानेव कुशान् सव्येनाचार्योग्रे संगृह्य ततो दक्षिणेन पाणिना आनडुहगोमयकुण्डात् गृहीताभिर- द्भिः परिषिञ्चन माणवकं वाचयति । “ सावित्री भो अनुब्रूहि" एवं माणवकेनोक्ते "सावित्री ते अनुब्रवीमी"त्याचार्यो ब्रूते । स- वेष्वेवं द्रष्टव्यम् । ततो “गायत्री भो अनुब्रूही"ति माणवकेनोक्ते "गायत्री ते अनुब्रवीमी" त्याचार्यों बूते । “वैश्वामित्री भो अनु- ब्रूही" ति माणवकेनोक्ते “वैश्वामित्री तेनुब्रवीमी" त्याचार्यों ब्रूते । “ऋषीन् भो अनुब्रूही" ति माणवकेनोक्ते "ऋषींस्ते अनु- अवीमी" त्याचार्यों ब्रूते। “देवता भो अनुब्रूही"ति माणवकेनोक्ते "देवतास्ते अनुबवीमी"त्याचार्यो ब्रूते । “छन्दांसि भो अनुब्रूही" ति माणवकेनोक्ते" छन्दांसिते अनुब्रवीमी"त्याचार्यो ब्रूते । “स्मृति भो अनुब्रूही" ति माणवकेनोक्ते “स्मृति ते अनुब्रवीमी" त्याचा- यो ब्रूते । “ श्रद्धामधे भो अनुब्रूही" ति माणवकेनोक्ते “श्रद्धा- मेधे अनुब्रवीमी"त्याचार्यो ब्रूते । पूर्वमुक्तं कृत्वा ततः आचार्यों "अग्निमीडेपुरोहितमित्येतस्य सूक्तस्य मधुच्छन्दा ऋषिरग्निर्देवता गायत्रं च्छन्द"एवं कथयित्वा ततोवाचयति । अनेन प्रकारेण सक- लामेव संहितां पाठक्रमेण माणवक वाचयेत् एष तावत्प्रथमः कल्पः । अथवा यद्याचार्यःऋषिदैवतच्छन्दांसि मन्त्रगतानि नजानाति तत- "स्तत्सवितुर्वरेण्यमि"त्येतामृचं पादं पादं वाचयित्वाऽर्द्धर्चमड़र्च त- तः सकलामेव । अर्द्धर्चान्तेऽवसानं न कुर्याद । एवं वाचयित्वा ख- सूपतः कथयति । विश्वामित्रस्यामित्येषा वैश्वामित्री सविता देवता इति । एषा गायत्री त्रिपदा चतुर्विशत्यक्षरा भवति । ५ ·साङ्ख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । पच्छः प्रयोगेऽष्टाभिरष्टाभिरक्षरैरवसानं कुर्यात् । अर्द्धर्चप्रयोगे द्वा- भ्यां प्रथमद्वितीयाभ्यामेतत्पक्षान्तरमनुवाचनस्य अथ वा एकैकम- षिमनुवाकमनुवाकं वाऽनुब्रूयात् । दशमे मडलेनुवाकमेकमनुब्रूया. त् । तृतीयमेतत्पक्षान्तरम् । अथ वा प्रतिदिनं स्तोकं यावन्मात्रं श. नोति गुरुस्तावन्मात्रं ब्रूयात् । प्रतिदिनं यावत्संहिता समाप्ता इति चतुर्थमेतत्पशान्तरम्। अस्य च पक्षस्यादरेणानुष्ठानमिच्छन्ति व्या- ख्यातारः। अथ वा एकैकस्य ऋषेः प्रथममुत्तमं च सूक्तं प्रतिदिनं श्रूयादासमाप्तेरिति । पञ्चममेतत्पशान्तरम् । अथ वाऽनुवाक- स्य प्रथममुत्तमं च सूक्तमनुब्रूयादासमाप्तेः । षष्ठमेतत्पक्षान्तर- म् । अथ वा सूक्तमुक्तस्यादिभूतामेकैकामृचं जपितव्यामाचा. यो माणवकस्य कथयत्येत्सूक्तस्य एषा क्रमादिभूता एवं प्रकारमे- तत्सूक्तम् । सप्तममेतत्पशान्तरम् । एतेषां सप्तानामपि पक्षाणा- मृषिदेवतच्छन्दांसात्याचार्यब्रह्मदत्तेन गर्हितोयं पक्षः इति व्याख्या- तम् । शेषाणां यदाचार्यस्य रोचत तदनुब्रूयात् । अन्यतरस्मिन्पक्ष समाप्ते “अस्मिन्वै लोक उभये देवमनुष्या आसुरि"त्यारभ्य यावदाचार्येच्छा तावद्वाचयित्वा “एषाशुचि"रिति कथयति । ततो "मनुमेकाग्रमासीनमभिगम्य महर्षय"इत्याद्याः शक्तितो वाचयित्वा पवमानाः स्मृतय इति कथयति । चोदितेष्वास्तिक्यं कर्त्तव्यमेषा श्रद्धा ततो ग्रहणे शक्तिर्मेधा । ततो दक्षिणेन जानुनाऽऽक्रम्य मुले कुशतरुणानित्येवमादिना यथोक्तेन कुशतरुणान्गृहीत्वा आ- नुडुहेन गोमयेन मूले कुण्डमुदकाधारं कृत्वोदकमासिच्य त. स्मादुदकं गृहीत्वाऽगृहीतेषु कुशेष्वासिञ्चति । ततस्तदहाशे- पं ब्रह्मचारिणा सहोपविशेत् । न चाशनक्रियां कुर्यात् । अपरे वेवं व्याचक्षते । यथाचार्यस्यैष नियम इति । ततस्तस्मिन्नेवाहन्य- पराहे भवति । “अक्षतघाना भिक्षान्देही"त्यनेनाभिधानेन क- ·साङ्ख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः। ३ ण्डितादिवर्जिता धाना भिक्षित्वा जुहोति । अत्र स्तरणाघारां- ज्यभागाः पाक्षिकाः । उपलेपनोल्लेखनाद्याघाराज्यभागान्तं कृत्वा ततो हस्तेन "सदसस्पतिमद्भुत"मिति प्रत्यूचं चतस्र आहुतीरक्षतधानानां जुहोति । ततो माणवकः खरविशदैरभ्यव. हारैः सुगन्धिभिभिक्षैराचार्य दक्षयित्वा "स्वस्तिभवन्तोब्रुवन्त्वि"ति ब्रूयात् । तत आचार्यः भिक्षां गृहीत्वा "ॐस्वस्ती"ति ब्रूयात् । ततः पाक्षिकः विष्टकृततो महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादि तन्त्रशेष समापनीयामिति ॥ सन्ध्योपासनकर्म वक्ष्यामः । अथाहरहः सायं. मातश्च कर्त- व्यम् । ग्रामस्य बाह्यतः प्रागुदीच्यां दिशि अास्तमित आदित्य प्राणायामं कृत्वा मन्त्रेणाचम्य तत "आपोहिष्ठामयोभुव” इति तृचेन प्रत्यूचं लोकप्रसिद्धं मार्जनं कृत्वा तत उत्तराभिमुखः कृत- हस्तसंपुटः वाग्यतः सावित्रीं जपंस्तावदास्ते यावत्तारकाणां द- निज्ञानम् । ततो निष्क्रान्तायां सन्ध्यायां समहाव्याहृतिका सा- विर्ती प्रसिद्धां जपित्वा ततः " आनोभद्राः क्रतवोयन्तु " इति सूक्तं "कयानश्चित्रआभुवादि" तिसूक्तं "एवतोयेदिधिषन्तआप्य" मित्येवमादीनि लोकप्रसिद्धानि स्वस्त्ययनानि शक्तितो जपित्वा गृहमागच्छेत् । एवं प्रातस्तावदुदीची दिशं गत्वा दृश्यमानेष्येक तार- केषु पूर्ववन्मार्जनं कृत्वा प्राङ्मुखस्तावज्जपति यावदादित्योदयः । तत उदित आदित्ये सायन्तनमिव जपं कुर्यादिति ॥ अग्निकार्य वक्ष्यामः । अहरहः मायं पातश्च कर्तव्यम् । अग्नि प्रज्वाल्य परिसमूह्य परिसमुक्ष्य दक्षिणं जमन्याच्य ग्नयेसमिधमहार्ष बृहते जातवेदसे स मे श्रद्धां च मेधां च जा- तवेदः प्रयच्छति स्वाहा, एधोस्योधिषीमहि समिदसि तेजोसि तेजो मयि धेहि स्वाहा, समिद्धो मां समर्द्धय प्रजया च धनेन च स्वा- ·AM साजन्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । हा, एषा ते अग्ने समित्तया बर्द्धस्त्र चाचप्यायस्व बद्धिषीमहि च वयमाचप्यासिषीमहि स्वाहा ” इत्येतैश्चतुभिर्मन्त्रैः स्वाहाका- रान्तैश्चतस्रः समिध आधाय पर्युक्ष्य ततः अग्निः श्रद्धाश्चमे- धांचाविनिपातं स्मृति च मे ज्वलितो जातवेदा अयं शुभं नः सं. प्रयच्छतु" इत्यनेन मन्त्रेणाग्नेरुपस्थानं कृत्वा ततः सौपर्णव्रत- भाषितं दृष्टं वृद्धसंप्रदायानुप्रतिष्ठितं "व्यायुषअमदग्नेः कश्यपस्य घ्यायुषयद्देवानां ध्यायुषन्तन्मे अस्तु व्यायुषम् " इत्येतैः पञ्चभिर्म- न्त्रैः प्रतिमन्त्रं ललाटे हृदये दक्षिणस्कन्धे तत उत्तरे पृष्ठे एतेषु पञ्चदेशेषु भस्मना त्रिपुण्ड्राङ्कनं कृत्वा ततः " तच्छंयोराहणीमहे गातुं यज्ञाय गातुं यज्ञपतये देवीस्वस्तिरस्तुनः स्वस्ति मानुषेभ्यः, अजिगातुभेषजं शंनो अस्तु द्विपदे शश्चतुष्पदे " इति जपित्वा वक्ष्यमाणेन विधिना गुरुमभिवादयेत् ॥ शुक्रीयत्रतकर्म वक्ष्यामः । उदयने यस्मिन्नेव काले इच्छत्याचा. येस्तस्मिन् ब्रह्मचारी भूत्वा चतुर्दशी पञ्चदशी प्रतिपदमष्टमी- मेतास्तिथीर्मुक्त्वा शोभनदिवसे द्वावपि शिष्याचायौं अपराहे मा. गुदीची दिशं गत्वा उपलेपनोल्लेखनाद्याघाराज्यभागान्तं पूर्वव- पाक्षिकं कृत्वा महाव्याहृतिचतुष्टयं हुत्वा ततः पश्चादग्नेः पूर्व- वच्छिष्याचार्यों स्थित्वा ततः आचार्यः “अग्नाविन्द्रआदित्ये वि- श्वेषु च देवेषु चरितं ते ब्रह्मचर्यम् " इत्यनेन मन्त्रेण माणवकं पृच्छति । ततः माणवकः "चरितं भो"कथयति। तत आचार्यों माण- वकं प्राङ्मुखं कृत्वा अहतेन वाससा प्रदक्षिणं मुखं त्रिर्वे- यति यथानयनति उपरिष्टादृशौ कृत्वा ततस्रिरात्रं समिदा- धानं भिक्षाचरणमधः शय्यां गुरुशुश्रूषां चाऽकुर्वन्वाग्यतोऽप्र- मत्तोरण्ये देवकुलेग्निहोत्रे वोपाखेत्येवमनुशास्य तथा कथयति य- था माणवकस्य प्रतिपत्तिर्भवति । अथ वा एतान् नियमान- ·साडन्यायनगृह्यसङ्ग्रहः। -- होरात्रमुपदिश्य महाव्याहृतिचतुष्टयं हुत्वा ततः पाक्षिकः स्विष्टकृ. ततो महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादि तन्त्रशेष समापनीयमिति । अस्य च कर्मण उदीक्षणिका इति संज्ञा । ततस्विरात्रेऽहोरात्रे वा निवृत्ते उपलेपनोल्लेखनादि कृत्वोभंगुलि पाणिं हृदये निधा- य जपति । इत्येवमुपनयनकर्म कृत्वा ततो " मम व्रते हृदयं ते दधामि मम चित्तमनुचित्तं ते अस्तु मम वाचमेकमना जुषस्व वृहस्पतिष्ट्वा नियुनक्तु मह्यं साम्बत्सरिकस्य शुक्रीयव्रतस्य ब्रह्म- चर्यस्य देवदत्त" इति माणवकं बोधयित्वा तत “ऐन्द्रीमात- मावर्त " इत्यादि समिदाधानान्तं कृत्वा तत आपोनामस्थ ". इति त्रिराचमय्य पूर्ववद्दण्डमर्पयति । ततो माणवक आचार्याय वरं ददाति । तत आचार्यों माणवकं पूर्ववत्प्रदक्षिणमग्नि पर्याणीय तं विरात्रं समिदाधानं भिक्षाचरणमित्यादि यद्विधिसिद्धं तस्यानुज्ञां दत्वा ततो महाव्याहृतिचतुष्टयं ततः पाक्षिकः विष्टाचतो म- हाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेषं समापनीयमिति । ततः क- स्मिंश्चिच्छोभने दिवसे पूर्वोक्तमनुवाचनं कुर्यात् । वेदश्च साङ्गं पाठयेत् । सावित्रशुक्रीययोदशरात्रं संवत्सरम् आचार्येच्छे- त्यादि पक्षचतुष्टयं निर्दिष्टम् । शाकरवातिकायनिकानि तु साम्ब. सरिकानीति ॥ शाकरव्रतं वक्ष्यामः । उदीक्षणिकां कृत्वा तत त्रिरात्रेहोरात्र' वाऽतीते उपनयनकर्म पूर्ववत्कर्त्तव्यम् । “ममत्रतेहृदयन्त" इत्यस्य मन्त्रस्यान्ते "वृहस्पतिष्ट्वानियुनक्तु मह्यं सांवत्सरिकस्य शाकरस्य ब्रह्मचर्यस्य देवदत्त" इति विशेषः। शेषं शुक्रीयवकर्तव्यम् । ततः संवत्सरे पूर्णे उदीक्षीणकां कृत्वाहोरात्रीत्ररात्रयोरन्यतरे निहत्ते प्रभातवेलायां प्रागुदीची दिशं गच्छतः। आममांसं चण्डालं प्रसूति- कामृतुमती रुधिरच्छन्नहस्तकं श्मशानं सर्वाणि श्वापदानि सर्वाणि ·३४ साङ्ख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः। " अभिवा- च मृतकरूपाणि एतेषामन्यतमं दृष्ट्वा निवर्तते । ततो निष्क्रम्य प्राग्ज्योतिषं पुण्यदेशमुपागम्यानुदित आदिये “आअनगन्धिसुर. मि"मित्यनेन मन्त्रेणोदकधारया प्रदक्षिणं पूर्वद्वारं मण्डलं कृत्वा तेनैव मन्त्रेणोदकपात्रं मध्ये स्थापयित्वा ततस्तूष्णीं कुशान् दूर्वी च क्षिपति । ततः आअनगन्ध"मित्यनेन मन्त्रेण शिष्याचार्यों प्रविशतः । ततः प्राङ्मुख आचार्यः प्रत्यङ्मुखः शिष्यो द्वावप्यु. पविश्य स्तस्मिन्नुदपात्रे द्वावपि दक्षिणहस्तौ निक्षिप्य ततो व्याहृ- वीश्चतस्रो गायत्रीं च पच्छोऽदर्चशो जपित्वा ततः शूरनोनुमो दुग्धा इव धेनवः ईशानमस्य जगतश्च ईशमीशानमि- न्द्रतस्थुषः, ईशानमिन्द्रतस्थुषोत्वा अन्यो दिव्यो न पार्थिवो न जनिष्यते, नजातोनजनिष्यतेश्वायन्तो मघवन्निद्रवाजिवः गव्यं तस्त्वा हवामहे,त्वामिद्धि हवामहे सातो वाजस्य कारवः त्वां त्रे. विन्द्रसत्पतिं नरस्त्वां काष्ठाखवतः, त्वां काष्ठावर्वतः सत्वं नश्चि- वज्रहस्तधृष्णुयामहस्तवानो अद्रिवः, महस्तवानो अद्रिवो गा- श्वरथ्यमिन्द्रसंकिरसत्रावाजं नजिग्युषे" इत्यनेन प्रकारेण चतत्र ऋचः षट् कुर्यात् । “कयानश्चित्र, इति ऋचो जपित्वा ततो " दध्वमन" इत्याचारण्यकपठितेन मन्त्रेणादित्यमीक्षते । ततो "यु- वंसुराममश्विना" इति ऋक् “ स्वस्तिनः पथ्यासुधन्व" इति तिस्रः "प्रत्यस्मैपिपीषतेति" तिस्रः “योरयिंवोरथितम" इति षद् “अस्मा अ- स्मा इदन्धस" इत्येका एता जपित्वा “एवाह्यसिवीरयुर्वे"ति जपेत् । ततो दक्षिणेन जानुनाक्रम्य मूले कुशतरुणानित्येवमादिनानुवा- चनधर्मेण "विदामघवन्नि" त्येवमाद्या आरण्यकपठिता एव पुरीष. पदसंज्ञिताः पाठयेत् । ततः “प्रत्यस्मैपिपीषत" इति पूर्वोक्ता - चः पाठयेत् । तत ॐारो महान्याहृतयश्चतस्रः ततः सावित्री पूर्ववत् । ततो "अभिवाशुरनोनुमंः, त्वामिद्धिहवामहे, कयानचित्र ·साङ्ख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः। आभुव"दिति पूर्ववत् ततो द्वावपि “उदितमुक्रियदध" इत्यारण्य- पठिनेन मन्त्रेणादित्यादिमीक्ष्यतः । “तमहमात्मनिदध" इत्यने. नात्मानमीक्षतः। तत आभ्यामेव मन्त्राभ्यामादिसमात्मानं च पुन- निरीक्षतः । तत " उपमाश्री"रित्येवमादिकमारण्यकपठितं मन्त्रं जपतः । “सैन्द्र" इत्येवमादिना आरण्यकपठितेन मन्त्रेणोति- ष्ठतः। “इदमहमि"त्यादिना आरण्यकपठितेन उत्तरीये वस्त्रे धत्तः। उदकं स्पृष्ट्वा प्राङ्मुखौ स्थितौ " अपप्राचइन्द्रविश्वं आमित्रानि" ति सप्त “ इन्द्रश्चमृडयातिन" इति द्वे “यत्ते इन्द्रभयामइ” इत्ये- का एता दश! जपित्वा “शासइच्छामहे असी" ति पुरस्तादार- भ्य तृचेन प्रतिदिशमुपस्थानं कृत्वा ततः “सविता पश्चात्तात्सविता पुरस्तात्"इति ऋक् “तच्चक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चर"दिति ऋक् इत्याभ्यां सूर्योपस्थानं कृत्वोपविशतः । ततः तस्मिन्नेवोदपात्रे "यथाऽऽपः शान्ता"इत्यनेन मन्त्रेणारण्यकपठितेन हस्तौ क्षिपतः । ततो "यथा पृथिवी"त्यनेन मन्त्रेणारण्यकपठितेन भूमि स्पृशतः। एव "मपश्याम्ये"त्यनेन मन्त्रेणारण्यकपठितेनात्मानं स्पृशतः । ए- वमुदकभूम्यात्मनः पुनर्द्विः । तत उदपावस्थां दूर्वा गृहीत्वाका- ण्डात्काण्डादित्यादिनारण्यकपठितेन मन्त्रेण खे वे शिरसिकुर्वतः। ततः "अग्निस्तृप्यतु, वायुस्तृप्यतु, विष्णुस्तृप्यतु, प्रजापतिस्तृप्यतु, विरूपाक्षस्तृप्यतु, सहस्राक्षस्तृप्यतु" इति षड्भ्यो देवताभ्यस्तस्मि- श्रेवोदपात्रे तर्पणं कृत्वा ततः प्राचीनावीतिनौ भूत्वा "सुमन्तुजै- मिनिवैशंपायनपैल्वाद्याचार्यास्तृप्यंत्वि"त्येकालिम् एवं ततः पितृपितामहानां दत्वा ततः "पितृवंशस्तृप्यतु,मातृवंशस्तृप्यतु" इति द्वौद्वावअली दत्वा ततः “समुद्रं वः पहिणोमी"त्यनेन मन्त्रेण तमुदपात्रं माञ्चमुदचं वानिनयतः "कयानीश्चत्रआभुव"दिति ति- ख"यथाकामे"त्यारण्यकपठित एको मन्त्र एतैश्चतुभिर्मन्त्रैरनुमन्त्र- ·साङ्ख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः। यते । तत उष्णीषं. भोजनं दक्षिणां गां वाचार्याय माणवको द. दाति। "वित्वन्तं ब्रह्मणस्पत"इत्याभ्यां मन्त्राभ्यां प्रणवेन वा स. माचार्यः प्रतिगृह्णाति । अत्र एके वैश्वदेवं चरुं कुर्वते । अपरे तु अग्रीन्द्रादित्यवैश्वदेवेभ्यश्चरुं कुर्वते ॥ वातिकव्रतस्य कर्म वक्ष्यामः । शाक्करे समाप्ते गृहं गत्वा तत उप- लेपनोल्लेखनाथुपनयनकर्म करोति । अयं तु विशेषः । “ममत्रते हृदयन्ते दधामी"त्यस्य मन्त्रस्यान्ते "वृहस्पतिष्ट्वानियुनक्तुमा सां- वत्सरिकस्य बातिकस्य ब्रह्मचर्यस्य देवदत्त"इति। ततः शाक्करवत्क- तव्यम् । अयं तु विशेषः । अस्मिन्नवसरे माणवक आचार्येण म- हानाम्नः पाठितः तस्मिन् “प्रजापतिसंवत्सर"इति आरण्यकस्य द्वावध्यायौ श्रावयितव्याविति ॥ औपनिषदिकस्य कर्म वक्ष्यामः । ब्रातिके समाप्ते गृहं ग- त्वा सर्व शाक्करवत्कर्त्तव्यम् । अयं तु विशेषः । “ममव्रतेहृदय. न्ते दधामी"त्यस्य मन्त्रस्यान्ते वृहस्पतिष्ट्वानियुनक्तुमा सांवत्सरि- कस्यौपनिषदस्य ब्रह्मचर्यस्य देवदत्त"इति । ततः शेषं शाकरव- समापयति । ततः संवत्सरे पूर्णे उदीक्षणिकां कृत्वा शाक्करवत्स- 4 करोति । अयं तु विशेषः । अस्मिन्नवसरे माणवकेन महाना- मन्ये पठिते तस्मिन्नवसरे "चित्रोहवैगाायनि" रित्यारभ्यारण्य- के तावच्छ्रावयेद्यावत्समाप्तम् । ततः शाकरवत्कृत्वा गृहं प्रविश्य समावर्तनं कुर्यादिति ॥ दण्डनियमान्वक्ष्यामः।ब्रह्मचारिणा आत्मनो दण्डस्य चान्त- रे गन्तुं कस्य चन न दातव्यम् । यदि दण्डो भज्येत ततोऽ"भिव्य- यखखादिरस्यसार"मित्यनेन मन्त्रेणान्यं गृहीत्वा "स्वस्तिनोमि- मीता"मिति पञ्च जपेत् । अथ यदि मेखलायज्ञोपवीतयोरन्यत- रच्छियेत"त्यंचिदश्वनवाजिनमि"त्यनेन मन्त्रेण ग्रन्थि कृत्वा"स्व.

·सान्यायनगृह्यसङ्ग्रहः। स्तिनोमिमीता"मिति पूर्ववजपेत् । अथ यदि मेखला असन्धेया भ- वति ततोन्यांकृत्वातूष्णीं परिधाय"मेध्यामध्यवितायज्ञे देविगोप्नेस- रस्वति मेखले स्कन्नमच्छिन्नं संतनुष्व व्रतं मम,त्वमने व्रतपाच्छुचिरनदेव इहा उपयज्ञहविश्वनः व्रतानिश्रद्धतया अदाभ्यो भवानोदूतो अ. जरः स्तुवीरः,दधद्रन्नारुमृडीको अस्मिगोपायनो जीवसे जातवे- दः"इत्येतैसिभिर्मन्त्रैर्ब्रह्मचारी स्वयमेव मेखलामनुमन्त्रयते । ते च मेखलायज्ञोपवीते असन्धेये परित्यजनयोग्ये दण्डे बधाति या- वच्छुक्रियादेरन्यतरस्य व्रतस्य समाप्तिः । ततो व्रतसमाप्तौ दण्डमे- खलाजिनयज्ञोपवीतानि “ नहितेक्षत्रं नसहोनमन्यु" मित्यनेन मन्त्रेणाप्सु जुहुयात् । अथ वा ॐकारेण जुहुयात् ॥ वैश्वदेवं वक्ष्यामः । कृतावसथ्यस्यैतद्भवति । यत्किञ्चिद्गृहे पाकं सर्वप्रकारं सिद्धं तत्करटीकोद्रवमाषाद्यहविष्यवर्जितमेकस्मि- नेव पात्रे गृहीत्वाग्नि प्रज्वाल्य परिसमुह्य पर्युक्ष्य दक्षिणं जा- न्वाच्य समिधमाधाय पाणिना जुहुयात् । “ अग्नये स्वाहा, सो. माय स्वाहा, इन्द्रामिभ्यां स्वाहा, विष्णवे वाहा, भरद्वाजधन्वन्तरये खाहा,विश्वेभ्योदेवेभ्यः स्वाहा, प्रजापतये स्वाहा, अदितये स्वाहा, अनुमतये स्वाहा,अग्नयेस्विष्टकृते स्वाहेति"दशाहुतीर्तुत्वा समिध- माधाय पर्युक्ष्य हुतशेषमुदकेन मिश्रयित्वा गृहमध्यभूमौ बलि हरेत् । “अग्नयेनमः,सोमायनमः,इन्द्राग्निभ्यां नमः" इत्यादिभ्य दश- भ्य आहुतिदेवताभ्यो नमस्कारान्ताभ्यो दत्वा ततः “नमोब्रह्मणे, ब्राह्मणेभ्योनमः,वास्तोष्पते प्रतिजानीह्यस्म"नित्यूचानमस्कारम- न्त्रेण ।"अपरे “वास्तोष्पते"इति प्रत्यूचं जपति । तेषामुक्क्रमेण न. मस्कारान्तेन त्रयो बलिदानाः । वास्तोष्पतयेनमः। ततो बलिहर- णस्य पूर्व पूर्वस्यां दिशि "नमइन्द्राय,ऐन्द्रेभ्योनमः" ततो दक्षिणस्यां दिशि "नमोयमाय, याम्येभ्योनमः" ततः प्रतीच्यां दिशि"नमोवरु- ६ ·४२ - सावयायनगृह्यसङ्ग्रहः । गाय, वारुणेभ्योनमः"तत उदीच्यां दिशि "नमःसोमाय,सौम्ये. भ्योनमः"तत ऊर्दायां दिशि "नमोबृहस्पतये, बार्हस्पत्येभ्योनमः। ततो "विश्वेभ्योदेवेभ्योनमः" । तत आदित्याकारेण गोमयेन कृ. ते मण्डले"नमआदित्याय,आदित्येभ्योनमः" । ततो "नमोनक्षत्रे. भ्यः,ऋतुभ्योनमः,मासेभ्योनमः, अर्द्धमासेभ्योनमः, अहोरात्रेभ्योन- मः,संवत्सरेभ्योनमः,धानमः, विधानमः पूष्णे पथिकृतेनमः, मरु- दयोनमः" । धात्रेइत्यादयश्चत्वारो मन्त्राः । एतैादशबलिहरणं कर्तव्यम् । प्रथमं दक्षिणस्यां तत उत्तरस्यां ततोधस्तात्तत उप- रिष्ट दिति । "विष्णवेनमः" इति पेषण्यां "वनस्पतयेनम" इत्युल्लि- खते "ओषधीभ्योनमः" इति यस्मिन्प्रदेशे ब्रीह्यादिधान्यानि । ततः पर्जन्यायनमः, अभ्योनम" इति बलिहरणद्वयमुदकपूणे मणि- के । “नमः श्रियै”इत्यनेन शय्यायां शिरसि "भद्रकाल्यैनमः"इ- ति शम्यायामेव पादतो "नमः सर्वभूतपतये"इत्यनेन यस्मिन् देशे मूत्रपुरीपोत्सर्गः क्रियते । " नक्तंचरेभ्योनमः" इति अन्त- रिक्षे। अहश्चरेभ्योनमः" इति अन्तरिक्ष एव । “ अविज्ञाता- भ्योनम"इत्यादिमण्डलस्योत्तरतः । “धनपतयेनम"इत्युत्तरत एव । ततोपसव्यं कृत्वा “ये अग्निदग्धाये अनग्निदग्धा" इत्यूचं पठित्वा. ते स्वधानम" इत्युक्त्वादित्यमण्डलतो दक्षिणस्यां बलिहरणस्य शे- षं क्षिपेत् । ततो वैश्वदेवान्ते ब्राह्मणमन्यतमस्य वेदस्याध्येतारं भोजयेत् । ततो"हन्त" इत्यनेन मन्त्रेण हन्तकारं कृत्वानन्तरं गभि- णीः सुवासिनी लानतिबद्धांश्च भोजयेत् । ततः "श्वभ्यःश्वपचे- भ्य"इति तेभ्यः। पक्षिभ्यो भूमौ दद्यात् । ततः ससहायो भुञ्जीतेति॥ अवार्ष्याणामैन्द्रादयः शाखापशवः कर्त्तव्याः तव्याख्यास्या- मः। षडा भवन्ति। उपनयनं कृत्वा कृत्स्नं सरहस्यं वेदमध्यापितो येन स आचार्यः प्रथमः, येन चाहोरात्रादिकं कर्म स ऋत्विक् द्वि- .

·साजन्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । तीयः,गुरुस्तृतीयः,राजा सार्वभौमिकश्चतुर्थः,ब्रह्मचारी समावर्चने कृते तस्मिन्नेवाहनि स स्नातकः पञ्चमः,जामाता दुहितरं परिणेतुमा- यातः प्रियः षष्ठः एतेषामन्यतमो यद्यागछेत्तस्मै गौः पर्वा कर्तव्यः। पशुकर्म चोपरिष्टावक्ष्यामः अभावे यत्किञ्चिदशनेन मुस्खादेन मा. ससदृशं तत्प्रतिनिधिं कुर्यात् । यदि पशुं करोति तदाचायार्या- .ssगतायाऽऽग्नेयः कर्त्तव्यः । ऋत्विजे बार्हस्पत्यः, श्वशुराय प्रा- जापत्यः,राजेऐन्द्रः, जामात्रे मैत्रः, स्नातकायैद्राग्नः। एतेषामाचार्या- दीनां संवत्सरस्योपरिष्टादन्यतमस्यागतस्य शाखापशुः कर्त्तव्यः । सोमविवाहयोरपूर्णेपि संवत्सरे यद्यागच्छेत्ततः शाखापशुः कर्त्त- व्यः । आचार्यः पिता सखा च एते अहरहह आगता अतिथि- बन्न द्रष्टव्याः। अतिथेश्च य उपचारः स स्मृत्यन्तरे पवितस्तक क्ष्यामः । ब्राह्मणायाभ्यागतायाप आनयति । वैश्वानरः प्र. विशत्यतिथिहान् । तस्मादानयति । भोजयित्वा सीमान्त. मनुव्रजेत् । अनुज्ञात्वेति तेषामाचार्यादीनामन्यतमस्यापि आग- तस्य यत्किञ्चिद्गृहे सुखं दुःखं वा कथितव्यम् । कथितेपि यदुप- दिशन्ति तत्कर्त्तव्यम् । नैकग्रामीणमतिथिमित्याचारः पठितस्तत्र यथैव पद्धतिरिति । ब्रह्मचारी स्वपयोजनेनाचार्योपदेशेन वा यदि अवसति ततः प्राणापानयोरेव उपांशूक्त्वा "अहं वक्ष्यामिभो"इत्यु- _यात् । एवं ब्रह्मचारिणा पृष्ट आचार्यः"माणापान्य उरुव्यचा- स्वयाप्रपद्ये देवायत्वागोजे परिददामि देवसवितरेषतेब्रह्मचारी तते परिददामितं गोपाय स्तृतमामृधख" इतीमं मन्त्रमकारान्तमुक्त्वा तत “ॐवस्ती" त्युच्चैब्रूयात् ॥ इति आहिच्छत्राविषये कोसुंबरवास्तव्यवासुदेवकृते साङ्याय: नगृह्यसंग्रहे द्वितीयोध्यायः॥ समावर्तनकर्म वक्ष्यामः । अत्र स्तरणाघराज्यभागाः पा- ·सावयायनगृह्यसङ्ग्रहः । क्षिकाः । उपलेपनोल्लेखनाद्याघाराज्यभागान्तं कृत्वा महाव्याहृति- चतुष्टयं हुत्वा ततो लोहितचर्मण्यानडुहे ब्रह्मचारिणमुपवेश्य शिरो मुखं कक्षोपस्थाद्यारभ्य यावत्पादौ सर्वमेव मुण्डापयित्वा नखांश्च्छे- दयित्वा व्रीहियवाद्यावेकीकृत्य पेषयित्वा ब्रह्मचारिणमुद्वर्त्तयेत् । ततोऽपामार्गबीजांस्ततः शंखपुष्णीं पेषयित्वोद्वर्तयेत् । लौकिकं स्नानं कारयित्वा तत "आपोहिष्ठामयोभुव" इति नवर्चेन सूक्ते- न प्रत्यूचं नव उदकुभान् ब्रह्मचारिणो मूर्द्धनि निषिच्य य- थाविभवमलडूत्य "युवंबस्राणिपीवसाचसाथ" इत्यनेन मन्त्रेण वस्रयुगं परिधापयेत् । वासोभेदान्मन्त्रावृत्तिः । तत उष्णीषेण शिरो वेष्टयित्वा मणिकुण्डले परिधाय वैष्णवं दडं गृहीत्वोपानही परिधाय च्छत्रं गृहीत्वा ततो महाव्याहृतिचतुष्टयं ततः पाक्षिक: स्विष्टकृत्ततो महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेषं समाप्य ततो "वनस्पतेवीड्वंगोहिभूयाः, शासइच्छामहअसी" त्याभ्यां मन्त्रा- भ्यां रथमारोहेत् । प्रथमं दक्षिणेन पादेन ततो वामेनेति रथमा- रुह्य तस्य गृहं प्रथमं गच्छेद्योऽस्य गवा पशुना वामधुपर्कं करोति । अथ वा गां फलं वनं वृक्षं दृष्ट्वा निवर्तते । “इन्द्र श्रेष्ठानिद्रविणा- निधेहि, स्योनापृथिवीभवे"सेताभ्यां रथादवतीर्य ततो वस्त्रयुग- मुष्णीषं कुण्डले दण्डोपानही च्छत्रमेतत्सर्वमाचार्याय दद्यात् । त- तस्तदहरव्यापारेण स्थातव्यं यद्रोचते तद्भोज्यमिति ॥ गृहकर्म वक्ष्यामः । यस्मिन्प्रदेशे गृहं कर्तव्यं सां भूमि "गृ- हां नाज्यायविशः परिगृह्णामी" त्यनेन मन्त्रेणोदुम्बरशाखया त्रि. परिलिख्य शोधयित्वा मध्ये जुहोति । अत्र स्तरणाघाराज्यभागा: पाक्षिकाः। उपलेपनोल्लेखनाद्याघाराज्यभागान्तं कृत्वा ततः “को- सिकस्यासिकायंतग्रामकामोतदेवानांकञ्चनांतरणस्वाहे" ति द्वे आ- ज्याहुती हुत्वा पाक्षिकः स्विष्टकृत्ततो महाव्याहृतिसर्वमायश्चित्तादि .

·साङ्ख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः। - तन्त्रशेष समाप्य ततो गृहं सूवयित्वा पूर्वस्यां दिशि द्वारं कल्प- यित्वा द्वौ गौ खानयेत्ततो दक्षिणस्यां दिशि द्वारपदेशे एवमेव पश्चिमायामेवमुत्तरस्यां ततो मध्ये एवं नव गर्लान् खानयित्वा ततस्तेषु गर्तेषु उदकं सर्पिः प्रक्षिप्य तत “इमं बिभित्वा अमृतस्य शाखांमधोर्धारांप्रतरणींवसूनाम् एनांशिशुः क्रन्दत्याकुमार एनां- धनुः क्रन्द" नित्यनेन मन्त्रेणोदुम्बरशाखां घृताक्तां पूर्वस्यां दिशि दक्षिणे गर्ने निखानयति । "इमामुच्छयामिभुवनस्यशाखां- मधोर्धारा प्रतरणींवसूनाम् एनांशिशुः क्रन्दत्याकुमारएनान्धेनुः क्रन्दतुपावकस्ये" त्यनेन मन्त्रेणाकारान्तेन पूर्वस्यां दिशि उत्तरे गर्ने तृतीयामुदुम्बरशाखां धृताक्तां निखनति । एवमेताभ्यामेव म- न्त्राभ्यां चतुर्वपि दिक्षु उदुम्बरशाखा घृताक्ताः पूर्वकृतेष्वेव गर्ते- वष्टौ निखाय तत “इमामहमस्यक्षस्यशाखांघृतमृतिमृततेमिनो मि एनशिशुः क्रन्दत्याकुमारआस्यन्दतान्धेनवोनित्यवसा" इ- त्यनेन मन्त्रेण स्थूणाराजसंज्ञका महती स्थूणां भारक्षमां नवमे गर्ने निखाय तत "एवं कुमारस्तरुणेआवसोभुवनस्परि एवं परिस्रुतः कुम्भ्या आदनः कलशेर्गमन् 'इहैवस्थूणेप्रतितिष्ठध्रुवावावती युवतीशीलमावतीक्षेमेतिष्ठघृतमुक्षमाणेहैवतिष्ठनिमित्तानि, तिल्वि- लास्थाजिरावतीमध्येपोषस्यपताम् मात्वापानध्यायवः, उपहू. ताइहगाव उपहूता अजावयः अथो अन्नस्यकीलाल उपहूतोगृहेषु ना, रथन्तरेप्रतितिष्ठवामदेव्येश्रपयस्वहस्पतिस्तभाये"त्यनेन म. न्त्रेण पूर्वद्वारे दक्षिणां द्वारशाखामभिमृशेत् । ततो “यज्ञश्चे"त्यनेन मन्त्रेण दक्षिणेद्वारे पश्चिमां द्वारशाखामभिमृशेत् । “दाक्षिचे" ति पूर्वाम् ततो “वलाचे"त्यनेन मन्त्रेण दक्षिणां स्थूणामभिमृशेत् । "ऊर्जश्चे" त्यपराम् । ततो "ब्रजे"त्यनेन मन्त्रेणोत्तरद्वारे पश्चिम स्थूणाराजमभिमृशेत् । “क्षत्रं चेति" ति पूर्वाम् । अपरे त्वेवं व्या ·“ उक्षा . अ. साङ्खचायनगृह्यसङ्ग्रहः। चक्षते । “सत्यञ्च श्रद्धाचे"त्येको मन्त्रः एतावता मन्त्रण पुनरा- वृत्तेन पूर्वद्वारे यथोक्तेन क्रमेण स्थूणाद्वयमित्यभिमृशेत् । एवं स- र्वासु दिक्षु मन्त्रद्वयं समभ्यस्य स्थूणानामभिमर्शनं कर्त्तव्यं मन्त्रा- श्चाकारान्ताः कर्त्तव्याः । एवमन्यतरेऽभिमर्शने निवृत्ते "श्रीस्तूप" इत्यनेन मन्त्रेण गृहमध्य एव स्थूणाकारं क्रियते तमभिमृशेत् । " अहोरात्रे" इत्यनेन मन्त्रेण पुनरावृत्तेन द्वारदेशे अभिमृशेत् । संवत्सर " इत्यनेन मन्त्रेण द्वारि पिधानमभिमृशेत् । समुद्रोअरुषः सुपर्ण" इत्यनेन मन्त्रेण घृताभ्यक्तं पाषाणं स्तुप- स्याधस्तानिखनति ॥ गृहप्रवेशकर्म वक्ष्यामः । अत्र स्तरणाघाराज्यभागाः पा- क्षिकाः । आवसथ्याग्रौ उपलेनोल्लेखनाभ्युक्षणानि कृत्वा ग्निप्रणयामि मनसा शिवेनायमस्तु सङ्गमनो वसूनां माहिंसी- स्थविरं माकुमारं शंनोभवद्विपदेशश्चतुष्पदे " इति मन्त्रेण एका- रान्तेनाग्नि नवगृहे द्वारे बाह्यतः प्रणीय समूहनं कृत्वोत्तरतोग्ने: प्रागग्रेषु नवेषु कुशेषूदकुम्भं नवं प्रतिष्ठाप्य “ आपोहिष्ठामयोभु. व" इत्येताभिस्तिसृभिरद्भिः पूरयित्वा “ अरिष्टास्माकंवीरा मा- परासेचिनोधेन" मित्यनेन मन्त्रेण तमुदकुम्भमभिमन्व्य पाक्षिक- माघाराज्यभागान्तं कृत्वा ततः “ अभिवा शूरनोनुम" इति ऋचं पूर्ववत्तिस्रः कृत्वा स्वाहाकारान्तस्तिस्र आहुतीः पूर्वा- हे हुत्वा ततः पाक्षिकखिष्टकृत्ततो महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादि तन्त्रशेष समाप्य ततो मध्याह्ने तस्मिन्नेवाग्नौ समूहनाधारभ्य पा. क्षिकमाघाराज्यभागान्तं कृत्वा ततः कयानश्चित्रआभुव दितितृचेन प्रत्यूचं स्वाहाकारान्तास्तिस्र आज्याहुतीर्तुत्वा ततः पा- क्षिकस्विष्टकृततो महान्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेष समा- प्य ततोपराहे तस्मिन्नेवानौ कर्म भवति । तदक्ष्यामः । अत्र ·साङ्ख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः। स्तरणाघाराज्यभागा निर्विकल्पाः । वास्तोष्पतये ग्रहणप्रोक्षणे । स्थालीपाकं अपयित्वा महाव्याहृतिभिश्चतस्रो "वास्तोष्पतेप्रति- जानीह्यस्मानि" ति तिन "अमीवहावास्तोष्पते" इति एका "वा- स्तोष्पतेध्रुवास्थूणा" मित्यका एवमेकशालाया नव आहुतीर्तुत्वा ततः विष्टकृत्ततो हावकाय किंचिदत्वा तत "इंद्रस्यगृहाः शिवा वसुमंतो वरूथिनस्तानहं प्रपद्ये सहजायया सहमजया सहपशुभिः सहरायस्पोषेण सहजं मे किंचास्थेतेने"त्यनेन मन्त्रेण ज्येष्ठपुत्रेण भार्यया सह पूर्वोक्तमुदकुभं गृहीत्वा नवं गृहं प्रविशेत् । ततो महाव्याहृतिप्सर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेष समापनीयमिति ॥ यदि केन चित्पयोजनेन ग्रामान्निष्क्रमणं करोति ततः "श- ग्मंशग्मंशिवशिवक्षेमाय वः शांत्यै प्रपद्ये भयंनो अस्तुग्रामोमार- ण्याय परिददातु विश्वमहाय मापरिदेही" तीमं मन्त्रं जपन्निष्क- मेत् । ततः कृतप्रयोजनः पुष्पादिकं किञ्चिद्गृहीत्वा “अरण्यं- माग्रामायपरिददातुमहविश्वमहायमापरिदेही" ती मन्त्र जपन ग्राम प्रविशेत् । ततो “ गृहान् भद्रान सुमनसः प्रपद्ये वीरनोवीरतर- सुवीरान इरावहन्तो घृतमुक्षमाणा अन्येष्वहंसुमनाः संविशेय " मितीमं मन्त्रं गृहं प्रविश्य सदा जपेत् ॥ अवसधजन वक्ष्यामः । प्रवसने "इमामेमित्रावरुणो गृहान्गो- पायतं युवं अविनष्टानविनुतान्याषेनानभिरक्षत्वस्माकं पुनराग- मा"दित्यनेन मन्त्रेण कुटुम्बं समीक्षते । ततः "अपिपश्चामगन्मही" ति च जपित्वा प्रविरमेत् । ततस्तावदग्रतो गच्छेत् यावदावस- ध्याग्निरुद्योतयति । प्रत्यागच्छन् स्वसीमादेवता वाग्यतो भूत्वा गृहस्थान सर्वान् समीक्ष्य "गृहामाबिभीतमावेपध्वमूर्ज बिभ्रतएम- सि ऊजैविभ्रद्रः सुमनाः सुमेधा गृहानीम मनसा मोदमानः येषा- मध्यति व्रतवन्येषुसौमनसोबहु गृहानुपह्नयामहेतेनोजानन्तुजानतः" ·૮ साङ्ख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । इति कुटुम्बं समीक्ष्य तत " अयं नो अग्निभंगवानयं नोभगव- वरः तस्योपमद्ये मारिषामायं श्रेष्ठे दधातुन" इत्यनेन मन्त्रेणाव- वसथ्याग्नेरुपस्थानं करोति । ततस्तस्मिन्दिने वैरिणमप्यागतं मि. यप्रश्नेनाभाषेत्ततो "विराजोदोहोसिविराजोदोहमशीय मयिपाद्या- विराजोदोह" इत्यनेन मन्त्रेण स्वयं सेचनोदकं गृह्णाति । यद्या- हिताग्निस्ततोयाजमानं कृत्वा उत्तरमावसथ्याग्नेरुपस्थानं करोति ॥ आग्रयणं वक्ष्यामः । अत्र स्तरणाघाराज्यभागा निर्विक- ल्पाः । इन्द्राग्निभ्यां विश्वेभ्यो देवभ्यो द्यावापृथिवीभ्यां ग्रहणमो. क्षणे। उपलेपनोल्लेखनायाघाराज्यभागान्तं कृत्वा तत “इन्द्राग्निभ्यां स्वाहा, विश्वेभ्योदेवेभ्यः स्वाहा, द्यावापृथिवीभ्यां स्वाहा, अग्नये खिष्टकृते स्वाहेति" स्थालीपाकस्य हुत्वा ततः "प्रजापतयेत्वार- हामि माश्रिये मह्यं यशसे मह्यमन्नाधाये" त्यनेन मन्त्रेण हुतशेष स्तोकमभिमन्व्य तूष्णीमभ्युक्ष्याभ्युक्ष्य "भद्रानः प्रेयः समनैष्टदे- वास्त्वयावशेन समशीमहित्वासनोमयोभूः पितर आविवेश शंनोभ- वद्विपदे शञ्चतुष्पदे" इत्यनेन मन्त्रेण त्रिः प्राश्नाति । प्रतिपाश- नमाचमनं मन्त्रावृत्तिश्च । एवं प्राश्य ततः अमोसि पाणतहतं ब्रवीम्यमोसिसर्वाङसि प्रविष्टः समे जरां रोगमपनुद्याशरीरादमा- मएधिमाधाम इन्द्रे" त्यनेन मन्त्रेण स्वरान्तेन हृदयदेशमभिमृश्यो- दकं स्पृष्ट्वा ततो नाभिरसिमाबिभीथाः प्राणानां ग्रन्थिरसि मावित्रस" इत्यनेन मन्त्रेण नाभिमभिमृश्य ततो "भद्रंकर्णेभिः शृणुयामदेवा" इत्यनेन मन्त्रेण लिङ्गोक्तानि शरीराणि स्पृष्ट्वा "तच्चक्षुर्दैवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत्" इत्यनेन मन्त्रेणादित्योपस्थानं कृत्वा ततो महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेष समापनीयमिति। गोसंवधकर्म वक्ष्यामः । परिवः सेन्याद्वधाद्याजंतुघोषिण्य: समानस्तगोपेर्वाबोअंशोनवोरिषद, पूषायाअन्वतुनः" इतिमन्त्रद्वये- ·साङ्खचायनगृह्यसङ्ग्रहः । न परिक्रान्ता अनुमन्त्रयेत् । अपरे तु व्याचक्षते । पथः परिह- ता अनुमन्त्रयेत् । “यासामूधश्चतुर्विलं मध्येपूर्ण घृतस्य च तान: सन्तु पयस्वतीद्धीघृिताच्य" इति "गायोअग्मनुतभरमक्रान्नि" ति च प्रत्यागतासु गोषु जपेत्ततः "उपेदमुपसर्पन" मित्यनेन म. न्त्रण गोष्ठं प्रवेशयेत् । “मयोभूतोअभिवानूस्खा" इति चतसीभ- गोष्ठगता अनुमन्त्रयते ॥ गवामङ्कनकर्म वक्ष्यामः । फल्गुनीपौर्णमासीमतीत्यामावास्या- प्रदेशे रेवत्यामङ्क विकर्त्य आत्मीयं कुर्यात् । “भुवनमत्तिसहस्र- पोपमिन्द्रायत्वां श्रवोददत् अक्षतमस्यरिष्टमिलानगोपायनं यावती- नामिदं करिष्याभूयसीनमुत्तमां समांक्रियास" मिति स्वयं गोप- तिः ऋत्विजो वा मन्त्रं जपति । अङ्कनकर्म वन्यः कुरुते । अ. कबहुत्वे मन्त्रावृत्तिः । पीयूषहोमकर्म वक्ष्यामः । अत्र स्तरणाघाराज्यभागा निर्वि- कल्पाः । अग्नये ग्रहणपोक्षणे । आवसथ्यानावुपलेपनोल्लेखनाद्या- घाराज्यभागान्तं कृत्वा ततः “संवत्सरीणपयउत्सियाया" इतिद्वा- भ्यामृग्भ्यां द्वे आहुती स्थालीपाककर्मणा हुत्वा ततः स्विष्टकृत्त- तो महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेष समापनीयम् । अपरे व्याचक्षते । आहुतिद्वयमेव होतव्यं न प्रतिश्रुतकर्मेति ॥ गोषु यमजनने कर्म वक्ष्यामः । अत्र स्तरणाद्याराज्यभागा- न्तं कृत्वा महाव्याहृतिचतुष्टयमाज्यस्य हुत्वा पाक्षिकः स्विष्टक- ततो महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेष समाप्य यमसूं दद्यात् ॥ अथ वृषोत्सर्गकर्म वक्ष्यामः । यस्य गर्भग्रहणयोग्या वत्सत- यो द्वादश वर्तन्ते स्वकीयेन च क्षीरेण त्रयाणां ब्राह्मणानां पायसेन तृप्तिरुत्पद्यते स वृषोत्सर्ग कुर्यात् । कार्तिक्यां पौर्णमास्यां रेवत्यां वाश्विने मासि । अत्र स्तरणाघाराज्यभागा निर्विक- ·सासन्यायनगृह्यसङ्ग्रहः। ल्पाः । पूष्णे ग्रहणप्रोक्षणे । आवसथ्याग्नौ गवां मध्ये उपलेप- नोद्धरणाभ्युक्षणाग्निप्रणयनप्रभृति आघाराज्यभागान्तं कृत्वा "इहरतिरिहरमध्वंस्वाहा, इहधृतिरिहस्वधृतिः स्वाहा, उपसृजधरु- णमात्रेधरुणोमातरंधयन्, रायस्पोषमस्मासुदीधरत्स्वाहे" ति चतस्र आज्याहुतीर्जुहोति । अन्ये वाहुरिहरतिरितिषट् जुहोतीति । ततः "पूषा गाअन्वेतु"इत्यनेन मन्त्रेण पिष्टमयस्य स्थालीपाकस्य जुहो- ति । " कद्रुद्रायप्रचेतस" इति नव ऋचः “ इमारुद्रायतवसेकप- दिने " इतिएकादश " आतेपितर्मरुतां सुम्नेत्वि" तिपञ्चदश ऋचः "इमान्द्रायस्थिरधन्वन" इतिचतस्र ऋचः "व्यम्बकंयजाम- ह" इन्येका एताश्चत्वारिंशहचो जपेत् । अपरे रुद्रं जपित्वेत्य- पि पठन्ति । तेषां " नमस्तेरुद्रमन्यव " इति यजुर्वेदप्रसिद्धो म- न्त्रगणस्तं जपित्वेति । ततोऽन्यतरजपे निवृत्ते एकवर्ण द्विवर्ण त्रिवर्ण लोहितं वा स्मृत्यन्तरपठितं नीलं वा सर्वयूथस्य श्रेष्ठं सर्वा- खैरुपेतं यूथमध्यस्थं यं वा गच्छन्तं यूथश्च्छादयत्ति यूथोनुगच्छ- ति एतेषां यथालाभमन्यतमं सम्पूर्णाङ्गं बलवन्तं युवानमोजस्विनम- पलक्षणवर्जितं कल्याणप्रजननं घण्टाचामरकादिभिर्यथाविभवम- लङ्कृत्य “ एतं युवानं पतिं वो ददामितेन क्रीडन्तीश्चरथ पियेण मावनः साप्तजनुषाऽसुभगा रायष्पोषेण समिषामदेमस्वाहे " त्यनेन मन्त्रेण वत्सतरीणां मध्ये वृषभमुत्सृजति । ततो वत्सतरी- णां यूथस्य च मध्ये स्थितमनुमन्त्रयते " मयोभूर्वातोअभिवातू- सा" इत्यनुवाकशेषेण " यथावः सुसहासती " त्येवमन्तेन । अपरे त्वेवं पठन्ति " मयोभूति " इतिसूक्तेनैतेषां चतसृभि ऋम्भिरनुमन्त्रणं भवति । अन्यतरेऽनुमन्त्रणे निवृत्ते स्विष्टकृतं हुवा ततो महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेष समाप्य सर्वासां सीरेण पायसं श्रययित्वा ब्राह्मणान् तर्पयेत् । कर्माङ्गभूतं पायसे.

·साडन्यायनगृद्धसङ्ग्रहः । न ब्राह्मणभोजनम् । यत्पशोः कर्मापवर्गे ब्राह्मणभोजनं तत्कर्तव्यं- मेवेति ॥ अष्टकाकर्म वक्ष्यामः ऊर्ध्वमाग्रहायण्यास्तिस्रोष्टकाः। अपरपक्षे तु तासां प्रथमायां शाकं जुहोति । अत्र स्तरणाघाराज्यभागा निर्विक- ल्पाः। उपसे ग्रहणमोक्षणे। उपलेपनोल्लेखनाद्याघाराज्यभागान्तं कृ. त्वा तत "इयमेवसायापथमाव्युचदन्तरस्याश्चरतिप्रविष्टा वधूर्जजान नवक जनित्री त्रय एनां महिमानः सचंतां स्वाहे"त्यनेन मन्त्रेण यथोक्तं रुचौ चतुहीतं कृत्वा “ इयमेयेवे" ति एकाहुतिः ततः खिष्टकृतं “यस्यां वैवस्वत" इति शाकं स्थालीपाकधर्मेण हुत्वा "यस्यां वैवस्वतोयमः सर्वेदेवाः समाहिताः अष्टका सर्वतोमुखी सामेकामानतीतृपत् आहुस्ते ग्रावाणोदन्तानूधः पवमानः मासा- श्चार्द्धमासाश्च मनस्ते सुमनामुखि स्वाहे" त्यनेन मन्त्रेण स्विष्टकृतं हुत्वा ततो महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादि तन्त्रशेष समापनीयमिति। मध्यमायां माध्यवर्षे च समानमेव कर्म तद्वक्ष्यामः । येषामाषादी पौर्णमासीमतीत्यानन्तरं वर्षाकालः प्रवर्तते तेषां श्रावणी पौर्णमासी- मतीत्याष्टका भवन्ति, येषां पुराषाढ्या अनन्तरामावास्यामतीत्य वर्षा- कालः प्रवर्त्तते तेषां प्रौष्ठपद्यां पौर्णमासीमतीत्याष्टकाकर्म भवति । अपसव्यं कृत्वा माग्दक्षिणामुख उपलेपनोल्लेखनोद्धरणाभ्युक्षणा- ग्निप्रणयनं प्रदक्षिणं समूहनं ब्रह्मणः प्रतिष्ठापनं प्रणीताप्रणयनं ततः सान्याच्यस्तरणं ततोग्नेः पुरस्तात्पलाशशाखायाः सपनाया निखननन्ततस्त्तस्या उत्तरतः पशुमुपस्थाप्य ततः जुष्टमुपाकरोमी"त्यनेन मन्त्रेणोपाकरणं ततः पवित्रोत्पादनम् । उ- तरतः प्रणीताप्रणयनं ततः "पितृभ्यस्खाजुष्टं प्रोक्षामी"ति पशोः मोक्षणं ततः "पितृभ्यस्त्वाजुष्टंनियुनज्मी"नीत्यनेन मन्त्रेण पलाश- शाखायां बन्धनं ततः पर्यग्नीकृत्वोदग्ग्रीवं प्राक्शिरसमुदक्पादं " पितृभ्यस्त्वा ·साङ्ख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । प्रत्यशिरसं वा मुखमवाश्यमानं संज्ञप्य वपां गृहीत्वा ततो वपायां हुनायामङ्गानां श्रपणं ततोनेनैव प्रकारेण ग्रहणासादनप्रोक्षणानि कृत्वा स्थालीपाकं श्रपयेत् । इदानीं चरुधर्मप्राप्त प्राक्कृतं तावत्कु- र्यायावदाघासज्यभागान्तं कृत्वा तत उपस्तीर्य हिरण्यमवधार्य व. पां गृहीत्वा पुनर्हिरण्यमवधार्याभिघार्य ततो महाब्याहृतयश्चतस्रो "येतानूषुर्देवत्राजेहमानो"इति चतस्र एतान् अष्टौ मन्त्रान् पठित्वा- न्ते स्वाहाकारेण वपां जुहोति । अथ वा "वहवपांजातवेदः पितृ- भ्योयनान्वेस्थसुकृतस्यलोके मेदसः कुल्या उपधातास्रवन्तिसत्याः सन्तु यजमानस्य कामाः स्वाहे"त्यनेन मन्त्रेण वपां जुहुयात् । ततो- ड्रेभ्यस्तोकं गृहीत्वा स्थालीपाकं गृहीत्वा स्थालीपाकं पूषाभ्यामाज्येन मिश्रयित्वा ततः सकृदाज्यमिश्रद्रव्यस्य द्विः पश्चार्षेयाणां त्रिः तत उपर्यभिधारयति । अनेन प्रकारेण महाव्याहृतयश्चतस्रो "येतानृषु- देववाजेहमानाहोत्राविदस्तोम" इति चतस्त्र एभिरष्टभिर्मन्त्रैः स्वा- हाकारान्तरष्टावाहुती त्वा “पस्यांवैवस्वतोयम" इति स्विष्टकृत हु- खा ततो महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेष समापनीयम् । ए. ष तावत्पशुपक्षः । स्थालीपाको वेत्युक्तं तद्वक्ष्यामः। उपलेप- नोल्लखनाद्याघाराज्यभागान्तं निर्विकल्पं कृत्वा ततश्चरोरुपरि म. ण्डकजालि गृहीत्वा वपाहोममन्त्रेणान्यतरेण हुत्वा ततः पूर्वदष्टा- हुतयः स्विष्टकृतं हुत्वा तत “अनुमतयेस्वाहे" त्याज्यस्य हुत्वा त- तो महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेषं समापनीयमिति ॥ इदानी जारजातस्य यजमानस्याष्टकाकर्म वक्ष्यामः । “अ. न्तर्हिता गिरयोन्तहितापृथिवी महीमेदिवाग्निश्च सर्वाभिरन्यमन्तः पितुर्दधेमङ्गलदेव्यै स्वाहा, यास्तिष्ठन्तियास्रवन्तियादभ्राः प. रिसस्रषीः अद्भिः सर्वस्यभर्तृभिरन्यमन्तः पितुर्दधेमङ्गलदेव्ये स्वाहा, यन्मेमाता प्रलुलुभे विचरन्ति पतिव्रता रेनस्तत्पिता मेह- ·सावल्यायनगृह्यसङ्ग्रहः। म- क्षामातुरन्योवपद्यते मङ्गलादेव्यै स्वाहा" एते चत्वारो मन्त्रा हाव्याहृतीनां स्थाने वैकल्पिका भवन्ति मङ्गलदेव्या इत्य- स्मिस्थाने यजमानमातृणां ग्रहणम् । पायसश्चरुः कर्तव्यः वैक- ल्पिक एव । अपरे तु व्याचक्षते पितृजारजातयोयोरपि पक्ष- योः पायसश्चरुर्वैकल्पिको भवति । द्वयोरप्यष्टकयोरुपलेपनोल्ले- खनादि ब्रह्मणो विमोकान्तं सर्व प्राचीनोपवीतीना पाग्दक्षिणा- मुखेन कर्त्तव्यमिति ॥ अपरस्मिन्दिवसे पिण्डपितृयज्ञः कर्त्तव्यः । तस्य विधिः कल्पे पठितः सोत्रैव लिख्यते । अपराह्ने आवसथ्याग्नेः पुरस्ताद. पसव्यं कृत्वा शूर्प स्थालीं स्फ्यं पात्रीमुलूखलमुसले मेक्षणे च सा- दयित्वा ततः पश्चादग्नेनीत्वा दक्षिणाग्रेषु कुशेषु प्राङ्मुखं स्पयं निधाय तस्योपरिष्टाब्रीहीन्पाव्यान्तस्यैव पुरो दक्षिणामुखे शूर्प स्थालीन्ततो दक्षिणामुखः सव्यं जानु पातयित्वाधोमुखेन मुष्टिना वीहीन गृह्णाति " देवदत्तायजुष्टंगृह्णामि " इत्यनेन प्रकारेण पि. तृपितामहप्रपितामहानां नामानि मनसा ध्यायन्मुष्टिमेकं गृह्णाति । यथा सृतः सन् स चरुरूनो भवति । ततः पश्चात्कुटिता एकवारं छटिनाः कृत्वा चरुं श्रपयेत् । ततो मंस्कृतेन सृतेनाभिथार्य प्रती. ध्यां दिशि ततः प्रदक्षिणं सकृदर्भानग्रे गृहीत्वा प्रदक्षिणमनि- यताग्रास्तृणाति । ततो प्रदक्षिणं सकृदेव पर्युक्षते । ततो यज्ञोप- वीती भूत्वा प्राङ्मुखो दक्षिणं जान्वाच्य " अग्रयेकव्यवाह- नायस्वाहा, सोमायपितृमतेस्वाहा, यमायाङ्गिरस्वतेपितृमतेस्वा- हे " तितिस्र आहुतीः स्थालीपाकस्य लोकप्रसिद्धेन मेक्षणेन हु- वा मेक्षणमग्नौ क्षिपेत् । ततोऽपसव्यं कृत्वा “ अपहता असु- रारक्षांसिवेदिषद" इत्यनेन मन्त्रेणाग्नेः दक्षिणेन उदधृत्य ततस्तू- ब्णी पर्युक्ष्य “ येरूपाणिप्रतिमुश्चमाना असुरा सन्तः स्वधया च- ..

·६४ सावन्यायनगृह्यसङ्ग्रहः रन्ति परापुरोनिपुरो येभवन्त्यग्निष्टांल्लोकात्मणुदात्यस्मां " नि- त्यनेन मन्त्रेणाभ्युक्षिते प्रदेशे साग्निकमुल्मुकं दक्षिणा निधाय देवदत्तअवनेनिश्व येचत्वामत्रानु" अनेन मन्त्रेण स्वपितुर्नामो- चार्योत्तानतर्जन्यङ्गुष्ठावन्तरेण कुशेष्वपो निषिञ्चति । तत अनेनैव प्रकारेण दक्षिणतः पितामहस्य प्रपितामहस्य च हुतशेषं त्रीणि पिण्डानि कृत्वा ततो “ देवदत्तएतत्तेयेचत्वामत्रानु" इत्यनेन मन्त्रेण पुनरावृत्तेन पितृपितामहमपितामहानां नामान्युच्चार्य यथाव. निक्तं पिण्डान् दद्यात् । तत " अत्रपितरोमादयध्वंयथाभागंपि- तर आषायव " मिति जपित्वा ततस्तूष्णीं प्रदक्षिणं पर्याहत्य प्रत्यङ्मुखो भूत्वा त्रीन् प्राणायामान धारयित्वा ततस्तूष्णीं प. हित्य पिण्डाभिमुखो भूत्वा " अमीमदन्तपितरोयथाभागम- वीषते " ति जपति । ततः पूर्ववदवनेनिज्य " नमोवः पितरो जीवायनमोवः पितरः शोषायनमोवः पितरो घोरायनमोवः पित. रोरसाय नमोवः पितरो बलायनमोवः पितरो मन्यवे नमोवः पि- तरो मृत्यवेनमोवः पितरः स्वधायैनमोवः पितरः पितरोनमोवो ये अत्र पितरः पितरस्थ यूयन्तेषां श्रेष्ठा भूयास्थ यइह पितरो मनु- ष्यावयं तेषां श्रेष्ठाभूयास्म येअव पितरः स्वधा युष्माकं साय. इहापितर एचतुरस्माकं सगृहां नः पितरो दत्त" इतीमं मन्त्रं ज- पित्वा तत “ एतद्वः पितरोवासोवध्वंपितर " इत्यनेन मन्त्रेण पु. नरावृत्तेन त्रयाणामपि पिण्डानां यथा भवन्ति तावन्मात्राणि मू. वाणि दत्वा तत " ऊर्जवहन्तीरमृतंघृतं पयः कीलालं परिस्रुतं स्वधास्थतर्पयत नः पितॄन् " इत्यनेन मन्त्रेण पात्रप्रक्षालनं कुशे- ध्वेव निक्षिप्य तत आघ्राय पिण्डान् पात्रे कृत्वा प्राश्नीयात् । अथ वा ब्राह्मणाय दद्यात् । उदके वा क्षिपेत् । यदि पत्नी पुत्र- कामा स्यात्तत " आपत्तपितरोगर्भकुमारं पुष्करन यथेहपुरुषो ·सावधायनगृह्यसङ्ग्रहः। सदि " स्यनेन मन्त्रेण मध्यमपिण्डं प्राश्नीयात् । ततस्तूष्णींमु- स्मुकमग्नौ क्षिपेत् । सकृदाच्छिन्नाश्च कुशानग्नौ क्षिप्त्वा अप्रद- क्षिणं पर्युक्षेत् । दत्तकादयो ये पुत्रास्ते एकैकस्मिन्मदेशे द्वौ पि- ण्डौ ददाति येन जातो यस्य च सङ्गत इति । जीवत्पित्केण पिण्ड- पित्यज्ञो न कर्त्तव्यः। अथ करोति पितृणां होमान्तं वति । इदं च कर्म तन्त्ररहितं यावदुक्तं भवति । आहुतीर्तुत्वा शेषमपसव्येनेति उत्तमायामपूपं जुहोति । अष्टकार्य ग्रहणमुपलेपनोल्लेखनादिद्रव्यमो- क्षणान्तं कृत्वा पिष्टमयान् कपालपकांस्त्रीनपूपान् कुर्यात् । अपरे व्याचक्षते घृतपूपाः कर्त्तव्याः। अन्यतरजातीयान पूपान्पक्त्वा करो- तिवा। आघाराज्यभागान्ते कृत्वा "ऊढश्चातिरात्रश्च संधश्चक्रीच्छ- न्दसा सहाअपूपकृदष्टके नमस्तेसुमनामुखिस्वाहे" त्यनेन मन्त्रेणा- पूपावदानं समवत्तधान्यां कृत्वा गृहीत्वा चरुधर्मेण जुहोति । "य- स्यांवैवस्वतोयम" इति स्विष्टकृतं हुत्वा महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चि- तादितन्त्रशेष समापनीयमिति ॥ मध्यमायां माध्यवर्षे च गोपशुर- जः स्थालीपाको वेत्युक्तम् । एतेषामसंभवे "एषामेष्टके" त्यनेन मन्त्रेण अकारान्तेन परगोरेकस्य तृप्तये यवसं दद्यात् । अथ वा अनेनैव मन्त्रेण तृणबहुलस्थाने तृणदहनं कर्त्तव्यम् ॥ इति अहिच्छत्राविषये कोसुंबरवास्तव्यवासुदेवकृतसाङ्ख्या- यनगृह्यसङ्ग्रहे तृतीयोध्यायः समाप्तः ॥ श्राद्धं वक्ष्यामः । पूर्वेधुब्राह्मणान वेदविदः पञ्च निमन्त्र्या- भावे त्रीन् वा एकमेव वा ततोऽपराह्ने पिण्डीपतृयज्ञपथा ततो ब्रा. मणानाहूय परिदृते प्रदेशे द्वौ प्राङ्मुखौ त्रय उदङ्मुखाः कार्याः। माङ्मुखानां सर्व यज्ञोपवीती प्रदक्षिणोपचारश्च कुर्यात् । उदङ्मु- खाना सर्व प्राचीनावीती विपरीतोपचारं च कुर्यात् । सर्वं च दै. वपूर्व कर्तव्यम् । दर्भा आसनार्थाः प्राङ्मुखानामृजवः । उदङ्मु- ·साङ्ख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । खानां द्विगुणीकृत्य दातव्याः। यदि त्रयो ब्राह्मणास्ततो द्वौ प्राङ्मुखौ एक उदङ्मुखः, यदि द्वौ तत एकः उदङ्मुखः एक प्राङ्मुखः, यद्ये- कस्तत उदङ्मुखः प्राङ्मुखब्राह्मणस्थाने आग्नः स्थापयितव्यः । दर्भासनादनन्तरं यजमानो ब्राह्मणाश्च धाग्यमनं कुर्युः । तत आ- चाहनम् । “विश्वेदवानावाहयिष्य" इत्यनेन मन्त्रेण प्राङ्मुखं पृ. च्छत्येकम् । ततः “ आवाहये"त्यनेन मन्त्रेणाभ्यनुज्ञातः “वि. श्वेदेवासः आगते"त्यनेन मन्त्रेणावाह्य ततो "विश्वेदेवाःशृणुतेमं- हवेम" इति जपति । तत “ओषधयः समवदन्त"इत्यनेन मन्त्रेणा- क्षतर्वेष्टयति। ततः "पितृनावाहयिष्य"इत्यनेनोदङ्मुखान् पृच्छति । "आवाहय" इत्यनुज्ञातः "उशंतस्त्वानिधीमही"त्यावाह्य तत “आ- यन्तुनः पितरः अपहता असुरारक्षांसि वेदिषद" इति तिलैवेटाय- वा ततः पलाशबैकङ्कतकार्मर्यवैल्वखादिरोदुम्बराणामन्यतमका- ठकृतानि समानि पर्णपुटानि वा मृण्मयानि वा मणीरजतसुवर्णता- म्राणामन्यतमद्रव्यकृतानि पितृसमानसंख्याकानि पात्राणि कृ. त्वा द्वौ द्वौ कुशौ तिस्रस्तिस्रो वा उपर्यंतय पात्रं "शंनोदेवीर- मिष्टय" इत्यनेन मन्त्रेणाद्भिरापूरयित्वा "तिलोसिसोमदैवत्यो गोसवोदेवनिर्मितः प्रत्नमद्भिः पृक्तःस्वाहाकारेण देवान प्रीणाहिनः स्वाहे" त्यनेन मन्त्रेण यवैरवकीर्य प्राङ्मुखाभ्यां ब्राह्मणाभ्यां दक्षिणहस्तावेकीकृत्य उदपात्रकुशौ प्राङ्मुखो दत्वा तिस्रो वा ततो “यादिव्याआपः पयसासंबभूवुर्या आन्तरिक्षा उत पार्थि- चीर्याः हिरण्यवर्णा यज्ञियास्तानआपः शिवा सं स्योनाः सुहवा भवन्तु" इति पठित्वा "विश्वेदेवा एतद्वोअर्घ्य" मित्यनेन मन्त्रेण निनयेत् । ततो दक्षिणामुखो भूत्वा दक्षिणाग्रकुशावेकस्य ब्राह्म- णस्य हस्ते दत्वा ततो “यादिव्याआप" इत्येवमादिकं मन्त्रं पठित्वा 'देवदत्ततेअर्य" मित्यनेन मन्त्रेण पितृतीर्थन ब्राह्मणहस्ते निन· ·साडचायनगृह्यसङ्ग्रहः। येत्। एवं पितृपितामहमपितामहानां नामान्युच्चार्योचार्य एकैकस्यह स्तेऽध्ये दद्याद।यदि ब्राह्मणा बहवो निमन्त्र्यन्ते ततो हस्तानेकीकृत्वा. ध्य दातव्यम् ।ततः पुत्रकामः "शुन्धन्तांलोकाः पितृपदना"इत्यने- न मन्त्रेण मुखं विमार्टि। ततोऽर्घ्यपात्राणि पात्रान्तरे निवेशयित्वा ततः "पितृभ्यः स्थानमसी" त्यनेन मन्त्रेण तत्पात्रमध्ये कुर्यात् । ततो गन्धपुष्पधूपादीनि यथाविभवं प्रदाय गृहादेव सिद्धं घृताक्त- मन्नं गृहीत्वा "अनौकरिष्ये" इति ब्राह्मणान् पृच्छति । ततः "कु- रुष्वे" ति ब्राह्मणैरनुज्ञातः परिसमूहनादिहोमान्तं गृीः पिण्डपितृ. यज्ञवत् कृत्वा हुतशेषं ब्राह्मणहस्तेषु ददाति । ततस्तस्मिन्नेव प्र- देशे यत्किचिद्गृहे सिद्धं तत्सर्वमानीय परिवेषयित्वा ततः "पृ. थिवीतेपात्रं द्यौरपिधानं ब्राह्मणस्य मुखे अमृते अमृतंजुहोमिस्वाहा" इत्यनेन मन्त्रेण पात्रमालभेत् । तत "इदं विष्णुर्विचक्रमे" इति अंगुष्ठग्रहणं कृत्वा अनेऽवगाह्य ततो "विश्वेदेवाएतद्वोन्न"मिति मा. ङ्मुखाभ्यां ब्राह्मणाभ्यां कल्पयित्वा ततः "देवदत्तएतत्तेअन्नये- चत्वामत्रानु" अनेन प्रकारेण पितृपितामहप्रपितामहानां नामा- न्युच्चार्योदङ्मुखब्राह्मणेभ्यः पात्राणि कल्पयित्वा ब्राह्मणानां भोजनानुज्ञां ददाति । ततो भुंजानेषु ब्राह्मणेषु महाव्याहृतय- श्चतस्रः " तत्सवितुर्वृणीमह " इत्येका "मधुव्वाताऋतायते” इति तिस्रः “ उदीरतामवरउत्परास" इति चतुर्दश “ स्वादिष्ठयाम- दिष्टये " ति च शक्तितो जपेत् । “सहस्रशीति" षोडश अन्या- नि च पवित्राणि शक्तितो जपेत् । ततस्तृप्तेषु ब्राह्मणेषु “ तृप्ता- स्थ" इति पृच्छति । ततो ब्राह्मणा स्तृप्तास्म " इति ब्रूयुः। ततः “शेषमन्न" मितिपृष्टा ब्राह्मणा “ इष्टेभ्यः" इति ब्रूयुः । ततोऽपोशानं दत्वा पिण्डान् दद्यात् । ततः सर्वमन्नमेकस्मिन्पात्रे कृत्वा ".अपहता असुरारक्षांसिवेदिषद " इसारभ्य सकृदाच्छि- ·:: साङ्न्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । भानुपहरणान्तं पिण्डपितृयज्ञवत्करोति । ततः स्वस्य भर्तृपिण्डस्य पश्चिमेन तत्पनीनां किश्चिदन्तीय भर्तृणामिव पिण्डदानं कर्त्त- व्यम् । कथम् ? । “मङ्गलदेवि अवनोनिश्वयेचत्वामत्रानु, मङ्ग- लदेविएतत्तेपिण्डोयेचत्वामत्रानु" इति अनेन प्रकारेण । अन्ये होमादनन्तरं पिण्डदानमिच्छन्ति । ततः आचान्तेषु " विश्वेदेवाः मीयन्ता" मिति प्राङ्मुखौ कल्पयित्वा " देवदत्तस्तृप्यता" मि- ति पितृपितामहप्रपितामहानां नामान्युच्चार्योच्चार्योदङ्मुखान् क- ल्पयित्वा शक्तितो दक्षिणां दत्वा “ वाजेवाजेवतवाजिनो" इति. विसर्जयेत् । अस्मिन् कर्मणि यत्साङ्ख्यायने नोक्तं तत्स्मृत्यन्तरी- यमिति ॥ एकोदिष्टश्राद्धं वक्ष्यामः । वैश्वदेवकं कर्म कुर्यात् । उदङ्मु. खा ब्राह्मणा उपवेश्याः । पूर्ववदुपचारः । विशेषस्तूच्यते । आ- वाहनमग्नौकरणं च न कुर्यात् । एकं पवित्रमेकं चायं पत्नीवर्ज- मेकः पिण्डः “वदित " मितितृप्तिप्रश्नः "उपतिष्ठता" मित्यक्ष- व्यस्थाने “अभिरम्यता" मितिविसर्जनम् “ अभिरतास्म" इति ब्राह्मणा ब्रूयुः । एवं पितर्युपरते एकादशेहनि कृत्वा तावन्मृता- इनि मासे मासिकं कर्त्तव्यं यावत्संवत्सरोऽपूर्णः। ततश्चत्वारि पा. वाणि गन्धोदकेन पूरयित्वा वीणां पितृणामेकं प्रेतस्य " येस. मानाः समनसः पितरोयमराज्ये तेषां लोकःस्वधानमोयज्ञोदेवेषुक- पता येसमानाः समनसो जीवा जीवेषुमामकाः तेषां श्रीर्मेक- ल्पतामस्मिल्लोके शतं समाः" इति मन्त्रद्वयेन प्रेतपात्रं पितृपात्रे. वासिञ्चति । पिण्डोप्येवमेव कर्त्तव्यः । एवं सपिण्डीकरणं कृत्वा ततः पार्वणे पितृपितामहप्रपितामहेभ्यो दद्यात् । पैतृकस्तुप्रपिता- महं वर्जयेत् । एतच्च सपिण्डीकरणं पुत्रैः करणीयम् । श्राद्धं व- क्ष्यामः । सर्वं यज्ञोपवीतिना पितृकर्त्तव्यम् । अपुत्रस्य संवत्सरे ·साडन्यायनगृह्यसङ्कहः । मृताहनि वान्धवैः एकोद्दिष्टकर्त्तव्यम् ॥ आभ्युदयिकं श्राद्धं वक्ष्यामः । पैतृकमन्त्रा न जप्याः ऋजयो दर्भा यस्तिलार्थः । ताप्तमश्ने “संपन्न" मितिपृच्छेत् । दधिवदरा- क्षतीमश्राः पिण्डाः। "नांदीमुखाः पितरः प्रीयंता"मित्यक्षय्यस्था- ने। शेष समानं पार्वणेन । अथोपाकरणं वक्ष्यामः । ओषधीनां प्रादुर्भाव हस्तेन श्रवणेन वा। अपरे तु मादुर्भावकाल इति पठन्ति । तेषामप्रादुर्भूतास्वप्योष- धी हस्तश्रवणाभ्यामन्यतरस्मिन्नक्षत्रे कर्त्तव्यम् । अत्र स्तरणा- घाराज्यभागा निर्विकल्पाः । आवसथ्यानावुपलेपनोल्लेखनान्तं कृ- त्वा ततः पवित्रोत्पादनाद्याघाराज्यभागान्तं कृत्वा तत अकण्डिताः सक्तवो भृष्टाश्च यवा दधि घृतं चतुष्टयमेकीकृत्यावदानधर्मेण: "अ- ग्निमीडेपुरोहित"मित्यारभ्य स्वाहाकारान्तर्मन्त्रैः प्रत्यूचं जुहुयात आपरिसमातेः एवमेके आहुः । सूकानुवाकाद्याभिरिति वा । पूर्व- पक्षस्य पक्षान्तरमेतत् । अध्यायायाभिरिति माण्डूकेयमतम् । श्रुतौ प्रायेण सर्वाणि मतानि पूर्वपक्षीकृत्य कौषीतकिमतमेव सिद्धान्तो भूतः अत्रापि शिष्टैस्तदेवाङ्गीकृतः । आज्यभागानन्तरं शिष्या अ- बारम्भते । मन्त्रोच्चारणमाचार्येण सहैव कुर्वन्ति । " अग्निमीडे- पुरोहित"मित्यारभ्य “तच्छंयोराकृणीमहे” इति यावत्सूत्रकारेणैव कृता पद्धतिः । स्विष्टकृतं हुत्वा हुतशेषादेकदेशं गृहीत्वा आचा- यः शिष्यो गृह्यस्थमंत्रोच्चारणसमये "दधिक्राव्णोअकार्षमित्यनेन मंत्रण प्राश्नाति । तत आचम्योपविश्य महाव्याहृतिसावित्रीवेद- प्रभृतीनि स्त्रस्त्ययनाने जपित्वा ततः शिष्या आचार्याय किंचिह- त्वा "स्वस्तिभवंतोब्रुवंत्वि "ति वदति । तत आचार्य स्वस्ती. " ति बने । ततो महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेष समापषि- वा त्रिरात्रमनध्यायं कुर्वन्ति ॥

·६० साङ्न्यायनगृह्यसङ्ग्रहः। उत्सर्गकर्म वक्ष्यामः। माघशुक्ल प्रतिपदि ग्रामबाह्यतः प्रागुदी- च्यां दिशि यक्गोधूमादिमम्पन्न प्रदेशं गत्वा आचार्यः कृतशौचः "उदुत्यजातवेदस"मिति प्रयोदश "चिवदेवानामुदगा"दिति षट् "नामामित्रस्यवरुणस्यचक्षस" इति द्वादश "सूर्योनोदिवस्पावि" तिपश्चएता ऋचो जपित्वा ततः "शासइच्छामहेअसी"तिपञ्च.ःपुर- स्ताद्वारस्य प्रदक्षिणं मृल्लोष्ठान प्रत्यूचं क्षिपेत् । उपरि पञ्चमम् । तत 'आचार्यःसशिष्य ऋषींश्च्छदांसि देवताः श्रद्धामधेचतर्पयित्वा ततः पितृपितामहमपितामहान् स्वान् स्वान्तर्पयन्ति । ततः द्विसामान्मा- सानाध्येयम् । तर्पणविधि चोपरिष्टाद्वक्ष्यामः । अपरे तु व्याचक्ष- ते । ब्राह्मणान् भोजयित्वा ऋष्यादीस्तर्पयेत् । यद्यवश्यं पठेत्ततो ऽहोरात्रं क्षपयित्वा पठेत् । अस्मिन्नवसरेऽनध्यायाः पठिताः। ते च सूत्रानुक्रान्ता एव कर्तव्याः आनुपूर्त्या प्रयोजनमेव नास्तीति पद्धीतर्न कृता ॥ अध्यापनविधि वक्ष्यामः । अनसूयवो ब्रह्मचारिण ऋजव: सन्तः संयतेन्द्रियाः शुचयोऽध्ययनशीला मेधापतिमान्यायोपगता एवंलक्षणाः शिष्या अध्यापयितव्याः । आचार्यः प्राङ्मुख उ. पविशति उदङ्मुखो वा, दक्षिणतः शिष्य उदलः प्रत्यङ्मु. खो वा । शेषा आचार्याभिमुखा यथावकाशमुपविशन्ति । त- तः “ अधीहिभो" इत्याचार्यः शिष्यं प्रचोदयति । ततः आचा- र्येण निगदिते ओङ्कारं कृत्वा शिष्याः पठन्ति । ततः सततं पढि- त्वा समाप्त पाठके “विरतास्मभो" एवमुक्त्वा भोक्तुं गच्छामो मू. त्रपुरीषे कर्तुं गच्छाम इति खं स्वं प्रयोजनं कथयन्ति “विरतास्म इत्येतस्य स्थाने।विसृष्टविरामास्तावत्स्युः पठतामन्तरेण पाठको गच्छे. त् । नचान्तरेण गन्तुं दातव्यमायत्किञ्चिन्मार्जारादिकमन्तरेण गच्छे. व त्रिरात्रमुपोष्याहोरात्रं वा पुनः सावित्री जपेत् । ब्राह्मणेभ्यः किं ·साजन्यायनगृह्यसङ्ग्रहः। " चिद्दत्वाहोरात्रमुपरम्य अध्ययनम् ॥ उदकतर्पणं वक्ष्यामः । तच समावृत्तस्य भवति । स्नात्वा मज्जनान्ते “अग्निस्तृप्यतु, वायुस्तृप्यतु, सूर्यस्तृप्यतु, विष्णुस्तृप्य- तु, प्रजापतिस्तृप्यतु, विरूपाक्षस्तृप्यतु, सहस्राक्षस्तृप्यतु, सोमः, ब्र. झा, वेदाः, ऋषयः, सर्वाणि छन्दांसि, ओङ्कारः, वषट्कारः, महा- व्याहृतयः, सावित्री, यज्ञाः, द्यावापृथिवी, नक्षत्राणि, अन्तरिक्ष- म्, अहोरात्राणि, सख्याः, सन्ध्या, समुद्राः, नद्या, गिरयः, क्षे. त्रौषधिवनस्पतिगन्धर्वाप्सरसः, नागाः, वयांसि, सिद्धाः, साध्याः, विप्राः, यक्षाः, रक्षांसि, भूतान्येवमन्तानि तृप्यन्तु, श्रुति तर्पयामि, स्मृति तर्पयामि, धृति तर्पयामि, रति तर्पयामि, गति तर्पयामि, श्रदामेधे, धारणांच, गाः, ब्राह्मणं, स्थावरं, जङ्गमानि, सर्वभूतानि तृप्यन्तु " इति यज्ञोपवीती । अथ प्राचीनावीती पियां दिश. मीक्षमाणः “ शतचिनः, माध्यमाः, गृत्समदनः, विश्वामित्रः, ज. मदग्निः, वामदेवः, अत्रिः, भरद्वाजः, वसिष्ठः, प्रगाथाः, पावमा- नाः, क्षुद्रसूक्ताः, महासूक्ताः, सुमन्तुः, जैमिनिः, वैशंपायनः, पै- ला; सूत्रभाष्यकृतः, गार्ग्यवध्रुबाभ्रव्यमण्डुमाण्डव्याः, गार्गी, वा- चक्रवी, वडवा, प्रातिपयी, सुलभा, मैत्रेयी, कहोलः, कौषीत- किः, महाकौषीतकिः, सुयज्ञः, शाङ्खायनः, आश्वलायनः, ऐतर- यः, महैतरेयः, भारद्वाजः, जातूकर्ण्यः, पैङ्यः, महापैङ्मः, वा- कला, गार्ग्यः, शाकल्यः, माण्डूकेयः, महादमनः, उदवाहः, औदवाहिः, सौयामिः, शौनकिः, शाकपूणिः, ये चान्ये चाचा- स्तेि सर्वे तृप्यतु " एवं प्रत्येकमुदकाजलिं दत्वा ततः पितृपि- तामहमपितामहनामान्युच्चार्योचार्य तर्पणे करोति । तद्यथा “ दे- वदत्तस्तृप्यतु, मित्रसूनिस्तृप्यतु, यज्ञदत्तस्तृप्यतु " इति । ततः "पितृवंशस्तृप्यतु" इत्यअलि क्षिपेत् । अस्मिन्नवसरे न नग्नां , , - ·૨૨ साङ्ख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः। खियमीक्षेत इत्येवमाद्याचारः पठितः समस्त एव कर्त्तव्यः । आनुपूर्येण प्रयोजनमेव नास्तीति पद्धतिर्न कृता ॥ कृषिकरणकर्म वक्ष्यामः । रोहिण्यां हलयोकर्णगालवादीनां भारम्भे यत्कर्म तदन्येन ब्राह्मणेन कारयितव्यम् । गृहादेव सिद्धं हविष्यमन्नं गृहीत्वा क्षेत्रस्य पुरस्तात् “ महाद्यौः पृथिवीचनइमंय. ज्ञ" मिति मन्त्रेण नमस्कारान्तेन वलिं दत्वा ततो “ नमोद्यावा- पृथिवीभ्यां होतृभ्यां पूर्वसुभ्यां विश्वकर्मणोनूपोमेष्ठमेपातमाहिसि- ठं मामा सन्ताप्त" मिति प्रतिदिशमुपस्थानं कृत्वा वापयति ॥ उदकतरणकर्म वक्ष्यामः । यस्यां दिश्युदकमागच्छति तस्यां दिश्यभिमूखो भूत्वा " सर्वासांपि।विश्वकर्मणोमनूहविर्जुषता" मिति पित्वा ततः “ समुद्रायवैणवेनमः स्वाहा, नमोवरुणायध- मपतयेस्वाहा, सर्वाभ्योनदीभ्यः स्वाहा " इति उदकाअलीस्त्री- नप्मु जुहोति । अथ वा स्थावराय । तत एभिरेव मन्त्रैः सलिलमू- र्द्धमुक्षिप्य ततः तरेत् । तरम्भयं यदि शङ्केद्रासिष्ठं सूक्तं किञ्चि- जपित्वा ततः "समुद्रज्येष्ठाः सलिलस्यमध्या" दिति जपेत् । अ- परे त्वेवं वर्णयन्ति । " समुद्रजेष्ठा" जपेदिदमेव वासिष्ठमिति ॥ श्रावणीकर्म वक्ष्यामः । तच्च श्रवणे पूर्णमास्यां कर्त्तव्यम् । अत्र स्तरणाघाराज्यभागा निर्विकल्पाः । उपलेपनोल्लेखनाद्याधा- राज्यभागान्तं कृतां ततोऽक्षतसक्तूनां स्थालीपाकस्य जुहुयात् । "विष्णवेस्वाहा, श्रावण्यैपौर्णमास्यैस्वाहा, वर्षाभ्यः स्वाहे " ति हुला ततः स्विष्टकत्ततो महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेष स. मापनीयमिति ॥ सर्पवत्युपकर्म वक्ष्यामः । अत्र स्तरणाघाराज्यभागा नि- विकल्पाः । अस्यामेव पौर्णमास्यां गृहमेव बाह्यतः कृत्वा ततः अक्षनसक्तूंश्च धृतन मिश्रयित्वा अवदानधर्मेण दिव्यांना ·सामन्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । साणां पूर्वार्धे जुहोति । “देवेभ्यः समधिपतये स्वाहा, अभ्यः स्वाहे"ति पश्चार्दैन जुहोति । तत एताभ्यामेव मन्त्राभ्यामधिपतये पुरस्तात्पुरस्तात् सर्पेभ्यः पश्चादेवं षडाहुती त्वा ततोनेनैव प्रका- रेणान्तरिक्षाणां दिव्यानां पार्थिवानां षट्पडाहुतयो हूयमानाश्चतु- विशतिर्भवन्ति । होमानन्तरमग्नरुत्तरतः प्रागग्रेषु कुशेषूदकुम्भं नवं प्रतिष्ठाप्य ततश्चतुह्मपि स्थानेषु कुशान भूमौ निधाय ततो "दि- व्यानां सर्पाणामधिपतिरवनेनिक्ता"मित्यनेन मन्त्रेणोदकुम्भस्योत्त. रतो ये कुशा निहिताः तेषां पूर्वाद्धे हस्तेनोदकमासिञ्चति । “दि. व्याः सर्पाअवनेनिजता" मित्यनेन मन्त्रेण यथोक्तेनाष्टप्रकारेण पश्चाः आसिञ्चति । अधिपतये पुरस्तात्पुरस्तात्ति: सर्पेभ्यः प- श्चात्पश्चात्तिरेव एवं षड् भवन्ति । एवमुत्तरेष्वपि द्रष्टव्यम् । “दि- व्यानां सर्पाणामधिपतिः मलिखतां दिव्याः सर्पाः प्रलिखन्ता" मिति फलकेनाप्मु प्रदेशेषूदकनोट्टेषु स्पृशति । ततो "दिव्यानांस- पाणामधिपतिःप्रलिम्पतां सर्पाःदिव्या प्रलिम्पन्ता"मिति सुगन्धिना विलेपनेन तथैव लिम्पति । "दिव्यानां सर्पाणामधिपतिरावधीतां दिव्याः सर्पाआवनीता"मिति सुगन्धिपुष्पाणि क्षिपति । "दि- व्यानां सर्पाणामधिपतिराच्छादयतांदिव्याः सर्पाआच्छादयन्ता" मिति सूत्रतन्तुमुपहरति । दिव्यानां सर्पाणामधिपतिराङ्तां दिव्याः सर्पाआअता"मिति कुशतरुणेन सौवीरमअनं क्षिपति । "दिव्यानां सर्पाणामधिपतिरीक्षतांदिव्याः सर्पाइसन्ता"मिति आ. दर्शेनैवमवेक्षयति । "दिव्यानां सर्पाणामधिपतिरेष तेबलिदिव्या: सर्पाएपबोबलि"रिति हविष्यमन्नं ददाति । उदकदानकंकतवेष्टन- वर्णकालिम्पनपुष्पप्रकिरणसूत्रतन्तुप्रक्षेपणाअनादर्शक्षणबलिदा- नानि अष्टौ पदार्था दिव्यानां सर्पाणामधिपतीनां दिव्यानां च सर्पाणां षट्कृत्वोभ्यस्यमाना अष्टाचत्वारिंशद्भवन्ति । एकीकृतं द्वि- ·साङ्ख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः। नवतं शतं च भवाते । एतत्कृत्वा ततः स्विष्टकृत्ततो महाव्याहृति- सर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेष समापनीयमिति । अन्ये त्वेवं व्याचक्ष- ते "दिव्यानांसाणामधिपतयेस्वाहा, दिव्येभ्यः सर्पेभ्यः स्वाहे- ति" आहुतिद्वयमेव हुत्वा तत उदकुंभपूरणादिवलिदानान्तं कर्त्तव्यम् । चतुर्विंशत्याहुतयो न होतव्या इति । ततोऽनेनैव प्र- कारेणाऽक्षतसक्तुभिलोकप्रसिद्धन सर्पेभ्य उदकपूर्व रात्रौ वाग्यतो बलिहरणं कुर्याद । पत्नी च वाग्यता बलिमुपसादयेत् । मार्ग- शीर्षशुक्लचतुर्दशी यावत् सर्पकर्म येन कृतं स "मुत्रामाणपृथि वींद्यामनेहस"मित्यनेन मत्रेण शय्यामारोहते । ततश्चतुरो मासान् मंचकशायी स्यादिति ॥ आश्वयुनीकर्म वक्ष्यामः।अत्र स्तरणाघाराज्यभागा निर्विक- ल्पाः । आश्वयुज्यां पौर्णमास्यामुपलेपनोल्लेखनाद्याघाराज्य- भागान्तं कृत्वा पायसस्य चरु: "इन्द्रायस्वाहा, अश्विभ्यां स्वाहा, अश्वयुग्भ्यांस्वाहा, आश्वयुज्यपौर्णमास्यैस्वाहा, अश्वपतयेस्वाहा, पिंगलायस्वाहे" ति षडाहुतीराज्यस्य हुत्वा ततः क्षीरघृतावेकीक- स्य “आगावोअग्म" नित्यष्ट.ः प्रत्यूचमेवमष्टावाहुतीः स्रुवेण हु- स्वा ततः समवध स्विष्टकृत्ततो महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेष समाप्य ब्राह्मणान् भोजयेत् । गाश्च सवत्सा एवैतांरात्रि वासयेत् । अपरे तु व्याचक्षते । घृतमिश्रस्य दन्न “आगावोअग्म" नित्यष्टा- चाहुतयो होतव्याः ॥ आग्रहायणीकर्म वक्ष्यामः । मार्गशीर्षपौर्णमास्यां येनैव क. मणा सर्पवत्युपकर्म कृतं तेनैवोत्सर्ग कृत्वा ततः “शंनोमित्रः शंवरु- ण"इत्यनेन मन्त्रेण पलाशशाखया गृहमध्ये भूम्येकदेशं शोधयि- त्वा ततः "समुद्रादुर्मिर्मधमंउदारदि"त्यनेन मन्त्रेणाऽद्भिरभ्यु- 'क्ष्य "स्योनापृथिविभवे" त्यनेन मन्त्रेण स्तरणमास्तृणाति । ततो ·साङ्ख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । " यः सर्वेषां ज्येष्ठः स दक्षिणतः प्रति "ब्रह्मन्प्रतितिष्ठामि अत्र"इ- त्यनेन मन्त्रेण वामपावैः परिवर्त्तते । तत "उदीर्घजीवो आगा" दित्यनेन मन्त्रेणोत्तिष्ठति । ततस्तमूरेतां रात्रि शेरते उपरिष्टा- तु स्वेच्छा इसेतत्पूर्णमास्यां कृत्वा ततः प्रतिपदि प्रातरेव शमीपला- शमधूकेषीकापामार्गशिरीषोदुम्बरकुशतरुणवदरीणां मुष्टिमादायो- दपात्रे हलोत्खातलोष्ठं सहिरण्यं च क्षिप्त्वा ततः "अपनः शोशुचद- घ"मिसष्टाभि ऋग्भिः तस्मिन्नुदपात्रे तां मुष्टिं निषज्य निमज्य पद- क्षिणगृहेभ्यः पाप्मानं धूमसख्यं पातयेत् । यद्यष्टानां गृहाणामभ्य- धिकं गृहं भवति । तत इदमेव सूक्तं पुनः प्रयोक्तव्यम् । एवं सर्वेभ्यो गृहेभ्यः प्रत्यूचं पातयित्वा तत उदपानमुत्तरतो गृहस्य निनयेव । ततः क; दधिमधुघृतान्येकीकृत्य दक्षिणा देयेति । एतत्कृत्वो- पलेपनोल्लेखनाद्याघाराज्यभागान्तं करोति । अस्मिन् कर्मणि स्त- रणाघाराज्यभागाः पाक्षिकाः । ग्रीष्मोहेमन्त उतवावसन्तः शरद्वर्षाः सुकृतं नो अस्तु तेषामृतूनां शरशारदानां निपात एषा- मुभयेस्यामस्वाहा, अपश्चेत पदाजहिपूर्वेण चसप्त च परेण च वारुणी- रिमाः सर्वाश्चराजबान्धवैः स्वाहा, श्वेतायवैदाय स्वाहेति, वेदा- र्थाय स्वाहा, तक्षकायवैशेलेयाय स्वाहे"ति आज्यस्य षडाहुतीर्तुत्वा ततः " मुहेमन्तः सुवसन्तः सुग्रीष्मः प्रतिधीयतांसुवर्षा शन्तनो- वर्षाः शरदः शंभवन्तुनः" इत्यनेन मन्त्रेणोपस्थानं कृत्वा ततः पा. क्षिकः स्विष्टकृत्ततो महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रशेषं समाप- नीयम् । अपरे तु व्याचक्षते । आग्रहायण्यां पौर्णमास्यां तदेव म- धूकादि कृत्वा ततो “ग्रीष्मोहेमन्त" इत्येवमादिकर्त्तव्यं सर्पबलि- कर्मणानन्तप्रसवारादिति एतत्सर्वं पौर्णमास्यां कर्त्तव्यमिति ॥ चित्रकर्म वक्ष्यामः। अत्र स्तरणाघाराज्यभागा निर्विकल्पाः। ध्यां पौर्णमास्यामुपलेपनोल्लेखनादिस्तरणान्तं कृत्वा किन्नरामि- ·सामन्यायनगृह्यसलाहः। थुनंक्राश्चीमथुनादीनि याबदुपलभ्यन्ते एतानि सर्वाणि वदरी- पात्रादिमयानि कृत्वा ऐन्द्राग्नी दीर्घदुग्धे लम्बोदरे. पुरुषा. कृती कर्तव्ये । रौद्रा गोलकास्तु वृत्तात्रयः एतत्सर्वं पिष्ट- स्य कृत्वा ततः पूर्ववदाघाराज्यभागान्तं कृत्वाऽवदानधर्मेण ऐ. न्द्राग्नदेवश्वरुः “इन्द्राग्निभ्यां स्वाहेति हुत्वा ततश्चरुधर्मेणेव गोलकेभ्योऽवदानधर्मेण समबत्तधान्यां कृत्वा गृहीत्वा “रुद्राय स्वाहेति ततः सर्वेभ्योदद्यात्ततः स्विष्टकृत्ततो महाव्या तिसर्व- प्रायश्चित्तादितन्त्रशेष समापनीयमिति ॥ इति अहिच्छत्राविषये कौमुंवरखास्तव्यश्रीवासुदेवकृते सा- यायनगृह्य संग्रहे चतुर्थोध्यायः समाप्तः ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः॥

·श्रीगणेशाय नमः। अथ कौषीतकिगृह्यसूत्रम् । हरिः ॐ अथातः पाकयज्ञान व्याख्यास्यामोऽभिसमावय॑मानो य बान्त्यां समिधमभ्यादध्यात् तमग्निमिन्धीत वैवाचं वादायाध काल एके प्रेते वा गृहपतौ खयं ज्यायान् वैशाख्याममावास्यायामन्य- स्यां वाऽकामतो नक्षत्र एके पुरुपशुविकलाम्बरीषबहुयाजिना. मन्यतमस्मादग्निमिन्धीत सायं प्रातरेके सायमाहुतिसंस्कारोser. युमत्यय इत्याचार्याः । प्रातः पूर्णाहुति जुहुयाद्वैष्णव्यर्चा तूष्णी वा । तस्य प्रादुष्करणहवनकालावग्निहोत्रण व्याख्यातौ । य- झोपवीतीत्यादि च सम्भवत्सर्वम् । कल्पैकत्वात् । तदप्याहुः- पाकसंस्था इविसंस्थाः सोमसंस्थास्तथापराः। एकविंशतिरित्येता यज्ञसंस्थाः प्रकीर्तिताः॥॥१॥ कर्मापवर्ग ब्राह्मणभोजनम् । वायूपचयाश्रुतशीलचानि गुणा। श्रुतं तु सर्वानत्येति । न श्रुतमतीयात् ॥ अधिदैवमथाध्यात्ममधियज्ञमिति त्रयम् । मन्त्रेषु ब्राह्मणे चैत्र श्रुतमित्यभिधीयते ॥ क्रियावन्तमधीयानं श्रुतवृद्धं तपखिनम् । भोजयेत् तं सकृयस्तु न तं भूयः क्षुदश्नुते ॥ यां तितर्पयिषेत काश्चिदेवतां सर्वकर्मसु । तस्या उद्दिश्य मनसा दद्यादेवंविधाय वै ॥ नैवंविधे हविय॑स्तं न गच्छेदेवतां कचित् । निधिरेष मनुष्याणां देवानां पावमुच्यते ॥॥२॥ अथ दर्शपूर्णमासाः । उपोष्य प्रातर्यत्रैतन्महाक्षाऽग्राणि ·२ कौपीतकिग्रवमूत्रम् । सूर्य आनपति स होमकाल स्वस्त्ययनतमः । सर्वासामातामन्यत्र निर्देशान् सुमनाः शुचिः शुचौ वरूथ्यदेशे पूर्णविधानं चहें स्न. पयित्वा दर्शपूर्णमासदेवताभ्यो यथाविभागं स्थालीपाकस्य जु. होति । स्थाल पाकेषु च ग्रंणासादनमोक्षणानि, मन्त्रदेवताभ्यो- ऽवदानधर्माश्च । पूर्व तु दर्शपूर्णमासाभ्यामन्वारम्भणीयदेवताभ्यो जुहुयादापौर्णमामाद्दर्शस्याननीतः काल, आदर्शात् पौर्णमासस्य । मातराहुनि चैके सायमाहुनिकालेऽस्ययाम्मन्यन्ते नियतस्त्वेव का. लोऽग्निहोत्रे मायश्चित्तदर्शनाद् भिन्नकालस्य नित्याहुत्योत्रीहि- पवनन्दुलानामन्यतमद्धविः कुर्वीताभावेऽन्यदभतिषिद्धम् । तन्दुलाँ- श्वेत प्रक्षाल्यैक इतरेषामभंस्कारः । सायमग्नये प्रातस्सूर्याय प्र. जापतये चानुभयास्तूष्णी प्राक् प्रागाहुते समिधमेके यथोक्तं प- र्युक्षणम् ॥ ३ ॥ उत्थाग प्रातराचम्याहरहः स्वाध्यायमधीयीताद्या नो देव स. वितरिति द्वे, अपहि मन-नस्पत इति सूक्तम्, ऋतं च सत्यं चेति मृक्तमादित्या अहिख्यतेति सूक्तशेषः, इन्द्रश्रेष्ठानीत्येकाहंसः शु. चिपदित्येका, नमो महङ्ग्य इत्येका, यत इन्द्र भयामह इत्यका ध- स्वमस्यत्येका, यो मे राजनित्येका, ममाग्ने वर्च इति सूक्तं, स्व- स्ति नो मिमीनामिनि च पञ्च ॥ ४ ॥ चत्वारः पाकयज्ञा हुनाऽहुतः प्रहुतः प्राशित इति पञ्चसु बहिः शालायां विवाहे चूडाकरण उपनयने केशान्ते सीमन्तोन- यन इत्यमालिप्त उद्धृताबोक्षिनेऽग्नि प्रणीय निर्मथ्यैके विवाह उदग यन आपूर्यमाणपक्षे पुण्याहे कुमार्यै पाणिं गृही याद्या लक्षणसंपन्ना स्याद् । यस्या अभ्यात्ममङ्गानि स्युः । समाः केशान्ताः आवर्ता- वपि यस्य स्यातां प्रदक्षिणौ ग्रीवायां षड् वीराजनयिष्यतीति विद्यात् ॥ ५॥ , ·प्रथमोऽध्यायः । १। जायामुपग्रहीष्यमाणोऽनृक्षरा इति वरकान् गच्छोताऽनुम- न्यसेऽभिगमने पुष्पफलयवानादायोदकुम्भं चायमहं भो ३ इति त्रिः प्रोच्योदिने प्राङ्मुखा गृया प्रत्यङ्मुखा आवहमाना गोत्र नामान्यनुकीर्तयन्तः कन्या वरयन्त्युभयनौ रुचिो पूर्णपात्रीमाभ- मृशन्ति पुष्पाक्षतफलयवहिरण्यमिश्राम् । अनाधृष्टमम्यनाधृष्ट्यं देवानामोजोऽनभिशस्त्यभिशस्तिपाः।अनभिशस्तेऽन्यमनसा सत्य. मुपगंषं सुविन मा धा इत्यानः प्रजामिति कन्याया आचार्य उत्थाय मूर्द्धनि करोति प्रजां त्वयि दधामि पशुस्वयि दधामि तेजो ब्रह्म- वर्चसं त्वयि दधामीति ॥ ६॥ प्रतिश्रुते जुहोति चतुरस्रं गोमयेन स्थण्डिलम्पलिप्य पूर्वयो- विदिशार्दक्षिणां प्राची पित्र्य उत्तरां देवे प्राचीमेक उदक्संस्था मध्ये लेखा लिखित्वा तस्यै दक्षिणत उपरिष्टादूमिका मध्य ए. कामुत्तरत एका ता अभ्युक्ष्याग्निं प्रणीयाभिमनसा. शिवेनाऽयम- स्तु सङ्गमनो वमूनां मा नो हिंमीः स्थविरं मा कुमारं शन्नो भव द्विपदे शं चतुष्पद इत्यग्निं प्रणीय तूष्णी वा प्रदक्षिणमो सम- न्तात् पाणिना सोदकेन त्रिः प्रमाष्टिं तत्समूहनामित्याचक्षते सह- दपसव्यं पिध्ये ॥ ७॥ अथ परिस्तरणम् । प्रागौः कुशैः परिस्तृणाति त्रित पञ्चट- द्वा पुरस्तात् प्रथममथ पश्चान्मूलान्यग्रैः प्रच्छादयति । सर्वाश्चात्तो दक्षिणतः प्रवृत्तय उदकसंस्था भवन्ति दक्षिणो ब्रह्माणं प्रतिष्ठा- प्य भूर्भुवः स्वरिति मुमनोभिरलंकृसोत्तरतः प्रणीनाः प्रणीय, को वः प्रणयतीति सव्येन कुशानादाय दक्षिणेनापनौति । दक्षिणं जान्वाच्य सव्यं पित्र्येनाज्याहुतिषु निन्यं परिस्तरणं नित्याहुनिषु चेति माण्डूकेयः कुशतरुणे अविषमे अविच्छिन्न ग्रे अनन्तर्गर्भे प्रा. देशेन मापयित्वा कुशेन छिनत्ति पवित्र स्थ इति द्वे त्रीणि वा.भ- - ·कौषीतकिगृह्यसूत्रम् । वन्ति मागग्रे धारयन् वैष्णव्यावित्यभ्युक्ष्य कुशतरणाभ्यां प्रदक्षि. णमग्निं त्रिः पर्युक्ष्य,महीनां पयोऽमीत्याज्यस्थालीमादायेषे त्वेत्यधि- श्रित्योर्जे त्वेत्युदगुद्वास्योदगग्रे पवित्र धारयनङ्गुष्ठाभ्यां चोपकनि- ठकाभ्यां चोभयतः प्रतिगृह्योर्वाग्रे प्रहे कृत्वाज्ये प्रत्यस्यति । स- वितुष्ट्वा प्रसव उत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभि- रित्याज्यसंस्कारः सर्वत्र । नासंस्कृतेन जुहुयात् रुवे चापः स. वितुर्व इति ताः प्रणीताः मोक्षणीश्च ॥ ८ ॥ स्रुवः पात्रमर्थलक्षणग्रहणम् । सव्येन कुशानादाय दक्षि- न मूले सरुवं विष्णोईस्तोऽसीति स्रुवेणाज्याहुतीर्जुहोत्युत्तरप- वादग्नेरारंभ्याविच्छिन्नं दक्षिणतो जुहोति, त्वमग्ने प्रमतिरिति दक्षिणपश्चाादग्नेरारभ्याविच्छिन्नमुत्तरतो जुहोति यस्येमे हिम- बन्त इत्याग्नेयमुत्तरमाज्यभागं सौम्यं दक्षिणं मध्येऽन्याहुतयोऽनि- जीनता स मेऽमू जायां ददातु स्वाहा, सोमो जनिमान्स माऽमुया जनिमन्तं करोतु स्वाहा, पूषा ज्ञातिमान्स माऽमुष्यै पिवा मात्रा भ्रातृभि तिमन्तं करोतु स्वाहेति । नाज्याहुतिषु नित्यावाज्यभागी स्विष्टकच्च निसाहुतिषु चेति माण्डूकेया महाव्याहृतिसर्वमायश्चित्त. प्राजापत्यान्तरमेतदावापस्थानमाज्ये हविषि सव्ये पाणौ ये कुशा- सान दक्षिणेनाग्रे संगृह्य मूले सव्येन तेषामग्रं सरुवे समनक्ति म- ध्यमाज्यस्थाल्यां मूलं चाथ चेत् स्थालीपाकेषु स्रुच्यग्रं मध्यं स्रुवे मूलमाज्यस्थाल्यां ताननुमहत्याग्नेर्वासोऽसीति तिस्रः समिधोऽभ्या- धाय यथोक्तं पर्युक्षणमनाम्नातमन्त्रास्वादिष्टदेवतास्वमुष्यै स्वाहा- ऽमुष्यै स्वाहेति जुहुयात् स्वाहाकारेण शुद्धेन व्याख्यातः प्रतिश्रुते होमकल्पः ॥९॥ प्रकृतिभूतिकर्मणां सर्वासां चाज्याहुतीनां शाखापशूनां चरु. पाकयज्ञानां च । त एते प्रयाजा अननुयाजा अनिका अनिगदा ·प्रथमोऽध्यायः।१। असामिधेनीकाश्च सर्वे पाकयज्ञा भवन्ति । तदपि श्लोका:- हुतोऽग्निहोत्रहोमेणाहुतो बलिकर्मणा । प्रहुतः पितृकर्मणा प्राशितो ब्राह्मण हुतः ॥ अनूर्ध्वजु यूंढजानुर्जुहुयात सर्वदा हविः । न हि बाबहुतं देवाः प्रतिगृह्णति कर्हि चित् ॥ रौद्रं तु राक्षसं पित्र्यमामुरं चाभिचारिकम् । उक्त्वा मन्त्रं स्पृशेदप आलभ्यात्मानमेव च ॥ ॥१०॥ अथैतां रावी श्वस्तृतीयां वा कन्यां वक्ष्यन्तीति तस्यां रा. ध्यामतीते निशाकाले सर्वौषधिफलोत्तमैः मुरभिमित्रैः सशिरस्कां कन्यामाप्लाव्य रक्तमहतं वा वासः परिधाय पश्चादनेः कन्यामु. पवेश्यान्वारब्धायां महान्याहृतिभिर्तुत्वाऽऽज्याहुतीर्जुहोत्यग्नये सो. माय प्रजापतये मित्राय वरुणायेन्द्रायेन्द्राण्यै गन्धर्वाय भगाय पूष्णे त्वष्ट्र बृहस्पतये राज्ञे प्रत्यनीकायेति । चतस्रोऽष्टौ वाऽविधवाः शाकपिण्डीभिः सुरयाऽनेन च तयित्वा चतुरा नर्तनं कुर्युरेता एव देवताः पुंसो वैश्रवणमीशानं चातो ब्राह्मणभोजनम् ॥ ११॥ स्नातं कृतमङ्गलं वरमविधवाः सुभगा युक्सः कुमाय्य वेश्म प्रपादयन्ति । तासामप्रतिकूलः स्यादन्यत्राभक्ष्यपातकेभ्यस्ता- भिरनुज्ञातोऽथास्यै वासः प्रयच्छति । रैभ्यासीदिति चित्तिरा उप- वर्णमित्यानकोशमादत्ते । समअन्तु विश्वेदेवा इति समअनी. या। यथेयं शर्ची वा वातां सुपुत्रां च यथाऽदितिम् । अविधवांचा- पालामेवं वामिह रक्षतादिममिति दक्षिणे पाणौ शलली त्रिवृतं द. दाति रूपं रूपमिदर्श सव्यरक्तकृष्णमाविकं क्षौमं वा त्रिमणि प्र. तिसरं ज्ञातयोऽस्या बनन्ति। नीललोहितमिति। मधुमतीरोषधरिति मधूकानि बधाति । विवाहे गामहयित्वा गृहेषु गां ते माधुपर्कि- ·कौषीतकिगृह्यसूत्रम् । क्यौं पश्चादग्नेः कन्यामुपवेश्यान्वारब्धायां महाव्याहृतिभिस्ति- स्रो जुहोति समस्ताभिश्चतुर्थी पति यतैतस्यां चोदनायामेवमना. देशे सर्वेषु भूतिकर्मसु पुरस्ताचोपरिष्टाचैताभिरेव जुहुयात् ॥१२॥ सम्राज्ञी श्वसुरे भवेति पिता भ्राता वास्यग्रेण मूर्द्धनि जुहोति स्रुवेण वा तिष्ठन्नासीनायाः प्राङ्मुख्याः प्रयङ्मुखो, गृ- भ्णामि ते सौभगवाय हस्तमिति दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पा- णि गृह्णाति साङ्गुष्ठमुत्तानेनोत्तानं तिष्ठन्नासीनायाः प्रामुख्याः प्रत्यङ्मुखः पञ्च चोत्तरा जपित्वा, अमोहमस्मि सा र सा त्वमस्य- ऽमोहं, धौरहं पृथिवी त्वमृत्कमसि सामाहं सा मामलुव्रता भव ता- वेह विवहावहै मजां प्रजनयावहै पुत्रान् विन्दावहै बहूस्ते सन्तु जरदृष्टय इत्युदकुम्भन्नवं भूर्भुवः स्वरिति पूरयित्वा पुन्नाम्नो वृक्ष- स्य सक्षीरान्सपलाशान्त्सकुशानोप्य हिरण्यमिति चैके, तं ब्रह्म- चारिणे वाग्यताय प्रदाय सागुदीच्यां दिशि ता स्थयाः प्रदक्षिणा भवन्त्यमानं चोत्तरत उपस्थाप्ये हि सूनरीप्युत्थाप्या एह्यश्मानमा- तिष्ठाश्मेव त्वं स्थिरा भव अभितिष्ठ प्रतन्यतः सहस्त्र पृतनायतद- तिदक्षिणेन प्रपदेनाश्मानमाक्रमय्य प्रदक्षिणमग्निं पर्याणीय तेनैव मन्त्रेण द्वितीये वसनं प्रदाय लाजाञ्च्छमीपलाशमिश्रान् पिता भ्रा ता वास्यादअलावावपत्युपस्तरणाभिधारणं प्रसभिधारणं चाज्येन ताजुहोति ॥ १३ ॥ इयन्नाद्रुपब्रूने लाजानावपन्तिका शिवा ज्ञातिभ्यो भूयासं चिरं जीवतु मे पतिः स्वाहेति तिष्ठन्ती जुहोति । पतिर्मन्वं जपत्य- ऽश्मक्रमणायेवं द्वितीयमेवं तृतीयं तूष्णी कामन चतुर्थ प्रागुदीच्या दिशि सप्तपदानि प्रक्रमयतीष एकपधूर्जे द्विपदी रायस्पोषाय त्रिप- द्यायोभन्याय चतुष्पदी पशुभ्यः पञ्चपबृतुभ्यः षट्पदी सखा सप्तपदी भवति । तान्यद्भिः शमयत्यापोहिष्ठीयाभिस्तिस्मृभिः स्थे- ·प्रथमोऽध्यायः। १ । याभिरद्भिर्माजयित्वा मुईन्यभिषिच्य गां ददानीसाह ब्राह्मणेभ्य: किञ्चिदद्यात सर्वत्र स्थालीपाकादिषु कर्मस्नु मृाँ विदुषेवाधूयं गौ ह्मणस्य वरो ग्रामो राजन्यस्याऽशो वैश्यस्याऽधिरथं शतं दुहितमते याज्ञिकेभ्योऽश्त्रं ददाति ॥ १४ ॥ म त्वा मुश्चमीति तृचं गृहान् प्रतितिष्ठमानायां जीवं रुदन्ती- ति प्ररुदन्त्यामथ ग्थाक्षस्थोयाअनंपनी कुरुतेऽसनमामदन्त्येत्येत. या सर्पिषा शुचीने चक्रे ट्रेने चक्रे इति चैनाभ्या चक्रयोः पूर्वया पूर्वमु. तरयोत्तरमुत्रौ च खे रथस्यत्येतया फलवतो वृक्षस्य शम्या गर्तेधे- कैकां वयानिखाय नित्या वाभिमन्व्याथोस्रौ युञ्जन्ति । युक्तस्ते अस्तु दक्षिण इति द्वाभ्यां शुक्रावनड्वाहावित्येतेनार्डर्चेन युक्ता- वभिमन्व्याथ यदि स्याङ्गं विशीर्येत छियेत वाहिताग्ने गृहान् क- न्यां प्रपाद्याभिव्ययम्ब खदिरस्येत्येतया परिदध्यात्यचिदझमि- ति ग्रन्थि स्वस्ति नो मिमीतामिति पञ्च जपति शुकि शुकमि- ति रथमारोहन्त्यामा विदन परिपन्थिन इति चतुष्पथे, ये वन इति श्मशाने, वनस्पते शनवल्श इति वनस्पनावद्ध जपति, सुत्रा माणमिति नावमारोहन्त्यामइमन्वतीति नदी तरन्त्यामपि वा युक्तेनै- वोईऊमिरित्यगाधे प्रेक्षणं चेह प्रियमिति सप्तगृहान प्राप्तायाः कृ- ताः परिहाय्य ॥ १५॥ आनडुहमित्युक्तं तस्मिन्नुपवेश्यान्वारब्धायां पतिश्चनस्रो जु- होत्याग्निना देवेन पृथिवीलोकेन लोकानामृग्वेदन वेदानां तेन वा शमयाम्य नौ साहा, वायुना देवनान्तरिक्षलोकेन लोकानां य- जुर्वेदेन वेदानां नेन त्वा शमयाम्पसौ स्वाहा, सूर्येण देवेन द्यौर्लोकेन लोकानां सामवेदेन वेदानां तेन वा शमयाम्यमौ स्वाहा, चन्द्रे- ण देवेन दिशां लोकेन लोकानां ब्रह्मवेदेन वेदानां तेन त्वा श मयाम्यसौ स्वाहा भूर्या ते पतिधन्यलक्ष्मी देवरनी जारनी ता

·कौषीतकिगृह्यसूत्रम् ।
करोम्यसौ स्वाहेति वा प्रथमया महाव्याहत्या प्रथमोपहिता द्विती.
यया द्वितीया तृतीयया तृतीया समस्ताभिश्चतुर्थी घोरचक्षुरित्या-
ज्यलेपन चक्षुषी विमजीत, कयानश्चित्र इति तिमृभिः केशान्तान.
भिमश्योतत्यादैव्याभिषजेतिचतस्रोऽनुQत्यान्ते स्वाहाकारेण मू-
ईनि संस्रावमत्र हैके कुमारमुत्सङ्गमानयन्त्युभयतः मुजात मा ते
योनिमित्येतयाऽपि वा तूष्णीं तस्याऽअलौ फलानि दत्वा पुण्याई
वाचयति पुंसवतीह भवतीहैवस्तमिति सूक्तशेषेण गृहान् प्रपाद.
यन्ति ॥१६॥
दधिक्राव्णोअकारिषमिति दघि संपिबेयातां वाग्यतावासी-
यातामाध्रुवदर्शनादस्तमिते ध्रुवं दर्शयति ध्रुबधि पोष्यामयीति,
ध्रुवं पश्यामि प्रजां विदेयेति ब्रूयात् त्रिरात्रं ब्रह्मचर्य चरेयातामधः
शायीयातां दध्योदनं संभुञ्जीयातां पिबतं च तृप्णुतं चेति तुचेन सा.
यं प्रातर्वैवाहमग्निं परिचरेयातामग्नये स्वाहाऽग्नये स्विष्टकृते स्वाहे.
ति, पुमांसौ मित्रावरुणौ पुमांसावश्विनावुभौ पुमानिन्द्रश्चाग्निश्च
पुमांसं वर्ततां माय स्वाहति पूर्वी गर्भकामा दशरात्रमविप्रवासः॥१७॥
अथ चतुर्थीकर्म । त्रिरात्रे निर्देचे स्थालीपाकस्य जुहोति,
अग्ने प्रायश्चित्तिरसि त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि त्वं देवानां प्रा.
यश्चित्तिरसि यास्या पतिघ्त्री तनूस्तामस्या अपजाहि। वायो प्रायश्चि-
तिरास त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि यास्या अपुत्रिया तनुस्तामस्या
अपजाई । सूर्य प्रायश्चित्तिरमि त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि यास्या
अपशव्या तनूस्तामस्या अपजहि । अर्यमणं नु देवं कन्या अनि
मयक्षत सेमां देवो अर्यमा प्रेतो मुश्चातु मामुतः । वरुणं नु देवं
कन्या अग्निमयच्छत सेमां देवो वरुणः प्रेतो मुश्चातुमामुतः । पूषणं
नु देवं कन्या अग्निमयच्छत सेमां देवो पूषा मेतो मुश्चातु मामुतः।
मजायत इति सप्तमी, सौविष्टकृत्यष्टमी ॥ १८ ॥

·प्रथमोऽध्यायः ।। अध्याण्डामूलं पेषयित्वर्तुवेलायां, मुदीर्घातः पतिवतीति द्वा- भ्यामन्ते स्वाहाकाराभ्यां नस्तो दक्षिणतो निषिञ्चेत् । गन्धर्वस्य विश्वावसोर्मुखमसीत्युपस्थम् अञ्जनयिष्यमाणोऽभिमृशेत् । समाप्ते अर्थे जपेत् । प्राणे तत्रे रेतो दधाम्यसावित्यनुप्राण्यात् । यथा भुमिरग्निगर्भा यथा द्यौरिन्द्रे गर्भिणी वायुर्यथा दिशां गर्भ एवं गर्भ दधामि तेऽसाविति वा । आ ते योनि गर्भ एतु पुमान् वाण इपुधिम् आवीरो अब जायतां पुत्रस्ते दशमास्यः । पुमांसं पुत्रं जनयतं पुमाननुजायतां तेषां माता भविष्यसि जातानां जनयांसि च पुंसि वै पुरुषे रेतस्तस्त्रियामपि च तु तथा तदब्रवीद्धाता तत्पजापतिरब्रवीत् । प्रजापतिर्व्यदधाव सविता व्यकल्पयत् । स्त्रीषूपमन्यात् खादधरपुमांसमादधादिह । यानि भद्राणि बीजानि पुरुषा जनयन्ति नः तेभिष्ट्वं पुत्रं जनय सुप्रमुर्खेनुका भव । अ- भिक्रन्द वीलय स्वगर्भमाधोहि साधय दृषाणं वृषन्नाधेहि मजाय त्वा हुवामहे । यम्य योनि पतिरेतोगृभाय पुमान् पुत्रो धीयतां गर्भ अन्तः तं पिपृहि दशमास्योन्तरुदर स जायताम् । श्रेष्ठयतमखाना. मिति वा ॥ १९ ॥ तृतीये मासि पुंसवनं पुष्येण श्रवणेन वा सोमांशुं पेषयित्वा कुशकण्टकं वा न्यग्रोधस्य वा स्कन्धस्यान्त्यां शुङ्गां यूपस्य वा- ऽग्निष्ठां संस्थिते वा यज्ञे जुव्हः संस्रावमग्मिना रयिं तन्नस्तुरीयं स. मिद्धाग्निवनवत्पिशङ्गरूप इति चतसृभिरन्ते स्वाहाकाराभिर्नस्तो दक्षिणतो निपिञ्चेत् ॥ २०॥ चतुर्थे मासि गर्भरक्षणम् । ब्रह्मणाग्निः संविदान इति षट् स्थालीपाकस्य हुत्वाऽक्षीभ्यां ते नासिकाभ्यामिति प्रत्यृचमाज्य- लपेनाङ्गान्यनुविमृज्य ॥ २१ ॥ सप्तमे मासि प्रथमगर्भे सीमन्तोन्नयनम् । स्नातामहतवासस ·१० कौपीतकिगृह्यमूत्रम् । पश्चादग्नेरुपवेश्यानारब्धायां महाव्याहृतिभिर्दुत्वा स्थालीपाकं श्र- पयित्वा मुदगौदनमित्येके पुंचदुपकरणानि स्युनक्षत्रं च धाता द- दातु दाशुषे प्राची जीवातुम क्षितिं वयं देवस्य धीमहि मुमति सत्यधर्मणः धाता प्रजाया उत्तराय ईशे धातेदं विश्वं भुवनं जजान धाता पुत्रं यजमानाय दाता तस्मा उ हव्यं घृतवज्जुहोतेति नेजे- मेष परापोति तिस्त्रः प्रजापन इति षष्ठी विः श्वेतया शलल्या दर्भ- सूच्या बोदुम्बरशलाटुभिः सह मध्यादृय सीमन्तमुन्नयति भूर्भुवः स्वरित्युत्तङ्गे निधाय त्रिवृतिः प्रतिमुच्य कण्ठे बनात्ययमूर्जावरो- वृक्ष ऊजीव फलिनी भवेत्याथाह वीणागाथिनो राजानं संगायतेति यो वाप्यन्यो वीरतर इत्युदपात्रेऽक्षतानवनिनीय विष्णुयोनि क- स्पयतु एकामहमिति षड्वेन पाययेदथास्या उदरमभिमशेत मु- पर्णोऽसि गरुत्माँस्त्रिदृत्त शिरो गायत्रं चक्षुः छन्दास्यङ्गानि यज़ं- पि नाम साम ते तनूं मोदमानी गापयेन्महादेहमती वा ऋषभो दक्षिणा ॥२२॥ काकानन्या मचकचानन्याः कोशातक्या बृहत्याः कालक्लीत- कस्योति मूलानि पेषांयत्वोपलेपयदेशं यस्मिन् प्रजायेत रक्षसा- मपहत् ॥ २३ ॥ अथ जातकर्म । जातं कुमारं त्रिरभ्य वान्यानुप्राण्याचा प्रा- णि ह गजुपा समनिहि सामनोदनी हीति । सर्पिर्मधुनी दध्युदके च माननीय त्रीहियवौ वा संनिघृष्य त्रिः प्राशयज्जातरूपेण प्रते यच्छामि मधुमन्मखाय वेदं प्रमूनं सवित्रा मघोना आयुष्मान गुपिगोम देवनाभिः शतं जीत्र शरदो लोके अस्मिन्नित्यसाविति नामास्य दधाति घोषवदाधन्तरन्तःस्थं यक्षरं चतुरक्षरं वाऽपि वा पळक्षरं कृतं कुर्यान नदिनम् । तदस्य पिता माता च विद्यातां दशम्यां व्यावहारिकं ब्राह्मणजुटं गोः कृष्णस्य शुक्लकृष्णानि ·प्रथमोऽध्यायः।१। ११. लोहितानि च रोमाणि मखं कारयित्वैतस्मिन्नेव चतुष्टये सन्निनीय चतुः प्राशयेदिति माण्डूकेयो भूर्ऋग्वेदं त्वयि दधाम्यसौ स्वाहा भू- भुवः स्वाकोवाक्यमितिहासपुराणमों सर्वान् वेदाँस्त्वयि दधाम्य ऽसौ स्वाहेति वा। मेधाजननम् । दक्षिणे कर्णे वागिति त्रिः । वाग् देवी मनसा संविदाना प्राणेन वत्सन, भुवो यजुर्वेदं त्वयि दधा- म्यसौ स्वाहा स्वः सामवेदं त्वयि दधाम्यमौ स्वाहेति प्रोक्ता जुषता स्वा सौमनसाय देवी मही मन्द्रावाणी वाणीचीः सलिला स्वयम्भू- रिति चानुमन्त्रयेत शणमूत्रेण विनथ्य जातरूपं दक्षिणे पाणावपि- नह्योत्थानादूर्ध्व दशम्या ब्राह्मणेभ्यो दद्यादमा वाकुर्वीत ॥२४॥ दशरात्रे चोत्थानादृय मातापितरौ शिरःस्नातावहतवाससौ कु- मारश्चैतस्मिन्नेव मूतिकाग्नौ स्थालीपाकं श्रपयित्वा जन्मतिथि हुत्वा त्रीणि च भानि सदैवतानि तन्मध्ये जुहुयाद्यस्मिन् जातः स्यात् पूर्व तु दैवतं सर्वत्रा आयुष्टे अद्य गीर्भिरयमग्निर्वरेण्यः आयु! देहि जीवसे आयुर्दा हविषा दधानो घृतप्रतीको घृतयोनिरोधि घृतं पीत्वा मधुचारु गव्यं पितेव पुत्रमिह रक्षतादिममिति । सोम महे भगमिति दशमीस्थालीपाकस्य नामधेयं प्रकाशं कृत्वा ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्यैवमेव मासि मासि जन्मतिथिं हुत्वोर्द्ध संवत्सराद् गृो. ऽग्नौ जुहोति ॥ २५ ॥ अग्नये कृत्तिकाभ्यः प्रजापतये रोहिण्यै सोमाय मृगशिरसे रुद्रायाद्राभ्योदितये पुनर्वसुभ्यां बृहस्पतये पुष्याय सप्पेभ्यो श्ले- षाभ्यः पितृभ्यो मघाभ्योगभगाय फाल्गुनीभ्यामर्यम्णे फल्गुनी- भ्यां सवित्रे हस्ताय त्वष्ट्रे चित्रायै वायवे खातय इन्द्राग्निभ्यां विशाखाभ्यां मित्रायानुराधाया इन्द्राय ज्येष्ठायै निर्ऋत्यै मूला- याऽन्योऽपाढाभ्यो ब्राह्मणेऽभिजिते विष्णवे श्रवणाय वसुभ्यो धनिष्टाभ्यो वरुणाय शतभिषजेऽजायैकपदे प्रोष्टपदाभ्योऽदिर्जु- ·१२ कौषीतकिगृह्यसूत्रम् । धन्याय प्रोष्ठपदाभ्यः पूष्णे रेवत्या अश्विभ्यामश्विनीभ्यां यमाय भरणीभ्यः ॥२६॥ षष्ठे मास्यन्नप्राशनम् । आजमन्नाद्यकामस्तैत्तिरं ब्रह्मवर्चसकामो मात्स्यं जवनकामो घृतोदनं तेजस्कामो दधिमधुघृतमिश्रमन्नं प्राश- येत् । अन्नपतेऽन्नस्य नो देखनमीवस्य शुष्मिणः प्रपदातारं ता- रिप ऊर्जनो धेहि द्विपदे चतुष्पदे यश्चिद्धि महश्चित् । इममग्न आयुषे वर्चसे तिग्ममोजो वरुणसोमराजन् मातेवास्मा आदितिः श- मयं सद्विश्वेदेवा जरदष्टिर्यथा सदिति हुत्वाऽग्न आयूषीत्यमि- मन्त्र्योदगग्रेषु केशेषु, स्योना पृथिवि भवेत्युपवेश्य, महाव्याहृति- भिः प्राशनं शेषं माता प्राश्नीयात् ॥ २७ ॥ संवत्सरे चूडाकर्म तृतीये वा वर्षे, पञ्चमे क्षत्रियस्य, सप्तमे वैश्यस्याग्निमुपसमाधाय व्रीहियवानां तिलमाषाणामिति पात्राणि च पूरयित्वानडुहं च गोमयं कुशभित्तं च केशप्रतिग्रहणादशनव- नीतं लोहक्षुरं चोत्तरत उपस्थाप्य संपृच्यध्वम् ऋतावरीरूर्मिणा मधुमत्तमाः पृञ्चती मधुना पयो मन्द्रा धनस्य सातय इत्युष्णा- खप्मुशीता आसिञ्चति । आप उन्दन्तु जीवसे दीर्घायुत्वाय वर्च- से घ्यायुषं जमदग्नेः कश्यपस्य त्र्यायुषमगस्त्यस्य व्यायुषं य- देवानाम् व्यायुषं तत्ते करोमि घ्यायुषमित्यसाविति शीतोष्णा- भिराद्भिर्दक्षिणं केशपक्षं त्रिरभ्यनक्ति मालल्यैके विजटान् वा कृ- वा नवनीतेनाभ्यज्यौ ओषधे वायस्वैनमिति कुशतरुणमन्तर्दधा- ति केशान् कुशतरुणं चादर्शन संस्पृश्य, तेजोऽसि स्वधितिष्ठेयि- ता मैनं हिंसीरिति लोहचुरमादत्ते । येनावपत् सविता श्मश्रुग्रे क्षुरेण राज्ञो वरुणस्य विद्वान् येन धाता बृहस्पतिरिन्द्रस्य चावप. छिरः तेन ब्रह्माणो वपतेदमघायुष्मान् दीर्घायुरयमस्तु वीरोऽसा- विति केशाग्राणि छिनत्ति कुशतरुणं चैवं द्वितीयमेवं तृतीयमेवं ·१३ द्वितीयोऽध्यायः।२ द्विरुत्तरतो निकायोः षष्ठे सप्तमे गोदानकर्मण्यतदेव गोदानकर्म यच्चूडाकर्म षोडशे वर्षेऽष्टादशे वा तृतीये तु प्रवपने गां ददा- त्यहनं च वासस्तूष्णीमातः कन्यानां प्रागुदीच्यां दिशि बह्वौ- षधिके देशेऽपां वा समीपे केशानिखनन्ति नापिताय धान्यपा- वाणि नापिताय धान्यपात्राणि ॥ २८ ॥ इति प्रथमोऽध्यायः॥ ॐ गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयतैणेयेनाजिनेन गर्भदशमेषु वा गर्भेकादशेषु क्षत्रियं रौरवेण गर्भद्वादशेषु वैश्यं गव्येनाषोडशाद वर्षाद् ब्राह्मणस्यानतीतः काल आद्वाविंशाद क्षत्रियस्यात ऊर्द्ध पतितसावित्रीका भवन्ति । नैनानुपनयेयुर्नाध्यापयेथुन याजयेयु - भिर्व्यवहरेयुरहतेन वा सर्वान्मेखलिनो मौनी मेखला ब्राह्मणस्य धनुर्ध्याक्षवियस्योर्णासूत्री वैश्यस्य, पालाशो बैल्यो वा दण्डो ब्रा- ह्मणस्य नैयग्रोधः क्षत्रियस्यौदुम्बरो वैश्यस्य, प्राणसंमितो ब्राह्म- णस्य ललाटसमितः क्षत्रियस्य केशसंमितो वैश्यस्य । सर्वे वा सर्वेषाम् । येनाबद्धेनोपनयेताचार्याधीनं तत्परिवाप्योपनेयस्यादा- प्लुत्यालङ्कृत्य जघनेनाग्नि तिष्ठतः प्राङ्मुख आचार्यस्तिष्ठस्ति- ठन्तमुपनयम् ॥१॥ इयं दुरुक्तात् परिबाधमाना वर्णं पवित्रं पुनती न आगात् प्राणापानाभ्यां बलमाविशन्ती सखा देवी मुभगा मेखलेयमिति विर्मेखलां प्रदाक्षिणं त्रिः परिवेष्टय ग्रन्थिरेकस्त्रयोऽपि वाऽपिवा प- च.यज्ञोपवीतं कृत्वा यज्ञोपवीतमसि यज्ञस्य त्वेनोपनह्यामीत्यञ्ज- ली पूरयित्वाथैनमाह को नामासीत्यसावहं भो इतीतरः समाना- ऽऽर्षेय इत्याचार्यः समानार्षेयोऽहं भो इतीतरो ब्रह्मचारी भवान् ब्रूहीति ब्रह्मचार्यहं भो इतीतरो भूर्भुःखरित्यस्याअलावालींस्त्रीन आसिच्य दक्षिणोत्तराभ्यां पाणिभ्यां पाणी संगृह्य जपति देवस्य वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामुपनयाम्य- ·१४ कौषीतकिगृह्यसूत्रम् । ऽसाविति गणानां त्वेति गणकामानागन्तामारिषण्यतेतियोधान्महा- व्याहृतिभिव्याधितान् ॥ २॥ भगस्ते हस्तमग्रहीत सविता हस्तमग्रहीत् पूषा ते हस्तम- अभीदर्यमा हस्तमग्रभीन्मित्रस्त्वमसि धर्मणाग्निराचार्य्यस्तव अ- सावहं चोभावग्न एतं ते ब्रह्मचारिणं परिददामीन्द्रतत्ते ब्रह्म- चारिणं परिददामि विश्वेदेवा एतं वो ब्रह्मचारिणं परिददामि दीर्घायुत्वाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय रायस्पोषाय सर्वेषां वेदाना- माधिपत्याय मुश्लोक्याय स्वस्तये ऐन्द्रीमावतमावर्त आदित्यस्या- वृतमन्वावर्त इति दक्षिणं बाहुमन्वावृत्त्य दक्षिणेन प्रादेशेन दक्षिण- मंसमन्ववहृत्यारिष्यतस्ते हृदयस्य प्रियो भूयासमिति हृदयदेश- मभिमृशति तूष्णी प्रसव्यं पर्यावृत्याथास्योङ्गुलिं पाणिं हृदये निधाय जपति ॥३॥ मम व्रते हृदयं ते दधामि मम चित्तमनुचित्तं ते अस्तु मम वा चमेकमना जुषस्व बृहस्पतिष्टानि युनक्तु मह्यमिति कामस्य ब्रह्म- वर्चस्यासाविति तेनैव मन्त्रेण तथैव पर्यावृत्य दक्षिणेन प्रादेशेन दक्षिणमंसमन्वारभ्य जपति ब्रह्मचार्यसि समिधमाद्यपोशानकर्म- कुरुमादिवा वाचं यच्छासमिदाधानादेषा ते अग्ने समिदित्यभ्या- दधाति समिधं तूष्णीं वा ॥ ४ ॥ संवत्सरे सावित्रीमन्वाह विरावे अन्वक्षं वा गायत्रीं ब्राह्म- णायानुब्रूयात् त्रिष्टुभं क्षत्रियाय जगतीं वैश्याय सावित्री त्वेवो- तरेणाग्निमुपविशतः प्राङ्मुख आचार्यः प्रत्यङ्मुख इतरः । अ- धीहि भो३ इत्युक्त्वाचार्य ॐकारं प्रयुज्याथेतरं वाचयति सावि- श्री भो अनुब्रूहीत्यथास्मै मन्त्राह तत्सवितुवरेण्यमियेतां पच्छोऽर्द- शोनवानम् ॥ ५॥ आपो नाम स्थ शिवा नाम स्थार्जा नाम स्थाऽजरा नाम

·द्वितीयोऽध्यायः ।।
स्थोऽभया नाम स्थाऽमृता नाम स्थ तासां वोशीय सुमतौ माधत्तेत्येव
त्रिरप आचमव्य स्वस्ति नों मिमीतामिति पञ्चर्चेन दण्डं प्रयच्छति
वरो दक्षिणा प्रदक्षिणमग्नि पर्यास्थीत्य भिक्षते ग्रामं मातरं वेव
प्रथमा या चैनं न प्रत्याचक्षीताचार्याय भैक्ष्यं निवेदयित्वाऽनुज्ञातो
गुरुणा भुञ्जीताहरहः समिदाधानं भिक्षाचरणमधः शय्यां गुरुशु-
श्रूषेति ब्रह्मचारिणो नित्यानि ॥ ६ ॥
अथानुवाचनस्याग्नेरुत्तरत उपविशतः प्राङ्मुख आचार्य:
प्रत्यङ्मुख इतरोऽभिवाय पादावाचार्यस्य दक्षिणेन जानुनाक्रम्य
मूले कुशतरुणान् दक्षिणोत्तराभ्यां पाणिभ्यां मध्ये परिगृह्य तां
सव्येनाचार्योऽग्ने संगृह्य दक्षिणेनाद्भिः परिषिञ्चनथेतर वाचयति
सावित्री भो ३ अनुग्रहीतीतरः सावित्री ते अनुब्रवीमीत्याचार्यों
गायत्री भो ३ अनुब्रूहीतीतरो गायत्रीं ते अनुबबीमीत्याचार्यों
वैश्वामित्री भो३ अनुब्रूहीतीतरो वैश्वामित्री ते अनुब्रवीमीत्याचा-
र्यो ऋषीं भो ३ अनुहीतीतर ऋषींस्ते अनुब्रवीमीत्याचार्यों देव-
ता भो ३ अनुगृहीतीतरो देवतास्ते अनुब्रवीमीत्याचार्यः श्रुति
भो३ अनुब्रूहीतीतरः श्रुति ते अनुब्रवीमीत्याचार्यः श्रद्धामेधे भो३
अनुग्रहीतीतरः श्रद्ध मेधे अनुब्रवीमीत्याचार्य एवमेवमृर्यस्य
यस्य यो यो मन्त्रो यदेवत्यो यच्छन्दाश्च तथा तं तं मन्त्रमनुब्रू-
यादपि वा विदन्नृपिदैवतच्छन्दासि तत्सवितुर्वरेण्यमित्येतां पच्छो-
ऽर्द्धर्चशो नवानमित्येषेति समाप्त आहाचार्य एवमेकैकमृषिमनुवाकं
वाऽनुब्रूयात् क्षुद्रसूक्तेष्वनुवाकं यावद्वा गुरुर्मन्येताद्योतमेकामं मुक्ते
वाऽनुब्रूयादृपेरनुवाकस्य वैकैकां मूक्तां दाविहैषा प्रभृतिरिति काम
सूक्तादाचार्य इत्येतदृषिस्वाध्याये व्याख्यातं कुशतरुणानादाया-
ऽऽनडुहेन मूले कुण्डं कृत्वा यथामूक्तं कुशेष्वपो निषिञ्चत्यहाशेषं
स्थानमुपवासश्च ॥ ७॥

·कौषीतकिगृह्यसूत्रम् । अपराह्नेऽक्षतधाना भिक्षित्वाऽऽज्याहुतिधर्मेणाग्नौ पाणिना जुहुयात् सदसस्पतिमद्भुतमिति प्रत्य॒चः सूक्तशेषेण भक्षराचार्य स्वस्तिवाच्य ॥८॥ अरण्ये समित्पाणिः सन्ध्यामास्ते नित्यं वाग्यत उत्तरापरा- भिमुखोऽन्वष्टमदेशमा नक्षत्राणां दर्शनादतिक्रान्तायां महाव्या- हृतीः सावित्री स्वस्त्ययनानि च जपित्वैवं प्रातः प्राङ्मुखस्तिष्ठ- नामण्डलदर्शनाव ॥९॥ उदिते प्राध्ययनमहरहः सायं प्रातरग्निमुपसमाधाय परिस- मूद्य पर्युक्ष्य दक्षिणं जान्वाच्याग्नये समिधमाहा बृहते जातवेदसे स मे श्रद्धां च मेधां च जातवेदाः प्रयच्छतु खाहा । एधोऽस्ये- विधीमहि समिदसि तेजोऽसि तेजो मयि धेहि स्वाहा । समिद्धो मां समय प्रजया च धनेन च स्वाहा । एषा ते अग्ने समित्तया वर्द्धस्व चाचप्यायस्व वर्धिषीमही च वयमाचप्यासिषीमहि स्वाहे. त्यथ पर्युक्ष्याग्नि श्रद्धां च मेघां चाविनिपातं स्मृतिं च मे इक्षितो जातवेदा अयं शुनन्नः संप्रयच्छत्वित्यग्निमुपतिष्ठते । सौप- वनभाषितं दृष्टद्धसम्प्रदायानुष्ठितं घ्यायुषं पञ्चभिर्मन्त्रैः प्रति- मन्त्रं ललाटे हृदये दक्षिणस्कन्धे वामे च ततः पृष्ठे च पञ्चमु भस्मना त्रिपुडं करोति स एतेषां वेदानामेकं द्वौ बीन् सर्वान् वाऽधीते य एवं हुत्वाग्निमुपतिष्ठते ॥ १०॥ अथ व्रतादेशनम् । तस्योपनयनेन कल्पो व्याख्यातो न सावित्रीमन्वाह । दण्डप्रदानान्तमित्यके । उदनयने शुक्लपक्षेऽहोरात्रं ब्रह्मचर्यमुपेत्याचार्योऽमांसाशी ब्रह्मचारी चतुर्दशी परिहाय्याष्ट- मी चायोचमे चैके यां वान्यां भप्रशस्तां मन्येत तस्यां शुक्रिये ब्रह्मवर्यमादिशेत विरात्रंब्रह्मचर्य चरेद् द्वादशरात्रं सवत्सरं वा या- बद्वा गुरुर्मन्येत शाकरं तु संवत्सरं वातिकमौपनिषदं च पूर्णे काले ·द्वितीयोऽध्यायः ।। चरिते ब्रह्मचर्ये शंयोर्वाहस्पत्यान्ते वेदेऽनूक्ते रहस्यं श्रावयिष्यन् कालनियमं चादेशेन प्रतीयेत ॥ ११ ॥ कृतप्रातराशस्यापराह्वेऽपराजितायां दिशि हुत्वाचार्योऽथैनं यास्त्रेव देवतामु परीतो भवति तास्वेवैनं पृच्छत्यग्नाविन्द्र आ- दित्ये विश्वेषु च देवेषु चरितं ते ब्रह्मचर्यमिति चरितं भो३ इति प्रत्युक्ते पश्चादग्ने पुरस्तादाचार्यस्य प्राङ्मुखे स्थितेऽहतेन वास- साचार्यः प्रदक्षिणं मुखं त्रिः परिवेष्ट्योपरिष्टादशाः कृत्वा यथा न संभ्रश्येत त्रिरात्रं समिदाधानं भिक्षाचरणमधः शय्यां गुरुशुश्रूषां चाकुन्वाग्यतोऽप्रमत्तोऽरण्ये देवकुलेऽग्निहोत्रे वोपवसखेत्यत्र ईके तानेव नियमॉस्तिष्ठतो राज्यामेवोपदिशन्त्याचार्योऽमांसाशी ब्र. ह्मचारी त्रिरात्रे निहत्ते राध्यां वा प्रामानिष्क्रामन्नैतानीक्षेतानध्या- यान् पिशितापं चण्डालं सूतिका रजस्वलां तेदनिमपहस्तकाँछ्म- शानं सर्वाणि च शवरूपाणि यान्यास्येन प्रविशेयुः स्वस्यवासां निरसनुदित आदित्येऽनुवाचनधर्मेण वाग्यतायोष्णीषिणेऽन्वाह महानाम्नीष्वेवैष नियमोऽथोत्तरेषु प्रकरणेषु स्वाध्यायमेव कुर्वत आचार्यस्येतरः शृणोत्युष्णीषभाजं दक्षिणा गां ददाति त्वतमित्यु- चादिवीति च प्रणवेन वा सर्वमत्रहेके वैश्वदेवं चरुं कुर्वते सर्वेषु प्रकरणेषु यथापरीतमिति माण्डूकेयः ॥ १२ ॥ अथातो दण्डनियमानान्तरा गमनं कुर्यादात्मनो दण्डस्य चाथ चेदण्डमेखलोपवीतानामन्यतमाद्विशीयंत छियेत वा तस्य तत्मायश्चित्वं यदुवाहे रथस्य मेखलाचेदसन्धेया भवत्यन्यां कृत्वानु- मन्त्रयते। मेध्यामध्यविभागज्ञे मेधि देविमरस्वति । मेखले स्कन्नमाच्छिन्नं सन्तनुष्व व्रतं मम ॥ त्वमग्ने व्रतभृच्छु- चिरग्ने देवाँ इहावह । उपयज्ञं हविश्च नः व्रतानि बिभ्रद् व्रतपा ३

·ܟܕ܂
कौपीतकिगृह्यसूत्रम् ।
अदाभ्यो भवानो दुनो अजरः सुवीरः दधनानि सुमृढीको अग्ने
गोपाय नो जातवेदस उपवीतं च दण्डे बध्नाति । तदप्येतत् ।
यज्ञोपवीनदण्डं च मेखलामजिनं तथा ।
जुहुयादप्सु व्रते पूर्ण वारुण्यर्चा रसेन वा ॥ ॥ १३ ॥
अथ वैश्वदेवो व्याख्यातो होमकल्पो वैश्वदेवस्य सिद्धस्य सायं
मातोऽनौ जुहुयादग्नये म्वाहा सोमाय स्वाहेन्द्राग्निभ्यां स्वा.
हा विश्वकर्मणे स्वाहा भरद्वाजधन्वन्तरये स्वाहादितये स्वाहा-
ऽनुमतये वाहानये स्विष्टकते स्वाहेति हुवैतासां देवतानामथ वा.
स्तुमध्ये बलि हरदेवताभ्यश्चैव देवताभ्यो नमो ब्रह्मणे ब्राह्मणे-
भ्यश्च वास्तोष्पते प्रतिज नीह्यस्मानिति वास्तुमध्ये वास्तोष्पतये
चाथ दिशां प्रदक्षिणं यथारूपं बलिं हरति नम इन्द्रायैन्द्रेभ्य-
श्च नमो यमाय याम्येभ्यश्च नमो वरुणाय वारुणेभ्यश्च नमः
सोमाय सौम्येभ्यश्च नमो बृहस्पतये बार्हस्पयेभ्यश्चाथाऽऽदि-
त्यमण्डले नमोऽदिनय आदित्येभ्यश्च नमो नक्षत्रेभ्य ऋतुभ्यो
मासेभ्योऽर्द्धमामेभ्योऽहोरात्रेभ्यः संवत्सरेभ्यः पूष्णे पथिकृते धाने
मरुद्भ्यश्चसि देहलीषु विष्णवे दृषदि वनस्पतय इत्युलूखले ओष-
धीभ्य इयोषधीनां स्थाने पर्जन्यायाध इति मणिके नमः श्रियै
शग्यायां शिरमि पादतो भद्रकाल्या अनुगुप्त देशे नमः सर्वान्नभू-
तयेऽथान्नरिक्षे नक्तञ्चरेभ्य इति मायमहश्चरेभ्य इति प्रातये देवास
इति चाविज्ञानाभ्यो देवताभ्य उत्तरतो धनपतये च प्राचीनावीती
दक्षिणतः शषन्निनयति ये अग्निदग्धा इति देवपितृनरेभ्यो दत्वा
श्रोत्रियं भोजयेद् ब्रह्मचारिणे भिक्षांदद्यादनन्तरं सौवासिनीं गर्भिणी
कुमारान् स्थविराँश्च भोजयेच्छभ्यः श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्
भूमाविति नानव नमश्नीयान्नैको न पूर्व मोघमन्नं विन्दते अप्र-
चेता इति ॥ १४ ॥

·द्वितीयोऽध्यायः।२।
१९
पण्णां चेदाणामन्यतम आगच्छेद्गोपशुमजमन्नं वा यत्
सामान्यतमं मन्येत तत्कुन्निामांसोऽर्घः स्यादधियज्ञमधिविवाहं कुरु-
तेत्येव ब्रूयाद्वैवाह्याय प्राजापत्यो राज्ञ ऐन्द्रः मियाय मैत्रः स्नानका-
पैन्द्रानो यद्यप्यसकृत् संवत्सरस्य सोमेन यजेत कृतार्या एवैनं
याजयेयु कृतार्थ्यास्तदपि भवति ॥ १५ ॥
मधुपर्के च सोमे च पितृदेवतकर्मणि ।
अत्रैव पशवो हिंस्यान्नान्यत्रेत्यब्रवीन्मनुः ॥
आचार्यश्च पिता चोभौ सखा चानतिथिहे ।
ते यद्विदध्युस्तत् कुर्यादिति धर्मो विधीयते ॥
नैकग्रामीणमतिथिं विप्रोष्यागतमेव च ।
उपस्थितं गृहे विद्याद्भार्या यत्राग्नयोऽपि वा ।।
अग्निहोत्रं बलीवर्दाः काले चातिथिरागताः।
बालाश्च कुलवृद्धाश्च निर्दहन्त्यपमानिताः ॥
अनड्डानग्निहोत्रं च ब्रह्मचारी च ते त्रयः ।
अनन्त एव सिद्ध्यन्ति नैषां सिद्धिरनश्नताम् ॥
देवताः पुरुषं गृह्या अहरहहमेधिनम् ।
भागार्थमुपसर्पन्ति ताभ्यो निर्वप्तुमर्हति ॥ ॥ १६ ॥
तृणान्यप्युञ्छतो नित्यमग्निहोत्रं च जुहतः ।
सर्व सुकृतमादत्ते ब्राह्मणोऽनचितो वसन् ॥
उदपात्रात्तु दातव्यमाकाष्ठाज्जुहुयादपि ।
आसूक्तादानुवाकाद्वा ब्रह्मयज्ञोऽभिधीयते ॥
नोपवासः प्रवासे स्यात् पत्नी धारयते व्रतम् ।
पुत्रो भ्राताऽथवा पत्नी शिष्यो वास्य बलिं हरे ॥
वैश्वदेवमिमं ये तु सायं प्रातः प्रकुर्वते ।
ते अर्थैरायुषा कीर्त्या प्रजाभिश्च समृनयुरिति ॥ ॥१७॥

·कौषीतकिगृह्यसूत्रम् । ब्रह्मचारी प्रवत्स्यन्नाचार्यमामन्त्रयते प्राणापानयोरित्युपखिोमहं वत्स्यामि भा ३ इत्युच्चैः प्राणापाना उरुव्यचास्त्वया प्रपद्ये दे. वाय वा गोप्त्रे परिददामि देवसवितरेष ते ब्रह्मचारी परिददामि ते गोपायस्व तं मामृधखेत्युपश्चिों स्वस्तीत्युचराचार्यः स्वस्ती- त्युच्चैराचार्यः ॥ १८ ॥ ॥ इति गृह्यसूत्रे द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ स्नानं समावस्य॑मानस्यानडुहमित्युक्तम् । तस्मिन्नुपवेश्य के- शश्मश्रूणि वापयति लोमनखानि च व्रीहियवैस्तिलसर्पपैरपामार्गः सदापुष्पीभिरित्युद्वाप्यापोहिष्ठीयेनाभिषिच्यालंकृत्य युवं वस्त्राणीति वाससी परिधायाथाऽस्मै निष्कं बनात्यायुष्यं वर्चस्य ममाग्ने वर्च इति वेष्टनं गृहं गृहमहनेति च्छवमारोहतेत्युपानही दीर्घस्ते अस्व- कुश इति वैष्णवं दण्डमादत्ते । प्रतिजीनस्तदहरासीत वनस्पते वी. ड्वङ्गः शास इत्येति रथमारोहयेद्यत्रैनं गवा वा पशुना वा अईये- युस्तत्पूर्वमुपतिष्ठेत गोभ्यो वा समावर्तेत फलवतो वा वृक्षादिन्द्र- श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहि स्योना पृथिवी भवेत्युवेशहलीस्पितमन्नं तदह जीताचार्य वस्त्रयुगं दद्यादुष्णीषमणिकुण्डलं दण्डोपानहं छत्रं च ॥१॥ अगारं कारयिष्यन्निहान्नाधाय विशः परिगृह्णामीत्युदुम्बर- शाखया त्रि: परिलिख्य मध्ये स्थण्डिले जुहोति कोऽसि कस्या- ऽसिकायते ग्रामकामो जुहोमि स्वाहा । अस्यां देवानामसि भागधे- यमितः प्रजाताः पितरः परेताः । विराड्वजुह्वद्ग्रामकामो न दे- वानां किञ्चनान्तरेण स्वाहेति स्थूणागर्तान् खादयित्वोदमन्थाना- सिच्य इमं विमिन्वे अमृतस्य शाखां मघोर्धारा प्रतरणीं वसूना- म् । एनां शिशुः क्रन्दत्याकुमार एनां धेनुः क्रन्दतु नित्यवत्सेत्यु. दुम्बरशाखां घृतेनाक्तां दक्षिणे द्वार्य गर्ने निदधाति । इमामुच्छ्र- यामि भुवनस्य शाखां मधोधीरां प्रतरणीं वसूनाम् । एनां शिशु:

·तृतीयोऽध्यायः ।।
क्रन्दयाकुमार एनां धेनुः क्रन्दतु पाकवत्सेत्युत्तरत एवं योयो-
दक्षिणतः पश्चादुत्तरतश्च इमामहमस्य वृक्षस्य शाखां घृतमुक्षतीम्
अमृते मिनोमि । एनां शिशुः क्रन्दयाकुमार आस्यन्दन्तान्धेनवो
नित्यवत्सा इति स्थूणाराजमुच्छ्रयत्येनं कुमारस्तरूण आवत्सो भु-
वसस्परि एनं परिस्रुतः कुम्भ्या आदनः कलयौर्गमन् ॥ २॥
ए इहैव स्थूणे प्रतितिष्ठ ध्रुवाचापती गोमती सीलमावती
क्षेमे तिष्ठ घृतमुक्षमाणेहैव तिष्ठ निमित्तानि तिल्खिलास्थाजिरावती
मध्ये पोषस्य तृम्पतां मा मापनवायवः । उपहूता इह गाव उप-
हता अजावयः अथो अवस्य कीलाल उपहूतो गृहेषु नः । रथ-
न्तरे प्रतितिष्ठ वामदेव्ये श्रयस्व बृहतिस्तभायेति स्थूणाराजमभि-
मशनि संमितस्य स्थूणाः संमृशाति सत्यं च श्रद्धां चेति पूर्वे यज्ञ-
श्च दक्षिणा चेति दक्षिणे, बलं चौजश्चेत्यपरे, ब्रह्म च क्षत्रं चेत्यु-
त्तरे श्रीस्तूपो धर्मस्थूणाराजोऽहोरात्रे द्वारफलके संवत्सरेऽपिधान-
मुक्षा समुद्रमभ्यक्तमश्मानं स्तूपस्याधस्तानिखनेत् ॥ ३ ॥
वास्तोष्पतीये कर्मण्याग्नि दधामि मनसा शिवेनायमस्तु सं.
गमनो वसूनां मा नो हिंसी स्थविरं मा कुमारम् । शन्नो भव द्वि-
पदे शं चतुष्पद इति गृह्यमग्निं बाह्यत उपसमाधाय मागग्रेषु नवेषु
कुशेषूदकुम्भं नवं प्रतिष्ठाप्यारिष्टा अस्माकं वीरा मा परासचिनो
धनमित्यभिमन्व्य स्थन्तस्य स्तोत्रियेण पुनरादाय ककुष्कार
तिस्रः पूर्वाह्ने जुहोति वामदेव्यस्य मध्यन्दिने बृहतोऽपराह्ने महाव्या-
हृतयश्चतस्रो वास्तोष्पते इति तिस्रोऽमीवहा वास्तोष्पते वास्तोष्पते
ध्रुवा स्थूणा सौविष्टकृती दशमी स्थापाकस्य रात्रौ ज्येष्ठं पुत्रमा-
दाय जायां च सहधान्यः प्रपद्येत इन्द्रस्य गृहाः शिवा वसूमन्तो
वरूथिनस्तानहं प्रपद्ये सह जायया सह प्रजया सह पशुभिः सह
रायस्पोषेण सह यन्मे किश्चास्ति तेन ॥४॥

·कौषीतकिगृह्यसूत्रम् । शग्मं शग्मं शिवं शिवं क्षमाय वः शान्त्यै प्रपद्येऽभयं नो अस्तु ग्रामो मारण्याय परिददातु विश्वमहाय मा परिदेहीति ग्रामानिष्का- मन्नरण्यं ग्रामाय परिददातु महविश्वाय मा परिदेहीति । ग्राम प्र- विशनरिक्तोः गृहान् भद्रान सुमनसः प्रपद्ये वीरफ्नो वीरतरः मु- वीरान इरां वहतो घृतमुक्षमाणा अन्येष्वहं सुमनाः संविशेयमिति सदा प्रवचनीयः ॥५॥ अनाहिताग्निः प्रवप्स्यं गृहान् समीक्षते । इमां मे मित्रावरुणौ गृहान गोपायतं युवौ । अक्निष्टानविन्दुतान् पूरैनानभिरक्षत्यस्माकं पुनरागादपि पन्थामगन्महीति च जपति ॥ ६॥ अथ प्रोष्यायन गृहान् समीक्षते गृहा मा बिभीत मा वेपध्व- मूर्ज बिभ्रतरामास ऊर्ज बिभ्रदः मुमनाः मुमेधा गृहानैमि मनसा मोदमानः । येषामध्येति प्रवसंन्येषु सौमनसो बहुः गृहानुपहयामहे ते नो जानन्तु जानतः । उपहूता इह गाव उपहृता अजावयः अथो अन्नस्य कीलाल उपहतो गृहेषु नः । अयं नो अग्निर्भगवानयं नो भगवत्तरः । अस्योपसये मारिषा मायं श्रेष्ठ्ये दधातु न इति गृह- मग्निमुपस्थाय कल्याणी वाचं प्रब्रूयाद्विराजो दोहोऽसि विराजो दोहमशीय मयि पद्यायै विराजो दोह इति पाद्यं प्रतिग्रहणः ॥७॥ अनाहिताग्निनवं माशिष्यन्नाग्रयणदेवताभ्यः स्विष्टकृच्चतुर्थी- भ्यः स्वाहाकारेण गृह्येऽग्नौ जुहुयात् प्रजापतये त्वा ग्रहं गृह्णामि मह्यं श्रियै मां यशसे मह्यमन्नाद्यायेति प्राशनार्थीयमभिमन्व्य भद्रान्न: श्रेयः समनैष्टदेवतास्त्वया वशेन समशीमाह त्वा सनोमयोभूः पि- तवाविशस्व शन्नो भव द्विपदे शं चतुष्पद इत्यद्भिरभिषिञ्चस्त्रि: प्राश्नात्यमोसि प्राण तहतं ब्रवीम्यमोसि मर्वाङसि प्रविष्टः स मे जरां रोगमपनुद्य शरीरादमामराधिमामृधाम इन्द्रति हृदयदेशम- भिमृशति । नाभिरसि मा विभीथाः प्राणानां ग्रन्थिरसि मा वि.

·तृतीयोऽध्यायः । ३। सस इति नाभि, भद्रं कर्णेभिरिति यथालिं तचक्षुरित्यादित्यमुपं. स्थाय ॥ ८॥ परिवः मैन्याधान्याञ्जन्तु घोषिण्यः । समानस्तस्य गोप- तेर्गावो अंशो नवोरिषत् पूषा अन्वेतु न इति गाः प्रतिष्ठमानाया अनुमन्त्रयेत परिक्रान्तासु यासामूधश्चतुर्विलं मधोः पूर्ण घृतस्य च ता नः सन्तु पयस्वतीबढ गोष्ठे घृताच्य इत्यागावो अग्मन्निति च प्रत्यागतासूत्तमा ममाकुन्मियोभूति इति सूक्तेन गोष्ठे गताः ॥९॥ या फल्गुन्या उत्तरामावास्या सा रेवया संपद्यते तस्यामङ्क- लक्षणानि धारयेद् भुवनमसि सहस्रपोषमिन्द्राय त्वाश्रवो ददव अक्षतमिष्टमिलाभं गोपायनं यावतीनामिदं करिष्यामि भूयसीनायु- तमां सा मां क्रियासमिति या प्रथमा प्रजायेत तस्याः पीयूषं जुहुयाव संवत्सरीणं पय उष्णियाया इत्येताभ्यामृग्भ्यां यदि यमौ प्रजायेत माहव्याहृतिभिर्खत्वा यमसूं दद्यात् ॥ १० ॥ अथ वृषोत्सर्गः । कार्तिक्यां पौर्णमास्यां रेवत्यां वाश्वयुज्य- स्य गवां मध्ये मुममिद्धमग्नि कृत्वाज्याहुतीर्जुहोति इह रतिरिह रमध्वं स्वाहा इह धृतिरिहः स्वधृतिः स्वाहा उपसृजं धरुणं मात्रे धरुणो मातरं धयन् रायस्पोषमस्यासुदीधरत् स्वाहा पूषा गा अ- न्वेतु न इति पौष्णस्य जुहोति रुद्रान जपित्वैकवर्ण द्विवर्ण त्रिवर्ण वायवा यूथेन छाद्यते रोहिनो वैव स्यात् सर्वाङ्गैरुपेतो यूथे वर्चस्वि- तमः स्यात्त नलङ्कृत्य यूथे मुख्याश्चतस्रो वत्सतर्यस्ताश्चालङ्कत्येतं युवानं पनि वो ददामि तेन क्रीडन्तीश्च रथप्रियेण मावस्थात्र ज- नुषा संविदाना रायस्पोषेण समिषा मदेम स्वाहेति । नभ्यस्थे- ऽनुमन्त्रयते मयोभूरित्यनुवाकशेषेण सर्वासां पयसि पायसं श्रप- यित्वा ब्राह्मणान् भोजयेन ॥ ११ ॥ ऊर्ध्वमाग्रहायण्यातिस्रोऽष्टका अपरपक्षेषु तासांप्रथमायां शाकं ·कौषीतकिगृह्यसूत्रम् । जुहोति इयमेव सा या प्रथमा व्युच्छदन्तरस्यां चरति प्रतिष्ठा वधू- जंजान नवकृजनित्री त्रय एनां महिमानः सचन्ता स्त्राहेसथ खि- टकतो यस्यां वैवस्वतो यमः सर्वे देवाः समाहिताः अष्टका सर्वतो. मुखी सा मे कामानतीतृपत् । आहुस्ते ग्रावाणो दन्तानुषः पव- मानः मासाश्चार्द्धमासाश्च नमस्ते सुमनामुखि स्वाहेति ॥ १२ ॥ मध्यमायां मध्यावर्षे च महाव्याहृतयश्चतस्रो ये तातृषुरिति चतस्रोऽनुद्रुत्य वां जुहुयाद्रहवां जातवेदः पितृभ्यो यौनान वेत्थ सुकृतस्य लोके मेदसः कुल्या उप ताः सवन्तु सत्याः सन्तु यजमानस्य कामाः स्वाहेति वा महाव्याहृतयश्चतस्रो ये तातृषुरिति चतस्रोऽष्टाहुतिस्थालीपाको वदानमिश्रोऽन्तर्हिता गिरयोऽन्तर्हिता पृथिवीमहे दिवा दिग्भिश्च सर्वाभिरन्यमन्तः पितुईधेऽमुष्यै स्वाहा। अन्तहिताम ऋतवोऽहोरात्राश्च सन्धिजाः मासाश्चार्द्धमासाश्चान्य- मन्तः पितुईधेऽमुष्यै स्वाहा । यास्तिष्ठन्ति याः सवन्ति यादभ्राः परिसस्नुषीः अद्भिः सर्वस्य भर्तृभिरन्यमन्तः पितुर्दधेऽमुष्यै स्वाहा । यन्मे माता प्रलुलुभे विचरन्त्यपतिव्रता रेतस्तन्मे पिता वृतां मा- तुरन्योवपद्यतामुष्यै स्वाहेति वा महाव्याहृतीनां वा स्थाने चत- स्रोऽन्यत्र करणस्य पायसो वा चरु: वोऽन्वष्टक्यं पिण्डपिव- यज्ञावृता॥१३॥ उत्तमायामपूपाञ्जुहोत्युक्थ्यश्चाऽतिरात्रश्च सद्यःक्री छन्दसा सह अपूपकृदष्टके नमस्ते सुमनामुखि स्वाहेति । गोपथुरजस्थाली.. पाको वाऽपि वा गोग्रासमाहरेदपि वारण्ये कक्षमपादहेदेषा मेऽष्ट- केति न वेव न कुर्वीत न त्वेव न कुर्वीत ॥ १४॥ इति गृह्यमूवे तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ मासि मासि पितृभ्यो दद्याद् ब्राह्मणान् वेदविदो युग्मास्थ्य- बरार्ध्यान पितृवदुपवेश्यायुग्मान्युदपात्राणि तिलैरवकीर्यासावेतत्त ·चतुर्थोऽध्यायः । ४। २५ इत्यनुदिश्य ब्राह्मणानां पाणिषु निनयेदत उर्द्धमलङ्कतामन्ध्यामा कृत्वाऽन्नं चासावेतत्व इत्यनुदिश्य भोजयद्भुआनेषु महान्याहृती: सावित्रीं मधुवातीयाः पितृदेवत्याः पावमानीश्च जपेद्भुक्तवत्सु पि- ण्डान् दद्यात् पुरस्तादेके पिण्डान पश्चिमेन तत्पनीनां किञ्चिदन्त- ीय ब्राह्मणेभ्यः शेषं निवेदयेदग्नौकरणादि पिण्डपितृयज्ञेन कल्पो व्याख्यातः॥१॥ अथात एकोद्दिष्टमेकपवित्रमेकार्यमेकपिण्डं नावाहनं नागौ करणं नात्र विश्वेदेवाः स्वदितमिति तृप्तिपश्न उपतिष्ठतामि- त्यक्षय्यस्थानेऽभिरम्यतामिति विसर्गः संवत्सरमेवं प्रेते चतुर्थविस- र्गश्च ॥२॥ अथ सपिण्डीकरणम् । संवत्सरे पूर्णे विपक्षे वा यदहा द्धि- रापद्येत चत्वार्युदपात्राणि सनिलगन्धोदकानि कृत्वा त्रीणि पितॄणामेकं प्रेतस्य प्रेतपात्रं पितृपावेवासिञ्चति ये समाना इति द्वाभ्यामेवं पिण्डमप्येतत्सपिण्डीकरणम् ॥ ३ ॥ अथात आभ्युदयिकमापूर्यमाणपक्षे पुण्याहे मायागं कृत्वा युग्मान वेदविद्राह्मणानुपवेश्य पूर्वाह्ने प्रदक्षिणमुपचारः पितृमन्त्र- वर्ज जपऋजवो दर्भा यस्तिलार्थोदधिबदराक्षतमिश्राः पिण्डा नान्दीमुखान् पितॄनावाहयिष्य इसावाहने नान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्तामित्यक्षय्यस्थाने नान्दीमुखान् पितॄन वाचयिष्य इति वा- चने संपनमिति तृप्तिप्रश्ने समानमन्यदविरुद्धमिति ॥ ४॥ अथोपाकरणमोषधीनां प्रादुर्भावे हस्तेन श्रवणेन वाक्षनस- क्तूनां धानानां च दधिघृतमिश्राणां प्रत्यूचं वेदेन जुहुयादिति हैक आहुः सूक्तानुवाकाद्याभिरिने वाऽध्यायायायाभिरिति माण्डू- कयोऽथ ह स्माह कौषीतकिरग्निमीळे पुरोहितमित्येका कुपुम्भक- स्तदबीदावदस्त्वं शकुने भद्रमावद गृणाना जमदग्निना धामं ते ·कौषीतकिगृह्यमूत्रम् । वित्रं भुवनमधिश्रितं गन्ता नो यज्ञं यज्ञियाः मुशमि यो न स्त्रोअर णः पनिचक्ष्व विचक्ष्वाग्रे याहि मरुत्सखा यत्ते राजं घृतं हविरिति ढचा तच्छंगोराणीमह इत्येका हुनशेषाद्धविः प्राश्नन्ति दधिका- छणो अकारिषमित्येतयाचम्योपविश्य महान्याहृतीः सावित्री वेदा- दिमभृतीनि च स्वस्त्ययनानि च ज.पत्वाचार्य स्वस्तिवाच्य तद- पि भवति ॥ अयानयामतां पूजां सारत्वं छन्दसां तथा । इच्छन्त ऋषयोऽपश्यन्नुपाकर्म तपोबलात् ॥ तस्मात् षटकर्म नित्येनात्मनो मन्त्रसिद्धये । उपाकर्त्तव्यमित्याहुः कर्मणां सिद्धिमिच्छता ॥ उपाकर्मणि चीत्सर्गे त्रिरात्रं क्षपणं भवेत् । अष्टकासु वहोरात्रम् ऋतन्त्यासु च रात्रिषु ॥ ॥५॥ माघशुक्लपतिपद्यपराजितायां दिशि बढौषधिके देश उदुसं जातवेदमं चित्रं देवानां नमो मित्रस्य सूर्योमोदिवस्यात्विति मर्या- णि च जपित्वा शाम इत्था महाँ असीति प्रदक्षिणं प्रत्यूचं प्रतिदि. शं प्रत्यस्य लछानृपश्छन्दामि तपयित्वा प्रतिपुरुषं च पितृग्छ- दामि विश्रामयन्त्यर्द्धसप्तमान्मासानर्द्धषष्ठान वाधीयी(श्चेदहोराव- मुपरम्य प्राध्ययनम ॥६॥ अथोपरममुत्पानेष्वाकालमन्येष्वद्भुतेषु च विद्युत्स्तनयित्नु- वर्षासु त्रिसंध्यमेकां श्रद्धभोजने दशाहमद्य मूतकेषु च चतुर्दश्य- मावास्यय रटकासु च वामरेषु नभ्येषु चाचार्योपरते दशाहं श्रुत्वा त्रिरात्रं नत्पूर्वाणां च पनिप्रहे श्राद्धवत्सब्रह्मचारिणि प्रेतमनुगत्वा पितृभ्यश्च निधाय पिण्डान्निशां मंध्यां पर्वस्वस्तमिते शूद्रमन्निकर्षे सामशब्दं पशाने ग्रामारण्येऽन्नाशवे ग्रामे दर्शनीयादश्रवणीया- दनिघाणेऽतिवातेऽभ्रे न वर्षिणि रथ्यायां वीणाशब्दे च रथस्थ:

·चतुर्थोऽध्यायः । ४। २७. शूदवच्छनिवृक्षारोहणेवटारोहणेऽपयुक्रन्दत्या| नग्न उच्छिष्टतंक्रमे केशश्मश्रुवापनास्नानादुत्सादने स्नाने संवशनेऽभ्याने प्रेतस्पर्शिनि सूतिकोदक्ययोश्च शूद्रवदपिहितपाणिः सेनायामाने ब्राह्मणे गोषुचातिक्रान्तेष्षधीयीरनन्ते तेषां यदि किश्चिदकालोत्पातो भवेत्माणानायम्यादित्यमीक्षित्वाऽधीयीत विद्युत्स्तनयित्नुवर्षवर्ज कल्पे वर्षवदर्दषष्ठेषु । तदप्येतत् । अन्नमापो मूलफलं यच्चान्यच्छादिकं भवेत् । प्रतिगृह्याप्यनध्यायः पाण्यास्यो ब्राह्मणः स्मृत, इति ॥ ॥ ७ ॥ न्यायोपेतेभ्यश्च वर्तयेत्याशोदवासीन आचार्यो दक्षिण. त उदङ्मुख इतरो द्वौ वा भूयाँसस्तु यथावकाशं नोच्छ्रितासनो- पविष्टो गुरुसमीपे नैकासनस्थो न प्रसादितपादो न बाहुभ्यां जा- नूपसंगृह्य नोपाश्रितमारीरो नोपस्यकृतपादो न पादकुशरिकां कृ वाऽधीहि भो ३ इत्युक्त्वाऽऽचार्य ॐारं प्रचोदयेदोमितीतरः प्र. तिपद्यते तत्सन्ततमधीयीताधीत्योपसंगृह्य विरताः स्म भो इत्युक्त्वा यथार्थ विसृष्टं विरामस्तावदित्येकेनाधीयतामन्तरा गच्छेन्नात्मानं विपरिहरेदधीयानो यदि चेद्दोषः स्यात्रिरात्र पोष्याहोरावं वा सावित्रीमभ्यावर्त्तयेद्यावच्छक्नुयाद् ब्राह्मणेभ्यः किश्चिद् दद्यादहो- रात्रमुपरम्य प्राध्ययनम् ॥ ८॥ स्नात उपस्पर्शनकालेऽवगाह्य देवतास्तर्पयंति।अग्निस्तृप्यतुवायु. स्तृप्यतु सूर्यस्तृप्यतु विष्णुस्तृप्यतु प्रजापतिस्तृप्यतु सहस्राक्षस्तृप्यनु। सोमः ब्रह्मा वेदाः देवाः ऋषयः सर्वाणिच छन्दांसि अङ्कारःवपदका. र:महाव्याहृतयः सावित्री यज्ञाः द्यावापृथिवी नक्षत्राणि अन्तरिक्षम् अहोरावाणि संख्या संध्या समुद्राः नद्यः गिरयः क्षेत्रौषधिवनस्प- तिगन्धर्वाप्सरसः नागाः वयामि सिद्धाः साध्याः विप्राः यक्षाः र. क्षांसि भूतान्येवमन्तानि तृप्यन्तु । श्रुति तर्पयामि स्मृनि तपंया- ·कौषीतकिगृह्यसूत्रम् । मि धृति तर्पयामि श्रद्धामेधे धारणां च गोब्राह्मणं स्थावरजङ्ग- मानि सर्वभूतानि लत्विति यज्ञोपवीति ॥९॥ अथ प्राचीनावीती पियां दिशमीक्षमाणः शतचिनः माध्यमा: गृच्छमदः विश्वामित्रः जमदग्निः वामदेवः आविः भरद्वाजः कसि छः प्रगाथाः पावमानाः क्षुद्रसूक्तमहामुक्ताः सुमन्तुः जौमनिवेश म्पायनपैलसूत्रभाष्यगार्ग्यबभ्रुबाभ्रव्यमण्डमाण्डव्याः गार्गों वाच. नवी वडवा प्रातिथेयी सुलभा मैत्रेयी कहोळ कौषीतर्की महाकौ- पीतकी मुयज्ञ शालायनम् आश्वलायनम् ऐतस्य महतस्य भारद्वाज जानूकर्ण्य पैझ्यं महापैङ्यं बाष्कलं गाय शाकल्यं माण्डूकेयं महा. दमत्रम् औदवाहिं महौदवाहि सौजामि शौनर्कि शाकपूर्णि गौत- मी ये चान्ये आचार्योस्ते सर्वे तृप्यन्विति प्रतिपुरुषं पितरः पितृवं- शास्तृप्यतु मातृवंशस्तृप्यतु ॥ १० ॥ नननां स्त्रियमीक्षेतान्यत्र मैथुनाचादित्यं संधिवेलयोरनाप्त- मकार्यकारिणं प्रेतस्पर्शिनं सूतिकोदक्याभ्यां न संवदेदतैश्चोदधृत- तेजांसि न भुञ्जीत न यातयामैः कार्यं कुर्यान्न सह भुमीत न शेष पितृदेवतातिथिभृत्यानां शेषं भुञ्जीतोञ्छिशिलमयाचितप्रतिग्रहः साधुभ्यो याचितो का याजनं वृत्तिः पूर्वं पूर्व गरीयो संसिद्धमा- नायां वैश्यवृत्ति; प्रमत्तः पितृदेवतकार्येष्ठतौ स्वदारगामी न दि वा शयीत न पूर्वापररात्रौ न भूमावनन्तर्हितायामासीत नित्योद- की यज्ञोपवीति न विरहयेदाचार्य्यमन्यत्र नियोगादनुज्ञातो वा अ. हरहराचार्यमभिवादयेद् गुरुभ्यश्चासमेत्य श्रोत्रियस्य प्रोष्य प्रत्ये. त्याश्रोत्रियस्यासावहं भो ३ इत्यात्मनो नामादिश्य व्यत्यस्य पाणी असा उ इत्यस्य पाणी संगृह्याऽऽशिषमाशास्ते नावृतो यज्ञ गच्छे. दधर्माच्च जुगुप्सेत न जनममत्रायं गच्छेनोपर्युद्दिशेत्समेत्यानाको.. शकोऽपिशुनोकुलंकुलोनेतिहेतिस्यान्नैकश्चरेन तनौ नापिहितपाणि- ·चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ २९ देवायतनानि प्रदक्षिणं न धावेन ष्टीवेन कण्डूयेन्मूत्रपुरी नावेक्षे- तावगुण्ठ्यासीतानन्तहितायां यद्येकवस्त्रो यज्ञोपवीतं कर्णे धृत्वा नादित्यमभिमुखो न जघने नाहरुदङ्मुखो नक्तं दक्षिणामुखो न चाप्सु श्लेष्म न च समीपेऽनक्षमारोहेन कूपमीक्षेत न धुवनं गच्छे. म वेव तु श्मशानं सवस्त्रोऽहरहराप्लुवेदाप्लुत्याव्युदकोऽन्यद्वस्त्र- माच्छादयेत् ॥ १२॥ रोहिण्यां कृषिकर्माणि कारयेत् पुरस्तात् कर्मणां प्राच्या क्षेत्रमर्यादायां द्यावापृथिवीयं बलि हरेद द्यावापृथिवीययर्चा नमो द्यावापृथिवीभ्यामितिचोपस्थानं प्रथमयोगे सीरस्य ब्राह्मणः सीर स्पृशेच्छुनः फाला इत्येतामनुब्रुवन् क्षेत्रस्य पतिनेति प्रदक्षिणं प्र. त्यूचं प्रतिदिशमुपस्थानम् ॥ १३ ॥ उदकं तरिष्यन् स्वस्त्ययनं करोत्युदकालीस्त्रीनप्मु जुहोति समुद्राय वैष्णवे नमो वरुणाय धर्मपतये नमः सर्वाभ्यो नदीभ्यः सर्वसां पित्रे विश्वकर्माणे दत्तं हविर्जुषतामिति जपित्वा प्रती स्रबन्तीभ्य उन्नीयस्थावराभ्यस्तरश्चेद्भयं शङ्केद्वाशिष्टं सूक्तं जपेत् समुद्रज्येष्ठा. इत्येतत् प्लान् ॥ १४ ॥ श्रवणः श्रविष्ठीयायां पौर्णमास्यामक्षतसक्तूनां स्थालीपाक- स्थ वा जुहोति विष्णवे स्वाहा श्रवणाय स्वाहा श्रावण्यै पौर्ण- मास्यै स्वाहा वर्षाभ्यः स्वाहेति गृह्यमग्नि बाह्यत उपसमाधाय लाजानक्षतसक्तूंश्च सर्पिषा सनिनीय जुहोति दिव्यानां सर्पाणा- मधिपतये स्वाहा दिव्येभ्यः सर्पेभ्यः स्वाहेत्युत्तरेणाऽग्नि प्रामप्रेषु नवेषु कुशेषूदकुम्भं प्रतिष्ठाप्यदिव्यानां सर्पाणामधिपतिरवनेनिक्तां दिव्या: सर्पा अवनेनिजन्तामित्यपो निनयति दिव्यानां सर्पाणाम- धिपतिः लिखतां दिव्याः सर्पा लिखन्तामिति फणेन चेष्टयति दिल्यानां सर्पाणामधिपतिः प्रलिपंतां दिव्याः सर्पाः प्रलिपन्तामिति ·३० कौषीतकिगृह्यसूत्रम् । वर्णकस्य मात्रा निनयति दिव्यानां सर्पाणामधिपतिराबध्नीतां दिव्याः सर्पा आवघ्नन्तामिति सुमनस उपहरति दिव्यानां सर्पाणामधिप. तिराच्छादयतां दिव्याः सर्पा आच्छादयन्तामिति सूवतन्तुमुप- हरति दिव्यानां सर्पाणामधिपतिराक्तां दिव्याः सर्पा आअतामि. ति कुशतरूणे पधान्तमाअनस्य करोति दिव्यानां सर्पाणामधि. पतिरीक्षतां दिव्याः सर्पा ईक्षन्तामित्यादर्शनेक्षयति दिव्यानां स- पाणामधिपत एष वो बलिरिति बलिमुपहरत्येवमान्तरिक्षाणां दि- श्यानां पार्थिवानामिति त्रिविरुच्चैस्तरामुच्चैस्तरां पूर्व नीचैस्तरानी- चैस्तरामुत्तरमेवमहरहरक्षतसक्तूनां दर्वेणोपघातमा त्यत्ररोहणादात्री रात्रौ वाग्यतः सोदकं बलिं हरेदाग्यतावनमुपमादयेद्य उपक्रमः स उत्सर्गः सूत्रामाणमिति शय्यामारोहेत् ॥ १५ ॥ आश्वयुज्यां पौर्णमास्यामैन्द्रः पायसोऽश्विभ्यां स्वाहाऽश्व- युग्भ्यां स्वाहाऽश्वयुज्यै पौर्णमास्यै स्वाहा शरदे स्वाहा पशुपतये स्वाहा पिङ्गलाय स्वाहेत्याज्यस्य हुत्वाथ पृषातकस्या गावो अ.. ग्मनित्येतेन सूक्तेन प्रत्यूचं जुहुयान्मातृभिर्वत्सां संसन्ति तो रा. त्रीमप्यब्राह्मणभोजनम् ॥ १६ ॥ आग्रहायण्यां प्रत्यवरोहेद्रोहिण्यां प्रोष्ठपदासु वा प्रातः शमी- पलाशमधूकेषीकापामार्गाणां शिरीषोदुम्बरवदरीणां च पूर्णमुष्टि- मादाय सीतालोष्ठं चोदपात्रे विधाय महाव्याहृतीः सावित्री चो. द्रुत्यायनः शोशुचदद्यमित्येतेन सूक्तेन तस्मिन्निमज्य निमज्य प्र. दक्षिणं शरणेभ्यः पाप्मानमपहरत्योत्तरतो निनयेन्मधुपर्को दक्षि- णा ॥१७॥ ग्रीष्मो हेमन्त उत वा वसन्तः शरद्वः सुकृत नो अस्तु ते. पामृतूनां शरशारदानां निपात एषामुभये स्याम स्वाहा अपशेत. पदाजहि पूर्वेण चाऽपरेण च सप्त च वारुणीरिमाः सर्वाश्व राज.

·पञ्चमोऽध्यायः ।। पान्धवैः स्वाहा श्वेताय वैदााय स्वाहा तक्षकाय वैशालाय स्वाहा विशालाय स्वाहेत्याजस्य हुत्वा सहेमन्तः सुवसन्तः मुग्री- मः प्रतिधीयतां वर्पाः सन्तु नो वर्षाः शरदः सम्भुवन्तु न इति शन्नो मित्र इति पलाशशाखया विमृज्य समुद्रामिरित्यभ्युक्ष्य स्योना पृथिवी भोति सस्तरमास्तीर्य ज्येष्ठदक्षिणपाः संविश- ति प्रतिब्रह्मन् प्रतितिष्ठामि क्षत्र इति दक्षिणैः प्रत्यश्वेषु प्रतिति- ष्ठामि गोष्विति सव्यैः प्रतिपशुषु प्रतितिष्ठामि पुष्टाविति दक्षिणैः प्रतिप्रजायां प्रतितिष्ठाम्यन्न इति सव्यरुदीधजी इत्युपस्थानस्त- स्तरेतां रात्री शेरते यथासुखमन ऊर्ध्वम् ॥ १८॥ चैव्यां पौर्णमास्यां कर्कन्धुपर्णानि मिथुनानां च यथोपपा- दम् । विष्ठस्य कृन्द्राग्नस्तुण्डिलो रौद्रा गोलकलोकतो नक्षत्रा- ण्यन्वाकृतयश्च लोकनो नक्षत्राण्यन्वाकृतयश्च ॥ ११ ॥ ॥ इति गृह्यसूत्रे चतुर्थोऽध्यायः ॥ अथ प्रवत्स्यन्न त्मन्नरण्योः समिधवाग्नि समोरोहयत्येहि मे माणानोहयतित्सकृत्सकृन्मन्वेण द्विस्तूिष्णीमयं ते योनिरिति वारणी प्रतिनपति समिचं वानस्तमिने च मन्यनमुपलिप्त उधृता. बोक्षितेऽग्निमाहृत्योपावरोहेत्युपावरोहणं मनुगतेऽग्नौ सर्वप्राय:श्चि- ताहुनी वा पाहि नो अग्न एधते स्वाहा पाहि नो विशवेधले स्वाहा सर्व पाहि शतक्रतो स्वाहा । व्रतपाना उपोष्याज्यस्य हुत्वा त्वमग्ने व्रतपा इति ॥ १॥ अथ पुष्करिणीकूपनडागानां शुद्धपक्षे पुण्ये वा तिथौ पयसा यवमयं चळं श्रययित्वा वं नो आन इति द्व.भ्यामवते हेल इमं मे वरुणोदुत्तनं वरुणेमां धियं शिक्षमाणस्य गृह्योपगृयोमयोभूराखरो- निःसरो निकासः सपत्र क्षण इति वारुण्यादिदिक्मभृति प्र- दक्षिणं जुहुयान्नध्ये पयसा जुहोति विश्वतश्चक्षुरिदं विष्णुरािंत ·कौषीतकिगृह्यसूत्रम् । यत् किञ्चेदमिति मजयित्वा धेनुईक्षिणा वस्त्रयुग्मं चातो ब्राह्मण भोजनम् ॥ २॥ अथारामेऽग्निमुपप्तमाधाय स्थालीपाकं श्रपयित्वा विष्णवे स्वाहेन्द्राग्निभ्यां स्वाहा विश्वकर्मणे स्वाहेति यान्वो नरइति प्रत्यूचं जुहुयाद्वनस्पते शतवल्श इत्यभिमन्त्र्य हिरण्यं दक्षिणा च ॥ ३ ॥ यदि पार्वणस्वकृतोऽन्यतरम्ततश्चरुरपये वैश्वानराय स्वाहा. ऽग्नये तन्तुमते स्वाहोत होमातिक्रमे सायंदोषावस्तनमः स्वाहापात. स्तनमः स्वाहेति यावतो होमास्तावन्तो हुत्वा पूर्ववदोमः ॥ ४॥ कपोतोलूकाभ्यामुपवेशने देवाः कपोत इति प्रत्यूचं जुहुयाद् दुःस्वमदर्शने चारिष्टदर्शने च निशायां काकशब्दक्रान्ते चान्येन चाद्भुतेषु च पयसा चरुं स्नपयित्वा सरूपवत्साया गोः पयसि न वेव तु कृष्णाया रात्रीसूक्तेन प्रत्यूचं जुहुयाद्धतशेष महाव्या- हृतिभिः प्राश्य भद्रं कर्णेभिरिति कौँ शतमिन्नु शरदो अतिदेवा इत्यात्मानमभिमन्व्य ब्राह्मणेभ्यः किश्चिद्दद्यात् ॥५॥ व्याधौ समुत्थित इमा रुद्राय तवसे कपर्दिन इति प्रत्यूचं गावेधुकं चरुं जुहुयात् ॥ ६ ॥ अकृतसीमन्तोन्नयने चेत् प्रजायताकृतजातकर्मासीत्ततोऽती. दशाह उत्सङ्गे मातुः कुमारकं स्थापयित्वा महान्याहृतिभिर्हता पूर्ववद्धोमः॥ ७॥ स्थूणाविरोहणे स्थालं पाकं श्रपयित्वा याविष्टा जनयन् क- राणि पिशङ्गरूपः मुभरो वयोधा इति द्वाभ्यां चरुं जुहुयायदि प्रणीता चरुराज्यस्थाल्यन्यदपि मृन्मयं भिन्नं सुवेत् सर्वप्रायश्चि- त्ताहुनी वा यवृते चिदिति तृचेन भिन्नमनुमन्वयते यधव स. माप्त होमे पवित्रे नश्यते सर्वप्रायश्चित्तं दुत्वाऽवग्न इति पुनरु- त्पादयेत् ॥८॥ ते ·षष्टोऽध्यायः । ६। अथ सपिण्डीकरणम् । चत्वार्युदपात्राणि पूरयित्वा पितुः प्रभृति तद्वत्पिण्डान कल्पयित्वा, ये समानाः समनसः पितरो य. मराज्ये तेषां लोकः स्वधा नमो यज्ञो देवेषु कल्पताम् । ये समाना: समनसो जीवा जीवेषु मामकाः तेषां श्रीमयि कल्पतामस्मॅिल्लोके शतं समाः समानो मत्र इति द्वाभ्यामाग्रं पिण्डं त्रिषु विभजेत्त- थैवार्घ्यपात्राण्येवं मातुतुर्भार्यायाः पूर्वमारिण्या एभिः पिण्डैः प्रक्षिप्य ॥९॥ यदि रहे मधूका मधु कुर्वन्त्युपोष्यौदुम्बरीः समिधोऽष्टशतं दधिनधुघृताता, मा नस्तोक इति द्वाभ्यां जुहुयाच्छन्न इन्द्राग्नी इति च सूक्तं जपेद सर्वेषु च कर्मसु प्रतिश्रुतादिषु प्रादेशमात्री: पालाशीः समिधः सप्तदश हुत्वा पश्चात् सुवग्रहणं दर्शपूर्णमास- योः पचदशमध्यावर्षेष्टके तिस्रो वा भवन्ति पितृयज्ञवद्धोमः ॥१०॥ पदि रहे वल्मीकसम्भृतिहोत्सर्गोऽथ विरात्रमुपोष्य महा- शान्ति कुर्यान्महाशान्ति कुर्यात् ॥ ११ ॥ इति गृह्यसूत्रे पञ्च- मोऽध्यायः ॥५॥ अथातो ब्रह्माणं ब्रह्मऋषि ब्रह्मयोनिमिन्द्रं प्रजापति वशिष्ठं वामदेव्यं कहोळं कौषीतकि महाकौषीतकिं सुयज्ञं शाङ्खायनम् आश्व- लायनमैतरंमहैतरंकायायनं शाठ्यानं बभ्रु बाभ्रव्यं मण्डं माण्डव्यं सर्वानेव पूर्वाचार्यानस्य स्वाध्यायारण्यकस्य नियमानुदाहरिष्यामो- ऽहोरात्रं ब्रह्मचर्यमुपेत्याचार्योऽमांसाशीमपिहितं चण्डालं सूति- का रजखलान्तेदनियमहस्तकदर्शनान्यनध्यापकानिशवरूपाणां च पान्यास्येन प्रविशेयुर्वान्तकृतश्मश्रुकर्ममांसाशनश्राद्धसूतकभोजने- पु प्रामाऽध्ययनानन्तहितान्यहानि त्रिरात्रो नवक्लुप्तः पराभि- वर उपपर्वणामह उत्तरार्दानि चाग्निविद्युत्स्तनयित्नुर्वर्षामहाभ्र- ·कौषीतकिगृह्यसूत्रम् । मादुर्भावाञ्च वाते च शर्कराकर्षणि यावत्कालम् ॥ १॥ अर्द्धमाषाढ्याश्चतुरो मासान्नाधीयीतात्यन्तं शकय इति निय- माः प्राग्ज्योतिषमपराजितायां दिशि पुण्यमुपगम्य देशमनुदित उदग्रहणं मण्डलप्रवेशश्चाअनगन्धिमित्येतयर्चा मण्डलं तु माग्द्रा- रमुदग्द्वारं वा जनाग्रीयमसम्प्रमाणमसंवाधमावामदेव्यमुत्तरशा- न्तिः । पुनः प्राध्येषणं च मण्डलस्थाभिराचम्य प्राधीगीरन् कृत- शान्तयः शान्तिपात्रोपघाते मोक्षणं प्रायश्चित्तिः प्रोक्षणं तु हि- रण्यवता पाणिना दर्भपिजूलवता वोति भाषिकम् ॥ २ ॥ अथ प्रविश्य मण्डलं प्राङ्मुख आचार्य उपविशत्युदङ्मुखा दक्षिणत इतरे यथाप्रधानमसम्भवेत्सर्वतोमुखा प्रतीक्षरेन्लुदयमा- दित्यस्य विज्ञाय चैनं दीधितिमन्तमधीहि भो३ इति दक्षिणैर्दक्षिणं सव्यैः सव्यं दक्षिणोत्तरैः पाणिभिरुपसंगृह्य पादावाचार्यस्य निर्णितावथाधाय शान्तिपात्रे दूर्वाकाण्डवनीवस्वपिन्धमानैः पा. णिभिः प्राधीवीरभेष विधियदि तु ग्लायरमेक एपामशून्यं शा- न्तिभाजनं कुर्यादध्यायाधन्तयोश्च सर्वे समन्ततमव्यवच्छिन्नं भ. वसयशान्तिरोकारो महाव्याहृतयः सावित्री रथन्तरं बृहद्वामदे. व्यं पुनरादायं ककुष्कारमिति बृहद्रथन्तरे दशैताः सम्पादिता भ- वन्ति दशदशिनीविराळित्येतब्राह्मणम् ॥ ३ ॥ अदब्धं मन इषिरं चक्षुः सूर्यों ज्योतिषां श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हितीरिति सवितारमीक्षन्ते युवं मुराममियेका स्वस्ति नः पथ्या- स्वस्ति च तिन इति च तस्य शकरीणां तुपूर्व प्रसस्मै पिपीषते योरपि. बोरपितमस्त्यमुवो अग्रहणमिति त्रयस्तृचा, अम्मा अस्मा इदन्धत इति प्रवाशति वीरयुरित्यभितशकरीणामथोपनिषदां यैवं महाव- तस्य संहितानां तु पूर्वम् । ऋतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यागीति ·षष्ठोऽध्यायः ।। शेषोऽथ मन्यस्य तत्सवितुर्दृणीमहे तत्सवितुर्वरेण्यमिति पूर्वे चा. दग्धं मन इत्याधिकारिका शान्तयस्तत इत्याह्निकमथोत्थानकाले- पकृष्य पापं नित्यां शान्ति कृत्वादितः शुक्रियं धत इत्यादि- मीक्षन्ते ॥४॥ तमहमात्मनीत्यात्मानमभिनिहितं त्रिहितमुपमा श्रीर्जुषतामु- पशोऽनुमा श्रीर्जुपतामनुयशः सेन्द्रः सगणः सबलः सयशः सवीर्य तिष्ठानित्यनिष्ठतु श्रीर्मा उत्तिष्ठतु यशो मा उत्तिष्ठतु वित्युत्था- दरहं द्विषतं भ्रातृव्यपाप्मानमलक्ष्मी चापधुनोमीति वस्त्रान्तमव- 'यायप्राच इति सूक्तमिन्द्रश्च मृळयाति न इति द्वे, यत इन्द्र भ- मह इत्येका, शास इत्या महा असीति माची खस्तिदा इति क्षिणां दक्षिणाहतो विरक्ष इति प्रतीची विन इन्द्रेत्युदीची स. पाहतोपेन्द्रेति दक्षिणातो दिवमुदीक्षन्ते ॥ ५ ॥ सविता पश्चात्तात्तच्चक्षुरित्यादित्यमुपस्थाय व्यावर्त्तमानाश्च त्यायन्त्युपविशन्ति यथापः शान्ता इति शान्तिपात्रादप आदाय थिव्यामानिनीय यथापृथिवीत्यस्माभिकर्षत्येवं मयि शाम्यत्विति क्षिणेऽशे निलिम्पत्येवं द्वितीयमेवं तृतीयं काण्डात्सम्भवसि i.ण्डात्काण्डात् प्ररोहसि शिवा नः शाले भवेति दुर्वाकाण्डमा- य मूर्द्धनि कृताऽग्निस्तृप्यतु वायुस्तृप्यतु सूर्यस्तृप्यतु विष्णु- तृप्यतु प्रजापतिस्तृप्यतु विरूपाक्षस्तृप्यतु सहस्राक्षस्तृप्यतु सर्व- [नानि तृप्यन्त्यिति सुमन्तुजैमिनिवैशम्पायनपलाया आचार्या लन्मत्यात्मिका समुद्रव इत्यपो निनीय वामदेव्यं जपित्वा य- कामं विप्रतिष्ठन्ते यथागमप्रज्ञाश्रुतिस्मृतिविभवादक्रान्तमानाद- वादप्रतिष्ठादभयं शंभवेन्नो अस्तु नमोऽस्तु देवऋपिपितृमनुष्ये. यः शिवमायुर्वपुरनामयं शान्तिमरािष्टिमाक्षितिमोजस्तंजो यशो ·MONTHI DINESHerAAHE.. ३६ कौषीतकिगृह्यसूत्रम् । बलं ब्रह्मवर्चसं कीर्तिमायुः प्रजां पशुन्नमो नमस्कृता वर्द्धयन्तु दुष्टु- तादुरूपयुक्तान्यूनाधिकाञ्च सर्वस्मा स्वस्ति देवऋषिभ्यश्च ब्रह्म सत्यं च पातु मामिति ब्रह्म सत्यं च पातु मामिति ॥ ६ ॥ इति शाङ्खायनशाखायाः कौषीतकिगृह्यसूत्रे षष्ठोऽध्यायः समाप्तः ॥६॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः ॥ इदमेव कौशिकसूत्रम् ॥ 6645 PAN m SANSKRIT VON RIYA TIRUPATI. ...hane

·No text on this page.