·3x2x3XSXSXSXSXSXSXSXXXSXSXSXSXSX3x2x2x2x5X:
Sheth Devchand Lalbhãi Jain Pustakoddhār Fund Series: No. 87.
S'RI BHARATES'VARA-BAHUBALI-VRTTI
Part O
BY
***
而阿順師加註
S'RI S'UBHAS'ILA GANI
COMPOSED IN
Vikrama Era 1509
Edited up to pp. 234 by the late Jainācārya S'ri Vijayadāna Sūri and pp. 235-368
by Muni Sri Dharnavijaya.
Vikrama Sanivat 1993 1
Price Rs. 2-0-0.
[ A. D. 1937.
YEXEXSXSXSXSX2XSXSXSXSXSXSXSXSXSXSXSXXXSXSXXE

·}
S'RĪ BHARATESVARA-BĀHUBALI-YRTTI
Part I pp. 1-186 published in A. D. 1932
and
Part II, pp. 187-368 published in A. D. 1937.

·पत्राङ्कः ... E " श्रीमच्छुभशीलगणिविरचिता श्रीभरतेश्वरवाहुबलिवृत्तिः प्रथमविभागस्य कथानुक्रमः। प्रथमः साध्वधिकारः॥ कथानामानि कथानामानि १ श्रीआदीश्वरपूर्वभवचरित्रम् भरतवाहुबलिकथा च १- २०११ श्रीवनस्वामिचरित्रम् ६८- ८० २ श्रीअभयकुमारकथा (श्रेणिककथा) .२१-४० १२ श्रीनन्दिपेण तपोविपये ८०-८२ ३ श्रीढण्ढणकुमार ४०-४१ धैयावृत्यविपये नन्दिपेणकथा ८२-८४ ४ श्रीस्यूलिभद्र श्रीयककथा ४१-४५/१३ सिंहगिरिकथा ५ श्रीअन्निकापुत्राचार्यचरित्रम् ... ४६- ५०१४ दानविपये-श्रीकृतपुण्यकथा ६ श्रीअतिमुक्तककेवलिकथानकम् .५१- ५२ | १५ श्रीमुकोशलचरित्रम् ९१-९२ ७ अदत्ताग्रहणे श्रीनागदत्तकथा ५२- ५४ १६ शुभाऽशुभभावनायां भीपुण्डरीक-कण्डरीककथा ९२-- ९४ ८ नागदत्तकथानकम् ५४- ५६ १७ श्रीकेशिगणभृश्चरित्रम् .९४-९७ ९ श्रीमेनार्यमुनिवरचरित्रम् .५६- ६१/१८ श्रीकरकण्डु .९७-१०१ १०: श्रीस्थूलभद्रकथा ६१-६८१ १९. श्रीहल्लविहल्ल १०१-१०२ ... ... ... ... .... ...' ... ...

·अनुकमः। पत्रा रवृतिः। .... ... ... ... ... " ... कथानामानि २० श्रीसुदर्शनश्रेष्ठिचरित्रम् २१ श्रीशालमहाशाल, २२ श्रीशालिभद्रमहर्पिकथा २३ श्रीभद्रवा गणाधीश २४ श्रीदशार्णभद्रराजर्षि २५ श्रीप्रसन्नचन्द्रर्पि २६ श्रीयशोभद्रसूरीश्वर २७ श्रीजम्यूस्थामि-प्रभवरस्वामिचरित्रम् २८ श्रीवकचूलचरित्रम् २९ क्षमायां श्रीगजसुकुमालकथा ३० श्रीअवन्तीसुकुमालकथा ३१ दानपुण्योपरि-श्रीधन्यकथा .. ... कथानामानि पंत्राई १०२-१०४ ३२ श्रीइलातीपुत्रकथा १५७-१६० १०४-१०६, ३३ श्रीचिलातीपुत्रकथा १६०-१६२ १०६-१११) ३४ श्रीयुगवाहुचरित्रम् १६२-१६८ १११-११४ | ३५ श्रीआर्यमहागिरि-आर्यसुहस्तिसूरीश्वरयोश्चरित्रम् १६८-१७३ ११४-११६, ३६ श्रीआर्यरक्षितसूरिसम्बन्धः १७३-१७५ ११६-१२२/३७ उदायनराजर्पि-प्रभावतीकथा १७५-१७७ १२२-१२३ ३८ श्रीमनकक्षुल्लमुनि ... १७७-१७८ १२३-१४१ / ३९ श्रीकालिकसूरीश्वरचरित्रम् १७८-१७९ १४१-१४३) ४० श्रीकालिकसूरीश्वर १७९-२८२ १४३-१४५/४१ श्रीकालिक १८२-१८४ १४६-१४७ | ४२ श्रीप्रदान्नचरित्रम्-अपूर्णम् १८४-१८६ १४७-१५७ इति प्रथम विभागः पत्रायः १-१८६ ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·अनुक्रमः। धीमरते. मरचिः। .. ॥२॥ ... ... ... ... कथानामानि ३ श्रीमनोरनाकथा ( सुदर्शनश्रेष्ठिकयातः) ४ श्रीमदनरेखाचरित्रम् ५ श्रीदमयन्ती ६ श्रीनर्मदासुन्दरी (ऋपिदत्तया सार्द्ध) ७ श्रीसीताचरित्रम् .. ८ श्रीनन्दाफथा (अभयकुमारकथातः) ९ श्रीभद्राकथा (शालिभद्रकथातः) १० श्रीसुभद्रापरित्रम् ११ श्रीराजीमति १२ श्रीनपिदत्ता १३:श्रीपद्मावतीकथा (उदयनकथातः) १४ श्रीअखनासुन्दरीचरित्रम् ... कथानामानि २६२ | १५ श्रीदेवीकथा (नास्ति) २६२-२७० | १६ श्रीज्येष्ठाकथा २७०-२८१ | १७ श्रीसुज्येष्ठाकथा २८१-२८८ | १८ श्रीमृगावतीवृत्तम् २८८-२९३ /१९ श्रीप्रभावतीकथा २९३ /२० श्रीचिल्लणादेवीवृत्तम् २९३ /२१-२२ श्रीवामीसुन्दरीकथा २९३-२९५ २३ श्रीरुक्मिणीकथा (शान्यप्रान्नादिकयातः) २९५-३००/२४ श्रीरेवतीकथा ३००-३१३ /२५ श्रीकुन्तीकथा ३.१३ /२६ श्रीशियादेवीकथा ३:१३-३१६/२७ श्रीजयन्तीकथा (नास्त्रि), पत्रात ३२६ ३१६-३१७ ३१७-३१९ ३१९-३२४ ३२४ ३२४-३२६ ३२६-३२८ ३२८ ३२८-३२९ ३२९-३३१ ३३१-३३२ ३३२ ... ... ॥२॥ ...

·... ... .... ... ... ... .... ... ३४९-३५७ ३५७-३६० ३६०-३६२ ३६२-३६५ ३६५-३६७ ३६७-३६८ पपानामानि २८ श्रीदेवकीकथा २९ श्रीद्रौपदीकथा ३० श्रीधारिणीकथा. ३१.श्रीफलावतीकथा ३२ श्रीपुष्पचूलाकथा ३३ श्रीसत्यभामाकथा ३४ श्रीपद्मावत्यादिकृष्णाममहिष्यष्टककथा ३५ यक्षादि-स्थूलभद्रसप्तभगिनीकथा (स्थूलभद्रकथातः) .... कपानामानि ३३२-३३३ ३६ श्रीशीलवतीकथा ३३३-३३८३७ श्रीनन्दयन्तीकथा ३३८-३४०३८ श्रीरोहिणीचरित्रम् ३४०-३४६ ३९ श्रीरतिसुन्दरी , ४० श्रीश्रीमतीकथानकम् ३४६-३४८ प्रशस्तिः अन्धसमाप्तिश्च ३४८-३४९ इति द्वितीया साथीनामधिकारः समाप्तः। विक्रेग्रन्थानां सूची इति द्वितीयविभागः पनाः .... ३६८-३७२ १८७-३७२ ... ३४९ ...

·श्रीमरते- श्वरवृति।। विजयदान- सूरिचरित्रं । ॐ ही णमो आयरियाणं । ॐ ही णमो लोए सव्यसाहूणं । सकलागमरहस्यवेदीशासनधुरंधर, परमगीतार्थ, ज्योतिर्विदाभरण पूज्यपादाचार्य श्रीमद् विजयदानसूरीश्वरजीमहाराजनुं टुंकु जीवनचरिन आ महा पुरुफ्नो जन्म झींझुपाडामा वि. सं. १९२४ना कार्तिक शुक्ल चतुर्दशीए थयो हतो. तेमना पितानुं नाम जुठाभाइ, अने मावानु नाम नवलवाइ हतुं. मातापिताए एमनुं नाम दीपचंद राख्युं हतुं. दीपचंदे पोताना जीवनधी पोताना नामने देदीप्यमान कर्यु छे. दीप- चंद कुळदीपक पण नीवड्या, अने शासनदीपक पण नीवड्या. दीपचंदनुं जीवन अनेक रीतिए यशस्वी पन्यु. भण्या, एसिस्टंट मास्तर थया अने पोलीस पटेल पण वन्या, परन्तु सत्ताना गुमाननी चूडमां ए सपडाया नहि. प्रसंगवश धर्म तरफ प्रेराया. पोतानुं धर्महीन जीवन अकार लाग्यु. पूर्वनी आराधनाथी के उत्तम भवितव्यता होयाथी, दीपचंदना हृदयमां धर्मने जाणवानी अने आचरवानी प्रवळ इच्छा जन्मी. क्रमश: तेओ साधु थया.

·ए काळमा पूज्यपाद, सद्धर्मोद्धारक, न्यायाम्मोनिधि आचार्यदेव श्रीमद् विजयानंदसूरीश्वरजी महाराजानु एकछत्र साम्राज्य प्रवर्ती रघु हतुं. ए महापुरुपना शिप्यरत्न पूज्यपाद उपाध्याय श्रीमद् वीरविजयजी महाराजानी पासे दीपचंदे वि. सं. १९४६ मा वावीश वर्पनी, यौवनना आंगणामां पगरण मांडी चूकेली वये दीक्षा लीधी. यौवन दीपचंदने विलासना अंधकारमा घसडी शक्यु नहि. पण विरागे यौवनने त्यागमां घसड्यु. दीपचंदनो उत्कर्ष प्रतिदिन वधतो गयो. तेमनुं नाम मुनि श्रीदानविजयजी राखवामां आवेलं. सतत् अभ्यास अने प्रखर संयम पाल- नथी श्रीदानविजयजी विद्वान् वन्या, तपस्वी वन्या, अने मुनिराजोमां विशिष्ट स्थान भोगवया लाग्या. ज्योतिपना विषयमा तेमनो निर्णय जैनसमाज माटे निःशंकपणे स्वीकार्य मनावा लाग्यो. श्रीजिनागमो अने वीजा दार्शनीकादि शास्त्रोना गहन अभ्यासथी तेओश्री श्रीजैन- दर्शनना परम रहस्यज्ञाता यन्या अने तेओश्रीना वचनोनी पण एक सरखी रीतिए उंडी असर थवा लागी. विधिविधान जेवा सूक्ष्म विपयोमां पण तेओश्री एटला निष्णात हता के तेमनी सलाह मल्या पछीथी शंकाने स्थान रहेतुं नहि. आ महापुरुपना दिलमां शासनरक्षानी तमन्ना ठांसी ठांसीने भरायेली होय एम लागतुं तुं. आथी आवा विद्वान्, चारित्रपात्र अने शासनने समर्पित महापुरुपने पूज्यपाद सद्धर्मसंरक्षक निःस्पृहशिरोमणी आचार्यदेव श्रीमद् विजयकमळसूरीश्वरजी महाराजाए श्रीआ- चार्यपद उपर वि. सं. १९८१ मां आरूढ कर्या. पू० श्रीविजयकमळसूरीश्वरजी महाराजने पू० श्रीविजयानंदसूरीश्वरजी महाराजानी पाटे सर्व मुनिवरोए स्थापित कर्या हता, अने तेओश्रीए पोतानी पाटे आ महापुरुपनी स्थापना करी. आ महापुरुपने गणी, अने पंन्यास- पदी वि. सं. १९६२ मां संभातमां पिभूपित करवामां आव्या हता.

·धीमरते. भ्वरवृतिः। (विजयदान- रिचरित्र। - ॥४॥ पूज्यपाद आचार्यवयं श्रीविजयदानसूरीश्वरजी महाराजाए पोतानी आत्मसाधनामां मन-वचन-कायाने समी दीधा हता. अति वृद्धवचे अने अति क्षीण देहे पण ते महापुरुष महान तपस्वी हता. छातीनो सतत दुखावो होवा छत्ताय उपविहारी हता. शासनना परम आधारभूत हता. तेओनी वि.सं१९९२ना महा सुद २ ना दिवसे पाटडी मुकामे काळधर्म पाम्या. जीवनभरना संयमना प्रभावे एमने समाधि- मरण प्राप्त थयु. तेोश्री पोवानी पाछळ एक सुविशाम मुनिमंडळ मूकी गयांछे, जैमा पूज्यपाद सिद्धांतमहोदधि आचार्य म० श्रीविजयप्रेम- सूरीश्वरजी महाराज अने तेमना पट्टप्रभावक पूज्यपाद व्याख्यानवाचस्पति आचार्य म० श्रीविजयरामचंद्रसूरीश्वर महाराज बगैरे मुख्यछे. आ महापुरुषे पोताना जीवनमां शासनसेवाना अने भव्य जनो पर उपकार करवाना अनेक कार्यो कर्या के अने तेमनुं जीवन आत्महित इच्छनार माटे एक प्रेरणानु उत्तम साधन छे. 1 सं. १९९२ धनतेरसी, युधवार मुंपई वा. ११ नवेंबर १९३६ ॥४॥ साधु चरण किङ्कर जीवनचंद साकरचंद जहेरी. मानार्थ मेनेजींग दृस्टी

·PAN
श्रेष्ठी देवचन्द लालभाई जह्वेरी.
जन्म १९०९ वैक्रमाब्दे
कार्तिक शुक्कैकादश्याम्
(देवदीपावली-सोमवासरे)
सूर्यपूरे.
निर्याणम् १९६२ वैक्रमान्दे
पोपकृष्णतृतीयायाम
(मकरसङ्क्रान्तिमन्दवासरे)
मुम्बय्याम्.
The Late Sheth Devchand Lalbhai Javeri,
Born 22nd Nov, 1852 A.D. Surat,
Dled 13th January 1906 A.D.Bombay.
1-37 :-Copies 3000.
N.S.P.

·नमः प्रणतसुरनाथाय तीर्थनाथाय श्रीमते शर्केश्वरपार्श्वनाथाय । अथाऽऽरभ्यत उपक्रमोऽयं श्रीभरतेश्वरवृत्तेः । ॐ ऐं नमः। अयि श्रद्धाभरभावितमनसः महामनसः! विदितमेवैतद् विश्वेषां पारमेश्वरप्रवचनपानपीनात्मनां विदुषां,' यदुत अवर्तन्ते चत्वारोऽनुयोगाः सार्वे समये, तन च द्रव्य-गणित-चरणकरण कथानुयोगेष्वेषु चतुर्पु कथानुयोगस्याऽपि स्थानं महत्तमम्, सन्दब्धा- श्वाने के प्रबन्धाः स्वधिया सुरगुरुसंस्पर्दिभिः भव्योपकृतिषद्धकः पूज्यप्रवेकैरस्मिन्ननुयोगे बालघियाममन्दानन्दात्यै । एवेन सार्वसमयाऽज्ञैरैविधवृत्तान्येपणवद्धानहैः प्रलपिताः 'कथानुयोगघटिताः प्रवन्धा दुर्घटा असम्भवदैतिवृत्ताः कल्पिताधेति दोपाः प्रत्युक्ताः, यवो नात्यनाथनन्तेऽस्मिन् पारावारे संसारे किञ्चिदपि दुर्घटम्, अपि च परोपकृत्येकनिवद्धमनसां तेषां महात्मनां वचस्सु को नाम धीदरिद्रः कल्पनोपजीवित्वं स्वीकुर्यात् ?, नास्ति प्रयोजनं किमपि सार्वसमयवेदिनां तेषां यद् विहाय भवभीलकतां प्रवर्तेरन् ते स्वकीयकल्पनासृष्टी, अपि च खोत्प्रेक्षाहतश्रद्धाभरा अमी नव्ययुगीनाः तत्तत्कालीनैतिद्यसामग्री प्रति निरपेक्षाः सन्तः "अन्धस्पृष्टगज- न्यायेन साभीष्टमेव पुष्णाना मोगुह्यन्ते मियः, न श्रद्दधते च मुनिगणनायघटितप्रवन्धेप्वैविह्यत्वं, श्रद्दधते च शिरोधूननेन पाश्चात्यविद्वत्क- ल्पितेषु प्रामाण्यमित्यलं दुप्पमाकालकवलितविवेकनेत्राणां तेषाङ्कथयाऽनया।

·उपक्रमः। प श्रीमरते. अथ प्रस्तूयते प्रस्तुत तावत्-पापल्याने या प्रत्यहं श्रद्धाभावितचेतोभिर्भावुकै खाध्यायतया प्रत्यूपावश्यकक्रियाफाले सोऽयं नीजिनशास- भरवृत्तिः। ननभोनभोमणिसदृशां सुदृशां भरतेशायपुरुषमौलिमणीनां पुण्याभिधेयैधितो भूपितश्च "भरहेसखाहुबली"ति स्वाध्यायः । भावुक । कर्मेन्धनपावफे पावकेऽस्मिन् स्वाध्याये जोयुष्यमाणा निजचरितचित्रितजगज्जनास्ते महात्मानः कदा क कीदृशं भूवलयं जनपदं वा खज- । नुपालभरित्यतिवृत्तप्रकटनपरोऽयमुपदीक्रियमाणः सुललितगद्यपद्यनिपद्धो "भरतेश्वरवाहुबलिवृत्तिग्रन्थः" स्याभिधेयं स्वयमेव स्पष्टी- करोतीसत्र नास्ति कथनावकाशः ।, किश्च विषयश्चास्य कथानुयोगसत्कः । न शङ्कालेशोऽपि "पुरुषविश्वासे वचनविश्वासः” इति सार्वसमयसिद्धोक्तौ, जायतेऽतः सहजा ,' जावुपिदारेकेयम्, यदुत ‘क इमे कृतरस्या मूलप्रणेवारः, के चेमे वृत्तिकारा' इति, तत्र तावदस्य मूलप्रणेवारस्तु पूज्यप्रवेकाः । क इत्यत्रोत्तरदाने नास्त्यस्मत्सामर्थ्यम्, तदुपलम्भकसामग्रीविरहात, ज्ञापयिष्यन्ति वृत्तशास्तद्वृत्तम्, " न चाऽप्रसिद्धकर्तृकोऽसौ है' प्रकृतप्रवन्धोऽप्रामाण्यमीपादिति वाच्यम्, नाऽप्रामाण्यं साम्प्रतकालीनकर्बप्रसिद्धिनिबन्धनं किन्तु खोत्प्रेक्षाप्रयुक्तं तत्, न च तत् सम्भ- पयस्मिन् प्रयन्थे, प्रामाणिकशेखरैराहतत्वात् । वृत्तिकाराश्चाऽस्य प्रतीता एव वन्द्यपादाः श्रीमन्तः शुभशीलगणिनः । विनेयायेमे ! जिनशासनफैरवक्नेन्दूनां सहस्रावधानसाधकश्रीमुनिसुन्दरसूविराणाम्, एतेषां सत्तासमयः स्पष्ट एव, स्वयमेव ते प्रणिजगदुः स्वकीय- स्याऽस्य मन्यस्य प्रशस्ती बदत्तम्, यथाहि-"श्रीमन्मुनीशमुनिसुन्दरसरिराज-शिष्यो मुनीशशुभशील इति प्रमुख्यः । एतां का वितनुते स्म नवाम्बरेपुं-चन्द्रप्रमाणसमये किल विक्रमार्कात्॥” प्रतीयतेऽतः सष्टतया श्रीमतां वृत्तिकृतां सत्तासमयः पञ्चदशशताब्द्या अन्यकाल: प्रारम्भकालश्च पोडमाशवान्या विक्रमार्कात् । स्वजन्मना चालञ्चकुरिमं भूवलयं तत्समय इमे वृत्तिकृतः ।. ।

·विहाय कृतिमिमां प्रथिताः के के प्रयन्धा एमिर्महात्मभिरिति ज्ञातुं नास्ति सम्पूर्णा सामग्री, तद्वैकल्यमेव दुनोत्यस्मचेतांसि, तथापि यथाशातं प्रतन्यते किश्चित्-- ( १ )विक्रमनृपोदन्तप्रथनपर 'विक्रमचरित्रम्,' रचनाकालम्च विन्दुनिधिवेदेन्दुमितो वत्सरः । (२) 'प्रभावककथा', कृतावस्या मथितभिः साशासनप्रभावनाकृतामैतिवृत्तम्, प्रथनकालश्च वोर्डिंगगनभूतक्षोणिमितः संवत्सर।। (३) खोपशटीकोपेतः श्रीशत्रुञ्जयकल्पः', रचनवेला प नागधरेऐचन्द्रप्रमितो वत्सरः । (४) 'शालिवाहननृपचरित'श, कृतः प्रबन्धोऽयं गगनाधिपञ्चभूमिते वत्सरे । मन्थाश्चैतेऽधुना क्व सन्ति, मुद्रिता न वेति विशे- पवृत्तं न जानीमो वयम् । (५) 'पुण्यघननृपकथा', प्रान्ते पास्याः संसूचितं तैः स्वनाम-यथा "शुभर्भव्यशीतलतादिमवर्णजनाम भवति यस्य वर्तः, पनवेम - काल इयं, पुण्यधननृपकथा कृता तेन"। श्रूयन्ते चान्येऽपि प्रन्था एतेपां पूज्यचरणानां पश्चास्तिप्रयोधसन्यन्धः, दानादिकथा ११५० श्लोकमितो प्रन्थोऽयं, पुण्यसारकथा मन्योऽयं १३११ पद्यममितः, शीलवतीकथा ९८८ पद्यमितोऽयं प्रवन्धः, सानपञ्चाशिकाकथा, भक्कामर- महात्म्यः, १७०० पद्यमितोऽयं प्रयन्धः, अनुमीयते तावदेतेन धृत्तिकृतां कथासाहित्यसर्जने परिश्रमोऽतीव, अपि प व्याकरणविषयस्पृशौ 'उणादिनाममाला-पञ्चवर्गसङ्घ धेति द्वौ प्रबन्धौ श्रूयते, भविष्यन्त्यन्येऽपि विविधविषयस्पृशः प्रपन्या अमीपाम् । श्रीमतां जनुः क कदेति वृत्तभिक्षुकेभ्यो नास्ति तदुत्तरदानसामर्थ्यम्, वृत्तिकृतां चैपां गच्छश्चान्द्रः, सतीर्थ्याश्चामीपां श्रीरल- शेखरसूरिवराद्याः, तथाचाहुस्त एव- +"जैन साहित्यनो सेक्षिप्त इतिहास" इत्यत उसृतम्, जनप्रन्थावली' इत्यतः रामुद्भुतम् ।

·उपक्रमा "श्रीयुतरमशेखरगुरु: उदयनन्दिसूरिवराः लक्ष्मीसागरसूरीशाः सोमदेवाख्यसूरयः" । ॥ भीमरते. वरवृत्तिः। प्रथिवाश्चमी रसशेखरसूरिवरैः श्रादप्रतिक्रमणसूत्रवृत्तिराचारप्रदीपश्चेत्यादिप्रबन्धाः, प्रस्तुतमन्थकृतस्तु श्रीमुनिसुन्दरसूरिनाथानां कतमे विनेयाः फदा च दीक्षां जमहुस्तेषां सविधे इति न प्रतीयते सष्टम् । अथ द्विधा विभक्तश्चायं प्रवन्धः साधुसाव्यधिकाराभ्याम् , यतिवेदद्विप्र- निवपृष्ठात्गकखावत्सावधिकारः, तदनु, समाप्तिपर्यन्वो द्वितीयोऽधिकारः । प्रवन्धोऽयं सूदुधियामत्युपकृत, नास्त्रि शब्दकाठिन्य पथपाण्डित्यं वाऽस्मिन् प्रन्थे । प्रवन्धेऽस्मिन् भापाऽपि सष्टा सरला ललिता च, दृधश्वापालबुधरुचिप्रदयां सरण्या प्रन्योऽयं अन्यकृता । विभक्ता चाऽस्य ग्रन्थस्य रचना गद्यपद्याभ्यां द्विधा । मञ्जला शोभनशन्दघटिता पद्यरचना, सालकारा च गद्यरचना रञ्जयत्येव विदुपां चेतांसि । कचित् कुत्रचित् अलङ्कारवद्वया गयरचनया लोकोक्किरपि सूनिता ग्रन्थकृता, यथा अभयचरिते-"सुनन्दाऽवक्-सत्यं वचस्तव, अभ्रस्याबारे चन्द्रसूर्यो, अभ्रस्वाधारे, जलधरपूरः, अनस्याधारे ताराः सर्वाः स्युः, अभ्रस्याधारे लोकाः सर्वे ।' एवं कचित् उपमया पदिवा गद्यवाणी, यथा सुदर्शनकथानके-"रूपेण कन्दर्पः, वाचा वाचस्पतिः, युद्धवा बुधः, तेजसा सूर्यः, सौन्येन सोमः, कर्मच्छेदनक- शत्वेन मगलः, विष्णया शुक्रा, कुकर्ममन्दत्वन मन्दः" । अपि च प्रवन्धेऽस्मिन् स्थाने स्थाने प्रासङ्गिकमौपदेशिकं लौकिक केवलनैतिकं च विवेच्यं विवेक्तुं न व्यस्मापुस्ते वन्द्यचरणा वृत्तिकृतः, यथा भरतकथायां धनसार्थपप्रस्थानसमये ज्योतिःशास्त्रसत्कं रहः संसूचितं वैः- '. "आदित्यहस्तो गुरुणा च पुष्यो, बुधानुराधा शनिरोहिणी च । सोमेन सौम्यं भृगुरेवती च, भौमाश्विनी चामृतसिद्धियोगाः । न च । केवलैपा लोकोक्तिः, सार्वसमयेऽप्यस्य विधीयमानत्वात् , सूत्रितत्र परोपकृमण्यैर्वन्धचरणैश्चतुर्दशशतप्रकरणसौधसूत्रणसूत्रधारः श्रीमद् । कश ·हरिमारियरः पञ्चयस्तुमादिमन्यश्रेण्या--"सोमणदिमि विहिणे" यादिभिः मुहूर्चस्य विधानम् । एवेन .“नाखि प्रत्रज्यादिमहणसमये मुहाऽपेदा, अपेक्ष्यते फेवल उत्साहः” इति ब्रुवाणा मन्यानाश्चाप्यपास्ताः, उत्साहश्चात्मपरिणामविशेषः, सोऽयं परिणामविशेषोऽपेक्षते द्रव्यक्षेत्रकालविशेषान् नियमवः, अत एष विधीयमाने प्रवज्योपस्थापनादिशुभानुष्ठानेऽवश्यं शोभनकालो निरीक्ष्यः, यथोक्तम् - 'विचारर- माकरें राधान्यवेदिभिः श्रीकीर्तिविजयोपाध्यायैः-"शोभनेषु विधिकरणनक्षत्रमुहूर्वेषु द्रव्यक्षेत्रभावेषु” इत्यलं, किं वहुक्तेन, सार्वसमयप्र- पालिफेयम् । मुसूत्रिवं प्रवन्पेऽस्मिन्नेवं यहुपु स्थानेषु प्रासनिकं तेन्द्यपादैः। अव एवोपदयं ग्रन्थः, किंबहुना, स्वयमेव वोभोत्स्यते तद्वा- धनमः फतिभिः। ये तु मूदमवयः केवलं भापया प्रथनसरण्या च अन्यकृतां पाटवमनुमातुं प्रवर्वन्ते, हन्त ! तेषां कियद्धीमान्द्यम् यत् पापाटपविविपाचारविनिवविवुधन्दा अपि वन्धचरणास्ते पूर्वकालीनमुनिनाथाः प्रवर्तेरन् जातुचिन्मन्दधियामुपकाराय नितान्तं सरख्या गा-पधरपनया, नातः फाऽपि शङ्का तेपां पाण्डित्ये । अपि च धियां खनिभिरेमिः महात्मभिः प्रथितानां प्रवन्धानां समालो- पनकर्मगि पशुपातो नास्माकं भाव्यः, वदेव परमं सौभाग्यं यत्तब्धप्रवन्धानां व्यतीते महति कालेऽपि यन्निरीक्षणम्। "कथाकोप" इत्यपराभिषयोऽसौ वृत्तिप्रन्यो यद्यपि हीरालाल हंसराजद्वारा प्रसिद्धिमितस्तथापि नानया रीत्या, तेन तु वृत्तिमर्थिवा कथा पृथक् पृथक कृत्या समत्या संशोध्य मुद्रापिता, अव एकककैकाभिधेययोः अप्यनयोमिथः बहुषु स्थानेषु शब्दवसादृश्यं दृश्यते, दृश्यते पं सूक्ष्मेक्षिक- या निरीश्त्यमाणे नेफस्पलेषु पाठपरावर्तनं । इदानी प्रसिद्धयमानोऽयं भागो मुनिर्गजक्षोणीमितपृष्ठतः समाप्तिपर्यन्तः । पूर्वभागस्त्वस्थ पुरा श्रेष्ठि श्रीदेवचन्द लालभाइ जैन पु० उ० फण्डकार्यकृच्छ्रीजीवनचन्द्र जव्हेरीद्वारा प्रसिद्धिं नीतो, व्यतीतेषु चतुर्वन्देषु अवशिष्टोऽयं द्वितीयो ·उपक्रमः भागः ॥ भीमरते. श्वरवृतिः। तेनैव श्रेष्ठि दे० ला० भाण्डागारैकव्यवस्थापक श्रीजीवनचन्द्र साकरचन्द्र द्वारा प्रसिद्धिमश्रुत इति विदितमेव । कियद्दीदिष्टात् मुयमाणोऽप्ययं प्रन्यः कारणवशव इदानीं सम्पूर्णतामेति, साधूक्तं महामनोमिः श्रेयांसि बहुविनानी ति संशोधयितास्वाऽस्य वृत्तिग्रन्थस्य मुख्यतया दुश्वरतपश्चरणमञ्जुलचरिताः सहृदयजनाप्रेयाः सार्वज्ञराद्धान्तदिनः तपागच्छा- धिपतयः श्रीमद्विजयदानबरीशिवारः । पारसावसिकमनसां तेषां निःसीमरूपयाऽवशिष्टोयं ग्रन्थः यावत्समाप्तिमेति तावद् हा हन्त !!! एते वन्यचरणाः प्रपाल्य चिरतरं निरविचारं श्रामण्यम् विमुच्य महच्छिष्यप्रशिष्यपरिवृतं मुनिगणं, पाटडीप्रामे समाधिमृत्युना दिवं प्रापुः कराईनिधिभूमिते वैकमे वत्सरे माधशुद्वितीयादिने । तद्नु शोधितोऽयं कियद्भागस्तेपामेव प्रशिष्यैः श्रीधर्मविजयैर्महात्मभिः । इत्येवं परिश्रमेण महता शोधिते सम्यनिर्धारित प्रसिद्धिमिते चास्मिन् प्रन्थे याः काश्चन मुद्रणदोपजाः प्रमादजा वा त्रुटयस्ताः संशोध्या निसर्गतोऽनुग्रहपरचेवोमिः सहृदयैः । प्रान्ते संस्मरणीयमहर्निशं "शोध्या सुबुद्धिमद्भिविबुधैः फूटापसारणत" इति ग्रन्थकृत्सूचितं शिक्षावचः, यतनीयश्च निपीयैनं पुण्यप्राग्भारंभरं कथाकोपरसममन्दानन्दनिकेतनाय महानन्दाय भवभीलुकै|धरित्याशास्ते- सिद्धान्तमहोदधि आचार्यदेव श्रीमद् विजयप्रेमसूरीधरसाम्राज्यवर्ति-प्रवचनफद्विजयरामचन्द्रसूरीशविनेयाणु-कनकविजयो मुनिः, वहिराधिनयन-प्रमिते वीरवत्सरे, इब्धो यथामति चायं मोहमय्यामुपक्रमः । गोडीजी जैन उपाश्रय, पायधुनी, मुंबई, श्रीपार्श्वनाथजन्मकल्याणकदिन, मार्गशीर्षकृष्णा दशमी, विक्रमसंवत १९९३ ॥ N ·विश्वालमनोसाम्पततिभिर्पः सूपते सर्वदा, भूपालप्रतियोषको गुरुमतिः सिदान्तपारगमी। पात्यारामविचक्षणः शुभगुणैर्षिल्यातकीर्तिः सुधीः, आनन्दाब्धिमुनीश्वरं गणपति पदे महाशानीनम् । शान्तीशं शान्तिकर्तारं, श्रीशान्तिजयशान्तीशम् । जय पार्ध, जय नेम ! हरतु दुरितानि देवी जगत्यम्बिका! श्रीमत् शुभशीलगणिविरचित श्रीभरतेश्वर-बाहुबलिवृत्तिः किश्चिद्वक्तव्य बन्धनहरमङ्गलम् "आपादकण्ठमुरुशलवेष्टिताना, गाढं वृहन्निगडकोटिनिघृष्टजजा। "स्वनाममन्त्रमनिशं मनुजाः स्मरन्तः, सद्यः स्वयं विगतबन्धभया भवन्ति!". शेठ देवचन्द, लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंडमांथी. "प्रन्थांक. ८७" तरीके आ. श्रीशुभशीलगणिकृत श्रीभरतेन्वर- ·उपक्रमः। ॥ श्रीभरते. श्वरवृति। - ॥७॥ भागः तेनैव श्रेष्ठि दे० ला० भाण्डागारैकव्यवस्थापक श्रीजीवनचन्द्र साकरचन्द्र द्वारा प्रसिद्धिनश्रुत इति विदिवमेव । कियदीर्घदिष्टात् मुद्द्यमाणोऽप्ययं ग्रन्थः कारणवशत इदानी सम्पूर्णतामेति, साधूक्तं महामनोभिः श्रेयांसि बहुविनानी ति संशोधयितारवाऽस्य वृत्तिमन्यस मुख्यतया दुश्वरतपश्चरणमञ्चुलचरिताः सहृदयजनाप्रेयाः सार्वज्ञराद्धान्तदेदिनः तपागच्छा- धिपतयः श्रीमद्विजयदानसरीशितारः । कृपारसावसिक्तमनसां तेषां निःसीमकृपयाऽवशिष्टोयं अन्यः यावत्समाप्तिमेति वावद्' हा हन्त !!! एते वन्द्यचरणाः प्रपाल्य चिरतरं निरतिचारं श्रामण्यम् विमुच्य महच्छिष्यप्रशिष्यपरिवृतं मुनिगणं, पाटडीमामे समाधिमृत्युना दियं प्रापुः कराकनिधिभूमिते वैक्रमे वत्सरे माघशुष्वद्वितीयादिने । तदनु शोधितोऽयं कियद्भागतेपामेव प्रशिष्यैः श्रीधर्मविजयैर्महात्मभिः । इत्येवं परिश्रमेण महता शोधिते सम्यमिद्धारित प्रसिद्धिमिते चास्मिन् प्रन्धे याः काश्चन मुद्रणदोपजाः प्रमादजा वा त्रुटयस्ताः संशोध्या निसर्गतोऽनुग्रहपरचेतोमिः सहृदयैः । मान्ते संस्मरणीयमदनिश "शोध्या सुबुद्धिमझिविबुधैः फूटापसारणत" इति प्रन्थकत्सूचित शिक्षावचः, यतनीयञ्च निपीयन पुण्यप्राग्भारंभरं कथाकोपरसममन्दानन्दनिकेतनाय महानन्दाय भवभीलुकै(धनैरित्याशास्ते- सिद्धान्तमहोदधि आचार्यदेव श्रीमद् विजयप्रेमसूरीश्वरसाम्राज्यवर्ति-प्रवचनकद्विजयरामचन्द्रसूरीशविनेयाणु-कनकविजयो मुनिः, वैछिराधिनयन-अमिते वीरवत्सरे, दृब्धो यथामति चायं मोहमय्यामुपक्रमः । गोडीजी जैन उपाश्रय, पायधुनी, मुंबई, श्रीपार्श्वनाथजन्मकल्याणकदिन, मार्गशीर्षकृष्णा पशमी, विक्रमसंवत १९९३ । - ·विश्वान्दमनोकाम्पततिभियः ल्यते सर्वदा, भूपालप्रतियोधको गुरुमतिः सिदान्तपारामी । पाण्यादानविचक्षणः शुभगुणैर्पिरुपातफीति: सुधीः, आनन्दाधिमुनीश्वरं गणपति धन्दे महाज्ञानीनम् ॥ शान्तीशं शान्तिकर्तारं, श्रीशान्तिजयशान्तीशम् । जय पार्श्व, जय नेम! हरतु दुरितानि देवी जगत्यम्बिका!. श्रीमत् शुभशीलगणिविरचित श्रीभरतेश्वर-बाहुवलिवृत्तिः किश्चिद्वक्तव्य बन्धनहरमालम् "आपादकण्ठमुरुयशलवेष्टिताङ्गा, गाढं वृहन्निगडकोदिनिघृष्टजङ्घाः; "त्वन्नाममत्रमनिशं मनुजाः स्मरन्तः, सद्यः स्वयं विगतबन्धभया भवन्ति!" शेठ देवपन्द लालमाई जैन पुस्तकोद्धार फंडमांयी "प्रन्थांक ८७" वरीके आ श्रीशुभशीलगणिकृत श्रीभरतेश्वर- ·किधिव ॥ श्रीभरते. वधिः। ॥८॥ बाहुबलिवृचिनो वीजो माग बहार पाडवामां आवे छे. श्रीशुभशीलगणिजी विक्रमनी १६ मी सदीना प्रारम्भमा विद्यमान हता वेम आ अने तेओश्रीना अन्य मन्यो उपरथी जाणी शकाय छे. प्रतिक्रमणनी अंदर हमेशां कहेवामां आवे छे ते श्रीभरहेसरबाहुबलि नामनी महासता अने महासतीओनी सज्झाय उपरथी आ भरतेश्वरपापालिकथाकोश साधुसाध्वीना वे जूदा अधिकारोधी विभूषित करी रघवामां आन्यो छे. भरहेसरवाहुबलि- गृत्तिमां गुंथवामां आवेली गद्यपद्यात्मक कथाओ, जो के सामान्य वाचको माटे सुलालित्ययुक्त सरल, रसदायक, स्पष्ट अने बोधक होवायी घणी उत्तम छे, पण शास्त्रनी अपेक्षाए हकीकतोमा पाठभेदो घणा छे. कथाकारे, पृथक पृथक विपयदृष्टान्तोमा प्रासङ्गीक लोकोक्तिओ पण घणां सारा प्रमाणमां अी छे. कथाकारना ते समयमा विशेष प्रचलित हो तेवा पणा रोकोमा तो पदोना थोडा थोडा पाठो लखीने अधूरा मूकी दीया छे, जे अन्यस्थानेयी प्राप्त न यवायी अधूराज राख्या छे. मूळ सज्झायना कर्वा अने कर्यानो संवत् समय जाणवामां आन्यो नयी. पण, लींवडीना शेठ आणंदजी कल्याणजीना भंडारमा वि. सं. १५१५ नी लखायेली सज्झायनी प्रत मोजूद होवाथी, तेमज, श्रीशुभशीलगणिजी विक्रमनी १५ मी सदीना अन्त अने १६ मी सदीना प्रारम्भमां थयेला होवायी, ए सज्झाय ओठामा ओछी विक्रमनी १३ मी शताब्दीमा रचाई होवी जोईये तेवु अनुमान थाय छे. भरहेसरवाहुबलीसञ्झाय प्रतिक्रमणमां कहेवानी प्रथा घणी पालथी दाखल थयेली, छतां, पञ्चवस्तुनी अंदर, "स्वाध्याय पछी स्वाभ्यायथी घाकेला मुनिओप, सुदर्शन शेठ आदि महापुरुषोनी कथाओ करवी" एम सूचवेलुं छे तेने अनुसरतुं छे. श्रीशुभशीलजी पूर्वेनी, आ सझाय उपर कोई अन्य वृति होवा जाणमा नथी, तेमज होवानो सम्भव पण नथी. ..

·श्रीशुभशीलजीना नामे, श्री जैन श्वेवाम्वर (मूर्तिपूजक) कोन्फरंसनी छापेली "जैन ग्रन्थावलीमां" कर्वा वरीके नीचेना अन्थो नोधायेलां छे. पञ्चास्तिप्रवोधसम्बन्ध, भोजप्रवन्ध, शालिवाहनचरित्र, दानादिकथा, पुण्यसारकथा, भरतेश्वरबाह्रवलिवृत्ति ( कथाकोप), शीलवतीकथा (संस्कृत), लानपञ्चाशिका, भक्तामरमहात्म्य, शत्रुञ्जयकल्पवृत्तिः (कल्पकथा), उणादिनाममाला, पञ्चवर्ग- सशहनाममाला. आ सिवाय ऋपिमण्डलवृत्ति प्रभावककथा, विक्रमचरित्र, अने पुण्यधननृपकथा, पण रचेला छे. प्रन्यनुं संशोधनकर्म आचार्यमहाराज श्रीमद्विजयदानसूरीश्वरजी करता हता. प्रथम विभाग छपाई पूर्ण थया वाद, द्वितीय विभागना पत्राङ्क २३४ सूधीनुं शोधन कर्यु हतुं, अने आगल कार्य चाले त्यांतो तेओश्री पाटडी मुकामे अति अल्प समयना हृदयना दुःखावाने लीघे कालधर्म पाम्या. अधुरुं रहेलं शोधनकार्य वेओश्रीना प्रशिष्य श्रीधर्मविजयजी महाराजे मुंबईमा पूर्ण करी आप्यु. प्रन्थयोग्य उपक्रम श्रीदानसूरीश्वरजीना अन्य प्रशिष्य श्रीकनकविजयजीये लखी आपवा हा पाडी ते, तथा श्रीदान- सूरीश्वरजीनुं हुंकुं जीवनचरित्र, अने कथाओना वांचकोने तेमज दूर विलायतना प्रदेशना अने अन्य अभ्यासीओने "मूल सज्झाय" जोडे कथाओ मेलववानी सुगमता रहे ते खातर "मूल सज्झाय" पण, आ विभागमा प्रसिद्ध कर्या छे. सज्झायमां नामो उपर अङ्क मूक्यांछे खरा, पण केटलीक कथाओ भेगी होवाथी कथाओ जोडे तेनां अङ्को मलतां आवशे नहि. सुरत, गोपीपुरा ता० २८ सपटेम्बर १९३६ जीवनचंद साकरचंद जहेरी. सं. १९९२ द्वितीय भाद्रपद शुक्ल १२ सोमवार पोता अने अन्य मानार्थ संचालको माटे

·REGAR
श्रीमच्छुभशीलगणिविरचिता
श्रीभरतेश्वर-बाहुबलिवृत्तिः
७७ प्रथमविभागः पत्राङ्कः १-१८६ विक्रमसंवत् १९८८
८७ द्वितीयविभागः पत्राङ्कः १८७-३६८ वि० सं० १९९२-९३

·भरहेसर-बाहुबलि (मूल)सज्झाय भरहेसर वाहुवली, अभयकुमारो य ढंढणकुमारो; सिरिओ अणियाउत्तो, अईमुत्तो नार्गदत्तो अ॥१॥ मेअजयूलि दो, वयररिसीनंदीसेण सीहगिरी; कयान्नो अ सुकोसैल, पुंडरिओ केसि करकंडे ॥२॥ हो?-विहल्ल सुदसण, सालेमहासील सालि दो अ; भैद्दो दसणभद्दो, पसन्नचंदो अ जसँभो ॥३॥ जंबूपहु वंकर्चुलो, गयसुकुमालो अवंति«कुमालो; धन्नो ईलाईपुत्तो, चिलोईपुत्तो अ बाँहुमुणी ॥४॥ अनगिरि अजरॅक्खिअ, अजमुँहत्थी उदायेंगो मणगो; कालयसूरि संवो, पर्जुन्नो मूलदेवो अ॥५॥ पभवो विद्दुकुमारो, अद्दकुमारो दढपैहारी अ; सिंजस कूरगड़ें अ, सिजभवै मेहर्कुमारो अ॥६॥ एमाई महासत्ता, दितु सुहं गुणगणेहिं संजुत्ता; जेसि. नामग्गहणे, पावपर्वधा विलयं जति ॥७॥ ४३

·॥ श्रीमरते
भवरवृत्तिः।
मरहेसर
बाहुबलि
॥१०॥
मुलसा चंदणबाला, मणोरैमा मर्यगरेहा दमयंती; नमयासुंदरी सीया, नंदा भद्दा सुभद्दाय ॥ ८ ॥
राईमई रिसिदत्ता, पठमावई अर्जणा सिरीदेवी; जि सुर्जि मिर्गीवई, पभाई चिल्लणादेवी ॥९॥
सुंदरी रुप्पिणी, रेवई कुंती सिवीं जयंती या देवई दोवई धारणी, कलावई पुफैचूला य ॥ १० ॥
पउमावई य गोरी, गंधारी लक्खमैंणा मुँसीमा या जवूवई सच्चभामा, प्पिणी कहह-महिसीओ ॥११॥
जैक्खा य जर्सदिन्ना, भूआ तह चेव भूअदिन्ना य; सेणी वेणा रेगा, भयणीओ थूलिभहस्स ॥१२॥
इचाई महासईओ, जयंति अकलंकसीलकलिआओ; अन्ज वि वजई जासिं, जस-पडहो तिहुअणे सयले ॥ १३ ॥

·जानNROEDARBHorodaowapapaoadaniodeuoनटogo 090285 015REOGOD HopodsOrogra सकलागमरहस्यवेदी आचार्यवर्ग- श्रीमद् विजयदानसूरीश्वरः (शार्दूलविक्रीडितन् । "वत्ताशेषतमाः प्रबोधितजग- जन्तुर्गयां यो भर छिन्नाऽनेकजनप्रमोहशयनो वालोणरोचिर्यथा। तेजस्विप्रवरः समनवियुध- वातार्यपादाम्बुजो, विश्वं विश्वमिदं स पातु दुरिता- च्छ्रीदानसूरीश्वरः ॥१॥ , वि. सं. १९२४, झीझुवाडा (काठियावाड) दीक्षा- वि. सं. १९४६, गोघा (काठियावाड) | गणा-पन्यासपद- वि. सं. १९६२, संभात (गूजरात) आचार्यपद- वि. सं. १९८१, छाणी (गूजरात) स्वर्गवास- वि. सं. १९९२, पाटदी (काठियावाड) Downाकर 5odoo OPPOPosHO5oo नासम्म ·पेया दत्ता । तां पेयां पीत्वा कृष्णस्य सम्बन्धिनमेकं मोदकं मुनिर्याचते स्म । रुक्मिणी प्राह-कृष्णस्यैते मोदकाः, अन्यस्य न दीयन्ते । स मुनि गौ-मोदकमेकं मह्यं देहि । तपखिनां किं दुर्जरं भवति ?, ततः सा रुक्मिणी सशङ्का एकैकं मोदकं दत्ते। स च मोदकान् खादं खादं मोदकान् पुनः पुनर्याचते स्म । एवं मोदकान् भक्षयन्तं पुनः पुनर्वीक्ष्य रुक्मिणी जगौ-मुने! त्वमतीव बलवानसि, यदेतैमोदकैर्न प्रातः। इतः सत्यभामाया मत्रं जपन्या अग्रेऽभ्येत्य नराः प्रोचुः-विपिनं केनचिन्नरेण देवेन दानवेन वा शुष्कं कृतं, जलं च सर्व पीतं, तृणादि सर्व भक्षितं च, भानुकुमारोऽश्वात् पातितः, तेनाधुना हसन्ति लोकाः, कन्या चापहता, ततोऽ- पि विषण्णा सामर्पा सत्यभामा केशानयनहेतवे दासीः पटलिकाहस्ताःप्राहिणोद्रुक्मिण्या गृहे। तासां दासीनामेव केशैर्मायासाधुः पटलिकाः पूरयामास । दास्यो न जानन्ति स्वमस्तकभद्रीकरणम्, ता एव तादृशीर्मुण्डित- मस्तकाः पश्चात् प्रेषयामास प्रद्युम्नः । तास्तादृशीर्दासीः समायाता दृष्ट्वा खिन्ना सती भामा प्रतिभुवं कृष्णं प्रति पाह-रुक्मिण्याः पार्थात् मस्तककेशान् दापय। कृष्णोऽवग्-त्वमेवं मुण्डाऽसि कथं ?, सत्यभामा जगौ-हास्येन सृतम् । ततः कृष्णेन प्रेषितो रामः केशानयनार्थ रुक्मिणीगृहे, प्रद्युम्नं विहितकृष्णरूपं प्रेक्ष्य लज्जितो रामः, ·॥ श्रीभरते. भरवृतिः। श्रीप्रद्युन- कुमार- चरित्रम्। ॥१७॥ पश्चात् सभायां समेत्य कृष्णं तत्रोपविष्टं च दृष्ट्वा जगाद-रूपद्धयकरणात्त्वयाऽहं कथं प्रेपितः वधूरपि हेपितो च। कृष्णोऽवग् शपथपूर्व-नाहमय रुक्मिण्या गृहेऽगाम् । एतत् श्रुत्वा सत्यभामाऽपि जगौ कृष्णाग्रे-तवैव सर्वत्र माया वियते । ततो विलक्षे जाते रुक्मिण्यां च पुत्रानागमनतो दुःखं कुर्वत्यां नारदोऽभ्येत्य पृथक् पृथग् द्वयोरग्रे जगादेति । येनात्र विहितं कृष्ण-रूपं मुनिरूपमेव च स एव भवतोः पुत्रः, प्रद्युम्नोऽनल्पलब्धिमान् ॥१॥ इतोऽभ्येत्स द्रुतं माता-पित्रोचरणयोर्मूलम् (योः पदौ)। नत्वा प्रद्युम्न आचष्टे, युवयोरहमङ्गजः ॥२॥ ततः कृताञ्जलि: प्रद्युम्नः प्राह-अहं यावत् किमपि चमत्कारं मातापित्रोः स्वजनानां च पुरतो न दर्शयिष्यामि तावद्युवाभ्यां न कस्याप्यग्ने मत्वरूपं वक्तव्यम् । माता तदा सस्नेहं पुत्रमालिङ्गय पुत्रं प्रति प्राह-अहं त्वदागमं कस्याप्यो न कथयिष्यामि, कृष्णोऽप्येवं प्राह तदा, ततो रुक्मिणी रथारूढां कृत्वा प्रद्युम्नोऽचलत् , ततः प्रद्युम्नः शङ्ख पूरयन् सर्वान् याइवादिजनान क्षोभयामास, जजल्प चेति-हरामि रुक्मिणीमेप, कृष्णो रक्षतु चेद् वलम् । अहमेव समर्थोऽस्मि, भकुं वैरिवलं समम् ॥ १॥ शोपयामि पयोराशि, पिबामि ज्वलनं मुखे । धरामि भुजगं हस्ते, वालयामि कुलाचलान् ॥ २॥ हस्ताने पृथिवीं कुर्वे, दोभ्याँ तरामि सागरम् । एकोऽहं सकलं कृष्ण- ॥ १८७॥ - ·सैन्यं सर्व समेतु हि ॥ ३॥ इति ब्रुवन् पुराबहिः प्रद्युम्नो निस्ससार । तदा कृष्णेन ध्यातं-अयं कोऽपि मायावी मां विप्रतार्य मम पत्नीमपहत्य याति । यतः-"मायासीलह माणुसह, किम पत्तीजण जाइ । नीलकंठ महुरं लवइ, सविसमुअंगम खाइ ॥१॥ एष मायावी मया हन्तव्यः । कोऽयं मुमूर्षुर्दुर्बुद्धिरिति जल्पन जनार्दनः। ससैन्योऽप्यन्वधाविष्ट, शार्ङ्गमास्कालयन् मुहुः ॥ २॥ प्रद्युम्नश्च हरेः सैन्यं, भक्त्या विद्यावलारिम् । सद्यो निरायुधं चक्रे, निर्दन्तमिव दन्तिनम् ॥ ३ ॥ यावद्विष्णुर्विषण्णोऽभूत्तावदेत्य स नारदोऽवग्-तव पुत्रोऽयं कृष्ण ! मा संशयं कुरु, सिंहादुत्पन्नस्य सिंहबलं भवति । ततो माधवो युद्ध मुक्त्वा तं पुत्रमालिलिङ्ग । ततः प्रद्युम्नो मातापित्रोरो भूत्वा कृताञ्जलिः स्तुत्वा पादयोः पपात जगौ च-ममायमपराधः क्षन्तव्यः, मया कौतुकायेदं दर्शितम् । ततः कृष्णः स्वपुत्रं पट्टहस्त्यारूढं कृत्वा पौरजनगीयमानधवलैः खगृहमाययौ । तावदीदृक् कृष्णगृहमासीत्-चञ्चच्चारणदीयमानकनकं सन्नद्धगीतध्वनि, स्फूर्जदायकलुट्यमानकरटि प्रारब्ध- नृत्योत्सवम् । पूर्ण मङ्गलतूर्यदुन्दुभिरवैरुचालवैतालिकश्लाघालचितपूर्वपार्थिवमदं माभर्तुरासीगृहम् ॥१॥ तंदाऽन्येस दुर्योधनो जंगौ-भो कृष्ण! मम पुत्री त्वत्स्नुषा केनाऽप्यपहता, न ज्ञायते तस्याः शुद्धिः, ततो दुःखं ~ ·श्रीप्रद्युम्न- श्वरवृत्तिः चरित्रम् । ॥१८॥ दधानः कृष्णोऽवग्-किं क्रियते तस्याः शुद्धिरपि न ज्ञायते, वालनं कथं भवति ।। पितरं खेदं दधानं वीक्ष्य प्रज्ञत्या विद्यया तामहमत्रानेप्यामि, खेदो न कर्तव्यस्त्वया । तां कन्यामत्रानयेति कृष्णेनोक्तम् । ततः प्रद्यु- मस्ता कन्यका सद्यस्तत्रानिनाय । ततः कृष्णदुर्योधनाम्यां प्रोक्तं-भो प्रद्युम्न ! त्वमिमां कन्यां पाणिग्रहणादङ्गी- कुरु। प्रद्युम्नोऽवग्-एवं कथं जल्प्यते, एपा कन्या तु मम स्नुषा विद्यते, तस्मात् तव पुत्राय दीयताम्। ततो भानवे महोत्सवपुरस्सरं कन्या विश्राणिता। तदा तादृशं साहसिकं प्रद्युम्नं वीक्ष्यानेकाः खगभूपाः खाः खाः कन्याः प्रद्युम्नाय |ददुः । ततोऽन्येयुजर्जीर्णमश्चस्थां सत्यभामां दृष्ट्वा माधवः पप्रच्छ-भो पत्नि! किं तव दुःखं विद्यते । सत्यभामा जगौ- प्रद्युम्नतुल्यं तनुमहमिच्छामि । कृष्णोऽवग्-मा खेदं कुरु, तवेच्छां पूरयिष्यामि । ततः कृष्णेन चतुर्थेन तपसा समाराधितो हरिणैगमेषी प्रकटीभूयावग्-किं विलोक्यते तव ? । कृष्णोऽवग्-प्रद्युम्नकुमारतुल्यं पुत्रं प्रदेहि। ततो हरि( प्रद्युम्न तुल्यः पुत्रो भविष्यतीत्युक्त्वा हारं दत्त्वा देवस्तिरोदधे । हारप्राप्तिप्रभृतिस्वरूपं मत्वा प्रद्युम्नो जाम्बुवतीं मातरं सत्यभामातुल्यां विधाय विद्यया हरिगृहे प्रैपीत् । हरिः सत्यभामामागतां मत्वा हारं वितीर्य च तया सह नौगान् बुमुजे। तदा देवादिवश्थ्युतः कश्चित् सुरस्तस्याः कुक्षौ सुखप्तसूचितोऽवततार। ततो जाम्बु- ॥१८॥ * ·वती हृष्टा खगृहं ययौ। इंतःकृष्णपार्थे भोगार्थ सत्यभामाऽऽगता । कृष्णो दध्यौ-अहो अस्याः स्त्रिया भोगेच्छाया अतृप्तिदृश्यते, पुनरपि भोगाय समागात् । यादृश्यः स्त्रियः शास्त्रमध्ये वर्ण्यन्ते तादृश्य एव दृश्यन्तेऽधुनाऽनया स्त्रिया दृष्टया, यतः-"आहारो द्विगुणः स्त्रीणां, निद्रा तासां चतुर्गुणा । षड्गुणो व्यवसायश्च, कामश्चाप्टगुणः स्मृतः॥१॥" एवं ध्यात्वा हरिस्तां रेमे यदा तदा प्रद्युम्नो भम्भामताडयत् । प्रद्युम्नताडितां भेरी विदन शुब्धो रमापतिराह-भो सत्यभामे प्रिये! तव सूनुभविष्यति । सत्यभामा जगौ-खामिन् ! त्वद्वचः सत्यं निश्चलं भवतु । प्रातर्जाम्बुवतीकण्ठे हारं दृष्ट्वा कृष्णो दध्यो-रात्रौ प्रद्युम्नेन विद्याबलात् प्रथमं मम पाधै प्रेषिता । क्रमाज्जाम्बुक्ती वर्यस्वप्नसूचितं पुत्रं शाम्बाख्यमसूत । सत्यभामा भीरुकं नाम्ना पुत्रमसूत । अथोपायात् रुक्मिसुतां वैदर्भी नाम्ना प्रद्युम्न उपयेमे । हेमाङ्गदभूपपुत्रीं सुहरिण्यां शाम्बश्वोपयेमे । सत्यभामा जगौ जाम्युवतीं त्वत्पुनो मत्पुत्रं भीषयामास नित्यम् । जाम्बुवत्यवग्-मम पुत्रोऽतीव शान्तो दान्तोऽस्ति । ततः सत्यभामया कृष्णस्याग्रे प्रोक्तं मत्पुत्रं शाम्बो भीषयति सदा । ततोऽन्येयुः कृष्णेन जाम्बुवत्याः पुरः प्रोक्तं-त्वत्पुत्रः शाम्बोऽन्यायी श्रूयते। जाम्बुक्त्यवग्-मत्पुत्रो नयी विद्यते । कृष्णो जगौ-विलोक्यताम् । ततः कृष्ण आभीररूपं ·वरवृति श्रीप्रद्युम्न- कुमार- चरित्रम्। कृत्वा जाम्बुवती आभीरिकारूपं कृत्वा दधिविक्रयच्छलेन चलतः स्वस्थानात् पुरद्वारे, शाम्बस्तावालोक्याभीरी प्रति प्राह-अत्रागच्छ गृह्णामि ते गोरसमित्युक्त्वा तामाकृष्य शून्यवेश्मान्तः शाम्बो गतो यदा तदाऽकस्मा- ज्जाम्वुवतीकृष्णौ स्वरूपं प्रकटीचक्रतुः । ततो लजितः शाम्बोऽनेशत् । ततः कृष्णो जगौ-जाम्बुवति! त्वया पुत्रस्वरूपं दृष्टं ?, दुर्नयवानेष ते सुतः । सा माह-मत्पुत्रो भद्र एवास्ति, एपा बालक्रीडा ! कृष्णो जगौ-यतः सिंही खसुतं भद्रं सौम्यं च मन्यते यत्तत्सत्यम् । अथ द्वितीयेऽहनि शाम्यो कीलकभृत्करचतुप्पये गच्छन् कृष्णे लोके च शुण्यति साश्चर्य प्रोवाच-यो मदीयं कल्येतन वृत्तं प्रकटीकरिष्यति तस्य वक्रे कीलकं क्षिपाम्य- हम् । तदा स्वैराचारी निर्लज्जोऽसि त्वमिति हक्कितो हरिणा याजितः स्वपुरं स शाम्बः प्रद्युम्नात् प्रज्ञप्ति विद्या प्राप्य निर्ययौ । ततोऽईयन् भीरुकं नित्यं प्रद्युम्नो भामयोच्यत-शाम्बवत् किं न निर्यासि त्वं शठमते ! इतः पुरात् ।। पथुनो जगौ-मातः! कंगच्छामि, तयोक्तं-मशाने याहि, प्रद्युम्नो जगौ-मातः! कदा मया समागन्त- व्यम् ? ।भामा जगौ-यदाऽहं हस्ते गृहीत्वा शाम्बं पुरमध्ये समेप्या (प्रवेशया)मि तदा त्वयाऽऽगन्तव्यम् । मात- १ स्त्वदादेशःप्रमाणमित्युक्त्या प्रद्युम्नशाम्बौ तत्र मिलिती। इतो भामा हृष्टा खपुत्रयोग्यमेकोनशतं राजकन्याः खस्य ·मोरकस्य पुत्रस्य पारणयनहेतवेऽमेलयत् । एका कन्या न मिलति, ततोऽभूत् खिन्ना सत्यभामा । प्रज्ञप्त्या विद्यया तद्विज्ञाय प्रद्युम्नो जितशत्रुनामा भूपोऽभूत् । शाम्बः · कन्यारूपो बभूव । प्रज्ञप्तिविद्याबलात् सार्थ विकुर्य जितशत्रुस्तस्यौ । इतो भामा स्वपुत्रार्थ तां कन्यां जितशत्रु याचते स्म । जितशत्रुर्जगौ-यदि मत्पुत्रीं भामा करे धृत्वा पुरमध्ये नयति विवाहकाले तु मत्पुत्र्याः कर भीरुककरोपरि च कारयति तदाऽहं मत्पुत्री भीरवे दास्यामि । तदङ्गीकृत्य सत्यभामा तत्रागता, तां कन्या हस्ते गृहीत्वा जितशत्रुराजयुता महोत्सवपुरस्सरं पुरमध्ये निनाय । तदा लोका जितशत्रु शाम्वं वीक्षन्ते जल्पन्ति च-अहो आत्मपुत्र विवाहसमये एषा सत्यभामा शाम्यं प्रद्युम्नं मानयित्वा समानयति स्म । भामौकसि गतः शाम्बो, भीरोर्वामेतरं करम् । स्वहस्ते- नोपरिथेना-दाय वामेन वामधीः ॥ १॥ कन्यांना नवनवतेः, पाणीन् दक्षिणपाणिना । धृत्वा च युगपद्वह्नि, परितो विधिनाऽनमत् ॥ २ ॥ वृचोदाहः शाम्बः कन्यारूपः समस्ताभिः समं वासगृहं ययौ । तेन शाम्बेन प्रकटीकृतखरूपेण भीरुस्तनागच्छन् भृकुट्या भीषितो नष्टः । गत्वा त्वरितं भीरुातुरग्ने प्राह-कन्यास्थाने शाम्बोऽस्ति । ततोऽश्रद्दधती सत्यभामा खयं तत्रागत्य शाम्बमैक्षिष्ट । शाम्बोऽपि समुत्थाय मातरं प्रणनाम ।

·अधीमरते. भरवृत्ति श्रीप्रद्युम्न- कुमार- चरित्रम्। सकोपा सत्यभामा प्राह-रे धृष्ट! त्वं केनावानीतोऽसि । सोऽप्याहत्वयाऽहमत्रानीतः कन्योहाहं च कारितः। अत्रार्थे सर्वे जनाः साक्षिणः सन्ति पृच्छ्यताम् । तया ते जनाः सर्वे पृष्टास्तथैव जगुः । ततो नवनवतेः कन्यानां शाम्बः पतिर्जज्ञेः । ततः सत्यभामा जगौ-मायी बन्धुः पिता मायी, मायिनी यस्य च प्रसूः । मायी सोऽच्छलयत् कन्या-रूपो मां सहजो रिपुः ॥१॥ इत्युक्त्वा बहुरोपात् सा, भामा निःश्वस्य भामिनी । स्वगृहे दुःखिता मञ्च, जीर्णमाशिश्रियत्ततः ॥२॥ युग्मम् । वसुदेवं नमस्कर्तुं गतोऽन्यदा शाम्बो जगौ-त्वया बढ्यः स्त्रियो बहुकालात् परिणीताः । मया. तु क्षणमात्रतः कन्याशतं परिणीतम् । वसुदेवो जगौ-त्वं कूपमण्डू- कोऽसि मूर्योऽसि । तत उत्थाय शाम्बो वसुदेवं क्षमयामास । ततः सर्वाः कन्याः शाम्यस्याभूवन् । प्रद्युन्नेना- प्यात्मरूपं प्रकटीकृतम् । ततः शाम्बप्रद्युम्नौ विशेषतोऽखिला यादवा उत्कृष्टौ मेनिरे । शाम्बः सर्वपत्नीयुतः स्वां मातरं पितरं च ननाम.। प्रद्युम्नश्च खां मातरं ननाम । एकदा कृष्णस्य केनचित् पुरुषेण जात्यतुरंगमः प्राभृतीकृतः । तदा शाम्बपालको दौ कुमारौ कृष्णपाड- म्येय पोचतुः-अयं तुरङ्गमो मह्यं दीयताम् । ततः कृष्णेन द्वयोरने प्रोक्तं यः कल्ये श्रीनेमिनाथं प्रथम 1 m

·ननस्यति तरमै घोटको मयां दास्यते । ततः पालकः घोटकं प्राप्तुकामः रात्रौ पश्चात्प्रहरे समुत्थाय कलकलं
कृत्वा स्वकीयान भृत्यान् जागरयित्वा सूर्योदयवेलायां प्रभु नेमि प्रणम्य प्राह-अहं प्रथममद्यावागत्य त्वां
नतोऽस्मि इति पितुः पुरस्त्वया वक्तव्यं-प्रथममत्र पालको नन्तुमगात् । एवमुक्त्वा पश्चादागत्य तातपाईं
घोटकं पालको याचते स । कृष्णेनोक्तं-चल तत्र श्रीनेमिनाथान्तिके पृष्ट्वा प्रभुमर्पयिप्यते । इतो मध्यरा-
व्यतिक्रमे शनैः समुत्थाय शाम्बः पापभीरुः स्वस्थानकस्थ एव प्रभुं प्रणनाम । प्रातः समवसरणे कृष्णशाम्ब-
पालकाः प्रभुपाः गताः । प्रभुं प्रणम्य कृष्णोऽवग्-अद्य प्रभो ! त्वं प्रथमं केन वन्दितः । प्रभुः प्राह-
द्रव्यवन्दनेनाहं प्रथमं पालकेन वन्दितः, भाववन्दनेन तु शाम्बेन वन्दितः। वन्दनफलमपि शाम्बेन प्राप्तम्,
यतः-"ध्यात्वा हदि त्वां फलमाप शाम्यः, साक्षान्निरीक्ष्यापि न पालकश्च। तेनान्तरङ्गं विधिमामनन्ति, मनीषिणो
वायविधेलिष्ठम् ॥ १ ॥” ततः कृष्णेन शाम्बाय घोटको व्यथाणि । तौ शाम्बप्रद्युम्नौ क्रमादुत्पन्नवैराग्यौ
प्रमुपार्श्वे दीक्षा ललतुः । प्रभूपदिष्टसंयममार्गेण तपः कुर्वाणौ शाम्बप्रद्युम्नौ सर्वकर्मक्षयं कृत्वा क्रमादायुपः क्षये
श्रीगिरिनारटङ्गे मुक्तिपुरी जग्मतुः ॥ इति शाम्बप्रद्युम्नकथा भावविपये ॥४१॥

·। श्रीभरते. परवृत्तिका मूलदेव- चरिनन् । मनःशुद्धया ददद्दानं, शुद्धं जनः सुसाधवे । मूलदेव इवानोति, राज्यादिसुखसम्पदम् ॥१॥ तथाहि-गौडदेशेषु विख्यातं पाडलीपुरं नाम्ना पत्तनं विभासते। तत्र राजपुत्रो धियां निधानं कलाकलापकु- शलो मूलदेवनामा बभूव । कीदृशोऽस्ति सः?।धूर्तविद्यैकधवः, कृपणानां च वान्धवः कूटचेष्टाकुशलः, अजनि च, चौरे चौरः साधौ साधुः, वक्रे वक्र ऋजौ ऋजुः । ग्राम्ये ग्राम्यश्छेके छेको, विटे बिटो भटे भटः॥ १॥ द्यूतकारे द्यूतकारो, वार्तिके वार्तिकश्च सः । तत्कालं स्फटिकाश्मेव, जग्राह पररूपताम् ॥ २ ॥ चित्रैः कौतूह- लैस्तत्र, लोकं विसापयन्नसौ। विद्याधर इव खैरं, चचार चतुराग्रणीः॥३॥अन्यदा द्यूतव्यसनासक्तो मूलदेवः पित्राऽपमानितः एकाकी त्त्वपुरान्निर्गत्योजयिन्यां जगाम । गुटिकायाः प्रयोगेण, स भूत्वा कुजवामनः । पौरान विस्मापयामास, कलाभिश्वारुभिर्भृशम् ॥ १॥ इतस्तत्रैव पुरे रूपलावण्यकलाविज्ञानगुणकुशला देवदत्ताहा गणिकाऽजनि । गुणकलावती या या विद्यते तत्र सा गणिका प्रकृष्टा । छेकायास्तस्याः प्रतिमातुल्या काऽपि नाभूत् । अन्येदुर्मूलदेवस्तस्या गणिकायाः क्षोभार्थं तगृहान्तिके प्रभाते तुम्बरुरिव मधुरगीतेन गातुमारेभे । तं मधुरध्वनिमाकर्ण्य देवदत्ताऽपि दध्यौ-कस्यैष मधुरो ध्वनिरिति विस्मयाचं ज्ञातुं दासी प्रेषयामास ।

·गृहाद् बहिर्दासी तं दृष्ट्वा पश्चादेत्य जगौ-गन्धर्वः कोऽपि कर्णाप्यं गीतं गायति स्म । मूर्यैव वामनः पूर्णैर्गुणैः पुनरवामनः । ततो देवदत्ता कुजां दासी माधवीं नाम्ना प्रजिघाय तं मूलदेवमाहातुम् । यतः प्रायो वेश्याः कलाप्रियाः सन्ति । सा दासी तत्र गत्वा जगाद-मम स्वामिनी देवदत्ता गणिका त्वामायामास गौरवात् । मूलदेवो जगौ-नाहं तत्रागमिष्यामि । कुट्टिनीविटवेश्यानां वश्यत्वे स्ववशः पुमान् कोऽपि न विशेत् । एवं प्रोच्य कुञा व्याघुट्टन्तीं विनोदेन मुष्टिघातात् तां दासीमृगँ मूलदेवश्चक्रे । ऋजुभूता सा चेटिका पश्चात् स्वामिनीपार्श्वे समागात् । तां तादृशीं दृष्ट्वाऽमाक्षीद्देश्या-भो दासि! कथमीदृक् ते वपुर्जातम् ? । दास्योक्तं-तेन गीतकुशलेन पुंसा मुष्टिघातादीदृश्यहं चने। ततो देवदत्ता चमत्कृताऽभूत् । देवदत्ता ततोऽवादीत्-ईदृक्षमुपकारिणं पुरुषं तमेकशोऽत्रानय । ततो दासी तत्र गत्वा चाटुभिर्वचोभिः प्रीणयित्वा स्ववेश्माभिमुखं (चालितवती)धूर्त्त- राजो भुजिप्ययाऽचालि, तया दास्या निर्दिश्यमानाध्या वेश्यागृहं प्राप । सा तमुपवेशयदासने, हृदयसंवादिसं- लापसुभगा मिथस्तयोर्गोष्ठी तुल्या बभूव वैदग्ध्यशालिनोः । यतः-"मृगा मृगैः सङ्गमनुव्रजन्ति, गावश्च गोभिस्तुरगास्तुरङ्गैः । मूर्खाश्च मूखैः सुधियः सुधीभिः, समानशीलव्यसनेषु योगः॥१॥" अथागात्तत्र कोऽप्येको

·॥ धीमरते.
श्यावृत्तिः॥
मूलदेव-
चरित्रम् ।
वीणाकरः, प्रवीणबुद्धिर्वीणामवीवदत् । तेनातिकौतुकात् बल्लकी वादयन्तं वीक्ष्य व्यक्त्यामश्रुतिस्वरां धूनयन्ती
शिरो देवदत्ताऽपि प्रशशंस तं, तदा मूलदेवः स्मित्वाऽवग्-जानामि उज्जयिनीजनोऽत्यन्तनिपुणो गुणागुणवि-
वेचने हंस इव दुग्धपयसोः, साशंसा वेश्याऽवग्-किमत्रास्ति सूर्ण ?, यतः छेकम्छेकप्रशंसायामुपहासं हि शङ्कते ।
सोऽप्यवग्-किं (न) क्षणमन्ति वीणावादने ?। वेश्याऽवक्-यदि किमपि भवति तद्वक्तव्यं त्वया । तदा मूलदेवो
ऽवग्-सगर्भाऽसौ तत्री वंशश्च शल्यवानस्ति । वेश्ययोक्तं त्वया कथं ज्ञातमिदंम् । ततो मूलदेवो वल्लंकी करे कृत्वा
वंशादश्मानमाकृष्य तत्र्याः केशं चादर्शयत्। समारचय्य तां वीणां, सोऽथ स्वयमवादयत् । श्रोतृकर्णेपु .पीयूप-
च्छटामिव परिक्षिपन् ॥ १ ॥ देवदत्ताऽब्रवीचैवं, सामान्यो न कलानिधिः। नररूपं प्रपेदाना, साक्षादिव सरस्वती
॥ २॥ ततो वीणाकरस्तस्य चरणयोर्निपत्योवाच-खामिन् ! शिक्षे भवत्पाा, वीणावाचं प्रसीद मे । मूलदेवो
जगादेवं, सम्यग् जानामि न ह्यहम् ॥ किन्तु जानामि नान्ये हि, सम्यग् जानन्ति वल्लकीम् ॥ १॥ ततो
देवदत्ताऽवग्-ते कलावन्तः क्व सन्ति ? । मूलदेवो जगाद-पूर्वस्यां दिशि पाटलीपुत्रपत्तनमस्ति । तस्मिन् पुरे
विक्रमसेनाहः कलाचार्यों महागुणोऽस्ति । तस्य मूलदेवोऽहं सेवकः । अत्रान्तरे विश्वभूति ट्याचार्यस्तत्रागात्,
॥ १९२॥

·साक्षागरत इत्यस्मै मूलदेवाय कथितो देवदत्तया । मूलदेवोऽप्येवमूचे-सत्यमेवायमीदृशों युष्मादृशीभिा- हिताभिः कलाभिः लक्ष्यतेऽयं कलावान् । विचारे उपक्रान्ते विश्वभूतिस्तं खर्वमित्यज्ञासीत् । यतो बाह्यार्था हि तादृशा एव स्युः । मूलदेवेन ध्यातं-विद्वन्मन्योऽयमस्य तत् ताम्रवर्णालङ्करणस्येवान्तरं दर्शयाम्यहम् खच्छन्दं भारते शास्त्रे तस्य विश्वभूतेः प्रगल्भमानस्य धूर्तराट् पूर्वापरविरोधं दर्शयामास । ततो विश्वभूतिः कोपादसम्बई भाषते । मूलदेवः प्राह-प्राज्ञैः पृष्टा झुपाध्यायाश्छादयन्यज्ञतां रुषा । त्वमेवं नाटयेर्नाट्या- चार्य ! नारीषु नान्यतः॥१॥इति हसितो मूलदेवेन विश्वभूतिस्तूष्णीकोऽभूत् । स्मेराक्षी देवदत्ताऽपि, पश्यन्ती वामनं मुदा । उपाध्यायस्य वैलक्ष्यमपनेतुमवोचत ॥१॥ इदानीमुत्सुका यूयमुपाध्यायाः क्षणान्तरे । परिभाव्या- भिघातव्यं, प्रश्ने विज्ञानशालिनाम् ॥ २ ॥ देवदत्ते! वयं यामो, नाट्यस्यांवसरोऽधुना । सज्जस्व त्वमित्युक्त्वा, विश्वभूतिस्ततो ययौ ॥ ३ ॥ अन्यत्र । ततो देवदत्ता जगौ-सानहेतवे आवयोः कश्चिदङ्गमर्दको विलोक्यते । अजल्पद् धूर्तराजोऽपि, व्याहापाउंगमर्दकम् । सुभ्र! यद्यनुजानासि, तदभ्यङ्गं करोमि ते ॥ १॥ वेश्ययोक्तं - त्वमपि किमेतां कलां वेत्सि ? । मूलदेवो जगौ-अहं न वेद्मि तां कलां, किन्तु तज्जानतामन्तिके स्थितोऽस्मि, ·श्रीमरते. श्वरकृतिः। मूलदेव- चरित्रम् । ॥१९३॥ त्वमप्यभ्यङ्गं दातुं जानासि १ । देवदत्चादेशात् पक्कतैलादि समानीयाम्यङ्गं कर्तुमारेभे सं मायावामनों, मृदु- मध्यदृढस्थानौचित्यात पाणि प्रचारयन् अङ्गे तस्या मूलदेवः सुखेमद्वैतमादधे । अतीवर्यामन्यङ्गकलां दृष्ट्वा मूलदेवस्य पादयोः पतित्वाऽब्रवीदेवदत्ता-गुणैरपि त्वमाख्यातः कोऽप्युत्कृष्टः पुमानिति । मयूरव्यसकात्मान, किं गोपयसि मायया ॥ १ ॥प्रसीद दर्शयात्मानं, किं मोहयसि मां मुहुः भक्तानामुपरोधेन, साक्षात्त्युर्देवता अपि ॥ २ ॥ आकृप्य गुलिका मुखात्तद्रूपं परिवर्त्य सः प्रतिपेदे निजं रूपं, शैलूपं इव तत्क्षणांत ॥३॥ अनङ्ग- तुल्यरूपं लावण्यैकसागरमुवीक्ष्य विस्मिता देवदत्ता पाह-प्रसीद साधो! मेधुना, तस्यार्पयित्वा स्त्रानीयं वस्त्रं प्रीता देवदत्त सानुरागा खपाणिना अङ्गाभ्यङ्गं रचयामास । खंलिप्रक्षालनापूर्व, पिष्टातकसुगन्धिभिः । कवोष्णवारिधाराभि-स्तनू द्वावपि सस्नतुः ॥ १॥ देवदूष्यं देवदचोपनीतं. पर्यधर्व सः। सुगन्धाज्यानि भोज्यानि; बुभुजाते समं च तौ ॥ २॥ रहः कलारहस्यानि, वयस्यीभूतयोस्तयोंः । मिथः कथयतोरेकः, क्षणः । सुखमयो ययौ ॥३॥ ततः सा व्याजहार त्या लोकोचरैर्गुणैर्मम हृदयं (तथा) हृतं यथा क्षणमपि त्वां विना स्थातुं न शक्नोमि । मूलदेवोऽवग्-अस्मादृशेषु निर्धनेषु (विदेशीयेषु) । युष्मादृशामनुबन्धो न युज्यते। देवदत्वाऽपि (प्र.)

·जगौ-को विदेशो भवादृशां । सर्वःस्वदेशी गुणिनां, नृणां केसरिणामिव॥१॥ सर्वथा त्वया मद्वचः प्रतिपत्तव्यम् ।
ततो मूलदेवेनोक्तं-एवमस्तु भवद्वचः। ततस्तयोः क्रीडतोः स्नेहाद्विनौदैविविधैः समागत्य राजद्वाःस्थोऽब्रवीदिति-
आगच्छ भो वेश्ये ! प्रेक्षाक्षणोऽधुना त्वां समाकारयति राजो । छन्नवेषं मूलदेव, सा नीत्वा राजवेश्मनि ।
राजाने नृत्यमारेभे, रम्भेव करणोज्ज्वलम् ॥ १॥ तदां मूलदेवोऽपि निपुणः पटहमवादयत् । तदा राजा तस्या
नृत्येन करणशालिना रजिवो जगौ-मार्गय वान्छितं, तयोक्तं-अयं प्रसादः कोशे तिष्ठतु | ततः सा
मूलदेवयुता ननर्च । ततो राजा तुष्टः स्वाङ्गलग्नं विभूषणं तस्यै ददौ । तदा पाटलीपुत्रपुरस्वामिनो राजद्वार-
पालको विमलसिंहाख्यस्तनागतो जगौ-अयं कलाप्रकर्षों मूलदेवस्य धीमतो विद्यतेऽथवाऽमुष्या वेश्यार्या,
नतु तृतीयस्य कस्यचित, तेनादौ मूलंदेवाय दीया पश्चादेश्यायै च।अत्रांन्तरे पूर्वराजो, वीणां स्वयमवींवदत् ।
हरन् मनांसि विश्वेषां, विश्वावसुरिवापरः॥ १॥ ततो विमलसिंहेन, बभापे देव! खल्वयम् । मूलदेवश्छन्नरूपों,
नापरस्पेशी कला ॥ २॥ विज्ञानातिशयस्यास्य, प्रयोक्ता नापरः कचित् । मूलदेवं विना देव!, सर्वथाऽसौ से
एव तत् ॥ ३॥ राजा जगाद-ययेवं, तदहो खं प्रदर्शय । दर्शने मूलदेवस्य, रत्नस्येवाऽसि कौतुकी ॥२॥

·॥धीभरते.
भरवृत्तिः।
मूलदेव
चरित्रम्।
।१२५॥
मुखादाकृष्य गुलिका, मूलदेवश्च तत्क्षणात् । व्यक्तोऽभूत् कान्तिमान मेघनिर्मुक्त इव चन्द्रमाः ॥ ५॥
साधु ज्ञातोऽसि विज्ञानिन्!, मया त्वमिति प्रोच्य च । विमलसिंहेन तदा, धूर्तसिंहश्च सखजे ॥ ६ ॥ अपतन्
मूलदेवोऽपि, नृदेवस्य पदाञ्जयोः । राजाऽपि तं प्रसादेन, सगौरवमपूजयत् ॥ ७ ॥ एवं च देवदत्ताऽपि
तस्मिन्नत्यनुरागिणी बभूव । अतिष्ठन् मूलदेवोऽपि, न विना द्यूतदेवनम् । भवितव्यं हि केनापि, देवतेव न
बार्यते ॥ १ ॥देवदत्ताऽत्रग्-भो मूलदेव! त्यज द्यूतव्यसनं दुःखकारणम् । यतः-“द्यूतं सर्वाऽऽपदां धाम, द्यूतं
दीव्यन्ति दुर्धियः । द्यूतेन कुलमालिन्यं, द्यूताय श्लाघतेऽधमः ॥ १॥ यूँताद्राज्यविनाशनं नलनृपः प्राप्तोऽथवा
पाण्डवा, मद्यात् कृष्णनृपश्च राघवपिता पापर्धितो दूषितः।मांसात् श्रेणिकभूपतिश्च कटरे चौर्याद्विनष्टा न के ?,
वेश्यातः कृतपुण्यको गतधनोऽन्यस्त्रीरतो रावणः ॥ २ ॥ एवमुक्तोऽपि वेश्यया मूलदेवो न व्यसनं तत्याज ।
इतस्तस्वामेव पुर्वा अचलो धनवान् सार्थवाहोऽजनि । स पूर्व मूलदेवात् तस्यां देवदत्तायामासक्तोऽभूत् । तया
सह भोगान् स वुमुजे । स सार्थवाहो मूलदेवे ईप्या वहन् तं मूलदेवं हन्तुमन्विप्यति . छिद्राणि ।
देवदत्ता प्रति जननी पाह-भो पुत्रि ! मूलदेवं निर्धनं
द्यूतव्यसनतत्परं यज । आत्मना धनिनो विलोक्यन्ते,
॥ १९४॥

·प्रलाई विविषद्रव्यमचलो दत्ते स्म । देवदत्ता जगौ-मात हं धनानुरागिणी । किन्तु लसद्गुणगणा-नुरागिण्यस्मि संततम् ॥ १ ॥ 'अमुप्य पूतकारस्य, गुणास्तिष्ठन्ति कीदृशाः?।' इति कोपाजनन्योक्ता, देवदत्तेत्यभापत ॥२॥ पौरो वदान्यो विद्याविद्, गुणरागी खयं गुणी । विशेषज्ञः शरण्योऽयं, नामुं त्यजामि तत्खलु॥३॥ ततः कुट्टिनी मटा तां पुत्रीमुचाटयितुं प्रचक्रमे। साऽदत्त प्रार्थिते माल्ये निर्माल्यं सरके पयः । इक्षुखण्डे वंशखण्डं, श्रीखण्डे नीपखण्डलम् ॥ ४ ॥ ततः सकोपं देवदत्ता कुट्टिनीं प्रति रुष्टाऽवग्-रे मातर् ! मया मार्यतेऽन्यत् त्वयाऽन्य- दर्यते किं प्रथिल्यभूस्त्वम् ?, नाहं, किन्तु त्वम् । लतेव कण्टकतरं, किमालम्व्य व्यवस्थिता ?। सर्वथा मूलदेवं तत्, सजापानमिमं पतिम् ॥ १॥ अवादीदेवदत्वैवं, मातः! किमिति मुह्यसि ?। पुमान् पात्रमपात्रं वा, किं मुच्येता- परीक्षितः ॥ २॥ तेन द्वयोर्मूलदेवाचलयोः परीक्षा क्रियताम् । ततो देवदत्ताकुट्टिनीभ्यां प्रेषिता दासी अचलपाधैं गत्वाऽवग्-देवदचाया अपेक्षोभक्षणे वाञ्छा विद्यते । ततोऽचलः सार्थवाह इक्षुभिः समूलैः शफट भृत्य प्रेपयामास । हृष्टा कुट्टिन्युवाचैवं-ममात्र खामिनो हले ! । अचिन्तनीयमौदार्य, पश्य चिन्ता- मणेरिव ॥ १ ॥ देवदत्ताऽवग्-किमावां करेणुके खः यतस्तेन समूला इक्षवः प्रेषिताः। ततो मूलदेवपार्थे

·मूलदेव-
चरित्रम् ।
इक्षौरानयनार्थ दासी प्रेषिता । तया खखामिन्यर्थ इक्षौ मार्गिते पञ्चपोन मूलदेवो नीतवान् । कठोरत्वेनं
मूलपर्वादीनपसार्य ह्यङ्गुलगण्डिकाश्चक्रे मूलदेवः पीयूपस्येव' कुण्डिकाः । चातुर्जातेन संस्कृत्य, कर्पूरेणाधि-
वास्य च । प्राहिणोन्मूलदेवोऽथ, क्षिप्त्वा रजतभाजने ॥ १॥ देवदत्ता कुट्टिनी प्रति जगौ-धूर्तेशाचलयोः
पश्य, स्वर्णरीयोंरिवान्तरम् । मेरुसर्पपयोहँसीकाक्योरिव निरन्तरम् ॥ १॥ कुटिन्यचिन्तयदहों, महामोहान्ध-
मानसा । मृगीव मृगतृष्णाम्भो, धूर्तमेपोऽनुधावति ॥ २॥ स कोऽप्युपायो मया करिष्यते. येनासौ
निरसरति । तत एकदा कुट्टिनी अचलं प्रति जगौ-त्वयाऽसौ धूतों देवदत्ताया वल्लभस्तथा क्रियते यथाऽत्रं
नायाति । ततः कुट्टिन्या शिक्षितो ग्रामगमनच्छलमुक्त्वाऽचलो निस्ससार | तदा निःशङ्कया तयां देवदत्तया
मूलदेवो भोगार्थमानीतः, तस्यास्तं विना मनो न रमते । इतोऽकस्मात् कुट्टिन्या अचलस्तत्रानीतः। तदा
देवदत्तया पल्यङ्कस्याधो मूलदेवः स्थापितः । अचलः पल्यङ्के उपविष्टो जगौ-प्रिये! अद्य मयां स्वप्नं लब्धं
यदि त्वमस्मिन्. पल्यके उपविष्टः स्नानं करिष्यसि तदा तव प्रियाया देवदत्ताया जीवितं भविष्यति, नों
चेन्मरणं भविष्यति । देवदत्ताऽब्रवीदार्य! किमेतदुचितं तवं? | अद्वेष्या देवदूप्येयं, तूलिका यद्विनश्यति ॥ १॥

·। अनलोऽप्यपदवटे, कार्पण्यं किमिदं तव ? । शरीरमपि यच्छन्ति, पत्यर्थे त्वादृशः स्त्रियः ॥२॥ किन्त्वन्यास्तू- लिका न स्युः, पतिर्यस्याः किलाचलः । लवणेन स कि सीदे-द्यस्य रत्नाकरः सखा? ॥३॥ अचलवचनानु- रक्तया कुट्टिन्या यलाद्देवदचापार्थात् पर्यकोपरिस्थोऽचलः सापितः, यथा पल्यङ्काधःस्थो मूलदेवः खल्याद्य- शुचिखरण्टितोऽभूत् । इत्यादि बहुशोऽपमानितोऽचलेन वहस्तेन धृत्वा मूलदेंवों हाद बहिः कर्पितः । ततो मूलदेवो निजकर्मदूषणं मत्वा गत्वा पुरीसमीपस्थे सरसि सलौ । ततो विपादवान् मूलदेवो बेन्नोतट प्रति चचाल । द्वादशयोजनायामायामटव्यां क्रमागतो मूलदेवः । पारावारमिवापारां, तितीर्घस्तां महाटवीम् । सहायं चिन्तयामास, तरण्डमिव धूर्तराट् ॥१॥इतोऽकरमाच्छम्बलयुतो द्विज एकः काप्पैटिकवेषभृत्तत्रागात् । तं विनं समागतं दृष्ट्वा मूलदेवो मुमुदेतराम्।जगाद मूलदेवस्तं, ममारण्यमुपेयुपः । आत्मच्छायाद्वितीयस्य; दिष्टया मिलित- यानसि ॥ १ ॥ खच्छन्दं वार्तयिष्याव-स्तदावां द्विजसत्तम! । मार्गखेदापहरणी, विद्या वार्ता हिता पथि ॥२॥ दूरे कियति गन्तव्यं, स्थाने जिगमिपा क ते । कथ्यतां भो महाभाग !, मार्गमैत्री वशीकुरु ॥ ३ ॥ विप्रोऽप्या- ख्यत्-अस्यारण्यस्य पारं गमिष्यामि ।त्वं तुक यास्यसि ? । मूलदेवोऽवग्-वेन्नातटे पुरेऽहं यास्यामि । ततो हावपि ·चलितौ । चलद्भयां द्वाभ्यां क्रमात् सर एकं प्राप्तम् । मूलदेवः पाणिपादं प्रक्षाल्य वृक्षच्छायायामुपविष्टः, मूलदेव- चरित्रम् । स्थगिकायाः सक्तूनाकृष्य वारिणा चालोड्य विप्रो भोक्तुमुपाविशत् । मूलदेवो दध्यौ-अतिक्षुधातुरोऽयं प्रथम स्वयं भुक्त्वा पश्चान्मह्यमपि दास्यति । विनो भुक्तोत्थितः सन् सक्तून् न ददौ, तदा मूलदेवो दथ्यौ-इयं कृपणजातिर्धिग्जातिश्च लोकैरुच्यते यत् तत् सत्यमेव । यदि मम किमपि भवति तदाऽहं दीनदानं विना न भोक्ष्ये । अटवीं तां परित्यज्य, धूर्वराजं द्विजोऽवदत् । स्वस्ति तुभ्यं महाभाग !, यास्याम्यहमितोऽधुना ॥१॥ तमूचे मूलदेवोऽपि, त्वत्साहाय्यादियं मया । द्वादशयोजनायामा, कोशवल्लविताऽटवी ॥ २ ॥ बन्नातटे गमि- प्यामि, मूलदेवाभिघोऽस्म्यहम् । तत्र मे कथयेः कार्य, कथ्यतां किं च नाम ते? ॥ ३ ॥ लोकैनिघृणशमेंति, विहितापरनामकः । विप्रोऽहं सढडो नामेत्युक्त्वा टक्कस्ततो ययौ ॥ ४॥ गच्छता मूलदेवेन ततो वेन्नातटं प्रति पथि कस्मिंश्चिद् ग्रामे कस्यचिद्गृहे भिक्षार्थं प्रविष्टम् । तत्र मूलदेवो भ्रमन् कुल्माषानासादयामास । प्रामाद् बहिः समेत्य यावदोक्तुमुपविशति तावत् कोऽपि मुनिर्मासक्षपणपारणे पुण्यवान् समागात् । तं दृष्ट्वा । ॥१५॥ मुदितः सोऽभूदही मे सुकृतोदयः । यन्मयाऽऽत्तमिदं पात्रं, यानपात्रं महोदधौ ॥ १॥ साघोः कुल्माषदानेन, ·रत्नत्रितयशालिनः । उन्मीलेचिरादद्य, सद्विवेकतरोः फलम् ॥ २ ॥ कुल्मापान साधवे दत्त्वा, मूलदेवः पपाठ च । धन्यास्ते खलु येषां स्युः, कुल्माषाः साधुपारणे ॥ ३ ॥ तस्य भावनया हृष्टा, बभापे व्योन्नि देवता । अर्थश्लोकेन याचख, भद्र! किं ते प्रदीयताम् ?॥४॥ प्रार्थयामास सद्यस्तां, मूलदेवोऽपि देवताम्। गणिका देव- दत्तेभ-सहस्रं राज्यमस्तु मे ॥ ५॥ एवमस्त्विति देव्यूचे, मूलदेवोऽपि तं मुनिम् । वन्दित्वाऽथ ग्राममध्ये, मिक्षित्वा बुभुजे खयम् ॥ ६॥ मार्ग क्रामन् क्रमेणासौ, प्राप बेन्नातटं पुरम् । सुष्वाप पान्थशालायां, निद्रा- सुखमवाप च ॥ ७ ॥ यामिन्याः पश्चिमे यामे, स सुप्तः स्वप्नमैक्षत । यत्पूर्णमण्डलश्चन्द्रः, प्रविवेश मुखं मम ॥ ८ ॥ तमेव स्वप्नमद्राक्षीत्, कोऽपि कार्पटिकस्तदा । अन्यकापटिकानां च, प्रबुद्धस्तमचीकथत् ॥ ९॥ तेपु कार्पटिकेप्वेकः, स्वप्नमेवं व्यचारयत् । अचिरेण लप्स्यसे त्वं, सखण्डं घृतमण्डकम् ॥१०॥ हृष्टः कार्प- टिकः सोऽभूदेवं भूयादिति ब्रुवन् । जायेत बदरेणापि, शृगालस्य महोत्सवः ॥ ११ ॥ खप्नं नाचीकथत्तेपा- मज्ञानां धूर्तराड् निजम् । मूर्खा हि दर्शिते रले, दपत्खण्डं प्रचक्षते ॥ १२ ॥ मण्डकं कार्पटिप्रोक्तं, गृहाच्छा- दनपर्वणि । तदा कार्पटिकः प्राप, तादृविचारभावतः ॥ १३ ॥ यतः-"प्रायेण फलति खप्तो, विचारस्या- ·मूलदेव- चरित्रम्। नुसारतः । भावना भाव्यते यादृक्, तादगासाद्यते फलम् ॥ १४ ॥” धूर्तोऽपि प्रातरारामे, गत्वा पुप्पोच्चया- दिना । अप्रीणान्मालिकं लोकं, पूर्णकर्माऽपि तादृशम् ॥ १५ ॥ गृहीत्वा मालिकात्तस्मात्, सुपुष्पाणि फलानि च । शुचिर्भूत्वा ययौ वेश्म, खप्तशास्त्रविनिश्चितः ॥ १६ ॥ मूलदेवस्ततो नत्वा, दुत्त्वा पुष्पफलानि च । उपाध्यायाय प्रज्ञाय, शशंस स्वप्नमात्मनः ॥ १७ ॥ मुदितः सोऽवदद्विद्वानेतत्स्वप्नफलं तव । मुहूर्ते कथ- विप्याम्यधुनाऽस्माकं भवातिथिः ॥ १८ ॥ मूलदेवं स्त्रपयित्वा, भोजयित्वा च गौरवात् । परिणाययितुं कन्या मुपाध्याय उपानयत् ॥ १९ ॥ बभापे मूलदेवोऽपि, तंतोऽज्ञातकुलस्य मे । कन्यां प्रदास्यसि कथं ?, विचारयसि किं नहि ? ॥ २० ॥ उपाध्यायो जगौ-वन्मूल् मया कुलं तव ज्ञातम् । ततः सर्वथा कन्येयं मम परिणीय- ताम् । ततो मूलदेवस्तां कन्यामुपानयत् । कार्यसिद्धर्भविष्यन्त्याः, प्रादुर्भूतमिवाननम् । मध्ये दिनानां सप्तानां, लं राजेह भविष्यसि ॥ १ ॥ इति तस्य स्वमस्य फलमुपाध्यायो न्यवेदयत् । उपाध्यायोक्तं सत्यस्वमस्वरूपं मन्वानो हष्टो मूलदेवोऽचिराद् बहिर्गला पञ्चमेऽहनि चम्पकतरुतले सुखं सुप्वाप । तत्र पुरेऽकस्मादपुत्रको राजा मृतः । मोक्षिताः पुरीमाश्वच्छत्रभृङ्गारचामरा भ्रमुः, प्रापुर्न राज्याहं नरम् । यतस्तादृशा नरा राज्याही ।

·दुपापा भवन्ति । ततः पर्यटन कुम्भी पुरान वहिर्गत्वा चम्पकटुमतले नरं भूपलक्षणलक्षितमपश्यत् । हयेन हेपितं चक्र, गजेनोर्जितगर्जितम् । भृङ्गारेण च तस्यार्घश्यामराम्यां च वीजनम् ॥ १॥ पुण्डरीकं स्वर्णदण्ड- मण्डितं तस्य चोपरि। शरदभ्रमिवादभ्रं, तडिदण्डमिव [ण्डं] व्यजृम्भत॥२॥तमधिरोहयामास, स्वस्कन्थे जय- कुञ्जरः । स्वामिनि मुदितैलोकैश्चक्ने जयजयारवः ॥ ३॥ ततो वाद्यमानेषु सूर्येषु मूलदेवो राज्येऽभिषिक्तोंड- मात्यैर्मुनिदानप्रभावतः। यतः-"दानं मानवदानवेन्द्रपदवीविस्तारणे प्रत्यलं, दानं वासवसुन्दरीसरभसक्रीडाकला- कोशलम् । दानं मोक्षकपाटपाटनविधौ स्फूर्जत्सुरेन्द्रायुध, दानं विष्टपजन्तुजातनिवप्रासादसिंहध्वजः ॥ १॥" अयोचे देवता ब्योन्नि, देवतानां प्रसादतः । अयं विक्रमराजतुल्यो, राजा जज्ञे कलानिधिः ॥ २ ॥ द्वितीय नाम तस्य विक्रमराजेत्यभूत् । ये चाऽरयोऽस्याज्ञां न गृहीष्यन्ति तानहं निग्रहीप्यामि महीभृत इवाशनिः । देवतागिरा सर्वे सामन्तामात्यप्रकृतिवैरिणो वश्या बभूवुस्तस्य । ततः स राजा विषयसुखान्यनुभवन् उज्जयिनी- शेन समं प्रीतिं चके पूर्वम् । इतस्तदानीं देवदत्तापि मूलदेवविडम्बनां कुट्टिनीकृतां प्रेक्ष्याऽचलं प्रति प्राह-अतः परं मया त्वया सह भौगो,न करप्यते।यदि त्वया किमपि वक्ष्यते तदाऽहमात्मघातं करिष्ये । त्वया तु मूलदेवो ·मूलदेव- चरित्रम्। मम वल्लभो विगोपितस्तद्वरं न। इत्युक्त्वाऽचलं निष्काश्य. देवदत्ता भूपपाधै ययौ । राज्ञोक्तं-किं ते विलोक्यते । वेश्ययोक्तं स एव मूलदेवो मे वरो भवतु । मयाऽस्मिन् भवेऽतःपरं मूलदेवं मुक्त्वाऽन्यो देवकुमारतुल्योऽपि वरो न वरणीयः। तेनातः परं मम गृहे अपरः पुमान् माऽऽगच्छतु । एवमस्त्विति राजा प्राह । को हेतुरन ?, ततः शशंसाचलकृतविडम्बनां देवदत्ता मूलदेवस्य । ततो जितशत्रुनृपोऽचलकृतमूलदेवविडम्बनां ज्ञात्वाऽचलमाकार्य साक्षेपमिदमब्रवीत्-मपुरीमण्डनावेतौ, रत्नभूतावरे त्वया । मूर्खेण धनमचेन, ग्रावणीव निघर्पितौ ॥१॥ अमुप्य मूलदेवस्य यस्त्वयाऽपराधः कृतः तस्य दण्डे प्राणापहारोऽस्तु तव । ततस्तमचलं मन्तं राजानं देवदत्ता निवारयामास । ततो राजाऽवग्-तं मूलदेवमत्रानय त्वं, नो चेत्त्वां हनिष्यामि । ततोऽचलः सार्थवाहो नृपं नत्वा मूलदेवमन्वेष्टुं प्रचक्रमे । नष्टरत्नमिव मूलदेवमपश्यने भीतो भूपादचलो भाण्डं लात्वा शीघ्रं पारसकूलमण्डलं ययौ । इतो मूलदेवो दध्यौ-देवदत्तया तया विना प्राज्यराज्यश्रिया सृतं लवणेन विना यथा रसवती । ततो मूलदेवो देव- दत्ताया जितशत्रोध भूपतेः पावें प्राभृतं चतुरदूतयुतं प्रेषयामास । गत्वोजयिन्यां.स.चतुरो दूतो जितशत्रु व्यजिज्ञपदिति-देवतादत्तराज्यश्रीर्मूलदेवस्त्वां वदत्यदः यथा मे देवदत्तायां, प्रेम जानीथ तत्तथा । यदि तस्या ॥१९८१ ·अई रौप्यमानोऽस्मि, तदियं देवदत्ताऽत्र प्रेप्यतामिदं प्राभृतमङ्गीक्रियताम् । तत्तादृशमपूर्वप्राभृतं दृष्ट्वा राजा दृष्टोऽवदत्-तेनेदं कियदर्थितम् ? । ततथाकार्य देवदत्तामुज्जयिनीनाथो जगौ-दिष्ट्या जाताऽसित्वं भद्रे !, शीघ्र पूर्णमनोरया । राजा जज्ञे मूलदेवो, देवतायाः प्रसादतः ॥ १ ॥ त्वामानेतुं च स प्रैपीत्प्रधानपुरुषं निजम् । ततस्त्वं तत्र गच्छाविलम्बम् । ततो जितशत्रुणा प्रेपिता देवदत्ता वेन्नातटं गता । राजा विक्रमराजोऽपि मूलदे- वापरनामको महोत्सवपुरस्सरं स्ववेश्मानेपीदेवदत्ताम् । ततः स राजा श्रीधर्मघोपसूरिपार्श्वे धर्म श्रुत्वा सम्यक्त्व- मूला द्वादशवतीं लली । जिनार्चामर्चतस्तस्य, सम्यक् पालयतः प्रजाः । दीव्यतो देवदत्तां च, निवर्गोऽभूद- वाधितः ॥ १॥ इतः पारसकूलाद् वह्वीं श्रियमर्जयित्वा तत्र पुरेऽचलः सार्थवाहः समाययौ । लक्ष्मीमहत्वपिशु- नैर्महामौक्तिकविद्रुमैः । भृत्वा विशालं स्थालं च, महीनाथमुपास्थितः ॥ १॥ अचलोऽयमितिक्षिप्रमुपलक्षि- तान्नृपः। दृष्ट्वा प्रागजन्मसम्बन्ध(ख)मपि प्राज्ञाः स्मरन्ति हि ॥२॥ राजानं मूलदेवं तु, तदाऽज्ञासीत् स नाचलः । आत्तवेषं हि नटवत्, स्थूलप्रज्ञा न जानते ॥ ३ ॥ राजाऽवग्-कुतस्त्वमिहागाः ?, सार्थवाहो जगौ-पारसकू- लात् । अचलेनाहूतो राजा भाण्डालोकनहेतवे । ततो राजा पञ्चकुलोपेतोऽचलोत्तारके ययौ । सोऽप्यचलो ·मूलदेव- चरित्र मनिष्ठादिक्रयाणकमदर्शयत् । भाण्ड दृष्ट्वा राजा जगौ-त्वमेव कथय कियदस्ति कयाणकम् ?, अस्मद्राज्ये यः शुल्कचौर्यं करोति तस्य शिरश्छेदः क्रियते । अचलोऽवग्-मया कुत्राऽपि कस्याप्यने कूट न जल्प्यते, देव- स्याने किमुच्यते । ततो राजा जल्पनशरीरमुखादिदर्शनादचल सम्यगुपलक्ष्य जगौ-अस्य श्रेष्ठिनः सत्यभाषिणः क्रियतामईदानं सम्यग्भाण्डं च वीक्ष्यताम्। ततः पञ्चकुलेन वीक्षताऽ(माणेना)सारभाण्डमध्यस्थ सारभाण्डं निष्का- सितम् । ततः पञ्चकुलेनाभिप्रहारौ दत्तोऽचलस्य शरीरे । ततः क्रौञ्चबद्धं बहा ते राजसेवका अचलं जर्जरशरीरं भूपपाधै आनिन्युः । ततो राजा जगौ-भो अंचल ! किं त्वं मां प्रत्यभिजानासि न वा १. अचलो जंगौ-मानुमिव जगदुद्योतकरं भवन्तं को न वेति । तं तादृशं दृष्ट्वा देवदत्ताऽपि जगौं-अहो कर्मणो गतिरेषा । देवदत्ता- मसावचलो दृष्ट्वा हीतः सन् कष्टां दशां ययौ । खापभ्राजना हि मृत्योरधिका नृणां भवति । सा देवदत्ता जगौ-मूलदेवोऽयं यस्त्वया तंदा च हीलितः। अधुना यदि त्वां सर्वद्रव्यापहारं कृत्वा मारयति तदा त्वया किं करिप्यते? । असौ तु त्वत्तुल्यो नास्ति सौजन्यधर्मत्वात् सर्वजनोपकारी । यतः-"यथा चित्तं तथा वाचो, यथा वाचस्तथा क्रिया । धन्यास्ते प्रितये येषां, विसंवादो.न. विधते. ॥१॥ वदनं प्रसादसवन, हृदयं सदर्य सुधामुचो ·। याचः । करणं परोपकरणं, येषां केषां न ते वन्द्याः ॥ २॥" वं तु दुर्जनप्रायः । यत्त्वयाऽस्य कृतं तेन वं वध- योग्योऽसि । यतः-"खलानां कण्टकानां च, द्विविधैव प्रतिक्रिया । उपानद् मुखंभङ्गो वा, दूरतो वा विस- र्जनम् ॥१॥ वृश्चिकानां भुजङ्गानां, दुर्जनानां च वेधसा । विभज्य नियतं न्यस्तं, विपं पुच्छे मुखे हृदि ॥२॥" ततोऽचलोऽवग्-अहं तव · दासोऽस्मि । मया योऽपराधः कृतः स क्षम्यतां प्रसद्य । ततो बन्धनान्मुक्तोऽचलो मूलदेवस्य पादयोः पतित्वा प्राह-अहं सर्वथा वधयोग्योऽस्मि । अग्ने जितशत्रुभूपेन त्वदपराधकारी अहं खपुरा- निष्काशितः । मूलदेवो जगौ-मया क्षान्तम् । ततः सन्मानं कृत्वाऽचलो मूलदेवेन विसर्जितः उज्जयिनी प्रति चचाल । पुरप्रवेशोऽवन्तीनाथेन मूलदेवेन ज्ञापितत्वादचलस्य दत्तः ॥ अन्येद्युः प्रजा बढयों मूलदेवमजी- शंपन-जागत्यपि प्रजास्त्रातुं, त्वयि देव ! दिवानिशम् । अमुष्यत ते. नगरं, परितः परिमोषिभिः ॥ १॥ कोला इव विभों चौराः, पुरेऽस्मिन् मन्दिराणि नः । प्रतिक्षणं खनन्त्युच्चै नरिक्षारक्षितुं क्षमाः ॥ ३ ॥ अदृश्यमानाः केनापि, कृतसिद्धांजना इव । भ्राम्यन्ति चौराः सर्वत्र, खैर खेषु गृहेष्विव ॥ ३ ॥ अचिरान्निग्रहीष्यामि, तस्करानयशंस्करान् । मूलदेवोऽभिधायैवं, वणिजो विससर्ज:हि ॥ ४ ॥ ततो राजा हृदि वृध्यौ यो राजा प्रजा

·मूलदेच-
चरित्रम्।
तस्करादिभिः पीड्यमानां वीक्ष्योपेक्षते तस्य राज्ञः पापं लगति । यतः-दुष्टस्य दण्डः खजनस्य पूजा, न्यायेन
कोशस्य सदा सुवृद्धिः । अपक्षपातो रिपुराष्ट्ररक्षा, पञ्चैव यज्ञाः कथिता नृपाणाम् ॥ १॥ दुर्बलानामनाथानां,
बालवृद्धतपखिनाम् । अन्यायैः परिभूतानां, सर्वेषां पार्थिवो गुरुः ॥ २ ॥ प्रजानां धर्मषनागो, राज्ञो भवति
रक्षितुः । अधर्मस्यापि पड्भागो, जायते यो न रक्षति ॥ ३॥ एवं विमृश्य राजा स्तेननिग्रहार्थ नगराध्यक्षमादि-
शत् । पुराध्यक्षो जगौ तत्र, स्वामिन्नेकोऽस्ति तस्करः । असौ न शक्यते धतुं, दृष्टनष्टपिशाचवत् ॥ १॥
तथाप्यहं सर्ववलेन तं विलोक्य तं निग्रहीप्यामि । ततः पुररक्षकेण बहु विलोकितो यदा स्तेनो न लब्धः, तदा
राजा जातामों महीजा नीलाम्बरवस्त्रप्रावरणो नीलाम्बर इव स्तेनं निग्रहीतुं निशि स्वगृहान्निस्ससार । निक-
चतुष्कस्थानेषु भ्रामं भ्रामं राजा दस्युं कमपि नापश्यदहेः पदमिवाम्भसि । ततः खिन्नः सन् राजा खण्डदेव-
कुले ययौ । कदाचिच्चौरोऽत्र समेति इति ध्यात्वा सुप्वाप राजा । इतो निशाचर इव निशाचरदारुणस्तस्कराग्रे-
पण्डिकाहस्तत्रैत्य पुरुपं सुतं दृष्ट्वा प्राहकोऽत्र सुप्तोऽस्ति ?, ततो राजा तस्य चेष्टया चौरं सम्यग्
पाह-अहं कार्पटिकोऽस्मि । स्तेनोऽवक्-एहि भो मया साई त्वां लक्ष्मीवन्तं करोमि । राजा प्राह-एवं
॥ २०० ॥

·भवतु, ततः स स्तेनी राजाने सेवकं कृत्वा कस्यचित् श्रेष्ठिनो गृहे खात्रं खनित्रेणं पातयित्वा सारद्रव्यं लात्वा राज्ञो मस्तके न्यस्य च चचाल । राजा दध्यौ-यावन्मयाऽस्य गृहादि सर्व द्रव्यं पुरसत्कं न वालयिष्यते तावन् मया खात्मा न प्रकटीकरिप्यते । खार्थी स्तेनस्यापि सर्व चकार । उक्तं च-"ममर्द गर्दभस्थापि, पादौ कार्याजनार्दनः । तमुन्मूलयितुं मूलान् , मूलदेव उवाह तत् ॥ १॥ धूर्ता हि कारणोपात्तमार्दवाः कार्यसा- धकाः । विनयं कुर्वते पुंसां, बलाबलवतामपि ॥ २ ॥ जीर्णोद्यानं गत्वा स्तेनो गुप्तगुहामुद्घाट्य मध्यं विवेश। तत्र तइस्तु समुत्तार्य स्वां स्वसारं प्रति प्राह-अस्यातिथेः पादौ प्रक्षालय । कूपोपकण्ठे तमतिथिमुपवेश्य स्तेनोऽ- न्यत्र गतः । तत्पादौ प्रक्षालयन्ती सा कन्या रूपसुन्दरी तस्य पादौ सल्लक्षणौ वीक्ष्य सानुकम्पा तंद्रूपमोहिता जगौ-पादप्रक्षालनव्याजात्, कूपेऽस्मिन्नपरे नराः । अपात्यन्त महाभाग!, तस्कराणां कुतः कृपा ? ॥२॥ क्षेप्यामि नात्र कूपे त्वां, त्वत्प्रभाववशीकृता । महतामनुभावो हि, वशीकरणमद्भुतम् ॥२॥ततो मदुपरोधेन, सुन्दरापसर द्रुतम्। द्वयोरप्यन्यथा नाथ! कुशलं न भविष्यति ॥३॥ विमृश्य ततोराजा जगाम।गते नृपे तया व्याहारि-खक्षण- रक्षार्थ भी भ्रातरागच्छागच्छातिथिनंष्ट्वा गतोऽधुना । ततो रुष्टः स्तेन आकृष्टासिर्दधावे अतिथिं हन्तुम् । तदाऽ- ·'मूलदेव- चरित्रम् ॥ तिथिभूपः स्तम्भस्य पृष्ठे स्थितः । चौरः स्तम्भ खड्गनाय पश्चादवले । तदा राजा तं स्तेनमुपलक्ष्य सम्यक् छनं निःसृत्य स्वगृहं ययौ । राजा प्रातः प्रभातकृत्यं कृत्वा राजपाटिकाछलात् स्तेनं द्रष्टुं चचाल । वस्त्रापणद्वारे वस्त्राणि गृह्णानं स्तेनमुपलक्ष्य खगृहे समागात् । राजा स्वसेवकान् प्रति प्राह-अमुकामुकचिह्रियुतं नरं हट्ट- स्थितमत्रानयत यूयम् । तस्य भक्तिः करिप्यते । ततस्तै राजपुरुषैः सन्मानदानाद्भुपपाधैं चौर आनीतः । राजानं ननाम चौरः । तं स्तेनं सन्मानदानेन सन्मानयामास । राजा प्राह-कुत्र त्वं वससि ? किं ते नामास्ति. १, सं पाह-अहमवासन्ने ग्रामे श्रीपुरे वसामि । मम देवदत्तेतिनाम, मम खसा कमला समस्ति । ततो भूप आचष्टे- स्वस्वसा दीयतां मह्यं तव वही श्रीर्मया दास्यते । स्तेनो जगौ-त्वं परिणय मदीयां वसारमहमत्रानेष्यामि । ततो राजा प्राह-अत्रानीयताम् । ततस्तेन स्तेनेनानीतां कन्यां राजा उपायंस्त । ततो राजा तं तस्करं महा- मालपदे स्थापयामास । को वेचि भूभुजां भावं मध्यं पत्युरिवाम्भसाम् । तस्माद्भूषणवस्त्रादि तद्भगिन्या च भूपतिर्नित्यमानाययत् । अहो धूर्ता धूतैरधृप्यन्त । प्रपञ्चेन राजा तस्याः पल्याः पार्थाद् बहुद्रव्यमानिनाय । भूपपनी भ्रातृगृहे याति तदा तत्रत्वं धनं प्रपञ्चेनानिनाय । एकदा भूपोऽप्राक्षीत् । भो प्रिये ! किमप्यद्य धनं ॥२०१० ·तव भ्रातृगृहे समस्ति न वा ?'-तयोक्तं,-किमपि नास्ति मम भ्रातृगृहे । ततो राज्ञा स स्तेनो निग्रहीतः। तस्य गुहा स्वायत्तीकृता । अन्यदा भूपो गुरुपाधैं गतो धर्ममित्यशृणोत्-सम्पदो जलतरङ्गविलोला, यौवनं त्रिचतु- राणि दिनानि । शारदाभ्रमिव चञ्चलमायुः, किं धनैः कुरुत धर्ममनिन्यम् ॥१॥ चेतोहरा युवतयः स्वजनोऽ- नुकूलः, सद्वान्धवाः प्रणयगर्भगिरथ भृत्याः । वल्गन्ति दन्तिनिवहास्तरलास्तुरङ्गाः, संमीलने नयनयोनहि किश्चिदस्ति ॥ २ ॥ पूज्यपूजा दया दानं, तीर्थयात्रा जपस्तपः । श्रुतं परोपकारच, मर्मजन्मफलाष्टकम् ॥ ३ ॥ इत्यादि धर्मोपदेशमाकर्ण्य मूलदेवो राजा श्रीशत्रुञ्जयश्रीगिरनाराऽर्बुदाचलादौ देवान्नन्तुं चचाल । तत्र सर्वत्र यात्रां कृत्वा विस्तरतः पश्चादागाद्राजा । ततो मूलदेवेन बहुधनव्ययात् सप्तक्षेत्र्याराधिता.। ततः स्वपुत्रं रण- सिंहं राज्ये निवेश्य स्वयं गुरुपार्श्वे दीक्षा गृहीत्वा तपःकरणपरो मूलदेवः स्वर्ग. गतः । ततश्युतो मुक्तिं गमि- प्यति । एवं ये मनुजाः शुद्ध, ददते सांधवेऽशनम् । ते लभन्ते धुलोकादि” सौख्यानि. हेलया स्फुटम् ॥ १॥ इति मूलदेवकथासमाप्ता.॥ १२ ॥ पभवो विण्हुकुमारो,. अद्दकुमारो दढप्पहारी । सिन्नंस कूरगडूअ, सिजंभवमेहकुमारो अ॥६॥ ..

·श्रीविष्णु-
कुमार-
चरित्रम् ।
प्रभवकया जम्बूस्वामिकथातो ज्ञातव्या ।
प्रभावनां जिनाधीश मते कुर्वन् जनोऽनिशम् । विष्णुकुमारवन्मुक्तिं, स तामामोति हेलया ॥१॥
तथाहि-श्रीसुव्रतस्वामिनि विजयमाने जम्बूद्वीपे गजपुरे इक्ष्वाकुवंशे पद्मोत्तरनृपते लादेवी प्रियाऽभूत् ।
तस्याः प्रथमो विष्णुकुमारः पुत्रोऽभूत् । तस्याः कुक्षौ द्वितीयश्चतुर्दशस्वप्नसूचितो जीवोऽवततार । क्रमात्तया
मुतोऽसावि । तस्य च महापद्म इति नाम दचं पितृभ्याम् । द्वावपि विंशतिधनुर्मानदेही त्रिंशद्वर्षसहस्रायुको
बभूवतुः । महापद्मः पित्रा राज्येऽभिषिक्तः। इतश्वावन्त्यां श्रीधर्मो राजा प्रकृत्या श्रीजिनधर्मद्वेष्यभूत् । तदमात्योऽपि
मिथ्यादृष्टिनमुचिनामा बभूव । श्रीमुनिसुव्रतशिप्यं सुव्रताचार्य तत्र समवसृतं जेतुं कृतप्रतिज्ञो नमुचिस्तत्रा-
गात् । मुव्रताचार्यक्षुल्लकेन नमुचिः सभायां जितः । ततः क्रोधाविष्टो नमुचिः क्षुल्लकवधार्थ निशि उपाश्रये
समागतः । खड्गमुत्पाट्य यावदुपस्थितो नमुचिस्तावत् शासनदेव्या स्तम्भितः । प्रातस्तथा स्थितो लोकैप्टो
नमुषिः खिन्नोऽभूत् । देवीं क्षमयित्वा क्षुल्लकं क्षमयामास नमुचिरतःपरं नापराधं करिष्येऽहं तव । ततः शास-
नदेव्या पौरवचनान्मोचितः सः, ततः खिन्नः सन् क्षुल्लककृतपराभवं सरन् हस्तिनागपुरे गतो वासं चक्रिवांच,
॥२०२॥

·। महापद्मन स्वामात्सश्चक्रे । अन्येधुर्मुर्दान्तः सामन्तसिंहो वैरी महापद्मदेशं भनक्ति स्म । स दुर्दान्तो यदा केनापि जेतुं न शक्यते तदा नमुचिर्वीटकग्रहणपूर्वं तं वैरिणं जेतुं चचाल । क्षणेन नमुचिना सामन्तसिंहः खवशी- कृतो हननात् । पश्चादागते नमुचौ तं तादृशं वैरिणं जितं मत्वा राजाऽवग्-वरं वृणीष्व । ततो नमुचिरवग्-समये मार्गयिप्यते, अधुना कोशे स्थाप्यताम् । अथ जनन्या ज्वालया जिनरथः कारितो यात्रायै। तत्सपल्या लक्ष्म्या ब्रह्मरथः कारितो यात्रायै । ततस्ते हे मिथ एवं जल्पतः स्म-मदीयो रथोऽग्रे चलिष्यति । इति विवादे जाय- माने तन्निर्णयं कर्तुमक्षमो राजा निषेधं चकार तयोईयोः। महापद्मो देशान्तरं भ्रमित्वा कियता कालेन वपुर- मागात् । राजा महापझे पुत्रे राज्यभारं न्यस्य श्रीसुव्रतजिनपार्थे (प्रवव्राज) पद्मोचरविष्णुकुमारौ संयमं भेजतुः । ततो महापद्मन भूपेन जिनवररथयात्राकरणादिना विस्तरेण महता मातुर्मनोरथः पूरितः । दिग्यात्रां कुर्वता महापद्मन पट्खण्डं साधितम् । ततश्चक्रिमहोत्सवो द्वादश वर्षाणि तस्य कृतः । इतो विष्णुकुमारस्य मुनेर्दुस्तरतपःप्रभावा- दुत्पन्नाः पराःशता लब्धयः। कदाचित् सुव्रताचार्यों हस्तिनागपुरे वर्षाचतुर्मासी तस्थुः । तदा नमुचिना च क्रतुः ।। प्रारब्धः । प्रोक्तं-सप्त दिनानि यावन्ममराज्यं भवतु । चक्रिणादेशे दत्ते सति नमुचिः वयं राज्यकार्यं चने ।

·कुमार-
राजा तु स्वयं धर्मध्याने स्थितः । तत्र यज्ञे जायमाने तदर्शनार्थ समागतेपु निःशेपदर्शनेषु सुव्रताचार्यमनागतं
श्रीविष्णु
वीदय तानाचार्यान्नमुचिर्जगौ-भवद्भिः सर्वैः साधुभिर्नम राज्ये न स्थातव्यम् । ततो गुरवः साधूनाकार्योचुः-
चरित्रम् ।
असी नमुचिस्तु दुष्टो विद्यते ?, किं करिप्यते, कोऽस्ति यस्तस्यं शिक्षा दत्ते । साधवः प्रोचुः-विष्णुकुमारः पंष्टि-
वर्षसहस्राणि यावत् तपः कुर्वाणोऽस्ति । तेन तपसा बहयो लब्धयो जाताः संन्ति तस्य । साम्प्रतं स मेरुगिरौ
कृतकायोत्सगों विद्यते । स तु महापद्मस्य ज्यायान् भ्राताऽस्ति । तद्वचसैव शाम्यति । ततो गुरुराह-क:
साधुस्तमिहानेतुं समर्थोऽस्ति ?, ततः एकः साधु गौ-भगवन् ! अहं लब्ध्या तत्र, गन्तुं प्रभुरस्मि । गुरुभि-
रूचे-स एवं त्वामत्र पुनरानेष्यति । गुरुकार्य विद्यते, तद्वत्स! साधो ! गच्छं सङ्घकायें, शिवाः सन्तुः ते पन्थानः।
ततो गुरून् प्रणम्य स साधुभलितः। मेरौ गतः, मिलितो विष्णुकुमारस्य । गुरुप्रोक्तं सर्वं तस्याने साधुना
प्रोचे,-महत्कार्य विद्यते, तत्रागमनं विना सर्वेषां साधूनां हननं भविष्यति। ततः प्रतिपन्नं च तेन विष्णुकुमार-
साधुना । अथ सङ्घापायनिवारणाय श्रीगुरुपाचे विष्णुकुमारः समागतः । गुरुभिः प्रोक्तम्-असौ दुष्टो नमुचिः
शिक्षयितव्या ततो विष्णुकुमारो नमुचिपावं गत्वाऽवग-त्वं राजाऽसि।प्रजापालकस्त्वं,सबै तपोवनं राज्ञा रक्षणीयम्।।
॥२३॥

·ततः साधूनां स्यातुं स्थानं देहि । तेनोक्तं ददामि भवतः स्थातुं स्थानम्, ततो विष्णुकुमारेणोक्तम्-कियन्ति पदानि देहि । ततस्त्रीणि पदानि दत्तानि तस्मै । ततः क्रोधाध्मातमानसः कृतलक्षयोजनप्रमाणतनुर्विष्णुकुमारः एक पादं पूर्वसमुद्रे द्वितीयं पादं पश्चिमसमुद्रे मुक्त्वा प्राह-तृतीयं पादं कुत्र मुञ्चामि ? इत्युक्त्वा पृथ्वी कम्पयित्वा पादं नमुचिमस्तकोपरि तथा मुमोच यथा परलोकं गतो नमुचिः। ततो जय जय जिनधर्म इत्युद्घोषमाणैर्देवैरु- पेत्य नाटकादिकरणतो विष्णुकुमारस्य क्रोध उपशामितः । ततो गुरुपार्थेऽभ्येत्य विष्णुकुमार आलोचनां ललौ । लोकैः पतितानि गृहाणि सज्जीकृतानि धवलितानि । ततःप्रभृति लोकैरुक्तं बलिरूपं गोमयेन क्रियते गृहाणि सज्जीक्रियन्ते संप्रत्यपि दीपालिकायाम् । ततो महापद्मचक्री गुरून ववन्दे अनेकान् जिनप्रासादांश्चके । विष्णु- कुमारोऽपि देवैः सेव्यमानः क्रमात् प्राप्तकेवलज्ञानो मुक्तिपुरीं ययौ । उक्तं च-मुनेः प्रशान्तादपि कोपवह्नि- रुत्पद्यते क्रूरपराभवेन । शीताद्यथा चन्दनतोऽतिधृष्टाद्भानूपलाद्वह्निरिवाशुयोगात् ॥ १ ॥ विष्णोर्महर्षेत्रिपदी समस्ता, जगत्रयीं या युगपजंगाहे । परः शताः सन्तु परे कवीन्द्राः, सम्पूर्यते सर्वविदाऽपि कि सा ॥२॥ मेदिन्यामुदिता सेयं, नवा विष्णुपदनयी । पश्यन्नपि हि यां.प्राणैनमुचिमुमुचेऽचिरात् ॥ ३॥ श्रीविष्णुर्जिणुरसौ

·श्रीआद्र-
कुमार-
चरित्रम्।
करेण कुलिशाङ्कितेन जनितभवः । धर्मध्वंसनमसुरं यः संहृतवान्नमुचिमचिरात् ॥ ४॥ इति इति श्रीविष्णु-
कुमारचरित्रं समाप्तम् ॥ १३ ॥
श्रीवीतरागविम्बस्स, वीक्षणादेहिनामिह । बोधिलाभो भवेदाई, कुमारस्यैव तत्क्षणात् ॥ १॥
तथाहि-अस्मिन्नेव पयोनिधिमध्ये आईकनामाऽनार्यदेशोऽस्ति । बहुधनधान्यलक्ष्मीप्रभृतिवर्यवस्तुशाली ।
तत्राईक इतिनाम्ना नृपो न्यायाध्वना पृथ्वी शशास। आर्द्रका राज्ञी सच्छीलशालिनी तस्य बभूव । यतः-"प्रीति-
र्जन्मनि वासतोऽप्युपकृतेः सम्बन्धतो लिप्सया । विन्ध्ये हस्तिवदम्बुजेमधुपवत् चन्द्रे पयोराशिवत् ॥अब्दे चातक-
बद्भवेदमुमतां सर्वत्र नैमित्तिकी । या निकारणवन्धुरा शिखिवदंभोदे क्वचित्सा पुनः॥ १ ॥” अन्यदा श्रेणिको
भूपतिः प्रीतिप्राभृतं वयं निजमत्रिपार्थात् आर्द्रकद्वीपे आईकनृपपार्श्वे प्रेपयामास । तं प्रीतिलेखं प्राभृतकयुक्तं
लात्वा राजा आईकः श्रेणिकं प्रति मनसा वचसा प्र॒णनाम पप्रच्छ च-मद्वन्धोः मगधेशितुः कुशलमस्ति । ततः
श्रेणिकमप्रिणा कुशलोदन्तस्वरूपे प्रोक्ते आर्द्रकुमारः कृताञ्जलिः प्राह-तात! तव को मगधाधिपो राजा सुहृद्
विद्यते ? । राजाऽवग्-मगधाधिपेन श्रेणिकेन समं मम प्रीतिरस्ति । पुरापि आत्मीयकुलनृपतिभिस्तत्रत्यभूपैः समं
।
॥ २०४॥

·क्रमागता प्रीतिरस्ति । तेनाधुनाऽपि प्रीतिर्विद्यते । तातवचः श्रुत्वा कुमारः खावासे तं मत्रिणमाकार्य रहो- वृत्या जगौ-तस्य राज्ञःश्रेणिकस्य सुतः कोऽस्ति ? । मन्त्रिनायको जगौ-धियां पात्रं पञ्चशतमत्र्यधिपोऽभयकुमारो मन्त्रीश्वरोऽस्ति, दक्षदाक्षिण्यनैपुण्यकलाकुशलः । कुमारोऽवग्-तेन कुमारेण सममहं मैत्री चिकीर्षुरस्मि । यदि त्वं पश्चाद्गच्छेस्तदा मामापृच्छयैव बजेः। अहं किमपि प्राभृतं तस्मै कुमाराय प्रेपयामि।ओमित्युक्त्वा मत्रीश्वरो स्वस्थानके ययौ । श्रेणिकमत्रिणः आईकराजा सदन्नपानदानादिना भक्तिं चकार । अन्येधुर्मणिमुक्ताफलादिसारवस्तूनि श्रेणिक- भूपयोग्यानि स्वमत्रिणोऽर्पयामास राजा, प्राह च-च्छ राजगृहपुरं, तत्र मन्मित्रस्य श्रेणिकस्य प्राभृतीकुरु एतानि मन्मण्यादीनि वस्तूनि । ततो वर्षे दिने यदास आईकमन्त्री राजगृहपुरं प्रति चिचलिपुरभूत् तदा श्रेणिकमत्र्यपि आर्द्रकुमारपार्धे गत्वा स्वचलनखरूपं प्रोक्तवान् । ततः कोटिमूल्यानि मणिमुक्ताफलपट्टकूलादिवर्यवस्तूनि तस्य मन्त्रिणो हस्ते दत्त्वा कुमारः प्राह-एतत्सर्वमभयकुमारस्यार्पणीयं त्वया प्रोक्तव्यश्च मत्प्रणामः, तस्य तद्वयं वस्तु लात्वा रांज्ञा सन्मानितःश्रेणिकमन्नी आर्द्रकभूपमत्रियुतो राजगृहं प्रति शुभे मुहूर्ते समुद्रमध्ये याना रूढवचाल। क्रमादाकभूपप्रेषितो मत्री श्रेणिकमत्रियुग् राजगृहे गत्वा सर्व भूपार्पितं प्राभृतं श्रेणिकाय ददौ ।

·श्रीआई-
चरित्रम् ।
श्रेणिकस्तत् प्राभृतं प्राप्य हृष्टः सन् तं मत्रिणं सन्मानयामास । श्रेणिकमश्री आर्द्रकुमारप्रेषितं प्राभृतमभय-
कुमाराय वितीर्णवान् । तत्तादृशं प्राभृतं प्राप्य हृष्टोऽभयकुमारो दध्याविति कर्मजया बुद्धया नूनमेष आर्द्र-
कुमारोऽनार्यदेशेषु उत्पन्नोऽस्ति विराधितत्रतत्वेन, आसन्नभव्यो मुक्तिगामी । ततः केनापि प्रपञ्चरचनादिना
तथा करोमि यथाऽयं परमार्हतो भवति । तस्यार्द्रकुमारस्य तीर्थङ्करविम्वदर्शनात् उत्पत्स्यते जातिस्मरणम् ,
तेनाईत्यतिमां तत्र प्रेषयिष्यामि । ततः आदिनाथस्य प्रतिमा पेटामध्यस्थां कृत्वा तन्मध्ये धूपदहनघटिकादीनि
वस्तूनि जिनपूजायोग्यानि मुक्त्वा च तत्र तालकं दत्त्वाऽभयकुमार एकश्लोकं प्रतिवाचकं मुमोचेति-चित्तं
तुम्ह विलग्गं, तुह गुणसवणेण सवणपरितोसो । जीहा नामग्रगहणे, एका दिट्ठी तडफडइ ॥ १ ॥ मञ्जूपा रहसि
आईकुमारायार्पणीया त्वया । ततः श्रेणिकेनापि आईकभूपतये प्राभृतं वर्यमर्पितम् । श्रेणिकभूपतिवितीर्ण
प्राभृतमभयकुमारार्पितमञ्जूपायुतं समादाय मत्रीश्वरश्चचाल । कियताऽनेहसा स्वपुरं समेत्य प्रथमं मन्त्री भूपस्य
प्राभृतं भूपाय ददौ । भूपोऽपि हृष्टस्तत् प्राभृतं जग्राह । ततो मत्री कुमारपार्श्वे गत्वा रहसि तां पेटां ददौ
तरस । ततस्तां पेटा कुश्चिकयोद्घाट्य रहसि यावदाकुमारो विलोकयामास तावन्मध्यस्थं विम्बमपूर्वमालोक्य
॥ २०५॥

·चिन्तयामास-किामेदमपूवस्तु मममित्रेणप्रेपितम् ? । अद्य यावन्मया न कुत्रापि दृष्टं, किमिदमाभरणमिति ध्यात्वा यावदङ्गे दधाति तावच्छोभा नायाति । कण्ठे मूर्ध्नि हृदये न्यस्तं कुमारेण तथा शोभा न भवति देहस्य । ततोऽग्रे सिंहासनारूढं सालङ्कारं श्रीयुगादिजिनविम्यं कृत्वा सन्मुखं स्थित्वाऽऽर्द्रकुमारो दथ्यौ-किमिदं रूपमीदृशं मया पूर्व दृष्टमित्यादि भूयो भूयो भावयन् आर्द्रकुमारो मूर्छामवाप्य जातिस्मृति प्राप । ततो लब्धजातिस्मरणः पूर्वजन्मालोक्य पूर्वभवकथामिति ध्यातवान् । इतस्तृतीये पूर्वभवे वसन्तपुरे मगध- देशभूषाकरे सामयिकाभिधः कौटुम्ब्यहमभूवम् । भार्या वन्धुमती बभूव मम । अन्यदा श्रीसुस्थितसूरि- पार्श्वे भार्यासहितोधर्मश्रोतुमगम, तदा गुरुभिर्धमोपदेशोददे । तथाहि-त्रैकाल्यं जिनपूजनं प्रतिदिनं सङ्घस्य सन्माननं, खाध्यायो गुरुसेवनं च विधिना दानं तथाऽऽवश्यकम् । शक्त्या च व्रतपालनं वरतपो ज्ञानस्य पाठस्तथा, सैप श्रावकपुङ्गवस्य कथितो धर्मों जिनेन्द्रागमे ॥ १ ॥ इत्यादि, भार्यायुतोऽहं श्राद्धद्वादशव- तीमग्रहीपम् । क्रमांत् कदाचिन्मया प्रियासहितेन द्वादशवती पालिता। एकदा मौढ्यात् सा खण्डिता प्रमा- दादेव । ततः क्रमादङ्गीकृतानशंना मृता वन्धुमती । ततो मया ध्यातं-किं जीवितेन तंया पल्या विना ममः ।

·श्रीआई-
धीमरते-
वरतिः॥
चरित्रम्।
॥२०६॥
कृतानशनोऽहं मृत्वा दिवि देवोऽभवम् । ततश्युत्वाऽहमुत्पन्नोऽनार्यदेशे राजपुत्रों धर्मविवर्जितः । मया धर्मः
खण्डितस्तेनानार्यदेशेऽहमुत्पन्नः, अधुना योऽभयकुमारो जिनविम्वप्रेषणेन प्रतिबोधयति स मम परमबान्धवो गुरुश्च।
तेन पितरमनुज्ञाप्य तत्रार्यदेशे गत्वाऽभयकुमारस्य मत्रिणो मिलिप्यामि। स मम गुरुरस्ति । एवं मनोरथं कुर्वन्
श्रीयुगादिजिनार्चापरोऽभयपाधैं गन्तुकामश्च तातसंनिधौ जगाद-श्रेणिकपुनस्याभयकुमारस्य मिलनार्थं गन्तु-
कामोऽस्मि । आईकदेशेशोऽवग्-तत्र त्वया न गन्तव्यं, विदेशी विपमो विद्यते । वत्स ! स्वस्थानस्थितस्य
पुंसः शोभा भवति । ततः पित्रा निषिद्ध आर्द्रकुमार उत्कण्ठितोऽस्थात् बारिबद्ध' इन द्विपः । यतः-"आसने
शयने याने, भोजने च क्रियासु च । अभयालङ्कृतामाशां, प्रति दत्तमना अभूत् ॥ १॥” ततः कीदृग् मगध-
देशोऽस्ति कीदृक्श्रेणिकराजाऽस्ति ? कीडग् अभयकुमारोऽस्ति? इत्यादि नित्यं पृच्छन् पथिकान् कुमारस्तस्थौ । कुमारं
चलचित्तं मत्वा खपार्श्वस्थान सेवकान् प्रति जगौ नृपः-भवद्भिः पञ्चशतमितैः कुमारस्य सेवा कार्या । कुमारो राज-
गृहपुरे अभयकुमारान्तिके यियासुरस्ति, तेन यत्नतस्तत्र गच्छन् विलोक्यः, इयं वार्ता तस्य न ज्ञाप्या। ओमित्युक्ते
तैः सेवायै समायाताय कुमाराय राजा जगौ-पुत्र ! तवैते मत्सेवकाः सेवां कुर्वन्तु । यद्यवस्तु तव विलोक्यते
॥२०६॥

·तत्सर्व वस्तु कोशाग्रहीतव्यम् । ततः, पितृप्रदत्तैः सेवकैः परिवृतः कुमारः स्वस्थानके समागतः । यदा यदा
क्रीडायै बहिर्गच्छति तदा तदा ते सर्वे सेवका देहं छाया इव तमार्द्रकुमारं न मुञ्चन्ति । तंत आर्द्रकुमारो
चन्द्यां धृतमिवात्मानं मन्यमानो दध्यौ-किं क्रियते स्वर्णनिगडानीवैते सेवका मम पदबन्धका जाताः, किं
करिप्यते ? कथमभयकुमारो मिलिप्यति । ततःप्रत्यहं वाहाल्यां पुराबहिस्तुरङ्गमान् खेलयन् दूरं दूरतरं दूरतमंगत्वा
पुनर्व्याघुट्य पश्चादायातिस्मकुमारोऽभयकुमारोपान्ते गन्तुं, सर्वेऽपि सेवका विश्वस्ता जाताः, किमपि मनसि
नानयन्ति । कुमारस्तु तेपामुदरपूरणं यथेष्टं सदन्नपानदानादिभिः करोति स्म । अश्वारूढाः सर्वे सेवकाः
कुमारस्य पावे तिष्ठन्तिम । ततश्चाकसूनुनिजैः प्रत्यायितैः पुम्भिर्याने सज्जीकृते तां प्रथमजिनप्रतिमां
स्वपार्थे छन्नं रक्षतिस्म । ततोऽन्यदा कियज्जात्यरत्नसमूहमादाय आदिजिनप्रतिमासहितो घोटकं खेल्लयन् यान-
पार्थे गत्वा तमारुह्य कुमारः समुद्राध्वनि चचाल । यानादुत्तीर्य कुमारो यावलक्ष्मीपुरे समागात्तावत्तत्र श्रीपुण्य-
नन्दनसूरयः समाययुः । ततस्तत्र धर्म श्रोतुमार्द्रकुमारो ययौ । श्रीगुरुभिर्देशना कृता । तथाहि-नृपत्वचक्रित्व-
हरित्ववैभवं, धर्मः प्रदत्ते नृभवं नवं नवम् । जल्पैरनस्पैः किमु कल्पयत्ययं, स्वल्परहोभिः परमार्हतः श्रियम् ? ॥१॥

·श्रीआद्र-
कुमार-
चरित्रम्।
॥२०७॥
।
॥ श्रीभरते. विधेहि तदर्मविधानधन्यतां, पिधेहि धीमन् ! विषयानुषङ्गिताम् । संधेहि संतोपसुहत्त्वमुचम, निधेहि लक्ष्मी
श्वरवृत्ति
परलोकलिप्सया ॥२॥ लज्जातो भयतो वितर्कविधितो मात्सर्यतः लेहतो, लोभादेव हठाभिमानविपयाच्छृङ्गार-
कीोदितः । दुःखात् कौतुकविस्मयव्यवहृतेर्भावात्कुलाचारतो, वैराग्याच्च भजन्ति धर्मममलं तेपाममेयं
फलम् ॥ ३ ॥ संझरागजलबब्बुओवमे, जीविए जलविन्दुचञ्चले। जोवणे नइवेगसंनिहे, पाव ! जीव किमयं
न युज्झसि १ ॥ ४ ॥ इयं मायारात्रिर्बहलतिमिरा मोहललितैः, कृतज्ञानालोकास्तदिह निपुणं जाग्रत जनाः!।
अलक्ष्यः संहतुं ननु तनुभृतां जीवितधनान्ययं कालश्चौरो भ्रमति भुवनान्तः प्रतिगृहम् ॥ ५॥ धर्मात्
शम्बलतो नदेवखचरव्यालेन्द्रसौख्यंभवे, दत्रामुत्रच चन्द्रनिर्मलयशःपूजादिकं प्रत्यहम् । पापेनैव च दुःख-
दुर्गतिभवं श्वनादिकं दुःसहं, निन्दाकीर्तिगणं तदेव कुरुतो भ्रातर्यदिष्टं तव ॥ ६ ॥ इत्यादि धर्मोपदेशमाकण्ये
वैराग्यवासिताशयोऽभूदार्द्रकुमारः। ततः खयं सप्तक्षेत्र्यां धनमुत्वा यावद्यतिलिङ्गमुपादत्ते स्मार्द्रकुमारः सर्वविरति-
सामायिकदण्डकोच्चारपूर्वं तावदाकाशस्थितया च देवतयोचे-यद्यपि त्वं महासत्त्ववानसि साम्प्रतं दीक्षा ग्रहीष्यसि
त्वं च तन्न युक्तं तव । यतस्ते भोगफलं कर्म बहु विद्यते, तेनं भोगफलं भुक्त्वा कियत्कालं पश्चादीक्षामाद-
॥२०७॥

·दीयाः । कृतकर्म भोगं बिना न छुटति जीवः । यतः-"कथइ जीवो वलिओ, कत्थइ कम्माई हुंति बलियाई। जीवरस य कम्मरस य, पुन्वनिवडाइं वयराइं ॥१॥ कृतकर्मक्षयो नास्ति, कल्पकोटिशतैरपि । अवश्यमेव भौजन्यं, कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥ २॥" देवतयैवं वारितोऽपि प्रत्येकबुद्धो यतिरभूदार्द्रकुमारः। ततः पालय- निरतिचारचारित्रं वसन्तपुरपत्तनमार्द्रकुमारऋपिः (आगतः) कमात् वाह्यदेवकुले प्रतिमया तस्थौ रानौ यतिः।इतः पभाद्भवपल्ली वन्धुमतीदेवः स्वर्गाच्युत्वा वसन्तपुरे धनदत्येष्ठितनया श्रीमतीनाम्नी पुत्री बभूव । जन्मोत्सवः कृतः । क्रमाद् धर्मकर्मसर्वकलाकुशलाऽजनि च । अन्यदा समानवयस्तुल्याभिरिभ्यपुत्रीभिः परिवृता रन्तुं पतिर- मणक्रीडया देवकुले ययौ । तदा सर्वाः कन्याः वालक्रीडया जगुः-एते सर्वे स्तम्भा वरतुल्या विद्यन्ते । वयं सर्वाः कन्याः । यस्या यादृशो वरो रोचते चित्ते तया खमनरुचितोऽङ्गीकरणीयः । ततस्ताः सर्वाः स्वस्वस्तम्भ घरबुद्धयाऽङ्गीचः । श्रीमती स्तम्भमलभमाना तमार्द्रकुमारं यतिमङ्गीकृत्येत्युवाच-मया भट्टारको वृतः। तदाऽक- सादाकाशे साधु साधु वृतमिति जल्पन्ती देवता रत्नवृष्टिं गर्जितादिपुरस्सरं चकार भाग्यात् । यतः-"सुराज्यं सम्पदो भोगाः, कुले जन्म सुल्पता | पाण्डित्यमायुरारोग्यं, धर्मस्यैतत्कलं विदुः॥१॥” ततस्तस्य यतेः पदयो-

·" श्रीभरते.
श्वरवृत्तिः
श्रीआद्र-
कुमार-
चरित्रम्।
॥२०८॥
लगित्वा श्रीमती यते ! त्वमेवारिमन् भवे ममं पतिरिति जल्पन्ती बभूव । अनुकूलोऽयमुपसों महतभङ्गाय
भविष्यति इति ध्यात्वाऽनगारशिरोमणिरन्यत्रं विजहार। तां देवताकृतरत्नवृष्टिमादित्सू राजा तया देव्या निषिद्धः ।
ततो राज्ञा तदनं तस्या वरणे वरस्यैव भविष्यतीति प्रोक्तम् । ततः श्रीमतीपितुरेव तद्धनं राज्ञाऽर्पितम् । ततः
सर्वे लोकाः स्वस्वस्थानं ययुः । राजाऽपि खस्थानं गतः । अथ तां कन्यां मार्गयितुं बहवो वराः समायान्ति,
तथापि श्रीमती जल्पति स्म-यो मया पूर्व वरोऽङ्गीकृतः स एव मे पतिर्भवतु, नो चेदग्निरेव शरणम् । कन्या त्वे-
कंवारमेव परिणीयते, न द्वितीयवारम् । यतः-"सकृजल्पन्ति राजानः, सकृजल्पन्ति साधवः । सकृत् कन्याः
प्रदीयन्ते, त्रीण्येतानि सकृत् सकृत् ॥ १॥ ततः श्रेष्ठी प्राह-पुत्रि ! स महर्षिः कथं प्राप्यः यो नैकत्र
तिष्ठति क्षणमपि ? । अलिरिव स्थाने स्थाने भ्रमति स यतिः कथमत्रायास्यति ?, आगतो वा कथमुपलक्ष्यते । कथं
च तस्य नाम ज्ञायते ? अभिज्ञानं तुं किमपि नास्ति । भिक्षवस्तु वहवो यान्त्यागच्छन्ति च, तेन न ज्ञायते स वरः
सम्यम्। ततः कदाग्रहो न क्रियते । यतः-वज्रलेपस्य मूर्खस्य, नारीणां मर्कटस्य च । एको ग्रहस्तु मीनानां,
नीलमद्यपयोरिव ॥ १ ॥ श्रीमती जगौ-यदाऽहं तस्य यतेः पादयोर्लमा तदा मया विद्युदुद्योतेन ऊर्ध्वरेखा
॥२०८॥

·गजाकृतिचिह्नयुता दृष्टा । तेन तादृशं चिह्नमपरस्य कस्यापि न भविष्यति । पिताऽवग्-किं करिप्यते । कन्या - वग्-अहं तथा करिप्ये यथा स में पतिमिलिप्यति । ततः पित्रा प्रोक्तं कुरु स्खहितम् । ततश्चतसृभ्यो दिग्भ्य आगतान् यतीन् प्रतिलाभयन्ती शुद्धान्नपानादिनाऽभिग्रहं ललौ श्रीमतीति-ऋषीणां पादतलवन्दनं विना मया नानपानादि ग्राह्यम् । ततश्चतसृभ्यो दिग्भ्य आगतानां यतीनां शुद्धानपानादि दत्त्वाऽघितलानि वन्दते भक्त्या । तस्या एवं कुर्वन्या द्वादशाव्दानि ययुः । दिङ्मूढो देव्या मोहितः स मुनिस्तत्रागात् । ततस्तं मुनि- मुपलक्ष्य प्रतिलाभयन्ती श्रीमती पादतलं तस्य वन्दमाना जगौ-तदा देवकुले त्वं वृतोऽसि मया । त्वमेव वरो मम । तदा मां विप्रतार्य त्वं गतः। अधुना कथं मस्तचटितो यास्यसि ? । यदि मामवगणय्य यास्यसि तदा मया तुभ्यमात्महत्या देया, स्त्रीहत्यापातकं श्वभ्राय भवति । राजादिषु सर्वेषु लोकेपु मिलितेपु श्रीमती तं यति हस्ते गृहीत्वाऽस्थात्। राजा जगौ-यदि त्वमिमा वरिप्यसि तदेयं जीविष्यति, नो चेत्तवात्महत्यां दास्यति । तत आई- कुमारो यतिदेवतावाणी सस्मार । न देवतोक्तं भोगफलमागतमन्यथाकर्तुं शक्यम् । किं क्रियते देवतावचोऽन्यथा न भवति । आगतं कर्म केनाप्युल्लंधितुं न शक्यते । यतः--"आरोहतु गिरिशिखरं, समुद्रमुल्लंघ्य यातु

·॥ श्रीभरते.
श्वरवृत्ति
श्रीआद्र-
कुमार-
चरित्रम् ।
॥ २०९॥
-
पातालम् । विधिलिखिताक्षरमालं, फलति कपालं न भूपालः ॥ १ ॥” ततस्तां कन्यां राजाद्युपरोधात् परिणी-
तवान् आर्द्रकुमारो यतिः । ततस्तया सह भोगान् मुञ्जानस्याईकुमारस्य सुत उत्पेदे । जन्मोत्सवः कृतः।
वर्द्धमानः क्रमात् क्षीरकण्ठत्वमुत्ससर्ज पुत्रः । तत आर्द्रकुमारः प्राह पत्नी प्रति-तव पुत्रोऽभूत्सहायः, अहमतो
दीक्षा ग्रहीप्यामि । एवं श्रुत्वा पत्युर्वचः श्रीमती पुत्रं प्रति तं ज्ञापयितुं सतूलपूर्ण तओमादाय कर्तितुमुपविष्टा ।
इतो बालको लेखालयादागतो मातरं कर्तन्तीं वीक्ष्य जगौ-मातः! किमिदमनीदृशं कर्म त्वयाऽऽरब्धं कर्मकर-
जनोचितम् ? । श्रीमती जगौ-तव पिता दीक्षा ग्रहीष्यति, ततस्तेन मुक्ताया मम तर्कुरेव शरणम् । पुत्रोऽवग्-
मातस्त्वया दुःखं न कार्यमहं तथा करिष्ये यथा दीक्षां न ग्रहीप्यति मत्पिता । ततोऽन्यदा पितरं सुप्तं वीक्ष्य
तर्कसूत्रेण पितृपदौ वेष्टयन् जगौ श्रीमतीनन्दनः कथमीदृशैस्तन्तुभिस्त्वं बद्धो गमिप्यसि व्रताय ? तात ! ।
मातुरग्रे जगौ चाकसूनुः-मया बद्दोऽस्ति पिता तथा यथा गन्तुं न शक्नोति व्रताय । तदाऽऽर्द्रकुमारो ध्यौ-
यद्येवंविधो मोहो ममोपर्यस्ति पुत्रस्यास्य तदा मयि दीक्षार्थ गतेऽस्य पत्याश्च का गतिः। दध्यौ चार्द्रकुमारः-
यावन्तस्तन्तवो तेन पादयोः परितो वेष्टिता भविष्यन्ति तावन्ति वर्षाणि मया गृहस्थवासे स्थेयम् । तत
॥२०९॥

·उत्थायाईकुमारस्तंतून् गणयामास । द्वादश तन्तवो जाताः । ततः प्रियाने प्रोक्तम्-अहं दीक्षा ग्रहीतुं यिया- सुरभूवं कल्ये परं पुत्रेण तन्तबो द्वादश वेष्टिताः पादयोर्मम परितस्तेन मया द्वादशवर्षाणि स्थितम् (त्वा) ततः परं निधयादीक्षा ग्राह्या मया। ततः सूनुप्रतिवन्धेन हादश वर्षाणि स्थित्वाऽन्येबू रात्रौ दध्याविति आर्दकुमारः। भवकूपाद्विनिर्गन्तुं, व्रतमालम्ब्य रज्जुवत् । मया प्राप्तं च मुक्तं च, मनस्तत्रास्म्यहं पुनः ॥ १॥ मनसैव व्रतं भग्नं, प्राग्जन्मनि तथाप्यहम् । अनार्यत्वं प्रपन्नोऽस्मि, का गतिः स्यादतः परम् ? ॥ २॥ भवत्विदानीमप्यात्म- परिवज्यातपोऽग्निना । साक्षात् प्रक्षालयिष्यामि, मलिनीभूतहेमवत् ॥३॥ध्यात्वेति प्रगे पत्नीपुरतो जगाद आई- कुमारः-दीक्षा लास्याम्यहम् । पत्नी जगौ-त्वां विनाऽहं कथं भविष्यामि ?, पुत्रश्च कथं भविष्यति?। आईकुमारोऽ- वग्-पलि ! कथमेवं त्वयोच्यते ?, कोऽपि कस्यापि नास्ति । आत्मीयात्मीयकर्मणा जीवाः संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते च, यतः-"जातको मृतथैक, एको धर्म करोति च । पापं स्वर्गसुखे जीवः, श्वभ्रे गच्छति कः समम् ? ॥१॥ मूढाः 'कुर्वन्ति ये मे मे, वपुःपुत्रगृहादिकम् । तेऽपि त्यक्त्वा च रोगार्ता, मज्जन्ति भवसागरे ॥२॥ अन्यो जीवो भवेद्यन, देहात्तन - गृहादिकम् । कथं मे मे तनुर्गेहं, कलग्नं कुरुतेऽङ्गवान्.१ ॥३॥ कुटुम्बधनधान्यादि,

·धीभरते.
श्वरवृतिः॥
श्रीबाई-
कुमार-
चरित्रम्।
॥१०॥
स, दुःखसमुद्भवम् । देहं च मन्यते यः खं, कर्म बन्नाति सः कुधीः ॥४॥ एको धर्ममुपार्जनं (र्जित) च विबुधः
कृत्वा स्वयं गच्छति, वर्ग पापमुपार्य घोरनरकं दुःखाकरं प्राणभृत् । एको दुःखतंति (चयं) ह्यसारमपि सो (वशो)
धृत्वा च मुक्त्यालयं, तस्मात् त्वं भज भावतो हि शरणं धर्म त्यज खं गृहम् ॥ ५॥ इत्यादिवचनैः
पत्नीं पुत्रं च पर्यवसाय्य वयं यतिलिङ्गमुपादाय निर्ममो निरहङ्कारः खगृहान्निर्ययो, वने गतः । तत
आर्द्रकुमारयतिः राजगृहं प्रति गच्छन् अन्तराले चौर्यवृत्तितत्परं खसामन्तशतपञ्चकमुपलक्ष्य यावत् स्थितः
तावत्तैः स्वखामीत्युपलक्ष्य भूयस्या भन्या वन्दित ऋषिः । यतिर्जगाद तान् प्रति-युप्माकं किमियमीदृशी
पापकारिणी दुर्गतिदात्री दृश्यते वृत्तिः? । यतः-“चौर्यपापद्रुमस्येह, वधवन्धादिकं फलम् । जायते परलोके तु,
फलं नरकवेदनाः ॥ १॥"इत्यादि । ते सेवका जगुः-यदा स्वामी त्वमस्मान् वञ्चयित्वा गतः तदाऽस्माभिस्त्वं
सर्वत्र विलोकितोऽपि न दृष्टः, तदाऽस्माभिश्चिन्तितं-आर्द्रकुमारस्तु गतः, खामिनः कथं मुखं दर्शयिष्यते ।
एवं विचिन्त्य यानमारुह्यात्रागत्य त्वां विलोकमानारत्वां चानुपलभ्य चौर्यवृत्तिमादृतवन्तो वयं, ततः प्रभृति
चौर्यवृत्तिं कुर्वाणाः स्मः । मुनिरप्यन्यधात्-भो भद्राः ! काटे पतिते सत्यपि न कार्या सद्भिश्वौर्यवृत्तिः । मानुपं
॥२१०॥

·जन्म दुर्लभ प्राप्य जनैस्तत्कार्य येन शुभगतिर्भवति । यतः-"जन्तूनामवनं जिनेशमहनं भत्तयाऽऽगमाकर्णन; साधूनां नमनं मदापनयनं सम्यग् गुरोर्माननम् । मायाया हननं विशुद्धिकरणं लोभट्ठमोन्मूलनं, चेतःशोध- नमिन्द्रियार्थदमनं यत्तच्छियोपायनम् ॥१॥ केनापि पुण्ययोगेन, मानुष्यकमवाप्यते । प्राप्तस्य च तस्य फलं, धर्मः खर्गापवर्गदः॥२॥दया जीवेषु सत्योक्तिरस्तेयं ब्रह्मचारिता। आकिञ्चन्यं च धर्मोऽयं, जिनैरेव निवेदितः ॥३॥ ततः स्वामिभक्ता यदि भवन्तस्तदा मन्मार्गमाश्रयध्वमतीव सुखं भविष्यति च । ते सर्वे प्रोचुः त्वमस्मत्वामी वर्तसे, यदादिश्यते भवता तदस्माभिः करिष्यते । कपिः प्राह-मत्तुल्या भवन्तु भवन्तः, ततस्तैर्दीक्षा गृहीता। ततस्तैर्यतिभिः सममार्द्रकुमारः श्रीमहावीरं वन्दितुं गच्छन् राजगृहोपान्तस्थोद्याने ययौ । तत्र तापसा हस्तिनं महान्तं हत्या तन्मांस भक्षयन्तस्तिष्ठन्ति स्म । तान तादृशं कर्म कुर्वतो वीक्ष्यार्द्रकुमारः प्राह-भो महानुभागाः! जीवहिंसा न क्रियते, जीवहिंसयाऽधोगतिर्भवति । अरिन वसति रुद्रश्च, मांसे वसति जनार्दनः।शुक्र च वसति ब्रह्मा, तस्मान्मांसं न भक्षयेत् ॥ १॥ तिलसर्पपमानं तु, मांसं यो भक्षयेन्नरः । स निवर्तते नरकं, यावचन्द्र- दिवाकरौ ॥२॥ ते प्रोचुस्तापसाः-वयमेकं महान्तं जीवं हवा जीवामः भवन्तश्च बहून् तेन भवतां महत् पापं ·श्रीमरते- श्वरवृत्तिः। श्रीआई- कुमार- चरित्रम्। ॥२१॥ लंगति । एकेन्द्रियस्य घान्यस्य, जायते पञ्चभिः कणैः । पञ्चेन्द्रियत्वं न तृप्ति रिपञ्चेंद्रियो वधः ॥१॥ ततस्ते तापसा दयाभासा एक महान्तं करिण तरुणा सह ववन्धुः । भारशृंखलाबद्धो हस्ती तमार्द्रकुमारमालोक्य श्रृंखला जीर्णरज्जुमिव त्रोटयित्वा आर्द्रकुमारं वन्दितुं चलितः । तदा सर्वे तापसा हाहा अयं यतिहतो हत इति वदन्तो धाविताः । स हस्ती तु आईकुमारं ननाम । आर्द्रकुमारो जगौ-भो गजेन्द्र ! तव यदि धर्मरुचि- भवति तदा धर्ममङ्गीकुरु । ततः पुनः प्रणनाम । ऋषिणोक्तं यदि तवानशनेच्छा विद्यते तदा गृहाण । तेन हस्तिनाऽनशनं गृहीतम् । ततस्ते तापसाः प्रतिवुद्धाः जीवदयासूत्रं धर्ममङ्गीकृतवन्तः, श्रेणिको राजाऽपि तापस प्रतिबोधगजशृंखलाबोटनानशनग्रहणं च श्रुत्वाऽभयकुमारान्वितस्तत्रागतः । भत्त्या तमृपिं सपरिवारं राजा पुत्रपौत्रयुतो वन्दते स्म । ऋपिणा कल्याणकारिण्या धर्मलाभाशिपा स राजा प्रीणितः । ततो धर्मोपदेशमाकर्ण्य राजा पप्रच्छ-महदाश्चर्यमिदं, यद्भवदर्शनास्तिना भारशृंखला लोहमयी त्रोटिता तन्महदाश्चर्य विद्यते मम । मुनिरूचे-इदं शृंखलाबोटनं सुकरं, यत्तु आमतन्तुलतापाशत्रोटनं मया कृतं तत्सर्वेषां जन्तूनां दुष्करम् । राज्ञा पृष्टं-क आमतन्तुलतापाशत्रोटनसम्बन्धः कथ्यते भवता ?, तत आर्द्रकुमारेणात्मीयपुत्रवेष्टिततन्तुत्रोटनसम्वन्धः ॥२११:

·कथितः। ततो राजादयः सर्वे लोकाश्रमत्कृताः।आर्द्रकुमारयतिराह-अयमभयकुमारो मम परमवान्धवः। यतोऽह तमानार्यदेशे श्रीयुगादिजिनयिम्वप्रतिमाप्रेषणात्यतिबोधितः । संसारकर्दमपतितोऽहमुद्धृतः । एतदाकर्ष्याभय- कुमारः श्रेणिकं प्रति जगौ-अधुनाऽहं दीक्षा ग्रहीप्यामि आदेशं देहि । मन्मित्रेण यत्कृतं तत्कर्तुं ममापि युक्तम् । श्रेणिकोऽवग्-पुत्र ! त्वयैवमधुना न वक्तव्यं, यदि त्वं वलादीक्षा ग्रहीप्यसि तदा मम हृदयस्फोटो भविष्य- सेव, पितृहत्या लगिष्यति तव । ततोऽभयकुमारः पितृवचसा गृहवासेऽपि शुद्धं श्राद्धधर्म पालयति । तत आईकुमारयतिहुयतिश्रेणिकाभयकुमारयुक्तः समवसरणखं श्रीवीरजिनं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य वन्दते स्म भूयस्या भन्या । ततो वीरो जगौ-शुदं चारित्रं त्वयाऽऽराधनीयम् । यतः-शुद्धचारित्रं विना संसारान्मुक्तिर्न भवति । यतोऽनन्तशो दीक्षा गृहीता जनैः, पुनः शुद्धां स्तोका एव पालयन्ति स्म । यतः-"संसारसागरमिणं परिभमंते- हिं सव्यजीवहिं । गहियाणि य मुकाणि य अणंतसो व्यलिंगाई ॥१॥" धर्म एव परमबान्धवः, यतो धर्मादेव स्वर्गापवर्गादिर्भवति । यतः-धर्माजन्मकुले शरीरपटुता० ॥ ततः श्रेणिकादयः सर्वे श्रीवीरमन्यान् मुनीश्व प्रणम्य यथास्थानं गताः । ततस्तीवतपोऽमिना सर्वकर्मेन्धनानि स दहन क्रमास्केवलज्ञानमवाप्यायुषः क्षया- ·रदप्रहारि- ॥ श्रीभरते. श्यरत्तिः। ॥ २१२॥ न्मुक्तिपुरी जगामार्द्रकुमारयतिः । इति श्रीजिनदर्शनोत्तमसङ्गतिविषये श्रीआईकुमारयतिकथा सनाता ॥ ४ ॥ क्षमया विहितानेकदुष्कृतोऽपि जनः क्षणात् । दृढपहारीव कल्याणपदवीं भजते स्फुटम् ॥ १॥ तथाहि-वापि पुरे जीर्णदत्तनामा द्विजो वसति स्म । तस्य पुत्रो दुर्नयदुईरो यज्ञदत्तोऽभूत् । क्रमात् पितरि मात्युते मृते आखेटादिकर्मकुशलो नगरोन्निःसृत्य चौरपल्लिकां गतः। तत्र पल्लीनाथस्य भीमस्य मीलितः स द्विजः । पल्लीनाथेनापुत्रकेण स द्विजः पुत्रपदे स्थापितः । दृढमहारं सर्वजन्तुपु दत्ते स तेन तस्य दृढमहारीतिनामाभूत् । यतः-"यादृशं क्रियते कर्म, नाम तादृक् प्रजायते । यादृशं रोप्यते बीजं, फलं तादृक् समुद्भवेत् ॥ १॥" क्रमात् पल्लीनाथेन खान्त्यकाले खपदे स्थापितो दृढप्रहारी बहुभिल्लपरिवृतोऽनिशं स्तैन्यधाट्यादि कर्म कुर्वाणोऽ- न्यदा ग्रामलुटनाय कुशस्थलग्रामे गतः । इतस्तत्र देवशर्मा द्विजः क्वचित् पष्टितन्दुलान् दुग्धं च प्राप्य गृहे भार्यायाः अर्पयित्वा मध्याह्ने स्नातुं ययौ । देवशर्मगृहे धाटी समागता । चौरैस्तस्य गृहे लुट्यमाने तस्या- पत्यैः पितुरने प्रोक्तं गत्वा । स द्विजो रुपा राक्षसाविष्ट इव लकुटकमुत्पाट्य तान् हन्तुमागात् । द्विजस्तनागतो हकयन् चौरं हन्तुमधावत् । द्विजस्य धावतस्तस्य नालिकेरमिब [तस्य ] मौलि दृढप्रहारी चिच्छेद । तदा ૧ ૨૨ ·गौः शृङ्गमत्साट्य धाय तं हन्तुम् । ततो दृढपहारिणा सा गौरपि हता, द्विधाकृता देहेन । ततो भायो हाहा- कारं कुर्वाणा दधावे तं प्रति । तदा तेन सा सगर्भा द्विजभार्या हता। तदा तस्याः स्त्रिया गर्भान्मृतं गर्भ द्विज दिजमियां गावं च मृतान वीक्ष्य तदपत्यान् हाहाकारं कुर्वाणान् दृढप्रहारी वीक्ष्य ध्यौ-हा रुदतामेतेषां द्विजापत्यानां मातृपितृमुक्तानां का गतिर्भविष्यति ? । अहमेव दुःखापादने निमित्तमभूवम् । इदग्दुष्कर्मभारेण; पापपके मुदुस्तरे । ममाधो मन्जतः कः स्यादुपायः १ कोऽवलम्बनम् ?॥१॥ एवं ध्यायन् दृढप्रहारी वने. साधून शान्तमानसान् धर्मध्यानलीनान सर्वजीवरक्षाकरानालुलोके । एते साधवः क्षमावन्तः पूज्याः। यतः-बंदिज्जमाणा न समुपसंति, हीलिज्जमाणा न समुज्जलंति । दंतेण चिचेण चरंति धीरा, मुणी समुग्घाइअरागदोंसा ॥१॥ 'समणो जइ समणो, भावेण य जइ न होइ पावमणो। सयणे य जणे य समो, समो अ माणावमाणेसु ॥२॥ नत्यि अ सि कोइ वेसो, पिओ.व सवेसु चेव जीवेसु । एएण होइ समणो, एसो अन्नोऽवि पज्जाओ ॥३॥ तान् नत्वा जगौ दृढप्रहारी-मया पुरुषस्त्रीगोवालकादीनां हत्या कृता कथं छुटिप्यते नरकान्तपापात् । एफेनापि जीवेन हतेन नरके पातो भवति नृणां, बहूनां जीवानामहं हन्ताऽभूवं तेन कथं संसारान्मुक्तिभः

·हृदग्रहारि-
कथा।
॥ श्रीभरते. विष्यति ?। मह्यं संयमं ददख यूयम्। ततो गुरुणा संसाराद्विरक्तं दृढप्रहारिणं मत्वा दीक्षा ददे तस्मै। तस्य तपः
श्वरतृत्ति
कुर्वतोऽयमभिग्रहोऽभूत्-यन दिने ममाघ मरिष्यते तावन्मया न भोक्तव्यम् । यतः-"अदः पापं स्मरिप्यामि,
यत्र भोक्ष्येऽह्नि तत्र न । क्षमामहं करिष्यामि, निहन्तृष्वपि वैरिपु ॥१॥” इत्यभिग्रहं गृहीत्वा कुशस्थलग्रामे पूर्व
बहुवारान् अवस्कन्दीकृते दृढप्रहारी ययौ। उद्यानादिक्षार्थ पुरे नगरे व्रजन् अयं स्त्रीपुरुपबालकगोघातक इति-
कृत्वा लोकैदृढप्रहारी सदा हन्यते दृढम् । ततो यदा यदा ग्राममध्ये विहर्तुं याति तदा तदा लकुटपाषाणादिभिर्लोक-
दृढप्रहारी ताड्यते भृशम्, तत एवं दृढप्रहारी ध्यायति-रे जीव! त्वयाऽनेके जीवा एवं निष्कृपं हताः सन्ति अस्मिन्
भवे, अन्येषां लोकानां निष्कृपं धनमपहृतमस्ति, त्वया कूटानि बहूनि जल्पितानि, अन्येषां जनानां स्त्रियोऽप-
हृताः सन्ति। स्त्रीभ्यो वालकानां वियोगो विहितोऽस्ति ।गोवत्सरूपाणां वियोगोऽनेकशः कृतोऽस्ति । अभक्ष्यभक्षणं
कृतमस्ति । परेपु ईर्ष्या कृताऽस्ति। बहुभिः समं त्वयाकलहः कृतः कारितोऽस्ति, तेनाधुना सर्वप्रकारेणैषां लोकानां
मारणाद्यपराधः क्षन्तव्यः । क्रोधो न कर्तव्यः।क्रोधेन सर्व पुण्यमर्जितमपि याति । यतः-“कोहो पीइं पणासेइ,
, माणो विणयनासणो । मायामित्ताणि नासेइ, लोभी सबविणासणो ॥१॥ उवसमेण हणे कोहं, माणं महवया
॥ २१३॥

·जिणे । मायं चऽववभावेण, लोभं संतोसओ जिणे ॥२॥" एते लोकास्तवकर्मरिपूणां हनने सखायो भवन्तः सन्ति तेन एते तव परमबान्धवाः । बान्धवा इह लोके सुखं ददते एते मुक्तिसुखं तव दास्यन्ति । एतेषु लोकेषु रोपो न कार्यस्त्वया, कर्मणामुपरि कार्यः । यत उत्तमैर्हन्तरि पुरुषे क्रोधो न क्रियते, किन्तु कर्मविषये क्रियते कर्मोन्मूलनाय । यतः-पत्थरेणाहओ कीवो, पत्थरं डकुमिच्छइ । मिगारीओ सरं पप्प, सरुप्पत्ति विमग्गई ॥ १॥ लोकः प्रहारको नायं, मयि किन्तूपकारकः । गृह्णाति मम पापानि, ददाति सुकृतं निजम् ॥ २ ॥ हहा सत्कृपयैवामी, घातैरपि निषेध्य माम् । स्थाने ममामी नरकगुप्तौ वेक्ष्यन्ति वान्धवाः ॥ ३ ॥ इत्यादि: भावना भावयतो दृढप्रहारियतेः क्षणे क्षणे प्रवर्द्धमानशुभाध्यवसायस्य क्रमाच्चतुर्दशगुणस्थानारूढस्य केवल- ज्ञानमुत्पन्नम् । यतः-"प्रणिहन्ति क्षणार्द्धन, साम्यमालम्ब्य कर्म तत् । यन्न हन्यान्नरस्तीव्रतपसा जन्मको- टिभिः ॥ १॥" तत्कालमेवायुपः क्षयान्मुक्तिपुरी दृढप्रहारी ययौ । इति दृढप्रहारीकथा समाप्ता ॥ ४५ ॥ वर्यभावात्सुपात्रेभ्योऽनवचं दानमङ्गवान् । ददानो लभते मुक्तिं, श्रीश्रेयांसकुमारवत् ॥ १ ॥ तथाहि-गजपुरे श्रीबाहुबलिपुत्रसोमयशाभूपो राज्यं करोति स्म । तस्य पुत्रः श्रेयांसकुमारो युवराजो

·श्रीमरते
वरवृत्ति
॥२१४॥
विद्यते । एकदा श्रेयांसकुमारः स्वप्ने मेरुपर्व मलिनीभूतं सुधाभिरुज्वलं व्यधामहमित्यद्राक्षीत् । तस्यामेव रात्रौ श्रोभेयांस-
कोऽपि महाभटः शत्रुभिराक्रान्तः श्रेयांसकुमारसांनिध्याजयीबभूवेति खप्नं सोमयशाभूपोऽपश्यत् । तस्यामेव निशि
वृत्तम्।
पुनः श्रेष्ठिना स्वप्नो दृष्टः-सूर्यमण्डलात् किरणानि पतन्ति श्रेयांसकुमारेण यत्नतः स्थाने स्थापितानि.। प्रातर्म-
हानुदयः श्रेयांसस्य · भविष्यति इति यावद् ध्यायन्ति ते तावत् प्रभुः श्रीकपभो वार्षिकतपोऽते भिक्षार्थ
पुरीमध्ये समागात् । कोऽपि कन्यां लात्वा समायाति । कोऽपि स्वर्ण कोऽपि रूप्यं कोऽपि घोटकं कोऽपि,गजं
सन्मुखं प्राभृतकरणार्थमानयति । प्रभुं तत्सर्व निषेधयन्तं वीक्ष्य गवाक्षस्थितः श्रेयांसकुमारः पुनःपुनरूहापो-
हेन किमेवरूपो मया दृष्टः पुरा इति. ध्यायन जातिस्मृति प्राप पश्चाद्वमपश्यच्च । ततो गवाक्षादुत्तीर्य प्रभु
प्रणम्य यावच्छेयांसकुमारः कृताञ्जलिराहारार्थ वदति तावदकस्मादिक्षुरसपूर्ण घटशतं केनापि कोटुम्बिकेन
श्रेयांसकुमाराय प्राभृतीचके । ततः, श्रेयांसकुमारो निर्दोपमिक्षुरसं मत्वा प्राह-भगवन् ! इक्षुरसं गृहाण,
मां निस्तारय शुद्धाहारादानात् । ततो यावत् परमेश्वर इक्षुरसं ग्रहीतुं. हस्तद्वयं मेलयति ।, तावदक्षिणकरो, न
स्थानाचलति । ततः स्वामी माह-भो दक्षिणकर! कथं भिक्षा न लासि ?.। स हस्तोऽवग-अहं दातृहस्तस्यायो
॥२१४॥

·भवामि कथम् ?, ततो दक्षिणपाणिः सगद्गदं श्रेयांसस्याने प्राह-श्रेयांस ! श्रूयतां देव !, सेवकोऽहं यथाविधि । प्रतिष्ठामीदृशीं प्राप्तः, प्रमुपादप्रसादतः ॥ १॥ इन्द्रचन्द्रनरेन्द्राणां, प्रत्यक्षं पश्यतामिह । अङ्गुष्ठेन सुधापानं, कारितः शैशवे मया ॥ २ ॥ वंशस्थापनसमये, शक्रहस्तान्मयेक्षवः । स्वीकृताश्छत्रचक्रादिलक्षणानामहं खनिः ॥ ३॥ महता महेन पाणिग्रहणं कन्ययोः कृतम् । मयैव स्थापितो राज्ये, भरतो भारताहये ॥४॥ केदारतीर्थ- व्यापारभाग्यमुद्रादिधारकः । पूजाभोजनसज्वापदानानां कारकोऽन्वहम् ॥ ५ ॥ वर्षावधिमहादानसंतोषित. जगत्रयः । सोऽहं खल्पाशनस्याधो, भवामि न कदाचन ॥ ६ ॥ ततोऽहं दानं ग्रहीतुं परस्य हस्तस्याधो न भवामि । ततो वामो हस्तः प्राह-रे निर्लज्ज ! मुधाऽऽत्मानं व्याख्यासि प्रसभं किमु ? ॥ परेण परिविख्यातो, निर्गुणोऽपि गुणीभवेत् । शक्रोऽपि लघुतां याति, स्वयंप्रख्यापितैर्गुणैः ॥ १॥ अतो निजगुणग्राम, विज्ञास्त- न्वन्ति नो यतः । कर्पूररत्नमण्याद्या, ज्ञायन्ते खप्रभावतः ॥२॥ एवं मिथो द्वयोर्हस्तयोर्विवादं कुर्वतोः श्रेयांसः पाह-कुलीनाः कुलजा दक्षा, नोपेक्षन्ते प्रभुं जनाः । खकुटुम्वविरोधे हि, निजा एवं निजा ध्रुवम् ॥ ३ ॥ संजाते केवले तीर्थस्थापनायां महोदये । भवतोः समयो भावी, . जगत्रितयहर्षदः ॥ ४ ॥ एवं श्रेयांसेन प्रति- * ·॥ श्रीभरते. श्वरवृत्तिः॥ कूरघट- कथा। बोधितौ प्रभुणा च एकीभूय प्रभुरिक्षुरसेन पारणां कारितः । तदा देवैः साईद्वादशकोटीवृष्टिः कृता । तदा श्रेयांसेन मुक्तियोग्य कर्मार्जितम् । तथा च सुपात्रमेकं हि युगादिदेवः, श्रेयांसनामा सुकृती द्वितीयः । राधा तृतीयेति तयोस्तृतीया, निईन्द्वरूपा प्रथिता जनेषु ॥ १॥ रिसहेससमं पत्तं, निरवजं इखुरससमं दाणं । सेयंस समो भायो, हविज जइ मग्गियं दिज्जा ॥ २ ॥ इति श्रीश्रेयांसकथा समाप्ता ॥ १६ ॥ कुर्वाणो मनुजो नित्यं, क्षमां वैरिषु देहिपु । निःश्रेयसश्रियं कूरघटवल्लभते श्रियम् ॥ १॥ तथाहि-कापि गच्छे श्रीधर्मयोपसूरयोऽभूवन् । तेषां साधवो विनीता बहवोऽभवन् ! अन्येयुः श्रीगुरवः पृथिवीं प्रतिबोधयन्तो लक्ष्मीपुरे ययुः । तत्रानेके भव्यजीवा धर्मोपदेशं श्रोतुमाययुः । गुरुभिर्धर्मोपदेश इति ददे । पूया जिणिदेसु रई वएसु, जची य सामाइयपोसहेसु । दाणं सुपत्ते सवणं सुसुत्ते, सुसाहुसेवा सुरलो- अमग्गो ॥ १॥ कर्तव्या देवपूजा शुभगुरुवचनं नित्यमाकर्णनीयं, दानं देयं सुपाने प्रतिदिनममलं पालनीयं च शीलम् । तप्यं शुद्ध स्वशक्त्या तप इह महती भावना भावनीया, श्राद्धानामेष धर्मो जिनपतिगदितः पूत- निर्वाणमार्गः ॥२॥ इत्यादिधर्मोपदेशं शृण्वन् धनदश्रेष्ठिनः पुत्रो लघुरपि कूरघटायो गुरुपाघे संयमं जग्राह ।

·स कूरघटः स्वभावेन क्षमावानस्ति। यतः-"कोकिलानां खरो रूपं, नारीरूपं पतिव्रता । विद्या रूपं कुरूपाणां, क्षमा रूपं तपखिनाम् ॥१॥” ततः श्रीगुरवो बहुपरिवारपरिवृत्ताः श्रीपुरे जग्मुः। तत्र चतुर्मासी स्थिता गुरवः । तेषां गुरूणां साधवः केचिन्त्रिमासक्षपणं कुर्वन्ति, केचिद् द्विमासक्षपणं, केचिच्चतुर्मासक्षपर्ण, केचित्स्वाध्यायाध्ययन कुर्वन्ति, केचिद्वैयावृत्सं, केचित् क्षमामेव । तेषां सर्वेषां साधूनां मध्ये कूरघटो विशेषतः क्षमावानस्ति । स कूरघटः क्षुल्लको बुभुक्षालुबहुवारं भिक्षायै गच्छति श्राद्धगृहे । ततो लोकैरुक्तम्-अयं सत्यः कूरघटः क्षुल्लकः । स च साधूनां वैयावृत्यं करोति अभिग्रहपूर्व-साधूनां वैयावृत्यं कृत्वा प्रथमालिकामानीय सुकाल एवं पारणं कर्तुमुपविष्टो यावत् तावत् एकेन मासोपवासिना कफव्याधिमता साधुना कुद्धेनोक्तं-भो अधम ! स्वाभिग्रह- भजक ? मया नाथितं श्लेप्मप्रक्षेपार्थ भस्मयुतं भाजनं त्वया नानीतं, खोदरपूरणायोपविष्टः, अहं क्षमावानिति कथं त्वं खमात्मानं ख्यापयसि ?, अधुना तव भोजनस्थाने एव श्लेष्मं व्युत्सृजामि, क्षुल्लकोऽवग-अहं मुग्धोऽभूवं, मम विस्मृतं, किं करोमि साम्प्रतं, ममाभाग्यम् । तदा स कफी साधुः क्रुद्धः संस्तस्याश्नतो भाजने कर्फ मुमोच । ततः क्षुल्लक उपशमधमैकढचित्तः प्रमुदितमानसः स्वमात्मानं निन्दन पाह-मदीयं भाग्यं महद्वर्तते

·धोभरते.
श्वरचित
धीशल्य-
भवसरि-
कथा।
।२१६॥
यदनेन चारित्रपात्रेण साधुना मदीये भोजनभाजने कफः क्षिप्तः । ततः पयसोऽतः सिताखण्डमिव कर्फ निःशूकं
बुलकोऽन्यवहरन् दध्यौ-एते साधवो महातपःपराश्चारित्रपात्रम् । 'अहं त्वमाग्यवानन्नकीटकजीव इव क्षणमपि
अन्नं विना स्थातुं न शक्नोमि । एवमात्मानं पुनः पुनर्निन्दन् साधुगुणगणान् गृह्णानो बहुकालार्जितं
कर्मराशि तृणपुञ्जमिव क्षमालवित्रेण छित्त्वा क्षीणकर्मा क्षुल्लकः केवलज्ञानं माप । तदा जिनशासनदेव्याऽभ्येत्य
देवैश्च केवलमहोत्सवः कृतो बन्दनापूर्वम् ॥ इति क्षमायां कूरघटकथा समाप्ता ॥ ४५ ॥
जिनेन्द्रप्रतिमालोकनतः केऽपि जनाः स्फुटम् । लभन्ते स्वर्गसौख्यानि, श्रीशय्यंभवसूरिवत् ॥ १॥
तथाहि-अन्येद्युः श्रीप्रभवसूरिः गच्छमध्ये स्वपट्टधारक को भविष्यतीति ध्यायन्निमामागमगायां सस्मार-
"बूढो गणहरसंदो गोयममाईहिँ धीरपुरिसेहिं । जो तं ठवइ अपत्ते, जाणंतो सो महापावो ॥ १॥ इति
श्रुतदत्तोपयोगः स्वगन्छे निजपदयोग्यं शिवं श्रावकमध्ये चापश्यन् राजगृहे श्रीशय्यंभवं भट्ट यार्ग कारयन्तं
खपट्टयोग्यमालोक्य तत्रागमत् 1 ततः साधुयुगं शिक्षयित्वा च तस्य गृहे सूरिः प्रेषयामास । तत्साधुयुगं तस्य
रहे गत्वा शय्यंभवभट्टे शृण्वति सति . 'अहो कष्टमहो कष्टं तत्वं न ज्ञायते पुनरिति . वदत् पश्चादलितं
॥२२६॥

·यावत्तावच्छान्तदान्तयुगं वीक्ष्य ससम्भ्रमादुत्थाय शय्यंभवभट्टः तस्य पार्थं गत्वाऽवक्-कि तत्त्व भवद्भयामु-
तम् । ताभ्यामुक्तम्-अस्मदीया गुरवो वने सन्ति ते कथयिष्यन्ति । ततः स शय्यभवभट्टस्ताम्यां साधुभ्यांसह
क्ने गुरुषाचे गवाऽवक्-किं तत्त्वं., गुरुभिरुक्तम्-यस्त्वया यागो मण्डितोऽस्ति तस्य मध्ये कीलकोऽस्ति,
तस्यायो यः स्यात् तत्तत्वम् । ततः पश्चाद्गत्वा द्विजाः पृष्टाः-किमत्र यज्ञे तत्त्वं ?, तैरुक्तं-याग एव तत्त्वम् । ततो
यदा ते द्विजाः सम्यक् न कथयन्ति तदा खड्गमुत्पाट्योक्तम्-यदि भवद्भिः सत्यं तत्त्वं न कथयिष्यते तदाऽसौ
खड्गो भवतां शीर्ष छेत्स्यति । ततस्ते द्विजा बिभ्यतः श्रीशान्तिनाथप्रतिमां यागमध्यस्थस्य कीलकस्याधः स्थितां
दर्शयामासुः । तां प्रतिमां वीक्ष्य चमत्कृतो गुरुपार्श्वे गत्वा धर्मतत्त्वं पप्रच्छ शय्यंभवः, ततः श्रीगुरुभिः साधु-
श्राद्धधर्मों व्याख्यातौ । मिथ्यात्वकुदेवकुगुरुकुधर्मादिस्वरूपं प्रोक्तम् । ततः सर्व धनं सप्तक्षेत्र्यां वपित्वा सगी
प्रियां मुक्त्वा श्रीप्रभवसूरिपार्श्वे दीक्षा जग्राह । ततो लब्धसर्वशास्त्रः शय्यंभवभट्टः खपट्टे श्रीप्रभवसूरिभिरभि-
पिक्तः । इति श्रीशय्यंभवसूरिसम्बन्धः ॥ ४८.॥
जीवमेकमपि स्पष्टं, यो रक्षति शरीरवान् । स लभेत्स्वर्गमोक्षादि, सुखं मेधकुमारवत् ॥ १॥

·श्रीमरते. अतिः॥ श्रीमेघ- कुमार- वृचं। कुमारो धर्म तथाहि राजगृहपुरे श्रेणिकभूपस्य धारिणी पत्नी बभूव । धारिण्याः पुत्रो मेघकुमाराहोऽभूत् । स .क्रमात् प्राप्तयौवनो भूपपुत्रीरष्टौ श्रेणिकेन परिणायितः । अन्येयुः पुराद् बहिः समवसृतं श्रीमहावीरं नन्तुं गतो मेघ- श्रुत्वा प्राप्तवैराग्योऽष्टौ प्रियास्त्यक्त्वा संयमं जग्राह । ग्रहणासेवनाशिक्षायै श्रीवीरेण स्थविरायार्पितो मेधकुमारः। अपरस्मिन् ग्रामे गत्वा स स्थविरः स्थितः।रात्रौ द्वारि मेघकुमारः शायितः। प्रविशद्भिर्निर्गच्छद्भिः साधुभिर्मेषकुमारः पद्यां तथा घट्टितो यथा खिन्न एवं दध्यौ-पुरा अमी साधवो मयि सादरा अभूवन, अधुना तु लेष्टुवन्मां संघट्टयन्ति । पूर्व मे क सुखावासः। दुःखावासो मयाऽयं कथं सहिष्यते । प्रभाते प्रभुमा- पृच्छय गृहवासं पुनर्ग्रहीष्यामि । ततो वावुदिते स स्थविरो मेघकुमारयुतः प्रभु नन्तुं ययौ । प्रभुणा मेघ- कुमारमनोभावं ज्ञात्वोक्तम्-को चक्कवट्टिरिदि, चइउं दासत्तणं समभिलसइ । को व रयणाइ मुत्तुं, परिगिण्हई उवलखंडाई॥१॥णेरइआणवि दुक्ख, झिज्झइ कालेण किं पुण नराणं! । ता न चिरं तुह होहि, दुक्खमिणं मा समुन्चियसु ॥ २ ॥ जीयं जलबिन्दुसमं, संपत्तीओ तरङ्गलोलाओ । सुविणयसमं च पिम्मं, जं जाणसु त करिज्जासु ॥ ३ ॥ वरमग्गिमि पवेसो, वरं विसुद्धेण कम्मुणा मरणं । मा गहियन्वयभंगो, माजीअं खलिअसी- - ·लस्स ॥ ४ ॥ सूईहिं अग्गिवन्नाहि, भिजमाणस्स जंतुणो । जारिसं जायए दुक्खं, गम्भे अढगुणं तओ॥५॥ वत्स मेध ! रात्रौ त्वमतीव साधुभिः पीडितोऽसि । परमात्मीयौ पूर्वभवौ शृणु । पश्चाद्यथा रोचते तुभ्यं तथा कुरु । अतस्तृतीयभवे वैताढ्यपर्वतभुवि षड्रदः सहस्रहस्तिनीपरिवृतो हस्ती सुमेरुप्रभाभिधः सितवर्णः त्वमभूः । दवादीतोऽन्यदा करिणीविहाय तृषाक्रान्तो भ्रमन्नितस्ततः सरो दृष्ट्वा पयः पातुं प्रविष्टः तदाऽप्राप्तनीरः पङ्के मनः । प्रत्यर्थिदन्तिभिरतीव कदर्थितस्तथा यथा वेदनया सप्तमदिने मृत्वा विंशत्युत्तरशतमायुः पालयित्वा विन्ध्यभूमावुत्पन्नो हस्ती । तत्रापि चतुर्दन्तो रक्तो दन्ती मेरुप्रभाभिधः सप्तशतहस्तिनीपरिवारपरिवृतोऽभूस्त्वम् । दवं वीक्ष्यान्यदा प्राप्तजातिस्मृतिः पूर्वभवं स्मृत्वा वर्षात्यये वल्लीवृक्षतृणादिपुञ्जमुन्मूल्य च सर्वं दूरे क्षित्वा खपरिवारपरिवृतो योजनमात्रं स्थण्डिलमकापीः । अन्येचुर्दवं जाज्वल्यमानं दृष्ट्वा भीतः खं पौरुषं विमुच्य करि- प्यादिपरिवारं च स्वकृते स्थण्डिलेऽविशस्त्वम् । तत्र स्थण्डिलं बहुभिः श्वापदैनिश्छिद्रं पूर्णम् । एकदा त्वया कण्डूयनेच्छया एकः पाद उ कृतः । कण्डूयित्वा पुनः पादं मुश्चन् पदस्थाने शशकं स्थितं दृष्ट्वा कृपया पाद- स्तथैव रक्षितः। दिनहयान्ते दवानले उपशमिते शशेऽन्यत्र गते यावत्या पादो मुक्तः तावद्भिरिकूटवत् पतितः।

·श्रीस्कंद-
श्रीमरते.
वरवृत्ति
३२.८॥
जीवदयाध्यानान्मृत्तो हस्ती।स त्वं मेधकुमारनामा भूपपुत्रोऽभूः। तदा लया दया कृता । इदानीं किं ध्यायसि ? ।
ततः प्राप्तजातिस्मृतिमघकुमारः प्रभु क्षमयित्वा खं निन्दन् प्राह-भगवन् ! मया जगद्वन्द्यानां साधूनामुपरि
द्वेपश्चिन्तितः । धिगस्तु मम, अतः परं नेने मुक्त्वा शरीरचिन्ता न कार्या मया। एवं स्थिरीकृतो मेघकुमारश्चिरं
दीक्षां पालयित्वा विजये त्रिदशोऽजनि।ततश्युत्वा महाविदेहे मुक्तिं गमिष्यति।इति श्रीमेघकुमारकथा समाप्ता॥९॥
मातापित्रादिपु स्नेहं, कुरुते यो न कहिंचित् । स एव लभते स्कन्दकुमार इव ताविषम् ॥ १॥
तथाहि श्रावस्त्यां पुरि कनककेतनो राजा राज्यं करोति न्यायाध्वना । तस्य मलयसुन्दरी पत्नी।
स्कन्दकनामा पुत्रोऽभूत् । पुत्री सुनन्दाहाऽभूत् । वर्द्धमाना पुत्री पित्रा सा काञ्चीपुरि पुरुषसिंहाय भूमुजे ददे।
सौन्दर्यौदार्यविनयादिगुणेन लोकान् रञ्जयन राज्ञोऽतीव · वल्लभोऽभूत् स्कन्दकः । अन्यदा पुण्योद्याने वने
श्रीविजयसेनस्य सूरेः समवसृतस्य पाधैं स्कन्दको धर्म श्रोतुमगात् । अत्र धर्मोपदेशः । धर्म श्रुत्वा सवैराग्यः
स्पृहयालुः शिवश्रियमङ्गीकर्तुकामः स्कन्दककुमारः पितरं मातरमापृच्छ्य संयमश्रियमङ्गीचक्रे । स्नेहेन बतादनु
स्कन्दककुमारस्य मस्तकस्योपरि सितातपत्रं पिता धारयति । स्कन्दककुमारेण निषिद्धेऽपि पितरि पिताऽवग्-
॥२८॥

·यदि मम छनं त्वं स्वमस्तकस्योपरि धारयितुं न ददासि तदाऽहं यावज्जीवमन्नं वक्ष्यामि । सदा राजा यत्र यत्र कुमारो गच्छति तत्र तत्र पुत्रस्य शीर्षस्योपरि छत्रं धारयति । एवंविधे पित्रा छत्रे धार्यमाणेऽपि स्कन्दक- पिनींरागः सन् मनागपि न खोत्कर्ष मनसि चिन्तयति, क्रमेणाधीतसिद्धान्तः स्वगुरूणामनुज्ञया जिनकल्पवि- हारं प्रपद्य विजहार धरातले । क्रमाद्विहरणमाणः स्कन्दककुमारर्षिः काञ्चीपुरीं ययौ । रध्यायां विहरन्नसौ यतिरन्येचुर्गवाक्षस्थया सुनन्दया सहोदर्या दृष्टः, ध्यातं चेति-बन्धुर्वन्धुसधर्मा वा, सातपत्रः क ईक्ष्यते । इत्यस्याः संशयानाया, मुदा हृदयमस्फुरत् ॥१॥ दृशा तमेव यतिं पश्यन्ती लिग्धयाऽश्रुविमिश्रया भन्न दृष्टा । कान्तेन चिन्तितम्-इयं मत्पनी अस्मिन् यतो सरागां दृष्टिं ददाना विद्यते, तेन किमप्यनयोः सम्बन्धोऽस्ति, अथ- वाऽसौ यतिः पाखंडिवेषधारी 'भ्रमति । ततो राज्ञा दुरात्मना रात्रौ कायोत्सर्गस्थितो यतिबहिरुद्यानेऽघाति । अन्तःपुरस्थया सुनन्दया शकुनिमुखादकस्माद्रक्ताक्ता मुखवस्त्रिका मुनिसम्बन्धिनी पतन्ती दृष्टा } तां मुखव- स्त्रिका रक्तातां भूमौ पतितां वीक्ष्य राज्ञी दथ्यौ-स एव मुनिर्मद्भातुल्यो मदाता वा केन हतः, इति स्मरन्ती पुनः पुनस्तारखरं राज्ञी रुरोद । दासी प्राह-स्वामिनि ! स त्वद्भाता, न अपरः कोऽपि यतिर्भविष्यति ।

·॥ श्रीभरते.
श्वरतुधिः
कुमार-
कथा।
॥२१९॥
ततो जनं प्रेष्य स्वपितृपाधै स्वभ्रातुर्जिनकल्पविहारतां जज्ञौ सुनन्दा । ततः स्वभ्रातरं मृतं मत्वा सुनन्दाऽतीव श्रीस्कंद-
दुःखिता रोदनमेव कुरुते । ततो राज्ञा ज्ञातं स्वशालकस्यहेननम् । राजाऽपि दुःखितोऽभूत् । हा मया मुधा
यतिघातः कृतः, अविमृश्य कार्यं कृतम् । राज्यग्रेऽन्येत्य प्राह राजा-मया मुधा भवत्या भ्राता हतः । ममातः
परमनेन पापेन कृत्वा श्वभ्रपातो भविष्यति । ततो राजा वैराग्यात् स्वराज्ये पुत्रं स्थापयित्वा संयम जग्राह ।
सुनन्दा चिरं भ्रातृदुःखदुःखिता रोदं रोदं बहुनारीजनान् रोदयामास । राश्या खभ्रातुः स्वर्गगतिमाकर्ण्य
भ्रातुरुत्सवः कृतः । ततोऽद्यापि लोचनं गृह्णति तस्मिन् देशे स्त्रीभिर्धातुर्महोत्सवः क्रियते । वैराग्यात् राज्यपि
संयमं जग्राह । राज्ञा यतीभूयान्यदा ज्ञानी पृष्टो-मया स्कन्दकर्षिर्हतो यः स व गतः!। (ज्ञानिनोक्तं-)
स्कन्दकर्षिश्चतुर्थे खगें ययौ । ततश्च्युतो मुक्तिं यास्यति । इति श्रीस्कन्दककुमारकथा ॥ ५० ॥
केचिन्नयन्ति साधूनां, सद्धर्मवचनैः स्फुटम्।क्षणान्मुक्तिं बहून् जीवान् , स्कन्दकाचार्यवत् किल ॥१॥
तथाहि-भरतभूमिविभूपणा श्रावस्तीनाम्नी पुरी विख्याताऽस्ति । तत्र जितशत्रुनामा नृपो राज्यं चकार ।
तस्य धारिणी प्रिया सच्छीलगुणमणिखनी, तयोः क्रमतः स्कन्दकः पुत्रः पुरन्दरयशाः पुत्री बभूवतुः। पुरन्दर- 1
॥ २१९॥

·यशाः प्राप्तयोयना दण्डकारण्यदेशपतेः कुम्भकारस्य पित्रा दत्ता । स्कन्दकपुत्रो धर्मकर्मशास्त्राणि पाठितः।। अन्यदा पालको मप्री दण्डकभूपतेः श्रावस्त्यामाययौ आत्मकार्याथ, जितशत्रुमहीपतेः समीपे प्रतीहारनिवेदितः रामाययौ । तदा राजा तत्त्वज्ञो धर्मवातां कुर्वन् समं मत्रिभिरभूत् । पालकेनोक्तं-धर्म एव नास्ति, पापमेव नास्ति, जगन्मध्ये किमपि नास्ति । स्कन्दककुमारोऽवग्-त्वमसिन वा ? यद्यसि तदा कथमेवं प्रोच्यते ?। इत्यादियुक्तिमि- निरुत्तरीकृतः स्कन्दकेन पालको हसितोऽशेपसभाजनैश्च । ततः पालको विलक्षः स्वपुरं ययौ । इतः श्रावस्त्यां परि मुव्रतः स्वामी विहरन भुवि समवासापीत् । राजा स्कन्दकेन समं धर्म श्रोतुं ययौ । ततः परमेश्वरः पाह-"संसारंमि असारे, नत्थि सुहं वाहिवेयणापउरे । जाणतो इव जीवो, न कुणइ जिणदेसियं धम्मं ॥१॥ संझदभरागजलबुब्बुऔवमे, जीविए य जलविदुचंचले।जुवणेनइवेगसंनिभे, पावजीव! किमयं न बुज्झसि ? ॥२॥" श्रुत्वेति भगवद्वाणीं स्कन्दको राजपुत्रैः पञ्चशतमित्रैर्बतं समाददे । ततो जिनेश्वरोऽन्यत्र विजहार । क्रमात स्कन्दकयतिर्गणधरपदं प्राप । “बूढो गणहरसहो, गोअममाईहिं धीरपुरुसेहिं । जो तं ठवइ अपत्ते, जाणतो सो महापावो ॥ १॥” ततः स्कन्दकसूरिस्तैर्यतिभिः समं देदीप्यमानसूर्यश्चन्द्रस्ताराभिरिव विजहार । अन्येयुः ·भीमरते. ज्वरवृत्तिः कुमार- ।२२०॥ पुरन्दरयशःखसुवंदापनार्थ चिचलिपुं स्कन्दकाचार्य प्रति पृष्टः श्रीसुव्रतखामी जगौ-वत्स! तव प्राणान्तंकारी उप श्रीकंद- सों भविष्यति सपरिवारस्य । त्वां विना सर्वे शिष्या आराधका भविष्यन्ति । स्कन्दकोऽवग्-भगवन् ! यद्यमी साधवः सर्वे आराधका भवन्ति तदा किं न वयं भवति ?। श्रुत्वैतत् (ततः) स्कन्दकाचार्यः तस्मिन् पुरे ययौ उद्यानवनेऽवततार च, पालकस्तु तं स्कन्दकमागतं वीक्ष्य ईर्ष्यालुस्तं सपरिवारं हन्तुमनाः प्रच्छन्नं तस्मिन्नुद्यानवने आयुधानि भूम्यन्तः स्थापयामास । इतो राजा सपरिवारो गुरुं नन्तुं समागात् । धर्मदेशना गुरुभिः कृता । धर्ममङ्गीकृत्य राजा पुरमध्ये जगाम । इतोऽन्येयुः प्रच्छन्नं पालको भूपोपान्तेऽन्येत्यावग्-मया किमप्यदृश्यम- कथ्यं श्रुतं यहक्तुमपि न शक्यते । राज्ञोक्तं-किमशक्यमिदं १, पालकोऽवग्-अनेन स्कन्दकेन समं साधवः समायाताः सन्ति ये ते सर्वे योद्धारः सन्ति, अयं तु महायोद्धा । त्वां हन्तुमनेनाचार्येण शस्त्राणि भूरिशो भूमौ क्षिप्तानि सन्ति । साधुवेषेण दम्भो मण्डितोऽस्ति । विश्वासो न कर्तव्यः । यत्ते द्रष्टुमिच्छाऽस्ति तदा अमुकोद्यानभूमिर्विलोकनीया । ततो राजा छन्नं शस्त्राणि भूम्यन्तः स्थितानि वीक्ष्य रुष्टोऽवक्-साधु ज्ञातं त्वया; ! यथा रोचते तब चिचे तथा कुरु । पालकस्तान् यतीन् दण्डकारण्यमध्ये नीत्वा छन्नं महाघाणकान्ते प्रक्षिप्यावा- ॥२२.

·। यदहं त्वया सभायां निराकृतस्तत्फलं विलोकयाधुना। तत एकः क्षुल्लकः घाणके क्षेतुमानीतस्तदाऽऽचार्येण पर्य- न्ताराधना तथा कारिता यथा पील्यमानस्य तस्य यतेः केवलज्ञानमुत्पन्नम्, एवं चतुःशतेषु नवनवत्यधिकेपु यतिए पील्यमानेषु प्राप्तकेवलज्ञानेषु मुक्तिं गतेपु स्कन्दकाचार्योऽवक्-प्रथमं मां घाणके प्रक्षिप पश्चादयं क्षुल्लकः क्षेप्यः । यतो ममास्मिन् महामोहोऽस्ति । ततो हठाचेन पालकेन स एव यतिः घाणके प्रक्षिप्तः। आचार्येण तथा नियमितो यथा मुक्तिं ययौ क्षणात्।ततश्चाचार्यः समुत्पन्नकोपो घाणके क्षिप्यमान एवंविघं निदानमकरोत्- अहं राज्ञोऽस्य सर्वप्रकारेण वधकरो भूयासम् । ततस्तेन हतो मृत्वा च स्कन्दकाचार्यो वह्रिकुमारेपूत्पन्नः । तदा स्कन्दाकाचार्यरजौहरणं शकुनिका नीत्वाऽऽकाशे चचाल। अकस्मात् तस्या आस्यात् रजोहरणं पुरन्दरयशसः सौघाने पपात । पुरन्दरयशास्तु खचातरजोहरणं रुधिराकीर्णं वीक्ष्य हृदयं ताडयन्ती भृशं रोदयन्ती परान जनानपि पति प्रत्यवग्-हा पते! किं कृतं ? रजोहरणं मद्वन्धोर्विद्यते । केनापि पापिना मे बन्धुर्हतो भावी । तव संकेतं विना कोऽपि तं हन्तुं न शक्नोति । एवं रुदन्तीं पुरन्दरयशसं वीक्ष्यान्येऽपि लोका रुरुदुः । पुरन्दरयशा| आत्मानं निहन्तुं पुनः पुनः खं शिरो भूमौ स्कोटयामास । अत्रान्तरे स्कन्दकामिकुमारदेवोऽवधिना खशिष्यान्

·॥ श्रीभरते.
श्रीहरिकेश-
कथा।
॥२२॥
मुक्तिगतान् वीक्ष्य पालककृतमुपसर्ग मत्वा खां भगिनीमन्यत्र निनाय । ततस्तं देशं सर्वं पुरं चं पालंकंदण्डक-
श्वरचिः भूपतियुतं विकुऱ्या संवर्तकमारुतं संजहार अग्निकुमारस्तत्पुरं तद्देशयुतं सर्वमग्निसाच्चकार । ततः प्रभृति तस्य
देशस्य दण्डकारण्यमिति नामाभूत् । खां भगिनीं पुरन्दरयशसं श्रीमुनिसुव्रतपादान्ते निनाय । जिनेश्वरेणोक्तं-
पुरन्दरयशः ! शोको न क्रियते, आत्मनः कोऽपि नास्ति । वैराग्यकथा कथिता । ततः सा पुरन्दरयशा व्रतं
जग्राह । तपस्तप्त्वा स्वर्गभागभूत् मुक्तिं यास्यति च । स्कन्दकाग्निकुमारस्तु जिनवचो निशम्य शान्तमना बभूव ।
इति स्कन्दसूरिकथा समाप्ता ॥ ५१ ॥
नीचवंशोद्भवो मर्त्यः, कुर्वाणो धर्ममार्हतम् । लभते शिवसौख्यानि, हरिकेशवलो यथा ॥१॥
तथाहि-मथुरायां शङ्खभूपो राज्यं त्यक्त्वा निर्विष्णः कामभोगेभ्यो व्रतं जग्राह । ततः क्रमाद्गीतार्थः सन्
गजपुरे प्राप्तः । तत्र भिक्षार्थ गोचरचर्यायै निर्गतो मार्गमजानन् गवाक्षोपरिस्थं सोमदेवपुरोहितं पप्रच्छ-केन
मार्गेण गम्यते । दुष्टेन पुरोधसा कौतुकादग्निपथो दर्शितः । साधुः सरलखभावस्तेनैव मार्गेण चचाल । तपः-
प्रभावाच्छीतीभूतेन स मुनीश्वरो ययौ । यतः-"अर्यासमिते मार्गे, तपोमहिमतो हिमम् । अतिक्रम्य मुनौ याते; ।
॥ २२१॥

·सोमदेवो व्यचिन्तयत् ॥ १ ॥" प्रतिकूलमार्गे गच्छन्तं साधं दृष्ट्वा सोमदेवो घ्यौ-अंसौ साधुः सरलाशयः शुखोऽस्ति, मां धिक् क्रूर जातिमदकारकम् । अमी साधवः सत्या ब्राह्मणाः । अयं साधुश्यो नमस्यः स्तुत्यो वरिवस्स इति ध्यात्वा तस्य संनिधौ धर्मोपदेशमाकर्ण्य सोमदेवो व्रतं जग्राह । ग्रहणासेवनारूपा-शिक्षाद्वितय- पारगः । संयम पालयामास, मनाम् जातिमदोन्मनाः ॥ १॥ सम्यगाराधनापूर्व, भावनापावनाशयः। काले मृत्याऽभवहेवो, देवलोके महाद्युतिः ॥ २ ॥ क्रमात् स्वर्गाच्युत्वा नीचगोत्रकर्मोदयात् गङ्गातटे ग्रन्थिभिल्लस्य पलकोट्टापराहस्य हरिकेशवलाहः पुत्रोऽभूत् । वलकोट्टः पिता गौरी नाम्नी माता च हृष्टौ । हरिकेशः कलि- कृत्सर्वजनोद्वेगकारी बभूव । स चान्यदा बन्धुभिः समं क्रीडन् कलहपरो वृद्धेर्दूरीकृतः दूरे स्थितः, एका चाकलं- डिका निर्गता, सा निर्विपेयमित्युक्त्वा मुक्ता लोकैः, कृष्णसर्पस्तु हतस्तं व्यतिकरं ज्ञात्वा दध्यौ हरि- केश:-नियगुणदोसेहितो, संपइ वसणाणिहुंति पुरिसाणं । तो उज्झिऊण दोसे, इझिंपि गुणे पगासेमि ॥१॥ पराभूतियवादोपैरसतां निर्विशेषणा । गुणैरेवं पराभूतिविशिष्टा सुकृतात्मनाम् ॥ २॥ वानेयं पुष्पमादेयं, मलस्त्याजोऽङ्गजोऽपि यत् । गुणाःसम्पत्तये तस्मादोषा एव विपत्तये ॥ ३ ।। भावयन्निति साधुम्यो धर्मं श्रुत्वा

·॥ श्रीभरते-
वरवृतिः॥
श्रीहरिकेश-
कथा।
॥२२॥
मुक्तिगतान् वीक्ष्य पालककृतमुपसर्ग मत्वा खां भगिनीमन्यत्र निनाय। ततस्तं देशं सर्वं पुरं चं पालंकदण्डक-
भूपतियुतं विकुळ संवर्तकमारुतं संजहार अग्निकुमारस्तत्पुरं तद्देशयुतं सर्वमग्निसाच्चकार । ततः प्रभृति तस्य
देशस्य दण्डकारण्यमिति नामाभूत् । स्वां भगिनीं पुरन्दरयशसंश्रीमुनिसुव्रतपादान्ते निनाय । जिनेश्वरेणोक्तं--
पुरन्दरयशः ! शोको न क्रियते, आत्मनः कोऽपि नास्ति । वैराग्यकथा कथिता । ततः सा पुरन्दरयशा व्रतं
जग्राह । तपस्तप्त्वा स्वर्गभागभूत् मुक्तिं यास्यति च । स्कन्दकाग्निकुमारस्तु जिनवचो निशम्य शान्तमना बभूव ।
इति स्कन्दसूरिकथा समाप्ता ॥ ५१ ॥
नीचवंशोद्भवो मर्त्यः, कुर्वाणो धर्ममार्हतम् । लभते शिवसौख्यानि, हरिकेशवलो यथा ॥१॥
तथाहि-मथुरायां शङ्खभूपो राज्यं त्यक्त्वा निर्विष्णः कामभोगेभ्यो व्रतं जग्राह । ततः क्रमागीतार्थः सन्
गजपुरे प्राप्तः । तत्र भिक्षार्थं गोचरचर्याय निर्गतो मार्गमजानन् गवाक्षोपरिस्थं सोमदेवपुरोहितं पप्रच्छ-केन
मार्गेण गम्यते ? । दुष्टेन पुरोधसा कौतुकादग्निपथो दर्शितः । साधुः सरलखभावस्तेनैव मार्गेण चचाल । तपः-
प्रभावाच्छीतीभूतेन स मुनीश्वरो ययौ। यतः-"अर्यासमिते मार्गे, तपोमहिमतो हिमम् । अतिक्रम्य मुनौ याते;
॥ २२१॥

·परिणयति तदाहं मुयाम्येना, नो चेजीवन्तीन मुशामि। ततो राज्ञा विचारितम्-यद्यनेनापि परिणीता जीवती
तया वरम् । ततो राज्ञा वने गत्वा तस्मै मलाविलशरीराय दत्ता पुत्री । राजा पश्चागतः । रात्रौ विविधैः
प्रफारेस्तां विडम्व्य यक्षेणोक्तं-गन्छ स्वेच्छं, यत्त्वया मुनिरवहीलितस्तत्फलं मया प्रापिता त्वम् , अतः परं यदि
मुनेरवहीलनां कुरुषे तदा मृतिं गमिप्यसि । ऋपिपार्धे तां कन्यां पादौ घट्टयन्ती स्वशिरसा खं निन्दन्तीं वीक्ष्य
यक्षविमुक्तोऽसमञ्जसं मत्वाऽवग्-भो कन्ये ! अत्र किमागताऽसि मत्पावे ?, अहं तु यतिः, मया सर्व स्त्रीसङ्गादि
एणवत् वक्तं, वयं तु सिद्धिवघूसम्बन्धकाङ्गिणः, न भवत्तुल्यां दुर्गन्धाऽमध्यभस्त्रिका वाञ्छामः । कन्या जगौ-
मया त्वं परितोऽसि । अहं त्वया बलादङ्गीकृता । अधुना किमुच्यते त्वया कूटं ?, त्वं तूत्तमः करुणासागरः ।
एवं यदि त्वया करिष्यते तदा मम का गतिर्भविष्यति । यतिर्जगौ-त्वं केनापि वाहिता, अथवा वातूला जाता।
लिया सह भोगः पनातिष्ठतु, वार्तामपि स्त्रिया तत्त्व)या सहाहं न कुर्वे । यस्या दोषाः सहस्रशो विद्यन्ते ।
यतः-"आवर्तः संशयानामविनयभवनं पत्तनं साहसानां, दोषाणां संनिधानं कपटशतगृह क्षेत्रमप्रत्ययानाम् ॥
अग्राह्यं यन्महहिर्नरवरवृषभैः सर्वमायाकरण्ड, स्वीयत्रं केन लोके विषममृतमयं धर्मनाशाय सृष्टम् १ ॥१॥

·श्रीहरिकेश-- धीमरते. घरवृत्तिः॥ ॥२२२॥ हरिकेशबलो दीक्षा जग्राहं । स तपस्तपन् कृशतनुः साधुक्रियातत्परो हरिकेशवलों वाराणसी ययौं । तत्र तिन्दुकोद्याने,स तिष्ठन्नुग्रं तपः करोति स्म । तपसा कर्पितं तं निर्ग्रन्थं तिन्दुकयक्षः सेवते दिवानिशम् । अन्यदा मित्रेण यक्षेणाभ्येत्य प्रोक्तं-किमधुना मित्र ! न दृश्यसे' अस्य मुनेः सेवा क्रियते स्म मया । ममारामे सन्त्येते तपोधनाः । ततस्तेनेत्युक्ते निश्चिकीर्यक्षेण सह संख्या ग्रन्थितिन्दुकयक्षस्तत्रागात् । विकथासंसक्तांस्ता- पसान् दृष्ट्वा द्वावपि तौ भक्तावभूतां हरिकेशबले मुनौ । अन्यदा तत्र वने कौशलराज्ञो वाराणसीशितुः पुत्री भद्राहा क्रीडां कर्तुमगात् । यक्षायतने यक्षमचितुं च तं कुरूपं कुत्सितवस्त्रपरिधानं मुनि वीक्ष्य राजपुत्री भद्रा निष्ठीवननक्रमोटननेत्रकूणितादिकुर्वती यक्षायतनाबहिर्जुगुप्सामिति चकार, मलमूत्रपर्वतोऽयमदर्शनीयोऽयम् । यक्षेण कुपितेन महर्षिकुत्सयाधिष्ठिता भद्रा वैकल्यादसमंजसं ब्रूते । ततस्तां अथिलीभूतां राजा स्वगृहे नीत्या वैद्युमत्रतत्रादिभिश्चिकित्सांकारयामास । या या मत्रादिकाः क्रियाः कार्यन्ते तास्ता निष्फला अभूवनूपरक्षेत्रारो पितवीजानीव । वैद्या निर्विद्यास्त्राश्च, समत्रा मत्रिकास्तथा । यदाऽभूवंस्तदा पात्रेऽवतीर्योवाच गुह्यकः ॥ १॥ महात्माऽयं तपोराशिययाऽतिमत्तचिचया।स साधुर्गर्हितोऽसन्तं, साधुना मुच्यते कथम् ॥२॥ यदीयमेनमेव यति ॥२२२

·परिणयति तदाऽहं मुयाम्येना, नौ चेजीवन्ती न मुश्वामि। ततो राज्ञा विचारितम्-यधनेनापि परिणीता जीवती
तदा परम् । ततो राज्ञा बने गत्वा तस्मै मलाविलशरीराय दत्ता पुत्री । राजा पश्चागतः । रात्रौ विविधैः
प्रकारैतां विडम्व्य यक्षेणोक्तं गच्छ खेच्छं, यत्त्वया मुनिरवहीलितस्तत्फलं मया प्रापिता त्वम् , अतः परं यदि
मुनेरपहीलनां कुरुपे तदा मृति गमिष्यसि । ऋपिपार्श्वे तां कन्यां पादौ घट्टयन्ती खशिरसा खं निन्दन्तीं वीक्ष्य
यक्षविमुक्तोऽसमजसं मत्वाऽवग्-भो कन्ये ! अत्र किमागताऽसि मत्पार्थे ?, अहं तु यतिः, मया सर्व स्त्रीसङ्गादि
गुणवत् पक्तं, वयं तु सिद्धिवधूसम्बन्धकाङ्गिणः, न भवत्तुल्यां दुर्गन्धाऽमेध्यभस्त्रिका वाञ्छामः। कन्या जगौ-
मया त्वं बरितोऽसि । अहं त्वया बलादङ्गीकृता । अधुना किमुच्यते त्वया कूटं ?, त्वं तूत्तमः करुणासागरः।
एवं यदि त्वया करिष्यते तदा मम का गतिर्भविष्यति । यतिर्जगौ-वं केनापि वाहिता, अथवा वातूला जाता।
लिया सह भोगः पशाचिष्ठतु, वार्तामपि स्त्रिया त(त्व)या सहाहं न कुर्वे । यस्या दोषाः सहस्रशो विद्यन्ते ।
यतः-"आवर्तः संशयानामविनयभवनं पत्तनं साहसानां, दोषाणां संनिधानं कपटशतगृहं क्षेत्रमप्रत्ययानाम् ॥
अप्रायं यन्महहिर्नरवरवृपभैः सर्वमायाकरण्ड, स्त्रीयत्रं केन लोके विषममृतमयं धर्मनाशाय सृष्टम् १ ॥१॥

·भरते.
श्वरतृचिना
श्रीहरिकेश
कथा।
॥ २२३ ॥
अमृतं साहसं माया, मूर्खत्वमतिलोभता। निःस्नेहो निर्दयत्वं च, स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः॥ २ ॥ एवंविधां स्त्रियं
कोऽङ्गीकुरुते । ततः सा विलक्षा मन्दाक्षी प्राप्ता पितृमन्दिरे सर्व वृत्तान्तं पितुः पुरः प्राह । ततो राज्ञा सर्व-
सामन्तमत्रिपुरोहितादीनां पुरः प्रोक्तं-इयं पुत्री साधुसेवापरेण केनापि यक्षेणैवं विडम्बिता मायया । स साधु-
रत्वेनां ननसाऽपि नेच्छति, तेन कस्मै दास्यते । सामन्ताद्यैरुक्तम्-इयं तु ऋषिपत्नी जाता, तेन कस्मैचिद्विप्राय
दीयते । ततो रुद्रदेवाय द्विजाय दत्ता ‘सा धनदानपुरस्सरं नृपेण । रुद्रदेवोऽपि तया राजकन्यया वर्ग
करस्थितं मेने । रुद्रदेवारब्धयज्ञेऽन्यदा स साधुः स्त्रीसङ्गार्जितपापापसारणसमर्थगृहीतप्रायश्चित्तो हरिकेशवलो
मासक्षपणपारणे शुद्धाहारगवेषणपरः समागात् । यज्ञमध्ये तं प्रविशन्तं वीक्ष्य द्विजाः स्वजातिमदोद्धता जगुः-रे
दुराचारिन् ! रे पापिन् ! रे.मुनिचाण्डाल ! अस्माकं यज्ञाऽमत्राणि विद्यालयितुं किं प्रविष्टः ?, तदा कलकल-
व्याकुलः सर्वद्विजलोकोऽभवत् । तदा तत्रागतया ऋषिपत्न्योक्तं भो द्विजाः ! येनाहं पितृदत्तापि निःसङ्गत्वा-
न्मुक्ता, न तु मुक्ता, स.साधुभविष्यति तदा सर्वान् द्विजान् हनिष्यति । यूयं सर्वेऽपि द्विजास्तस्य पादयोः
पतित्वा क्षामयन्तु, नौ चेन्मरणं वो भविष्यति । ततस्तेन, ऋषिपत्नीवचसा घृतसिक्तवह्निवत् क्रोधेन ज्वलन्तो
॥२२३॥

·जगुः-रे रडे ! दूरं याहि । अस्माकं यागोऽनेन विट्टालितः, तेनामुं हनिप्यामो वयं, त्यं दूरे तिष्ठ, नो चेत्त्वां हनिष्याम इत्युक्त्या द्विजास्तं हन्तुं लमाः, तदा यतिदेहमधिष्ठाय यक्षःप्राह-भो मयं भिक्षां ददध्वं, नो चेन्मृता एषा भवनिर्दुराचार्यज्ञन्छलात्स्योदरपूरणाय जीवा हन्यन्ते । हिंसानृतस्तेयपरिग्रहनिवृत्तधीः ब्रह्मचारिसमस्तस्मान मम धर्माय दीयताम् । द्विजा जगुः-एतत्सर्वमन्नं जातिमतामुत्तमानां द्विजानामेव कृते उपस्कृतमस्ति, न शुदाय दातुम् । तेन चात्र त्यान्नगृहणेच्छाऽस्ति-मुनिराह न युप्माकं, हिंसाद्याश्रवसेविनाम् । अब्रह्मचारिणां सूत्रकण्ठानां ग्रामणस्थितिः ॥ १॥ यतः-अग्नौ हुतं भवेगम, न भस्मापि द्विजेहुतम् । न्यायेनानेन वः सर्व, स्वादसनित हुतम् ॥२॥ जन्मतो नान्तरं किश्चित् , ब्राह्मणस्यान्त्यजस्य च । कर्मणा ब्राह्मणत्वं चेत् , जितं तर्हि तपोधनैः ॥ ३ ॥ कर्मभिर्दिवि सम्पत्तिः, कर्मभिर्नरके विपत् । जात्याद्याः क्वोपयुज्यन्ते ?, सद्गतौ ते हि पङ्मयः ॥ ४ ॥ सत्कर्मनिरतः शूद्रस्त्रैलोकस्यैति पूज्यताम् । असत्कर्मा द्विजन्मापि, निन्द्यानामेति निन्द्य- ताम् ॥ ५ ॥ मृतेषु तर्पणं श्राद्धं, यन्मूद्वैरुपकल्प्यते । उच्छिद्य भस्मतां नीते, तत्तरौ सेचनोपमम् ॥ ६॥ भरमीभूतस्य भूतस्य, तृप्तिः श्राडायथा . भवेत् । कलत्रा(शा)त् पुत्रजन्मापि, तहदेव न-तस्य किम्! ॥७॥ तदेवं ·{. ॥२२॥ द्विजांनां तुषखण्डनम् । आकाशचर्वणप्रायमत्रतं चानुगच्छति ॥ ८॥ मध्यमेवेत्थं ब्राह्मण्यं, श्रीमरते. वरवृत्तिः॥ यज्ञं स्नानं च बालिशाः । धिग् वो मूर्खान् मुधा वेदभारोबहनरासभान् ॥ ९ ॥ तन्निशम्याथ साक्रोशमुद्गी- लगुडादयः । तं हन्तुं हन्त धावन्तो, गुह्यकेन हता द्विजाः ॥ १० ॥ वमन्तः शोणितं वक्रैनिश्चेष्टाः पतिताः क्षितौ । भट्टाञ्चक्रुस्तदाक्रन्द, कोलाहलपुरस्सरम् ॥ ११ ॥ अथ प्रसादयामासु-विलक्षास्ते द्विजातयः । क्षम्य- । तामपराघोऽयं, साधोऽवहीलनात्मकः ॥ १२ ॥ यतिः प्रोवाच चित्तेन, मनसा वचसाऽपि च । प्रदेपो नास्ति मे कश्चित् , किन्तु यक्षेण ते हताः ॥ १३ ॥ परं भवता यागस्त्याज्य एव, नरकहेतुत्वात् । यतः-"अस्थि वसति । रुद्रश्च, मासे वसति जनार्दनः । शुक्रे वसति ब्रह्मा च, तस्मान्मांसं न भक्षयेत् ॥ १ ॥ तिलसर्पपमात्रं तु, यो मांस भक्षयेन्नरः । स निर्वतेत नरकं, यावच्चन्द्रदिवाकरौ ॥ २ ॥ तिनो ब्राह्मणा ज्ञेयाः, क्षत्रियाः शस्त्र- , पाणयः । कृषिकर्मकरा वैश्याः, शूद्राः प्रेषणकारकाः ॥ ३ ॥ त्यक्त्वा कुटुम्बवासन्तु, निर्ममो निप्परिग्रहः । युक्तश्चरति निःसङ्गः, पञ्चब्राह्मणलक्षणैः ॥ ४ ॥ अस्तंगते दिवानाथे, आपोरुधिरमुच्यते । अन्नं मांससमं प्रोक्त, ' मार्कण्डेन महर्षिणा ॥ ५॥ अघीत्य चतुरो वेदान् , साङ्गोपाङ्गान् सलक्षणान् । शुद्रात् प्रतिप्रहं कृत्वा, स्वरो ·मयति ब्रामणः ॥ ६ ॥ सरो द्वादश जन्मानि, पष्टिजन्मानि शुकरः । श्वानः सप्ततिजन्मानि, इत्येवं मनुर- प्रपीत् ॥ ७ ॥ मुण्डनामणो नैव, संस्काराद् ब्राह्मणो न च । मुनि रण्यवासेन, वल्कलेन न तापसः॥८॥ ये सतया धनधान्यादिपुत्रपौत्रपरिग्रहम् । चरन्ति पथि निष्पापे, ते प्रोक्ता ब्राह्मणा जनाः ॥ ९॥" व्योमस्थ- बसोऽदयः सन् प्राह-भो द्विजा ! यदि स्वात्मनो हितं वाम्छय तदा अनेनोक्तं धर्ममार्ग प्रपद्यध्वं यूयं, नो चेत् सर्वान् हनिप्यामि । ततः सर्वे द्विजा उत्याय तस्यः पादयोः पतित्वा. जल्पन्ति स्म-अद्यप्रभृति वयं तर सेवकाः स्मः । रुद्रदेवप्रभृतिभिर्विप्रैस्तं गुरुं कृत्वा क्षमयित्वा च प्रोक्तम्-को धर्मो मुक्तिदः? (मुनिराह-यज्ञः) रुद्रदेवोऽवग्-यशखरूपं कथय । ततो मुनिराचष्ट-जीवो वेदी तपोज्योतिर्योगाः सुगरणिर्वपुः । कर्माणि समिधो होमः, शान्त्यै संयमसाधनः॥१॥ हदः क्षान्त्यादिभिर्धर्मों, ब्रह्मतीर्थमनाविलम्।मलो रागादिकं स्नानं, लेश्याशुद्धि- रिवात्मनः ॥ २ ॥ होमेनानेन ये शान्ताः, सानेनानेन निर्मलाः । भवन्ति योग्यास्ते सिद्धिवधूसम्बन्धसम्पदा ॥ ३ ॥ ततस्तैविप्रेः शुद्धाहारेण स मुनिः प्रतिलम्भितः । ततो यक्षः प्रादुर्भूय जगौ-अयं यतिवन्दितः प्रति- लाभितो मुक्तये भवति । अधप्रभृति भवहिर्यागः करिष्यते तदा हता एव, यत्युक्तं धर्म गृह्णीत । ततस्ते जैन - ·- धनदेव- धनमित्र- भररे । धर्म प्रतिपेदिरे, सा ऋषिपत्यपि । हरिकेशवलो 'मुनिर्वहुवर्षाणि तपस्तत्वा केवलज्ञानं प्राप्य भन्यजीवान् -वृति प्रबोध्य मुक्तिं गतः । इति हरिकेशबलकथा समाप्ता ॥ ५२ ॥ जो दाणं भत्तीए वियरइ, सो पावइ विउलरिद्धीओ।धणदेवो धणमित्तो, सहोरा इत्थ दिटुंता॥ 'सिंहलद्वीपे सिंहलेश्वरो राजा, सिंहला राज्ञी, सिंहलसिंहः सुतः, वर्द्धमानः क्रमाच्छास्त्रं धर्मकर्मरूपं द्विधा पाठितः ॥ यतः-"जायंमि जीवलोए, दो चेव नरेण सिक्खिअव्वाई। कम्मेण जेण जीवइ, जेण मुओ सगई जाइ ॥ १॥" सोऽन्यदा वसन्तसमये वने क्रीडाथं जगाम । तावता. तत्र वनगजेन मार्यमाणायाः कस्याश्चित् कन्याया हाहारवं शुभाव । न हुताय ! रक्खसि तुमं, जणणि ! तुमंपि हु करेसि मा करुणं । कुल- देवयाओं तुम्हवि, इह समए कत्थइ गयाउ ॥१॥ इत्यादि विलापवर्णनं श्रुत्वा सिंहलसिंहकुमारेण. चिन्ति- तम्-किं ताणं जम्मेणवि जणणीए सव्वदुक्खजणगेण। परउवयारगुणो विहु, न जाण-हिअंमि विप्फुरइ ॥ १॥ ततः स धावितो, धृष्टो हस्ती-रे रे दुष्टमातङ्ग ! किं कुर्वाणोऽसि स्त्रीघातकपातकं ?, यदि पौरुषं समस्ति तदाऽऽगन्छ त्वम् । वचनानुसारेण धावितः, कुमारी विण्टलिकां कृत्वा सम्मुखं धावितः । कुमारेण विष्टलिका ॥ २२५ ·मुक्ता । हस्ती तस्या उपरि दन्तप्रहारं ददाति । अस्मिन् समये कन्या नष्टा हस्तिपादि । विस्तृता कुमार- कीर्तिः । एतद्यतिकरं श्रुत्वा राजाऽपि हृष्टः । यतः-"गुणाः कुर्वन्ति दूतत्वं, दूरेऽपि वसतां सताम् । केतकी- गन्धमाघ्राय, स्वयं गच्छन्ति पट्पदाः॥१॥" ततः सा कन्या धनवतीनाम्नी कुमारगुणानुरागिणी जज्ञे । तत्पि- ताऽपि धनश्रेष्ठी कुमारस्य तां ददाति । कृतं पाणिग्रहणम् । इतश्च यदा कुमारः पुरमध्ये क्रीडायै याति तदा पौरनारीवर्गः समग्रः खखकर्माणि त्यक्त्वा कुमाररूपं निरीक्ष्य हृतहृदयः पृष्ठलमो भ्रमति । पारैलोकै राजा विज्ञप्तः । राज्ञाऽपि कुमारो नगरान्तर्भमन्निषिद्धः । देशान्तरं गन्तुकामो धनवतीं गृहीत्वा रात्रौ पुरान्निर्गस्य मार्गेण गच्छन् समुद्रतट प्राप्तः । आरूढो यानपात्रं धनवतीयुतः कुमारः। प्रतिकूलवातेन भन्नं यानपात्रम् । धनवती फलकं लब्ध्वा वाढितीरे गच्छन्ती प्राप्ता कुसुमपुरम् । तत्र प्रियमेलकतीर्थे सा दुस्तपं तपस्तपन्ती यावद्भर्ता न मिलिप्यति तावन्मौनव्रतं पालनीयमित्यभिग्रहं जग्राह । इतश्च-कुमारः प्राप्तफलकखण्डकः समुद्रमुत्तीर्य रत्नपुरं प्राप्तः । तत्र रत्नप्रभराज्ञो रत्नसुन्दरीकुक्षिसमुद्भवा रनवती कुमारी सर्पण दृष्टा, मात्रिकैस्त्यक्ता, कुमारण पटहस्पर्शनाव पूर्व सा सज्जीकृता . परिणीता च । कुमारो धनवतीवियोगेन भूमौ शेते, ब्रह्मव्रतं च पालयति.।

·जाति ॥२६॥ । एकदा तया पृष्टः सपत्नीकॊभयेन समयोचितमुत्तरं ददौ-देवि ! ममैवं प्रतिज्ञा । देसावलोअणत्थं, निग्गच्छं धनदेव- घनमित तस्स मह इय पइन्ना । वंभं भूमीसयणं, जा नियजणए न पिच्छामि ॥१॥रत्नवत्या प्रोक्तं-नाथ! त्व धन्योऽसि। यतो भक्तिः पित्रोरुपरि । राजाऽपि कुमारः पृष्टः खनृपवदेशकुलादि कथयति । ततो राजा रत्नवतीयुतं कुमारं बहुवस्त्रादिनिः सत्कृत्य सिंहलद्वीपं प्रति विससर्ज । सज्जीकृतं यानपात्रम्, आरूढःसप्रियःकुमारः। राज्ञा च रुद्रा- निघः स्वमग्री संप्रेषणार्थ प्रेपितः। दृष्टा तेन मत्रिणाऽन्यदा कन्या । तस्यां लुब्धः। स कुमारो जलधौ पातितः।। ततो रनवती विलापान् करोति स्म । मत्री भणति-भद्रेऽहं सदाऽपि तव दासः, भव मम भार्या । तया । चिन्तितं-नूनमेष दुरात्मा मम शीलभ्रंशं करिष्यति । तत् किमप्युत्तरं दत्त्वा शीलं रक्षामीति विचिन्त्य साऽव- १ दत्-भो मंत्रिस्तीरे गत्वा एतन्मृतकार्यकरणादनु त्वद्वचः करिष्ये । जलधौ गच्छत् प्रतिकूलवातैभन्न प्रवहणं, लग्यफलका रत्नवती कुसुमपुरे प्रियमेलकतीर्थ प्राप्ता । साऽपि तथैव तपस्तपति । मत्र्यपि प्राप्तफलकः । कुसुमपुराधिपस्य राज्ञो मत्री जातः । कुमारोऽपि जलधौ पतन् केनाप्युत्पाट्य तापसाश्रमे मुक्तः । कुलपतिरपि । कुमारशरीरे राजलक्षणानि दृष्ट्वा स्वपुत्री रूपवतीं ददाति ! जातं पाणिग्रहणं । हस्तमोचने दत्ता एका कन्या ॥२२६॥ ६ ·प्रतिदिनं टप्कशतदात्री, एका च खट्वा आकाशगामिनी । कुलपति नत्वा चटितः सप्रियः कुमारः खट्वायां धनवती मनसि कृत्य। चालिता खट्वा । सा आकाशगामिनी आकाशमार्गेण कुसुमपुरोद्याने गता। रूपवत्यास्तृपा लग्ना । कुमारः प्रियां कन्यां खट्वां च मुक्त्वा पानीया) निकटावटे गतः । तत्र कूपे कुमार ! अस्मादन्धकूपात् कर्षय इति मनुष्यभाषया ब्रुवाणः सर्पो दृष्टः । स च कुमारेणोत्तरीयं मुक्त्वा कर्पितः । सर्पण च कुमारो दृष्टः हस्ते, कुब्जरूपश्च बभूव । कुमारेणोक्तं-भो सर्प ? भव्यः प्रत्युपकारः कृतस्त्वया । सर्पः प्राह-भो कुमार! एप एव प्रत्युपकारं करिप्यति । सङ्कटे स्मरणीयोऽहमित्युक्त्वा तिरोदधे सर्पः । कुमारः किमिति विस्मितमानसः पानीयं लात्वा भणति-प्रिये पानीयं पिब । सा कुब्जरूपं दृष्ट्वा न मत्पुरुष इति तत्संमुखं विलोकयत्यपि न । तत उत्थाय सर्वत्र गवेषयति खं प्रियम् । क्वाप्यदृष्ट्वा प्रियमेलकतीर्थे गता तथैव तपस्तपति। तिस्रोऽपि मीलित- नयना मौनव्रतधारिण्यस्तिष्ठन्ति, विकृतिपरिवर्जितं धार्मिकजनोपनीतमाहारं भुञ्जते । राजाऽपि कुतूहलेन । तत्रागच्छति । पटहं वादयति य एता वादयति तस्य खसुतां कुसुमवतीं ददामि । ततः कुञ्जरूपधारी कुमारः पटहं स्पृशति । ततः कोरकपत्राणि वेष्टकेनाच्छाद्य तत्रागच्छति । राजसंमुखं वस्त्रमुत्सार्य कोरकपत्राणि वाच-

·भीमरते.
श्वापृत्ति
धनदेव-
धनमित्र-
कथा।
३२२७॥
यति, कथयति । यो द्विजातो भवति स एवैतान्यक्षराणि न पश्यति । अहो भव्यानि । अक्षराणि प्रशंसति ।
कुन्जको वाचयित्वा व्याख्यानयति । यथा सिंहलद्वीपे सिंहलसिंहो धनवतीयुतो जलधौ प्रवहणे भन्ने पपात ।
अग्रतः कल्ये कथयिष्यते । पुस्तकं वेष्टयति । धनवती खचरित्रं श्रुत्वाऽग्रतः किं जातमिति पप्रच्छ । फलकेन समुद्र-
मुचीर्य रनपुरे रनवतीं परिणीय समुद्रे मत्रिणा क्षिप्त इत्युक्त्वा पुनरुत्तिष्ठति । ततो रत्नवती पप्रच्छाग्रतः किं
जातमिति । अतिनिबन्धे पुनः कथयति-केनापि तापसाश्रमे नीतः, तत्र रूपवती परिणीता । कन्याखट्वायु-
तोऽवागतः। पानीया) कूपे गतः। सर्पण दृष्टः । इत्युक्त्वोत्तिष्ठति। रूपवती पुनः पप्रच्छ, सन कथयति, पुस्तकं
वेष्टयित्वा राज्ञः पार्थे कुसुमवतीं याचते । राजापि प्रतिज्ञाबद्धत्वाददाति । हस्तमोचने किंचित् वामनेन याचिते
स्वाभिप्रेते द्रव्ये शालकः प्राह-फुत्कुर्वन्तं सप्पं लाहि । स आह-सर्प एव समागच्छतु । ततः कुतोऽप्यागत्य
सर्पण दृष्टः कुमारः, सिंहलसिंहः पतितो भूमौ । ताश्चिन्तयन्ति-योपो मरिष्यति तदा प्रियतमस्य शुद्धिं का
कथयिष्यति । ततस्ता हृदयं क्षुरिकया यावद्विदारयन्ति तावता कुमारो दिव्यरूपधारी स्वरूपावस्थः संजातः ।
नागः प्रत्यक्षीभूय कुमारस्य पूर्वभवं छूते--धनपुरे धनञ्जयश्रेष्ठी धनवती भार्या.धनदेवधनदत्तौ सुतौ । ग्रीष्मे
॥ २२७॥

·शर्करायुतं दुग्धं मुनीनां धनदेवो विहारयति । सोऽहं मृत्वा देवो जातः । धनदत्तोऽन्यदा इक्षुरसं घृतभृतं घट मुनिम्यो दत्ते स्म, वारत्रयं भावखण्डना, स मृत्वा कुमार! त्वं जातः । दानप्रभावाद्भार्याप्राप्तिः। खण्डनत्रयेण नियोगः । जलधिपतितो मयैवोत्पाट्य तापसाश्रमे वं मुक्तः, मयैव त्वं वामनीकृतः। यतस्तव शत्रुर्मश्री सोऽत्र वर्तते । ततो मयैव त्वं कुरूपश्चक्रे इत्युक्त्वा देवो जगाम । ततः चतस्रोऽपि धनवत्याद्यास्तं जजुः । कुमारस्य जातिस्मरणं जातं 1 मत्री देशान्निष्कासितः । भार्यायुतो गगनमार्गेण स खट्नामारुह्य सिंहलद्वीपं प्राप्तः । पित्रा राज्यप्रदानं कृतम् । कन्थाप्रभावेण विश्वमदरिद्रमिव व्यधात् । क्रमात् सिंहलसिंहो दीक्षां लात्वा षष्ठदेवलोकं गतः। इति दाने धनदेवधनमित्रकथा समाप्ता ॥ ५३ ॥ ददानः शुद्धवस्राणि, भक्तितो धर्मचारिणाम् । जायते मानवः सच्छ्रीपात्रमुत्तमवृत्तवान् ॥१॥ तथाहि-वाराणस्यां पुरि श्रीमन्मकरध्वजभूपतेः । राज्ञी लक्ष्मीवती. नाम्ना, बभूव गुणशालिनी ॥१॥ तयोरुत्तमचरित्रः पुत्रोऽभूत् , यथार्थनामाऽजनि । शैशवेऽपि दयालुः सत्यवादी न्यायमार्गकुशलः । उत्तमचरित्रो । धर्मकर्मशास्त्रविदुरः। तृणमात्रमपि वस्तु अन्यदीयं न कदापि गृह्णाति स्म । परस्त्रीविरतः सन्तोषी देवगुरुभक्तः

·भीमरते.
श्रधि
उत्तमचरित्र
कुमास्ट-
चरित्रम्।
परोपकारी द्वासप्ततिफलाकुशलोऽत्यद्भुतसौभाग्यश्च । यतः- “बावत्तरिकलाकुसला, पंडियपुरुसा अपंडिया चेव ।
सव्यकलाणं पवरं, जे धम्मकलं न याणंति ॥ १॥" सोऽन्यदोत्तमचरित्रः खभाग्यपरीक्षाकृते देशान्तरं प्रति
चाल रजनौ । क्रमेण नानापुरप्रामादि विलोकयन्नुत्तमचरित्रचित्रकूटाढू शैलं प्राप । तत्र मेदपाटमालवक-
सपादलक्षमरुमण्डलमहाराष्ट्रकर्णाटप्रभृतिजनपदप्रजाः पालयन् महासेनभूपः परमाहतो राज्यं करोति । स राजा
पाशमिव गेहवासं पश्यन् निप्पुत्रकतया राज्यधुरन्धरं कमपि नरं विलोकयन् वैराग्यवासितोऽभूत् । स चान्यदा
वाखाल्यां परिजनानुवृत्त्या जगाम । सर्वाश्वलक्षणलक्षिततनुं कृष्णच्छविमेकं किशोरकं वाहयामास सः। परं
तस्याश्वस्य त्वरितगतिर्न । ततो भूमुजा मत्रिणः पृष्टाः । केचिदपि गतिमान्धकारणं न विदन्ति । तदा तत्रा-
गतस्तं तुरङ्गमं दृष्ट्वोमवचरित्रः प्राह-अनेनाश्वेन महिषीदुग्धं पीतं तेनास्य वेगो न वयर्योऽस्ति । तस्य दुग्धपानं
वातोत्पादक । तदाकर्ण्य भूमुजोक्तं वत्स ! कथमिदं वेत्सि ? । उत्तमचरित्रोऽवग्-अश्वपरीक्षां जानाम्यहम-
शेपाम्, भूपो जगाद-वत्स ! यत्त्वयोक्तं तत्सत्सं, परं किं क्रियते । किशोरस्यास्य माता मृता, ततोऽयं महिपी-
दुग्धं पाय्यते । उत्तमोऽवक-चलनेनेदं मया ज्ञायते । यतः-"आचारः कुलमाख्याति, देशमाख्याति भापि-
॥२२८॥

·। । तम् । सम्भ्रमः खेहमाख्याति, वपुराख्याति भोजनम् ॥१॥" हे वत्स ! कस्त्वं?, तेनोक्तं, 'न यदा तदा' राज्ञा ध्यातं-राजपुत्रोऽयं नूनं विद्यते । ततो भूपो जगाद-अनुगृहाण मां, गृहाण राज्यमेतत् । अहं संसारादसाराद्विर- तोऽस्मि । पारमेश्वरीं दीक्षा ग्रहीप्यामि । कुमारोऽवक्-तात ! यत्त्वयोक्तं तद्वरं, परमहं केनापि कार्यविशेषेणा- ग्रतो गच्छन्नस्मि, वलमानः पुनः पश्चात्त्वदुक्तं करिष्यामि । एवं भूपं पर्यवसाय्य रात्रावग्रतः प्रतस्थे उत्तम- चरित्रः, क्रमाद् भ्रमन् भृगुकच्छं प्राप । स तस्य पुरस्य शोभां विलोकते । श्रीमुनिसुव्रतस्वामिनं भूरिभक्त्या ननाम, स्तौति स्मेति-मूर्तिस्ते जगतां महार्तिशमिनी मूर्तिर्जनानन्दनी, मूर्तिर्वाञ्छितदानकल्पलतिका मूर्तिः सुधास्यन्दिनी । संसाराम्बुनिधि तरीतुमनसा मूर्तिढा नौरियं, मूर्तिर्नेत्रपथं गता जिनपतेः किं किं न कतुं क्षमा ? ॥१॥ त्वमेव विश्ववन्धोऽन्धुरसि त्वं कृपाकारकः । इतश्च कुवेरदत्तः सांयात्रिको भूरियानपात्रयुतः अष्टा- दशयोजनशतदूरस्थं मुग्धद्दीपंप्रति गन्तुकामश्विचलिपुरभूत्। कुमारोऽपि कौतुकी कुवेरदचेन समं यानपात्रमारूढः। ततः कियत्सु दिवसेपु गतेषु जलमध्ये यानपात्रे चलत्सु यानेषु जलं त्रुटितम् । ततः कचिच्छून्यद्वीपे जलार्थ यानं घृतम् । ततः सर्वे लोकास्त्वरितमुत्तीर्य जलसङ्ग्रहमकार्पः । इतश्च भ्रमरकेतुनामा राक्षसो महामांसाशी पट्सह-

·प्रति
चरित्र-
कुमार-
चरित्रम् ।
मराक्षसयुतस्तत्रागात् । धृताः सर्वेऽपि लोकास्तेन, केऽपि कक्षायां क्षिप्ताः केऽपि हस्ते गृहीताः केऽपि पद्यामधः
कृताः । केऽपि नष्टाः केऽपि यानमारुह्य स्थिताः। इतः कुमारः परोपकारी सत्त्ववान् वीराधिवीरस्तान् लोकान्
व्याकुलान् तथाविधान वीक्ष्य तेन राक्षसेन समं मुष्टामुष्टि खड्गाखगि शराशरि युद्ध्वा सर्वान् पोतलोकान् मोच्या-
मास । सर्वेऽपि ते लोकाः पोतमारूढाः।कुमारस्त्वेकाकी तैः सह युद्धं कुर्वाणो भूयसीं भुवमतिक्रान्तः । जितश्च
कुमारेण भ्रमरकेतुः, पलाय्य गतः। ततः स्वस्थः कुमारो यावता सिन्धुतटमायाति तावता सर्वेऽपि पोताश्वलिताः।
कुमारो दध्यौ-अहो सांयात्रिकलोकानामकृतज्ञता महती। यतो राक्षसपार्थान्मोचिता अपि मया मामेकाकिन
मुक्त्वा गता । अहो संसारस्य स्वरूपमीदृगेव विद्यते-कोऽपि कस्यापि नास्ति । यतः-"एगोऽहं नत्थि मे कोई,
नाहमन्नस्स कस्सई । एवमदीणमनसो, अप्पाणमणुसासए ॥ १॥" को दोषो नृणां तेषां भयाकुलानां ?, ममैव
जन्मान्तरकृतं किमपि दुष्कर्म समायातम् । ततः कस्य दोपो दीयते ? । यतः-"पत्थरेणाहओ कीवो, पत्थर
डकुमिच्छई । मिगारी उ सरं पप्प, सरुपतिं विमग्गई॥१॥” ततश्च विमृश्य भग्नपोतवणिचिह्न ध्वजं समुद्रतटे
बवा बनफलादिभिः प्राणयात्रां कुर्वाणः कुमारस्तस्यौ। अन्यदा तद्द्वीपाधिष्ठायिन्या देव्या चारुरूपवान् कुमारो
॥ २२९॥

·दृष्टः । ततः सञ्जातरागया तया नवनवहावभावादिविलासैः (प्र)क्षोभितः कुमारो, न क्षुब्धः मेरुरिव कल्पान्तवातैः। ततो हृष्टया तया देव्या सुवर्णरत्नकोटयो द्वादश पृथक् पृथक् तस्योपान्ते मुक्त्वा देवी तस्य स्तुति कृत्वा स्वस्थानं गता । इतब समुद्रदत्तः पोतवणिग् ५०० यानपात्राणि गृहीत्वाऽपरहीपं ब्रजन् ध्वजचिह्नं दृष्ट्वा कुमा- रोपान्ते समागमत् । कुमारं १२ सुवर्णकोटि १२ रत्नकोटियुतं दृष्ट्वा पोतवणिक् निजे यानपात्रे तं कुमारमारो- हयत् । अथ वार्डिमध्ये प्राप्तेपु यानपात्रेपु जलखल्पतया जनानां गलतालुशोषे जायमाने हा धिग् जलचरे- म्योऽपि हीनसत्त्वानस्मान् । हा जलमध्यगता अपि वयं पिपासया म्रियामहे । जलचरा हि जलाभावे म्रियन्ते। इति दीनं विलपत्सु लोकेपु निर्यामकः शास्त्रं विलोक्य प्राह-भो वेलाम्भसि वलमानेऽत्र जलकान्तमयो जलैर- स्पृष्टः पर्वत एकोऽत्र प्रकटीभविष्यति । तत्र चैकः सुखादुजलः कूपोऽस्त्यगाध इति निर्यामकपरम्परया मया श्रुतम् । तदन यानपात्राणि स्थापयित्वा पानीयं गृह्यते । परमिदं भ्रमरकेतुराक्षसस्थानं, स च महामांसाशी पट्सहस्रकोणपयुतो विद्यते । तटोत्तीर्णा जनारत्वया भक्षणीया नच यानपात्रस्था इति समुद्रदेवेन कृपया शपथं कारितो, निजेच्छया स राक्षसोऽन तिष्ठति स्म । एवं निर्यामकवचनश्रवणानन्तरं वलिते वेलापयसि तत्रा- ·उत्तम चरित्र- कुमार- चरित्रम्। ॥२३०॥ य श्रीमरते-ब्धिमध्ये जलकान्ताश्ममयपर्वतः प्रकटीभूतो, दृष्टश्च तन्मध्ये महापो लोकैः । राक्षसदंष्ट्रादर्शनान्मरणभीता पिपा- श्वरवृत्तिः॥ सया पीडिता अपि जना जलग्रहणा) नोत्तरन्ति पोतेभ्यः । इतः करुणापरीतचित्तः कुमार आकर्णाकृष्टकार्मुको बद्धतूणीरः प्राह-उत्तरत उत्तरत भो भो जना! जलार्थ, मा भैष्ट मा भैष्ट । मयि रक्षके सति राक्षसा वः किं करिष्यन्ति, वासवादपि भवद्भिर्भयं नानेयम् । एवमुक्त्वा पोतादुत्तीर्य कुमारो राक्षसपार्श्वे तस्थौ । ततः सञ्जा- तनिर्भया लोकाः पोतेभ्य उत्तीर्य जलभाजनानि गृहीत्वा कूपकण्ठे गताः । रज्जुबद्धानि भाजनानि कूपमध्ये पानी- यार्थ लोकाश्चिक्षिपुः । ततस्तदा जलं चुलुकमपि न निस्ससार । ततो ह्येकस्यापि नरस्य तृपा नोपशान्ता । अहो एते जनाः सत्यपि जले मरिष्यन्ति; यज्जलं न निस्सरति तदने किमपि कारणमस्ति । एवं चिन्तयन्तोऽपि लोका राक्षसभयात् कोऽपि क्रूपमध्ये सम्यग् न विलोकते । ततो यानेशोऽवग्-अत्र कोऽप्यस्ति यः कश्विज्जलं मुत्कलं । करोति ? तदा कोऽपि नोत्सहते, प्रविशत्यपि न, ततोऽतीव चिन्तापरपोतेशेन वार्यमाणः कुमारोऽन्यै रज्ज्वालम्बनेन ।' सात्त्विकचक्रवर्ती लोककृपया कूपमध्यं प्राविशत् । कुमारः जलप्राचुर्वेऽपि तदुपरि स्थितस्वर्णजालिकाछिदैः स्तोकमेव जलं ददर्श । कुमारो दध्यौ च-अहो कस्यापि मद्विज्ञानं यदीदृक्षाः स्वर्णकम्वाः कुत्रापि न दृश्यन्ते। इति ध्यात्वा ॥२३०॥ .ܝܝ ·कुमारो निर्भयस्तास्ताः स्वर्णकम्वाजालिका इतस्ततश्चकार । ततो हृष्टा लोकाः कुमारस्तुति कुर्वाणा जलं कर्षति स्म । लोकैः सर्वाणि नन्दीभाजनानि जलेन भृतानि। इतः कुमारः कूपमित्तौ द्वारं मणिमयसोपानयुतं वीक्ष्य दध्यो-मया सभाग्यपरीक्षायै स्खं राज्यं त्यक्तं, तणमिव चित्रकूटप्रभुणा दीयमानं राज्यमपि नादत्तम् । अब्धि- मध्यस्यद्वीपे खजीवितमप्यनादृत्य भ्रमरकेतुराक्षसाल्लोका मौचिताः। साम्प्रतमपि कूपप्रवेशेन जलप्रकटीकरणेन लोकानां जलेन तृपोपशमनादुपकारः कृतः। ततो कौतुकार्थमग्रतो गम्यते । अथवा कस्याप्युपकारः क्रियते । ततः कुमारः सोपानमणिमयं प्रासादमग्रे गच्छन् ददर्श । प्रथमावनौ वृद्धैका स्त्री दृष्टा तेन, सा वृद्धा पाह-भो हीनपुण्य पुरुष ! किमर्थं कस्य बलेनानाऽऽगास्त्वं ?, किं न वेसि भ्रमरकेतुं राक्षसम् ? । कुमारो जगाद-जानाम्यहं भ्रमरकेतुं, परंगरुडकेतोरपि जेताऽहं को भ्रमरकेतुर्ममाग्रेऽम्ब!, सात्त्विकोऽहं निजौजसा एवात्रागतोऽस्मि कौतुकवि- लोकनार्थम् । वद वृद्धे ! कस्येदं स्थानं ? केनायंपाकारितः? कस्यायं प्रासादः१ का च त्वम् ? एवं तस्य सावष्टम्भ वचो निशम्य वृद्धाऽवदत्-सात्त्विकशिरोमणे!शृणु । अवासन्ने राक्षसहीपे लङ्कायां भ्रमरकेतू राक्षसस्वामी अस्ति। तस्य मदालसा.नाम्नी कन्या सर्वकलाविज्ञा सर्वस्त्रीलक्षणालङ्कृतशरीरा देवकुमारीवाऽऽस्ते । अन्यदा भ्रमरकेतुना ·उत्तम. चरित्र- कुमार- चरित्रम्। ॥२३१॥ । थीमरते. नैमित्तिकः पृष्टः-कन्याया अस्याः को बरो भावी ? । तेन प्रोचे-भूचरः क्षत्रियकुमारः, स च हिमवन्मेखलावधि श्वरवृतिः। कौबेर लङ्काप्रभृतिद्वीपावधि दक्षिणां च शासिता महाराजाधिराजो भावी विद्याधरसेव्यः । तच्छ्रुत्वा खिन्नो भ्रमरकेतुर्नैमित्तिकवचोऽसत्यं चिकीरभूत् । हा[खेदे]मदीयां पुत्रीं भूचरः कथं परिणेष्यति ? इति ध्यात्वा समुद्रान्तः पर्वते कदाचिददृश्ये कूपमध्ये च तत्र द्वारं कृत्वा महान्तं प्रासादं निर्माय कन्यां मां चात्र मुमोच । मोहेन च तस्याः पञ्च दिव्यानि रत्नानि ददौ विषमदशायामुपकाराय । अहं च तस्या दासी । कूपमध्ये भ्रमरकेतु- प्रेषितं धनधान्याद्यागच्छति । जलमध्ये पतितानि वस्तूनि विरसानि स्युविनश्यन्तु मा इति हेतोः कूपमध्ये खर्णजालिका कारिता तेन । पुनरेकदा मासात् पूर्व भ्रमरकेतुनाऽपरः परः कश्चिन्नैमित्तिकः पृष्टः-कन्यायाः ५ को वरो भावी ?। तेन नैमित्तिकेनाप्युक्तं पूर्ववत् । राक्षसोऽवग्-किं तस्याभिज्ञानं ?, नैमित्तिकोऽवग्यः समुद्र- मध्ये द्वीपे सांयात्रिकभक्षणाय प्रवृत्वं त्वां राक्षसं जेता । तच्च मासात् पूर्व तथैव बभूव । ततः समुत्पन्नद्विगुण- रोपो भ्रमरकेतुः सम्प्रति सर्वं राक्षसवर्ग शून्यद्वीपे स्थितस्य तस्स कथितस्य वरस्य विनाशाय मेलयन्नस्ति। न ! ज्ञायतेऽग्रतः किं भावि । कुमारो दध्यौ स एव भ्रमरकेतुः यो मया तत्र द्वीपे जितः। ततः शत्रुस्थानमिदं मम । . ।२३१॥

·मायाविनी राक्षसजातिः, सावहितेन मयाऽत्र स्पेयमिति । इतश्वतत्रायाता मदालसा कुमाररूपं वीक्ष्य सानुरागर- ऽभूत् । कुमारोऽपि तस्या रूपमालोक्य सानुरागोऽभूत् । ततो द्वयोरप्यनुरागं वीक्ष्य वृद्धा गान्धर्व विवाहं कारया- मास । ततः पृथिवीजलतेजोवाय्वाकाशरूपं रत्नपञ्चकं तद्देवताधिष्ठितंसप्रभावाढ्यं मदालसां च तदासी. च लात्वा कूपमध्यमागतः कुमारः, सांयात्रिकजनमुक्तरज्जुप्रयोगेण बहिर्निर्गतश्च, किमिदमित्याश्चर्यत्वरितगतिभिः प्रण- तच कोऽप्ययं(सुरो)न मनुष्य इति विचारतत्परैः पोतनैगमैः । अध्यारूढः पोतं समुद्रदत्तोत्तमचरित्रादिजनः । पुनरपि कियद्विदिवसैः पुनरपि क्षीणे जले व्याकुलोऽभूत् । तदा सर्व लोकं जलं विना म्रियमाणमालोक्य मदा- लसाऽवग्-हे प्रियतम ! मम रत्नकरण्डके यानि रत्नानि सन्ति तेषां प्रभावं शृणु । भूदेव्यधिष्ठितं भूरनं, तत् पूजयित्वा याच्यते, ततो मणिकनकमयानि नानाविधानि स्थालकच्चोलकघटघटीकरकप्रभृतिभाजनानि प्रादु- भवन्ति, तथा शयनासनादीनि, तथा कलमसुगन्धशालिमुद्गगोधूमप्रभृतिधान्यानि तथा सन्मणिस्वर्णमयानि कटककेयूरादिभूपणानि तथा प्रादुर्भवन्ति मणिदेवताप्रभावात् १॥ द्वितीयस्माजलरत्नाद् व्योमधृताद्वां- छितजलवृष्टिर्जायते अकालेऽपि २ ॥ तृतीयस्माद्वह्निरत्नात् गगनधृतात् सूर्यपाकरसवतीतुल्या विनाऽप्येधांसि M ·श्रीभरते. चरित्र-- कुमार- चरित्रम्। विनाऽप्यमि सरससुखादुशालिदालिनानापक्वान्नसयञ्जनादिरसवती प्रादुर्भवति ३॥ चतुर्थाद्वायुरनादाकाशे धृता- श्वाचिः । यथाभिलापं प्राचीनप्रतीचीनादिम॒दुरनुकूलः सरसो मारुत उत्पयते, यथाऽभिलापं प्रचण्डः प्रतिकूलोऽपि वायुरु- ॥ २३२॥ १ त्पद्यते ४ ॥पञ्चमादाकाशमणेस्तेजोदेदीप्यमानसूक्ष्मसुकुमारदेवदूप्यानुकारिपट्टकूलरत्नकम्बलप्रभृतिवस्तु प्रादुर्भवति ५॥ ततः स्वामिन् करुणापर ! एतै स्नैः दुःखितानां जनानामुपकारं कुरु॥यतः पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः, खादन्ति न खादुफलानि वृक्षाः। पयोमुचा किं नहि वाञ्छ्यते च(चो नैव पिबन्ति पाथः, परोपकाराय सतां विभूतयः ॥१॥ विहलं जो अवलंबइ, आवइपडियं च जो समुद्धरइ । सरणागए य रक्खइ, तिसु तेसु अलंकिया पुढवी ॥२॥” इति पत्नीप्रोक्तमाकर्ण्य प्रमुदितः कुमारो जलरनं पूजयित्वा कूपस्तम्भे बबन्ध । ततो मेघवृष्टि- र्जाता, पूरितानि सर्वाण्यपि जलपात्राणि । तजलं प्राप्य लोका हृष्टाः १। ततश्चलति यानपात्रेऽन्येदुर्धान्ये क्षीणे पृथिवीरत्नप्रभावेण धान्यानि वाञ्छितानि पूरयामास कुमारः २ । पुनरन्येयुरन्नपाकयोग्येन्धनादौ क्षीणे इन्धनै- विनाऽपि वह्निरलप्रभावादन्नपाककरणेन लोकान् सुखिनोऽकार्षीत् ३।अपरेद्युयोमरत्नप्रभावात् सर्वसांयात्रिकाणां वाञ्छितानि वस्त्राणि क्षीरोदकादीन्यदात् कुमारः ४ । ततः सर्वेऽपि लोका भोजनाच्छादनादिप्राप्तेनिश्चिन्तत्वेन # ૨૨૨ા ·मुखिताः सन्तः कुमारमेव सेवयाऽभजन् । ततोऽन्यदा स्त्रीरलजिघृक्षया कृतप्तशिरोमणितया च लज्जा परित्यज्य ! परलोकमयमप्यवगणय्य समुद्रदत्तः कुमारं रात्रौ समुद्रेऽपातयत् । ततो लोककोलाहले जाते रुरोद मदालसा। अय मरणोन्मुखी तां दासी प्राह-स्वामिनि ! किं वालमरणेन म्रियसे ?, निषिद्धमेतजिनागमे, यतः-"रज्जुग्गह विसमक्खण, जलजलणपवेस तिण्हछुहदुहिओ। गिरिसिरवडणाउ मुया, सुहभावा हुंति वंतरिया॥१॥” तेन यया तथा बचोभिः समुद्रदत्तो विप्रतार्यते शीलरक्षा च विधीयते । वायुरत्नप्रभावादभीष्टे. तटे गम्यते । तत्र चेत्त्व भर्ता दिष्टया मिलति तदा भव्यं, नो चेत् प्रवज्या पारमेश्वरी । इति सखीवचः श्रुत्वा हृष्टा मदालसा तथैव चके । इतथोत्तमचरित्रः समुद्रे पतितः केनापि महातिमिना ग्रस्तः, स च तटमायातः, धीवरैस्तिमि- विनाशितः, स जीवन् कृष्टो मत्स्योदरात् धीवरैः कुमारो, महापुरुषोऽयमितिकृत्वा मैनिकैः सेव्यमानस्तिष्ठति तत्र । अथ समुद्रदत्तेन यानानि खेष्टद्वीपं प्रति नीयमानान्यपि मदालसाध्यातवायुरत्नसमुत्पादितमारुतबलेन दिनद्वयेन मोटपल्लीनामवेलाकूलं प्राप्तानि । तत्र च नवर्मा नाम राजा परमार्हतः सकलधार्मिकाणां धौरेयो राज्यं करोति स्म । इतथ मदालसा पुरस्कृत्य गृहीतमुक्ताफलादिप्रौढप्राभृतः समुद्रदत्तः पोतादुत्तीय राजसभां

·चरित्र-
कुमार-
चरित्रम् ।
॥२३३॥
॥ श्रीभरते. , पाप ननाम नृपं च । राजाऽपि कुशलालापपूर्वकं प्रोवाच-भद्र ! कैषा योषा ?, स प्राह खामिन् ! निःखामि-
श्वरवृत्तिः॥ ।' केचं मया चन्द्रद्वीपे लब्धा ।तवादेशे सति मम कलत्रतां वाञ्छति । इत्युक्तं श्रुत्वा आः शांतं पापं, रे रे पापिष्ठ !
क्रिमलीकं जल्पसीति, अश्रोतव्यमिदमिति कर्णी पिधाय नम्रमुखा जाता स्थिता। प्राह च-राजन्!मम भोऽनेन
दुरात्मना समुद्र क्षिप्तः । ततो रुष्टो राजा पञ्चशतपोतस्थं सर्वं वस्तु गृहीत्वा वक्षस्कारिकासु निक्षिप्य स्खमुद्रां
ददौ । समुद्रदत्तमन्यायिनं कारागारे क्षिप्तवान् । वत्से ! मम पुत्र्यास्त्रिलोचनायाः प्रतिपद्य भगिनीभाव-
मदूरवर्तिनि गृहे स्वसखीयुता सुखेन तिष्ठ, देहि दीनादिभ्योऽनिवारितं दानं । तव भर्ता कापि तटे लग्नो
भावीति तच्छुद्धिं करिष्यामीति समाश्वास्य मदालसां पुत्रीत्वेन प्रपद्यावासे स्थापयामास राजा । साऽपि तत्र
१) स्थिता रनपञ्चकमहिम्ना सञ्जातसर्वसम्पत्तिः प्रत्यहं दत्ते दानं जिनधर्मपरायणा । यतः-"जिनपूजनं विवेका,
सत्यं शौचं सुपात्रदानं च । महिमक्रीडागारं, शृङ्गारः श्रावकत्वस्य ॥ १ ॥” सा मदालसा सतीजनोचितान्
कत्यपि नियमान ललौ-यथा भर्तृमिलनावधि भूमौ शयनीयं मया, स्नानं न कार्य, वस्त्राणि पट्टकूलादीनि
साज्यानि, पुप्पाङ्गरागविलेपनादि त्याज्यं, न ताम्बूलमास्वाद्य, लवङ्गादीनां फलानां च भक्षणे नियमः, शरीर-
॥२३३॥

·मलोऽपि भूपाय नापनेयः, सर्वशाकानां नियमः, सर्वदधिदुग्धपक्कानगुडखण्डशर्करापायसप्रभृति सर्व सरसमा- हारं न भोत्येऽहम्, नीरस एवाहारो ग्राह्यः, एकमेव भक्तं कार्य सदा, महत्कार्य विना बहिर्न गन्तव्यं, गवाक्षेषु न स्थातव्यं मया, लोकानां विवाहाद्यपि न वीक्षणीयं, सखीभिरपि सह शृङ्गारहास्यादिविलासकथा न कार्या, शृङ्गाररसानुविद्धकाव्यश्लोकगाथारासकगीताद्यपि नोच्चारणीयं, न श्रोतव्यं च, वैराग्यकथा एव कार्याः पठनीया च प्रत्यहं, कर्मकरादिभिः सहालापो न कार्यः, दूरेऽन्यपुरुषाः चित्रस्था अपि पुरुषा नालोक्याः। इतश्च-ते सर्वेऽपि घीवरा उत्तमचरित्रकुमारसहिताः केनापि प्रयोजनेन मोटपल्लीवेलाकूलमागताः । तदा च नरवर्मराज्ञा खसुतायाः कृते सप्तभूम आवासः कारयितुं प्रारेभे । पुरशोभा वीक्षमाण उत्तमचरित्रोऽपि तत्रायातः, सर्वशास्त्रपारगतत्वेना- मुत्र अमुत्र स्थाने स्थाने अपराध्यतः सूत्रधारान् वास्तुविद्याविदुरः शिक्षयामास । सूत्रधाराश्चमत्कृता दध्यु:-कोऽ- प्ययं विश्वकर्मावतार इतिकृत्वातं बहसत स्वपार्श्वे च तं स्थापयामासुः। धीवराश्च तमलभमाना हा महापुरुषोऽ- मच्छयात् क गत इति वं निन्दन्तः खस्थानं गताः । अन्येधुनिप्पन्नप्रायमावासं विलोकयितुं राजा तत्रायातः, उचमकुमारं रूपसौभाग्यादिगुणैः सम्पन्नं दृष्ट्वा राजा ध्यौ-नूनमुत्तमवंशजोऽयं कोऽपि राजपुत्रः, ततोऽस्मै ·बधीभरते. वरमुष्टिमा उत्तम चरित्र- कुमार- चरित्रम्। ॥२३४॥ योग्याय कुमाराय त्रिलोचनां दत्त्वा निश्चिन्तो भवामि । ततः सुमुहूर्ते महता महेन राजा तस्मै खां पुत्री त्रिलोचनां ददौ । ततश्च कुमारः पूर्वपुण्यानुभावेन कृतपाणिग्रहो राज्ञा दत्ते महत्यावासे सुखें तस्यौ । इतश्च- मदालसा दासी प्रति प्राह-हे सखि ! अद्यापि तस्य भर्तुः कापि शुद्धिर्न लब्धा । ततः समुद्रमध्ये पञ्चत्वं गतः सम्भाव्यते, तेन भा विना मम जीवितेन किं ?, मया तुदानानि सुपात्रेषु दत्तानि रत्नानुभावेन द्रव्य- कौटिव्ययात् , जिनालयानि भूरिशः कारितानि, कृतानि साधर्मिकवात्सल्यानि, लेखितानि जिनागमपुस्तकानि, आराधितः श्राद्धधर्मः । अथ रत्नपञ्चकं मम भगिन्यात्रिलोचनाया वितीर्य जैनी दीक्षा ग्रहीष्यामि । ततो दास्योक्तं खामिनि ! मैवं विपादं कुरु । यतो राजसुतायास्त्रिलोचनायाः साम्प्रतं कोऽपि वैदेशिकः सर्वगुण- निघानं भर्ता जातः श्रूयमाणोऽस्ति । कदाचित् स एव तव भर्ता पर्यो भवेत् । यदि त्वमादिशसि तदाऽहं तदाबासे गत्वा विलोकयामि तम् । ततस्तदादेशादासी त्रिलोचनागृहे गता, दृष्टश्चोत्तमचरित्रः, किञ्चिद्गोपिता- कृतित्वात् सम्यग् न प्रत्यभिज्ञातस्तया । क्षणमेकं त्रिलोचनया समं गोष्ठी कृत्वा पश्चात्स्वस्थाने दासी समा- गता । सर्वं तद्रूपाकृत्यादि दास्या प्रोक्तं मदालसायाः पुरः। ततस्तद्रूपाकृतिश्रवणान्मदालसा सरागा जाता, ।२३४ ·क्षणमेवं दध्यौ-हा घिग् मां यदीदृशं मम मनोऽभूत् । यतः सहस्रशो नराः सदृशाकारा दृश्यन्ते, तेन मुधैवं चिन्त्यते । रागकरणे महापातकं भवति । सरागदृष्टया निरीक्षणेन सप्तमनरके पातो भवति । 'पुनरपि धर्मकलीनचिचाऽभूत्सा । इतः कुमारेण पृष्टा-प्रिये! कैषा वृद्धा नारी सम्प्रति गृहमागत्य गता? । सा पाह- प्राणेश! मम प्रतिपन्नभगिन्या मदालसाया वैदेशिक्या दासी। तत् श्रुत्वा क्षणं मम भार्याऽसाविति रागी जातः। पुनरपि ध्यातं तेन हा मया मुघा चिन्तितमिदमिति पुनः पुनः खं निनिन्द। इतश्व-अन्यदोत्तमचरित्रो मध्याह्ने जिनपूजार्थं स्वगृहसमीपप्रासादे गतः । ततः क्षणान्तरे प्रियमनागतं मत्वा त्रिलोचना तस्य पत्युर्विलोकनाय दासी प्रेषयामास । दास्या सर्वत्र विलोकितोऽपि न लब्धो यदोत्तमचरित्रस्तदा त्रिलोचना तावदुःखिताऽजनि । अथ च तत्रैव पुरे महेश्वरदत्तो महेभ्योऽभूत् । तस्य श्रेष्ठिनो निधौ ५६ पट्पञ्चाशत् कलान्तरे ५६ पट्रपञ्चाशत् व्यवसाये च ५६ पल्पश्चाशत् सुवर्णकोटयः, ५०० पञ्च शतानि यानपात्राणि ५०० पञ्च शतानि शकटानि ५०० पर शतानि गृहाणि ५०० पञ्च शतानि हट्टानि ५०० पञ्च शतानि वक्षस्कारिकाः ५०० पञ्च शतानि वणिक् पुत्राः ५०० पञ्च शतानि गोकुलानि प्रत्येकं दशदशगोसहस्रमानानि ५०० पञ्च शतानि गजाः ५०० पञ्च शतानि ·"भीमरते. भरक्षित उत्तम चरित्र- कुमार- अश्वाः ५०० पञ्च शतानि नरयानानि ५०० श्रीकर्यः ५००.पञ्च शतानि वादिनाणि ५००००० पञ्चलक्षभृत्याः ५०० पञ्च शतानि सुभटाः । परं पुत्रों नास्ति । कियतां कालेन एका सुता जाता । ६४ चतुष्पष्टिकलाकुशलाऽपि सहस्रकलानाम्नी बभूव । इतश्च स महेभ्यः संसारासारतां विचारयन्निति दध्यौ-योग्याय कस्मैचिदर्यवराय। चरित्रम् । कन्यां गृहसारं च दत्त्वाऽहं जैनी दीक्षां प्रपद्ये । इतः-तेनान्यदा नैमिचिकः पृष्टः कोऽस्या वरो भावी ? । नैमित्तिकोऽवग्-मासान्ते महाराजाधिराजः सः बरो भावी । अतस्त्वया विवाहसामग्री कार्या, नात्र सन्देहः कार्यः। ततो हृष्टो महेश्वरदत्तो मासान्ते लग्नं ललौ । क्रियते महोत्सवः आकार्यन्ते स्वजनाः भोज्यन्ते खजातयः सर्वाः कारिता महामण्डपाः बद्धानि महातोरणानि शृङ्गार्यन्ते कन्याः गायन्ति ललना धवल- गीतानि, सज्जीक्रियन्ते वरस्य दानाय करितुरगवस्त्राभरणादीनि । विस्तृता चैषा वार्ता पुरमध्ये सर्वत्र, गता राजसभायां, राजापि विस्मयमापन्नो दध्यौ-अहो धन्योऽयं महेश्वरदत्तो य एवंविधैश्वर्यवानपि । २३५ ॥ वैराग्येन जामाने गृहसारं वितीर्य दीक्षां जिघृक्षुः । ततोऽहमपि त्रिलोचनापतये उत्तमचरित्राय गवेपयित्वा प्रकटीकृताय राज्यं दत्त्वा प्रवजामि । ततो महेश्वरदत्तेन सह विमृश्य नैमित्तिकवचनास्थया राज्ञा नगर, ·। मध्ये पटहो दापितः यस्त्रिलोचनायाः भर्तुः शुद्धि मदालसायाश्च मूलवृत्तान्तं कथयति तस्मै राज्यं दीयते सहस्रकला कन्या इति च । अथ च मासप्रान्ते एकेन शुकेन पटहः स्पृष्टः, प्रोक्तं च-भो भो राजपुरुषाः! नयत मां राजसभायां. अहं च राज्ञो जामातुर्मदालसायाश्च शुद्धि पूर्ववृत्तान्तं कथयामि, जीवितोऽस्मि राज्यं लप्से, सहस्रकलां च कन्याम् । अहो पक्षिणोऽपि मम भाग्यानि जाग्रति । ततः कौतुकात्तैः पुरुषैनाती राजसभायां स शुकः, प्राह च-मदालसामत्रानय स्थापय च त्रिलोचनां यवनिकान्तरे, यथाऽहं त्रिकाल- ज्ञानी सर्वं वदामि । राज्ञा तथा कारिते अहो शुकः कथंकारमतीतामनागतां च कथां कथयिष्यति ? कथं वा राज्यमस्मै राजा दास्यति ? कथं वाऽसौ तिर्यङ् राज्यं करिष्यतीति कौतुकादहमहमिकया मिलितेषु सर्व- पौरलोकेषु पूर्व मदालसाकयां प्राह-यथा वाराणस्यामुत्तमचरित्रः क्षमापालपुत्रः, पोतमारूढश्व, स एव समुद्रमध्ये जलकान्तगिरी कूपमध्ये प्रविष्टः, पातालभवने लङ्काधिपस्य भ्रमरकेतुराक्षसस्य पुत्री मदालसां परिणीय कूपद्वारात् पुनर्वहिरागात् । समुद्रदत्तस्य पोतं सकलन आरूढः । पञ्चरत्नप्रभावात् । जलधान्येन्धनवस्त्रादिभिः पोतलोकान् सुखिनश्वकार । ततः समुद्रदत्तेन स्त्रीधनलोभात् समुद्रान्तस्तमिस्रायां ·चरित्र- कुमार- चरित्रम्। पातितः, तिमिना ग्रस्तः। ततः स तिमिस्तटं प्राप्तः। मैनिकैस्तस्योदरे स्फाटिते निस्ससार जीवन्नेव कुमारः। तत्र मैनिकपाटके स्थितः । तैः सहान्यदाऽत्राऽऽयातः। राजपुन्यास्त्रिलोचनायाः पाणिग्रहणं कृत्वाऽऽवासे स्थितः। अन्यदा जिनालये जिनपूजां मध्याह्ने कुर्वाणः पुप्पमध्यस्थितमदनमुद्रितमुखां नलिकां कौतुकादुद्घा- दयन् ताम्बूलिकसप्पेण दष्टः । पुष्पपात्रोपरि गतचैतन्यः पपात । हे राजन् ! कथिता तव मदालसायाः कथा त्रिलोचनाभर्तुरपि शुद्धिः । येन त्वं सत्यप्रतिज्ञोऽसि तेन मह्यं राज्यं देहि सहस्रकलां कन्यां च । यथा तिर्यङ- प्यहं शुकः कियन्तं कालं राज्यसुखमनुभवामि । इत्युक्त्वा मौनमाधाय शुकः स्थितः। ततो राजाऽवग्-कथं पाचे राज्यं दीयते ?1शुकोऽवग्-हे राजन् ! यदि सत्यप्रतिज्ञोऽसि तर्हि राज्यं मह्यं देहि, नो चेत् महाराजाय स्वस्ति भवतु । अहं तु स्वस्थानं यास्यामि । फलावादनादिना खयं जीविप्यामि। पुराऽपि ज्ञातं मया-यत् प्रायो मानया मायाविनः, (अ) सत्यप्रतिज्ञा() कृते खकार्ये विघटयन्त्येव । तेनात्र मया न स्थातव्यमित्युक्त्या यावच्छुको याति तावत्वहस्तेन राज्ञा धृतः शुकः, प्रोक्तश्च-हंहो वाचालशिरोमणे कीरवर ! दास्यते तुभ्यं राज्यं, परमप्रतः किं जातं? कास्ते स उत्तमचरित्रः? किं जीवति मृतो वा बद।ततः पुनरपि शुकः प्राह-अहो तिले ·तैलं न जातं, तर्हि किं तिलसरैभविष्यति । एतावत्प्राक्कथया कथितया यदि त्वया मे राज्यं न दत्तं तदा किमतो मम उक्तात्परं दास्यसीति । तथापि वक्ष्यामि, शृणु-राजन् ! यदा कुमारः सर्पदष्टोऽवनौ पपात तदाऽनङ्गसेनानाम्नी दिव्यरूपपात्रं गणिका केनापि प्रयोजनविशेषेण तनैकाकिन्येवं समायाता । तया च विपापहारिमुद्रिकामणिजलेन सिक्तः पुनरुज्जीवितश्चं, तदैव खगृहे स्थापितश्च चतुर्थभूमौ चित्रशालायां, तया सह सुखमनुभवति साम्प्रतम् । राजन् ! खस्ति तवास्तु, मुञ्च मां निरपराधम्, अलं राज्येन, तुष्टोऽस्मि वनफलैरेव, मुघा मया गलतालुशोपः कृतः। शुभमस्तु सदा सत्यवादिभ्यो मानवेभ्यः । भद्रमस्तु वैद्येभ्यस्तभ्यों ये सर्वथा दाक्षिण्यं मुक्त्वा पूर्व धनं गृहीत्वा पश्चाद्रोगिणे रसायनं ददति । अहं पुनर्दाक्षिण्यवान महामूर्खः यः सर्वां कथा कथयित्वा पश्चाद्राज्यमीहे इति । अथ राजा जगौ-हे कीर ! यथाऽर्दै कृते गडुप्रभृतिवैद्यके वैद्यो न गमनं लभते कथितं धनमपि नाप्नोति तथा भवानपि अोक्तां, कथां मुक्त्वा 'गन्तुं न लभते राज्यमपि नाप्नोति। ततः स्थिरो भव यावंद्वयगनङ्गसेनाया गृहे तं कुमारं विलोकयामः, अग्रतः कथां पृच्छामः, पश्चात्तव राज्यं दास्यामः । शुकोऽवंग-विदूपककार्यमाणजेमनवाण्यां चुलुकंग्रहण एंव प्रतीतिरुत्पद्यते तथाऽत्रापि तवं वचसि ।

·भीमरते.
प्रवृत्ति
चरित्र-
कुमार-
चरित्रम्।
तथापि क्षणमेकं स्थितोऽस्मि । विलोक्य गणिकावेश्म । ततो राजाऽज्ञया गता गणिकायहे जनाः, तैर्विलोकित
गृहं सर्व, स कुमारो न दृष्टः। पृष्टं-कस राजजामाता ?।सा किमपि प्रत्युत्तरं नापयति । प्रत्यागत्य ते नराः सर्व
राजे विज्ञपयन्ति स । राजा दध्यौ-न ज्ञायते परमगहनं किमपीदं वृत्तम् । ततः शुकमेव पृच्छामि । ननु
शुकराज! किमस्मान् मुधा विप्रतारयसि ?, वदाग्रतः सर्वम् । त्वत्तः कोऽपि पर एतत्स्वरूपस्य वेदिता वक्ताऽऽपि च न ।
ततः शुकः प्राह-राजन् ! सर्वभाषणं विना नास्ति मम तव हस्तान्मुक्तिरिति सर्व शृणु, जायतां सर्वेषां प्रमोद
इति कथयामि। सर्पदशनादनु ना(अनङ्ग)गसेना दध्यौ-नूनमद्भुतसौभाग्यो गुणवानसौ राजजामाता । ममास्मिन्न
भवेऽयमेव भर्ताऽस्तु । परं यदि राजा ज्ञास्यति तदाऽस्य नात्र स्थातुं दत्ते इति, स्वस्थानाद्गतः कथं पुनरयमत्रायाति ? ।
ततस्तथा कुर्वे यथाऽसौ राजजामाता न याति इति तया मन्त्राभिमत्रिते देवरके प्रसुप्तस्य तस्यांनौ निबद्धे
जातः शुकः कुमारः, क्षिप्तः पञ्जरे । सा च प्रत्यहं दवरकच्छोटनान्नरं पुनस्तद्वन्धनाच्च शुकं खेच्छया तन्मोहाद
कुरुते स्म । इतथ कुमारो ध्यौ-अहो मानुष्येऽपि मम तिर्यत्वं जातं, हा मया किं पातकं पूर्वभवे कृतम्।अत्र है
भचे किमपि कृतं न स्मरामिाहुं ज्ञातं, मयाऽत्रैव भवे पित्राऽदत्ताया मदालसायाः पाणिग्रहणं कृतं, रत्नपञ्चकं च
॥२३७॥

·Kamar 1. राक्षसेनादत्तं गृहीतम् । एतत्पातकहयेन गृध्रस्य गृभ्रान्तरेण भक्ष्यग्रहणवत् सर्वं धनधान्यं मदालसादिक गृहीत्वा तेन वणिजाऽहं समुद्रे क्षिप्तस्तिमिना च ग्रस्तः । तथा त्रिलोचनागृहे वृद्धा स्त्री समायाता । ततो मदालसेतिसदृशाभिधानायां तस्याः खामिन्यां कस्यांचिदज्ञातरूपायां स्त्रियां खप्रियाभ्रमात् क्षणं रागयुद्धि- मकार्पम् । तथा जिनपूजासमये त्यक्तान्यव्यापारोऽपि पुप्पमध्यनिर्गतमुद्रितमुखनलिकोद्घाटनं देवपूजानुप- योग्यपि कौतुकादनर्थदण्डरूपमकरवम् । एतत्पापद्वयेन मम सर्पदंशः तथा मानुष्येऽपि शुकरूपत्वादि जातम् । अथवाऽमीपां पापतरूणामयं कुसुमोद्गमः, फलं तु यद्यागमः प्रमाणं तदा नरकपात एवेति खपापानि सारं सारं मुहुर्मुहुर्निनिन्द । अनङ्गसेनानुरागेण च तत्रैव मासं यावत्तस्थौ । अद्य पुनरुद्घाटमेव पारद्वारं मुक्त्वा कापि गतायामनङ्गसेनायामवसरं लब्ध्वा परिजनमुखेन पटहोवोषणां च श्रुत्वा तत उड्डीय पटह.स्पृष्टवान् । राजन् ! सोऽहम् । इति श्रुत्वा राज्ञा दवरकः शुकस्यांवितश्छोटितः, जातः स्फुटरूपः कुमारः। सञ्जातः सर्वषां प्रमोदः । दचा च तदैव महेश्वरदत्तेन कन्या, परिणीता च कुमारेण महोत्सवपूर्व, मिलितास्तिस्रो भार्यः । स्थापिता भार्यात्वेनानङ्गसेनाऽपि । अथारामिकीमाकार्य भृशं ताडयित्वा पुष्पमध्यसर्पक्षेपादिवृत्तान्तं पप्रच्छ 100 ·चरित्रमा ॥२३८॥ श्रीमरते राजा । तयापि समुद्रदत्तेन कारितं सर्पनिप्पादनादिनोत्तमचरित्रस्व मारणमानीतमूचे, खामिन् ! कारास्थेन । ज्वरवृत्तिः॥ समुद्रदत्तेन वणिजा सुवर्णपञ्चशतीदानेन मम पार्थादिदं कारितं, मा लोभान्धया कृतमेतत् पातकम् । ततो राज्ञा रुष्टेन समुद्रदत्तो वध्य आदिष्टः आरामिकी च । कुमारेण कृप्या द्वावपि मोचितौ । राज्ञा सर्वस्वदण्डं कृत्या देशान्निष्काशितौ । अथ राज्ञा प्रागुत्पन्नवैराग्येण पुत्राभावात् लामात्रे तस्मै कुमाराय समुद्रतटं यावद्राज्यं दत्त्वा स्वयं तपस्या गृहीता । महेश्वरदत्तेन स्वगृहसर्वस्वं कुमाराय दत्त्वा राज्ञा सह प्रव्रज्या गृहीता। उत्तमचरित्रो राजा सञ्जातः । इतश्च-भ्रमरकेतू राक्षसेश्वरः पष्टिलक्षप्रमाणरक्षःसैन्यं मेलयित्वा नैमित्तिकं पृष्टवान्-कास्ते उत्तमचरित्रो मम वैरी १ । नैमित्तिकः प्राह-तव पुत्री मदालसा परिणीय सारभूतं त्वदीयं रत्नपञ्चकं गृहीत्वा- धुना मोटपल्लीनामवेलाकूलराज्यं कुर्वाणोऽस्ति । सकलतटस्वामी सञ्जातोऽस्ति सम्प्रति । तत् श्रुत्वा राक्षसपति- । र्दथ्यौअहो अलंच्या भवितव्यता'। समुद्रान्तःशैलस्थितकूपद्वारा प्रविश्य भूचरेणाप्यमुना पातालभवने देवाना- ' मप्यगम्ये मया गुप्तीकृता मदालसा परिणीता। रत्नपञ्चंतयी तथा च मम जीवितप्राया गृहीता।अहो नैमित्तिकस्य ज्ञानम् । अहो एतस्य भूमिगोचरस्यापि भाग्यातिशयः। यस्तदा शून्यहीपे एकाकी सन्नाहादिरहितोऽपि मया जेतुं १२३८ ·न शेके स सम्प्रति प्राप्तराज्यः पञ्चरत्नमहिम्ना सम्पूर्णकोशबलः प्रभूतसुभटकोटिपरिवृतः कथं जेतुं शक्यते । अथवा जामात्रा सह कलहे का शौभा भवति ? । इति विचिन्त्य विमुक्तरणसंरम्भो मोटपल्लीवेलाकूलमागत्य सप्रणयं स्वतनयाँ सम्भाष्य श्रीउत्तमचरित्रं नृपं प्रणम्य तदाज्ञां प्रपद्य खस्थानमागमत् । इतश्च-एकदा राज्ञः संसदि कश्चिल्लेखहारकः समायातः । राज्ञे च लेखं समर्पयामास । राजाऽप्युन्मुद्यावा- चयत् । तथाहि-स्वस्तिश्रीवाराणस्यां राजा श्रीमकरध्वजःस्वपुत्रमुत्तमचरित्रनामानं कुमारं निर्भरमालिङ्गय कुशल- कथनपूर्वकमादिशति-यथा वत्स! त्वयि विदेशं प्रति प्रस्थिते अहं त्वामपश्यन् अश्ववारान् पत्तीन सर्वत्र लेखहारान प्रेपयित्वा तव शुद्धिमकार्पम् , परं प्रयाणदिवसादनुग्रामे पुरे पत्तने निवेशने वने पर्वते द्वीपे च भवतो वार्ताऽपि न लेभे । अन्यच्च-अहं वाईकेण राज्यभारधौरेयस्य भवतो विरहेण च सम्प्रति व्याकुलो जातोऽस्मि । अधुना च त्वं मोटपल्लीवेलाकूले राज्यं कुर्वाणः श्रुतः । ततोऽसौ लेखः प्रहितः। एतज्ज्ञात्वा दृष्टलेखेनात्रागन्तव्यमिति लेखार्थमवगत्य तदैव वेलाकूलराज्यं प्रधानेभ्यो भलापयित्वा खयं ससैन्यप्रियाचतुष्टययुतो वाराणसी प्रतस्थे । क्रमेण चिनकूट प्राप्तः । तत्र तत्स्वामिना महासेनराज्ञा समुत्पन्नवैराग्येण निष्पुत्रेण राज्यधुरन्धरं नरं ज्ञातु-

·भीमरले.
प्रति
चरित्र-
कुमार-
चरित्रम्।
माराधितया "सन्तुष्टया देव्या प्रोक्तम्-प्रातस्तव राज्यधुराधौरेयः श्रीउत्तमचरित्रनामा राजाऽत्रैष्यति,
प्रातस्तसी राज्यं दत्त्वा निश्रितः सन् खकार्य साधयेति । ततो राजा देवतागिरा तत्रागतायोचमचरित्राय
राज्यं दत्त्वा श्रीचन्द्रशेखरसूरिपा दीक्षां जग्राह । अत्र धमोपदेशः ।
अथ कतिचिदिनानि तत्र स्थित्वा मेदपाटमालवकसपादलक्षकर्णाटमहाराष्ट्रादिदेशान् खायचीकृत्य
तन तत्र स्वनियोगिनः स्थापयित्वा क्रमेण गोपालगिरिमहादुर्ग प्राप्तः । तत्र च वीरसेनो राजा सिन्धुसौ-
पीरप्रभृतिदेशनेता चतुरक्षौहिणीसैन्यसमुदायः श्रीउत्तमचरित्रस्य सम्मुखमागतः, दूतमुखेन ज्ञापयामास-
मद्देशं परित्यज्यान्यतो व्रज युद्धसज्जो वा भवेति । उत्तमचरित्रोऽपि दूतगिरा क्रुद्धः सङ्ग्रामसज्जोऽभूत् । उभयो-
रपि सैन्ययोः प्रवृत्तो घोरो महारणः, तदा जितमुत्तमचरित्रेण, जीवन्नेव बद्धो वीरसेनो मुक्तश्च स्वाज्ञा ग्राहयित्वा।
वीरसेनोऽपि तेनैव वैराग्येणोचमचरित्राय राज्यं दत्त्वा सहस्रनृपयुतस्तपः प्रपेदे । कियन्तमपि कालं तत्र स्थित्वाऽ-
न्यदा वाराणसी प्रति प्रस्थितः। प्राप्तः स्वराजधानी पित्रा कृतप्रौढप्रवेशोत्सवः पुरमध्ये प्रविवेश, ननाम च पितुः
पादौ । श्रीमकरध्वजोऽपि तस्मै राज्यं दत्त्वा प्रवत्राज। अथ राज्यचतुष्टयस्वामी राजा श्रीउत्तमचरित्रः पूर्वपुण्यानु-
॥२३९॥

·भावेन चिरं सौख्यमन्वमुंक्त । तस्य च ४० चत्वारिंशत्कोटयो प्रामाणां ४. चत्वारिंशत्लक्षाणि गजाना ४० चत्वारिंशत्लक्षाग्यवानां ४० चत्वारिंशतलक्षाणि रथानां चत्वारिंशत्कोटयः पचीनां पत्न्यश्चतस्रो ( परःसहस्राः) भूपानामासन् । तेन च कारिताः प्रतिग्रामं जिनप्रासादाः, प्रवर्तिताः प्रतिवर्ष रथयात्रातीर्थयात्रादिमहाः, मुक्ताः सर्वग्रामेषु कराः। अन्यदा समायातः केवली, गतो वन्दनाथं राजा, श्रुता धर्मदेशना। राजा पप्रच्छ-भगवन् ! केन कर्मणा मम सम्पदोऽद्भुता जाताः ? केन च मम समुद्रे पतनं जातं ? कियत्कालं केन वा मम शुकत्वं च? केन वाऽनङ्गसेनागणिका प्राप्ता? । केवली प्राह-शृणु राजन् ! हिमवद्भूमौ सुदत्तग्रामे धनदत्तः कौटुम्बिकः, चत्तस्र- स्तस्य भार्याः, स च पूर्व धनवानपि कालेन विधिवशादत्यन्तं दरिद्रो जातः। अन्यदा मागें चौरैरपहृतवस्त्राश्च- त्वारो मुनयस्तत्रागताः । धनदत्वेन भद्रकतयोदारतया च प्रासुकानि शीतकालपरिभोग्यानि खप्रावरणवस्त्राणि चत्वारि श्रद्धातिशयात् साधुभ्यो दत्तानि । भार्याभिरनुमोदना कृता । धनदत्तजीवस्तेन पुण्येन त्वं राजा जातः राज्यचतुष्टयस्वामी, वस्त्रपानदानात् तव रत्नपञ्चकं धनधान्यमणिकनकचीनांशुकक्षीरोदकरलकम्बलप्रभृति- वस्तूनां सर्वदा सम्पादक जातम् । एकदा च पूर्वभवे त्वया मैनिका इव मलिनगात्रा एते मुनय इति जुगुप्सा

·भीमरत
उत्तम
चरित्र-
कुमार-
चरित्रम्।
३२५०
कृता तेन कर्मणा मीनोदरे उषितस्त्वं कियन्तमपि कालं मैनिकगृहे स्थितश्च भवान् । सहस्रतमें भवे एकः
शुकः पञ्जरे क्षिप्तः तेन पापेनात्रापि भवे शुकत्वं प्राप्तम् । अनङ्गसेनायाश्च पूर्वभवे' कांचित्सखी अत्यहुतं-
शृङ्गारा अहो गणिकेयमिति हसिता तेन कर्मणाऽसौ गणिका जाता । इति श्रुत्वा राजादयो वैराग्यमापन्नाः
मुताय राज्यं दत्त्वा प्रवज्यां जगृहुः । तीवं तपस्तस्वा. देवा अभूवन् । महाविदेहे मुक्तिर्भविष्यति ।
इति वस्त्रदाने उत्तमचरित्रराजकथा समाप्ता ॥ १४ ॥
प्रतियोध्यं कुटुम्बं खमुत्तमेर्निजशक्तितः । क्षेमङ्करमहासाधुनेव मुक्तिसुखाप्तये ॥ १॥
केनचिद् गृहस्थेन खधान्यपरावर्तनानीत[मन्य]मन्नं न ग्रहीतव्यं साधुना कलिसम्भवात् , तथाहि-वसन्तपुरे
निलयः श्रेष्ठी, सुदर्शना भार्या, तयोर्दी पुत्रौ-क्षेमङ्करदेवदत्तौ, लक्ष्मीर्दुहिता च । तत्रैव पुरे तिलकप्रेष्ठिनः सुन्दरी
प्रिया । धनदत्तः पुत्रः, बन्धुमती सुता।अन्यदा तत्र क्षेमङ्करः पुत्रः सूरीणामुपकण्ठे दीक्षां गृहीतवान् । देवदत्तेन
च बन्धुमती धनदचेन च लक्ष्मीः परिणीता । अन्यदा कर्मवशात् धनदत्तस्य गृहे दारिद्यमुपागतं, ततः स
दुःखप्रापं कोद्रवरं मुझे। देवदत्तश्वेश्वरः सन् सदा शाल्योदनं भुङ्के । अन्यदा क्षेमङ्करसाधुस्तत्रागतश्चिन्त-
।
॥२४॥

·यामास-यदि देवदत्तस्य भ्रातुर्रहे गमिष्यामि तदा मे भगिनी दारिणाहमभिभूता ततो मम गृहे साधुरपि भ्राता न समुत्तीर्ण इति परिभवं मंस्यते इति ततोऽनुकम्पया तस्सा एवं गृहं प्रविवेश । भिक्षावेलायां च तया चिन्तितं लक्ष्म्या यथा एको भ्राता साधुभ प्राघूर्णकभ, मम गृहे च कोद्रवचरन्ततः कथमसी अम्मै दीयते ?, शाल्योदना मम गृहे न विद्यते, ततो भाजायाया बन्धुमत्याः सकाशात् कोद्रवीदनपरावर्तनेन शाल्योदन- मानीय ददामीति। तथैव कृतम्।अत्रान्तरे च देवदत्तो भोजनाचं स्वगृहमागतः। देवदत्तो बन्धुमत्या पएच्छे, यथा- भो कान्त ! अद्य भवता कोद्रवौदनो जेमितव्यः । तेन चापरिक्षातपरिवर्तनवृत्तान्तेन चिन्तितम्-ययाऽनया कृपणतया कोदवौदनो रादो, न शाल्योदनः, ततस्तां ताडयितुमारेभे, सा च तायमाना पाह-किं मां ताड- यसि ? । तवैव भगिनी कोद्रवौदनं मुक्त्वा शाल्योदनं नीतवती । धनदास्यापि भोजनार्थमुपविष्टस यः शाल्योदनः क्षेमकरस्य दीयमान उद्धरितः स गौरवेण लक्ष्म्या परिवेपितः । ततस्तेन सा पृष्टा-कुतोऽयं शाल्यो- दनः । ततः कथितः सर्वोऽपि वृचान्तस्तया । ततशुकोप धनदत्तधाहेति-हा पापे ! किमिति माणकमेकं शालि पत्रमा साधवे शाल्योदनो दत्तः । अथवा (किमिति) आत्मीयगृहसत्कः कोद्रयो न दवः । यत्परगृहादानयनेन

·धीमरते.
पशि
परावर्तने
क्षेमकर-
कथा।
।
मम गृहे मालिन्यमानीतं त्वया । ततस्तेनापि सा ताडिता ।' साधुना चायं वृत्तान्तो गृहद्वयवर्ती सर्वोऽपि
जनमुखात् शुश्रुवे । ततो निशि सर्वाण्यपि तानि प्रतियोधितानि । यथा इत्यमस्माकं न कल्पते, परमजानता
मया गृहीतमन्नम्, अत एव च कलहादिदोपसम्भवात् भगवता प्रतिषिद्धम् । ततो जिनप्रणीतधर्म सविस्तरं
कथितवान् । ततः सर्वेपामपि संवेगोऽभूत् । दत्ता च दीक्षा तेषां सर्वेपामपि । ततः कालेन तेषां मुक्तिरपि
भविष्यति ।। इति क्षेमङ्करमहासाधुकथा समाप्ता ॥ १५ ॥
जंघाहीणा ओमे कुसुमपुरे सिस्स जोग रह कहणं । खुड्दुगंजणसुणणा गमणं देसंतरे सरणं ॥१॥
भिक्खे परिहार्यते थेराणं तेसि ओमि दिताणं । सह भुज चंदगुत्ते ओमोयरियाए दोवल्लं ॥२॥
चाणक पुच्छ इट्टाल चुण्णं दारं पिहित्तु धूमे य । दटुं कुच्छ पसंसा थेरसमीवे उवालंभो ॥ ३ ॥
तथाहि-कुसुमपुरे चन्द्रगुप्तो नाम राजा । तस्य मन्त्री चाणक्यः । तत्र च जङ्घाबलपरिहीनाः सुस्थिता-
भिधाः सूरयः । अन्यदा व तत्र दुर्भिक्षमपतत् । ततः सूरिभिश्चिन्तितम्-अमुं समृद्दाभिधानं शिप्यं सुरिपदे
संस्थाग्य सकलगच्छसमेतं मुभिः कापि प्रेषयामि । ततस्तस्मै योनिप्राभृतमेकान्ते व्याख्यातुमारब्धम् । तत्र च
॥२४१॥

·शुद्धकद्वयेन कथमप्यदृश्यीकरणनिवन्धनमञ्जनं व्याख्यायमानं शुश्रुवे । यथा तेनाञ्जितचक्षुर्न केनापि दृश्यते । इति योनिप्राभूतव्याख्यानसमर्थनानन्तरं च समृद्धाभिधोऽन्तेवासी सरिपदे स्थापितः।मुत्कलितश्च सकलगच्छ- समेतो देशान्तरे । स्वयमेकाकिनस्तत्रैवायतस्थिरे सूरयः। कतिपयदिनानन्तरं क्षुल्लकद्वयमाचार्यसमीपे समाज- गाम। आचार्या अपि यत् किमपि भिक्षया लभन्ते तत्सम विभज्य क्षुल्लकद्वयेन सह भुञ्जते। तत आहारापरिपूर्णतया सूरीणां दौर्बल्यमभवत्। ततश्चिन्तितं क्षुल्लकद्वयेन-अवमोदरता सूरीणां, ततो वयं पूर्वश्रुतमञ्जनं कृत्वा चन्द्रगुप्तेन सह भुजावहे इति । तथैव कृतम्। ततश्चन्द्रगुप्तस्याहारस्तोकतया बभूव शरीरे कृशता । ततश्चाणक्येन पृष्टं-किं ते शरीरे दौर्बल्यं ।सपाह-परिपूर्णाहारालाभतः। ततश्चाणक्येन चिन्तितम्-एतावत्याहारे परिवेष्यमाणे कथ- माहारस्यापरिपूर्णता ? । तनूनमञ्जनसिद्धः कोऽपि समागत्य राज्ञा सह भुते । ततस्तेनाञ्जनसिद्धग्रहणाय भोज- नमण्डपेऽतीव श्लक्ष्णेप्टिकाचूर्णे विकीर्णे दृष्टानि मनुप्यपदानि।ततो निश्चिक्ये-नूनं द्वौ पुरुषावञ्जनसिद्धावायातः। ततो द्वारं पिधाय मध्येऽतिवहलो धूमो निप्पादितः।धूमबाधितनयनयोश्च तयोरञ्जनं नयनाश्रुभिः सह विगलितं। ततो बभूवतुः प्रत्यक्षौ क्षुल्लकौ । कृता चन्द्रगुप्लेनात्मनि जुगुप्सा-अहो विद्यालितोऽहमाभ्यामिति । ततवाणक्येन

·अञ्जनपिण्डे
क्षुल्लक हय-
कया।
।
तस्स समाधाननिमित्तं प्रवचनमालिन्यरक्षार्थ च प्रशंसितो राजा-यथा धन्यस्त्वमसि यो वालब्रह्मचारिभिर्यतिभिः
पवित्रीकृत इति । ततो बन्दित्वा मुत्कलितौ द्वावपि क्षुल्लको । चाणक्येन रजन्यां वसतावागत्य सूरय उपा-
लब्धाः-यथैतौ युप्मतक्षुल्लकावुहाहं कुरुतः। ततः सूरिभिः स एवोपालब्धो । यथा-त्वमेवात्रापराधकारी। द्वयोरपि
शुलकयोर्न निर्वाहं चिन्तयसि । स प्राह-भगवन् ! अद्यप्रभृति मया सर्वेषामप्यन्नपानादिचिन्ता कार्येति ।
पादयोर्निपस सूरयस्तेन क्षमिताः। सकलस्यापि सङ्घस्य तत ऊवं यथायोग्यं चिन्तितम् । ततस्तावपि क्षुल्लको
गुरुपा आलोचना लात्वा सम्यग् कृत्वा तौ खगं गतौ । कमान्मुक्तिं गमिप्यतः । इति क्षुल्लककथा ।। ५६ ॥
मानोपरि चालकोदाहरणम् । तथाहि-गिरिपुष्पिते पुरे सिंहाहाचार्याः सपरिवारा ईयुः । अन्यदा सेवति-
काक्षणः समजनि । तसिंग दिवसे तत्र पौरुप्यनन्तरं एकत्र तरुणश्रमणानां समवायोऽभवत् । तेषां परस्परमु-
छापोऽभूदिति । तत्र कोऽप्यवदत्-को नामैतेषां मध्ये प्रातरेव सेवतिका आनेष्यति । तत्र गुणचन्द्राभिधः
मुलकः प्रत्रवादीत्-अहमानेप्यामि । ततोऽभाणीत् स साधुः-सर्वसाधूनां सेवतिका धृतगुडसहिता रोचते रहिता
का? । डक आह-बादशीस्त्वमिच्छसि तादृशीरानेष्यामि । एवं च कृत्वा प्रतिज्ञा नांदीपात्रमादाय भिक्षार्थ
॥२४२॥

·निर्जगाम । प्रविष्टः कापि कौटुम्बिकगृहे। दृष्टाथ तत्र प्रचुराः सेवतिकाः । घृतगुडादीनि च प्रभूतानि प्रगुणी- कृतानि । ततोऽनेकधा वचनभङ्गीभिः सुलोचनाभिधाना कौटुम्बिकगृहिणी याचिता । तया च सर्वथा प्रतिषिद्धः बुद्धकः । ततः क्षुल्लकोऽभाणीत् सामपं-नियमादियं सेवतिका सघृतगुडा मया ग्रहीतव्या । सुलोचनाऽपि साम क्षुछकवचः श्रुत्वा सञ्जातकोपा प्रत्युवाच-यदि त्वमेतासां सेवतिकानां किमपि लभसे तदा मदीया नासिका छेद्या। बन्छकोऽचिन्तयत्-अवश्यमेतन्मया विधातव्यम्, एवं विचिन्त्य गृहान्निर्ययौ। पप्रच्छ च कस्यापि पार्धे-कस्येदं गृहमिति ? । सोऽवादीत्-विष्णुमित्रस्य । ततः पुनरपि क्षुल्लकः पृच्छति-स इदानीं क वर्तते ? । तेनोक्तं-पर्षदि । ततः पर्षदि गत्वा सहर्प इव पर्पजनान् पृष्टवान्-भो! युप्माकं मध्ये को विष्णुमित्रः? । जना अप्यवादियुः-किं साधो! तव तेन प्रयोजनम्? । साधुरवोचत्-तं किमपि याचिष्ये । स च तेषां सर्वेपामपि प्रायो भगिनीपतिरिति सहासं तैरवाचि-कृपणोऽसौ, न ते किमपि दास्यतीत्यस्मानेव याचस्व । ततो विष्णुमित्रो दध्यौ-मा मे अपभ्रा- जना भवेदिति तेपामग्रतो भूत्वा बभाण-अहं विष्णुमित्रोऽहं । याचख किमपि मां । मा केलिवचनममीपां कर्णे अकाश्चि । ततोऽवादीत् क्षुल्लको-याचेऽहं यदि त्वं महेलाप्रधानानां पण्णां पुरुषाणामन्यतमो न भवसि । ततः

·भीमरते.
स्वरचित
मानपिण्डे
सेवतिका-
॥२५३॥
पर्पजना अवादिपु:-के ते पट पुरुषा महेलाप्रधानाः ? येपामन्यतमोऽयमाशङ्कयते । ततः क्षुल्लक आह-
श्वेतामुलि १ कोड्डायी २, तीर्थस्वायी ३चकिङ्करः ४ हदज्ञो ५ गृध्ररिंखी च ६, पडेते गृहिणीवशाः ।।
एतेषां पण्णामपि कथानकान्यमूनि सन्ति । तथाहि-वचिद्बामे कोऽपि पुरुपो निजभार्याछन्दानुवर्ती, स
च प्रातरेयोत्याय जातबुमुक्षो निजभायां भोजनं याचते । सा च वदति-नाहमालस्येनोत्थातुमुत्सहे । तत-
स्त्यमेव समाकर्प चुळ्या भस्म । बहिः प्रक्षिप । तत्र प्रातिवेश्मिकगृहादानीय वह्नि प्रज्वालय तमिन्धनप्रक्षेपेण ।
समारोपय चुयाः शिरसि स्थाली । एवं यावत् पक्त्वा कथय । ततोऽहं परिवेपयामि इति । स च तथैव प्रति-
दिनं कुरुते । ततो लोकेन प्रातरेवास्य चुल्या भस्मसमाकर्पणेन श्वेतीभूताङ्गुलिदर्शनात् सहासं श्वेताङ्गुलिरिति
नाम कृतम्। एष श्वेताङ्गुलिः १॥ तथा क्वचिद्रामे कोऽपि पुरुषो निजभार्यामुखदर्शनसुखलम्पटस्तदादेशवर्ती ।
अन्यदा तया भार्यया कथितं यथाऽहमालस्ये, त्वमेव चोदकं तडागादानय। स च देवताऽऽदेशमिव भार्याऽऽदेशम-
भिमन्यमानः प्रतिवदति-यदादिशसि प्रिये! तदहं करोमि। ततो दिवसे लोको मां मा द्राक्षीदिति रात्रौ पश्चिम-
यामे समुत्याव प्रतिदिवसं तडागादुदकमानयति । तस्य च तत्र गमनागमने कुर्वतः पदसञ्चारशब्दश्नवणा-
॥२४३॥

·तो घटभरणे युङयुद्धशब्दश्रवणतन तडागपालीवृक्षेपु प्रसुप्ता बका उड्डीयोत्पतन्ति । एप वृत्तान्तो लोकेन विदितः।। ततोऽस्वार्थस्य सूचनार्थ हासेन बकोडायक इति नाम कृतम् । एप वकोड्डायकः २.॥ तथा कचिद्रामे कोऽपि पुरुषो भार्यास्तनजघनादिस्पर्शलम्पटो भार्याछन्दानुवर्ती, स च प्रातरेवोत्थाय कृताञ्जलिप्रग्रहो वदति-दयिते ! किं करोमि ? । सा च वदति-तडागादुदकमानय। ततो यत् प्रिया समादिशतीत्युक्त्वा तडागादुदकमानयति । पुनरपि भणति-किं करोमि प्राणेश्वरि १ । सा वदति-कुसूलादाकृष्य तण्डुलान् खण्डय । एवं यावद्भोजनादूर्व मम पादान प्रक्षाल्य घृतेन फाणयेति । स च सर्वं तथैव करोति । तत एव लोकेन ज्ञात्वा तस्य किङ्कर इति नाम दर्शितम् । एप किङ्करः ३ ॥ तथा कचिद् ग्रामे कोऽपि पुरुषो भार्यादेशवः । स चान्यदा निजभार्या- मवादीत-याणेश्वरि ! लातुमहमिच्छामि । तयोक्तं यद्येवं तर्हि आमलकान् शिलायां वर्तय । परिधेहि स्नान- पोतिकां । अभ्यङ्गय तैलेनात्मानं। गृहाण घटं । ततस्तडागे स्नात्वा घटं च जलेन भृत्वा समागच्छेति । स च देवताशेपामिव भार्याऽदेशं शिरसि निधाय तथैव करोति । एवं च सर्वदेव । ततो लोकेनास्यार्थस्य प्रकटनाथ हासे- नास्थ लायक इति नाम कृतम् । एप सायकः ४ ॥ तथा कचिद् ग्रामे कोऽपि पुरुषो भार्याऽऽदेशविधायी ।

·भीमाने
घरगुपिता
महिला-
प्रधाना पट्
पुरुषी।
॥२४॥
अन्यदा स प्रियापाधे भोजनमयाचत । तयोक्तं-मम समीपे स्थालमादाय समागच्छ । सोऽपि यत् प्रियतमा
समादिशति तन्मे प्रमाणनिति बदस्तस्याः समीपे गतः। तया परिवेषितं भोजनं । तत उक्तं-भोजनस्थाने गत्वा
मुंव । ततः स भोजनस्थानं गत्वा भोक्तुं प्रवृत्तः । ततः पुनरपि तेन तीमनं याचितम् । सा च प्रत्युवाच-
स्थालमादाय मम समीपे समागच्छ । ततः स गृध्र इव उत्कटिको रिंखन स्थालेन गृहीतेन याति । एवं तक्रा-
दिकमपि गृह्णाति । तत एतलोकेन ज्ञात्वा हासेन गृध्र इव रिखतीति नाम कृतम् । एप गृध्ररिखी ५॥
तथा कचिद् ग्रामे भार्यामुखप्रलोकनसुखलम्पटस्तदादेशकारी कोऽपि पुरुषः । तस्यान्यदा भार्यया सह विषय-
सुखमनुभवतः पुत्रो बभूव । स च पालनक एव स्थितोऽतिवालत्वात् पुरीपमुत्सृजति, तेन च पुरीषेण पालनकं
बालकवस्त्राणि च खरंट्यन्ते । ततः सा भणति-बालस्य पोतिकानि प्रक्षालय, पालनकं बालं वस्त्राणि च । ततो
यत् प्रिया समादिशति तत् करोमीति वदन तथैव करोति । एवं सर्वदेव । ततो लोकेनैतज्ज्ञात्वा बालस्य हदनं
प्रदालयितुं जानातीतिकृत्वा हदक्ष इति नाम तस्य कृतम्। एप हदज्ञः ६॥ तत एवमुक्ते क्षुल्लकेन सर्वैरपि
पापंदिकैरेककालमट्टाहासेन हसद्भिरमाणि-मुलक एप पण्णामपि पुरुषाणां गुणानाददाति स्म । तस्मादेनं
॥२४४॥

·महेलाप्रधानं मा याचख ! विष्णुमित्रोऽवादीत्-नाहं पण्णां पुरुपाणां समानः । ततो याचख मामिति । ततः सकेनोक्तं-देहि मे घृतगुडसंयुताः पात्रभरणप्रमाणाः सेवतिकाः । विष्णुमित्रेणोक्तं ददामि । ततः क्षुल्लक करे गृहीत्वा स्वसमाभिमुखं चलितवान् । समागतो निजगृहद्वारे । ततः क्षुल्लकेनामाणि-प्रथममेव तव गृहे गतोऽभूयम् । तत्र तव भार्यया प्रतिज्ञा व्यधायि-यथा न किमपि ते दास्यामि । तत इदानीं ययुक्तं तत् समाचर। एवमुक्त विष्णुमित्रोऽवादीत् यद्येवं तर्हि क्षणमानमेव गृहद्वारे तिष्ठ । पश्चादाकारयिष्यामि । ततः प्रविष्टो गृहमध्यं विष्णुमित्रः। पृष्टा च तेन खभार्या-यथा राधा सेवतिका ?। प्रगुणीकृतानि घृतगुडादीनि ? । तयोक्तं-सर्व सजीकृतमस्ति । क्षत्रियोऽवग्-प्रकटीकुरु, कार्यमस्ति । तया दर्शिता रसवती । ततो गुडानयनच्छलेन पत्नी मालस्योपरि चटापिता । अपनीता ततो निःश्रेणिः । तत स आकार्य क्षुल्लकं पात्रभरणप्रमाणा ददौ तस्मै सेव- तिकाः। घृतगुडादीनि दातुमारब्धानि । अत्रान्तरे गुडमादाय सुलोचना मालादुत्तरीतुं प्रवृचा । पर निश्श्रेणि न पश्यति । ततो विस्मितदृष्टया सप्रसरं यावदालोकते तावत् पश्यति क्षुल्लकाय घृतगुडसंयुक्ताः सेवतिका दीय- मानाः। ततोऽहमनेन क्षुल्लकेनाभिभूतेत्यभिमानपूरितहृदया माऽस्मै देहीति महता शब्देन पुत्कुरुते । क्षुल्लकोऽपि तस्याः

·मायापिण्डे
धनदत्त
कथा।
सात्तिक
सम्मुखमवलोक्य मया तव नासिकापुटे मूत्रितमिति निजनासापुटें अङ्गुल्यभिनयेन दर्शयति । दर्शयित्वा च घृत-
गुडसेवतिका जगाम निजवसताविति । क्रमाद्गुरुपार्थे जिनेन्द्रोक्तधर्म श्रुत्वा कौटुम्बिको दीक्षा । जग्राह । विरं
|संयमं प्रपाल्य वर्गसौख्यमाप । ततो मुक्तिमपि यास्यति । क्षुल्लकोऽपि मानं मुक्त्वा क्रमाचारित्रं प्रतिपाल्य
मुक्ति गमिष्यति । इति मानोपरि कृपणोपरि क्षुल्लक(कृपण)कौटुम्बिकप्रियाकथा समाप्ता ॥ ५७ ॥
गन्धसमृद्धे पुरे धनदेवो नाम भिक्षूपासकः । स च साधुभ्यो भिक्षार्थं गृहे समागतेभ्यों न किञ्चिदपि दत्ते।
अन्यदा वरतरुणश्रमणानामेकत्र परिपिण्डितानां परस्परमुल्लापोऽभूत् । तत्र एकेनोक्तम्-अतिकृपणोऽयं धनदेवः
संयतानां किमपि न ददाति । ततोऽस्ति कोऽपि साधुः य एनं घृतगुडादिकं दापयति । ततस्तेषां मध्ये केनाप्यूचे-
यदीच्छत अय । ततो मामनुजानीवं येनाहं दापयामि । ततस्तैरनुज्ञातः। गतस्तस्य गृहम् । अभिमत्रितो विद्यया।
ततो ब्रूते साधुभ्यः-किं प्रयच्छामि ? । तैरुक्तं घृतगुडवस्त्वादि । ततो दापितं तेन संयतेभ्यः प्रचुरं घृतगुडादिकं ।
तदनन्तरं च प्रतिसंहता विद्या भुलकेन । जातः स्वभावस्थो भिक्षूपासकः । ततो यावन्निभालयति घृतादिकं च
न पश्यति। ततः केन ने हतं घृतादिकं ? केनाहं मुपितोऽसीति विलपितुं प्रवृत्तः। ततः परिजनेनोक्तं-युप्माभिरेव
॥२४५॥

·पचं संयतेभ्यो । मुधा कि यूयं भणध ? । ततो मौनमवलम्व्य स्थितः। ततो गुरुपा धर्म श्रुत्वा धनदेवः क्रमात संयमं गृहीत्या तीनं तपस्तत्वा सर्वकर्मक्षयान्मुक्ति यास्यति । इति कृपणकथा समाप्ता ॥ ५८ ॥ अथ प्रथमसाध्वीनाम(लोभपिण्डस्या)धिकारः। राजगृहपुरे सिंहस्थो राजा । विश्वकर्मा नटः । तस्य द्वे दुहितरौ सुरूपे। अन्यदा तत्र यथाविहारक्रम समीयुर्धर्मरचयः सूरयः । तेपामन्तेवासी प्रज्ञानिधिरापाढभूतिः। स भिक्षार्थमटन् कथमपि विश्वकर्मणो नटस्य गृहं प्राविशत् । तत्र च लब्धः प्रधानो मोदको । द्वारे चाभ्येत्य चिन्तितं तेन-एष मोदकः सूरीणां भविष्यति । तत आत्मार्थ रूपपरावर्तनमाधायान्यं मोदकं मार्गयामीति । ततः काणरूपं कृत्वा पुनः प्रविष्टः। द्वितीयो मोदको लब्धः । पुनारेऽभ्येत्स दध्यो-अयमुपाध्यायस्य भविष्यति । ततः कुन्जरूपं कृत्वा तृतीयो मोदकः प्राप्तः । एवं द्वितीयसाधोर्भविष्यति इति ध्यात्वा कुष्ठिरूपं कृत्वा पुनः पूर्ववत् प्रविष्टः सन् चतुर्थं मोदकं प्राप सः। एतानि रूपाणि कुर्वन्तं तं मालोपरिस्थो विश्वकर्माऽपश्यत् । दध्यौ च-ईदृक्कलावानस्माकं कुले कोऽपि नास्ति । उत्पना तस्य धी:-दुहितम्यां क्षोभयित्वा ग्रहीतव्यः । ततस्तत्रत्यापाढभूतिः पात्रभृतैमोंदकैः प्रतिलम्भितो

·लोभपिण्डे
आषाढ-
भूतिः।
भारराशि
।
विश्वकर्मणा । भणितं-भगवन् ! सदाऽनुग्रहः कार्योऽस्मदुपरि भिक्षाग्रहणात् । ततश्चाषाढभूतिर्गतः खाश्रयम् ।
इतम-विश्वकर्मा तस्य यतेः स्वरूपं नानारूपकरणात्मकं दुहित्रोः निजकुटुम्बस्याने चाकथयत्। भणिते च दुहितरौ-
तथा वनदानम्तेह्रदर्शनादिना कर्तव्यः स यतिः यथा युप्माकमायत्तो भवति । सदाऽऽयात्याषाढभूतिराहारार्थम् ।
ततस्ताभ्यां तथोपचारतो यथा वशीभूतो जगावापाढभूतिः-गुरुमापृच्छ्यात्रागमिष्यामि युष्माकं पार्थे । ततो
गुरुपायें गतो यतिः । स्वाभिप्रायं प्रोक्तवांश्च । गुरुभिरुक्तं-विवेकिन् ! एवं तब न युज्यते । आपाठभूतिर्जगौ-
भगवन् ! किमपि तथाविधं पूर्वमवायं कर्मोदयमागमत् यथा तत्र गमनं विना न शक्नोमि । एवमुक्त्वा
रजोहरणं गुरुपाचे मुक्त्वा गुरूणां पृष्ठिर्न दीयते इति ध्यायन् पश्चात्कृतपादचारोऽचलदापाढभूतिः । तत्र गत
आगढभूतिः । विश्वकर्माऽवोचत्-महाभाग ! तवायत्ते द्वे अपि अमू कन्ये । ततः परिणीते तेन ते द्वे कन्यके ।
भणिते च विश्वकर्मणा-यो नामैतादृशीमप्यवस्थां गतोऽपि गुरुपादान् स्मरति स नियमादुत्तमप्रकृतिः । तत
एतचित्तापर्जनं निलं कायं मद्यपानविरहिताभ्यां युवाभ्यां स्नेहेन सदा । अन्यथैप विरक्तो यास्यति । अनेन
कलावता आत्मीयगृहे भूयसी श्रीभविष्यति । ततश्चापाढभूतिः सर्वकलाकुशलोऽखिलनटानामग्रणीरभूत्,
॥२४६॥

·महात्मा अचिन्तयत् - अहो में मूढता , अहो मे निर्विवेकता , अहो मे दुर्विलसितं , यदेतादृशामप्यशुचिकरण्डभू- | लमोन मूरि द्रव्यं स्यकलादर्शनात् । अन्यदा राज्ञा समादिष्टा नटाः अथ निर्महेलं नाटक नर्तनीयम् । ततः सर्वेऽपि नटाः स्यां सां युवति स्वस्वगृहे विमुच्य राजकुलं गताः । तत्रानेके नटा भुपसमक्ष खकलया जिताः । तपा राज्ञा यहु धनं ददे। इत आपाढभूतिभार्याभ्यां भ्यातम्-अद्यासाकं भर्ती राजकुलं गतोऽस्ति । सर्वां रात्रिं रान स्थास्यति । ततः पियामो यथेच्छमासवमिति । तथैव कृतं ताम्यांमदवशाचापगतचेतने विगतवस्त्रे द्वितीय- भूमिकाया उपरि सुप्ते तिष्ठतः स्म । राजकुलेऽपि परराष्ट्रदूतः समागाव इति राज्ञो व्याक्षेपो बभूव । ततो नावसर इतिकृत्वा प्रतीहारेण मुत्कलिताः सर्वेऽपि नटा गताः खं खं गृहम् । आषाढभूतिश्च स्वगृहेऽभ्येत्य यावद् द्वितीयभूमिकामारोहति तावद् ते । अपि निजप्रिये विगतवस्त्रतया बीभत्से पश्यति स्म । ततः:स तानामधोगतिनिवन्धनानां कृते परमशुचीभूतमिहपरलोककल्याणपरम्पराजनकमक्षेपेण मुक्तिपदनिबन्धनं संयममुज्मांचकार । ततोऽद्यापि में किमपि न विनष्टमस्ति । गच्छामि गुरुपादान्तिकं । प्रतिपद्ये च चारित्रं । प्रक्षालयामि पापपङ्कमिति विचिन्त्य विनिर्गतो गृहान् । दृष्टः कथमपि विश्वकर्मणा । लक्षित इङ्गितादिना-यथा

·.
भीमर
अतृति
आषाढ
॥२४
विरक्त एष यातीति। ततः सत्वरं निजदुहितरावुत्थाप्य निर्भर्सयति-हा दुरात्मके ! हीनपुण्यचतुर्दशीके ! युष्महिल लोमपिण्डै
सितमेतादृशमालोक्य सकलकलाकुशलो युष्मद्भर्ता विरक्तो यातीति । तद्यदि निवर्तयितुं शक्नुयातं तर्हि निवर्त-
भूतिकथा
येयाथां । नो चेत् प्रजीवनं याचध्वमिति। ततस्ताभ्यां ससम्भ्रमं परिहितवसनाभ्यां पृष्ठतः प्रधाव्यागम्यत । तस्य
पदयोर्लगित्वा प्रोक्तं-स्वामिन् ! क्षमखैकमपराधं, निवर्तख, मा आवामनुरक्ते परिहर । एवमुक्तोऽपि स मनागपि
न रज्यते । ततस्ताम्यामभाणि-स्वामिन् ! यद्येवं तर्हि प्रजीवनं देहि, येन पश्चादपि युष्मवप्रसादेन जीवामः ।
तत एवं भवत्तिति दाक्षिण्यवशादनुमन्य प्रतिनिवृत्तः। ततो भरतचक्रवर्तिनश्चरितप्रकाशकं राष्ट्रपालं नाम नाटक
कर्तुकामोऽभूत् तद्वचः कर्तुम् । ततो विज्ञप्तो विश्वकर्मणा सिंहरथो राजा-देव! आपाढभूतिः राष्ट्रपालं नाम नाटकं
यदि तुभ्यं रोचते तदा तवाने करोति । राजा जगौ-करोतु । आपाढभूतिः प्राह-तत्र नाटके राजपुत्रपञ्चशतै- १
राभरणविभूषितैः प्रयोजनम् । ततो राज्ञा दत्तानि . राजपुत्राणां पञ्चशतानि । तानि यथायथमापाढभूतिना )
शिक्षितानि । ततः प्रारब्धं नाटकं नर्तितुम्। तत्रापाढभूतिरात्मना इक्ष्वाकुवंशसम्भूतो भरतश्चक्रवर्ती स्थितः। राज-
पुत्राथ यथायोगं कृताः सामन्तादयः । तत्र च नाटके यथा भरतेन भरतपट्खण्डं प्रसाधित, यथा चतुर्दश
॥२४७॥

·ग्लानि नप महानिधयः प्राप्ताः, यथा चादर्शगृहेऽवस्थितस्य केवलालोकप्रादुर्भावः, यथा च पञ्चशतपरिवारेण सह प्रसन्या प्रतिपन्नः, तत् सर्वमप्यभिनीयते स । ततो राज्ञा लोकेन च परितुष्टेन सर्वेषामपि यथाशक्ति हार- कुण्डलादीन्याभरणानि मुवर्णवत्राणि च प्रभूतानि क्षिप्तानि । ततः सर्वजनानां धर्मलाभ प्रदाय पञ्चशतपरिवार- सहित आषाढभूतिर्गन्तुं प्रावर्तत । ततः किमेतदिति राज्ञा निवारितः । तेनोक्तं-किं भरतश्चक्रवर्ती प्रव्रज्या- मादाय निवृतो येनामपि निवर्ते इति भणन् आषाढभूतिः सपरिवारो निजं निजं वपुरादर्शे प्रतिबिम्बित दृष्ट्वा शुभभावात् केवलज्ञानं पाप । तहस्त्राभरणादि निजनिजभार्याणां दत्वं । तासां प्रजीवनकमभूत् । तेषां नटानामपि शुद्धं चारित्रमभूत् । गुरुसमीपे जग्मुः सर्वेऽपि । तन्नाटकं विश्वकर्मणा कुसुमपुरे कृतम् । तत्रापि पयशतानि क्षत्रियाणां प्रवज्या ललुः । तदा राज्ञा चिन्तितं-एवं प्रव्रजन्तो निष्क्षत्रियां पृथ्वीं करिष्यन्ति । ततस्तन्नाट्यपुस्तकममौ प्रवेशितम् । ततप्रभृति तादृग् नाटकं नाजनि । MEDITERATESAXE इति श्रीमचपागच्छाधिराजश्रीमुनिसुन्दरसूरिशिष्यपण्डितशुभशीलविरचितायां भरतेश्वरवाहुबलिवृत्तौ प्रथमः साध्वधिकारः समाप्तः १॥ CERIEREEKREAXCEKACEAMERI EAKERACEIXCXXXCSEASE ·सुलमा- भीमाने मागणी साधि. कार अथ द्वितीयः साध्वीनामधिकारः। तत्र प्रथमगायोच्यते। मुलसा नंदणवाला, मणोरमा मयणरेह दमयंती। नमया सुंदरि सीया, नंदा भद्दा सुभद्दा य॥१॥ पालयामास सम्यक्त्वं, शुद्धं यो भावतोजनः । सुलसेव स वनाति, योग्यं सत्कर्म निर्वृतेः ॥ १॥ तथाहि-जम्बूद्वीपमध्यस्यं भरतखण्डविभूषणं राजगृहं नाम पुरं राजते । तत्र श्रेणिकनामा राजा राज्यं में फुगते । न्यायी । यतः-"न्यायेन पालयन् पृथ्वी, भूपतिर्धर्मकर्मकृत् । इहामुत्र समाप्नोति, वर्द्धमानां सुख- श्रियम् ॥ १॥ तस्य राज्ञः मुनन्दाद्या वयः पत्योऽभूवन् । सुनन्दायाःअभयकुमारः पुत्रश्चतुर्बुद्धिनिधानमभूत् । यतः-"उत्पत्तिया घेणइया, कम्मिया परिणामिया। बुद्धी चउव्विहा वुत्ता, पंचमी नोवलब्भई ॥१॥" तत्र च पुरे नागाभिघो रधिकः समृद्धो गुणमणिमकराकरोऽभूत् । तस्य च प्रिया सुलसा सच्छीलशालिनी बभूव । तेनान्यदा द्वितीयप्रियाया अङ्गीकरणे नियमो गृहीतः श्रीगुरुपार्श्वे । तौ दम्पती परस्परं स्नेहगुणावनौ सहा- ग्यदशान्वितौ धर्मानुरक्तौ शुभभावयुक्तौ सुखेन कालं गमयतः स्म । नागस्तु श्रीश्रेणिकभूपस्य सेवां कुरुते । ॥२४८.

·अन्यदा नागरथिकः कस्यचिच्छ्रेष्ठिनो देवकुमारतुल्यान् पुनान् लाल्यमानान् रिखनं प्राङ्गणे कुर्वाणान् वीक्ष्य दथ्यौ-पत्र न खजनसङ्गतिरुचैर्यत्र नैव लघुलघूनि शिशूनि । यन नास्ति गुणगौरवचिन्ता, हन्त तान्यपि गृहाण्यगृहाणि ॥ १॥” ममैवविध विभवे सति यत्पुत्रो नाभूत् तन्न रुचिरं । ततो नागः पुत्रचिंतापरो बभूव । यतः-"यावन्न द्रव्यं भवने प्रभूतं, तावत् सचिन्तस्तदुपार्जनाय । प्राहे च तस्मिन् धनरक्षणायोपायैः सदा व्यप्रेमना जनोऽयम् ॥ १॥ यावन्न लावण्यकलं कलत्रं, प्राप्तं तदा म्रियतेऽत्र तावत् । प्राप्तेऽथ तस्मिन् सकले कलत्रे, पुत्राप्तिकामः पुरुषं दुनोति ॥ २ ॥ धनेश्वरोऽप्याप्तकलनवांश्च, प्रभूतपुत्रोऽपि जनाश्रितोऽपि । काठ धुणौधैरिव रोगशोकैर्नरः समर्थोऽप्यबलः क्रियेत ॥३॥” इत्यादि ध्यात्वा कृष्णमुखो नागोऽभूत् । तादृशं कृष्णास्यं पतिं वीक्ष्य सुलसयोक्त-भो प्राणेश ! किं विन्ध्यच्युतकरीव ध्यायन्नसि ?, भ्रष्टराज्यराजसूनुरिव किं कालमुखोऽसि ? राज्ञाऽथवा किं त्वमपमानितोऽसि ।अथवा लोकैस्तव विरुद्ध जल्पितम् । अथवा किं तव गतं?। कस्थाभीष्टस्य वस्तुनो वियोगोऽभूत्।। या चिन्ता तय चेतसि विद्यते सा निगद्यताम् । श्रुत्वेति प्रियावचो नागो विहत्य प्राह-भो प्रिये ! मम तगोप्यं नास्ति यन्न तवाग्रे लप्यते । यत्त्व पुत्रो नाचाप्यभूतन्मां दुनोति ।

·a-
भीमरले.
मुलसा
कथा।
भरवृत्ती
मामाधि
कारे
यत:-"एकोऽपि यः सकलकार्यविधौ समर्थः, सत्त्वाधिको भवति किं बहुभिः प्रसूतैः? । चन्द्रः प्रकाशयति
दिव्युखमण्डलानि, तारागणः समुदितोऽप्यसमर्थ एव ॥ १ ॥” यतः दाराः पुत्रफला नराणाम् । ततः कान्ता
प्राह-हे नाय! जिनवाग्विदां कथमीदृशो खेदो भवति ? । पुत्रेषु सत्सु कोऽपि श्वभ्रंन यातीत्येवं नियमो नास्ति ।
स्वामिन्! गुणाढ्योऽपि बलवानपि मातरं पितरं नरके पतन्तं कोऽपि न रक्षति । यतः-पिता न माता न सुतो
न पुत्रो, न बान्धवो नो द्रविणं न गोत्रम् । श्वघ्र पतन्तं मनुजं न धर्म, विना समर्थो ननु पातुमत्र ॥ १॥
स ब्रह्मदत्तोऽपि सुतैः परीतो, जातोऽन्धलः कर्मवशादशायाम् । पातालमूले निपतस्तथोच्चैः, श्रीश्रीपतिः पुत्रगणै-
धृतो न ॥ २ ॥ क्षीणं तनूजैधृतराष्ट्रगोत्रं, पुत्रैः कलङ्की स पुलस्त्यवंशः । पट्खण्डभर्ता सगरः सपुत्रो, दुःखेन
भेजे परलोकमार्गम् ॥३॥ खर्गः प्रभूतैरपि नैव पुत्रैर्न वाऽपवर्गोऽपि विनाऽऽत्मकृत्यात् । परन्तु संसारसमुद्रमार्गः,
प्रवर्तते पुत्रगुणैः सुधीश! ॥४॥ निशम्येति प्रियावाक्यं नागः प्राह-प्रिये! यत्त्वया प्रोक्तं तत्सत्यमेव । तथापि
पुत्रैः शिष्टैरशिष्टैविना न पितॄणां मनो धृतिं याति । यतः-"दिशो यथा बान्धववर्जितानां, सदैव चेतांसि
यथा जडानाम् । समस्तविश्वानि यथाऽधनानां, गृहाणि शून्यानि तथाऽसुतानाम् ॥१॥ कदापि येषु
॥२४९॥

·खजनागमोन, न गौरवं येषु गुणाधिकानाम्। शिशूनि नो ये भृशं लघूनि, गृहाणि किं तान्यपि ? हाऽगृहाणि ॥ २ ॥ संसारवासे वसतां नराणां, विश्रामभूम्यो मनसोऽत्र तिस्रः । प्रियं कलत्रं तनयो विनीतः, सत्सङ्गतिः सर्वगुणोत्तरा च ॥ ३॥ चन्द्रप्रदीपेन यथा निशायां, रविप्रदीपेन यथा दिवा वा। पदार्थसार्थाः प्रकटीक्रियन्ते, मुतमदीपेन तथा स्वपूर्वे ॥ ४ ॥ एकेन भाग्याधिकतां गतेन, पुत्रेण वंशो विशदीक्रियेत । वनं समस्तं ननु चन्दनेन, संवास्यते गन्धगुणाधिकेन ॥ ५ ॥ पुत्रेण मातापितरौ जनानामुत्कृष्टभावं गमिताविहैव । पुत्रेण कीर्तिर्भजते स्थिरत्वं, यत् सागरी सा सगरस्य जाता ॥ ६ ॥ इति पतिवचो निशम्य सुलसा जगौ-मम पार्थादपत्यान्यधुना न दृश्यन्ते तेन त्वं द्वितीयां प्रियां परिणय । सा पत्नी तव पुत्रान् प्रसविष्यति । ततस्त्वं पुत्रवान् भविष्यसि । अथ नागः प्राह-यदि कोऽपि राजा राज्यं वसुतासमेतं मह्यं दत्ते तथाप्यपरां त्वत्तः प्रियां नेच्छामि । परमानं मुक्त्वा को घृष्टिं वाञ्छति ?। अस्मिन् भवे त्वत्सकाशात् सुतो भवति यदि तदा भवतु । नो चेत् पुत्रं विना तिष्ठाम्यहम् । इतीरिते तेन कान्तेन सुलसा सुतार्थिनी चिन्तयामास । “धर्मः कल्पद्रुमो धर्म- चिन्तामणिमनोहरः । धर्मः कल्पलता धर्मः, कामधेनुर्निगधते ॥ १॥" मूढास्तं धर्म तादृशं वर्गापवर्गमुखदं

·..
।
धीरले
वरणवा
साम्यधि
मुस्वाऽन्यत्र रति कुर्वते यतः-"वरं कुलं प्रेम परस्परं च, दीर्घ तथाऽऽयुः पटुता च देहे। अभीष्टसङ्गश्च गुणा-
नुरागः, सत्पुत्रलाभः प्रमुता च लोके ॥१॥ लक्ष्मीः खगेहे वदने च वाणी, शौर्यं च बाहौ खकरे च दानम् ।
सौभाग्यमझे हृदये सुधीय, कीर्तिश्च दिसूज्वलधर्मतः स्यात् ॥२॥ रे चित्त! खेदं किमुपैषि नित्यं, दृष्ट्वाऽन्यव-
स्तूनि मनोहराणि । धर्म कुरुष्वाशु यदीच्छसीष्टं, धर्म विना नैव समीहितं स्यात् ॥३॥ एवं विचिन्त्य सुलसा
विशेषतो धर्मकर्मपरा पुत्रार्थिनी जिनाचा चकार । दानं च चतुर्विधाहारसहितं सत्पात्रेभ्यो दत्ते स्म । ब्रह्मचर्य-
भूरायनाचाम्लानि कुरुते स्म । इतस्तस्याः सचमवधिज्ञानेनावगम्येन्द्रः सुलसांप्रशशंस-अधुना सुलसा श्राविका
सधर्मकृत्यात् केनापि न चाल्यते । तदा शक्रवचनं श्रुत्वा हरिणेगमेपी सुरः सुलसापरीक्षार्थ वर्गाचचाल ।
स देवः साधुद्रयरूपं विघाय नागगृहे समागात् । तत्साधुद्वयमागच्छत् दृष्ट्वा सुलसा समुत्तस्थौ। दध्याविति
चिचे-पुराणपापग्रसनैकहेतुरुच्चैभविष्यवफललामवक्ता । नामव्यगेहं खलु सर्वतीर्थमयोऽतिथिः पावयति
क्रमाभ्याम् ॥१॥ मनुष्यतायाः फलमेतदेव, यत् संविभागः क्रियतेऽतिथीनाम् । अन्यत् खकीयोदरपूरणं यत् ,
सर्व पशूनां किल रक्षणं तत् ॥२॥ तद्भोजनं यन् मुनिदत्तशेष, सा प्राज्ञता या न करोति पापम् । तन्मित्रमा
॥२५॥

·पदि मुखे व समक्रियं यदेतत् अयं जगति पुण्यकृतो लभन्ते ॥ ३ ॥ ध्यात्वेति सुलसा दानशौण्डा साधु- दयं प्रणम्य खं कृतार्थ मन्यमाना कृताञ्जलिर्व्यजिज्ञपत्-भो यतीश ! खदागमनेनेदं मदीयं गृहं पवित्रितं, यत्कायं भवति तन्निवेद्यताम् । यतिः प्राह त्वदीयगृहे लक्षपातैलकुम्भाः श्रुताः । साधवो ग्लानाः सन्ति बहवः । तेषां चिंकित्साकरणाथ तैलं विश्राणय । ततो हृष्टा तैलकुम्भमेकं गृहाहहिर्दातुं यावन्निनाय तावत्तेन देवेनापररूपकरणेनादृश्यरूपेण कुम्भो भूमौ पातितो भमश्च । एवं सुलसया : समानीतो द्वितीयो तृतीयश्चतुर्थः कुम्भी भग्नः । ततो देवः सुलसामनः खेदरहितं ज्ञानेन ज्ञात्वा प्रकटीभूय पाह-त्वमेव धन्याऽसि । इन्द्रेण यादृशं धर्मस्थिरताकीर्तनं तावकं सभामध्ये वर्णितं तादृशं. मया दृष्टमय । अहं हरिणेगमेपी सुरः त्वां परीक्षितुमागाम्। तुष्टोऽस्म्यहं। वरं वृणु। ततः सा जगौ-सुरेन्द्रचमूपते! त्वं ज्ञानेन मन्मनोमवं मनोरथं जानोपे। ततः सहर्पः सुरो द्वात्रिंशद्गुटिकास्तस्यै वितीर्य प्राह-त्वयैकैका गुटिका भक्षणीया । घटा(गच्छोंन (खरूप)प्रकृटीकृत्व ग्राह-तब गुटिकाप्रभावाद्वात्रिंशत् सुता भविष्यन्ति । गरीयस्यन्तरायिके भूते] समागते त्वया स्मरणीयोऽहं यया तवोत्पन्नविनं पिनप्मि, एवमुक्त्वा सुरो विद्युदिव तिरोदधे । पुनर्जिना - ·धीमरते. श्वरकृती साम्यधि. सुलसा- कथा। परा मुलसा भोगपरा बभूव । अथ समागते ऋतुकाले धर्मशीला सुलसा दथ्यौ-मम बहुभिः पुत्रैः किम् ? । एके- नापि सुपुत्रेण, सुखमेव भविष्यति । यदि स्यात् पुण्यवान जीवः, सर्वज्ञार्चाप्रसाधकः ॥ १॥ धर्मकरणे विनं भवति मलमूत्रोज्झनादिना । द्वात्रिंशता गुटिकाभिर्भक्षिताभिरे कः पुत्रो द्वात्रिंशल्लक्षणो यदि भवति तदा वरम् । यतः-"प्रसूयते सूनुरनूनकार्यकर्ता स एकोऽपि किमु प्रभूतैः ? । आशाः प्रकाशाः कुरुतेऽमृतांशुरेकोऽप्यसङ्ख्या उदिता न ताराः ॥ १ ॥ एकाऽपि भव्या वरकामधेनुः, सदैव या कामितदानदक्षा । वारस्थितैर्वर्षयिणीसहस्रै- रैस्पृणोटिकरैः किमन्यैः१ ॥ २ ॥ एकोऽपि तेज प्रकरैः प्रपूर्णश्चिन्तामणिश्चिन्तितकार्यकर्ता । हाराधिरुदैरपि वर्तुलैश्च, कण्ठस्थितैः काचमणिगणैः किम् ॥ ३॥" एवं ध्यात्वा सुलसया ता गुटिकाः समस्ताः समकालं प्राशिरे । तासां गुटिकानां प्रभावात्तस्या उदरे द्वात्रिंशद् गर्भाः प्रादुर्बभूवुः । ते वर्द्धमानाः क्रमात्तस्याः सुल- साया उदरे तथा व्यथां चक्रुः यथा तदा प्राणाः प्रयाणकं कुर्वन्तोऽभूवस्तस्याः । यथा द्रोणप्रमाणे कलशे खारी पच्यमाना कलशं मिनत्ति तथा तस्या उदरं तैर्गर्भ द्यमानमभूत् । तदा वेदनां तामसह्यां सहमाना सुलसा विघ्नोपशान्त्यै कायोत्सर्गे देवं सरसार । तस्याः सत्त्वेनाकर्पितः स एव सुरः प्रादुर्भूय प्राह-भो महासति ! अहं ·त्वया यदर्थ स्मृतोऽस्मि तन्निवेदय ततः सा मुक्तकायोत्सर्गा खकृतं कर्म जगाद । देवः प्राह-भो मुग्धे! त्वया अविचार्य कायं कृतं । यतस्त्वया द्वात्रिंशद्गुटिकाः समकालं मुक्ताः तेन तव द्वात्रिंशत् पुत्राः समकालं भवि- प्यन्ति । यदैकः पुत्रो मरिष्यति तदा द्वात्रिंशत् पुत्रा मरिष्यन्ति । यदि पृथक पृथक् गुटिकास्त्वं प्राक्षीस्तदा पृथक् पृथक् द्वात्रिंशतं पुत्रानजीजनः। ततो सुलसा जगौ-जीवेन यत् कर्म कृतंशुभाशुभं वह वा तत्तथैव भुज्यते। यतः-"संसारवासे कृतकर्मणोऽत्र, मुद्गप्रविष्टैरपि मुच्यते न । नो चेत् पराक्षः सलिलान्तरेकस्तम्भस्थसौधेऽपि विपन्नः ॥ १॥ यन्नैव भाव्यं भवतीह तन्न, तन्नान्यथा यस्य. यदस्ति भाव्यम् । प्रत्यक्षमेकस्य यतोऽस्ति लामः, छेदः परस्यैव ततो यतः स्यात् ॥ २॥ सम्पद्यते सैव मतिर्जनानां, ताइक्सहाया अपि संम्भवन्ति । यादृक्- खरूपा भवितव्यताऽस्ति, नो चेत्कथं दीव्यति धर्मजोऽपि ? ॥३॥ गुणाभिरामो यदि रामभद्रो, राज्यैकयोग्योऽपि वनं जगाम । विद्याधरः श्रीदशकन्धरश्चेत्, प्रभूतदारोऽपि जहार सीताम् ॥ ४॥ ततो भो हरिणेगमेषिन् ! किं क्रियते मया अविमृश्य कार्यमेतत् कृतम् । यदि च ममानुकूलं कर्मास्ति तव च शक्तिरस्ति . तदा त्वं ममो- दरव्ययां प्रशमय। नो चेदहं खकृतं कर्म भोक्ष्ये । यदि त्वमिमां व्यथामुपशमयेस्तदा जिनशासनोन्नतिर्भवति।

·सुलसा- कथा। धीमरते. परस्ती साम्पधि. फारे ॥२५२॥ ततो देवेन प्रसन्नेन तस्या उदरव्यथा स्केटिता । ततो देवः स्वस्थाने गतः । ततः सुलसा धर्मपरा. हितैर्मितै- राहारस्तं गर्भ पोपयामास । यत:-"वातलैव भवेद्गर्भः, कुब्जान्धजडवामनः। पित्तकैः पित्तलः पङ्गुः, कुष्ठी पाण्डुक- फात्मभिः ॥ १॥ याममध्ये न भोक्तव्यं, यामयुग्मं न लवयेत् । याममध्ये रसोत्पत्तिर्यामयुग्मे बलक्षयः ॥ २ ॥ ततः सम्पूर्ण समये सुखभसूचितान् द्वात्रिंशतं पुत्रानसूत सुलसा । नागस्तेषां पुत्राणां जन्मोत्सवं चक्रे महा- दानेन । यतः 'नागस्तदाऽदाद सुतजन्महावर्धापनी मार्गणचेटिकाम्या सुवर्णरत्नानि बहूनि यस्मात , सर्वेऽपि लामा अनु पुत्रलाभम् ॥ १ ॥ दिगन्तविश्रान्तमृदङ्गनादं, भेरीरवैर्मिश्रितशङ्खनादम् । नृत्यहधूवारकृतप्रमोद, वेषान्तरैर्दचमनोविनोंदम् ॥२॥ सुवासिनीमङ्गलगीतगानं, वित्तानुसारेण वितीर्णदानम्। कार्यान्तरप्रेरितकिङ्करौघ, सुपूज्यपूजाकरणैरमोघम् ॥ ३ ॥ पापठ्यमानामितवन्दिलोकं वावद्यमानामितधर्मशास्त्रम् । अटाट्यमानामितबन्धुः वर्ग, संशोध्यमानामितगुप्तिगेहम् ॥ ४ ॥ उद्भिन्नयूर्य कृतसङ्घपूजं, कृतोत्सवं श्रीजिनमन्दिरेषु । प्रदीयमा- नाम्यगुई गृहेषु, प्रविश्यमानाक्षतपात्ररम्यम् ॥ ५॥ सम्भोज्यमानागतसर्वलोकं, ताम्बूलदानेन विधूतशोकम् । ५ आजीविकोत्सारितचित्तरोपं, सत्पात्रदानविजितान्यदोषम् ॥६॥" क्रमागते द्वादशमे वासरे सम्भोज्य खजनान् + ૨૨ ·वणिग्वेपं विधाय विशालायां गतः । तत्र भूपान्तःपुरपार्श्वे हट्ट मण्डयामास । तदा सुज्येष्ठाचेटी तत्र क्रयाण तेषां पुत्राणां पृथक् पृथक् नामानि नागो ददौ । ततः पञ्चभिर्धात्रीमिाल्यमानास्ते नागपुत्रां वृद्धि गच्छन्तो देवकुमारतुल्या बभूवुः । ते नागपुत्राः पदनिबघुर्धरशब्दैर्मातृपितृप्रमुखाणां प्रमोदं ददुः । ते पुत्रा नागेन पञ्चवर्षप्रमिता लेखशालायां पठितुं मुक्ताः, कलाः समस्ता धर्मकर्मशास्त्रसम्बन्धिनीललुः । सर्वेऽपि [सुलसा] धर्मकर्मपरायणाः क्रमाच्छ्रेणिकभूपस्य सेवका बभूवुः । ततः प्राप्तयौवनास्ते कुमारा नागेन महेभ्यपुत्रीः परिणा- यिताः । सुलसा ताभिर्वधूभिर्विनयवतीभिः सुखिनी बभूव । अन्येद्युः श्रेणिको विशालायाः चेटकभूपतेः सुज्ये- ठापुत्रीरूपं चित्रलिखितं तापसीसमानीतं दृष्ट्वा तामङ्गीकर्तुकामोऽभूत् । तदा श्रेणिकमनोरथपूरणायाभयकुमारो ग्रहीतुमागच्छति । समधु स वणिग् ददाति । यदा यदा चेटी वस्तु ग्रहीतुमायाति तदा पट्टलिखितं श्रेणि- करूपं दिव्यं पूजयामासाभयः। चेट्याऽन्यदा पृष्टं-कस्य रूपम् ?, तेनोक्तं मया वक्तुं न शक्यते तत्स्वरूपम् । ततो विशेषतचेटी पृच्छति । ततः प्रोक्तं-श्रेणिकस्य । ततश्चेट्या सुज्येष्ठाया अग्रे प्रोक्तम् । ततः सुज्येष्ठा जगौ- तथा त्वं कुरु यथा मां स परिणयति। ततश्चेट्या अभयस्याग्रे स्वामिन्युक्तं प्रोक्तम् । ततः सुरङ्गा कारिताऽभयेन ।

·सुलसा- कथा। गामधि- कारे श्रीपरमे । श्रेणिकाय ज्ञापितं-चैत्रशुक्लडाइयां त्वया सुरङ्गयाऽऽगन्तव्यम् । सुज्येष्ठाया अपि ज्ञापितं-चैत्रशुद्धद्वादश्यां समे- yal प्यति श्रेणिकः । ततः श्रेणिके तस्मिन् दिने सुरङ्गया तत्र समागते सुज्येष्ठा यावच्चलितुकामाऽभूत् तावच्चेलणा जगौ-अहमपि त्वया सह समेष्यामि, श्रेणिकं परिणेप्यामि त्वया सह । ततो वे अपि पुन्यौ सुरङ्गाया मुखे समागते । तदा मुज्येष्ठाऽवग्-भगिनि ! मम रत्नकरण्डको विस्मृतोऽस्ति, तं लात्वा यावदेष्यामि तावत्त्वयाऽत्र स्वेयम् । एवमुक्त्वा मुज्येष्ठा रनकरण्डकमानेतुं पश्चाद्गता । इतः श्रेणिकः सुलसाया द्वात्रिंशत् पुत्राः पृथक् पृथक् स्वस्य उत्सुकः मुज्येष्ठाभ्रान्त्या चेल्लणामेव रथारूढां कृत्वा पश्चात् त्वरितं ववले। इतः सुज्येष्ठाकृतकोलाहलात् पुत्री- हरणवृत्तान्तं श्रुत्वा चेटकः मापः श्रेणिकपृष्ठौ दधावे वपुत्रीवालनाय। चेटकं युद्धाय गच्छन्तं निवार्य वैरङ्गिक- भेटकभूपसेवकः सुरङ्गायां श्रेणिकपृष्ठौ गतः । तत्र युद्धे जायमाने सुलसाया एकस्मिन् पुत्रे तेन हते एकत्रिंश- दपि पुत्रा मृताः । श्रेणिकशेल्छणां नीत्वा यावत् स्वपुरसमीपे सुज्येष्ठे ! इति जजल्प । तावच्चेल्लणा' जगौ-नाई मुज्येष्ठा, किन्तु तस्याः कनिष्ठा. चेलणाऽस्मि । ततो राजा तां परिणीतवान् महोत्सवेन । तदा सुलसा स्वपुत्रान् मृतान् श्रुत्वा भृशं रुरोदेति । हा दैव ! हताः कथं त्वया मम पुत्रा युगपज्जगत्प्रियाः इत्यादि सुलसा रुदन्ती

·जनान् रोदयामास । तदा नागमन्दिरे समेत्याभयकुमारः प्रबोधायेत्यवग्-अपि जैनमतार्थवेदिनामपि सांसारिक-
भावनाभृताम् । भवतां नहि शोकसागरे, पतितुं युक्तमिवाविवेकिनाम्॥१॥ यदयं भव इन्द्रजालवद्धरिकोदण्ड
इवातिचञ्चलः । चपलश्च गजेन्द्रकर्णवत, परसन्ध्याभ्रमरागरूपवत् ॥ २॥ पवनेरिततूलपूरवत्, मृगतृष्णेव
निदाघवासरे । युवतीनयनाञ्जनवत्सदा, द्रुतकल्लोल इवाम्भसां निधौं ॥ ३ ॥ इह यन्मियते शरीरिभिः, प्रकृतिः
सा विकृतिस्तु जीवनम् । स्थिरता यदि कापि लभ्यते, स तुलाभः किमु शोच्यतेतराम् ? ॥ ४ ॥ कुशकोटिगतोद-
विन्दुवत्, परिपक्कद्रुमपत्रवृन्तवत् । जलबुहुदवच्छरीरिणां, क्षणकं देहमिदं च जीवितम् ॥ ५॥ न गजैन
हयैर्न रथैर्न जनैन भटैन साधनैर्न धनैः। न च बन्धुभिः स्वदेवैर्मृत्योः परिरक्ष्यते प्राणी ॥ ६ ॥ श्रुत्वेति
* अभयोक्तानि सूक्तानि नागसुलसे गतशोके अभूताम् । इतः-चम्पापुर्या भगवान् महावीरः समवासार्षीत् । तत्रा-
नेके देवा राजानो धर्म श्रोतुमीयुः । संसारसागरेऽपारे, जन्मकल्लोलसङ्कुले । दुर्लभं मानुपं जन्म, दृष्टान्तैर्द-
शभिर्भृशम् ॥ १॥ चुल्लग पासग धन्ने जूए रयणे य सुमिण चक्के य । चम्मजुगे परमाणू, दस दिलुता मणुअ-
जम्मे ॥ २॥ गोधूम इव धान्येपु, मेघाम्बु सलिलेप्वपि.। खर्गदुः सर्वकाठेपु, यथा धातुपु काञ्चनम् ॥ ३ ॥

·धीमरते.
सुलसा-
कथा।
साम्प्यपि
सर्वकार्यकरः कामं, सर्वोत्कृष्टगुणाधिकः । भवेषु लक्षसंख्येषु, तथाऽयं मानुपो भवः ॥ ४॥ इत्यादि - धों.
पदेशं श्रुत्वा श्रीआम्बड़परिव्राजकः पूर्वप्रपन्नश्रावकधर्मः त्रिदण्डंकुण्डिकाहस्तो धातुरक्तवत्रः शिखावृषीपीठ-
धरः छत्रिकावारितातपो न्योमविद्याद्यनेकलब्धिधरः सर्वज्ञाज्ञाभृत् प्रभुं प्रणम्याह-भगवन् ! मयाऽनेकेषु तीर्थेषु
देवा नताः अधुना राजगृहे जिनानन्तुं वियासुरसि । यदि तत्र किमपि कार्य भवति तदादिश्यताम् । प्रभुः
प्राह-तत्र सुलसायाः मुश्राविकाया धर्मलाभः कथनीयस्त्वयाऽस्मदीयः । तथेति गदित्वा से मुनिः प्रभुं प्रणम्य
चचाल । राजगृहोपान्ते गत्वा दध्यौ-यस्या गुणै रञ्जितो भगवान् धर्मलाभं प्रेपयति सा कीदृश्यस्तीति धर्मे
परीक्षा करिप्यते प्रथम, पश्चात प्रभूक्तं कथयिप्यते मया। ततः पूर्व सत्पात्रीभूय यतीभूय च सचित्तादिवस्तुया-
चनेन परीक्षिता सुलसा । तदा न चलिता । ततो ब्रह्मरूपं कृत्वा पद्मासनस्यश्चतुराननः पूर्वद्वारे समेत्य मुनिः
प्राह-अहं ब्रह्माऽस्मि । तदा ब्रह्माणमागतं श्रुत्वा सुलसां विना सर्वजनास्तत्र वन्दितुं समाययुः । दक्षिणस्यां
विष्णुरूपे तेन कृते तत्र नागता सुलसा । पश्चिमायामीश्वररूपे कृतेऽपि तेन नागता वन्दितुं तत्र सुलसा । चतुर्थे
दिने मुनिर्जिनेन्द्ररूपं विधाय स्वर्णरूप्यरत्नमयवपादिसमग्रजिनेन्द्रचिह्नधर उत्तरस्यां तस्थौ धर्मोपदेश दातुम् ।
॥२५॥

·अहं साक्षात् पञ्चविंशतितमो जिनः समागाम्।तदा सुलसा दध्यौ-जिनाश्चतुर्विंशतिरेव भवन्ति, न पञ्चविंशतिः। अत एष कूटो जिनः। ततस्तत्रापि वन्दितुं सुलसा न गता। ततः पञ्चमे दिने श्रावकवेपं कृत्वा धौतिकवस्त्रधरः सुलसागृहे यावन् मुनिर्ययौ तावद सुलसा तमागच्छन्तं दृष्ट्वा हृष्टा सम्मुखं गत्वा सादरं वन्दामीति मिथो जल्पतस्तौ।आसनमुपवेशनाय वितीर्य सुलसा जगौ-भवतः समाधिरस्ति । तेनोक्तं-देवगुरुपादप्रसादैः । मया श्रीशगुञ्जयादितीर्थेषु यात्रा कृता । चम्पायामहं गतः। तत्र श्रीवर्द्धमानो जिनो वन्दितः।धर्मोपदेशः श्रुतः। भगवता प्रोक्तं त्वया राजगृहे सुलसायाः श्राविकाया धर्मलाभः कथनीयः। एतच्छ्रुत्वा सुलसा समुत्थाय भक्त्या क्षमा- श्रमणपूर्व प्रभु वन्दते स्म, स्तौतीति च-मोहमल्लवलमर्दनवीर, पापपङ्कगमनामलनीर । कर्मरेणुहरणैकसमीर, त्वं जिनेश्वरपते जय वीर !॥१॥ देवदानवनरेश्वरवन्ध, चालिताचलसुराचलशृङ्ग । केवलाक्षिकलिताखिल विश्व, रूप- निर्जितजगत्रयवीर ॥२॥ वर्द्धमान जनपावननाथ, पादपीठलुठितामरनाथ! । तावकीनपदपङ्कजसङ्ग, मौलि- सद्मनि करोमि सरङ्गम् ॥ ३॥ये तवांघिरजसा जनिताङ्का, भालपट्टतिलके विकलाङ्काः । स्वीकरोति न भवोऽपि नरांस्तानकशङ्कित इवाधिनिरस्तान् ॥ ४॥ यजिनेन्द्रपदपङ्कजमूले, लोलुठीति सततं शिवकूले । उत्तमाङ्ग

·भीमाते
सुलसा-
कथा।
सामधि.
कारे
मत्यार्थमविद्य (म) तद्वदन्ति विबुधा भुवि वन्यम् ॥ ५॥ ये प्रसूनलतिकाभिरिहाङ्गमङ्मयन्ति तव देव सुंचङ्गम्
चामराणि नियतं विलसन्ति, तत्पराणि तत्पुरो विकसन्ति ॥ ६॥ यो जिनाधिप! पूजनमत्र, प्रातरेव विदधाति
पवित्रः । पूज्यतां स लभतेऽत्र परत्र, सर्वदेव च नृपेषु विशिष्टाम् ॥ ७॥ त्रैशलेयचरणाम्बुजशेपां, ये वहन्ति
शिरसा हतदोषाम् । आतपत्रममलं किल तेषां, मस्तकोपरि विभाति समेपाम् ॥८॥ इत्यादि श्रीवीरजिनं स्तुत्वा
सोदरतुल्यभक्त्याऽन्नपानादिविश्राणनेन सादरमम्बडं भोजयामास सुलसा । ततश्चाम्बडंस्तत्र जिनान्नत्वाऽन्यत्र
चचाल । मुलसा निरन्तरं श्रीवीरजिनस्य त्रिकालमा कुर्वाणोभयकालं प्रतिक्रमणं तन्वाना सत्पात्रेपु दानं ददाना
पठाटमादितपःकरणपरा निजं वपुः निष्पापं चकार। ततः सुलसा श्रीशत्रुञ्जयादिषु यात्रांचकार विस्तरतः । नागोऽपि
विशेषतःशुद्धं श्रीजिनधर्म करोति । अथ सुलसा प्रान्तसमयमवगत्य गुरुपाचे कृताञ्जलिः प्राह-भगवन् ! ममारा-
धनां कारयाधुना । ततो गुरुभिराराधना कारिता विस्तरात् । ततः सुलसा कृताराधना श्रीवीरजिनं हृदये स्मरन्ती
वर्गलोकं जगाम । ततश्युता मुलसा अत्रैव भरतखण्डे भाविन्यां चतुर्विंशतौ निर्ममः पञ्चदशो जिनेन्द्रो भविष्यति।
इति यः श्रीजिनेन्द्राणां कुरुते (आराधनां) स सुलसा श्राविकेब मुक्तिभाग भवति । इति सुलसाचरित्रं समाप्तम् ॥१॥

·वितीर्णं शुद्धपात्रेषु, दानं सद्भावपूर्वकम् । चन्दनाया इव श्राध्या, वीरो मुक्त्यै भवेननु ॥ १ ॥ तथाहि-अस्मिन् भरतखण्डे कौशाम्बी पुरी विद्यते । तत्रानेके जिनप्रासादाः शोभन्ते।तत्र शतानीको राजा न्यायाध्वना दानादिधर्मपरो राज्यं करोति स्म । तेन राज्ञा चेटकराज्ञः पुत्री मृगावती नाम्ना परिणीता । तस्य मग्री सुगोत्रोऽभूत् । तस्य प्रिया नन्दा नाम्न्यजनि।सा च श्राविका मृगावत्या सह मैत्री कुर्वाणा धर्म करोति स्म। तत्र च धनावहनाम्ना श्रेष्ठी वसति स्म । तस्य पत्नी मूलाऽजनि । इतस्तत्र श्रीवीरजिनो विहरमाणः छद्मस्थः पौषकृष्णप्रतिपदिने समागात् । इतः प्रभुस्तत्राभिग्रहं लाति स्म । लोहनिगडितबद्धांधिः १ मुण्डिता २. उपोपिता ३ रुदती ४ राजपुत्र्यपि प्रेप्यतां गता ५ देहल्यन्तरितैकपदा ६ निवृत्तायां भिक्षावेलायां७ सूर्पकोणे ८ कुल्माषान् ९ ददाति तदा मया पारणकं कर्तव्यं, नान्यथा इति प्रभुर्वीरोऽभिग्रहं जग्राह । एवमभिग्रहं गृहीत्वा मध्याह्ने भिक्षाचर्यायां भ्रमतः प्रभोश्चतुर्मासी गता। अन्येद्युः प्रभुः भिक्षार्थ भ्रमन् कल्पद्रुरिव सुगोत्रमत्रिगृहे समागात् । तदा प्रमुं दुर्बलगात्रं शुद्धामपि भिक्षामगृह्णानं सुगोत्रमन्त्रिपत्नी नन्दा दृष्ट्वा हृष्टा भिक्षां दातुमभ्युत्तस्थौ । घृत- क्षीरखण्डाद्याहारं ददानां तामतिक्रम्य प्रभुरन्यत्र गतः। ततो नन्दा पत्युः पार्श्वे प्राह-प्रभुः कथं भिक्षां न गृह्णाति ?

·चन्दना
चरित्रम्।
भीमरत
भणमा
साप्पधि.
कारणमत्र ज्ञायते यदि तदा वरम् । मश्री पाह-अन्नं विना प्रभुर्मति गमिष्यति । योऽभिग्रहः प्रभुणा गृही.
तोऽस्ति स यथा तथा ज्ञातव्य एव । मृगावत्यपि प्रभु भिक्षामगृह्णानं ज्ञात्वा प्रभोभिक्षां दातुं बहूनुपायान्
करोति स्म । ततो मृगावतीनन्दे मियः प्रीतिपरे प्रभु पारणार्थ निमन्त्रयामासतुः । प्रभुर्यदा न गृह्णाति तदा
हे श्रादयौ दुःखिन्यौ बभूवतुः। ततो राजा मत्री मृगावती नन्दा निरन्तरं भिक्षां दातुं प्रभवे उपचक्रिरे । तत-
स्तैातं जल्पितं च मिधः-प्रभुणा योऽभिग्रहश्चिन्तितोऽस्ति स कथं ज्ञायते । इतश्चम्पापुर्या दधिवाहनो राजा
राज्यं करोति स्म । दधिवाहनेन पद्मावती चेटकभूपपुत्री परिणीता । पद्मावत्या धारणीति नाम द्वितीयं कथ्यते ।
तस्य राक्षचन्दनबालेति नाम्ना पुत्री बभूव । क्रमाच्छतानीकदधिवाहनभूपयोवैरं जातमभूत् । प्रच्छन्नं
शतानीको राजा सर्वबलयुतः स्वपुरान्निर्गत्य चम्पा वेष्टयामास । ततो जायमाने महारणे रौद्रे मनुष्यसुभटेषु
शतसंख्येषु पतत्सु दधिवाहनो राजा नष्टः सर्वराज्यं मुक्त्वा । ततः शतानीकेन भूपेन लुण्ठिता चम्पापुरी ।
तदैकेन पदिकेन दधिवाहनभूपस्य धारणीप्रियावसुमतीपुत्र्यौ गृहीते । कौशाम्बीनाथस्तत्र खाज्ञा प्रवर्तयित्वा
पश्चादवले स्वपुरं प्रति । रथारूढे मातापुञ्यौ द्वे धारणीवसुमत्सौ कृत्वा चचाल पदिकः । मार्गे गच्छन् सुमटो
॥२५॥

·जगौ-भो धारणि ! त्वं मम प्रिया भव । धारणी प्राह-रे अधम ! रे पापिष्ठ ! एवं किं वया प्रोक्तम् ? । अहं परती अस्मि । परस्त्रीगमने पुरुषो नरकगामी भवति । यतः-"खाधीनेऽपि कलत्रे नीचः परदारलम्पटो भवति । सम्पूर्णेऽपि तटाके काकः कुम्भोदकं पिवति॥१॥ ज छन्नं आइरियं तइआ जणणीइ जुवणे समए। तं पयडिज्जइ इण्हि सुएहिं सीलं चयंतेहिं ॥ २ ॥ अप्पउं धूलिहि मेलिउं, सयणह दीघउं छार । पगि पगि मांथा ढांकणउं जिणि जोई परदार ॥३॥ विक्रमाकान्तविश्वोऽपि, परस्त्रीपु रिरंसया। कृत्वा कुलक्षयं प्राप, नरकं दशकन्धरः॥४॥" तदा तेन पदिकेन तस्या धारिण्याः शीलभङ्गविषये अनेके प्रकाराः कृताः, परं तस्या मनो मनागपि न चलि- तम् । तदानीं तेनानुगेन शीलभञ्जनविपये वलं कुर्वता धारिण्या प्राणास्त्यक्ताः । तदा वसुमती मातृवियोगा- देवं विललाप हउ वांडी नइ छांडिउ नेह, भली माइ तूं भलउ सनेह ।खण अधखण न फिरातउं घडी, हउँ कां न परहथि चडी ॥१॥ वसुमती विलगी पाइ, जाइवा न हि देउ माई। जिसीभावइ तिसो थाइ पुण, मूहई साथिइ जाइ ॥ २॥ इत्यादि। पुनः क्षणं भूमौ लुठित्वा पुनर्वसुमती रोदनं कुर्वती जगौ । पाणीताई वियोगिका, दम जिम फूटइ होउं । तिम जइ माणस हुंति तो, साचउ सनेह पतीजीइ ॥ १ ॥अतिवल्लहा मू- ६.

·धीमाले
अतृती
साम्यपि
कारे
चन्दना-
चरित्रम् ।
आह, पाणी पापिणी निसरइ । जाणउं साचउसनेह, जउ लोयणि लोही वहइ ॥ २॥ इत्यादि वसुमतीरोदन-
वचः श्रुत्वा पदातिको जगौ-भो मृगेक्षणे! किं मया कुवचनं जल्पितं १, भवितव्यताया अग्रतः को नु छुटति
राजा वारको वा । त्वं मा जानीहि इति अयं मां परिणेप्यति बलात् । मम त्वमतः परं भगिन्येव पुत्री वा त्वं
मम । तदा पादातिक एवं पर्यवसाय्य 'तां धारण्याः शरीराद्धारादिशृङ्गारमादाय धारणी रथाद्भूमौ चिक्षेप । ततः
पादातिको चावता स्वगृहे समानीतवान् तदा गेहिन्येवं व्याजहार-केनेयं नारी अत्रांनायिता, दृग्भ्यां द्रष्टुं मया
न शक्यतेऽनयाऽऽगच्छन्त्या मम सर्व गृहीतं, एपा यदि त्वया रक्ष्यते तदाऽहमात्महत्यां दास्यामि,यदि त्वंयेयं
छन्नमत्रानीता कोऽपि ज्ञास्यति राजा वा तदा तव सर्वखं राजा ग्रहीष्यति । अस्यामागतायां मम शीतं चटि-
तम् । यदग्रतो रक्षिष्यसि ज्वरोऽपि चटिष्यति । तेनेयं गृहाहहिनिप्कास्यतां त्वया । त्वं मा जानीहि एपा सर्वे
सहिष्यति। अहमधुनैव भूपपार्थं गत्वा कथयिष्यामि। पुनरेवं तयोक्तम्-तुं लूसी आवीउ परराउ, छतेइ मारि-
सि तरखाइ काउ। ऊतर पडऊतर मनमाडि, जउ मई काज तउ छोडी छांडि ॥१॥ सउकिरूपि जंउ आवइ
दासि, तोइ न धीरउं आपण पासि । सउकिस रीसउं जइ आवइ राज, तिणि राजई अम्ह नथी कांज ॥२॥
॥२५७॥

·सउकिस रीसी कंचणकोडि, जहि दीसइ ते डोला फोडि।थोडउं घणुं लहु इनु विकि, नहीतर वेगिइं छोडी मुंकि ॥ ३ ॥ इति प्रियावचः श्रुत्वा कम्पमानतनुश्हे पादातिको बहिर्गहे राजपुत्री निनाय । ततः प्रियातो बिभ्यत् (भाय) पादातिकः। स्त्रीरलं विक्रेतुं राजपथे पादातिको निनाय । तदा अनेके लोकास्तां लातुं मिलिताः । वेश्या अपि स्त्रियं वर्यामागतां विक्रेतुं श्रुत्वा ग्रहीतुं तत्राययुः । तदा काचिद्वेश्या एवं जगौ-अस्माकमग्रे को ग्रही- प्यति तां स्त्रियम् , यावन्मानं धनं मार्गयिष्यति तावदस्माभिरर्पयित्वा सा ग्रहीतव्या । तदा बह्वो लोका वेश्याश तां ग्रहीतुमागताः सत्यवन्यमक्षिका इव मधु वेष्टयामासुः। वृद्धा वेश्या जगौ-रत्नादि यत्तव विलोक्यते तन्मार्गय इयमस्मभ्यमर्प्यताम् । कलकलाट जां लगइ न होइ. रणि राउल गति न जाणइ कोइ। तां लगइ रहा विलवइ जिम, किम्हइ अवर न भोलवइ ।। १॥ पादातिको जगौ-पञ्चशतं दीनाराणामर्पय इमां गृहाण । श्रुत्वै- तद्वेश्या हृष्टा । एकस्या एकस्या अग्ने रहः कथयन्ति ता वेश्या मिथः-नवलक्षं सुवर्णानामेतस्या नखएको लभते। मूल्यमल्पमेतदर्यते मयेति भुवाणा अबलां वेश्या बाहौ धार । तदा राजपुत्री पप्रच्छ-युप्माकं किं कुलं? किं फियते युप्मत्कुले? किं यूयं ब्राह्मण्यः? अथवा किं वणिजः । तदा जगुर्वेश्याः-किं तव' कुलेन?, अस्माकं

·चन्दना-
चरित्रम्।
३२५८॥
भीमरते. गृहे वर्याणि पट्टकूलानि परिधीयन्ते ताम्बूलं भक्ष्यते । अस्माकं यादृग् भोजनादि वर्तते तादृग् राजगृहे भूपपत्नी-
भवरची ।
साम्यधि-
नामपि नास्ति । एतच्छुत्या तया स्त्रियोक्तं-ज्ञातं तव कुलं वेश्या इति । अहं नायास्यामि भवत्कुले । यदा
फारे ताभिर्वलात्कारः कृतः तदा वसुमती एवं दुःखं धत्ते । तउ वसुमती दोहिलउं धरइ, तउ तीहां सील सखायंत
करइ । जे बहु बोली तेह तू काक, तेहनू दैवी ऊदाल्यूं नाक ॥१॥ जां जोइ तां नाकज नही, बोल बोलता
झबकइ रही । काली जिसी हुई डूंबडी, हसइ लोक पाडइ बूंबडी ॥ २ ॥ बीजी नासइ करती सान, आवि
आवि हवे जासिई कान । एक लोकपांयक नई खलइ, बीजी वेस पूंठि किलकिलइ ॥३॥ चालि चालि करति
घरि गई, भूडी छोडी भनई नवि लइ । कलरव कोलाहल अतिघणउ, अवसर टलिउ वेकावा तणो ॥ ४ ॥ तदा
एकस्या नासिका गता, एकस्याः कर्णो गतः । ततो नंष्ट्वा वेश्या गताः । ततोऽन्यस्मिन् चतुष्पये पादातिको
गतः। तत्र धनावहः श्रेष्ठी समागतस्तां ग्रहीतुम् । तया पृष्टं-तव गृहे किं क्रियते ?, धनावहो जगौ-अस्माकं
कुले देवो जिनः पूज्यते, चारित्रिणः साघवः सेव्यन्ते, जैनोक्तो धर्मः श्रूयते, जीवदया पाल्यते, महामन्त्री नव-
कारो जप्यते । जिणि तूठइं तरीइ संसार, त्रिणि वार पाणी गालीइ । दीजइ दान शील पालीइ, तप की ज
॥२५८॥

·इ भावना भावीइ ॥१॥ साते खेत्रे धन वावीइ, विदल माहि नवि लीजइ दहीं। अठाणुनूं नामज नही, निसि भोजन नवि कीजिइ माइ॥(मांस सुरा मधु मांखण, घरि कोइ न खाइ)॥२॥ एतच्छ्रुत्वा वसुमती हृष्टाऽवग्-भो पादा- तिक! यदि मां विक्रेप्यसि तदाऽस्मै देहि त्वं, ततस्तेन पादातिगेन धनावहाय श्रेष्ठिने दत्ता धनेन । ततो यावद् धनावहः श्रेष्ठी तां गृहीत्वा गृहे गतः। सुकर्मवशतः सुस्थाने चन्दनाऽगात् । यतः"-विहि विहडावइ विहि घडइ, विहि घडिउं भंजेइ । इम्हइ लोअ जु तडफडइ, जं विहि करइ स होइ ॥१॥ तदा तां दृष्ट्वा तस्याः प्रिया मूला चकिता । धनावहेन चन्दनवालेति नाम प्रोक्तम् । श्रेष्ठिनोक्तं-अस्याः पुत्र्याः पालने यत्नः कार्यस्त्वया । तदा मूला दध्यौ-एप मम पतिरपरां स्त्रियं परिणेतुं एतामानीतवान् । अधुना जल्पति इयं पुत्री-पापीइ पति अखत्र नवि गणइ, मनि मइलओ मुखि बेटी भणइ।सीअलडं बोली देसीइ दाघ, डोकरिनइ घरि पयठउ वाघ ॥ १॥ दूध नीम लीघउं मंजारि, उंदरिसरसी मंत्री हारि। एह वात जइ साची होइ, ए बेटी नवि मानइ कोइ॥२॥ हुं पडती ए. चडती वेस, मुज माथइ हुआ करडा केस । वडपणतणी विणासणहारि, संतापती सउकि घरवारि ॥ ३ ॥ हउं आगई जीभइ आपणी, पीहरि सविहं अलखामणी । कोइ न पावे पाणी पली, बेइ भव गिया ·भीमाते. भगुती २पिमागे चन्दनबा- लाकथा। हिव निश्चिई वली |॥ 8 ॥ एह कारणि वेचउं जेतलडं, मूं परणातां न लागइ तेतलडं । सिता नाकि राइच पलुइ, नू सडि आज मूलानइ हुइ ॥५॥ अधुना यदि किमप्युच्यते तदा श्रेष्ठिनो न रोचिष्यते। एकवारं यद्यह- मवसरं लप्स्ये तदाऽहमिमां भारयिष्यामि । सा मूला शून्यचित्ताऽजनि । एकदा मूलायां प्रातिवेश्मिकागृहे गतायां श्रेष्ठी गृहे समायातः । तदा तातमासने उपवेश्य चन्दनबाला विनयपूर्व तातपादौ प्रक्षालयितुं लग्ना । तदाऽकस्मान्मूला गृहे समागता।चन्दनवालां धनावहश्रेष्ठिपादौ प्रक्षालयन्तीं वीक्ष्य श्रेष्ठिनं तद्वेणी भूमौ लुठन्ती खोत्सङ्गे नयन्तं च वीक्ष्य दध्यौ-एपा श्रेष्ठिपदौ एवं प्रक्षालयति, अस्याः पार्थादेवं च वेणी समारयति, तदा ज्ञायते मां कर्षयित्वाऽथवा विषेण मां हत्वा अस्याः पाणिग्रहणं करिष्यति। मूला दध्यावेवम्-ऊगंती विसवेलडी, नखहिं न छेदी जेहिं । ते मूरख मूला भणइ, तउरितु न समाधिउं जेहिं ॥१॥ फोडी नाम जु सीअला, विसहज महुरउं नाम । सउकिज नामि बिहनडी, ए त्रिन्हि खइ जाउ ॥२॥ श्रेष्ठी प्रातहट्टे गतः, मूलया नापितस्तदाऽऽकारितः। प्रोक्तं च-अस्या मस्तकं भद्रीकुरु। ततस्तेन चन्दनवालाया मस्तकं भद्रीकृतम् । ततो निगडानि पदयोः क्षिप्त्वा तां गर्भगृहे मूला च रहश्विक्षेप, तालुकं च तदा ददौ । ततो दध्यौ मूला-सउकि मारी केहु दोस, सडकि सरइ ॥ २५९।

·तु हुइ संतोष । सउकि तणा नवि लागई गोझ, रापइ सउकि ते माणुस रोझ ॥१॥ गोरी पुछई सुगुणजण, ऊभी रायह चउकि । जयको जाणइ ते कहतु, सूला भली कि सउकी ? ॥२॥ सूली एकह कहडउ, सउकी अणंता कहानितु मरइ नितु मारीइ, पगि पगि हियडा हह ॥१॥ तदा चन्दनबाला अपवरके स्थिता दध्यो-मम वीतराग एवं शरणं । मम चैवंविधं कर्म समायातं दुष्टं, यतः-नयर भंगिहउं पाइक लिइ, मारगि वहतां माडी मुइ । ढोर तपी परि मांडी पीठ, वेस विसाहण आवी दीठ ॥ १॥ एक वात पणी रूडी हुइ, दोहिलउं छइ पणि तेहि न लइ । निवरं थानक पामिउं आज, करसिउं धर्मध्याननूं काज ॥ २ ॥ जाणइ नहीं दिवस नइ रयणि, झरतउ नीर निवारइ नयणि । चन्दन महामंत्र मनि जपइ, तिहु उपवासे करमज खिपइ ॥ ३ ॥ तत्र स्थिता चन्दनवाला दिनं रात्रिं च न जानाति ॥ इतो धनावहः श्रेष्ठी गृहे समागतः पप्रच्छ पत्नी-भो पनि ! पुत्री कुत्र गता?, [श्रेष्ठी जगौ-]चन्दनां विना कथं मया भोजनं क्रियते ?। मूला जगौ-छोकरडी वीसावी काय, घड़ीय इक न रहइ वाहरि पाय । कुण जाणइ ए किहां डमडमइ, कुण जाणइ किहिं सरसी रमइ॥१॥ आवई छइ छोडाउं घणा, उलखिसिई कोइ एहड तणा । सगु सणीजउ लेई जाइसि, माहरइ वाहर कोइ धाइसि.॥ २॥ तुम्ह मनि

·धीमरने
अणूची
२ दिमागे
चन्दनबा-
लाकया।
छोकरडीनउ सोग, अम्ह आपणा अरथनउ ऊजोग । एतलउ सोनउं आपत व्याजि, वरिसिहिं बिमणउं
आवत काजि ॥ ३॥ धनावहः श्रेष्ठी जगौ-यदि कुमारी न लप्स्यते तदा मयाऽनशनं ग्रहीतव्यम् । तदा एकान्ते
एकया वृद्धया दास्या धनावहस्याने प्रोक्तम्-गहिला गामट मूढ गमार; चन्दन मुइ किसी करइ सार । कही
वार जीवत जइ होइ, तउतूं इणइ उरडइ जै जोइ ॥१॥श्रेष्ठी जगौ-भो दासि ! त्वमुत्तमे एवं वदन्त्यसि । तत्कालं
तालकं भक्त्वा यावत् श्रेष्ठी त्वरितमपवरकमध्ये गतः सन्नन्धकारवशाञ्चन्दनामपश्यन् शब्दयामास रोदिति च ।
दीपकरणाचन्दना वीक्ष्योत्सङ्गे लात्वा च श्रेष्ठी प्राह-भो पुत्रि! किं त्वं ममोचरं न ददासि । तदा चन्दनां विहितो-
पवासत्रयामुत्पाट्य भोजनदानाय पट्टशालायामानीतवान् उम्बरपाचँ । इतो मूला सर्वमन्नं गृहमध्ये मुक्त्वा
तालकं दत्त्वाऽन्यत्र ययौ । तदा श्रेष्ठी तालकं दत्तं गृहे दृष्ट्वा व्याकुलः प्राह दासी प्रति-यदन्नं भवति तदानी-
यताम् । अस्याः क्लमात् मरणं भविष्यति । तदा दास्या दर्शितान् कुल्माषान् सूर्पके क्षिप्त्वा श्रेष्ठी पारणार्थं पुन्यै
महानसादानीय ददौ। तदाऽष्टमतपःपारणे चन्दनवाला अतिथिसमागमं यावद्वाञ्छति तावद् भगवान् श्रीमहा-
वीरो द्रव्यतः कुस्माषान् सूर्पकोणकस्थितान् क्षेत्रादेहल्यामेकपादमारतः एकपादं परतः कृत्वा कालतो भिक्षा-
।
॥२६॥

·वेलायां व्यतीतायां भावतो राजपुत्री दासत्वमापन्ना निगडिता रुदती मुण्डितमस्तका अष्टमभक्तिका कापि मह्यं भिक्षा दास्यति तदा मया भिक्षा ग्राह्येत्यभिग्रहं गृहीत्वा गोचरचर्यायां [श्रीवर्धमानजिनो] भिक्षार्थ गृहे गृहे भ्रमति स्म । एवंविधाभिग्रवन्तं श्रीवीरजिनं तत्राकस्मादागतं वीक्ष्य हृष्टा चन्दनबाला कुल्माषपूर्णसूर्पकहस्ता निगडिता मुण्डितमस्तका एकं पादमुम्बराबहिर्दधाना द्वितीयं पादमुम्बरान्मध्ये दधाना तुष्टाव-भगवन् ! जग- तीवन्ध, खर्गापवर्गसौरव्यद। निर्जिताशेषभावारे, विजयख चिरं प्रभो!॥१॥ प्रसद्य चापि देवेश, शुद्धमन्नमिदं स्फुटम् । गृहाण मां (द्राक्) कुरुष्व त्वं, कृतार्थी मां हि साम्प्रतम् ॥२॥प्रभुस्तदा स्वमभिग्रहं पूर्ण वीक्ष्य कुल्मापान जग्राह । पृथ्वीनाथसुता मुजिप्यचरिता जर्जरिता (निर्यत्रिता) मुण्डिता, सीदन्ती च तथा विधाय. पदयोरन्तर्गतां देहलीम्॥कुल्मापान् प्रहरइयव्यपगमे सूर्पस्य कोणे स्थितान्, दद्यात् पारणकं तदा भगवतः सोऽयं महाभिग्रहः ॥१॥ यदा प्रभुणा भिक्षा गृहीता तदा देवैरभ्येत्स द्वादशकोटिखर्णवृष्टिः कृता ।. तदा. लोहनिगडानि वर्णी- भूतानि । देवदुन्दुभयो देवैर्वाद्यन्ते । तदा शतानीको राजा तन्नागतो दृष्ट्वा देवकृतां रत्नवृष्टिं चमत्कारं प्राप। राजा जगौ-इयं स्वर्णवृष्टिरस्याश्चन्दनबालाया भवतु । तदा चन्दनबाला जगौ-मदीयमथ भाग्यं वर्तते यत्प्रमुर्मया ·भीमरते. भरी २विमागे चन्दनबा- लाकथा ॥२१॥ पारणां कारितः। मूलापि धन्या। चन्दनवाला बोलइ तीणइ ठाइ, मूलादेवी अम्हारी माइ। धारणी तूठी तउ नवि कीधा, मूला दीठइ काज मुज सीधा ॥ १ ॥ पहिलं सतानीक धुरि राय, पाछेइ पाइकतणउ पसाउ । जु विकत वेश्यानई हत्थि, तउ हुं किम लागत परमत्थि? ॥२॥धनावह पहला भवनो बाप, जेह पसाइं नाठउं मुझ पाप । मूलातणउ घणउ उपगार, चन्दन मागइ संजमभार ॥ ३ ॥ मूलादेवी मदीया सत्या माता यया एवं कृतम्। यदि एवं नाकरिष्यत् तदा भगवन्तं कथमपारयिप्यम् ? । धनावहोऽपि मम सत्यो धर्मपिताऽभूत् । ततः महा- वीरस्तत्र पारणकं पञ्चदिनोने षण्मासे जाते चकार । चन्दण भणइ जो मागिउँ होइ, तउ मूला मत दूहवउ कोइ । सासणदेवि आपइ आसिका, मूला थइ परमश्राविका ॥ १ ॥ ततो मूलापि तया चन्दनया मानिता । यतः--"उवयारइ उवयारडउ, सव्यो लोअ करेइ। अवगुण कीघइ गुण करइ, विरलउ जणणि जणेइ ॥२॥" प्रमुस्त्वन्यत्र विहारं चकार । क्रमात् सर्वकर्मक्षयात् प्रमुः केवलज्ञानं प्राप। तदा चन्दनबाला समेस प्रमुं प्रणम्य संयम ययाचे । ततअन्दनवालया देवदत्तां श्रियं सप्तसु क्षेत्रेषु वपित्वा दीक्षा जगृहे । एकदा श्रीमहावीरः कौशाम्ब्यां समवासापीत् । तदाऽनेके देवा नृपाः साधवः साध्व्यः श्रावकाः श्राविकाच धर्म श्रोतुमाजग्मुः । तदा ॥२६१।

·।
प्रभौ धर्मोपदेशं दिशति चरमपौरुपीव्याख्याने सहजविमानस्थौ चन्द्रसूयौं तत्रागतौ । सन्ध्यां पतितां ज्ञात्वा
चन्दनाऽम्युत्याय पुरमध्ये उपाश्रयं गता । मृगावती वेलामजानती तत्रैव तस्थौ । चन्द्रसूर्ययोः खस्थाने गतयो-
रन्धकारं वीक्ष्य मृगावती समुत्थायोपाश्रयं ययौ । इतश्चन्दनया पौरुषी भणित्वा संस्तारितम् । मृगावती तु
चन्दनायाश्चरणसंवाहनां कुर्वाणा स्वकृतं कर्म निन्दन्ती मिथ्यादुष्कृतं ददाति । अतः प्रभृति मयैवं न कर्तव्यम्।
तदा चन्दना रुष्टोत्तरमपि न दत्ते । स्वमात्मानं निन्दन्त्या मृगावत्याः केवलज्ञानमुत्पन्नम् । तदा कृष्णं सर्पमाप-
तन्तं मृगावती चन्दनाया हस्तमुत्पाट्यान्यन मुमोच। तदा रुष्टा चन्दना जगौ-उत्तिष्ठेतः स्थानादन्यत्र गच्छ,
मम हस्तं कथमुत्पाटयसि ?, मृगावत्सोक्तं-सर्प आगच्छति । चन्दनयोक्तं-कथं ज्ञातं त्वया ?, मृगावती जगौ-
ज्ञानेन । चन्दनयोक्तं-किं ज्ञानं प्रतिपाति अप्रतिपाति वा ?, तयोक्तम्-अप्रतिपाति । ततोऽभ्युत्थाय मिथ्यादुष्कृतं
ददानायाश्रन्दनवालाया अपि केवलज्ञानमुत्पन्नं ततो हे अपि मुक्तिं गते । इति चन्दनबालाकथा समाप्ता ॥२॥
मनोरमाकथा सुदर्शनश्रेष्ठिकथाया ज्ञातव्या ॥ ३ ॥
पालयन्ति सदा शीलं, मुक्त्यादिसुखदायकम् । भव्या मदनरेखावत्, मनसा वपुपा गिरा॥१॥

·धीमाते
भारती
२ दिमागे
चन्दनबा-
लाकया।
०२५२॥
तथाहि-भरतखण्डभूपणे सुदर्शननामपुरे मणिरयो राजा राज्यं कुरुते स्म । तस्य लघुर्धाता युवराजो युग-
बाहुरभूत् । तस्य प्रिया सुशीला मदनरेखाऽजनि । तस्या रूपश्रियं सर्वोत्कृष्टां वीक्ष्य मणिरथो मोहितो ध्यौ इति
खचेतसि-इयं मदनरेखा मया ध्रुवं ग्राद्यैव । यद्यनया न रंस्यते तदा मम जन्म निष्फलं भविष्यति । ततो
यदा यदा वर्यपुप्पताम्बूलवस्त्राभरणादीनि वस्तूनि मदनरेखायाः प्रलोभनाय प्रेषयामास दास्या
तदा तदा सा ज्येष्ठस्यायं महाप्रसाद इतिकृत्वा मस्तके मणिरथोक्तमङ्गीकरोति स्म । अन्यदा भूपप्रहिता दासी तत्र
मदनरेखापाचें गत्वा प्राहेति-भद्रे! तव गुणग्रामासक्तो मणिरथो नृपस्त्वां भोगाय वाञ्छति मन्मुखेन (च) जल्पति ।
तदा दासीवचोवजाहता राज्ञी जगाद तां प्रति-अन्यावपि गणिकादिनारीषु नोपैति वधूं जनः। यदि स्त्रीणां शील-
गुणो न भवति तदा काक्षिकं कथितमिव सा स्यात् । अग्रे स्त्रीजुगुप्सा । यदि शीलभङ्गं स्त्री करोति तदा नरक-
पातो भवति । यतः-अर्णताउ कम्मरासीउ, जया उदयमागया। तया इत्थित्तणं पत्तं, सम्मं जाणाहि गोयमा! ॥२॥
एवंविधेप्वन्तःपुरेषु सत्स्वपि कोऽन्यो मूढोऽन्यां स्त्रियमिच्छति नरकगामी ? । मम भर्तरि जीवति यो मां भोक्तु-
मिच्छति स नूनं मृत एव । यदि वा बलात्कारः करिष्यते तेन तदा मया शरीरदानस्थानेऽस्मै प्राणा
-
॥२२॥

·एव दातव्याः । उत्तमास्तु इहामुन्न विरुद्धं नाचरन्ति । यतः-"जीवधातादलीकोक्तात्, परद्रव्यापहारतः परस्त्रीकामनेनापि, व्रजन्ति नरके गतिम् ॥ १ ॥ परस्त्रीग्रहणे वाञ्छा, न कार्या भूभुजा कचित् । यतो भूपानुगा लोका, भवन्ति जगतीतले ॥ २॥ इत्याद्याकर्ण्य दूती पश्चाद्भूपोपान्ते गत्वा मदनरेखोक्तं सर्वं कथया- मास । तया वार्तया विशेपतो राजा कामातुरस्तां मदनरेखां भोक्तुं दध्यौ मणिरथः । युगबाहौ जीवति मयेयं नाङ्गीकर्तुं शक्यते। ततः आदायुपायेन युगवाहुं हन्मि । पश्चादहं मदनरेखामङ्गीकरिष्यामि । एवं ध्यात्वा लघुभ्रा- तरं मणिरथोऽनिशं हन्तुं वाञ्छति। छिद्राणि सदा विलोकयति । इतः-अन्यदा मदनरेखया स्वप्ने पूर्णेन्दुदृष्टः। ततस्तया भर्ने खप्नो निवेदितः।युगवाहुः प्राह-तव चन्द्रतुल्यः पुत्रः सौम्यगुणो भविष्यति । कमात्तस्यास्तृतीये मासे दोहद इत्यभवत्-जिनेन्द्राणां पूजां करोमि, गुरून् प्रतिलाभयामि, धर्मकथां शृणोमि करोमि श्रावया- म्यन्यम् । यतः यादृशो जायते गर्ने, जीवो वृष्यवृपोऽप्यथ । तादृशो मातुरेव स्या-मनोरथः स्वमानसे ॥१॥ अन्येदुर्युगवाहुः सप्रियो वसन्तसमये उद्यानवने क्रीडायै ययौ । जलादिक्रीडां कृत्वा रात्रौ कदलीगृहे युग- बाहुः स्मृतनमस्कारः मुप्तः । इतो-मणिरथो युगबाहुं स्वल्पपरिवारं रात्रौ तत्र स्थितं मत्वा तं भ्रातरं हन्तुमेकाकी ·॥ धीमरते- वसूची २.विमागे ॥२३॥ खड्गसखा बने ययौ । रहो मद्भातुरेकाकिनोऽत्र बने स्थातुं न युक्तमिति वदन राजा कदलीगृहे गतः। युग- १७ मदनरेखा- बाहुस्तत्क्षणाचत्र भ्रातरमागतं दृष्ट्वा समुत्थाय विनयपूर्व नतिं चकार । ततो मणिरथः स्वकल्पितवार्ता कुर्वन चरित्र । खड्गमाकृप्य सहोदरं हतवान् । तदा मदनरेखया कलकले कृते सुभटास्तं हन्तुं यावदाययुः तावत् खड्नेन भ्रात्रा । हतोऽपि युगवाहुराह-भो भटा ! मा मन्तु मा नन्तु मम सहोदरम्। यतोऽस्य भ्रातुर्न दूपणं। मम प्राचीनकर्मैव '. समागतम् । मणिरयो हृष्टः स्वमनीपितकार्य सिद्धमिव मत्वा गृहे ययौ । तत्राकस्मात् सर्पण दृष्टः । यतः-"अत्यु- अपुण्यपापानामिहैव फलमाप्यते । बिभिर्मासैस्त्रिभिः पक्ष-स्त्रिभिर्यामैस्त्रिभिर्दिनैः॥१॥" युगवाहुपुत्रश्चन्द्रयशआह्वो व्रणचिकित्सा) चाययौ । इतः-श्वसन्तं पति मदनरेखा जगौ-भो पते ! खेदोऽधुना मनाग न कर्तव्यः । जीवाः कृतकर्मणः सकाशान्न छुट्यन्ति । यतः- "यद्येन विहितं कर्म, भवेऽन्यस्मिन्निहापि वा । वेदितव्यं हि तत्तेन, निमिचं तु परो भवेत् ॥१॥ गृहाण धर्मपाथेयं, कायेन मनसा गिरा । यत् कृतं दुष्कृतं किश्चित् , तत्सर्वं गर्ह संप्रति ॥ २ ॥ शत्रौ मित्रे सुते पुत्र्यां, मणौ दृषदि सर्वथा । मोहः सद्भिर्न कर्तव्योऽनन्तसंसारदायकः ॥ ३॥" ततः आराधना समग्रापि मदनरेखया स्मारिता पतिम् । युगबाहुना तदा सम्यगाराधना श्रद्दधे । तथाहि-यश्च ·मित्रममित्रं मे, स्वजनोऽरिजनोऽपि वा । तं क्षमयस्त्र तस्मै च, क्षमस्व त्वमपि स्फुटम् ॥१॥ तिर्यक्त्वे सति तिर्यञ्चो, नरकेऽपि च नारकाः । अमरा अमरत्वे च, मानुषत्वे च मानुषाः ॥२॥ ये त्वया स्थापिता दुःखे, सर्वां- स्तान् क्षमयाधुना । क्षमस्व त्वमपि तेषां, मैत्रीभावमुपागतः ॥ ३ ॥ जीवितं यौवनं लक्ष्मी, रूपं प्रियसमा- गमः । चलं सर्वमिदं वात्यानतिताब्धितरङ्गवत् ॥ ४॥ व्याधिजन्मजरामृत्यु-ग्रस्तानां प्राणिनामिह । विना जिनोदितं धर्म, शरणं कोऽपि नापरः॥५॥ सर्वेऽपि जीवाः खजना, जाताः परजनाश्च ते । विदधीत मनोऽग्रे कः, कः प्रतिबन्धमेकदा ? ॥६॥ एक उत्पद्यते जन्तुरेक एव विपद्यते । सुखान्यनुभवत्येको, दुःखान्य- पि स एव हि ॥ ७ ॥ इत्याद्यनित्यतादिभावनातस्त्वं धीरो भव, कातरत्वं मा कुरु । यतः-"न सा जाई न सा जोणी, न तं ठाणं न तं कुलं । न जाया न मुआ जत्थ, सव्वे जीवा अणंतसो ॥ १ ॥ एगोऽहं नत्थि मे कोई, नाहमन्नस्स करसई । एवमदीणमणसो, अप्पाणमणुसासइ ॥२॥” इत्यादि प्रियावचः शृण्वन् युगबाहुः शुभध्या- नपरायणो विपद्य ब्रह्मलोके देवोऽभूत् । ततश्चन्द्रयशास्तत्रागतो युगबाहुं मृतं दृष्ट्वा भृशं रुरोद । मदनरेखाऽपि चिरं रुदित्वा दध्यौ-धिगस्तु मां याऽहं पत्युर्मरणे हेतुरभूवम् । भर्ता तु.मृतः । स्त्रियारतु पतिरेव शरणं ! मणि ·भीमरते. परवृत्ती २पिमागे मदनरेखा चरित्रं रयो दुष्टो मां प्रातर्गहीप्यति । मम च कोऽपि रक्षिता नास्ति । अतः परं मया यथा तथा शीलं खर्गापवर्गसुखदं रक्षितव्यमेव । इति ध्यात्वा मदनरेखा प्रच्छन्नं निर्ययौ ततः स्थानात् । द्वितीयेऽहनि मदनरेखा महाटव्यां गता । तत्र कस्मिंभिवलाशये पयः पीत्वा मदनरेखा कदलीगृहे सुप्ता । तत्र स्थिता मदनरेखा सप्तमे दिने पुत्रमसूत । प्रातः कम्बलरत्नेन वेष्टयित्वा शिशुं तस्य करे च युगवाहुनामाङ्कितमुद्रिकां क्षिप्त्वा तत्र च तं छायायां मुक्त्वा सरसि चीवराणि प्रक्षालयितुं गता मदनरेखा । तत्र पयोमध्ये प्रविष्टा सती मदनरेखा जलहस्तिना शुण्डया गृहीत्वा ब्योन्नि उच्चालिता । तदानीं नन्दीश्वरतीर्थयात्रापस्थितेन खेचरेण नभसः पतन्ती राज्ञी जगृहे। स खगस्तद्रूपमोहितस्तां वैताढ्यं निनाय । खगेन रुदनकारणं पृष्टा मदनरेखा खसम्बन्धं प्राहेति । यतः स्थानादहमत्र त्वयाऽऽनीता तत्राहं पुत्रमसविपि। तं पुत्रं कदलीगृहे मुक्त्वा तत्र जलहस्तिनाऽऽकाशे उल्लालिता तब हस्ते चटिता- ऽहम् । स वालो मां विना तत्रस्थो मरिष्यति । प्रसादं कृत्वा तमत्रानय, अथवा मां तत्र नय । खगोऽवम्-यदि त्वं मां भर्तृत्वेन प्रतिपद्यसे तदाऽहं तव किङ्करो भवामि । आलम्बनं विना शीलं पालयितुं न शक्यते इति ध्यात्वा मदनरेखा जगौ-तं पुत्रमत्रानय। खगोऽवग्-अहं तु वैताव्यपर्वतस्यरत्नावहपुरेशस्य मणिचूडविद्याधरस्य पुत्रो ॥२६४ा ·मणिप्रभाभिघोऽस्मि । वैराग्यवासितो मत्पिता मां राज्येऽभिषिच्याग्रहीच संयमं चारणपिसन्निधौ। क्रमास मत्सिता यतिर्विहरन्नत्रागत्यातीतवासरे नन्दीश्वरे देवान्नन्तुं गतोऽस्ति । तमनु गत्वा पश्चादागच्छता मया त्वं दृष्टा । तेन त्वं पत्नी भव मम । सर्वखेचरीणां खामिनी त्वं भव । प्रज्ञत्या विद्यया तव पुत्रस्य स्वरूपं ज्ञातं मया । मिथि- लापुरीपतिना पद्मरथेन भूपेन तुरगापहतेन तव पुत्रो वने दृष्टः । स्वपुरे समानीय पद्मरथेन खप्रियायाः पुप्प- मालायाः समर्पितश्च । तया स्वपुत्रवत्पाल्यमानोऽधुना सुख्यस्ति बाढम् । ततस्त्वं प्रसन्नीभूय मम राज्यमङ्गीकुरु । तत् श्रुत्वा राज्या ध्यातं-अहो कर्मेदृशं प्रतिकूलमागमत् मम यतो व्यसनपरम्परा मम पुनौकते । तावच्छील- रक्षार्थमियड्रमत्रागाम् । अत्रापि सङ्कटे पतिताऽस्मि । तन्मया नियमानुपायेन शीलं रक्षितव्यम् । अयं कामेन पीडितः खेचरः कृत्याकृत्यं न वेत्ति। ततो व्याक्षेपः कोऽपि मया छलेन क्रियते । ततः सा जगाद-प्रसद्य मां नन्दीश्वरे नय। तत्र देवा मया नम्यन्ते । पश्चात्त्वदुक्तं मया करिष्यते। ततस्तुष्टेन खगेन नन्दीश्वरे क्षणान्नीता सा । तत्र सा मदनरेखा शाश्वतानि चैत्यानि वन्दते स्म ।-चत्वारोऽअनशैलेपु, दधिमुखेपु पोडश । द्वात्रिंशञ्च रतिकराभिधानेपु जिनालया: ॥१॥ योजनानां शतं दीर्घाः, पञ्चाशविस्तृताभ ते । द्विसप्तत्युच्छ्रिताः सर्वे, ·योमरते. श्वरवृत्ती २विभागे मदनरेखा- वृत्तं । कुमार्गः द्विपञ्चाशद्भवन्त्यमी ॥ २ ॥ विमानांदुत्तीर्य ताभ्यां प्रथमं तेषु प्रासादेषु सर्वे जिनाः प्रत्येक वन्दिताः । ऋपमः १ चन्द्राननःरवारिपेणः ३ वर्द्धमानः ४ जिनाः शाश्वताः। एवंविधान् जिनान्नत्वा मणिचूड मुनीश्वरं नमस्कृत्य यथोचितं धर्म श्रोतुं तौ निपीदतुः। तदा यतीशोमणिचूडमुनिः पुत्राकार्यकरणखरूपं ज्ञात्वा प्राह-भो भो भव्यजनाः! सदा न सेव्यः परस्त्रीगमनादिकुमार्गसेवया श्वभ्रपातो भवति । यतः-"परस्त्रीरतिवाञ्छातः,पुरुषो नरकं व्रजेत्।अन्य- नृसेवया नारी, गामिनी नरके भवेत् ॥१॥ दाराः परिभवकारा वन्धुजनो वन्धनं विषं विषयाः। कोऽयं जनस्य मोहो? ये रिपरस्तेषु सुहृदाशा ॥ २॥ पुत्रो मे भ्राता मे खजनो मे गृहकलत्रवगों मे । इति कृतमेमेशब्दं पशुमिव मृत्युर्जनं हरति॥३॥ कोऽहं ? कस्सिन् १ कथमायातः? का मे जननी? को मे तातः। इति परिभावयतःसंसारः; सर्वोऽयं खलु स्वप्नविचारः॥४॥ओतुः पयः पश्यति नैव दण्डं, कीरोऽपि शालीन्नच लेष्टुखण्डम्। काकः पलं नो बलिसिंहतुण्डं, जन्तुस्तथा तं यमं नो (स्वं न यम) प्रचण्डम् ॥५॥ एतदाकर्ण्य मणिप्रभ उत्थाय राज्ञी (क्षमितवान्) क्षमयित्वा भणिता खगेन-अयप्रभृति त्वं मम जामिरसि, तव कमुपकारं करोमि । रायोक्तं-तीर्थवन्दनरूप एप उपकारस्त्वया कृतः। तेन तं मम परमवान्धवोऽसि । ततस्तवा वपुत्रखरूपं पृष्टो मुनिः प्राह-प्राग द्वौ राजपुत्रौ मिथःप्रतिभाज्ञावभूताम् ।

·तौ क्रमात् पुण्यविशेषात् सुरौ जातौ । तयोर्मध्यादेकः स्वर्गाच्युतः पद्मरथो राजाऽभूत् । द्वितीयस्ते सुतोऽजनि । तेनान्यदा पद्मरथेनाश्वापहृतेन तवाङ्गजो गृहीतः। खपन्याः पुष्पमालायाः समर्पितः । पूर्वभवस्नेहात् तव तस्य सूनोः पद्मरथो जन्मोत्सवादि कारयामास । अतस्तव सुतः सुख्यस्ति साम्प्रतम् । एवं जल्पति मुनौ तत्राकस्साद्ग- गनाध्वना जितसूरशशिप्रभं रनौघनिर्मितं किङ्कणीकणतत्काणं देवकृतजयजयारावं विमानं समाययौ । ततो विमानादुत्तीर्य तेजःपुञ्जपराभूतसूर्यचन्द्रः चलत्कुण्डलाद्यनेकाभरणभूषिताङ्गो गन्धर्वदेवगीयमानगुणः स सुरो मदनरेखायास्तिस्रः प्रदक्षिणा दत्त्वा तस्या एव पादौ प्रणणाम च। पश्चान्मुनि वन्दते स्म । ततो मुनेरने धर्म श्रोतुमुपविष्टः सुरः । असम्बन्धमिमं प्रेक्ष्य, मणिप्रभः खगाधिपः । तं भासुरं सुरं नत्वा, प्रोवाचेति तकं प्रति ॥१॥ देवा अपि अनीतिमार्गे चलन्ति तदाऽस्माकं किं दूषणं भवति ?, चतुर्ज्ञानधरं मुनि मुक्त्वा कथं नारी- मानतस्त्वम् १ । अथ सुरो यावत् किञ्चित् वक्ति तावन्मुनिराचष्ट-भो खेचर ! मैवं ब्रूहि, नैवायं सुर उपालम्भ- मर्हति । यदा अस्या मदनरेखाया भर्ता युगवाहु वा मणिरथेन भूपेनास्यामेवासक्तमनसा हतः तदा मृत्यु- कालेऽनया स्त्रिया खभर्ता मधुरैर्वचनैस्तथाऽऽराधनाभिर्निर्यामितः यथा जैनेन्द्रध्यानं प्रापितो युगबाहुः पञ्चमे

·॥ धीमरते.
परवृती
२पिमागे
मनरेसा-
वृत्त।
कमययौ।सामानिकः सुरेन्द्रोऽभूत् तत्र । स च देवोऽवधिज्ञानेन मदनरेखां स्वगुरुं मन्वानोऽत्रागत्य अमुंस्त्रियं प्रथम
चन्दते स्म । धर्माचार्योऽयं ध्रुवमियं धर्मदानादस्य देवस्य मदनरेखा।प्रणामैः कोटिशोऽप्यस्या नानृणो भवत्यसौ देवः।
यतः-यो येन स्थाप्यते धर्मे, यतिना गृहिणाऽपि वा । स एव तस्य सद्धर्मदाता धर्मगुरुभवेत् ॥ १॥ किञ्च-
सम्यक्त्वं ददता दत्त, शिवसौख्यं सनातनम् । एतद्दात्रुपकारस्योपकारः कोऽपि नो समः ॥ २ ॥ सम्मत्वदाय-
गाणं, दुप्पडियारं भवेसु बहुएसु । सव्वगुणमेलियाहिवि, वाससयसहस्सकोडीहिं ॥३॥ इत्यादौ मुनिना प्रोक्ते,
जिनधर्मस्य भावयन् । सामर्थ्य प्रवलं विद्याधरः क्षमयते सुरम् ॥ ४॥ सुरोऽवग् राज्ञी प्रति-तव किं चेष्टं ददामि ? ।
सा जगौ तत्वतो यूयं, नेष्टं कर्तुं मम क्षमाः। यतो भवन्ति गीर्वाणा, अविरताः समे सदा ॥१॥ यतो जन्म-
जरामृत्युरोगशोकविवर्जितम् । निरुपाधि ध्रुवं मोक्षसौख्यमेव मम प्रियम् ॥ २॥ तथापि त्वं मां शीघ्र
मिथिलायां पुयाँ नय सुरोत्तम! । तत्र पुत्रमुखं प्रेक्ष्य यतिधर्म श्रयिष्ये। ततः सुरेण सा मिथिलायां नीता । यत्र
श्रीमल्लिनाथस्य जन्मदीक्षाज्ञानान्यभवन् । तत्र जिनप्रासादेषु प्रथमं जिनान्नत्वा तौ साध्वीः प्रणेमतुः। साध्वी-
भिस्तत्र धर्मोपदेशो दत्तः । लब्ध्वा मानुपजन्म क्षणमपि प्रमादो न कर्तव्यः । पुरुषः कुरुते पापं बन्धुनिमित्तं
॥२६६॥

·aurirearma. वानिमित्तं वा । वेदयते तत्सर्वं नरकादी पुनरसावेकः ॥ १॥ यतेन पापानि समाचरन्ति, धर्म प्रसङ्गादपि नाचरन्ति । आधर्यमेतद्धि मनुप्यलोके, क्षीरं परित्यज्य विपं पिबन्ति ॥ २॥ इत्यादि धर्मोपदेशान्ते सुरो मदन- रेगा प्रति माह-एहि राजकुलं यामो । दर्शयामि तवाङ्गजम् । ततो मदनरेखाऽवग्-पुत्रेणेहानन्तभवभ्रमणहेतुना गृतम् । यतो गुरूणां पार्थे मया सर्वः संसारसारः श्रुतः । संसारे भ्रमतां प्राणभाजां पतिसुतादयः। सम्ब- न्याभूरिशोभूता, भविष्यन्ति भवन्ति च॥१॥ ममैप तनयो जातोऽनन्तशो भवभ्रान्तितः। जनिताऽहं तथाऽनन्त- वाराभानेन भूतले ॥२॥ यतः कोऽहं कस्य (स्मिन्) कथमायातः, का मे जननी को मे तातः १ । इति परिभावयतः संसारः, सर्वोऽयं खलु खमविचारः॥ ३ ॥ दाराः परिभवकाराः बन्धुजनो बन्धनं विपं विषयाः । कोऽयं जनस्य मोहो? ये रिपवस्तेषु सुहृदाशा॥ ४॥ एतासामपि साध्वीनां चरणाः शरणं मम । इत्युक्ते मदनरेखया देवः खर्ग ययो। साध्वीनां पार्धे दीक्षां गृहीत्वा मदनरेखा सञ्जातसुव्रतावाना तपस्तपतेतराम् । इतो भूपगृहे तस्य बा- लस प्रभावेण सर्वे रिपवोऽपि भूपं नताः । ततस्तेन भूपेन पद्मरथेन तस्य पुत्रस्य नमिर्नामेति चक्रे- धात्रीभिः पाल्यमानो नमिकुमारःक्रमात् प्राप्तयौवन उपाध्यायान्ते धर्मकर्मशास्त्रकला जन्नाह । पित्रा क्रमाद्राजकुले जाताना

·॥ श्रीभरते.
ध्वरवृत्ती
२ विभागे
मदनरेसा-
वृत्त ।
॥२७॥
खरूपपराभूतामरीणां कन्यानामष्टोत्तरसहस्त्रस्य करान कुमारो ग्राहितः । अथ पद्मरथो राजा योग्यं पुत्रं ज्ञात्वा
राज्ये न्यस्य श्रीज्ञानसागरसरिपार्श्वे दीक्षा ललौ। तीनं तपः कृत्वा लब्धकेवलज्ञानः पद्मरथः शिवं ययौ। नमि-
राजा राज्यं कुर्वाणो नतानेकक्षमापालमौलिः शक्रसमोऽभूत् । इतश्च यस्यां रात्रौ मणिरथो युगबाहुं लघुभ्रातरं
हतवान् तस्यामेव निशि सर्पदष्टो मणिरथो मृत्वा तुर्यनरके गतः। ततो मत्र्यादिभिर्विमृश्य द्वयोरपि सोदरयोरेक-
स्थाने वह्निसंस्कारं कृत्वा युगबाहुसुतश्चन्द्रयशा मणिरथभूपराज्येऽभिषिक्तः। नमेदिनीं पालयतोऽन्येद्युःप्रधानःश्वेत-
हस्ती आलानस्तम्भमुन्मूल्याचालीहिन्ध्याटवीं प्रति । अत्रान्तरे चन्द्रयशसो राज्ञो हस्ते स गजश्वटितः। स राजा
च तमैरावणगजसोदरं वलाद्वद्ध्वा स्वपुरमानिनाय।तं ज्ञात्वा चरनरैर्नमीराजा तं गजमानयितुं दूतं प्राहिणोत्।
दूतस्तत्र गत्वा प्राह-भो चन्द्रयशः! नमीराजा मिथिलाखामी खं गजमत्रागतं याचते । ततश्चन्द्रयशा. जगौ-
यदेवं तव स्वामी निजं गजमत्रायातं याचते मां तत्कथं स त्वत्स्वामी नीतिशास्त्रं न वेत्ति । ततोऽस्मिन्नीतिशास्त्रे
प्रोक्तं शुश्रावापि न?, यतः-न श्रीः कुलक्रमायाता, शासने लिखिताऽपि वा । खड्गेनाक्रम्य भुजीत, वीरभोग्या
वसुन्धरा ॥२॥इत्यादि । दूतोऽवग्-यदि त्वया गजो नापयिष्यते तदा मम स्वामी सङ्ग्रामे त्वां हत्वा गजं ग्रहीष्यति ।
॥२६७॥

·श्रीभरते-
श्वरची
२ विमागे
मदनरेवा-
वृर्च।
॥२६८॥
नइवेगसंनिभे, पावजीव! किमयं न बुज्झसे ? ॥२॥” रहसि साध्वी नमेरो इदं प्राह-राजन्नस्मिन् भवे दुःखदायके
राज्यतः खलु । गच्छति नरके घोरे, जीवोऽत्राणो न संशयः ॥१॥ ज्येष्ठभ्रात्रा समं युद्धं, कर्तुं न युज्यते तव ।
नमिः प्राह कथं ज्येष्ठभ्राता स विद्यते मम ॥ २ ॥ ततः साध्व्या चन्द्रयशसा सह सोदरभवसम्बन्धः प्रोक्तः ।
प्रत्ययार्थ पुष्पमाला पृष्टा-अहं कस्याः पुत्रः । ततः पुष्पमालया प्रोक्तं-त्वमस्याः पुत्रोऽसि । ततस्तया मुद्रायुतं
कम्बलरत्नं दर्शितम् । ततो यदा रणान्न नमिविरराम तदा चन्द्रयशसः पार्श्व गत्वा साध्वी धर्मोपदेशं ददौ ।
चन्द्रयशा जगाद-भो महासति ! एवंविधे युद्धे जायमाने त्वमत्र किमर्थमागाः । ततःसाध्वी द्वितीयपुत्रभवनस-
म्बन्धः प्रोचे । अथ राजा जगौ-साम्प्रतं स मे भ्राता कुत्रास्ति । येन तव पुरं वेष्टितमस्ति स तव भ्राता । ततः
चन्द्रयशा युद्धं मुक्त्वा भ्रातुर्मिलनाय चचाल । तं भ्रातरमागच्छन्तं श्रुत्वा नमिरपि मुक्त्वा मानं सम्मुखमुपेत्य
ज्येष्ठभ्रातुः पादौ प्रणणाम । ज्येष्ठभ्राताऽप्युत्थाय स्वयं सखजे । तदा तयोईयो(प्रोर्मिलितयोहर्षोऽभूत् । तस्य
स्वरूपं गुरुरपि न वेद । ततो महोत्सवपुरस्सरं चन्द्रयशा राजा नभिं पुरमध्ये प्रवेशयामास । द्वाभ्यां भ्रातृभ्यां
सस्नेहं वन्दिता साध्वी। चन्द्रयशा नमेरप्रे जगौ-पितुर्मरणादनु राज्यमारधरणकपुत्राभावादियत्कालं मया राज्य
॥२६८॥

·कृतम् । त्वं तु भ्राता न ज्ञातः। अधुना तु मात्रा ज्ञापितं-त्वं मम भ्राता। अतः परं मम राज्यं न कार्यम् । अहं त्वग्रेऽपि राज्यं त्यक्तुकामोऽस्मि । तव योग्यताऽस्ति राज्यभारधरणे । नमिः प्राह-ममापि राज्यं न रोचते, अह- मपि संयमं ग्रहीप्यामि । ज्येष्ठभ्राताऽवग्-ज्येष्ठभ्रात्रा लघवे भ्राने राज्यं दत्वा दीक्षा गृह्यते तदा युक्तमेव । एवं भ्रातरं नभिं पर्यवसाय्य चन्द्रयशा महामहपूर्व व्रतं जग्राह । ततो नमिः प्रतापी राज्यं कुरुते न्यायाध्वना । अन्यदा पापमासिके दाहज्वरे नमेर्जायमाने वैद्याश्चिकित्सां चक्रुः। ततो मनागपि गुणो नाभूत् । दाहज्वरशान्तये भूपप्रियाः सर्वाश्चन्दनं धर्पयन्ति स्म । तासां बाहुवलयझणत्कारारावैर्नमेरत्यन्तं वेदनाऽभूत् । राज्ञोक्तं-अयं को दारुणो वः प्रभवति ? । सेवकैश्चन्दनपर्पणादिखरूपं निवेदितम् । ततो राज्ञोक्तं-एतासां पञ्चशतस्य प्रियाणां हस्तेभ्य एकैकं वलयमुत्तारयत । तत एकैकस्मिन् वलये उत्तारिते मनाक् सुखीजातो राजा । एवं क्रमात् सर्वेषु वलयेपूत्तारितेषु राजाऽत्यन्तं सुख्यभूत् । तथैकैकं वलयं मङ्गलार्थ स्थापितम् । ततो राजाऽवग-किं प्रिया अधुना चन्दनं न पर्षयन्त्यः सन्ति यत्साम्प्रतं वलयशब्दो न श्रूयते । तदा मश्रिजनो वलयोचारणस्वरूपं जगौं । एतत् श्रुत्वा राजा सञ्जातवैराग्यो दध्यो-भूरिसंयोगो दुःखाय भवति, यथा भूरिभिः कङ्कणशब्दैर्दुःखमभूत्, न तथा

·॥ धीमरते.
मदनरेखा.
वृत्त।
॥२६९॥
स्तोकैरेव तैः। एवमेकत्वे महासुखम् । यथा-कङ्कणैर्भूरिभिर्दुःखं, खल्पैः स्वल्पतरैः सुखम् । यावदस्यैव दृष्टान्ता-
भारतीय देकाकित्वे महासुखम् ॥१॥ उच्यते-यथा यथा महातन्त्रं, विस्ताराश्च यथा यथा । तथा तथा महहुःख, सुखं तु
न तथा तथा ॥२॥श्लेशाय विस्तराः सर्वे, संख्येयास्तु सुखावहाः। परार्थ विस्तराः सर्वे, त्यागमात्महितं विदुः॥३॥
ततो नमिर्दध्यौ यदि मम दाहज्वरः प्रशमिष्यति तदाऽवश्यं मया दीक्षा ग्राह्या । ध्यात्वेति यावन्नमिः सुप्तः
तावदाहज्वरः प्रशशाम । प्रातर्वाद्यनिनादैः प्रबुद्धो भूपो दथ्यौ-अहो अद्य मया स्वप्ने ऐरावणकुम्भी शैलराजश्च
दृष्टः। स च वर्यो भवति तेन मे रोगो गतः। यतः-देवता यतयो गावः, पितरो लिङ्गिनो नृपाः। यद्वदन्ति नरं
स्वमः, तत्तथैव भविष्यति ॥१॥ तं शैलराजं पुनः पुनायतो नमेर्जातिस्मृतिरभूत् । पूर्वभवे मया श्रामण्यं पालितं ।
ततोऽहं मृतः प्राणते सुरोऽभूवम् । ततो नमिः स्वपुत्रं राज्येऽभिषिच्य देवतादत्तरजोहरणः संयमं प्रतिपन्नवान् । तदा
शको द्विजवेपधरो नमि परीक्षितुमाययौ । नमेरो भूत्वा द्विजः प्राह-भो राजन् ! त्वया तृणवद्राज्यं सान्तः
पुरं त्यक्त्वा संयमो गृहीतो यत्तत्सुन्दरम् । त्वं तु जीवदयां पालयितुं दीक्षामग्रहीः । त्वद्रतग्रहणे एता अन्तः
पुरीस्त्रियो रोदनं कुर्वाणाः सन्ति । तदिदमयुक्तं व्रतग्रहण। पूर्वापरवाधकम् । ततो नमिमुनिघूते स-दुःखकारणं नो
॥ २६९॥

·मम वतं । किन्तु लोके खस्वकार्यहानिर्दुःखस्य कारणं । ततोऽहमपि खकायं कुर्वे। किं परं जल्पनेन । हारेराह- अधुना ते गृहाणि अन्तःपुराणि प्रञ्चलमानानि सन्ति, किमुपेक्ष्यन्ते?, तव दूषणं लगति स्म । आश्रितस्योपेक्षणं पापं । त्वं तु चतुरोऽसि । नमिः प्राह-मम गृहाणि न सन्ति । अन्तःपुराणि न सन्ति । पुनराह हरिः पुर्या, प्रा- कारमतिदुर्गमम् । नानायव्रयुतं कारयित्वा राजन् ! परिव्रजेः॥१॥राजर्षिः प्राह भो भद्र!, संयमो नगरं मम। शमाख्यो विहितस्तत्र, प्राकारो जययनवान् ॥२॥ इन्द्रोऽवोचन्निवासाय, लोकानां सुमनोहरान् । प्रासादान् कारयित्वा भो, क्षत्रिय ! प्रव्रजेस्ततः ॥३॥ मुनिः प्रोचे कुधीरेव, कुर्यात् पथि वहन् गृहम् । निश्चलं यत्र संस्थानं, युक्तं तत्रैव मन्दिरम् ॥ ४॥ हरिराह निगृह्यादौ, चौरान सुस्थं पुरं कुरु । यत्याह चौरा रागाद्या, निगृहीताश्च ते मया ॥५॥ वासवः प्राह केचिन्न, नमन्ति च नवोद्धताः । पार्थिवास्तान्विनिर्जित्य, प्रवज्यां कुरु सत्तम ! ॥६॥ यत्याह लक्षसहयातान्, सङ्ग्रामे सुभटान जयेत् । यश्चात्मानं जयेदेकमेप मे परमो जयः॥ ७॥ इत्यादि शक्र- नमिजल्पनं श्रीउत्तराध्ययनाज्ञातव्यम् । इत्यादि विप्रमोक्तमवगणय्य यावन्नमिरगतोऽचालीत्तावदिन्द्रः स्वरूपस्थी नर्मि प्रति प्राह-त्वं धन्यस्त्वं कृतार्थः त्वं सर्वभावारिजयी जगदुत्कृष्टखभावः । इति स्तुतिं कृत्वा शक्रः खर्गे

·श्रीमरते-
वरची
२ विमागे
दमयन्ती
वृत्तं ।
॥२७॥
जगाम ! नमियतिः क्रमात् सर्वक्षीणकर्मा मुक्तिं ययौ । साध्वी मदनरेखाऽपि संयतिनीपार्श्वे शुद्ध तपस्तत्वा
कर्मक्षयात् केवलज्ञानमवाप्य मुक्तिं ययौ । इति मदनरेखाकथा समाप्ता ॥ ४ ॥
सङ्कटे विकटेऽन्यन्तमायाते सति देहिभिः । न मोक्तव्यो वृपः सम्यम्, दमयन्तीव कर्हिचित् ॥ १॥
तथाहि-कोशलायां पुरि निषधो नृपो राज्यं न्यायाध्वना करोति स्म । तस्य लावण्यसुन्दरी प्रिया सच्छी-
लशालिनी बभूव । तयोः क्रमान्नलकूबरौ पुत्रावभूताम् । इतो विदेहदेशमण्डिते कुण्डिनपुरे भीमभूपतिर्निःसीम-
विक्रमः पृथ्वी शास्ति । तस्य प्रिया पुष्पवती सत्स्वप्नसूचितां पुत्रीं समये प्रासूत । तस्याः पूर्वशुभकर्मानुभावा-
हालस्यले तिलकं रविरिव देदीप्यमानमस्ति । पष्ठीजागरणमहोत्सवं कृत्वा तस्याः पुच्या बदन्तीति नामा-
दादाजा । रिंखन्ती क्रमात् पादरणन्मधुरनूपुरा दवदन्ती मातापित्रोर्मुदं चकार । क्रमाद्वर्धमाना जाग्रत्सौभाग्य-
वैभवा दवदन्ती धर्मकर्मकलाकुशला बभूव । अन्यदा भाविनः श्रीशान्तिजिनस्य हेमप्रतिमां वितीर्य निर्वृत्ति-
देवी दवदन्ती पाह-भवत्या पूजनीयैव, नित्यं कल्याणकारिणी । भविष्यति तवानाय, महोदयसुखप्रदा ॥ १ ॥
ततो दवदन्ती तां प्रतिमां गृहचैत्यान्तर्निदधे । भैमी सा क्रमाद्युवमनोमोहनं यौवनं प्राप । रूपश्रिया जितः
॥२७॥

·शशी तस्याः पिशाचकी तेनाद्यापि भूतपतिरेनं न सेवते । अनुरूपवराप्राप्त्या साऽटवार्षिका वर्द्धमाना मातापित्रो- मनो वापिलोकन चिन्ताधौ पातयामास । यतः-जम्मंतीए सोगो बढुंतीए य वहुए चिंता । परिणीयाए दंडो, जुवइपिया दुक्रिसओ निचं ॥१॥ ततो राज्ञा खयंवरमण्डपो मण्डितः। आकारिता बहवो नृपकुमाराः। तदानीं दूतेन निग्यो भूपो विज्ञप्तः नलकूबराम्यां पुत्राम्यां तत्र खयंवरमण्डपे समागाद् । भीमो भूपः सर्वेषां संमुखयान- वासनादिना सत्कारं चकार । अथ प्रभाते सर्वे भूपाः सारालङ्काराः सर्वश्रिया मञ्चेपूपविष्टाः। दवदन्ती सुखा- सनारूढा सालङ्कारससिपरिवारयुता खयंवरमण्डपे समागात् । तदा सर्वे लोकाः खखकार्य विमुन्यं ययुः। यतः-"यीयह तिनि पियारडा कलिकज्जल सिंदूर" सुखासनासीना दवदन्ती प्रतीहारीवर्ण्यमानान् नृपान् अङ्गवङ्ग- तिलङ्गादिदेशेशान मुक्त्वा क्रमान्नलपाधै समागात् । तत्र वर्ण्यमानगुणां रूपश्रियं च तस्य दृष्ट्वा दवदन्ती हटा- ऽनुरागं दधौ । तदा दवदन्तीमिति वर्णयन्ति स्त्रीजनाः । पादयोः शुशुभे तस्याः, सरसो यावकद्रवः । अनुराग इव शोणीमुजां लमोउंगजोऽङ्गवान् ॥१॥ प्रशस्तिरिव कन्दर्पभूमिपालस्य जाग्रती । कपोलयोर्वभौ तस्याः, करतूरीपावडरी ॥ २॥ रराज जूटके तस्या, मल्लिकामात्यमुज्ज्वलम् । नक्षत्राणीव संप्रापुर्मुखचन्द्रमुपासितुम् ·॥ भीमरते. श्वरवृत्ती २ विमागे दमयन्ती. चरित्रम्। ॥ २७१ ॥ ३ ॥ कर्णयोः कुण्डले तस्या, रत्नोन्मिश्रे रराजतुः । खर्भाणुभयसंभ्रान्तौ, चन्द्रसूर्याविवागतौ ॥ ४ ॥ नेत्रयो राजती रेखा, रेजे भृङ्गीव पद्मयोः। कल्लोला इब गङ्गाया, वस्त्रे च परिधापिते ॥ ५॥ तदानीं दवदन्ती नलकण्ठ- कन्दले वरमालां चिक्षेप । वैदा नले वृते जयजयकारोऽभूत् । निषधभीमाभ्यां तयोविवाहः सर्वः कृतः। माता- पितरौ दवदन्ती पत्या सह चलन्ती प्रति प्रोचतुः-श्वसुरश्वश्वादिवर्गस्य विनयकरी भवः । निपधभीमयोविनयः कर्तव्यः । पत्युरनुकूलं कर्तव्यं त्वयां । निषघो नरेशः पुत्रं परिणाय्य महोत्सवपुरस्सरं स्वपुरं प्रति चचाल । वर्मनि अत्यन्तमन्धकारे जायमाने बने निपधः स्थितः। नलः प्राह प्रियां सुप्तां प्रति-मा खाप्सीः, देवि! जागृहि तिलकं प्रकटीकुरु यथा तमो याति । दवदन्ती तिलकं तेजयामास भालस्थम् । आदित्यस्येव दीपेण, दम्पती तस्य तेजसा । प्रतिमास्थितमग्नेऽथ, मुनिमेकमपश्यताम् ॥१॥ हस्तिना तस्य मुनेदेहं गण्डकण्डूतिस्फेटनाय घर्पता मनो न चचाल ध्यानात् । नलः पत्नीयुतो ननाम भक्त्या । तदा तं वृत्तान्तं ज्ञात्वा निषधादयः सर्वे जनास्तत्राजग्मुः। प्रदक्षिणीकृत्य यतिं सर्वे नेमुर्नृपादयः । ततः कायोत्सर्ग पारयित्वा धर्मोपदेशं यतिर्ददौ । पूज्यपूजा दया दानं, तीर्थयात्रा तपस्तथा (जपस्तपः)। श्रुतं परोपकारश्च, मयंजन्मफलाष्टकम् ॥१॥देशनान्ते नलो नत्वा मुनिं कृताञ्जलिः ॥ २७१ ·पाह-भैम्या भाले इटक् तिलकं केन कर्मणा शुभेनाभूत् ?, यतिः प्राह-असौ पूर्वभवे एकैकं जिनं प्रति चतु- विशतिमाचाम्लान् चक्रे । तस्य तपस उद्यापने चतुर्विशतिजिनानां तिलकांचकार । तस्य तपसः प्रभावादस्या भाले ईदृशं तिलकं रविजित्वरमभूत् । क्रमेण तस्य तपसः प्रभावादसौ कल्याणभाजनं भविष्यति । श्रुत्वैतद्गु- रोर्वचनं बहवो जनास्तत्र तपः कर्तुं लग्नाः। निषधः पुत्रादिपरिवारयुग् स्वपुरमागात् । पौरैः कृतमहोत्सवो राजा दानं ददानः खगृहमागात् । नलो नानाविधदानैः स्वकीर्ति चतुर्दिग्व्यापिनी चक्रे । नले राज्यं वितीर्य कूबरे च युवराजपदवीं दत्वा निषघः संयममादाय तपस्तत्त्वा वर्गमगात् । त्रिवर्गसाधनपरः श्रीनलचिरं राज्यं पालया- मास । क्रमेण साधयामास बहून् देशान् । महद्राज्यं दृष्ट्वा कूबरः कुटिलाशयो नलस्य राज्यं ग्रहीतुं मनो दधे ।। नलस्तु निर्मलखान्तोऽपि तेन कूबरेण तद्राज्यं ग्रहीतुं द्यूतायोद्यमं कारितः । नलः कूवरेण भात्रा सह रममाणो दमयन्त्यादिभिर्वार्यमाणोऽपि सर्व राज्यं हारयामास । सानन्दस्ततः कूबरोऽवग-न्यजेमां महीं मदीयाम् । यतः-परकीयं धनं नैव, ग्रहीतव्यं हितेच्छुना । परस्खहरणात् श्वभ्रपातो भवति देहिनाम् ॥ १॥ ततो नला प्रियायुतो वनं प्रति. चचाल । वने एकाकी नलः प्रियायुतः पादचारी चलन् कण्टकादिव्यथां भूयसीं सहते ।

·प्राची २विमागे दमयन्ती- चरित्रम्। ૨૭૨ ૧ गेहिनी वीजयन् पत्रैः, श्रान्ता संवाहयन् पदोः । पिपासुं पाययामास, सोऽम्बु तां पद्मिनीपुटैः ॥ १॥ अद्य सत्त्वमयष्टभ्य, श्रान्तामपि कदाचन । पादसंवाहिनीं भैमी, वारयामास पार्थिवः ॥ २ ॥ जायापती फलाहारै- मध्यन्दिनमतील तौ। सायं लतागृहे क्वापि, श्रान्तौ रात्रिमतीयतुः ॥ ३ ॥ तिग्मभानुकरवस्तैरन्धकारैरिवा- श्रिताम् । सान्द्रद्रुमामरण्यानीमन्यदा तावुपयतुः ॥ ४ ॥ ततः कान्तारकासारे, भैमी धौतपदो नलः । दृष्ट्वा म्लानमुखी कान्तामन्तश्चिचमचिन्तयत् ॥५॥ केयं प्रवालसोमाला ?, कमार्गो दुःखवि(संचयः)। क तद्राज्यं । वनावासः, कायं दुःखशतप्रदः ॥ ६ ॥ विश्रामाय ततो भूमिपतिः कङ्केल्लिपल्लवैः । कचिच्छिलातले रम्ये- ऽनल्पतरूपमकल्पयत् ॥ ७ ॥ परमेष्ठिनमस्कार, समुच्चार्य च जम्पती । खैरं सुषुपतुर्मार्गश्रान्तौ श्लिष्टभुजा- लतौ ॥८॥ अथ दुःखितो नलो दध्यौ-एकत्तावदने वासः, द्वितीया च दरिद्रता। तृतीयं च प्रियापादबन्धोऽयं जायतेऽधुना ॥ १ ॥ ततः सुप्तायां भैम्यां चीरखण्डं कृत्वाऽई लात्वा शनैर्नलश्चलितुकामः प्रियावस्त्राञ्चले इति वर्णान् लिलेख । वामभु! वामनः पन्था, वामः कुण्डिनगामुकः । किंशुकैर्दक्षिणेनायं; कोशलामुपतिष्ठते ॥ १॥ यत्र ते रोचते तत्र, गन्तव्यं गजगामिनि! । अहं तु स्खमुखं वापि, नैव दर्शयितुं क्षमः ॥२॥ लिखित्वे- ॥२७२ ·ति नलोऽचालीगुढदुःखतया रुदन् । मुहुर्मुहुर्वलित्वाऽथ, पश्यन् भैमीमुखाम्बुजम् ॥ ३ ॥ हा विधे! ही त्वया भैमी, सृष्टा सर्वाऽतिशायिनी । तत् किं दुःखीकृता खप्ने, वल्लरीव महामनाः॥४॥ प्रसद्य मयि शृण्वन्तु, तथा काननदेवताः । तथा कार्य यथा मार्गे, यात्यसौ निरुपद्रवा ॥५॥ इत्यावेद्य पुनर्जायां, पश्यन् वलितकन्धरः । तावद्गतो नलो यावद्वैमी ययावदृश्यताम् ॥ ६ ॥ वन्यहिंस्रभवा भीतिर्मा भूदस्या इति ध्यायन नलो गतागतं चकार । कथं त्वं स्वस्थतां यासि, हा दुरात्मन्नलं नलः इत्थमेकाकिनी यस्य, प्रिया शेते वनान्तरे ?॥१॥इत्थं विमृशतस्तस्य विभावरी विरराम । ततोऽग्रतो गच्छन् ज्वलज्ज्वालाजटिलं वनमेकमैक्षत नलः । आक्रन्दं दह्य- मानानां, शृण्वन् वन्याङ्गिनां नलः । मानुपी गिरमश्रौषीदिति तं निकटं गतः ॥१॥ इक्ष्वाकुकुलपाथोधि- चन्द्र ! विश्वकवत्सल!।रक्ष मां नल राजेन्द्र !, दह्यमानं दवाग्मिना ॥२॥ ततो नलो भुजङ्गममेकं दह्यमानमद्रा- क्षीत् । प्राह च धीरः-महानाग! कथं नाम, मदीयं ज्ञायते त्वया । कथं च मानुषीं वाणी, ब्रूपे सर्पवपुर्धरः॥१॥ सर्पोऽवग्-महाभाग! मनुष्योऽहमभूवं पूर्वजन्मनि । तत्संस्कारवशेनेह, भाषेयं मम मानवी ॥२॥ सो जगाद- अवधिज्ञानमप्यस्ति, येनेदं सकलं जगत् । करस्थमिव पश्यामि, ततो जानाम्यहं स्फुटम् ॥ ३॥ अहमप्युप-

·भरगृती
२ग्मिागे
दमयन्ती
चरित्रम्।
फर्ताऽस्मि तुभ्यम् । ततो नलोऽवग्-इदं वस्त्राञ्चलमवलम्यय । ततो भुजङ्गं दवानलाद्वहिश्चकार नलः । सर्पण
स दृष्टो नलः कुञोऽभूत् । नलोऽपि पाणिनाऽऽच्छोट्य भूतले तमपातयत् , ऊचे च-भो द्विजिह्न ! न साधु त्वयो-
पकृतं मम । ततोऽङ्गस निजं कुब्ज, दृष्ट्वा वैराग्यवासितः । नलः क्षोणिपतिः सद्यो, व्रतमादातुमष्यत ॥ १ ॥
दिव्यमूर्ति ततः कृत्वा, मुजङ्गोऽपि तमाख्यत । तवैवाहं पिता वत्स!, निफ्धस्तदिपीदमा॥२॥ दीक्षाप्रभावादहं
ब्राह्मलोके स्वर्ग सुरो भूत्वा व्यसनं भविष्यत् ज्ञात्वाऽद्योपकाराय प्राप्तोऽस्मि । वैरूपं वपुर्मया कृतमस्ति । यतस्त्वा-
मेकाकिनं शत्रयो नोपद्रोप्यन्ति । तव पूर्वभवोपार्जितकर्मवशात् कियत्कालमापद्भविष्यति । पश्चात् विखण्डराज्य-
प्राप्तिर्भविष्यति । अवसरे त्वां दीक्षार्थ ज्ञापयिप्यामि । इदं श्रीफलं त्वं गृहाण।तथा चेमां करण्डिकाम् । सुगु-
हीते सपाधै इमे स्याप्ये त्वया । यदा खरूपप्रकटीकरणेच्छा स्यात्तव तदा श्रीफलमुन्मुय दुकूलानि समाकृपेः !
करण्डिकामध्याद्धाराद्याभरणोचयमाकृष्य शरीरे स्वस्मिन् वन्धनीयम् । ततो निजं रूपं त्वमवाप्स्यसि । इत्युक्त्वा
तयोर्माहात्म्यं पुनः प्राह सुरः-सुंसुमारपुरे वत्स! वं गच्छ । नलः प्राह-तत्र मां नय । मार्गस्तु विपमोऽस्ति ।
ततस्तेन देवेन नलः सुसुमारपुरसीमनि मुक्तः । अन्तर्नगरमश्रौपीन्चलः कोलाहलं महान्तम् । किमेतदिति ध्यायन्
॥२७३॥

·यावचत्र नलो याति तावन्मदोन्मत्तः पट्टहस्ती आलानस्तम्भमुन्मूल्य पादपमनुष्यादि मर्दयन् चतुष्पथमध्ये निःससार । तं हस्तिनं तादृशं दृष्ट्वा राजा जगौ-भो भोः शृण्वन्तु यः कश्चिदिभं वशयितुं क्षमः । तस्य निःशेष- सम्पत्तिपूरणे प्रभवाम्यहम् ॥१॥श्रुत्वेति श्रीनलो जाग्रविक्रमो गजमुद्दिश्य दधावे । मा मा म्रियख कुब्जेति वार्यमाणोऽपि पूर्जनैस्तं हन्तुं बलाबलमविमृश्य डुढौके नलः । प्राहेति-रेरे दुरात्मन् मातङ्ग, मा वधीः स्त्री- शिशूनमून् । अयमग्रेसरस्तेऽहं, मदोन्मत्तैककेसरी ॥ १॥ क्रोधान्धं तं गजं चिरं भ्रामयित्वा खोत्तरीयमग्रे प्रलम्ब क्षिप्त्वा तस्य पृष्ठौ गतो नलः । यावद्गजस्तदुत्तरीयं पुरुषभ्रान्त्या त्रोटयामास तावत् चरणं दत्त्वा तस्ये- भस्य स्कन्धमारुरोह । मर्मस्थाने तं गजं तथा हतवान्नलो यथा स्तम्भवन्निश्चलोऽभूत् । तं हस्तिनमालानस्तम्भे बवन्ध । नलस्य तादृशं वलं दृष्ट्वा दधिपर्णमहीपतिरस्य नलस्य गले रत्नमालां क्षेपयामास । ततो दधिपर्ण- भूपस्तं वस्त्रादिना सन्मान्य खपार्थेऽस्थापयत्। पृष्टं च-को वंशस्तवेति, कुब्जः प्राह-जन्मभूमिमनोज्ञश्रीः, कोशला मम भूपते ! । सर्वखजनवर्गोऽपि, तत्रैव क्षेममश्नुते ॥ १ ॥ अहं च सूपकारोऽस्मि, हुंडिको नलभूपतेः । तत एव विदामास, प्रीतितः सकलाः कलाः॥२॥ किं चान्यद्भूपते ! सूर्यपाका. रसवती भुवि । स एव वेत्ति नान्यस्तु, ·धापाले प्रपती दमयन्ती- चरित्रम्। पुमान् सूर्यप्रसादतः ॥ ३ ॥ दुर्दैवात् कूबरे बन्धौ, साम्प्रतं स दुरोदरे । हारयित्वा महीं भार्यायुक्तः कापि गतो मृतः ॥४॥ दधिपर्णस्तदाकर्ण्य गुणांस्तस्य च स्मरन् क्षणं शोकपरो भूत्वा दध्यौ-संसारस्य स्थितिरीशी विद्यते । यतः-श्रियो विद्युल्लोलाः कतिपयदिनं यौवनमिदं, सुखं दुःखाघातं वपुरनियतं व्याधिविधुरम् । दुरापाः सन्तोऽन्धी बहुभिरथवा किं प्रलपितैः ?, असारः संसारस्तदिह निपुणं जाग्रत जनाः ॥१॥ अन्यदा तपार्श्वे राजा पप्रच्छ-सूर्यपाकरसवती त्वया ज्ञाता भाविनी तां दर्शयैकशः। बहुशोऽभ्यर्थितो राज्ञा, विद्यां वैवखतीं स्मरन्। सद्यो न्यस्यातपे स्याली, सम्पूर्णा शालितन्दुलैः ॥ १ ॥ कृत्वा रसवती सूर्यपाका हुण्डिकसूपकृत् । सर्वेषां भोज- यामास, निःशेषरसपेशलाम् ॥ २ ॥ ग्रामेषु पञ्चशतमितेषु राज्ञा दीयमानेषु स सूपकृत् सूपकारकृत्यं जग्राह । फुनः पुनः पृष्टो भूपेन-भो तवाभीष्टं विद्यते तल्लाहि । सोऽवदत्-देव ! यावति भूपीठे तव शासनं जागर्ति तापति द्यूतं मयं मांसं च प्रतिषिष्यतां, बहुपापमूलत्वात् । यतः-"धूतं च मांसं च०" ॥१॥ तत्सर्व राज्ञां प्रति- पन्नं घूतादिनिधनम् । सूपकारः समाधिना तिष्ठन् राज्ञो मान्योऽभूत् । अन्येयुः सरसीतीरस्थतरुच्छायामुपेयुपः कुनय कश्चिदेशान्तरानर आगाचत्र । कुजं सर्वाङ्गसुन्दरं दृष्ट्वा सोऽपि गीतगोष्ठीं पृच्छयमानः श्लोकहयमाह ॥ २७४ा ·नलं प्रति-अनार्याणामलज्जानां, दुर्बुद्धीनां हतात्मनाम् । रेखां मन्ये नलस्यै(म)व, यः सुखप्रेमभाजनम् ॥१॥ विश्रब्धां वल्लभां स्निग्धां, सुप्तामेकाकिनी वने । त्यक्तुकामोऽपि जातः किं, तत्रैव हि न भस्मसात् १॥२॥ कुंज- स्तदाकावग्-साधुः सम्बन्धस्त्वयोक्तः। कस्त्वं कुतोऽत्रागतः नलोदन्तः कुतस्त्वया श्रुतः । स नरः प्राह-अहं कुण्डिनपुरमगमम् । तत्र भैमीमुखाच्छ्रुतम् । हृष्टः कुब्जोऽवग्-भैमीत्यागावधिर्वार्ता मया श्रुता पूर्व, अग्रतः प्रोच्य- ताम् । स नरः प्राह-विदर्भभूमिभृतपुत्री, सुप्तां त्यक्त्वा नले गते । ततो विभावरीशेपे, खममेकं ददर्श सा ॥ १॥ यह चूतमारूढा, तत्फलान्यत्तुमिच्छया । दन्तिनोन्मूलिते तस्मिन् , पतिताऽहं भुवस्तले ॥ २ ॥ प्रातः प्रबुद्धा पतिमदृष्ट्वा भीता। इतस्ततो दृशं क्षिप्त्वा चेतसेति व्यचिन्तयत्-दुर्दैव! मयि दग्धायां किमद्यापि चिकी- पंसि ? । यदीदृशीं दर्जा प्राप्ता, न पश्यामि दृशा पतिम्॥१॥ मुखं प्रक्षालयितुं सरस्यां गतोऽस्ति पतिः, अथवा केनाप्यपहतो देवेन दानवेन वा?, किमु वा केलिना कुत्रापि वने गतोऽस्तीत्युत्थाय दंवदन्ती विलोकयन्ती काप्यदृष्ट्वा पतिं सा रुदती पक्षिणोऽपि पार्श्वस्थान रोदयामास । मूछित्वा सचेतनीभूय स्वप्नस्यार्थमभावयत्सा- सहकारतरुयों मया दृष्टः स मे सर्वोत्तमः प्रियः, फलानि खलु राज्यश्रीः, वारणः कूबरः, पुनः यः पातश्च ततः v

·धीमरते.
भरपती
२षिमागे
दमयन्ती-
चरित्रम्।
सोऽयं पत्युविरहो ध्वम् । इत्यालोच्य सा प्राग्भवजं कर्म मत्वा वापि पटप्रान्ते वर्णान् पतिलिखितान् दृष्ट्वा वाच-
यामासेति । भो भो मानिनि ! त्वामेकाकिनी वने त्यक्त्वा केनापि हेतुना गच्छन्नस्मि । त्वया मे दूषणं नाने-
यम् । अनेनाक्षरलिखनेन तस्य हृदयेऽहं,भृशमस्मि, परं कारणेन मुक्ताऽस्मि । तदहं पत्योक्तेन वटाध्वना जन-
कागारं यामि । यतः-योपितां पतिशून्यानां पितैव शरणं यतः, ततस्तातगृहमुद्दिश्य भीमजा चचाल स्मरन्ती
नलं हृदि । अदभ्रद निर्भिय, रक्तपिञ्जरितक्रमा । अङ्कितामिव कुर्वाणा, यावकस्तबकैर्भुवम् ॥ १॥ श्वेतार्द्र-
तनुरुत्पातिधूलिधूसरितोपरि । हंसीव नडलं श्रान्ता, भैमी वनमगाहत ॥ २॥ अम्विकामिव पारीन्द्रा, मुजङ्गा
जाङ्गलीमिव । सिंहीमिव बनेभाश्य, मेनिरे नलगेहिनीम् ॥ ३ ॥ शीलप्रभावतस्तस्या ब्रजन्त्या अपि वने
तदा हिंस्राः सिंहादयोऽत्यन्तसहायायागच्छन्ति । भैमी महान्तं सार्थमैक्षत । यावत्स्वस्थमनाः सार्थपाचँ गच्छति
सा तावत्स्तेनै रुद्धा भैमी विषयैरिव कामुकः । सा सती तानाचष्ट-रेरे स्तेना यात यात नालिकेरे शुकस्यैव
प्रारम्भो निप्फलोऽत्र कः । तान् लुण्टितुं प्रवृत्तान् हुंकारैरासयामास। आगत्य सपरीवारः, सार्थेशोऽपि महास-
तीम् । कुलेश्वरीमिव प्रेक्षमाणः प्राणमदुच्चकैः ॥ १॥. सार्थेशः प्राह-कल्याणि !, भ्रमन्ती निर्जने वनें।
--
॥ २७५॥

·अस्माकं पुण्ययोगेन, कुतोऽत्र समुपेयुपी ?॥२॥ कासि त्वं च ?, साऽप्याख्यत्-नलदासी, नलस्तु विदेशं गतः। ततः सार्थेशस्त्वं मम भगिनीतिकृत्वा तां खपार्श्वे स्थापयामास । क्रमाचत्र प्रावृट्कालः समागात् । साथै गन्तुमग्रेऽशक्नुवन्तं चिरं विलम्ब जायमानं ज्ञात्वा सार्थेशमनापृच्छय निर्ययावेकाकिनी । गच्छन्ती पुरो राक्षस दुरालोकं प्रायान्तं ससौष्ठवमाचष्ट-भो राक्षस ! यदि त्वं मां स्पृशसि तदा तव श्वभ्रपातो भविष्यति । अथवा त्वं भलसादविष्यसि । इति तस्याः सत्त्ववचनात् सन्तुष्टो राक्षसः प्राह-भो स्त्रि ! किं तेऽभीष्टं करोमि ? । साऽपित तमाख्यत्-वद तर्हि त्वं ज्ञानेन कदा पत्या सह संयोगो मे भावी । तेनोक्तं-द्वादशानां वर्षाणां प्रान्ते संयोगो भविष्यति तव । सती प्राह-तयोक्तं भवतु । पलादोऽवग्-तव स्वस्ति भवतु। अहं यास्यामि स्वस्थाने । तस्मिन् गते सती अभिग्रहान् ललौ । ताम्बूलं. रक्तवस्त्राणि, पुष्पाण्याभरणानि च । विकृतीश्च ग्रहीष्यामि, नार्वाक् प्रिय- समागमात् ॥ १॥ क्रमेण कन्दरां महतीं प्राप्ता । श्रीशान्तिनाथस्य मृन्मयी प्रतिमां कृत्वा पुष्पैरर्चयन्ती कुर्वाणा स तपस्तीचं खभावपतितैः पत्रैः पारणं चकार । परमेष्ठिनमस्कारस्मरणपरा कियन्तं कालमभ्यवाहयत् सा । साथै- शोऽपि क्रमास्त्रागतस्तां. जिनपूजापरां ददर्श । सार्थेशोऽवग्-भो आयें! इयं कस्य प्रतिमा ? ! सा जगौ भैमी- ·भीमरते. प्रगती २पिमागे दमयन्ती- चरित्रम् शान्तिनाथस्य प्रतिमेयम् । तयोरालापं श्रुत्वा तापसाः तत्रेयुः । भैमी जिनधर्ममचीकथत्तेभ्यः । तथाहि-पूया जिणिदेसु रुई सुएसु, जत्तोअ सामाइअपोसहेसु।दाणं सुपचे सवणं सुतित्थे, सुसाहुसेवा परलोयमग्गो ॥१॥ वसन्तसार्येशस्तु बहुभावात् जिनधर्ममङ्गीकृत्य तसौ तत्रैव सार्थयुक् । निकटाश्रमवास्तव्यास्तापसा बढ्यां वृष्टौ जायमानायां व्याकुला अभूवन् । ततस्तान् वीक्ष्य भैमीखकर्णकुण्डलं हस्तोपरि व्यधात् । ऊचे च सा- यद्यहं सम्यग् जैनोपासिकाऽस्मि महासती तदा वृष्टयुपद्रवं निवारयतु जिनशासनदेवी । ततो द्रुतं निवृत्ता वृष्टिः, तापसा निराकुला बभूवुः। ततो तापसाः सविस्मया ध्युः-नूनं काननदेवी स्त्रीरूपेणात्र समागताऽस्ति । ततस्ते जैनधर्म प्रपेदिरे । तत्रैव सार्थपो रम्यं पुरं महद स्थापयित्वा विहारं तुझं तोरणगवाक्षादिरम्यं श्रीशान्तिनाथस्य कारयामास । तत्र पश्चशतीं तापसानां भैमी अबुधत् । तत्र प्रसिद्ध तापसपुरं जातम् । तत्र च श्रीयशोभद्रसूरिपार्थे विरागवान् विमलमतिः कुलपतिर्दीक्षां जग्राह । तदाऽकस्मादेव गुरोर्ज्ञात्वाऽऽयुः पञ्चशती. । (दिनी)मितं कूवरस्य नवोढोढः पुत्रः सिंहकेसरी दीक्षा लात्वा गिरिशृङ्गं गतः। तत्र शुभध्यानाधिरूढस्य सिंहकेस- रिणः केवलज्ञानमुत्पन्नम् । तन्महिमानं कर्तुं तत्र देवाः समाययुः। भैमी सार्थपस्ते च तापसास्तं केवलिनं नन्तुं तापसा युद्धा ॥ २७६ - ·. २ ययुः । तत्र धर्मोपदेशं शुश्वुवुः । आदित्यस्य गतागतैरहरहः संक्षीयते जीवितं, व्यापारैर्बहुकार्यभारगुरुभिः कालो न विज्ञायते । दृष्ट्वा जन्मजराविपचिमरणं त्रासश्च नोत्पद्यते, पीत्वा मोहमयीं प्रमादमदिरामुन्मचभूतं जगत् । ॥१॥ तेणं तापससार्थपानां पुरस्ताव केवली प्राह-भैमीयं सत्यवाक् परमार्हती महासती । ततः स शेषकर्म- ६ क्षयं कृत्वा तत्रैव केवली मुक्तिमगात् । चारणश्रमणो यशोभद्रोऽथ वैदर्ध्या पृष्टः पूर्वभवसम्बन्धं तस्याः प्राह, तथाहि-मम्मणो महीपतिरभूत् । तस्य वल्लभा वीरमत्यभूत्। ताभ्यामन्यत्र ग्रामे गच्छद्भयां सम्मुखमागच्छन्मुनि- । दृष्टः । अकुशलोऽयं सम्मुख इतिकृत्वा ताम्यां द्वादश नाडिका धृतो मुनिः । पश्चादुपशमितकोपाभ्यां ताभ्यां स मुनिः क्षमितः । ततो मुनेः पार्थे धर्म श्रुत्वा तौ जीवदयामयं धर्म चक्रतुः । मम्मणो 'मृत्वा नलोऽभूत् । वीरमती तु अष्टापदे चतुर्विंशति जिनानुद्दिश्य पञ्चशतमिताचाम्लतपः स्वर्णतिलकदानोद्यापनयुतं कृत्वा बहु पुण्यमर्जयित्वा त्वमभूः । तेन प्राकृतकर्मणा द्वादशाब्दिकोऽयं वियोगो भविष्यति । तत्र वैदां स्थितायां जिनेन्दं पूजयन्त्यां सप्त वर्षाणि जातानि । अन्यदा तत्र स्थितां गुहाद्वारे कश्चिदेत्य तां भैमी प्रति बभाण- । त्वत्पतिर्मया नातिदूरे दृष्टः । अहं तु शीघ्रं गच्छामि । सार्थो मे न प्रतीक्षते । श्रुत्वेति. भैमी प्रारब्धं ध्यानं ·भीमरले. भजी शिमागे दमयन्ती चरित्रम्। समाप्तीकृत्य तस्मिन् मार्गे चचाल । चलन्ती वने सैकाकिनी पतिता । अन्यदा राक्षसी क्रूराशया हन्तुं तां समायान्ती तस्याः शीलप्रभावेण स्तम्भिता। ततः सा राक्षसी तां क्षमयित्वा स्वस्थानमगात् । गच्छन्ती क्रमात् तपार्ता शीलमाहात्म्यात् पाणिना भूतले महतीमाविश्वकार नदीं भैमी । तत्र स्नाता सा । पयश्च पपौ । अन्यदा धनदेवसाधेशेन समं भैमी अचलपुरे ययौ । बहिश्च स्थिता । तत्र ऋतुपर्णभूपतेर्भार्या चन्द्रयशानाम्न्यभूत् । साच भैम्या मातृवसा । तया दासीमुखाहहिरेका दिव्यरूपा स्त्री समेता श्रुता । ततश्चन्द्रयशसाऽनीयत भैमी खगृहे। मातृप्वना नलवल्लभेति न ज्ञाता । भैम्या च स्वसम्बन्धो न ज्ञापितः । पृष्टाऽपि स्वस्वरूपं गूढ- तया न प्रकाशितवती । तथापि तां भैमी पुत्रीमिव गौरवेण चन्द्रयशा ददर्श । भैमी सत्रे दानं ददाना मात- स्वस्रनुज्ञयाऽऽस्ते । पिङ्गलनामकं चौरं वधाय चलितं भैमी दययाऽमोचयद्। भैम्या अपितः। तयोपलक्षितो वसन्त- सार्थस्य भृत्यः। पृष्टश्य तया प्राह-यदा श्रीतापसपुराझैमी निर्ययौ तदा सार्थवाहो भैमीवियोगदुःखितः श्री- यशोभद्रसूरिणा बोधितः सप्ताहप्रान्तेऽभुक्त । अथान्यदा वर्यप्राभृतै रत्नवर्णादिभिः कूबरं नृपं सन्तोष्य तापस- पुरखामी राजाऽभूत् सार्थनायकः स्वयं । सम्प्रति वसन्तशेखरभूपो राज्यं प्रशास्ति । अहमपमानितोऽत्रागाम् । ॥२७७ ·कर्मयोगान्मया स्सैन्यं भूपगृहे कृतं। त्वया मोचितश्च । ततस्तं दयास्पदं दृष्ट्वा जगाद भीमपुत्री-वत्स! मदिरा दीक्षामादत्व । ततो लघुकर्मा स दीक्षा जग्राह । विप्रो हरिमित्राख्यः कुण्डिनपुरवास्तव्यो राज्ञो मिलित्वा चन्द्रयशोऽन्तिके ययौ । चन्द्रयशसा खखसुः कुशलं पृष्टो हरिमित्रोऽवग-नलः कूबरेण भ्रात्रा रममाणः पृथ्वीं हारयित्वा सप्रियः कापि वने गतः । तत्रापि भैमी मुक्त्वा नलः कापि गतः । तच्छ्रुत्वा भीमभूपः पुप्पदन्त्यपि दुःखितावभूताम् । तयोः शुद्यर्थमहमभ्यर्थ्य ताभ्यां प्रेपितोऽस्मि। प्रतिग्राम प्रतिपुरं प्रत्यरण्यं मया विलोकिताऽपि सा न दृष्टा । ततोऽत्राधुनाऽऽयातः । श्रुत्वेति चन्द्रयशा रुदन्ती राजकुलमपि सर्व रोदयामास । क्षुल्क्षामो विप्रस्तदा भोजनार्थ दानशालायां गतो। भैमीं दृष्ट्वा सविस्मयो नत्वा तां प्राह-भो भैमि ! त्वं मया चिरं भ्रमताऽध दृष्टा । हा हा गृहस्थिते रत्ने मूढो भूतले भ्रमति। ततो विप्रो नृपं मातृस्त्रसारं भैम्याः स्वरूपं प्रकाश्य । प्रामोदयचमाम् । तदा शोकाश्रूणि हर्षाणि जायमानानि स्थाबादं स्थापयामासुः । ततश्चन्द्रयशाः सत्रागारे द्रुतं गत्वा गाढमालिजय भीमजां प्रति जगाद-धिङ् मां न मूढयाऽज्ञायि, यया वं भागिनेय्यपि। वत्से ! सङ्गो- पनं कृत्वा, वञ्चिताऽहं कथं त्वया ? ॥१॥ ततस्तां खगृहे नीत्वा गन्धवारिभिरलापयत् । तां च दुकूले पर्य-

·भीमरते.
श्राणी
२पिनागे
दमयन्ती-
चरितम्।
॥२८॥
दीधपत् । तामालम्ब्य करे राज्ञी भूपाम्यर्णमुपाविशत् । भूपपृष्टा भैमी रुदन्ती राज्य शादिको कथामचीकथत्
तस्याः पुरः । राजापि मार्जयन् वाप्पौघस्नापिताननं प्राह-वत्से ! कोऽत्र. खेदः १ । कर्मणां गतिरीदृशी स्यात् ।
तरिसन्नवसरे कथिदेवो दियोऽम्येस सभामुद्दयोतयन् भैमी नत्वेदमवोचत्-सोऽहं चौरस्त्वया पूर्व, यस्त्रातः
पिङ्गलाभिधः । प्रबोध्य जैनधर्मे वा, त्वयैव ग्राहितो व्रतम्॥१॥ श्मशाने प्रतिमास्थायी। त्वत्प्रसादादहं सौधर्मे
सुरोऽभूवम्। ततस्त्वं चिरं विजयस्वेत्युदीरयन् देवः सप्त कोटीः सुवर्णस्य वृष्टिं चकार सभाऽन्तरे। ता स्वर्णवृष्टिं
धर्मप्रभावाचायमानां ज्ञात्वा जैन धर्म हर्पतो राजा लोकाश्च प्रपेदिरे । ततो हरिमित्रो नृपं प्रति प्राह-स्थिता
च चिरं भैमी ।तां प्रेषय । ततः पितुहे सेनया सह संनाह्य नरेन्द्रोऽपि ,तथाऽकरोत् । श्रुत्वाऽऽयान्ती भैमी
भीमभूपः सप्रियोऽभ्यागमत् सम्मुखम् । ननाम पितरं भात्युतं भैमी हर्षवाष्पजला । समहं भीमः पुत्री खग-
हमनैपीत् । सप्तरात्रोत्सवप्रान्ते राज्ञा पृष्टा नलप्रिया खविदेशभ्रमकथां मातापित्रोः पुरोऽवदत् । तदानीं पिता
माह-गृहेऽस्माकं मुखं वस। यतिष्यते मया तथा यथा पूर्णो मनोरथो भविता । ततो राजा ग्रामपञ्चशतीं हरिमित्राय
दत्तवान् ।ऊचे च-नलागमने तुभ्यं राज्याई दास्यामि । अन्यदा दधिपर्णभूपो दूतं प्रैषीदीमपार्धे मैत्यर्थम् ।
॥२७८॥

·सच भीमेन सत्कृतः प्राह-राजन् ! दधिपर्णान्ते, प्राप्तोऽस्ति नलसूपकृत् । सूर्यपाको रसवती, स वेत्ति रस- पेशलाम्॥ ॥ कलाश्वान्या अपि सर्वा द्विपेन्द्रदमनादिकाः। श्रुत्वेति भीमजा नृपं भीममब्रवीत्-न कश्चिचा वेति इहतं विना।गुटिकामप्रदेवादिमाहात्म्यगोपिताकृतिः। नूनं तवैव जामाता, स तात ! निषधात्मजः॥१॥ततो दत्त्वा शिक्षा भीमभूपः कुशलं द्विजं दधिपर्णान्तिके प्रेषीत । स तत्पार्धमुपेयिवान् । प्रेक्ष्य तं कुजं विषण्णश्चित्ते चिन्तयामास-केयं मुक्ताफलभ्रान्तिभैम्या अप्यस्थलेऽभवत् । क नलस्त्रिदशाकारः, श्रियः पुञ्ज इवाङ्गवान् ? ॥१॥ कैप कुजतनुर्वातव्याधिमानिव कुत्सितः । क कल्पवृक्षः कैरण्डः?, क माणिक्यं के चोपल: ? ॥ २॥ काय कुनः क्क भैमीमनोरथः। हा सर्वथा व्यर्थतां प्राप्ता सा भैमी शकुनावली च। हा हा परीक्षकविधे! कथं दम्पत्यो- रनयोवियोगः कृतः इति । जायां स्मृत्वा कुजोऽरुदत् । तदा द्विजः पप्रच्छ-किं त्वया नलनाम्नि श्रुते रुघते? कुजोऽवक्-नलस्याहं भृत्यस्तेन रोदिमि । विप्र ! पूज्योऽसि बदन पुण्यकथामिमाम्। अधुना समागच्छ ममावासं। सत्कारं तव विदधाम्यहम् । सूर्यपाकरसवत्या स सूपकारः स्वस्थाने तं भोजयित्वा पूर्व लब्धमाभरणादिकं तस्मै ददौ । ततः स विप्रो विदर्भायां पुरि गत्वा भीमभूपभैम्योः पुरः कुजवरूपं प्रोक्तवान् । रम्या रसवती मुक्ता,

·दमयन्ती
भीमरते.
भागृती
२ विमागे
६.
रोदनं च कथान्तरे । टप्कलक्षादिकं कुनप्रदत्तं चावदत् स तु ॥१॥ भैमी प्राह-तात! अत्र विचारणा न कार्या ।
। चरित्रम्।
कुनरूपेण स एव मे पतिज्ञेयः । एकदा तमत्रानय कुलं । यथैङ्गितैस्तमुपलक्षयिष्यामि । भीमः प्राह-वत्से !
मिथ्यास्वयंवरमण्डपच्छलादत्र तमानयिष्यामि। ततो राजा स्वयंवरमण्डपं मिथ्या मण्डयामास । सर्वत्र कुङ्कुमप- ६
त्रिकां भूपानाकारयितुं भृत्यांश्च प्रेषयामास । भीमो दूतं दधिपर्णभूपपाधै प्रेषयामास । दधिर्णेन दूतार्पिता
कुङ्कुमपत्रिका वाचितेति। विदर्भायां पुरि भीमस्य पुत्री दमयन्ती चैत्रसितपञ्चम्यां परिणेष्यति वरं । तेन स्वयंवरो
मण्डितोऽस्यत्र । इति कुङ्कमपत्रिकां वाचयित्वा दधिपर्णः प्राह-लग्नं निकटं विद्यते, तन्नगरं तु दूरेऽस्ति । इति
जल्पन्तं विपादिनं दधिपर्ण वीक्ष्य कुनः प्राह-वामिन् ! मा विपादं कुरु। यदि तव तत्र गन्तुमिच्छाऽस्ति तदा वयं
रथमेकं घोटकद्दययुतं सज्जीकारय । तत्राहं सारथिर्भविष्यामि । मम मन्त्रशक्तिस्तथाऽस्ति यथा त्वरितं तत्र त्वां
नेप्यामि । स्थगीप्रकीर्णकच्छवधरैः परिवृतो नृपः कटीबद्दो बिल्वकरण्डशाली कुजकसहितश्च चचाल । स्था-
रूढे भूपे कुनकः सारथीभूतो । स्थश्चचाल । स विद्यां वाजिकणे कथयित्वा खेटयामास । रथे गच्छति व्योम्नि
भूपःप्राह-भो कुज! मम पटी पतिता रथं रक्ष। पटी गृह्यते । कुजोऽवक् सस्मितं-देव !, यत्र ते पतिता पटी।
।
ह
॥२७९॥

·योजनानां ततो भूमेरतीता पञ्चविंशतिः ॥ १॥ अमी हि मध्यमा वाहा, यदि स्युः पुनरुत्तमाः । शताई योज- नानां तल्लङ्घामि क्षणवत् प्रभो!॥२॥अक्षवृक्षं फलितं वीक्ष्य राजा वर्त्मन्यवदत्-अस्मिन् वृक्षे कियन्ति फलानि सन्ति । कुनोऽवग् त्वमेव फलानामत्र सङ्ख्यां कुरु । राज्ञोक्तं-अष्टादश सहस्राणि फलानि सन्त्यत्र । ततः कुजेन मुष्टिना ताडिते वृक्षे फलानि पतितानि मुवि । गणितानि कुजेन । तावन्त्येवाभूवन फलानि । राजाऽवग्-एवं यदि क्रीडा क्रियते तर्हि तत्र गमनं दुःशकम् । ततो राज्ञा कुजपादिश्वचालनविद्या गृहीता । कुजेन फलगणन- विद्या भूपपाझंगृहीता । ततो रथो रविरथस्य स्पर्धया चचालं । इतो भैमी तस्यां निशि खमं दृष्ट्वा पितुः पुरः प्राह-तात ! अब निर्वृत्तिर्देवी मां निन्ये कोशलावनम् । तया देव्या तन मुक्त्वा रसालफलं दत्वं विकचं सरसीरहं च । विहगः कोऽपि तत्तरोरामाद्भूतले पपात । भीमोऽप्याह-वत्से ! त्वया दृष्टः स्वमोऽयमुत्तमस्तेन पति- स्तव मिलिष्यति यतः । इत्थं तयोः पितृपुञ्योर्तियतोर्दधिपर्णः पुरप्रतोल्यामागात् । सर्वेषु भूपेषु भूपस्थानकस्थि- तेषु भीमः सर्वेषां गौरवं चके। दधिपर्णस्योचारके रविपाकरसवतीं निष्पद्यमानां वीक्ष्य प्रच्छन्नं भिक्षाछलाहमयन्ती अन्नमानयामास । तदन्नमाखाय भैमी प्राह ताताग्रे-कुजो वा यदिवा खजो, नल एप महीपते ! । रूपपरावृत्ति

·कभीमरते.
प्राण
२.विमागे
॥२८॥
कृत्वा, तिष्ठति स्म नलो नृपः॥१॥ एवं निश्चित्य भैमी सुखासनारूढा प्रतीहार्या वर्ण्यमाननृपान दृष्ट्वा स्वयंवरमण्डपं दमयन्ती-
बहुमुल्लङ्घयामास ।तदा लोका जगुः-अस्या एकोऽपि एष भूपेषु वरो न रोचते। न ज्ञायते किं करिष्यति ? । सर्वान् चरित्रम्।
भूपान् व्यतिक्रम्य सूपकारकण्ठे भैमी वरमाला चिक्षेप । तदा सर्वे लोका हाहाकारं चक्रुः। अहो अनया मूढ़या
किं कृतं ?। कुजोऽङ्गीकृतः। भैमी प्राह-वामिन् ! मया त्वमुपलक्षितोऽसि।स्वरूपं प्रकटीकुरु । त्वमाश्रितेषु कल्प-
तरुस्ततो यावन्नलः खरूपं प्रकटीचकार तावद्वैमी अधोमुखं लजया व्यधात् । भीमभूप आसने निवेश्य
प्राह-राज्यं प्राज्यमिदं चैताः, सम्पदो विधुतापदः । वयमादेशकर्तारो, यथारुचि नियुज्यताम् ॥ १ ॥ दधि-
पर्णोऽपि सम्भ्रान्तो नलं वीक्ष्य ननाम । मया अज्ञानात्त्वं रसवतीनिष्पादनानीचकर्म कारितः। क्षम्यतां ममा-
पराधस्त्वया । तदा धनदेवः ससार्थेशो भीमं द्रष्टुमुपागमत् । बन्धुवगौरवं तस्य भैम्यकारयत् । तापसपुरा-
घीशमृतुपर्णनृपं तातपार्थान्मानयामास भैमी । ततो ननवैर्महोत्सवैर्भूपेन कार्यमाणैरेको मासो व्यतीतो मुहूर्त-
वत् । अन्येयुः कश्चिदभ्येत्य सुरो भैमीमवोचत्-देवि ! स्मरसि यस्त्वया तापसेश्वरो वने प्रतिबोध्य सम्यक्त्वमूलं
द्वादशवतं माहितः।क्रमेणार्हतं व्रतं ग्रहीत्वा सौघमें केसराहः स सुरोऽभवम्। त्वामुपकारिणं मत्वाऽहमत्रागाम्। त्वं
॥२८०॥

·धर्मगुरुर्ममेत्सुक्त्वा नतिपूर्वकं सप्त कोटीः सुवर्णवृष्टिं कृत्वा खस्थानमगात् । ततः सर्वे भूपा मिलित्वा नलं राज्येऽभिपिपिचुः । ततो नलो बहुसैन्ययुक् कोशलां प्रति प्रतस्थे । तत्र गत्वा नलो दूतं प्रेष्य कूबरस्य प्रान्ते प्राह-त्वं पुनर्मया सह दुरोदरं कुरु। नो चेत्त्वं मया हनिष्यते । ततो दुरोदरेण कूबरो नलेन जितः। नलः खराज्यमङ्गीकृत्य दयया कूवराय युवराजपदं ददौ । भरतार्धनृपाः सर्वे नलाज्ञां भेजुः उपायनपाणयः । सर्वत्र खदेशेऽमारी कारयामास । ततो नलो दमयन्तीयुतो महोत्सवपुरस्सरं सर्वेषु जिनचैत्येपु पूजां चकार । जैनान् प्रासादान भूरिशश्च कारयतो नलस्य परःसहस्राणि शरदो व्यतीयुः सुखम् । इतो निषधनाकी स्वर्गादेत्य पाह- नल. ! इदं राज्यं नरकान्तं। संयमं गृहाण । ततः क्रमात् स पुण्कलनामानं सुतं राज्ये निवेश्य तौ दम्पती नल- भैम्यौ दीक्षां जगृहतुः । नलस्तु श्रीश्रुतसागरपार्थे शास्त्राण्यपाठीद। गुरुभिः सह विनयपरो व्यहापीत् ।क्रमाचलः सुकुमारत्वात्संयमे शिथिलाशयः पुनर्निषधसुरेणाभ्येत्य संयमे दृढीकृतः पुनः पुनः । कथञ्चित् प्रान्ते नलो भैम्यां विषये मोहं दधानोऽनशनेन मृत्या कुवेरनामासुरोऽभूत् । भीमजाऽपि साथ्वीपाधैं दीक्षां पालयित्या ·॥२८॥ भीभरने. 13 फुवेरस्य सुरस्य पत्नी बभूव । क्रमावसुदेवपत्नी कनकवती भूत्वा भैमी मुक्तिं ययौ । नलोऽपि ततथ्युत्वा मनु. नर्मदासुं० चरित्रम् । जोऽपि भूत्वा क्रमान्मुक्तिं ययौ । इति भैमी-दमयन्तीकथा ॥ ५ ॥ २ विमागे ये पालयन्ति सच्छीलं, वर्गापवर्गदायकम् । नर्मदासुन्दरीवालं ते पूज्याः स्युर्महीतले ॥१॥ तथाहि-भरतखण्डेऽस्मिन् श्रीवर्द्धमान पुरं विद्यते । तत्र श्रीसम्प्रतिः भूपो राज्यं न्यायाच्चकार । तस्मिन्नेव पुरे ऋपभसेनसार्थेशस्य भार्या वीरमती वभूव । तयोः सहदेववीरदासौ पुत्रावभूताम् । ऋषिदत्ताह्रा, पुत्री चाभूत् । क्रमात् सार्थेशः पुत्रौ पुत्रीं च पाठयामास | यतः-प्रथमे नार्जिता विद्या, द्वितीये नार्जितं धनम् । तृतीये नार्जितो धर्मश्चतुर्थे किं करिष्यति ? ॥ १ ॥ स सार्थेशस्तां पुत्रीं याचमाना मिथ्यादृशां न ददौ । सम्यक्त्वमू- लद्वादशवतधारकं श्रावकं धर्मिणमेव वरं विलोकयते । यतः न्यायसम्पन्नविभवः, शिष्टाचारप्रशंसकः ! कुल- शीलसमैः साई, कृतोद्वाहोऽन्यगोत्रजैः ॥ १॥ अन्यदा रुद्रदत्तो नाम वणिक्सुतो महडिमान रूपचन्द्रपुराद ॥ २८॥ व्यवसायार्थ तत्रागात् । परं मिथ्यात्ववासिताशयः । तत्रैव नगरे कुबेरदत्तस्य सुहृदो मन्दिरे व्यवसायंपरः स्थितो। रुद्रदचः। खगृहवत् वईमानपुरे मत्त्तवारणमासीतोऽन्यदा सखीवृतामृपिदत्तां सुरिमिवापश्यद्गुददत्तो। ध्यौ च- ·किमेपा पातालात पातालकुमारी अत्रागात् १ अथवा सुरी रतिः प्रीतिः श्रीहर्लिक्ष्मीर्वा ?| कुबेरदत्तं पप्रच्छ रुद्रदत्तः- कस्यैपा कन्या ? । कुबेरदचोऽवग-यापमसेनस्य सुश्रावकस्य पुत्री ऋषिदत्ता । श्रावकं विनाऽसौ श्रेष्ठी स्वपुत्री मिथ्यादृशां न दचे। ततस्तेन रुद्रदत्तेन जैनमुनिपाधैं जैनधर्मः शिक्षितः सम्यक् । एकदा भोजनार्थ निमत्रितः ऋषभसेनेन । स मायावी विधिवजिनं प्रपूज्य बुभुजे । क्रमात्तं सुश्रावकं रुद्रदत्तं मत्वा श्रेष्ठी वपुत्रीमृपिदयां तस्मै ददौ । मायां विना दुःशकं कार्य न सिध्यति।सविस्तरं तां कन्यां परिणीय रुद्रदत्तोऽत्यर्थं खं कृतार्थ मन्यते। कतिपयैर्दिनैः श्वशुरमापृच्छ्य लक्ष्मी बहीमुपाय॑ ऋपिदत्तायुक् स्वपुरं ययौ । मातापित्रोमिलितः प्रियायुक् । हृष्टौ पितरौ ।रुद्रदत्तो जैनधर्ममपुण्यवान् रत्नमिवात्याक्षीत् । क्रमाद् ऋषिदत्तापि जैनधर्ममत्यजतातस्य पत्युः संसर्गात् । यतः-अंबस्स य निंबस्स य दुहंपिय समागयाई मूलाई। संसग्गीइ विणट्ठो, अंबो निवत्तणं पत्तो ॥१॥ कथित- शवमिलितो वायुदोर्गन्ध्यं किमु नाश्नुते । मत्वेति क्रमादू ऋषिदत्ता तादृशीं पितरौ जन्मविवाहादावपि नाकारयामा- सतुः । ऋषिदत्ता क्रमान्महेश्वरदत्ताख्यं पुनमसूत।क्रमेण यौवनं प्राप। सोऽपि कलाः सकला अस्त्रधर्माचा जग्राह। इतः ऋषभसेनपुत्रः सहदेवः श्रीदत्तत्रेष्ठिपुत्री सुन्दरी परिणिन्ये । कमात् सा गर्भ धार सत्स्वमसूचितम् । तस्या ·नर्मदासुं० चरित्रम् । २विमागे ५२८२॥ भौगरने अन्येधुर्नर्मदायां जलकेलिंक्रीडा कर्तुमिच्छा समुत्पन्ना गर्भानुभावात् । ततः सहदेवस्तां प्रिया तत्रानेषीत् । भरती शुभेऽहनि जायया साई सहदेवो नर्मदायां जलक्रीडां चकार । तत्र सहदेवो व्यवसायाय स्थितः । नर्मदाख्यं पुरं तत्र स्थापयामास । सहदेवः जिनमन्दिरं चासूत्रयत उत्तुङ्गं मेरुवत् । सम्यक्त्वपिण्डमपोपयत् पुण्य- पिण्डपोपायात्मनः। स्वस्वस्थानानि संत्यज्य भूयांसो व्यवहारिणस्तत्रागस स्थितिं चक्रुः सरोजे भ्रमरा इव । अनेके जैनप्रासादास्तत्र निप्पन्नाः । क्रमाद्वैडूर्य भूमिरिव सुन्दरी शुभे लग्ने साधुलक्षणां सुतामसूतं । पुत्रीजन्मोत्सवं कृत्वा पिता नर्मदासुन्दरीति नामाभ्यधात् । पूर्वाभ्यासादेपाऽपि नर्मदासुन्दरी सकलाः कलाः प्रपद्य चन्द्रोदय इव यौवनं प्राप.निर्मदासुन्दरीरूपमहतं श्रुत्वां ऋपिदत्ता स्वसुतार्थ सायाचिता,तामलब्ध्वा चिन्तयामास-धिग् धिग् मां दूरी- कृता खजनैः। मया जिनधर्म त्यक्त्वा सर्व हारितं स्वजनाः पर्वखपि मां न सम्भावयन्ति स्म । कथं ते खजना मम पुत्राय महेश्वरदत्ताय खां पुत्री दास्यन्ति ? । (दुःखेन) रुदन्तीति तदा पृष्टा रुद्रदत्तेन रोदनहेतुम् । सा पत्युः पुरः खम- नश्चिन्तितं प्राह । तन्मातृप्रोक्तं श्रुत्वा महेश्वरदत्तः प्राह-मातमा तत्र प्रेषय । अहं तत्र गतः सन् खजनानावयं मातुलसुतां नर्मदासुन्दरीमुद्वाह्य त्वां प्रमोदयिष्यामि । ततो मातरं मुत्कलाप्य प्रमुदितो महेश्वरदत्तः प्रतस्थे । 11२८२॥ ।

·ततो महेश्वरदत्तः स्तोकैरेव दिनैर्नर्मदापुरं प्राप । मातामहादयोऽपि खजनाः सर्वे लोकलज्जया मिलिताः मिथ्या- त्ववासितमपि तं सच्चक्रुः । उचिताचारो जिनैरपि न मुच्यते । सोऽपि धैर्यगाम्भीर्यादिगुणैस्तोषयामास बान्धवान् गीतैाधो मृगानिव । मातामहस्तमन्येयुराख्यदुत्सङ्गसङ्गिनम्-वत्सास्मचित्तमावर्जितं त्वया जाङ्गुल्याऽहिरिवं । यचे मनीपितं भवति तद्याचस्व । महेश्वरदत्तोऽवग-नर्मदासुन्दरीं कन्यां मां देहि । मातामहोऽवग्-वत्स! युक्तमुदीरितं त्वया, कुलं कुदृष्टिमत्त्वया कृतं, तेनाहं तुभ्यं मिथ्यात्ववासिताय न पुत्री दातुमीहे । पूर्वाराधित- ज्ञानात्सद्यो गुरुपाद्ये ज्ञाताहत्तत्त्वो महेश्वरदत्तो जगौ-आस्तां कुलं, किं तस्य कुलस्य चर्चया ? 1.किमुत्पचिं वीक्षन्ते जनाः पङ्कजादीनाम् ?। अहं तु जिनधाऽस्मि । सर्वैः परीक्षणैर्तेयः। इत्यादि प्रजल्प्य प्रत्याययामास तान् स्वज- नान् । महेश्वरदत्ताय मातामहो नर्मदासुन्दरी ददौ । महेश्वरदत्तो नर्मदासुन्दरी परिणिन्ये । नर्मदासुन्दरी जैन- धर्मकर्मणि कर्मठा जिनेन्द्रशास्त्रमहेश्वरशास्त्रयोः सम्बन्धमुक्त्वा जिनधर्मकुशलं पतिं चके । कियत्यपि काले गते श्वशुरादेरनुज्ञया भार्यायुक्तो महेश्वरदत्तो निजपुरे गतः। नर्मदासुन्दरी ऋषिदत्तायाः पदयो मन्ती मुदमत्यन्तं चकार । नर्मदासुन्दरी सुशीला सर्वकुटुम्बं मिथ्यात्वविषं त्याजयामास । नर्मदासुंदरी तथा चलति तथा जल्पति

·नर्मदासं०
चरित्रम् ।
भरगुती
गिमागे
॥२८॥
यथा पशुरादेः सर्वस्य प्रमोदो भवति । मया मिथ्यात्वं मुक्तमधुना सर्वप्रकारेण । सुखिन्यभूत् नर्मदासुंदरी ।
गवाक्षारूडा नर्मदासुन्दर्यन्येचुर्दपणे मुखं पश्यन्ती ताम्बूलमाखादयन्ती च विद्यते । तदा गवाक्षस्याधस्ताद्गतस्य
साधोः शीर्षस्योपरि ताम्बूलं पपात । दृष्ट्वा ताम्बूलं स्वमस्तके पतितं गवाक्षस्थां नर्मदासुन्दरी च वीक्ष्य स-
कोपो ज्ञानवानाह-अस्मात्साधौराशातनाकारणात् त्वं पत्या सह वियुज्यसे । सहसा वातायनादुत्तीर्य खिन्न-
चित्ता नर्मदासुन्दरी साधोः पदयोः पतित्वा प्राह-भो साधो! दुर्विदग्धाऽहं, निर्भाग्याऽस्मि दुरात्मिका। श्रीजैनो-
पासिकाऽपीत्थमकार्पमविनीतताम् ॥ १॥ तद्विश्ववत्सलाः पुण्यकारुण्यरससिन्धवः। महात्मानो भवन्तीति,
क्षम्यतां ममापराधः (मेऽपराधन)॥२॥ यतः-शत्रुभ्योऽपि न कुप्यन्ति, न मुह्यन्ति खकेष्वपि । न शपन्ति खनाशेऽपि,
मुनयः समदृष्टयः॥३॥ तस्मान्मयि दत्तः शापोऽपसार्यतां त्वया। प्रसद्य मुनिः प्राह-पृणु श्राद्धे वत्से! मा खिद्यथाः।
न कापि मुनयो जैना दुदते शापनिग्रहौ । यतः वंदिज्जमाणा न समुक्कसन्ति, हीलिजमाणा न समुज्जलन्ति ।
दंतेण चिचेण चरति घीरा, मुणी समुग्याइयरागदौसा ॥ १॥ स्वरूपमात्रमिदं मयाऽकरसादुक्तं, किं कस्याप्युक्तेन
दुःखादि नि भवति । दुष्कर्मोदये सति वियोगादिदुःखं स्यात् । खार्जितं कर्म भुञ्जानः, को विज्ञो दुर्मनायते ।
॥ २८३॥

·प्रबोध्येति गतः साधुः, खमार्गे प्रणतस्तया ॥१॥ पत्योक्तं-प्रिये! मा खेदं कुरु । निरावाचं जिनधर्म वित- न्वाना सुखं निर्गमयामास । अन्येधुर्महेश्वरदत्तोऽपि व्यवसायार्थ चिचलिपुरभूत् दूरदेशं प्रति । यवनदीपं प्रति । तदा तीब्राग्रहान्नर्मदासुन्दर्यपि पत्या सह चचाल । अन्धिमार्गेण यानमारुह्य भूरिक्रयाणकयुतो महेश्व- रदचश्चचाल। पयोधिमध्ये कस्मिंश्चिद् द्वीपे केनापि पुरुषेण गीयमानं मधुरं गीतं श्रुत्वा दूरे नर्मदासुन्दरी प्राह सरलखभावत्वात्-खामिन् ! य एष गीतानि, गायन्मधुरया गिरा । श्यामाङ्गः स्थूलपाण्यंघिकेशो ज्ञेयः स सत्त्व- वान् ॥ १॥ यतः-चक्षुःनेहेन सौभाग्य, दन्तस्त्रेहेन भोजनम् । त्वक्स्रेहेन (च) श्रीमान् स्यात, पादनेहेन वाह- नम् ॥२॥ अकर्मकठिनौ हस्तौ, गुह्येऽस्य पुरुषस्य च।मशकोऽस्ति शोणितंच, वक्षसि लाञ्छनं (दक्षिणंलोचन) तथा। द्वात्रिंशद्वर्षदेशीयः, पृथुवक्षाः स विद्यते ॥ ३ ॥ आपदत्तो दध्यौ-एपा मत्प्रिया अनेन पुरुषेण लुब्धाऽस्ति कौशिकेनेव भेनिका । अन्ययाअसौ कथं तस्यादृष्टस्य देहे ईदृगपं वेत्ति। अज्ञासिषमियत्कालमेनामहं महासतीम्। सांप्रतं कुशलां धौतकुले केतुमवैन्यहो ॥१॥को वा प्रत्येति योषासु, शाकिनीष्विव बुद्धिमान् । पुत्रादिकमपि खार्थे, तृणवद्गणयन्ति याः॥२॥ निष्ठयूतमिव पाथोघौ, पातयाम्यधुना किमु ? । इमां वा खड्गदण्डेन, छिनझि कदली- ·धीरते भरगुती २पिमागे २.२४॥ मिव ॥ ३ ॥ यावत्तस्यामदुष्टायां किञ्चित् प्रतिकूलं कर्तुं चिन्तयति वणिक् तावा निर्यामका कूपस्थितः प्राचैरवोचत्- नर्मदासु चरित्रम्। स्थापयन्तु क्षिप्रं, पोतवस्त्रं पातयन्त्वधः। राक्षसहीपः समागतः । जलेन्धनादिसामग्री गृह्णीघ्वं जवादितः । श्रुत्वेति तथा सर्व विदधुः पोतवाहकाः । तत्र द्वीपे आपदत्तोऽपि मायया गूढमत्सरः नर्मदासुन्दरी रन्तुमनयत कानने । कचित्तरस्तीरे कापि स्थिता । तस्याः नर्मदासुन्दा निद्रा समागात् । यदि हन्यते तदा महत्पा स्त्रीहत्यादिकं लगति, इति ध्यात्वा सुप्तां तां मुक्त्वा महेश्वरदत्तो नष्टः। समेत्य पोतवाहजनान् माह सः। अथ केनचियाघेण मम प्रिया भक्षिता । अहं तादृशीं प्रियां विना कयं भविष्यामि ? । इति रुदन्तं जना जगुः-स्वामिन् ! प्रियार्थे कः खेदं करोति ?। सा चेदू हता तर्हि नवीना वर्या भविष्यति । महेश्वरदत्तोऽवग्- अत्रास्ति स दुर्द्धरव्याघो राक्षसरूपधरः। तेन त्वरितं चल्यते। स्थातुमत्र क्षणमपि न युक्तम् । ततो यानं त्वरितं चालितं तैः । आपदत्तो दध्यौ च सा खैरिणी मुक्ता यत्तद्वरं कृतम् । क्रमाधवनद्वीपे गत्वा बढ्वीं श्रियं- मर्जयित्वा महेश्वरदत्तः स्वपुरमागात् । मम प्रिया राक्षसेन भक्षितेति पित्रोः पुरः प्राह । ततः स्नुपायाः प्रेतका- योणि कृत्वा महेन्यकन्यां ‘सुतं . पर्यणाययतः पितरौ । इतश्च नर्मदासुन्दरी पञ्चनमस्कृति स्मरन्ती याव- ॥२८॥ • - ·दुचस्यौ तावत् पतिमवीक्ष्य दुःखिताऽभूत् । नर्मदा नर्म मन्वाना उच्चैःस्वरं पाह-भो पते! आगच्छ २। उत्तरं देहि । मां प्रमोदय ।ततो विम्यती दुःखिता नर्मदा नदीतीरे पदे पदे स्थाने स्थाने व्यलोकत पति। न दृष्टस्तया । अदृष्ट्वा कापि वनादिपु पतिं नर्मदासुन्दरी तथा रुरोद मुक्तखरं यथा तत्र पार्श्वस्थान् तरूनपि रोदयामास । आकर्ण्य रुदितप्रतिध्वानं कन्दरासु धाविता सा मृगीव मृगतृष्णिकाम् । सर्वत्र बभ्राम सा । न तदनं न ते वृक्षा, न तद्गुल्मं न सा गुहा । यत्र सा नहि बभ्राम, सा तारं न रुरोद वा ॥१॥ तदा चन्द्र उदेति स्म । पतिवियोगदुःखेन तापिताऽतीव दुःखिनी सा बभूव । संवत्सरशतमयीं रात्रिमतीत्य प्रातः पुना रुरो- देति-हा नाथ! किमहो प्रेमसुधापूर्णामिमां प्रियां मुक्त्वा गतोऽसि ? । यदि गतस्तहि एकदोचरं देहि मह्यं त्वमत्र समेल । इत्यं रुदन्ती पथिकान् वृक्षानपि सा पञ्चाङ्गीमत्यवाहयत् । विलम्वितमभूयत्र यानं पूर्व तवागता। सा सती पुनः पुनस्तारस्वरं रुरोद । ततो निराशा सती सा परमेश्वरवचः स्मृत्वा शोकं तत्यांज । यतः-पूर्वा- र्जितं निजं कर्म; मुज्यतां मा विपीद रे । आत्मानमात्मना चेत्यं, प्रतिबोध्य महासती ॥१॥ सात्वा सरोवरे जिनं पूजयित्वा कुसुमैः फलाहारं कुर्वाणा सा तस्थौ । इङ्गुदीफलैर्दीपं करोति स । अन्यदा नर्मदासुन्दरी.

·। भीमरते भारती विमागे नर्मदासुं० चरित्रम्। शोकं सर्वथा त्यक्त्वा व्रतग्रहणतत्पराऽभूत् सा । इतश्च वीरदासाख्यस्तस्याः पितृव्यो विवेकधीर्वजन् बर्बरकूलं नर्मदासुन्दर्यलङ्कृतं प्रदेशमगात् । सा पितृव्यं तत्रागतं दृष्ट्वा मुक्तस्वरं रुरोद । स पितृन्यः पप्रच्छ-किमेकाकिनी त्वं वत्से ! दृश्यसे । ततः सा सर्वं चरितं न्यवेदयत् । निन्दन् कर्मस्थितिं नर्मदासुन्दरीमादाय संप्राप्य बर्षर- कूलं बहिः सार्थमवासयत् । महासतीं निवेश्य प्रत्यग्रे वस्त्रमण्डपे उपदामादाय स्वयं राजसभां ययौ । राज्ञा शुल्के मुक्ते वीरदासस्तत्र क्रयाणकक्रयविक्रयौ कुरुते स्म । इतोऽस्ति हरिणी नाम गणिका विश्रुता । भूपस्य प्रसादपात्रं । सर्वसौभाग्यसंपन् । सा तन विद्यते स्म । तत्र सांयात्रिकेभ्यो दीनारानष्टोत्तरशतं सा प्रतिवर्षे गृह्णातीति कृता व्यवस्था राज्ञा । सा वेश्या वीरदासमाह्वातुं दासी प्रैपीत् । खदारसन्तुष्टः स तां निराकरोत् । अयोक्तायां स्थितौ धनं तस्वै तदार्पयत्। साऽपि दासी तत्सर्वं धनं खस्वामिन्यै हरिण्यै ददौ । गणिका प्राह-किम- भिर्धनैः१, तं वीरदासमिहानय । ततो दासी प्रपञ्चेन तं तत्रानिनाय । वेश्या हावभावादिभिः श्रेष्ठिनं क्षोभयितुं प्रचक्रमे । किश्चित् कपटं विचिन्त्य श्रेष्ठिहस्ते उत्कृष्टां मुद्रिकां दृष्ट्वा जग्राह । तां मुद्रिका प्रच्छन्नं दासीहस्तेऽर्प- यित्वा ग्राह-गच्छ त्वं वीरदासस्योचारके या स्त्री वर्तते तस्या अग्रे इमां मुद्रिकामभिज्ञानं दर्शयित्वा तामत्रा- ॥ २८॥ ६ ·कारय । चेटी कूटपटुर्गत्वा तां नर्मदामब्रवीत् । गृहेऽस्माकं श्रेष्ठयुपविष्टोऽस्ति । स त्वामाह्वयति । शोभने ! मुद्रिकेयं प्रेषिताऽस्ति अभिज्ञानार्थम्। नामाङ्कितां मुद्रिकां वीरदासस्थालोक्य नर्मदा तया साई निश्छद्मा गणि- कागृहेऽगमत् । तां प्रवेश्य गृहमध्ये भूमिगृहेऽक्षिपद्गणिका । ततो गणिका खवाञ्छितं कृत्वा पुनः पश्चादूमिका- मार्पयत् तस्मै । अखण्डितबतः सोऽपि श्रेष्ठी स्वस्थानमागमत् । अप्रेक्ष्य नर्मदा खगृहे क्षुब्धः पप्रच्छ सेवकान् । विलोकिताऽपि सा न दृष्टा तेन यदा तदाऽतीव दुःख्यभूत् । वीरदासो चिन्तयति म-याऽपजहे सतीमेता, निर्मायां मायया ध्रुवम् । सा कथं विद्यमानेऽन, मयि प्रकटयिष्यति ? ॥१॥ चिन्तयित्वेति भाण्डानि बहूनि समादाय खपुरं प्रति गन्तुकामो नृपमापृच्छ्य चचाल । क्रमागुपुरं गतो वीरदासः। ततो वीरदासेन तच्छुद्धथै शुद्धधीर्जि- नदासश्चालितो बबरकूलं प्रति । तत्र गतः सन् जिनदासो नर्मदां विलोकयन् न प्राप कापि तच्छुद्धिं च । इतश्च-गणिका वीरदासे चलिते सति नर्मदा प्रति प्राह-हिरण्यमुपार्जयान्यपुरुषरञ्जनेन। भद्रे ! वेश्यात्वमाहस, खजन्म सफर कुरु । उर्वशीव महेन्द्रस्य, मान्या भव महीभुजः ॥ १॥ तच्छुत्वा विधुरा हस्तौ, धुनाना नर्म- दाऽवदत् । जीवन्त्याः शीलमाणिक्यं, कोऽन्यो मे हर्तुमिच्छति ? ॥ २ ॥ वेश्याऽऽह सफलं जन्मासाकमेव महीतले।

·विभागे ॥धीमरते इहस्था अपि याः स्वर्गभोगान् भुञ्जामहे वयम् ॥३॥नर्मदा माह को नूनं, स्खं (खक) वञ्चयते शिवात् । कुर्वन्ति नर्मदासुं० श्वाची चरित्रम्। बालका एव, राणिक्यैश्चणकक्रयम् ॥ ४॥ इति तस्या वचसा कोपाविष्टा हरिणी रयाव तामाजधान वाञ्छित- सिद्धयै। सा तु न मन्यते। तदा ताड्यमाना च वेश्यया सा नर्मदा चित्ते पञ्चनमस्कृतिमलापीत् । अकस्मात्तस्याः सत्साः प्रभावाद्देश्या प्राणैरमुच्यताअथ मन्त्री नृपादेशाद्वेश्यामृत्योरनन्तरं तत्पदे स्थापनायालं प्रार्थयामास नर्मदाम्। नर्मदासुन्दरी दथ्यौ-यदि वलात्कारः करिष्यते मयां तदा मां भूपस्याग्रे नेष्यति मन्त्री । मम रूपेण मोहितो राजा यदि मामन्तःपुरे क्षेप्स्यति तदा मया प्राणांस्त्यक्त्वाऽपि शीलं रक्षणीयमिति ध्यात्वा मन्त्रिवचो (न) मेने । ततो मत्रिणा राज्ञो ज्ञापितम् । ततो राजा तामानेतुं सुखासनं प्रेषयामास । नृपमृत्यास्तां सुखासनारूढां कृत्वा मस्तकधृतच्छनां यावत्तूर्णं नयन्ति तां तावता शीलरक्षायै वैकल्यमेवौषधं परमिति मत्वा विशाले नगरक्षाले दृषत्पातं पपात सा । ततस्तया यक्षकर्दमेनेव तेनाशुचिना खशरीरं विलिप्तं कृत्वा (तं)। कन्येयं बहिर्निर्गता च सा नर्मदा । ॥२८६३ वस्त्राणि पाटयामास । धूलि पुनः पुनर्मस्तके चिक्षेप।इतस्ततो व्यन्तरीव धावति स्म।चीत्कारं करोति स्म ।लोकान् * भापयति स्म।तथा सर्वे लोका विम्यतो दिशं दिशं नष्टा जजल्पुरिति-कन्येयं व्यन्तरीग्रस्ताऽभूताततोमत्रिणों भूपाने ·प्रोचुः-स्वामिन् ! सा स्त्री प्रथिला बभूव । व्यन्तरीव दृश्यते सा। ततो राज्ञा प्रहिता मात्रिकास्तां ताडयामासुः। अन्यदा प्रथिलीभूय गायति जिनरासकान् । सा जिनदासेन ददृशे। सोऽपि तस्याः पुरोभूय करुणार्दोऽभ्यधातू-का त्वमसि?, व्यन्तराधीशः, जिनभक्तोऽसि ?, सा पाह-यदि त्वं जैनोऽसि तदा रहोभूय मया सह वक्तव्यं, त्वयावैरहस्यं मा कृथाः। तस्याः पृष्ठे जिनदासोऽपि गतः। योजिताञ्जलिः प्राह-का त्वं धर्मैकमानसा । साऽपि तं सुश्रावकं मत्वा सर्व खोदन्तमाह । तच्छ्रुत्वा स जिनदासोऽप्याह-साधु साधु मयेक्षितासि ।यतस्त्वदर्थमेवात्राहमागमम् । वत्से ! प्रेपितोऽहं वीरदासेन सुहृदा भृगुकच्छात्। तस्मात्त्वं मा खियेथाः। सर्वं साधु संघटयिष्यते । समये सुप्रयुक्ताया मायायाः किमसाध्यम् ? । अतःपरं त्वया घटपटादि भञ्जनीयम् । यथा राजा त्वां पुराबहिनिष्काशयति । ततः सा नर्मदासुन्दरी भूताविष्टीभूय तथैव चकार यथा राज्ञ आदेशादमात्या बहिनिष्काशयामासुः । ततो जिन- दासस्तां नर्मदासुन्दरी लात्वा पश्चाच्चचाल । मार्गे लपयित्वा दुकूलं पर्यधापयजिनदासः। प्राप्याब्धितटं यानारूढो जिनदासो नर्मदा नर्मदापुरमानिनाय । तामायान्ती ज्ञात्वा जनकादयः सर्वे स्वजना मिलिताः ।। हृष्टाश्चातीव ऋषभसेनाद्याः। जीवन्तीं तां तदा प्राप्य तस्या जन्मोत्सवमिव महोत्सवं व्यधुः। तथा जैनविहारेपु, ·धीमरते. अतृती २ दिमागे १२८31 महापूजापुरस्सरम् । साधर्मिकादिवात्सल्यधर्मकर्माणि तेनिरे ॥ १॥ सगौरवं जिनदासोऽप्युषित्वा कतिचिदिनानि नर्मदा वीरदासं चापृच्छ्य भृगुपुरे ययौ । इंतश्चार्यसुहत्याख्याः सूरयस्तत्र नर्मदापुरे आजन्मुः। नर्मदासुन्दरी पित्रादि- चरित्रम्। युता सूरीन् वन्दितुं ययौ । धर्मोपदेशमाकर्ण्य देशनान्ते वीरदासो व्यजिज्ञपत्-नर्मदा किं कर्म पूर्व चक्रे ? येनेयमिह निष्कलङ्काऽपि कलङ्क प्राप्य दुःखभाजनं बभूव । अथ गुरवो ज्ञानिनः प्रोचुः-विन्ध्यगिरिर्महानस्ति । तदानितैकाद्रिभवा नर्मदा नाम नदी चभूव । मिथ्यादृगु नर्मदासुन्दरी तस्या अधिष्ठाताऽभूत् । एकदा तया देव्या नर्मदातटस्थस्य मुनेः कायोत्सर्गस्थस्योपसर्गाश्चक्रिरे भृशम् । स मुनिर्मनागपि न तस्यां द्वेपं चकार । सा देवी ततश्च्युता भवद्भगिनी नर्मदासुन्दरी बभूव । पूर्वाभ्यासादस्या गर्भस्थाया मातुर्नर्मदायां जलकी- डाकरणदोहदो बभूव । साधूपसर्गकरणात् कलङ्कदुःखाद्यभूत् । प्राप्तजातिस्मृतिर्नर्मदा दीक्षा जग्राह । सा । साध्वी तपस्तपन्ती अवधिज्ञानवत्यभूत, प्रवर्तिनीपदं प्राप । सा रूपचन्द्रपुरं क्रमागता । तत्र महेश्वरदत्तो धर्म । श्रोतुं गतः। ऋषिदचापि गता । महेश्वरदचो धर्म श्रुत्वा प्राह-मया प्रिया सकलङ्का सती त्यक्ता! साध्वी प्राह- सा निष्कलङ्का एव सतीशिरोमणिः । महेश्वरदत्तस्ततो जगौ-धिङ् मां, मया मुघा त्यक्ता प्रिया । तं दुःखिनं 11२८७ है ·दृष्ट्वा यतिनी प्राह-साऽहमेव तव प्रिया । इति श्रुत्वा महेश्वरदत्तः पश्चात्तापपरः खं निनिन्द-धिङ् मामीदृशं पापिन, यतो मौकाकिनी त्वं मुधा वने मुक्ता । मत्तोऽपि नापरः कोऽपि पापी । नर्मदाऽवग्-खेदं मा कुरु । सर्वोऽपि जीवः स्वकर्मणा सुखदुःखे अनुभवति । यतः-सर्वोऽपि चेष्टते प्राणी, प्रेरितः पूर्वकर्मभिः। न कापि कस्यचि- होपो, येन नानेन निर्मितः ॥ १॥ सोऽपि महेश्वरदत्तस्तां क्षमयित्वा तेषां गुरूणां पार्श्वे व्रतं जग्राह । ऋषिद- चाऽपि चारित्रं प्राप । महेश्वरदत्तनपिदत्ता कर्मक्षयं कृत्वा मुक्तिं ययतुः नर्मदातटे । ततो लोके नर्मदातीर्थ जातं देवैर्महोत्सवकरणात् । इति नर्मदासुन्दरीऋषिदत्ताकथा समाप्ता ॥६॥ सदा ये मनुजा नार्यः, सुशीलं पालयन्ति हि । सीतेव श्लाध्यतां यान्ति, ते जना भुवनत्रये ॥१॥ तथाहि-मिथिलायां पुरि हरिवंशे वासुके राज्ञो विपुलाहा राज्ञी बभूव । तस्य जनको नन्दनो राज्यं करोति म। तत्र जनकप्रिया विदेहा नाम्नाऽभूत् । तयाऽन्यदा पुत्रपुत्रीरूपं युगलं प्रासावि। तदा सौधर्मतः पिङ्गलनामा सुरः प्राग्भववैराचचैत्य तयोर्मध्यात् पुत्रमपहत्य निस्ससार । मार्गे जातकरुणो देवो भूपणैः कुण्डलादिमिभूषयित्वा वैताट्यवने मुक्त्वा तं बालं निजं स्थानं ययौ । वैताढ्यपर्वतोपरिस्थरथनूपुरखामी चण्डगतिः खगस्तत्रागात् ।

·सीता- चरिणम् । वधीमरते- २पिमागे ॥२८॥ तं वालं लात्वा खपत्न्याः ददौ खगः। अथ गूढगर्भया पत्या तनयोऽजनि इति घोषायितं राज्ञा । जन्मोत्सव तस्य सूनोः कृत्वा भामण्डलचिह्रदर्शनाझामण्डलकुमार इति पिता नाम ददौ । लाल्यमानो भृशं चंद्रगतिनी तत्र सोऽर्भकः प्राप यौवनम् । इतः खजनकः पुत्रमपश्यन् सर्वतो दुःखितो भूत्वा क्रमादिशोकीभूय सीतेति नाम पुत्र्या ददौ राजा । क्रमाद्यौवनं प्राप्तां ज्ञातसर्वस्त्रीकलां वीक्ष्य राजा वरविलोकनचिन्तासिन्धौ पपात । यतः- जम्मंतीए सोगो, वटुंतीए य वटुए चिन्ता । परिणीआए दंडो, जुवइपिया दुक्खिओ निच्च॥१॥ इतो म्लेच्छा दैत्या इव जनकं हन्तुमीयुः । तं वृत्तान्तं जनको दशरथाय ज्ञापितवान् सौहृदात् । तदा युयुत्सुं पितरं निषिध्य स्वयं राम- स्तत्र गत्वा तं म्लेच्छकटकं युद्धकरणाजिगाय । ततो जनको हृष्टस्तं रामं स्वपुरमध्ये समानयत् । गौरवपूर्व सीतां दातुकामोऽभूत् श्रीरामाय । इतस्तत्रागतं पिङ्गकेशं छत्रिकाधरं भीषणरूपं प्रेक्ष्य सीता भीताऽनेशत् । ततो दासी तुमुलं कुर्वाणां श्रुत्वा कोपाविष्टा राजपुरुषास्तत्रैत्य तं कण्ठे धूत्वा गृहान्निरवासयन् । नारदस्तु ततः कुपितः सीतारूपं चित्रपटे लिखित्वा चंद्रगतिसुताय भामण्डलायादर्शयत । सोऽपि खसारं सीतामजानन् १/ कामविहलमनाः स्तोकजले मीन इवाजनि । अथ चन्द्रगतिः सुतोद्वेगकारणं ज्ञात्वा स्वंसेवकं चपलंगति ॥२८८1 - ·प्रेष्य जनकं सीतां वपुत्राय याचते स्म । प्रीत्या जनकोऽवग्-मया पुत्री पूर्वं दशरथपुत्राय दातुं वाञ्छिता- ऽस्ति । तथापि यो वज्रावर्तोर्णावर्तधनुपी उत्पाट्य गुणेऽधिरोपयिष्यति स सीतां परिणेष्यति। उत्त्वेति जनकस्ते घनुपी स्वयंवरमण्डपे मुक्त्वा भूपाननेकश आकारयामास । ततश्चपलगतिना सीतासम्बन्धे प्रोक्ते चन्द्रगतिः स्वपुत्रयुतस्तत्रागात् । दशरथोऽपि राजा रामादिपुत्रयुतस्तत्रागात् । अनेके भूपाः खगास्तत्रेयुः । सीता सुवेषा तत्रागात् । अङ्गबङ्गादिदेशोत्पन्नै पपुत्रैरुत्पाटिते धनुषी यदा न स्थानाचेलतुः तदा लीलया श्रीरामो मन्यादुत्थाय धनुरेकमधिज्यं चके । ततो जानकी श्रीरामस्य कण्ठे वरमालां चिक्षेप । द्वितीयं धनुरधिज्यं लक्ष्मणो व्यधात् । ततः खगा अष्टादश कन्यास्तस्मै ददुः । ततो भरतो भद्राहां कनकभूपपुत्रीमुपयेमे । ततो दशरथः स्वान् पुत्रान् परिणाय्य स्वपुरमगात् । भामण्डलस्त्वप्राप्तमनोरथः पित्युतो यदा दुःखं दधौ तदा व्योन्नि वाग् जाता-मा विपादं कुरु, सीता तवेयं भगिनी, जनकस्ते पिता, त्वं देवापहतश्चन्द्रगतिहस्ते चटितः। ततो भामण्डलः सीतां खां जामि ज्ञात्वा जनकं तातं मत्वा हृष्टो, मिलितश्च । सीतां क्षमयामास । ततो जनक पृष्ट्वा चन्द्रगतियुतः स्वपुरमगात् । रामः सीतया सह वर्यभोगान् भुक्ते स्म । क्रमाद्दशरथः पूर्ववितीर्णवरात् भरतं ।

·सीता-
चरित्रम्।
॥ धीमाते
श्वरवृत्ती
२विमागे
1
स्वराज्य संस्थाप्य श्रीसत्यभूतिमुनिपाचँ दीक्षा ललौ । श्रीराम चं दशरथो वनवासायादिष्टवान् । ततः श्रीरामो
लक्ष्मणयुतो वने ययौ । क्रमाद्दण्डकारण्ये गतः श्रीरामः । सीतापहरणपश्चादालनदशकन्धरहननखराज्यप्राप्ति
यावत् विस्तरतः स्वयं ज्ञेयं, प्रसिद्धत्वानोक्तमत्र । श्रीरामः स्वराज्ये उपविश्य भ्रातृणां देशान् विभज्य ददौ ।
अथ गर्भ बभार सीता । वर्या दोहदा जाताः । अत्रान्तरे सीताया दक्षिणं चक्षुः स्फुरितम् । चक्षुःस्फुरणं रामाने
प्रोक्तं सीतया । रामोऽवग्-दुर्निमित्तमिदम् । यतः-साहेइ विप्फुरतं, इदं पुरिसस्स दाहिणं नयणं । वामं कहइ
अणिढं, इय भणियं पुबसूरीहिं ॥ १ ॥ तेन भद्रे ! जिनालये त्वं दीपान् कुरु । दानं देहि दीनस्य ।.पत्युक्तं
सीता सर्वमकरोत् । इतो रामं जना अभ्यधुः-देव ! लोका वदन्ति-स्त्रीलोलुपेन. रावणेन सीता पण्मासान्
गृहे स्थापिता । तस्याः कथं सतीत्वमुच्यते ? । यतः-युक्तियुक्तः प्रवादोऽयं, तैलबिन्दुरिवाम्भसि । सर्वत्र प्रस्तो
लोके, तन्मा मृप रघूहह! ॥ १॥ तेनायं जनप्रवादो न वर इत्यादिजनमुखाद्रामो निशम्य तूष्णीभाग् बभूव ।
क्षणात् स जगौ-साधु व्यज्ञपि युष्माभिर्न स्त्रीमात्रकृतेऽप्यहम्।सहिष्ये दुर्नयं तानित्युदित्वा विससर्ज सः॥१॥
यंत्रमन्नय काकुत्स्यो. निशीये चर्मकृन्मन्दिरासन्नं गत्वा स्थितः। तदा चर्मकृचिरप्राप्तां स्खभायाँ हत्वा अंधिणा
॥२८९॥

·प्राह-इयत्कालं त्वं कासी: १ । साप्यूचे-चर्य ! पुमन् ! किं श्रीरामादप्यधिकोऽसि । श्रीरामो रावणगृहादानीतां सीतां शुद्धामेव मेने। त्वं तु एक क्षणमपि मामन्यत्र स्थितां न सहसे तत् किम् ? । सोऽप्यूचे स्त्रीजितः सोऽस्ति। नाहं तादृक् । कथं सहे?। श्रुत्वेति. दध्यौ रामो-धिङ् मा स्त्रीवशगम् ।ध्यात्वेति रामः सौमित्रिणा समं रहो मन्त्र- यामास । लोकाः सीतामसती जल्पन्ति । सौमित्रिः प्राह-लोकोक्त्या सीतां महासती मा त्यज । लोकाः पर- दोषोक्तौ रसिका भवन्ति । यतः-सिकः परदोषोक्तौ, खभावादेव यजनः । शिक्षणीयः सः भूपालैर्यहोपेक्ष्यो महात्मभिः॥१॥ रामोऽप्याह-इदं सत्यं । तथापि लोकविरुद्ध त्याज्यम् । ततो रामो निषिध्य सौमित्रि सेनान्यं प्रति माह-सीतां त्यज वने। किञ्च-अस्याः संमेततीर्थ यातुं दोहद उत्पन्नोऽस्ति । तेन गङ्गायाः परकूले त्यक्त्वा अत्र समागच्छ। तथेत्युक्त्वा सीतापार्थेऽभ्येत्याह-वामिनि ! श्रीरामादेशात्संमेततीर्थे त्वां नेष्यामि । रथमारोह । ततः सेनानीः सीता रथे समारोप्य खाम्यादेशात् भीषणे काननेऽमुञ्चत् । सेनानीः प्राह तां च प्रति-त्वत्पत्या त्वं साजिताऽसि मत्पार्थात् । अतोऽहं किं करोमि।स्वाम्यादेशो दुष्करः। श्रुत्वेति मूञ्छिता सीता पतिता रथाद् । विल- लाप । क्षणेन स्वस्थीभूय राम प्रति प्राह सीता-यद्यजायत. ते लोकापवादभयभीरुता । दिव्यं किमिति तन्नादार, ।

·२ धीमरते श्रतो २ दिमागे सीता चरित्रम् समक्षं जगतो मम॥१॥ इत्यं कुलोचितं किन्ते ?, निर्गुणेभ्योऽपि निघृण! । एकाकिनी वनेऽत्याक्षीर्यदाधानवती प्रियाम् ॥ २ ॥ तबाह न भविष्यामि, पते! विभकरी मनाक् । चिरं जयतु किन्तु श्रीराघवो लक्ष्मणान्वितः ॥ ३ ॥ एतद् लोकत्रयं त्वया श्रीरामायार्पणीयमित्युक्त्वा सीतया विसर्जितः सेनानीः। क्षरदश्रुप्लुताक्षः सीतां मुक्त्वा पश्चादवले। जानकी स्वकर्म कृतं निन्दन्ती वने वभ्राम। इतस्तत्रागतेन भूभुजा श्रीवज्रसंघेन त्वं मम भगिनीत्युक्त्वा पुण्डरीकपुरे सीता नीता। इतः सेनान्यानीतं सीतावितीर्ण लोकत्रयं वाचयित्वा रामो दीनाशयः सीतावियोग- मसहमानस्तां प्रियां पश्चादानेतुं तेन सेनान्या सह बने तत्र गतः । विलोकिताऽपि जानकी न लब्धा रामेण । सीता भक्षिता श्वापदेनेतिकृत्या श्रीरामेण पश्चाद् खगृहे समेत्य तस्याः प्रेतकार्यं कृतम् । ततो ध्यायन् सीते सीते इति कालं रामोऽत्यवायत् । इतः सीता पुत्रद्वयं प्रासूत । तयोर्जन्मोत्सवं कृत्वा वज्रजंघः कुशलवेत्यभिघां ददौ । सत्कलाकलापसंपूर्णी महाभुजौ जातौ कुशलबौ । शशिकलां निजां पुत्री परा द्वात्रिंशतं कन्या वनजंधो लवाल्यमुदवायत् । कुशाय पृथुपृथ्वीपतेः सुतां वज्रजंघो ययाचे । अज्ञातवंशत्वात्तस्मै स्वपुत्रीं न दत्चे स्म । ततो वजयस्तत्र गत्वा कुशलवान्वितो रणे पृथुसैन्यं वभंज । हताहतं चकार तथा यथा दिशोदिशं गतम् ।

·पृथु पलायमानं दृष्ट्वा कुशलयौ प्रोचतुः-अवंशजाम्यामावाभ्यां, नाशिता वंशजाः कथम् । क्षणं स्थित्वाऽऽत्रयोः शौर्य, पश्य पृथुमहीपते ! ॥ १॥ ततस्तदा तयोर्वलं दृष्ट्वा पृथुभूपः श्रीवनजंघेन सह संघानं चकार । प्राह पृथुश्च- अनयोर्यलेन मया महत्कुलं ज्ञातम् । इतथ शिबिरे नारदः समेतः तं नारदं नत्वा वज्रजंघोऽवक्-एतौ कस्य शिशू । लोकापवादभीरणा रामेन सत्सपीयं सीता सगर्भा त्यक्ता सा । तस्या इमौ पुत्रौ । अंकुशोऽवदत्-भो ग्रामन् ! तेन रामेण न साधु कृतम् । लवः प्राह-सा पुरी कियहूरेऽस्ति यत्र तौ नृपौ स्तः १। मुनिराह-पष्टियो- जनशतमिताऽस्ति । ततः पृथुभूपेन कनकमाला कन्या कुशाय दत्ता । ततो वज्रजंघः कुशलवाभ्यां सहखपुरी- मागात् । अथ मातुलं मातरं चापृच्छय लवांकुशौ जननीयुतौ सारसैन्ययुतौ चेलतुरयोध्यां प्रति । अयोध्यास- मीपे यावत्तौ गतौ तावदामलक्ष्मणौ रुपारुणौ युद्धाय संमुखमागतौ । जाते समरे लवांकुशौ रामसैन्यं दैन्य- दशा निन्यतुः । तदा कुरो लक्ष्मणः कुशाय चक्रं मुमोच । चक्रं तु तस्य प्रदक्षिणां दत्त्वा पुनर्लक्ष्मणमाश्र- यत् । अथ श्रीरामसौमित्री विषण्णाविति दध्यतुः-बलनारायणावेतौ किं नवीनावुत्पन्नौ ? । इतो भामण्डलयुतो नारदो मुनिः सलक्ष्मणं रामं समेत्य विहस्य प्रोचिवानिति। कोऽयं विपादो युवयोर्हस्थाने रघूहहौ ? । कस्य नान- ·भीमरठे. प्रसूची २ विमागे सीता- चरित्रम् २९१ न्दयेशित्तं, निजपुत्रात् पराजयः ॥ १॥ तवैव तनयावेतौ, सीताकुक्षिसमुद्भवौ । त्वां द्रष्टुं रणदम्भेन, समा- गताविमौ तु तौ ॥ २॥ प्रवभूव न यच्चक्रमभिज्ञानमिदं मुने! । अन्तरेण खगोत्रं यन्न चक्र, कापि निष्फ- लम् ॥ ३॥ ततो युद्ध मुक्त्वा यावद्रामलक्ष्मणौ स्थितौ तावत्तौ विनीतौ पितरं प्रणेमतुः । ताभ्यामप्यालिङ्गितौ । ततो द्वयोरपि सैन्ययोर्मुदभूत् । ततो रामः खपुरमविशत् । ततो वज्रजंघसुग्रीवविभीषणैः प्रोक्तं-पुरमध्ये आनीयते सीता। ततः सौमित्रिस्तत्र गत्वा सीतां प्रणम्य प्राह-पवित्रय त्वं पुरम् । सीता प्राह-विना शुद्धि न प्रवेक्ष्यामि। मया चाङ्गीकृतं दिव्यपञ्चकं । तदिदं यथा-ज्वालालीढे वह्रौ प्रविशामि १ वह्नि पिबामि २ तप्ततै- लात्कपर्दिका कर्षयामि ३ तुलामारोहामि ४ जिहया फालं गृह्णामि वा ५। दिव्यं विना पुरीमध्ये नैष्यामि । एतदाकर्ण्य रामोऽवग्-त्वं सती एव पुरे प्रविश। सीताऽवग्-सर्वथा दिव्यं विना पुरीमध्ये न समेप्यामि । ततो रामेणैव सीतादिव्यकरणायैवंविधा खातिः खानिता । तथाहि-तदा सीतया धनुःशतमितां खातिकां खानयित्वा बलत्खदिराङ्गारैः पूर्णा कारयित्वा स्खकलङ्कस्फेटनाय खातिकायाः समीपे समागतम् । ततः श्रीरामादिषु भूरिषु लोकेषु पश्यत्सु सीता जगौ-भो! भोः सर्वे लोकाः शृणुत-यदि मया खशीलं खंडितं मनागपि स्याचदा

·ranthan
मामेषा खातिका ज्वालयत, नो चेवलमयी भवतु। एवमुक्त्वा सीता नमस्कारं हृदि ध्यात्वा तां खातिको प-
यामुचीर्यापरस्मिन् खातिकायास्तटे ययौ । तदा श्रीरामो ध्यो-मया मुधेयं पत्नी एवंविधे संकटे पातिता।
एवं खेदं दधानं कान्तं दृष्ट्वा सीतेति जगौ-मा गा विषादभवनं भुवनैकवीर !, निष्कारणं विगणिता
किमियं मयेति । देवेन केनचिदहं दहने निरस्ता, निस्तारिता च भवता हृदयस्थितेन ॥ १॥ ततो लोका
जगुः-सीतया दुरपवादभीतया, पावके खतनुराहुतीकृता । पावकोऽपि जलतामियाय यदू, तत्र शीलमहिमा
निवन्धनम् ॥१॥ इतस्तत्र चतुर्ज्ञानधरः शीलचंद्रसूरिरागात् । तत्र तं गुरुं वन्दितुं श्रीरामादयो धर्म श्रोतुं ययुः।
धर्मोपदेशदानानन्तरं सीतयोक्तम्-भगवन् ! मया किं कृतं कर्म दुष्टम् ? । येनात्र मम कलङ्कश्चटितः। गुरवो
जगुःसीताप्रबोधाय लोकप्रबोधाय चेति । नो चेव भासियवं हियत्थिणा दुक्खकारणं वयणं । अलियं अब्भक्खाणं,
पेसुन्नं मम्मवेहाइ ॥१॥ संतोवि हु वुत्तवो, परस्स दोसो न होइ विबुहाणं । किं पुण अविजमाणो, पयडो
छन्नो अलोअस्सा ॥२॥ विअरइ अब्भक्खाणं, इयरस्सवि जोजणस्स दुब्बुद्धी । सो गरिहिज्जइ लोए, लहेइ दुक्खाई
। तिक्खाई ॥३॥ जो पुण जईण समियाण सुद्धभावाण बंभयारीणं । अभक्खाणं देइ, मच्छरदोसेण दुट्ठमई ॥४॥

·धीमरते. यापुरी सीता- चरित्रम्। २ विमागे निवचिऊण पावं, पावइ सो इत्यदुहगणमणतं । सीआ इव पुत्वभवे, मुणिअब्भक्खाणगाणाओ ॥५॥ अत्रैव भरते मिणालिनीनामपुरे श्रीभूतिपुरोधसः सरस्वती पत्नी बभूव । तयोः वेगवती पुत्री जाता । तत्रैकदोद्याने एका साधुत्तपत्ती समागात् । प्रतिमायां पुरान बहिः स्थितः। लोकस्तं तपखिनं नन्तुं यातः। तं साधु बहुजननिपेव्य- माणं दृष्ट्वा वेगवती ईर्ष्यापरा लोकानां पुरस्तादेवं जगौ-एप मुण्डः पाखण्डी कूटकपटकारी किं भवद्भि- लोकः पूज्यते १ । ब्राह्मणा एवं किं न पूज्यंते ? । एप साधुयर्या सह रममाणो रहसि मया दृष्टः। अधुना त्वयं दम्मो मण्डितोऽस्ति तेन । तस्या वचस्तादृशं श्रुत्वा तदा जनास्तस्मिन् साधौ विरागवन्तोऽभूवन् । मुनिना वेगवतीजल्पितं श्रुत्वा ध्यातम्-मया तु किमपि मनाग् न कुमागें चलितम् । अनया त्वेवं जल्पन्त्याऽपि कलङ्कः सर्वैरपि जनैख़तो दत्तः। जिनशासने महत्यपभ्राजना जाताऽस्ति । ततस्तेन जिनमतप्रभावनार्थमिदं कृतम् । यदा मम तया दत्तः कलङ्क उत्चरिष्यति तदा मया भोक्तव्यमिति प्रतिज्ञाय कायोत्सर्गे स्थितः । ततः शासनदेव्या शिक्षानिमिचं तत्त्याः शरीरे महती वेदनोत्पादिता । उक्तं च-वेगवईए देहे, विअणा तिवा समुट्टिया दया । पाउन्भूआ अरई, सूर्ण वयणं च सहसत्ति ॥ १ ॥ इयं गाथा देव्या प्रोक्ता-असौ वेगवती तीव्रपापकृद् ॥२९२..

·दंभसंयुता । अस्स साघोर्मुधेदानी, कलङ्क प्रदौ स्फुटम् ॥ २ ॥ असौ वाचंयमोऽशेषदोपरिक्तो हिताशयः ।
असौ वेगवती कन्या, दुष्टा दोषैकमानसा ॥ ३ ॥ अहमैनां वेगवती पापिनीं हनिप्यामि । शासनदेव्या
वचः श्रुत्वा भीता वेगवती तं साधु नत्वा सर्वलोकसाक्षिकं प्राह-मया पापिन्या कूटं जल्पितम् । अहमधमाऽस्मि ।
ततः शासनदेव्या वेगवती सजीकृता। तं साधु पुनः पुनः क्षमयित्वा दीक्षा वेगवती ललौ । ततो वेगवती
निरंतरं ती तपः कुर्वाणा प्रकारान्तरेण खकृतं कर्म किञ्चिद्गुरुसाक्षिकं निनिन्द । ततो वेगवती स्वगं ययौ ।
ततो वेगवतीजीवः स्वर्गाच्युत्वा जनकभूपपुत्री सीता नाम्नेयं वभूव । तत्पापं सम्यगनालोच्य मृता तेनात्र
कलई प्राप्ता । एवं यतीन्द्रवचः श्रुत्वा सर्वेऽपि श्रीरामसीतादयो विशेषतो धर्म प्रपेदिरे। क्रमादवसरे सा श्रीसीता
संयमं लात्वा सम्यक् प्रपाल्य चाच्युतेन्द्रोऽभूत् । सा सीतेन्द्रोऽवसरे एकदा श्रीरामं प्रबोधयामास । कमान्मुक्ति
गमिप्यति सीताजीवः ॥ इति श्रीसीताचरित्रम् ॥ ७ ॥
नन्दाकथा तु अभयकुमारकथायां ज्ञातव्या ॥ ८॥
भद्राकथा तु शालिभद्रकथायां ज्ञातव्या ॥९॥

·।
॥ श्रीमते.
वरवृत्ती
२. विमागे
सुभद्रा
चरित्रम्।
।
शीलं पालयतां पुंसां, शुद्धभावेन सन्ततम् । वशीभवन्ति गीर्वाणाः, सुभद्राया इवाचिरात् ॥१॥
वसन्तपुरे जित्रशत्रुनृपो राज्यं करोति स । तस्यामात्यो जिनमतिः श्रेष्ठ्यस्ति । तस्य च तत्त्वमालिनी प्रिया-
भूत् । तयोः सुभद्रा पुत्री । श्रेष्ठी खां पुत्रीं जिनधर्मविदे वराय दातुमीहते सदा । अन्यदा चम्पापुरवास्तव्यो
बुद्धधर्मवासितो बुद्धदासो व्यवसायार्थी तत्रागात् । तां सुभद्रा रूपनिर्जितसुराङ्गना कुमारी वीक्ष्य कश्चिन्नरं
पप्रच्छ । कत्येयं पुत्री ? इयं कन्या पित्रा विवाहिताऽस्ति कुमारी वा १ । तेनोक्तम्-श्रेष्ठ्ययं शुद्धश्रावकाय कन्यां
दास्यति । नान्यस्य । ततो बुद्धदासस्तच्छ्रुत्वा दध्यौ-कथंचिज्जैनीभूयापि एनां स्त्रियं परिणयामि । जैनधर्मसम्ब-
न्धिशास्त्रं पठित्वा जिनधर्मकरणकुशलो भविष्याम्यादौ। पश्चान्मह्यं श्रेष्ठी दास्यति । ततो विमृश्येति कुत्रचितू
स्थाने साधुपार्श्वे श्राद्धधर्मसामाचारी शिक्षयित्वा कुशलोऽभूद्वन्धुदासः । ततः सुश्राद्धो भूत्वा देवगृहेषु देवान्नत्वा
धर्मशालायां धर्म श्रोतुं जैनमुनिपार्श्वे गच्छति । तं तादृशं सुश्रावकं दृष्ट्वा जिनमतिः खगृहे देवपूजायै तमा-
कारयामास । बुद्धदातस्तत्र श्रेष्टिगृहेऽभ्येत्य यतनापूर्व शरीरं प्रक्षाल्य शतपत्रादिभिर्जिनेन्द्रपूजा व्यधात् । ततो
भोजनायोपविष्टः । श्रेष्ठिनः परिवेपयतो बुद्धदासोऽन्तरा जगौ-मन तृतीया विकृतिर्न कल्पते । तेन एका घृत-
॥२९३॥

·सम्बन्धिनी द्वितीया पक्वान्नसम्बन्धिनी बभूव । तेन दध्यादि न ग्रहीतव्यं । तेन, भाजनं प्रक्षाल्य तक्रं गृहीतं तेन इत्यादि । इतो भव्यं जिनधर्मकुशलं तं वीक्ष्य श्रेष्ठी दध्यौ-यद्ययं मम पुत्र्या वरो भवति तदा वरं धर्म- वान् । यतः-जिनेन्द्रधर्मवेत्तारं, दातारं विनयान्वितम् । कर्तारं यतनां सर्वजीवेषु करुणान्वितम् ॥ १॥ सरलं खवपूरूपलक्ष्मीनिर्जितमन्मथम् । पुत्र्यर्थं विरला एव, लभन्ते वरमङ्गिनम् ॥ २ ॥ युग्मम् । जिनदासो विमृश्येति भोजनानन्तरं प्राह-इयं मे कन्या समस्ति, त्वं गुणज्ञोऽसि, यदि त्वमेनामङ्गीकुरु तदा लक्ष्मीकृष्ण- योरिव शशिरोहिण्योरिव युवयोः शोभा भवति । तेन बुद्धदासेन तन्मानितम् । ततो महोत्सवपुरस्सरं बुद्धदासाय जिनदासः खां पुत्रीं ददौ । सुभद्रां परिणीय बुद्धदासः श्वशुरादिवर्ग सर्व मुत्कलाप्य बहूपार्जितधनः स्वपुरे समेत्य मातापिनोमिलितः । मातापितृभ्यां महामहः कृतः। सुभद्रा श्वशुरश्वश्वोविनयं करोति स्म । प्रातरुत्थाय जिनेन्द्रगृहे गत्वा जिनेन्द्र प्रणम्य जिनमुनीन् प्रणम्य गृहे समागता। तदा श्वश्रूर्जगौ-वत्से! अस्माकं गृहे बुद्ध एव देव आराधनीयो विद्यते । अतस्त्वयाऽन्यत्र कुत्र न गन्तव्यम् । सुभद्रा दध्यौ-अहो कपटं मण्डयित्वाऽहमनेन भर्ना परिणीता । एते तु बौद्धाः। अतः किं कुर्वे ? यद्भावि तहवतु । मया स्वहितमाचरणीयम् । यतः-सर्वथा ·गरले. वराणे २पिमागे सुमद्रा चरित्रम् । स्वहितमाचरणीयं, किं करिष्यति जनो बहुजल्पः । विद्यते स नहि कश्चिदुपायः, सर्वलोकपरितोषकरो यः॥१॥ तयापि सुभद्रा देवगृहेषु गच्छन्तीं वीक्ष्य श्वश्रूरीlया यथा तथा वक्ति । ततः सुभद्रा पृथग्गृहे स्थापिता सती जिनेन्द्रं पूजयन्ती साधून प्रतिलाभयन्ती क्षणमपि धर्म न मुञ्चति । यतः-राज्यं यातु श्रियो यान्तु० ॥१॥ इतोऽन्यदा सुभद्रागृहे साधुरेको मासक्षपणपारणे विहाँ समागात् । तस्य चक्षुपि तृणं पतितं वीक्ष्य प्रतिलाभ- यन्ती दध्यौ यद्यस्य तृणं चक्षुपि स्थास्यति चिरं तदा चक्षुर्गमिष्यति च । एवं विमृश्य तन्व्या जिह्वया तृणं मुनेत्रात् तया कर्षितम् । तदा स्नुपाभालस्थमाकुङ्कुमतिलकं यतिललाटे लग्नं दृष्ट्वा श्वश्रूर्जगौ-भो बुद्धदात ! त्वत्पलीचरितं विलोकय । इयं वधूरीदृशी विद्यते । अस्मिन् साधौ लुब्धाऽस्ति । अन्यथैवं न करोति । ततो मिलितं सर्व कुटुम्बं, दृष्टं वधूचेष्टितम् । सर्व कुटुम्यं प्राह-इयमात्मच्छंदचारिणी कुशीला विद्यते । एपा अयो- ग्याऽस्ति। आत्मनः कुलं कलङ्कयिष्यति । ततो बुद्धदासस्तस्यां निःस्नेहोऽभूत् । ततः सुभद्रया ध्यातं । मया वयं कृतं । एवं यदि कुटुम्ब जल्पति तदा किं क्रियते ?। ततः सर्व कुटुम्यं जल्पति-इयं कुशीलाऽस्ति । ततः खकल- आपनयनाय कायोत्सर्ग स्थिता सुभद्रा । ध्यौ च-यावच्छासनदेवी मम कलङ्क नोचारयिष्यति तावन्मया कायो- । ॥ २९४ा ·उत्तरिष्यति यथा तथाऽहं करिष्यामि । यथा व्योम्नि स्थिता जल्पियामि तथा त्वया त्सों न मोक्तव्यः । ततस्तस्याः सत्त्वसाहसेन शासनदेवी प्रकटीभूय प्राह-वत्से ! कायोत्सर्ग पारय । ततः सुभद्रा कायोत्सर्ग पारयित्वा प्राह-भो शासनदेवि ! मदीयं कलङ्क स्फेटय । शासनदेवी जगौ-वत्से ! खेदं मा कुरु, प्रातस्ते कलङ्क कर्तव्यम् । ततो हृष्टा सुभद्रा । शासनदेवी तिरोदधे । प्रातरुत्थाय यावत् प्रतोलीपालकाः प्रतोलीमुद्घाटयन्ति तावन्मनागपि चतसृषु प्रतोलीपु कपाटानि नोद्घटन्ति । ततो राजा तत्रागतो। द्वारमुद्घाटयति । एकमपि नोद्घटति । ततो लोकाः सर्वे व्याकुला बभूवुः । शान्तिकर्माणि कारितानि । ततो राजा विलक्षोऽभूत् । इतः शासनदेव्योक्तं व्योम्नि-या स्त्री सती विद्यते सा चेत् कूपमध्याचालिन्या जलमाकृष्य कपाटानि छंटयिष्यति तदा प्रतोल्य उद्घटिप्यन्ति । ततो राज्ञा पटहो वादितः। या स्त्री कपाटानि उद्घाटयति तस्याः सन्मानो दास्यते । ततोऽनेकाः स्त्रियश्चालिन्या जलं यावत् कृषन्ति तावद्गलित्वा तद्याति । एवं बहव्यः स्त्रियो विलक्षा बभूवुः । राजा सचिन्तोऽभूत् । इतः सुभद्राऽवग् वधू-यदि वो रोचते तदाऽहं कपाटानि उद्घाटयामि । श्वश्रूर्जगौ- अग्रे त्वया कुले कलङ्क आनीतोऽस्ति । अथ किं करिष्यसि ? वधूः सविनयं प्राह-मातर्यत्त्वया पूज्यया जल्प्यते

·॥ श्रीमरते.
श्वरवृत्ती
२विभागे
चरितमा
तत् प्रमाणं प्रत्युत्तरश्चेहीयते तदा मम का शोभा भवति ?। यद्यादेशो दीयते तदाऽहं कंपाटानि उद्घाटयामि।
तयोक्तम्-उद्घाटय । ततः सुभद्रया पटहः स्पृष्टः। मनुष्येषु लक्षसंख्येषु मिलितेषु पश्यत्सु स्त्रीपु बह्वीपु पश्य-
न्तीपु सुभद्रा शासनदेव्या सान्निध्याच्छीलप्रभावाचालिन्या रूपाजलं बहिः कृत्वा तेन जलेन प्रतोलीत्रयं
छंटितम् । तत्कालं प्रतोलीत्रयमुद्घटितम्। इतः शासनदेव्यक्ति या काचिदेवंविधा सती भवति सा चतुष्टयीं (थी)
प्रतोलीमुद्घाटयतु ।' ततः कयाऽपि नोद्घाटिता। तथैव स्थिता सा। देव्योक्तम्-अस्यां सत्या'यो विरुद्धं चिन्त-
यिष्यति तस्य शिक्षा दास्यते । ततः सर्वोऽवनीपप्रमुखो जनश्चमत्कृतो धर्म जग्राह । श्वश्रूरप्युत्थाय वधूं क्षम-
यामास । सा वधूरपि श्वश्रू क्षमयामास। ततस्तत् कुटुम्यं सर्व जैनधर्मपरायणमभूत् । ततः क्रमासुभद्राऽपि श्रीगुरु-
पार्श्वे दीक्षा लात्वा सर्वक्षीणकर्मा मुक्तिपुरी ययौ । इति सुभद्राचरित्रं समाप्तम् ॥ १० ॥
इमई रिसिदत्ता, पउमौवई अंजो सिरीदेवी। जि? सुजिटुंमिगावई, पौवई चिल्लोदेवी ॥२॥]
कुमार्गे निपतञ् जीवो, रक्षणीयः प्रयत्नतः । रांजीमत्येव सद्वाचा, रथनेमिरिव व्रती ॥१॥
तथाहि:-मथुरायां पुयां उग्रसेनो राजा राज्यं करोति स्म । तस्य धारिणी प्रियाऽभूत् । अपराजितविमानाच्युतो !
॥२९५॥

·Osmar देवो धारिण्या देव्याः कुक्षाववतीर्णः स्त्रीत्वेन । सुदिवसे धारिणी सूतामसूत तस्या जन्मोत्सवं कृत्वा राजीमतीति नाम मातापितृभ्यां दत्तम् । क्रमात् यादवसार्थे मथुराया उग्रसेनराजा द्वारकायां समागात् । वर्द्धमाना सुताक्रमा- पस्विनी (द् अतीव रूपवती) जाता राजीमती। कन्यारत्नमिदं चारु, प्रकृत्यां संस्कृतं पुनः।तारुण्यमणि कारेणानयं त्रिभुवनेऽप्यभूत् ॥१॥निःसीमरूपकारं ययौवनं तत्र सूत्रभृत् । ब्रह्मा कृप्तात्मरूपाणि(पः सन्) विशेषज्ञो यथाऽ- । करोत् ॥ २॥ इतः शिवा राज्ञी पुत्रं प्रति प्राह-पुन ! विवाहं कुरु-। ततः प्रभुः प्राह-यदाऽहं योग्यां कन्या वीक्ष्ये तदा परिणेष्ये ताम् । वत्स! त्वं कुरु नः प्रमोदविधये वीवाहमेवं यथा(दा), प्रोक्तः श्रीशिवयाऽम्बया जिन! ततोऽवादीत्त्वमेवं तदा । योग्यामम्ब! कनीमहं ननु यदा लप्स्ये वरिष्ये तदेत्युक्त्वाऽमोदयदम्विकां गुरुतरं तत्ते गुरुत्वं गुरोः ॥१॥ अन्यदा द्वारिकायां श्रीनेमिकुमारः सवयोभिः सह क्रीडां कुर्वाणः कृष्णस्यायुधशालायां गतः । तत्रायुधशालापालकेन निवार्यमाणो नेमिकुमारच हस्ते चक्र गृहीत्वा कुलालचक्रमिव भ्रमयामास । ततः । शार्ङ्गधनुर्पणालनालमिव नामयामास प्रभुः । ततः कौमोदकी गदां भुजशाखायां प्रापयामास । ततः पाञ्चजन्यं । शङ्खमापूरयामास प्रमुः। तदा जगद् व्याकुलमभूत् । उक्तं च-चक्र० ॥१॥ विष्णोः । शंखे०२। संचलु:०३।

·थीमरते. वरवृत्ती २ विमागे राजीमति- चरित्रम्। तदा कृष्णः खशङ्ख प्रपूर्यमाणं ज्ञात्वा रोपाक्रान्तः सभायां प्राह-अथ यो मम शङ्ख पूरयामास स मरिष्यत्येव । अथ यावत् कृष्णः संनय स्खं सकलं बलं युद्धायोयतोऽभूत् तावत्केनचिन्नरेणोक्तम्-नेमिकुमारेणैतत् सर्व कृतम् । ततः कृष्णो दध्यौ-असौ विष्णुर्भावी नाहम् । इत्यादि ध्यायति कृष्णे नेमिकुमारस्तत्रागतः । ततो बलपरीक्षार्थ कृष्णेन प्रोक्तम्-भो नेमिकुमार ! तब बलं विलोक्यते । प्रथमं त्वं मम मुजालतामूर्वीकृतां वालय । ततो नेमिकुमारेण कमलनालवन्नामिता कृष्णभुजा । ततो नेमिकुमारभुजलतामूवीकृतां वालयन सर्वबलेन कृष्णः कपीशवत् आन्दोलयामास । तथापि प्रभोर्भुजा न नामिता मनागपि । ततः कृष्णः कालमु- खोऽभूत् । ध्यातं कृष्णेन-मदीयं राज्यं गतमेव । ततो वलभद्रेणोक्तम्-एप नेमिकुमारो न राज्यार्थी । ततोऽक- सात् कोऽपि देवोऽवग् व्योग्नि-एप नेमिकुमारो न राज्यार्थी । त्वयाऽस्माद्भयं नानेयम् । ततः कृष्णः स्वस्थोऽभूत् । उक्तं कृष्णेन-स्व०॥१॥ ततः कृष्णो हृष्टः श्रीनेमिकुमारे प्रीतिं करोति स्म । एकदा शिवया राज्ञे उक्तम् । नेमिकुमारः पाणिग्रहणविषये न मन्यते स्म ।त्वं तथा कुरु स यथा पाणिग्रहणं कन्यायाः करोति स्म । अथ कदाचिद्भीमग्री- मागमे श्रीकृष्णनरेन्द्रो जलक्रीडां कर्तुं गतः। तत्र जलक्रीडां कुर्वतीभिर्जाम्बूवत्यादिभिः कृष्णप्रियाभिदेवरत्वेन ॥२९॥ E -- ·- - हास्यस्थानत्वेन श्रीनेमिकुमार उक्तः भो नेमिकुमार! पाणिग्रहणं कुरु । त्वदाता द्वात्रिंशत्सहस्रं कन्याः अङ्गी- चकार । त्वमेकाऽपि परिणेतुं न शक्तः । पूर्व सर्वे तीर्थङ्करा अपि परिणीताः।आत्मीये वंशे मुनिसुनतो जिनोऽपि पाणिग्रहणं चकार । इत्यादियुक्त्या ताभिनेमिकुमारः पाणिग्रहणं कर्तुमङ्गीकारितः।ततः कृष्णेन समुद्रविजयभूपः । शिवादेव्योरने उक्तम्-नेमिकुमारः पाणिग्रहणविषयेऽङ्गीकारितोऽस्ति । शिवया देव्योक्तम्-कन्या वर्या विलो- क्यताम् । ततः सत्यभामयोक्तम्-उग्रसेनस्य भूपस्य राजीमती पुत्री सर्वोत्कृष्टगुणा निजरूपश्रीपराभूतसुराङ्गना विद्यते । सा तु मज्जामिर्विद्यते । तस्या रूपमेवंविधं विद्यते । तथाहि-यस्य रूपस्य पुरतः सर्वासामप्सरसा रूपाणि अङ्गारतुलामपि न दधते । इत्यादि तस्या राजीमत्या रूपवर्णनमाकर्ण्य ततः कृष्णः स्वयमुग्रसेनभूपस्य गृहे गत्वा राजीमती श्रीनेमिकुमारपाणिग्रहणार्थ याचते स्म । समुद्रविजयभूपोऽवग्-यदि श्रीनेमिकुमाराय राजीमती दीयते तदा किं न लब्धं । यद्भवतां रोचते तत् क्रियताम् । ततः श्रीकृष्णसमुद्रविजयराजादयस्तनाभ्येत्य गणकानाकार्य प्रोचुः-शुभलग्नं गृह्यताम् । ततः क्रोष्टिको विलोक्य शास्त्रं प्राह-श्रावणसितषष्ठीदिने उभयोर्वर- कन्ययोर्विवाहयोग्यं लग्नमस्ति । ततो विवाहलनं लात्वा विवाहसामग्री द्वयोरभूत् । उक्तं च-कण्हेण

·राजीमति-
चरित्रम्।
4
२९७॥
॥श्रीमरते मग्गिय धुआ, रायमई उग्गसेणंनरिंदस्स । विवाहस्सय समिंगी, विहियाय विभूसिंओं नेमी.।।
वरवृत्ती
ततः श्रावणषष्ठीदिनलमवेलायो अर्वाग् श्रीनेमिकुमारो रथारूढः श्रीसमुद्रविजयाद्यनेकनरेन्द्र श्रेणीशोभमानः
२ विमागे
श्रीशिवादेवीसत्यभामारुक्मिणीप्रभृतिबहुप्रमदाजनंगीयमानबहुगुणः छत्रधरधृतातपत्रों महाविस्तरेण श्रीउग्रसेन
भूपगृहंसमीपे प्राप्तः। प्रमुणा तदा सारथेरग्रे प्रोक्तं कस्येदं धवलगृहम् । स सारथिरङ्गुल्याऽदर्शयत् । इदमुप्रसेन ।
भूपस्य तव श्वशुरस्य गृहं विद्यते । तदानी, गवाक्षस्था राजीमती-नेमि विलोकते। ततः सख्य एवं मिथो जजल्पुः।।
। इच्चिय रायमई मिहिलावर्गमि वन्नणिज्जगुणा । जीसे नेमि करिस्सइ लायन्ननिही करग्गहणः ॥ १ ॥ चन्द्राः
॥ नना जगौ-रायमईए रूवं विही विनिम्मिय रंभरूवहरं । न करिज जइ सुयोग हविज ता नूणमजसभरै ॥२॥
चन्द्रानना पश्चादिलोक्य सोत्सुकं प्राह श्रीमती राजिमती प्रतिभायमई ! जइ मम पारितोषिकं देहि तदाऽहं
नेमिं दर्शयामि। विलोक्य नेमिमेवंविधम् । किं पायालकुमारो ? किंवा मयरडओ?अह सुरिंदो। मह चेव मुत्तिमंतो
अह एसो-पुण्णपन्भारो ॥ १॥ अपिच-किं तस्स करेमि अहं अप्पाणेपि हु निउंछणं विहिणो। निरुवमसोहाग-
निही एस पई जेण तुह विहिओ॥२॥ तदा चन्द्रानना हसित्वाऽवग्-अवर जणं न पिच्छइ इममि दिद्वेऽवि पिय-
॥२२७॥

·सहीपनि । अदुणा अपरिणिआए पाणिग्गहणं कुणई नेमी ॥ १॥ अय पशूनामार्तस्वरं श्रुत्वा नेमिः सोलर्ट सारपि प्रति माद-गो सारथे! कोऽयं वारुणवरः। अत्रोचरम्-स्वजनस्य तवोहाहे, गौरवं कर्तुमामिपैः । अत्रैते मीलिताः सन्ति, भीरवः पशवः प्रभो!॥१॥अजयर गहरय महिसा सूयर संवर हरिण रोझ रिंछा तित्तिर मयूंर- पग मुग इत्यादि जीयाः । ततो नेमिः माहात्मगतम्-अहह श्रोतुमशक्य, चरित्रमपि चित्रचित्तवृत्तीनाम् ... ये कुर्गन्ति निशोत्सवमनुत्सबरपरजन्तूनाम् ॥ १॥ इतो राजिमती पाह-किंनिमितं मे 'दाहिणं चक्खू परि- दमरायः प्रोतुः-इदममङ्गलं प्रतिहतं भवतु च । इतो नेमिः प्राह-सारथे! स्थमित एवाभिवर्तय'। तावता तको हरिणो नेमि पदयन् स्वनीवया हरिणीग्रीवां पिधाय सभयौत्सुक्यं ब्रूते-मा पहरसु २ एअ.मह हिययहा: रिणि हरिणि । सानि! अम्ह मरणाविहु दुस्सहो पिअतमाविरहो॥१॥ हरिणी प्राह हरिणं प्रति-एसो पसमवयणो तिभणसामी अकारणी यंधू। ता विष्णवेमु वल्लह ! रक्सत्यं सम्बजीवाणं ॥ १ ॥ एवं छागादीनां पशूना: करुण- सरं श्रुता श्रीनेमिकुमारः प्राहरिकान् प्रति प्राह-भवत्वामी ममोहाहे तावदेतान् हनिष्यति तम्वाहं विवाह करिप्पे। तन मृगान् मुमत मुखत । पशूनां रुधिरैः सिक्तो, यो दत्ते दुर्गतेः फलम् । विवाह विपवृक्षण, कार्य मे

·--
चरित्रम्।
नाधुना गनु ॥१॥शिया सगद्दं प्राइ-पत्येमि जणणिवच्छल! बच्छ! तुम पढमपत्यणं किंपि । काऊण, पाणि-
गाणं गह से नियवाहवयणं ।। चन्द्राननाऽवग्-आफयं करसायणं (अकयंकरसवि वयण) जणणीभणियरस नेव
पदिरपण जिद नो अवहीला किजइ जणणीइ कइआवि॥१॥ ततो नेमिरवम्-मुश्चाग्रहममुं मातर्मानुष्यां नतु मे
मनः । मुनिश्रीमङ्गमोत्कप्ठमकुण्ठमवतिष्ठते ॥ २॥ राजीमती जगौ-जइ सयलसिद्धमुत्ताई, धुत्त! रचो सि
मुनिगगिआए। ता एवं परिणयणारंभेण विडविया किमहं ? ॥ १ ॥ सख्यो जगुः-पिम्मरहिमि पियसहि!
एमिवि किं करेसि पियमावं ? | पिम्मपरं किंपि बरं अन्नयरं ते करिस्सामो॥१॥राजिमती कर्णी पिधाय प्राह-
बइ कपि पछिमाए, उदयं पावेइ दिणयरो तहवि । मुत्तूण नेमिनाहं, करेमि नाहं वरं अन्नं ॥ १ ॥
गि प्रयास करो नम्श करे नत्यि परिणयणसमए। तहऽवसरे मह सुच्चिय दिक्खासमए करो होही ॥१॥ समुद्र-
विजयातदाद-पत्सामलतमत्वान्त!, पूरयास्मन्मनोरयान् । नामेयाद्याः कृतोहाहा, मुक्ति जग्मुर्जिनोत्तमाः ॥ १॥
ततोऽप्युशैः पदं ते स्रात्, कुमारब्रह्मचारिणः१ अन्यन्महोदयं नास्ति, पदमुच्चैस्तर कचित् ॥ २॥ नेमिः प्राह--
पानीसङ्गोऽनन्तजन्तुसन्तानपातके । भवतां भवतांतेऽस्मिन्, विवाहे कोऽयमाग्रहः ॥ ३ ॥ ततो नारायणो
॥२९८॥

·जगौ-एकवारं प्रसय त्वं, मातापित्रौर्मनोरथम्। विवाहकरणात्सयः, पूरयोत्तमशेखर! ॥१॥ नेमिः प्राह-माता- पित्रोस्तयाग्रहाच पूर्व विवाहकरणं मया मम नोचितमप्यङ्गीकृतम् । अत्र विवाहकरणे भूरिजीवानां संहारो भवति । तेन नात्र वक्तव्यं भवता । ततः समुद्रविजयादयो मौनं चक्रुः । यावन्नेमिकुमारो गृहे समागात् तावत्सारख- तादिदेवा अभ्येस प्रोचुरेवम्-जय निर्जितकन्दर्प!, जन्तुजाताभयप्रद!। नित्योत्सवावतारार्थ, नाथ! तीर्थ प्रवर्तय ॥१॥ इति विज्ञपयन्तो लोकान्तिका देवाः स्वामिनं प्रणम्य श्रीसमुद्रविजयं राजानं शिवां देवीं कृष्णं भाषन्ते-कोऽयमानन्दस्थाने विपादः । ततः स्वामी वार्षिक दानं ददौ । एगा हिरण्णकोडी अढेव अणूणगा सयसहस्सा । सूरोदयमाईए दिज्जइ जा पाउरासाउ ॥१॥ इति दानं दत्त्वा दीक्षां लात्वा सर्वकर्म क्षिप्त्वा यदा केवलज्ञानं नेमिः प्राप (तदा) रैवताद्रौ सदेवैरिन्द्रैः समवसृतिश्चक्रे । अनेके देवा नृपाः कृष्णस्तत्र धर्म श्रोतुं समागमन् । प्रमुधर्मोपदेशं ददौ । भवारण्यं भीमं तनुगृहमिदं छिद्रवहुलं, बली कालश्चौरो नियतमसिता मोहरजनी ॥ गृहीत्वा ध्यानासि विरतिफलकं शीलकवचं, समाधानं कृत्वा स्थिरतरदृशो जाग्रत जनाः ॥१॥ ! संसाराम्बुनिधौ सत्त्वाः, कर्मोर्मिपरिघट्टिताः । संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते, तत्र कः कस्य बान्धवः ? ॥२॥ इत्यादि

·भरती
२विमागे
राजीमति-
चरित्रम्।
.२९९॥
धर्मोपदेशं श्रुत्वा वरदत्तादयो बहवो राजानो दीक्षा ललुः । तत्र वरदत्तादीनां साधूनां गणधरपदवी दत्ता ।
ततो राजिमती समुत्थाय प्रभुं प्रणम्य दीक्षां याचते स्म । ततो नेमिनायेन दीक्षा विश्राणिता । राजिमती नाना-
विघं तपः कुर्वाणा संयमं शुद्ध पालयामास । अन्येदुः श्रीसमुद्रविजयं भूपं पर्यवसाप्य श्रीनेमीनाथभ्राता रथ-
नेमिदीक्षा जग्राह । अन्येथू राजिमती प्रमुं नन्तुं चलिता । अत्रान्तरे मेघो वर्षितुं लमः । अत्यन्तं वर्षति मेवे
तदा राजिमती आईवस्त्रा गुहायां मध्ये वस्त्राणि शोपयितुंगता । तत्र सर्वाणि वस्त्राणि शरीरादुत्तार्य निरार्दी-
कर्तुं विरलानि चक्रे । तदा तस्यां गुहायामकस्माद्रयनेमिः श्रीनेमिलघुभ्राता प्रागागात् । राजिमती निरावरणां
दृष्ट्वा रागान्धितनेत्रो स्यनेमिर्विजनस्थानं मत्वा राजिमती पाह-भो राजिमति ! मया सह भोगान् भुंदव ।
ममापि भोगेच्छां पूरय । भुक्तभोगौ पुनर्प्रतं पालयिष्यावः । हितकृडिद्यसे त्वम् । तदा राजिमती दध्यौ-अहो
अस्य मूढत्वं विद्यते। रागित्वात् । प्रायो जीवा रागान्धितनेत्राः कृत्याकृत्ये न जानन्ति । यतः-"दृश्यं वस्तु परं
न पश्यति जगत्यन्धः पुरोऽवस्थितं, रागान्धस्तु यदस्ति तत् परिहरेत् यन्नास्ति तत्पश्यति । कुन्देन्दीवरपूर्णचन्द्र-
कलशनीमल्लतापळवानारोप्याशुचिराशिपु प्रियतमागात्रेषु येन्मोदते ॥ १॥ तावत् महत्त्वं पाण्डित्य, कुली-
॥२९॥

·. नत्वं विवेकिता। यावज्ज्वलति नाङ्गेषु, हंत पञ्चेपुपावकः ॥ २॥ विकलयति कलाकुशलं, हसति शुचिं पण्डित बिडम्बयति । अपरयति धीरपुरुष क्षणेन मकरध्वजो देवः ॥३॥" एवं ध्यात्वा राजिमती'जगौ-भो महासत्त्व'! त्वयैवं कधं जल्प्यते। रागोन क्रियते । यतः-"रागोऽयं दोपपोपाय, चेतनारहितेप्वपि । मञ्जिष्ठा कुट्टनस्थानं, भृशं तापसहा भृशम् ॥१॥मुखे पुरीपप्रक्षेप, तथा पापाणपेपणम् । एकेन्द्रियोऽपि सहते, मिति(मृत्ति)का रागदोपतः ॥२॥ अप्पउं धूलिहि मेलिउं, सयणह दीघउ छारु । पगि पगि माथा ढांकणउं, जिण जोई परनारि ॥ ३-1 विक्रमा- झान्तविश्वोऽपि, परस्त्रीपु रिरंसया । कृत्वा कुलक्षयं प्राप, नरकं दशकंन्धरः॥४॥” एवं जल्पने नरके पातो भवति नृणाम् । उक्तं च-"घिरत्यु तेजसोकामी, जो तं जीवियकारणा । वंतं इच्छसि आवेडं, सेअंते मरणं भवे ॥१॥" अहं च भोगरायस्स, तं चसि अंधगवण्हिणो। मा कुले गंधणा होमो, संजमं निहुओ चर ॥२॥जइतं काहिसि भावं, जाजा दिच्छसि नारीउ। वायाइद्धव हडो, अहिअप्पा भविस्ससि ॥३॥ इत्यादि राजिमतीवचांसि श्रुत्वा रथने- मिरुत्याय तस्याः पादयोस्तलं नत्वा प्राह-अहमभाग्यवानस्मि । यद्यपि एवंविधं मनो मया विदधे । त्वं मम गुरुस्थाने जाताऽसि। अतः परं त्वं गुरुरसि । राजिमती प्राह-वं धन्योऽसि । एवं रथनेमि प्रबोध्य राजिमती Fr ·धीमरते. भाषी २ विमागे 41001 सोपाश्रये गता। कमात्सर्वकर्मक्षयं कृत्वा राजिमती श्रीनेमिनाधनिर्वाणगमनादाग् मुक्तिं गता । इति श्रीराजि- ऋषिदता- चरित्रम्। मतीकथा समाप्ता ॥ ११ ॥ शुद्धभावेन ये शीलं, पालयन्ति महाजनाः । ऋपिदत्तेव ते सौख्यभाजनं स्युः सदाशयाः॥१॥ तथाहि-अस्तीह भरते मध्यदेशो। भाति तत्र स्थमर्दनं नाम पुरं। राजते तस्मिन हेमरथो राजा । न्यायाध्वना पृथ्वीं पालयामास । तस्य भार्या सुयशाः। रूपलावण्यमणिखानिः । स्वरूपश्रीपराभूतामरी बभूव । तयोः पुत्रः कन- करथावोऽभवत् । क्रमात् स धर्मकलाकुशलोऽजनि च। ततः-यावत्तरिकलाकुसला पंडि० । इतः कौबेरी नाम्ना पुरी विद्यते । सुन्दरपाणिभूपस्तां पाति स्म । पौलोमीवेंद्रस्य तस्य भूपस्य वासुला वल्लभाऽजनि। सा प्रिया रुक्मिणी नाम्नी पुत्रीमसूत । कमात् पित्रा शास्त्राणि पाठिता सती धर्मकर्मशास्त्रादिकलाकुशलाऽजनि । ततो माता यौवनं प्राप्तां पुत्री वीक्ष्य पितुः पार्थे प्रेषयामास । राजा पुत्री परिणयनयोग्यां वीक्ष्य चिन्तयामासेति चेतसि । कस्मै वराय दातव्या यौवनस्थेयं पुत्री मया । ततोऽवग् राजमव्यये राजा-कस्यैषा दातव्येति पुत्री? | वृद्धमत्री ! पाह-रथमर्दनपुरे हेमरथभूपस्य पुत्रः कनकरथः अस्याः पुत्र्या योग्योऽस्ति। ततो राज्ञा दूतस्तत्र प्रेषितः । रुक्मिण्या; ॥३० - ·कन्यायाः सरूपे दूतेनोक्ते राजा हृष्टः । पुनं तत्रोपरि (कौबेरी) भूपसुन्दरपाणिपुत्री परिणेतुं प्रेषयामास । क्रमाचस्य रुमार गच्छतोऽन्यदा सन्ध्यायां सैन्यं स्थितम् । उत्तार्यमाणभारेषु वर्णा (वारणा) दिपु कुमारभूतवृक्षस्याधः सिंहासनमुपविष्टः । तदाऽकस्मात कोऽपि दूतस्तत्रागत्योवाच-भो कुमार ! पौरुषाधार तवात्र मार्गे गन्तुं न युज्यते । अरिदमनो भूपोऽत्रस्थस्त्वामादिशति-कथितं विना मम देशे कथमायास्त्वं ? । यद्येवमागास्तर्हि युद्धं कुरु । कुमारेणोक्तम्-ययेवं तव स्वामी समादिशति तदाऽनागच्छतु, तस्य करकण्डूमहमुत्तारयामि । वाण्या कर्कशया तस, भृकुटीमीपणाननः । कुमारः साह रे दूत!, गत्वा तं जल्प पांसुलम्॥१॥आत्मनः खामिनं ब्रूहि, यदहं नृपनन्दनः । त्वामेव हन्तुमायातो, वैनतेय इवोरगम् ॥ २॥ युग्मम् । दूतः पश्चाद्गत्वा स्वखामिपुरः कुमारोक्तं रमाह । ततोऽरिमर्दनो नृपः सन्नध युद्धाय कुमारेण सह समागात् । अथ तुल्यप्रतिद्वन्द्वो, युगान्तप्रतिचारकः । मियो मिलितयोरासीदारुणः सेनयो रणः ॥ १॥ तूर्यताम्नानकध्वानक्ष्वेडाहितहर्षितैः । तदा नादमयं विश्वमिदं विश्वमजायत ॥ २ ॥ धनाधनेषु वीरेषु, वर्षत्सु शरघोरणीः । विपक्षवाहिनीहंसैरुड्डीयोडीय निर्गतम् ॥ ३ ॥ अथ सेवकैर्वार्यमाणोऽपि कुमारो गत्वाऽग्रतोऽरिदमन प्रति प्राह-रे सङ्क्रामसरोभेक !, विवेक- -

·धीमरते.
शासी
२.विमागे
ऋषिदत्ता-
चरित्रम्।
॥३०॥
।
विकलाकृते! । आगतोऽयमसिः ग्रासं, चिकीत्त्वां भुजगो मम ॥ १॥ एवं वदन् कुमारो युद्धं कुर्वन् क्षणाजी-
वग्राहं तं वैरिणं जग्गाह । अथ दत्त्वा कतिपयानि प्रयाणानि स्वाज्ञां ग्राहयित्वा कुमारस्तं रिपुं पश्चात् प्रेषया-
मास स्वराज्ये । तदानीमुत्पन्नवैराग्यः स्वपुत्रं राज्येऽभिषिच्यारिदमनो राजा गुरुपाचें दीक्षां लात्वा सर्व-
क्षीणकर्मा मुक्तिमगात् । कनकरथकुमारोऽपि व्रजन्नेकामटवीं गतः । तत्र वरूथिनी नगरस्थित्या स्थापयामास
कुमारः। सायाद्वे च तत्र समागल सभासीननृपात्मजं मुक्त्वा जलवीक्षायै गता नरास्तत्रैत्य प्रणेमुः । राजा
जगौ-किं चिरेण यूयमागताः। ततस्ते प्रोचुः-तावदद्भुतयनान्तरे तत्रैका दोलाकेलिपरां सर्गिवधूतुल्यां नारी
पश्यामः । यावद्वयं तत्र गतास्तावविद्युत्झात्कार इवालक्षितगतिः कापि तरुकुळे गता। ततो भृशं विलो-
कितापि तत्र सा न दृष्टा, अभाग्यवद्भिरिव सेवधिः । ततो वयं समागताः । इत्याकर्ण्य नृपश्चमत्कृतोऽभूत् ।
अत्रान्तरे सूर्योऽस्तं गतः । तहिसज्य कुमारः सन्यायां प्रतिक्रमणादिकृत्यं कृत्वा स्मृतपञ्चनमस्कारो हंसतूला-
युतायां शय्यायां सुप्त्वा रात्रीमनैपीत् । इतः प्रातर्मङ्गलपाठका जयजयाशिपं प्रयुञ्जाना उच्चैः प्रोचुर्भूपमु-
दिदयेति-- शय्यां सज कुमारेन्द्र !, विभातेयं विभाधरी। उदियाय रविर्ध्वस्तध्वान्तपुजः स्फुरत्करः ॥ १ ॥ रवि-
॥३०१॥

·रोचिःकृतग्मेरपीभ्यः साम्प्रतं फुटम् । निर्गय कमला इम्यान, वृण्वते विहितादराः ॥ २ ॥ मङ्गलवचः श्रुत्वा कुमारस्तल्पमुज्झांचकार । प्रक्षाल्य बदनाम्भोज, देवपूजां विधाय च। अवादयत् प्रयाणाय, ढकामथ नरेन्द्रभूः ॥१॥ ढकाशब्दं श्रुत्वा सर्व सैन्यं चलनाय सज्जमभूत् । ततो निजैः कतिपयैः सवयोभिः समं चरनिर्देश्यमा- नं मार्ग नृपात्मजभचाल । अग्रेसरः कुमारस्य, प्लवमानः प्लवङ्गवत् । एकस्तारगिरा कश्चिदपाठीदिति मागधः॥१॥ व्योमश्रीकुचकुंकुमपङ्को दिनमुखतरुप्रवालभरः। तिमिरावदनादहनः प्रभवति भगवानयं भानुः ॥ २॥ तीरं तारमनारतमटतस्तत्सङ्गमाशया सरसः । सङ्घटयति पतिराममुं दयितां चक्रवाकस्य ॥ ३ ॥ ततः कामन् | कुमारः सरसः समीपे गतः। तदुपान्तस्थवने श्रमन् कनकरथकुमारस्तां नारी दृष्ट्वा विस्मित इति दध्यौ-एवंविधं स्त्रीरनं मर्त्यलोके न घटते । केन कारणेन वर्गात समागता सुरी सम्भाव्यते । यतः-"कर्पूरपूरः किमहो, जायते लवणाकरे? । जलपूर्ण सरः किं स्यान्मरुदेशे. महत्तमम् ? ॥ १॥” तदानीं तत्र.वधूरपि समागता । कुमारस्तु तामपश्यन् चैत्यमेकं कैलासाद्रिसोदरमपश्यत् । एतस्मिन् प्रासादे कदाचिद् गता स्यात्सा भामिनीति ध्यायंस्तत्र गतः कुमारः। मासादमध्ये श्रीऋषभदेवमूर्ति ददर्श । ततः शुचिर्भूपकुमारः प्रवरनीरेण प्रक्षाल्य पुष्पैः प्रभुमर्च- ·Urमामे ध्यात्मा २षिमागे चरित्रमा .३०२॥ यामास । ततः प्रभुमिति कुमारस्तुष्टाव । निःशेषसुखसन्दोहकन्दकन्दुलनाम्बुदः । जयामेयगुणग्राम!, नाभेय ! जिनपुङ्गव! ॥१॥ अद्य मे सफलं चक्षुरध मे सफलं शिरः । अद्य मे सफलः पाणिरद्य मे सफलं वचः! ॥२॥ दृष्टोऽसि वन्दितोऽसि त्वं, पूजितोऽसि स्तुतोऽसि च । वदन्निति स तीर्थेशं, प्रणनाम मुहुर्मुहुः ॥३॥ तस्मिन्नवसरे पांशुमुनिरेकः समागमत् । जराभिदेलिमवपुः, प्रलम्बितजटाभरः ॥ ४ ॥ सापि कन्या हस्तगृहीतप्रौढपुष्पपूर्ण- करण्डकाऽऽगात्तत्र । प्रभु प्रपूज्य स्तुत्वा च सा कन्या कुमारं वीक्ष्य दध्यौ-किमिन्द्रः किमु वा चन्द्रः, किमु वाऽसौ दिवाकरः । देवः किमयवा साक्षादयं मकरकेतनः ॥१॥ अथवा चारिमा तस्येशी कास्ति बिडौजसः । यो वपुर्वहते नेत्रैः, पिटकैरिव दन्तुरम् ॥ २॥ कलङ्की रजनिजानिस्तापनस्तपनः खलु । अनङ्गस्तु मनोजन्मा, तत्कोऽयं शुभगाग्रणीः१॥ ३॥ अथोत्थितः कुमारोऽपि, नमस्कृत्य जिनेश्वरम् । तं मुनि सहसोहीक्ष्य, नमश्चक्रेऽति- विस्मितः ॥ ४॥ मुनिः माह-वं कः? कुतोऽनागाः? किंनामा ?। तदा मागधकुमारः स्वपुरपित्रादिसम्बन्धं प्राह । अत्रान्तरे कुमारस्तां पुनर्जटाभारान्तरयां कन्यां ददर्श । ततो कुमारो मुनि पप्रच्छ-मुने! केनेदं जिनमन्दिरं कारितं १, केयं कन्या ? । अथ मुनिरुवाच-महती कथाऽस्ति । देवपूजाकरणादनु कथयिष्यते। ततो देवपूजां चकार 1३०२.

·मुनिः । ततो देवगृहाहहिरम्येत्स माह मुनिः-ममोटजे समागच्छ । तत्र सर्व कथयिष्यते । ततः कुमारी मुने- गटजे गतः। मुनिस्तस्य भोजनादि दत्त्वा पूर्वपृष्टं कथासम्बन्धमिति प्राह-अमरावतीतुल्या पुरी मित्रावती विद्यते इह । तत्र हरिपेणभूपः पृथ्वी प्रशशास । तस्य पट्टराज्ञी प्रियदर्शनाऽभूत् । तत्कुक्षिजन्मा पुनोऽजितसेनाहोऽ- । भूत् । तं नृपमन्यदा कशिदशिक्षितोऽश्वोऽपहृत्य काननावनौ नीतवान् । गच्छतोऽश्वस्य वटं 'पालम्ब्य शाखायां । विलमः। ततस्तरोरघोऽवततार नृपः । ततः सरसि गत्वा पयः पीत्वा प्रक्षालिताङ्गोरुः रुरुवहुसङ्कीर्ण मुनेराश्रमं प्राविशनृपः । तत्र कच्छमहाकग्छवंशोहवं कुलपति विश्वभूतिनामानं राजैक्षत । ततो राजा तं कुलपतिमव- । न्वत । लक्षणैर्वर्यः कुलपतिस्तं भूपति जज्ञे । ततो नामग्राहमाशिपं तस्मै नृपाय कुलपतिर्ददौ । “राजन् ! वृषध्वज- विभुस्तव मङ्गलानि, पुष्णातु शेषभुवनत्रयपूर्णकुम्भः । यस्योपकर्णमधिरोपितभूतकर्णलीलामुपैति चिकुरालिरिहालि- नीला ॥१॥” मुनिरित्याशिपं दवाऽप्राक्षीदिति भूपम्-कुतो यूयमिहायाताः?, कथमेकाकिनस्तथा ।इति पृष्टो विश्व भूतिना सर्व निवेदयामास भूपो यावद्राजा मुनिपदोपास्तिं कुरुते तावत् कानने तुमुलारव उच्चैरभूत् । किमेतदिति तुमुलरवः? अधुना कस्माज्जायते ?। सर्वे आश्रमवासिनः परस्परमुखेक्षिणोऽभूवन् । तदा मत्सेना आगच्छत्यस्ति UPER

·ऋषिदत्ता-
चरित्रम्।
इति ज्ञात्वा नृपो विश् .. पादानदोऽवदत्-इदं मम सैन्यं पश्चात् स्थितं समागमत् इति सम्भाव्यते । ततोऽहं
तस्य खं दर्शयिष्यामि । ततो मुनि नत्वा स्वसैन्यं राजा स्वदर्शनदानात् प्रमोदयामास । तत्सैन्यं राजा तत्रा-
स्थापयत् । मासमेकं मुनिसेवापरो राजा हरिषेणोऽस्थात् । तेन भूपेनेदं चैत्यं कारितं महत् । ततस्तस्य हरिपेणस्य
गच्छतः स्वपुरं प्रति मुनिर्विपापहारमत्रमदात् । ततो राजा स्वपुरमेत्य सत्प्रवेशमहोत्सवपूर्व पृथिवीं नयात्
पालयामास । अन्यदा सभासीनस्य तस्य भूपस्य सदसि कोऽप्यन्येत्य प्राह-वानिन्नस्ति खस्तिमती नगरी मङ्ग-
लावती 1 तां पालयति प्रियदर्शनभूपः । तस्य विद्युत्प्रभा पत्नी पुत्रीमसूत । तस्या जन्मोत्सवः कृतः। प्रीतिम-
तीनाम दत्तं तस्याः । वर्द्धमाना क्रमात् अन्येयुः दुष्टाहिना दृष्टा । तस्या.विपं कथमपि नोचीर्णम् । त्वमत्र श्रुतोऽसि
विपापहारमप्रविद् । ततो राजा हरिपेणो वेगिभिः करभोत्तमैस्तत्र गत्वा नृपसुतां प्रीतिमती निर्विषां चकार ।
ततो हष्टेन प्रियदर्शनभूपेन सा पुत्री तस्मै हरिपेणाय दत्ता । पुनस्तया पल्या सहितो भूपः समहं स्वपुरमागात् ।
तया सह भोगान् मुखानस्य राज्ञः पुत्रोऽभूत् । धारनामेति दत्तं तस्य । वालं पुनं राज्ये निवेश्य उत्पन्नवैराग्यो
राजा तपसिनो व्रतं जग्राह । पन्यपि तद्वतं ललौ । ततस्तौ दम्पती वीक्ष्यमाणावश्रुमुखैर्जनैर्नगरादाश्रम
॥३०३॥

·प्रति चेलतुः । वने गत्वा विश्वभूतिमुनेः पार्थे हरिपेणप्रीतिमत्यौ तापसवेषधरे पर्युपास्ति चक्रतुः । अथ पञ्चमे मासे तस्या गर्भः प्रकटोऽभूत् । प्रीतिमत्यास्तपस्यन्त्या अपि गर्भः स लज्जाकारी बभूव तपस्विषु । इतः गुर्विणी तां ज्ञात्वा तत्पतिः प्राह-प्रिये ! कोऽयं गर्भस्तव सदाचारवत्याः?, साऽपि लज्जावती प्राह-वामिन् ! गृहस्थवासे भवदीयोऽयं गर्भो बभूव । मया त्वन्तरायभयात् संयमस्य न प्रोक्तः। हरिपेणो जगौ-भविता हन्त धिक्कारस्ताप- सेप्यावयोरतः । प्रातरन्यत्र स्थास्याव, इत्यालोच्य परायणौ ॥१॥ एवं ध्यानवन्तौ तौ तां निशां निन्यतुः। प्रात- रन्यत्र गुप्तस्थाने स्थिता तापसी । प्रगे ताभ्यां शून्यं वनं दृष्टम् । तापसा मन्दं मन्दं वृद्ध गच्छन्तं मुनि ददृशुः। ततो हरिपेणः पत्नीयुतः पश्चादानीतः पुप्पनामतापसपार्थे जगौ-मत्पत्या न वयं कृतं पूर्वगर्भाकथनात् । ततोऽहं समुखं नीत्वाऽन्यत्र स्थास्यामि । मुनिरुवाच-भद्र ! एवं किं प्रोच्यते त्वया ?। युवयोराश्रमस्थयोहस्थसाम्य- मभवत् । शीलं मियः सम्यक् पालनीयं। को दोपो भवतीविद्यतेऽत्र ?। पूर्वकृतकर्मणामिदं विलसितं यतः। ततो वसुभूतिमुनेः सेवा तौ तनुतःस्म। ततो दम्पती तौ निजकर्म निन्दन्तौ अत्यवाहयतां चतुरो मासान् । प्रीति- मती नवमे मासे पुत्री प्रासूत । ऋपीणामाश्रमे जाता इयमिति पितृभ्यां ऋपिदत्ता इति तस्या नाम दत्तम् ।

·भामरते मालकी २ गमागे तदा प्रसवरोगेण प्रीतिमती मृता । ततः पिता तामृपिदचा पालयामास । अष्टवापिका जाता ऋपिदत्ता । ममेयं चितिम्। पुत्री ऋषिदचा । इमां रूपवतीं दृष्ट्वा वनेचरां हरिप्यन्ति । इति सञ्चिन्त्य जनकोऽस्या अहमदृश्यकरणमञ्जनं चकार । तेनाजनयोगात् कदाचिदियं दृश्या भवति कदाचिददृश्या भवति। सोऽहमस्याः पिता । इयं मम पुत्री ऋषिदचा । अलक्ष्याऽपि कानने भ्रमन्ती तव खं दर्शनं ददौ । कुमारस्तां दृष्ट्वा रागवानभूत् ।-कुमारातिथये तुभ्यमातिथ्यमियमङ्गजा । अस्तु मे भरतायैव, चक्रिणे विनमेः सुता ॥ १॥ एतच्छ्रुत्वा ऋपिदत्ता लज्जया- ऽधोमुखी जाता ।-कुमारस्तु समानीय, पाणी वाणीमिमां जगौ। यदादिशन्ति पूज्यास्तत् , प्रतिपन्नं मया खलु ॥१॥ अत्रान्तरे जगौ वन्दी-मुने! त्वमात्मसुतामस्मै दत्त्वा सुखी भव । ततस्तस्मै कुमाराय महोत्सवपुरस्सरं ऋपिदत्ता मुनिना दत्ता । तत्रैव सत्या ऋपिदत्तया सह भोगान् मुञ्जानस्य भूपस्य कियन्तो वासराः सुखसंभारभासुराः । समजायन्त । अन्यदा मुनिर्गद्गदगिरा कुमारं प्रति प्राह-कुमार ! जगदाधार, प्रतिपन्नैकवत्सल | किम्वहु । महे मैनामपमानपदं कृथाः ॥ १॥ इयं पुत्री मदीया काननवासत्वान्मुग्धाऽस्ति । तेनेयमेवंविधाऽपि न्यासी- कृता त्वयि गुणवति । इयमपि गुणवती भविष्यति । यतः-मृगनाभौ गता धूलिरप्यही सुरभीभवेत् । किं चाहं ॥३०४ ६ ·वृद्धत्वात् पावके प्रवेष्टुमिच्छामि । यतो जीवितान्मरणं श्रेयो मादृशां जरतां जनानाम् । कुमारोऽपि मुनीश्वर- पादयोर्निपत्य पाह-अलं वह्रियोगात् प्राणपरित्यागेन। दुर्गतिहेतुत्वात् । इतः रुदती ऋषिदत्ताऽपि योजयित्वा करद्वयीं पितरं प्रति प्राह-यदयं तात ! जामाता, भवतां यदि जल्पति। तद्यूयं प्रतिपयध्वं, विधाय करुणां मयि॥१॥ सुप्रसन्नो मुनिः सुतां प्रत्येवं प्राह-शोकेनानेनालं वत्से! तव। परं शिक्षावचोऽस्माकमिदं वचन मा मुञ्च । शुश्रूपेथा गुरून् शीलं, पालयेथाः पतिव्रते! । सपत्नीष्वपि मा कोपीः, कोपयन्तीष्वपि ध्रुवम् ॥१॥ विधुः संतप्यते कचिद् अस्यमानोऽपि राहुणा ।मा भूःसुखे च दुःखेच, वत्से! धर्मपराङ्मुखी। धर्म एव हि जन्तूनां, पिता माता सुता प्रभुः ॥ १॥अहं तु वृद्धोऽभूवं । शरीरे तीनवेदनाऽस्ति । तेनाहं हुतं मरणं साधयिष्यामि । अग्निं विना तन्न भवति । एवमाप- छ्य भूपपुत्रं पुत्रीं च पञ्चपरमेष्ठिपरायणो मुनिरन्तर्विवेशानौ। ततो जगतीपीठे विलुव्य च भूय ऋपिदत्ता विला- पानकरोदिति । हा तात ! तात !! निःसीमापत्सवात्सल्यतत्पर!। अथाहं त्वद्वते शोच्या, गतमूलेव कन्दली ॥१॥ दृष्टाऽपि न मया माता, तात! माताऽपि मे भवान् । तदभावोऽपि जायेत, भुवि हाऽस्ते गते त्वयि ॥२॥ रुदतीं पत्नी प्रबोधयन्निति भूपः प्राह-तिष्ठ तिष्ठ प्रिये ! माऽश्रुपातमत्यन्तमातनु । केवलं ते कृते दुःखे, परलोकपथं

·२षिमागे
३३०५॥
गतः ॥१॥ अयं हि ते पिता काम, कृतराज्यव्रतत्रतः। न शोच्यः किं भवेत् शोच्यः, प्रिये ! पूपाऽस्तमीयिवान् । ऋषिदचा-
॥२॥इत्यं प्रियां प्रबोध्य कनकरथ ऋपिदत्ता लात्वा चचाल स्वपुरं प्रति । अखण्डितप्रयाणोऽथ कुमारः स्वपुरे
चरित्रम्
समागाद। पित्रा प्रवेश्य महोत्सवः कारितः। सवधूककुमारो मातापितृचरणहयीं ननाम । तावपि पितरौ सविनयां
वधूं दृष्ट्वा हृष्टौ । कैलाससोदरे सदने स्थिता ऋषिदत्ता पत्या सह भोगान् भुते स्म । इतथाश्रावि कावेरीपुरी-
स्वामिना सुन्दरपाणिना नृपेण-कुमारेण वर्त्मनि ऋषिदत्ता परिणीता । सापि वार्ता रुक्मिण्या श्रुता । ततो
रुक्मिणी कुमाराकांक्षिणी तस्या योगिन्या भक्तिं कुरुते भोजनाच्छादनदानेन । योगिन्योक्तं यत् तव कार्य
भविष्यति तनिवेदय । तयोक्तं वं विद्यया तथा कुरु, यथा ऋषिदत्तायाः कलको भवति । कनकरयः कुमारोऽ-
वायाति । तयोक्तं-तथा करिष्यामि यथा स्वयमेव कनकरथकुमारोऽत्र समायाति । ततो रुक्मिणीप्रेषिता योगिनी
रथमर्दनपुरं प्राप कुमारदयिताया अभाग्यात् ।इत आदित्योऽस्तं गतः। उदियाय सर्वतस्तमप्रसरः चन्द्रश्च । पूर्वा-
चलचूलायां समागात् । दत्त्वाऽवस्थापिनीं तत्र जनमेकं निहत्य च सा योगिनी कुमारचतुःशालं ययौ । ऋषि-
दत्ता कुमारसमीपे सुखशायिनीं दृष्ट्वा दध्याविति-अहो रूपमहो दीप्तिरेतस्या मृगचक्षुपः । अयं तु पुण्यवान्
॥ ३०५॥

·यस्य, दयितेयमजायत ॥ १॥ तया योगिन्या तदा ऋपिदत्ताया मुखं शोणितविलिप्तं कृतम् । उपधानपदे च पलं न्यस्तमृपिदत्तायाः । ततोऽवस्तापिनी हत्वा खस्थानके गता योगिनी । मारितमेकं नरं दृष्ट्वा परिजनः कल- कलं चकार । कुमारस्तदा जजागार | प्रियाया वनं शोणितलिप्त उपधाने च पलं वीक्ष्य कुमारश्चकितः सन्निति दथ्यो । इतो लोकैर्विज्ञप्तं-केन पुरुषेण वा स्त्रिया अस्मदीय एकः पुरुषो भक्षितोऽस्ति । त्वं तु प्रजापतिायी तेन त्वं निगृहाण । ततो राजा जगौ-कोऽपि पुरमध्ये राक्षसो राक्षसी वा यो भविष्यति स कर्षयिष्यते। विलोकयतु सर्वत्रा इतः कुमारो दथ्यौ-मनिया कि राक्षसी विद्यते ? । मारितः श्रूयते कश्चिदमुत्र पुनरीदृशः। राक्षसीयं हहा प्राणवल्लभा तु कथं मम ! ॥ १ ॥ रूपसम्पदः पापाय, यदत्र श्रूयते श्रुतौ । हा धातः किमिदं तात!, विपरीतमजायत ॥ २॥ अनल्पान् सङ्कल्पानिति ध्यायन् कुमारः प्राह-भो प्रिये !. जागृहि । ततः सुप्तोत्थितां प्रियां तामाचष्ट कुमारः-पृच्छामि भवतीं किञ्चित्, गोपायसि न चेतसि। नहि स्त्री चामुनापि त्वं, प्रिये ! किमसि राक्षसी ? ॥१॥ सा भीता जगौ-देव ! किमेवं त्वं मयि जल्पसि । कुमारः प्राह-मुखं रक्तं तब दृश्यते, उपधाने, तु पलमस्ति । तेनाहं जानामि त्वया कोऽपि ना हतोऽस्ति । अन्यथा मुखमीदृशं कथं ते दृश्यते । इति. प्रत्युर्वचः ·धीरते. भरगृती २षिमागे ऋषिदसा- चरित्रम्। श्रुत्वा कापिदत्वा खं रक्ताक्तं स्वपार्वं च पललं वीक्ष्य कुमारं प्रति प्राह-पुराऽपि यद्यहं देव, भवेयं मांसलोलुपा आर्यपुत्र! कथं कुर्या, तदा मांसनिषेधनम् ॥१॥ एतत् किमपि नो वेद्मि, पादाः क्रुध्यन्ति ते मयि । मम कर्मे- रितेनाथ, केनचिदैरिणा कृतम् ॥ २ ॥ यदि तव मयि प्रीतिः स्यात्तदा मां यथारुचि निगृहाण । यतः-इष्टोऽपि सन्यते दुष्टः, शटदङ्गप्रदेशवत् । कुमारस्तस्या वचः श्रुत्वा, विवेकी तामदोऽवदत् ॥ १॥ निर्दोपाऽसि प्रिये !। त्वं चित्ते खेदं मा कुरु । तदा कुमारो मांसादि पश्यन्नपि पल्याः खेहात् प्रदोषं न पश्यति । ततस्तया खमुखं प्रक्षालितम् । एवं प्रतिवासरं योगिनी ऋषिदत्तायाः कलङ्कार्यं करोति । प्रत्यहमकैकं नरं केनचिद् हन्यमानं मला राजा मन्त्रीश्वरान् भापते । रे! मम पुरे नित्यमेकैको मार्यते जनः । यूयं किमु न जानीय, यदेवं स्थ निराकुलाः ॥ १॥ ते मत्रिणो जगदुः-मानवी काऽपि दुष्टा नास्ति । किन्तु काऽपि मारी भविष्यति उत । निर्वास्यतां योग्यायाः पाखण्डिनः सर्वेऽपि पुरादस्मात् । ततो राजा जिनमुनीन् विना पद्रे (परे) पाखण्डिनो निवासयत् । इतो रहसि सा सुलसा योगिनी पापिनी नृपं प्राहेति-देव ! अद्य कोऽपि देवः खप्ने समेत्य ममाग्ने जजल्प-एते पाखण्डिनो निःपाः सन्ति । भूपपुत्रस्य प्रिया ऋषिदचा वने ववृधे सैव राक्षसी या ।।३० ·तस्याभेष्टितमिदम् । यदि राजा न मन्यते तदा छन्नं स्थित्वा रात्रौ विलोकयतु । विलोकयिष्यामि इति राज्ञा प्रोक्ते योगिनी स्वस्थाने गता । इतः कुमारो राज्ञः पार्श्वस्थो दध्यौ-अथ यदि मत्प्रियाया दोपः प्रकटी- भविष्यति तदा किं क्रियते मया ? । राज्ञोक्तं-पुत्र! त्वमत्र तिष्ठ । तव पन्याश्रेष्टितं विलोकयिष्यते । कुमारो दध्यौ-एकतः पितुरादेशलङ्घनं युज्यते न मे । अन्यतो दयितादुःखमितो व्याघ्र इतस्तटी ॥ १॥ ततो राज्ञा स्वसेवका ऋपिदत्तागृहपाचँ छन्नं मुक्ताः । तदा सुलसा तेपु (अ) पश्यत्सु मांसपिण्डकरा ऋपिदत्तागृहे गता । तत्र तस्याः सुप्ताया मुखं रक्तारक्तं कृत्वा मांसं च मुक्त्वा खस्थानं गता। ततो राजानुगैरुक्तं भूपाने । ऋषिदत्ताचेष्टितमिदम् । ततो राजा पुत्रं निर्भर्सयामासेति-अरे! जानन्नपि क्रूरां, राक्षसीचरितामिमाम् । कुला- ङ्गार दुराचार !, पाप पालयसे कथम् ? ॥१॥ याहि याहि दृशोरग्रं, सज मे राक्षसीपते ! । त्वया कलङ्कितमिदं, शशाङ्कटवलं कुलम् ॥ २ ॥ तदा कुमारोऽपि कृताञ्जलिः प्राह-सर्वमिदं मिथ्या । भवतः स्तुपा निर्दोषाऽस्ति । तेन मयि मा कुप्य । किन्तु प्रसीद ! ततो रुष्टो राजाऽवग-यत् प्रत्यक्षेण दृष्टं तन्मन्यते मया ।स्वयं तत्र गत्वा निभालय । तथाविधां प्रियां दृष्ट्वा कुमारोऽवग-भो प्रिये ! किं ते दुश्चेष्टितमिदं दृश्यते ? । तयोचे-अहं किमपि

·भरती
२.निमागे
ऋपिदत्ता-
चरित्रम्।
18031
न जाने । ततो राज्ञा राष्टेन दण्डपाशिकानां मारणाय विश्राणिता । प्रोक्तं च-एषा राक्षसी विद्यते । भवद्भिः
सयनैः स्थातव्यम् । ते भ्रामयित्वा पुरमध्ये तामृषिदत्तां श्मशानभुवि गता दण्डपाशिकाः। पौरेषु रुदत्सु दूरं
वने नीता ऋषिदचा तैः । एतस्मिन्नेवायसरे भानुरस्तं गतः। तामृपिदत्तां ते राजपुरुषाः क्रूराशयाः श्मशान-
भूमौ निशि निन्युः । ततस्तत्र तां यावदन्तु लग्ना असिपाणयः पुरुषाः तदा ऋषिदत्ता मूछिता भूमौ पपात,
निधेष्टा चाभूत् । मृतां तां मत्वा ते राजपुरुषाः पश्चादाययुः। साऽपि वातैः स्वस्थीकृता स्वयं पूर्वकृतं कर्म ममे-
दानीमागतमिति ध्यायन्ती विभ्यती च बने बभ्राम । भ्रमन्तीति जल्पति च-ताताहं कथं तदा त्वया मृगीव
गन्छता मुक्ता । दध्यौ चेत्थम्-संसारे जीव! भवता, पापं किं दुष्कृतं पुरा ?। निरागसोऽपि यदयं, कलङ्को हि
ममाभवत्! ॥१॥ रे विधे! यदि त्वया ममेदृशो मुधा कलङ्को दत्तस्तर्हि मम पतिः स कथं मया विना भविष्यति ? ।
अथवा रे भतः! अत्रागच्छ।रे जीव ! स्वं कृतं कर्म त्वं सहख । यतः-हसन्तो । इति चिरं विलप्य वस्थी-
भूय ऋषिदत्ता चचालाग्रतः। भ्रमन्ती ऋषिदत्ता क्रमात् पितुराश्रमं गता। ततो यत्र पिता भस्मीभूतस्तनागता !
तत्रेति भृशं गाढखरं रुरोद ऋपिदत्ता-हा तात ! दुहितेयं तेऽनवधिदुःखसेवधिः । कासि त्वमेहि मे देहि,
॥३०७॥

·यत्सावत्सल ! दर्शनम् ॥ १ ॥ दुःसिता दीनवदनामेकां शरणवर्जिताम् । आश्वासय समागस, विधाय करुणां मगि !!॥२॥ शून्येऽमुत्र वने तात!, त्वदृते दुःखभागहम्। पूत्करोमि पुरः कस्य १, कयामि च १ करोमि किम् ? ॥२॥ रम्यमासीत् पुरमिव, त्वयीदं तात ! जीवति । अभूत् पुनरिदानी मे, गहनं दहनोपमम् ॥ ४॥ अद्राक्षमथ जीवन्तमिव त्यां तात ! यद्यहम् । दुःखमप्युत्सवीयेत, तदा वै हसनं मम ॥५॥ अथ ग्रहिलतामेतां, जल्पामि कियतीमिह । यादंगारोप्यते पूर्व, तागेव हि लूयते ॥६॥ इति शोकं तनूकृत्य, जनकोटज- वासिनी । कन्दमूलफलाहारा, तस्थावेकाकिनी वने ॥ ७ ॥ हस्तन्यस्तमुखी दुःखं, तस्थुपी सुमुखी हृदि । दष्यावित्यन्यदा चित्रलेपकाष्ठमयीव सा ॥ ८॥ प्रायशः. पाकमधुरा, कर्कन्धूरिव यद्वधूः । यद्वा वनी कथं तन्मे, भविता शीलशालिनी ? ॥ ९॥ हुं ज्ञातं जनकेनास्ति, पुरा सन्दर्शितौषधी । एका यस्याः प्रभावईि- यशाजारी नरीवति! ॥ १०॥ इति निश्चित्य तामौषधीमाददौ । तस्या औपध्याः प्रभावात् ऋषिदत्ता पुंस्त्वं प्राप । ततो मुनिवेपा सुखेनास्थात् ऋषिदत्ता जिनमर्चयन्ती । इतवामुष्या वल्लभः कनकरथो रुदन् विरह- दुःखवहिवालाकृशतनुस्तस्थौ । सुलसां योगिनी खं कृतार्थ मन्यमाना खकार्यकरणात् काबेरीपुर्यां गत्वा

·भीमाने
ऋषिदत्ता-
चरित्रम्।
भरणता
२पिमागे
३०८॥
रुक्मिणी ज्ञापयामास । ततो रुक्मिणी पितुः पुरः प्राह-मां कनकरथेन सह परिणायय । ततः काबेरीपतिः
सुन्दरपाणिभूपो ज्ञापयति। मत्पुत्री रुक्मिणी त्वत्पुत्रेऽनुरक्ताऽस्ति इत्यादि शिक्षयित्वा दूतं प्रास्थापयत् कनकरथं
प्रति । सोऽपि दूतो गत्वा तत्र रथमर्दनभूपालमभ्यधात्-भवन्तं प्रति काबेरीपतिः सुन्दरपाणिभूपो ज्ञापयति-
मपुत्री रुक्मिणी त्वत्पुत्रेऽनुरक्ताऽस्ति । तेन त्वं वं पुत्रमत्र तां कन्यां परिणेतुं प्रेषय । दूतवाणीं श्रुत्वा क्षोणी-
पतिनिजाङ्गजं दुखितं प्राह रहसि-किमेवं नित्यशोऽतुच्छं, वत्स ! चेतसि ताम्यसि । किं तथा(त्वया)ऽभावि नैवं
यत्, कृतं कर्म न दूपयेत् ! ॥१॥ तत्त्वं वत्स ! सत्वरं कावेरीपतिपुत्री परिणेतुं चल । अनिच्छन्नपि पितृवचनं
स पुत्रो मन्यते स्म । अथ शुभेऽहनि रुक्मिणी परिणेतुं चचाल कनकरंथः । क्रमात् चलन् कनकरथकुमार ऋपि-
दचालङ्कृतं वनं ययौ । वनं पूर्वदृष्टमालोक्य च स गुणैकभूः कुमारो वाप्पक्लिन्नविलोचनश्चिन्तयामास-तदेव
वनं यत्र मया ऋपिदत्ता कन्या परिणीता । यहनं पूर्व हर्षायाभूत तदधुना मम दुःखायाजनि। एवं ध्यात्वा कुमारो
जिनसद्मनि जिनेन्द्रं नन्तुं गतः । तदाऽकस्मात्तस्य दक्षिणं चक्षुः पस्पन्द । ततो दध्यौ कुमारः-मम स्फुरदिदं
चक्षुः, मियासङ्गमसूचकम् । सा तु दैवहता कास्ते ?, तदिदं किल निष्फलम् ॥ १॥ यतः-"विना धर्म विशुद्ध
॥ ३०८॥

·मुनि नत्वा तं सादरमाहूय स्फारासने , उपवेशयामास । मुनि जितः परिधापितश्च स राज्ञा । अथ ना न, जायते प्रियसङ्गमः । प्रायः प्रियवियोगाय, प्राणिनां पापसञ्चयः! ॥ २ ॥ अथ पूर्वमिदं चैत्यं मम प्रिया- सङ्गमायाभूत् । अधुनापि किं प्रियासङ्गमाय स्यात् । इति ध्यायतस्तस्य कुमारस्य ऋपिदचामुनिवरः पुप्पकरण्ड- कयुक्तस्तत्र देवं नन्तुं समागात् । कुमारोऽपि करात्तस्य पुष्पमाला ललौ । शाऽपश्यत् सञ्जातप्रियाभ्रमः विशा- ५ लया स च ऋपित्तामुनिम् । साऽपि दध्याविदम्-रुक्मिणी परिणेतुं किं प्रस्थितोऽयं मम प्रियः १ । कुमारोऽपि मुनिं प्रति प्राह-मदीयनयनाम्भोजभास्करप्रतिम! प्रभो!। निवेदय वनेऽमुप्मिन् , कदाऽऽयासीः१ कुतस्तथा ? ॥१॥ उवांच मुनिः-आसीदन्नाश्रमे हरिषेणमुनिः। तस्य चैकः पालितपुत्रोऽभूत् । पुत्री च ऋपिदत्चाह्वा विनयान्विता। कुमार ! तां परिणीय कोऽपि नृपः खस्थाने गतः । हरिषेणमुनिः पूर्व वहिप्रवेशात्स्वर्ग जगाम । अहमपि क्षोणी भ्रामं भ्रामं श्रीनाभेयसेवायै अवागमम् । अत्र मम तिष्ठतः पञ्चसंवत्सरी जाता । परमथ तव भाग्यवतो दर्श- नान्मम जन्म फलेग्रहिरभूत् । अथ सानन्दो भूपपुत्रस्तं प्रति प्राह-मुने ! त्वां पश्यतो मम-दृष्टिः कथं तृप्ति न याति?। मुनिः प्राह-कोऽपि कस्यापि वल्लभ इहलोके स्याद्, अथवा प्राग्भवसम्बन्धात्प्रमोदों भवति! । यतः-

·वरी
२ विमागे
ऋषिदचा-
चरित्रम्।
॥३०॥
"मोदन्ते कुमुदानीन्दौ, कमलानि तु भास्करे । अभीष्टे वीक्षिते ह्येवं, प्रमोदो जायते नृणाम् ! ॥१॥ ततो मुनि प्रति
सोपरोधमिति क्षोणीपतिपुत्रो जगाद-अग्रे समस्ति गन्तव्यं, मुने ! यामि कथं ? यतः । त्वत्प्रीतिशृङ्खलाबद्धं,
मनो मे गमनाक्षमम् ॥ १॥ ततो मया समं तत्रागच्छ । पश्चात् समागच्छताऽत्र स्थेयम् । अथ प्राह मुनिः-
मैवं वद कुमार !! यतः-"संयमिनो व्रतं देव!, दुप्यते राजसङ्गतेः । तेनैकान्ते स्थितैः साधुवरैर्येयं परं महः॥१॥"
ततो भूपेनोक्तं त्वादृशाः पुरुषा अपि किं कुर्वते प्रार्थनाभङ्गम् ? । अमात्या अपि जगदुः-भो मुने! यथा तथा
अस्य कुमारस्य वचो मन्यते यदि तदा वरम्। ततो मुनिनोक्तम्-एवं भवतु । ततःसन्ध्यायां धर्मकृत्यानि कृत्वा
स्थितौ तावेकत्र । अथ प्रातः प्रयाणकं कुमारश्चकार । ततश्चलन्कुमारः कावेरी पुरीं ययौ । सुन्दरपाणिभूपः
सम्मुखं समागात् । निप्पादिततलिकातोरणां पुरं कावेरी कुमारं प्रावेशयन्नृपः । विवाहसज्जितं सदनं कुमारोऽलं-
चकार । अथ ज्योतिर्विदादिष्टे वासरे च कुमारस्तां कन्यां पर्यणैपीत् । ततस्तं भूपः कतिपयदिनानि तत्रास्था-
पयत् । अन्यदा रुक्मिणी जगाद-वामिन् ! या तव पूर्वमृपिदत्ता तपस्विनी प्रिया जाता सा कीदृशी । तया
च तब मनो हृतं श्रुतम्।जगाद मेदिनीशसूनुः साश्रुलोचनः-शुभे ! तस्यास्तुल्या स्त्री कापि क्वाऽपि न दृश्यते! ।
॥३०९॥

·लानीनुगे पसाः, समा सात् कामकामिनी । वर्णिका मेनका नागयोपितः पादपांशवः ! ॥१॥ जाते तातिराहे देवावासीरत्वगति मे प्रिया । यत् क्षरेयी पिना घृष्टिरपि प्रीतिकरी न किम् ? ॥ २ ॥ ततः सकोपा हनिमणी पूर्ण कारितं सचेष्टितं परिणेतुः पुरः प्राह । एतदाकर्ण्य सोऽपि ऋषिदत्तामुनिर्मुदं दः सकलङ्कापनो- पतः । शुत्वेति कुमारोऽध कुदो रस्मिणीमपनीयाकादतुच्छं निर्भसयामास।अरे पापीयसि क्रूरे !, भवती तन्व- लिम । आत्मानं नरककोडे, मां च दुःखावटेऽक्षिपत् ॥१॥ हा हा ! गुणवती रूपवती याऽऽसीन्महासती । कपाशेरीकृता साऽपि,धिरु त्वामशुभकारिणीम् ॥ २ ॥ केवलं सूत्रयन्त्याऽऽत्महितं किं विहितं त्वया ?। लोकद्वय- विसरहा, पापकारिणि धैरिणि ! ॥३॥ इति निर्भर्त्सयतः तस्य भूपपुत्रस्य प्रभातं क्रमाजातम् । प्रातः खपूर्वकान्ता- विहादुःसितः कुमारः किरक्षितां कारयामास । अधिरोढुं चितां कुमारोऽग्निचितां चलितः । स्वजनैर्वार्यमाणोऽपि, सवाष्पपूरितेक्षणः। कायरीपतिनाऽप्येप, जवादेत्य निवारितः॥१॥ त्वमेव धैर्यमालम्बस्व । तां विस्मारय भामिनीम् । कुमार ! त्यादृशां नेदमबलाकार्य युज्यते । राज्ञेत्युक्ते यावत् कुमारःखं कदाग्रह न मुञ्चति ततः परिजनोऽवग्-भो तापिदमुने ! अमु कुमारं काष्ठाग्निभक्षणान्निवारय । ततो जनैरभ्यर्थितो मुनिर्निद्भुतामन्दसंमदो विहस्य. नृपनन्दनं । ..

·॥ धीमरते- भ्यरची २यिभागे प्रति प्राह-मनौरमाप्रियामात्रकृते किं म्रियसे वद ।। त्वादृशा वसुमत्या हि, पतयः सेयमज्ञता ॥ १ ॥ प्रति- ऋषिवत्ता- चरित्रम्। श्रुतमहो यन्मां, भवताऽऽनयता वनात् । धन्यमण्डलमूर्द्धन्य !, विस्मृतं तत्कथं तव ? ॥२॥ किं च तहल्लभासङ्ग- काम्यया ना मृथा वृथा । देहिनां गतयो भिन्नाः, परलोकजुषां यतः ॥ ३ ॥ मृतस्य वल्लभासङ्गवार्ताऽपि तव दुर्लभा । जीवतः पुनरागत्य, सा कुतोऽपि मिलिष्यति! ॥ ४॥ यतः-"रुदता कुत एव सा पुनर्भवता नानुमृ- ताऽपि लभ्यते । परलोकजुपां स्वकर्मभिर्गतयो भिन्नपथा हि देहिनाम् ॥ ५ ॥ इत्यादि ।” कुमारः प्राह-भो मुने ! मां किमेवं विप्लावयसि ? । सङ्घटते क्वचिज्जीवा मृता अपि राजिमतीनेमिनाथवत् । मुनिरप्येनं प्राह-मा विपीद महामते ! । अमुना तब सत्त्वेन जीविष्यति मृतापि सा । ततः कुमारः सप्रणयं प्राह-यद्येवं त्वया कुत्र दृष्टा श्रुता वा सा मत्पनी तदा सत्वरं प्रकटय । मुनिर्जगाद-जानामि ज्ञानेन तव वल्लभाम् । दक्षिणाशापतेः ।। पुरे समस्ति । यद्यादेशं देहि तदाऽहं तन गत्वा तामानयामि। उपकारो भवति मत्कृतस्त्वयि।अब्रवीदथ भूपनन्दनः।। ॥३०॥ यदि त्वयासातत्र दृष्टाऽस्ति तदा तव विलम्बो कर्तुंनयुज्यते! मुनिर्वभापे–भो कुमार! तन्न तव नियापार्थे यास्याम्यह काष्ठामिभक्षणेन । ततो भूपभूः प्राह-मया पूर्वमुक्तं या तव गतिर्मविष्यति सा ममापि भवतु । ततोऽहमपि प्रियां ·मई त्वया सह तत्रागमिष्यामि । ततो मुनिर्जगाद-ययन्मयोच्यते तत्त्वया कर्तव्यमेव ।। भूपनन्दनः प्राह-भो मुने ! त्वं यवल्पसि तन्मया कर्तव्यमेव । भूपसुतोऽपि तं प्राह-किं विलम्बस्त्वया क्रियते ?, तया प्रियया विना मम प्राणाः परलौकाय प्रयाणं करिष्यन्ति । मुनिःमाह-भो कुमार ! सावधानीभूय तिष्ठ त्वम् । तवाधुना प्रिया यत्र मत्रशन्या पुनस्तत्र यास्यामि । जयजयेतिनिनादपूर्व प्रादुष्करिष्यामि । इत्युक्त्वा मुनिर्नेपथ्यान्तरमाविशत् । तनस्यो मुनिः प्राहेति-भविताऽहो मुनेः कर्म, समीचीनमिदं यदि । अहमेव तदा धन्यः, पुण्यवानिह भूतले ॥१॥ प्रभविष्णुः प्रभावोऽत्र, सतीनां च सतामपि । भूयादिति महीनाथे, सनाथे हृदि चिन्तया ॥२॥ द्रष्टव्याऽय मया दिष्टया, दृष्टया सञ्जीवनौषधीः । सा प्रियेत्युत्सुकखान्ते, त्वयि भूपसुते सति ॥ ३ ॥ परोलक्षेषु निस्पन्दमान- लोचनपक्ष्मसु । पश्यत्सु पुरलोकेषु, मालिताहालपतिषु ॥ ४॥ यक्षकिन्नरगन्धर्वखर्वासिपु नभोऽङ्गणे । स्थितेषु कौतुकात् पाणिधृतमाल्येपु सादरम् ॥ ५॥ विहाय सममौपध्या, मणिना, मुनिनन्दिनी । प्रादुरास पुरीमध्यादब्धेरिव रमा ततः ॥६॥ पद्धिः कुलकम् । तदा तस्याः शिरसि पुष्पवृष्टिं त्रिदशावलिय॑धात् । तदा तां रूपसंपत्तिविजितामरसुन्दरीं दृष्ट्वा हृष्टो जनसमूह उवाच-चामीकरस्य पुरतो, यादृशी किल पित्तला । तादृशी ·धामरते भरती २पिमागे। मापिदचायाः, पुरः स्फुरति रुक्मिणी ॥ १ ॥ स्थाने तदस्य भूपालसूनोराग्रहसङ्ग्रहः । को नाम म्रियते नास्याः, ऋषिदत्ता कृतेऽतिमधुराकृतेः ? ॥ २ ॥ कुमारोऽपि बहोः कालादागतां दृष्ट्वा रूपलावण्यामृतपूर्णशरीरां भृशं नेत्रपुटैः पपौ। चरित्रम्। ऋपिदत्तापि नीरङ्गीदलोत्सङ्गीकृतानना आलुलोके ते पतिं प्रेम्णा । तदा निजजामातुर्जीवातुं तां कन्यां पुरःस्थितां दृष्ट्वा राजापि प्रमोदवशगोऽभवत् । ततो राजा जामातरं तया कन्यया सह कुञ्जरारूढं कृत्वा समहोत्सवं सौधमा- निनाय । गौरवाचामृपिदत्तां वस्त्राभरणदानादिभिः सच्चकार । सुलसायोगिनीकृतं ज्ञात्वा राजा तस्यां रुष्टोऽभूत् । मुलसां तु महीनाथः, पापिनी तामपापधीः। भ्रामयित्वा पुरे पौरैनिन्द्यमानामनारतम् ॥१॥ मुष्टियष्ट्यादिभि.कैः, कुट्टयमाना पदे पदे । गर्दभारोहितां वाद्यमानकाहलडिण्डिमाम् ॥ २ ॥ विलूनकर्णयुगलनासिकां निरवासयत् । अवध्या हि सतामेते, नारीगोद्विजलिङ्गिनः ॥ ३॥ त्रिभिर्विशेषकम् । ततः खां नन्दिनीं भूपो रहसि नीत्वा निरभर्सयदलन्तलक्षाक्षरकिरा गिरा । कुमारोऽपि कियत्कालं सहैव ऋषिदत्तया विषयसुखं भुञ्जा- ॥ ३११॥ नस्तत्र तस्थौ। अन्यदा च प्रियामूचे तामुत्सङ्गनिषेदुषीं । साश्रुनेत्रः कुमारः प्राह-प्रिये! सर्वं भव्यं तव मिलना- दभूत् । परं मम मित्रं परं गतं विधेः पार्थे पश्चान्नागतं तद् दुनोति मामत्यन्तम् । परार्थकर्मठेनाद्य, मठेन ·गुणसम्पदाम् । मित्रेण रहिता जज्ञे, भूरियं मे तमोमयी ॥१॥ ऋपिदत्ता विहस्याह, मा विपीदावधारय । देव! सर्वमिदं सर्वमौषधीललितं मम ॥ २ ॥ किंच-तं वरं प्रयच्छ मह्यं यस्त्वया वरः प्रतिश्रुतः पूर्वतः, प्रसीद त्वं, पश्य दयितां रुक्मिणी मामिव । दध्याविति कुमारोऽपि श्रुत्वा तद्भारती तदेति । विरोधिन्यां रुक्मिण्यामपि अस्या मनोवृत्तिः कृपावती । स्त्रीस्वभावेन वक्रा भवेदियं तु कल्पवल्लीव सर्वहितकारिणीति ध्यात्वा कुमारस्तदा मुदा- ऽऽचष्ट-विवेकिनि ! त्वद्वचःप्रमाणं भवतु । परं तव रुक्मिण्या अन्तरं महद्दृश्यते!। यतः-“यथा चित्तं तथा वाचो, यथा वा० ॥१॥" रुक्मिणी तदा मानिता तेन भर्ना । ततस्ताभ्यां प्रियाभ्यां युक्तः कुमारः काबेरीपतिं सुन्दरपाणिभू- पमापृच्छ्य चचाल स्वपुरं प्रति। वर्त्मनि स्थाने स्थाने जिनेन्द्रान्नमन् कुमारः सम्मुखमभ्येतस्य पितुः पादौ प्रण- नाम । भत्या पादानतं पुत्रमुत्थाप्य परिरभ्य च वक्षसा चुचुम्बे शिरसि राजा। पुरं पुरपुरन्धीभिः, क्लृप्तवन्दन- मालिकम् । नृपः प्रावेशयन्मोदाद्वधूयुगयुतं सुतम् ॥ १॥ ऋपिदत्तां सती निर्दोषां पुत्राच्छ्रुत्वा विपादमान- यत् राजा । स्वयमुत्थाय तां क्षमयामास । ततो हेमरथो राजा समुत्पन्नवैराग्यः कनकरथपुत्रं खराज्ये निवेश्य श्रीभद्राकरसूरिपाचे दीक्षा जग्राह । क्रमान्नानाविधतपःपरः क्षीणसर्वकर्मा 'मुक्तिं ययौ । अथ न्यायेन कनक-

·....
धीभरते.
रहती
२पिनागे
मापिदत्ता
चरित्रन्।
मापिदत्तायाः, पुरः स्फुरति रुक्मिणी ॥ १॥ स्थाने तदस्य भूपालसूनोराग्रहसङ्ग्रहः । को नाम म्रियते नास्याः,
कृतेऽतिमधुराकृतेः १ ॥ २॥ कुमारोऽपि वहोः कालादागतां दृष्ट्वा रूपलावण्यामृतपूर्णशरीरां भृशं नेत्रपुटैः पपौ।
कपिदचापि नीरङ्गीदलोत्सङ्गीकृतानना आलुलोके तं पति प्रेम्णा । तदा निजजामातुर्जीवातुं तां कन्यां पुरःस्थितां
दृष्ट्वा
राजापि प्रमोदवशगोऽभवत् ! । ततो राजा जामातरं तया कन्यया सह कुञ्जरारूढं कृत्वा समहोत्सवं सौधमा-
निनाय । गौरवाचामृपिदत्ता वस्त्राभरणदानादिभिः सच्चकार । सुलसायोगिनीकृतं ज्ञात्वा राजा तस्यां रुष्टोऽभूत् ।
मुलसां तु महीनाथः, पापिनी तामपापधीः। भ्रामयित्वा पुरे पौरैनिन्द्यमानामनारतम् ॥१॥ मुष्टियष्ट्यादिभिर्लोकः,
कुट्टयमाना पदे पदे । गर्दभारोहितां बाद्यमानकाहलडिण्डिमाम् ॥ २ ॥ विलूनकर्णयुगलनासिकां निरवासयत् ।
अवच्या हि सतामेते, नारीगोहिजलिङ्गिनः॥ ३॥ त्रिभिर्विशेषकम् । ततः खां नन्दिनीं भूपो रहसि नीत्वा
निरमर्सयदत्यन्तरूक्षाक्षरकिरा गिरा । कुमारोऽपि कियत्कालं सहैव ऋषिदत्या विषयसुखं भुजा-
नस्तत्र तस्यौ। अन्यदा च प्रियामूचे तामुत्सङ्गनिद्रुपीं । साश्रुनेत्रः कुमारः प्राह-प्रिये ! सर्व भव्यं तव मिलना-
दभूत् । परं मम मित्रं परं गतं विधेः पार्थे पश्चान्नागतं तद् दुनोति मामत्यन्तम् । परार्थकर्मठेनाद्य, मठेन
॥ ३११॥

·गुणसम्पदाम् । मित्रेण रहिता जज्ञे, भूरियं में तमोमयी ॥१॥ ऋपिदचा विहस्याह, मा विषीदारधारय । देव! सर्वमिदं सर्वमौषधीललितं मम ॥ २ ॥ किंच-तं वरं प्रयच्छ मह्यं यस्त्वया वरः प्रतिश्रुतः पूर्वतः, प्रसीद त्वं, पदय दयितां रुक्मिणी मामिव । दध्याविति कुमारोऽपि श्रुत्वा तदारती तदेति । विरोधिन्यां रुक्मिण्यामपि अस्या मनोवृत्तिः कृपावती । स्त्रीस्वभावेन वका भवेदियं तु कल्पवल्लीवं सर्वहितकारिणीति ध्यात्वा कुमारस्तदा मुदा- ऽऽचष्ट-विवेकिनि! त्वद्वचःप्रमाणं भवतु । परं तव रुक्मिण्या अन्तरं महद् दृश्यते!। यतः-“यथा चित्तं तथा वाचो, यथा वा० ॥१॥' रुक्मिणी तदा मानिता तेन भर्ना । ततस्ताभ्यां प्रियाभ्यां युक्तः कुमारः कावेरीपतिं सुन्दरपाणिभू- |पमापृच्छय चचाल खपुरं प्रति। वर्त्मनि स्थाने स्थाने जिनेन्द्रान्नमन कुमारः सम्मुखमभ्येतस्य पितुः पादौ प्रण- नाम । भत्त्या पादानतं पुत्रमुत्थाप्य परिरभ्य च वक्षसा चुचुम्बे शिरसि राजा। पुरं पुरपुरन्ध्रीभिः, क्लुप्तवन्दन- मालिकम् । नृपः प्रावेशयन्मोदाद्वधूयुगयुतं सुतम् ॥ १ ॥ ऋषिदत्तां सती निर्दोषां पुत्राच्छ्रुत्वा विषादमान- यत् राजा । स्वयमुत्थाय तां क्षमयामास । ततो हेमरथो राजा समुत्पन्नवैराग्यः कनकरथपुत्रं स्वराज्ये निवेश्य श्रीभद्राकरसूरिपा दीक्षा जग्राह । कमान्नानाविधतपःपरः क्षीणसर्वकर्मा मुक्तिं ययौ । अथ न्यायेन कनक- ·ऋषिदचा- चरित्रम्। २रिमागे ०३१२॥ स्थभूपः पुच्ची प्रशशास । क्रमात् ऋपिदचा सिंहखमसूचितं पुत्रं प्रासूत । जन्मोत्सवं राजा कृत्वा तस्य सूनोः सिंहस्य इति नाम ददौ । ऋषिदत्वान्वितो भूपोऽन्यदा वातायनस्थितो व्योम्नि प्रसृतमम्बुवाहं ददर्श । तदाऽक- सात् प्रचण्डपवनोडूतं तद्भवृन्दक्षणाद्विशरारुतां निनाय । मिलितं गलितं वापि, धनवृन्दमुदीक्ष्य तत् । चिन्तया- मात वैराग्यवानिदं मेदिनीपतिः ॥ १॥ दृष्टनष्टमिदं यादग्, घनाघनकदम्बकम् । संसृतौ ताडगेवायु:- विभवादि चलानलम् ॥२॥ ततो भूपः संसारमनित्यं भावयामास । तथा हि भूपालोऽपि ऋपिदत्या सह विरा- गवान् धर्मवार्ताभिरपनयन्निशाम् । प्रातःकृत्यं राजा विधाय यावदास्थानसभामलञ्चकार तावदारामिकेनाभ्येत्य प्रोचे-"यथा चिचं तथा वाचो, यथा वाचस्तथा क्रियाः। धन्यास्ते त्रितये येषां, विसंवादो न विद्यते ॥१॥ सहिः संसेव्यमानोऽपि, शान्तिवाक्यै लैरिव । घृष्टपापाणवदुष्टः, स्वभावं नैव मुश्चति ! ॥ १॥ नाथ ! भद्र- यशाः सूरियाने कुसुमाकरे । आगस सपरीवारः, शमवान् समवासरत् ॥ २ ॥ इत्याकर्ण्य पारितोषिकं तस्मै दत्त्वा राजा सपरिवारो गुरुं नमस्कतुं ययौ।प्रणम्य गुरुं राजा धर्म श्रोतुमुपाविशत्।धर्मोपदेशोऽत्र। देशनान्ते ऋषिदचा कृताञ्जलिरवादीद्-भगवन्! मया पूर्वजन्मनि किं कर्म निर्मितम् १ । राक्षसीति ममालीककलङ्को यद: ॥३१२ ।

·जायत । ततो गुरुरुबाच-गङ्गापुरं पुरं भारतखण्डभूपणमासीत् । तत्र गङ्गदत्तभूपो भूरिविक्रमोऽभवत् 1 तस्य प्रिया गङ्गाऽभूत् । क्रमाच तयोः पुत्री गङ्गसेनाऽजनि । सा क्रमाच्छीलशालिनी बभूव । तत्रैवासीत् पुरे चन्द्र- यशाः साध्वी । तस्याः पार्थे धर्म प्रपेदें गङ्गसेना। ततो व्रतं गृहीत्वा जगदेकसहोदरे धर्मेऽभवत्तस्या मतिः। तदा तस्याश्चन्द्रयशसः प्रवर्तिन्याः पदान्तिके निःसङ्गयतिनी निःसङ्गाभिधां तापसी तीव्रतरं तपः तपस्यंती नमस्यन्ती जिनान् स्तोत्रपरां वीक्ष्य तां निःसङ्गां यतिनी अपरसाध्वीभिर्वर्ण्यमानां गङ्गसेना न सहते। तदा गङ्गसेना ज- गादेति । यदियं दम्भिनी सङ्गा, तपस्यति दिवा तपः। राक्षसीव पुना रात्रौ, असते मृतकामिषम् ॥१॥ अभ्या- ख्यानमिदं साक्षात, प्रशमामृतदीर्घिका । तितिक्षामास साऽसङ्गा, भवभङ्गाभिधावती ॥ २ ॥ वत्सेऽतुच्छस्त्वया कर्मवन्धः शमनिपूदनः । उपाय॑त पुनर्मिथ्यादुष्कृतादानतस्ततः ॥ ३॥ तत्कर्मानालोच्य तद्विपाकवशाद् भ्रान्त्वा भवं बहुं गङ्गसेना गङ्गापुरे राजसुताऽभवत् । तत्र श्रीमुनिसुव्रतजिनसेवया विकटं तपः कुर्वाणा मृता सुता कपटपापवशात् पर्यन्ते पापमनालोच्येशानेन्द्रकलत्रता प्राप सा । ततश्च्युता हरिपेणमहीपतेः प्रीतिमतीकु- क्षिभवा ऋपिदत्ता सा त्वमभूः । प्राचीनकर्मपरमाणुमहोदयेन भद्रे ! तवाभवदयं विपुलः कलङ्कः । दुष्कर्म ·॥ श्रीमरते. श्वरती ऋपिदत्ता- चरित्रम्। शर्मभिदुरमतिदुरन्तमेव तत् । न क्षीयते भवशतैरपि देहभृतां खलु ॥ १॥ इति गुरोर्मुखादाकये ऋषिदत्ता जातिरमृति प्राप्य च पश्चाद्भवं सर्वमैक्षत । तदाकर्ण्य भूपालोऽपि विशेषतो वैराग्यवासितमनाः साक्षाद्गुरु दीक्षा- मयाचत । ऋषिदचाऽपि वैराग्यवती गुरुमजिज्ञपत् । एतदेव पुरा कर्म, मयाऽऽत्तं पृथुवेपथु ॥ १॥ अहमपि दीक्षां जिघृक्षुरस्मि । ततो गुरुरुवाच । विलम्बो न युज्यते । असारेऽमुत्र संसारे सारेयं हि तपःकिया। अब तो दम्पती स्त्रं पुत्रं सिंहस्थं राज्येऽभिपिच्य दीक्षां जगृहतुः। तत्र श्रीशीतलतीशजन्मपवित्रीकृते तपश्च- काते । -"तपोहुताशे किल कर्मजालं, पलालपूलप्रतिमं विधाय। अवापतुस्तत्र पुरे गरीयः, सत्केवलज्ञानमतिप्र- काशम् ॥ १॥" इति ऋषिदत्ताकथा समाप्ता ॥ १२ ॥ पद्मावतीकथा तु उदयनभूपकथायां ज्ञातव्या ॥ १३ ॥ शुद्धशीलप्रभावेण, लब्धामप्यापदं भृशम् । अञ्जनासुन्दरीवेह, लङ्घयन्ति जनाः क्षणात् ॥ १ ॥ आदित्यनगरे प्रहलादनभूपो विद्याभृत्। केतुमती प्रिया । तत्कुक्षिसमुद्भूतः पवनञ्जयो नाम सुतो। बह्वीविद्याः साधयामास माहेन्द्रपुरे महेन्द्रराजाऽभूत् । हृदयसुन्दरी प्रिया । अञ्जनामुन्दरी पुत्री।वर्द्धमाना क्रमात प्राप्तयौवना- ·ऽञ्जनासुन्दरी पवनञ्जयाय दत्ता महोत्सवपूर्वकं । केनाप्यवलेपन स पवनञ्जयः (गृहीतः) तां सतीधुरंधरां मनसाऽपि पवनञ्जयो न सम्भावयामास। कायस्पर्शविपये किं कथ्यते। ततोऽञ्जनासुन्दरी दुःखेन कालमवाहयत्। इतो रावणस्य दूतः प्रल्हादस्य पार्श्वेऽभ्येत्य पाह-यादोनार्थ जेतुं रावणो गमिष्यति।तेन त्वामाकारयति तन।ततः पवनञ्जयो रावण- पाचे गन्तुकामो मातरं नन्तुं गतः।तत्र मातरं नमन् भक्त्या प्रियामप्यपश्यत् । कांतां पादनतामप्यवज्ञाय पवनञ्जयः ससैन्यो व्योममार्गेण सरसीतीरे गत्वोवास रात्रौ । तत्र तां वियोगार्तचक्रवाकी चक्रवाकवियुक्तां रुदतीं वीक्ष्य पवनञ्जयः खां प्रियां सस्सार । तदैव मित्रेण प्रहसितेन सह तत्र गत्वा कामविह्वलामञ्जनासुन्दरी भोगदानेन सुखिनी चकार । प्रातः पतिर्गच्छन्नञ्जनसुन्दयोक्तः त्वमद्यात्रागतोऽसि । मम गर्भो ववृधे । अथ निजां मुद्राम- भिज्ञाननिमित्तं तस्यै च दत्त्वा प्राह-मा भैपीरत्वं । अहं वैरिणं जित्वा यावत्पश्चादायामि तावत् सुखं तिष्ठ । ततः पवनञ्जयः शिबिरे गतः। पवनञ्जयश्चचालाग्रतः। इतस्तस्या गर्भो ववृधे । अथाऽजनासुन्दरी सगों दृष्ट्वा श्वश्रूः साधिक्षेपमदोऽवदत् । हे हले ! किमिदमुदरवृद्धिस्वरूपं कुलकलङ्ककारि कृतं त्वया देशान्तरगते पत्यौ । ततो रुदती अञ्जना पतिदत्तां मुद्रिकां दर्शयन्ती तस्यै पतिप्राप्तिसमुत्पन्नगर्भस्वरूपं दर्शयामास ।

·॥ श्रीभरते-
श्वरवृत्ती
२विभागे
सुन्दरी-
चरित्रम्
ततोऽपि क्रुद्धा श्वश्रूः माह-स्नुपे ! किमीदृशमकार्य कृत्वा स्वचित्तकल्पितमुत्तरं मदने विधत्सें ? । तदेवं वचो
न ते प्रत्येमि । इत्यादि कर्कशं वदन्तीः श्वभूस्तलारनरैश्च रथमारोप्य तां माहेन्द्रपुरोपान्ते विसर्जयामास ।
ततोऽञ्जनासुन्दरी पितृगृहं गता। पिताऽपि माताऽपि च सदोषां पुत्री मन्यमानौ निजालयावसन्ततिलकादासीयुतां
तदैव निरवासयताम् । पितृनामेपु पितृनिर्देशात् प्रवेशमलभमानाऽञ्जनासुन्दरी अरण्यं गता । यतः-" स्फुर-
न्त्युपायाः शान्त्यर्थमनुकूले० ॥१॥” तिष्ठन्ती दुःखेनान्यदा यतिमेकं तपखिनं वीक्ष्यानंसीत्। ततस्तत्र धर्मोप-
देशमाकाद्धनासुन्दरीप्रेरिता सखी पाह-भगवन् ! अनया किं कर्म कृतं येनास्याः कलङ्क ईदृशो लग्नः ।
ततो मुनिर्जगौ-देवलोकात् प्रच्युतोऽस्या गर्भेऽवतीर्णोऽस्ति जीवः। स जातः सन् मुक्तिगामी भविष्यति ।अन्यच्च
श्रूयताम-पूर्व कस्मिंश्चित् पुरे कनकरथराज्ञः उभे पल्यौ लक्ष्मीवतीकनकोदयौँ परमाहत्यौ अभूताम् । तस्या
लक्ष्मीवला अर्हदा कुर्वत्या जैनी प्रतिमा हृत्वाऽन्यदा सापत्न्यात् कनकोदरी रहो मुमोच । प्रतिमां गतां
ज्ञात्वा दुःखिन्यभूत् लक्ष्मीवती । कनकोदरी साध्वीपार्थे जिनप्रतिमाहरणपापमाकर्ण्य पश्चात् स्वस्थानके च मुमोच
प्रतिमाम् । ततः प्रान्ते धर्मावबोधात् सा कनकोदरी स्वर्गे देव्यभूत ॥ ततश्युता सा कनकोदरी देवी अञ्जना-
॥३१४॥

·सुन्दरी तवं सखी जाता । पूर्वभवार्हत्प्रेतिमाहरणपापादिदानीमर्तिभागभूदेपा । भुक्तप्रायं कर्मास्या बभूव । अधुना विशेषात् पुण्यं कुरु । ततोऽञ्जनासुन्दरी खपूर्वभवकृतं कर्म तत्प्रतिमाहरणं श्रुत्वा धर्मकर्मणि साद- राऽभूत् । यतः-"धर्मश्चिन्तामणिः श्रेष्ठः ॥ १॥” तत्रस्था सा कतिभिर्दिनैः कन्दरायां पुत्रमसूताऽजनासु- न्दरी । क्रमात्तां रुदतीं वीक्ष्य प्रतिसूर्यखेचरस्तत्रागतः संस्तां 'भागिनेयीमितिकृत्वा तामादाय स चचाल व्योम्नि। विमाने वेगतो याति जनन्युत्सङ्गतोऽभकोऽपतत् । स बालः पर्वतशिखरात् पतन शीलां चूर्णीचकार । प्रतिसूर्यो वेगेन बालमादायाक्षताङ्गं भगिन्यै ददौ । प्राह च पर्वतस्य चूर्णीभवनखरूपम् । प्रतिरूपस्तं निजे द्रङ्गे हनुरुद्राभिधे निनाय । जातमात्रोऽयं बालो हनुरुद्रे समागादिति हनुमानिति नाम दत्तं 'मातुलेन । क्रमादृद्धि प्राप । इतथ सान्निध्यं कृत्वा खपुरमांगात् पवनञ्जयः । श्रुत्वा प्रियागमनादिवृत्तान्तं श्वशुरौकसि गतः. पवनञ्जयः। ततस्तां तत्राप्यवीक्ष्य वनाहनं चभ्राम । पवनञ्जयः शोकाकुलः तां न, प्रियोमप- श्यत् । पवनञ्जयो मित्रं प्रहसितं प्रेक्ष्य नतिपूर्व निजमृतिकरणखरूपं ज्ञापयामास । सोऽपि नतिपूर्व प्रल्हादाय । प्रल्हादोऽथ पुत्रस्य खरूपं तच्छुत्वा दुःखितस्तत्क्षणादेवोत्थाय विद्याधरैः सह अजनासुन्दरी वीक्षितुं चचाल ।

·भीमरते.
भरता
२विमागे
अञ्जना-
सुन्दरी
चरित्रम् ।
प्रल्हादो भ्रमन् बने खं पुत्रं प्रियावियोगिनं वह्नौ प्रविशन्तं वीक्ष्य प्राह-भोः पुत्र! मा कुरु त्वमिदं बालमरणम् ।
अन्मान्मरणात् दुर्गतौ पातः स्यात् ।-" रज्जुग्गह विसभक्षण, जलजलणपवेस तिण्हळुहदुहिओ ।
गिरिसिरवडणा उ मुआ, मुहभावा हुंति वंतरिआ ॥ १ ॥" ततोऽकस्मात् पवनञ्जयं मरणं कुर्वाणं
प्रियावियोगाच्छ्रुत्वा प्रतिसूर्यखेचरोऽजनासुन्दरीयुतस्तत्रागात् । ततः सर्वेऽपि हृष्टाः। प्रतिसूर्योपरोधतः प्रल्हादप-
बनादयो हृष्टा हनुरुद्रपुरमागुः । ततः सर्वेऽपि स्वं स्वं पुरं जग्मुः खगाः। पवनाञ्जने पुत्रेण सह तत्र तस्थतुः
हनुमानय तत्रस्यो ववृधे । जनहर्षदोऽभूत् । कलाविद्या भूरिशो हनुमानग्रहीत्। वरुणस्य सङ्ग्रामे हनुमद्वलं
हृष्टी दशास्यत्तस्य प्रसाद सच्च (महान्तं च) के । ततः पवनञ्जयोऽञ्जनासुन्दरीहनुमत्पुत्रयुतः स्वपुरं समेत्य मातापितरौ
ननाम । अत्रान्तरे सीतापहारात हनुमान श्रीरामस्य मिलितः। तत्र रामस्य सीताबालनाऽवसरे सर्वबलेन हनुमान्
सान्निध्यं चकार यचत्सर्व विदितमेवास्ति । देवाज्ञापय किं करोमि ? किमहं लङ्कामिहैवानये?, जम्बूद्वीपमिहानये
किमयवा ? वारांनिधि शोषये ।। हेलोत्पाटितविन्ध्यमन्दरहिमवर्णत्रिकूटाचलं, पक्षक्षेपविवर्धमानसलिलं बक्षामि
वारांनिधिम् ? ॥ १ ॥ पातालतः किम सुधारसमानयामि ?, निप्पीड्य चन्द्रममृतं किमु वाऽऽनयामि ?। उद्यन्त-
॥ ३१५॥

·मुष्णकिरणं किमु धारयामि ?, कीनाशमाशु कणशः किमु चूर्णयानि ? ॥ २ ॥ इत्यादि जल्पनं हनुमतो ज्ञातव्यं बहुशः । ततः पवनञ्जयः वपुत्राय हनुमते राज्यं दत्त्वा दीक्षां गृहीत्वा सर्वकर्मक्षयं कृत्वा मुक्तिं गतः । अञ्ज- नासुन्दर्यपि मुनिचन्द्रसूरिपार्वे संयमग्रहणात् क्षीणकर्मणी मुक्तिं गता। हनुमानपि चिरकालं पृथिवीं पालयन् श्रीशत्रुञ्जयादितीर्थेषु यात्रां चकार । पुनःस्वपुत्रं राज्ये निवेश्य श्रीदेवसूरिगुरुपाद्ये दीक्षां जग्राह हनुमान् । क्रमादुन- महातपः कुर्वाणः शत्रुञ्जये गतः। तत्र केवलज्ञानमवाप्य मुक्तिं ययौ हनुमान्। इति अञ्जनासुन्दरीकथा समाप्ता ॥१॥ अत्र केनापि हेतुना सिरिदेवीकहा नत्थि ॥ १५ ॥ मनसा वचसाऽङ्गेन, शुद्धं शीलं प्रपालयेत् । ज्येष्ठेव लभते प्राणी, कल्याणसुखसम्पदम् ॥ १॥ तथाहि-कुण्डग्रामे सिद्धार्थभूपतिायाध्वना पृथ्वीं पालयामास । तस्य प्रिया त्रिशलाहा राज्ञी सच्छी- लशालिनी बभूव । तयोः सत्स्वमसूचितः शुभे वासरे पुत्रोऽभवत् । तस्य जन्मोत्सवं कृत्वा नन्दिवर्द्धन इति नाम दत्तम् । क्रमावर्धमानः कुमारः शस्त्रशास्त्रकलाः पण्डितोपान्ते पाठितः। इतः कालान्तरे चतुर्दशस्वप्नसूचितः पुत्रोऽजनि । तत इन्द्रादिभिर्जन्ममहः कृतः। मातापितृभ्यां वईमान इति नाम दत्तम् । इतो विशालायां युयाँ ,

·धीर
मरची
२ पिनागे
ज्येष्ठा-
कथा।
चेटको राजा राज्यं करोति स्म । तस्य पुत्री ज्येष्ठा रूपलावण्यशालिनी बभूव ।क्रमात् सर्वकलाकुशलाऽजनिष्टं
एकदा राज्ञोक्तं भो मनिन् ! इयं कन्या कस्सै वराय दास्यते । तदा मत्रिणोक्तं कुण्डग्रामे सिद्धार्थभूपस्य नन्दि-
वर्द्धनो नाम्ना कुमारोऽस्ति । सोऽस्याः कन्याया योग्योऽस्ति । ततस्तेन राज्ञा चेटकेन दूतप्रेषणादिना ज्ञापित।
मम पुत्री समन्ति, तव पुत्रोऽस्ति, द्वयोविवाहः क्रियते । ततोऽवमृश्य राज्ञोक्तम्-अस्तु । ततो राज्ञा चेटकेन
ज्येष्ठा पुत्री नन्दिवर्धनाय विश्राणिता महामहपूर्वम् । ज्येष्ठा श्रीवर्द्धमानपार्थेऽन्येद्युर्धर्म श्रोतुंगता । तत्र धर्मोपदेशः
श्रुत इति-धर्माजन्म कुले शरीरपटुता सौभाग्यमायुर्बलं, धर्मेणैव भवन्ति निर्मलयशोविद्यार्थसम्पत्तयः ॥"
पद्मावत्या ज्येष्ठापराभिधया सम्यक्त्वमूलो द्वादशवतसमन्वितो धर्मोऽङ्गीकृतः । पद्मावती तु देवैरपि खशी-
लाघाल्यमाना न चलति । इति शक्रमुखात कोऽपि देवः श्रुत्वा तां शीलाचालयितुं तवान्येत्यापहत्य बने मुमोच ।
तत्र च ज्येष्ठा स्वधर्म कुर्वाणा मनाग न चचाल । स च देवो भूरितुरङ्गेमपत्तिप्रभृतिमहासेनां विकुळ तत्रागाचा
पद्मावती चालयितुम् । तत्र तस्याः पार्धे गत्वा प्राह-भो मृगनेत्रे ! त्वमत्रैकाकिनी वर्तसे । ममैवंविधा विभू-
तिरस्ति । तेन त्वं मम पत्नी भव । सुखमेकान्तिकं भविष्यति । तया तु कर्णयोरङ्गुल्यौ क्षित्वा प्रोक्तम्-यदि
॥३१६॥

·देवकुमारः समेति तदाऽहं स्वयमङ्गीकृतं पति मुक्त्वा नान्यमङ्गीकरोमि । ततो राज्ञोक्तं त्वमेकाकिनी वनेत्रासि । अहन्तु यदि बलादपि त्वामङ्गीकरिष्यामि तदा त्वया किं करिप्यते १ । पद्मावत्योक्तं यदि समधिकं करिष्यसि तदाऽहमात्महत्यां तुभ्यं दास्यामि । एवं बहुशोऽपि तेन जल्पितेन यदा सा पद्मावती नाचचाल, तदा स देवः प्रादुर्भूय प्राह-त्वं धन्यासि कृतपुण्यासि सतीतमासि।इत्युक्त्वा तस्याः स्तुतिं कृत्वा देवः कुण्डलद्वयं वितीर्य स्वस्थाने मुमोच। देवो भूपाग्रे वदति-भूप! तवेयं पत्नी महासती। मया चालिताऽपि न चलिता शीलात् ।ततो देवः खर्गे गतः। क्रमात् पद्मावती श्रीवर्द्धमानखामिपार्श्वे दीक्षां गृहीत्वा सर्वकर्मक्षयान्मुक्तिं गता। इति ज्येष्ठाकथा समाप्ता ॥ १६ ॥ जिननाथोदितं धर्म, कुर्वाणो भावतोऽनिशम् । सुज्येष्ठेवाक्षयं स्थानं, भवति (लभते) भविको जनः॥१॥ तथाहि-विशालायां पुरि चेटको राजा राज्यं कुरुते स्म । तस्य द्वे सुते मियः प्रीतिस्यूते सुज्येष्ठाचिल्लणे बभू- वतुः। प्रपञ्चेन चिल्लणा श्रेणिकेन परिणीता । सुज्येष्ठा तु चिल्लणाविरहाद्विरागवत्यभूत् । सुज्येष्ठा श्रीचन्दनाया अन्तिके व्रतं जग्राह । तीव्रतपःपरा सुज्येष्ठा बभूव । अन्तर्वसति गुप्तेव, कदाचित्तपनातपे । आतापनां प्रतायन्ती, जिनातां तनुते. म सा ॥ १ ॥ इतश्च नाम्ना पेढालः, परिव्राडेति खेचरः । सिद्धोऽनवद्यविद्यानां, न्यासपात्रं ·धीमरते. २विभागे सुज्येष्ठा- कथा। समर्माहते ॥ २॥ परित्रणितलीनाया, निष्कामाया य आत्मजः । जातो ब्रह्मविदः स स्याद्विद्यानां पात्रमुत्त- मम् ॥ ३ ॥ ततः पेढालेन विद्याभृताऽन्यदा विमानारूढेन गच्छता साध्वी तपः कुर्वती दृष्टा । तां पश्यन् मोहितः खगः। स च विद्याभृत् मधुकरं विकुळ तस्याः साध्व्या आतापनां कुर्वत्या योनौ भ्रमररूपेण स्ववीर्यमक्षि- पत् । क्रमेण सुज्येष्ठाया गर्भः साध्वीमिर्जातः । हक्किता सा ताभिः-रे पापिष्ठे ! त्वमेवंविधं कार्य किं कृतवती । तया प्रोचे-भो महासति ! मया कुत्रापि मनसाऽपि शीलं न खण्डितम् । शरीरं पश्चात्तिष्ठतु । ततस्ताभिर्ज्ञानी पृष्टः । भगवन्नियं सती अथवा असती । तेन ज्ञानिनोक्तम्-इयं साध्वी सर्वासु सतीपु मुख्याऽस्ति ।अस्या योनौ विद्याधरेण खं वीयं रहसि क्षिप्तम् । अनया तु न ज्ञातम् । ततः सुज्येष्ठया पुत्रोऽसावि । स तु बालः श्राद्धा- लये वद्धितः । सत्यकिरिति नाम जातम् । स सत्यकिः साध्वीभिः सहकदा श्रीवीरजिनपार्थे गतः। साध्वीभिः प्रभुर्नतः । तदा कालसंदीपनामा खेटकस्तत्र समवसरणे प्रर्नु पृष्टवान्-भगवन् ! को मां हन्ता भविष्यति । प्रमुणोक्तम्-इतः सत्यकितो मृत्युस्ते भविष्यति। ततः स कालसंदीपो मनसि ध्यौ-अहो कौतुकं, मामेय वालो हनिष्यति । स बाल आर्याभिालितो घीमानेकादशाङ्गानि कर्णश्रुत्यैवाथ्यगात् । तीव्रप्राग्जन्मसंस्कारात् स ।

·पालो विद्या अनेकशोऽतीवाना अस्मरत् । प्रसद्य प्रसन्ना देवतास्तं प्रति प्रोचुः। त्वं रोहिणी केवलां साघय। तस्यां सिद्धायां रोहिण्यां वयं सिद्धा भविष्यामस्तव । तां रोहिणी साधयतस्तव सप्तमो भवः । तया विद्यया त्वं पातकीतिकृत्वा पञ्चसु जन्मसु हतः। पठे तु भवे षण्मासशेषायुपि सति रोहिणी तुष्टाऽभूत्त्वयि । तदा त्वया स्वल्पायुष्कत्वान्नाङ्गीकृता । तेनास्मिन् भवे तव प्रसन्ना भविष्यति रोहिणी सद्यो विनापहारिणी । ततोऽसौ सत्यकिरूर्ध्वमुखस्तपस्तपति । विद्यासाधनार्थमुच्चैश्चितां निप्पाद्य देहदाहार्थं वह्रि लात्वा चितामध्यस्थ एवं पाह-अहमस्यां चितायां प्रविश्य ज्वलिप्यामि रोहिणी विद्यासाधनाथ, तेन सिध्यतु सा विद्या ममेति माह । ततो इतवहिना जाज्वल्यमानायां संचरन् सत्यकिरङ्गुष्ठेन विद्यां स्मरंश्च मत्रं पुनः पुनर्जपति स्म । तदा समेत्य कालसंदीपस्तां चितां भूरिकाष्ठभरैर्वभार तथा यथाऽसौ भस्मसाद्भवति । एवं तस्य कालसंदीपस्य विनं कुर्वतः सप्तमे दिने प्रत्यक्षीभूय देवता तं विघ्नकारकं न्यवारयत् । तं सत्सकि प्रति देवता रोहिणी प्राह- यच्छ त्वं प्रतीकमेकं मे येन प्रतीकेन तथाङ्गं प्रविशामि । ततः सत्यकिना खं भालं दत्तम् । ततः सा रोहिणी भालेन कृत्वा तस्य सत्यकेदेहं प्रविवेश । ततस्तदा तस्य तृतीयं नेत्रमभूत् । असौ त्रिनेत्र इति ख्याति- .

·सुज्येष्ठा-
कथा।
घरगुत्ती
२पिमागे
मगात् । मातुमें ब्रह्मनिष्ठाया अनेन पेढालेन ब्रह्मविप्लवेन कलङ्को विदधे इति ध्यात्वा सत्यकिः पेढालं
हतवान् । ततः सत्लकिर्विद्यया बलिष्ठः स कालसंदीपं हन्तुं बम्भ्रमीति सदा । ततः कालसंदीपो विभ्यत् पुरत्रयं
दृढं कृत्या स्वयं तन्मध्येऽस्यात् । तच पुरत्रयं सत्यकिर्भस्मसाच्चके । पलायमानो वारिधेरंतः प्रविश्य स्थितः
कालसंदीपः । सत्यकिना हतो नरके जगाम । तत्र क्रमात् सत्यकिः विद्याबलादनेकासु तपखिपत्नीषु भोगान्
मुझे स्म । यः कश्चित्तेन सह विरोधं करोति तममिना भस्मीकरोति सत्यकिः स्त्रीलम्पटः सत्यकिविद्याबलाद्यां यां
वयाँ स्त्रीं पश्यति तां तां मुझे म । ततो भिक्षुवेपभृत् विश्वं भ्रमति स्म । पुष्पकेतनविमानं विद्यया निप्पाय
तदारूढो ब्योन्नि चचाल। नन्दीनन्दीकेशनामानौ मित्रे द्वे तस्याभूताम् । अथ उज्जयिनीशस्य प्रद्योतनस्य भूपस्य
शिवां मियां मुक्त्वा सर्वाः प्रिया मुझे स्म सत्यकिः । ततस्तं सत्यकि स्त्रीलम्पटं विज्ञाय राजा तस्य वधाय
पृथक पृयग् जनान् पप्रच्छ । उमानाम्नी गणिका सत्यकिवधाय बीटकं जग्राहं । अहं तस्य हननविषये मर्म
विलोकयामि इत्युक्त्वा गवाक्षे तस्यौ । तामुमा रूपवतीं दृष्ट्वा सत्यकिः कामयामास । पुष्पकविमानाधिरूढां
तां कृत्वा सत्यकिश्चचाल । तया सह भोगान् मुके । सा बाणान् पञ्च मुञ्चति । तान् वाणान् सत्यकिर्जयाह । तैः
॥३१८॥

·पञ्चभिर्वाणैः सत्यकिर्जगद् वशीचकार । तया सह संवसतस्तस्य बहुः कालो गतः।अन्येद्युस्तं विश्वस्त साऽपृच्छत्-~ तव वर्मणि सदा सन्निहिता विद्याः स्युरथवा पार्थे कस्य (हि) चित् । स प्राह-सदैव यनितस्यान्ते, रतियत्रक्षण विना । सदा सन्निहिताः सन्ति, सत्यमित्याह सत्यकिः ॥१॥ ततः सा छन्नं प्रद्योतपार्श्वमेत्य प्राह-अयं सत्य- किर्यदा मया सह भोगं मुझे तदा स्वां रोहिणी विद्यां खड्ने मुञ्चति । तदा कोऽपि समेत्य तं हन्ति तदा हन्यते। अन्यथा न केनापि हन्तुं शक्यते। तदा राज्ञा एको भृत्यो गणितपत्रच्छेददक्षस्तस्य वधायादिष्टः । उक्तं च राज्ञा- तथा त्वया सत्सकिः खङ्गेन हन्तव्यो यथा वेश्यासौ उमानाम्नी न हन्यते । तेन भृत्येनोक्तं-तथा मया कर्तव्यं यथा स एव हनिष्यते मया । ततः सा वेश्या सत्सकिपाः गता। यदा सत्यकिस्तया सह भैथुनं कर्तुं प्रथमं खां रोहिणी विद्यां खड्ने पृथग मुमोच । ततो यावत्तया सह भोगान् भोक्तुं लग्नः तदा स भृत्यो यावत्तं हन्तुं लग्नः तदा परैर्भटैः प्रोक्तः-तथा त्वया कर्तव्यं यथाऽसौ सन्निहितो म्रियते। तदा तेन भृत्येन सत्यकिः सप्रियो हतः। निजस्वामिनं हतं ज्ञात्वा (पुर्युपरि शिलां कृत्वा ) नन्दीशेनोक्तं-मम खामी त्वया घार्तितस्तेनाहं त्वां खपुरसहितं हनिष्यामि । ततः प्रद्योतः प्राह-यत्त्वं कथयसि तदहं करिष्यामि । शिलां पश्चात्कुरु । ततो नन्दीशो जगौ-मदीयस्वामी ·वरची २ विमागे मृगावती- वृत्तं। यादृश्यामवस्थायां हतस्तादृश्यामवस्थायां प्रासादे स्वपरिवारयुतः पूज्यते तदा मुञ्चामि । ततः प्रद्योतस्तथा चकार । ततस्तेन नन्दीशेन खखामी सर्वत्र ग्रामे ग्रामे पूजितः कारितः। ततोऽपि लोकैस्तथा पूज्यते । इतः सुज्येष्ठा महासती श्रीमहावीरजिनोपदेशान्नानाविधं तपः कुर्वाणा क्रमात्सर्वकर्मक्षयात्केवलज्ञानं प्राप्य मुक्ति ययौ। प्रद्योतभूपस्य पत्नी शिवाऽपि श्रीवीरपाचे दीक्षा लात्वा शुद्धशीला सर्वकर्मक्षयान्मुक्तिं ययौ । इति शिवाकथा- प्यत्र ज्ञेया । इति सुज्येष्ठाशिवयोः कथा समाप्ता ॥ १७ ॥ जीवो निन्दन स्वयं कर्म, कुत्सितं खान्यगर्हितम् । मृगावतीव लभते, केवलज्ञानमद्भुतम् ॥१॥ तथाहि-साकेतनाम्नि पत्तने सुरप्रियाह्वो यक्षोऽभूत् । विचित्रं रूपं तस्य यक्षस्य प्रतिवर्ष चित्र्यते । स यक्षश्चित्रितः सन् चित्रकं हन्ति । यदि न चिन्यते स तदा ग्रामलोकं हन्ति वर्ष यावत् । ततश्चित्रकरकुलं नष्टम् । ततो राजा प्रजादुष्टमारिभीरुश्चित्रकरान् खभटान् प्रेष्य समीपे आनैपीत् । ततस्तेषां चित्रकराणां सर्वेषां नामानि लिखित्वा कुम्भे क्षिप्तानि । यस्य नाम निस्सरति स यात्रादिने चित्रयति यक्षा ततस्त चित्रकर यक्षो हन्ति स्म । एवं काले गच्छति कोऽपि चित्रकरदारकः कौशाम्बीतः सचित्रकौशलसिद्धये वृद्धायाचित्रकर्यां गृहे ·समागात् । तामातरं कृत्वा स्थितः सः। पुत्रस्य घटे नाम्नि तदाऽऽयाते कृतान्तलेख इव वृद्धा मन्ती वक्षः कराघातैः खपुत्रपुरो रुरोदतराम्।ततभित्रको वैदेशिकः प्राहेति-चित्रयिष्याम्यहं यक्षं, यक्षाराधनदक्षधीः।मह्यं न घन्तको माता, तत्र घातक्षमो भवेत् ॥ १ ॥ इति प्रबोध्य तां वृद्धां कृत्वा पठं तपः पवित्रीभूय तस्मिन् पर्वदिने स युवा यक्षगृहे गतः। चारुचन्द्रकस्तूरीकाधधिवासितैर्नवैः कूर्चकैप्टयित्वा अष्टधामुखं पद्यामुखप्रदत्तसारसौरभ- मूर्तेर्यक्षस्यार्चा चित्रयामास चित्रको भक्त्या । मनोवचनकायैः संवरितात्मा चित्रको यक्षमेकानचेतसा चित्रयि- त्वाऽने भूत्वा च कृताञ्जलिराह-" मया चित्रयता त्वां यदयुक्तं विहितं मनाग।प्रसद्यः तत्समं सद्यः, क्षमख त्वं ममोपरि ॥ १ ॥ त्वमेव त्रिजगजन्तुहितवात्सल्यकारकः । त्वयि तुष्टे जनः किं किं ?, शुभं न लभते खलु ॥ २ ॥" आकर्यैतत् सुरप्रिययक्षो हृष्टोऽवग्-भो चित्रक! तुष्टोऽस्मि तुभ्यं । वरं मार्गय । चित्रको जगौ- यदि तुष्टोऽसि त्वं तदाऽतः परं प्रजाघातःश्वभ्रप्रदोन कर्तव्यः । यतः-“जीवानां हिंसया जीवा, लभन्ते नरके:- सुखम् । यो न कुर्याद्वधं जन्तोस्तस्य खर्गसुखं भवेत् ॥ १॥” इत्यादि तद्वाक्यं श्रुत्वा हृष्टो यक्षो जगाद-अतः परं जीवहिंसा मया न कर्तव्या । अयं तु वरः परोपकाराय मम हितकृते याचितस्त्वया । खस्सै वरं वृणीप्य ।

·मृगावती-
वृत्तं।
२ पिनागे
ततः चित्रकः प्राहेति-भो!भो! यक्षपते! तात, विश्रान्तोऽस्मि (सि) तदस्तु मे।दृष्टे मयाऽङ्गदेशेऽपि, सर्वं भवतु तद्वपुः
॥१॥यक्षः पाह-एवं भवतु । ततो हृष्टश्चित्रको यक्षं नत्वा पुरमध्ये सर्व यक्षदत्तवरादिस्वरूपं ज्ञापयित्वा राजानं
प्रमोदयामास । ततः पुरमध्ये महोत्सवोऽभूत् । ततः कमात् स कौशाम्बी शतानीकभुपपालितां ययौ चित्रकृत् ।
राज्ञो मिलितथ । राज्ञा स्वां चित्रशालां चित्रयितुं तस्मै दत्ता । तस्य चित्रशालां चित्रयतो नानाव्याघ्रहसमृग-
जम्यूकैणादिरूपैः एकदा मृगावत्या नृपपत्याश्वेटकभूपसुताया गवाक्षस्थाया जालकान्तरेण क्रमाङ्गुलिदृष्टिगोचरे
पपात । तदा तस्य चित्रकस्य तस्य रूपं चित्रयतो यक्षदत्तवराद्यादृशं समस्ति तादृशमभूत् । ऊरौ मपीलवोऽप-
तत् । स चित्रकृन्मपीविन्दं ममार्ज । मार्जितं मपीविन्दु मृगावतीरूपस्योरौ पुनः पुनः पतन्तं दृष्ट्वा चित्रकृचिन्त-
यामासेति ।-निर्भाग्यस्य विपत्ताप, इवोन्मृष्टोऽपि यन्मुहुः । मपीलवोऽपतत्तस्यास्तन्मन्येऽस्तीह लाञ्छनम् ॥ १॥
ततस्तद्रूपं मृगावत्याश्चित्रितं वीक्ष्य हृष्टोऽपि भूप ऊरुविन्दुदर्शनात् क्रुद्दोऽभूत्तस्मिन् चित्रकरे । दध्यौ च भूपः-
एप पापमानवोऽस्ति । अनेन मृगावती विप्लुतैव । इहोरौ संस्थायी विन्दुरित्यन्यथा कथं जानात्येपः । ततो रुष्टो
राजा चित्रकारं हन्तुमादिष्टवान् । तदा चित्रकारास्तत्रैत्य प्रोचुः-खामिन् ! अस्य यक्षदत्तः प्रसादोऽस्ति । तेनै-
।
॥३२०॥

·वंविधं रूपं लिखितमनेन । असौ निदोंपोऽस्ति । तदभिज्ञानाय कुनिकाया दास्या मुखे दर्शिते तस्या यथास्थितं रूपं लिखितं चित्रे तेन । तथापि राजा रुष्टः सन् तस्याङ्गुलीमेकां छिन्नवान् । ततश्चित्रकरोऽमर्परसोत्कर्षी चिन्त- यामासेति-राजानं धिगस्तु । येनाहं मुधा प्रापितोऽवस्थामीदृशीम् । तथा कुर्वे यथाऽस्या राज्ञा सह वियोगं कारयिष्यामि । इति विचिन्त्य मृगावत्या रूपं पटलिखितं विधायावन्त्यां गत्वा चण्डप्रद्योताय तद्वैरिणे दर्शया- मास । स तद्रूपं चित्रलिखितं वीक्ष्य चमत्कृतो राजा मस्तकं धूनयन्नाह-कस्या रूपमिदम् ? । तेनोक्तं-शतानी- कभूपस्य पल्या मृगावत्याः । ग्राह्या शक्त्या वलेन मयाऽसाविति दध्यौ चण्डप्रद्योतः। ततो वज्रजङ्घाख्यं दूतं मृगावत्या याचनाय शतानीकभूपपाधै प्रेषयामास । तत्र गत्वा दूतो जगौ-चण्डप्रद्योतो मृगावती याचते । त्वां प्रत्येवं प्राह च-त्रपुणीव मणि३वं, त्वय्याभाति मृगावती । साऽस्मभ्यं प्रेष्यतां नांघौ, मौलिौलौ हि युज्यते ॥ १॥ जीवितव्यं च राज्यं च, प्रेप्य रक्ष मृगावतीम् । सर्वनाशोऽशनाशेन, रक्षणीयो विचक्षणः ॥२॥ त्यजेदेकं कुलस्यार्थे० ॥ ३ ॥ ततो रुष्टः शतानीको जगौ-मद्राि जल्प त्वं गत्वा वखाम्यन्तिके इति-त्रपुणीव मणि३व, त्वयि भाति मृगावती । इहास्तु तदियं नांघ्रौ, मौलिमौलौ हि युज्यते ॥ १॥ राज्यं च जीवितव्यं

·भीमर
परतूती
२ विभागे
मृगावती
वृत्तं।
॥ ३२१॥
च, रक्ष्यं प्रेष्य वरं धनम् । सर्वनाशोऽशनाशेन, रक्षणीयो विचक्षणैः ॥ २ ॥ ततः स दूतोऽम्येत्य चण्डप्रद्योतं
प्रति माह शतानीकोक्तम् । ततश्चण्डश्चतुर्दशनृपान्वितोऽहाय प्रयाणं चक्रे । ग्रीप्मरविरिव शोपयन् जलाशयान्
प्रचण्डपवन इव धूल्या नभइछादयन् चण्डप्रद्योतः प्रतस्थे मार्गे। तमायान्तं चण्डं श्रुत्वा सन्नह्य सर्वसैन्यं स्थितः।
कियती वेलां युद्धं कृत्वा शतानीको वैरिसेनां वहीं विलोक्याकस्मादतीसारान्मृति गतः । प्रियं मृतं मत्वा मृगावती
दध्यौ-सूनुर्मे वालोऽस्ति, वैरियुतु बलवान् भर्ता परलोकं गतः । तेन छलेन स्वशीलं रक्षणीयं मया। भर्तुःप्रेतकर्म
कृत्वा दूतं शिक्षयित्वा मृगावती चण्डपार्श्वे औपीत् । चण्डपार्चे गत्वाऽवग् दूतो मृगावत्योक्तमिति-मृगावती वक्ति-
भर्ता मम मृतः, पुत्रस्तूदयनो लघुरस्ति । तस्य राज्यं भवति तदा मया त्वद्वाञ्छा पूर्यते । अधुना तु भर्तृशोकोऽस्ति ।
प्रथमममुं वर्ष सजं कारय । धनधान्यादिभिर्भर । मम पुत्रो राज्ययोग्यो भवति । ततोऽहं सुस्थिता पुत्रमंत्र मुक्त्वा
तब पार्चे समेप्यामि । यदि त्वं मयि बलात्कार करिष्यसि तदाऽहमात्महत्यां करिष्यामि । यथा तथा तु त्वया
राज्यं ग्रहीतुं दुःशकमस्ति । इत्यं त्वावयोः समाधिर्भवति । अत्र द्विपो बहवः समीपे सन्ति बलिष्ठाः। अधुना
पचारन्छ । ततश्चण्डप्रद्योतो हृष्टः स्वपुरमेय चतुर्दशभूपैः सह अवन्तीकौशाम्ब्योरन्तरे पुरुषमात्रे भूतले. पुरु-
॥ ३२१ ॥

·पान्निवेश्य हस्ताद्धस्तमिष्टिकानिचयैस्तूर्णमानीतैर्वप्रं कारयामास । तदा मृगावत्या ज्ञापितम्-अहं न त्वां मन- साऽपीच्छामि, कायस्तु दूरे तिष्ठतु । मया तु शीलरक्षायै प्रपञ्चोऽयं वप्रकरणरूपः कृतः । ततः क्रुद्धः प्रद्योतः सन्नध सवा सेनां चचाल कौशाम्बी प्रति । कौशाम्बीसमीपे गत्वा चण्डेन ज्ञापितम्-भो मृगावति! यदि त्वमात्मनश्चात्मपुत्रस्य हितं वाञ्छसि तदाऽत्रागच्छ, नो चेत्सर्वं राज्यादि गतमेव तव । इतः श्रीवीरजिनः सर्वज्ञ- स्तच्छीलमाहात्म्यकर्षितस्तत्रागत्य समवासापीत् । मृगावती प्रभुमागतं ज्ञात्वा पुरद्वारमुदघाट्य श्रीवर्द्धमानं नन्तुं समवसरणे गता । देवा अनेके तत्रागताः । प्रभोरनुभावाद्वैरं मुक्त्वा चण्डप्रद्योतोऽपि श्रीवीरं प्रणम्य धर्म श्रोतुमुपविष्टः । प्रभुणा धर्मदेशना विदधे । इतः कोऽपि तदा नाथं तत्राम्येत्य हृदयेगूढं स्वमीहितं दधानः प्रभोः पुरः स्थितः । प्रभुणोक्तं-पृच्छतु भवान् । स जगौं धन्वी-भगवन् ! या सा सा सेति । तदा प्रभुणोक्तं- भो धन्विन् ! या सा सा सैव । तदा गौतमः प्रपच्छ. भगवन् ! कः प्रश्नोऽयं कृतोऽनेन? । अस्य प्रत्युत्तरं विस्तरात् कथय । भगवानाह-चम्पापुर्यामेकः स्वर्णकारो धनी । यां यां कन्यां विलोकते स्म ततो ततो धनदानेन । व्युवाह सः । क्रमात् पञ्चशती कन्यानामभूत् तस्य गृहे । सर्वासां प्रत्येकमाभरणादीनि भूषणानि कारयामास । ।

·मृगावती-
गो
भरती
२षिमागे
यस्या थारों यस्मिन् दिने भवति सा शृङ्गारं करोति । नान्या । इतः कस्मिंश्चित् कार्ये स्वर्णकारे गते सर्वाः शृङ्गार
चक्रुः । तदा ताः कृतशृङ्गारा दृष्ट्वा स स्वर्णकृद् द्विष्टस्तास्तास्ताडयामास । ततस्तासां रक्षार्थ द्वारे एव तिष्ठति
स्वर्णकृत् । स कदाऽपि निजे गृहे किमपि मित्रं न भोजयति । स्वयं कस्यापि गृहे न याति। ताः सर्वाः कारागार इव
स्वगृहे स्थिताःवंसं मन्यन्ते। एकदा बलात् केनापि सुहृदा स्वगृहे भोजयितुं स्वर्णकृन्निमन्त्रितः गतः। ताः सर्वा हृष्टाः।
ऋतलानलेपमण्डनाः पश्यन्त्यो दर्पगेषु खं खं मुखं तस्थुः । तदाऽकस्मात् स्वर्णकृत् तत्रागात् । भार्यास्ताः तथाविधा
वीक्ष्य एका तायत् फुधा हन्तुं दधावे। तां मस्तके जघान यदा तदाऽन्याभिः पत्नीभिर्विमृश्य स्खमाणरक्षार्थ
दर्पणाः क्षिप्ताः। तासां सर्वासां दर्पणघातान्मृतः स्वर्णकृदपि । पश्चात्तापपरा ता अपि अमिप्रवेशादिना वमृति
चक्रुः । ता विपद्य पश्चाचापेनाकामनिर्जरया च स्त्रीणामेकोना पञ्चशती पहयां पुंस्त्वेनोत्पन्नाः । ते च क्रमात
पयां तस्करा बभूवुः । पूर्वमृता खर्णकृत्मिया कस्यापि रोरस्य विप्रस्य पुत्रोऽभूत् । स्वर्णकारस्तु कस्यचिच्छेष्ठिनः
पुत्री जाता। बालायाः पितृभ्यां तस्या बालायाः पालकः कृतः। सा तु बाला शिशुत्वेन रुरोदात्यर्थ । स बालपालको
यदा यदा तस्या गुह्ये हस्तं दत्वे तदा तदा सा मुदिता भवति। अन्यथा रौति स्म ।तं तथा कुर्वाणं तदा पितृभ्यां
॥ ३२२॥

·वीक्ष्य हधितो। निष्काशितश्च स्वगृहात् । ततो भ्रमन् एकोनपञ्चशतचौराणां मिलितः। पञ्चशती जाता | सर्वे सम्भूय चौर्यं कुर्वन्ति । एकदा ते चौराः श्रेष्ठिगृहे चौर्यार्थ प्रविष्टाः । तान् धनं गृह्णानान् वीक्ष्य साऽऽकुला श्रेष्ठिपुत्री जगौ-यूयं किं धनमेव गृह्णीत ? । मां स्वीं कथं न गृह्णीत? । ततस्तैः सा जगृहे । स्वस्थाने नीता। गतैस्तैरेकैव पत्नी कृता। सा तु सर्वेषां तेषां रतदानेन न तृप्यति । चौरैर्विमृष्टम्-इयं वराकी एकाकिन्यस्ति । वयं तु वहवः स्मः । तेन मरिष्यति। ततो द्वितीया तैरानीता प्रिया । सा पूर्वस्त्री तां सपत्नीमसहमाना हन्तुमिच्छति । इतो गतेषु तेषु चौरेषु चौर्याय पूर्वभार्याऽतिकोपिनी तां नवीनां कूपे प्रक्षेपयामास । ततस्तैरागतैस्तस्याः स्त्रिया वृत्तान्ते पृष्टे सा पत्नी जगौ-अहं किं तस्या रक्षणे यामिकीकृताऽस्मि । ते ध्युशौराः-अनयैव-सा हता। द्विजोऽपि व्यमृशत्-किं मे सा वसा ?। यस्या मया पूर्व योनि स्पृशता सुखमभूत् । इहागतोऽस्ति सर्वज्ञ इति ध्यात्वा समागलान मनसा संशयमपृच्छम् । लज्जया भगवन् ! या सा सा सा। अस्माभिस्तुप्रोक्तं-या सा सा सैवेति । यतः- "एवं च वञ्चनाचञ्चत्पञ्चत्वादिविडम्बनैः। रागढपादयो लोकान्, दुःखयन्ति भवे भवे!॥१॥" इत्याकर्ण्य स चौरः संविनवान् प्रभोः पार्थे व्रतं प्राप्य पल्लीं गत्वा प्रबोध्य तांश्चौरान प्रावाजयन्निजान् । उत्थाय नाथमानम्य,

·धीमरते.
भारती
२पिमागे
मृमावती-
वृत्तं।
1 ३२३॥
जगाद च मृगावती । प्रवजिप्याम्यहं चण्डप्रद्योतानुज्ञया प्रभो ! ॥१॥ चण्डः प्राह-बद्रोचते तत् कुरु ।
त्वपुत्रः स्वं राज्यं करोतु । ततः प्रद्योतो वीरवचसा प्रमृष्टवैरो मृगावतीसुतमुदयनं कौशाम्न्यां राज्येऽतिष्ठिपत् ।
प्रद्योतस्याष्टाभिः प्रियाभिः सह मृगावती व्रतं जग्राह । ततः प्रमुणा ताः सर्वा मृगावतीयुताश्चन्दनायै सामाचारी
शिक्षितुमर्पिताः । ततश्चण्डप्रद्योतो धर्ममङ्गीकृत्य स्वपुरं ययौ । ततः प्रभुः पृथ्वी प्रतिबोध्य बहुकालेन पुनरपि
कौशाम्ब्यां समवासापीत् । तदा तृतीयपौरुप्यां भगवद्वचः श्रोतुं चन्द्रसूर्यो स्वस्खविमानगौ प्रमुं नन्तुं चागतौ ।
रविविमानतेजोभिस्तदा रात्रिः समायाताऽपि केनापि न ज्ञाता । सन्ध्यां मत्वा तदा चन्दना प्रवर्तिनी खोपाश्रये गत्वा
प्रतिक्रमणादि सर्वा क्रियां कृत्वा सुप्ता । इतश्चन्द्रसूर्ययोः खस्थानं गतयोमगावती भीता । खोपाश्रयं गता। ई--
पथिकी प्रतिक्रम्य प्रतिक्रमणं कृत्वा स्वामिनी प्रति माह मृगावती-अहं मुग्धा सती इयती वेलां-तत्र स्थिता ।
चन्दनाऽवग्-महति कुले समुत्पन्नाया गृहीतदीक्षाया रात्रौ उपाश्रयाद्वहिः स्थातुं न युक्तम् । मृगावती पदयो-
लेगित्वाऽवग्-अनैतन्यादिदं जज्ञे तव क्षम्यतां भगवति ! चन्दनायास्तदा निन्द्रा समागात् । मृगावती खयंकृतं
कर्म निन्दन्ती सर्वे कर्म शुभाशुभं क्षित्वा केवलज्ञानं प्राप । तदानीं तत्र सर्पमागच्छन्तं दृष्ट्वा मृगावती भगवत्या
॥३२३॥

·हस्तमन्यतश्चकार । तदा सहसा चन्दना जागरिता सती प्राह-रे दुराचारे! मम हस्तोऽन्यत्र कयं कृतः । तयोचे-सर्प आगच्छन्नस्ति । तेन वचसोत्थाय चन्दना जगौ-त्वं कथमीदृशे ध्वान्ते सर्प द्रक्ष्यसि ? । तयोक्तं- ज्ञानेन । चन्दनया चोक्तं-किं ज्ञानं, प्रतिपाति अप्रतिपाति वा ? । मृगावत्योक्तं त्वत्प्रसादादप्रतिपाति । ततस्तदा । चन्दनाया मृगावत्याः पादयोः पतित्वा क्षमणकं कुर्वत्याः केवलज्ञानमुत्पन्नम् । इति मृगावतीकथा ॥ १८ ॥ प्रभावतीकथा उदयनकथामध्ये ज्ञेया ॥ १९ ॥ पालयन रुचिरं शीलं, शुद्धभावेन देहवान् । चिल्लणेव समानोति, कल्याणकमलां किल ॥१॥ तथाहि-विशालायां पुरि चेटीकृतारातिश्चेटको राजा राज्यं न्यायाध्वना करोति स्म । पृथक्पृधग्राज्ञीभवाः । सुखप्नसूचिताः सप्त कन्या जज्ञिरे।कमात्तासु राज्ञा वीतभये उदयनभूपतेर्दत्ता प्रभावती १। पद्मावती चम्पेशस्य दधिवाहनस्य दत्ता २। मृगावती कौशाम्बीनाथस्य शतानीकस्य दत्ता ३। शिवा प्रद्योतनस्य भूपस्योजयिनीशस्य दत्ता ४ । सुज्येष्ठा तु कुण्डग्रामाधिपस्य श्रीवीरज्येष्ठभ्रातृनन्दिवर्द्धनस्य दत्ता ५। सुज्येष्ठाचिल्लणे २ कुमारिके राज- भुवने देवकुमारिके इव तिष्ठन्त्यौ धर्मकर्मकुशले बभूवतुः । ते रूपश्रिया रतिप्रीतितुल्ये अभूताम् । कुलकलाविज्ञे ·॥ श्रीमरते. श्वरवृत्ती २.विमागे चेल्लणा- वृत्त। । ३२४॥ ते मिथः प्रीतिपरे साक्षात् सरस्वत्योर्मूर्ती इव रमेते । अन्येद्युः सुज्येष्ठाचिल्लणाभ्यामलङ्कते शुद्धान्ते कापि स्थविरा तापसी समागाद । सा च शिवधर्ममाचष्ट । तदा तु सुज्येष्ठा तापस्या प्रोक्तं धर्ममिति निराकरोत्-"कूपेषु चाधर्म स्नानं, पापीनानं च मध्यमम् । तडागे वर्जयेत् स्नानं, गृहनानं च कारयेत् ॥ १ ॥ गृहे चैवोत्तम स्वानं, जलं चैवानुशोधितम् । तस्मात्त्वं पाण्डव० २" इत्यादि सुज्येष्ठया जिनधर्मे स्थापिते सति सा तापसी उल्लुण्ठतया जल्पति । ततः स्वचेटिकापार्थादर्धचन्द्रप्रदानेन गले गृहीत्वा सा तापसी पुराबहिनिष्कासिता फालच्युतद्वीपीव सा तापसी अलब्धसन्माना प्राप्तपराभवा दध्यौ-इमां सुज्येष्ठां दुष्टगर्वितां भूयसीपु सपत्नीपु सपत्नीदुःखपात्रीकरोमि अहम् । एवं ध्यात्वा तापसी सुज्येष्ठारूपं चित्रपट्टलिखितं कृत्वा राजगृहपुरे श्रेणि- कायोपनिन्ये । तां सुज्येष्ठां चित्रपट्टलिखितां दृष्ट्वा राजा हृतचित्तो ध्यौ-किं पातालकन्या ? इत्यादि । अपृ- छद्राजा-कस्येयं पुत्री ? । विद्यमाना त्वया लिखिता अथवा अविद्यमाना। परिणीता विद्यतेऽथवा अपरिणीता। तापती प्राह-विशालेशस्य चेटकस्य भूपस्य सुज्येष्टारूपं मया लिखितमत्र । तां कन्यामुद्रोढुं वमर्हसि । नान्यः । किञ्चिदानं वितीर्य तस्यै राजा तामुद्वोढुकामः शून्यचिच इवाजनि । ततो दूतं प्रेप्य श्रेणिकराजा सुज्येष्ठां ? 11३२४॥

·प्रार्थयामास चेटकम् । न दावे पुत्रीमिमां श्रेणिकायेत्सववीच्चेटकः । दूतमुखाच्चेटकोक्तमाकर्ण्य श्रेणिकः खिन्नोऽ- भूत् । ततस्तातमनोगतभावमिङ्गिताकारेण ज्ञात्वा अभयकुमारोऽवग्-तात ! मा शौचीस्त्वं । समीहितं च करिष्येऽ- हम् । ततः पितृमनोरवपूरणाय वैनयिकबुद्धयाऽभ्येत्य खगृहेऽभयश्चित्रपटे पितृरूपमलीलिखत् । ततो गुलिकया स्वरवर्णभेदं कृत्वा वणिग्वेपं च गृहीत्वा विशाली पुरीं ययौ । उपचेटकराजान्तःपुरमापणमग्रहीदभयः। तत्रान्तः- पुरचेटीनां क्रेतव्यमधिकं ददौ च । अन्येयुरभयं श्रेणिकरूपं चित्रपट्टलिखितं नमन्तं वीक्ष्य सुज्येष्ठादासी जगो-कस्येति ? । उक्तम् । ततस्तया दास्या खामिन्या अग्रे प्रोक्तम् । ततः सुज्येष्ठया पारम्पर्येण श्रेणिकस्य रूपं ज्ञात्वा सदासीपादिभयं प्रति प्रोक्तम्-तस्य श्रेणिकस्य मया सह पाणिग्रहणं कारय। अभयेन ज्ञापितं छन्नं । किं क्रियते । तव पिता त्वां तस्मै न ददाति । ततः सुज्येष्ठया ज्ञापितं । छन्नं श्रेणिकमत्रानय । अभयेन ज्ञापितम्- मुरगायोगेनामानेप्यते मया। स त्वां परिणेष्यति। ततोऽभयेन ज्ञापितं श्रेणिकाय-यत् त्वयाऽमुष्मिन् दिने समा- गन्तव्यं । तस्मिन्नवसरे सा सुज्येष्ठा त्वामङ्गीकरिष्यति । ततः श्रेणिको हृष्टः । ततोऽभयेन तदपि सुज्येष्ठायै ज्ञापितं दिनम् । अभयेन ज्ञापिते दिने श्रेणिकः सुलसायाः सुतैत्रिंशहिः सहापरैश्च सेवकैर्युतश्च रथारूढः सुरङ्गायां - ·॥ श्रीभरते. भारची २ विमागे ! चेल्लणा- वृत्। ॥३२५॥ तमागात् । इतस्तु सुज्येष्ठां चलचित्तां गन्तुं मानसां दृष्ट्वा चिल्छणा जगौ-त्वं कुत्र गच्छन्त्यसि ?। तयोक्तं नाह- मस्मि कुत्र गत्री ?। साऽवग्-भगिनि ! सत्यं कथय । मया किमपि अद्य यावत् त्वयि गुढं न कृतम् । त्वमेवं कथं कुरुपे १ । ततः सुज्येष्ठा वगमनोदन्तं जगौ । चिलुणा जगौ-त्वां विना नाहं क्षणमपि स्थास्यामि । इतः रथमारोपयद् । अथ सुज्येष्ठा चिल्लणां प्रत्यवग्-मम रत्नकरण्डिका विस्मृताऽस्ति तामानेतुं यान्यस्मि । सुज्येष्ठा रत्न- करण्डिकां लातुं गता । इतस्तां चिल्लणां सुज्येष्ठाबुद्ध्या रथोपविष्टां वीक्ष्य भटैरक्तम्-अत्र वैरिगृहे चिरं स्थातुं न युक्तम् । ततो रथाः पश्चाहालिताः । अग्रे रथस्थश्रेणिकश्चिल्छणायुतोऽचालीत् सुरङ्गायाः । इतः सुज्येष्ठा सरलकरण्डिका तत्रागता । श्रेणिकमप्रेक्ष्य व्याकुला म्लानमुखी स्वभगिनीवियोगपीडिता उच्चैःवरं गाढं पूच्च- कारेति-चिल्लणा हुता, अहं हताऽस्मि । सुज्येष्ठारोदनं श्रुत्वा ततश्चेटकः संनह्य तत्र वैरिपृष्ठौ गन्तुं सुरङ्गापाबें समागादू यावत् तावबैरङ्गिको मुख्यसुभटोऽनग्-खामिन्नत्र मयि सेवके ईदृक्षे सति तव क उद्यमः? । ममादेश देहि ।क्षणमात्रतो वैरिणं हत्वा चिल्लणां पश्चादानयिष्यामि। ततः खाम्यादेशं प्राप्य वैरङ्गिको रथस्थः श्रेणिकपृयेऽचा- लीत् । वैरङ्गिकेन सुरङ्गामध्ये गत्वा युद्धं कुर्वाणेन सुलसायाः पुत्रा द्वात्रिंशत् हताः । ततः श्रेणिकः सुरङ्गाया ·निःगृत्स राजगृहं प्रत्सचालीत् ।वैरङ्गिके पश्चात् समागते चिल्लणावियोगात् सुज्येष्ठा विषयविरक्ता पितरमापृच्छय चन्दनायाः समीपे प्रवन्यामुपाददौ । इतः सुज्येष्ठा इति जल्पन्तं श्रेणिकं प्रति चिल्लणाऽवग्-सुज्येष्ठा नागताऽत्रेश!। ततनिष्ठाऽस्मि गिट्टणा । श्रेणिको व्याजहार-मुधा ममायासोऽभूत् । चिल्छणाऽवग्-अहमपि तत्कनिष्ठाऽस्मि । चिल्लणाऽपि भगिनीवियोगाहुःखिन्यभूत् । सुपतिलाभात् सुखिन्यभूत् । श्रेणिकस्तु ताडपत्नीलाभात् सुलसापु- त्राणां मारणवतेत्र हर्षविपादाम्यां युतोऽभूत् । पुरमध्ये समेत्य श्रेणिकश्चिल्लणां पर्यणैपीत् । इतः सुलसायाः पुत्रान् मृतान् श्रुत्या रुदत्याः शोकः अभयकुमार उत्तारयामास । इतः कदाचिद्राजा हृष्टश्चिल्लणादेव्याः कृते एकरतम्भगृहकरणायाभयमादिशत् । तेनाभयेन कोऽपि सुर आराधितः। तस्य पार्थादेकस्तम्भं धवलगृहं कारित। सर्वर्तुफला वाटिका च । सा तत्र वसन्ती एकाग्रचित्ता जिनमर्चति । क्रमाच्छीलविषये तथा दृढाऽभूत् चेल्लणा यथा जिनोऽपि वीरः सुलसाया इव तस्याः श्लाघां करोति। कदाचिद् हिमसमये रात्रौ स कथं भावी ति चिल्ल- णाव्याहति श्रुत्वा प्रातर्नृपो रुप्टो वीरं समवसरणे पप्रच्छ-भगवन् ! चिल्लणा प्रिया सती न वा? । प्रभुणोक्तम्- सर्वास्तब पल्यः सत्य एव । कल्ये कायोत्सर्गस्थः साधुस्त्वया वन्दितः। स एव कथं भावीति कृपया तयोक्तम् ।

·॥३२६॥
श्रीभरते- रात्रौ निरुत्तरीयकं तमृषि तदानी च स्मृत्वा सोवाच कृपालुचेताः। शीते ईदृशे पतिते अधुना कथं स भवितेति ब्राहीन्द
श्वरवृत्ती
रीवृत्।
२ विमागे
ध्यातं। न मनोविकारोऽस्याः। ततः श्रीवीरोक्तं धर्म कृत्वा चिल्लणा सती श्रीवीरपाचँ दीक्षा गृहीत्या प्रक्षीणसर्व-
कर्मसञ्चया मुक्तिं गता ॥ सुज्येष्ठाऽपि साध्वी शुद्धं चारित्रं प्रपाल्य मुक्तिं गता ॥इति चिल्लणाकथा समाप्ता ॥२०॥
[वभी सुंदरि रुप्पिणी, रेई कुंती सिौ जयंती मैं । देवेइ दोइ धारणी, कलावैई फुप्फचूला य ॥३॥]
लसत्तपःसुशीलादि, पालयन सततं जनः । सर्वकर्मक्षयं कृत्वा, ब्राह्मीव याति निर्वृतिम् ॥ १॥
तथाहि-अयोध्यायां श्रीऋपभो राजा नाभिकुलकरस्य पुत्री राज्यं करोति स्म । तस्य सुमङ्गलासुनन्दे दे
पन्यौ अभूताम् । सुमङ्गला चतुर्दशमहास्वप्नसूचितं पुत्रपुत्रीयुग्ममसूत । भरतबाहयौ नाम तयोरदादाजा। सुन-
न्दा तु बाहुबलिसुन्दर्यावसूत । सुमङ्गला पुनरेकोनपञ्चाशवपुत्रयुगलान्यसूत । इन्द्रेण प्रभू राज्येऽभिषिक्तः ।
सर्वलोकन्यवहारा दर्शिताः प्रभुणा । शिल्पशतं प्रकाशितं च भरताय इत्यादि । अष्टादश लिपीना॑ह्मीं पाठ-
आमास । सुन्दरी गणितं शिक्षयामास प्रभुः । त्र्यशीतिपूर्वलक्षप्रान्ते प्रमुर्भरतं खे राज्येऽभिपिच्यापरेषां बाहुब- ..
॥३२६॥

·ल्यादिपुत्राणां देशान् पृथक् पृथग् ददौ । ततः सांवत्सरिक दानं दत्त्वा श्रीऋपभप्रभुदीक्षा ललौ । क्रमात् कर्म क्षित्वा केवलज्ञानं वटस्याधः प्राप । देवैः समवसरणं कृतं । प्रभुणा धर्मोपदेशो ददे । “जराऽऽधिव्याधिदौर्गस्या- दिकनक्रचयाकुले । किं सुखं प्राणिनामत्र, संसारक्षारसागरे ? ॥ १॥ दुरापास्तसुखे नित्सं, दुःखलक्षशताकुले। रति वनाति संसारे, मरुस्थल इवान कः ? ॥२॥ क्रूरावसाना नियतं, विषयाः खलवाक्यवत् । पकं फलमिव प्रेम, पतनान्तं शरीरिणाम् ॥ ३ ॥ चातुर्गतिकसंसारं, दुःखरूपं विचार्य तत् । यतध्वं खलु मोक्षाय, सर्वथा भो मनीपिणः! ॥ ४ ॥ स पुनर्दुर्लभः सर्वसावद्यविरति विना । दीयतां सर्वदुःखेभ्यस्तमादाय जलाञ्जलिम् ॥५॥” इत्यादिधर्मदेशनामाकर्ण्य पुत्राणां पञ्चभिः शतैः भरतस्याददे दीक्षा प्रपौत्रस्य सप्तशतीयुतैः । तदा भरतस्यानुज्ञया ब्राह्मी दीक्षा जग्राह । सुन्दरी तु बाहुबलिना विसृष्टा भरतेन दीक्षां गृह्णती निपिद्धा श्राविका । प्रथमाऽभूत् । भरतः सुन्दरी पट्टराज्ञी कर्तुं स्थापयामास । भरतोऽपि प्रथमः श्रावकोऽभूत् । भरतपुत्रः पुण्डरीको गणधर आयोऽभूत् । इतो भरतोऽखिलान् देशान् साधयितुं चचाल । इतः सुन्दा आचाम्लतपः कर्तुमारब्धम् । । भरतः पटखण्डभुवं साधयित्वा स्त्रीरत्नं नमिविनमिभगिनीं प्राप्य वपुरं प्राप । तदा हिमानीसम्पातदीनां कम- F

·भीमरहे।
ब्राह्मीसुन्द.
रीवृत!
भरवृत्ती
२विमागे
लिनीमिव । कदलीमिव संशुष्कां, दिवा चन्द्रकलाप्रियाम् ॥ १ ॥ प्रम्लानरूपलावण्यामस्थिशेषतनूलताम् ।
ददर्श भरतस्तत्र, सुन्दरी सुन्दराशयाम् ॥ २ ॥ कृशां भवान्तरायातामिवान्यादृशविग्रहाम् । निरीक्ष्य सुन्दरी
राजा, स्वयुक्तानित्यभाषत ॥ ३ ॥ किं रे मम गृहे शस्यसम्पत्तिस्तादृशी न हि ? । बीजसूरपि निर्बीजा, तर्हि
सम्भवति ध्रुवम् ॥ ४ ॥ न भोक्तुं लभते खैर, कोऽपि कार्पण्यतोऽत्र वा । क्षारश्रद्धालवस्तर्हि, क्षारोदधिगृहा
अपि ॥ ५ ॥ किमङ्गी सूपकारो वा, भोज्यं न कुरुते मनाङ । किंवाऽस्या विद्यते रोगः१, कृशता दृश्यतेऽधुना
॥ ६ ॥ खजूरोत्पत्तिका द्राक्षा, नालिकेरफलादिकाः । सुखासिका न किं सन्ति, द्विरदस्येव वेश्मनि? ॥ ७ ॥
ततस्ते सूपकारा जगुः-न दुर्लभं किमप्यत्र कल्पद्रोरिव ते गृहे । यदा श्रीभरतेन भवता सुन्दरी प्रव्रजन्ती
निपिद्धा ततः परमनया वैराग्यवासितया प्रवर्तिन्येवाचाम्लतपःपरया स्थितम् । अस्माभिर्बहुशः कथितं
विकृति गृहाण । पष्टिवर्पसहस्राणि आचाम्लानि कुर्वत्या अस्या बभूवुः । श्रुत्वैतद्भरतः खिन्नो व्याचष्ट-धिग्वयं
विषयासक्ताः, प्रोन्मत्ता इव हेलया । हिताहितमजानाना, मूर्छामो राज्यसम्पदि ॥ १ ॥ अनेन वपुषा धन्यैः
प्राप्यते निर्वृतींदिरा । अमुना नरके वासो, लग्यते भोगवाञ्छया ॥ २ ॥ आधिव्याधिशकुन्मूत्रमल'लेपात्मकं
॥३२७॥

·प्राह
-
भगवन्
!
मयाऽस्याः
सुन्दर्याश्चारित्रग्रहणेऽन्तरायः
कृतः
तेन
महत्पापं
मम
लग्नम्
।
अहं
तु
बवारम्भ-
वपुः । न शक्यं सुरभीकर्तुं, पलाण्डुशकलं यथा ॥ ३ ॥ तस्मादियं मम भगिनी धन्या । यस्या एवंविधस्त-
पसि रागोऽस्ति । तेनासौ संयमं गृह्णातु । इतो भगवान् विहरमाणस्तत्रागात् । प्रभुं स बहिरुद्याने समागतं
श्रुत्वा दानं दत्त्वा यथेष्टं प्रभु नन्तुं गतो भरतः । सुन्दर्यपि तत्रागात् । ततस्तत्र धर्मोपदेशमाकर्ण्य भरतः
विधानरतः। इत्युक्त्वा सुन्दरीं क्षमयामास भरतः । तदा सुन्दरी प्राह-ममेयान कालो गतो दीक्षां विना यत्
तत्कर्मविलसितम् । यतः-" पत्थरेणाह० ॥१॥" ततः सुन्दरी प्रभुपार्श्वे भरतानुज्ञाता दीक्षा जग्राह । ततो
विशेषतः शुद्धं चारित्रं पालयन्ती तपः करोति सुन्दरी । ब्राहयपि प्रभुपादप्रोक्तं संयमं विशुद्धं पालयामास ।
अनित्यं संसारं भावयतः द्वे अपि नित्यम् । निहत्य घातिकर्माणि, निरवद्यतपःक्रमैः। केवलज्ञानमहाय, प्रापतु-
स्ते वराशये ॥२॥ प्रभूतं कालं भव्यजीवान् प्रबोध्य अष्टापदतीर्थ जग्मतुः।आयुःक्षये कमात्ते ब्राह्मीसुन्दयौँ मुक्तिं
ययतुः ॥ इति ब्राह्मीसुन्दरीकथा ॥ २१ ॥ २२ ॥
रुक्मिणीकथा शांवप्रद्युम्नकथायां कृष्णाग्राष्टमहिपीकथायां ज्ञातव्या ॥ २३ ॥

·धीमारे
मापन
रेवती-
कथा।
1३२८1
ओपयादिप्रदानेन, साधूनां शुद्धभावतः । रेवतीव शिवं कर्मक्षया याति जनः क्रमात् ॥१॥
तथाहि-भगवान् महावीरो विहारं कुर्वाणोऽन्येयुः श्रावत्यां पुर्या बहिरुद्याने समवासापीत् । तदा तत्रानेके
भूपादयो भव्यजना धर्म श्रोतुं समाजग्मुः। प्रभुधर्मोपदेशमेवं ददौ।-" सुलहो विमाणवासो, एगच्छत्ता य मेइणी
मुलहा । दुलहा उण जीवाणं, जिणिदबरसासणे चोही ॥ १ ॥ पंचिंदियत्तणं माणुसत्तणं आरिए जणे
मुकुलं । साहुसमागम मुणणा, सद्दहणा राग पबज्जा ॥ २॥ आउं संविल्लंतो, सिढिलंतो बंधणाई सवाई ।
देहं विणिम्मुअंतो, झायइ कलुणं बहुं जीवो ॥३॥ न तहिं दिवसा पक्खा, मासा वरिसावि संगणिजंति ।
मूलउत्तरगुणा, अक्खलिया ते गणिजंति ॥ ४ ॥” धर्मोपदेशं श्रुत्वा तत्र बहुभिर्जनैः सम्यक्त्वमूला द्वाद-
शबती गृहीता । तदा तदानीं गोशालः समागात् । प्रभोः सेवां करोति स्म । अहं तव सेवकोऽस्मि इत्यादि
जल्पन क्रमात् प्रत्यर्थीभूय गोशालः साधिततेजोलेश्याकः प्रभु प्रति तेजोलेश्यां मुमोच । तदा निईन्द्वगुरु-
भक्तिभामुरः मुनक्षत्रो मुनिरन्तराले तस्यौ । तदा तेजोलेश्यया सुनक्षत्रो दग्धः । प्रभुभक्त्या शुभध्यानान्मृत्वा-
ऽच्युते सगे देवोऽभवत् । सा तेजोलेश्या प्रतिहतशक्तिका प्रभौ लग्ना । ततः प्रभोः पण्मासी यावदतीसारोऽजनि ।
॥३२८॥

·तस्मिन्नतीसारेऽत्यर्थं जायमाने कोऽपि वैद्यस्तत्रागतः प्रभुं वीक्ष्यति प्राह-यद्यस्य परमेश्वरस्यातीसारस्फेटनसमर्थ बीजपूरकावलेहभेषजं दीयते तदाऽतीसाररोगःप्रशाम्यति। तया रेवत्या त्रिभुवनगुरो रोगोपशान्तिनिमित्तं भावोल्लास- पूर्वमौषधं दत्तम् । तदा तया प्रभोर्भक्त्या तीर्थङ्करकर्मोपार्जितम् । यतः-"ज्ञानवान् ज्ञानदानेन, निर्भयोऽभ- यदानतः । अन्नदानात् सुखी नित्यं, नियाधिर्भेषजात् भवेत् ॥ १॥ दानेन भूतानि वशीभवन्ति, दानेन वैराण्यपि यान्ति नाशम् । परोऽपि वन्धुत्वमुपैति दानात, तस्मात् सुदानं सततं प्रदेयम्! ॥ २ ॥ सततं ददतो दातुः, पात्रयोगोऽपि सम्भवेत् । वर्षन क्षीरार्णवेऽप्यब्दो, मुक्तात्मा कापि जायते! ॥ ३॥" तत औषधात् प्रभोनीरोगता जाता । रेवती तेनौपधदानपुण्येनातनचतुर्विशतौ सप्तदशमः समाधिर्नामा तीर्थङ्करो भविष्यति । यदुक्तं-"धर्मायापटुतां हन्तुं, दद्या पजमुत्तमः । रेवती यजिने दत्त्वा, भविष्यति जिनेश्वरः ॥१॥" इति सत्पात्रौपधदानोपरि रेवतीकथा समाप्ता ॥ २४ ॥ सद्धर्मकर्मनिरता, भव्यलोका निरन्तरम् । लभन्ते निर्वृति सद्यः, कुन्तीव वरमानसा ॥१॥ तथाहि-मथुरायां पुयाँ भोजवृष्णे राज्यं पालयत उग्रसेनः पुत्रोऽभूत् । शौर्यपुरेऽन्धकवृष्णेातुश्च सुभद्रा दश

·भीमरने
परतुती
२ पिमागे
कुन्ती.
कथा।
पुत्रानसूत । ते चेमे पुत्राः। तथाहि-समुद्रविजयोऽक्षोभ्य, स्तिमितः सागरस्तथा। हिमवानचलथैव, धरणः पूरण-
स्तथा ॥ १॥अभिचन्द्रो वसुदेवो, दशार्हाख्या दशापि ते। गुणैर्दश समानास्ते, दशाही लक्षणैर्यथा ॥२॥ते सर्वे
पुत्रा विक्रमभाजो व्यधुः पित्रोभक्तिम्। तेषां वे भगिन्यौ कुन्तीमाद्यावभूतां । रूपनिर्जितरतिप्रीती बभूवतुः । इतो
हस्तिनागपुरे पाण्डुराजा क्रीडार्थ वने ययौ। तत्र राजैवंविधोऽभूत् । माकन्दे समदी चारु, नारङ्गे रङ्गवानरम् । चम्पके
कामदेवस्य, दीपको दीप्यतांतराम् ॥२॥अलंचकार स मुदं, बकुले कुङ्मलाकुलः । अशोके गतशोकोऽभून्, मल्लिका-
माल्यमालितः ॥ २ ॥ युग्मम् । राजा तत्र भ्रमन् पुरतभूततले फलकं पश्यन्तं मुहुर्मुहुर्निमेपपरं नरं कश्चिदप-
श्यत् । आच्छादयन्तं वसनाञ्चलेन नृपस्तं प्रति प्राह-किमत्र फलके विद्यते ? । तेनोक्तं-स्त्रीरूपमस्ति । फलके
दर्शिते राजा नारीरूपमद्भुतं वीक्ष्य ध्यौ शिरो धूनयन्निति-अहो सर्वाङ्गसौन्दर्यमहो लवणिमा नवः । अहो
कान्तिभरः कश्रित, सहजोऽस्याः शरीरजः ॥ १॥ अस्याः सविधमासाद्य, पद्मेन्दुतिमिराण्यपि । चक्षुर्वक्रकच.
व्याजादमुञ्चन्नित्यवैरिताम् ॥ २ ॥ अस्याचित्रकृतो हेमलतयोः पल्लवाः करौ । पुष्पदन्तौ च सौगन्धः, फलानि
निविडो कुचौ ॥ ३ ॥ इत्यादि । अस्याः स्त्रिया यो वरो भविष्यति स धन्यः । पाण्डुयायन्निति प्राह-कस्येयं
॥ ३२९॥

·मूर्तिः । सोऽप्याचख्यौ-शौर्य पुरान्धकवृष्णिजाता कुन्तीनाम्नी स्त्री । चतुःपष्टिकलादक्षा, तारुण्यतरुमञ्जरी । सहग्यरैकदारिद्याचिन्ताब्धौ पितरं न्यधात् ॥ १॥तस्या रूपमिदं मया फलके लिखितमस्ति ।तं फलकं गृहीत्वा तस्मै बहु धनं वितीर्य च स्वगृहे ययौ । चित्रे तां वाला दर्श दर्श राजा तन्मयोऽभूत् । ततो राजा तां ध्यायन पुनः पुनः सर्वतो वनं वभ्राम । तत्र चम्पकवीथीपु, नरं कश्चिनियन्त्रितम् । कीलितं लोहनाराचैर्मूचितमपश्यत् (अपश्यन्मूर्छित) पुरः ॥१॥तं नरं तादृशं दृष्ट्वा राजा करुणापरः कोऽयमित्यमृशत् । ततश्च तस्याने खड्गमेक- मपश्यत् राजा । तमसिं लात्वा प्रतीकारमकरोत् । ओपधीवलये तत्र चापश्यत् । एकयौपध्या नरं विशल्यं चक्रे । द्वितीयया सहजरूपं चक्रे राजा । कस्त्वमित्युक्ते भूपेन नरो जगौ-अहं वैदेशोऽनिलगतिर्नाम्नाऽस्मि । विद्याभ: दशनिवेगो मम प्रियामपाहरत् । तस्य पृष्ठौ गतोऽहं । तेन विद्येशेनेदृशीं दशां प्रापितः । निष्कारणोपकारिणा त्वयाऽत्रागतेन मद्भाग्यात् तादृशाहुःखान्मोचितः । इति जीवितदातुस्तव किं प्रत्युपकारं करोमि ? । पाण्डुः । प्राह-मम वीतरागप्रसादात् सर्वमपि समस्ति । विद्याभृत् प्राह-इमे द्वे औषध्यौ मुद्रिकां च कामुकां गृहाण । कल्पितस्थानगामी त्वं भविष्यसि मुद्रायोगात् ।स्मृतोऽहं च तुभ्यं समीहितं दास्यामि पूरयिष्यामि च । स विद्या- 1 ·॥श्रीमरते ध्यरतृती २विमागे कथा। ॥३३०॥ भृत् स्वस्थाने गतः । र जा तां व्यायन्निजपुरमलञ्चकार । इतः सूर्यपुरे गत्वा फलकहस्तः पाण्डुरूपमवर्णयत् । तच्छुत्वाऽन्धकवृष्णिर्मुमोद। परं दातुं नेहते। भर्तृदुर्लभतां ज्ञात्वा कुन्ती खं हन्तुंगले पाशं बनती प्राह-मातः! कुलदेवि! अहमभ्यर्थये कृताञ्जलिः। भर्तृप्राप्ति विनेदानी, म्रिये ह्यशरणा पुनः ॥ १॥ अस्मिन् भवे यदि पाण्डः कान्तो नाभवत्तर्हि अग्रेतनेऽपि भवे पतिरेप भूयान्मम । यावदिति वदन्त्यात्मानमधस्तान्मुञ्चति कुन्ती तावत् पाण्डुर्मुद्राप्रभावात्तत्रागत्यार्गलापाशं छित्त्वा प्राह-मा मरणं कुरु । अहं पाण्डुरस्मि । ततस्तयोपलक्षितः। तदानीं सख्या गान्धर्वविबाहेन पाण्डुकुन्यौ परिणायितौ । तत्र तस्थुपः पाण्डोः कुन्त्या ऋतुस्नाताया गर्भोऽभूत् । कुन्ती गर्भस्वरूपं पाण्डवे प्राह। कृतकृत्योऽथ राजा मुद्रायोगात् वपुरं गतः । कुन्यपि स्वगृहं गता। धात्रीभि- गोप्यमाना सा कुन्ती पुत्रमसूत । निशीथे कांस्यपेटायां क्षित्वा कुन्तीतं वालं गङ्गाप्रवाहे प्रवाहयामास । क्रमात् सा पेटी हस्तिनागपुरे गता । तूतसारथिना खगृहे नीता । कर्णपार्श्वदचहस्तं वालं दृष्ट्वा कर्ण इति नाम चक्रे। ततः पत्नी प्राहेति-मया गूढगर्भया पुत्रो जनित इति लोकाने त्वया वाच्यम् । कर्णः सूतगृहे ववृधे । इतश्च कन्यायाः कुन्त्या मनोभायमन्धकवृष्णिभूपः पाण्डुभूपासक्तं दृढं मत्वा तां कुन्ती पाण्डुराज्ञे ददौ । पाण्डुमुवाह-

·यत् । मद्रकोऽथ भूपो मद्रकी नन्दिनीं पाण्डुभूपाय च ददौ । इतो देशेशस्य सूबलस्य राज्ञः सुता गान्धारी-
प्रमुखा बभूवुः । गान्धारी धृतराष्ट्राय ददौ राजा। कुन्ती स्वप्ने सुराचलं क्षीरान्धिं भास्करं चन्द्रं श्रियं चालोकय-
निशि । धर्म चातीव सादराऽभूत् । कुन्ती सुलग्ने सुदिने पुत्रमसूत । जन्मोत्सवं सूनोः कृत्वा राज्ञा धर्मपुत्रो युधि-
ष्ठिर इति नाम ददे । गान्धारी दुर्योधनप्रमुखपुत्राणां शतमसूत । कुन्ती पुनर्वायुदेवसूचितं भीममसूत । सूर्यदे-
वसूचितमर्जुनम् । माद्री नकुलसहदेवौ सुतावसूत । कुन्ती नासिक्यपुरे पुत्रपार्थात् चन्द्रप्रभस्वामिनः प्रासादं
चन्द्ररत्नमयविम्बयुतं कारयामास । पाण्डुः स्वपुत्रं युधिष्ठिरं राज्येऽभिषिच्य व्रतं गृहीत्वा वर्ग गतः । युधिष्ठिरो
मात्रा सह विस्तरात् श्रीशत्रुञ्जये यानां कृत्वोद्धार चकार । तत्र श्रीनेमीश्वरपार्श्वे कुन्ती पुत्रयुता जिनधर्म प्रपद्य
शुद्ध पालयामास । पाण्डवानां राज्यगमनप्राप्त्यादिखरूपं विस्तराद्वक्तव्यम् । पाण्डवाः पञ्चापि खपुत्रान्
राज्ये निवेश्य गुरुपार्थे मातृपत्नीयुता दीक्षा 'जगृहुः । क्रमाद्गुरुपार्श्वे तीनं तपस्तन्वानाः श्रीशत्रुञ्जये
घोरतरतपःपराः पञ्चापि पाण्डवाः कुन्तीयुताः सर्वकर्मवियुक्ता मुक्तिं ययुः। द्रौपदी तु पञ्चमकल्पं ययौ ॥
इति कुन्तीकथा समाप्ता ॥ २५ ॥

·शिवादेवी- ॥ धीमरते. भरतृती २ विमागे कथा। २३१॥ शीलं शुद्धतरं सम्यगाराधयन्निरन्तरम् । जनौषो लभते शर्म, शिवा श्राद्धीव हेलया ॥१॥ तथाहि-उज्बंयिन्यां प्रद्योतनो भूपों न्यायाध्वना पृथ्वी पालयामास । एकदा राजा सभायामुपविष्टो यावत् तावत् कोऽपि दूतस्तवाम्येत्य प्राञ्जलि पंप्रणनाम । राजा पप्रच्छ-करत्व ? किमर्थमागास दूतो जगौ-विशा- लायां पुरि चेटको राजा राज्यं कुरुते । तस्य शिवाहा कुमारी देवकुमारीतुल्याऽस्ति । चतुःपष्टिकलाकुशलां तां पुत्री चेटकभूपस्तुभ्यं दातुकामोऽस्ति । यदि रोचते तदा तो त्वमेव परिणय । नौ चेदन्यराज्ञे तेन राज्ञा स्वा पुत्री दास्यते । प्रद्योतनो जगौ-चेटको भूपो यत् कथयति तंत् प्रमाणमेवं । ततश्चेटकेन भूपेन महोत्सवयु- रत्सरं शिवा पुत्री प्रयोतनाय व्यतारि । सा शिवा राज्ञी अन्येद्युः श्रीवीरपाचे धर्मोपदेशं श्रुत्वा धर्ममङ्गीचकार । शीलात् केनापि सुरेण चाल्यमाना सा महासती न चंलिता । तस्मिन् पुरे सदा प्रदीपनं लगति । ततोऽशेष पुरं ज्वलति । तदाऽनेके उपचाराः कृताः। परं प्रदीपनं न प्रशाम्यति । अन्यदा छलेन तवानीतो बुद्धिनिधा- नमभयकुमारः। राज्ञा पृष्ट-कंथमिदं प्रदीपनं शाम्यति? अभयेनोक्तं यदि शीलवती नारी स्वयमंत्राम्येस नीरेण सर्वेषां गृहाणामुपरि नीरप्रक्षेपं करोति तदा प्रदीपनं सद्यः प्रशाम्यति । ततो बलीमिर्नारीभिर्जलप्रक्षेपणं कृतं । -- ·परं प्रदीपनं न प्रशाम्यति । ततः शिवंया सर्वेषां गृहाणामुपरि जलप्रक्षेपे कृते तत्कालं प्रदीपनं प्रशशाम । ततः सर्वैरपि जनैरियं शीलवती इति प्रशंसिता।लोकैरुद्घोपितम्।-"ते कह न वंदणिज्जा रूवं दखूण परकलत्ताणं । धारा- यद्य वसहा, वचंति महीयले जंता॥ १॥ देवदाणवंगंधवा, जक्खरक्खसकिनरा । बभयारिं नमसंति, दुक्कर जे करंति ते ॥ २ ॥ शीलं नाम नृणां कुलोन्नतिकरं शीलं परं भूषणं, शीलं ह्यप्रतिपाति चित्रमनघं शील सुगत्यावहम् । शीलं दुर्गतिनाशनं सुविपुलं शीलं यशः पावनं, शीलं निर्वृतिहेतुरेव परम शीलं तु कल्पद्रुमः ॥ ३॥” क्रमात् श्रीवीरपार्श्वे दीक्षां जग्राह । नानाविधतपःपरा क्षीणकर्मा मुक्तिं ययौ । इति शिवा-- महासतीकथा समाप्ता ।। २६ ॥ अनापि सिरिदेवी १५ वत् जयंतीकहा नत्थि ॥ २७ ॥ : शीलं चन्द्रोज्वलं शश्वत्, पालयन सततं जनः । देवकीव समाप्नोति ख्याति मुक्तिसुखं पुनः॥१॥ तथाहि वसुदेवः समुद्रविजयभूपादात्मनोऽपमानं स्वयं मन्यमानो विदेशं प्रति चचालं । क्रमादनेकेषु देशेषुः भूरिकन्यानां पाणिग्रहणं कुर्वाणो वसुदेवो मृत्तिकावत्यां गतः। तंत्र कंसपितृव्यो देवको राजा राज्यं न्यायाध्वना ·५ देवकी- श्रिीभरते भरवृत्ती २ विभागे ॥३३२॥ चकार । तस्य पुत्री देवर समजनि । क्रमाइर्घमाना चतुःषष्टिकलाकुशलाइजनि । देवको राजा वसुदेवं शौर्य- वीर्यविक्रमादिशालिनं वीक्ष्य वपुत्री दातुकामोऽभूत् । महामहोत्सवपूर्व देवको राजा वसुदेवाय स्वपुत्रीं ददौ । विवाहादनन्तरं दशगोकुलनायकं गोकोटियुतं नन्दं वसुदेवाय देवको ददौ । तस्मिन् विवाहमहोत्सवे जाय- माने कंसानुजन्मा पूर्वोपात्तवतोऽतिमुक्तकनामा मुनिः पारणार्थी तत्रागात् । तदा सा कंसप्रिया जीवयशा मदपानमचा नृत्यं कुर्वती अतिमुक्तकमागतं दृष्ट्वा कण्ठे विलमा मुनि प्रति प्राह-भो देवर ! वरं जातमद्य । यत एवंविधेऽवसरे त्वमायातः । एहि उद्यमं कुरु | आवां नृत्यावः । मुञ्च पात्रादिकमुपकरणम् । एवंविधोऽवसर: पुनः पुनर्न लभ्यते । तां भ्रातृजायां तथाविधमदोन्मत्तां वीक्ष्यातिमुक्तकः प्राह-याऽधुना वसुदेवेन परिणीता तस्याः कुक्षिसमुत्पन्नेन बालेन तव पतिपितरौ हनिप्यते। इति मुनिवचः श्रुत्वा जीवयशा सद्यो गलितमदाऽभ- वत् । कंसाय तदृत्वान्तः प्रोक्तः पल्या रहसि । ततः कंसो वसुदेवयुतो मथुरायामागात् । ततः कंसो वसुदेवेन सह प्रीतिं कुर्वाणोऽन्यदा जगौ-अद्य ममैकेन देवेनेत्युक्तम्-तव मृतिर्भविष्यति शीघ्रं सप्ताष्टवर्पमध्ये। तदा मयोक्तं- कथंचिन् मम मृतिष्टलति नवा । ततो देवेनोक्तम्-यदि त्वं वसुदेवपल्या देवक्याः सप्तगर्भान् खगृहे पालयसि ·१ तदा तव मृतिर्न भवति । ततो वसुदेवदेवकीभ्यां कंसवचः प्रतिपन्नम् । जातान जातान् गर्भान् कंसेन गृहीत्वा । शिलायामाच्छोटिताः छन्नम् । तदाऽन्तराले हरिणेगमेपी देवो भदिलपुरे नागश्रेष्ठिनः प्रियायाः सुलसायाः सुतान् मृतान् कंसगृहे वसुदेवपुनस्थाने मुञ्चति स्म । तांश्च वसुदेवपुत्रान् पट् नागवेष्ठिगृहे मुमोच । तेषां नामानि । नाम्नाऽनीकयशोऽनंगसेनावजितसेनकः।मथितारिदेवयशा, शत्रुसेनश्च ते त्वमी ॥१॥ अथ देवक्याः सप्तमे गर्ने । उत्पन्ने सा खमानि सिंहाऊग्निगजध्वजसरोविमानानि सप्त ददर्श । ततः क्रमात् सप्तमे गर्भ समुत्पन्ने देवक्योक्तं पत्युः पुरः-मयैकः पुत्रो न लालितः। अधुना यो भविष्यति स गृहे स्थाप्यते पाल्यते च मया । वसुदेवो जगौ-६ प्रतिज्ञाभङ्गो भवत्येवं । ततः पत्योक्तम्-उपायेन पाल्यते।ततो वसुदेवेन गोकुले नन्दस्य पन्या यशोदाया गर्भः । कंसायार्पितः । वपुत्रश्च यशोदायाः पालनायार्पितः। ततो देवकी नवनवोत्सवमिपं कृत्वा पुत्रविलोकनाय याति। ते उत्सवा अद्यापि लोके प्रथिताः सन्ति । इत्यादि सर्वं श्रीनेमिनाथचरित्रादवगन्तव्यम् । अन्येयुः श्रीनेमिनाथ- पार्थे धर्मं श्रुत्वा सम्यक्त्यमूलद्वादशनतं धर्ममङ्गीचकार । श्रीजिनधर्म शुद्ध पालयित्वा सच्छीलशालिनी देवकी स्वर्ग जगाम । ततश्युत्वा मयंभवं प्राप्य कर्मक्षयान् मुक्तिं यास्यति । इति देवकीकथा समाप्ता ॥ २८ ॥ . IN ·द्रौपदी- कथा। पाल- ॥ श्रीमरते आपदो विलयं यान्ति, शुद्धशीलप्रपालनात् । द्रौपद्या इव सानिध्य, कुर्वते निर्जरा अपि! ॥१॥ श्वरवृत्ती २ विमागे तथाहि-पाञ्चालदेशविभूपणं काम्पील्यपुरं पत्तनं शोमते स्म । तत्र द्रुपदो राजा न्यायाध्वना पृथिवीं यामास । तस्यान्यदा पुत्री बभूव । तस्या जन्मोत्सवं कृत्वा द्रौपदीति नाम दत्तम् । द्रौपदी वर्धमाना कमात् पित्रा धर्मकर्मशास्त्राणि पाठिता । यत:-"प्रथमे नार्जिता विद्या, द्वितीये नार्जितं धनम् । तृतीये नार्जितो धर्म- वतु किं करिष्यति ? ॥ १॥ रूपयौवनसम्पन्ना, विशालकुलसम्भवाः । विद्याहीना न शोभन्ते, निर्गन्धा इव किंशुकाः! ॥२॥" अन्यदा राजा यौवनं प्राप्तां परिणयनयोग्यां दृष्ट्वा वरचिन्ताशोकसांगरे पपात । यतः- जम्मंतीए सोगो वडुंती य बडए चिंता । परिणीयाए दंडो जुवइपिया दुक्खिओ निचं ॥ १ ॥नियघरसोसा पर: गेहमंडणी कुलकलंककलिभवणं । जेहिं न जाया धूआ तें सुहिआ. जीवलोगमि ॥ २॥” ततस्तदा राज्ञो- कम्यो राधावेधं साधयिष्यति स ममेमां पुत्रीं परिणेप्यति । ततो वहुपु देशेषु देशदेशेषु कुखमपत्रिकाः प्रेप्य 17 बहून् युधिष्ठिरादिभूपान् : आनिनाय । योडशारं चक्रमुच्चैः स्तम्भस्योपरि मण्डितम् । अधस्तात्तैलभूतः कटाहो मण्डितः । सृष्टिसंहाराभ्यां भ्रमतश्चक्रस्योपरि स्थितायाः पुत्तलिकाया वामचक्षुरूर्वमुष्टिरपोदृष्टिनरो यदा विध्यति ·तदा. राधावेधः साधितः । कथ्यते । एवंविधो राधावेधो न केनापि भूपेनं साधितः । ततोऽर्जुनेन. राधावेधः साधितः । ततो द्रौपदी यावदर्जुनस्य कण्ठकन्दले बरमालां चिक्षेप तावत् परेपां चतुर्णा युधिष्ठिरभीमनकु- लसहदेवानां कण्ठे पपात भूयो भूयः । द्रुपदो भूपो जगौ-किं करिष्यते ?, माला तु पञ्चानामपि कण्ठे पपात । तदाऽकस्माचत्र चारणश्रमणो महात्माऽऽगात् । ततः सर्वे भूपास्तं नन्तुं ययुः। तत्र धर्मोपदेशं श्रुत्वा द्रुपदो राजा पप्रच्छ-भगवन् ! अनया पुत्र्याऽर्जुनकण्ठे क्षिप्ता सती वरमाला कंथमन्येषां चतुर्णां कण्ठे पपात ? । अग्रतः किं करिष्यते । ततो यतिः पूर्वभवकृतं कर्म अस्या द्रौपद्या यथा संमागात्तथा प्राह-पूर्व चम्पायां पुर्या सोमदेव- सोमभूतिसोमदत्ताहास्त्रयो भ्रातरो द्विज़ा वसन्ति स्म । तेषां क्रमात्तिस्रो नागवीरतिभूतश्रीयज्ञश्रीनाम्न्यः प्रिया आसन् । त्रयाणांमपि प्रियाभिः वखवारके भोजनं कुटुम्बार्थ निष्पाद्यते । अन्येयुः खवारकदिने नागश्रीर्वयाँ रसवतीं वरव्यञ्जनादिपेशलां कुर्वाणा वयं तुम्बफलं रन्धयामास। ज्ञानतः कटुतुम्बीफलं ज्ञात्वा नागश्रीर्दयौ- बहुद्रव्यव्ययोऽत्र लमः, तेन मया कथं त्यक्ष्यते । कापि भाजने तत्फलें क्षिप्त्वा नागश्रीरन्यया रसवत्या सर्वं । कुटुम्ब भोजयामास । इतश्च श्रीधर्मघोषसूरयस्तत्राययुः। तेषां शिष्यो धर्मरुचिर्यतिर्मासक्षपणपारणे. नागश्री-

·।
॥ धीभरते.
श्वरवृती
२ विभागे
द्रौपदी-
कथा।
निलयं ययौ भिक्षायै । तया नागश्रिया यतिदिष्टया तस्मै मुनये तत् कटुतुम्बीफलं ज्ञात्वा बहु विश्राणितम् ।
धर्मरुचिर्मुनिर्गुरूणां पार्थे समेत्य तत् कटुतुम्बीफलं बहुद्रव्यसंस्कारितं दर्शयामास । गुरवस्तं तद् दृष्ट्वा प्रोचुः-
कटुतुम्बीफलमिदं भूरिप्राणिप्राणापहारकं विद्यते । तदिदं कटुतुम्बीफलं क्वापि निरवद्ये स्थण्डिले परिष्ठापय
यत्नतः । गुरूपदेशातत्फलं धर्मरुचिस्यक्तुं बहिरुद्याने गतः। कथंचिदेकस्मिन् बिन्दौ मुवि पतिते वह्वीः सहस्र-
मिताः पिपीलिका मृता दृष्ट्वा धर्मरुचिर्दध्यौ यदैतत् कटुतुम्बीफलं परिष्ठाप्यते तदा बहवो जीवा मरिष्यन्ति ।
तस्मादहमेतद्भक्षयामि । एवं विमृश्य स्वयमेव धर्मरुचि के स्म । स यतिः शुद्धं संयममाराध्य पञ्चपरमेष्ठिध्यान-
परो मृत्वा सर्वार्थसिद्धिविमाने ययौ। तदा धर्मरुचेर्वहिर्गतस्य बह्वीं वेलां ज्ञात्वा तस्य साधोर्विलोकनार्थं मुनयः
प्रेपिता गुरुभिः। ततस्ते यतयस्तं साधु मृतं दृष्ट्वा तस्योपकरणं गुरुपार्श्वे आनिन्युः । सूरयस्तस्य साधोः सर्वार्थ-
सिद्धिगमन' ज्ञात्वा साधूनां पार्श्वे जगुः धर्मरुचेर्यतेर्भाग्यवतो जीवो यतनया मृत्वा सर्वार्थसिद्धिविमाने ययौ
नागश्रीरकृतालोचना क्रमान्मृता षष्ठे नरके ययौ । ततो मत्स्योऽभूत् । ततः सप्तमे नरके ययौ । ततोऽपि मीनस्त-
तोऽपि नरके गता । एवं सप्तवारनरकगमनं मत्स्यभवोहवनं चाभूत्तस्याः । एवं बहून् भवान् भ्रान्त्वा गिरिनदी-
॥३३४॥

·प्राक्न्यायन नागश्रीजीवश्चम्पापुर्यां सागरदचश्रेष्ठिनः सुभद्रापत्नीकुक्षाववततार । क्रमात् प्राप्तसमये सुभद्रा पुत्री- मसूत । तस्या मातापितृभ्यां सुकुमारिकेति नाम दत्तम् । तत्रैव पुरे जिनदत्तश्रेष्ठिनः पुत्रः सागरः सतां सुकुमा- रिकां फ्रमात् परिणिन्ये । श्रेष्ठिना सागरदत्तेन स जामाता खगृहे स्थापितः। अन्यदा सुकुमारिकया सह याव- द्रात्रौ शय्यायां सुप्तः तावतस्या ज्वलत्खदिराङ्गारतुल्यदेहस्पर्श ज्ञात्वा सागरो विरागवान् जातस्तस्याम् । ततस्तां सुकुमारिकां सुप्तामेव मुक्त्वा स्वगृहे गतः । सागरं गतं मत्वा प्रातः सुकुमारिका भृशं रुरोदेति-मां मुक्त्वाऽध पतिर्गतः। ततः पुत्रीरोदनकारणं मातापितृभ्यां ज्ञात्वा दासीपाद तत्रागतम् । भो पुत्रि ! मा रोदनं कुरु। कर्मणोऽग्रे कोऽपि न छुटितो राजा वा रङ्को वा । त्वया पूर्वभवे कस्यापि वियोगः कृतस्तेनाधुनाऽभूत्तव । ततः सागरदचोऽन्येस जिनदत्तांतिके जगौ-त्वत्पुत्रो न वर्यः । यो मदीयां पुत्री परिणीय गतोऽन्यत्र । तेन स त्वत्पुत्रो. मत्पुत्री पुनरङ्गीकरोतु । जिनदत्तः श्रेष्ठी स्वपुत्रमाकार्य प्राह-पुत्र ! येन नरेण या नारी अङ्गीकृता सा नारी न मोक्तव्या । त्वं त्वेवं तां कथं मुञ्च, कुलीनेन त्वया सुत! । कथमेवंविधा श्रेष्ठिपुत्री त्यक्ताऽधुना इह ॥ १ ॥ सगुणं निर्गुणं चापि, मुच्यतेऽङ्गीकृतं नहि । सकलङ्क सकोट्यल्पं, चन्द्रं नोज्झति ·द्रौपदी कथा। ३ ॥ श्रीभरते- धूर्जटिः ॥ २ ॥ तस्मादिमां मियां सद्य, आद्रियख मनोरमाम् । मातापित्रोर्वचः सम्यक्, क्रियते हितमिच्छुना श्वरवृत्ती २ विमागे ॥३॥सागरस्ततः ताताग्रे पाह-प्रविशामि ज्वलत्यग्नौ, मध्नामि जलधौ पुनः। न पुनगेंहिनीमेना, श्रयेऽहं दुःख- दायिनीम् ॥ १॥ अस्याः पन्या वपुःस्पर्शोऽङ्गारतुल्योऽस्ति निर्भरम् । तेनास्या अन्तिके स्थातुं शक्यते न मया मनाक् ॥ २ ॥ एतच्छ्रुत्वा सागरदत्तः पुत्रिकायाः पार्थे समेत्यावग्-सागरो मनसाऽपि त्वां, न ध्यायति सुते! मनाक् । वार्ता तिष्ठतु दूरे तु, ततोऽन्यं रमणं वृणु ॥ १ ॥ वयं वरं कुलीनं च, विनीतं हितकारकम् । * खत्कृते आनयिष्यामि, दुःखं कार्य त्वयाऽत्र न ॥२॥ ततः सांगरदत्वेन द्वित्रा वरा आनीताः ये खपुत्र्याः पाणि- ग्रहणायं ते सर्वे तां सुप्तां मुक्त्वा गताः। ततः सागरदत्तेन रङ्क एको भिक्षार्थ मार्गयन् तत्र स्वगृहे आनीतः । १. तं रकं कर्पूरवासिताम्वुप्रक्षालिताङ्गं नानाविधभूपणभूषितं कृत्वा खां पुत्री तस्मै दत्ता सागरदत्तेन । सोऽपि रङ्कस्तां सुकुमारिकामङ्गारतुल्यशरीरां ज्ञात्वा दध्यौ-किमङ्गारशकटीयं स्त्री ? राक्षसीय वा?। एवंविधां तां ई ज्ञात्वा सोऽपि रङ्कः सुकुमारिकां. त्यक्त्वा गतः। पुनर्जग्राह खपरै रङ्कः । पृष्टः श्रेष्ठिना-भो महाभाग! किं त्वया मदीया पुत्री. त्यक्ता १ । रङ्कोऽवक्-अग्निप्रवेशो वर्यः। न. पुनरस्यास्तव पुत्र्याः स्पर्शः । ततः पूर्ववत्तां ·पुत्री रुदतीं वीक्ष्य सागरदत्तस्तचैत्य पुनी प्रति प्राह-पूर्वकृतकर्मणः कोऽपि न छुट्यते । यतः- "सूर्योऽपि.म्राम्यति ब्योन्नि, गुणी भिक्षामटाट्यते । मूल्ऽपि सम्पदं भुते, विपाकात् पूर्वकर्मणाम् ॥१॥ आरोहति गिरिशिखरं समुद्रमुल्लंघ्य याति पातालम् । विधिलिखिताक्षरमालं फलति कपालं न भूपालः! ॥२॥ ततः सुकुमारिके! प्राधर्मच्छित्यै दानं देहि । तपः कुरु । शान्तात्मा त्वं तिष्ठ।ततःसा सुकुमारिका सन्तोपं कृत्वा जैनधर्म कुरुते स। तस्या गृहे एकदा साध्व्यो विहृत्यर्थं समागमन् । तया शुद्धानपानर्भावतः प्रतिलाभिताः साध्व्यः। तासां. साध्वीनां पार्चे. सुकुमारिका दीक्षा जग्राह । सा सुकुमारिका पूर्वार्जितनिविडकर्मच्छिदे दुष्करं तपः कर्तुं लग्ना । कदाप्येपा सुकुमारिका प्रवर्तिनी प्रणम्य प्राह-जनरिक्ते वने, गत्वा, रवौ दत्तेक्षणा स्फुटम् । एकाग्रमानुसा पष्ठाप्टमादिसत्तपःपरा ॥१॥ आतापनामहं कतुं, वाञ्छामि साम्प्रतं किल । पूर्वसंसारसम्बन्धिं, कर्म बहस्ति मे. दृढम् ॥२॥ प्रवर्तिनी जगौ वत्से !, खच्छे आतापना मनाक् । युज्यते बहिरुद्याने, कर्तुं साध्व्या कदापि न ॥ ३ ॥ सुकुमारिका जगौ-यद्यपि बहिरुद्याने आतापना कर्तु साध्व्या न युज्यते, तथाप्यहं बहिरु- धाने, कर्मच्छेदायातापना करिष्ये। आदेशं देहि । बलादादेशं प्राप्यातापनां लातुं सुकुमारिका बहिरुद्याने गता

·.
द्रौपदी-
॥३३६॥
॥ श्रीभरते. ।' सप्ताप्टौ दिनानि । एकदा यावत्सुकुमारिका आतापनां लातु लग्ना ताबदकस्मादेका वेश्या तत्रागता । सा कीट-
श्वरवृत्ती
शी अस्ति । एकस्य नरस्योत्सङ्गे सुप्तां नारी वेश्यां सुकुमारिका ददर्श । द्वितीयो नरस्तस्या मस्तके पुष्पावतंसं वाताति।
२ विमागे
तृतीयो नरस्तालवृन्तेन वातप्रक्षेपं करोति । चतुर्थो नरस्तस्या मस्तकस्योपरि छत्रं धत्ते,। पञ्चमस्तस्यो अङ्गे विश्रामणां
कुरुते स्म । एवंविधां गणिकां दृष्ट्वा सुकुमारिका दध्यौ-असौ नारी धन्या । यस्याः पञ्च नेरा एवंविधां शुश्रूषां कुर्वन्ति ।
अहं तु पुनः पुनः पुरुषेण त्यक्ताऽस्मिन् भवे । ततः सुकुमारिका एवं निदानं चकार-यद्याचीर्णस्य चेदस्य, तपसोऽ-
स्ति फलं मम । तदानीं देवदत्तेव, भवेयं पञ्चभर्तृका ॥ १॥ साध्वीभिः सा तथा तपस्यन्ती निदानं कुर्वती यदान
निवृचा तदा' सुकुमारिका पृथगुपाश्रये स्थापिता । क्रमात् संलेखनामष्टौ मासान् कृत्वा नवपल्योपमस्थितिका
सुरी सौधर्मे बभूव । ततथ्युत्वा सा सुरी अस्मिन् काम्पील्यपुरपत्तने द्रुपदभूपतेः पुत्री द्रौपदी पञ्चानां पाण्ड-
वानां कण्ठे वरमालां चिक्षेप । निदानकर्मत एवमस्याः कर्मोदयः समागात् । कर्मणः पुरतः कोऽपि न छुटति ।
वतः-"किं करोति नरः प्राज्ञः, प्रेर्यमाणः स्वकर्मभिः । प्रायेण हि मनुष्याणां, बुद्धिः कर्मानुसारिणी ॥ १॥
यदुपातमन्यजन्मनि शुभमशुभं वा स्त्रकर्म परिणत्या । तच्छक्यमन्यथा नैव कर्तु देवासुरैरपि हि. ॥ २॥

·ततो बहुभिर्जनस्तदा जिनधर्मः प्रपेदे। ततो द्रौपदी पञ्चभिः पाण्डवैः वारकेण खखदिने भोक्तव्या, यस्मिन् दिने यस्य वारकः तस्मिन् दिनेऽन्येन नागन्तव्यम् । अन्येचुर्दोपदी यावदन्तःपुरे स्थिता खात्मप्रमाणमादर्श विलोकयति ताव- दितो नारदस्तत्रागात् । तदा द्रौपदी सवपुः पुनः पुनर्विलोकयन्ती मनसाऽपि न सम्भावयामास । ततोनारदो रुटः। तत उत्थाय धातकीखण्डमध्यस्थापरकङ्कापुर्या ययौ । तत्र पद्मोचरो राजा राज्यं कुरुते स्म । तस्याने यावन्नारदो गतः तावत् पद्मोचरो राजा जगौ । क क गतस्त्वं । कुतोऽत्रागाः? | नारदोऽवग्-हस्तिनागपुरेऽहं गतः। तत्र पचानां पाण्डवानामन्तःपुरे यादृशी द्रौपदी अस्ति तादृशी तवान्तःपुरे नारत्येकाऽपि पत्नी ततःस पद्मोत्तरो राजा तामङ्गीकर्तुकाम एकं देवमाराध्य द्रौपदी स्वपाधं आनिनाय । ततः पद्मोत्तरो राजा जगौ-भो द्रौपदि । त्वं मया सह भोगान् मुंव । इदं राज्यं तव वर्तते । पट्टकूलादि त्वं गृहाण । सर्वासां पत्नीनां त्वं मुख्या भवं । त्वां पृष्दैवाहं सर्व कार्य करिष्यामि । तदा बहुभिः प्रकारेस्तस्याः शीलं खण्डितुमुपक्रमः कृतो राज्ञा । तस्या द्रौपद्या मनागपि न मनो विकारं गतम् । द्रौपदी पञ्चपरमेष्ठिनमस्कारं कुर्वाणा पठाटमादितपः- परा बभूव । इतः पञ्चापि पाण्डवाः कृष्णपाधैं गत्वा द्रौपदीगमनवृत्तान्तं.प्रोचुः । कृष्णोऽवगू-साम्प्रतं. न

·भीमरते-
श्वरवृत्ती
२ विमागे
द्रौपदी-
कथा।
॥३३७॥
ज्ञायते केन द्रौपी हृता ।। इतो नारदः पुनस्तत्र कृष्णपाधं समागात् । कृष्णोऽवग्-भो नारद! त्वया कुत्रचिदूं
द्रौपदी दृष्टा । नारदोऽवग्-धातकीखण्डमध्यस्थापरकङ्काखामिनः पद्मोत्तरस्य राज्ञोऽन्तःपुरे द्रौपदीतुल्या नारी
एका दृष्टा । ततः कृष्णः पञ्चभिः पाण्डवैः सह सुस्थितदेवमाराध्य पडपि रथंस्थाः समुद्रमध्ये भूत्वा तत्रापर-
कङ्कापुर्या बहिर्गताः । प्रथमं कृष्णं निपिध्य पाण्डवैः पद्मोत्तरेण सह युद्धं कृतम् । तत्र पाण्डवैारितम् ।
ततः कृष्णेन तत्र युद्धं मण्डितम् । तेनापरकङ्केशेन पद्मोत्तरभूपेन सम्मुखं समेत्य पाण्डवैः कृष्णेन च सह युद्ध
कृतं । पद्मोचरो भग्नो। वप्रमध्ये प्रविश्य प्रतोली दृढं दापयित्वा मध्ये स्थितः । ततः कृष्णः प्राकारस्योपरि स्थित्वा
नरसिंहरूपं कृत्वा वर्ग तथा कम्पयामास यथा राज्ञो वपुरपि चकम्पे। लोकानां तदानी गृहाणि पेतुः । पद्मो-
त्तरो राजा विभ्यत् कृष्णस्य पार्थे समेत्य प्रणणाम । कृष्णस्य पादयोः पतित्वा क्षमयामास । मया मौढ्यं कृतं
प्रथमं यद् दौपदी हृता । द्वितीयं मौढ्यं मया कृतं भवता सह युद्धं कुर्वता । ममोपरि कृपां कुरु । द्रौपदीमङ्गी-
कुरु । उत्तमानां प्रणामान्तः कोपो भवति। ततः कृष्णेन स्वरूपं कृतं। पुरमध्ये नीतः कृष्णः । पद्मोत्तरेण राज्ञा
भक्तिः कृता भोजनदानेन । द्रौपदी समानीयान्तःपुरात कृष्णायार्पिता । ततः कृष्णो द्रौपदी महासती वाल-
॥ ३३७॥

·यित्वा लात्वा पश्चालितः। इतस्तद्वीपोत्पन्नजिनपावे जम्बूद्वीपसत्कं कृष्णमागतं श्रुत्वा तन्नत्यो वासुदेवः समुद्रो-
पकण्ठे समागात् । द्वाभ्यां कृष्णाभ्यां शङ्ख पूरितः। शब्दौ मीलितौ । सागरमुत्तीर्य गङ्गातटे सर्वे समीयुः । पूर्व
पाण्डवा नावा नदीमुत्तीर्य कृष्णस्य बलं विलोक्यते इतिकृत्वा तैः नौर्न प्रेपिता। कृष्णो भुजाभ्यां नदीमुत्तीर्य पाण्डव-
पार्श्व प्राप । ततः कृष्णेन रुष्टेन राज्यमुद्दाल्य जगृहे । दक्षिणमथुरा दत्ता कुन्तीवचसा। द्रौपदी हृष्टा । ततः खगृहे
समागता सती पुण्यं चकार । कृष्णो द्वारिकायां गतः। एकदा श्रीनेमिनाथस्तत्र समवासापीत् । तत्र कुन्ती
पञ्चभिः पुत्रैस्तत्पत्नीभिः सह नेमि नन्तुं गता । श्रीनेमिनाथेन धर्मोपदेशो ददे । तथाहि-" माणुसखित्तजाई,
कुलरूवारुग्गमाउयं बुद्धी । सवणुग्गह सद्धा संजमो य लोगंमि दुलहाइं ॥१॥" इत्यादिधर्म श्रुत्वा कुन्ती-
द्रौपद्यौ पञ्चापि पाण्डवाः सम्यक्त्वमूलां द्वादशनती जगृहुः । क्रमात् पञ्चापि पाण्डवाः खं पुत्रं राज्येऽमिपिच्य
कुन्तीद्रौपदीयुताः श्रीगुरुपाधै दीक्षा ललुः । ततो द्रौपदी नानाविधं तपः कुरुते । अन्येयुः श्रीशत्रुञ्जये
द्रौपदी साध्वी समागात् । तत्रापि बहुतपः कुर्वाणा क्रमादायुपः क्षये पञ्चमे स्वर्गे जगाम द्रौपदी । ततश्युत्या
क्रमात् स्तोकभवमध्ये द्रौपदी महासती मुक्तिं यास्यति । इति द्रौपदीमहासतीकथा समाप्ता ॥ २९ ॥

·धीमरते.
भ्यरपती
२ विमागे
धारिणी-
कथा।
4३३८॥
धारिणीकथा चन्दनवालाकयायां समस्ति ॥ ३० ॥
सच्छीलपालनपरा, जीवाः सद्धर्मकारिणः । धारिणीव श्रयन्त्यत्र, परत्र च सुखश्रियम् ॥१॥
तथाहि-उज्जयिन्यां चण्डप्रद्योतो भूपः पृथ्वी प्रशशास न्यायाध्वना । तस्य भूपस्य द्वौ सहोदरौ-पालक-
गोपालको। मिथःप्रीतिभाजौ भवतः स्म ।अन्येचुस्तत्र श्रीधर्मघोपसुरिः समागात् । तत्र धर्म श्रोतुंगोपालकोऽगमत् ।
संसाराम्बुनिघौ सत्त्वा, ऊर्मिभिः परिघट्टिताः। संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते, तत्र कः कस्य बान्धवः? ॥१॥ऋतुर्व्य-
तीतः परिवर्तते पुनः, क्षयं प्रयातः पुनरेति चन्द्रमाः । गतं गतं नैव तु सन्निवर्तते, जलं नदीनां च नृणां चं
जीवितम् ॥ २॥” इत्यादि धर्मोपदेशं श्रुत्वा गोपालकः प्रवज्या ललौ । पालकस्य द्वौ पुत्रौ बभूवतुः। एको-
ऽवन्तिवर्द्धनो द्वितीयो राष्ट्रवर्द्धनश्च । द्वावपि धर्मकर्मशास्त्रं पठतः स ।-" रूपयौवनसम्पन्ना, विशालकुल-
सम्भवाः । विद्याहीना न शोभन्ते, निर्गन्धा इव किंशुकाः! ॥ १॥ विद्वत्त्वं च नृपत्वं च, नैव तुल्यं
कदाचन । स्वदेशे पूज्यते राजा, विद्वान सर्वत्र पूज्यते ! ॥२॥" क्रमाद् द्वावपि पुत्रौ भूपपुन्यौ परिणायितौ ।
अन्येधुरसारसंसारसुखं क्षणभङ्गुरं मत्वा अवन्तिवर्द्धनराष्ट्रवर्द्धनयोर्यथायोग्यं राजपदवीं युवराजपदवीं च वितीर्य
॥३३८॥

·पालकः संयम जग्राह । यतः-"जह चयइ चकवट्टी पवित्यरंतचियं मुहुत्तेण । न चयइ तहा अहन्नो दुब्बुद्धी खप्परं दमओ॥१॥" राष्ट्रवर्द्धनस्य भार्या धारिणी सच्छीलशालिनी बभूव । तस्याः पुत्रोऽवन्तिसेनोऽजनि । अन्यंदा धारिणीमप्सरोनिमा वीक्ष्य राजा दूतीपार्धाद्ययाचे इति-मम पत्नी भव त्वम् । तदा तया जल्पितं-किमयं भूपो नलज्जते लघुभ्रातृपत्नी याचमानः?। परस्त्रीगमनात् पुरुषो नरकं याति । यतः- “विक्रमाकान्तविश्वोऽपि, परस्त्रीपु रिरंसया । कृत्वा कुलक्षयं प्राप, नरकं दशकन्धरः! ॥१॥ ते कह न वंदणिज्जा, रूबंदण परकलत्ताणं। धाराहयत्व वसहा वचंति महीं पलोयंता ? ॥ २ ॥ अलसा होन्ति अकज्जे पाणिवहे पंगुला होइ (गरा धन्ना)। परतत्तीसु य बहिरा जन्चंधा परकलत्तेसु ॥ ३ ॥ देवदाणगंधवा जक्खरक्खसीकनरा । बंभयारि नमसंति दुकरं जे करंति ते ॥ ४ ॥" एतद्धारिणीप्रोक्तं भूपः श्रुत्वा गूढमनाः स्थितः । राजा दध्यौ-भ्रातरि जीवति एपा मां नाङ्गीकरिष्यति। तेनादौ भ्रातरं हन्मि। पश्चादमिमामङ्गीकरिष्यामि। एवं ध्यात्वाऽन्येचुर्भूपो धारिणीमिच्छन् भ्रातरं हतवान् । धारिणी खकान्तं ज्येष्ठेन हतं मत्वा प्रच्छन्नं शीलरक्षार्थ सहसा कौशाम्ब्यां गता । धारिणी सगर्भा खं गर्भमनाख्याय समुत्पन्नवैराग्या महत्तरोपान्ते दीक्षां जग्राह । काले गर्भो ज्ञातो महत्तरया । हकिता ·भीमरते. भरपत्ता २ दिमागे धारिणी कथा।. सा-भो धारिणि ! किमिदं त्वया कृतम्। धारिणी जगौ-मया दीक्षाग्रह्णावसरे ध्यातं, यद्यहं गर्भखरूपमकथ- विप्यं पुरा तदा त्वया मयं दीक्षा न दास्यते स्म! । अतो मया गर्भखरूपं न प्रोक्तम् । ततः काले सुतोऽजनि । नाममुद्राभरणैरलतं सुतं कृत्वा भूपगृहाङ्गणे मुक्तोऽङ्गजः । तदा क्षणान्तरेण तत्रागतेन जितसेनभुपेन गृहीतः स वालः । खगृहे नीत्या पुत्रवत्तं स्थापयित्वा जन्ममहोत्सवपूर्वं मणिप्रभ इति नाम दत्तं राज्ञा । क्रमाद्राज्ञि परलोकं गते मणिप्रभो राज्येऽभिषिक्तोऽमात्यैः कृतः । इतोऽवन्तिवर्द्धनो राष्ट्रवर्द्धनभ्रातृवधोद्भूतपश्चात्तापात् धारि- णीपुत्रस्यावन्तिसेनस्य सपुत्राभावाद्राज्यं वितीर्य गुरुपार्श्वे दीक्षा ललौ । सोऽवन्तिसेनो बली मणिप्रभं भूपं दण्डं याचते स । दण्डादानेन सर्वबलेन कौशाम्बीमवन्तीसेनो वेष्टयामास । तदा मात्रा साच्या तया तत्राभ्येत्य स्वरूपमुक्त्वा सुतौ युद्धान्निवारितौ । मिलितौ परस्परं। प्रीतिभाजौ भूपो जातौ । ततो द्वावपि भ्रातरायुज्जयिनी प्रति चलितौ । मातापि महत्तरा तत्राभ्येति । धर्मोपदेशं ददौ । यतः-" धर्माजन्म कुले शरीरपटुता सौभाग्य- मायुर्चल, धर्मेणैव भवन्ति निर्मलयशोविद्यार्थसम्पत्यः। कान्ताराच महाभयाच सततं धर्मः परित्रायते, धर्मः सम्यगुपासितो भवतु वः खर्गापवर्गप्रदः ॥१॥ ततो द्वावपि भूपौ मातृपाधैं सम्यक्त्वमूलं द्वादशवतं ललतुः ।

·मागेंधमोपदेशं शृण्वानौ द्वावपि भ्रातरौ जिनेन्द्रधर्म कुरुतःस्म। धारिणी चिरं संयम प्रतिपात्य सर्वकर्मक्षयात्मुक्ति ययौ । इति धारिणीकथा समाप्ता ॥ ३० ॥ वैयावृत्त्यं वितन्वानः, साधूनां सततं जनः । पुष्पचूलेव लभते, सद्यः केवलिसम्पदम् ॥ १॥ देवाः कुर्वति सान्निध्यं, श्रद्धाशीलप्रभावतः । कलावत्या यथा रश्मिः, प्रियायाः शङ्खभूपतेः!॥२॥ तथाहि-इहैव जम्बूद्वीपे मङ्गलादेशभूषणे शङ्खपुरे प्रजानुकूलः श्रीमान् शङ्खभूपो राज्यं करोति स्म । तं भूपमेकदा सिंहासनस्थं गजश्रेष्ठिपुत्री दत्तो मुदा ननाम । राजा प्राह-भो दत्त ! यत् किञ्चित् कौतुकं दृष्टं भ्रमता भुवि तत्क- थ्यतां त्वया। ततो जगौ-देवाह ! देवशालपुरे गतोऽभूवं वाणिज्यार्थम् । वाणिज्यसागरे यस्मादस्माकं श्रीः प्रव- र्धते । तत्र यन्मया कौतुकं दृष्टं तस्य खरूपं वक्तुं न शक्यते। वदन्निति दत्तो नृपाने चित्रपाटिकां न्यधात् । तत्र लिखितां काश्चिद्वरां नारी विलोक्य देवीति मन्यमानो व्यधूनयत् भूपपुरन्दरः शिरः। ततो दत्तः सस्मेरं प्राह- देव ! नेयं देवी, किन्तु मानुपी विद्यते । राजाऽवक्-कस्येयं पुत्री ?। दचोऽवक्-देवशालपुरे विजयसेनभूपस्य ·॥श्रीमरते. भरती दिमागे कलावर्त कथा। ॥३४॥ श्रीमती प्रियाऽभूत् । तस्य च पुत्री कलावती रूपलावण्यपराभूतामरी विद्यते । सा विधातुराधा सृष्टिरिव सती क्रमात् सर्ववर्यधर्मकलाकुशला बभूव । उद्वाहयोग्यां तां पुत्री भूपो मत्वा विवाहमेलनचिन्तासागरे ममज्जः। इतोऽन्येद्युस्तया पुत्र्या पितुरग्रे प्रोक्तमिति । यो मे प्रश्नचतुष्टयीं पूरयिप्यति स एव मया परिणेतव्यः ततो गाढतद्वरचिन्ताब्यौ भूपो निमनोऽतीवाभवत् । तस्याः पुत्र्या विवाहार्थं राजा स्वयंवरमण्डपं कारयामास । मासहयान्ते चैत्रशुक्लपक्षे एकादशीदिने लग्नमस्ति । सा पुनः कलावती जिनधर्मकुशलाऽस्ति ! । एतन्मया तत्र व्यवसायार्य गतेन दृष्टम् । तत्र च पुरे विजयसेनभूपस्य जयसेनावं सुतं सर्पदष्टमहमजीवयम्। सुखासनसमारूढं कृत्वा राजा हटस्तं पुत्रं खगृहमानयामास । ततो राजा मां सहस्त्राभरणादिदानात सच्चकार पुत्रमिव । अन्यदा मां सभासमक्ष नरराजः समादिशत् । स्ववन्धोर्जयसेनस्य यथोपकृतं त्वया तथा स्वसुः कलावत्या अस्यास्तुल्यवरकथनेन मां वरचिन्तासागरादुचारय । तदा त्वां योग्यं मत्वा तस्या रूपं चित्रपटे लिखित्वाऽहमत्राऽऽगमम् । इदं हि रूपं वर्णिकामानं तस्या इहानीतं प्रभुविलोकनाय । यादृशमस्ति तस्या रूपं तादृशं देवोऽपि वक्तुं न क्षमः । यावती प्रभा भानोःप्रतिविम्वेऽपि किं तादृशी दृश्यते ? । तद्विम्बं पश्यन् भूपः क्षणं मुकुलितेक्षणो।धूनयित्वा च शिरो । ॥३४०1

·दचं प्रति तदेवं मधुरमूचिवान् (एपा मां समीहिप्यते कथम् ।) ततस्तं राजानं खिन्नं दत्तः प्राह-वामिन् !
न क्रियते खेदः, चेतसा शकुनैः पुनः । नूनं कलावती सैव, पत्नी तव भविष्यति ॥ १॥ परमाराध्यतां देव!,
दृतं वागीश्वरी सुरी । यथा प्रश्नचतुष्टय्या, निर्णयो ज्ञायते त्वया॥२॥ ततः श्रीशसभूपो ब्रह्मचर्यादिक्रियादि-
भिर्वाग्देवीं तथा तोपयामास यथा सा प्रत्यक्षीभूयावदत् । यतः-त्वत्पाणिपातयोगेन, शालभङ्यपि तत्क्षणात् ।
कर्ता कलावतीप्रोक्तप्रश्नानां वर्णनिर्णयम् ॥१॥ प्रणम्य देवीं वचनं जग्राह । ततो देवी तिरोधे । ततः
कृतकृत्यो भूपः समं दत्वेन सत्वरं प्रतस्थे देवशालपुरं प्रति।तं भूपमागच्छन्तं श्रुत्वा विजयसेनो नृपोऽपि विजयं
पुत्रं शङ्खभूपतेः सम्मुखं प्रैपीत् । शङ्खस्य विजयो मिलितः । पुरमध्ये समहं प्रवेशितः स शङ्खो विजय-
सेनेन । अथ स्वयंवरे भूपाः समीयुः । उपविष्टा मञ्चोन्मञ्चेपु । शङ्खोऽप्युपविष्टः । ततः सुखासनारूढा सखी.
परिवृता धृतातपत्रा कलावती स्वयंवरमण्डपे आययौ। अथ माहरिकप्रतिहारीमुखात् समस्याचतुष्कं पृथक् पृथक्
कलावती पपच्छेति-को देवः १ को गुरुः २ किं वा, तत्त्वं ३ सत्त्वं ४ च कीदृशम् १ । स्पष्टीकर्ताऽर्हति स्पष्टं,
कलावत्या वरस्रजम् ॥ १॥ खखप्रज्ञानुसारेण, ततः सर्वेऽपि भूधवाः। उत्तरं प्रददुर्नैव, मेने सा परमाहती ॥२॥

·धीमरमे वरती २षिमागे कलावती कथा। ३१॥ ततः शलभूपः प्राह-एषा पाञ्चाली स्तम्भस्था अनयोक्तायाः प्रत्युत्तरं कथयिष्यति । इत्युक्त्वा पाञ्चालीमूनि पाणि- कुशेशयं शङ्गभूपो ददौ यावत्तावत् स्तम्भस्था पाञ्चाली प्राह प्रश्नप्रत्युत्तरमिति-वीतरागः परो देवो १, महाव्रतधरो गुरुः २। तत्त्वं जीवदया ज्ञेया ३, सत्त्वं चेन्द्रियनिग्रहः ४ ॥ १ ॥ ततः प्रमुदिता पूर्णकामा कामं कलावती । कण्ठे श्रीशसभूभर्तृश्चिक्षेप वरणस्रजम् ॥ २ ॥ ततः कलावतीशीलप्रभावेण महौजसः । सामो अपि भूपाला, न शके प्राभवंस्तदा ॥ ३ ॥ ततस्तयोविवाहोत्सवः कृतो मातापितृभ्याम् । ततो राजा परिणयने वराय जात्येभावादीन बहून् ददौ । मुत्कलाप्य श्वशुरवर्ग शङ्खभूपतिः कलावतीयुतः प्रतस्थे स्वपुरी प्रति।दत्तोऽपि विजयसेनभूपादेशात् कलावत्या सह चचाल। एकस्यन्दनमारूढौ तौ दम्पती महामहोत्सवपुरस्सरं पुरमध्ये प्रविविशतुः । तया कलावत्या समं सुखमनुभवन् शङ्खभूपो भुयांसमनेहसं समक्षिपत् । अन्येद्युः स्वप्ने पीयूपकुम्भं प्रपूर्णमालोक्य पत्युः पुरः प्राह कलावती । श्रुत्वैतत्स्वरूपं भूपो हृष्टः प्राह-भो भद्रे ! तव पुत्रो वयों भविष्यति । इतः-मौक्तिकं ताम्रपर्णा वा, देव्या गर्भ धानया।अष्टमासी व्यतिक्रान्ता, विंशत्याऽभ्यधिका दिनैः ॥१॥प्रसूयते किल स्त्री प्राग, पितृगेहे इति श्रुतिः। विजयः खनरान् प्रैपीदित्याङ्वातुं कलावतीम् ॥२॥ तेषां भृत्यानां ।

·हस्तेन, सांशुकामङ्गवयीम् । भगिन्यै प्रेषयामास, मूर्त स्नेहमिवात्मनः॥२॥ते भृत्यास्तत्र गताः। राज्ञोऽने कथित तैः-कलावतीं प्रेपय पितृगृहे। राज्ञा न मानितम् ।ततस्ते कलावत्यै सांशुकामङ्गदद्वयीं कुशलोदन्तकथनपूर्वं ददुः। ततस्ते पश्चाद्गताः। बन्धुस्नेहात् करे धृत्वा, तदानीमङ्गदे मुदा । भुजामूले महादेवी, वयस्याभिरनीनहत् ॥१॥ ततः कलावती वर्षे अङ्गदे भुजामूले बद्धे दृष्ट्वा प्रमोदमेदुरा सखीभिः सह गवाक्षस्था वार्ता कर्तुं लगा । अहो प्रेमा प्रस्थिते हि, मयि तस्य चिरायुषः । येनेदमद्भुतं प्रैपि, केयूरद्वयमद्य मे! ॥ १॥ चिरादद्य मया प्राप्तं, वस्तु तत्पाणिसङ्गतम् । शोभते स तथा जातं, जन्म मे सफलं स्फुटम् ! ॥ २ ॥ सख्योऽप्यूचुर्महादेवि!, तस्य विश्वाभिनन्दिनः । चन्द्रस्येव कुमुद्वयां, त्वयि प्रेमातिरिच्यते ॥३॥ तदानीमेतज्जल्पमानां कलावती सखीभ्यां राजा गवाक्षस्याधस्ताद् व्रजन् अशृणोत् । ततः समुत्पन्नातीवकोपो भूपो दध्यौ-एवंविधं कलावत्या, यद्यकृत्यं प्रजायते । तदा विधोः समुत्पन्नाऽङ्गारवृष्टिरसातकृत् ॥१॥ बहिरेव ध्रुवं रक्तां, गुञ्जामिव चलेक्षणाम् । धिगिमा कपिवत् कामजाड्यलोलो नरः स्फुटम् ॥ २ ॥ तदिमां महाऽसतीमङ्गमाल्यमिव त्यजामि । इति गूढं ध्यायन् भूपः खस्थाने समागात् । ज्ञात्वा कलावत्या दुःखागमनं द्रष्टुमशक्नुवानो रविरस्तं गतः । प्रच्छन्नं नृपेण ·धीभरते. श्वरगृती २.विभागे कलावती- कथा। ३३४२॥ मातङ्गयुगलमाकार्य प्रोक्तम्-इयं कलावती वने साज्या युवाभ्यां । हस्तयुगं साङ्गदं छित्त्वा युवाम्यामानेयं मम पावें । ततस्तौ मातङ्गौ कलावती वने निन्यतुः। प्रोचतुश्च तौ-देवि ! न ज्ञायते सम्यक् केन दोषेण राजा त्वां त्याजयति ? । तव साङ्गदे मुजे छेत्तुमादेशो दत्तोऽस्ति। राज्ञ आदेशः कृतो विलोक्यते एवं । कलावती जगौ- भो मातङ्गौ ! युवयोर्न दूषणं । पत्युश्चापि न दूपण।मम.कर्मण एव दूपणम् । ततस्तौ मातङ्गौ तस्याः कलावत्याः साङ्गदे मुजे छेदयामासतुः। तदा कलावत्योक्तं तयोरग्रे-मम कर्मणेदं कृतं, तेन को दोपो.भवतोः। तौ मातङ्गी मुजे साङ्गदे लात्वा खपुरं प्रति चेलतुः। इतस्तत्र कलावती पुत्रमसूत । कलावती पुत्रं प्राह-तव यदि पितुहे जन्माभविष्यत् तदाऽनेरुवायनिनादायुत्सवः पिना करिष्यते स्म । अत्र तु शृगालादिशब्दैरुत्सवो ज़ायमानोऽस्ति। इतस्तत्र नदीपूरो वृक्षादीनुन्मूलयितुमारेभे। परमेष्ठिनमस्कार स्मृत्वा सा प्राह-पतिव्रताधर्मो यदि मे त्रिशुध्या पालितोऽभूत् शीलं च पालितं मया सम्यग् भवति तदा मदीयौ भुजौ पुनों भवेतां, नदीप्रवाहश्चानुकूलो भवतु। ततः शीलप्रभावेण तस्या मुजो पुनर्नवौ जातौ । अत्रान्तरे कश्चित्तापसस्तवाभ्येय प्राह-तवात्र स्थातुं न युक्तं । यतो भवती प्रासूत पुत्रम् । ततः कलावती जगौ-देवगुरुप्रसादात् सर्व वयं समस्ति । ततः सा कुलपतेः पार्चे गता । ।, ॥३४२।

·कुलपतिना पृष्टा दुःखकारणं कलावती खवनवाससम्बन्धं प्राह । तापसाधिपतिः प्राह-भद्रे! मा खियेथाः वृथा । जानाम्यहं लक्षणैस्तव श्रेयांसि पुनर्भविष्यन्ति । एवमाश्वासिता तेन हृष्टा कलावती विजयसेनभूपपुत्री तापसीभिः समं तस्थौ । इतस्ताभ्यां मातङ्गाभ्यां कलावत्याः साङ्गदे भुजे भूपाय दत्ते । राजा तु तयोरङ्गयो- विजयसेनाख्येत्यक्षराणि वीक्ष्य साकुलो दत्तमाहूय पप्रच्छ-को नु देवशालापुरादत्रागात् कल्ये ? । तेनोक्तं-तत्र- सा राजभृत्या आगता अभूवन् । देव्याः कृते भ्रात्रा अङ्गदद्वयं प्रेषितं विजयेन । तस्याः पार्थे समस्ति । श्रुत्वै- तद्पो वजाहत इव क्षणं भूत्वा सिंहासनात् पपात मुमूर्छ च । कथञ्चिच्चन्दनादिभिश्चैतन्यं लम्भितो राजा पश्चात्तापपरो वक्षस्ताडयन्निदमूचे । यतः-अहो मे.मूढकारित्वमहो मे मन्दभाग्यता । अहो मे निर्विचारित्वं- महो मम कुशीलता ! ॥ १॥ किमेतदित्यसौ पृष्टो, विलपन्निति मत्रिभिः । सलज्जं सानुतापं च; सपूत्कार- मथोऽवदद ॥२॥क यामि किमु वा वच्मि, क विशामि करोमि किम् ?। आत्मनैव मयाऽऽत्माऽसौ, हन्त कष्टे निपा- तितः ॥ ३ ॥ अनादृत्य कुलाचारमप्यचिन्त्य निजोचितम् ।धर्मच्छेदमनालोच्य, हा किं चने दुरात्मना ? ॥४ लक्ष्मेव चन्द्रलेखायां, दुग्धे पूतरकानिव । हा.हा !-दोषमंसम्भाव्यं, तस्यां कथमभावयम् ? ॥ ५॥ तत् कस्य

·श्रीभरते.
श्वरवृत्ती
विभागे
फलावती
कथा।
दर्शयिष्यामि खकीयमाननं । मया मौढ्यात् प्रिया त्यक्तां । ततः प्रगुणीकृत्य चितामह काष्ठभक्षणे करिष्यामि ।
ततोऽमात्याः प्रोचुः-स्वामिन् ! एका तांबन्मृता देवी केनापि निजकर्मणा । द्वितीयं त्वमात्महत्या कर्तुमिच्छसि।
तस्माद्विवेकिन् ! अमुं कदाग्रहं मुञ्च । इत्यादि पौरामात्यानां युक्तियुक्तवचांस्यप्यनादृत्यं नृपो वेगान्मृत्यवे
काननेऽगमत् । समयज्ञो गजश्रेष्ठी कालक्षेपचिकीः मधुराक्षरमाह स्म श्रीशङ्खधरणीधवम्-भो राजन् ! दिनेशान्
जिनेन्द्रानचंय तवापदो गमिप्यन्ति । ततः प्रथमं जिनं पूजयितुं श्रीजिनप्रासादे गतो राजा । तत्र जिनं
पूजयित्वा ततोऽमिततेजसं मुनि वन्दितुं गतः। मुनिरिति देशनां ददौ-"जीवाः संसारकान्तारे, पूर्वकर्मवशेरिताः।
वातप्रम्य इव व्यथ, भ्राम्यन्ति भ्रान्तिसम्भृताः ॥ १ ॥ सुखं सुखमिति भ्रान्ता, दुःखपृक्ताः पदे पदे ।
जीवाः क्लिश्यन्ति संसारे, वातोद्भुतपलाशव (त)॥ २॥ कल्पद्रुमिव मा हापीद् , भवोदिनो भवी हहा । न सेवते
जिनाधीशं; परनेह च शर्मदम् ! ॥ ३ ॥ दुष्प्रापं प्राप्य जन्मेदं, भवकोटिपु दुर्लभम् । कर्तव्यो हि तथा धर्मो,
यथा स्यान्मुक्तिशर्म च ॥४॥ मुनेर्वचनमाकर्ण्य, सद्यः सञ्जातनन्दथुः । विशश्राम बिशामीशस्तत्रैव
खलु तां निशम् ॥५॥ अथ विभातकल्पायां निशि स्वप्नमालोक्य भूपो गुरोः पुरतः प्राह-"अपकैकफला
॥३४३॥

·बल्ली, पतिता कल्पपादपात् । आरुरोह पुनः पूर्णफला सा तत्र तत्क्षणात् ॥ १॥” तं खप्नं श्रुत्वा गुरु- राह-भवान् कल्पवल्लीमहीरुहः, वल्ली प्रिया ते,साऽसूत पुत्रं, साऽत्र समेष्यति। ततोहृष्टो राजा। पुरमध्ये समागात् । जनांस्ता द्रष्टुं प्रैषीत् । दत्तोऽपि भूपप्रेषितो वनादनं भ्रमन् तापसवनमेकमद्राक्षीत् । तत्र गत्वा दत्तः कलावती- सम्बन्धं तापसं पप्रच्छ । प्रोवाच मुनिः-भद्र ! किं तया कार्य तव । दत्तोऽवग्-शङ्खभूपस्य प्रिया न लभ्यते। तेन स भूपः प्रियावियोगान्मरिप्यति । ततो मुनिराह-अस्मिन् वने एका स्त्री सपुत्राऽस्ति । ततो दत्तः कलावती द्रष्टुं निर्ययौ। दूरतो दत्तमालोक्य, जाग्रच्छोका कलावती । रुरोद रोदसीकुक्षिम्भरिपूर्णप्रतिखनैः ॥१॥ दत्तः प्राह वसा त्वं, रोदीः कर्मफलं पदः। अभुक्त्वा प्राग्भवोपात्तन मुच्यन्ते जिना अपि ॥ २ ॥ यतः-तद्विवेकिनि! धीरत्वमादाय रथमारह । खदर्शनसुघावृष्टया, नृपमाश्वासय द्रुतम् ॥३॥ पश्चात्तापपरो भूत्वा, वह्रिमह्राय सोऽवि- शत् ( विशन्नहाय सोऽनलम् )। दिनमद्यतनं कष्टात्, स्थापितोऽस्ति नरेश्वरः॥४॥कुलीना मानमुन्मुच्य, प्रिय- कारुण्यतस्ततः । नत्वा कुलपतिं.सद्य, आपप्रच्छ कलावती ॥५॥.ततस्तेनापि दत्ताशीः, प्रहिता हितमिच्छुना। चचाल सह. दत्तेन, साङ्गजा विजयाङ्गजा ॥ ६॥ आकर्ष्याथ पुरोपान्ते समायातां कलावती-राजा हृष्टः पुरप्र- ·धीमरते. भारती २ विभागे कलावती- कथा। 1३४४॥ वेशमहोत्सवं तस्यांश्चकार । प्राह च भूपः-निदोंपाऽपि तथा भद्रे !, यन्मया त्वं विडम्विता । मौचिता च बने तन्मे, क्षम्यतां देवि! दुष्कृतम् ! ॥१॥ ततः कलावतीयुतो राजा सुखेन राज्यं चकार। कलावतीपुत्रस्य जन्ममहो- सर्व कृत्वा खप्नानुसारतः पुष्पकलशेत्यभिधां स्वसूनोर्ददौ । कलावत्याऽन्यदोक्तं-स्वामिन्नहं केन दोषेण त्वयां वने याजिता । राजाऽवक्-भो भद्रे! त्वयि दोपो न मनाग विद्यते । किन्तु ते प्राग्भवाचीर्ण कर्म तत् विद्यते। मया वं मुजे साङ्गदे दधाना सखीपार्थे (दृष्टा, त्वं) 'तेन प्रेमपात्रेण मे इदं दत्त मिति प्राह तदा तच्छुतं मया। ततो मया रुप्टेन तव भुजच्छेदः कारितः । भूपोऽवग्-प्रिये! श्रीअमिततेजा मुनिर्वने समागतोऽस्ति । तस्य पार्श्वे गत्वा तव प्राग्भवस्वरूपं पृच्छ्यते साम्प्रतम् । ततः कलावतीयुतो राजा मुनिपार्थे धर्म श्रोतुं ययौ ।देशनान्ते महीपाल: पप्रच्छ-भगवन् ! किं कर्म कृतं कलावत्या परभवे ? । येन कर्मणा निर्दोपाया अस्या मया कथं (कृप) छेदितौ मुजौ ? । मुनिः माह-अस्ति श्रीमद्विदेहोया श्रीमहेन्द्राह्य पुरम् । तत्र नरविक्रमो राजा राज्यं चकार । लीला- यती तस्य जाया। असूत पुीं सुलोचनाम्।मातापित्रोमहाप्रेमपात्रं सुलोचनाऽभूत् । सा प्राप तारुण्यं क्रमाल । पुत्र्यामुत्सङ्गस्थितायां भूपस्य केनचित् राजकीर उपायनीकृतः। ततः कौतुकिना राजा पृष्टः कीरः प्राहाशीर्वादयच- ·- + गेन ।-फुरत्तमाक्षपायाती, राजतेजोऽभिवर्धकः । भाति प्रतापभानुस्ते, राजन् ! विश्वावभासकः ॥ १॥ प्रीतेन राशा तस्मै नराप यादान यत्वा पुञ्ये राजशुको दत्तः। सुलोचना हटा । तं शुकं गृहीत्वा स्वस्थाने समेत्य स्वर्ण- पारेऽशिपद ।-शर्कराशफलैः शालिवाडिमाफलभक्षणैः । हारहूरादिपानेश्व, प्रमोदात्तमपोपयत् ॥ १॥ तं शुक फरस हापस अंससंसं पारसं पाठयन्ती सुलोचना व्यनोदयत् । यतः-भोजने शयने राजस्थाने पाने पने गहे । योगीन मानसैकाय, नामुश सुलोचना ॥१॥ अन्येयुर्वने तं शुकं गृहीत्वा सखीयुता गता । राम सीमनगरप्रासादे शुको घमा श्रीपीतरागं चेतस्यचिन्तयत् । 'दृष्टपूर्वमिदं विम्यमीहक् कापि मया पुरेति भाव गन् जातिस्मृति प्राण पूर्णभ शुकः सणार । चारित्रं सुगतिप्रदं पूर्वभवे प्राप्तवान् ।-अध्यैषि सर्वशास्त्राणि, क्षयोपशमता सियो पुनरका न, सर्पथा पठनैकधीः ॥१॥ वस्त्रपुस्तकपानादिमूर्छानूदिततत्त्वधीः । परो- पारिजाल, गुग ानमहारगम् ॥ २॥ मतं विराध्य पर्यन्तमसंसाध्य मुधावतः । विपद्य काननेऽमुष्मिन्नह ANNA! ॥ ॥ प्राग्भनाभ्यासितविचापशाव तिर्यग्भवेऽपि पण्डितोऽभूवम् । तत्कथं ज्ञानदीपेऽहं, करमापार । सिजन्भोगधौ ममः, सलपरणपतिः ॥१॥ अतः परं प्रभु श्रीसीमन्धरं प्रणम्य ·॥ श्रीभरते. घरगृत्ती २ विमागे कलावती कथा। मया भोक्तव्यमित्यभिग्रहं शुको ललौ। सुलोचनाऽपि तीर्थेशं, नत्वाऽभ्यर्थं च भक्तितः । सपञ्जरं तमादाय, निजमन्दिरमासदत् ॥ १॥ कीरं करेऽन्यदाऽऽदाय, राजकन्या सुलोचना । भोक्तुं यावदुपाविक्षत, स्मृत्वा खनियम शुकः ॥ १ ॥ तावन्नमोऽरिहंताणमित्युक्त्वा च.नभोऽध्वना । उदुडीयत तीर्थेशं, नन्तुं चैत्यं जगाम च ॥ २ ॥ युग्मम् । खैर सीमन्धरं नत्वा, तत्रैवाने त्रिशुद्धितः । विजहार फलाहारैः, प्रीतिश्रीकुसुमाकरैः ॥ ३ ॥ इतो राजतनूजायां, क्रन्दन्त्यां तद्वियोगतः। धावन्ति स्म तदादातुं, पयोधि गरुडा इव ॥१॥ छिन्नपादपे ते राज- सेवकाः शाखिनि निविष्टं तं शुकं बड़ा भूपालपुत्र्या अग्रे उपनिन्यिरे । सा प्रेममन्मनालापैः करेणादाय जगौ शुकमिति । जननीतुल्यां मां त्यक्त्या कथं गतः। न विश्वासमतः परं तव करोमीति जल्पन्ती राजपुत्री सुलो. चना शुकस्य गतिमङ्गाय पक्षौ चिच्छेद । ततस्तं काष्ठपक्षरे चिक्षेप । शुकोऽप्यचिन्तयत् धिङ् मे !, पराधीन- " त्यवेदनाः। क्रियां नाकरवं मूर्खः, खाधीनामपि हा तदा ॥२॥ सह कलेवर ! खेदमचिन्तयन, खवशता हि पुनस्त- । ॥ ३४५॥ व दुर्लभा । बहुतरं च सहिप्यसि जीव! है, परवशे नच तत्र गुणोऽस्ति ते ॥२॥ इत्यादिचिन्तापरः शुकश्चणि- मनुवत् । दुःखितोऽभूत् । स मृत्वाऽनशनेनाथ कतिपयदिवसान्तरे देवः सौधर्मकृल्पे भासुरोऽभूत् । सुलोचना ·कीरस्य दुःखान्मृत्वाऽनशनेन मृत्युना सौधर्मेऽभूतं प्रिया तस्य । बुमुजाते च तौ सुखम्। राजन् ! शुकजीवस्त्वं शहनामा त्वं तंतच्युतो बभूव । सुलोचनाजीवः पुनरेपा कलावती। प्राग्भवे यत्कलावत्या पंक्षी छिन्नौ शुकस्य ते तत्कर्मविपाकेन त्वयाऽस्याः छेदितौ करौ । सर्वस्य कर्मणोऽवश्य, शुभस्याप्यशुभस्य च । दशधा बहुधा चैव, विपाकः परिपच्यते ॥ १॥ ततस्तौ शङ्खकलावत्यौ दम्पती जातिस्मृति प्राप्य चारित्राभिलाषिणौ बभूवतुः । निवेश्य खराज्ये पुत्रं पुष्पकलशाख्यं शकलावत्यौ गुरोः पार्थे. दीक्षा जगृहतुः। प्रपाल्य चारित्रं चिरं तौ दम्पती स्वर्गमवापतुः। ततश्युतौ नृभवं प्राप्य प्राप्तसंयमकेवलज्ञानौ मुक्तिं गमिष्यतः। इति कलावतीकथा समाप्ता ॥३१॥ पुप्पचूलाकथा अनिकापुत्राचार्यकथायां ज्ञेया ॥ ३२ ॥ [पउमावई यगोरी, गंधारी लक्खमणा सुसीमा योजंबुवई सच्चभामा रुपिणि कण्हटमहिसीओ॥४॥] शीलादिरुचिरं धर्म, कुर्वाणो मानवोनिशम् । सत्यभामेव लभते, साधुवादं पदे पदे ॥ १॥ तथाहि-द्वारवत्सां कृष्णो राज्यं करोति स्म । अन्यदा नारदो भ्रमन् केलिकुतूहली हरिमन्दिरमभ्यगात् । हरिः कतिचित् पदान् सम्मुखं गत्वा मुनि नमाम तत्र स्थित्वा क्षणं क्रीडालोलःशुद्धान्तमीयिवान् मुनिः। तदा --

·॥धीमरते.
२ विमागे
सत्यभामा-
कथा।
॥
सत्यमामया वदनं दर्पणे वीक्षमाणया नारदो न नमस्कृतः । देवाधीश्वरप्रिया अपि ममावा नं कुर्वन्ति
म । एपा पुनरहंयुत्त्यादौचित्यमपि नाचरत् । क्रुधो नारदो व्योममार्गेण कुण्डिनपुरं गतः । रुक्मिराजस्वस्रा
रुक्मिण्या सत्कृतस्तत्र । ततस्तस्याः पुरो हरिगुणानाचष्ट । कृत्वाऽनुरागिणीं विष्णौ ता रक्मिणी तस्या रूपं
चित्रपटे लिखित्वा कृष्णस्य दर्शयामास । कृष्णोऽवग्-कस्या रूपमिदं ? । नारदो जगौ-रुक्मिभूपतेलघुः खसा
रुक्मिणी । कन्येयम् । तदा तेन वर्ण्यमानान गुणानाकर्ण्य कृष्णोऽनुरागभारं बभार तस्याम् । कृष्णः प्राह-भो
ऋपे! तथा कुरु यथा ममेयं पत्नी भवति । मुनिराह-मया त्वय्यनुरागिणी भृशं कृताऽस्ति । दूतं तत्र 'प्रेष्य
मार्गय तां त्वम् | अहं तथा करिप्ये यथा तव पत्नी भविष्यति । विचारो न कर्तव्यः । कृष्णोऽम्यय॑ तं
रुक्मिणी याचितुं दूतं प्राहिणोत् रुक्मिणं प्रति । दूतस्तत्र गत्वा कृष्णोक्तं प्रोक्तवान् । ततो रुक्मी प्राह-
गोपाय भगिनीमहं न दास्यामि । पुरा मयेयं शिशुपालाय दत्ताऽस्ति । तं वरं विना नासौ शोभा लभते । रत्वं
हेमाश्रितं भाति, ज्योत्ला चन्द्राश्रिता पुनः । नागवल्या मुखं यहत्तथेयं तेन निश्चितम् ॥ १ ॥ इत्याद्युक्त्वा
दूतं पश्चात् प्रेपयामास । रुक्मीदूतः पश्चादागत्य कृष्णाय रुक्मिप्रोक्तं प्रोक्तवान् । इतो रुक्मिणीपितृस्वसा प्राह
॥३४६॥

·रुक्मिण्यग्रे-त्वं विष्णुना याचिता। परं तव भ्राता तस्मै न दत्चे। तं निराकृत्य त्वां शिशुपालाय दास्यति। तदा रुक्मिणी जगौ-मया विष्णुरेवाङ्गीकर्तव्यः। तदा पितृवसा रुक्मिणी केशवे रक्तां निश्चिकाय । पितृवसा कृष्णाय ज्ञापयामास । त्वयि रुक्मिणी सानुरागाऽस्ति । तेन त्वया गुप्तवृत्त्या माघाष्टमीदिने समागन्तव्यम् । नागपूजामहोत्सवच्छलेनाहं रुक्मिणी वने आनयिष्यामि । ततस्त्वया रुक्मिणी अङ्गीकार्या । इतश्च कुण्डिन- पुरे क्लृप्तवैवाहिकमहोत्सवे शिशुपालः पाणिग्रहणोत्सवोत्सुकोऽभ्यगात् । विज्ञाय शिशुपालस्यागमं कलिप्रिय- मुखात रथद्वयारूढौ शीरिशाङ्गिणौ तत्र जग्मतुः। तदा पितृवसा पुरस्कृतां रुक्मिणी प्रति प्राह-भद्रे ! समागतो दुरात्त्वदीप्सितः पतिः । मा विलम्ब कुरु । रथं समारुह । तदा पितृखस्रुत्त्या रुक्मिणी तथाऽकरोत् । तदा पितृस्वस्रा विष्णु केनाप्यभज्यमानवैभवं मत्वा खदोषापहाराय गाढं पूच्चक्रे-धावत धावत ! भो हियते हियते रुक्मिणी हरिणा वलात् !। पूरयित्वा पाञ्चजन्यं खमनोरथं च लक्ष्मण(बल)युक् कृष्णः स्वपुरं प्रति चचाल । अथ भूरिबलयुतौ दमघोपरुक्मिणौ वादिबनिनादैरोदसी पूरयन्तौ रुक्मिणी हृतां ज्ञात्वा तत्पृष्ठौ धावतुः । रुक्मिणी वहीं सेनां दृष्ट्वा चागच्छंती माह-युवामेकाकिनौ नाथ !, तौ त्वसङ्ख्यबलान्वितौ । मत्कृतेऽयमपायोऽभू- ह N

·धीपरने.
भरगुती
२ विमागे
सत्यमामा
कथा।
घुबगोराकुलाऽस्मि तत् ॥ १ ॥ ततः कृष्णः प्राह-मा भैषीस्त्वं रिपुच्छेदि, शौर्य पदयेति नौ ब्रुवन् । तदीच्छिदे
हरिस्ताली, चिच्छेदैकेन पत्रिणा! ॥ २ ॥ प्रिये! मदने एतौ वराको काकाविव गमिष्यतो नाशमित्युक्त्वा कृष्णो
मुद्रिकावर्ज घटवदचूर्णयत् । ततः युद्धसंरम्भिणं कोपात् खानुजं वीक्ष्य रथी बलस्तत्रागृह्य सप्रियः पैपीत् । स्वयं
तत्रैव तस्थिवान् । रुक्मिणी प्राह खामिन् ! कृष्ण तथा त्वया युद्ध कार्य यथा क्रूरोऽपि रुक्मिभूपालो रक्ष-
णीयो रणाङ्गणे! । रथेन जविना गेहं, प्रस्थिते सप्रिये हरौ। अमन्थत्तूर्ण स क्षमाभृतो चैरिवलार्णवम् ॥३॥ हलेन
कुलिशेनेव, विद्विपो बलसूदनः। मूसली पातयामास, दन्तावलः शिलोचयान् ॥ २॥ तदानीं घोरे रणे जायमाने
भीतः शिशुपालो नंष्ट्वा कापि जगाम । पुनः क्षणायुद्धं कर्तुं शिशुपालो डुढौके रुक्म्यपि च । तदानीं युद्धं
कुर्वता नारायणेन शिशुपालशिरः छिन्नं कमलनालवत् । जगादेवं वली रुक्मिणं प्रति-रुक्मिणीवधूवचना-
न्मुक्तोऽसि गच्छ जीवितं लात्वा । तत्रैव पुरं निवेश्य रुक्मी तस्थौ । कृष्णस्तु द्वारकाया बहिरुद्याने समागात् । ।
स्वपुरे स्वर्गपुरसोदरे दर्शिते हरिणा रुक्मिणी प्राह-इदं वयं पुरमस्ति । परं त्वयाऽहं छलेनात्रानीताऽस्मि। हरिराह-
त्वया खेदो न कार्यः, अहं त्वां सर्वासु पत्नीषु मुख्यां करिष्यामि। ततो गान्धर्वविवाहेन परिणेयां हरिः परिणिन्ये ।
।
॥३४७॥

·उद्याने लक्ष्मीधवलगृहसोदरे पुरातनी लक्ष्मीमूर्तिमुत्थाप्य रुक्मिणी हरिरतिष्ठिपत् । ततो गृहे समागात कृष्णः। सत्यभामया प्रोक्तं त्वया कीदृशी प्रियाऽऽनीताऽस्ति । कृष्णोऽवक्-सुन्दरोद्याने मुक्ताऽस्ति यस्मिन् श्रीगृह- मस्ति । ततः सत्यभामा कृष्णान्यपत्नीयुता चचाल । मार्गे श्रीगृहं प्राप । तत्र रुक्मिणीमुपविष्टां वीक्ष्य लक्ष्मी- भ्रान्त्या तस्याः पादयोः पपात । ततस्तां प्राह-भो लक्ष्मि ! त्वं सर्वस्य वाञ्छितं दत्से । तेन मम सर्वस्त्रीपूत्कृष्टं रूपं कुरु । तयोक्तं-भविष्यति तवोत्कृष्टं रूपम् । अग्रे सत्यभामा रुक्मिणी द्रष्टुं चचाल । तदा रुक्मिणी उत्थिता श्रीस्तत्रोपविष्टा । ततः सत्यभामा पश्चाद्वलित्वा कृष्णं प्राह-त्वयाऽहं वाहिता।अस्याः पादयोः पातिताऽस्मि अहं मुग्धा । ततः कृष्णो हसित्वा प्राह-भो भामे ! इयं त्वया श्रीबुयाऽऽराधिता । ततोऽतः परमसौ पट्टराश्यस्तु । ततः क्रुद्धा सत्यभामा खगृहं ययौ। एवं सर्वासु भार्यासु रुक्मिणी मुख्यां कृत्वा कृष्णो राज्यं करोति स्म। अन्येयुः श्रीनेमिपार्श्वे धर्म श्रोतुं गता। तदा तत्र प्रभुणा प्रोक्तं जीवदयामयं धर्मं श्रुत्वा रुक्मिणी दीक्षा ललौ । खड्गधारासहोदरं तीनं तपस्तत्त्वा क्रमात् क्षीणकर्मा रुक्मिणी मुक्तिपुरी जगाम । इतिरुक्मिणीकथा समाप्ता ॥३३॥ द्वारकायां पुरि वसुदेवपुत्रः श्रीकृष्णस्त्रिखण्डाधिपो न्यायाध्वना पृथ्वीं पालयामास । तेन कृष्णेन पद्मावती ·॥ धीमरते. घरगुती २पिमागे कृष्णाग्र महिन्यः। ८३४८॥ गौरी गान्धारी लक्ष्मणों सुसीमा जाम्बूवती सत्यभामा रुक्मिण्यमिधा अष्टौ राजपुत्र्यो महामहोत्सवपूर्व पृथक् पृथक् परिणीताः । अष्टौ अग्रमहिप्यः कृताः कृष्णेन । एतासां परिणयनखरूपं विस्तरात् श्रीनेमिनाथचरिने ज्ञेयम् । समुद्रविजयराजपुत्रः श्रीनेमिकुमारस्तृणवद्राजीमत्यादि राज्यं च त्यक्त्वा वर्ष यावदानं दत्त्वा श्रीगिरि- नारगिरी संयमं जग्राह। क्रमात केवलज्ञानमपि प्रपेदे । स श्रीनेमिजिनोऽन्येद्युभन्यजीवान् प्रबोधयन् द्वारकायां बहिरुद्याने समवासापीत् ।प्रभु तत्र समवस्तं श्रुत्वा कृष्णो दध्यौ।अद्य मम भ्राता श्रीनेमिरागतोऽस्ति । तेन गत्वा वन्दिप्ये तं जिनम् । ततस्तस्मै वर्धापनकाय पारितोषिकं ददौ । तत्र धर्म श्रोतुं श्रीकृष्णसमुद्रविजयराजवसुदेवा- दयो बहवो नृपा गताः। प्रभुणेति धर्मोपदेशो ददे । तथाहि-"स्वर्गस्तस्य गृहाङ्गणं सहचरी साम्राज्यलक्ष्मीःशुभा, सौभाग्यादिगुणावलिविलसति स्वैरं वपुर्वेश्मनि । संसारः सुतरः शिवं करतलकोडे लुठल्यञ्जसा, यः श्रद्धाभर- भाजनं जिनपतेः पूजां विधत्ते जनः॥ १॥ रत्नानामिव रोहणः क्षितिधरः खं तारकाणामित्र, स्वर्गः कल्पमहीरुहा- मिव सरः पढेहाणामिव । पाथोधिः पयसामिवेन्दु' महसां स्थान गुणानामसावित्यालोच्य विरच्यतां भगवतः सङ्घस्य पूजाविधिः ॥ २॥" देशनान्ते श्रीकृष्णः पप्रच्छ-भगवन् ! ममामूरष्टौ अग्रमहिष्यो जाया वर्तन्ते ॥३४८.

·ताः सर्वाः सत्य एव अथवान सन्ति । श्रीनेमिनाथो जगौ-सर्या अग्रमहिप्यः सत्य एव । ततः कृष्णः प्रोवाच- भगवन् ! वर्षमध्ये का सर्वोत्कृष्टा तिथिर्विद्यते । प्रभुः प्राह-मार्गशीर्षस्य शुद्धा एकादशी सर्वोत्कृष्टा विद्यते!। एवं कथमुच्यते? । श्रीनेमिनाथो जगौ-मार्गशीर्षस्य शुद्धायामेकादश्यां श्रीअरजिनस्य दीक्षा। श्रीमल्लिनाथस्य जन्म दीक्षा ज्ञानं च । श्रीनमिनाथस्य दीक्षाऽभूत् । यथाऽस्मिन् भरते पञ्च कल्याणकानि जातानि तथा शेषेषु भरतेपु एरावतेपु पञ्चसु पञ्चसु पञ्च पञ्च कल्याणकानि। एवं सर्वकल्याणकानि पञ्चाशत् भवन्ति। अतःकार- णात्तेपु कल्याणेपु विशेषतया तपः कार्यम् । ततः कृष्णो जाम्बुवत्यादिपनीयुतस्तां तिथिमारराध विशेषात् । ततो लोकैरपि एकादशी तिथिराराधिता | अद्यापि लोकैस्तां तिथिं मुक्त्वा सर्वा एकादश्यो मूढराराध्यन्तेऽपुण्यवद्भिः। तासां कृष्णस्य पत्नीनां देवैरपि समेत्य शीलचालनं न कृतं । पुनर्न मनाग् चलिताः सत्यभामादयः । उभयकालं प्रतिक्रमणं निकालं जिनपूजाः सर्वाः सत्यभामादयः कुर्वते।क्रमादवसरे श्रीनेमिनाथपार्श्वे दीक्षा ललुः । ततो. निरंतरं यतिनीपार्थे पष्ठाटमाऽऽदि तपः कुर्वते तथा यथा क्षीणकर्मलेपा जाताः । श्रीशत्रुजये गत्वा तीबं तपः कुर्वाणाः केवलज्ञानं । स्वस्वायुपः क्षये मुक्तिं ययुः इति कृष्णाग्रमहिपीकथाः सङ्क्षपात, विस्तरात्स्वस्थाने ज्ञातव्याः ॥ ३४॥ + ·॥ श्रीमरते- श्वरवृत्ती २ दिमागे शीलवती. कथा। ॥३४९॥ [जक्खोय जसैदिन्ना, भूया तह चेव भूयदिन्ना या सणा रेणा वेगा, भैइणीओ थूलभहस्स ॥५॥] एतासां कथा श्रीस्थूलभद्र-श्रीयककथयोरन्तरे ज्ञातव्या । इति यक्षादिकथा समाप्ता ॥ ३५ ॥ [इनाइ महासइओ,जयंतु अकलंकसीलकलियाओअिजविवेजइ जासिं जसपडहो तिहुयेणे सयले!६] अतोऽत्र कासांचिदगृहीताभिधानां चरित्राणि कथ्यन्ते!। पालयन्तो जनाः शीलं, सलीलं शुभभावतः। लभन्ते मुक्तिशर्माणि, सद्यः शीलवतीय सा! ॥ १॥ तथाहि-जम्बूद्वीपमध्ये दक्षिणभरतभुवि श्रीनन्दवननामधेयं पुरं राजते। तत्रानेकभूपसेव्योऽरिमर्दननामा राजा राज्यं कुरुते स्म । अस्य रत्नाकराभिधः श्रेष्ठी राजमान्यो विद्यते। तस्य श्रेष्ठिनः श्रीनाम्नी पत्नी निरुपमगुणमणिखानि- विद्यते। श्राद्धधर्ममनावाचं पालयन् श्रेष्ठो सुखहेतुं पुत्रं चिरेणापि कालेन न लेभे। पुत्राभावदुःखपीडितां श्रीरन्येयुः श्रेष्ठिनमाचष्ट-चैत्याने जिननाथस्य, खामिन्नुपवने पुरः । देवी व्यक्ता महाशक्तिरास्तेऽजितवलाभिधा ॥१॥ सा च पुत्रानपुत्राणां, निर्धनानां धनानि च । दुर्भगानां च सौभाग्यमाधत्ते सेविता सती ॥ २ ॥ अपुत्ताण पुत्तं अविताण विचं, अविवाण विचं असुक्खाण सुक्खं । अचक्खूण चक्खू सरोगाणरोगं, मगोवंछि- ·यत्यं सयं देइ एसा ॥ ३ ॥ तस्मादार्यपुन ! पुत्रार्थ तस्या उपयाचितुमर्हसि । पुत्रार्थे हि विधीयन्ते स्वप्राणा अप्युपायनम् ।तेन श्रेष्ठिनाऽऽराधिता देवी प्राह-तवाधुना पुत्राभावकृदन्तरायकर्म क्षयं गतं। पुत्रो भविष्यति । क्रमाच्छ्रेठिनः पुत्रोऽभवत् । भाग्ययोगात् फलत्येव काले वाराधिता क्रिया । अथ जन्मोत्सवं कृत्वा सूनोरजित- सेनेति नाम श्रेष्ठी ददौ । क्रमाद्वाल्यमतिक्रम्य यौवनश्रियं प्राप । अजितसेनपुत्रस्य तस्यानुरूपकन्यायै श्रेष्ठी रत्नाकरो बुद्धिमानिव शास्त्रं सन्दोहमानो दध्यौ। कन्यां गुणैस्तुल्यां यद्येप मम नन्दनो लभते तदा वरम् । यतः- "निर्विशेषः प्रभुः पारवश्यं दुर्विनयोऽनुगः। दुष्टा च भार्या चत्वारि, मनःशल्यानि देहिनाम् ॥ १॥” इतश्च व्यवसायार्थ तेनैव श्रेष्ठिना प्रहितः पुरा कोऽपि पश्चादभ्येत्य वणिक्सुतस्तदन्तिकमुपाविशत् ।-व्यवहारस्वरूपं च, स पृष्टः श्रेष्ठिना कृती।आयव्ययादिकं सर्व, व्याजहार यथाविधि ॥१॥ ततः पश्चादागच्छन्नहं मङ्गलपुर्यामगां । तत्र जिनदत्तश्रेष्ठिना सह व्यवसायं कुर्वन् एकदा भोजनाय निमनितोऽहमद्राक्षं कन्यकां तत्रैकामद्भुताकाराम् । ततो भोजनानन्तरं मया पृष्टं-श्रेष्ठिन्नियं ते देवकन्येव का कन्या विद्यते? । श्रेष्ठी प्राह-ममेयं शीलवत्याहूवा पुत्री वरयोग्याऽस्ति । तादृशो वरो तद्योग्योन मिलति तेनातीव चिन्ता चेतसि विद्यते मम । यतः-" किं प्राप्स्यति

·॥ श्रीभरते.
वरवृत्ती
२विभागे
शीलवती-
कया।
॥ ३५०॥
वरं श्रेष्ठं ?, तदिष्टा किं भवेष्यति ? । किमसौ श्वशुरादीन्वा, स्वगुणै रजयिष्यति ॥ १ ॥ पालयिष्यति शीलं
किं ?, प्रसंविष्यति किं सुतम् । श्वशुरादिकवर्गोऽस्याः, कथं वा तोपयिष्यति ? ॥ २ ॥ मा भवन्तु सपन्योऽस्या,
दुप्येयुर्मा म मातरः । इत्थं पितृगृहे कन्या, मूर्ती चिन्तेव. वर्द्धते ॥ ३॥” एपा पुत्री गुणमाणिक्यरोहणा-
चलसोदरी विद्यते। वरः सदृशो न दृश्यते । मयोक्तं-तत्र चिन्तां मा कुरु । श्रीनन्दने पुरे रखाकरश्रेष्ठिनः
पुत्रोऽजितसेनो विद्यते । स तव पुच्या योग्योऽस्ति । ततो जिनदत्तोऽवक मां प्रति-भो भंद्र! त्वया साधूक्तं ।
वरचिन्तोदधौ पतितोऽहं भवताऽयोद्धृतः । एवमुक्त्वा तेन श्रेष्ठिना स्वसुतां दातुं वरविलोकनार्थं च स्वपुत्रो जिन-
शेखरः प्रहितोऽस्ति मया सार्धमत्र। स च मद्गृहे विद्यते । रत्नाकरः श्रेष्ठी जगौ-तर्हि स आकार्यताम् । ततो वणिजा
तत्रानीतो जिनशेखरः । जिनशेखरेण वरं विलोक्य भगिन्या विवाहो मेलितः । ततोऽजितसेनस्तत्र गतवान् ।
शीलवती परिणीयाजितसेनो महामहःपूर्व पश्चादागात् । रत्नाकरः श्रेष्ठी तया स्नुपया विनीतया हृष्टः सन् खं
कृतार्थं मन्यते स्म । यतः-"स्नुपया वर्यया स्त्रीयकुलगेहप्रदीपया। त्रिवर्गसारगार्हस्थ्य, मन्यते मानवः
खलु ॥ १॥" अन्यदा मध्यरात्रौ शिवाशब्दं श्रुत्वा घटं मस्तके कृत्वा च शहान्निस्ससार । तदा श्रेष्ठी तां
॥३५०॥

·स्नुपामकाले गच्छन्तीं दृष्ट्वा ध्यौ-इयं सुपा मया सुशीला ज्ञाता पूर्वम् । अधुना त्वेवं कुर्वाणा दृश्यमानाऽस्ति । ततो न ज्ञायते स्त्रीणां स्वरूपं केनापि सम्यक् । यतः---" अश्वप्लुतं माधवगर्जितं च, स्त्रीणां चरित्रं भवि- तव्यतां च । अवर्षणं वापि सुवर्षणं च, देवा न जानन्ति कुतो मनुष्याः ॥१॥ मनस्यन्यवचस्यन्यत्, क्रियाया- मन्यदेव हि । नारीणां विद्यते नूनं, दोपमय्यः स्त्रियो यतः॥ २॥ सगोत्रजा अपि घना, रसकल्लोलसङ्कुलाः। प्रायः स्त्रियो भवन्त्येव, निम्नगा इव निम्नगाः ॥३॥ एताः खार्थपरा नार्यों, बहिरेव मनोहराः। अत्यन्तदारुणाश्चान्तः, वर्णा- क्तच्छुरिका इव ॥ ४ ॥" एवं ध्यायति श्रेष्ठिनि निर्माया निष्कलङ्का सती शीलवती किश्चिदनिन्दितं कार्यं कृत्वा पुनस्तत्र घट मुक्त्वा स्वशय्यायामुपेत्य सुप्ता । ततश्चिन्तापरः श्रेष्ठी प्रातः प्रियाया अग्रे प्राह-वधूः शीलगुणैर्वृद्धे !, कीदृशी प्रतिभाति ते?।तयोक्तं कुलमर्यादानुरूपं चेष्टतेऽखिलम् ! ॥ १॥श्रेष्ठी जगौ प्रिये! नैव, सुपाऽऽत्मीया वरा खलु । यतोऽद्य रजनौ क्वापि, गच्छन्ती वीक्षिता रहः ॥२॥ श्रेष्ठिन्याह-वधूरियं विरुद्धा नास्ति । श्रेष्ठ्य- वग्-यन्नेत्रैर्वीक्ष्यते तदेव सत्यं । मयैपा मध्यराने घटमादाय बहिर्गता दृष्टा। मुहूर्त यावत् केनापि नरेण सह रत्वा गृहे प्राप्ता । ततः परोक्षात् प्रत्यक्षं बलवद्विद्यते। मया तु साक्षाद् दृष्टा । इतः प्रातरजितसेनो जिनेन्द्रगुरुक्रम- ·कथा। ॥३५१॥ ॥ श्रीभरते. सेवां कृत्वा मातापित्रोन्धियोः पादप्रणामार्थ प्राप्तः । पृथक् पितुः पादौ प्रणम्य यावंदने स्थितः पुत्रः तावत् शीलवती- वरवृत्ती २ विभागे पिता सखेदं प्राह-किमिह मोच्यते वत्स!, विधात्राऽस्मगृहाङ्गणे। रोपिता वनसेहेव, पारिजातकवल्लरी ॥२॥या तादृग्वंशजाताऽपि, गुणसंसर्गवत्सपि। कौटिल्यं भजते चापलतिकेव वधूरियम् ॥ २ ॥ मयाऽद्य रात्रौ वध्वाश्चरि- त्रमेवं दृष्टं, रात्रौ कापि गत्वा पश्चादायाता । ततः-जाने वत्स! वधूरासीत्, कल्पवल्लीवं नः कुले । साम्प्रतं दुष्टदोपा.तु, विपवल्लेविशिष्यते ॥ १ ॥ ततः को नाम स्त्रीणां विश्वासो भवति ।। यतः-न बध्यन्ते गुणैः पत्युन लक्ष्यन्ते परीक्षकैः।न धनेन च धार्यन्ते, शीलत्यागोयताः स्त्रियः॥१॥ शास्त्रेषु श्रूयते यच्च, यंञ्च लोकेषु गीयते । संवादयन्ति दुःशीलं, तन्नार्यः कामविहलाः ॥२॥" निशीथेऽद्य व गता नीरानयनदम्भतः। पुनर्मुई- तान्तरे समागात् । तेनेयं त्याज्या त्वया। पुत्रः प्राह-तात! तव वचः प्रमाणम्। ततः श्रेष्ठी कूटप्रयोगेण वध्वाः अग्ने प्राह-वत्पित्राऽहं त्वया सहाकारितोऽस्मि । तेनाधुना तत्र गम्यते । स्नुषयोक्तं तात! अत्र किं कथ्यते । ॥ ३५१॥ एकं तावत्पित्रादिखजनमिलनं, द्वितीयं तव वचो वर्यम् । ततः शीलवत्यनुमेने श्वशुरोक्तम् । परीक्षायां सत्याः !, कृतायां विशेषतो गुणो जायते । यतः-यावन्न क्रियते रने, परीक्षा कोविदोत्तमैः । तावत्कर्करबुड्या स, ज्ञाय-

·श्रीमाले-
भएता
२पिनागे
शीलवती-
कथा।
।
5-
॥३५२॥
एवं भावयन् मागें कस्य चन्यग्रोधपादपस्याधस्तात् कापि श्रेष्ठी पथि स्थितः । वधूरपि वटच्छायां परिहत्य दूरत
आतपे पटमावृत्य तस्यौ । श्रेष्ठी जगौ-सुषे! छायायामागच्छ । वधूः श्रुत्वाऽपि श्रेष्ठिवचः तत्रैव स्थिता । ध्यौ
च श्रेष्ठी-उपदेशानहेंयं कुशिष्यवत् । तत एकं जनसङ्खलं पुरं दृष्ट्वा श्रेष्ठयक्-कीदृशं पुरं सप्तभिः पाटकैर्व-
सदस्ति ?। वधूराह-अयमुद्रसग्रामः । श्वशुरेण चिन्तितं-मदुक्तमेपाऽन्यथा कुरुते एव । ततः कापि गतः श्रेष्ठी
त्रिचतुरांस्तृणकुटीरान् वीक्ष्य प्राह-उद्वसोऽयं ग्रामः। ततः शीलवती विमृश्येति जगौ-जनतासङ्कलमिदं स्थानम्।
ततः श्रेष्ठी जगौ-सर्वथा विपरीतेयं कुशिक्षिततुरङ्गवत् । अनर्थे रभसा पातयिष्यति मा हठात् किल। एवं श्रेष्ठी
यावद् दयौ तावन्मातुलः शीलवत्यास्तत्राम्येत्य सगौरवं श्रेष्ठिनं स्वगृहे नीत्वा भोजनाद्यैरुपाचरत् । साग्रह
स्थाप्यमानोऽपि तेन वणिजा दत्तकरम्बकशम्बलयुतः श्रेष्ठी सोत्सुकोऽग्रतः प्रतस्थे सवधूकः । ततो मार्गे चलन्
श्रेष्ठी कस्यचित्तरीरवृक्षस्य पार्थे तस्यौ। वटस्याधः करम्बं मुक्त्वा सुप्तः । स्नुपा तु भोक्तुं यावल्लमा तावद्वायसो
शैति रम।तं वायसं रुदन्तं श्रुत्वा स्नुपा पाह-भो काक! किं कर्करायसे । तव यन्मनसि वर्तते तदहं जानामि ।
श्रेष्ठी मुप्तोऽपि वधूवचः श्रुत्वा दथ्यौ-इयं काकादीनामपि भापितं जानाति । पुनः पुनः काकस्याभिप्रायं ज्ञात्वा
॥३५२॥

·शीलवती जगौ-भो काक! पूर्वमेकेन मुधाऽलीकेन पत्या सहाहं वियुक्ताऽभूवं । यदि पुनरपि किमपि क्रियते जल्प्यते वा तदा न मिलामि मातापित्रोरपि । जागरूकः श्रेष्ठी तस्या वचः श्रुत्वा पप्रच्छ-किं वत्से ! दुर्विनीते त्वयेत्युदीर्यते ? । सा प्राह-यदि सत्यं प्रोच्यते तदा दोपाय मे गुणा भवन्ति । यत-''कुसुमनिचयः शाखाभङ्गं तनोति वनस्पतेरलसगमनं बाँटोपे वधाय शिखण्डिनः। चतुरगमनो यो जात्योऽश्वः स गौरिव वाह्यते, गुण- वति जने प्रायेणैते गुणाः खलु वैरिणः ॥ १॥” बाल्ये बन्धूपरोधेन सर्वशास्त्राणि भणन्ती पक्षिरतायं शास्त्रं साथ साम्नायमहमध्यैपि। गिरा गारुडिकस्येव, सर्पदष्ट इव क्षणात्। उत्थाय चोद्यतः श्रेष्ठी, वधूपाचे समीयिवान् ॥१॥ श्रेष्ठी जगौ-वधु! मया योऽपराधः कृतस्त्वयि स क्षम्यताम् । ततः स्नुपाऽवक्-तदाऽहं तव जाग्रतः शिवा- शब्दं बहिः श्रुत्वा घटं मस्तके कृत्वा च नदीं गता। शिवाशब्दज्ञानेन साभरणं मृतकमाकृष्य जलमध्यतस्तदङ्गा- छक्षमूल्यान्याभरणान्यादाय घटे क्षिप्त्वा तत्रैव नदीतटे रहसि खातं कृत्वा तत्र तं घट सन्न्यस्य पश्चात् स्वगृहमह- मामाम् । अनेन दुष्टितेनाहं त्वयाऽत्रानीता त्यक्तुं यद् एतदद्भुतकर्मण एव विलसितम् । यतः-"कृतकर्मक्षयो नास्ति, कल्पकोटिशतैरपि।अवश्यमेव भोक्तव्यं, कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥१॥साम्प्रतमेप वायसः करम्ब याचमानो

·'भीमरते
'श्वरवृत्ती
२ विमागे
शीलवती
कथा।
ब्रूते-करीरस्तम्वस्थाधो दश लक्षाणि काञ्चनं समस्ति । ततो मयोक्तं काकं प्रति--पूर्व मयैकं श्वशुरस्य न रुचितं कृत।
यदि द्वितीयं करोमि तदा मे भरणं स्यात् । कृतप्रहारसम्पातो जायते हि यथाऽगिना।क्षते क्षारमिवान ममापि जल्पिते
दुःखं भवति च । उत्पाट्य विलोक्यतामिदम् । वधूक्तं श्रुत्वा स्थंविरः ससम्भ्रमं कर्णौ धूनयन् जगौ-किंवत्से! सत्यमे-
तत्ते प्रोक्तं?, साऽवग्-संशयोऽत्र करीरे?, यदि न मन्यते तदाऽमुं करीरमेवोत्पाट्य विलोक्यताम् । ततः करम्बब-
लिप्रदानपूर्व परिकरं वद्या वृद्धोऽपि लोमातरुण इव कुद्दालेन करीरस्याधः खनितुं लग्नः। यतः-" दन्तैरुञ्चलितं
धिया तरलितं पाण्यंधिणा कम्पितं, दृग्भ्यां कुञ्मलितं वलेन गलितं रूपंश्रिया प्रोपितम्। प्राप्तायां यमभूपतेरिव महा-
घाट्यां जरायामियं, तृष्णा केवलमेककीव सुभटा हृत्पत्तने नृत्यति ॥ १॥” तत्र स्वर्णकुम्भाश्चत्वारो निर्गताः ।।
ततः श्रेष्ठी दथ्यौ-अहो मूर्तिमती लक्ष्मीरेवासौ मट्टहे वधूः । काचभ्रान्त्या मरकतमिवावगणिता मया ॥१॥
एवं ध्यात्वा श्रेष्ठी तां क्षमयामास खापराधप्रकाशनपूर्वम् । ततस्तत्क्षणाच्छ्रेष्ठी रथं वालयामास । पश्चादागच्छन्
श्रेष्ठी पाह-अयं वसन् ग्रामः सप्तपाटकैत्त्वयोहसः कथं प्रोक्तः । स्नुपा जगौ-तात ! यत्र बहवोऽपि लोकां
वसन्ति, आत्मीयः कोऽपि नास्ति, स शून्य एवं कथ्यते । यतः-"स्वभावस्नेहसान्द्रेण, विनैकेन प्रियात्मना ।
॥३५३॥

·जनाकुलमपि क्षोणीपीठं भाति हरण्यवत् ॥ १॥” उद्वसप्रायो ग्रामो दृष्टः । तत्र वसन्नसौ ग्रामोऽस्तीति कथं स्नुपे त्वयोक्तमिति श्रेष्ठिना पृष्टे सुपा पाह-तस्मिन् ग्रामे एकं मम मातुलगृहमभूत् । तेनोक्तं मया-असौ ग्रामः सप्तभिः पाटकैर्वसति । पुनः श्रेष्ठी प्राह-वटच्छायां मुक्त्वा यदातपे स्थिता तत्र किं कारणम् । वधूः प्राह-यायसभेवटारूढो, वनिताशिरसि श्रवेत् । पण्मासाभ्यन्तरे पत्युस्तदाऽनों भवेन्महान् ॥१॥ वृक्षमूले च सर्पादिभयाद्या दोपराशयः । तेनाहं च वटच्छायां, त्यत्त्वाऽन्यत्र स्थिताऽऽतपे ॥ २ ॥ ततः श्रेष्टी जगौ-साधु साधु कुलाधारे !, सर्वभावविचक्षणे । वृद्धत्वेन वयं वीतमतयो बोधितास्त्वया ! ॥ १ ॥ ततः श्रेष्ठी प्राह-यत्र मया सुभटो वर्णितस्तत्र त्वया कातरोऽयमिति कथं ज्ञातः । नुषा प्राह- पृष्ठिस्थप्रहारान् दृष्ट्वा मयोक्तं-कातरोऽयं भटः । यदि सुभटोऽयं भवति तदा देहाग्रंभागे प्रहारा लगन्ति । श्रेष्ठी प्राह-वधु ! यन्मया मुगक्षेने परिपाकदशापन्ने वर्णिते सति त्वयोक्तं यदि भक्षितं नाभविष्यत्तदा वरं। तचं जग्धं न दृष्टं । तत्र को हेतुर्जग्धकथने ११ वधूःप्राह-एके कौटुम्बिका दुस्थाःसन्तः द्विगुणवृद्धयां कणादि गृहीत्या कृषि कुर्वन्ति। तेषां यावद्धांन्यं निष्पन्नं गृहे आयाति तदा ते धान्यदायकाः सर्व धान्यं गृहीत्वा यान्ति ।

·श्रीमरते.
श्वरवृत्ता
२विभागे
शीलवती-
कथा।
॥ ३५४॥
यतस्तैः कृषिभिः पूर्व भक्षित क्षेत्रं, द्विगुणवृद्धिधान्यग्रहणात् । श्रेष्ठी प्राह-यत् नदी पयःपूर्णां दृष्ट्वा मयोक्तं-वधु !
उपानहावुत्तारय। तत्र त्वं नोपानहायुत्तारितवती । तदा तत्र किं कारणम् । स्नुपा जगौ-नद्यां कण्टककीटादेर्भयं
दृष्ट्वा । दृष्टेरगोचरे को नामाल्पकृते कायमपाये पातयेत् । इत्यादिपुत्रजायोक्तियुक्तिप्रीणितमानसः । क्रमात प्राप
गृहं श्रेष्ठी, प्रेक्ष्यमाणः पुरीजनैः॥ १॥ ततो वध्वा तानि भूपणानि घटस्थानि दर्शितानि श्वशुराय । ततः श्रेष्टिना
सन्मान्य सा नुपा सर्वखखामिनी कृत्वा स्थापिता। क्रमादायुपः क्षये श्रेष्ठी परलोकं गतः । श्रेष्ठिप्रियाऽपि स्वर्ग
गता । ततोऽजितसेनः कुटुम्बनायको बभूव । इतो राजा अरिमर्दन एकोनपञ्चशती मत्रिणां मेलयित्वा पञ्च:
शती पूर्णां चिकीर्षुः प्रत्येकं नागरान् समाकार्य जगौ-'यो मां हन्ति खपादेन, को दण्डस्तस्य युज्यते?' सर्वेऽ-
प्यूचुर्जनाः तदा-शिरश्छेदं सर्वदण्डं सोऽर्हति । इति तेषां नागराणां मुखाच्छ्रुत्वा राजा यदा न मन्यते स तदा
शीलवतीवितीर्णबुद्धयाऽजितसेनो भूपस्याने गत्वा भूपचिन्तितं न्यवेदयत् । ततो राज्ञा सर्वामरणनातं दत्वा
तस्मै सन्तोपितोऽजितसेनः । ततो राजा तं बुद्धिमन्तं मत्वाऽजितसेनं मत्रिमुख्यं मत्रिपु स्थापयामास । अन्यदा
राजा पड्डिधं वलं गृहीत्वा पर्यन्तदेशभूपालं सिंह जेतुं चचाल । तदा राज्ञा साईमाकारितोऽजितसेनोऽपि चिन्ता-
॥३५४॥

·चान्तमना मनाक् शीलवत्या महासत्या पृष्टः स्पष्टं समभापत । यद्यपि त्वं सुशीलाऽसि, तथाप्येकाकिनी गृहे । विहाय सह भूपेन, यियासो, न निवृतिः॥१॥शीलवती जगौ-राजकार्याणि कर्तव्यानि यथा तथा। शीलं तु मदीयं निचलं वर्तते । देवदानवाद्यैरपि शीलं खण्डयितुं न शक्यमित्यवधार्यमित्युक्त्वा सा प्रत्ययार्थं पुष्पमाला पत्युः कण्ठे क्षित्वा शीलवती प्राह-यावन्मदीयं शीलं निश्चलं भविष्यति तावदियं पुष्पमाला त्वया कण्ठस्था अम्लाना दक्ष्यते । एवं प्रियावचः श्रुत्वा ततोऽजितसेनो राज्ञा सह निश्चिन्तः सन् सैन्येऽचालीत् । भूपस्य च मिलितः । राजा तदानीं कुसुमवर्जितायामटव्यां (अ)जितसेनकण्ठे पुष्पमालामम्लानां वीक्ष्य पप्रच्छ-कुत इयमीहशी पुष्पमाला तव कण्ठे दृश्यते एवंविधे वने । मन्त्री प्राह-ममेयं पुप्पमाला प्रियया कण्ठे क्षिप्ता । तस्याः शीलप्रभावान्न म्लायति । ततो राजा शीलवत्याः शीलखरूपं श्रुत्वा चमत्कृतः। अन्यदा नर्मपात्राणां नृणां पार्श्वे शीलवत्याः शीलं वर्णयामास । ततः कामाकुरो भूपानुगः सासूयं प्राह कुतः शीलं चञ्चलदृशां ?, ततो ललिताङ्गो जगौ-सत्सं कामाकुरोदितं, रतिकेलिरभाषिष्ट-संशयः कोऽत्र दृश्यते अशोकः प्राह-अहं यामि शीलवतीशील_शाय ! । कौतुकी राजा बहु धनं दत्त्वा प्रैषीदशोकम् । , ·शीलवती F भीमरते. वरवृत्ती २ विमागे भृत्योऽवधूतवेपं कृत्वा अशोको वर्यनेपथ्यभृत् नन्दनपुरे गत्वा शीलवत्या गृहस्यासन्नं स्थानं गृहीत्वा तस्थौ । अशोकस्तत्रस्थो वर्यवेपभृत् पञ्चमोद्गारं गीतमुगिरन् रुचिराङ्गकः सञ्चचार पुरस्तस्याः । बहुप्रकारान् विकारान् कुर्वन्तं तं सा सती वीक्ष्य दध्यौ शीलवती-ममासौ शीलध्वंसं करिष्यति । नूनमिच्छति मूर्योऽसौ, ऋष्टुं केसरिकेस- रान् । विविक्षति हतस्वान्तः, सुहुतं वा हुताशनम् ॥१॥इति ध्यात्वा सा निर्विकल्पाऽपि नेत्रकोणेन तं विलोकते। ततोऽशोको हष्टो दध्यौ-सिद्धं मम समीहितमस्याः सम्मुखविलोकनात् । ततो दूती प्रस्थापयामासाशोक- स्तस्याः पार्थे । सा तत्र गत्वा शीलवत्या अग्रे पाह-भद्रे ! तब गतो भर्ता समं राज्ञा । न ज्ञायते तस्य किं भविष्यति ? । गतो वासरो नायाति । भोगं विना यौवनं तव निष्फलं गच्छदस्ति । शीलवती जगौ-कुलस्त्रीणां न युज्यतेऽन्येन पुरुपेण सह वार्तामपि कर्तुं । किं पुनरन्यसङ्गमः । पुनः पुनः कथयन्त्या तया दूत्या शीलवत्या मानितं । स प्रेप्यतामत्र पञ्चमे दिने । ततो दूतिकया शीलवत्याः खरूपे कथिते अशोको हृष्टः । अर्धलक्ष खर्णस्य प्रथमं प्रेपितं तस्या गृहे । तेन शीलवती खशीलरक्षार्थ प्रच्छन्नमपवरकस्य मध्ये गता खानयामास । तस्या उपरि पर्यकं निप्केवलतन्तुस्यूतं सोत्तरच्छदं चकार सा । पञ्चमेऽहनि स स्वर्णस्य साई लक्षमादाय ·तनागात् । शीलवत्योक्तं-भोजनं क्रियमाणमस्ति । यावत् स्नानाय पानीयमुणं भवति तायचं तु पर्यङ्के उप- विश । ततो यावदसौ तत्रोपविशति तावत् त्रुटिततन्तुपल्यङ्कादधो गर्तायामशोकः पतितः। रजबद्धशरावेण भोजनोदके तस्मै ददती तिष्ठति स । स चाशोको नरकदुःखं तत्रोपभुङ्क्ते स्म । मासे एकस्मिन् गते राजाऽऽख्यत्- अशोकस्य शुद्धिरपि न ज्ञायते। ततो रतिकेलिस्तथैव प्रतिज्ञां कृत्वा तत्र गतः। तयाऽशोकवत् कूपे क्षिप्तः। एवं कामाकुरोऽपि तत्र गतः । तया गर्तायां क्षिप्तः। तथा ललिताङ्गोऽपि । एवमशोकरतिकेलिकामागुरललिताङ्गा गर्तायां महादुःखमनुभवन्ति स्म । नारका इव नरके । ते च शीलवतीं प्रोचुदींनास्याः पीडिताः क्षुधा । अना- त्मज्ञा नरा एवमस्मद्ददुःखभाजनम् ॥ १॥ न दृष्टं तव माहात्म्यं, मूढैरस्माभिरेव हि । प्रसयास्मानितः कूपा- निष्कासय सतीतमे ! ॥ २ ॥ तयोचे-यूयमस्मदीयोक्तं कुरुत तदा कृषिप्यामः । तैरुक्तं यत्वयोपदिश्यते तदु- प्करं सुकरं वा करिष्यते । शिक्षयित्वेति शीलवत्या भर्तरि समागते तेषां चतुर्णा राजानुगानां खरूपं प्रोक्तम् । एकदा भूपं सपरिच्छदं भोजयामि । पश्चात्तान् प्रादुप्करिष्यामि । ततो राजा निमनितस्तेन भोजनार्थ। तत्र भोक्तु- मागतः। इतः प्रच्छन्नं शीलवत्या रसवती निष्पादिता । ततस्ते प्रच्छन्नं दुर्बला बहिकृता अपवरकान्तरास- ·शीलवती कथा। भवरवृत्ती २ विभागे ॥ नेपूपवेशिताः, प्रक्षालिताश्चन्दनेन चर्चिताश्च । इतो राजा प्राह-भो मत्रिन् ! उत्सूरं जायमानमस्ति।भोक्तुं तव गृहे रसवती निष्पाद्यमाना न दृश्यते । मत्रिणोक्तं-मत्प्रियावशंवदाचत्वारो यक्षाः सन्ति । ते सा रसवतीं मार्गितां दास्वन्ति । ततो यावद्भोजनार्थ राजोपविष्टः सपरिच्छदः । इतो यक्षपार्थेन रसवतीमानीय मार्गयित्वा राजा भौजितः। ततो राजा जगौ-भो मनिन् ! ये यक्षाः सन्ति ते प्रियाभीष्टरसवतीप्रदाः। ते च यद्य- स्माकं पार्श्वे भवन्ति तदा मार्गे रन्धनादिक्लेशं विना चमूर्मोज्यते । ततो मन्त्री जगौ-प्रियां पूष्टा ते तुभ्यं दास्यन्ते । इतः शीलवत्योक्तं यक्षाणां चतुर्णामग्रे-अहं तदा मोचयिष्यामि यदि मदुक्तं करिष्यथ । ततस्तैरुक्तं यत्त्वया प्रोच्यते तदस्माभिः करिष्यते । शीलवत्योक्तं-यूयं मञ्जूपामध्ये तिष्ठत । मञ्जूषा भूपाय दास्यते । यावदाजा एक प्रयाणकं कृत्वा मध्याह्ने यावद्भोजनं मार्गयति तावद्भवद्भिर्न वक्तव्यं । यद्यन्तरा जलप्यते भवद्भिस्तदा वो मरणं भविष्यति । एवं भवतु इति तैरक्ते सा मञ्जूपा भूपाय दत्त्वा । भूपो हृष्टो यावदेकं प्रयाणकं कृत्वा मध्याझे रसवती याचते तावचे जगुः-वयं कृशगात्रा अत्र स्थिताः स्मो। भोजनं विना तुभ्यं कुतो दीयते । ततो राजा शब्देस्तानुपलक्ष्य वहिः कर्पयामास । ततो राज्ञा पृष्टास्ते खं रूपं शीलवत्याः शीलखरूपं च जगुः । ततो राजा हृष्टः पश्चादेस शीलं ।

·शीलवत्या वर्णयामास । त्वं मम भगिनीति कृत्वा वस्त्राभरणादिभिः परिधापयामास तां सभकाम् । ततः सर्वलोकाश्चमत्कृता जगुः-असौ सतीतमा विद्यते ! । इतोऽजितसेनस्तया प्रियया समं भोगान् भुञ्जानश्चिरं । सुख्यभूत् । लक्ष्मीधरचन्द्रसेनाह्रौ पुत्रौ जातौ तयोः । धर्म जिनोक्तं कुरुतस्तौ । अन्यदा तत्र पुरे दमघोषसूरय आगताः। (अ)जितसेनः सप्रियो धर्म श्रोतुं तत्र गतः। तथाहि-"धर्माजन्म कुले शरीरपटुता सौभाग्यमायुर्भुवं (बल) धर्मेणैव भवन्ति निर्मलयशोविद्यार्थसम्पत्तयः। कान्ताराच महाभयाच्च सततं धर्मः परित्रायते, धर्मः सम्यगु- . पासितो भवति च स्वर्गापवर्गप्रदः ॥ १॥" देशनान्ते मुनि शीलवती पप्रच्छ-मया किं कृतं पूर्वभवे ? । ज्ञानी प्राह-कुशपुरे श्रावकः सुलसाभिधोऽभवत् ! । तस्य भार्या सुयशा बभूव । तस्य दुर्गतनामा भृत्यः प्रकृत्या भद्रकोऽभवत् । दुर्गिला प्रिया तस्याभवत् । साई सुयशसाऽन्येचुर्दुर्गिला व्रतिनीपार्श्वे ययौ । सुयशसं पुस्तक- पूजां कुर्वाणां वीक्ष्य दुर्गिला पाह-आर्थे ! किमद्य पर्वेति १ । साध्वी प्राह-अद्य श्रुततिथिविख्याता. ज्ञानपञ्चमी । विद्यते !। -“य इह श्वेतपञ्चम्यामुपवासपरायणः । पुस्तकाभ्यर्चनापूर्व, कुर्याज्ज्ञानप्रभावनाम् ॥१॥ स है प्रेत्य सुखसौभाग्यभाग्यबुद्धयादिवैभवम् । प्राप्य क्रमेण लभते, शुद्धशीलपरो नरः! ॥२॥" श्रुत्वेति दुर्गिला ·' ॥ श्रीभरते. श्वरवृत्ती २विभागे शीलवती कथा। ॥३५७॥ प्राह-धन्याऽसौ खामिनी ममानिन्द्या या एवंविधं ज्ञानपञ्चमीतपः कुर्वाणा विद्यते । मया तु तपः कर्तुं न शक्यते । प्रवर्तिनी प्राह-भद्रे ! तर्हि स्वाधीनं शीलं पालय, येन त्वं सुखिनीभव । -"विधेहि परपुं- स्त्यागं, यावज्जीव विवेकिनि!। तथाऽष्टमीचतुर्दश्योः, खभर्तुः परिवर्जनम् ! ॥१॥" ग्रहीत्वाऽभिग्रहं हष्टा दुर्गिला पत्युः पार्चे माह-मया शीलवतमष्टमीचतुर्दश्योर्ग्रहीतम् । दुर्गतः प्राह-यदि त्वया गृहीतं शीलं तर्हि ममापि भवतु । कर्मलाघवतो दुर्गिलायुतो दुर्गतः शुद्धशीलं पालयामास । क्रमेण तौ च प्रापतुः सम्यक्त्वम् । दुर्गिला क्रमाद्गुरुपाचें ज्ञानपञ्चमीतपो गृहीत्वा पालयामास । वायुपः क्षये द्वावपि सौधर्मे त्रिदशावभूताम् । दुर्गतजी- वस्ततो देवलोकाच्युतस्त्वं (अ)जितसेनोऽभवः । दुर्गिलाजीवस्तु एपा शीलवती जाता। पञ्चमीज्ञानाराधनपुण्या- राधनात् । जातिस्मृत्या तं पूर्वभवं स्मृत्वा वैराग्यं प्राप्तौ दीक्षा ललतुः । प्रपाल्य संयम पञ्चमं स्वर्ग गतौ । तत- भ्युतौ तावपि मनुष्यभवं प्राप्य सर्वकर्मक्षयान्मुक्तिं गमिष्यतः । इति शीलवतीकथा समाप्ता ॥ ३६ ।। पालयन्निर्मलं शीलं, भव्यो भव्याशयः सदा । नन्दयन्तीव लभतेऽनुत्तरां सुखसन्ततिम् ॥ १॥ तथाहि-पोतनपुरे सुरपुरसुन्दरे नरविक्रमो जाग्रविक्रमो भूपतिः करोति राज्यम् । तत्र सागरपोतो वणिग् ·बभूव । श्रीः प्रिया च तस्य । तयोः समुद्रदत्तः पुत्रः। पण्डितः स पुनो। वाल्येऽपि पुरोपात्तपुण्यप्राग्भारादखिला वर्यकला जग्राह । इतः क्रमेण स समुद्रदत्तो यौवनं प्राप। इतश्च सोपारपुरे श्रेष्ठिनो नागदत्तस्य महिमानिधेर्न- न्दयन्ती नाम्ना पुत्री बभूव । सा क्रमात् प्राप्तयौवना जिनधर्मकुशला शीलशालिनी बभूव । नागदत्तश्रेष्ठिना नन्दयन्ती पुत्री समुद्रदचाय विभाणिता । क्रमात सह देवाभिघेन मित्रेण सह क्रीडां कुर्वाणः सुखेन कालं नयति स्म समुद्रदत्तः।अन्यदा विदेशं गन्तुकामस्तातं प्रतिप्राह-ताताहं द्रव्योपार्जनाथ विदेशं यास्यामि । त्वमा- देशं देहि । पिता माह-कोदिमितं गृहेऽस्ति । द्रव्यं मुझ्व त्वमत्रस्थ एव । ततः कः फलिते कल्पद्रौ निम्वपादपे बजति ? । ततः पुनः प्राह-ते तु कापुरुषा एव, भुञ्जते प्राग्भवा (भिर) र्जितम् ! । अभोग्या पैतृकी लक्ष्मीयौवने जननीव यत् ! ॥१॥ निशम्येति तनूजस्य, सगद्गदमदोऽवदत् । पिनाऽजितैर्धनैर्मत्वा (पुंस्त्वे), दुर्भदाः सन्ति भूरिशः।। खार्जितैर्विरला एव, दातारो भोगिनश्च ये !॥२॥ (पट्पदी) यदा पितानुमतिं न दत्ते विदेशगमनाय तदा समुद्रो रात्रौ विदेशंप्रति चचाल।तदा गच्छन् समुद्रदत्तस्तत् प्रियाचेष्टितं विलोकितुं छन्नं गृहान्तरजालिकायां स्थितः। तदा नन्दयन्ती जागरित्वा पतिमनालोक्य दुःखिताऽभूत् । स्मारं सारं गुणान् पत्युर्वियोगविधुरा सती गले पार्श ·॥३५८॥ - ॥ श्रीमरते. क्षेतुं लगा | जगाद च-यदि मै पति गमिष्यत्यधुना तदा मया मर्तव्यमेव । एवं प्रियां दुःखिनीं दृष्ट्वा रतिदानेन नंदयंती. भ्वरवृत्ती कथानकम् २ विमागे सन्तोप्य समुद्रः प्राह-अहं विदेशं गमिष्यामि, त्वया कस्याप्यने न वक्तव्यमित्यापृच्छय प्रियां समुद्रदत्तोऽब्धि- मागें लक्ष्म्यर्थं चचाल । इतोऽन्तर्वनी नन्दयन्ती मासत्रयं निनाय । ता सग वीक्ष्य श्वश्रूर्दध्यौ श्वशुरश्च- पुत्रस्तु विदेशं गतः। इयं वधूरन्याशी दृश्यमानाऽस्ति । न ज्ञायते स्त्रीणां स्वरूपम् । यतः-"बाह्याकारस- दाचारवृत्त्या स्त्रीषु न विश्वसेत् ! । दुरन्तपरिणामाः स्युः, किम्पाकफलवत् खलु ॥ १॥ तन्नूनं परिहार्यैपा, श्वपचीवात्मपसितः । निष्कलङ्के कुलेऽस्माकं, कलङ्कश्चानया ददे ॥२॥" विमृश्येति श्रेष्ठी स्नुपां तां जिहा- सुनिष्करुणाभिधं पुरुष प्रति रहः प्राह-एतां मत्स्नुषां वने मुक्त्वाऽऽगच्छ । ततः पुरुषस्तां दूरतो बने मुक्त्वा पश्चादवले । तावदाकस्मिकोत्पातभीता महासती मूलच्छिन्नवल्लीव पतिता क्षितौ । पुनः सचेतनीभूय जगौ- हा! हा!! देव ! केनापराधेनाहं श्वशुरेण त्यक्ता ?। मया किं कृतं कर्म । एकस्तावद्भर्ता मां त्यक्त्वा विदेशं गतः। । द्वितीयं त्वहं वने त्यक्ता । मया मनागपि शीलं न खण्डितम् ! । अस्मिन् भवे समुद्रं पति मुक्त्वाऽन्यो जनः सर्वोऽपि मम भ्राताऽस्ति ! । ततः सा नन्दयन्ती विलपन्ती भृगुपुरस्वामिना तत्रागतेन पद्मभूपेन दृष्टा । मम E ·भगिनी त्वमिति कृत्वा स्वपुरं निनाय पद्मभूपः । तत्र भूपादेशेन यथेष्टं दानं ददाना शीलं पालयन्ती कर्मनिरता नन्दयन्ती तिष्ठति स्म । तत्रस्थया तया पुत्रो जनितः । इतो निष्करुणः स पुमान् नन्दयन्तीं वनै विसृज्य पश्चादेत्य श्रेष्ठिनः पुरस्तानन्दयन्त्याः शीलवरूपं प्रोक्तवान् । इतो विदेशं गतः समुद्रदचो बहुधन- मर्जयित्वा गृहे समागात् । पित्रा स्नुपात्यजनसम्बन्धे प्रोक्त समुद्रदत्तोऽवग-मत्प्रियाया यो गर्भोऽभूत् स मदीय एव ज्ञातव्यः । ततः श्रेष्ठी दुःखितः स्नुषां विलोकयितुं जनान् प्रेषयामास । समुद्रदत्तोऽपि प्रियां द्रष्टुं चचाल । सागरपोतोऽपि शोकसागरमध्यगः स्नुषामन्वेष्टुं चचाल । ग्रामकर्वटखेटनगरारण्यभूमिषु भ्रमन्तस्ते सर्वे कुत्रापि ! नन्दयन्ती न पश्यन्ति स यदा तदा विलक्षा बभूवुः। क्रमाद् भ्रमन् समुद्रदचो भृगुकच्छपुरे ययौ। क्षुधाक्रा- न्तश्च तत्रैव सन्नागारे समीयिवान् । समुद्रदत्तो वेपपरावृत्तिभृत् । एका नारी वीक्ष्य दध्यौ समुद्रदत्तः-इयं कीदृशी शीलविपये विद्यते । समुद्रदत्वेनैका स्त्री शिक्षयित्वा तस्याः पार्थे प्रेषिता सती जगौ-भो नन्दयन्ति! मानुषं जन्म त्वया प्राप्त । भोगसुखं विना कथं वृथा नीयते ?। यतः-"पिब खाद च चारुलोचने!, यदतीतं वरगात्रि! तन्न ते । ॥१॥" वं तु विचक्षणाऽसि। यदि तव रोचते तदेको वणिकपुनो देवकुमारतुल्यः समायातोऽस्ति । ।

·॥श्रीमरते- श्वरवृत्ती २ विभागे नंदयंती- कथानकम्। ॥३५९॥ तस्य भूयसी श्रीरस्ति । तं पुरुषमङ्गीकर्तुं सुराङ्गना अपि- वाञ्छन्ति । यदि त्वं तस्याङ्गमङ्गीकुरुपे तदा तवा- तीव सुखं भवति । अहं तुभ्यं हितं वक्तुमागताऽस्मि । नन्दयन्ती जगौ-भगिनि ! स्वमत्रागता तदरं । पुन- रीदृशजल्पनं न सत्या अग्रे । एवं जल्पन्या जिह्वा एव त्रुट्यति । अहं त्वस्मिन् भवे समुद्रदत्तं भर्तारं मुक्त्वाऽन्यं देवकुमारतुल्यमपि न वाञ्छामि । यद्यधिकं त्वं कथयिष्यसि तदा तवैवाहमात्महत्यां दास्यामि । अत्रान्तरे मूलखरूपं समुद्रदत्तः कृत्वा तत्रागात्। खां प्रियां दृष्ट्वा हृष्टः । साऽपि पतिं दृष्ट्वा निश्चयं कृत्वोत्थाय च सवि- नयं खागतं चकार । यतः-"जाते मिथो गाश्लेपे, स्मृतप्राग्दुःखदुर्दशा । वृष्टिर्भाद्रपदीनेव, तदाऽश्रुभिरभू- सती ॥१॥” ततः समुद्रदत्तो हृष्टस्तां गृहीत्वा स्वपुरमागात्। पित्रादयोऽपि तत्राययुः । ततो नन्दयन्त्या खः सर्वः प्रवासस्थितिसम्बन्धः कथितः । इतश्च केवली ज्ञानभानुस्तत्र समागमत् । समुद्राद्यास्तत्र वन्दितुं ययुः । गुरुभिर्धर्मोपदेशो दत्त इति । [तथा हि] देशनान्ते नन्दयन्ती पप्रच्छ-भगवन् ! केन कर्मणा इयन्तं कालं मम पत्यादिभिः समं वियोगोऽभूत् ? । गुरुराह-चन्द्रपुरे मुकुन्दाह्रस्य द्विजस्य श्रीमती प्रियाऽभूत् । तयैकदा यज्ञो- त्सवे जायमाने भिक्षार्थमागतः साधुरिति हसितः-भो शूद्र! त्वमत्र कथमागाः । तदा सवैरपि श्वशुरादिभिरनु- ।

·मतम् । स मुकुन्दो मृत्वाऽजितसेनोऽभूत् । श्रीमती त्वमभूः । तेन तव पत्या श्वशुरादिभिश्च सह वियोगोऽभूत् । ततो नन्दयन्ती विशेषतो धर्म कृत्वा खशीलं पालयन्ती प्रथमखर्गे गता । ततश्युत्वा मुक्तिं गमिष्यति । इति नन्दयन्तीकथा समाप्ता ॥ ३७ ॥ शीलं वितन्वतां पुंसां, शुद्धेन मनसा सदा । रोहिणीव सुखश्रेणीनराणां लभते चिरम् ! ॥ १ ॥ तथाहि-पाटलीपुत्रे पुरे श्रीनन्दो मेदिनीपतिर्वभूव । तन धनावहः श्रेष्ठी अभूत् । तस्य प्रिया रोहि- गीति नाम्ना जाता । धनावहः श्रेष्ठी समुद्रमध्ये धनार्जनाय चलितः । तदा रोहिणी वेणीवन्धमाधाय स्वशी सखीवृन्देपु निनाय दिवसान् धर्मकर्मभिः । धूलीकदम्बपुष्पौषधूसरिताम्बरो ग्रीष्मकालस्तदाऽऽगमंत् । तदानीमु- घाने गच्छन् क्रीडाथं श्रीनन्दभूपतिः वातायनस्थां रोहिणीं ददर्श । तदा स दर्श दश रोहिणी तल्लीनचित्तो राजाऽभूत् । ततो भूपो गृहे समेत्य प्राभृतसंयुतां दूती प्राहिणोदुपरोहिणि । तत्र गत्वा दूती पाह-त्वां नन्द- भूपः कामयते । सफलीकुरु स्खं पुण्यं तारुण्यं तस्य सङ्गमात्। श्रुत्वेति रोहिणी दध्यौ-अहो कुलमनालोच्य, निजमेप निरर्गलः । मत्तदन्तीव मे शीलगुममुन्मूलयिष्यति ॥ १॥ उपायैस्तावदयं बोध्यो भूपो. यावन्मार्गे ..

·रोहिणी-
चरित्रम्।
श्रीभरते । समेति। मवेति रोहिणी दूती प्रति प्राह-सखि! स्वभावतो नायों, वाञ्छन्ति सुभगं खयम् । असावर्थयते मां तु,
२ विभागे धिगस्तु तदमुं. नृपम् ! ॥ १ ॥ अनाविलं कुलं किन्तु, शशिलक्ष्म्योरिवावयोः । तदेष च्छन्नमायातु, यामिन्यां
सुभगाग्रणीः ॥ २॥ इति प्राभृतमादाय, राज्ञः स्वीयं वितीर्य च । सद्यः प्रीतिपरामेतां, विससर्ज महासती
॥ ३ ॥ दूती पश्चादेत्य भूपपाचे प्राह-खामिन् ! रोहिण्योक्तं राजाऽत्रायातु।ततो राजा कृतस्फारशृङ्गारो रोहिणी-
सदनं ययौ । सिंहासने रोहिणीदासीविश्राणिते राजा निविष्टः । ततस्तत्र भूपतेः पुरो रोहिणी भूमिदत्तग्
समाययौ । तदा तां दृष्ट्वा भूपतेः स्तिमितं चक्षुर्विष्वक् प्रसारितं बभूव । यावद्राजा धाष्टमवष्टम्भ्य वक्तुमुप-
तिष्ठति तावद्रोहिणी रसवतीनिप्पादनाय सखीवृन्दमुपदिशति । नृपस्य पुरतो न्यस्य, स्थूलं स्थालं लसत्फलैः ।
पूरयित्वा सखे ! वयं, ढौकयस्व द्रुतं किल ॥ १॥ रोहिणीसखी स्वस्वामिन्याः प्रोक्तं चकार । ततस्तानि
फलान्यास्वाद्य रसवतीं च मुक्त्वा चन्द्रशालायां राजा क्षणं सुप्तः। क्षणाजागरितः सन् भूपः पानकं पातुं
ययाचे
। ततोऽपि नुञ्जन् नवनवां रसवती क्वचित् सरसां कचिद्विरसां राजा प्राह-व्यञ्जनानां नानाविधै-
वेंपवारैरनेकधा रसोऽत्र विद्यते कथम् ? । रोहिणी जगौ-राजन् ! ज्ञास्यते विवेकं वचः। यथा वस्तुपु रसविरसत्वे
॥ ३६०॥

·दृश्येते तथा त्रीपु दृश्यते । इयं स्त्री पुरुष भ्रमे पातयति । "जाज्वलीति यथा सूर्योपल: सूर्यविलोकनात् । तथा कामानलः पुंसां, मूढानां स्त्रीनिरीक्षणात! ॥ १॥" स्वामिस्त्वं सर्वासां प्रजानां गुरुरसि । प्रादुष्प्यन्ति नरेन्द्रेभ्यो यतो न्यायप्रवृचयः। मार्गोल्लङ्घनं कर्तुं न युक्तं । स्त्री नरकखानिः । यतः-"खानिर्नरकदुःखाना, ग्लानिः सुगतिसम्पदाम् । पत्तनं चैव पापानामपि वैपयिकं सुखम् ॥ १॥" एवं तद्वचनाज्ज्ञातवान् परना- रीसम्भोगमनन्तदुःखदं । राजा समुत्थाय रोहिणी क्षमयामास, प्राह च-सन्ति भद्रे! दुराचारमुपदेष्टारः पदे पदे । हितार्थमुपदीकतुं, विरला एव केचन ॥ १ ॥ अस्माकं कुमार्गाकरनिधनात्त्वं गुरुरसि । ततस्तस्या गुणश्रेणी शीलं चप्रशंसन् भूपःस्वावासं ययौ । इतोऽर्जितधनो धनावहः श्रेष्ठी स्वगृहमागात् । रोहिणी तदा खका- न्तमुखचन्द्रदर्शनान्मुमुदेतराम् । एकदा चेटीमुखान्नरेद्रागमनोदन्तं श्रुत्वा श्रेष्ठी दध्याविति-समासाद्य मधुश्छत्रं, वानरः धितोऽशनम् । काको दधिघटी माप्य, विजने किमु मुश्चति?॥१॥ लावण्यामृतकुल्येयं, तथा प्रेयखिनी मम । नृपेष्वतिथितां प्राप्य, सुशीला कथमस्ति तत् ? ॥२॥ इत्यादि विकल्पशतानि चिन्तयन् श्रेष्ठी धनावहः प्रियां यत्तुकामोऽभूत् । इतो घनाघनस्तस्या रोहिण्याः कलङ्कमुत्तारयितुं समागाव । अथ सप्त दिनानि तथा ·२ विभागे रोहिणी चरित्रम् । थीभरते- मुसलधाराभिमेंघो बवः यथा नदीहदादिस्यानानि सर्वाणि परितो भृतानि बभूवुः । ततो नद्यो निजतंटान्युल्लक्ष्य श्वरवृत्ती प्रतोलीद्वाराण्यपि रोधयामासुः । ततः पुरीं पयसा प्लाव्यमानां दृष्ट्वा राजा दध्यौ-सा रोहिणी यदि प्रतोल्यां समेति तदा तस्याः शीलप्रभावात् पानीयं विरमेत् ! । ततो रोहिण्याकारिता.तत्र राज्ञा ।प्रोक्तं च-भो भगिनि ! त्वं पानीयं निवारय ! । ततो रोहिणी मनुष्येषु लक्षमितेषु पश्यत्सु पुरः प्रतोल्या उपरि स्थित्वा नमस्कार भणित्वाऽऽह-यदि मया शुद्धमस्मिन् भवे शीलं पालितं स्यात्तदाऽधुना जलोपसगों विरमतु । गङ्गे! वंदङ्गचङ्गं चेत्रिशुद्ध्या शीलमस्ति मे । निवर्तस्व पुरादस्मात्तायन्नागचमूरिव ॥ १॥ इत्युक्ते तया नद्याः पूरः क्षणाद्विर- राम । ततो लोका हृष्टा जगुः-अहो शीलमहो जैनधर्मोऽयमिति सर्वतः । भुवि व्योम्नि ध्वनिर्जातो; नृणां सुधामुजामिव ! ॥ १ ॥ अहो अस्या महासत्या, रोहिण्याः शीलमद्भुतम् । विद्यते सर्वलोकानामुपसर्गहरं खलु ॥ २ ॥ रोहिण्या वचनेन तदा बहवो जना जैन धर्म प्रपेदिरे । ततो राजा जगौ-अस्या यादृशं शीलमस्ति तादृशमन्यत्र कुवापि न दृश्यते । ततो नृपकान्तादिलोकयुक्ता रोहिणी सर्वेपु जिनचैत्येषु जिनवन्दनां पूजापुरस्सर चकार । धनावहोऽपि हृष्टः प्रियायाः शीलमाहात्म्यं दृष्ट्वा जिनधर्म ललौ। एकदा रोहिणी धर्मोपदेशं श्रोतुं श्रीगुरु- - ·- पाभंगता।तदा श्रीगुरुभिरुक्तम्-योरोहिणीतपः शुद्धभावेन कुरुते सदा। स एव लभते सद्यः, वर्गापवर्गसम्पदम्, । ॥ १॥ रोहिण्याह-तपः कथं कार्यम् ?। गुरुणोचे-श्रीवासुपूज्यप्रतिमाने रोहिणीनक्षत्रे उपवासः कार्यः । उद्यापनेन सहितः सप्त वर्षाणि सप्त मासांच यावदुपवासः कार्यः । श्रीवासुपूज्यप्रतिमा रोहिणीयुता कार्यते । एकनवतिर्मो- दकादिवस्तूनि प्रभोः पुरो ढौक्यन्ते । तपः सकललक्ष्मीणां, नियत्रणमशृङ्खलम् । दुरितप्रेतभूतानां; रक्षामत्रो निरक्षरः ॥ १॥ यस्माद्विमपरम्परा विघटते दास्यं सुराः कुर्वते; कामः शाम्यति दाम्यतीन्द्रियगणः कल्याण- मुत्सर्पति। उन्मीलन्ति महर्द्धयः कलयति ध्वंसं च यः कर्मणां, स्वाधीनं त्रिदिवं शिवं च भवति श्लाघ्यं तपस्तन्न किम् ? ॥ २ ॥ तद्रोहिणीतपः शुद्धमाराध्य रोहिणी शिवगमनयोग्यं पुण्यमर्जयामास । प्रान्ते शुद्धामाराधनां कृत्वा रोहिणी प्रथमे स्वर्ग जगाम । ततश्च्युत्वा मानुपं जन्म प्राप्य मुक्तिं गता । इति रोहिणीतपः । [ इति रोहिणीकथा समाप्ता ॥ ३८ ॥] सुशीलरक्षणे वाञ्छा, विद्यते यस्य देहिनः । स एव लभते सातं; सुन्दरीव शुभाशयः ॥१॥ तथाहि-साकेतपुरे नरकेसरी राजा राज्यं करोति स्म । तस्य प्रिया कमलसुन्दरी ।रतिसुन्दरी पुत्री चाभूत् ।

·॥थीभरते.
श्वरवृत्ती
२ विमागे
रतिसुंदरी-
चरित्रम्।
॥३३२॥
क्रमाद्यौवनं प्राप्ता अन्ये रतिसुन्दरी प्रवर्तिनी ववन्दे । गणिन्येति धर्मोपदेशो दत्तः। यथा--"निधि रोर इव प्राप्य,
दुर्लभं मानुपं जनुः । ग्राह्य धर्मफलं रत्नमिव बुद्धिमता ततः ॥१॥ रत्नपूर्णे निधी प्राप्ते, इव वालो वराटिकाम् ।
मूढो मोक्षफले भोगानीहते मर्सजन्मनि ॥ २ ॥ तस्माद्गृहाण सम्यक्त्वं, प्रतिपद्यस्व संयमम् । निर्मलं च तप-
स्तत्वा, भवपर्यन्तमाप्नुहि ॥ ३॥ तपःकृशानुना तप्तः, शीलोज्वलजलोक्षितः । जीवः कर्ममलं मुञ्चत्यग्नि-
शौचमिवाम्वरम् ॥ ४ ॥ शरीरं विशरारश्रि, फलं तस्य तपःक्रिया । यावज्जीवं राजपुत्रि!, जिनधर्मे यतस्त्र
तव ॥ ५ ॥” इति प्रवर्तिनीवचः श्रुत्वा रतिसुन्दरी साधु साध्विदमिति जल्पन्ती प्राह-नाहं व्रतं लातुं क्षमा ।
तेन गृहस्थोचितं धर्म भवपोतावलम्बनं प्रसद्य मे देहि । ततस्तयोक्तं तर्हि सम्यक्त्वं गृहाण त्वं, शीलं पालय
च शुद्धम्।। स्वयं निवृत्यते पापात्, परश्चापि निवसते । इति शीलवतं पाल्यमन्यपुंवर्जनात्मकम् ॥ १ ॥
शीलादेवार्कचन्द्रान्तं, कीर्ति त्यति भूतले । शीलादेव च कल्याणस्थानं मुक्तिरवाप्यते ॥२॥ कुलाङ्गनाना-
मत्रैव, भवें सर्वमनोरथाः । एतत्प्रभावाज्जायन्ते, मेघादिव लताकुराः ॥ ३॥ परलोके च संसारदुःखदौर्गत्य-
भूभृताम् । चिरं वज्रायुधीभूय, पारम्पर्येण मुक्तिदम्! ॥४॥ इति धर्मोपदेशं श्रुत्वा गुरूक्तं नियमं सम्यक्त्वशी-
॥३२॥

·लादियुतं ललौ रतिसुन्दरी । इतय नन्दनाहे पुरे चन्द्रभूमुजा स्वकार्याय प्रहितो दूतः श्रीसाकेतात् समा- गमत् । देशखरूपकथनादनु दूतो रतिसुन्दर्या रूपसम्पदं जगौ । ततश्चन्द्रभूपस्तां वरीतुमीहमानो दूतं प्रेष्य नरकेसरीभूपान्तिके रतिसुन्दरीममार्गय । आत्मनः पूर्व प्रीतिरस्ति । रतिसुन्दरीं यदि दास्यसि तदा विशेषतः प्रीतिभविष्यति। यतः-" उचमैः सह साङ्गत्यं, पण्डितैः सह संकथाम् । अलुब्धैः सह मिनत्वं, कुर्वाणो नावसीदति ॥१॥ आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण, लघ्वी पुरा वृद्धिमती तु पश्चात । दिनस्य पूर्वाईपराईभिन्ना, छायेव मैत्री खलसज्जनानाम् ॥२॥ ततो योग्याभिसम्बन्धं, मत्वा साकेतनायकः ।चन्द्राय भूभुजे दचा, नृपेण रतिसुन्दरी ॥३॥ शुभेऽह्नि प्रेपिता राज्ञा, महा मदने पुरे । लक्ष्मीरिव मुकुन्दाय, तस्मै जाता स्वयंवरा! ॥४॥" सुमुहूर्ते तयोवीवाहो जातो महामहःपूर्वम्। देवी वा खेचरी वाऽय, किं वा पातालकन्यका। सौन्दर्य रतिसौन्दर्या, दृष्ट्येति जगदुर्जनाः॥१॥ज्योत्लयेव तया चन्द्रः, प्रिययाऽलङ्कृतो नृपः । सर्वोपरिस्थिति लेभे, क्षत्रनक्षत्रनायकः ॥२॥ इतो महेन्द्रसिंहभूपोऽन्यदा कुरुपतिवली चन्द्रं दूतमुखेनाह मृगारिर्वा मृगाधिपं-देव ! त्वया सहास्माकं कुलक्रमागता प्रीतिरस्ति चिरम् । “पद्मानामिव सूर्येण, समुद्रेणेव वारिधेः कैरवैरिव चन्द्रस्य, प्रीतिश्च जायते यथा! ॥१॥"

·॥ श्रीभरते. श्वरवृत्ती २विमागे रतिनुंदरी- चरित्रम्। ततः कुलक्रमागता प्रीति लुप्यते । 'यतः-"कुलोद्योतकराः पुत्रास्ते एव महिमास्पदम् । सम्बन्धं पूर्वजा- चीणं, ये न लुम्पन्ति सात्त्विकाः॥१॥" सौजन्यं सद्धिर्न मुच्यते । किं च-वर्यप्रीतिविवृद्धयर्थ नवोढा रतिसुन्दरी अस्मभ्यं प्रेष्या प्राभृते । दूतवचः श्रुत्वा चन्द्र ईषत् स्मित्वा समालपत्-सौजन्यं कस्य नाभीष्टं; ज्योत्स्सेवाम- तदीधितेः । परोपकारो मैत्री च, दाक्षिण्यं प्रियभाषणम् । सौशील्यं विनयस्त्यागः, सज्जनानां गुणा अमी! ॥ १॥ तहत ! तव भूपेन, साधूदितमिदं मम । नहि लुम्पन्ति मर्यादां, कुल्याः कुल्यापतिर्यथा ॥ २ ॥ कः प्रियां स्वीयां कस्मै दत्ते जीवन् सन् ? । दूतः प्राह-नैवं वक्तुं ते च युज्यते । मर्यादा लुम्पमानो हि, ध्रियते केन वारिधिः १ । विधातुं सेतुबन्धं वा, क्षुब्धे तस्मिन्नलं हि कः? ॥१॥ स राजाऽतीव वलवानस्ति । यस्य सेनाभारेण पृथ्वीं कम्पयामास । अंतस्त्वया सामवाक्यमेव वक्तव्यम् । अथ रुष्टश्चन्द्रो राजा जगौ-रे दूत! तव स्वामी मम प्रियां वाञ्छन् स्वभृङ्गता (वाञ्छति स्वगृहागतां) कुलीनस्तव स्वामी श्रूयते स एवं कथं वक्ति। यतः-"प्रहिणोति निजां भायां, कोऽपि किं निजमन्दिरे?। गृह्यते केन रत्न हि जीवतः पन्नगेशितुः ? ||१॥" दूतः पुनः प्राह-रक्ष्यो यथा तथा खात्मा, राजनीतिरिति स्मृता। जीवतो जायते भद्रं मृतस्य न हि किञ्चन !

·ws ॥ १॥ सजेदेकं कुलस्यायें, ग्रामस्याथै कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे, आत्मार्थे पृथिवीं सजेत् ॥ २॥ इत्यादि दूतो गदन् कण्ठे धृत्वा राज्ञा सभाया बहिः कर्पितः। गत्वा दूतः खाम्यन्ते चन्द्रचेष्टितं प्राह । ततो रुष्टोऽखिलं बलं सन्ना प्राचालीन्महेन्द्रभूपः समुद्र इव सैन्ययुग।तं भूपं समागच्छन्तं श्रुत्वा युद्धाय सज्जीभूतो राजा चन्द्रः सम्मुखोऽगात् । कमात्योभूपयोर्महायुद्ध भटाभटि खड्गाखगि अस्यसि बभूव । महेन्द्रसिंहेन चन्द्रो जीविता (वन्नेव) बद्धः। वयं तु चन्द्रसैन्येषु नश्यत्सु हरिरिव मृगी रतिसुन्दरी महेन्द्रसिंहो जग्राह । विमोच्य चन्द्रं राजा रतिसुन्दरी लात्वा तुष्टः खपुरमागान्महेन्द्रसिंहः। प्राह चैनां प्रति-भद्रे! त्वदर्थो ममारम्भः सर्वः । भृङ्गो भृङ्गीमिवाह त्यामेव बहुकालादवाञ्छ। ततो मम प्रिया भूत्वा खं जन्म सफलीकुरुष्व । श्रुत्वेति चन्द्रप्रिया दयौ-धिङ्, मे रूपेण भर्ता ईदृशीं दशां प्राप्तः । ध्यौ चैवं पुन:-असौ कामी दुराचारी, द्यूतकार इवो- त्सुकः । अपर्यालोच्य मचिचं, घिगीदृशमधिष्ठितः ॥१॥ तस्मान्मया कथंकारं, शीलं रक्ष्यमतः परम् । सौनिका- पणबढेन, छागेनैवात्मजीवितम् ॥ २ ॥ यद्वा कालविलम्बो हि, श्रेयसे प्राणसङ्कटे । नीतिवाक्यमितिस्मृत्वा, सा साम्नैवं तमालपत् ॥३॥ गाढानुरागिता ज्ञाता; मयि श्रीनरकुञ्जर! । अतोऽर्थयामि किञ्चित्वा, विफ़लीकुरुषे

·॥श्रीमरते-
रतिसुंदरी-
चरित्रम्।
।।३६४॥
चेत् ॥४॥ भूपोऽभापत रम्भोरु!, किमिदं प्रार्थनावचः । त्वदर्थं व्यापता येते, प्राणा अपि तृणाय मे ॥५॥
श्वरची यो ददाति शिरः सुश्रु!, चक्षुः किं तेन नाप्यते ।।अतोऽतिदुर्लभमपि, प्रार्थ्यतां पूरयामि ते ॥६॥ ततो रतिसुन्द-
योक्तं-अधुना तव वाक्येन, पर्याप्तमपरेण मे । मा कुर्या ब्रह्मभङ्गं मे, यावन्मासचतुष्टयम्!॥ ७ ॥ नृपोऽवग्-
यत्त्वयोक्तं तन्न मे रोचते तथापि त्वदुक्तमस्तु । ततो रतिसुन्दरी आचाम्लादि तीव्र तपः कुर्वाणा स्नानागभूषणा-
दीनि वर्जयामास । ततः प्रतिदिनं तपस्तपस्यन्ती कृशतनुरभूत् । तादृशी दुर्वलगानी रतिसुन्दरीं दृष्ट्वा राजा
प्राह-भो कुरङ्गाक्षि! किमवस्था तवेदशी १ । कि कोऽपि रोगो दोपो वा तवादृश्यो विद्यते । साऽप्याह-वैराग्यं मम
विद्यते। तीव्र तपः क्रियमाणमस्ति । चतुर्मासं यावन्मया आचाम्लतपः कर्तव्यं । यदि त्वं व्रतभङ्गं करिष्यसि तदा
तब ममापिच श्वनपातो भावी । पप्रच्छ भूपः-वैराग्यहेतुः कस्ते ? यदीदृशं भोगयोग्यं वपुः क्षिप्तं तपोऽमौ
पुप्पदामवत् । पतिव्रता प्राह-इदं देहं कुत्सितमस्ति । वसासृङ्मांसमेदोऽस्थिपित्तविणमूत्ररक्तकम् । अवत्से-
तहपुरैर्नवभिः पूतिगन्धिताम् ॥ १ ॥ मुहुविलेपनस्नानधूपनादिभिरम्यदः । सुसंस्कृतं खदौर्गन्ध्यं; न
मुश्चति कथञ्चन ॥ २ ॥ अन्तर्बहिश्च भोगाङ्ग, यद् यदस्योपनीयते । उपकारः खलस्येव, तत्चद्वैरप्यमश्नुते
॥३६४॥

·॥ ३ ॥ अशुचीनां निधीभूतं, दृश्यमानं मनोहरम् । वैराग्य कस्य नो कुर्याद्वैरस्यं च सदा वपुः॥ ४॥ तेन तपो विना नात्मा शुध्यति । राजा जगौ-त्वमात्मीयं तपः सम्पूर्ण कुरु । पूर्णे तपसि राजा जगौ-अद्य मे याम्छितं पूरय भद्रे! । तयोक्तम्-अद्य पारणं विद्यते । शासनदेवीं ततःसा सस्मार । ततस्ता प्रति प्राह रतिसुन्दरी- सामिनि ! त्वं तथा कुरु यथा मदीयं शीलं तिष्ठति । ततस्तया देव्या तस्यास्तथा रूपं कुत्सितं कृतं यथा राजा तां गलत्कुष्ठादिव्याधिग्रस्तां ददर्श। तां तादृशीं दृष्ट्वा राजा दध्यौ-इदं देहमशुचि यतः ततः सारं पुण्य- मेव। मया परदारा एपा मुधा गृहीताः। ततो राज्ञा चन्द्रभूपायार्पिता । दिव्यरूपा जाता रतिसुन्दरी शीलस्य प्रभा- वात्। ततो मिथो राज्ञोः प्रीतिरभूत् । देव्या कृर्त सान्निध्यं शीलं च निश्चलं ज्ञात्वा. राजा तां प्रशशस । रतिसुन्दरी शीलप्रभावात्स्वर्ग गता । ततो मुक्तिं यास्यति । इति रतिसुन्दरीकथा समाप्ता ॥ ३९ ॥ तस्य यशांसि गीयन्ते, स्वर्गे देवाशनादिभिः । यस्य शीले भवेत् प्रीतिः, श्रीमत्या इव सन्ततम् । ॥१॥ तथाहि-श्रीराजपुयाँ जयद्रथो राजा राज्यं करोति । धनदत्तश्रेष्ठ्यभवत्तत्र । तस्य प्रिया धनश्रीः । पुत्राः ४० ·भीमरते. भारतृती २ विमागे श्रीमती कथानकं। कमात्सप्ताभूवन् । ततः क्रमात् पुत्रीं वाञ्छन्त्या धनश्रियः पुत्री बभूव । तस्या जन्मोत्सवं कृत्वा श्रीमतीतिनाम दत्तम् । कदाचित् पल्लीशः शत्रुमर्दनस्तां पुरीं बभञ्ज । तदा पुरीजनः खं जीवितं लात्वा ननाश । तसिंत्रासे जायमाने धात्री श्रीमती पालनस्थामादाय विभ्यती बने ययौ । श्रीमती वहन्ती धात्री तं पालनकं कस्यामपि न्यग्रोषतरुशाखायां सयाप्पमुदलम्बयत् । पार्ता धात्री पानीयपानाय वभ्रामारण्यमध्ये । इतो रत्नपुरादनशेखर- भूपपालितात् जिनदत्तः सार्थप आययौ । जनपदान्तरे वहुद्रव्यमुपाय॑ पश्चादागच्छन् तस्मिन् वने सपालनक- शाखिसमीपे तस्यौ । तत्र सार्थेशसेवका बनान्तर्भमन्तो वृक्षशाखायां वह पालनकं काकोलेनान्दोल्यमानं व्यलोकन्त । वनश्रीर्यमिकीभूय हिकरूपेणोल्लापयन्ती तं वालकं तस्थौ । वनश्रीः पञ्चैते उल्लापनानि गायति । असवपितृपक्षे त्वं, मा रोदीनित्यभूपणे!। अदुःखदाऽस्यतो जीव, पतिवनि सुतोचिते ॥ १॥ इति उल्लापनानि पञ्चापि सप्रपंचानि तस्या दीयमानानि श्रुत्वा ते नराः सार्थपतेः पार्थे न्यवेदयन् । ततः सार्थेशो नवभिः पुत्रैः समं तत्र न्यग्रोधे गत्वा तां बालिका तथावस्यां ददर्श । दध्यौ च क्षिप्ताऽपहृत्य; केनापि वैरिवैरिणा । वालाऽप्यवाललावण्या, विजने विपिने हहा ॥ १॥ गुप्तप्रसूनसौरम्यवासितेप्वय सूनुष्ठ । नवस्वनवमा ज्येष्ठा, इ ·। ममादायि बनश्रिया ॥२॥ध्यात्वेति तां वाला खप्रियायै विश्राण्य सार्थपो जगौ-इयं नन्दिनी तुभ्यं नवपु- पु मङ्गलकारिणी वनदेवतया दत्ता, तेन विशेपतोऽनिशं पालनीया । धात्रीभिस्तस्याः शुश्रूषां कारयन् सार्थपः खपुरं ययौ । वर्द्धमाना क्रमाद्गुणैरनध्यदर्शनीयाऽभूत्। अन्यदा सा वाला नूपुररणत्कारशब्दकृताडम्बरा सखीभिः सह गच्छन्ती श्रीमती गवाक्षोपरिस्थेन भूपेन दृष्टा । ततो व्याघुट्य घोटकं राजा सार्थपगृहद्वारे समागा- चावचावत्सार्थपो राजानमागच्छन्तं श्रुत्वा सम्मुखं समेत्य प्रणणाम । तत्र सिंहासनाधिरूढो राजा पप्रच्छ सार्थेश- कस्पेयं वाला रूपलावण्यावर्जितसुरसुन्दरी । सार्थपो जगौ-एषा मत्पुत्री विद्यते । मम वने चटिताऽभूत् । यतो मयाऽसौ पुत्रीतिकृत्वा स्थापिताऽस्ति पुत्रमङ्गलकारिणी । अस्या विरहं क्षणमप्यहं न सहे । ततो राजाऽवक्- मम पुत्रीणां शतं विद्यते । तथापि तेषां (तासां) मङ्गलकारिणी भवतु । योरपि पुत्री अदुःखदर्शिनी वईते! । क्रमाद्विवाहयोग्यां ज्ञात्वा सुमतिसार्थेशपुत्राय मदनाय दत्ता । तदा तस्या विरुदावली श्रोतुमनेके जनाः समायान्ति । भूरिद्रव्यव्ययं मत्वां सार्थपतिः प्राह-भवदीया अन्तःपुर्यः समायान्ति, तासां तादृशीं भक्तिं कर्तुं न शक्यते तेन कलिः समायान्मगृहे पुत्रीसमागमच्छलात् । ततः सर्वो जनस्तत्र गच्छन् निपिछी ------ ·धीमरते. श्वरनी २यिभागे श्रीमती- कधान। राज्ञा । अन्यदा संदाभूषणाऽसाविति विरुदं तस्याः श्रुत्वी सुमतिनिशि श्रीमत्या आभूपणानि मञ्जूपाया अपहले उन्नं पुरोपान्ते हदमध्ये मुमोच । ततः खगृहमेत्य च सुप्तः। इतः प्रातर्यावन्मञ्जूषां भूपणरिक्त श्रीमती यावत् पश्यति तावदित एको मात्स्यिकोऽन्येत्यं भूपस्यैतानि भूषणानि दत्त्वा प्राह-मया मत्स्यो विदारितस्तस्योदरान्निर्गतान्येतानि वस्तूनि । सुमतिकृतमेतत्परीक्षाहेतवे ज्ञात्या राजाऽवग्-वं मुधाऽस्याः परीक्षां कुरुषे । मदुक्तं तु नान्यथा स्यात् । अमोघा वासरे विद्युमोघं निशि गर्जितम् । नारीबालवचो- ऽमोघममोपं देवदर्शनम् ॥ १ ॥ एकदा मदनं हन्तुमनेके सुभटाः समायाताः । तदा दैवयोगान्मंदनस्या- नेऽन्यो हतः । एकदा मदनो वार्डों चचाल । तत्रापि याने भन्ने प्राप्तफलकः खग्रामं समागाद । तया श्रीमत्या क्रमात पुत्रा बहवोजनिताः। तस्याः पुत्रो न ह्येकोऽपि मृतः । इतो माता धनश्रीरपि तत्राभ्येत्य मिलिता सपुत्रा। इतबतुर्ज्ञाननिधयः श्रीगुरवस्तत्र समाययुः। भूपः सुमतिमन्त्रिप्रभृतिपरिवारयुतो वन्दितुं गतः । तत्र धर्मोपदेशं श्रुत्वाऽवदत्-भगवन् ! श्रीमत्याऽनया किं कृतं सुकृतं पूर्वभवे ? । गुरुराह-गर्जनाढे पुरे द्विजो ज्वलनाभिधो ·भट्टः दुस्थः। तस्य रेवती प्रिया । अष्टौ कमात्तस्याः पुत्र्योऽभूवन् । अष्टावपि परिणायिता दुःखेन । पुनर्नवमी जाता । सा नवमी पुत्र्यनादरादपि क्रमेण ववृधेऽरण्यलतावत् । साऽथ मातापितृभ्यां माणवकस्य भिक्षोविना- णिता । स माणवकस्तां परिणीय पर्यटत् पृथ्वीम् । स्वग्रामे समेत्य जननी सप्रियो ननाम । स्नुपां नमन्ती श्वभूराशीर्वाददानात्समभावयत् । क्रमाद्रोगाकान्ता श्वश्रूः परलोकमसाधयत् । माणवकेन मातुरौर्ध्वदेहिकं चक्रे। धनमपि नष्टम् । ततः सप्रियो माणवको महति तृणकुटीरे संवसति । अन्यदाऽनामिका द्विजपत्नी विमलश्री. प्रवर्तिनी पावे ययौ । तदा धर्मोपदेशस्तपोविषये दत्तः प्रवर्तिन्या । यथा-"पोरसि चउत्थछठे काउं कम्मं खवंति जं मुणिणो । तं नो नारयजीवा, वाससयसहस्सलक्खेहिं ! ॥१॥ यद् दूरं यद् दुराराध्यं, यच्च दूरे व्यव- स्थितम् । तत्सर्वं तपसा साध्यं, तपो हि दुरतिक्रमम् ॥ २॥” अदुःखदर्शिनीत्याख्यं तपो यः कुरुते तस्य दुःखं नायाति । तपःस्वरूपं प्रोक्तव्यमत्र । उद्यापने पालनक रूप्यमयं काञ्चनमयी पुत्रिका पुरः स्थालं शर्क- राख्यस्थलमोदकराशिभृत्, तत्सर्व साधूनां दातव्यं, ततः सदशशाटकं वस्त्रं वितीर्यते।तत एतच्छ्रुत्वा तया तपः

·धीमरते.
श्वरद्वनी
२विभागे
श्रीमती
कथानकं।
ग्रन्थकत
प्रशस्तिः।
कृतम् । उद्यापनमपि कृतं तया द्विजपत्न्या। तस्य तपसः प्रभावान्मृत्वाऽसौ श्रीमती जाता। ततो देवलोके देवो-
भूत् । ततव्युत्त्वा भवान्तरे मुक्तिमपि गमिष्यति । ततस्तस्याः श्रीमत्या एतच्छ्रुत्वा जातिस्मृतिरभूत् । पश्चा-
द्ववं दृष्ट्वा विशेषतस्तया तपश्चक्रे । उद्यापनमपि कृतम् । इति तपः कृत्वा श्रीमती देवलोके गता । तत-
ध्युत्ता राजपुत्री बभूव । ततो वैराग्यात् संयमं प्राप्य पुण्यपापफलं भुक्त्वा मुक्तिं गता ॥ इति अदुःखदर्शि-
नीतपःपरायाः श्रीमत्याः कथा तपसि विपये समाप्ता ॥ ४० ॥
[अथ प्रशस्तिः-]]
श्रीचन्द्रगच्छाम्बरभूषकोऽभूत्तपागणो भानुरिवेद्धदीप्तिः ।
प्रबोधयन् भव्यजनाम्बुजाली, स्वगोविलासैरिव साधुवर्गः ॥ १॥ [उपजातिच्छन्दः]
तनाभवन् वरगुणगणमणिरोहणमहीधरप्रतिमाः ।
परमगुरुसोमसुन्दरगुरवः संयमरमापतयः ॥ २ ॥

·तच्छिप्या मुनिसुन्दरगुरवो जयचन्द्रसूरयोऽभूवन् । पारगतागमजलनिधिपारगता रुचिरगुणनिलयाः !॥ ३ ॥ तच्छिण्या विजयन्ते, दधतः श्रीसूरिमत्रमहिमभरम् । श्रीयुक्तरत्नशेखरगुरव उदयनन्दिसूरिवराः॥ ४॥[ आर्यावृत्तानि ] लक्ष्मीसागरसूरीशाः, सोमदेवाबसूरयः । विजयन्ते लसद्विद्यावार्द्धिमन्थनमन्दराः॥ ५॥ [ अनुष्टुव्वृत्वम् ] श्रीमन्मुनीशमुनिसुन्दरसूरिराजशिप्यो मुनीशशुभशील इति प्रमुख्यः । एतां कथां वितनुते स्म नवाम्बरेपुँचन्द्रप्रमाणसमये[१५०९]किल विक्रमादि ! ॥६॥ वसन्ततिलकावृत्तम्] भरहेसरवाहुवलीवृत्तिः शुभशीलविबुधरचितेयम् । शोध्या सुबुदिमद्भिर्विबुधैः कूटापसारणतः ॥ ७ ॥ [ आर्यावृत्तम् ] ---- ---TLA

·॥धीभरते.
श्वरवृत्ती
२ विमागे
ग्रन्थकदर
प्रशस्तिः
।। ३६८॥
अनाभोगादिना किञ्चिद्यत्रोत्सूत्ररोपणम् ।
चक्रे तदस्तु मे मिथ्यातमोऽहंदादिसाक्षिकम् ॥ ८॥ [अनुष्टुव्वृत्तम् ]
ARABARA
Asosanna
इति श्रीमत्तपागच्छाधिराज-श्रीमुनिसुन्दरसूरिशिष्य-पण्डित-शुभशीलगणिविरचिते
भरहेसरवाहुबलीवृत्चिनाम्नि कथाकोशे द्वितीयो महासत्यधिकारः समाप्तः २ ॥
SeaSPRESPASERASASDASDASeastase SCASASRASZA
इति श्रीभरहेसरवाहुवलीवृत्तिः सम्पूर्णा ॥
इति श्रेष्ठि-देवचन्द्र लालभाई जैनपुस्तकोद्वारे-ग्रन्थाङ्कः ८७॥
॥३६८

·मन्थाकः श्रेष्ठी देवचंद लालभाई जैनपुस्तकोद्धारफंडद्वारा मुद्रिता:- लभ्या ग्रन्थाः- प्रन्यनामानि मूल्यम् मन्थाङ्क: प्रन्यनामानि मूल्यम् ४३ आनंदकाव्यमहोदधिः (पष्ठं मौक्तिकम् ) ०.१०-० ७३ नवपदप्रकरणम् (बृहद्वृत्तिसहितम्) ६२ सुवोधा सामाचारी ७४ लोकप्रकाशः (द्वितीयो विभागः) २-८-० ६४ प्रवचनसारोद्धारः (सटीक उत्तरार्द्धः) ७५ महावीरचरित्रम् (गुणचन्द्रगणिकृतं प्राकृतम्)४-०-० ६६ आनंदकाव्यमहोदधिः (सप्तमं मौक्तिकम्) १-८-० ७६ तत्त्वार्थाधिगमसूत्रम् ६७ तत्त्वार्थाधिगमसूत्रम् (भाष्यदीकायुतंपूर्वार्द्धम्)६-०-० (भाष्यटीकायुतं उत्तरार्द्धम्) ६८ नवपदप्रकरणम् (लघुवृत्तिसहितम्) ७७ लोकप्रकाशः (तृतीयो विभागः) ६९ पञ्चवस्तुकमन्यः (स्वोपज़टीकाऽन्वितः) ३-०-० ७८ भरतेश्वरबाहुबलिवृत्तिः (प्रथमो विभागः) २-०-० ७० आनंदकाव्यमहोदधिः (अष्टम मौकिकम्) १-८-० ७९ भकामर कल्याणमन्दिर- ७१ आचारप्रदीपः १-८-० नमिऊणस्तोत्रत्रयं सटीकम् ७२ विचाररत्नाकरः ३-०-० ८० प्रियङ्करनृपकथा ·अन्याङ्क: अन्यनामानि हाथीभरते- धरवृत्ती २ विभारे सूचिपत्रम्। ॥३१९॥ मन्थाङ्क: प्रत्यनामानि मूल्यम् ८१ अनेकार्थरसमञ्जूपा (अष्टलक्षार्थी) ८२ कल्पसूत्रम् (वारसासूत्रम् ) सचित्रम् १२-०.० ८३ ऋपभपञ्चाशिका (टीकाभाषान्तरयुता) ८४ जैनधर्मवरस्तोत्रम् (टीकाभाषान्तरयुतम्) ३-०-० ८५ आवश्यकसूत्रम् (मलयगिरीयटीकायुतं तृतीयो भागः, सम्पूर्णः) मुद्रयमाणा ग्रन्थाः ८६ लोकप्रकाशः (चतुर्यविभागः, सम्पूर्णः) ८७ भरतेश्वरबाहुबलिवृत्तिः (द्वितीयो विभागः, पूर्णा) श्रीमतशुभशीलगणिविरचितोऽयं ग्रन्थः। ८८ ६. ह प्राप्तिस्थानम्- शेठ देवचंद लालभाई जैन धर्मशाला, बडेखान् चकला, गोपीपुरा, सुरत.

·श्रीमतीआगमोदयसमितिद्वारा मुद्रिताः
लभ्या ग्रन्थाः-
प्रन्यनामानि
मन्याः
मूल्यम् प्रन्याङ्कः प्रन्यनामानि
मूल्यम्
३४ विशेषावश्यकभाष्यगाथा-विषयानुक्रमी ०-५-० ५१ स्तुतिचतुर्विंशतिका ( शोभनमुनिकृता
३६ गच्छाचारप्रकीर्णकम् (सटीकम् )
सचित्रा, सटीका च)
३७ धर्मबिन्दुप्रकरणम् (सटीकम्)
०-१२-०
५२ स्तुतिचतुर्विंशतिका (शोभनमुनिकृता
४५ भकामरस्तोत्रपादपूर्तिकाव्यसनहः
सचित्रा, टीकाभाषान्तरयुता घ) ६-0-0
(टीकाभापान्तरयुतः प्रथमो विभागः) ३-०-०
५३ चतुर्विंशतिका (बप्पभविसूरिकृता,
४६ प्रकीर्णकदशकम् (संस्कृतच्छायाऽन्वितम्) २-०-०
सचित्रा, टीका-भाषान्तरयुता)
६-०-०
४७ पश्चसनहा (स्वोपज्ञटीकायुतः)
४८ विशेषावश्यकभाष्यम् (मूलस्य टीकायाश्च
५४ भक्कामरस्तोत्रपादपूर्तिकाव्यसनहर
गुर्जरानुवादयुतो द्वितीयो विभाग:
(टीका-भाषान्तरयुतो द्वितीयो विभागः) ३-४-०
५० जीवसमासः (सटीका)
५५ नन्धादिसप्तसूत्रगाथाविषयानुक्रमः २---

·॥ श्रीभरते.
श्वरतृची
२ विभागे
मूल्यम्
सूचिपत्रम्।
॥ ३७०॥
प्रन्याङ्क: प्रन्यनामानि
मूल्यम्
५६ आवश्यकसूत्रम् (मलयगिरीयदीकायुतं,
प्रथमो भागः) ४-०-०
५७ लोकप्रकाशः (गुर्जरानुवादयुतः
प्रथमो विभागः)
५९ चतुर्विशतिजिनानन्दस्तुतिः (पं. मेहविजयकृता,
सचित्रा, टीकाभापान्तरयुता) ६-०-०
प्रन्याङ्कः
ग्रन्थनामानि
६० आवश्यकसूत्रम् (मलयगिरीयटीकायुतं,
द्वितीयो विभागः)
६१ लोकप्रकाशः (गुर्जरानुवादयुतो
द्वितीयो विभागः)
माप्तिस्थानम्-
शेठ देवचंद लालभाई जैन धर्मशाला,
पडेखान् चकला, गोपीपुरा, सुरत.
३
॥३०॥

·श्रीजैनआनंदपुस्तकालये लभ्यग्रन्थाः- ०-४-० २-३-० ०-२-०१७ " १-३-० ०-८-० १ अहिंसाष्टकं, सर्वज्ञसिदि। ऐन्द्रस्तुति ०-८-०१५ परिणाममाला (लेजर पेपर) ०-१२००२८ ललितविस्तरा (सटीप्पना) २ अनुयोगद्वारचूर्णि:हारिभद्रीयवृचिन १२-०" (ड्राइंग पेपर) 0.1000/२९ वरवर्णसिद्धिः ३ उत्तराप्ययनराणः ३-८-०३६ प्रवचन-सारोद्धारः (पूर्वार्धम्) ३-०-३० विचार-रखाकरः ४ प्रपिभापितानि "(उत्तरार्ध) ३-०-०३. विशेषावश्यक-विषयानुक्रमः अका- ५ ज्योतिकरंडकप्रकीर्णकम् (सटीकम्) ३-०-० १८ पंचाशकादिशात्राष्टकम् मूलमायम् रादिक्रमः ६ जिनस्तुति-देशना (हिन्दी) १९ पंचाशकादिशासदशकस्याकाराधनुक्रमः३-०-० ३२ वंदारवृत्तिः ७ तरवतरंगिणी २० पंचवस्तुकमन्यः (सटीकः) ३३ भादविधिः (हिन्दी) २. पयरणसंदोहो ०-१२.० ८ विपष्टीयदेशनासंग्रहः २२ प्रवज्या विधान-कुलकादि ३४ क्षेग्रलोक-प्रकाराः ९ दशकालिकचूर्णिः २३ प्रत्याख्यानादि-विशेषणवती-वीशवीशी :-५-० ३५ हसिष्प्रभाव्याकरणम् १० प्रकीर्णकदराकम् (संस्कृतच्छायान्वितम्)-८-०२४ वारसासूत्रं (सचित्र) १२.०.०३६ आचारांगस्प्रवृत्तिः " द्रव्यलोकप्रकारा. 1-0-0२५ मध्यमसिद्धप्रभा व्याकरणम् 0-८-०३७ भगवतीटीका दानशेखरीया २ नंदीधादिअकारादिक्रमो विषयमा 1-८-०२६ यशोविजयजीकृत १२५, ५०,३५०, (३८ पुष्पमाळावृत्तिः स्वोपक्षा ५ नंदीचूर्णिहारिभद्रीयवृत्ती गाथास्तवनानि(साक्षिपाठसहितानि) ०-८-०/३९ तरवार्थटीका (हारिभनीया) १४ नवपद-प्रकरण-यूहतिः ३-०-०२७ युक्तिप्रबोधः 1-6-०४० पर्युपणादशशतकं २-०-० ४-०-० ७-0-0 ५-०-० 1-४-०| ०-१०००

·श्रीभरते.
श्वरवृत्ती
२विभागे
सूचिपत्रम्।
॥ ३७२॥
॥ भवभावनावृत्तिः
मुद्रयमाणाः प्रन्याः।
प्रवदनपरीक्षावृत्ति
४२ विशेषावश्यकको
भगवती अभयदेवीया
सुपोधिका
४३ पदावश्यकानि
प्रयग्याविधानवृत्ति
भवमावना द्वितीयभागः
५४ पोदराकमकरणं
उत्पादादिसिदि
विशेपावश्यक द्वितीयभागः
१०-१५-१२-१४-१६-१७-२०-२४-३०-३१-३४ अन्येषां। श्री-जैन-आनंद-पुस्तकालय, ओशपाल महोल्ला, गोपीपुरा, सुरत.
मोहमय्यां श्रीजिनदत्तसूरि-ज्ञानभाण्डागारे-लभ्यग्रन्थाः-
द्वादशकुलकानि (सटीकानि) १-०-० श्रीपालचरित्रम् (संस्कृतं शोकयद्धम्) भेट |पंचपतिक्रमणादिसूत्र (मूलमात्र, शास्त्री) 0.100
पदस्थानप्रकरणम् (सटीकं)
, (मा० हिन्दीअनुवादयुत) २-०-०
( गुजराती )-100
भक्तामरस्तोग्नम् (सटीक)
साधुपंचप्रतिक्रमणसूत्र (हिन्दीशब्दार्थयुक्त)2-0-0 | राइदेवसिप्रतिफमणसूत्र (मूल, शास्त्री) ०-४-०
कल्याणमन्दिरस्तोगन् (सटीक)
श्रावकपंचप्रतिक्रमणसूत्र (,) :-०-० दादासाहेबकी पूजा (शास्त्री)
वैराग्यशतक (मूल-डीया-शनार्थ भावार्थ-
सौभाग्यपंचम्यादि (द्वादश) पर्व कथासंग्रह
श्रीजिनदत्तसूरिजी जीवनचरित्र(गुजराती) भेट
(संस्कृत-गद्य)
१-८-० जिनकुशल जीवनप्रभा (गुजराती) मेट
सहित)
भेट नवपदादिवपविधि संग्रहा ०-६-० | जिनचंद्रजीवन चंद्रिका (गुजराती) मेट
प्राप्तिस्थानम्-श्रीजिनदत्तरि-बानभंडार, महावीरवामि-जैन-मंदिर, पायधुनी, मुंबई ३.
"
f
॥ ३७१॥

·सूर्यपुरे श्रीजिनदत्तसूरि-ज्ञानभाण्डागारे-लभ्यग्रन्थाः- 'भेट ०-४-० १-०-० १-८-० " पंचलिंगीप्रकरणम् (सटीक) २-४-01 पौषधपत्रिंशिका (जयसोमीया, स०) १-०-० [पंचप्रतिफमणादिस्य (मूलमात्र, शाम्री) 0.1000 संदेहदोहावली (पृहत्तियुता) २-०-० | श्रीपालचरियम् (सं० श्लोकयतम्) रादेवसिमतिक्रमणसूत्र (मूल, शाली) ०-४-० | जयतिहुअणस्तोत्रम् (सटीकं) धर्म० उत्सूत्रखण्डनम् (सटीक | संवेगरंगशाला (सं० छाँयाऽन्धिता) (शा० हिन्दीअनुवादयुस) २-०-० धीजिनदत्तरिघरिम (पूर्याई, | चैत्यवन्दनलकम् (सटीकम्) २-४-० श्रीजिनदत्तसूरिचरिप ( उपरार्य, प्राकृतदीपालिकाकल्पम् .-८-० | साधुपंचप्रतिक्रमणसूत्र(हिन्दीशब्दार्थयुक्त) :-0-0 पृहरस्तवनावली भाकामरस्तोग्रम् (सटीकम् ) प्राकृतम्याकरणम् पर्यापथिकीपदिशिका(जयसोमीया,सटीका)1-000 | श्रावकपंचप्रतिक्रमणसून (, ") 1-0-0वैराग्यशतक (मूल छाया-शम्दार्थ-भावार्थ प्रश्नोत्तरमंजरी भाग (1-२-३ हिंदी) भेट हर्पहृदयदर्पण (भाग १-२ हिंदी) भेट सहित) प्राप्तिस्थानम्-श्रीजिनदत्तमरि-ज्ञानभंडार, शीतलवाडी-उपाश्रय, ओशवाल महोल्ला, गोपीपुरा, सुरत 1-0-0 ·4. इति श्रीमत्त (गच्छाधिराजश्रीमुनिसुन्दरसूरिशिष्यपण्डित- श्रीशुभशीलगणिविरचिता : श्रीभरतेश्वरवाहुबलिवृत्तिः समाप्ता। (द्वितीयो-विभागः पत्राकः १८७-३६८) इति श्रेष्ठि-देवचन्द्र लालभाई-जैन-पुस्तकोद्धारे-ग्रन्थाः ८७