·ही अल्पस
देशसेवा
श्रीसद्गुरुचरणारविंदी
अतिनम्रतापूर्वक
व
नितान्त प्रेमादराने
ग्रंथकर्त्याने समर्पिली असे.

·म ॥ श्रीसद्गुरुः प्रसमोर नाना पावगीकृत ग्रंथोला ... (मराठी मापंतील) १ ऐतिहासिक ग्रंथ. भारतीय साम्राज्य. एकंदर पुस्तके वावीस. पैकी, पहिली अकरा सांप्रत छापून तयार आहेत, दुसरी राहिलेली भकरा छापत आहेत. किंमत रु.भा.पै. १. आय देश व तत्संबंधी वृत्तांत. २. आर्यलोक व त्याचे युद्धिवैभव. 3. भातिदा ६ भूगोल. ४. भार्यशान व कला. ५. भार्यशासनपद्धति प नानाविध सस्था. ६. आर्यगृहस्थिति, नीति, शोर्य, व उन्नति. ७. भरतसंडातील मुख्य धर्म, ८. मनातील जातिदेफिप. १. भरतसंडातील नानाविध भाषा. १.. संस्कृत भाषेचा इतिहाम, ". पाकृत व मराठी भाषेचा इतिहास... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... .. २-८-. ... , ... ... ... २ शास्त्रविषयक ग्रंथ. १. भापाशान. २. भारतीय नाटकशान व नाटयकला, आणि पौरस्स्य व पाश्चात्य रंगभूमि, •जन्ममिति फास्न शके १७७६. भानवाघरे. ...

·३ काव्य. १. मनोरजनशतक . ... ४ अन्वेषणात्मक ग्रंथ. १ श्रायविर्तातील मायोची जन्मभूमि 4 उतरध्रुवाकडील त्यांच्या वसाइनी. २. सोमरस-सुस नव्हे ३ वेदकालीन भूस्तरशास्त्र अपवा भूस्तरसानाचे देवर्षी जनक ... ... ... .--. ... .. ... ... ... ... (इंग्रजी भापतील) SCIENTIFIC AND RESEARCH WORKS B.A.P. 1. The Vedic Fathers of Geology. l-8-0 2. The Aryasartic Home and its Arctic Colonies. 3-8-0 3 Self Gosernment in India, Vedic and Post-Vedic. 8-8-0 4 The Indigenous Souna and the Aryan autochthones 0-8-0 दे सर्व प्रय ग्रंशकांकडे मिळतील. मिळण्याचे ठिकाम-मदाशिव पेठ, घ. नं. ९८२ पुणे शहर. ... In India ... ...

·अनुक्रमणिका. .... .... प्रस्तावना. पृष्टांक. १-१२ भाग १ ला. विषयविवेचन. भाग २ रा.भारतीय मूस्तरशास्त्रांतील पारि- भाषिक शब्दांचा विचार. २४-१५ भाग ३ रा. ऋग्वेदकालांत भूस्तरशास्त्राचा उदय. ४६-५९ भाग ४ था. ऋग्वेदेतरकाळी भूस्तर- शास्त्राची प्रगति. ६०-७७ भाग ५ वा. पौरस्त्य व पाश्चात्य भूस्तर- शास्त्रविषयक तुलना. ७८-९८ भाग ६ वा. गत हिमकाल व प्रस्तुतचे चतुर्ययुग. ९९-१२८ .... ....

·प्रस्तावना.
-20-
भारतीय साम्राज्य नावाचा ऐतिहासिक प्रथमी' किहा-
वयास हातात घेतल्या वेळी, वैदिक ग्रथाचे अवलोकन
मला वारंवार करावे लाग. या समयी, या वाङ्मयात,
भूस्वरशास्त्राचे बीजाकुर मला इतस्तत दृग्गोचर झाल्या-
वरून, त्यांचा प्रसार कितपत, कोठे कोठे, कशा प्रकारचा,
আণ পাথাল সূৰাস্তাত্মা দূর্বল ও অথক গ্রে
किती महत्त्वाचा आहे, हे पहाण्याची तीन उस्कठा माश्या
हृदयांत उत्पन्न होऊन, ती तृप्त करण्याचे माझ्या मनाने
निश्चयपूर्वक घेतले.
पुढे, भूस्तरशास्त्रविषयक जेवढी प्रमाणे माझ्या हातास
लागली, तेवटी मी एकत्र केली आणि त्याचा खरेपणा
पहाण्याच्या हेतूने, भूस्तरशास्त्रासबधी इअजीत लिहिलेले
1(अ) माझें नाम फागुन शुरु १, शके १७७६ रोजी रवि
वारी झाले, व भारतीय साम्राज्य लिहिण्याचा उपक्रम, मी पोप
वद्य ३ शके 100, तारीख ९ जानेवारी इ. स. १४८९, गुरु
चार रोजी केला
(मा)हामस्तुत प्रय शके १४च्या ज्येष्ठ मासात, नदमीला,
मी हाती धरला, व तो असद्गुरु मगलमूर्तीच्या रूपाक्यासाकी,
सालमजकूरच्या विजयादशमीलार पुरा साला.
(१) भूत्तरशासविषयक मूटप्रय मी इमजीत इ.स. ११२
पानी लिहिला Vedic Fathers of Geology हे त्याचे
(नाना पावगी)
इमनीतीर नामधेय होम

·[२] जे प्रमुख ग्रंथ मला उपलब्ध झाले, ते सुद्धां, मी मुद्दाम वाचले; व त्याचे अध्ययन आणि परिशीलनही केले. तेव्हां, ह्या दोहोंतील प्रमाणसादृश्य पाहून सारासार विचार करतां, मला असे सहजीच वाटू लागले की, भूगोलाच्या प्रयमाव- स्थेविषयीची व भिन्न भिन्न पूस्थितीबद्दलची मामच्या प्राचीनतम मकालीन ऋषींची विचारश्रेणी आणि तदनन्तरच्या पूर्वजाची कल्पना अगदी बरोबर असून, ती भर्वाचीनकाळी होत असलेलें ज्ञानान्वेण्ण, व प्रयल सात- त्याने चाललेले सांप्रतिक पाश्चात्य शोध, याच्याशी केवळ तन्तीतन्त आणि म्हणूनच आश्चर्यकारक रतिने मिलती आहे. त्यामुळे, भूस्वरशास्त्रविषयक माम्हा भारतीयाचेच ऋण पाश्चात्यानी अवश्य घेतले असावे, असे मानण्याला बलवत्तर व सप्रमाण कारण मिळतें. ( मूल ग्रंथांतील माग १ ते ६ पहा ) असो. वैदिक वाङ्मयांत भूस्तर विषयक मनोवेधक शोध ठिकठिकाणी घग्गोचर होतात, इतकी मनाची खात्री माझ्या अल्प समजुतीप्रमाणे झाल्यावर, माझ्या सत्या:- सत्य कश्पनेचा ठाव पहाण्यासाठी, शके १८२९ (इ.स. १९०७ ) साली, त्यावेळी चालत असलेल्या "श्री सर- स्वती मंदिर" नावाच्या चैत्र महिन्यातील २९व्या अंकात, "भूस्तर शास्त्राचा ओनामा" हा मथळ्याखारी लेखमी प्रयमच रिहून दिला. हा लिहिण्यात, माझा दुसराही एक महत्वाचा अन्तर्गत हेतु होता. तोहाली, मुम्तरशाखातील पारिमापिक शब्द नवीनच प्रचारात येण्याचे असल्यामुळे, तत्संबंधी चर्चा वनांत व भाषामिवात व्हावी. शिवाय, माशा ·[३] तिसरा भाशय असा की, त्यांच्या प्राधाऽप्रायतेविषयी योग्य ऊहापोह झाल्यावर,रलेल्या पारिभाषिक शब्दांत संदिग्धता न रहावी. ह्याखेरीज, चवथा उद्देश हा की, त्या बाबतीत कोणाचीही गैरसमज होण्यास लेशमात्र सुद्धा अवकाशच मिळू नये. कारण, अशा प्रकारचे इष्ट संस्कार विचारविनिमयाने व एकमेकांच्या साहाय्यानेच घडून येतात व त्या योगानें ज्ञानाचें पाऊळ देखील सदैव पुढेच पडते. सबब, अशा पारिभाषिक .शब्दांना विद्वजनसंमतीचा शिक्का मिळून, त्याजवर त्यांची मुद्रा झाल्याने, हे शाब्दिक नाणे,याजवर यांचे शिक्के मोर्तबच ठोकले असल्यामुळे, राजरोस चलनांत येण्यास अडचण पडत नाही, आणि मुद्रित शब्द एकदा व्यवहारांत आल्या- वर, त्यांसंबंधाची कोणास शंकाही रहात नाही. अशा प्रकारच्या पुष्कळ पारिभाषिक शब्दांची योजना, मी आपल्या अल्प समजुतीप्रमाणे, वरीक भूस्तर विषयक लेखांत केली असून, ह्या लेखाच्या प्रती नावाजलेले विद्व- ज्जन व रसिक भाषाभिज्ञ, यांच्याकडे, हा विषय महत्वाच ' ह्याचे अभिमाय फारच महत्वाचे असल्यामुळे, वाचकांची खात्री होऊन, त्याचे संशयपटल दूर व्हावे एतदर्ष, ते मी थोड- क्यांत जसेच्या तसेच येथे देतो:- (अ) सुप्रसिद्ध केसरीकार हे आपल्या तारीख ४ जून इ. स. १९०७ च्या अंकात लिहितात:-" भूस्तरशास्त्राचा मोनामा-- हा निबंध रा रा. नानासाहेब पावगी यांनी लिहिला असून, तो सरस्वती मंदिरात समम प्रसिद्ध झाला आहे. भूस्तरशाखातील निर- निराळ्या पारिभाषिक शब्दास समपर्क मराठी प्रतिशब्द कोणते. योजावे, याचा या पुस्तकात मार्मिकरीतीने विचार केला माहे (पुढौक पृष्टावर पहा.)

·[१] असल्यामुळे, कवळ खरें इंगित कळण्यासाठी, अभिप्राया- र्थच, मी मुद्दाम पाठविल्या होत्या. त्यावेळी, त्यातील पारि- " ... (मागील पृटावरून पुढे चालू.) महाराष्ट्र साहित्य परिषदेने हाती घेतलेल्या पारिमाषिक कोशास, भशा नियघाचा पुष्कळ उपयोग होणार आहे (आ) के. रावबहादुर काशिनाथ बारुण मराठे, एम, ए, एल एल. बी, फर्स्ट क्लास सवजग्न, व भूस्तरशालाचे लेसक, हे भापल्या तारीख ५ जून १९.. च्या पत्रात म्हणतात:- " Your allurons to वराह, नृसिंह, and वामन ( on p 10 ) and mention of कृत, प्रेता, द्वापर, and काल (p 14), would gre a semblance of mytho. logy to a scientific book. Your o:ber adaptations are good, and your elaborate attempt at researches in Indian Geology are doubtless commendable." (१) श्रीयुत नरसिंह चिंतामण केळकर, पी ए. एल. एल. बी, नावाजलेले प्रपकार, पाम देशमक, हलीचे केसरीचे संपादक, माणि नागरिकाऽधिपति-पुण्यपत्तन, हे आपल्या तारीख २. जून १९०७ च्या पत्रात लिहितात की, भापला मुख्यत प्रयत्न यूरोपियन स्थल विशेषाबंधी जी नवि तिकडे दिली जातात, स्यपि पदना मारतीप स्पर विशेपास अनुरक्षन समा- नाऽपंक नाव देण्याचा माहे, व तो सर्वस्वी अमिनदनीय अमून, सापलाही माहे, याबद्दल का नाही " (३) पुण्यातील मुविभुत मराठा नादाप्या प्रत्री सामाहि- कांत, तारीख आगष्ट १९.७ घ्या भात, खासील अभिप्राय HET 6976 We bare recerred a pamphlet from RN N. B. Pargce, the well known author of the Bharatiya Şámrdjys series in bich be bas exploit (पुराट पृशावर पहा.) " ... ...

·[५] भाषिक शब्दांसंबंधी, मांनी आपले अनुकूल अभिप्राय व्यक्त केले. इतकेच नव्हे तर, त्यांबद्दलची त्यांनी आपली (मागील पृष्टावरून पुढे चालू.) ed the principles of framing suitable Marathi words in the department of Geology, and given some results of the nomenclature so formed. It is well-known that many of the names of the timeepochs in the life-history of the Earth, are so formed because of the association of those epochs with some famous land-marks, or species of animallife characteristic of Europe. A Marathi readerhowever, cannot be benefitted by such & nomencia, ture, which to him is only a dictionary of jaw. breaking words. Br. Pavgee, thinking in the true assimilative spint, has hit upon the happy idea of framing parallel words in Marathi, the peculiarity of which is that they embody purely Indian associations, so that by merely hearing the words uttered, an Indian cau form a toterably accurate idea of the Geological terms used. We have no doubt that Mr. Pavgee's services will be dhankfully availed of by compilers of Anglo Marathi Dictionaries and of Glossaries, like the one proposed by the Nagari Pracharinn Sabha of Benares." (उ) कै. नारायण लक्ष्मण फडके बी ए. इडमास्तर ठाणे हायस्कूल, हे महाराष्ट्रातील रसिक वाचकांस चागले परिचित असून, त्यांना मराठी भाषेची पुष्कळ सेवा केल्याचेही सर्वीस माहीत आहे. हे आपल्या तारीख १. आगष्ट १९०७ च्या पत्रात भापण मेहेरबानी करून पाठविलेला “भूस्तरशालाचा मोनामा " हा मार्मिक लेख मी वाचून पाहिला. भापण इंग्रजी लिहितात, - ·[६] संमति देखील सर्व प्रकारे दर्शविली, आणि यांचाच स्वीकार व्हावा म्हणून, अन्यत्र सुद्धां शिफारस केली. ... ... (मागील पृष्टावरून पुढे चाल.) पारिभापिक शब्दांना योजिलेले मराठी किंवा सरकृत पारिभाषिक शब्द फारच योग्य दिसतात; आणि मी जी काही भल्पस्वल्प मापानरें करतो, त्यात त्यांचा उपयोग करण्याचा कधी प्रग बाल्यास आनन्दाने व आभारपूर्वक करीन." (ऊ) पूर्वी एका काळी गर्जत भसलेला "काळ" आणि त्याचे विद्वान्, देशसेवातरपर, व लेखनपटु संपादक श्रीयुत शिव• राम महादेव परांजपे एम. ए., हे सर्वोपच महशूर आहेत. हे, काळसाप्ताहिकाच्या तारीख ११ आक्टोबर १९०० च्या अकांत. साली लिहिलेरा आपला अभिप्राय व्यक करतात:--" मुस्तर शास्त्राचा धोनामाहा लहानसा अटरा पृटाचा नियध रा. नाना. साहेय पावगी यानी पूर्वी सरस्वती मन्दिरात छापून, इल्ली स्वतंत्र पुस्तक रूपाने प्रसिद्ध केला आहे. विषय शाखीय असून, त्याचे विवेचनही शास्त्रीयपद्धतीने मागि विद्वत्तापूर्णरीतीने करण्यांत भालें आहे. या पृथिवीवरील परिस्थितीमुळे, जीवदण शक्यच नव्हती. तेव्हापासून मत्स्य, कूर्म, वराह, या अवतारांमधून रुत, प्रेता- द्वापर, या युगाच्या द्वाराने, पृथ्वीच्या पृष्ठमागावर कसकसे निर. निराळे फेरफार होत जाऊन आपण हल्लीच्या स्थितीला येऊन पोहोचलो आहों, याचा यात फारच चांगल्या रीवीते विचार केला माहे" (झ) हासेरीज, इसरे पुष्कळ अनुकूल अभिप्राय वृत्तपत्रा तुन व नियतकालिकांतून माले आहेत परत, विस्तारममास्तव ते येथे देणे मरा इट वाटत नाही. (म) मुविधुत विज्ञानाचे हे अभिप्राय ये देण्याची माही प्रयमपासूनच इरमा मदती. कारण, स्पायोगाने, "मा मापौर (दुटीर पटावर पहा.)

·. - अर्थात् , तज्ज्ञांकडून अशा उन्हेचे वेळीच प्रोत्साहन मिळाल्याकारणाने, आणखी प्रयानसातत्य चालविण्याचे मला सहजचि धैर्य आ, व प्रस्तुत ग्रंथांत. सुद्धा, याच पारिभाषिक शब्दांचा, अवश्य त्या स्थळी, मी यथेष्ट उप- योग केला, इतके मी नम्रतापूर्वका प्रिय वाचकांस कळवितों. माता, भामच्या वेदकालीन पूर्वजांनी अगदी प्राचीन काळी, म्हणजे हजारों किंबहुना लक्षावधि वर्षांपलीकडील युगांत, पण सर्वांच्याही अगोदर अघाडी मारून, भूस्वर- शास्त्राचे खरे चीज पेरले. इतकेच नव्हे तर, या व अन्य (मागील पृष्टावरून पुढे चाल.) घोडे, मी होऊनच पुढे ढकलले, " अशी कदाचित् विपरीत समजूत वाचकवर्गाची आणि विद्वज्जनांची होण्याचा संभव आहे, असे माझ्या मनाने घेतले. परन्तु, हा प्रथ महत्वाच्या पारिभाषिक विषयासंबंधी असल्याने, ज्या तज्ज्ञाना त्याबद्दलचा अभिप्राय देण्या- चा अधिकार आहे; किंबहुना, तशी ज्यांचा योग्यता,तत्संबंधी प्रथिन- यश, व सुकीर्तिही आहे,अशाचं मत जनसमूहास कळलेच पाहिजे, पते न कळल्याने, तितक्या अशाने प्रयासही गौणत्व येते. अर्थात् , हे येक नये म्हणून, मोठमोठे पण्डित आणि मॅक्समुलरसारखे नावा- जलेले अंधकार देखील सतत प्रयत्न करतात, माणि भापल्या प्रतिपादनाच्या पुट्यर्थ व स्वमत मण्डनार्थ, हाती घेतलेल्या मूल- ग्रंथातच तज्ज्ञांचे अभिप्राय मुद्दामच पुष्कळसे देतात. सबब, तसें येथेही अवश्य केले पाहिजे, असा रसिक जनांचा आप्रद पडल्या- वरून, मी यास मान देऊन, त्यांच्याच मताचा अवलव केला आहे. कारण, तज्ज्ञांचे अभिप्राय कळल्याशिवाय, प्राकृत जनोस ५ साधारण वाचकांसही खरे खोटें ताडून पहाण्यास अन्य मार्गच राहत नसस्याने, ते अवश्य दिले पाहिजेत, असे तज्ज्ञच मानतात. (नाना पावगी).

·, [८] शास्त्रान्तर्गत असलेली, आणि प्रच्छन्न झालेली उत्क्रान्ति- नियमाची तत्वे सुद्धा, अखिल जगास त्यांनीच विदित केली. तेव्हां, असें में महत्त्वाचे कार्य व अमूल्य प्रयत्न आमच्या वेदकालीन पूर्वजांनी कोणाचें लेशमात्र सुद्धा साहाय्य नसतां, अथवा अनेकविध साधनांची बिलकूल अनुकूलता. ही नसतां, केवळ स्वपराक्रमाने आणि बुद्धिवैमवाने केले, यदा अतुल ज्ञान-सामर्थ्यानेच ते उज्ज्वळ प्रकाशांत भाणिले, यांचे मूर्तस्वरूप पुढे ठेवून, ह्यांच्याच वजतुल्य किंबहुना अक्षय्य पायावर मूस्वरशास्त्राचे लहानसे मन्दिर बांधावें, मथवा माझ्या शक्त्यनुसार एकादें चन्द्रमौळि स्रोपटच का होईना, ते तरी रचावे, असे कृतनिश्चयपूर्वक माझ्या मनाने घेतल्यामुळे, मला त्याचा जणु काय एकसारखा निदिध्यासच . उत्कान्तिवादाचे बनक भारतीय मार्य ( म्हणने हिन्दू)च असल्याविषयी, सर मॉनियर विल्यम्स देखील कयूल करतो, माणि असे सर रिहितो की,-- A system-which is in some respects almost identical with that tbooght out by Sinozs and the profouniest thinkers of modera Europe. Indeed, if you well pardon the anacbronum, the Hindus were Spinczıtes more than two thousand years before the existence of Spinoza, and Darwinies many centuries before Darwin, and Erolutiopists many centur“, before the doctrines of Evolution bad been accepted by the Haxlegs of otr ime, and before aos word like evolution e Ilsted in any language of the world." (ride Tto Religion of tbe Hindas. The lodiss Vaga. zine and Review. No. 219 September 1891 ).

·लागला. ह्या गोष्टीला आज जवळ जवळ दोन अडीच त होऊन गेली. परंतु, कार्यबाहुल्यामुळे, ते काम हातांत घेऊन पुरे करण्याला, मला आजपर्यंत लेशमात्रही अव. काशच मिळाला नाही, असे मोठ्या कष्टानें कबूल करणे - . भाग पडते. शिवाय, येथे मला आणखी इतकेही अवश्य निवेदन केले पाहिजे की, आमच्या वेदर्षी पूर्वजांनी भूस्वरशास्त्राचे बीज ज्या भक्कम पायावर घालून ठेविलें, वो नि:संशय इतक्या योग्यतेचा आहे की, त्याचाच पाश्चात्य भूत्तरशान्त्र- ज्ञांनी देखील उपयोग केला असल्याने, त्याच्या नावारूपास साजेल असेंच भव्य,विशाळ,सर्वांगसुन्दर, आणि दिव्य मंदिर त्याजवर झाले पाहिजे. परंतु,तसें अद्वितीय मंदिर उभारण्याचे सामर्थ्य यद्वा मनोहर विचारसरणी, मोहक वाक्पांडित्य किंवा चारुतम वचोविन्यास, प्रचण्ड वाग्विमव अथवा अतुल माषा- . (अ) या योजाला कसे भंकुर फुटत चालले, आणि त्यांची पाद काही काळपर्यंत किती विस्मयकारक रीतीने होत गेली, है या पंपाच्या साही भागांवरून, दहा अंधाच्या अखेरीस जो एक भूस्तरपट जोडला आहे, त्यावरून, वाचकांच्या ध्यानात स्वयमेव येईल. (नाना पावगी). (आ) ऋग्वेदातील काही कवा, कित्येक स्थळे, आणि त्यातील विरळ भाग, इतके मर्मभेदक आहेत की, (मासल्यासाठी, क..१.१ १.२, १.१४.५...11.1..९७ १,२.४.१४ ७.९५.२, पृर्शक ४० ते ५९१३ पहा), त्यांचे पारंवार परि. शीलन केल्याने, त्यात भूस्तरशालाषी आययोजें माणि मूलतत्वे (पुर्शल टावर पहा.)

·[१०] सौन्दर्य, इयादि अवश्य त्या गुणाचा माझ्या जवळ अमावच असल्यामुळे,सदरहू पायावर नुसते काड्याकुडयाचें चन्द्रमौळि खोपट बाधण्याचाच जरी माझा विचार आहे, तरी सुद्धा, आमच्या वेदकालीन पूर्वजाचा अप्रतिम मविप्रकर्ष मनात म्हणजे माझं मन साशंक होऊन, मला सहजींच भाळा, (मागील पृष्टावरून पुढे चालू ) खचितच आहेत, असे मला अनेक वेळा मासले. परतु, ती केवळ प्रच्छन्नावस्थेतच असल्यामुळे, पौरस्त्य पडित किंवा पाचात्य विद्वान् , यांपैकी कोणी, केव्हाही, तत्संबंधी प्रतिपादन केल्याचे माइया आढळात नाही सबब, सदरहू वाइमयान्तर्गत भूस्तर- चीजाचा मुकायला पहाण्यासाटी, मी पाश्चात्य भूस्तरशाखायचे भनेक नावाजलेले मय वाचले. त्यावेळी, करदातल्या कित्येक ऋचातील रहस्य निश्चळ भूस्तरविषयक अमन, ने पाथास्य भूस्तर- झारया अनुमानाशी तन्तोतन्त मिळते आहे, असे मला वाटल्या घटन, नी गोष्ट माझ्या भल्प समजुतीप्रमाणे, जगापुढे इमनीत व मराठी मापमात मांडण्याचे मी प्रथमच अप धारिष्ट, न मानें भायातव्य समनन, केलें आहे यासाठी, तिचा राखिक जनांनी व तज्ज्ञांनी विचार करावा,अशी माही त्यांस सविनय विज्ञप्ति आहे. (1) भाना, मूस्तरावविषयक ग्रोधाची जाणीव वेदकाली असनाही, मामाया पूजनीय वेदी पूर्वजांनी, आपल्या नेहमीच्य मोदास आणि याच्याप्त अनुसरून, ती त्यांनी मुसाने गाइली नाही, किंवा कोणासही कळविली नाही त्याचे कारण असे की सवते हि फलेन साधनो। न तु कंठेन निजोपयोगिताम् ।।

·[११] असें वाटू लागते की, वेदीणां क सा प्रज्ञा क मेऽल्पविपया मतिः!! कोठे सूर्य, व कोठे काजवा ! कोठे त्या तेजस्वी भानू भास्वरदीप्ति, व कोठे ह्या खद्योताची केवळ निबिडाध- कारांतील ती मन्द चमक! अशा प्रकारच्या नानाविध कल्पनावरंगांनी एकदा का आपला पगडा बसविला,म्हणजे माझे सर्व विचार जेथल्या तेथेच एकदम थिजवात. तथापि, काहीच न करता, उगीच माशा मारीत बसण्या- पेक्षा, मथवा चकाट्या पेटण्यातच काळक्षेप करण्यापेक्षा, मल्पस्वल्पच का होईना, पण तेच स्वदेशकार्य करणे हितावह आहे (अकरणान्मन्दकरणं श्रेयः।), असे माझ्या मनाने सहजगत्या घेतल्यामुळे, हे कार्य भी स्वीकारले; आणि जरी ते माझ्या शक्तीबाहेरचे असल्याचे, मला पुढे पुढे वाढू लागले, तरी एकदा हाती घेतलेले कार्य मध्येच अपुरें टाकणे केवळ अस्पधीचे कृत्य होय; किंबहुना, धापेक्षा अगोदरच दूरवर विचार करून, त्या मार्गालाच न जाणे बरें; यद्वा त्या गोष्टीचा अवलंबच न करणे विशेष शहाणपणाचे समजले जाते; अशी प्रज्ञांची उक्ति आहे. फार काय सांगावं, पण, बुध जनांची अशीच निक्षून सांगी आहे की, अनारंभो मनुष्याणां प्रथमं बुद्धिलक्षणम् । आरंमस्यान्तकरणं द्वितीयं द्विलक्षणम् ।।

·[१२]
अर्थात् , अखिल जगावर झालेल्या आमच्या पूजनीय
पूर्वजांच्या उपकारांची फेड करणे माझें आद्य कर्तव्य समजून,
हे नितान्त महत्वाचें पितृऋण कसेबसें फेडण्यासाठी, त्यांची
ही भूस्तरशास्त्रविषयक कृति सर्व लोकांपुढे मांडण्याचें साहस,
मी केवळ भीतभीवच करीत आहे.
असो. अमलमतिविस्तरेण । मसें शेवटी लिहून, ज्या
श्रीसद्गुरूच्या कृपाकटाक्षामुळे हा ग्रंथ हातावेगळा कर.
ण्यात आला, त्याचे मी अनन्त उपकार मानतों, व ही
प्रस्तावना पुरी करतो.
मुकाम पुणे, आश्विन शुद्ध विजया
दशमी शके १८४४, शनिवासर
तारीख ३० सप्टेंबर सन १९२१.
नाना पावगी.

·२ वेदकालीन भूम्तरमाल व न्याचे वेदर्षी जनक. प्रकारचे अग्रेसरत्वं संपादिले (१०० ९.११२.१, ३, १०.६०.१२, ९७.६, १३७.७); ज्यानी अंकगणितात माणि बीजगणितांत धाडी मारली; यानी धर्मशास्त्र " (मागील पृशयम्न पुढे चाल.) देजन, मी (मॅक्समुलर) असे निरन मागतों की,हें नाक्षतिक क्ण मानणानी चीनकडून घेणे शक्यच नव्हतें ह्या सात, मॅक्समुलर Fatal, “ I differ toto cilo from every onc of these thcories. I feel as strongly today (October 1852), as I did nhen, in the year 1616, I read at Porie the articles then published by Biot, that the Brahmans cannot huve borcioned the idea of th Aalsbatrag from the Cbinese, these havog boen suggested to the Hindus by the moon's sidercal rerolution, and intended to mark cqual d1712000 of the heavens, which #cre originally tnenti. seven, not twenty-eight. ( vide Rig Vedr. Ed. I882. rol ar rp xlvi, rlin) (आ) कारण, ग्रामणाने चांद्रमान असून, त्यांच्या महि- न्याची नावे, चिनी कोप'त मारतवर्षाखेरीज अन्य स्थलाहून येण शक्यच दिसत नागे त्यामुळे, ज्योतिपविषया बाह्मणांचंच कण चीनने घेतल्याचे निर्विवाद सिद्ध होते याचांतही मोक्षमुलर If, therefore, we find the same nameof thc months in Sanskrit and Chinese aud if these name- are nevplicable in the Chinese dictionary furely the conclusion 19 evident, that they were borrowed by the Chinese trom the Hindas, uod not by the Hindus from the Ch.nese." ( vide The Rig Veda Ed. 1862. roln Pp rli, rlu) १ भारतीय सामाग्य पुस्तक ४ | पृष्टाक ०३ ते ११५ पहा २ भा. सा. ये पा. ९७.१०२. म्हणतो, ·विषय विवेचन. रचून, भारतीय आर्यांच्या नमुनेवजा गृहस्थितीचा आदर्श दाखविला; ज्यांनी अखिल जगांतील सर्वमान्य नीति- तत्वांचाही घडा घाट्न दिला; ज्यांनी वेदान्तशास्त्र व पड्दर्शनें बिहन, आत्मवियत पूर्णत्व मिळविलें; ज्यानी संस्कृत वाङ्मय व वदाधारम्भ में व्याकरणशास्त्र, ते पूर्णतेच्या अगदी उच्चकोटीत पोहोचविले; ज्यानीन्याय- शास्त्राची सर्व अंग व्यक्त केली; उपानी परिणामवादापी मूलत प्रथमतःच जगास शिकविली; ज्यानों पास्तुशाम आणि निर्माणकोशल्य, चित्रकला व शिल्पचातुर्य, तडाग- रूपरचना आणि अलिन्दसेतुतोरणादिजयस्तंभनिर्मिति-विधा, यानर अनेक ग्रंथ लिहिले; ज्यानी शस्त्रास्त्र, धनुर्विद्या, व युद्धकला, यातही केलेले आपले दीर्घ परिश्रम जगास दाख- विले; ज्यानी गायन व तालशास्त्र, आणि वादन व नामा- कला, यांची यथार्थ मीमांसा केली, [वती देखील इतक्या प्राचीन काळी की, ज्यावेळी आपणांस सुधारलेला म्हणून म्हणविणारा ग्रीस देश सुद्धा रानटी अवस्थेतच होता, असे यूरोपस्थ पण कळ करतात:--"From What re already know of the science, (llindu musical science ) appears to liavo attained a tlieorctical precision yet unknow 'मा सा.पु.४, पा.४-३९.२भा सा.पु.४.पा.१७-४२. ३ भा. मा. पु. न. पा...-६. ४ मा. सा. पु.२२. डा. १ ते २३७ पहा. ५ मा.मा.पु. ४. पा.५१-५४,५५. ६ भा. मा. पु. ४ थे. पा. १६९-11४,२२१-२२१. ७ मा.मा. ८ मा. मा. पु. ४ थे. पा. १४-1610 ।टीर शवर ) ti ·, वेदकालीन भूम्बरमास्त्र व त्याचे वेदी जनक. " . to Earope, and that, at a period when even Greece was little removed from barbarizm Tod's Annals of Rajasthan roll Ed. 1880. p 466 Foot-note ], ज्यानी ततुपटनिर्मितीत विल. क्षण वैदग्थ्य, आणि रागद्रव्यविन्यासात अगाध हस्तपाटव टाखन, अखिल जगासच तोंडात बोटे घालावयास लाविले; यानी आपल्या लिपिकलोतानाने, ह्या भूतला- वरील सर्व रोकास थक करून सोड; ज्यानी विद्येच्या भनेक शाग्वा परिणतीप्रत आणून, नानाविध शास्त्रात प्रोविण्य मिळविले, ज्यानी राष्ट्र, राष्ट्रीयत्व, व स्वराष्ट्रा- तील सुराज्य, याबद्दलचे साग विवेचन केलें, किंबहुना, न्यांचे अमूल्य ज्ञानपरिश्रम पाश्चात्य विद्वज्जन, आधुनिक (मागील पृटावरून पुढे चाल ) मा सा.पु ४५ पा १९५-११६ १मा सा पुग्ध ३ यासबघाने, भरतसाचा इतिहासकार लॉर्ड एलफिएन् देखील ती गोट करत करून लिहितो Tlo carly excellence of the Balm «< (18 proved) in all the branche of learning, ( Elphinstone' History of India 2nd Ed.p32) ४ ना सा प ५ दें, व माया इप्रजी प्रथ-Selr Gort m Jcdix Vedic and Po Vedic" TEI . (अ) याच पावतीन मायमुलर म्हणतो India has it's place in our own history and in what is the veuy, life of bretory the bistory of the human miod ( What can India teach us? rhtion 168314) (भी) And thi tudy of ours.hıcs, of vir gairex In 1:a occcpies a place second to 100bar comry Bory180 Remr of the morat (पदर पृटर पा) पा २२७-२४४ " Im ·विषय विवचन. करतांना, पंडित, व नावाजलेले शास्त्रज्ञ देखील निमूटपणे कबूल करतात; त्या ज्ञानविशारद भारतीय आयोनी महत्वाच्या भूस्तरशास्त्रांत काहीच डोके खर्च केले नसेल; यद्वा तद्विप- यक निदान बीजांकुर सुद्धा त्यांस माहीत नसतील; अथवा, त्यांनी तासंबंधाचे आपले कोणतेही विचार व्यक्त केले नसतील; असे माझ्या अल्प बुद्धीस केव्हा देखील वाटेना. सबब, भारतीय साम्राज्य नावाचा ऐतिहासिक ग्रंथ लिहि- ण्यासाठी हातात घेतस्यावेळी, वैदिक ग्रंथांचे अवलोकन भूस्वरशास्त्रांचे बीजांकुर माझ्या दृष्टीस ठिक- ठिकाणी पडल्यावरून, त्या संबंधात शोध करावा एतदर्थ, मी मनःपूर्वक श्रमसातत्य चालविले; आणि ह्या विषयावर (मागील पृष्टावरून पुढे चालू ) valo.ble and most instructive materials in the history of mm are treasuned upm India and m ndin. only." (pp 14, 15 ). "[heir (Ilindu's) bistorical setoria extend in some respects ou far beyond all other records, and have been picserved to us is such per. fect and such legible documents that we can learn froin them logsons which we can learn nowhere (P21). (6) "It 18 this ancient chapter in thc biscury of the bima mind which has been prexeried to us in Indian literature, bilo we look for it in vaid in Greece, or liomc, ur elsewhere. " (p 109 ). ... there is autterary relic more full of los-ons to the true anthropoleut, to the true student of madhind then tbe Re Voja." (p 113. 1bat (1. Irdis Tech U: 7 alre." ...... Aad ...

·h ६. वेदकालीन भूस्वरशास्त्र व त्याचे वेदर्षी जनक. एक सप्रमाण ग्रंथ लिहिता यावा म्हणून, व शक्य तितके वैदिक वाङ्मय अवलोकनांत यावे या हेतूनें, ते वाचण्याम, केवळ दृढ निश्चयानेच, मी प्रारंभ केला. किंबहुना, ह्या व्यवसायात, मुरयत्वेकरून ऋगवेदाचेंच परिशीलन कर- ण्यात, मी आपला वराचसा काळ घालविला; व भूस्तर- शानाच्या दृष्टीने त्यातील ज्या ऋचा मना महत्वाच्या दिसल्या, तिकडेच मी आपले लक्ष विशेष रतीने पुरविलें; इतके येथे सांगण्याचे मी अस्प धारिष्ट करतो. पुढे, वैदिक वामयापैकी तैत्तिरीय (१.३.११.१ ते २५) संहितेवरून, तीस दिवसपर्यंत अखंड चालणारा उपाचा प्रकाश, सूर्योदयापूर्वी रोज सतत पडत असल्याचे नला दिसून मा. ह्याखेरीज, तेतरीय ब्राह्मणात, "देवां- चा जो एक दिवस, तो मनुष्याचा केवळ संवत्सरच होय," असे नमुद केल्याचे सुद्धा आणखी एक प्रमाण मला माद- ळलें ( एक वा एतदेवानामहः यत्मवत्सरः । ते० प्रा० ३.५.२२.१). ऋग्वेदावरून तर, (० ० ३.५५.६, ७.७६.३, १०.१२७.६), मुमारे दीड महिन्याची अन्वंड उप.प्रभा, दीड महिन्याची अखड सायंप्रमा, सा. चार महिनेपर्यत दिनमणीचा सतत प्रकाश, भाणि कमी- ज्यास्त प्रमाणाचा साडेचार महिने निविडान्धकार अस- ल्याचे स्पड होते. ( माझा मराठी अंथ-"आर्यावतीतील आर्याची जन्मभूमी व रचर ध्रुवाकडील त्याच्या यमाहती" नावाचा पहावा. पृष्टांक २४२ ते ३०४). एवच नव्हे तर, दाच्याच पुटले आणखी एक अगदी स्वतंत्र प्रमाण, आमचे भार्यराघव जे पारसीक (पारनी), सान्याच .

·विनय ववचन KRAT + बन्दिदाद नामक धर्मग्रंथांत मिळाले आणि त्यावरून, एक वर्षाचा केवळ एक दिवसच (अहोरात्रीचा ) होय, गोष्ट त्याच्याही प्रययास आल्याचे दृष्टीस पर भाता, ग्वेदांत तर, मासातीत अविच्छिन्नय:- प्रकाश आणि तीच सायंदीप्ति, किंबहुना पाण्मासिक अखंड दिवस व पाण्मासिक घनान्धकाराची रात्र, यांचाही अनुभव आलेला दृष्टीस पडतो; वहा केवळ उत्तरध्रुव प्रदे. शातच माला असल्याने, आम्ही भारतीय आर्य आणि पार- सीक मार्य यांची वस्ती, ह्या व अन्य अनेकविध प्रमाणांगरून, उत्तरध्रुव प्रातांत खचितच बहुत कालपर्यंत होती, याविषयी लेशमात्रही शंका राहत नाही. कारण, ही गोष्ट तद्विषयक सांना जो दृक्प्रत्यय सतत येत होता, त्यावरून स्वयमेव सिद्ध होते, हे भाणखी विशेष रीतीने सागावयासच नको. शिवाय, सदर विवेचनावरून, आणखी एक महत्वाची गोष्ट प्रतिष्ठापित होते. ती ही की, ज्यापेक्षा आमच्या पुराण पूर्वजांची वस्ती उत्तरध्रुव प्रदेशात होती, आणि सन्दिदादच्या उमजी भाषातरीत, बॉनर मार्टिन हो लिहितो " And they think « day whicla 24 var. (वन्दिदाद. २... Dr. Ifung Esays on the Rth. gion of the Pnrsee.. Fd. 1802.p2031. २ ही गोर (F.......), (३.० ३.५५.६; ७.७६..) (.. २.२१.११.१७.१ ष . १९.७.), योस्न, स्वयमेव सिद्ध होते. सपक्ष, निच प्रमाण पहाण्यासाठी, पाचकांनी आपले रक्ष, या सेवकाचा मराठी प्रय “आवमानान भामांची जन्मभूमी व उत्तावाल पच्या पिस्नीण साहनी," पृष्टोक २२ ते २७०, पोजहर पुरवा. (नाना पायी). -- ·वदकालान मूस्तत्शास्त्र व त्याचे वेदप जनक. तीही बहुतकालपर्यंत होती असे मानण्यास बलवत्तर प्र- माण मिळते, त्यापेक्षा त्यांची वस्ती तेथें असत्यावेळी, ह्या उत्तरध्रुव प्रदेशाची हवा समशीतोप्ण मसून, तो प्रान्त नि.संशय निवासक्षम होता. अर्थात्, ही वस्तुस्थिति अनेक प्रमाणानी खरी मानणे जरी माग पडले, तरी तिला विरजण लावणारी दुसरी एक अपरिहार्य स्थिति दत्त म्हणून मूर्तिमंतच माझ्यापुढे उभी राहिली. सबन, तिचाही येथेच उल्लेख करणे अत्यवश्यक आहे. कारण, सांप्रतची टचर नुवाकडील स्थिति अगदीच भिन्न असून, हा प्रान्त हल्ली निरंतर हिमाच्छा- दित, व केवळ जीवशून्य, आणि निवासाऽझमच आहे. तेव्हां, अशा अवस्थेत, त्या प्रदेशात प्राचीन काळी तरी वस्ती असणे कितपत संमवनीय असेल, हा एक मोठा गूढ प्रश्न सहजींच उद्भवला. म्हणून, याचा उलगटा होण्यासाठी, मी त्या संबंधाचे अनेक प्रय चाळले. त्या- वेळी, उद्भवेटल्या शंकेचे निराकरण भूस्तरशास्त्राने होईल असे मला वाटल्यावरून, या शास्त्राचे साहाय्य घेण्याच्या निश्चयाने, मी प्रयमतः भरतरसास्वविषयक एकच ग्रंथ वाचला. तो वाचल्यावर, माझ्या काही शंका दूर झाल्या. त्यामुळे, मला या शास्त्राची गोडी लागून, माझें तद्विषयक कुतूहट देखील दिवसानुदिवस एकसारखे वाढतच चाललें. पुढे, पुढे ठर, असे होऊ लागले की, भृम्तरमास्त्र- विषयाची, अशा थोड्या थोडक्या व तुटपुल्या माहितीने, माझी तृप्तिच होईना, आणि त्यासंबंधाची लहान सान पुस्तके वाचून मला समाधानही वाटेना. म्हणून, में

·विषय विवचन.
.
मुंबईच्या रॉयल एशियाटिक सोसायटीकडे धाव घेतली व थे।
असलेले भूस्तरशास्त्रविषयक जेवढे ग्रंथ मला उपलब्ध झाले,
तेवढे सर्व मी फारच काळजीपूर्वक वाचले. इतकेच नव्हे तर,
त्यांचे योग्य परिशीलन करून, त्यांतील महत्वाची माहिती,
उतारे, माणि टांचणे, ही सर्व मी आपल्या टिपणवहीत
नोंदून ठेवली. ह्याखेरीज, नावाजलेल्या अन्य भूम्तरग्रंथांचे-
ही मी परिशीलन केलें; व जे कित्येक मला मिळाले
नन्हते, त्यांपैकी शक्य तितके मी विकत सुद्धा घेतले
माणि ते वाचून त्याची मी काळजीपूर्वक टिपणे देखील
करून ठेवली.
अशा प्रकारे, मम्तरशास्त्राचे अवलोकन थोडेच का
होईना, परंतु माझ्या कामापुरतें, व माझ्या शंकांचे निवारण
माझ्या ममजुनोप्रमाणे समाधानकारक रीतीने होण्यासारखें,
शनैः शनैः होत गेल्याने, मला त्यापासून पुष्कळच
साहाग्य झाले आणि प्रथमदर्शनींच जी महत्वाची अडचण
मला दुष्करशी पाटत होती, ती अनायासेंच केवळ सुगम
झाली. कारण, त्यायोगाने माझ्या अज्ञानपटलावर अमा
सहलीच प्रकाश पडत चालला की, अगदी प्राचीन काळी,
किंबहुना, चतन्ययुगाच्या प्रथम फल्लात, म्हणजे भारतीय
परिभाषेप्रमाणे, विभ्योत्तर ( अथवा पाश्चात्य परिभाषानु.
मार सिरियन-Silmran) युगांत, उचरध्रुवाकडील
हवामान समशीतोष्ण असून, ते त्याच स्थितीत तृतीय
पापा, मावास्या नरागाध्यायातील
मानमा मेला. मग त्यावस्न, वनकापी पूर्ण सात्री.
(पुढील प्रशार पा.)

·१० वेढकालीन भूम्तरयात व त्याचे वेदी जनक. . झाल्याने, युगाच्या समानापर्यंत होते, व त्याच कारणाने, उचरघुव. प्रान्त हा वियोवर आणि तदनंतरच्या सिकता, आगा- रिक (कियोल ), गोंडवन, तालचीर, पार, कठिका, प्रार शिवालिक, शिवालिक, शिवालिकोत्तर, इत्यादि अनेक युगात अगदी निवासक्षम होता, व म्हणूनच उद्विज, जीवजन्तु, आणि प्राणिमात्र, याच्या वाढीस देखील तो केवळ अनुकुलच झाला. परतु, तृवीय युगानतर हैमकाल एकाएकी ओढवला, व नूपृष्टाच्या टरेकडील व दक्षिणे- कदीर माग, त्यायोगानें, हजारों कोसपर्यंत हिमाच्छादित जणुकाय प्रलयकाळचीच चिन्हें नाम् रागनी. पुढे, कालान्तरानें, कित्येक ठिकाणचा हिममचय जरी हटत चालला, तरी प्रत्यक्ष उत्तर गुवाकडील निगमाऽ क्षमना त्यानन्तर सुद्धा कायमच राहिटी, ६ भद्यापि देखील नी तशीच असल्याचे दिसते. टार्य, हिमप्रलयकाटापू स्नेक युग, उतरध्रुव प्रदेश निवासक्षम होता, इतकी गोष्ट प्रमाणभूत अमत्याचे कळून (मागील पटावरून पुढ चालू ) देना नावावा एक मेरितील नस्तरमापको वद असे सटपणे AT&T, « Thr mild temperature of the Irct- ** further er cat from the occurrence " ( of the pe es of the trenton or rul inan Eprch) •lore- Jer, the formation of thick straa of lime son, -bors that life like that of Intrer littolenor only exised there, in the Arctic) Poarish • In tripet profussn " (Dsna's Manual Grology. IP 206 20, 21 LIDrori' T Pvto Grology p2:5EI IE93)- bit . E 103 ·, विषय विवेचन.. आल्याने, हा एक महत्वाचा लाभच भूस्तरशास्त्रग्रंथांच्या अवलोकनाने मला झाला. शिवाय, भूगोलाची आद्यावस्था व तिची विकृति; म्हणजे, भूगोलाच्या प्रथमच्या बाष्पाव- स्थेचे व्यावस्थेत रूपान्तर; आणि शेवटी, ह्या व्यावस्थेची धनावस्थेत परिणति; पुढे, कालान्त राने, हा भूगोलाला प्राप्त झालेली शीतलता; तदनन्तर, शीतल झालेल्या, भागांत चैतन्यदशेचा उद्भव, उद्भिज्जाचे उत्पादन, जीवाची उत्पत्ति, पश्चात्, उत्क्रान्ति नियमानुसार, लहान मोठ्या प्राण्यांचा संचार; आणि शेवटी, सकल सृष्टीचा मुकुटमणि जो मानवी प्राणी, त्याचा उदय; इत्यादि नानाविध गोध देखील, भृत्तरशास्त्रग्रंथाच्या अवलोकनानेच मला सहजी परिचित झाल्या, व अवगत होऊ लागल्या. भशा रीतीने, भूस्तरशास्त्रान्तर्गत इष्ट व्या पुष्पांतील मकरन्दाची अल्पशी प्राप्ति व्हावी म्हणून, स्वेच्छानुसार संचार करीत असता, आणि पाश्चात्य भूगर्भज्ञानाची मुख्य तत्वे ध्यानात यावी या हेतूने, तिकडील भूस्तरवेत्त्यांचा परिचय त्यांनी लिहिटल्या ग्रंथाच्या द्वारे होत असल्यावेळी, वैदिक. वाड्मयाचे, व त्यावही विशेषतः ऋग्वेदाचे, नितान्ता साहाय्य मला शास्याने, त्याचे अखड स्मरण,याच विषयाच्या संबंवाने मला सहजीच होई. कारण, त्यात व अन्य वैदिक वाडमयांत, माझ्या अस समजुतीप्रमाणे, भूगोलाची आध किंवा प्रथमची बाप्पमय स्थिति, त्याचे शनैः शनैः शालेलें द्रवायतील दुसरें रूपान्तर, व धनावातील त्याची तिसरी आणि शेवटली परिणति, त्यांतील जीवना. नुकूळ असलेल्या मागास प्राप्त झालेली चैतन्यदशा, पुढे, .

·१२ वेदकालीन भूस्तरमात्र व त्याचे वेदर्षी जनक, कालान्तराने त्यांतच उद्भिजाची व असंख्य जीवजन्तूंची उत्पत्ति, परिणामवादानुसार त्याची अनुपूर्वशः उत्क्रान्ति, इत्यादि वर्णन, जणुंकाय अर्वाचीन भूम्तरशास्त्राप्रमाणेच विशेष मार्मिक रीतीने वैदिक ग्रंधांतही ठिकठिकाणी केलेले आढळले. अशा प्रकारचे पद्धतशीर प्रतिपादन, व भूस्तर- शास्त्रानुसार झालेले हे विवेचन, अन्य कोणत्याही प्राचीन- तम वाङ्मयांत कोठेही नमुद असलेले मला दिसून माले नाही. अर्यात, ह्यामुळेच मला माझ्या भारतीय आर्य पूर्व- जांच्या बुद्धिवैभवाचे वारंवार कौतुक वाटले; माणि अजून देखील त्याबद्दल माझ्या मनात सदैव निवान्त आदर उत्पन्न होतो. ह्याचे मुख्य कारण विशेषतः हे की, भूस्तरशास्त्रविषयक जे शोघ मी मी म्हणणान्या व टोल मिरविणा-या पाश्चात्यानी इ. स. सतराव्या शतकाच्या उत्तरार्धानन्तरच करण्याचे प्रयत्न चालविले, तेच आमच्या आर्य पूर्वजांनी. इ. स. पूर्वी हजारों वर्षे, किंबहुना संखों वर्षे. अगोदर चालविले होते, असे पुढील विवेचनावरून वाचकाच्या रक्षांत सहजी येईल, « The Eindts claim to be the mos: Socient cislood people w the world more ancient tha even the pre dynastic Incc 8 of clint Exuit, Sumenang of Chaldis. Ir the Asyrune of nerch. * (P3). (TT) "In India, Iiv records Giler on trots, clas-bricks of papjes, of the same as the Egyptian and decapotan an retorda, bare ary where been di-corered. But, the mo : ancient re. cord of Indo-Aryan culture - to be found in the sacred Senpture.called the Riz-Vcd16 mtr."(1-5). (पुढीफ यावर पहा.)

·विषय विवंचन. यावरून, आम्ही मारतीय आर्य तृतीय युगातील आहोत, व ऋग्वेदांतील कित्येक ऋचा देखील तृतीय ynjafra Mica (cial 915587,88241919T),T गोष्ट अनेक प्रमाणांनी प्रतिष्ठापित होते. तथापि, असे आम्ही (MS En go arg). (घ) एका चेतत्सरस्वती नदीनो शुचियंती गिरिभ्य आ. 21 To 1,54.7). This means that, of the ( several ) rivers, the sacred stream of the Sarasvatı once foved from the (Himalayan ) mountaing into the seck. This sea was, according to Geologists, the Rajputana eea, a remote age, which had actually covered a very large portion of modern Rajputana estanding as far south and east as the Aravalı mountains This sez, osing to cataclysme, had suddenly disappeared, and a gradual upbenval of sandy desert was seen instead. There is reason to believe that the sea lasted at all events upto the end of the Tertiary epoch, and that it had disappeared duriog the colossal cbadges of the great Ice Age, which bad caused utferent distribi tron of land and water as Tertiary and Secondary strats stretch across from Sind, beneath the Bands of the desert, torrards the fank of the Artalı ( vide Eucy. Brit vol xxn, p 866 11th Edition) (©) In the circumstances, the Ril (711952) of the Rig Vedy, quoted abore, most bare been composed sometime daring the Tertiary Epoch, as the Rik says that the river Saraswati had fleren into the sea. Obviously, this must be ascribed to that period of time, then both the sea and the mler flowing into it were in existence, and had no: disappeared owing to the adtent of the Grent Ice Age, or the Pleistocene Erit (la 2147 969.)

·१४ वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे पैदर्षी जनक, सप्रमाण प्रतिपादन करून देसील, तसंबंधाची अति- श्योक्ति केल्याचा दोप, कित्येक पाश्चात्य व ह्याच्याच धोर- (मागील पृष्टादरून पुढे चाल.) (उ) For, "I", says Avinas Chandra Dae M. A., B. L, of Calcutta, “ the disappearance of the Sarasvatı vas synchronous with tbat of the sea, then the event must have taken place some tepe of thousands of years ago, if not hundreds of thousands or millions." (Rig-Sedic India pp 7,8 Ed 19.21) (अ) शिवाय, दुगडाचे उखळ व दगडाचे मुसळ (यन प्रादापृधयुष्न ऊर्धो भवति सोलवा रखरमुतानामवेद्विन्दजन्गल.॥ १०.१.२८.१), याचा उपयोग, सोमवल्लारी काडी ठचून लाचा रस काढण्यासाठी, ज्या वेळी करण्यात आला, तो काळ केवळ पुराण अश्मयुगांतीलच मानला, तरा देसील, तृतीय सल्मांतील या अदमयुगालाच सुमारे २,४०,... वर्षे होऊन गेली असल्याचे हो मॉम्लेिट मादि तज्ञांचे मत आहे अर्थात्, ह्याच कारणाने, ऐशाक टेटर लिहितो की, It is possible that the pal rolithue period may have begun, as Mr. de Mortillet be- Jueves, some 240,000 years ago (Iranc Taylor's Origin of the Aryans p 57. Ed 1906, आर्यावर्त जन्म- भूमी. मराठी आत्ति पान ७६ पहा) (B) आर्यावतातील जन्मभूमी मराठी आवृत्ति प्ररतारना पान १,1, मूर मथातील पान १५ ते ११९, ३४९ ते २६९ पहा. कारण, लावरून उत्तरभुवनन्ताची निवासक्षमता पत्त नृतीय युगात व हेमकाल प्राप्त होण्यापूर्वीच बहुत काळपर्यंत असल्या विषपी शकचा रहात नाही इतकेच नव्हे तर, "कियात्या पासमया भवाति ( दे..11३१.), अब पनवरति यत्त एक । (2. वे. ३५५६), तानदिहानि पलायास्न्यानाची नमु. दिना सूर्यस्य " ! (.१०७७६.३)हादिकपदानास मचा ततीय युगांत, हेमकालापूर्वी, रचन्याय पसगे दिसते. (आ. ज. मा. पान २४०, २४८ पहा). (म) माझा इग्रजी मंथ Vedic Father of Geo logs. (PP 81-84) पहा. " ·विषय ववचन. जाने काही पौरस्त्य सुद्धा, ग्रंथावलोकन केल्याशिवाय, माणि वस्तुस्थिति मनात न आणतां, आमच्यावरच वाद- तात. परंतु, यूरोपखंडातील परिस्थिति, भूमी आणि तिचा विस्तार, त्यावरील पर्वत व डोंगर, समुद्र भाणि उप- सागर, खाड्या व माखाते, नद्या आणि सरोवरें, तरुवर आणि वृक्ष, जीवजन्तू माणि जनावरें, श्वापदे आणि प्राणी, राष्ट्र व त्यांचे बुद्धिवभव, इत्यादि सर्वच काही अल्प प्रमा- गावर असल्याने, त्यांना त्या बाहेरील वृहत्प्रमाणाची फारसी, किंबहुना मुळीच कल्पना होत नाही. तथापि, ही १ चिमुकन्या यूरोपसा-या मर्यादित परिस्थितीमुळे, यूरोप- न्धाच्या बुद्विवेभवाचे क्षितिज किती सकुचित होत चाललें, दर्ते पाश्चात्यांचा मुद्धा निमूटपणे कबूल करणे कसें भाग पडले, हे खालील अवतरणावरून वाचकाच्या लक्षात सही येईल:- (27) " In India, literature like the whole face of Nature, is on a gigantic scale ... Although, the Hindus, like the Greeks, have two great epic poems.the Ramayana and Mahr-Bharata, get to compare these vast compositiong with the Iliad and the Odyssey, is to compare the Indus and the Gangese, using in the shows of the world's mosb with the streams of Attila or the mountain tonents of Thessaly." (271) " There 18, infact, an immensity of bulk about this, as about every other department of Sanskrit literature, check to a European mund, accustomed to a more lintett horizon, is absolutely bemluiering (Sl Monter William's Indian Wedom. p 309. Ed 1875). (इ) माता, सर्वन नावाजलेला जो सर विल्यम् जोन्स, स्याचे ( पुढील पृष्टावर पहा.) colossal ringes ... "

·१६ वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदर्षी जनक.
वस्तुस्थितिच असल्यामुळे, ती शोधक पाधात्यांस सुद्धा
कबूल करावी लागते, यांत नवल ते कोणते ? असो.
मूस्तरशास्त्रविषयक अवश्य त्या सर्व गोष्टींचा यथाक्रम
विचार, आम्ही पुटील भागांत करणार आहों; सबब,
ठिकडे वाचकांनी आपले योग्य ठप पुरविण्याविषयी
विनंती आहे.
याखेरीज, प्रस्तुत स्थळी, वाचकास इतकेच सविनय
सुचविणे मला श्रेयस्कर वाटते की, भाम च्या वेदग्रंथरूपी
(मागील पावरून पुढे चालू.)
मत हिन्दू (म्हणजे संस्कन) वाङ्मयाच्या अनंतत्वाविषयी, यहा
त्याच्या अपारदेसंबधी कशा प्रकारचे मोहे, ते मी येथे योदयात
व्यक्त करतो. सर जोन्स म्हनतो:-"Therever re direct
our attention to Hinda literature, the notion of
infinity presents itself; and surely, the longest life
would not cuffice for a single perusal of worbs that
nise and swell protuberot like the Himalayas,abore
the bulliest composition of every land, bez ond the
confines of India "
१ मामच्या देदवाट्नयोदपीनार असंरय रत्नाचे सरें सरूप
मोटातून, मेरसमुन्दर नक्षी मोठया कोनुन हे वेद का निदा-
विक लेखव मांदन, मसे कपल पातो, आणि लिहितो.--
(37) “They bare at laet been recognised as
historneal documents, aye, as the most anciert docu.
ments in the history of the human mind, and as
pala ontological records of an erolotion that begins
to elicit wider god deeper empthies than the
nebular forma: on of the placct on which we dwell
forneron, or the orginne development of that
(पुल पर पहा.)

·विषय ववचन. " अमूल्य खाणीत अशा पुष्कळ गोष्टी सांपडतील की, ज्या कोणासही अजून देखील माहीत नाहीत. कारण, ही खाणच अद्यापि शोधायुद्धीने सर्व बाजूंनी यथेष्ट खोदली गेली नसून, तिच्यांतील भत्युज्ज्वल रत्ने अजूनही दग्गोचर झाली नाहीत. माता, भूगर्भशास्त्रासंबंधी कोणी, कचित, असा सुद्धा तर्क काढील की, "तुमच्या वेदांत आणि पुराणेतिहासांत फार तर विश्वोत्पचिविषयक विचार कदाचित् असतील. तथापि, ह्या अनन्त विश्वसृष्टीचे शास्त्र व भूगर्भशास्त्र, ही दोन्ही एक- मेकांहून अगदी भिन्न असून, त्यांचा परस्परांशी लेशमात्रही संबंध नाही. परंतु, ही समजूत निव्वळ चुकीची असल्याचे दिसते. निदान, ह्या बाबतीत शास्त्रज्ञांत तरी पुष्कळच मतभेद आहे, ही गोष्ट चांगल्या प्रकारे आपल्या निदर्शनास येते. कारण, एका पक्षाचे असे मत आहे की, सदरहू दोन्ही शास्त्रांच्या तत्वांचा एकमेकांतच अन्त- र्भाव होतो. पण, डाक्तर जेम्स हटन्चा अभिप्राय या- विरुद्ध असून, तो असे प्रतिपादन करतो की, 'उत्पत्ती- संबंधी विचार करण्याचे काम भूगर्भशास्त्राच्या कर्तव्याधि- (मागील पृष्टायकन पुढे चाल.) crysalıs which we call man.” (India. What can iti teach us? pp 253, 254, Edition 1883 ). (आ) मेक्समुलर आणखी असे देखील प्रतिपादन करतो की, • The Sacred Books of the East are no longer a mere butt for the injectives of missionaries or the • sarcasm of philosophers." (India what can it teach ॥? pp 253, 254 ).

·" १८ वेदकालीन भृस्त्रशास्त्र व त्याचे वैदषी जनक काराबाहेरील आहे.' याप्रमाणे, या दोही पक्षातील वद कडाक्याचा चालल्याने, त्याचा निश्चयात्मक निर्णय भजून- ही झालेला नाही. तेव्हा, अशा स्थितीत, घासबधाने उत्पन होणान्या सर्व शका मनात आणून, त्याच्या निरसनार्थ आणि भामच्या प्रतिपादनाच्या पुष्टिवरणार्थ, नामाकित अशा पाश्चात्य भूस्तरशास्त्रज्ञाचेच आधार आम्ही दिले आहेत, व त्यायोगान,वेदातील सृष्टगुत्पतिविषयक कित्येक ठिकाणी वर्णन, ही सर्व विशेषेकरून भूगर्भातील नानाविध प्रन्त- रानाच अनुलक्षून आहेत, असे सिद्ध होत असल्यामुळे, तत्सबधी विवेचन मी या पुढील भागात यथावकाश कर- प्याचे योजिलें आहे. असो. मन पूर्वक काम करणा-या सशोधकास किती अडचणी येतात, अनेक सकटजालातून त्यास कसे पार १ हा मतविरोध फारच महत्वाचा असत्याने, त्या वारतात प्रत्यक्ष भूगभशास्त्रज्ञच काय म्हणतात, ते ऐकून घऊन त्याचा विचार करणे न शय श्रेयस्कर आहे यासाठी, तद्विषयक प्रोफेसर जा याचा अभिमाय मी येथे थोडक्यातच नमुद करतो तो म्हणतो « The first wbo endeavoured to dnt 3 clenr lins of dengucation beineen Cosmoons and Geolog! was Dr James Hutton who declared that Geology was in no way concerned 'with questions as to the orig n of things But his doctring on the head was vehemently opposed though it tas been cont nually gaining ground, it cannot eren Jet be said to be opusersally accepted' (vade The Student's Ijell Edited by John 11 Edition 1896) first and Jndd ·विषय ववचन. कसा - HES पडावे लागते, पूर्वसस्कारानी आपलें मन न्हाही दूषित होऊ न देण्याविषयी, किती दक्षता राखणे मागे पडते, दुराग्रहापासून अलिप्त राहण्याची किती अवश्यकता असता भलतीच समजूत झाल्याने, चुकीचे अनुमान आपोआपच कसे निघते, त्याचा अपरिहार्य दुष्परिणाम फळास येतो, तो घडून न यावा, एतदर्थ किती परिश्रम ध्यावे लागतात, सदसद्विचाराने सत्यान्वेषण करून, जे सहजगत्या निदर्शनास येईल त्याचाच स्वीकार कर- ण्याचा कृतनिश्चय किती हितकारक होतो, इत्यादि गोष्टींचा मी काळजीपूर्वक विचार केला असून, त्या धोरणानेच प्रस्तुतच्या शोधातही, मी मोठया उत्साहाने प्रयत्न सात.य चालविलें. एवढेच नव्हे तर, अशा प्रकारे केलेला उप- क्रम अखिल जगापुढे माडण्याचे देखील मी भीतभीतच साहस केलें. सबब, ह्या कृतींत जे कित्येक, किंबहुना असरय दोष दृग्गोचर होतील, ते उदारदृष्टीने वाचकानी आपल्या पोटांत धान, मजवर केवळ अनुग्रहच करावा, अशी माझी त्यास सविनय विज्ञति आहे कारण, भी जे काही लिहिले आहे, ते माझ्या अल्प समजुतीप्रमाणे, शुद्ध माणि मजबूत पायावरच असल्याचे मी समजतों, व म्हणूनच, उपलब्ध असलेल्या सर्व प्रमाणानी ते सिद्ध करण्यासाठी,मी शक्य तितके सर्व आधार,लेशमानही श्रमाची पर्वा न करता, वाचकापुढे जसेच्या तसेच रुजू केले आहेत. अर्थात्, ह्या व्यतिरिक्त दुसरे आधार उपलब्ध नसून, ते आमच्या वाड्मयांतून केवळ दैवदुर्विपाकानेंच नाहीसे झाल्याने, त्यास आम्ही कायमचे आचवल्यासारखे झालों आहों, हो निरुपायाची गोष्ट होय.

·२० वेदकालीन भूम्वरशान्न व त्याचे वेदपी जनक. कारण, वेदकालीन भूगर्भशास्त्रविषयक आमचे प्रय, अथया पौराणिककालातील भूस्तरविषयक लेख, विद्याविहीन परकीयानी व भरसिक आणि अभिरुचिहान म्लेच्छानी, अमिनारायणास अनि भस्मसात् केले असल्याचा, आपल्या नेत्रफमला, एकदाचे पारणे फेडले असल्याचा, संभव दिमवो. त्यामुळे, ह्या भयप्रद होळीने, आणि केव्हाही भन्न न येणा-या नाशाने, त्याचा सहार होउन, १ (अ) प्रधकस्यांचे भारतीय साम्राग्य, पुस्तक तितरें मस्ट - वना पहा. (नाना पावगी) (मा) धाच सयघाने राजस्थानचा मुमसिद्ध इतिहासकार टॉइ म्हणतो, tion torIclassical la every capital city had been repeatedly storind and sacked by barbarous bigotted, and cxasperated foes it is too much to expect that the literature of the country should not buie snbetained in common with other important interests,irretnerable losses" ( Tod's Rajasthan Editron 1880px) " Immense libranes, in various parts of India, are still in tact, which have survived the devasta tions of tbc Islamite (DO P Full) Scenes of devastation plunder, and massacre commenced which laated through age during which nearly all that was sacred in religion or celebrated in art was destroyed by these ruthless and barbarous invaders ( Tod's Rajasthan Third Reprint, vol 1 p 217 ) (इ) त्याचप्रमाणे, सुप्रसिद्ध इतिहातकार व्हिनें स्निय याचा यासंबधाचा लेसही ध्यानात ठेवण्यातारसा अनन्यामुळे, (पुढार पावर पहा ) . . .

·4 . विषचना । त्यांस शेवटली तिलांजलि मिळाली असावी, हे आणखी, विशेष रीतीने सांगावयासच नको!!! IRPAEL एवंच, सदरहू कारणांनी, जे वाड्मय मस्मसात झाले त्याचे दुःख विसरून, व उपलब्ध असलेल्या आणि आमच्या हातास लागलेल्या सर्व साधनसामग्रीचा अवश्य तो उप- योग करून, हा अल्प स्वल्प ग्रंथ मी वाचकांस सादर केला आहे. अर्थात्, त्यांत मतिवैचित्र्यामुळे, अथवा " भिन्नाचिहि लोकः । " या म्हणीस अनुसरून, मत- भेद होण्याचा पुष्कळच संभव आहे. किंबहुना, त्यांवच आणखी अनेकविध शंकांचा देखील प्रादुर्भाव होणे साह- जीक आहे. यासाठी, येथें इतमात्र मी वाचकांस भगदी खात्रीपूर्वक सागतों को, आधाराशिवाय यत्किंचित् सुद्धा लिहिण्यास मी केव्हाही प्रवृत्त झाला नाही किंवा,संकल्पिलेल्या सिद्धीसाठी, मी कोणत्याही गोष्टीचा विपर्यास देखील केलेला नाही नामूलं लिख्यते किंचिद् । नानपेक्षितमुच्यते ।। (मागील पृष्टावरून पुढे चालू ) त्याच्या इतिहासातील अवश्य तितक अवतरण आम्ही येथे नमुद करवा:- Says Mr Vincent Smith in regard to this, as follows. The political decndence of Lagacha neser affected the reputatios of the lipdom as the Centre and head quarters of Buddhist learning, which continued to be cultivated sedulously at Náland and other places, up to the time of the Mabomedan conquest at the close of the treith century, when the monasteries with their well stocked libraries were reduced to ashes." (The Early History of India. Second Edition. pp291-295)..

·यद्वा कारण, २२ वेदकालीन भूस्टरशास्त्र व त्याचे वेदी जनक. भारण, हा प्रथ केवळ शास्त्रीय विवेचनात्मक असून, त्याचे पद्धतशीरच निरूपण झाले पाहिजे. पण, ते कर- ण्याची जी एक कला आणि हातोटी आहे, तीत तर मी अगदीच अनभ्यस्त असल्याने प्रवीण नाही, हे मला कबूलच केले पाहिजे. तेव्हा, अशा स्थितीत, जर एकाया श्रेष्ठ- गुणीजनास, अथवा नापाजलेल्या कलमबहादरास, विशाल बुद्धिशालीनास, तो लिहिण्याची स्फूर्ति होईल, तर रयापद्दल मला खचितच ज्यास्त आनन्द दाटेल. सामध्या वेदकालीन पूर्वजावर मक्त असूक्त दोषारोप लादून, तीन भडिमार करण्याची जी एक सामान्य चाल पडली आहे, तिला आम घालणे नितान्त आवश्यकतेचे आहे. निदान, भूगर्भशास्त्राच्या सवधाने, त्याचे जे परिज्ञान पाश्चात्य शोधकाच्याही पूर्वी हजारों वर्षे, किंबहुना हजारों गत असल्याचे प्रस्तुत दृग्गोचर होत आहे (मागील पृष्ठ १३,१४,१५ पहा), याविषयी तरी दोन शब्द लिहून, त्याचे उतराई होणे यथान्याय आहे, असे मला वाटतें अर्थात् , असे केल्याने कदाचित् कोणाच्या वृत्ती सुब्ध होतील, इतकेच नव्हे तर, त्यायोगानें मजवर टीकात्मक शरसपानही रचण्यात येईल, ही गोष्ट मी जाणून आहे परतु, माझे आद्य आर्यपूर्वज व पितृस्थानी असलेले माझे अतिप्राचीन आशि पूजनीय असे वेदकालीन ऋषिवर्य, याच्यासबधाने माझी जी इतिकर्तव्यता आहे, ती मला खचित बजाविलीच पाहिज फार काय सागावे, पण, ती पुरी करण्यास्तव, मी के हा देखील माघार घेणे इष्ट नाही, ·विषय विवेचन. व आरामलेलें कार्य श्रीसद्गुरूच्या कृपेने तडीस नेल्या. शिवाय, मध्येच सोडून देणे कधीही श्रेयस्कर होणार नाही. मग, तसे करण्यांत, लोकाकडून तत्संबंधाची टीका झाली; त्यांनी त्याबद्दल उपहास केला; अथवा तिरस्कारही दर्श- विला; तरी सुद्धां, एक पाऊलही मी मागें सरकणे, माझ्या शीलानुरूप निःसंशय दिसणार नाही कारण, शास्त्रीय शोधांचे विचार व तद्विषयक उद्घाटन, ही स्वातयप्रियवातावरणांत, आणि मनाच्या उल्लसितावस्थेतच अवश्य झाली पाहिजेत. सबब, तत्संबंधाने केलेले हे अल्प परिश्रम आणि ही नम्र- कृति, वाचकांच्या यथान्याय विचारासाठी, मी सादर करतो.

·भाग दुसरा. भारतीय भूस्तरशास्त्रविषयक पारिभाषिक शब्दांचा विचार. वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याची तत्वे, या विषयार एक मराठीत अथ लिहावा, असे माझ्या मनात बहुत वर्षा- पासून एकसारखें घोळत माहे तेव्हा, त्याला मूर्तस्वरूप येण्यापूर्वी, भूगर्भशास्त्रासबधी पारिभाषिक शब्द ठरवि- ण्यासाठी, त्यावेळी अस्तित्वात असलेल्या श्रीसरस्वतीमदिर नागाच्या मासिकात, अक २९ मध्ये, शके १८२९ साली चैत्र महिन्यात, मी पहिलाच लेख सादर केला. कारण, भूस्तरप्रथात, नूतन पारिभाषिक शब्दाची योजना अवस करावी लागते, आणि विशेषत , हे शब्द रूढ किंवा ठरीव झाले नसले तर, त्यायोगाने पुष्कळच मतभेद होण्याचा समय असतो यासाठी, ह्या पारिभाषिक टक साळीतून जे शाब्दिक नाणे बाहेर पडून चलनात येईल, अथवा जे शब्द विद्वजनानी अगीकृत केल्यामुळे सर्वसमत होतीट, तेच प्रचारात आणणे इष्ट होय, असे मला वाट- ल्यावरून, ते सर्व पारखून, त्याजवर लोकमताचे कायमचें शिकमोर्तब ठोकण्याविषयी, माझी सदरहू लेखात सर्व रसिक विद्वज्जनास सविनय प्रार्थना होती. ह्याच बाबतींत, पूर्वी एकदा, फै० शकर वाळकृष्ण दीक्षित यानी आपल्या "विश्व" नामक लेखात, भूम्तर- .

·प
भारतमूस्तरशास्त्रातील पारिभाषिकशब्दांचा विचार. २५
शास्त्रविषयक कित्येक पारिभाषिक शब्दाची योजना फेल्पाचे
आढळते. त्याचप्रमाणे, कै० महादेव विष्णु कागे, रा०
वाळकृष्ण आत्माराम गुते, इत्यादींच्या पुस्तकातही काही
पारिभाषिक भूस्तरशब्द दिसून येतात. परंतु, यात कित्येक
शब्द जरी समर्पक आहेत, तरी लॉरेनशियन, केत्रियन्,
सिस्युरियन, डेव्हनियन्, कानिफरस, पर्मियन् , इत्यादि
शब्द अगदीच अयथार्थ असून, ते केवळ थेट इंग्रजीतले
जसेच्या तसेच, आणि अतएव निरर्थक उपयोगात आणि-
ल्याचे सहलीच व्यक्त होते. मी वर जो निरर्थक शब्द
वापरला, वो उगीच खचितच वापरला नाही. कारण,इंग्रजी
आर परकी भापातील दुर्बोध शब्दाऐवजी, भूस्तरशास्त्रा-
तील भारतीय शब्द उचित, सुगम, व निःसंशय यथार्थ
मिळण्यासारखे आहेत; आणि ते कचित् मिळालेच नाहीत,
वर मात्र, केवळ नाइलाजास्तव, परकी भाषातील शब्दांचा
उपयोग देशी शब्दांच्या ऐवजी करणे भाग पडते. अर्थात,
शास्त्रीय प्रांत अशा प्रकारच्या परकी शब्दाची रेलचेल
होऊन गर्दी उडाल्यामुळे, मराठी वाचकास या ग्रंथातील
कित्येक वाक्याचे रहस्य, यद्वा शब्दाचे खरें इगित, मुळीच
कळत नाही. त्यामुळे, प्रयाचे दुर्योधाव वाढून, त्यातील
विपय मतिमनोरंजक असून देखील, तो सगदीच कटा-
१ मेड्लिकॉट व ब्लेन्नई यांनी भरतसडातील भूस्तरशाख
(Manual of the Geology of India) अथवा भरताबोध
नावाचा एक मोठा प्रथ इ.स. १८७९ साली छापला असून, प्रांत
भारतीय भूस्तरशासविषयक बहुतेक देशी शब्दांचाच समह माहे.
(नाना पावगी)

·भाग दुसरा. भारतीय भूस्तरशास्त्रविषयक पारिभापिक शब्दांचा विचार. वेदकालीन भूस्तरशाल व त्याची तत्वे, या विषयावर एक मराठीत ग्रंथ लिहावा, असे माझ्या मनात बहुत वर्षा- पासून एकसारखें घोळत आहे. तेव्हा, त्याला मूर्तस्वरूप येण्यापूर्वी, भूगर्भशास्त्रासंबंधी पारिभाषिक शब्द ठरवि- ण्यासाठी, त्यावेळी अस्तित्वात असलेल्या श्रीसरस्वतीमंदिर नावाच्या मासिकात, अक २९ मध्ये, शके १८२९ साली चैत्र महिन्यात, मी पहिलाच लेख सादर केला. कारण, भूस्तर प्रथात, नूतन पारिभाषिक शब्दाची योजना अवश्य करावी लागते, आणि विशेषत., हे शब्द रूढ किंवा ठरीव झाले नसले तर, त्यायोगाने पुष्कळच मतभेद होण्याचा संभव असतो. यासाठी, ह्या पारिभाषिक टक- साळीतून जे शाब्दिक नाणे बाहेर पडून चलनात येईल, अथवा जे शब्द विद्वज्जनानी मंगीस्त केल्यामुळे सर्वसंमत, होतीट, तेच प्रचारात आणणे इष्ट होय, असे मला वाद ल्यावरून, ते सर्व पारखून, साजवर लोकमताचे काग शिकमोर्तब ठोकण्याविषयी, माझी सदरहू लेखात रसिक विद्वज्जनास सविनय प्रार्थना होती. ह्याच बाबतीत, पूर्वी एकदा, फै० शंकर / दीक्षित यानी आपल्या "विश्व" नामक लेखा।

·(Manual of the Geology of India) अथवा भूस्तरबोध नावाचा एक मोठा ग्रंथ इ.स. १८७९ साली छापरा असन, बात भारतीय भूस्तरशानविषयक बहुतेक देशी शब्दांचाच सग्रह आहे. भारतभूस्तरशास्त्रांतील पारिभाषिकशब्दांचा विचार. २५ शास्त्रविषयक कित्येक पारिभाषिक शब्दांची योजना केल्याचे माढळते. त्याचप्रमाणे, कै० महादेव विष्णु काणे, रा० बाळकृष्ण आत्माराम गुप्ते, इत्यादींच्या पुस्तकांतही काही पारिभाषिक भूस्तरशब्द दिसून येतात. परंतु, यात कित्येक शब्द जरी समर्पक आहेत, तरी लॉरेशियन्, केत्रियन्, सिक्यूरियन्, डेव्हनियन्, कार्बोनिफरस्, पर्मियन्, इत्यादि शब्द अगदीच अयथार्थ असून, ते केवळ थेट इंग्रजीतले जसेच्या तसेच, आणि अतएव निरर्थक उपयोगात आणि- ल्याचे सहजींच व्यक्त होते. मी वर जो निरर्थक शब्द वापरला, तो उगीच खचितच वापरला नाही. कारण,इंग्रजी अगर परकी भाषातील दुर्बोध शब्दाऐवजी, भूस्तरशास्त्रा- तील भारतीय शब्द उचित, सुगम, व निःसंशय यथार्थ मिळण्यासारखे आहेत; आणि कचित् मिळालेच नाहीत, तर मान, केवळ नाइलाजास्तव, परकी भापानीठ शब्दाचा उपयोग देशी शब्दांच्या ऐवजी करणे भाग पडते. अर्थात, शास्त्रीय ग्रंथांत अशा प्रकारच्या परकी शब्दांची रेलचेल होऊन गर्दी उडाल्यामुळे, मराठी वाचकांस या ग्रंथातील कित्येक वाक्यांचं रहस्य, यद्वा शब्दाचे खरे इंगित, मुळीच कळत नाही. त्यामुळे, प्रथाचे दुर्बोधत्व वाढून, त्यातील विषय अतिमनोरंजक असून देखील, तो अगदीच कंटाळ- मेलिकॉट व ब्लेन्सई यानी भरतखडातील भूस्तरशाख (नाना पr ·, २८ वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेद जनक. हे अचैतन्य युग संपून जे चैतन्ययुग लागले, त्या दरम्यान, मन्तर एक प्रकारचे स्थित्यन्तर कालाच होय, असे प्रतिपादन करण्यास हरकत नाही. यासाठी, ह्या दोहोंच्या दरम्यानच्या काळाला " स्थित्यन्तर " किंवा "स्थित्यन्तराचा काळ" मसे आपण म्हणूं.शिवाय,(Werner) वर्नरप्रभृति पाश्चात्य भूस्तरकोविदानी देखील, सदरहू काळाला Transition Period, " म्हणजे स्थित्यन्तराचें युग, अशीच संज्ञा दिलेली आढळते. तथापि, कित्येक महाराष्ट्र विद्वानानी ह्या काळाला मध्यन्तरीचा काळ, असेही म्हटल्याचे दिसते. परंतु, वास्तविक पाहता, अचैतन्य- युगात कालगतीने स्थिमन्तर होऊनच या भूगोलाका शीत- टता प्राप्त झाली, आणि त्यायोगानेच त्यात चैतन्यदशा उद्भवली. सबब, ह्या काळाला " मध्यन्तरीचा काळ " हे नाव लागू पडत नाही. त्यामुळे, सदरहू युगाला "स्थित्य- न्तराचा काळ" हे नामधेय देणे मला प्रशस्त वाटते. एवंच, भूगोलाच्या प्रथमावस्थेचा हा काळ अथवा हे युग जीवशून्य अथवा चैतन्यहीन असल्यामुळे, त्याला (मागील पृष्टावरून पुढे चाल) उद्भिग्नाचाहि प्रादुर्भाव नाही, त्याच अचैतन्ययुग ही सज्ञा देणे उचित दिसते. (मा) या अपत ययुगाला प्रजोत कोणी Archirany Em Acouc, sal Hypo oic, Fya Penod tod of life, अपना जीवशून्यकाल, असे म्हणतात.

·भारतभूस्वरशास्त्रांतील पारिभाषिकशब्दाचा विचार. २९ पाश्चात्यानी देखील मचैतन्य युग (Acore ) हीच संज्ञा दिली आहे. ( मागील पान २८ टीप आ पहा). भूगोलाची तप्तावस्था कमी होऊन तो शीतल झाल्या- वर, त्याला शनैः शनैः चैतन्य किंवा जीवदशा, आणि कित्येक स्थळी धनावस्था देखील प्राप्त होत चालली; प ही प्राप्त होऊ लागल्यावर, प्रथमतः शैवल-मओपधि-तृण-शस्य- वृक्षादि उदयास आले. म्हणजे, अर्थात्, भगोदर वन- स्पतिकोटि निर्माण झाली, आणि पुढे कालान्तराने, मत्स्यादि जातीचे अगदी सूक्ष्म ५ लहानमोठे जीवजन्तू उद्भवले. सबब, हा कालाला मापण आवचैतन्य युग म्हणूं, अथवा वेदकालीन आणि पौराणिक भूस्तरकोविदांस अनुसरून, त्याला ओषधि व मत्स्यकाल अशी संज्ञा देऊ. या आयचैतन्ययुगांत प्रथमतः शैवल-तृण-शस्यादि- ओषधी उत्पन्न झाल्या, असें ऋाकालीन ऋषांचे व उप- निषत्कारांचे भगदी प्राचीन मत असून, त्यालाच आधुनिक . (म) ह्यासवान, अमेरिकेतील नावाजलेला भूस्तरशास्त्रज्ञ ना म्हणतो, " चैतन्ययुग सुरू होण्यापूर्वीचा “मचैतन्ययुगाचा काळ होय." .... म्हणून तो लिहितो.-- The Azone age 19 the age in the earth's history, preceding the appearance of animal life." ( Dana's Manual of Geology. p134. Ed. 1863). (मा) अनन्ययुगानतर लागलीच चैतन्ययुग लागले व ह्या चेतन्ययुगाची पहिली पाहिरी (१) प्रागविन्यकाल दुसरी (२) विन्ध्य, काल,आणि तिसरा (३) विध्योत्तरकाल होय. (पुढील पान३२ पहा). २ पाला पायाखाना ॥ Primary." "Palsoraic," " Period of Ancient Life," 991 दिली माहे. ध्या सक्षा ·मिळते. कारण, ३० वेदकालीन भूस्वरशास्त्र व त्याचे वेदपी जनक. पाश्चात्य भूशास्त्रज्ञांच्या मताची देखील चांगली पुष्टी या ओपधीः पूर्वाजाता । (ऋ०० १०.९७.१, पृथिव्याओषधयः।" तै० उ० २.१ इत्यादि ऋग्वदी आणि उपनिषत्कार लिहितात. त्याच- प्रमाण, पृथ्यापासून अगोदर समुद्रातील अथवा अन्य ठिकाणच्या जलाशयांतील वनस्पती झाल्या; त्यानन्तर, मत्स्यादि जलज जीवजन्तू उद्भवले पुढे, जलस्थिरचर आणि सर्पटणारे प्राणी, त्यामागून सस्तनजीवकोटी, व सरतेशेवटी मानवजाति, याप्रमाणे उत्क्रान्तिनियमानुसारच एकामागून एक भशी अनुक्रमाने, या भूगोलावर एकंदर निर्मिति होत गेली; असें पाश्चात्य शास्त्रज्ञ मुद्धां प्रतिपादन करतात. ( Dana's Geologs. Ed 1863. p 350; व पुढील भाग ५वा पहा). आतां, भाध चैतन्य युगांत, प्रथम वनस्पति आणि नंतर मत्स्यासारखे अति सूक्ष्म व लहानमोठे जलचर प्राणी उद्भवले. सवन, धा कोटीतील जीवजन्तूंचा मत्स्य हा सामान्य व्यंजफ समन, भारतीय पौराणिक कालांतील वर्गवारीत, त्याला मास्ययुग हीच संज्ञा दिली असावी, पसे वाटते. अथवा, धार्मिक प्रवृत्तीने त्याचे रूपक करून, त्यालाच मास्यावतार हे नाव ठेविलें, असेंदी म्हणण्यास हरकत नाही. तथापि, प्रस्तुत ग्रंथांठ, पाला ओपधि व मत्स्यकाल मसे आम्ही म्हटले आहे. था माद्य चतन्ययुगाचे पाथासांनी आणखी सहा काल- पाचफ विमाग पाडले असून, ते सा स्पा काळाचेच घोतक या दृष्टीने, खरोखरच महत्वाचे आहेत. यासाठी, मरत. संडांतील मस्तरोघांत, सदरह भिन्न भिन्न काळाचे व्यजक ·भारतभूस्तरशास्त्रांतील पारिभाषिक शब्दांचा विचार. ३१ . मसे काही प्रस्तर मिळाल्यास आपण पाहूं, आणि पुढील विवेचन सुगम व्हावे म्हणून, त्यांची ही येथेच प्रारंभा- पासून, म्हणजे वळापासून चढत्या शेजेनें, परंतु कालक्रमा- नुसारच नमुदी करूं. सदरहू साही कालविभाग तळापासून चढत्या जेनें १ प्राविध्य, २ विध्य, ३ वियोचर, ४ पुराणरक्त वालुकोपल (तिबेटी), ५ आंगारिक अथवा कियोल, व ६ गोंड- वन, या नांवानी आम्ही संशित करतो, माणि त्याबद्दलची कारणेही अनुक्रमानेच पुढे देतो. (पुढील पान३२ते३३पहा). आद्य चैतन्ययुगांतील आरंभकाल प्रागावय असून, . प्रस्तर म्हणजे काय, याचा में प्रथमताच विचार केला पाहिजे. सयप, तिकडे आपले लक्ष क्षणमर पुरविणे आवश्यकते आहे. पृथिवीच्या घनावस्थेचा जो काळ तोच तिच्या कवचीत्प- तीना काय होप. सा पचावाच एकामागून एक असे नानाविध यर पसतात, प ते निरनिराळ्या कार्यातील असल्यामुळे, मिन्न मिन्न युगापेर द्योतक होत, मो मानण्यात येते. आपल्या मराठी मायतील. १५ सस्तांत स्तर शब्दाचा वाचक असून, बापाप हा अपयश आहे. प्रांत, कठिण " मृदु पदार्थ, मृत्तिका माणि पालुका, स्फटिक व विस्तवानु, इत्पादोचा समावेश होतो. हा "भर" (म्हणजे स्तर), ज्या पदार्थापा पनतो, त्याला आपण प्रस्तर भी साथ, हा दे. बाशाच मनात-ौर ( Rock) म्यापक नाव आहे; मागे साटाय कित्येक महाराष्ट्र विद्वानांना सहक हो माषान्तररूपी प्रतिशब्द योजल्या इतस्ततः भावपून येते. परंतु, प्रस्तुत थालीय विषयात, या दावाद जितमा निरक आहे, हिताप नो प्रयोगही माहे. पासाठी, भरतर सन्द विशेष सयुक्तिक दिसहरावान, तोच मी टिकटिकाना पागला आहे. (नाना पायगी). थर ·३२ वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदपी जनक. १ प्राविंध्य, २ विध्य, आणि ३ विध्योचर, हे परस्पर प्रीन्कॅनियन् ( pre Cambran), 1747 (Cambrian), य सिल्यूरियन् ( Siluran), या कालाचेच व्यंजक अस- ल्याचे अन्तर्गत प्रमाणावरून दिसते, आणि ह्या गोटीय पाश्चात्य भूगर्भशास्त्रज्ञाच्या मताही चागले पुष्टीकरण मिळते. अर्थात, ही भूस्तरवाचक ना केवळ स्थलवाचक असून, ती पाश्चात्यानी पाश्चात्य देशांतील स्थलविशेपा. वरूनच दिली आहेत. यासाठी, प्री-कनियन, केनियन, सिल्यूरियन, डेन्हनियन्, कानिफरस्, पामयन् , इत्यादि परकी देशातील नावें, आपल्या भरतभूमीतील प्रस्तराना दिल्याने, काहीएक उपयोग नसून, त्यापासून लेशमानही मर्थबोध होत नाही. पण, मावर्गची गोष्ट ही की, अशी वस्तुस्थिति असताही, कित्येक मराठी प्रथकारानी, तीच आपल्या पुस्तकात जशीच्या तशीच कोचली आहेत ! (अ) विध्यप्रस्तर हे सिम्यूरियन् काळाच्या अगोदरपे, म्हणजे जी सिल्यूरियन् (किंवा नियन् कालीग) असल्याचे गूस्तरसायन मानतात. सयय, भाम्ही फेमियन् कासाला लिन्थ्य सी पहा देऊन, त्याच्याही पूर्वीचा जो प्री-नियन् काल त्याला प्रारदिप असे म्हटलें माहे. त्याचप्रमाणे, विस्यूरियन् काठ हा विप्पारा- नतरपा असल्यामुळे, त्याला माही रिप्योत्तर काल, या नावाने सहित केले आहे (मा) आमच्या अन्य समजुतीप्रमाणे, प्रपात था. खेळी नूतन परिमापा रदीप मिया निषेधाई नशापा पा रेतुने, शाही शवप दिन प्रपन तिच्या माधोपमोपनाताले मगन, पापी मानिनाने गात्री म्हायी गप्न, गणासारदा प्रसूनच हिमपा भास लिन माग ५ (पुटी पार पहा.)

·भारतमूस्तर शास्त्रातील पारिभाषिक शब्दाचा विचार. ३३
तिबेटी किंवा तानसिकतोपल,ही दोन्ही नावेसमानार्थबोधक
च असून, हालाच इंग्रजीत डेव्हनियन् (Devonan) युग
म्हणतात.
साचप्रमाणे, आगारिक अथवा कियोल काल हा
पाश्चास परिमातील कार्यानिफरस (Carbomferous)
फालाचा घोतक असल्याचे व्यक्त होते. यासाठी, या
कालाचे भारतवर्षातील नामधेय आम्ही आगारिक किंवा
कियोले असे ठेविलें आहे.
आधचैतन्य युगांतील गोंडवन काल हा सरते शेवटला
(मागील पृष्टावरून पुढे चालू )
देण्याचे भाम्ही किंचित् साहस करीत आहों. कारण, याचसर्वधार्ने
मेलिकोट म्हणतो:-
"But so far as it ( evidence ) goes, it is in
favour of the Vindhyans being classed as bery
ancient, and perhaps as pre-Silurian. ( Manual
of the Geology of India. p xxin)
सदरहू अवतरणातील इतालिक वर्ण भामचे माहेत. (प्रथकर्ता);
(C) अयात्, प्री सिल्यूरियन म्हणजे केंब्रियन् किंचा विध्यः
प्रा.केनियन् म्हणजे मागविन्ध्य, व सिक्यूरियन म्हणजे विष्योत्तर
असे समजावयाचे, हे उघड आहे.
१ या कामाचे परतर तियेटात सापडल्यामुळे, त्याला आम्ही
तियेटी हैं नाव दिले आहे. यासबपाने पाश्चात्य भूस्तरप्रयात देखील
एके ठिकाणी असे लिहिले आहे की, " Devontan_rocks
are said to bave been found in Eastern Tibet 18
(Aranual of the Geology of India. pxxvil.Ed 1879).
२ Vide Manual of the deology of India, Pxt.
(भयका मेलिकॉट आणि लाकर भरतखड भूस्तरमोध.
प्रस्तावना पान १६, माग पहिला पहा).

·३४ वेदकालीन भूम्वरशास्त्र व त्याचे वेदप जनक. असून, तो पाश्चात्य परिभाषेतील पर्मियन् ( Permuan ) कालाचा वाचक दिसतो. सवब, ह्या कालाला गोंडवन यौनांवानेच आम्ही संहित केले आहे. अशाप्रकारे, युगात्मक सोपानपंक्तीचे आरोहण करीत करीत, व तसंबंधाची भवान्तर आणि मानूनाजूची अवश्य ती माहिती देऊन, एकंदर वस्तुस्थिति पहात पहात, आपण येथवर येऊन ठेपला. यासाठी, आता, मापण पुढील कालक्रमणा करण्याचा विचार करूं, व त्याबद्दलची उप- लब्ध असलेली माहिती देऊ. .आम्ही पूर्वी सागितलेच आहे की, आधचैतन्य युगाचें पर्यवसान गोंडवन कालात होत असून, यानन्तरचे युग पाश्चान्य भूस्तरसंघांत अगदी निराळ्या नावानेच संशित झाले आहे. इतकेच नव्हे तर, त्याचे पोट काल विभाग देखील भिन्न भिन्न पाडण्यात आले आहेत. सवय, या युगाला आपण " द्वितीय चैतन्य गुग यथवा पौराणिक मताप्रमाणे "कर्मकाल," अशी संज्ञा देऊ; माणि त्याच्या . भरतक्षा भरतरबोध भयदा Manual or the Geology of India. Ed 1879. pp xxxvi, I03. By Mesirs Jedlicott and Blanford, end Oldham's Indian Geology. P105 Ed 1893, नांपाचे पथ पड़ा. २ (अ) या युगाला पाचारयांनी Secordarj" जया "Jeroronc Period," माणि सरपटणान्या (Age of Reptiles), असे म्हटले आहे. (Judd's Students Lyell Ed 1896p4471. (आ) मनलचर प्राणी हिंसा कूर्मदगं ा उत्क्रातिनियमा- तीस बोषधेटीचा दुमरा दुवा होय. आणि मापीन मारतीपानी, पायेंच केयर रूपक केल्यामुळे, स्पाला पौराणिक कर्माप- नार नाव पडले असार, असे परते. माश्या युग .

·भारतभूस्तरशास्त्रांतील पारिभाषिकद्रांचा विचार पोटविभागाचे, चढत्या शेजेनें, सवायचार किंवा कन्हाई बारी,२ पार अथवा हजारा, व किलिका किंवा कोहाल, या नांवांनी त्यांचे नामांकन करूं. LLORAR भामच्या सुज्ञ वाचकांची खात्री होण्यासानाही येथे अगदी नम्रपणे सुचवितों, आणि इतकेंच सांगण्याचे किंचित् साहस करतों की, सदरहू भूस्तर सोपानपंक्तीचे नामांकन आम्ही केवळ प्रमाणरहित किंवा मनसोक्त केलेले नाही. तर, भरतखंडांत भिन्न भिन्न स्थळी, अथवा निर- निराळ्या प्रदेशांत, जे प्रस्तरविशेप मिळतात, ते त्या त्या कालाचेच व्यंजक असल्यामुळे, ह्या परिभाषेचा आम्ही अंगीकार केला आहे. शिवाय, तद्विषयक पाश्चात्य भूगर्भ- शास्त्रज्ञांनी स्वीकृत केलेले प्रमाण देखील उपलब्ध होत असल्यामुळे, तेही येथे दिले आहे. कारण, १ तालचीर काल हा पाश्चात्य परिभातील ट्रियासिक (Tnassic) कालाशी साम्य पावतो; व ती गोष्ट पाश्चात्य भूस्तरक्ष सुद्धा कबूल करतात. त्याचप्रमाणे, २ पार किंवा हजारा संक्षित काल, . ह्यासबंधाने भारतीय भूस्तरबोध नामक अर्थात खाली लिहि- लेके प्रमाण आढळून येते:- “ The Talchir and the Karharbarı flora las a mar ked affinity to that of the European Trias." । (Manual ot the Geology of India. p xxxn ). सदर अवतरणातील इतालिक वर्ण आमचे आहेत. (नाना पावगी). २.(म) या पावाचे विवेचन करताना, एक भूस्तरकोविद अर्मे (पुढील पृष्टावर पहा.)

·पाश्चात्य ३६ वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदपी जनक. जुरासिक (Jurassic) फागचाच वाचक असल्याविषयी, भरतखंड भूरचनेसंबंधी हिंदुस्थान सर. कारने जे अथ छापले आहेत, त्यावरून चागले व्यस्त होत असून, कठिका अथवा कोहाटकाल, हा क्रिटेशियस् (Cretaceous ) कालाचा उद्बोधक असल्याचे देखील च्याच ग्रोवरून स्पष्ट होते. अशा प्रकारें, द्वितीय युगाचा अथवा फर्मकालाचा प्रारंम तालचीराने होऊन, त्याचे पर्यवसान कोहॉट अथवा कठिका कालात झाले. किंबहुना, कठिका कालाची समाधि म्हणजे तृतीय युगाचा किंवा वराहकालाचाच प्रारंभ होय, पसे सुद्धा म्हणण्यास हरकत नाही. सबन, आपण आता याच युगाचे विवेचन करू. (मागील पृष्टावरून पुढे चालू ) म्हणतो की, "The next formation in ascending order, (after Triassic age ( 13 ) the Par Lime stone ( Manual of the Geology of India Pxiru). (ET)" The upper Jurassic rocks of Hazara are more closely connected with those of Spıtı ** (Manual of the Geology of Indiap xirm) Edition 1879 भरतसह मस्तरोध अथवा Manual of the Geology of India. p INI IT २ या भामच्या प्रतिसदनास पाशाल भूस्तरशासविषयक प्रयांत देखोल प्रमाग मिळते कारण, यासयघाने सर चालत लेछ हा असे म्हणतो की, "The strats abore the chalk have been called Tertiary. (Elerents of Geology. Surth Edition) " P92

·भ रतभूस्तरशास्त्रातील पारिभाषिक्शब्दाचा विचार. ३७
हैं तृतीय युग नि.सशय फारच महत्वाचे आहे. कारण,
ह्यातच सस्तन प्राणी निर्माण झाले. इतकेच नव्हे तर,
आजपर्यंत जे चैतन्य, जी जीवकोटि, आणि जो प्राणि-
वर्ग निर्माण झाला, त्या सर्वांचे शिरोभूषण व अतिरमणीय
मुकुटमणि जो मनुष्यदेह, तो देखील ह्याच युगातल्या
शिवालिक कालात उदयास भाला.
ह्या युगाचे, काळभेदात्मक व्यवस्थेसाठी, पाश्चात्य भू
गर्भकोविदानी तीन पोटविभाग केले आहेत, आणि ते
१ शिवालिक काळाच्या अगोदरचे, २ शिवालिक काळचे,
व ३ शिवालिक काळान-तरचे असल्यामुळे, ह्याच अनु-
क्रमाने आपण त्यास चढत्या शेजेनें १ प्राशिवालिक,
२ शिवालिक, आणि ३ शिवालिकोत्तर, अशी सज्ञा देऊ.
(पुढील पान ३८, ३९ पहा).
ह्या तृतीय युगातल्या कालविभागास आम्ही शिवालिक
हे में नाव दिले आहे, त्याचे कारण असे की, शिवालिक
पहाडात, मनुष्यादि सस्तन, द्विपाद, व चतुष्पाद प्राण्याचे
सापळे आणि भस्थी सापडत असून, भूस्तर शास्त्राच्या
दृष्टीने ती सर्व फारच महत्वाची आहेत. शिवाय, हा
प्राकालीन अस्थिसचय भिन्न भिन्न असल्यामुळे, त्याची
पर्गवारी देखील केलेली दिसते, व त्यावरून त्याचे एकदर
१५ वर्ग आणि ८४ जाती असल्याचे
आदळून
येते.
. हा तृतीय युगाला पाश्चात्य लोक "Tertiary" अथवा
" CALLOZOIC" Era म्हणतात (पुढील पान १८ तेर

·३८ वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्यांचे वेदर्षी जनक.
हे शिवालिक पहाड हिमालयाच्या दक्षिणेस व त्याच्याच
पायथ्याशी, परंतु, डूण नामक दरीच्या अलिकडील वा
जुला आहेत आणि घातच सदरी वर्णन केलेल्या द्विपाद
व चतुप्पाद प्राण्याची हाडे, किंबहुना सस्तन आणि मनुष्य
जीवकोटीच्या अस्थीहि उपलब्ध होतात. शिवालिकपहाड
तृतीय युगातले असून, त्याच्या पोटात मिळत असलेली
सस्तन प्राण्याची हाडके देखील त्याच काळातील आहेत;
माणि ह्या गोष्टीवर टक्ष पुरवूनच भाम्ही तृतीय युगाच्या
पाटविभागास १ प्राशिवालिक, २ शिवालिक, व ३
शिवालिकोत्तर ही संज्ञा कालानुक्रमसार चढत्या शेजेनें
दिली आहे.
शिवालिक काल हा पाश्चात्य परिभाषेतील मियोसीन
है वासषधाने पाचात्य भरतरशाखा अ हितात की,
" Along the southern base of the Ilmalayas and
parallel with the general direction of the moun.
taine, a series of comparatirely los ridges extends,
formed of tertiary roche known generally as
the sub Himalayas, the most important being the
Sutvalık Hills
PL ( Janual of the
Geology of India By Niedlicott And Blanford
Sopdts of the Geological Survey of India )
२ दासयपाने, पाचकांची सात्री होण्यासाठी, तुरनार्थ पायरप
पायांनी केलेल्या प्रांतीर अवश्य तितके भवतरण आम्ही ये
योरपयात देतों--
A most important and interesting aseemblage
of mammalan remains bas been preserved in the
middle and upper Ebivalks, the two hugkeet
(पुखीठ पृशार पहा.)

·- भारतभूस्तरशास्त्रांतील पारिमापिशब्दांचा विचार. ३९ ( Mescene ) कालाचा व्यंजक असून, त्याच्या पूर्वीचा काल तो प्राशिवालिक, व तदनन्तरचा तो शिवालिकोचर म्हणून समजण्याचा असल्यामुळे, हेच पारिभाषिक शब्द माम्ही प्रचारांत आणिले आहेत; आणि १ प्राशिवालिक, २ शिवालिक, व ३ शिवालिकोत्तर, या तिन्ही कालाचे परस्पर समानार्थबोधक पाश्चात्य शब्द चढत्या शेजेर्ने १ इयोसीन् (Eocene), २ मियोसीन ( Miocene ), व ३ प्लियोसीन (Phocene),असे वापरले आहेत.(मागील पान३७,३८पहा). मानवी प्राणी हा तृतीय युगाच्या शिवालिक कालांतील असल्याचे, आम्ही सदरी यथावकाश दिगदर्शन के. अर्थात, त्यावरून, तो सस्तन चतुष्पाद प्राण्याचाच सम- कालीन नसल्याविषयों, वाचकांच्या लक्षांत सहजी येईल. शिवाय, या बाबतीत प्रत्यन्तराचे प्रमाण सुद्धा मिळेने. इतर्फेच नव्हे तर, तद्विपयक पाश्चात्य भूस्तरकोविदांचा देखील असाच अभिप्राय असल्याचे त्यांच्या ग्रंथांवरून ( मागील पृटायरून पुरे घाल.) groups of the sub Ilimalayan series. Ia tbeso beds, 8t speetes of mammals bare been detected, belong. ing to 45 genera, the whole Assemblage having moro teseinblance to the Miocene Europe than to any later European fauna. (Manual of the cology of India. plv ). . (अ) यासंबंधाने धारकांची सात्री होण्यासाटो, सर पार्लस सेतरून भूस्तरावाची मूलतर या नावाचा प्रथ त्यांनी पहावा. (पान ५ भात्ति चहापी ). (मा) तथापि, वाचकांच्या सोयीसाठी, त्यातील किंपित ...

·१० वेदकालीन मूम्तरशास्त्र व त्याचे वेवर्षी जनक दिसते. शिवाय, संवायतच्या आखातांत परिम नांवाचे जे वेट आहे, त्यांत हत्तीच्या वर्गातील एका सस्तन प्रा- ण्याच्या अस्थी आढळण्यांत आल्या असून, त्या नृतीय युगांतील शिवालिक काटातील असल्याविषयी, च्छात्र- ज्ञांचे मत आहे. ( मागील पान ३७, १८, ३९ पहा). या तृतीय युगाच्या शेवटी, एक अतर्थ भाणि दारुण संपूव आशिया, यूरोप, व अमेरिका या खंडांच्या दक्षिणो- तर प्रदेशांत उद्भवला, व त्यामुळे विलक्षण घडामोड झाली. ती अशी की, पृथिवीच्या पृष्ठभागावर सदरहू खंडांच्या विशेषतः उत्तरेल, एकाएकी आणि चोहीकडून (मार्गाळ पृष्टावरून पुढे चालू ). माधितार्य व थोडेसें अवतरण मी येथे देण्याचे सहन करतो. रेड म्हगतो:-- Duman remains are as old ae the cztenct ( Ter tiary ) mammalia, as the bones of the latter were foundn Eocrated with fiint-Implements of a rude tyre, wbih led in 1847, V. Boucher de Perthes at Abbeville, to infer that both the organie re mans and the work of art were referable to one and the same period. " (P115) man must have casted through ereral successITC phases of the geographs and climate of that region, in prehistone time, ( Lyell's Elements of Geology p 131. Ed 1865). सदाह अवतरणातील इगलिक वणं आमचे आहेत. (पंयक्ती) Yumerous fossils of Shivalık sere found in Perim leland, in the Gulf of Cambray, and anong these a species of Dinothernum, agenus, so charactenstic of the Upper Procedo penal in Europer PP 973-274 Lyell's Elements of Geology. Ed.1665). (मागील पान 14,1९ वरील टीप पहा )- . •So that " १ ·भारतमूस्तरशास्त्रांताल पारिभाषिकशब्दाचा विचार ११ अलोट बर्फ लोटलें, व त्या योगानें साक्षात् हिमयुगच प्राप्त झाले. तेव्हा, उत्तर ध्रुवाकडील आणि अन्यत्र अस- टेले आमच्या वसाहतीचे कित्येक प्रदेश निर्जन होऊन, हिमप्राक्कालीन असलेल्या त्याच्या अत्यन्त रमणीय स्थितीचा को मागमूस देखील राहिला नाही. अर्थात, अशा स्थितीत, आम्हाला आमच्या आयावातील मूलजन्मभूमी कडे परत फिरणे भाग पडलें; व कुतूहळामुळे किंवा साहस- प्रेरणेने, देशदिदृशेने अथवा आमचे बाहू स्फुरण पावल्या कारणाने, भाम्ही सप्तसिन्धूचा प्रात सोडून ज्या ज्या ठिकाणी वसाहती वसविल्या होत्या; तसेंच, ज्या ज्या प्रदेशात जाऊन, आम्ही आपल्या हिमतीवर नूतन साम्राज्य स्थापन केली होती; आणि केवळ निर्जन प्रदेशात सुद्धा संचार करून, जी जी स्थळे आम्ही निव्वळ दीर्घायोगानेच भरभराटीस माणिली होती, ती ती ह्या प्रचंड हिमसमूहाच्या दुर्भेद्य व दुःसह लाटेमुळे निवासाक्षम होऊन, केवळ नाइलाजा- स्तवच आझाला सोडावी लागली इतकेच नव्हे तर, कित्येकाना हा मामचा भायर्यावर्त मायदश देखील अनेक याला इमजात ग्लशिअर ईपॉक ( Glacial Epocb, Ice Age, किंवा Pleastocene Period) म्हणतात, व हिम कालानन्तरच्या युगाला हिमोत्तरयुग, नवयुग, किंवा चतुर्थयुग अशी संज्ञा देतात. २ ही गोष्ट ऋग्वेदाम्लोकनाने कोणाच्या लक्षात येण्यासारखी माहे, व तो इप्रजी Aryarartic Home भाग यांत माम्ही सम्माण दासविली आहे (पृष्टांक ३७९-४२८ पहा) १४ ·४२ वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदपी जनक. कारणांनी दुर्गम झाला; त्यामुळे, जिकडे ज्यान मार्ग मुचला, तिकडची व्याने वाट धरली; आणि येनकेन प्रकारेण, कसेबसे जीव वाचविष्याचा मात्र यथाशक्ति प्रयत्न ज्याने त्याने केला. हा दुर्धर प्रसंग हिमसंचयानेच मोढवला. सबब, आपण त्याला हिमकाल अथवा हैमयुग अशी संज्ञा देऊ. या हैनिमन्त्रतरांतील अथवा चतुर्थ युगांतील हिमकाल वाचक असा पाश्चात्य पारिभाषिक शब्द हटला म्हणजे, शस्टिोमीन अथवा ग्लेशियल (Plerstocene or Glacial ) हा असून, हिमोचर कालाला पाश्चात्यानी चतुर्थयुग, नूतन, किवा fengnar 173 (Quaternary, Recent.or Post Glacial) है नामधेय दिले आहे. असे हिमफाट अयवा प्रलयफाक, तृतीय युगानन्तर, अनेकदा ओढवले असल्याचे ऋग्वेदेवरवाड्मयावरून दिसते. साचप्रमाणे, काही पाचात्य भूस्तरक्षमतानुसार देखील, मशी हैमयुगे पांच होऊन गेली असून, गेलेले हे शेवटले पाचवें हिमयुग होय, व ह्याच्या दरम्यान चार हिमान्तराल काळ लोटके, असें जेकी म्हणतो. डाचर झोल, असे मत आहे का, हिमक याचा प्रारंम २,१०,००० वी. पूर्वी होऊन, तो १,६०,००० वर्षे टिक्ला, आणि हैमकाल संपत्याला ८०,००० में शारी. पांच हिम- काल व चार हिमान्तरारकाल, या सर्वांची आयुर्मर्यादा ८०,००० वर्षांपेक्षा ज्यास्त नसावी, असे कार्य प्रति- पादन आहे. सर चार्लस रेड व प्रोफेसर स्पेन्सर यांचे ·भारतभूस्तरशास्त्रातील पारिभाषिकशब्दांचा विचार. ४३ बहुतेक मतैक्यच असून, त्यावरून, हैमयुग संपल्याला सुमारे ३१,००० व फार तर ३२,००० वर्षे झाल्याचे, ते लिहितात. परंतु, कित्येक अमेरिकन भूस्तरशाचे मत याहून अगदी भिन्न आहे. कारण, शेवटले हिमयुग संप- त्याला फक्त ८,००० वर्षेच झाली असावी, असे ते सुचवितात. ( माझा इंग्रजी मंथ Arysantic Home and Ite Arctic Colentes नांवाचा पहा. ह्यातील पान ४०३ वरील टीत सर्व आधार नमुद केले आहेत. ग्रंथकर्ता). चाखेरीज, काही पाश्चात्याचे आणखी असेही मत आहे की, वरील हिमान्तराटकालातच अश्मयुग अथवा पापाण- युग सुरू झाले. एम्. डॉ. मोटिलेटची तर असा देखील अभिप्राय असल्याचे वाटते की, पापाणयुग २,४०,००० वर्षापूर्वी सुरू झाले. यावरून, ते हैमकालापूर्वी, म्हणजे तृतीय युगातच सुरू झाल्याचे उघड होते; व हादर्घिकाल, अकालीन असोजी आमची पुराणतम संस्कृति आपल्या दृग्गोचर होते, तिला फेवळ मनुकूल असल्याचंच निदर्शनास यते. शिवाय, पाश्चात्य तशाच्या प्रथावरून सुद्धा, तीच गोट सष्ट दिसते. हाच समंधात माझा मराठी प्रथे पहावा, आणि प्रस्तुत प्रयाच्या सहाव्या भागात हिमकाल य युग. , 1(27) Ge lle's Great Ice Age PP 114 160, 552,553,564 से 566 (था) Dr Croll's Climate and Thme, as also Chmate and Co-mology, मापीर पान १४ प (ऊ) पा. १ मायावतीतील आयारी जन्मभूमी व उत्तर ध्रुवाकडील त्यांच्या

·४१ वेदक लीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदी जनक.
मर्यादा, यासंबंधाने जी एकंदर प्रमाणे सादर करण्यात
आली आहेत, त्याजकडेही वाचकानी आपले लक्ष अवश्य
पुरवावे.
आता, आपल्या समोर जी जी प्रमाणे आली माहेत,
त्यांचा निष्कर्ष काढून तारतम्याने विचार केला, आणि
त्याजकडे सारासार दृष्टीने पाहिले, म्हणजे आपल्याला असे
सहजी वाटेल की, शेवट हैमयुग संपत्यारा कमीत कमी
५०,००० वर्षीवर झाली असली पाहिजेत. शिवाय, या
हिमकालाला प्रारंभ झाल्यानन्तर, एकदर १,६०,०००
वर्षे तो टिकला, असें ही डात्तर कोलने प्रतिपादन केलें
असल्याचे वाचकाय स्मरतच असेल (मागील पान १२ पहा)
खापरून, हैमयुग लागल्यापासून तो आतापर्यंत किती
कारावधि झाला, हे वाचकाच्या टक्षात सहजी येईल.
पुढे, फालान्तराने हा हिमौव आपोआप कमीकमी होत
जाऊन, शेवटी बंद पडला; व कित्येक ठिकाणी तर पूर्व
स्थिति सुद्धा प्राप्त झाली. सबन, हा सर्व कालास आपण
चतर्थयुग अशी संज्ञा देकं, आणि त्याचे (१) हिमकार
4 (२) हिमोचरकाल, असे प्राप्त झालेल्या भिन्न भिन्न परि.
स्थियनुरूप दोन विभाग पाडून, त्यात ही आणखी
१ कृत, २ प्रेता, ३ द्वापर, आणि ४ काल, असे पोटभेद
चढत्या शेजेने कर.
१४ा युगसापाचात्यांना "Thurtocene " " Quaternary."
किया + Recent Epoch," हो नदि दिली पादित (ride
lasworth'. Geologs. pp 186, 878 EN IS19 ).
,

·, , भारतभूस्तरशास्त्रातील पारिभाषिकशब्दांचा विचार. ४५ अशा प्रकारें, भूस्तर विषयक अवश्य तितके दिग्- दर्शन करून, या महत्वाच्या शास्त्रांतील साकेतिक परिभाषे- संबंधी देखील आम्ही यथावकाश वृतान्त दिला, व त्यांची कारणेही सांगितली. समय, महाराष्ट्र वाचकांस सुगम व्हावे आणि त्यांस अडचण न पडावी ह्मणून, यापुढे प्रस्तुतविषयासंबंधाने पूर्वी निर्दिष्ट केलेले भारतीय सातिक शब्द वापरून, ह्या ठरलेल्या परिमातच विवेचन करण्याचा आमचा हेतु आहे. कारण, ह्या परिभाषेची योजना तज्ज्ञ, नावाजलेले विद्वान् , मराठी भाषेचे मर्म जाणणारे अंथकार, आणि सुविश्रुत लेखक, या सर्वांनी पसंत व मंजूर केली असून, ती यथार्थ, सुबोध, अनुरूप, किंबहुना वाचकवर्गाच्या मनावर तत्काल, स्वयमेव, आणि सहज- गत्याच परिणाम करणारी असल्याविषयी, विद्वज्जनांनी थापले अभिप्रायही व्यक्त केले असल्यामुळे, ते मी प्रस्ता- बनेंत जसेच्या तसेच, वाचकांची खात्री होण्यासाठी, दिले आहेत. वाचकांच्या लक्षात असेलच की, चतुर्थ युगां- ताल हिम व हिमोचर कालाचे भाम्ही कृत, त्रेता, द्वापर, माणि कलि, असे चार पोटविमाग केले आहेत. (मागील पान ४४ पहा.) सयर, याबद्दल दोन शब्द लिहन, तसं. बंधी सहेतुक फारणे पुढील सहाव्या मागांत सांगितली आहेत. पाखराज, पाचकांची समजूत सहजगत्या हावी एतदर्थ, सहाव्या मागाच्या शेवटी एक भूस्तरपट जोडण्यांत भाला त्यावरून भूस्तरसोपानपंक्तीचा अवश्य तो तपशील, आहे.

·१६ वेदकालीन भूस्तरशाम्न व त्याचे वेदर्षी जनक. दर एक मजल्यानिहाय दिल्याचेही त्याच्या ध्यानात येईल. एवढेच नव्हे तर, थगदी तळापासून, म्हणजे प्रारमीच्या अचैतन्य युगापासून तो तहत चारू चतुर्थ पुगापर्यत, जी जी युगें चटत्या शेजेन मापणास दृग्गोचर झाली, वाशिल सुद्धा पोटभेदासह वाचकास मुलभरीत्या दिसेल, अशीन योजना करण्यात आली आहे. त्याचा भाग तिसरा. ऋग्वेदकालांत भूस्तरशास्त्राचा उदय, व तत्संबंधी भारतीय आयांचे प्राचीनतम शोध, आमच्या पुण्य भरनभूमीतील, किंबहुना अखिल मूनला- वरील, पुराणवम प्रय म्हटले म्हणजे ऋग्नेदच होत. तेव्हा, ह्याच्याचकडे प्रयमत. आपण शोधकदृष्टीने पाहिले .. (थ) या यावतीत पारस्ल पाश्चात्य विद्वानना ऐक मत्यन असल्याचे दिसते कारण, ह्यासबंधानें, रा रा बाट गगाधर टिटक असे म्हणतात की, 4 The Vedas tbemcelver, admittedly form the olde-t records of the Aryan race " (The Arctic Home in the Vedas. p 5 Edition 1903) (पुढील पृटावर पहा)

·ऋकालीन भूस्तरशाख व त्यांतील प्राचीनतम शोघ. १७
तर, त्यांत देखील भूस्तरशास्त्राचे आद्य बीज व मूळ पाया
आपल्यास चांगल्या प्रकारे दिसून येतो. कारण, त्यावरून,
पृथिवीची आरंभीची१ वाष्ममय अवस्था, तदनंतरची तिची
२ द्रवामक स्थिति, आणि शेवटली तिची ३ घनावस्थाच
असल्याचे मर्मभेदक वर्णन, जणु काय तज्ज्ञांनीच केलेले,
सहजगत्या आढळते. उदाहरणार्थ, एका मर्चेत असे म्हटले
आहे की,
यः पृथिवी व्यथमानामहद्यः पर्वतान्प्रकुपिताँ
अरम्णात् । (ऋग्वेद. २-१२-२).
भावार्थ:-ज्याने ( इंद्राने ) कांपत असलेल्या, म्हणजे
प्रथमतः धूमावस्थेत असलेल्या व तदनंतरच्या द्रवात्मक
स्थितीतील पृथिवीस काठिण्य पाणिले; आणि व्यावस्थे-
मुळे, तिच्यावरील जे पर्वत इतस्ततः हालचाल करीत
होते, त्यांजला स्थिर केलें.
...
(मागील पृष्टावरून पुढे चालू )
(आ) वेयर, मॅक्समुलर, इत्यादि पाश्चात्य पडितांस मुद्धा,
ऋग्वेदाचे अस्मिाचीनत्व संमत आहे एके ठिकाणी वेवरने तर
असे लिहिले आहे की,
« We are fully justified
in regarding the Literature of India as the most
ancient literature of which written records on an
extensive scale have been handed down to us,
( History of Indian Laterature. Edition 1882. p 5 ).
(इ) त्याचप्रमाणे, मॅक्समुलरचे मत सालील अवतरणा-
वरून व्यक होईल. कारण, तो ऋग्वेदास पुराणतम लेख मानतो:-
The "most ancient literary documents, the
Vedas. P116. (What Can India Teach Us? • By
F. Blax Muller. Edition 1883 ).

·- १८ वेदकालीन भूम्तरशाख व त्याने वेदपी जनक. वरील ऋचेतीक, "यः पृथिवी व्यथमानामहत्।" हे शब्द फारच महत्वाचे असून, ते गर्मित अर्थाने पूर्ण भर- रेले आहेत. इतकेच नव्हे तर, भूस्तरशास्त्राच्या दृष्टीने त्यांची नितान्त हृदयंगमता आपोआप व्यक्त होते. कारण, वाष्पमय व द्रवात्मक स्थितीतील सतत आंदोलनाने खालपर होत असलेल्या पृथिवीस, म्हणजे धूम्रावस्थेत आणि द्रवावस्थेत अखंड कंपायमन झालेल्या भूगोलास, इन्द्राने दादर्य आणिले, म्हणून जें वर्णन आहे, त्यात पृथिवीच्या प्रथमच्या बाप्पावस्थेचा आणि तदनंतरच्या द्वितीय द्रवावस्थेचाही अन्तर्भाव होतो, ही गोष्ट भापण केव्हां देखील विसरता कामा नये. शिवाय, सांप्रतकाळच्या तृतीयावस्थेत, म्हणजे घनावस्थेत असलेले जे भत्यन्त कठिण असे असंख्य पर्वतप्राय ढीग दृग्गोचर होतात, ते देखील सर्वच पूर्वी बाष्मयय व रसरूपच अस- ल्याने, केवळ आन्दोलनात्मक अवस्थेतच होते; व त्यांस मुद्धा इन्द्रानें काटिण्य आणिलें (यः पर्वतान् प्रकुपितानर- ग्णात् ।); इत्यादि वस्तुस्थिति कोणाच्याही लक्षात आल्या. वाचून खचितच राहणार नाही. येथे, कोणी शंकागदी कदाचित् असा प्रश्न करतील की, अशा प्रकारचे निव्वळ आकस्मिक उद्भवलेले शास्त्रीय विचार, यद्वा एकाददुसरी तद्बोधक रुचा, अथवा त्या सं- बघाचे विरळ उदाहरण, ऋग्वेदात किंवा अन्य वैदिकवाङ्. मयात सांपडले, एवढ्यावरूनच केवळ तत्कालीन ऋषी, भूस्तरशास्त्रज्ञ होते, असे खचित म्हणता येणार नाही. किंबहुना, तेवढ्यावरूनच असा एकसहा सिद्धान्त ठोकणे

·VIDIA
IYA
NPAYE
.
ऋकालीन भूस्तरशास्त्र व त्यांतील प्राचीनतम शोष.
सुद्धां धाटर्य होईल. सवब, ह्या च्या प्रतिपादनाला
विरजण लावण्यासाठी, मी येथे इतकच रंगतों की, अगर
वेदांतील आणि इतर वैदिक ग्रंथांतील अशी अनेक उदाह
रणे दाखवितां येतील की, ज्यांवरून "मूस्तरशालांतील
सिद्धान्ताखेरीज अन्य कोणतीही उपपति लागूच पडणार
नाहीं; अथवा, भूगर्मशास्त्रान्तर्गत निष्कर्षाखेरीज दुसरे
कोणतेही अनुभानच काढता येणार नाही.
वर जे उदाहरण मी नमुद केले, त्यावरून ह्या
भूगोलाची भाद्य अथवा प्रथमची १ वाप्पावस्था,तदनन्तरची
म्हणजे दुसरी त्याची २ द्रवावस्था, आणि शेवटली पहा
तिसरी त्याची ३ घनावस्था, अनुक्रमानेच होत गेल्याविषयी
प्रबल प्रमाण ऋग्वेदांतच उपलब्ध होते, अशी माझी अल्प
समजूत आहे. तथापि, कदाचित् कोणास, हेच प्रमाण
केवळ एकदेशीय होय, असेंही वाटण्याचा संभव आहे.
सबब, द्याच्याच पुष्ट्यर्थ, ऋग्वेदांतील अवश्य ती आणखी
प्रमाणे मी येथे देतो; म्हणजे त्यावरून, भूगोलाची
ही तीन्ही रूपान्तरे आमच्या तृतीय कालीन वेदपीस
चागरी अवगत होती, हे वाचकांच्या लक्षात सहजी येईल.
दुसन्या एका स्थळी, ऋग्वेदांतीलच एका ऋचेत,
असे स्पष्टपणे ध्वनित केलेले मावळते की, अग्नीची वस्ती
सर्वत्रच जलोत्संगित असल्याने, हा तप्तमय असा भामि-
गोलात्मक भूगोल, जणुं काय पाण्याच्या मांडीवरच इतस्ततः
पसरटेला होता, (अपामुपस्थे विभृतो यदावसत् । ऋ. वे.
१.१४४.२). ह्यावरून, कालाच्या अनन्तत्वांत एकेवेळी,
हा भूगोळ केवळ मग्निमय किंवा वाष्पावृत, किंबहुना

·५० वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदपी जनक, जलावगुंठित अथवा द्रवामक असल्याचे वाटते, भाणि त्यामुळेच, भूगोलाची प्रथमची बाप्पायस्था, तदनन्तरची त्याची वात्मक स्थिति, य साप्रतची त्याची काठिण्य दशा, केवळ कालान्तरानेच हारी असावी, असे अनुमान करण्याला योग्य आणि वरवत्तर कारण मिळते. मागील पृष्टाक ४७ वर, काम्वेदातील २.१२२ ही ऋचा, केवळ भूस्तर सोपानपक्तीची ये तकच असल्या विषयों, मी अवश्य तितकें विवेचन केले पाहे सबब, मक्- कालीन ऋषीनी अन्य स्थळी देखील, भिन्नाभिन्न प्रसगानुसार, फक्त भूस्वर शास्त्राच्या दृष्टीनेच किती मर्मभेदक मह- त्वाचे विचार प्रदर्शित केलेले दृष्टीस पडतात, हे आपण सूक्ष्म रीतीने पाहू ऋग्वेद २. १७ ५, यात असा स्पष्ट उल्लेख आहे की, निव्वळ पर्वतप्राय असलेले प्रचड ढीग, जे प्राचीनतमकाळी नितान्त उष्णतेने केवळ वाष्पमय व रसरूपच होऊन गेले होते, त्यास इन्द्राने काठिण्य आणि माण दृद्ध केले. प्राचीनान्पर्वतानहत् । (म० वे० २.१७५) त्याचमाणे, प्रथम बाप्पावस्थेत असलेल्या भूगोलास, सदन तर द्रवावस्थेत स्थिरप तर झालेल्या पृथिवीमहास दार्च आणून, त्याला प्रजापतीने कठिणच बनविले, असे मुद्धा तत्सबधाचे वर्णन ऋग्वेदात आढळते. येन पृथिवीच रहा । (ऋ०वे.१०.१२१.५.). अशा प्रकारचे आश्चर्य वाटण्यासारखे ऋग्महोदपीतले भूस्वरज्ञानविषयक अनेक शोष दाखविता येतील परंतु, घ

·ऋकालीन भूस्वरशास्त्र व त्यांतील प्राचीनतम शोध ९१
विस्तारभयास्तव तसे करता येत नाही. तथापि, आणखी
एक शोध ऋकालांतच केलेला असल्याने, व तो विशेषतः
मूस्तरविषयकच असून, प्राचीनत्वाच्या संबंधाने तर निःसं-
शय नितान्त महत्वाचा मानलेला असल्याने, त्याचेही येथे
मी किंचित् दिग्दर्शन करतो.
ऋग्वेदात एका ऋचेत असे स्पष्टपणे व्यक्त करून
सांगितलें भाहे की, "देवजाति झणजे मानववंश उत्पन्न
होण्यापूर्वी तीन युगे, भोपी, हणजे शेवाच-तृण-शस्यादि
उद्भिज, याचा उद्भव होऊ लागला. " ऋग्वेदातील
हा ऋचा खाली लिहिल्याप्रमाणे आहे.
या ओषधीः पूर्वाजाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा ।
० ० १०-९७.१
घा लहानशा ऋचार्धात ममित अर्थ कशा प्रकारचा
आहे; तो किती परिपूर्ण भरलेला दिसतो; त्याचे महत्व कसे
आपल्या मनावर त्वरित संस्कार करतें; त्यावरून, शेवल,
तृण, शस्य, वनस्पति, इत्यादींचा उत्पत्तिकाल कोणता
असल्याचे अनुमान होते त्यानन्तर, किती युगे टाकून देवयोनि
अथवा मनुष्यमाणी उदयास आला; बगरे अनेक गोष्टी
नितान्त उपयोगी, फारच महत्वाच्या,किंबहुना भूस्तरशाला-
च्या दृष्टीने सदैव विचारार्ह असल्याने, त्या व्यवस्थित
रीतीने, शक्य तितक्या मुलम मार्गाने, आणि सामान्य व
प्राकृत जनांस सहजगत्या समजेल अशा सोप्या पद्धतीने,
नीटपणे समजाऊन सांगितल्याशिवाय, एकाएकी समजण्या-

·५२ वेदकालीन भूम्तरशास्त्र व त्याचे वेद जनक. सारख्या नाहीत. सवत्र, त्यांचा मथितार्थ येथे थोड. क्यांत सांगण्याचा मी प्रयत्न करतो. ऋग्वेदांतील (१०.९७.१ या) ऋचेवरून, इतकें स्पष्ट होते की, अचैतन्य युगांत सर्व काही सर्वत्रच तप्तमय असल्याने, भूगोलाची जीवनानुकूल स्थिति को देखील नव्हती. पुढे कालान्तराने, ही जीवन प्रतिकूलस्थिति हळूहळू नाहीशी होत चालली; माणि तदनंतर, ठिकठिकाणी चैत- न्याऽनुकूल अवस्था उत्पन्न होऊ लागली. त्यामुळे, चैत- न्यावस्थेच्या प्रथमकामांत शेवलादींचा उद्भव झाला. पुढे, शनैः शनैः तृण-शस्यादि उद्भिज्जे, नानाविध औषधी, लहान मोठे वृक्ष,व मत्स्यादि जलचर प्राणी, यांनी आपापले ऐश्वर्य प्रकट केलें. त्यानन्तर, चैतन्यावस्थेच्या दुसन्या कालोत, कर्मादि भूजलचर होऊन, तिसन्या कामांत वराहादि सस्तन कोटि, आणि सरतेशेवटी, अखिल सृष्टीचा मुकुटमणि मनुष्यप्राणी, ही सर्व केवळ उत्क्रान्ति नियमा- नुसारच क्रमाक्रमाने उदयास आली,असे पृष्टांक ११, १२, ३० यांजवर यथाक्रम दिलेल्या हकीकतीवरून, वाचकांच्या ध्यानात येईल. तात्पर्य, शैवलतृणशस्यादि औषधी, चैतम्य युगाच्या प्रथम कालांत झाल्या [या ओषधीः पूर्वा जाना म्हणजे चैतन्य , यासंबधाचे विवेचन व पुढील तपशिलवार हकीकत लक्षात येण्यासार्टी, या यथाच्या शेवटी जो एक तक्ता, भूस्तरसोपान. पंक्तीची रचना एकामागून एक, भाणि केवळ कालानुकमानेच कशी होत गेली, हे कळावे म्हणून, मी मुद्दाम जोडला आहे, तो वारकानी अवश्य पहावा. (नाना पावगी).

·अकालीन भूस्तरशास्त्र व त्यांतील प्राचीनतम शोध. ५३ युगाच्या प्रथमकालांतच उद्भवल्या, इतकें सांगून, त्यानंतर, गर्मादि प्राण्यांच्या उत्पत्तीचे दुसरे युग संपल्यावर तिस-या युगांत मानवी प्राणी उदयास आला, असें वर्णन करण्यांत आले. म्हणजे, देव अथवा मानववंश उदयास येण्याच्या अगोदर तीन युगे (देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा), ओषधी प्रथमतःच उत्पन्न होऊ लागल्या, एवढेच थोडक्यात सांग- ण्याचा कवीचा हेतु दिसतो. अर्थात्, भूस्तरशास्त्राच्या दृष्टीनें, तो अगदी तंतोतंत बरोबर असून, तो अर्वाचीन भूस्तरज्ञानांच्या कसोटीने देखील, आमूलाम पार पडण, असे माझ्या अल्प समजुतीस वाटल्यामुळे, तसंबंधाचे तपशिलवार विवेचन करण्याचे मी साहस केले आहे. यावरून, तृतीय युगातील भामच्या पुराणऋषींचे भूस्तरज्ञानविषयक विचार सांप्रतच्या एकोणीसाव्या व विसाव्या शतकातील पाश्चात्य भूस्तरज्ञांच्या शोधांशी देखील टकर मारण्यासारखे आहेत, असे मनांत येऊन, सार्थ अमिमानपूर्वक, कोणा भारतीय आर्या, हृदय नितान्त प्रेमाने स्पन्दन पावणार नाही ! (मागील पान २९ पहा). एवंच, प्रचैतन्ययुगांतील भूगोलाच्या तीन अवस्था (१ बाप्पावस्था, २ मुवावस्था, ३ घनावस्था), ज्या एकामागून एक, केवळ क्रमानेच होत गेल्या, असे ऋग्- दाँ प्रतिपादन करतात, त्या काल्पनिक नसून, वरील प्रमाणांनी केवळ सिद्धवत् ठरतात.इतकेच नव्हे तर, भचैतन्य युगानंतरच चैतन्ययुग सुरू होऊन, उत्क्रांतिनियमानुसार प्राणी उद्भवले, म्हणून भूस्वरसास्त्रविषयक पाश्चात्य तज्ज्ञांचे जे शोध एकसारखे चार तारखेपर्यंत सुरू आहेत, ते

·५१ वेदकालीन भूस्वरशास्त्र व त्याचे वेदी जनक.
वैदिक वाङ्मयांतील भूगर्मज्ञानासंबंधी इतस्ततः व्यक्त झालें-
ल्या अनेक ताविक विचाराशी अगदी तंतोतंत मिळतात,
व त्यांस निःसंशय पोषकच होतात, ही गोष्ट प्रत्यक्ष वस्तु.
स्थितीवरून कोणाच्याही ध्यानात येईल. किंबहुना, ती
स्वयतेजाने आपोआप सर्वच प्रकाशित झाल्याने, हे
काही न फिरणारे मण, अखिल जग केवळ कृतज्ञता.
पूर्वक भखड स्मरील तर, तें निःसंशय उपितच होईल
असो. येथपर्यंत, अचैतन्ययुगानन्तर जे चैतन्यगुग
सुरू झाले, व त्यात उद्भिजापासून ठों तहत मानवी प्राणी
उत्पन्न होईपर्यंत जी परिणामपरंपरा उत्क्रान्ति नियमानुसार
घडून आली; तिचे विहंगमदृष्टया केलेले निरीक्षण मी
वाचकापुढे माडलें. सबब, जे चैतन्य उदयास आले, ते
मूस्वरशास्त्राच्या कालगणनेने किती पुराण होते! याचा
सदव आमच्या पुराणतम भरतभूमीत कोठे झाला म्हणून
भामचे रक्कालीन भूस्तर लिहितात ? त्याचे हे प्रति.
पादन सप्रमाण आहे किंवा निराधार आहे ? त्यास आधार
असल्यास, तो भूम्तरशास्त्रज्ञ व पाश्चात्य सशोधक, याच्या
मतानुसार किती महत्वाचा आणि सप्रमाण मानावयाचा ?
इत्यादि प्रश्न नितान्त महत्वाचे असून, त्याचा खुलासेवार
तपशील समजणे तितक्याच आवश्यकतेचे अाहे. यासाठी,
तो मी ये| यथावकाश देतो.
आद्य चैतन्ययुगातील जीवोत्पत्ति या भूगोलावर
फारच परिमित स्थळी सुरू झाल्याचे दिसते, आणि ह्या-
पैकीच आर्यावर्तातील श्रीसरस्वती नदीचा एक प्रदेश होय,
असे वाटते.

·अकालीन भूस्तरशास्त्र व त्यांतील प्राचीनतम शोध. ५५ ऋग्वेदातील (२.४१.१७ ) या ऋचेचा पूर्वार्ध- "त्ये विश्वा सरस्वति शिवायूपि देव्याम् ।" इत्यादि मसन, वो आद्य जीवोपचि किंवा चैतन्यदशेचा प्रथमोद्भव, या संबंधाने, आणि अतएव भूस्तरशाखदृष्टया, निःसंशय फारच महत्वाचा आहे. अर्थात् , ही गोष्ट माझ्या मनात विचस्या- वरूनच, तद्विषयक तपशिलवार विवेचन, "आर्यावतातील आयोची जन्मभूमी य उत्तरध्रुवाकडील त्याच्या विस्तीर्ण वसाहती" नामक प्रथात, अनेक प्रमाणे ठिकठिकाणची . १ पिका, काहीचा मथितार्थ मी येथे देतो म्हणने स्या- पान, पर्शल कपच्या महत्वासंबधी पतियातील भिंत उरों विषयों, पाचकाकी सात्री होम (अ) पे विमा सरस्पति श्रितायुपि देश्याम् । (ऋ. ये. २.110) ह्या प्रवाधांचा उपट अर्थ, "हे दिव्य सरस्वति, तुझ्या स्थी, पण नुश्यात, व तं असलेल्या प्रदेशात, सकल यत-याची उपासे मारे," इतकाच होतो परन, "पिटायूपि देश्य म् " या मायरया पदास पुषळच गर्भित भई भरल्यामुळे, खापरूम, सरस्वती नदीचा प्रदेश हा केवळ चैतन्याचे अधिष्ठान, पकर जीपना भाश्रयस्थान, आणि माणा भापपल अस. पपिपरात. (आ) अधांत, सरस्वतीरया प्रदेशात प्रथमत जीवाची उत्पात धा, मकान चीमा उमास अनेक स्पी मन माविष प्रसार मा-चार दिसने, यया पापान शात्री होताच, नाषिक भापले हमार त्यांनी रागरीय प्रहर पाय भासते (1) शिपाय, राप्रापान म Narमोहमद सरस्वतीरमा प्ररें शोन्या नावापासपरनीत प्राध्यिासीन अश्या रिसी, ताप भासदेवर रितात (पुरोल ·५६ वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदर्षी जनक. दाखवून, मी यथावकाश केलें आहे. सबब, ह्या ग्रंथातील पृष्टांक २५ ते ३३, व १० ते २४, वाचकांनी पहावे. ह्यावरून, चैतन्याचे अधिष्ठान अथवा वंशोत्पतीचे मूल बीज, सरस्वतीच्या प्रदेशांतच असल्याचे आमथ्या ऋक् कालीन ऋषींच्या ध्यानात तृतीय युगांत, म्हणजे लाखो . (य) आमचे ऋग्वेदकालीन प्राचीनपूर्वज तृतीय गुगातशे होत. ही गोष्ट आम्ही आपल्या मराठी आर्यावतं जन्मभूमति सिर केली आहे. (पृष्टांक १९, २. पहा). (आ) मानवी प्राण्याची उत्पत्ति तृतीय कालीन असत्या. विपी, मी भापल्या दमजीत लिहिलेल्या वेदकालीन भूस्तरशासति (The Yedic Fathers of Geologs पात) अनेक आधार दासविले आहेत. (पृष्टांक ५, ६, १२, ३२, १३, ८३-८५, ११-१५६ पहा). (१) ऋग्दांत सोमरसाचे महत्व विशेष असल्याचे साँस माशर आहे. तेव्हा, हा रम सोमलता फुटून काढण्यासाठी, साल्पा दगड उसळ (संस्रुत-उलूसल) मानि परपा दगद बसा, पर- वटा, किंवा मुसळासारसा लांबट दाइ (संस्कृत-पृथुपभप्रावा) पांचा उपयोग करीत (यत्र प्रावा पभुषभ ऊषों मवति सोतये । उलुसलमुनानामदिन्द्रम-गुरः ॥ १.२८.). (६) सावरून, अशाप्रकारण्या दगडापा उपयोग ज्या काळात करण्यात भाका, नोकाट समयुगांतीम (Stone Ago) घेतला तर त्याचे पौराणा नुतन पचास्प प्रमाणानुसार,कमीत कमी दहा साडेदहा रक्षापर्यंत पोहोचत,म पायारप रज जे. कॉग्निन् मारन मरा आहे. (R. D. Banneryes'a History . Bengal in Bengals s. 6, Rig Vedic Iodia. Dy Dr. Abinge Chandra Das. 31.A B.L.Ed 1921. pp 4,25) (उ) प्लॅम्पचा अभिशप असा भारी, मानपी प्राध्यापा उदर मयममा भरतसंडात होऊन, पुरान्दानवो यूरोप- (पुदीन पृथकर पा.)

·मकालीन भूस्तरशास्त्र व त्यांतील प्राचीनतम शोध. ५७ वर्षांपूर्वी, आत्याचे चांगल्या प्रकारे व्यक्त होते. (मागील पान १३, १४ पहा), " (मागील पृटावरून पुढे चालू.) सांत झाला. (Journal Asiatic Society of Bengal. pp 144,145.1867). (ऊ) मानवी पाण्याचा उदय भरतखडातच शिवालिक व शिवालिकोत्तर युगांत झाला असल्याविषयी, मी भापल्या "आर्यावर्त जन्मभूमी" च्या इग्रजी आवृत्तीत. अन्य प्रमाणांसह पाश्चात्य भूस्तरहाचाही अवश्य ती पमाणे दिलों माहेत (पृष्टाक १७,१८, १५, आवृत्ति १९१५ पहा) । प्राक् शिवालिक, २ शिवालिक, आणि शिवालिकोत्तर, हे तृतीय युगातील तीन पोटभेद होत. (मागील पान ३ ते४. व पुढील भाग ६चा शेवटील भूस्तरपट पहा). (5) Says Dr A C Das. M A. B L:—"This Rik (R V.vil 95 2) clearly indicates that at the time of its composition, the river Saraswati used to flow from the Munalay& directly into the sea. (... सरस्वती...यती...गिरिभ्य आसमुद्रात् । ऋ०० ७ ९५.२). “This river, however at the present time never reaches the ver, but loses itself in the eands of the desert of Rajputapa, the sea bazing receded a long distance, some hundreds of miles from its mouth. The evident inference 19 that since the composi tron of the Rik a different distribntion of land and water bas taken place, probably caused by a cata clysm or a series of cataclysms, resulting in sudden or gradual upheaval of the bed of the sea that had once existed there The result of geological 1AV 88. tigation shows that B remote age, a sea actually covered a very large portion of modern Rajputans, extending As far south and east as the Araralı (पुढील पृशावर पहा.)

·Foli. ५८ वेदकालीन.भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदी जनक. आतां, भरतखंडाच्या संबंधानेच ह्या जीवदशेच अथवा चैतन्यावस्थेचा विचार करतां, शोधायंती असे (मागील पृटावरून पुढे चाल.) mountains, which Geologists have designated by the Dame of the Rajputada pea. ( Rig Vedic India. P7. Ed 1921). (३) श्री सरस्वती नदी हिमालयात उगम पावली, व समु. दाला मिळाली, म्हणून अम्वेदात वर्णन आहे (म.ई.५.९५.२). हा राजपुताना समुद्रच होय. हा तृतीय युगाच्या अखेरीपर्यंत होता. परतु, पु, आकस्मिक संप्लवाने हेमयुग प्राप्त झाले. त्यान, भू. जलादि प्रदेशात प्रवंह फेरफार होऊन, कित्येक भवदेश नरमय झाले, माणि रामपुताना समुद्रासाररो जल प्रदेश के वळ पाळ. पटेंच बनली. (Imperial Gazetteer. Indin. pp 1.2 Ed 1907, Ency. Br xxn_868. Ith Ed ). (ल) हा रानगुताना समुद्र नष्ट होऊन, त्या ऐपनी जो पारकामय प्रदेश उद्भवला, त्याला कमीत कमी एक सापासून तों दहा पक्ष पापर्यंतचा काळ लोटला असावा, असे भूस्तरमाया- न्तर्गत प्रमाणावरून सिद्ध होने; आणि त्यावरून प्रवद चाचा फरसा माग मा पुराणकालांतय भाषिर्भूत होऊन, गूना- मत पायल्याचे दिसते. (हार दासत कालीन भारतवर्ष, अपया Rig Vedic India By A C.05. I. A.B, E 194l. pp7, 8 पहा ). (ल.ग्राम प्रमाणपस्न, भाशालीन सम्रुति रिता रागत भादे, यानी पासमा योगासही सहनी रोग्यासारती असन्पामु, समधी अपारत उहापोह करपा प्रपोजन arti. तृतीय पुगतिर भामण्या परीम पुरन ऋपिनमा घट उत्तरभूव प्रति गोटमा, सिटील गुरम्य प्रदेश पदम, भापापा निस्तान साहता देवीट परषि-पा, भाणि त्यात दीप बामपहिले. वदनम्नर, मरमान म्यग उमप, पाम, साथी दानादागर, मनुस्मृति पसरता-मी पुन मारमा मूर मायानं कामपा मोपा मि, पस में मार. (माताप भाग नामम्मी पापा- मी. पन १८ पहा) नाना पायगी.

·BHAVAN . ऋकालीन भूस्तरशास्त्र व त्यातील प्राचीनतम शोध. ५९ S. खात्रीपूर्वक कळून येते की, सरस्वतीच्या प्रदेशापैकी, पंजाबातील जे शैलपाद सैन्धवश्रेणी के नामधेयाने सुप्रसिद्ध आहेत, तेथेंच पूर्वेकडील बाजूस अत्यन्त पाताल लैप- न्यावशिष्ट डाकर नोटलिंग, वजन, इत्यादसिन्सापड असल्याचे कळून येते. हे चैत-यावशिष्ट म्हटलें म्हणजे, मूळचैतन्यदशेचे रूपांतर, अथवा चैतन्यात्मक पिंडांचे स्थित्यन्तर, किंवा कोणत्याही प्रकारचे चैतन्यसूचक चिन्हच होय; आणि हे चैतन्यावशिष्ट अद्य चैतन्ययुगातील प्रारं- भाचेंच, म्हणजे केवळ प्राविन्ध्यकालीन असल्याविषयी, पाश्चात्य भूस्तरज्ञ मानतात. (पुढील भाग सहावा, व शेवटील भूस्तरपट पहा). १(अ) तथापि, काही भूस्तरशाखज्ञ हीच चैतन्यावशिष्ठे विन्ध्यकालीनच समजतान. (आर्यावर्तातील आर्यांची जन्मभूमी नावाचा माझा मराठी प्रथ पृष्गक १६, १७, १४ व मी इभजीत लिहिलेला वेदकालीन भूस्तरशास्त्र म्हणजे Vedic Fathers of Geology पृष्टांक 1.1 ते 1.३, आण १. पहा ) नाना पायगी. (मा) सदरहू प्रथ वाचकांच्या हाताशी नसल्यास त्यास इनला पहावयास सोपे पडावे म्हणून, भूस्तरज्ञ जडत्या प्रयाताल अवतरण मी पर्षे देतों प्रोफेसर जड म्हणतो-" Noetling has recently described a series of strata Ag underlying beds containing Olencllus, in North West India. He confirms the conclusions of Waogen that the series of strata containing fossils (in the Salt Range of the Panjab .. and various remains of Annelida, is really of older age than tha Lorest Cambrian with Qlepellos " (The Stadent's Lyell. Edited by Prof. Judd. 1896. P 48) मागील पान ३२ पहा.

·६० वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे दर्षी जनक. मशा प्रकारें, भूगोलाच्या अचैतन्यदशेपासून तो तहत त्यात आद्य चैतन्यावस्था अथवा प्रथम जीवदशा उत्पन्न होईपर्यत, आमच्या प्राचीनतम ऋकालीन पूर्वजानी, भिन्न भिन्न स्थितींची यद्वा अनेकविध अवस्यान्तरांची, जी नोंद प्रसंगानुसार ठिकठिकाणी करून ठेवली; व ज्याचे विहंगम- दृष्टया विवेचन त्यानी केवळ कारणपरत्वंच इतस्ततः केलें; त्या, सिंहावलोकन भूस्वरशास्त्राच्या दृष्टीने करून, ते यथाशक्ति माणि यथावकाश मी वाचकवर्गापुढे माडले आहे. सबब, ऋग्वेदेसर वैदिक ग्रंथात व लौरिक संस्कृत वाङ्मयात, तत्कालीन तज्ज्ञानी या शास्त्रांत कितीशी भर टाकली; अथवा, त्याच्या शोधांनी त्याजवर कितीसा नूतन प्रकाश पडला; हे मापण पुढील भागात यथास्थित पाहूं. भाग चवथा. ऋगवेदेतरकाली भूस्तरशास्त्राची प्रगति. प्रस्तुत मागात, ऋग्वेदेवर वैदिक प्रयात व दौकिक संस्कृत वाल्मयात, तज्ज्ञांनी मूत्तरशास्त्रात कितीशी नवीन मर टाकली; अथवा, त्याच्या शोधानी त्याजवर कितीसा नूतन प्रकाश पटटा, हे पहाण्याचे योजिलें आहे.

·, - ऋग्वेदेवरकाळी, भारतीय भूस्वरशास्त्राची प्रगति. ६ ऋकालात भूगर्भशास्त्राचे बीजापुर दृग्गोचर होत असल्याविषयी, भाम्ही मागील भागांत विवेचन केले (पृष्टीक १७ते६० पहा). त्यावरून, भूगोलाच्या बाप्परूपी १ प्रथमावस्थेचे ( पृथिवी व्यथमाना ) किंवा त्याच्या ज्वलनात्मक आद्य स्थितीचे, व तदनंतरच्या त्याच्या २ द्वितीय दवावस्थेचे ( पर्वतान् प्रकुपितान् ), आणि शेव- टल्या ३ तृतीय धनावश्धेचे (येन पृथिवी च दृढा), साधा- रण दिग्दर्शन झाल्याचे उघड दिसते; आणि त्यामुळे, भामच्या वेदकालीन ऋपीस भूगोलाच्या बाप्पमय मूलाव- स्थेची, तदनन्तरच्या त्याच्या द्रवावस्थेची, व शेवटल्या घनावस्थेची, चांगली कल्पना होती, असे वाटते. (मागील पान ४७, ५० पहा). अर्थात्, हा भूस्तरशास्त्राचा शोध व ही भूगर्भविष. पक मीमांसा, अगदी सूक्ष्म प्रमाणाने, परंतु फारच प्राचीन काळापासून, आमच्या भरतभूमीत चालली असल्याचे व्यक्त होते. इतकेच नव्हे तर, त्याची प्रगति आणि अभि- वृद्धि देखील, कालान्तराने अधिकाधिकच होत गेली, असेही मानणे भाग पडते. कारण, भग्वेदकालात जरी त्याचे केवळ बीजाकुरच दीस पडतात, तरी तदनन्तर, म्हणजे ब्राह्मण व उपनिषद् कालांत, त्याचे पाऊल माणस्वीही पुढे पडलेले नजरेस येते. किंबहुना, या कालांत, त्याची मीमांसा सशास्त्र पायावर भाणि बहुतेक आधुनिक व नूतन शोघां- प्रमाणेच होत गेली असल्याचे दिसते. उदाहरणार्थ, तैत्तिरीय उपनिषदांत, तै० ब्राह्मणात, इत्यादि स्थळी, घाच फरपनेचे माणखी पढ़ें पाऊल पड- - - .

·६२ वेदकालीन भूस्तरशाख व त्याचे वैदी जनक. ल्याचे नजरेस येते; व या भूगोलात प्रमाक्रमानें, किंबहुना उत्क्रातिनियमानुसारच, फसकसें स्थित्यन्तर होत गेलें, या- विषयांची मीमासा करण्याचा फारच काळजीपूर्वक आणि पद्धतशीर प्रयान फेटेला दिसतो:- तस्मादात्मन माकाशः संभूतः । आकाशादायुः । वायो- रमिः । अमेराप. । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । भोपाभ्योऽन्नम् । अन्नात्पुरुषः । (तैत्तिरीयोपनिषद्.२.१). वस्मापना मोऽजायत । .... ज्योतिरजायत । तद- प्रमिय समहन्यन । तद्वस्तिमभिनत् । (ले० प्रा० २.२. ९.२). स समुद्रोऽमवत् । (तै० ब्रा० २.२.९३). यदप्स्ववापद्यत । सा पृथिव्यभवत् (ले० प्रा० २.२.९.४) ता शर्कराभिरहहत् । (ले० प्रा० १.१.३.७ ). आता, आमच्या उपनिषत्कारांनी ही जी भूगोलाची रचना, वनस्पतींचा उद्भव, आणि प्राणिमात्राची उत्पत्ति, केवळ क्रमश व उत्क्रान्तिनियमानुसारच सागितली, तिचे , भावार्थ.-सर्वान्तर्यामी जो मात्मा त्यापासून आकाश झाले माकाशापासून दायु उद्भवला वायूपासून भमि निर्माण झाला अनापासून पाणी झाले. पाण्यातून पृथ्वा पर बाली पृथिवीवर ओषधी उत्पन्न झान्या ओषधापासून अन्न झाले, आणि अन्ना- पासून पुरुष उदयाम आला २ तात्र तपन झाल्याने, धूम व ज्योति ही उद्भवली त्यांचे मन बनून, सातून पाण! कोमटले. त्याचा समुद्र झाला हात जे (दाट थर) होत गेले, त्यांची पृथिवी वनला दगड, गोटे, इत्यादि होऊन, तिला काठिण्य आले तिच्यात दाळू, ·ऋदेतरकाळी, भारतीय भूस्तरशास्त्राची प्रगति. ६३ साम्य प्रस्तुतकाळच्या नूतन आणि सर्वसंमत शोधाशी किती अंशाने दृष्टीस पडते, हे याखाली नमुद केलेल्या टिपेतील अवतरणावरून, सुज्ञ वाचकाच्या लक्षात सहजींच येईल. (मागील पान २९ व पान ६४ वरील टीप (इ) पहा). १ (अ) पासधा सुविख्यात भूस्तर शास्त्रज्ञ सर चार्लस लेल हा असे म्हणतो की, ' The materials of the present crust of the Earth were supposed to have been at first in a state of igneous fusion, untıl part of Heat having been diffused into surrounding space, the surface of the Auid consolidated, and tormed a crust gradite This • was so hot at first, that no water could exist upon it, but as the refrigeration proceeded, the aqueous Lapour in the atmosphere was condensed, and faliingin ran, gave T20 20 the first thermal ocean Afterwards when granita crust had been partially broken up land and mountains began to rise above the waters. During this state of things, some of the residuary mineral ingredients of the primeval ocean precipitated and formed deports the transition strata of Werner ) half chemical and half mechanical, and containing a few fossils " (Sir Charles Lyell's Elements of Geology p90 Ed 1865) (आ) अशा प्रकारे, अमिमय तह गोलातून पाणी व भूमी निर्माण झाल्यावर, हा भूगोल कालान्तराने शोनल झाल्याने, त्याला जीवदशा अथवा चैतन्यकाल प्राप्त होऊन, त्यति प्रयनन लहान मोठ्या वनस्पती, तदनना मत्स्यकूर्मादि जीवकोटी, व पुढे काला न्तराने पाह-मनुध्यादि सस्तन प्राणो, क्रमाक्रमाने उमाल्या- विषयो, आणखी एका पेन नामक पाचात्य भूलरशास्त्रज्ञानेही म्हटलें आरे--- (पढोल पावर पहा.) ... vere ·- ६४ वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदी जनक. मान, एवढी गोष्ट खरी आहे, आणि म्हणूनच ती माम्हाला प्रथमतःच अगदी मांजलपणे कबूल केली पाहिजे की, पाश्चात्य देशात भूस्तरशास्त्रविषयक जसें स्वतंत्र विवेचन भिन्न भिन्न ग्रंथात केळे दृष्टीस पडते, किंवा तद्विषयक विस्तीर्ण ऊहापोह अनेक प्रथात झालेला दिसतो, मथवा वच्छास्त्रज्ञांनी त्यात अहोरात्र परिश्रम करून, आपल्या परिशीलनाचें फल लोकापुढे शास्त्रीय पद्धतीने माड. लेलें ज्याप्रमाणे मापल्या पाहण्यात येते, तशा प्रकारचे भारतीय भूस्तरशास्त्राचे समग्र व एकवटलेले मूर्तस्वरूप आपल्याला कोठेही दृग्गोचर होत नाही. कदाचित् , आमचे भाराभर भूस्तर ग्रंथ भरसिक परकीयानी भस्मसातही केले असतील. (मागील पान २०, २१ पहा). तथापि, गतं न शोभ्यम् । या न्यायाने, आपल्यास सुवर्ण हवे असल्यास, सुविश्रुत प्राचीनतम खाणी वणून, त्याच्यातील मृत्तिकामय कणाचे अनेक प्रकारे संशोधन केल्यानेच, ज्याप्रमाणे - . ( मागील पृष्टावरून पुढे चालू ) "From the lowly sea weeds of the Silurian strata to the pines of the oolite, the boneclad fishes of the coal measures, (to) the huge mammalha of the Tertiary epoch with Man as the crowning form of created existence." ( David Page p 279. Edition 1856) (इ) चैतन्यदर्शतील प्रथमोत्पत्ति औषधीचीच असल्याविषयी, अमेरिकन भूस्तरशाम्रज्ञ हॅना देखील असे लिहितो की, "As plants are primarily the food of animals, there is Teason for believing, that the idea of life was first expressed in a plant." (Dana's Manual of Geology. p742. Ed 1863).

·ऋग्वेदेतरकाळी, भारतीय भूस्तरशास्त्राची प्रगति. ६५. ही बहुमूल्य घासू काढावी लागते, त्याचप्रमाणे या अगाध वैदिक व पौराणिक वाड्मयाचे सम्यक् दोहन करूनच, त्यांत प्रच्छिन्न असलेले अमूल्य निरूपी नवनीत प्रकाशात भाणणे आपल्याला भाग पडते. भूस्तरशास्त्राच्या दृष्टीनें, ऋग्वेदकालांतील आद्य आणि निःसंशय विशेष महत्त्वाचा शोध म्हटला म्हणजे, भूगोलाची प्रथमची ज्वलनात्मक १ बाप्पावस्था, तदनन्तरची त्याची भयंत तप्तमय २ वात्मक स्थिति, व शेवटली त्याची ३ घनावस्था असत्याविषयींचा असून, ह्या वप्तावस्थेतच अखिल भूतलावर अत्युच्च म्हणून मानलेला जो प्रचंड हिमालय पर्वत, तो देखील रसरूपांतच विलीन झाला होता, यांत अगदी शंका नाहीं; आणि म्हणूनच, ह्या पृथिवीला “व्यथमानां, व पर्वतांना " प्रकुपितान्, " अशी अन्वर्थ विशेषण अकालीन ऋषींनी दिलेली आढ- ळतात पुढे, भूगोलाची ही सावस्था ज्यावेळी कालां. तराने कमी झाली, आणि तो जसजसा शनैः शनैः निवत गेला, तसतसे त्याला सहजींच दाढर्य आले व त्याच कारणाने, इन्द्राने बाप्परूपात्मक भाणि अतएव कांपत असलेल्या पृथिवीला दृड फेठे ( यः पृथिवी व्यथमानाम- इंहत ), व द्रात्मक चंचल पर्वतास अचल मनविले ( यः पर्वतान् प्रकुपितानरम्णात् ; येन पृथिवी च दृढा) इत्यादि वर्णन ऋग्वेदांतील अवांत मोठ्या मार्मिकतेने केलेले आद- तें ( ऋ० वे० २.१२.२ १०.१२१.५); मागील पान ४१, ५० पहा). ऋग्वेदकालानन्तर, उपनिषत्कालात देखील भूस्तर-- " ·६६ घेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदी जनक. शास्त्रासबधी आणखी पुष्कळच बारीफ शोध आणि विशेपचर्चा चालली असल्याचे दिसते. कारण, इन्धनात्मक मूगोलातल्या भग्नीचा परिणाम सारवालच्या वातावरणा वर झाल्याने, त्यापासून जल उत्पन्न होऊन ( अनेराप), हा जलातूनच पृथिवीने आपले डोके वर काढले (अभ्य पृथिवी ), तदनन्ता, ती हळू हळू थड होत जाऊन, विष्यात एकदर परिस्थित्यनुरूप चैत-पावस्था प्राप्त होताच, तिजवर वृक्षतृणौषधी निर्माण झाल्या (पृथिव्या ओषधय " व पुढे, कालेकरून, नानाविध प्राणी आणि सस्तनजीवकोटि उदयास आली (मोपर्धाभ्योऽन्नम् । अन्नात् पुरष ।), इत्यादि क्रमश व बरीच सोपपत्तिक मीमासा तैतिरीयोपनिपदात केली असल्याचे आढळते (मागील पान ६२ पहा). परतु, तृणशस्यादि ओषधीन तर, पुरप उपन्न झाल्याचे जें वर्णन उपनिषत्कारानी केलें, त मात्र उकाविनियमास अनुसरून नसून, ओपधीपासून पुरुषकोटीपर्यंत एकदमच उड्डान वेदर्षांनी मारल्यासारखें दिसते. आता, या " पुरुष " शब्दात पशूचा समावेश हेत असल्याने, जरी तो किंचित् व्यापक असल्याचे व्यक्त होतें ( तस्मादाह पुरुषः सर्वे पशव इति । शतपथब्राह्मणे ७-९-२-६), तरी उत्क्रान्तिनियमाप्रमाणे भूस्वरशास्त्राच्या साखळीत, ओषधीपासून सस्तन प्राण्यापर्यंत भाणखी ही काही दुव्याची उणीव खचितच भासते, ही गोष्ट निर्विवाद आहे. सबब, ही उणीव भरून पाल्याचे कोठे दृष्टीस पडते, व हे अनुपलब्ध दुवे कोणत्या स्थळी मिळ- तात, यावद्दलचा आपण फारच बारकाईने पाणि लक्ष्य- पूर्वक शोष फर. .

·- ऋग्वेदेतरकाळी, भारतीय भूस्तरशास्त्राची प्रगति. ६७ शतपथ ब्राह्मणांत, मत्स्य आणि कूर्म अवतारांविषयींचें कथनाक भारतें (१-८-१-१७-५-१-५).शिवाय, त्तिरीय संहितेत (७-१-५-१), आणि तैत्तिरीय व थपथ ब्राह्मणांत (१-१-३-१, १४-१-२-११), सस्तन प्राण्याचा द्योतक जो परोह त्याचाही उल्लेख केलेला दृष्टीस पडतो. यावरून, सदरहू अनुपलब्ध दुव्यांचा शोध ब्राह्मण व उपनिग्त् काळांत खपित लागला होता, या. विषयी अगदीच शंका राहत नाही. रामायण-महाभारतादि पौराणिक कालांत, भूस्तरशास्त्र- विषयक शौघांसंबंधी काहीच भर पडली नसून, उपनिष- दांत ज्याचे वर्णन केले आहे, याचाच अनुवाद त्यांत १(अ) .... मत्स्य पाणी आपेदे। (श.ना. १-८-1-1 ). (आ) प्याकूमों नाम । (श ०७-५-१-५). २ (अ) तामेमूष इति वराह उज्जधान (म017-1-२-११). (आ) स वराहरूप कृत्वा उपन्यमाजत् (तमा०1-1-.-५). ३ (अ) मरस्यावशिष्ट ( isb-fossil ) हैं प्राचीनतम अस. ल्याविषयी, आधुनिक पाश्चात्य विद्वान्ही समजतात (Lyell's Geology. p 652 Sixth Edttion) (आ) . मास्य, १ कर्म, ३ वराह, ४ नृसिंह, ५ दामन, ६ परशुराम, ७ राम, इत्यादि अवतार उक्रांतिनियमानुसार भूस्तर- शासांतील प्राणिकोटीची सोपानपक्कीच समजावयाची आहे. (1) किंबहुना, मुलांच्या व लहान थोरांच्या खेळण्याच्या दशावतारी वाटोळ्या गजीफा म्हणने, भूस्तरशाखाचे बीजारोपण माणि बारकडूच होय, अभवा, कौडाकोतुकांत माणि सळण्याच्या निदिध्यामांत देसाल, भूस्तरसोपानफीचे स्वयमेव वरूप कटायें, व भूस्तरमासाचे संस्कार सहजगत्याच आपल्या हृत्पटिकेवर दाये, एतदर्थन, लोलेने तयार केलेले भूलरपटान्तर्गत है केवळ पहुंचा. रुति कीहादलातीत दावतारच होत,महामानण्यास हरकत नाही.

·, १८ वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदर्षी जनक. झाल्याचे दिसते. उदाहरणार्थ, पृथिवीची प्रथमची द्रवा- स्मक अथवा जलमयस्थिति वर्णिली असल्याचे रामायणात आढळतें, आणि सस्तन प्राण्याची (वराहानन्तरची) उत्काति महाभारतांत दृग्गोचर होते. मनुस्मृतीत मात्र विद्युदशनिमेघांचा नामनिर्देश दिसतो; व त्यावरून, लप- लास्च्या तेजोमेघमताची आणि लॉकियरच्या अशनि- परमाणुनयाची आठवण येते. माता, भूमी, जल, व अन्तरिक्ष, या प्रत्येकांत निवास करणारे भिन्न भिन्न जातीचे जीवजन्तू, सस्तन प्राणी होण्यापूर्वी, खचितच झाले असावेत, अशाविषयी अनेक शोघांअंती आमच्या भारतीय पूर्वजानी,ब्राह्मणोपनिषत्कालात, आपली खात्री करून घेऊन, ओषधीनंतर जलचर प्राण्याचा एक नवीन वर्ग त्यानी केला; आणि मत्स्य हा अखिल जलचर कोटीचा सामान्य द्योतक समजून, व त्यात तद्- वर्गीय सामान्य गुणधर्माचा यथेष्ट अन्तर्भाव होतो असे मानून, त्यांनी त्याला मत्स्य हैं व्यापक नांव दिले असावें, असे वाटते. पुढे, ह्याच कोटीतील काही प्राणी, म्हणजे उदाहरणार्थ , सर्व सलिलमेवासीत् पृथिवी तन निर्मिता। (अयोध्या कांडे, २.११..३). २ वराहो नरसिंहश्श वामनी राम एव च । (महामारते १२. ३३९.१.१४. , विद्युतोऽशनिमेघाश्च । ( मनुस्मृति . ३०) Laplass's Nebular Hypothesis ५ Sir Norman Lockyer's Meteone Theory, 1 ...

·ऋग्वेदेवरकाळी, भारतीय भूस्तरशास्त्राची प्रगति. ६९
सुसर, कासव, बेडुक, इत्यादि, जलांत संचार करीत
असल्याप्रमाणेच केवळ भूमीवर देखील ते राहण्यास योग्य
असल्याचे त्यांच्या दृष्टीस पडले. त्यावेळी, अशा प्राण्यांस
भूजलचर समजून, या स्थितीचे द्योतक म्हणून त्यांनी
त्यांस कूर्मवर्गात घातले. तदनन्तर, सस्तन जीवकोटरीचा
एक वर्ग करून, त्याला त्यांनी वराह हे नांव व्यापक
समजून दिले आणि जे कित्येक प्राणी घडना पशु घडना
मनुष्य, अशा सिंह-वानरादि अवस्थेत दृष्टीस पडले,
त्यांचा निराळाच वर्ग समजून, त्यांनी त्याचे नृसिंह हे
नामधेय ठेविलें. (तस्मान्नृसिंह आसीत् परमेश्वरः ।
नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिपत् । २.५ ).
भूस्तरशास्त्राच्या प्रगतीत, व ब्राह्मणोपनिषदादिपौराणिक
कालीन भूगर्भशोधांत, एकंदर जीवकोटीमध्ये, मत्स्य हा
प्राणी इतरांपेक्षा ज्यास्त प्राचीनतर दिसला; माणि त्या-
मुळेच, याला अखिल जलचर प्राण्यांचा माधव्यंजक
मानून भारतीय भूस्तरशास्त्रांत मत्स्य ह्या नामांकनानेच मत्स्या-
वतार प्रचारात आला, असे अनुमान होतें, सबब, खाच्याच
तुलनेला आपण क्षणभर पायास शास्त्रज्ञांच्या शोधांकडे
वळू, व भूस्वरशास्त्राच्या सांप्रतच्या सरसावलेल्या स्थितीत,
याबद्दलचा कसा काप आधार मिळतो, ते पाहूं.
सर. रॉडरिक मसिन याला, लहलो शहरानजीक पहि-
त्यांदाच एका भूगर्भातील हाध्या थरांत, एक मत्स्यावशिष्ट
, मरस्यावविध म्हणजे रूपांतर झालेला असा परस्पाचा काही
भाग होय.
पालाच इंग्रजीत iossil-ish असें म्हणतात.
(लेहरुत मुस्तरशास. पान ५४८, आरति सहावों पहा).
-

·७० वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदप जनक. सापडले होते; आणि हे सर्वात प्राचीनतम अमस्या- विषयी, तच्छास्त्रज्ञाचे मत आहे. परंतु, याहीपेक्षा प्राचीनतर मत्स्यावशिष्ट म्हटले म्हणजे, कोणा एका ली नावाच्या गृहस्थाला श्रॉपशायर परगण्यांत चर्चहिल येथें में सापडले, वे होय. हे सर्वात जुने अस. त्याबद्दल सर. चार्लस् लेल्डचा अभिप्राय आहे. मत्स्यानंतर, कूर्मवर्गातील जीवकोटीचा विचार उप- निषद् व पौराणिक कालान झाला, असें अनुमान होते. कारण, जलचर प्राण्यांची व्यवस्था लागल्यावर, भूजलचर म्हण ने जमीन व पाणी या दोहोंवर संचार करणारा जो प्राणिवर्ग, म्हणजे उदाहरणार्थ मुभर, कासवे, बेडुक, सर्प. टणारे प्राणी, इत्यादीचे विवेचन केले दिसने, आणि तदनन्तर वराह, नृसिह अथवा नानर, व शेवटी वामनादि Vide Element of Geology. By Sir Charles Lyell. p 552. Surth Edition 1865 • The oldest kooma fozeil fish older than the Bone bed of the Urper Ludlow, referred to above (p 548) was found 10 1859 by Afr JE Caerleon, F. G 8, at Church IIill in Shropsbire' (अ) मुसर आणि कासव हा प्राणिवणं फारच माकाजीन अमापा. पद्दल, आंग्ल भूस्तरसाना मर. पास रेल याही मत आहे. (लेन भूस्तरमान पान २४ आवृत्ति सहावी पहा ) (मा) याचरमार्ग, सस्तन प्राणी हा सणान्या जीवनानन्तरप उदयास भाला, भसाही त्याचा अभिवाय असन्य म्यक होने. (पान ५८६ पहा). । वानरकाटि भयरा मृविहारसार ही एकाच यातीन होत. कारण, दोहोंतही काही पाने का मनुष्याचे गुणधर्म दिसून ऐलान. (मागील पान ६९९ पुटीक पान पड़ा) १ Lce or ·VIDY ऋग्वेदेवरकाळी, मारतीय भूस्तरशालानी प्रगतिः । मनुष्यप्राणी, या सस्तन कोटीचें वर्णम.तहीय. युगांत आद- ळून येते. आतां, नृसिंहावतारासंबंधी येथे इतक, दिग्दर्शन केलेच पाहिजे की, कदाचित् जो प्राणी ही उपलब्ध नाही, किंवा जी जीवकोटी सांप्रतकाळी कोणाला देखील माहीत नाही, असा नृसिंहासारखा नरपशुगुणधर्मान्वित एकादा प्राणिवर्ग महाभारत अथवा पौराणिक कालांत आमच्या भारतीय भूस्तरशास्त्रकोविदांस दृग्गोचर झाला असावा; व ह्या प्राण्याच्या विशिष्ट गुणधर्मावरच सर्वोपरि लक्ष्य पुरवून, चतुष्पाद व मानवी प्राण्याचे द्योतक असें में नृसिंह हे सार्थ नामधेय, तेच त्यांनी ह्या मधल्या दुव्यास दिले असावे, असें सामान्य अनुमान होते. कारण, नृसिंहपूर्वतापनीत ह्यासंबंधानें खाली लिहिलेले प्रमाण आदळतें. अथ कस्मादुच्यते नृसिंहमिति । यस्मात् सर्वेषां भूताना ना वार्यतमः श्रेष्ठतमश्च । सिंहो वीर्यतमः श्रेष्ठतमश्च । तस्मान्नृसिंह मासीत परमेश्वरो जगद्वितं वा एतद्रूपमक्षरं भवति । ( नृ० पू० तापनी. २ उपनिषद्, ५ खंड ). भथवा, नृसिंह-कपिवानरादि योनीत पश्चादिकांचे आणि मानवी प्राण्याचे नानाविधगुणधर्म एकसारखेच दृष्टीस पड. वात असे लक्षात येऊन, व चतुष्पाद प्राणी आणि मनुष्य- कोटी यांच्या दरम्यानचा एकादा दुवा, उत्क्रांतिनियमानु- सार खचित असला पाहिजे असे त्यांस व टून, बुद्धिमान प्राण्याचा अतुल घोतक जो " नर, व चतुष्पादादि- कांत सर्व संमत श्रेष्ठ असा जो "मृगेन्द्र," त्यांच्या गुण- ·७२ वेदकालीन भूम्तरशास्त्र व साचे वेदी जनक. धर्मानुरूपच "नृसिंह" या अन्वर्थ नामांकनाची त्यानी योजना केली असावी, असे वाटते. पौराणिक कालाव मत्स्य कूर्मराहादि ने अवतार म्हणून मानण्यात आले, ते भूस्तर शास्त्राच्या दृष्टीनेच केलेले काल विभाग किंवा युगात्मक भेद होत, असें याखाटी टिपत दिले. व्या प्रस्तुतच्या व पुढील विवेचनावरूनच मानण्यास बलवत्तर कारण मिळते. तथापि, यात स्वतत्र शोध मुळीच नसून, सर्व काही उपनिषदातूनच घेतलेले दिसते एवंच, मारतीय भूस्वरशास्रज्ञाच्या सदरहू विवेचना वरून, एक विशेष महत्ताची गोष्ट आपल्या लक्षात (अरियापुरात सलील मजकूर आहे तोयान्त समही ज्ञात्वा जगत्येकार्णवे प्रभु । अनुमानाप्तदुद्धार कर्तुकाम प्रजापति ॥६॥ अकारात्स नुम यो कल्पादिपु यथा पुरा। मत्स्यकादिका तहद्वाराह पुरास्थित ॥ ७॥ (विष्णुपुराणे ) (आ) वायुपुराणात मृदा अशाच प्रकारचे प्रगण आयतें, व अमितेन अथवा अभिदाह शमन झाल्यावर, आणि असिल चा. चर वस्तू दिलानावस्थेत दात्या अशा वर्टी ह्या विश्वात प्रथमत जल निर्माण झालें, आणि तदनन्तर, या उसान झालेल्या पलिता णातच ( परमननारायणरूपी) चेतन्य वरया व्यक होऊन, ती त्यावर सचार करलगलीपर क्यान इणय पही. आपो झम सममदनटेऽना अधिव तल। मान्तराने कल हिमप्रष्ट स्थावरप्रगमे ॥ एवेनदा तस्मिनमानाचत किंच म। तदा सभगवान् प्रद्या सावाक्ष सहसपात्॥२॥ प्रमा नारायणाभ्य समुप्पर सलिले नदाn (वायुपुराणे १,३," ·ऋग्वेदेतरकाळी, भारतीय भूस्तरशास्त्राची प्रगति. ७३ येण्यासारखी आहे. ती ही की, त्यांनी जीवजन्तूचे जे एकंदर वर्गीकरण केलें, ते उत्क्रांतिनियमास अनुसरूनच केले. इतकेच नव्हे तर, ते त्यांनी युगात्मक भेद व कालविभाग, यांजवर लक्ष्य पुरवूनही केले, असे वाटते. शिवाय, वन- स्पतीनंतर, मत्स्यादि जन्तूपासून तो थेट मनुष्यदेह उत्पन्न होईपर्यंत, एकामागून एक अशी जी प्राणिकोटी ह्या भूगोलावर निर्माण झाली, तिच्यांत क्रमाक्रमाने अधिका- धिक नििितचातुर्य, अपूर्व सौन्दर्य, आणि विलक्षण रचना. प्रागल्भ्य दिसून येत असून, मानवी प्राण्यांत तर तें परि- पूर्णतेच्या अगदी उच्च कोटीप्रन पावल्याचे व्यक्त होते, ही गोर यांच्या लक्षात खस्ति आली असल्याचे दिसते. अर्थात् , पाश्चाग्य भूस्तरकोविद देखील ह्याच गोष्टीचे समर्थन करतात, हे आणखी विशेष रीतीने खचितच सांगावयास नको. (मागील पान ५२ व ६३ टीप (आ)पहा). आता, भूगोलाची जी प्रधाची अचैतन्यात्मक व तद- नंतरची चैतन्यात्मक स्थिति आपल्या दृष्टीस पडने, ती किती प्राचीन असावी, हे पाहिले पाहिजे; भाण यावरून, विचे प्राचीनत्व किती दूरच्या कालांतील असावे, विषयीही अनुमान भूस्तरशास्त्राच्या प्रस्तुत प्रगतीस अनुसरूनच केले पाहिजे. सर्व सुज्ञांस ६ सुविश्रुतच आहे की, भूस्तरशास्त्राच्या दृष्टीने संवत्सर, शतसंवत्सर, किंबहुना सहरसंवत्सर सुद्धां, केवळ निमिषार्धाप्रमाणेच होत. कारण, कालाच्या अनंत- . ह्याच संबंधाने लिहिताना, पेज नामक माग्न कोविदाने एके ठिकाणी असे म्हटलं आहे की.. How diffinit या- भूस्नर- ·७४ वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदी जनक. त्वांत, या भूगर्भात किंवा त्याच्या बाह्य कवचावर जे असंख्य थर झाले, ते केव्हां उद्भवले, व ते होण्याला किती काळ लागला, याची नुसती कल्पना सुद्धा करवत नाही. मग, आपल्या मानवसंवत्सरादि मापांनी, त्यांची कालगणना करणे आपल्या शक्तीबाहेरचे किती आहे, हे वाचकांच्या लक्षांत सहजी येईल. तेव्हां, अशा प्रकारची वस्तुस्थिति असल्याने, आणि भूत्तरकालाची संवत्सरानी गणना करणे अगदी दुरापास्त झाल्याने, काही विशिष्ट भेदात्मक अशा विविध युगांनीच ते संजित केला पाहिजे; व असे केले तरच विशेष श्रेय- स्कर होऊन, तो समजण्यासही अडचण पडणार नाही असे वाटून, आम्ही प्राचीन भारतीय भूगर्भशास्त्राचीच परिभाषा अवश्य तितकी वापरली आहे. पाश्चात्य देशात हे शास्त्र दिवसानुदिवस चागल्या दशे. प्रत येत चालले असून, त्याची तिकडे एकसारखी प्रगति आणि नित्यशः चर्चा होत आहे. त्यामुळे, तष्ठास्त्रज्ञांत त्यासंबंधाने एकसारखा उहापोह चादन, तिकडील ग्रंथांत या शास्त्रांतील पारिभाषिक शब्द बहुतेक ठरल्यासारखेच झाले आहेत, हे आणखी नव्याने सांगावयास नको. परंतु, (मागील टावरून पुढे चाटू ) It is to trace back tbe history of the hujasni race, even for a few thousand years, which coropired with the epochs of Geology, are but at the bours of yesterday." ( Advanced Text Bool d Grology. By David Page. p 271. Ed 1856.

·ऋग्वेदेतरकाळी, भारतीय भूस्वरशास्त्राची प्रगति. ७५ आमच्याकडील स्थिति तशी नाही. कारण, ह्या भरत- भूमीत, किंबहुना बहुतेक पौर्वात्य देशांत, ह्या शास्त्राची वाढ अगदीच कुंठिन झाली आहे. इतकेच नव्हे तर, भरतभूमीखेरीज त्याचे प्राचीन चीजांकुर देखील अन्यत्र दिसत नसून, त्यांत नूतन शोध कोणीच लावीत नाही, किंवा चर्चाही चालवीत नाही. किंबहुना, सुगम व सु. साध्य अशा पाश्चात्य ज्ञानप्रकाशाने सुद्धा, त्यांत कोणी नवीन भर पाडीत नाही, आणि न्यूनाधिक्य करीत नाही. यामुळे, पारिभाषिक शब्दांची मोठीच उणीव भासते; व नूतन शोघांतील सांकेतिक शब्द महाराष्ट्र भाषेत ठरलेले नसल्यामुळे, उपयोगांत आणिलेल्या कित्येक शब्दांबद्दल संदिग्धता राहण्याचाही संभव असतो. तेव्हां, ही अडचण दूर होण्यासाठी, ह्या ग्रंथाच्या दुसन्या भागात (पृष्टांक २४ पासून ४६ पर्यंत), भारतीय भूस्तरपारिभाषिक शब्दांचाच विचार फेला भाहे. शिवाय, सहाव्या भागाच्या शेपटी दिलेल्या भूस्तरपटात, कालसंज्ञक असे इंग्रजी कोष्टक मांडून, लिशिलनिवारणार्थ आणि मु. बोधतासिद्धयर्थ, इंग्रजीतील कोष्टक २ याच्याच समोर कोटक ३ मध्ये मराठीतही समान्तर आणि तत्तकालवाचक असे दुसरे प्रतिशब्द दिले आहेत. त्यावरून, भाम्ही वापरलेली युगात्मक परिमाषा सुगम ष सुबोध होऊन, भासमान शालेली लिष्टता देवील राहणार नाही, अशी आम्हांला माशा माहे. मात्र, वाचकांनी इतकी गोष्ट अगदी पूर्ण- पणे व सदैव लक्षात ठेवली पाहिजे की, पाक्षात्यांनी योजिलेल्या कानवाचक संज्ञा, केव दुबेहूब माणेि जशाच्या

·७६ वेदकालीन भूस्तरशान्त्र व त्याचे वेदी जनक.
तशाच, भरतखंडातील भिन्न भिन्न काचश्रेणीम यद्वर
भूस्तराम चोख लागू पडतील, असे नाही. तथापि, त्या.
वरून, युगात्मक अशा खन्या कालावा निर्णय करण्याम,
बहुतकरून खचित अडचण पडणार नाही, असें मनाउ
माणून, ठिकठिकाणी उपलब्ध झालेल्या भाधारासह आम्ही
व्याच येधे सादर केल्या आहेत.
आता, सदरहू कालनिदर्शक कोष्टक,
भूस्तरशास्त्राच्या
पद्धतीस अनुसरून, केवळ अनुक्रमानेच उतरत्या शेजेनें
अवलोकन केल्यावर, कालवाचक युगात्मक सोपानपक्ति
जितकी जितकी आपण क्रमशः उतरत जाऊ, तितक्या
तितक्या अशाने आपण अधिकाधिक पुराणतरफालात प्रवेश
करीत आहो, असे वाचकाच्या लक्षात सहजी येईल.
याप्रमाणे, पृथिवीवरील व पृथिवीच्या पोटातील भिन्न
भिन्न घाचे सदरी दिलेले युगकालव्यंजक कोष्टक, माम्ही
चतुर्थयुगापासून उतरत्या शेजेने अगदी तळापर्यंत क्रमि-
स्यावर, म्हणजे चतुर्थ आणि त्यापूर्वीच्या तृतीय, किंवा
सस्तन व मानवी, कालापासून तो थेट या भूगोलाच्या
अचैतन्यात्मक प्रथमावस्थेपर्यंत, क्रमाक्रमाने उतरत गेल्या-
घर, मापण अगदी मुळाशींच जाऊन ठेपतो. समय,
आता, ह्याच मूलस्थितीपासून पुनव भारंभ करून, उरा-
रून आलेल्या सोपानपंक्तीनेच आपण आपल्या साप्रतच्या
स्थितीपर्यंत हळूहळू चढत जाऊ. मात्र, हे आरोहण
करतांना, प्रत्येक युगामक काल हा केवळ विश्रांतीचा
टप्पाच समजून, आपण तेथे क्षणमर सिंहावलोकनार्थ
विसापा येऊ, व त्या त्या काला सम्म निरीक्षण करूं.

·, पुराण- . ऋग्वेदेतरकाली, भारतीय भूस्तरशालाची प्रगति. ७७ म्हणजे, त्यावरून, मिन्न भिन्न कालासंबंधाने, पौरस्त्य अथवा अतिप्राचीन भारतीय भूस्तरकोविद, आणि नूतन पाश्चात्य किंवा अपरगोलार्धावरील अगदी अर्वाचीन भूगर्भशास्त्रज्ञ, यांची या प्रत्येक युगाबद्दळ कशा प्रकारची विचारसरणी आहे; भामच्या पूर्वजांनी तितक्या प्राचीन कालाही कसकसे विरक्षण शोध लावले; व प्रस्तुतच्या ज्ञानदीपाने देखील, भारतीयांची भूस्तरविषयक नितान्त पौराणिक मीमांसा किती कुशाग्र बुद्धीची आणि सत्यास अनुसरून होती; इत्यादींची चागली कल्पना आमच्या प्रिय वाचकांस झाल्यावाचून खचित राहणार नाही. इतकेच नव्हे तर, सदरहू कोष्टकांतील इंग्रजी शब्दांच्या समबोधार्थ, आम्ही आपल्या भस्म समजुतीप्रमाणे महाराष्ट्र- वाणीत ज्या पारिभाषिक शब्दांची योजना केली आहे, तिच्या योग्यायोग्यतेविषयी देखील अवश्य तो विचार कर- ण्यास त्यांजला उत्तम संधि मिळेल, अशीही भाम्ही आशा बाळगतो. (भाग ६ वा. शेवठला भृस्तरपट पहा). .

·भाग पांचवा. भूस्तरशास्त्रविषयक पाश्चात्यांचे अर्वाचीन शोध, व भारतीय प्राचीनशोधांच्या दृष्टीने, त्याचे तुलनात्मक वर्णन. मागील भागात विवेचन केल्याप्रमाणे, ऋग्वेदात, उप- निषदात, रामायणात, महाभारतात, स्मृतीत, माणि पुराणादि प्रथात, भूस्वरशास्त्र विषयाची दिशा, कचित् प्रत्यक्ष, कचित् पर्यायाने, कचित् आकस्मिक रीतीने, यहा यदृच्छया, परंतु अतिसूक्ष्म प्रमाणाने दिलेली आढळते, आणि त्यावरून, त्या त्या काली, या महत्वाच्या शास्त्रासंबंधी पुष्कळ उहापोह, निदान थोडाबहुत तरी शास्त्रीयपद्धतीचा विचार, खचितच होत असावा, असे मानणे माग पडते. वैदिक आणि पौराणिक कालानन्तर, भरतखंडात, किंवा या भूतटावरील मोठमोठया सुघारलेल्या राष्ट्रात मुद्धा, मुम्तर शास्त्राप्तवघी सर्वत्र सामसूमच होते, आणि मी मी म्हणणाऱ्या युरोपखडात देखील, इसवी सनाच्या सतर व्या शतकापर्यंत, भूम्तरशास्त्रविषयक काहीएक चळवळ, अथवा शोध, किंवा नुस्ता प्रारंभ देखील झाला असल्याचे दिसत नाही. परंतु, इसवी सनाच्या सतराव्या ही गोत्र पाचात्य विद्वानांस व तज्ज्ञांस देखील कयून करावी रागते (ride (a) Sir Charles Lyell's Elements of Geology. PPE7-1889 Sixth Edition (1) Page's Advanced Text Book of Geology ref Ed 1150) शतकाच्या ·पाश्चात्य व पौर्वात्य भूस्तरशास्त्रविषयक तुलना. ७९ उत्तरार्धात, आणि तदनन्तरच, हा महत्वाच्या विषयाकडे पाश्चात्य तज्ज्ञ लोकाचे मन शनैः शनैः वेधले जाऊन, तत्- संबंधी बरीच जागृति झाल्याचे आढळून येते. कारण, इ० स० १६६९ साली, इताली देशात स्टीनोने ह्या भूतलातील द्रव्याचे प्रथमतःच वर्गीकरण केले, व त्याचे त्याने १ आद्य प्रस्तर, माणि २ द्वितीय प्रस्तर, असे नाव ठेविलें. (प्रस्तर शब्दासंबंधी, मागील पान ३१ वरील टित दिलेला खुलासा पहा ). पहिल्या वर्गात, अचैतन्यात्मक अथवा जीवलक्षणशून्य द्रव्ये आढळतात; आणि ह्यातील प्रस्तर पृथ्व्युत्पत्तिकालीन होत, असे समजण्यात येई. दुसरा वर्ग याहून भिन्न भसून, त्यात चैतन्यात्मक अथवा जविलक्षणान्वित द्रव्ये उपलब्ध होतात, व ह्या वर्गातले प्रस्तर भूगोल निर्माण झाल्यावर कालान्तराने उद्भवले, अशी कल्पना असे. पुढे, इ० स० १६८० साली, लीवनि नावाच्या एका अपैल जर्मन विद्वानाने, या प्रस्तराचे काही दुसन्या प्रकारचे वर्गीकरण केले, आणि त्याचे १ स्तरान्वित, व २ स्वर- हीन, असे दोन भेद सुचविले. स्तरान्वित म्हणजे ज्या १ हा गृहस्थ फारच विशाल घुद्धीचा होता, आणि त्याने मुख्य मुस्य व महत्वाच्या शास्त्रीय विषयांत, रक्तः मेहेनत पऊन पुष्पवय परिश्रम केलेले दिसतात तो यहुगुणी, अपैलू, आण विद्येच्या अने: शाखात प्रवीण असे, व तो मोठा वेदान्ती, कायदे. परित, ऐतिहासिक, आणि गणिती होता, अनेक भाषांची माहिती एकत्र करण्यासबधाने याचे प्रधान खरोखरच नावाजण्यासारखे आहेत (यासधाच्या विशेष माहितीसाठी, ग्रंयकर्त्यांचे भाषाशास्त्र, पान ३० ते ३३३ पहा). नाना पाचगी. . . .

·N . ८० वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदपी जनक, प्रस्तरांत पृथक् पृथक् थर दृष्टीस पडतात ते होत; भाणि स्तरहीन म्हणजे ज्या प्रस्तरात थर म्हणून कोठेही आढ• कूनच येत नाहीत, ते समजावयाचे, हे उघड आहे. लीयनिने आणखीही एक फारच महत्वाचा शोध केला होता, व तो भूगर्भशास्त्राच्या दृष्टीने नितान्त गहन, विशेष सयुक्तिक, आणि निःसंशय विचार करण्यासारखा आहे, असे म्हणण्यास लेशमात्रही प्रत्यवाय नाही. किंबहुना, तो आजमितीस देखील सर्वमान्य, अनमिभूत, व सर्वसंमत आहे. कारण, भूगोलाची उत्पत्ति आणि त्याची रचना, यासंबंधाने त्याने एक अशी उपपति मुचविली आहे की, हा पृथिवाग्रह प्रथमतः केवळ ज्वलनावस्थेत आणि वाप्प. मयच असून, तो शनैः शनैः शीतल होत गेला व पुढे कालान्तराने त्यालाच साप्रतची स्थिति प्राप्त झाली. भाता, हे युरोपखंडातील मत इसवी सनाच्या सतराव्या शतकाच्या अखेरीस प्रकट झाले असून, ते प्रस्तुत कालात, म्हणजे इसवी सनाच्या विसाव्या शतकात मुद्रां, सर्व भूशास्त्रवेत्त्यांनी फेवळ साकल्यानेच भगीकृत केले आहे. सबब, ह्या अपूर्व शोधासंबंधाने आपण क्षणभर प्रागैति. हासिककालाकडे वळा,आणि मरतखंडात, किंबहुना अखिल भूतलावर प्राचीनतम म्हणून मानलेल्या अतिपुराण ऋग्वेद- ग्रंथात, पृथिवीच्या रचनेमबंधी कशा प्रकारचा उल्लेख झाला आहे हे पाहिले, व पुराण भारतीय ऋषींची एतद विषयक कशी करसना होती, या गोष्टीवर किंचित् दृष्टि फेंकनी, तर आपले श्रम खचित फुकट जाणार नाहीत. इतकेच नव्हे तर, त्या कामी भाम्दी केलेल्या अस्तरमानी ·पाश्चात्य ३ पौर्वात्य भूत्तरशान्त्रविषयक तुझना. ८१ आणि नेटाने चालविलेल्या प्रयत्नसातत्याची सार्थकता होऊन, आज सुमारे पन्नास साठ हजार वर्षापूर्वी, किंबहुना, एक लक्ष वर्षांपलीकडीलही कालांत, आमच्या वैदिक आर्य पूर्वजांची किती दीर्घ दृष्टि व विलक्षण कल्प- कता होती, याचेही आपणास सहजी अनुमान होईल, भाणि मोठे कौतुक वाटेल. यासाठी, वाचकांनी कपा फरून, पृष्टांक १३, १४, १७ ते १३, द ५४ ते ६० यांजकडे अवश्य लक्ष्य पुरवाने. असो. लीवनिझनन्तर, लिस्टर, हूक, फश्चैल, इत्यादीनी आणखीही काही भेद दाखवून, ज्यास्त पोटवर्ग केले. परंतु, ते सर्वच नामशेष झाले, व त्यापैकी साप्रत. काळी, एक देखील कायम राहिला नाही. पुढे, इ० स० १७५६ साठी, लेहमन्ने स्टीनाच्या वर्गीकरणात काही न्यूनाधिक्य दाखविले आणि त्यानन्तर जर्मनीतील वर्नर नावाच्या मूशास्त्रज्ञाने "स्थित्यन्तर" एक नवीनच विभाग भूपस्तराच्या वर्गीकरणात प्रचारांत आणिला, व ह्या भूगोलाच्या रचनेसंबंधी देखील त्याने आपले नवीन मत प्रकट केलं, हे मत प्रस्तुत विषयाध्या संबंधाने फेवळ मुद्दयाचंच माहे सबब, त्याचा मथि- तार्थ यथें थोडक्यात देतो. ( मागील पान २८ पहा). १ याला इमजीत "Transition" अशी सज्ञा आहे, व हो आय चैतन्य युगातील प्राथमिक प्रस्तरास लाविलेली दिसते परंतु, तो चुकीची असल्याविषयों ले मन आहे (vide David Page's Geology. P319. Ed 1858, & Lyell's Geology p89 Ed 1865). नावाचा ·८२ वेदकालीन भूम्तरशास्त्र व न्याचे वेदी जनक. वर्नर असे प्रतिपादन करी की, हा भूगोल हल्ली जसा कचिन् पर्वतप्राय,कचित् मृत्तिकान्वित, आणि क्वचित् जलमय दिसतो, तपा पूर्वी नसून, तदन्तर्गत अत्युप्णतेच्या योगार्नेच त्यांतील यच्चावत् प्रस्तर वितळून गेल्यामुळे, तो द्रनावस्थे- तील एक अस्ताव्यस्त असा विशाळ जलपिंड यद्वा समुद्रच बनला होता. इतकेच नव्हे तर, तो कालान्तराने जसजसा मापोआप परंतु शनैः शनैः निवत गेला, तसतसे त्यातील निवालेल्या रसाचे स्फटिक, काचमणि, सितोपल, इत्यादि घनपदार्थ प्रथम होऊन, तदनन्तर गोटे, वाळू, चिखल, वगैरे द्रव्ये त्यांत हळूहळू वनली. पुढे, त्यावच चैतन्य अथवा जीवनावस्थेची परिस्थिति अनुकूल झाल्यावर, चैतन्य निर्माण होऊन, प्रथम शेवल-तृणादि ओषधी उद- यास आल्या; तदनन्तर प्राणिकोटि उद्भवली; आणि घा प्राचीन द्रवमय पिंडालाच कालेकरून साप्रतची स्थिति प्राप्त झाली. वर्नरनन्तर काही कालपर्यत, विश्वोत्पत्तिवादी, जल. प्रलयवादी, मूजीववादी, ज्वालामुसीवादी, इत्यादींच्या घट- पटादि खटपटीत मोठा वितंडव द सुरू होऊन, मकाण्ड- वाण्डर माज; आणि मन मानेल तशी " भवति न भवति " होत गेली. परंतु, त्यापासून काही एक उपयोग पदला नाही, व भूस्तरशास्त्राचे पाऊल पुढे सरकण्यास यकिंचित् देखील साहाय्य झाले नाही त्यानंतर, इसवी सनाच्या एकोणीसाव्या शतकाच्या मारंभापासून मात्र, विधेच्या या महत्वाच्या शाखेची प्रगति केवळ शात्रीय. गत्यच होत चालली, आणविका उचोचर ऐतिहामिक ·पाश्चात्य व पौर्वात्य भूस्तरशास्त्रविषयक तुलना. ८३ महत्व येऊ लागले. कारण, या कालांतील मूस्तरविषयक नूतन शोधांमुळे, भूगर्भाचे, त्यांतील भिन्न भिन्न थरांचे, व तदन्तर्गत नानाविध द्रव्यांचें, जणुं काय सुसंगतवार आणि कालक्रमात्मक कथानकच मिळा. त्यायोगानें, ते इतिहासाच्या योग्यतेचे होऊन, आपोआपच महामूल्य झाले. इसवी सन १८०९ साली, विल्यमस्मिथ, लन्दनभूस्तर- परिषद्, सॉसर, कूव्हियर, इत्यादींनी भूगर्भातील प्रत्येक थर शास्त्रीयरीत्या शोधण्याचा उपक्रम केला. इतकेच नव्हे तर, भूमिगत भिन्न भिन्न प्रस्तरांची जी आनुक्रमिक रचना आणि स्वाभाविक माडणी त्याजला दिसून आली, तदनुसारच त्यांनी त्या त्या थरांचे निरनिराळे पृथकरण करण्याचे योजिले व त्यांत कोणकोणते घटकावयव आहेत, त्याची स्थिति कशी आहे, आणि जीवदशेचे द्योतक पदार्थ, अथवा त्यांचे रूपातर झालेल्या वस्तू, इत्यादि त्यात दृग्गोचर होतात किंवा नाही, याविषयी देखील त्यानी भगदी सूक्ष्म भीमासा चालविली. भूगर्भशास्त्राच्या अशा प्रकारच्या प्रगतीत, लोनिझ, वर्नर, हटन् , इत्यादींच्या नानाविध मताची आणि मिन्न भिन्न कल्पनाची एकवाक्यता करून त्याची सुसंगति व पर- स्परमेळ लावण्याचाही ह्याच वेळी प्रयत्न चालला, व त्यात ह्यालाच आंग्ल भूस्तरशास्त्राचा जनक किंवा प्रणेता समजतात. २ ह्या असे मत असे की, सटिक हे केवळ चलनोदमृतध होत. (खाचा काळ इ. स. १८०१ च्या आत बाहेर आहे).

·८४ वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदर्षी जनक.
खाली लिहिलेले सिद्धान्त सर्वानुमते अगीकृत करण्यात
आले. सवर, त्याचा तपशील येथे थोडक्यात देतो
हा भूगोल प्रथमत: केवळ ज्वलनात्मक व तप्तावस्थेतच
असून, तदन्तर्गत नितान्त उष्णतेनें, त्यातील यच्चावत् द्रव्ये
वितळून गेल्यामुळे, त्याचा एक बाष्पमय गोलाच बनला
होता पुढे, कालान्तगर्ने, त्याची उष्णता भासमन्तात्
भागी माणि इतस्तत वातावरणात हळूहळू पसरती,
व
त्याच्या मागचा प्रखर दाह माप भापच कमी झाला.
त्या कारणानें, हा वष्पमय गोल जसजसा निवत गेला,
तसतशी त्यातील पितुळलेली द्रव्ये गोठू लागली, आणि
त्याचा एक थरच बनला. हा आद्य स्तर स्फटिकात्मक व
अत्यन्त तत हाता परतु, काही काल गेल्यावर, ह्यात
आपोमाप भर पडल्यानें, तो जाड होऊन निवत चालटा.
त्यामुळे, आसमन्तात् मागावीक वाफेचे पाणी होऊन, त्या
पाण्याचा एक विशाळ तप्त सागरच बनला. तथापि, ही
तप्तावस्था बिलकुल जीवनानुकूल नइती
ग्या कारणाने,
या उष्ण सागरांत, रद्भिज्जाची किंवा जलचर प्राण्यांची
उत्पत्ति न होता, तदन्तर्गत द्रव्याचे एकावर एक भसे
स्फटिकाचेच यर होत गेले पुढे, भूगर्भातीर नितान्त
उष्णतेने उद्भवलेल्या नानाविध आणि कसनातीत सक्षोभानी,
है स्फोटेकप्रस्तर फालेकरून मोडू लागले, व अशव नष्ट
झाले. त्यावेळी, जमीन आणि पर्वत यानी आरटी डोकी,
सदरी निर्दिष्ट केलेल्या तसागराच्या जलपृष्टावर कादली,
व त्यासमवेतच बाप्पीकरण झारेन्या जलाची पुनध
मेघोद बनून, त्याचीही वृष्टि ह्या उद्भवटेश्या भूभागावर

·पाश्चात्य व पौरस्त्य भूस्तरशास्त्रविषयक तुलना. ८५
पाणि उच्चनीच गिरिकन्दरांवर होऊ लागली. त्यामुळे,
त्यातून प्रचंड तोयप्रवाह इतस्ततः सुरू झाले; व त्या.
कारणानें, विशाल शिखरें, पर्वतप्राय शिला, आणि स्थूल
भूमिभाग, यांचा चुराडा होत चालला. तदनन्तर, या
चूर्ण झालेल्या शिळांचा गाळ, व वाहून गेलेल्या जमि-
नीची माती, या तप्त समुद्राच्या तळाशी जाऊन बसली
भाणि पुढे कालान्तराने, या समुद्रान्तर्गत एकत्र झालेल्या
द्रव्यांतच क्वचित् रासायनिक क्रिया, व कचित् स्वयमेव
अथवा कृतक मिश्रण होऊन, ती शनैः शनैः शीतल
झाली. इतकेच नव्हे तर, त्यात जीवनानुकूलतेची परि-
स्थिति देखील कालेंकरून उद्भवली; आणि तिचा उद्भव
होताच, उद्भिज्ज कोटि व प्राणिवर्ग निर्माण झाला.
ह्या सर्व गोष्टी आपण बारकाईने मनांत आणिल्या, व
पाश्चात्य भूशास्त्रज्ञांच्या एकंदर मतांचे सम्यक् परिशीलन
के, म्हणजे त्यांचा मथितार्थ स्थूलमानाने साली लिहि-
ल्याप्रमाणेच असल्याचे व्यक्त होते.
१ हा भूगोल प्रथमतः घटनात्मक आणि
बाष्परूपी होता.
२ पुढे, कालान्तराने, त्याची उष्णता कमी
होऊन, तो द्रवात्मक असा अत्यन्त
तप्तपिंट बनला.
३ तदनन्तर, ह्याचा दाह सभोवतालच्या
वातावरणांत आणि भासमन्तात् भागी
पसरून, त्यांतील हवेचे पाणी झालें, व
त्यायोगाने एक तासमुद्रच उद्भवली.

·८६ वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदर्षी जनक.
४ या तप्त समुद्रातून कालेंकरून, भूमी
आणि पर्वत, असे त्यांत साचलेल्या
द्रन्यांमुळे निर्माण झाले.
५ तदनन्तर, हा तप्तसमुद्र कालान्तराने
शीतळ होत गेला. त्यावेळी, यांत
जीवनानुकूल परिस्थिति प्राप्त होतांच,
प्रथमतः उद्भिज्ज कोटि उद्भवली; व
तदनन्तर, उत्क्रांतिनियमानुसार, प्राणि-
वर्ग उदयास आला.
ही सर्व विधाने भारतीय मूस्तरविषयक मतांशी कशी
मिळती आहेत, हे वाचकांनी लक्षात ठेवावे. (पृष्टांक २६,
२७, व ४७ ते ६० पहा).
वरील वर्णनाचा मथितार्थ ऋग्वेदांत आढळतो (मागील
पान ४७ ते ६० पहा), आणि त्याशिवायचा ज्यास्त
तपशील उपनिषदांत सांपडतो. कारण, ऋग्वेद काला-
नन्तर, उपनिषत् कालांतही, या भूगर्भशास्त्रासंबंधार्ने
आणखी वारीक शोध व विशेष चर्चा चालकी असल्याचे
दिसते. फार तर काय, पण, इन्धनामक भूगोलांतल्या
अनीपासून जल उत्पन्न होऊन (अनेरापः ।), या जला-
तूनच पृथिवी वर आली ( अभ्यः पृथिवी); पु, ती
शनैः शनैः शीतल होत जाऊन, तिच्यांत जीवनानुकूल
परिस्थिति प्राप्त होतांच, तिजवर शेवल-तृण शस्यादि
, घर पास मेहनत " भूगर्भशायरी मूलतत्वे," भावृत्ति
सहावी, पान • पदा. (... १८६५).

·पाश्चात्य व पौरस्त्य भूस्तरशास्त्रविषयक तुलना. ८७
वनस्पती निर्माण झाल्या (पृथिव्या ओषधयः।); आणि
बदनन्तर शनैः शनैः जलज मत्स्यादि, जलस्थिरचर कूर्मादि,
व सस्तन वराहादि कोटि उत्पन्न होऊन, पुढे कालेकरून,
मानवी प्राणी उदयास आला ( ओषधीभ्योऽनम् । अन्नात्-
पुरुषः।); इत्यादि सोपपत्तिक मीमांसा उपनिषदांतच
केल्याचे आढळते. (मागील पान ६२ य ६६ते७३ पहा).
आता, उपनिषत्कारांनी ओषधींच्या उत्पत्तीचा उल्लेख
करून, लागलींच मानवी प्राणी उदयास आल्याचे वर्णन
केले आहे. अर्थात् , तें उत्क्रांतिनियमाच्या केवळ विरुद्धच
असल्यामुळे अशास्त्रीय समजून, उपनिषत्कालांतच त्या-
बद्दलचा बराच ऊहापोह झाला असावा, असे वाटते.
किंबहुना, भूमी, जल, व अन्तरिक्ष, या प्रमेकांत निवास
करणारे भिन्न भिन्न जातींचे जीवजन्तु, मानवी प्राण्याची
उत्पत्ति होण्यापूर्वी, खचितच झाले असावेत, इत्यादि
विषयक नितान्त महत्वाची चर्चा आणि भवति न
भवति तत्कालीन विद्वज्जनपरिषदेत एकसारखी चालली
असावी, असेंही अनुमान काढण्यास बलवत्तर साधन
मिळते. कारण, ज्मापेक्षां ह्या भूगोलावर जीवनानुकूल
परिस्थिति उत्पन्न होऊन वृक्ष-तृण-शस्यादि निर्माण झाले,
त्यापेक्षा भूमीवर प्रथमतः सर्पटगारे वगैरे अनेक प्राणी
उत्पन्न व्हावे, हे प्रकृतिसिद्ध व नैसर्गिक होय; त्याचप्रमाणे,
विस्तीर्ण जलाशयांत देखील मत्स्यादि नानाविध जलचर
प्राणी निर्माण होणे भागदी साहजीक आहे; किंबहुना,
जलाशय आणि भूमिमाग योजवर संचार करणारे कूर्मादि
भाण्यांची उत्पत्ति होणें मुर्दा, उझांतिनियमास अनुसरूनच

·.
८८ वेदकालीन भूस्वरशास्त्र व त्याचे वेदपी जनक.
दिसते; तसेंच, ह्या अनन्त अन्तरिक्षांत स्वैर बिहार कर
णारे विविध पक्षी, भूमीवरील सस्तन प्राणी, आणि अन्य
कीटकवर्ग, यांचा सुदा उद्भव झाला पाहिजे; इयादि सहेतुक
कल्पना उपनिषत् कालातील मूत्तरशास्त्रज्ञांच्या मनात
याधी, यांत काहीच नवल नाही.
तेव्हा, ह्या सर्वांची योग्य व्यवस्था शास्त्रीय पद्धतीन
लावण्यासाठी, त्यानी एक जलचर प्राण्याचा वर्ग केला,
आणि मत्स्य प्राणी हा अखिल जलचरकोटीचा सामान्य
द्योतक समजून, व त्यात तदर्गीय सामान्य गुणधर्माचा
अन्तर्भाव होतो असें मानून,
त्याला त्यांनी मत्स्य है
व्यापक नाव दिले (पाश्चात्य भूस्तरविषयक तुलनेमाठी,
मागील पान ६९, ७० पहावें)
पुढे, ह्याच कोटीतील काही प्राणी, म्हणजे उदाहरणार्थ
सुसर, कासव, बेडुक, इत्यादि केरळ जलात असल्या.
प्रमाणेच भूमीवर देखील राहण्यास योग्य असल्याचे
त्यांच्या दृष्टीस पडलें. त्यावेळी, अशा प्राण्यास भूजलचर
समजून, या स्थितीचे द्योतक म्हणून त्यास फूर्म या
व्यापक वर्गात सानी घातले. (मागील पान ७० पहा).
तदनन्तर, राहिलेली जी निव्वळ भूचर प्राण्यांची
विस्तीर्ण कोटी, तिजकडे त्यानी भापळे लक्ष पुरविले,
आणि तद्विषयक योग्य तो विचार केला. कारण, ही कोटी
फारच विशाळ असून, तीत सर्पटणारे असक्ष्य जीवजन्तु,
नानाविध द्विपाद च चतुष्पाद प्राणी, समन्तात्
भागी
उडणारे कीटक आणि अन्तरिक्षात विहार करणारे लहान
मोठे पक्षी, इत्यादींचा समावेश होतो. अर्थात् , हिच्यांतच
.

·"
पाचात्य व पौरस्त्य मूस्तरशास्त्रविषयक तुलना. ८९
सस्तन प्राण्यांचाही अन्तर्भाव होत असल्यामुळे, मानवी
पाण्यासारखी जी उच्च व महत्वाची कोटी, तिची सुद्धा
हिच्यांतच परिगणना करण्यांत भाटी, हे आणखी विशेष
रीतीने सांगावयास नको.
भसो. ह्या विस्तीर्ण वर्गास त्यानी वराह हे सस्तन:
कोटिसूचक, असें नांव दिले. तथापि, या भूभागावरील
असंख्य प्राणी व जीवजन्तू, आणि अन्तरिक्षातील नाना.
विध पक्षी व कीटकसमूह, या सर्वांचाच जो " वराह
वर्गात समावेश करण्यात भाला, तो मात्र फारसा सयुक्तिक
दिसत नाही, हे निर्विवाद आहे. परंतु, त्याला इलाज
नाही. किंबहुना, कोणत्याही शास्त्राच्या बाल्यावस्थेत असेंच
व्हावयाचे, माणि ते होणही स्वाभाविकच आहे. फार
काय सांगावे, पण, भूस्तरशास्त्राच्या सांपतच्या प्रगतींव
देखील, जर भिन्न भिन्न काळच्या घराचे द्योतक, किंवा
भूगर्भातील निरनिराळ्या स्थितीचे आणि परिणतीचे व्यंजक,
असे सर्वसामान्य व कायमचे नामाकन करण्याची, तत्तत्
शास्त्रज्ञांस व नावाजलेल्या विद्वानास सुद्धा, मोठी पंचाईत
१ (अ) भूगर्भातील नानाविध यरांचे वर्गीकरण करण्यासंबंधाने,
स्टोनो, लोमनिझ, लेहमन्, वर्नर, इटन् , इत्यादि मुशास्त्रज्ञाचे कमें
भिन्न भिन्न मत पडत गेले; व मस्ताशास्त्रोन नवीन मर पडून
त्याची जसजशी ज्यास्त प्रगति होत चालली, तसतसा त्यांनी
केलेल्या सिद्धान्तांत क्रमाक्रमाने किती बदल आणि फेरफार करावा
लागला; हे पूर्वी केलेल्या विवेचनावरून, वाचशेच्या लक्षात सही
येण्यासारखे आहे. (मागील पान ७९,०२,०० पहा).
(आ)शिवाय,शाखाच्या बाल्यावस्थेत अनेक चुका होतान,व भू.
(धुढील पृष्टावर पहा.)

·९० वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वैदर्षी जनक. पडते, आणि ठरलेल्या नामांकनांत अथवा वर्गवारीत शतश बदल करावा लागतो, तर मग प्राक्कालीन ज्ञानाच्या मपूर्णा- वस्थेत, व त्याला पुनश्च केव्हा देखील चटन न मिळाल्या- कारणाने, तत्कालीन अर्धवट असलेल्या स्थितीत, ही न्यूनत सहजी राहून गेली, यात काहीच नवल नाही. (मागील पृशावरून पुढे चालू.) स्तरांची खरी वस्तुस्थिति कळल्य दर, ठरलेल्या नामांकनांत तन्छात्र- ज्ञांस देखील वास्गर फेरबदल करावा लागतो, अशाविषयीं सुपसिस भूस्तरविद् सर. चार्लस लेल याने भगर्दी स्पष्टपणच लिहिले आहे. कारण, तो एके ठिकाणी असें म्हणतो की, "The tide of observation advances with auch speed that improvements in theory outturn the changes of_00 menclature. "(Elements of Geology. p 9. 6th Ed) (६) त्याचप्रमाणे, पेज नामक आंग्ल भूस्तरशास्त्रज्ञ सुद्धा असे निर्विवादपणे कबूल करतो की, भूगर्भशास्त्राच्या प्रगतीत, नाना- विध थर्ग तपशीलवार वर्णन व नामांकन हे केव्हाही चिरायु नसून, तें बहुत शी केवळ तूर्तातूर्तच समजावयाचे अपत. ... Details ( of Geology ), many of whicb, in the progressive state of the science ( of Geology ), are merely temporary and provisional " (Advanced rext-Book of Geology. By David Page. F.G.S 1856 Prelace. pir) (६)बासेरोज,भूगर्मशास्त्रज्ञ प्रो. जड हादेखील लिहितो की. " Although, by the frequend discovery of new sets of intermediate strata the transition from one type of organic remains to another is becoming less and lors abrupt, set the entire series of records appeare to the geologists now living for more fragmentary and defective tban it seemed to their predecessors a century ago.' (Vide The Student's Lyell. By I. F. Jndd. p 139. Edition 1898)

·पाश्चात्य व पौरस्त्य भूस्तरशास्त्रविषयक तत्वेना. ९१
अशा स्थितीत, जलाशय, भूमिप्रदेश में अन्तरिक्ष,
यातील पाण्यांची व्यवस्था लावून, त्यांची एकंदर वर्गवारी
स्थूलमानाने केल्यावर, उपनिषत्कालातील भूस्तरको बिदा
हे स्वाभाविकपणेच स्वजातीकडे वळले असल्याचे गोचर
होते. किंबहुना, उत्क्रातिनियमाप्रमाणे, मानवी योनी ही
कोणत्या अवस्थेची परिणति असावी, अथवा मनुष्य व
व पशु यांच्या दरम्यानचा दुसरा कोणता दुवा असणे
संभवनीय माहे, याबद्दलचाच शोध लावण्यांत ते गुंतलेले
दिसतात. तेव्हा, हा लाविताना, त्यांजला कित्येक प्राणी
अशा प्रकारचे
आढळून बाले की, त्यात मानवी प्राण्याचे
विशेषगुणधर्म असताही, चतुष्पादादि हीन बुद्धीच्या
वर्गाची व्यंगता देग्गल पुष्कळच राहिलेली आहे. अर्थात्,
भारतीय यद्वा पौरस्य मतानुसार, असे प्राणी म्हटले
म्हणजे नृसिंहादि असून, पाश्चात्यमताप्रमाणे कपि, वानर,
मर्कट, इत्यादि होत. मलायातील आरोग-ओटग हा सुद्धा
ह्याच वर्गातील होय, याविषयी अगदी शका नाही. तेव्हा,
उपनिषत्कालीन भूस्तरकोविदानी अशा प्राण्याचा निराळाच
वर्ग पाडला, आणि याला तत्तद्गुणान्वित असे त्यांच्या
समजुतीप्रमाणे केवळ अन्वर्थच नाव दिलेले दिसते.
(मागील पृष्टाक ७१ पहा ).
नृसिंह अथवा कपि-वानरादि जीवकोटी निर्माण
झाल्यावर,
मानवी प्राणी उदयास आला, व सृष्टयुत्-
कान्तीन जणु काय आपली मोहक परिणतिच अखिल
, यालाच प्रजीत मोरंग-उटंग (Orang-Oubang )
म्हणतात.

·९२ वेदकालीन भूम्तरशास्त्र व त्याचे वेदर्षी जनक. विश्वापुढे ठेवली. ही परिणति प्रथमावस्थेतील असल्यामुळे, आरंभी इस्वकाय होती; आणि म्हणूनच मानवी प्राण्याच्य। त्या अवस्थेला वामनावतार अशी संज्ञा दिली असावी, असे वाटते. पुढें, कालान्तराने, परशुराम व रामादि अव- तारात हीच परिणति पूर्वकालीन समजुनीप्रमाणे, अधिका- धिक पूर्णत्वाप्रत पोहोचली, व तिला त्या त्या अवस्था गर्ने नामधेय प्राप्त झालं असावे, असे दिसते. येथपर्यंत, भूगोलाचे अवस्थात्रय, त्यावरील चैतन्या- वस्थेचा उद्भव, तदनन्तर तेथें कालान्तराने उद्भिज्जाची आणि प्राण्याची उत्पनि, इमादि संबंधी पौरस्त्य मताशी जे पाश्चात्य निचार व त्याचे मतैक्य मला दिसले, त्याविषयी सामान्य विवेचन मी केले. सबब, आमच्या मारतवर्या संबधी पाश्चात्यानी गेल्या एकोणीसाव्या शतकापासून कोणकोणते आणि कशाप्रकारचे शोध चालविले, याचे केवळ दिग्दर्शन मात्र, प्रस्तुत स्थळी, यथावकाश करण्याचे मी योजिले आहे. भरतखडातील शक्य त्या सर्व प्रदेशाची पहाणी, भूस्तर. शास्त्रदृष्ट्या होणे नितान्त आवश्यकतेचे आहे, असे मनात आणून, ती इंग्रज सरकारने इ० स० १८५१ साली सुरू केली. अर्थात, ही पहाणी सर्व प्रकारे श्रेयस्कर होती, हे नव्याने सागावयासच नको. तथापि, अगीकृत केलें कार्य व त्यासाठी योजलेटा प्रदेश, ही दोन्ही फारच व्यापक असल्याने, कित्येक अडचणी दर्शनीच मासमान झाल्या, हे उघड आहे. तेन्हा, अशा स्थितीत, भूगर्भशास्त्रदृष्टया, भारतवर्षाचे ·पाश्चात्य व पौरस्त्य भूस्तरशास्त्रविषयक तुलना. ९३ खाली लिहिश्याप्रमाणे तीन विभाग पाश्चात्य भूस्तरशास्त्र- शांनी केलेले दिसतात. १ प्रत्यक्ष द्वीपकल्पांतील प्रदेश. २ ह्याच्या उत्तरेकडील, सिंधु गंगा नद्याचा पुझिन प्रदेश. ३ ह्या दोहोंच्या पलीकडचा विस्तीर्ण प्रांत, अथवा द्वीपकल्पवाद्य प्रदेश, द्वीपकल्पांतील किसेक प्रस्तर, मचैतन्य युगातील किंवा जीवशुन्यकालातील असून, काही काही तर भाग चैतन्य युगांतील अथवा ओषधि मत्स्यकालातील सुद्धा असल्याचें भूस्वरशास्त्रज्ञ मानतात. उदाहरणार्थ, विन्ध्य- पर्वत हे अचैतन्य युगातील उत्तरकालीन होत निदान, भाध चैतन्य युगांतील प्रथम प्रस्तरापेक्षां बुंदेलखंडातील व मध्य हिंदुस्थानातील विध्यपर्वत खचित नूतन नाहीत, असे निर्विवाद सिद्ध आहे. किंबहुना, ते विशेष पुराणतर द्याययंपाने पाश्चात्य भूस्तरकोविद है असे लिहितात की, a) "The Vindhyas are the latest azoic rocks of bhe Peninsula p mu. (B) The Vindhyas of Bundelkhand and Central India are certainly not newer than lower paleozoic.' p111. ( Hanurl of the Geology of India) By Diedlicott and Blanford. vol 1 1879. २ (अ) ही गोट पाथात्य शाखा देखील कयूल करतात. (मागील पान ३२, ३३, टोप अ ते इ पहा) (मा) शिवाय, भाग विन्ध्यकालात सुद्धा, भरतसडाचा कोही भाग भूमिमय होता, अमें पजायाताल ने शैलपाद सैन्धवश्रेणी या नामधेयाने सुप्रसिद्ध आहेत, तेथे अत्यन्त प्राचीन चैतन्यावशिष्टांची श्रेणी व पुराणतम परपरा सापडल्पाविषयी, राकर नोटलिंगसारखे भूस्वरशास्त्रज्ञच लिहितात मागील पान. ६.पट्टा ·९४ वेदकालीन मूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदी जनक. आहेत, असेही मानावे लागते. त्याचप्रमागे, द्वीपकल्पातील पर्वतोत्संग आणि त्यांचे काही पृष्ठमाग अचैतन्य युगांतील व कित्येक कूर्मकाळातील दिसतात. किंबहुना, अरावलि. पर्वतातील प्रस्तर देखील फार प्राचीन असून, ते चतन्य युगाध्या आरंभीचे अथवा स्थित्यन्तर कालीन होत, या- विषयी अगदी शंका नाही प्राक् शिवालिक कालांत, भरतखंडाचे दक्षिण द्वीपकरस, ज्याला प्रत्यक्ष दीपकल्पांतील प्रदेश" अशी संज्ञा पाश्चात्यानी दिली आहे ( मागील पान ९३ पहा ), ते केवळ भूमिमयच असून, हद्वीप्रमाणेच न्यूनाधिक प्रमाणानें पूर्व-पश्चिम बाजूला समुद्रवलयांकित होते. इतकेच नव्हे तर, द्वीपकल्प सिंधु-गंगा नद्यांच्या पुलिन प्रदेशाला, त्या वेळी सुद्धा, बहुतकरून अगदी सद्धम झाले होते, आणि हा टापू थेट हिमालयाच्या पायथ्याकडील जो विस्तीर्ण प्रांत (अ) सा पावतीत मातमस्वरसानज्ञ म लिहितात की, • The formations found in the aravalt range belong to the transition rocks, and are of great antiquity, "pp 5h, vu ( lepoal of Geology ) (मा) स्थित्यन्तरकालीन प्रस्तरांसवधी आम्ही पूर्वी एकदा लिहिले आहे. सवय, मागील पान २८ पहा (इ) ह्या स्थित्यन्तरकाळाठाच ट्रानाशन अशी सदा पाचा- त्यानी दिली असून, त्याची व्याख्या होछेड् पेज नामक भान- ज्ञाने सानी लिहिल्याप्रमाणे केली आहे Trapeition=Formerly applied to the older pale. ozoic strata, as indicating a Transr. tion or passage from uofossiliferous to fossılıferous conditions.

·पाश्चात्य व पौरस्त्य भूस्तरशास्त्रविषयक तुलना. ९५ अथवा द्वीपकल्प बाघ प्रदेश (मागील पान ९३ पहा), तोपर्यंत व त्याला लागूनच पसरलेला होता, असें भूस्तर- शोधांवरून कळते. ( Manual of the Geology of India. By Medlheott and Blanford pluu. Ed I879 पहा). सिंधुनदीच्या उत्तरेकडील सपाटी, आणि पंजाब, काश्मीर, व धौलाधराच्या पलीकडील आणि नजीक आस- पासचे दुसरे अत्यन्त उदीचीन प्रदेश, हे आद्य चैतन्य. युगांत व प्राक् शिवालिक कालांत समुद्रव्यापूतच होते. परंतु, शिवालिक आणि तदुत्तर युगांत, ते अगदी कोरडे पडून दृग्गोचर होऊ लागले. तथापि, सिंधुनदीच्या मुखा- पासून तो तहत आसामदरीच्या पूर्वेकडील सीमेपर्यंत, सिंधु- गंगानदीचा पुलिन प्रदेश तपासता, त्यांत समुद्रीय स्थिति, खारा गाळ, अन्य अवशिष्ट, व खळमळ, इत्यादि बिलकुल दृष्टीस पडत नाहीत. अतएव, हा सिंधुगंगा नद्यांचा प्रदेश, अथवा द्वीपकल्पाच्या उत्तरेकडील मंदाकिनीचे सपाट मैदान, हैं हिमालयाच्या विकृतीच्या वेळचे, किंवा हिमनगाकुंचन- कालीन असावे, असे वाटते. ( Manual of the Geology of India. Pp lxi, lxn. Ed 1879 पहा). सिंधु-गंगा नद्यांच्या उत्तरेकडील प्रदेश, म्हणजे द्वीप- कल्पबाव टापू, हा प्राग्-विध्य व विष्यकालीन असल्याचे दिसते, आणि त्यात शिवालिक, प्राक् शिव लिक, कहिका, पार,तालचीर,फियोल, व विभ्योत्तरकालीन प्रस्तर सांपडतात. किंबहुना, ते बहुतेक ठरीव अनुक्रमानेंच उपलब्ध होतात, मसेही म्हणण्यास हरकत नाही. तथापि, पश्चिम हिमा- लय हा विंध्यकालीन किंबहुना प्रारं विन्ध्य असल्याचेही ·९६ वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदर्षी जनक. भूगर्भशास्त्रज्ञ समजतात. (इंग्रजी भरतखंड भूस्तरबोध. प्रस्तावना. पान १२, २६ पहा). हिमालयाचा दक्षिण पाणलोट मरतखंडांतच मोडत मसून, त्याच्या उत्तरेकडील पाणलोटाचा समावेश तिबे. टांत होतो. सवय, तिबेटांत कोणत्या काळचे प्रस्तर आहेत, हे देखील येथे सांगितल्यास भप्रासंगिक होणार नाही. कारण, त्यावरून, आजूबाजूचा निर्मितिकाळ आणि भानुषंगिक परिस्थिति कळण्यास उत्तम साधन मिळते. ह्य'- संबंधानें, भूस्तरशास्त्रज्ञांच्या शोधावरून असे समजते की, पूर्व तिबेटांतील प्रस्तर तिबेटकालीन म्हणजे विष्योत्तर- कालीन आहेत. परंतु, अरावलि पर्वत प्राग् विष्यकालाच्याही पूर्वीचे असल्याचे दिसते, व त्याबद्दलचे प्रमाण पाश्चात्य भूस्तर- कोविदाच्या ग्रंथांतच उपलब्ध होते; आणि त्यावरुव त्याचे मतिप्राचीनत्व अथवा त्यांची अचैतन्ययुगातील प्राचीन स्थिति ज्याप्रमाणे सहजींच सिद्धवत ठरते, त्याचमाणे विभ्य पर्वत हे सदरहू अचैतन्ययुगांतील अगदी अर्वाचीन p76. Comptes Rendues le p 878 Geol. Mag. 1. 1864 २ (य) (Manual of the Geology of India. By Medlicott and Blanford Pxxu Fol 1 Ed I8T9). (आ) मावलीचे प्रस्तर चैतन्यहीन असून,ते स्थित्यन्तरकालीन, पुराण, व भादिष्यामक प्राचीनतम, अशा भेदाने दिसतात. मरतसर भूस्तरोध. प्रस्तावना. पान ४ भागि Oldham's Ianual of the Geology of India. p 40. Ed 1893).

·, पाश्चात्य व पौरस्त्य भूस्तरशास्त्रविषयक तुलना. ९७ असल्याचे, भरतखंड भूस्तरकोविदांच्या लेखांतच निरुत्तर प्रामाण्य मिळतें. (मागील पान ९६ पहा ). अरावलि प्रस्तर अचैतन्य युगातील फार जुने अस. स्याचे आम्ही पूर्वीच सांगितले. इतकेच नव्हे तर, त्यांत देखील, आदिद्न्यात्मक चैतन्यहीन प्रस्तर प्राचीनतम असून, त्यानन्तरचे पुराण, व त्यानन्तरचे स्थित्यन्तरकालीन होत, पसही माम्ही यथाकाल निवेदन केलें. याच्यामागूनचे जीव- शून्य आणि स्थित्यन्तरकालीन प्राचीन प्रस्तर म्हटके म्हणजे, दक्षिण हिंदुस्थानांत धारवाद या नामधेयाने प्रसिद्ध अस- लेल होत. यामागूनचे उत्तर हिंदुस्थानांत ग्यालेर आणि विजावर; मध्य हिंदुस्थावांतील विध्य; य दक्षिण हिंदुस्थानांतील कडापा, कर्नूल, कलादगी, पखाल, मीमा, पेणगंगा, इत्यादि महत्वाचे असल्याचे गाढळते. प्रत्यक्ष द्वीपकल्पातील प्रदेशांत, समुद्रीय चैतन्यावशिष्टं कचितच सापडतात; व नी थोडीशी उपलब्ध होतात, ती समुद्रकाठीनजीक, किंवा सिंधुनदी आणि भरावलि- पर्वताचा पुलिन प्रदेश, यांच्या दरम्यानच्या टापूंतच भाढळतात. द्वीपकल्पवाय प्रदेशात समुन्द्रीय चेतन्यावशिष्टं सांपडत असून, ती विष्योत्तर, आगारिक, नाचीर, पार, कठिका, प्रारशिवालिक, व शिवालिककालीन असल्याचे कळते. शिवाय, हे भिन्न भिन्न कालीन प्रस्तर बहुतकरून, एका. मागून एक भसे, अनुक्रमानेच सापडतात. हिमालयाच्या पायथ्याशी असलेले, माणि पा हिम. नगाच्या समान्तर-रेषेनेच सामान्यतः पसरलेले जे झेलपाद ·त्या- ९८ वेदकालीन मूत्तरशाल व त्याचे वेदी जनक. दिसतात, ते शिवाटिक या नावाने सुप्रसिद्ध आहेत. या प्रस्तरांत, मणकेवाल्या प्राण्याची म्हणजे पृष्टवंशविशिष्ट वनूंची आणि सस्तन जातींची चैतन्यावशिष्टं पुष्कळच मादळून येतात; व ह्यांचा पृथक् तपशील यापूर्वीच दिला आहे. (मागील पान ३७ पहा). आता, भरतखंडातील पाश्चात्यांच्या भूस्वरविषयक मह- खाच्या शोधात नितान्त अपूर्व म्हटला म्हणजे, भारत- वर्षात श्रीसरस्वतीनदीच्या प्रांतांतील पंजाबांतल्या सैन्धव- श्रेणीत उपलब्ध झालेली जी चैतन्यावशिष्ट, संबंधाचा होय. ह्या सैन्धवश्रेणीचे शैलपाद सिंधुनदीच्या पश्चिमेकडील तीरापासून तो ठहत झेलमनदीच्या काठा. नजीकच्या प्रदेशापावेतों असून, त्यांचे प्राचीनल काहींच्या मते विभ्यकालीन आहे व कित्येक तर ते पाच्याही पूर्वीचे, म्हणजे प्राग्-विष्यकालीनच मानतात. हा पाश्चा- त्याचा साप्रतचा, म्हणजे इ० स० घ्या एकोणीसाव्या शत- काच्या अखेरीस झालेला शोष, भारतीय आर्योनी हजारों शतकापूर्वी ऋग्वेदकाळीच लावलेला दिसतो ( मागील पृष्टाक ५४ ते ६० पहा). असो. अशा प्रकारचे भरतखंडातील भूस्तरविषयक मनैक मनोरंजक शोष, मचैतन्य व चैतन्ययुगापासून तों तहत हिमकाल माणि तदनन्तरच्या चालू चतुर्थयुगापर्यंत पाश्चात्य परिश्रमाने हल्ली उपलव्य झाले आहेत. परंतु, त्या सर्वांचा परामर्श घेण्याचे हे स्थळ नसल्याने, तसे करता येत नाही. यासाठी, भारतीय मायोनी कार प्राचीन काळी देखील भूगोलरचनेसंबंधी माणि भूस्तरविषयास ·गत हिमकाल व प्रस्तुतचें चतुर्थयुग. ९९ अनुसरून जे शोध केले, ते सर्व किती अंशाने प्रस्तुत कालांतील पाश्चात्य शोधांशी मिळते आहेत, याचाच विचार तुलनात्मक दृष्टीने, वाचकापुढे मांडण्याचे मी साइस , - - केलं आहे. भाग सहावा. गत हिमकाल व प्रस्तुतचे चतुर्थयुग. या भागांत, हैमयुगान्तर्गत ज्या कियेक महत्वाच्या गोष्टी घडून आल्या, त्यांचा यथावकाश विचार करण्याचे मी योजले आहे. कारण, त्यासंबंधाचे प्रत्यक्ष आणि प्रत्यन्तराचे प्रमाणच आपल्याला वैदिकवाड्मयात मिळत असल्याने, ते सर्वांच्या दृष्टिसमोर ठेवण्याची खचितच आवश्यकता वाटते. तृतीय युगाच्या शेवटी, एकाएकी हिमकाल प्राप्त होऊन,त्यायोगाने उत्तरध्रुवाकडील प्रांतांत बर्फाचा अवयं वर्षाव होत चालला. किंबहुना, त्या खालच्या सुमारे १० अक्षांशांपर्यंत, मूगोलावर पूर्वपश्चिम दिशांनी पसर- लस्या विस्तीर्ण प्रदेशांत देखील, हिमसंचय होऊ लागला दोवा. अर्थात् , आशियाखंडाच्या कटीक स्थिर (म्हणजे ·. १०० वेदकालीन मुम्वरशास्त्र व त्याचं वेदपी जनक. ४० अक्षांश, पासिफिक) महासागरापासून तों तहत भाटलॅण्टिक महासागराच्या पश्चिमेस असलेल्या न्यू. याँकोतील प्रदेशापर्यंत, हिमकाउ येऊन गेल्याची चिन्हें उपलब्ध होत असल्याने, तेथें मुर्दा हिमसचय लोट- ल्याचे दिसते. त्याचप्रमाणे, दक्षिणध्रुवाकडील प्रांतात व त्या खालच्या १० अक्षांशापर्यंतच्या प्रदेशांत देखील, हिमसचय झाल्याचे भासमान होते. कारण, भाशियाखडाच्या पूर्वेकडील स्थिर- महासागरातील न्यू शारद व तास्मानीयापासून तो वहत आतकान्तिक महासागराच्या पश्चिमेकडील पॅटेंगोनिया देशा पर्वत, हिमयुग प्राप्त झाल्याची स्पष्ट चिन्हें दृग्गोचर होतात. भाता, हा जो हिमप्रलय ओढवला, त्याची पूर्वचिन्हें मागाऊ भासमान होत होती, असे मानण्यास बलवत्तर साधन मिळते, आणि ते अनेक प्रमाणावरून सिद्ध होते कारण, एतद्विषयक महत्साचे कथानक शतपथ ब्राह्मणात माढळून येतें सबन, त्याचा विचार करणे अगत्याचे आहे यासाठी, त्यातील महर्याचे सार मी येथे थोड- क्यात देतों एके दिवशी प्रात काळी, मनूने मुखपक्षालनार्थ आपल्या हातांत पाणी घेतले त्यावेळी, त्याला एक लहान मासा दिसला ते हां, तो मासा मनूला म्हणाला की, "तू मला वाचाव, म्हणजे मी देखील तुझे उपकार फेडण्या- - Charles Laptvorth's Intermediate Text Book of Geology p 881 Ed1899 ·. . गत हिमकाल व प्रस्तुतचे चतुर्थयुग. साठी, मसंगविशेषी तुझ्या प्राणाचे रक्षण करीन." तें ऐकून, मन्नें त्याला वाचविके, आणि त्याच्या प्रमाणानुरूप त्याला प्रथमतः एका लहानशा भांड्यात घातले. त्यांत घालता क्षणीच तो हळूहळू मोठा होऊ लागला; व तो जसजसा मोठा होत गेला, तसतसे त्याचे स्थलान्तर करून, मनूने त्याला क्रमाक्रमाने पातेल्यात, हाड्यात, मोठ्या परातीत, विहीरीत, आणि नाल्यांत ठेविलें. परतु, ह्यात देखील तो मावेनासा झाल्यामुळे, त्याला त्याने शेवटी समुद्रात लोटून दिले. पुढे, कालान्तराने, सर्वत्र जलप्रलय होण्याची वेळ आल्याची चिन्हें सदरहू मत्स्याला दिसू लागली. त्यावेळी, ह्या मत्स्याने पूर्ववचनानुसार, ती हकीकत मनूला कळविली; आणि त्याला असे सागितले दिवशी जलप्रलय होईल. यासाठी, तूं एक नौका तयार करून ठेव, व जलौघ दृष्टीस पडश्यावर ती माझ्या शृगाला एका दोरखंडाने बाध. म्हणजे, मी तुला, इतस्ततः पसरलेल्या त्या अफाट सागरातून, पार नेईन, भाण तुझे प्राण याचवीन." त्याप्रमाणे, मनूने सर्व तयारी फेयापर, मत्स्याने या जलप्रख्यात त्याला उत्तर ध्रुय. भान्तातून समुद्रपार नेऊन, उत्तरगिरीषर म्हणजे हिमालय. पर्वतावर मुखरूप पोहोचविखें; पधा हिमालयावर, मनूची नाप ज्या ठिकाणी लागली, त्याला "मनअयसर्पणस्थान" मशी संज्ञा प्राप्त झाटी. , की, अमुक १ हरिण, शिनिधि, अथवा संरस्यर, शवपरमात मा अन्यत्र कोरिया आर नारी.

·१०२ वेदकालीन मूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदी जनक. हा कथामाग शतपथ ब्राह्मणांत प्रत्यक्षच दृष्टीस पडतो सवय, त्यांतील अवश्य तितके अवतरण मी येथे थोड- क्यांत नमुद करतो:- मनये रे प्रातरवनग्यमुदकमाजन्दुधेदं पाणिभ्यामवनेननाया हरन्ति । एव तस्यायनीनजानस्य मास्यः पाणी भापदे। सद स्मै याचमुवाद । विहि मा पारयिष्यामि त्वेति । कस्माद् मा पारयिष्यसीति । सोय इमाः सर्वा मजा नियोंढा तप्तस्वा पारयि- तारमासि । कय ने मृतिरिति । २४ होवाय यावद्वै क्षुलना मदामो यही नै नस्तावनाष्ट् । भवत्युत मत्स्य एव मत्स्य गिलति । कुंभ्या माऽये विमरासि । स यदा तामतिवर्धा ऽय कसारखा तस्यो मा विभामि । स यदा तामतिपर्धाऽथ मा समुद्रमभ्यव. हरासि । तहि वै अतिनाप्नो भवितास्मीति । १ शश्वद्ध झप आस 8 हिज्येष्ठ वर्धते । अयोतिथि समा तदीप आगन्ना तमा माव- मुपकाप्योपासास । स भौघ उत्थिते नावमापद्यास ततस्त्वा पार यिता स्मीति । तमेवं भृत्वा समुद्रमभ्यवहार । स यतिथं तत्समा परिदिदेश ततिधि समा नावमुक्स्प्पोपासचके । स मोप उत्थिते नावमापदे । त समत्स्य उपन्यापुप्लो। तस्य शृगे नाव: पाश प्रतिमुमोच । तेनैतमुत्तरं गिरिमधिदुदाव । ५ नदप्येतदुत्तरस्य गिरेमनोरमसर्पणमिति । औघो ह ता सर्वाः प्रजाः निस्वाहऽ यह मनुरेवैक परिशिशिषे । ६ (शतपथ ब्राह्मणे. 1-८-१.) यावरून, हैमयुग अथवा पर्यायाने संज्ञित झालेला हा जलप्रलयकाल येण्यापूर्वी, तत्संबंधी अनिष्टसुचक चिन्हें इग्- गोचर झाली होती; आणि त्याप्रमाणे, हा कालही येऊन गेल्याचे अनुभवास बालें, माता, हे हिमयुग सुरू होऊन जो संहार काळ प्राप्त शाला, त्याला भाज किती वर्षे लोटली; त्याबद्दल आधु- निक पाश्चात्य शोधकाचे कशा प्रकारचे मत आहे; आमचे * * * ·गत हिमकाल व प्रस्तुतचे चतुथा. VIDOE NAaa m -BHA व वेदकालीन ऋषी, महाभारतकालीन इतिहासकार, स्मृतिकालीन स्मृतिकार, यांनी तद्विषयक कोणती हकीकत लिहिली आहे; आणि ह्या पौरस्त्य विचारांचा व पाश्चात्य शोधाचा मेळ कोठे पडतो; याबद्दल काही प्रमाण, मिळाले तर पाहूं. दातर क्रोलच्या अभिप्रायाप्रमाणे, हिमयुग संपून ८०,००० वर्षे झाली; व ह्याविषयींचा उल्लेख आम्ही पूर्वीच केला आहे. ( मागील पान १२ पहा ). परंतु, हे मत वागुपचयात्मक असल्याचे अन्य नामांकित पाश्चात्य व्योतिषी समजत असल्यामुळे, ते त्यांस संमत नाही. सबब, हे स्वीकृज्ञ करण्यास शंका येते आणि अडचण वाटते, असे ते म्हणतात. यासाठी, सुप्रसिद्ध ज्योतिषी हळ याचे तत्संबंधी कसे मत आहे, ते पाहूं. हा असे . (अ) हापैकी, सर. रॉपर्ट यॉल हा असे लिहितो की, “ I cannot say, when the last ( Glacial Epoch ) nor when the next may be copected No one who is competent to deal with mathemati. cal formulas would rentnre on such predictions 10 the present state of our hnowledge. (On the cause of an Ice Age p 152 ). (मा) वारपमा, इलस्टन् म्हणतो, "There ts pro. bably nothing merc extraordinary in the bistors of modern investigation than the extent to which Geologist, of an earlier date permitted themselves to be led away by the faecinating tbcones of Croll." (Vidc * The Natore, " Lar. Hadlc. ston's Presidential Addroes at the meeting of the Patish Association of the Geological Section in 1898, September 15tb.) took place, .

·१०४ वेदकालीन मूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदप जनक.
समजतो की, उत्तर गोलार्धातील हिमप्रलय यद्वा हिमाति.
रेक १० स० पूर्वी ९,२५० व्या वर्षी झाला असावा.
किंबहुना, अमेरिकस्य भूस्तराध्या अभिप्रायाप्रमाणे देखील,
घा हिमौचाला माज सुमारे १२,००० हजार वर्षे झा.
ल्याचे, भयवा इ० स० पूर्षी १०,००० वर्षांच्या अगो-
दर तो येऊन गेल्याने, व्यक्त होते. तथापि, सर. चार्लस
बेल्ल, स्पेन्सर, इत्यादींच्या मते, हैमयुग संपत्याला सरा-
सरीने ३१,००० वर्षावर होऊन गेली असल्याविषयी,
आम्ही पूर्वीच सांगितलें माहे. ( मागील पान ४३ पहा).
सदरवरून, प्रस्तुत प्रसंगानुसार पाश्चात्य शास्त्रज्ञांनी
जो मापला अभिप्राय दिला आहे, त्याबद्दलची हकीकत
वाचकांस विदित होईल. सपब, ह्यासंबंधाने आमध्या
वैदिक वाङ्मयांत, महामारवादि ऐतिहासिक ग्रंथात,
प्राचीन पुराणांत, व मनुस्मृतीत कशा प्रकारचा आधार
मिळतो, आणि तद्विषयक माधुनिक पौरस्त्य शोधक यांचे
काय मत आहे, त्याचा आपण विचार करूं.
आमच्या भारतीयांच्या मताप्रमाणे, कृत, त्रेता, द्वापर,
व कलि, हे युगचतुष्टय लागण्यापूर्श संहारकाल प्राप्त झाला
होता. अथवा, पर्यायाने हेच त्यांच्या माडणीत सादर
केल्यास, प्रलयकाल प्राप्त होऊन अखिल जगाचा क्षय
झाल्यावर, कृतयुगाला प्रारंम झाला (भादितो मनुजव्याघ्र
कृत्स्नस्य जगतः क्षये । चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षागां तत्.
.
.
-
१ याचे ज्योतिःशास्त्रविषयक स्थल विचार (Herschel's
Ont-ines of Astronomy) नांवाचे पुस्तक पहावे.इ.स.१८८३.
कलमें २६८-३६६.

·गत हिमकाळ व प्रस्तुतचे चतुर्षयुग. १०५ कृतं युगम् । म० मा० ५० ५० १८८-२२), आणि त्याचा काळ संपल्यावर त्रेता, द्वापर, व कलि, ही युगे यथानुक्रम लागली, असेही म्हणण्यास हरकत नाही. (मागील पान ४४ पहा ). तेव्हां, संध्याशासहित, या युगचतुष्टयाचा काल १२००० वर्षे असल्याचे दिसते. (म०मा० ३.१८८.२१-२८ म०स्मृ० १.६९-७१). परंतु, युग शब्द किती कालपरिमाणाचा समजण्याचा, पाबद्दलची शंका सहजींच उद्धवण्यासारखी असल्याने, • त्याविषयींचा ऊहापोह प्रथमच केला पाहिजे. " युग शन्द वैदिक, पौराणिक, ऐतिहासिक, आणि शास्त्रीय- ग्रंथांत, किंबहुना एकंदर संस्कृत वाङ्मयांत सर्वत्र आढ- ळतो; व तो बहुतकरून दीर्घकालाचा वाचक, म्हणजे हजारों वर्षाचा द्योतक असल्याचेच मानण्यात येते. उदाह- रणार्थ, कृत, त्रेता, द्वापारादि युगें, यांच्याकडे आप लक्ष पुरविल्याने, तें सहजींच लक्षात येण्यासारखे आहे. ऋग्वेदांत कित्येक स्थळी तर, हा शब्द केवळ अतिदीर्घ कालाचा म्हणजे लाखों, आणि कोटयवधि वर्षांचा, किंबहुना अनंत कालाचा देखील व्यंजक असल्याचे दिसते. तथापि, ऋग्वेदांतच हा " युग शब्द कित्येक स्थळी केवळ भल्पकाळाचाच, म्हणजे निमिष, क्षण, पल, एक दिवस, एक महिना, दहा महिने, इत्यादि एक वर्षाध्या आतील कालाचाच द्योतक असल्याचे देखील आढळून येते. सबब, आपण प्रथमतः अस्यकालसूचक युग शब्दाचें प्रमाण देऊन, नंतर तदर्शित जो दीर्घकाल, त्यासंबंधाच्या प्रमाणांचा विचार करूं. " ·" " याचा १०६ वेदकालीन मुस्तरशात व त्याचे वेदों जनक. ऋ० ० १.९२.११७ १.१२४.२, यांत (प्रमिनती मनुष्या युगानि योपा विमाति । उपा अधौत । म्हणजे, मनुष्यांचे आयुष्य अहोरात्र हरण करणारी उपा प्रकाशमान शाली) असे वर्णन असून, ना०० १.१२४.१ यात, "युग" म्हणजे युगोपलक्षितनिमेपादिक, असे साय- णाचार्याचे भाप्य आहे. एवढेच नव्हे तर, ५.५२.४ यांत देखील [विधे ये (मरुत.) मानुषा युगा पाति मत्र्य रिपः॥ म्हणजे मरुत हे मनुष्याचे रक्षण पौडेपासून सर्व- काळी, किंबहुना क्षणोक्षणी (मानुपा युगा), करतात, मसेंच विवेचन आढळते; व मानुपा युगा मर्थ "सर्वेषु कालेपु" म्हणजे निमिषेपि, अथवा प्रतिक्षणी, भसाच सायणाचार्य सुद्धा करतात. शिवाय, युग शब्द संयोगवाचक असून, तो सूर्य आणि चंद्र याचा संयोग व्यक्त करतो. सबब, हा युग शब्द केवळ दर्शाचाच द्योतक होय, व त्याचे कालपरिमाण शुद्ध प्रतिपदेपासून शुद्ध प्रतिपदेपर्यंत, म्हणजे फक एक महिन्याचेंच समजण्याचे आहे, भसे प्रोफेसर रंगाचायो, मत आहे, माणि ते, दीर्वतमा म्हणजे पर्यायाने सूर्य हा दहाव्या युगाव ( महिन्यात ) क्षीण होऊन क्षितिजाखाली ' हे म्हणतात, There is also old mythological or other evidence which leads us to conclude that our forefathers observed many other hands of rateresting celestial conjunctions, and in all probability the earliest conception of a yugs meant the period from new moon to new Yogas, or a question of Hinda Chronology and History. p 19. et seque ) " Moon. (The ·- गत हिमकाल व प्रस्तुतचे चतुर्थयुग. १०७ जातो, इत्यादि ऋग्वेदातील उक्तींशी मिळते आहे:- (दीर्वतमा मामतेयो जुजर्वान्दशमे युगे। प्र.वे.१.१५८.६). वरील प्रमाणांवरून, "युग" शब्दाच्या अर्थाचे काल. मान निमिषापासून तों (अहोरात्र) एक दिवस, एक महिना, व संवत्सर, या मर्यादेच्या आंतीलच असल्याविषयी, ऋग्वेदांतील कित्येक प्राचा व्यक्त करतात, असे वाचकांच्या ध्यानांत सही येईल. आता, ऋग्वेदांतील दीर्घकालवाचक असा जो युग शब्दाचा उपयोग, तो पाहिला पाहिजे. सबब, आपण क्षणभर विकडेच वळू. ह्यांतील महत्वाच्या व प्रस्तुत विप- याच्या संबंधाने नितान्त उपयुक्त अशा ऋचा म्हटल्या म्हणजे, याखाली टित नमुद केलेल्या होत. ह्या ऋचा . ब्रह्मणस्पतिरेता स कारं इवाधमत् । देवाना पूर्व युग असतः सदजायत । (वे. १...१.२) २ देवानां युगे प्रयमेऽसतः सदजायत । तदाशा अन्य जायन्त तदुत्तानपद-स्परि ॥(कवे ...७२३) ३ या ओषधीः पूर्वजाता देवेभ्यस्त्रियगं पुरा .... (क वे.१०.१५.१) या प्रत्येक ऋचेचा मात्रार्थ अनुक्रमानें खाली लिहिल्याप्रमाणे आहे.- ! भनीने (म्हणजे भात्याने) लोहार ज्याप्रमाणे अनि पेटवितो,स्या- प्रमाणेच ब्रह्मणस्पतीने उत्पादनशक्तीने देवाच्याही पूर्वयुगात, म्हणजे प्रथम युगाच्याही अनन्त पूर्वकाळी, असतापासून सत् निर्माण केले. (अ) माता, येथे अशी एक शंका उत्पन्न होईल की, "असतापासून सत् हे को उसन्न व्हावे !" सयव, तिच्या निवा- रणार्थ असें चोस उत्तर दिलेले आढळते की, " सत् है अनादि- (पुढील पृटावर पहा.)

·१०८ वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेद जनक. रक्ष्यपूर्वक वाचल्या म्हणजे, त्यात अन्तर्भूत झालेल्या हजारों, लाखों, आणि कोटथषधि वर्षाची, किंबहुना कालाच्या अनन्तत्वाची देखील कल्पना अकालीन नापीस ' ... (मागील पृरावरून पुढे चालू.) कालापासूनच आहे." मात्र, हे प्रसन्नावस्थेत असल्याने, असत् है नामधेय पावले उदाहरणार्य, डान्दोग्योपनिपदोत असें सष्टपणे लिहिले आहे की, असताच्याही पूर्वी सत् हे कायमच अयवा निरन्तर आहे:-(सदेव सौम्पदमप्र भासीत् । ६२.१), आणि याचा अनुवाद पचदशीत करून म्हटले आहे की, या मनात विश्वातील (ससारांतील ) फम भनादि आहे:-अनादाविव ससारे (पद १.५९). त्याचप्रमाणे, ज्ञानेश्वरीत दसोल त्याचीच पुनरावृत्ति केलेली आढळते "हे धनादि विश्वरचना । तें लग कायो॥" (ज्ञा २९५) "अनादि सिद्ध है माघ । होत जात स्वमा। ( शा २.१..) (आ) अग्लिनत्ववेत्ते व भूस्तरशाखा सुद्धा, असेंच प्रति- पादन करतात आणि लिहितात की, हे अनन्न विश्व अनादि अयून, स्याचा प्रादि व अत दिसत नाही ह्यासवधानें इटन म्हणतो, We find no restige of a beginning, Ro prospectb of an end " शिवाय, डाकर डेव्हिड पेज लिहितो, "That then, as now, the world had its oceans and continents, its seas and island, its lakes and the plans and hills, (Text-Book of Geology. P 275 Ed 1856 ) (३) एवच, हैं विन्ध अनायनन्त असल्यामुळे, अनन्त युगांची म्हणजे मनन्त काळाची कल्पना ग्वेदात चागल्या प्रकारे ष्यक होते, याविषयी लेशमानहा शशा रहात नाही २ याप्रमाणे, वाराच्या मनन्तत्वापे यद्वा भनन्त युगाचें दिए (पुढील पृथ्यावर पहा) rivers " ·गत हिमकाल व प्रस्तुत, चतुर्थयुग. होती, असे वाचकांच्या लक्षांत सहजी येईल, व याखाली अनेक टिपांत जी प्रमाणे दिली आहेत, त्यावरून कोणतीही शंका राहण्याला जागाच उरणार नाही. -- - (मागील पृष्टावरून पुढे चालू.) दर्शन करून, दुसऱ्या ऋचेत असे सांगितले आहे की, "देवांच्या प्रथम युगांत असतापासून सत् वदवलें, व भूम्यादि उत्पन्न होकन, भोषाधि-वृक्ष उत्पन्न झाले (तदुत्तानपदास्परि). ३ भोपध्यादींच्या उत्पत्तीचा जो काल तोच चैतन्ययुगाचा प्रारंभ होय. तेव्हा, हे युग सुरू झाल्यावर, तिसन्या युगांत देव म्हणजे मानवी प्राणी जन्म पावले, असा या ऋचेचा भावार्थ असून, सद्विषयक तपशिलवार विवेचन पृष्टॉक ५१, ५२, ५३ यांत करण्यात आले आहे. (अ) हा धैतन्ययुगाचा जो काळ तो पाप-विष्यकाळ होय; भाणि प्राग-विष्यकालानन्तर विंध्ययुग अथवा केत्रियन् काळ लागला (मागील पान २९, ३०,१२,१,६८,६९,७०,७१ पहा). (मा) माता, फेमियन्युगापासून तों तहत चालू चतुर्थ. पुगापर्यसनरा काळ सात कोटी वर्षे असल्याविषयी भूस्तरज्ञ पालकोट सिक्तिी, व हाच काल सहाशे कोटी वर्षे असल्यापल भूस्तरशास्त्रज्ञ मनी प्रतिपादन करतो. (कसा गोष्टीच्या भरयन्तरासाठी, आणि वाचकवादी स्वपमेव खात्री म्हावी एतदर्य, मी येथे एका भूस्तशासहाय्या प्रपातील उतारा देखो. पांत असे लिहिले माहे की, Indeed, the results actually arrived at by different obser: vers, for the period of time wbich bas elapsed since the commencement of the Cambriaa to the present day, bare saried from 70,000,000 years (Talcott) to 6,000,000,000 years ( McGee ). ( vide Student's Lyell. By Jobo T. Jedd. p 592. Ed 1898 ).

·११. वेदकालीन स्तरशाल व त्याने वेदर्षी जनक. मशी खरी यस्तुस्थिति असून देखील, लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक असे स्पष्टपणे लिहितात की, ऋग्वेदात युग सन्द शतसंवत्सरामक किंवा सहस वर्षात्मक या मर्याने वापरलेला नसून, तो यापेक्षा पुष्कळच कमी प्रमा- णाचा घोतक म्हणून योजलेला दिसतो. इतकेच नव्हे तर, ते आणखी असे सुद्धा प्रतिपादन करतात की, ऋग्वेदात युग शन्द एक वर्षापेक्षाही कमी कालाचा व्यंजक असल्याचे उघड होते. शासबंधाने वाचकाची खात्री व्हावी म्हणून, त्याच्याच ग्रंथांतील उतारा मी येथे अवश्य तितका देवा. (अ) हा उतारा सामील मजकुराचा आहे लो मा.टिक निहितात की, " But there are grounds to hold har in the corly days of the Rig Veda, Yoga must have denoted a shorter period of time ( than one hue. dred or thousand years) or af Icast that was one of its meaninge in early days " pp 175, 176 (आ) ह्यानतर, ते भाणसी असेही म्हणतात -" In other words, mancha yuga collectively denoted the whole period of time between the first and the last dawn of the year, while a single Fuga denoted a shorter division of this period ** Apart from the legend of Dirghatamay, we have, therefore soffiaent endence in the Rig Veda to hold that the word Yuga was used to denote a period of time shorter than one year, and that the phrasa manusia yuga meant human ages,' or itbe period of time betwcen the first and the last darn of year,' and not human generations p 177. (Dr Tilak's Arctic Home in the Vedag. P177. Edition 1903- ·. गत हिमकाल व प्रस्तुतचे चतुर्थयुग. ऋग्वेतरकाळी, युग शब्दाचा उपयोग कोणत्या अर्थाने करीत, याचेही आपण येथे थोडेसें विवेचन करूं. ह्याचा उल्लेख अथर्ववेदात आढळतो. सबब, त्यातील अवश्य ती ऋचा मी येथे नमुद करतो. शतं तेऽयुतं हायनान्टे युगे त्रीणि चत्वारि कृण्मः । (अ० वे० ८.२.२१). भावार्थ:-आम्ही तुला शमर, दहा हजार वर्षे, दोन, तीन, चार युगे देतो. या युग चतुष्टयाचा एकंदर काल ( संख्याशासहित) बारा हजार वर्षांचा असल्याबद्दल महाभारतात, मनुस्मृतीत, माणि वायुपुराणांत सागितले आहे. महाभारतात एका स्थळी असा उल्लेख आहे की, अखिल जगाचा क्षय झाल्यावर में युग युग असून, ते चार हजार वर्षे चाला. याचा प्रात:काल माणि सायंफाल प्रत्येकी चारशे वर्षांचा असतो, व हा छागते, , आदितो मनुज व्याघ्र स्नस्य जगतः क्षये । चत्वार्याहु. सहस्राणि वर्षाणां तत्रुत युगम् ॥ २२ ॥ तस्यतावच्छती सध्या. अभ्यासश्च तथाविधः । त्रीणि वर्प सहस्राणि प्रेतायुगमिहोच्यते ॥२॥ तस्यतावच्छती संध्यासच्यांशथलत पर । तथा वर्ष सहये. देद्वापर परिमाणतः ॥२॥ तस्यापि द्विशती सध्यासध्याशय तथाविध । सहस्रमेक वर्षाणां तत कलियुग स्मृतम् ॥ २५॥ तस्य वर्ष शत सधि. सध्याशय ततः परम् । संघिसध्याशयो स्तुल्य प्रमाणुमुपधारय ॥ २६ । सोणे कलियुगचिव प्रवर्तति छ युगम् । एपा द्वादरासाहलो युगारख्या परिकीर्तिता ।। २७॥ (महामारत पनपर्व अ.१८) ·११. वेदकालीन भूस्वरशास व त्याचे वेदी जनक. भशी खरी वस्तुस्थिति असून देखीट, लोकमान्य बा गंगाधर टिळक असे स्पष्टपणे लिहितात की, पूर्व ऋग्वेदांत युग शब्द शतसंवत्सरामक किंचा सहस्र वरिमा या मर्याने वापरलेला नसून, तो यापेक्षा पुष्कळच कमी प्रमा णाचा घोतक म्हणून योजलेला दिसतो. इतकेच नव्हे तर, ते आणखी असे सुद्धा प्रतिपादन करतात की, ऋग्वेदांत युग शब्द एक वर्षापेक्षाही कमी कालाचा व्यंजक भसल्याचे उघड होते. यासंबंधाने वाचकांची खात्री व्हावी म्हणून, त्याच्याच ग्रंथातील उतारा मी येथे अवश्य तितका देता. (अ) हा उतारा सामील मजकुराचा आहे लो. मा. टिळक लिहितात की, " Bub, there are grounds to hold thab in the early days of the Rig Veda, Yuga must have devoted a sborter period of time ( than one hun. dred or thousand resrs), or, at least, that was one of its meanings in early days. " pp 175, 170. (आ) पानतर, ते माणसी असेही म्हणतात:-"za other words, mdooshá yugn collecterels denoted tho whole period of time between the first and the last dawn of the year, while a single Fuga denoted A shorter dirigion of this period. P171. Apart from the legend of Dirghatamas, me have, therefore, suficent evidence in the Rig Veda to hold that the word Yugs was used to denote a period of time, shorter than one year, and that the porase manuala yuga meant human ages, the period of time between the first and the last dawa of year, ' and not • human generations." p 177. (jfr Tulak's Arctic Home in the Vedas. Edition 1903). or

·"
गह हिमकाल य प्रस्तुत चतुर्थपुग.
पद, मुग्वेतरकाळो, " युग
शब्दाचा उपयोग
कोया अर्थान करीत, याचेही आपण येथे थोडेसे
विवेचन करूं. याचा उल्लेख अथर्ववेदांत आढळतो.
सन, मासीक भवश्य ती ऋचा मी येथे नमुद करता.
शुनं तेऽयुतं हायनान्द्रे युगे त्रीणि चवारि कृण्मः ।
(००८.२.२१).
भावार्थ:-आप्टी तुला मिर, दहा हजार वर्षे, दोन,
अन, पार युगे देतो.
पापुरा चतुष्टयाचा एकंदर काळ (संप्यांशासहित )
TRAR चा भसत्यायव महामारतात, मनुस्मृतीत,
मानि वायुपुराणात सांगितले मादे.
महाभारतांत एका स्थी भसा उस माहे फी,
ममि जगाचा क्षय हास्यावर में युग लागते, ते
पान, चार हजार दरें पारते. याचा प्रातःकाल
सायंकाल मका पार वर्षांचा असतो, या

·११२ वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेद जनक. संपल्यावर त्रेतायुगाला प्रारंभ होतो. हे तीन हजार वर्षे टिकते, आणि यात्रा प्रात:काळ व संध्याकाळ प्रत्येकी तीनशे वर्षांचा असतो. तदनन्तर, द्वापरयुग लागते, आणि ते दोन हजार वर्षेपर्यंत चालते. याचा प्रातःकाळ व सायं- फाळ प्रत्येकी दोनशे वर्षांचा असून, तदनन्तर कलि- युगाला सुरवात होते. हे एक हजार वर्षे राहते. शिवाय, याचा प्रातःकाळ व सायंकाळ प्रत्येकी शंभर वर्षांचा असतो आणि तो सरल्यावर व वारा हजार वर्षे खकास शात्यावर, युगांची पुनश्च प्रत्याति होते. द्यावरून, संप्लवकालानन्तर, अथवा अखिल जगाचा संहार झाल्यावरच, (कृस्नस्य जगतः क्षये । म० कस्पादौ तु कृवे युगे । वा० पु० ८-५०, कल्पस्यादी कृतयुगे प्रथमे सोऽस जरप्रजाः । वा० पु०८-२२), कृत- युग प्रथम कागळे ( मादितः तत्कृतं युगम), आणि हे संपल्यावर त्रेता, द्वापर, व कलि, या युगास प्रारंभ झाला, भसे दिसते. अर्थात् , ण्यापेक्षा युगचतुष्टयापूर्वीच सर्वत्र हिमोघ अथवा जलसंप्लव झाल्याने हे संकट मोद. व, व इतस्ततः प्राणिमात्राचा संहार होत गेला, यापेक्षा हिमकाळ संपत भाल्यावरच कृतयुग सुरू झाले पाणि तदनन्तर म्हणजे हिमोचर काळात नेता, द्वापर, व कलि, याचा यथानुक्रम प्रवेश झाला, इत्यादि गोष्टी कारपनिक नसून, त्या वस्तुस्थितीस अनुसरूनच मसत्याविषयी, बलवत्तर प्रमाण मिळतें. कारण, त्याबद्दनमा उल्लेख महा. मारताममाणेच मनुस्मृतीत सदा केळेका दृष्टीस पडतो. भाम ·गत हिमकाल व प्रस्तुतचे चतुर्ययुग. चत्वाहिः पहनाणि पपांणो तस्कृत युगम् । तस्य वावग्छती संध्या संप्यांशध तपाविध.n६९॥ स्वरेषु धसभ्येषु गप्पणिषु च त्रिपु। एकापापेन वर्तन्ते सहस्रामि शतानि च ॥७॥ (मनुस्मृति, भ..). शिवाय, ऐतरेय ब्राह्मर्णात तर, व्यासंबंधाचा तपशील, किंबहुना प्रासंगिक विशेष इतिहास देखील दिलेला माढळतो, असे म्हणण्यास हरकत नाही. कारण, युगचतुष्टयाच्या पारंमी हिमकाठ लागल्याने, हिमसंप्ल. वाघे संकट एकाएकी उपस्थित होऊन, सर्वांची दाणादाण उराटी व चोहोकडे फांफाफाक झाली. त्यामुळे, वो काळ (चरना म्हणजे पळापळीचाच,अथवा संचारात्मक असल्याने, कृतयुग हे "परन् " असे अन्वर्य नामधेय पाप (छतं संपते परन् ).पुढे, कालवयात्, हा हिमसंचय कमी होत धाला. तेव्हां, हिमोषाध्या वेळी ज्यांना ज्यांना आपली पोरे-गाळे, पर-दारे, ममीन-जुमरा, शेती-बाडी, स्थावर- ·, ११४ वेदकादीनामस्वरशास्त्र व त्याचे वेदर्षी जनक. नेता भवति). तदनन्तर, घराचः काळ लोटल्यावर, हिमोद्भुत जनसंप्लयाची भीति अजिबात नाहीशी झाली. त्यामुळे, जलविळवांत जे जे म्हणून दार-कन्दरी, गिरि- पर्वतावर, रानावनात, अथवा अन्यत्र केवळ निरुपाया- स्तवच आपलें आश्रयस्थान करून राहिले होते, त्यानी त्यानी, ही ठिकाणे इव उत्तर राहण्यास भगदी अयोग्य समजून सोडून दिली ( सजिहानः); आणि निवासक्षम स्थळं पहाण्याच्या उद्योगास लागले. सबब, हा मन्वन्त- राला द्वापर युग हे नाव देण्यात आले (संजिहानस्तु द्वापरः ). पुढे, कालगत्या, ज्यांनी त्यांनी मापापल्या संतीप्रमाणे व स्वेच्छानुरूप, इतस्ततः आणि खण्डान्वरी, नानाविध निवासस्थाने पाहिली, व त्या त्या ठिकाणी त्यांनी आपला कायमचा तळही दिला. एवढेंच नव्हे तर, बहुत- कालपर्यंतचा वनवास आणि दुःसह हिमशीतता कंठल्यावर, स्वीकृत स्थानांत ते एकदाचे येऊन पडून राहिले (शयानः), व वित्रातिसुखाचा अनुभव पूर्ववत् घेऊ लागले. सबब, अशा प्रकारें, कायमच्या निवासक्षमस्थानात पडून राहि- ल्याचाच हा काळ असल्याने, त्याला कालियुग हे अभिधान ठेवण्यात आले ( कठिः शयानो भवति ), असे वाटते. कलिः शयानो भवति संजिहानस्तु द्वापरः । उत्तिस्त्रेिता भवति कृत संपद्यते चरन् । (ऐ० प्रा० ७-१५). अर्थात् , ऐतरेय ब्राह्मणातील हे वर्णन, युगचतुष्टयाच्या पूर्वी हजारों किंबहुना लाखों वर्षे हिमफाल सुरू होऊन ली धामधूम उडाली, प्राणिसंहार झाला, माणि "दे माय ,

·--
गत हिमकाल व प्रस्तुत,चतुर्थयुग.. ११५
घरणी ठाय" मशी गत पनकी, तिच्याशी ब.. हिमोत्तर
कालांतील वस्तुस्थितीशी अगदी हुबेहूब मिळत असल्याचे
दिसते; आणि म्हणूनच आाही मागील दुसऱ्या भागांत
पान ११, वर, चतुर्थयुगाचे हिमकाल व हिमोत्तरकाल
असे दोना भेद कल्पून, ह्या हिमोत्तर कालाचेही आणखी
कृत, त्रेता, द्वापर, आणि कलि, असे पोटविभाग के व
तसे करणे आम्हांला वरील प्रमाणांनी सयुक्तिकही वाटले.
परंतु, ऐतरेय ब्राह्मणांतील सदरहू अवतरणान्तर्गत
अर्थासंबंधी पाश्चात्य विद्वानांची निराळीच कल्पना असून,
त्यांतील पदांचा अर्थ अक्षक्रीडा, द्यूत, किंवा फांशांचा
खेळ, याविषयींच्या विवेचनाबद्दल असल्याचा, डाक्तर
हौप्रभृति मानतात.
आता, एवढी गोष्ट खरी आहे की, या युगचतुष्टया-
संबंधी जो अप इतिहास ऐतरेय ब्राह्मणांत उपलब्ध
होतो, त्याहून अगदी भिन्न प्रकारचा वृत्तान्त प्रत्येक युगाबद्दल
अन्यत्रही दृष्टीस पडतो. उदाहरणार्थ, वाजसनेयी संहिता
(३०-१८), छान्दोग्योपनिषद्, (४-१-४), मुण्डको-
पनिषद् (१-२-१), महामारत ( वनपर्व), मनुस्मृति
(१-८६ ), वायुपुराण (८-६६), इत्यादि श्रुतिस्मृती.
तिहासात्मक वाङ्मय पहा.
7 (म) डाकर होचे मत त्याने केलेल्या ऐतरेय माझशाच्या
मापान्तरात दृष्टीस पडते. (ऐ• प्रा. माग २ रा. पान १
वरील टीप पहा.१. स. १८६३).
(आ) पोटकिंग व रायकृत कोशात, सोचा अभिप्राप या
पदाविषयीचा कल्न येतो.
1

·- ११६ वेदकालीन भूस्तरशाख व त्याचे वेदर्षी जनक तयापि, मनसारख्या दीर्घदृष्टीच्या, विशाल बुद्धीच्या, आणि व्यवहार चतुर स्मृतिकाराने, युगचतुष्टयाच्या मारंभीच जो हिमकाल उद्भवला, तत्संबंधी दारुण प्रसंगाचे वर्णन केलेलें दृष्टीस पडते; व यावरून, हिमकालाचा उद्भव मकस्मात झाल्याने में संकट मोढवले; यायोगानें अखिल आर्यकुटुंबांची जी दाणादाण उडाली; आणि एकंदर हिम- संचयांत असंख्य प्राणांची हानि होऊन इतस्तवः जो दीर्घ भवास त्यांस करावा लागला; याविषयीचे चिरस्मरणीय इतिवृत्त त्याजला परंपरेने किंवा कर्णोपकर्णी तरी खचित मिळा. असावे, असे वाटते. किंबहुना, किंचित् शाब्दिक फेरफाराने, ते ऐतरेय ब्राह्मणांतीलच नववरण आहे, असेही म्हटले असतां चालेल. (मागील पान १११ पहा). कनिः प्रसुप्तो भवति स जाप्रद्वापर युगम् । कर्मस्वभ्युधवस्त्रेता विचरंस्तु कृतं युगम् ॥ (म०म०९-३०२). द्यावरून, हिमपण्याच्या समाप्तीला प्रारंभ होताच, में युग सुरू झाले ते कृतयुग ममून, ( फल्पादौतु कृतेयुगे), स्थांत आर्यकुटुबांस प्रथमतः वनयासच भोगावा लागटा (विनरस्तु कृतं युगम् ). तदनन्तर, फालयशात् दिमाचा बोर आपोआपच कमी होत गेला. तेव्हा, आत काय करा- वयाचे आणि कोठे राहाश्याचे, इत्यादि विचारात जिवंत राहिलेले टोक पडले, व आपापल्या उपोगास बागडे ( फर्मस्वम्युपतस्ठा). सबब, त्यारा प्रेता ही संज्ञा परी. पुढे, ते ज्या जागेत जनविप्लवाया भीतीने शायय धरुन राहिले होते, ती चांगटी नसस्पाने, पोटें तरी अन्यत्र

·त्या-
गत हिमकाळ व प्रस्तुतचे चतुर्थयुग. ११७
निवासक्षम असलेल्या स्थळी गेडेच पाहिजे, असा त्यांचा
दृढ निश्चय होऊन, पूर्ण विचारजामती झाली ( स जागद्-
द्वापर युगम् ). त्यामुळे, प्रथमची स्थळे पटापट सोडून
देउन ( सजिहानस्तु द्वापरः), ते स्वीकृत भूमीत जाऊं
लागले. म्हणून, हे युग द्वापर असें नामधेय पावले.
नन्तर, धा पसंत केलेल्या जागेत येऊन राहिल्यावर,
ज्याला त्याला बहुत स्वस्थता वाटली, आणि जो तो आपा-
पल्या निवासस्थानांत विश्रांतिसुखानें पडून राहिला (कलिः
प्रमुतो भवति ), यासाठी, द्याला कलियुग म्हणूं लागले.
तथापि, हे युगचतुष्टय, अशा अर्थाने घेण्याची मनुस्मृति-
कारांची कल्पना नसावी, असा आक्षेप कदाचित् आमचे
वाचक घेतील, व तत्पष्टिकरणार्थ मनुस्मृतिले खाली नमुद
केलेले प्रमाणही पुढे ठेवतील. परंतु, आम्ही त्यांस नम्रपणे
इतकेंच सुचवितों की, हा श्लोक राजाच्या शक्तीचा महिमा,
त्याचे "कर्तुमकर्तुम् " सामर्थ्य, आणि " राजा कालस्य
कारणम् ।," इत्यादि दाखविण्यासाठीच घातलेला दिसतो;
व खरा अर्थ आम्ही प्रथम दर्शविल्याप्रमाणेच आहे; या-
विपयी आम्हांला तर शंका सुद्धा वाटत नाही. कारण, था
युगचतुष्टयांतील प्रत्येक युगाचे कार्य, त्याचा काल,
व नानाविध मन्वन्तरे, यांविषयीची पूर्ण कल्पना मनुस्मृति-
कारांना होती, असे त्यांच्याच स्मृतीतील वचनांवरून
स्पष्टपणे कळून येते. (म०स्मृ०भ०१-६९, ७०, ७१
भ०९-३०२).
१ कृतं प्रेतायुगं चैव द्वापर कलिरेव च । राज्ञो वृत्तानि सर्वाणि
(म. स्मृ० अ०९).
राजा हि युगमुच्यते ॥..।।

·११८ वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदर्षी जनक. - एवंच, आमच्या मारतीय प्रमाणांचा सारासार विचार केला असतां, वाचकांस असे खचित दिसून येईल की, एकतीस हजार वर्षांपासून बारा हजार वर्षांपलीकडील कालांत, हिमयुग कालाचा संहार संपत माल्यावर, "कृत, त्रेता, द्वापर, व काले," हे युगचतुष्टय लागलें ( मार्गाल पान ११२११४ पहा), व पाश्चात्य विद्वानांचे आधुनिक शोध देखील वीच गोष्ट नमुद करीत असून, ती कित्येकांना समत असल्याचेही दिसते. याप्रमाणे, भूगोमच्या ज्वलनात्मक (Igneous Fusion) व बाप्परूपी स्थितीपासून तों तहत हिमयुगानन्तरच्या कालापर्यंत ( Po-t-Clacral Penod), भूगोलांतील भिन्न भिन्न गाणि नानाविध स्तरां स्थित्यन्तर फसकसे होत गे, प्राचीन किंबहुना प्राचीनतम भारतीय शास्त्रज्ञानी, त्या सर्वांचा कोणत्या दृष्टीने विचार केला; व अर्वाचीन माणि माधुनिक प्रगतीच्या काळांत पाचात्यप्रतिपादन देखील आमच्या वैदिक व पौराणिक विचारणीची किती मंचाने साम्य पावते; याबद्दलची साधन्त हकीकत आम्ही यथाशक्ति व यथावकाश निवेदन केली. त्यावरून, भूस्तर. शाखांतील भारतीयोचे जनकत्व वाचकांच्या लक्षात सही येऊन, त्यांनी घालून दिलेस्पा भोनाम्यावर, यदा यात्र- शुद्ध पायावर, या नितान्त रमणीय शाम्राध्या दिव्य मन्दिराची विस्तीर्ण रचना करण्याचे श्रेय कोणी तरी धीरोदाच माणि बुद्धिचमवशाटीन मरतपुत्र टवकरच घेईल, मधी मी माशा करतो.

·गठ हिमकाउ व प्रस्तुतचे चतुर्थयुग आता, पूर्वी कबूल केल्याप्रमाणे, भूगर्भातील कवच- श्रेणीसंबंधी, वाचकांची समजूत लवकर होऊन, त्यांच्या लक्षात एकंदर विषय सहजगत्या यावा एतदर्थ, भूस्तर- सोपान-पंक्तीचा एक तपशिलवार भूस्तर-पट सोबत ठेवून, मी हा भाग पुरा करतो. - .

·भूस्तर पट.
सांप्रतच्या चतुर्थयुगांपासून तो तहत प्रथमारंभीच्या
अचैतन्य युगापर्यंत उतरत्या क्रमाने दाखविलेली
भूगर्भातील अनेकविध रचना, व अनुपूर्व
भूस्तरपक्ति.

·४ sale, (मापसन पायाशेजन) Post Tertiary, or Quaternary Era मुहर वा Glacial. or (1)Pleistocene Post Glacral पायात्य नांय भूस्तर युगांची nary, Recent (2) Quater. or पटभेद. मुख्य वर्ग. चतुर्थ युग. (१) हिमकाल (२) हिमोत्तरकाल. मा.पा ४, मा पा.१, ९९ ते १.४ पहा. ते १८ पहा या कोष्टकातील युगवाचक सर्व नावे भरतखंडात उद्भवलेल्या स्थितीशी अगदी साम्य पावत असल्यामुळे, ती सर्व भाr- तीयच आहेत, हे सांगावयासच नशे. भारतीय ना. भूस्तर युगांची पोटभेद काल. सहार. कृत. प्रेता द्वापर. ४ कलि -~ मागील पान 111010

·Tertiary or Cainozoic Epoch.
eमियोसीन आभि इयोसीन कालांच्या दरम्या.
नचा एक ओलिगोसीन (Oligocene) ना-
वाचा पोटभेद पाश्च त्यांनी दिला आहे. परंतु,
तो देण्याचे पयोजन मला वाटत नसल्यामुळे,
तो भारतीय पोट सदरीत मी दिला नाही.
(2) Miocene
(3) Pliocene.
तृतीय युग अथवा वराहकाल,
किंवा सस्तन मन्वन्तर व मनुष्ययुग.
मा. पा. ३७,३०,३६.४. पहा.
काल,
(१) प्राप-शियालिक
(२) शिवालिककाल.
(३) शिवालिफोत्तर
मागी पान १,९९५६ा.

·(3) Cretacious
(9) Jurassic
Secondary or slem 2010 Perund
द्वितीय युग भयरा मंकाल.
मागील पा.१०,१५.१०.
२ सयं कासम्पत्र पोटभेदभरतातील भिन्न भिन्न
स्पलसूचक आहेत.
(३) कोहाट पयवा काठका फाल.
(अ) कोहाट प्रदेश सिधुनदीच्या परिमेस व
पेशावरच्या दासणेय आहे.
(आ) कठिन हरे चुनसही होय, यहिच्या.
वरपे पर तृतोपकालीन होत. ( Lyell's
Geology. p 92. Edition 1865).
(२) पार किंवा हजाराफाल.
(अ) पारप्रस्तर बालेरच्या नसतीस बाहेत.
(आ) हमारा मस्तर सतलज नदीच्या पूर्व
दरीनाद सोपडतात.
(१) तालचीर पयवा कदाडवारीकाल.
(अ) तालवीर प्रस्तर बगाल्यातील मेटा-
नागपारया दसिस माहेत.
(मा) कनारा प्रस्तर है तालनार प्रस्त.
रावर असन, स्पाला जागलेलेप आहेत.
(1) Triaxsic.

·Period of Ancient Life. मोषधी आणि मत्स्य काल. ३२, १३,३४,६९,७० पहा. पटक" टीप . पहा. (४) तिबेटी काल. पडतात. मालयांत व तिपेटीत किमोल प्रस्तर पायप्प हि. पृष्टांक ३३रीप पहा. अधया कियोलकाल. (५) आंगारिक पूत उपलब्ध होतात. पासून महानदीपर्यंतच्या टा- गाडधन प्रस्तर शोणनदी. पृथोक ३४ टीप : पहा. (६) गोडयन काल. केले आहे. उद्भचलें (१०वे. २.४१ १७). (मागील पान ५४ ते ५९ पहा). दावा उद्भव झाला, ही गोर प्राचीन वेदकालगन कपास देखील (मागील पान ३. पहा). मिळते. कारण, सुप्रसिदभूताब ना लिहितो, "The rege- Algæ or sea-seeds, and probably with the lowest of sast, "Soppo-ing the existed.e of life of soine hind, animal." ( Manual of Geolng). By James ·Primary, Palæozoic, or brian Epoch (1) Pre Cam Epoch | (2) Cambrian Epoch AAOIPAT or (3) Silarian आद्य चैतन्य युग अथवा मा. पा. २९, ३०, ३१, च दिली आहेत. सडातील प्रस्तरविशेषावरून. भारतीय अमन, ती भरत- वराल मर्व युगमज्ञक नावे (१) प्राग-विंध्यकाल (२) विध्यकाल- (३) विध्योत्तरकाल. या तिन्ही काळासषधी विवेचन मागीळ पान ३३ टीप (१) मध्ये (अभय चेतन्य युग श्रीसरस्वतीनदीच्या प्रदेशातच आरभों (आ) हे पैतन्य युग सुरू नाल्यावर, प्रथमतः शेवल-तृण-शस्या. विदित होती, असे रुग्वेदावरुन व उपनिपावरून व्यक्त होते. (१) शिवाय, या प्रतिपादनाला पाश्चात्य भूस्तरांची मुद्रा पुष्टि table kındom began with tha lowest of its tribes, the sea-wecdo, as far back as the Azoic Age." Again be more likely to have been tegelable than D Dana. x. A. . L. D. Edition1863. pp1396. 146), 1t18

·यथानुकम वरील घराकडे जाणे आहे.
called Period of Fundamental Gneiss, and
altogether void of life. (vide Student's Lyell.
433,434, 435. मागील पान १८,१९ पहा)
अथवा
६. पहा,
मा.पा. ७,४०, ५०,५३,
२ द्रावस्था.
६. पहा.
मा.पा.२७, ४७,५०,५१,
२ घनावस्था.
प्रमाणे होते.)
अवस्थात्रय सालील
(या युगात पृथ्वीमें
स्थितीत असल्यावियों, मी पूर्वी पाश्चात्य भस्तरशास्त्रज्ञांचा धमा
चामावस्या देखील असत्यापटूलचा पायात्य तज्ञाचाच पुरावा मी
theory, according to which the earth is a globe of
next an outer solid crust." (Vide Intermcdiate Text
(आ) या युगात, भगोलावर, कोठेही नौवनानुकूल परिस्थिति
वेळी, प्रथमतः पृथिवी यायावस्थेत असून, तद्नन्नर दवावस्थेत,
ह्या स्थितीतील प्रस्तरांस आदिद्रष्य किंवा अचेतन्यारमक प्रस्तर
पान ९७ पहा).

·हला अनन्यात्मक युगांतील वकापासून चढत्या शेजनें
Arcbean, Azoic, or Hypozoic Epoch, also
therefore, designated Non-fossiliferous, being
By John W. Judd Pro of Geology pp 15,
टोक 11, २७
12
५६, ६१,६५पहा.
पाक १,२५,०,५०,
वर ग्रंथातील
यापावस्था
() সুনীকে যারঃ কলাবদ্ধ নয় । কারণ
दिलाच आहेत (मा. पा.३७ टाप भा ६३ टीप अपर), तो
देतो. भूस्तरावका लेपवर्य म्हणतो, Finally there is a fourth
-
म्हणण्याचा परिपाठ आहे. मागील पान १६ टॉप अ, मान

·१२८ वेदकालीन भूस्तरशास्त्र व त्याचे वेदी जनक. तात्विक निष्कर्ष. मागील विवेचनावरून, वाचकांच्या लक्षात इतके सहजी येईल की, या भूगोगचे बाप्प-द्रय-घनारमा अवस्थात्रय, त्याची प्रथमची जीवशून्यदशा, रयानन्तरची त्याची चैत भ्याऽवस्था, त्यात कालेकरून, शेवलादि उद्विग्जापासून तों तहत अखिल जीवसृष्टीचा मुकुटमणि जो मानवी प्राणी तोपर्यंत केवळ उत्क्रान्तिनियमानुसारच क्रमाक्रमाने सर्वांची उत्पत्ति, त्याची तदनन्तरची शनैः शनैः वृद्धि, पुढे काल. यशात हिमयुगाचा अकस्मात् आगम, त्यात किचित् मूतमात्राचा संहार, परंतु आर्यमनूचे रक्षण, पश्चात् प्रस्तुत चतुर्थयुग, इत्यादि प्रास होऊन, त्याचे परिणामही दृग्गोचर झाले असल्याने, ती गोष्ट आबाल-वृद्धाम सुविश्रुन आहे. ह्या हिमयुगाचा अथवा संहारकाबाचा उल्लेव, ऋग- वेदात कोठे देखील असल्याचे, माझ्या आदळात अजून पर्यंत आले नाही. त्यावरून, ऋगवेदाची रचना हैमकामा- पूर्वीच झाली असावी, असे वाटते. (मा.पा १३,१४ पहा). भाता, अथर्ववेद जरी पुष्कळ प्राचीन आहे, आणि ही गोष्ट पाश्चात्य विद्वान् सुद्धा कबूल करतात, तरी त्याची १(अ) Mar Muller. H. As L_pp 44847, Muir, O S T. II. 181 Ed 1871, Weber HIL pp 11. Ed. 1882, Gnáth A. Veda Fi Ed 1895 (आ) कारण, हे लिहितात, ' The songs of A_Y. must have been of ancient date, the bymps appear to be of great antiquity " ·Max Muller's H.A.S. L. Ed. I858.571,5723 गत हिमकाल व प्रस्तुत चतुर्थयुग. १२९ रचना व ह्या रचनेचा काल ऋग्वेदानन्तरचाच असल्याचे दिसते. कारण, अथर्ववेदांतील (यत्र नावप्रभ्रंशनं यत्र हिमवतः शिरः । अ० वे० १९.३९.८ या) ऋचेवरून, हिमयुगान्तर्गत संहारकाल प्राप्त झाल्यावर, त्यांतून रक्षण होण्यासाठी, जी नाव मनूमहित हिमनगशिखराला लागली, तत्संबंधी वर्णन अधर्ववेदांत असल्याचे उघड होते. आता, मॅक्समुलरादि बहुतेक पाश्चात्यांची वृत्ति पुराण- तम ऋग्वेदाचा काल देखील, इ. स. पूर्वी १५०० वी. च्या अलीकडे आणण्याविषयीची असून, तसा त्यांनी भापल्या ग्रंथांत ठिकठिकाणी उल्लेखही केला आहे. तेव्हां, अशा स्थितीत भूस्तरशास्त्राच्या दृष्टीने ऋग्वेदाचे पौरा- णत्व पाहण्याची त्यांना इच्छा होऊ नये अथवा सरस्वती नदी हिमालयातून निघून समुद्राला मिळाली असल्या- विषयी, ऋ. वे. ७.९५२ मध्ये स्पष्टोक्तिच असल्याने, हा काल तृतीय युगातील आणि हेमकालीन घडामोडीच्या पुष्कळ पूर्वीचा असला पाहिजे, हे भूस्तरशास्त्राच्या दृष्टीने खोल बुडी मारून अवलोकन करण्याचे त्यांस सुचू नये; यांत काहीच नवल नाही. कारण, त्याचा दृकोण निराळा पडल्याने, दिशाभूल सहनीच झाली. ( मागील पान १३, १४,५६,५७, ५८,१०९ पहा). while on p 567 at distinctly admits that ma prejudice reniained against their antiquity. of the bymns of the Rig Veda ). (that is ·सूचीपत्र अगणित २. उत्क्रातिनियमांची तलें, व त्यांचे अचैतन्ययुग ( दशा) ६, ७, भारतीय वाङ्मयात मूळ २८, २९,४६, ५२, ५०, प्रस्तावना पा ८. ५४, १,७६, ४९, ९३, उत्क्राति नेपमानुसार चैतन्योभन व जीवोत्पत्ति. ११, १२, ३०, अधीव्हिले ४०. ५२, ५३, ६२, ६६,६७, अमेरिकन ज्योतिषी व हैमकाल. ७३, ८६ ४३,१.. उत्क्रातिनियमाची परिणति ९१. भरावलिप्रस्पर- उत्तरधुव प्रदेशातील निवास. १ स्थित्यन्तर कालीन ९४, क्षमता, भारतीय भार्यांच्या तेथील वसाहती, द अनुभव., अचैतन्ययुगातील ९६,९७. ३ प्राचीनतम १६ उद्भिज्ज कोटि २५, २६, ८६, अवस्थात्रय (भूगोला पहा) भश्मयुगकाल १२, ४, ५६ ऋग्वेद पुराणतम प्रय ४६,४७ असतापासून सत् झाले १०५, (अ) त्यातील भूस्तरविषयक १.८,१०९ प्राचीनतम शोष - अहोरात्रीचा एक दिवस . ४७,५०-५९. आइस एज (हिमकाल पहा).! (आ) त्यातील काही कांचा आंगारिक ( काल)", ३३. का,(लाखो वोपली- आय बैतन्ययुग २६,२९,३०, कडील) १३, १४, १,२३,२४,९३,९५ ५५-५८ मायावस्था अथवा प्रयमस्थिति मोरांग-मोटग (मोरंग-उटंग). (भूगोलाची) 1, २७ भार्यावतीतील जमभूमी ४१ मोस्टरम् इमोसीन (म्हणजे माग शिवालिक ओषधे ( अधा पनस्पतिकोटि) काळ)प्राक् शिवालिक पहा ३१ चमत्स्यकाल २९, ३, ५, ५९, ५१,११,८०,८८ इन्द्र ४,४८ ·[२] रिक पहा. कठिका. २५,३६. ग्लेशियर इपॉक (म्हणजे हिम कहापा, कर्नूल, इत्यादि दक्षिण काल) हिमकाल पहा.... हि.स्था. प्रस्तर.९७ ग्बालेर प्रस्ता. कपि वानरादि प्राणिवर्ग. ९. (अ) जीवशून्यकालीन. ९५. कन्हारवारी. (तालचीर पहा) (आ) स्थित्यन्तरकालीन.९.. कलि. ४,४५, ११, १२, धनात्मक (अथवा कठिण भूगोल). १,११५.11. ११,२७, २९, ३१, ", कवचोत्पत्तिकाल .. १८, १९, ५०, ५३,६१, कार्यानिफरस् (म्हणजे आगारिक किया कियोल काल ). आगा• चतुर्थयुग. ५२, ४४, ४५, ५६, ६५, ८२, ८४ काळ (साप्ताहिक) प्र.पा १ क्यिोल.(आगारिक पदा) चिनी ऋण (ज्योतिषांत, भारतीय कर्मादि नलस्थिरज प्राणी ३०, चैतन्यावशिष्ट ५९. भायोनी घेतलेलें नाही) १२. ५१,५३,६३,६९.७. कौवतार ३४ चैतन्यावशिष्ट (प्राचीनतम ). रुत (युग) ४४,४", ", ११२,१३,१५, 196 अर्थातील मतभेद. 13, २५, २९, ३५, ५२, ५३, ५., ५८, ५९, ६०, ६, .२, ७,७१, ८२, १६, केनाइक (दर्शियरी पहा). चैतन्याचा उद्भवकाल ५५,५९, फेमियन ( म्हणजे विभ्यकाल विध्य पहा केटकर श्री न चिं प्रपा ४ चैतन्योमवाचे स्थल (सरस्वती). केसरकार प्रपा . ५४,५५,५६,९८. किटेशियस (काल) कठिका पहा अड्डु २४, ९० कोल ( डाकर) घ हेमकाल ४२, जलज (मत्स्यादि) ८५, ८८. ४२,१.३. जलप्रलयकाल १.२. कोलयूक. १. जलविप्लव. ४ कोहाट काल.(कटिका पहा). जलस्थिाचर ( कूर्मादि) ६७, काटनरी. (चतुर्थयुग पहा). ४४ १७.५,८८. गोंडवन (काल) ३१, ३३, ३.. जावदशा-जोवलक्षणान्वित-(चै. रुत, प्रेता, द्वापारादि युगांधी, चैतन्ययुग. } ( चैतन्यदशा ).

·जैकी ४१,४३ .५८ नम्य पहा) जीवशूय (काल ) मचैतन्य तृतीप युग-(आ) या कालत युग पहा २८. सरस्वती नदाचे समुति पान नुखिक (काल) पार पहा १३,५५,५८ वृताययुग-(इया युगानन्तरच्या ज्योसिशास्त्र . हेमकालीन अनुनपूर्व पडामे डाँत, ज्ञान (व वियरया सर्व भगत सरस्वती वाळवान नाशी बापांचा भतसहा) 1. (गुप्त) साली ३,४,५७,५० तृतीय युग-(ई) झाप्त सस्तन ज्ञानवरी १०८ व मानवी प्राण्यांचा उत्पत्ति टलियरी ( म्णन तृतीय युग) तृतीय युग पहा तृतीय युग-(उ) ह्यांत उत्तरध्रुव टॉड ( व भारतीयांच्या पुराण व प्रदात, भारतीय व पारसी अश्रुतपूर्व मर्याचा सहार) २०, अर्याच्या वसाहतींची प्रतिष्ठा टिळक व युगशब्दाचे मूल्य: पना ६, ट्रियासिक काल (तालचीर पहा) त्रेता ४४, ४५, 11, 11, डना २७, २९ ३० डेंना (व उत्तरध्रुवनिवासक्षमता) थर (प्रस्तर पहा ), दशावतार म्हणजे उत्क्रांतिनियमा डार्विन् । पा. नुरजीवकेटचासोपानपक्ति उदनियन् अगर पुगण (तात्र) ६७ रक्तवालकोग्ल काल तिवेरी दार्घ दिवस, उप प्रभा, साप प्रभा, दर्घ रात्र, पाण्मासिक इण (दरी) ३८ दिवस, पासिक रात्र ६,., तालचीर (काल) ३०, ३६ ट्रगमक (भूगोल), २५, तिमी (काल) विध्योत्तर, ४४, ४८, ४५, ५०, ५३, परतु सिल्यूरियन् नतरचा द्वापर ४४,४५,१११, ११, तृतीय युग-(अ) काही ऋचाचा या कालातील उदय, व मार द्वित य चैत ययुग ( म्हणन कर्म नाय भार्याची सुहाने ५८ तृताय युग-(मगजे शिशतक न पल्लांनीच प्रदेश ९१, १० काल), ३८, द्वापस बार प्रदेश ५१, १. ३९,४,४,४१,५२,५३, द्वीपकल बाह्य प्रदशारा. काल) ३४, ·[४] . (प्रगविण्य व विन्ध्य) ९५. (अ) प्रा. शि. कालात दक्षिण धारवादप्रस्तर- पाल्प भूमिमय... (अ) नावन्य ९५ (आ) प्रा.शि.कालात दक्षिण (या)स्थित्यन्तरकालीन.९४ द्वीपकल्प-सिन्धु गया- धर्मशास्त्र पुलिन प्रदेशाला सला. धूमावस्या (पृथिवीपी) पापमय .१७,४८. (इ) परतु, हिमालयाला लागू महार (आणि माणा, ज्योतिः नर पसरलेल१५. ति मान्य राष्ट्र नो पतलेलें प्राग विध्य (काल) २१, निमाणियुग (अचैतन्ययुग पहा) मीनियन काल म्हणजे भाग विन्ध्य ( प्राग-विध्य पहा ) प्लिमोमीन (शिवालिकोत्तर काल). नृसिंहपूर्वतापनी ७१ शिवालिकोत्तर पहा. ३९. गोलग (इतर ) ५९ प्लास्टोमीन (म्हणजे चतुर्थ युगा. पाराम व रामावतार ९२ दल पूर्वकाल), चतुर्थयुग,नव- परिणामवाद- ज्ञानाच्या सर्व युग, किंवा दिमोत्तरकाल पहा. शास्त्रात ब्राह्मणांचे पुण्य.२,१ १,४२,४४,६ टी. पदा, पमियन् (म्हणजे गोंडवन काल) पडके श्री नाल प्र पा. ५. वायद 1,२ घोल बटे पापागयुग (अश्मयुग पहा ) पप्पमय (भूगोल) 31, २५, प्राणरक (सम) व लुपलाल ७,८,४९५०, ५३,१, पृषी अवधाय. १५, १६, विजावर सह- (अ) जीपशून्यकालीन. ९५. ६.७७,८१,९०,८ (आ) स्थित्यन्तरकालीन ९.५ पेरिम् (पेट).... माजगणित १ पौर्वात्य पाश्चात्य भस्तरशासगो बूबर-ही-परि मागदी प्राणी पांच कियेक बाबतीत ततोश्त 2.१३, १४, १५, ६१ प्राण ण (ज्योतिमान- पर (घर),,,११. रियाल ) प्राक शिवालिक १५, १६,३९, (ज्यू अथवा घायल) लोकांनी पत 1,१. गोहवन पहा. पार. ३५. (नियेटी पहा . मा व हान्यू ·क्राति ६८ लेन्फई २५, ३, ४, ८, यांची तुलना 3.,५१, १२., ५६.९६ १२१, ११२, १२३, ११४, मारतीय भूस्तरशासाचे कण (पा १३५, १२६, १२. मात्यांनी घेतलें ) प्रस्तावना मराठा साप्ताहिक प्रपा १,५ मराठराव का पाप्रपात भारतीय वाहमय द हमकाल मरिन (सर रोहीक) ६९ r.,४२, ४,१.४,१०५ महाभारत व सस्तन प्राण्यांची उत् भारतीय साम्राज्य ग्रंथ प्रपा १ मगी (व चैतन्योत्पत्ताचा काल) भूगोल चे अवस्थात्रय (म्हणजे प्रथमची घामावस्था,२ दुसरी म स्यादि जलन प्राणी ३०,५२, वावस्था,र ३तिसरी घनावस्था) ६३,६८ प्रस्तावना पा २ मत्स्य (प्रावानतम जीववारी) १९ मू प्रपा १,२७, २९.१, मस्यावशिष्ट ६.,.. ४७, ४४, ४९, ५०,५३, ६, मनुष्य मानव व देव) १०,७१, ६५, ६६,०, ८५, ८५, १२ ३.,५१,५२, ५३,८१," भूगरचर मागा (कूर्म पहा (अ। मानव रकान्तीची पूर्णता मस्तरपट, तका, किंवा सोपान पचि प्र पा ९, ४५, ५२) (आ) त्याच्या उत्पत्ताचा काल १२०१७ (शिवालिक) ५०,.. मूरतरशाघांत, भारताय आर्याचे, (इ) त्याची उत्पत्ति भरत सासों वर्षांपूर्वीचे अप्रसरब, व सडांत ५६,५७ अघाडा प्रस्तावना पा ५ मनुस्मृति व विद्युत् अश नमेघ ६. मू प्रपा १२,१३,१४ मनव अवमर्पण ... भूस्तर शानात-कालगणनेचे माप निओमान (म्हणजे शिवालिक म्हणजे युगे ७४, ०६ काल) शिवालिक पहा ८, मूस्तास, त्याचे बाजाकुर, द ३९. उदय प्रपा १,७,९,१. मलकर २५, ३, १४, १८, मपदवेदातील धानांकुर ५, ऋग् मोक्षमुलर ( याचे विचार ब्राह्मण वेदांतील ६, , . तं स ६, चेच मूळ शोध ज्योति शास्त्री वापारसीक ददिदादप्रया त असत्याविषयी) नौक. युग (शक ने किती काल समन मस्तरशत-पोरस्त्य र पाथास्य- प्पास, स्थासपी विवेचन) ·[६] ०५, १०, १०७, १०८, 1.९,१. विध्यप्रस्तर(प्री सिल्यूरियन म्हणजे रंगाचार्य प्रोफेसर-व युगमान1.६. केमियन् ). १३. रॉक्. (प्रस्तर पहा). (म) जीवशून्यकालीन. ९३, राजपुताना-वाळवंट. ५५, ५८. राजपुताना-समुद्र ५७,५८. (आ) स्थित्यन्तर शालीन. ९७. रामायण व जलमय पृथ्वी ६७. (इ) भाद्य चैतन्ययुगांतील सिट (चतुर्य युग पहा).४४. उत्तरकालीन ९३, १६. लेफ्लॅस ६८. विध्ययुग म्हणगे फेनियन् काल. सन.. ३३, १.९. भूस्तरपट.( पान लॉकियर ५८. १२५ पहा). गॅरेनशियन (म्हणजे प्री-बियन विल्यम् स्मिथ. ८३. काल ) प्राग-विन्ध्य पहा. विष्णु पुराण, ५२. लोबनिझ. ९,८०,८१,८३,८९. घेदः (भ) हे केवळ ऐतिहासिकच लेड (सर चार्लस,व तृतीय युग). ग्रंथ होत १६. ३६, ३१, ६३, ७०,७८, ८१, (आ) तसेच ते जीतोपति- विषयक व मानसिक केल व मानवी प्राणी.४.. उन्नतीचे पुराणतम सेल व हिमकाल. ४२,४३,१०४. लेहमन्. ८१, ८९. (६) हे भूस्तरशाखविषयकही वनस्पति. (भोषधी पहा). प्रथ होत. १५, १०, वराह अथवा सस्तनकाल किंवा २., भूस्तरपट पान. तृतीय युग. (तृतीय युग पहा). वराह-सस्तन प्राणी. १,६१, वेवर. 1,४. वैद्यशास्त्र. १. वनर २८,८१,८२,८३,८९. शतपथब्राह्मण-व त्यातील प्रलय चंजन ५९. कालचा उल्लेख. १..,101, वानर. (नृसिंह पहा । १.२. वामनावतार. ९२. शाब्दिक नाणे. प्रस्तावना पा... वायुपुराण. १. शिवालिक (काल) म्हमने तृतीय वॉल काट-4 पृथ्वाच्या चैतन्यो यूग ३७,३८,३९,४०,५७. रपत्तीचा काल..... विभ्य (काल). २९,११,१२,१३. विष्योत्तर (काल) ..., ", शिवालिकोत्तर (काल), १५, पंथ होत. १६ ते ४.,८९. शिवालिक पहाड (प्रस्तर. ३८, ·. ३८, ५७ tion period) २६, ... शेवल भोषधो-तृण शस्य-वृक्षादी- सिनोमा प्र. पा. ८. चा वदय. २९,८६. सेन्सरव दिमकाल४२,१५,१.४ समुन्यात प्रान्त-आध चेतन्य झाले पा ८ युगांत-व प्राक् शिवालिक का हजारा (काल) पार पहा लान कोणने 1९५ हटन् १. तदुतर कालातले कोरडे पडले. हहरस्टन् 1.1. हपळ 1.1, 1.. सप्तसिन्धू द तेधून अन्यत्र पस हार्ड वक् .. विरेल्या वसाहती.". हिमकाल 1,४२, संपव काल ११२, हिमयुग सप्लव (हमयुग)-माशिया, यूरोप, हेमयुग व अमेरिकासडात ४., १९, हेममन्दार हिमाउरल कार ५२, १३. सरस्वती (प्रदेश ) जीवोत्पता हिमालय स्थळ, ५५, ५६ भूस्तरपट हिमालय रसरूप ६५. पा.१२५पहा. हिमारपाच्या पथिम याजूच्या सरस्वती नदार समुद्रीन पवन रचनेचा काल-ए- म्पिय. ३,५७,८. विंध्य १५ स्तन नायकोरि (वाहादि) हिमांतरकाल ", ४४, १५, ३.,३०,३८, १९,१०,५२, ११५,१२१. ६३, ६९,५०,८२,८८,८९ ६न्यू कण (ज्यौनियान मार. नृतीय कालीन... म प..१२. तीय भाय ना घेतलेले नाही.) सिक्यूरियन् (दामे विष्योत्तर काले) विष्पोत्ता पहा. हौ (डा मार्टिन). सन्धवप्रेणी (पाप) ५६,९८. मिन्स मिथ ( माratkar स्टानो .९,1,८९ पुराणप्रथसपहाचा आगि म स्तर.११.९,.. मूम्प पाम सरीरामह). रिपस्यन्नर कार (Transi ८ .