The Asiatic Society, Kolkata

Champu Ramayanam

Laxman Pandit · 2006/06/17

PDF Proofread

Front matter

DATE LABEL
THE ASIATIC SOCIETY
1, Push Streal, Calcutta-16
The Borch is to be turned on the date
Voucher
Vuuhu
Durc
No
MO
2: ::UG 1962

Cac763
Socir
अथ चंपुरामा यणप्रारंभ:
M
HALKAHY

बाकी . .. श्रीगणेशायनमः !! पद्यं ।। लक्ष्मीतनोतुम तरा नितरान पेक्षमं प्रियंनिगमशाखिशिरवा प्रवालं ।। हेरंब मंबुरुहडं बरचौर्य निंविधाद्रिदशतधारधुरं धरन्नः।।१।। उगनिजगनि सिद्ध्यतिधर्मतश्चेनस्यत्रमा च वचने हतकेतर येत् । ते पात्रकाशन दशाचमहीसुरेश्चन्ता नंतरेणनिपने कनुमत्प्रणामः: - !! वामीकिगीत रघुपुगवकीर्तिलेशेस्तृप्निं करोमिकथनप्यधुनाबुधा नां । गंगाजले विभगीरथयनलब्धः किंतर्पणं न विदधातिजनः पिदृणा ।। ३। गद्यानुबद्धरसमिश्रितपद्यसूकिईद्याहि वा घकलयाकलिते वगीनिः। तस्मा द्दधातुकविमार्गविदांमरवायचंपुप्रबंधरचनारसनामदीया।। या वेनिशन्य नगवानथ नारदस्यत्राचेतसःप्रवचसांप्रथमःकवीनां । नाध्यंदिनायनियमायमहर्पिसव्यांपुण्यामवापतमसांतममा निहंत्री ।। ५.१ ग० । तम कंचनोंचमिथुनादेकंपंचशरशगनुविद्यमपिव्याधेनानुविद्धंनिध्यायतः बहानुकंपम्यभगवतोवाल्मीकर्वदना र विंदा-छंदोमयीका 1; टिप्पण 11 १ अधीन २ वन 3788 चिदेवं निःससारमरम्प नी॥५०॥ मानिषादप्रतिष्ठा त्वमग नः शाश्वतीः समाः ।। योचमिथुनादेकमवः काममोहितं ॥ ६१ ग ० ॥ तदनुस मयोचितकृत्यनिवर्त्य स्वाश्रममुपगतयतिननिभगवतिवात्माको प० । वाणी बिलासमपरत्रहतीपलंमं भोजभूमि हमान इयाभिरा सीत्।। आभ:तियत्कृतिरनेकविधप्रपंचव्याजेंद्रजालविधिमाधकपिछि केव।।७।। ग • नतः पुरन हणमहर्षिणाविधिवाभ्यर्चि तःपरमेष्ठीमध्यमलों के पिम्बत्तंप्रकाशयितुंकिलावंतमवोपदिष्टमानयाभारत्याराम-परितंयथा श्रुतंव्याक्रियतामिनिव्याहत्यांतरचा त् ।। पद्ये ॥अथसरसिजयानेगझयारामनंकरबदरसनाने प्रेक्ष्यहन्या प्रतीच्या। शुभमननुतकाव्यंन्वादुगना यणारय मधुमयम जिंतीनांमार्गदमिहर्षिः ॥ ८॥ ग! एनं प्रबंध प्रयोनुलोककः समर्थइतिचितामुपगतपतिसतिभगवति वाल्मीको ।।१०।।उ' उपार नोमिलितपरस्परोपमोबहुश्रुतोश्रुतिमधुरम्वगन्विती । विचक्षणी विविधनरेंद्रलक्षणोकुशीलवोकुलद नाम धारिणी ।। ९ : ग धं ॥ एतो मुनिः परिग्रयम्वरुनिअपाठयत् ॥ तो पुनः इतस्ततो गायमानो दृष्ट्राराम:प्रहष्टमनाः स्वभवनमा नीय नाभिः मह ।। १ वाणी चं. रा. ३ लममा स्वागतं सांप्रतंवः शमितदनुजदंभाकिंनुदंभोलि केलिः॥अपिधिपणमनीपानिर्मितानीतिमार्गास्त्रिदशनगग्यांगों वा.का. मलत्यक्षमते।।१७।। ग०।। एवं भगवतःकुशलानुयोगपुरःसरीममृतामारसरसासरस्वतीमाकर्ण्यसंपूर्णमनोरथासुमनसान सत्युसेपरम्मे विज्ञापयामास | देवकथमकुशलमाविर्भवेद्वताकृतावलंबानास्माकं किंतु ।। पय ॥ अस्तिप्रशस्तविभवे विबुधैरलंध्यालंकेतिनामरजनीचर राजधानी ।। माणिक्यमंदिरभुवा महसांत्र है स्तेजस्त्रयायदिनदीपदशादिशंती॥१८॥ एनांपुगणनगगनगरीतिसालांसालाभिरामभुजनिर्जितयक्षराजः।। हेलाभिभूतजगतारजनीचराणा राजा चिरादवतिग वणनामधेयः ।।१०।। यहाहुराहु रसनायितशत्रधाग दिक्पालकीर्तिमयचंद्रमसंग्रसते॥ तहेरिणा रणमुरशरणप्रदायी नवास्तिकश्चिदमुमतकमंतरेण ।।२०। अंभोज संभवममुंबहुभिस्तपोभिराराधयन्वरमवापपरैर्दुगपं ।। तस्मात्समस्त भुवनंनिज हम्पति. • अलब्धम्यप्रामिपोगः । लधस्यपरिपालनं क्षेम ।। टिप्पण शासनस्यलक्षाकगेतिरजनीचरचक्रवर्ती ।।२१।। ग॥ तनवयंपगधीनाइवभवामः। तथाहि।सायंकदाचनक्रीडाधगधरमाधरू यसावरोधवधृजनश्चरणान्या नतइतःसंचरच्चदा गमियत्या गइन्यनाविकृतात पोभयेनभगवान्सहस्त्रभानुरपिसंकुचित भानुरेवत त्सानृनिनृनसमाश्रयते । पपभृगांकापमृगया यासपरिश्रा नि विश्रात्यसमधन नमज्जन परिनेम जनगृहाभिमुरवे निर्जितरा तमवेदशमुग्नतत्रत्यविचित्रतरझानकुंभम्नभा यत्रत्यग्र प्रत्ययम्फटिकशिलाशालभंजिका पुंजकरतलकलितनिजी पलमयक लामुरवादच्छाच्छा मावि किन्न पानांबुधारा निजकगभिनझांदा पादयन्तग्य प्रसादपि नाना थुनामार चिरका क्षिकाताना विंशतिवीक्षणानांक्षणमात्रं पासवति । तेन पुलम्त्यनंदनंन संऋदन नंदनवना स्वमदिरीद्यानमानीत स्यमंदार मुरव स्य रंदारकतमदम्यबंदी कदकर संदरीन यनेदीवर इहानत्कगरविंद कनक कलशाच मंदोष्णं म्यंदमानेरंबुभिजेबालि ताल वालस्य पचेलिमानामपिकुममा नापतनभय माशंकमानाः पवमाना: मननं परिन्पंदितुमा पप्रभवोन भवति । एतपिपावका चाका. रटिश का दुतवहारच्या वहतम्न दुरगाह पन्यपुर मग पागंगवी धुरदधाति ।। किंबहुना ।। मगष मानवाद वमान आगमिष्य नीत्यमन्यानम्तदितरग्वध्यन्नं चतुगननवगटभ्वासन हतः सप्रति संवहारममाक्रांत दिगंतदंता बलदंतकुंतवणकिणस्थ गुटितवक्षस्थल: म्थलकमानीवनवारण इव गवण स्त्रिलोकीमाभनवन्भवदीया नित्यम्मान्ननानुकिंचिदपिजानातीति।। अथभगवानाकर्ण्य गीर्वाणगशवाणी ।। पद्यं ।। इंद्रनीलाचलादं चचंद्रिकाधवलम्मित ॥ वाचमुचे मुधा धागमधुगंमधुम दनः ।। २२ ।। गद्य ।। भवतामाधविधा यनम्न म्ययातुधानम्यनिधनमधुनैवविधातुं शक्य ।। किंतुमरमिजासनशासन मप्यमाघीकुर्वनुनिल पुत्रीय मत्राममित्रम्य दवारयम्यमनाग्थमपिपूरयितुमादतमानुषवेषःसन्नह मेवतंवधिया मान्यत्कांतरधान ॥ ततः मापा र पदनिमिषाणामुन्मिपितहर्षाणा हपीकशादेशात्प्रशमित दुर्दशानिनिर्दशाननानिचतुर्दश पिण ११ ग नुब नानिवुवादुग्धमा गरान्निरगात् ॥ ततम्नान मगन्याहस्मपितामहः। भवंतम्दा वदवतरिष्यतालक्ष्मीसहायस्यनहाय्या र्थमगरप्रभृतिषुयुबतिषुवानरभल्लगोपुच्छ्वेषभृतः प्रथित प्रभावाःप्रजाः प्रजनयेयुरिति। पुराग्वटममनारंभमताजा बुवानिति । ततम्ले गीर्वाणास्तथाकुर्वन ॥अथवेताना श्वानरान्नरः प्राजाप यः नहेमपात्रःकश्रिद्यथा यदवारयायत्रीयन पायम ममृतप्रायंत्रायच्छत् ॥ ततः।। पद्य कोमल्याये प्रथम मदिशद्रूपतिःपायसाधंप्रादादईप्रणयमधुरके करें ट्रम्य त्र्य । एतदव्यो तर मनसः पन्युरालोच्यभावंस्वा ईशाभ्यास्वयमकुमतांपूर्णकामामुमित्रं ॥२३|| अवभृथे वसितमग्यतटादथयथा ययनुचालितजने। द शरथःपरिपूर्णमनोरथःपुरमगापुरहतपुगेपमा॥२४॥ अंपाटवाकेवलमंगकानांमनोज्ञका ते महिषीजनम्यशने दाने प्रयतनाम णानिचकाशिरेदादलक्षणानि॥२५॥ मंदमंदम पयादलित्रयीगाधनाविषयनाभिगदग : कोबलेंद्रदुहितुः ज्ञानगन्नध्ययष्टिरपि अमानात प्रोमिलान टाणं।

चं. रा. , - का . दृष्टिगोचरा ।। २६ ।। न्यग्रोधपत्रममताक्रमशःप्रयातामंगाच कारपुनरप्युदरंकशा न्याः । जीवातवेदानुवार गपीठ नानाग मछलेनवसतापग्मेण पुमा ।। २७ । अपिच "नध्यतनुत्वादविभाव्य मानमाकाशमासीदमितारा नाक्ष्याः, गर्भादयविष्णुपदापदशा कार्यविहायापिविहायाएव ।। २८ । उच्चम्थग्रहपंच के फरयुग दोनवम्या तिथीलग्न कर्कटके पुनर्वकयुतमेषंगत पूषणिनिर्टम निरिबलाः पलाहारसमिधामेध्या दयोध्या रणगविर्भूतमभूतपूर्वमभवद्याकिंचिदेकं नहः।।२०।। अाच॥अथरामाभिधानेनको मु रनयनागिरः । अलंचकार-"कामण्याद्रघृणामन्चयंहारिः || ३० । तमेव नन्दजायंतवयम्नाग्नि तेजसः। अत्रतेनुकुन! लम्लाको नरेंर्गुणेः।। २ ।। भरतम्ले पुकैक यातनया विनयाचलः अन्यों लक्ष्मणशत्रुघ्नो सुमित्रायानादयो । एतेवहाधिनी राः प्रजाक्षेमायदीक्षिताः । लोकानंदानुकुंदम्य चत्वारइववाह वः ।। 33} गद्यं ।। अथकदाचिद परिमेयमाया भयानक युद्ध । रिप्पणं। १ दट: गरुडव - जीवनरभणाय ? आकाश मनुहनदेन्यवलावन्द कादिशीकरंदारकानीकत्रतिपाल्यमा ननहारथः पनि.ग्थन्तपश्य या जानाला मावाणामा यननंत्रिका कुया जिनं भगवंतं पद्यप्रबंधमिवदर्शितमगंभ प्रारूतव्याकरण मियप्रकटितवर्णव्य-या संयुधमिवमानमुत: शकत मद्रा क्षात् ।। तदनुयथाविधिपरिगृहीतसपर्यणमयांदा नीतमहिम्ना गाँधतरहदय नगाधिनंदननमत्रपरित्राणार्थमिचमत्याधन पाय वाभृत् । राजन् तवकुमारेण विनयाभिरामणराभण गरामनमित्रेणामित्रिमात्रपरिजनन क्रियमाण ऋनुरक्षारक्षा कितना यकृताभ्योभवितुभाभिलपामीति । एवंविधमाकर्यकर्णपरुषं महभिाषित ।। अतिमात्र पुत्र वा सन्न्या कोमल्या जानिन्न वाल्यांनःकरणाभूत । ततस्तम्मिन्बहप्रकारेरपरिहार्यनिश्चयभगव निविश्वामित्रदारयन्त पन कुलादेन गाहदेवमान हितो नृत।। पद्यं ।। पर्यातका मायभवान मुमेकुर्यात्सपर्योकुशिकात्मनाय !! निर्यातुधा नांवम धादि धातुंनियांदगान यद्रुतः 1.पण दा चद मीन विश्वामित्र ५ आप टीपातम्मान :

८. रा. वा. का. ध महालक्ष्मणेन ।। २४ ।। ग० ॥ एवंवसिष्ठेनप्रति छापिततिर्दशरथः सुनत्रदानेन कुशिककतमनोरथमेवपूरयामास । पद्यायो गनलभ्या या पुसा संसारापेलचे तसा ॥ नियोगेनपितुःसायराम को शकमन्न गात् ।। ३५॥ तत्रसत्रंपरित्रातुविश्वामित्रीमहामुनिः।। सौमित्रिसहितं रामनयन्जय नवोचत ।। ३६ वलेनतपमालध्धेबलत्यतिवलतिच ।। विद्यतेमयिकाकुत्स्थविद्यतेवितरामिते॥२७॥ गयं ।। ततःपरिग्टहीतविद्यस्पदाशरयः प्रदेशमेकंप्रदश्य नगवान्नित्थमकथयत् ।। पद्यं ॥ अम्मिन्पुरापुरभिदः परमेश्वरस्यफालांत गलनयनचलनेमनोभूः।। सद्यः प्रपद्यशलभत्वममुंचदंगतम्मादमुंजन पदं विदुरंगसंज्ञ ।। ३० । गद्यं ।। तदनुमा नमसरःत्रम् तां सरयमतिक्रम्यत्रवधप्ररइटहश्रवः पंकक्षालनलब्धमलदक वाक नाम्नार्जनपदयाः मीनिरुतपदयार्दाशरथ्याः रप्येवमब्रवीत् ।। पद्यं ।। यःमकेतुहिणप्रमादाले सतांकामपिताटकाच्या ।। संदः किलेनापरिणीयतस्यां मारीचनाचं जन ।। टिप्पणं॥ ॥ १आज्ञयायोगाभावेनच २ कपालमध्ये ३ पतंगत्व ब्रह्मदरम्य ५ विवाघ याब मृव ।।३० । एकदातुसुंदे निहतेमारीचः कुंभसंभवमुनिमभिभृयतम्या पादवा पकाण पताताटकायााटयुरूपादिनी।।सया मा जन्ममि हास धुरसहस्रमाणाजनपदविपदं विदधानाध्यापादनीयालयेति ।। किंच॥वरोचनीमंथगंवमंधग परायाधुरंधरा पुरंदरेण निहतांजनार्दन हतानांच भार्गवजननींदर्य दाशरथर नंदामंदवधृवध चिकित्सामुन्नादयानाम। पद्य । आथुनः श्रुनयने नते नमुंदप्रियायधः । तमेवान्ववदत्तम्यचापः सिंजारव छलान् ! ८० !! तत्कालापाशनागनाशापचनासंध्येवकाचिन्नु नर यानंतर रुरोधरुधिरक्षोदारूणादारुणा ॥ न्वाधान हनने पुरीं विदधती मृत्या : स्वकृयात्ययाक्रिउकिंकर संघसंकट नहा श्रृंगाट कोनाट का ।। ८१ ।। यथा दाशरथःकर्णमाविशत्ताटका गुणः । तथाधनुर्गुण स्तनमाविशन जघांसया ।।४ २ !! नकोना विनिसंत्रा मेव द्धश्रद्धस्य नाटका ।। स्वप्राणारामबाणस्य वारपान नकल्पयन । ४३ ।। मुनिः कृशाश्वपिज्ञानि ताटका माथिनेददी, }१ राक्षमता २ राक्षनी गजः ४ मावा, तुप्पथ: ६ आ जान .. .

ले . ग. .. जुभकादीनिजभशा मन शासनात् ।। ४४ !! गद्यं ।। तत्र कंचनविरंचिलोकप्रत्यादेशंप्रदेशमेकंत्रदा बोचदुपर्चीयमा नपामहीम पिः।। पद्ये ॥ प्रति दिनमवेदातेब्रह्मभिर्ब्रह्मनिष्ठे: प्रशानिन भयवंद: सादरंसेव्यमानः।। बेलिनियमन हे तामिनः कानने मनपति नियमपर: सन्ब्रह्मचारीच चार !! ४५.|| अपिच ।। अपहत विबुधार्तर्वामनव्याजमूर्तेरखिल नुवन भिक्षोराश्रमानोहानां ।। ततिनियमान नालाव्या मादिग्व्यामसीनाम्वयमपिपरिभातुंलोकमभ्युद्यतेय ।। ४६ ।। इति विविधरमाभिः का शिकव्याहृताभिः श्रुतिपथमधुराभिः पा वनीभिःकथाभिः। गलितगहनलंगच्छ तीर्दाशरथ्याः समकुचदिवसद्यस्नादांमार्गदर्य ।। ४७ ।। गधं ।। ततः सिद्धाश्रमंप्रविश्य विश्वामित्र: सत्रमारत ।। तदनंतरमंतरिक्षांतगलादापतंतमंतकानीकभयानकंपलाशगणमवलोक्यपलायमाना: करतल गलितपलाशसमित्कृशाः कुशिक नंदनातेवा मिनः समंत्रममभिलषिता हवाय राघवायन्यवेदयत् ।। पघं ।। दृत्वाद्रेः डिग निराति: २ विडे: द न्य. १ वृक्षा: गक्षमममहः विश्वामित्र:

रयगणितानिपरितःक्षित्वाहमित्वाधाकृत्वा हम्नविघट्टनंततइतः म्धित्वानटि त्वानुहुः । सित्का६मा मम्जास्रजात्रकृत या व या . क.चानव नगन दम्दाग्नःसदनादृशा निशिचराधतिरं धंदिवः ।।४८॥ तत्र संक्रांतवर्णातर गाधिसूनाःमपर्क पुण्या दिवराम भद्रः ।। क्षात्रमा पिप्पलदंड योग्यः पलादादं डाहतपाणिगमीत ।। ४९ ॥ मारीचनीनमातिगहयमाचरय्य क्षितःक्षण नरघुनायक सायकेन । मध्यपयोनिधिभननिमग्न मूर्तिर्वषं पु पापनलमा नुपनिर्विशेषं ।।५० ।। म.बाहुगहवोन्मतः कृतःका कुम्थपत्रिणा मनि नामनभित्रेनःप्रेत नाथातिथीकृतः॥५१॥ वंशम्पृशाहदय हारिफलान्वितनरामेरितनरघुनायक नायकन॥म्न हान्दिनेन निरगाद नगगि णीच पाणावलीहृदयतापिशितावनानां ।। ... ॥ अथनिशिचम्चाता-छोतवैतानविघ्नानुनिस्वाथकृत्यं विश्वासमायभम नुतजयलक्ष्म्यागममा जीममेतंयजनजनता योमव्याजलक्ष्म्या ।।५।। गद्यं ।। अथमिथिला साम्य तो विश्वामित्र: 11 टिप्पणं : गक्षसः किंशुकश्च प्रनर .. ।

चं. रा. काकुत्स्थयो रित्यमकथयत् ॥ पुगरवलु कुशेशया मनजन्मा कुशिकाभिधानाराजर्षि कुरानाभकुशां बत्रमुरेवेश्चतुर्भिः कोशा वा ० का . , महोदयधर्मा ण्यगिरि प्रजारच्या नांपुरीणांकर्टभिः पुत्रीवभूव। कुशनाभस्तकन्याशघताच्या मजन यत् ।। कन्यास्ताःसन्नड योवनाः कामयमानः पवमानः प्रत्यारव्या नात्प्रत्यापन्नमन्युगमामवयवे धनार्जवमतनुत । अथविदितत्ता ते नकुशनाभेन । नक्षमामेव प्रतिक्रियां मन्वाने नवृलिसूनवे सा मतेयाय गजेब्रह्मदना यप्रद नास्ताः प्रकृतिस्थाः बभूवुः । पुनरपि कुशनाभस्त पुत्रीयन पितृप्रमादादगा चमत्वान गाधिसंज्ञानम्म त्नात पादानुद पादयत् ॥ इत्थंदाशरथिः को शिकोत्पनिकथानिशमनेन निरायामायामिना ननुभृयवंधूकम्नवकबंधुरेणसंध्यारागेणप्राचीमुव शोणीकृतेशोणाभिधानंदधानेन दे प्रवर्तितप्रन्यूपः कृत्यः कृतनियमे न मुनिना महगंगा मुपति छमानेनपथा प्राति छन ।। पद्यं ॥ आर्जन पावनक्षीगरपानंद विधायिनी ।। श्रुतिपण यिनी माय जन्म पर्यत वन्मोरिंच धर्मः बनीवर्दश्य ६ पंदः कर्णश्व ॥ टिप्पणं। ११ वक्रता : मरला: ३ उन्नतेन .

मंगा नामा नमामिव ।। ५.४ ।। गयं ।। अथभागीरथीकथांश्रीतुकानायगमायभगवानियमभाषत।। पद्यं ।। पुगतु मेनकानाना मेरोग्भव रूता ।। हमधी तयवासीमकवधिन नृतां ।। ५५ कन्या हयमनुष्यादिकानंदाकिनीतयोः ।। अन्या नगवती क्ष बद्रचूडकुटुंबिनी :: ५६। तां नदी चिदुधालथ्याना कलोकमनीनयन । त सयंतीगिरिगरिदेवायमहतेटी युगतावीर्य बाधात्र्यासमर्पितं ।। पावकः प्रतिजग्राहदैन तर मादिनः।। १८अनयानयामर्यान्वहुभायं च दन। अनार का कोपः पुत्राला नमनुददः ।।५० : अयमेनापनियादरकमबन निगः पहिरन्हा मजाकव्यंन्यपिंदही का .. समापिाक्षिनजन्मनादुनदामा हिन वनांतकांतारानाशावरगान है. ६१ तत्रा भृत्कृ निकात्रीत्यपादनका . ' नविन स्मिछपाना तुरंमहः।। ६२ त्रिविध्यं श्रूयतावन्न स्त्रिदिवाकमा । यथोकंहव्यमश्नंत्या देव नायादया कर 1. १ना झानिया : । टिप्प योध्यामध्यान्नसावित्र:सगरीनृपः । केशिनीस.ननिभ्यानलंघितप्रथमाश्रमः॥६४६ मत्रीयन्सपीकस्न पम्ने पहिनालये।। प्रीतमनास्तम्मेददोदो याद संपदं ।। ६.१ असमंजसतंलेभवदर्भक शिनीतया ॥ पाटपुत्रमहराणानुमानिलयीयन। ६.. असमंजसचारित्र मसनंजमपाम्यसः।। आरब्धहयमेधःमन्ननुंचततुरंगमं॥६० कयादवपुषासीयमहारिहरिणा हय। नतमन्न टमन्वेटुसामनेयाःतान्यो ।। ६८ सर्वम पर्वतामुरिवनंत नगरान्ननाः !! चक्रुझंझरिनध्यानेनागलोकंनरवांशुभिः१२ तर तपसादीने तमन्नीनप्रमाायनि।कापिले चलनेवागल भिरेदालभोपना ।। ३० ॥असमंजसतंपोत्रमंथुनतमथाब्रवीत् । संलिहवा समाधनांन नंनुभवानिति ।।११।। मोपिगत्वा दिलंत त्रदृट्वा भस्माकनान पिवृन् । साश्रुस्तेभ्योजलंदिताश्चराल्लेभतुरंगम: मातुलीगाडम्नेषामेनंतत्र वमनातू ।। गंगा मिहानया युप्मन्ने षाने पागतिः परा॥ ७३ ।। ततस्तनयत्तांतं श्रुत्वा २ निरम्लः ५ अश्व ४ यन ... दानमिन्द्र ।। टिप्पण लव्यतुरंगमः ।। समायमगरः सत्रंत्रशोकादिवंगतः।। ४ ।। अयांशमॉनयंराज्यं चिरायपरिपालन् ।। दिलीपेन्यस्तभूभार स्तपस्तेपेहिमालये ।। ७५ ॥ दिलीपपिदिया तेश्रुत्वातंभगीरथः । पितृन्विधातुंसगतीन्विदधमतिमान्मति॥७६॥अम य॑सरितंकनुमने मर्यतरंगिणीं । ततो गोकर्णमामा यत पश्यतिभगीरथे।। ७ ।। देवो देवा पगा वो दुमन्वमनदयानिधिः? अथ वीचिचय छन्न दिगत गगनांतरा। शशाकाख संमिनागमी तिकदंतुर तरंगाकृष्टमार्तडतुरंगा यामितारुणा ॥ फेनच्छन्नम्बमा तगमार्गणव्यग्रवासवा । आवि शा विशियोन्नयनद नमकर्षणा ।। ८० ! एकोदकनभोमार्गदिन्ट दिद मेश्वग।। ओवगर्नसंत्रांत विमान पुरविपुवा ।। ८१: नालजी मृतशेवालहतलेखाहरित्तटा । अवलेप भगक्रांतारकारले तरंगिणी॥८२।। पपातपार्वतीकांतजटा मंडल गव्हरं ।। अलब्धनिर्गमाशंभोः कपर्दादमगपगा।। ८३ ।। दधौ दृशग्या- जलस्त्रमः २ गर्यः जावट । रियण।

चं. रा. •. -- ग्न तु 'पारकणिकोपमा ।। अदृष्ट्वा तानदीत तुष्टावपरमेश्वरं ।। ८४ ॥ नगीरथाविधको र्यात्परिक्षाणमनोरथः।। गंगास ना कृति जातान्य पत हरमूर्हतः ।।८५।। तेनन्नन्या प्रसन्न क्षिप्राविंदुसरम्यपि ।। नाम नाचींगतान्तितिम्रः प्राचनमांदिश ।। १८ । अन्यापित क्रियोानभगीरथरथानगा। सेपा नागीरथी जन्हीः सत्र क्षेत्रमनारणोतु ।। ८७ : लोमपीत्वा ततः शांतीजहाथी त्रेणवर्मना ।। नया तटिन्या जान्हव्या प्रापरत्रिदिवपितृन ।।८।। भगीरथः पुरंप्रापप्परिपूर्णमनारथः॥गा। अथदाशरथिग कर्णितभागीरथाकथन्नांसारितं विलंघ्यावशाला पुरी चिली कयन्कस्ययनिति गाधिनंदनमपृच्छत् ।। सोप्यवमोचन ॥ पुग रवलु मुरमुगणारधानिमिन मिथो विरोधेप्रस्ते मायां विश्व माहिनी विश्वरूपःप्रदर्य देतेयनिधनं शतधार पाणिना कारयामा म। तेषांनुजननी दिनि ननिवेलमत्युपगतमन्युःशत मन्युशासनंकमपि पुत्रंलधुकामापत्यमरचर्वचना कुराप्लवने मनि ।। १ वारुणी २ विष्णुः 3 इंट्र: टिप्पणं॥

रंतपत्रचार !! तांकैनवेनाश्रूषमाणः शक्रः दानधारपाणि पाद कलितं के नाकलापा मापन्नानद्रामपवित्रतिनिर्वाय गाहित तदीयजठर: मतधा गर्भनर्भिद्यनिजंगाम।। दिदिरपिविदितवनयकदनातान्यपिख डान्या वंडलेनसनमरुतःकारयित्वात्रि विष्टपं प्रविष्ठा । ततः।। प० । अलंबुमाया मिक्ष्चाको र्जातःकश्चिन्महीपतिः। विशाल बननान्नात्रविशालांविदधं पुरी। ००11 तदनु। गा।।तहास्तव्य नम्मातिनाम्नानृपतिनाकृतातिथ्यः सगज त्रीविश्वामित्रतत्रनिदी थिनींनीवामिथिलांत्रनित्राम्यतः प्रतापना मुनमस्यगौतमल्याश्रमप्रदर्यतदारांदुपता कथामियमकथयन : प० । अत्रागमद्गीतमधर्मदागननार्यजुष्टन पधामहेंद्रः कुन्ततीनिर्टपणंटपाणं नार्या दृश्याच मुनिश्चकार ।। १६ वन नेतद्गतेरा नेशापान्मुका भविष्यामि ।। इत्युक्तागोतमः पनी हना दिंतपसेययो॥ ।।९२१ ततोविदितनानेदेवनानांगणे तदा । पिणापानवालेभेनपत्यषणं पा॥३॥ तंदनाने नमो मुलांप्रतिष्ट टिप्पणं॥ ॥ १ संबडा २ निर , इंदं ४ शिला अचे:

चं. ग. ११ पहातुगौतमः॥ इतितस्याश्रमंझेजेसाकंरा मेणकोशिकः।।९४॥ ततः॥ दुःरवेसुरखेचरजएवबभूव हेतुस्ताहाविधेमहतिगौतन वा ० का ० १ धर्मपल्याः॥ यस्माद्गुणेनरजसा विकृतिंगतासारामस्यपादरजसाप्रकृतिप्रपेदे॥९५॥ ग•॥ नास्मन्नहल्ययाकृतमातिथ्यविश्वानि त्रःसराजपुत्र प्रतिगृह्यमिथिलोपकंठभुक्जिाजनकयजनभवनमभजत।। तदनुजनकेनविधिवदयार्थतेतस्मिन्कुशिकस तेनिमिकुलपुरोधा शतानंदोरघुनंदनमेवमभाषत॥प०॥ तिष्ठन्क्षेत्रात्तीमुनिरगमदसावाश्रमंब्रह्मसूनोरातिथ्यतत्रलवानि रवधिसरभिप्राभवादित्यवेत्य।सोनेनप्रार्थितोभूत्तदनुमुनिवरेनाभ्युपेतेचकर्षन्कोशंतींतांतयैवप्रतुरबलजुषाकांदिशीकोवभूब ॥१६॥ग•॥बहुदास्तहलचकितस्यतपोबलाधिगतविविधायुधानगैमस्यसुरभिनिमित्तं भूयोपिसमारब्धसमरस्यास्यदिव्यास्नपरंप रांब्रह्मदंडेननिरुंधरुंधतीजानिरवतस्थे। ततोयजातव्यलोकःक्षात्रनेजमःपरंब्राह्ममेवमहोमहीयइतिनिश्चित्यतासइये दक्षिण ॥ पूर्वरूपं २ अंनिकः मृगयाच्यापार, ४ वेदस्य ५ वासिष्ठः ६ दुःवं ११ ॥टिप्पणं॥

स्यादिशितीव्रतरंतपत्रचार ॥ अथसावित्रः क्षत्रियस्त्रिशंकुः सशरीरः स्वर्गसिद्धि प्रार्थयमानोवासिष्ठेन प्रत्यारव्यातस्तस्यपुत्रेमहो दयादिभिर्निबधकुपितेर्दत चंडालभायम्नमैनंशशरणमभजन ॥असावापतन्मनोरथपूर्तयेक्रतुमेकंकर्तुप्राकमत॥तत्रसमागते षुब्राह्मणेषुजिगुप्सयात्रिशंकुयजनेनागतान्वमिष्ठपुत्रानयंशापेनश्वभक्षकानकरोत् ॥ तत्रऋतुभुजांवर्गेपिम्वर्गादनवतीणी पचं। अयंमहात्मानपसः प्रभावादागेपयामासदिवंत्रिशंकुं॥ नीलांबरंनिदुतराजवेषंवर्षा निशीथादविशेषवेषं ॥९॥ त नः ॥अपातयत्स्वर्गमुपाश्रयं मंजातमन्युःशतमन्युरेनं ॥ ननोवलंव्यास्यनियोगशंकुंलेभेत्रिशंकुर्गगने प्रतिष्ठा॥ ९८॥ ग । नतःसर्वगीर्वाणगणप्रार्थनया परित्यक्तभुवनांतरनिर्माणकर्माणंतत्रतपःप्रत्यूहन्यद्भूत इतिपश्चिमायां दिशिगुफरेषु कलंतपश्चरंतममुमंबरीषयज्ञप विनाशप्रायश्चित्तार्थबहीभिर्गोनिःक्रीत्वानरपशुतांनीयमानस्तावहाचीकस्य मध्यम पुनःशुनः ।। १ कुसया २ त्यतः ॥टिप्पणं॥

चं. रा. १२ बा.का.१ शेपःशरणमयाचत ॥ अयंभगवानिजतनयावनिमयेनरक्षितुमन मुन्मुग्वः पराङ्मुखभ्यस्तेच्या हविष्यंदादिभ्यःशा पेनवासटपुत्रदशांदत्वा गाथाहयप्रीताभ्यामिद्रोपेंट्रेश्यामंवरीषंशानःोपंच परिपूर्णमनोरथीकारयामास ॥ ततः तप स्यंतमेनमेनकासंगतस्तपोभंगाश्चर मंगीचकार ॥ ततः पश्चात्तापाभिभूतोयमुत्तरेभूभतिको शिकीतीरेपोरंतपश्चचार॥ तत्रजंभारिप्रहितारंभांशैलीभवेनिशप्वापूर्वस्यादिशि निरस्त निश्वासंतपश्चरत्यमुभिन्नूष्मणातपोग्नेरुग्निमानसम्तोमर सासनः सन्निधायजितेंद्रियत्वात्ब्रह्मर्षिरसिवमिष्ठोप्येवंव्या हरतुभवंतमित्यभाषत॥प.॥असोवसिष्ठनिर्देशाद्ब्रह्मर्षित्वमवि दत॥ ययोपनयसंस्कारादिजन्माब्रह्मवर्चसं॥१९॥ इतिजनकपुरोधाश्लापितोगाधिसूनुःसहनृपतनयात्याशर्वरीतत्रनीत्वा। विधिवददिशदर्घ्यपुष्पदर्भापगर्भसरसिजदयितायज्योतिषेछांदमाय ॥१०.।। गपं ।। तदनुजनकराजधानीरामलक्ष्मण टिप्पणं॥ ॥१ ब्रह्मदेवः २ व्रतबंधः पुरोहितः ४ सूर्याय १२ निरीक्षणकोनुकारनवरतपानितेनविकचकुवलयनिचयोपचीयमानमेचकमरीचिवीचिमालम्लुचेनपोरनारीजनविलोचनरोचि षाकवाचितनरपतियथाविश्वामित्रःप्रविश्य दशरथतनयावित्थमभाषत ॥अस्यांरवलनगर्यामारब्धयलस्य राज्ञोजनकस्यभागधे यात्सीतानामधेयभाजनमजीजनत्कन्यारत्नंरेलगर्भाभगवती।। तस्याः पुनःकिंपकिमापिमाहात्म्य ॥ यतः। पर्च॥ यस्याःटव्यावस नमुदधिःपाटिकाहाटकादिर्हारः सिंधुःसंगरतनयस्वर्गमार्गेकबंधुः ॥क्रीडाशैलः परमपुरुषकोडे दंष्ट्राचतस्याः सीतामातुर्जगनि मिथिलांमतिकागेहमाहुः॥१.१॥ अत्रसीताविवाहार्यममरैरापिदुकरं॥जनकः कल्पयामासधनुरारोपणंपणं ॥१.२॥ ततोमह र्षिजनकस्यराज्ञःसभासधर्मा सहशींप्रपेदे॥तीचापतुश्चापविलोकलोलोसचापलोकोसलराजपुत्री ।। १.३॥ तत्राविधिवद भ्यर्चितः कथितदशरथतनयरत्तांतः कोशिकप्रमुवेरमरैरस्मत्कुलेमहत्तरे देवगतेनिक्षितविशेषतः सीताभुल्कार्थमयारक्षि ॥१नीलाः २ एथ्वी हेमादिः ४ गंगा ५वराहः ६अरिष्टं सतृष्णो ॥टिप्पणं॥

चं.ग. तामदामतिजनकेनप्रदार्शतस्य चापस्यारोपणेगममादिदेश ॥प्रयं ॥ रामेबाहुबलंविरण्व निधनुर्वरोगुणारोपणं नाभूत्केवल वा.का., मात्मनातिलाकतेवंशेपिर्वकर्तने । आकृष्टनितरांतदेवनपरंसीतामनोपिद्रुतंभंगलस्यनकेवलंक्षितिभुजांदोस्तंभदंभस्यच रामाकर्षणभग्नकार्मुकभुवाध्वानेनरोदोरुधादृप्तक्षत्रयशःसितछदकुलेजीमून नादायिनं । वीरश्रीप्रथमप्रवेशसमये पुण्याहयोषायितंभेथिल्याः किलमानसेपरिणयेमांगल्यतूर्यायितं॥१०५॥रवः कठिणकर्षणत्रुटितचापजन्माक्षणादियां हिरदोळतैः कृतहरित्पतिस्वागतः॥जगद्गमणकोतुकोचलितरामकीर्त्यगनाप्रयाणपटहवानप्रथयनिस्मताराध्वनिःn.६) गधं ॥ तत्रसीतापारणयकृतनियमजनकप्रहितदूताहूतःपुरोहिताभ्फपगमान्मिथिलामुपागमद्दवारथः॥पर्य।। यत्कीर्तिस्ति लकायनेसरवधूसंगीतगीठीमुखेयेनाधः पिटमान्पुमान्वसमनीयेनैरराजन्वती ॥ इंद्रसंगरसंकटेषुविजहोवीरस्ययस्यो ॥हिपर्ण। ॥१पाराथना गजहंसः ३ मेघः ४ तजानिशद। १३ न्मुरवप्रैरवत्स्यदनकेतनाबरदशासंदर्शनादुर्दशां ॥४७॥ ततः॥जनकः स्वकेनीयासमाजुहावकुशधजं । हत्वायुधिसुधन्वा|| नंसाकाश्येस्थापितंपुरे॥१०॥ तदनुताभ्यामभ्यार्चतःसपुरोहितोदशरथस्तत्रपुत्राणां गौदानमंगलंनिवर्तयामास ॥पyाज ग्राहजनकात्सातांतातादेशेनराघवः॥आम्नायशासनेनायिजमानादिवानलः॥१.०॥ गा॥ आश्चर्यमेतत्॥पघं। गुण मनिमिषचापेकंचियरोप्यसीतांकुशिकतनयवाक्यादग्रहीद्रामभद्रः॥तदनुतदनुजन्मामेथिलेंद्रस्यचित्तेनिहितबहुगुणः सन्मूर्मिलालक्ष्मणोपि ।। ११०॥ ततोभरतशत्रुनौकुशध्वजानियोगतः। मांडवीश्रुतिकीर्तिभ्यामभूतांग्रहमेधिनौ अथदशरथःस्वतनयःसहकृतविवाहै विदेहेभ्यः प्रतिनिवर्तमानोदुर्निमित्त दूयमानां नरंगःसंवर्नसमयसमुज्जंभितहुतवह दुःसहरोषभीषणंदुरि पराक्रमंक्षत्रवर्गगर्वसर्वेकष परश्वधधाराधीनरुधिरधागपरिकल्पितपिटनर्पणंदर्पवतामग्रेसरंसमु ॥ कनिष्ठं रकेशांतकर्म , वेदः ग । रिपणं॥

बा.क. : चं० रा. दयप्रतापंतपःसमुचितवल्कलमयवसनंवसानमपिवासनावशादनतिपरिमुषितयुद्धश्रद्धंमध्येमार्गभार्गवंमुनिमाविष्ट रामभद्रमद्राक्षीदप्राक्षाच्च ।।तन्निरीक्षणादेवप्रक्षीणहर्षोपिमहर्षिभिःसहविधायसपर्यामार्यशील कुशलमन्नयुक्तापद्यं॥अथद हास्थवाणींतामशृण्वन्प्रसन्नांमृगुपतिरिदमूचेप्रस्थितंरामभद्राअवनिगमिषुरासंजीर्णचापात्तकीर्तेरविदितपरशोस्तेदोर्मदं कार्मुकेस्मिन् ।। ११२॥आदायतत्सगुणमाश्रुविधायतत्रसंधायबाणमवधार्यतपोधनवं॥ तज्जीवितायदयमानमनामनीषीसं भूतघोरसमराहिररामरामः ।। ११३॥ तावुभौचभृगुवंशसंभवौचापदंडजमदग्निसंभवी॥प्रदेभावमवलंब्यकेवलंराघवार्पितगुणो बभूवतुः॥१४॥ युगपत्प्राप्तगुणयोश्चापभार्गरयोस्तयोः॥अजुतावक्रतांप्रापवक्रतापितथार्जवं ॥१५॥ गद्यं ॥ ततस्तत्क्षण ममोघेनराघवःशरणभार्गवस्य स्वर्मगतिरोधास्थानेहितत्॥ पद्यं । नूनंजनेमपुरुषेमहतिप्रयुक्तमांगः परंतदनुरूपफलं ॥ टिप्पणं॥ ॥१नम्नत्वं २विनयःमोर्वीच अपराधः प्रस्ने॥ कृत्वारघूहहगते क्षणमंतरायंयदार्गवःपरगतहितिंप्रपेदे॥१६॥ गद्यं ॥अथसंक्रांतपाजामदग्न्य शक्तिसंपासंपनपनगर रिटीगभुजाभिराममविरलपुलकमालिंग्यमृयुपाघ्रायदशरथः परिरवयेवपरिसरंत्यासरयूसरितानुक्टिामयाध्यांदारकानूसदा रान्सादरमवलोकयंतीनांपोरपुरंध्रीणांनीरंधितगवाक्षःकटाक्षैः सौंदर्यवंचिततापिछेःपिच्छानपत्रायमाणधवलातपत्रःप्रविवेश।। पचं ॥ तत्र। लज्जावशादविशदस्मरविक्रियाभिस्ताभिर्वधूमिरतिवेलमवाप्लसोख्यान् ।। इक्ष्वाकुनाथतनयात्रथमोरसानांतारु ण्ययोगचतुरचतुरः सिषेवे॥१७॥ विद्ययेवत्रयोदृष्ट्यादर्भपत्रामधीःसधीः॥ राजपुत्र्या तयारामः प्रपेदेप्रीतिमुत्तमा ।। ११८॥ ॥ इतिश्रीविदर्भराजविरचितेचंपूरामायणेवालकांडः समाप्तः॥ ॥अथाहतीयकांडप्रारंभः॥ प.॥गलतादशरथेननितिभूभुजामसुलभाभुजावलात्॥मातुलस्यनगरेयुधाजितःस्थापितोभरतलक्ष्मणानुजो ॥१॥अथद ॥दिप्पणं॥ ॥विधातं श्रेष्ठः । न्तुःसंरख्याकान् पसरवं ९ दुर्लभ वं. रा. १५ शरथःपुत्ररामस्वतस्त्रिजगत्पतिस्तविषयमहीमात्रेकर्तुपतिविदधेमात ॥भुवन भरणेकल्पकल्याणभूधरमादरास्वगृहपटलीधु अ० को.. यस्तंभंविधातुमनाइव ॥ २॥ ग. तदनंतरमसोसंमंत्र्यमंत्रिभिःसहपोरद्धान्जुश्रवःपुरोधसःसमात्सुरोहितान्समाहूयसमा दिदेश। विदितमेवाहिभवताशिवतातिमेवमतिंदधानाःसपथास संचरमाणाःप्राणिनांदयमानमानसाःमानधनाः अयशःसस राणसंमार्जनजागरूकाःजनोपतापमार्जनपराःपरांनितिमुपेत्यदेभूयं गताःसर्वेनःपूर्वपुरुषाइति॥ तस्मादस्माभिरप्येते षांसरणिमनुसरमाणे रेतावंतंकालंपरिपालिताः किलसकलाःप्रजाःप्रमाणमत्रपरिपालनक्रियामनुभनोननुभवंतः। एवंभव तामभ्युपगतानांनिगमानावाप्रतीपगामिनींपदवींनप्रत्येतिखलुलोकस्तदस्ति किंचिदभ्यर्थनीय।।प०॥ ममसरनरमीतरख्या तिभिहे तिभिर्वादिविभुविचसमानप्रक्रमे विक्रम ॥ नियतमपरिहार्यायाजरासामदंगेविकचकमलखंडेचंद्रिकेवाविरासीत् ॥३॥ ॥ १धारणे २ समर्थ कल्याणकरी ४ मार्ग ५ देवत्वं ६ पूर्वपुरुषाणां ७विश्वासिति ८ रास्लेः ९ आरंभः १५ ॥टिपण।

गय०॥ तस्मात्समस्तक्षत्रवर्गगर्वपाटनपटुधारापरश्वधभरणभीषणवेषभार्गवभंगादेपरिच्छिन्नतरशोर्यशालिनिसोजन्य भाजनेजनानुरागनिलयेनिमत्सरे मत्समेवत्सेस्मिन्विश्वंभरांभारंचिरकालधार्यमाणमार्येरमात्यैरनुमतःसन्नव तार्यविश्रांति सखमनुभवितुमभिलषामीतिगततःप्रादृषेण्यपयोवाहव्यूहस्तनितनादाकर्णनसमुदीर्णनिरातिशयाल्हाद निसर्गनिरर्गठनि गलत्केकालापिनाकलापिनइक्जनाःप्रमदभवकलकलरवमुखरितहरिन्मुखाबभूवुः पद्यं ॥आनंदबाष्पविसरोनयनेप्रजा नामाविर्बभूवमकरंदइवारविंदे॥ रामस्यकातिमभिषेकदिनेभवित्रीप्रक्षाल्यचक्षरिववीक्षितुमादरेण॥४॥ गद्य ॥राजा पितेषांसंपत्स्यमानमहोत्सवोत्तकजनसंमजनिष्यमाणरजोराजिब्रानपरिजिहीर्षयेवरोमांचप्रपंचेनकंचुकितांगानांप माणातीतांप्रीतिप्रपन्नानाहर्पप्रकर्षणद्विगुणीकृतमानंदमंतर्नियम्यसमंत्रप्रमुखान्मंत्रिमुरव्यानेवमाचरव्यो ।। पद्यं ॥ ।। नाशनं २ कुठारः अपरिमिनं ४ श्रवणं ५अपरिमितः ६निष्प्रतिबंधं ७हर्षः ॥रिप्पणं॥

चं.रा. १५ अस्माननाश्रिततपोवनभूमिभागानुन्मुच्यमार्गपारपालनजागरूकान्।। अम्लानमीग्ध्यमाचरावलंब्यराममेवंविधःका अ.कां. १ थमुदेतिजनानुरागः॥९॥ग•॥तेपिनियमितानिजमनोरथायदशरथायसविनयमेव्याजज्ञपन्॥प०॥देवेस्थितेपितनयं तवामान,लोकःस्वयंभजतुनामकिमत्रचित्रं ॥चंद्रविनातदुपलंभनहेतुभूतंक्षारोदमाश्रयतिकिंवृषितश्वकोरः॥६॥ गघं। तदनंतरंतत्वरेतत्वविदांवरस्यवसिष्ठस्यशासनादाभिषेकोपकरणाहरूणायसामात्यःपोरवर्गः॥प.॥आहूयरामंपिनया भिराममावि.प्रमोदप्रभुरेवमूचे॥ तवोत्तमांगेमुकुटंविधातुमन्हायतिष्ये दिवसे यातष्ये॥७॥ग.॥अथदशरयमनोरथकोसा ल्यायनिवेयखभवनमुपगतस्यरामस्यभगवान्वासिष्ठःसंजातकोतुकःकौतुकमंगलंनिर्वतयामास|प०॥आपूरयन्मंगलतूर्य घोरोशावशावल्लभकर्णतालान् । उज्बँभितःकोपिगिरामभूमिरुन्मस्तकः पौरजनातिमोदः॥८॥तत्र॥यामेवाहुनिशिवरको मस्तके पुष्पे दिग्गजा: दिपणं॥ १६ न्मूलनेमूलहेतुंयस्याश्चिनंप्रसनिकुरिलं गात्रमित्रंबभूव ॥ अंभोजिन्याः शिशिरमरितःकासरीवाच्छ मंभ कैकेय्यासाहदयमदयमंथ रानिर्ममंथ॥ ॥ अलघुचलितझंझारातनिष्पेषदोषादशानिरिवकठोरःशीनलाभादपको।। अपहतजनसौरव्यामंथगभेदवास्यादपिभ रतजनन्या हंतदोय॑न्यमासीत्॥१०॥गयं सैषामंथराभिधानपिशाचिकारेशपरवशनिजाशयापूर्वदंडकैजयंतपुरवास्तव्यशंव रासरसंगरसंगतवेदनापनोदनवेतनार्थमात्मने वितीर्णवरायदारथायवरड्यन्यवेदयत्॥पद्यं ॥नयोरेकस्य संरंभोभरतस्याभि षेचनं ॥अन्यस्यवन्यत्येववनेरामस्यवर्तनं ॥१॥ तस्मिन्क्षणेवरयुगक्षणतप्ततामनाराचवेधपरुषश्रवसीविदार्य ।। सत्य प्रहाण चकितम्यनृपस्यकाममूरीचकारहदयेपुटपाकरीतिं ॥१॥ तदनुतनयवार्तामात्रसंतयमानादथदशरथचित्ताचेतना निजंगाम॥दवहुतवहरोचिालयालिह्यमानान्सटितिगहनगुल्मादुन्जिहानामृगीव॥१२॥ग०॥अथदारथःकथमपिलब्धसंशः ॥ १ महिषी २ सराष्टवायु: बाणः ४कों ५अंगीचकार ॥टिप्पणं॥

1.कां.२ वं. रा. कैकेयीमभाषत।पा। रामः काममुपाश्रयिष्यतिवनंत्यत्काधृतंकोतुकंलोक स्त्यक्ष्यतिको तुकंचिरकृतंतस्याभिषेककथं ।।धर्मापा अ. यभयेनवत्सविरहंद्रक्ष्यामिवक्ष्यामिकिंयावत्कल्पमकीर्तिरार्तिजननीजायेतजायेतव ।। १४ ॥ वत्संकठोरहृदयेनयनाभिरामंरा मविनानखलुतिष्ठतिजीवितंमे॥धातुर्वलापयमस्त्वयिजातपूर्वकैकेमिमामुपयमंनयतीतिमन्ये ।।१५।। गद्य॥तदनुनिजमनो रथैकारणेहतादराकैकेयीसोपहासमवादीत्॥पचं॥सत्यविप्लवमपत्यसंगतःसंगतंभरामपश्यतस्तव आश्रुतस्यविफलत्वम स्तिवेदाश्रुतस्यरचितोयमंजलिः॥१६॥ किंनागतम्तश्रवसोः सकाशमरिंदमः सत्यगिरांपुरोगः॥ श्येनामिषीभूतकपोतपोतजाया तवेशपनिरुत्तगात्रः॥१७॥च॥अभ्यर्थकस्मेचिदुपाश्रितायवितीर्यविप्राय विलोचनेखे॥आपूरयत्कश्चिदलर्कसंज्ञःप्राज्ञःप्रति ज्ञाप्रथितःप्रभावः॥१८॥अमरसमरवेलाजातबाधावसानेवरयुगमादिशस्तंप्रीतिपूर्वयथामे ॥अशिथिलगुणबंधाःसत्यसंधानरेंदा ॥विवाहः यमसमीपं कर्णयोः ४ जीवनार्थ ॥टिप्पणं॥

जललिपिरितिकामसंगिरनागिरतां ॥१९॥ किंबहुना ।। सत्योधांगिरमिह निर्वहस्वमावामन्मानंभुपिनसहेयराममातुः॥संस्थास्येषि षमुपभुज्यपश्यतस्लेसन्नाहंत्यजसिनचेलवर्तमानं ॥ २० ॥ गयं ॥ एवंवादिनीमेनाभूयोपिभूपतिरवदत्।अयिकठिनहृदये किमुक्तम क्तलोकमर्यादयादयापेतयालयेति। पचं निवाभवम्वमिहशीलवतीपुगण्यानेवागमत्पिमतांगणनांसरामः॥ नैवापमात्मजस रवान्यहमप्यनार्येनैवापमंबुभरतननमेभरेया किंचा वासस्त्वचांभवतुकिंचनतारवीणालायाद्रुमाश्वभवनानिभवंतुरन्याः॥के केयितस्यशयनानिकथंभवेयुस्त्वचेनमापिकठिनानिशिलातलानि ॥२२॥ एवंभ भामताप्या द्रविताना भूदेषामंथगकांतहतिः।। राकाचंद्रराजमान निशायांवोच्छन्नाचंद्रकांतस्थलीय ॥२३॥ ग•॥ तदनुमुहुर्तमात्रमपिगममुखावलोकनमुग्वमनुबुभूषुर्दशग्यःकु मारमानयेनिसुमंत्रमादिदेश॥तेनसत्वरंगजभवनप्रवेशितस्ततोगमाहतप्रणामःपितरमयथाभूतमुखयिकाममागदालत्यचकितमानः हार्णमा लता टिप्पणं॥ नममंबधिनीना , चं.. किमिदमितिककयामन्वयुक्त ।। मापिपापा शयाप्रत्यवादीत ॥ वामप्रतिश्रुतवरयानर्वहणनिपुणतरस्नातन मंप्रतिमानुशयस्तनया अ.का. वान्सल्यात्मत्यव्यत्यासत्रासाचगाटमगाधशाकमागरनिमज्जतीति। वरदयंतावनववन्यस्त्येववनवर्नन मनरवनंभरतस्यचंति।। मनराकर्ण्यप्रमुदितहृदयःकृतांजलिरेनाव्यजिज्ञपत्।। प.॥भीनोभूभरतः किमंवभरतःविावनात्पावनाप्रमोहे सगरान्ववायककुम्नानःकु तःशीचति॥ दियायाःसरितानिवापकरणालघीप्रतिज्ञामिमामावाभ्यामिहपूरयिष्यतिनचेत्पुत्रीकथंस्यादयं ।।२४॥ पनभुक्तिनुमात्राणमा ज्ञापितंमेसकलभुवनभारःस्थापितोवत्समूर्षितदिहसकरतायामावयोस्तर्कितायांमयिपततिगरीयानंचनेपक्षपातः॥२५॥किंचा ताना स्ववाचाव्यवहत्यहृद्यंवत्माभिषकोत्सवमंगलं ॥प्रणामसंज्ञम्यमयाक्तिस्यकिंपूर्णपात्रस्यनपात्रमासीत्॥२६॥ग ॥तक्षणमॉनिहतरप वनःसर्वनःपरीतदवदहनइववनस्पनिर्दिवस्पतिपदावंशपिधुरइवनहुषापपातनिःसंज्ञःपनिरथः।।नतःसापिसानिदेशविचारमचिरमाचंगति असमर्थः २ पश्चात्तापसहिनः । एवीसंरक्षणं ४ श्रेष्ठ: ५पितदानं ६ वज्यं । दशरथः ॥टिप्पणं॥

राममादिदेश। सएषः॥पचं ॥मातुराज्ञांवहन्मू मालामिवमहायशाः॥वनायरामावत्राजजगतामवनायन॥ २७॥ग.॥अमी समासापकोसल्यासदन माभषेक प्रतिबंध कै के योनिबधमा मननन वासप्रणामानंतरंतस्यैन्यवेदयत्॥ एतदाकर्ण्यविदीर्णह दयाविषदिग्धमुखशिलीमुसविडुअवणयुगलेवसहसाभूम्यानिपत्यविललाप पारेसारथांगसरसीरुहशरवचिन्हेक्षेमकरेतवकरेजग तात्रयाणां ॥कांनारकंदखननंरचयेतिनूनमाबद्दवान्प्रतिसरंभगवान्वसिष्ठः।। २८।। गधं ॥नत्रसौमित्रिरतिमात्रप्रवृहमन्युःशंतमन्युस मानमेनमग्रजमकथयत्॥आर्यनकार्यमिदंलोकगर्हणीयायाः कैकेय्यावसाजरसारसमाकांतस्वांततयाकृत्याकृत्यविवेकमूकस्यरा सः प्रज्ञाशथिल्यानिःसनेनवचसासंत्यय राज्यमटवीपर्यटनं। किंतु तुभ्यमनभ्यर्थयमानायप्रथममेवपित्राप्रदत्ताननुष्टथ्वी ।। क्षत्रधर्मोपिसत्यात्पथःप्रमाद्योपिवर्णाश्रमरक्षणतःसमीचीनःप्रायेणपुरुषनिः श्रेयसेनियोजयेत्॥ नियतंनियतेर्बलमतिलं लिप्तं २ मंगलसूमं इंद्रः ४ देरस्य ॥टिप्पणं॥

चं. रा. १९ घ्यपोरुपमेवपुरुषस्यधीरस्यपुरुषार्थान्समर्पयेत् ॥पद्य।। माभूत्त्वत्पदपद्मयोररुणिमाकांतारसंचारतःपाणीपाटलिमामनाक्प्रसरतुज्या अ.की. कर्षणादेवमे ॥कैकेयीपरिभूततातरचनेननोभवान्मास्मभूकिंवामामकमार्यशौर्यजलधेनमंधनुर्ततां ॥ २९ ॥ ग•॥ एवमाचक्षाण लक्ष्मणरामःसांत्वयन्नेवावोचत् ॥ वत्ससवितवंशजातानांपिहानदेश एवदेशिकःसर्वकर्मस॥वहवःसलुपिटरचनगौरवात् गो हत्यामपिमाढवधमपितारुण्यविनिमयमपिमृकंडुरैणुकेयपूरुप्रभृतयः कुर्वाणास्तेपिनिर्विचारमाचारवनामग्रगण्याइतिगण्य ते॥ तस्मादवयंवश्यएवपितुरवगाहेगहनमिति ॥ तत्रविस्तृतपुत्रवात्सल्याकोसल्या तेनसहगंतुमभिलपंतीरूतप्रणामेनरामेणस विनयमेवमाभहिता॥प.॥कनारभाजिमयिकेकयराजपुत्र्याः कार्कश्यकंदालतयादलितस्यवाचा ॥तातस्यशोकदहनम्लपितंश रीरंमातस्त्वयानतुकदाचिदुपेक्षणीय॥३०॥ गानतः सातनयस्यस्वेस्त्ययनायसमस्तदेवताकीननपुरः सरीमाशिषमाच॥रामस्ता ॥ टिप्पण॥ ॥१दुर्गममार्गः २ कल्याणाय १९.

मभिवंद्यानफ्रांतःप्रक्रांतनेपथ्यायाः सीतायाःप्रासादमाससाद।प.॥कल्याणवादसखितांसहसेवकांतांकांतारचारकथयाकलुषा चकार ॥अंभोदनादमुदितांविपिनेमयूरी संत्रासयन्निवधनुर्ध्वनिनालिंदः॥ ३१॥ ग०॥ अयमेनामुपगंतुमुपक्रांतामकथयत्॥प.॥प्रियेज नकनंदिनिप्रकृतिपेशलामाशांकथंग्लपयितुंसहेतवाशरीषमृहीतनूं। गृहीतहरिणीगणत्रिकषिसारिनानाशिराक्षतिक्षारतशोणि नारुणरकाननेकानने॥३३॥ ग०॥ तदनुनानाविधप्रयत्नशतेनाप्यनुन्मिपनुजिगमिषाशैथिल्यायांमैथिल्यालक्ष्मणेप्यनवसितानुगमन व्यवसायेवासिष्ठायसयज्ञायभूषणमशेषनागसहस्रेणसहशत्रुजयादयमतुलंमातुलदत्त हस्तिनमगस्त्य कोशिकाभ्यांचमहाएणिचर स्त्रोनिवितीर्यनिर्जरारातिवीर्यमुषीधनुषीनिरपायत्राणकर्मणीवमंणीनिर्मर्यादशिलीमुरवकृतानुषंगो निषंगोनिवर्तितवीरपाणीकपाणी तरुणेनजनकमदसिदत्तमेतत्सर्वमादायममानुगच्छेतिसो मित्रिमन्वगृहीत् ।। सीतापिनिजाभरणगणसुयज्ञपत्न्येविदथे। सौमित्रिरापि दृष्टां - किरातः घभावः अनुगमनमा ५ श्रेलरम्नान हिप्पण चं. रा. २० स्वधनेनकंचित्कोसल्याश्रितमुपाध्यायमतोषयत्॥तत्रसकुटुवायत्रिजटाभिधानायहिजातयेस्वहस्ततलनिक्षिप्तदंडदेशावधिकं गोधनंको अ. का.२. पिल्यादिभ्योहिजातिभ्यभरघुपतिर्वित्तानि विविधानिर्षिततार॥ ततस्तेपोरनारीणां विश्वासान्निश्वासजृभानिलचलदधरकिसलयानाम श्रुमलिलासारेणशोकपाबकेनचवपूंषिमनासिचसि कादग्याच निषिद्धपरिजनानुगमनतयाप्रकाशितप्रवाससिद्धांताछुदांतानिनक मुः। नत्र।। पद्यं॥सीतापुरागगनचारिभिरप्यरष्टामाभूदियंसकलमानपनेत्रपात्र॥ इत्याकलय्यनियनपिदधेरिधातावाष्पोदकेननयनानि शरीरभाजा॥ २३॥रुझपियांतमनुगच्छतिमैथिलीमांवत्सोजहातिनकदाचनलक्ष्मणोपि॥ इत्येतयोरनुगतिंप्रतिबोध्यगंतुंभूयोपिराज भवनंपारिवेशरामः॥ १४ ॥ गयं ।तस्मिन्स मंत्रेणविज्ञाप्यदरितिदाशरथीभूपतिर्भूतारिष्टइवरिष्टरानिपत्यसदारः सदारचिनप रिदेवनोत्कंठांस्खयमप्यकरोत् ॥ तदासमंत्रः कैकेयीमब्रवीत् ॥ देविपिरमविरमरामाभिषेकसमुन्मिषिताल्हादांकुगग्रहादाग्रहात्॥ ॥१ ददौ अंतपुरात् नेमगोचरं निश्रित्य ५ अरर्षणं ॥टिपणं॥

पुगबलबह्मणोवर प्रमादा दवगतमकल पाणिभाषणतयापर्यकपर्यत परिमरत्पिपालिकालापेशल हमनवपितरं हसन कारणंटष्ट्वात हवरणंपन्फर्मरणहेतुरित्यरेत्यापिभृयमानिर्बधानुकुपित नगज्ञावनातायाः मातुलमार्गमानकीथाइति। ततः॥पयं॥ कृतासमंज निर्यामंमगरंकेकयात्मजा ।। निदर्शनेन निर्दिश्यनिरवनानिजंपतिं ॥ ३ ॥ तत्र । मिहार्थकोमहामान्यम्नत्यरित्यागमब्रवीत् ।। मर यूपनितानेकपजामरणकारणात्॥३६॥ गद्यं ॥ अथदशरथनगमः सपरिच्छद एवगछतिनिर्दिट केवलंबनित्रपिटकेव-कलयुगुलं च प्रार्थयत॥१०॥मरवोचितानांमुव्यक्तदिव्यलावण्यसंपदा ॥त्रयाणामपिके केविल्कलादीन्युपा हरत ॥३७॥ अथरघुकुलनाथी मध्यमांबानियोगागुणवातिपरिधानेमंगलार्डेनिगराः ॥ अधिकुचतटवलाजानकीवाष्पसेका दपगतरवरभावंव-कलंपर्यधत्त ॥३॥ ग.॥ तत्रयेचित्रीयंतःसर्वेनिर्विकारवदनलक्ष्मीकमिस्वाकुकुलाध्यक्षमध्यक्षयंतम्नपामेवशाकशेफर्मकीलितमानमानामाननंपुपारंपर्ये ॥रिपणं॥ ॥ररांनन : बर्ड चं.रा. णास्फुरहिकारः॥पधं ॥ सवल्कलेदारयोविषादादामीलिताक्षोयदभूहसिष्ठः । तदेवजातंकरणंमहर्षेः काकुत्स्थयाथार्थ्यविलोकनस्य॥३९॥ अ.कां.२ अस्यपीतांवर त्यागेकिंजातापिक्रियापुरा। इतिप्रत्यशांश्रेष्ठोवासछोनातिरिव्यथे॥१०॥ग.॥सोयंमैथिलीरकलधारणमरुणदरुणसारथि कुलगुरुः॥ तत्र॥ प्रयाणायप्रणिपतंतीलुषामाश्लिष्यकोसल्यागद्गदमवदत्॥प.॥ घर्मेनिदाघकिरणस्यकरैःकुगेरैः कांतारमध्यपदवीधुन पचासु॥त्वांवीक्ष्यनिस्तुठपदांवनदेवताभिर्निदिप्यतेनियतमेवनिमेषहानिः॥४१॥ग•॥अथमेथिलीनाथःसलक्ष्मणःसप्रदक्षिणराजानंजन नीजनंचप्रणम्यप्रतिषिप्रतिहारचक्रोनिनकाम॥रयोदशरथाज्ञापरतंत्रेणसुमंत्रेण हारिसमानीतापाप्रारब्धयात्रस्यरघूहयस्यप्रागेवसीता रथमाठरोहाभानीलरथ्यरथमारुरुक्षोरन्हांप्रभोरग्रसरीप्रभेव ॥ १२॥ गपं ॥ दाशरथीचरथमारुरु दतुः।। पचं ॥ यथायथारा घवराजधानीविहायसीताविपिनोत्तकाभूत् ॥ तथातयाजायतयातुकामालंकांविनाराक्षसराजलक्ष्मी ॥४३॥ आवालहडमनुग ॥१सूर्यस्य २ अनुपमे हरितहवं ॥टिप्पणे उतिरामभीपापुरीतादहमारतलनिर्गुणास्यात्॥ इत्यादरादिवघराबहुधाविधायधूलिच्छलानिजतनुतमनुप्रतस्थे॥४४॥ नृपसुरसार मुखेनवेनकांतेनसाकंदुहितरिविधिपाकात्काननायव्रजत्यां॥अकुशलमितिमत्वानूनमहायधानीपरिजनमुखवाष्पंपांतभिः पर्यहा पत्॥ि१५॥ रामानुसारसहनिर्गतपोरवर्गासंस्थानमात्रगृहत्वरराजमार्गा॥निर्मुक्तभोगभुजगत्वगिवसणेनलघवीवभूवरघुपं गवराजधानी॥१५॥गपं॥अथदशरथःसांतःपुरजनःपुरान्निर्गत्यगत्यंतराभावातमेवरामसचिरमवलोकयन्मालोकपथमतिकांते सुमंत्राकांतस्पंदनेरघुनंदनेस्पंदमानबाष्पप्रवाहोमोहमुपगम्यभूम्यांपपात॥ततःपरिजनहताश्वासालयसंज्ञायराखेकोसल्यासदनम रोचतादागरायरप्यहमहमिकयासंमूर्छन्महाजनोपदुरवगाहतया मंदायमानस्यंदनवेगासकलजनविवेककोऊनईमुकुलयन्मोहतमसान मसातटमुपागमत्॥परमागिरिशिखरमपिसहनदिधितिः॥प•॥आविःप्रलापमटवींभजतोजनस्यकाकुत्स्यपादविरहासह मानसस्या ॥ सटिति ॥ टिप्पणं॥

चं. ग. आम्नार्णपणंशयनान्यभवन गृहाणि मृलम्थलानिलममा नटभृकहाणां ।। 2.7 || ग. ॥ अथानिमाथदादागधिःसुमंत्रणगंनवंचितजन अ.का.. संहतिगतिविनतानंदनेनस्यगनेन वदनि गीमनिनिष्पंदिनीनामनीत्रयपरिकृतामिक्ष्वाकवमनुनादनांवरूमीमतीन्यविविधवनगहना वारुतणपटलपिहिनस्यतुरगखुर मुद्रयापदव्या गंगानरंगसंगतमलंगगनगंगालिंगिनश्रृंगढंगबेर पुगलंकारमिंग पाद समुपागमता। नत्र॥प०॥ दृष्ट्वाराममनकजन्मचिंतेश्यंभुभः कर्मभिःश्रुत्वामावरहयादुपगतांनिंचग्नानमी। अन्युज्नृभिनहर्षशोकजानना नपादाधिपःशीताशातगुणान्विनेगविग्लैगंटकवाभवत्॥४८॥ ग०॥सायमुहृत्समासाद्य गुहःहनांजलिग्जसारघुनाथमनुनाथितवान। देवपितृनियोगप्ररागानःकरणमपिभवंतविज्ञापितुमज्ञानजानपदारितिभारतीमांमुखरयनिअस्ततदानेनार्यवीर्योटभटवर्गदर्गयुको मनुषनभाज्यजानमंथरंमंथराहदयतोदावेहमम्मदीयंराज्यं ॥ नदिदमनिशंप्रथमप्रहपरिरायकिंचिदनुह्मपरिजनयोग्यभाजनममुंज १नापसं २ टहिंगनः मिनं ४गणी "यथाकरं ॥टिप्पणं॥

नममुंचन्ने वनाता देशेनदेशस्मिन्विस्मयनीयानुभावमुनिरंदमंदाकिनीसंदर्शनेन मंदायमानजननीजनदुर्दशश्चतुर्दशददारथकथितः समाः समापयतुभवानिति ॥ पद्यं ॥ तस्मिन्नित्थंप्रार्थनाभाजिसरव्योप्रत्याचव्यागमभद्रः प्रियोक्या। मातु क्या हल्क लेना हतं मेगोत्रंक्षात्रप्रक्रियांनाह नीति ॥ ४९ ।। गधं ॥ ततलतदनुरोधेनरोधस्तरोरधन्तात्समंत्रनियंत्रितरथ्ययोर्दाशरथ्योगतिथ्यसम धुपर्ककर्तुमिवमंदमंद मरविंद द्वंदस्यंदमानमकरंदबिंदुसंदोह वाहिनिवाहिनीतरंगमरुतिवानि काननगमनावस्थांका कुम्थस्य प्रेक्षितुमक्षमायामिवक्ष्मातिचर मेतिरोहितायामन्हा मधिदेवतायां संध्यांचरमारामः समाप्यतस्यातरुमृलभुविलक्ष्मणकल्पितं पर्णतल्पमभजत॥ पद्यं ॥रामविदेहमतयानरूमृलसंज्ञमंतःपुरंविशतिलक्ष्मणसोविदल्लम् ॥निध्यायतनियमिनामिनबाप्पट टिर्निट्रोनिरस्यनिषमादनिषारनाथः॥५० ।। गय॥व्यतीतायांविभावर्यामर्यममरीचिकाचिमालाहारिणिधिर मृर्भिविरचिनजटा ॥ नवमरान २ वपुः , अम्नानने ४ मना हारिणि ५ उदयाचलमस्तके ॥रिप्पण।

चं. रा. २३ वंधोमहमीनयादाशरथीभागीरथीकच्छमागळतांतत्रगमःप्रदृष्टचेताः सीना माचष्ट।। पा॥ मेध्याश्चमार्गपरिमार्गणदुर्नयम्यदिव्योष धिकपिलकोपमहाज्वरस्य ।। तातानुतर्पण पचेलिमभागधेयां भागीरथी भगवतींशरणं भजामः॥५१॥ गद्यं ।। तदनंतरंरानःमानवच ननिवारितफमंत्रःसमोमित्रिर्मगलानिप्रार्थयमानया तयामेथिल्या महगुहेनानीनांनावमारोह॥मएषनिषिध्यनिषादाधिपते रनुगमनमापितूर्णमेयावतीर्णफरसरित्पूरः संपूर्णसम्येमस्याभिधानेजनपदेकतपदश्चलल्लक्ष्यवेधनश्वतुरश्चतुरोमृगाग्निहन्य बचिहनस्पतिमूलेनिशामनैषीत्॥अन्येयुर्वन्यनपथाप्रयातालेभातेप्रतीयमानहोमधूमप्राम्हारंभारद्वाजाश्रममाश्रयंतश्याभिवंद्यना ममंदहर्षमहर्षिजनेनादिष्टवर्त्मनावकर्ननीपूरोपप्लवंप्लवनवणवेननिम्तीर्यशेमधनजनमनिधानशमितशात्रवसत्वचारित्रविचित्रचित्र कूटमचलमभजन॥५०॥अनुजरचितपर्णागारयाझमाद्यत्परतकुलचंचपच मेरंजितास॥जनक दुहिनयोगाज्जातसाकेतमोग्य ॥१जलपाय २ चतुःसंरव्याकान , यमुना - मुनिः ५. अयोध्या ॥ ॥ टिपणं॥

श्ररमरमतरामाश्रित्रकूटस्थलीषु॥५२॥ गा॥ अथमायनवामवैरस्यादपिरामःसमाव्हयदिनिप्रन्याइायापरतंत्रःसुमंत्रः कानिचिदहानि गृहसकाशेनीत्वानिगशस्ततःप्रतिनिहतानिरत्तीत्सवामयाध्या मासाद्यनिर्दाशरथः सारथिरितिशोकातिरेकात्पोरजनजनितीनाक्रंदमंदी भूननेमीघोषादवरुपग्था द्दशरयंप्रयाणोन्मुग्वप्राणप्राणनीत् ।। एतदर्शनेनविसंज्ञादशरथः कौसल्यासुमित्रान्यांसमाश्वासितःकयंप्रयानं रामेणकथंकथितंमैथिल्याटितःसौमित्रिरितिमुहुर्मुहुरश्रुकुंठिनकंठःसुमंत्रमन्वयुक्त।सोपिराज्ञेव्यजिज्ञपत्रादेवकथंबवामिकठिनहृदयोहे प.॥सेवाग्मानुगतपोरमनोरथस्यपारेरथम्यचमुतानववर्तमानी। मृत्वाविदेहदुहितुर्नवमोविदल्लौभागीरथीनटवनेपथिकावभूता॥१३॥ किंतु॥ देवत्वत्तनयस्यकुंतलभरंक्षीरैः स्वधेनू वैःमेहुँनालमधनीपनिरभूत्तम्याभिषेकोन्सवे॥ सितोहंतसएपमेथिलमुनाबाष्पोदको पाद किग्राधक्षरितैर्जटांरचयिनुसारैर्निषादाहृतः॥१४॥ तम्या विदेहदाहितुःपदयोनचेषुलाक्षांविनाप्यरुणिमासहसाबभूव । वन्येपथिान ॥रपणं॥ ॥णनाम अ.का. चं.रा. २४ यतमेनसहबजंत्यावैवर्ण्यमाविरभवन्नकदापियक्रे॥५५ । सीतापतेः किसलयेः परिकल्प्यतल्पसंचार्यसत्वदमनायनिशासुदृष्टिं। धन्वीतदं प्रिभजनादिवपुण्यल यादवमएयवनवमनिलक्ष्मणोभूत् ॥५६॥ गये।। एवंसमंत्रनिवेदितपुत्रचरित्रश्चरमगिरिशिरवरजुषिनिगमवधु पिज्योतिषिहृदयलग्नशीकशल्याकामयामाश्चास्यनरपतिरिथमकथयत्॥ पुगग्वलुसरयूरोधसिविविधतरुनिवहापिहितवियस्वति वेतस्वतिमृगयास्पृहयाकमपिसमयमगमं। नत्र।पधं ॥तोयादाननिदानपुष्करगजन्नात्यातपस्वीमयारिद्धःकश्चनशब्दवेधनविदापों थःसरवाहरन् ॥ नत्पित्रार्मरदंधयोरनुमतिकर्तुंचितांचिन्वतोःशापोमय्यपतवानपिमुतप्रेम्णाप्रणश्यदिति ॥५७॥अहंवेश्यस्य शूद्राया जातस्तस्मान्नसंभवेत् ॥ब्रह्महत्येतिमामुत्कास्वर्गतोदुर्गतो मुनिः॥५०॥ गधं ॥ तदवश्यवश्यएवास्मिमृत्योरितिनरपतिः श्रुतिमागंग तरामएव विरराम॥पर्य॥मुनिशापकृतात्पत्तिविपत्तिनिष्प्रतिक्रिया॥यतोदशरथायाभुदिदेशदशेमींदशा॥ ५९॥ किंबहुना ॥ नाका ॥द २ करि डायं जलं ४ दरिदः ५कर्ण मार्गः (अंत्या द ॥हिप्पणं॥

तंत्रिदिवंपरेःसमनसाकांतानबंदीसतानाकीर्णपुरुहूतशासनधरैःमाकेतवाद्यांगणं ।। नादिष्टाःसचिवाश्चभूतलपरित्राणाययद्यप्यसौनाकंशो कवशादगादशरथोनास्यांवहन्वाहने॥६०॥ गधं ॥ अथदशरथरशंसामांसलैः कैकेयीनिंदाकंदलितैरामगुणकीर्तनद्विगुणितैरवरो धवधूजनपरिदेवनारवैर्मुखरितेषुदिग्मुरखेषु ।। पघं। अभूदराजकानसद्गृणंगगनांगणे ॥ आलोक्येवतयाशांतमशेषंचमहीन लं॥६॥ गयं ॥ ततःप्रभातेवसिष्ठवचसातैलद्रोण्या नरपतिनिक्षिप्यक्षिप्रमेवभरतमकथितदशरथकथमेवआनयतेतिदूतान्केक येषुप्रेषयामासः॥ तेपिजितपवनजवन यवनहयसंकोचितपथास्तरगपतिपुरेदुःस्वप्नदर्शनदूयमानमानसंभरतमभिवं घगुरुनि देशव्यजिज्ञपन्॥ सोयंमातामहेनयुधाजिताचानुज्ञातः कतिपयैरेवदिनैतिनिमित्तसंभूतसातकःसाकेतमाससाद॥पयं॥अनिच किनमतिःपुरैवपश्यन्पुरमययापुरचारपोरवर्ग।न्यविशतभरतःपरीतदूतः पितृभवनेपिटकाननादनूने॥ ६३।। सपितरमनवेक्ष्यतत्र अयोध्या २ कराहे स्मशानं ॥टिप्पण।

६. रा. नुकुल: कचिदपिविपुलायांनास्ति चेदंडकायां॥७३॥ गद्य इत्यत्कारामसेवोत्सकमनानिश्वकाम।पघं। अनवधिरचयित्वासत्ता अ.कां. थेपासुलत्वंभुवननयनसौख्यप्रातिकूल्यंचकृता॥ नरपति गृहमध्यातूर्णमुद्रूर्णमानाकुटिलगतिरुदस्तान्मंथरानामनात्या॥ ४॥ ततः। केशहस्तस्वहस्तेनगृहीत्वात धोयत।कौसल्यावारयामासक्रुद्धरामानुजानुज ॥ ७५ ॥ गपं ॥ नानः।। सानःपुरएचपुराभिर्गत्यशि ल्पिवर्गसमीकृतसरणिर्भरतःपुरतः प्रसृतनरगजरथ तुरगचरणक्षुण्णक्षोणीतलसमुत्कीर्णनरेणुनिकुरबेनजंबालयन्नंबरगंगांगंगांच समंत्रभणितगुणनिवहगुहानुमत्यानिस्तार्यदूरादेवाश्रमहारिनिवेशितबलभारोभरद्वाजाभिवंदनमकरोत्॥सोयंप्रीतमनामुनिर्भरत नज्जननीजनमपिप्रत्येकमालोक्यसेनामप्याहूययथोचितमातिथ्यमकुरुत॥५०॥ तथातिथ्यचक्रेभरतबलभाजांतनुभृतांभरद्वाजःसो यंभृकुटिभटकल्पाखिलसुरः। तपस्तत्वाघोरंदिषिसमर्नस्तत्फलभुजोयथातेषांतोषक्षणमभिलषेयुर्मुनिकृतं।। ७६॥ गपं॥ इनिदिनंदिनरात ॥ अमर्यादं २ सदोषत्वमरजस्कत्वंच १ वक्रगतिः ४ केशकलापं ५ शत्रुघ्नं ५ मार्गः ७ चूर्णितं ॥टिपणं।

कसंतत्रनीत्वामुनेर्निदेशेनसपिचित्रकूट वनोद्देशमविशन्॥ तत्रसन्यस्तसेन्यस्ततइनोगुहनसहराममन्विष्यन्हव्यगंधिनागंधवहेनहोम मेनचदूरादेवविभाव्यमानमचपलमृगगणमदृश्यरूपाभिर्वनदेवताभिरवकीर्यमाणवलिकुसमम शेषतपिशिताशनपिशाचोचाटनमंत्रायमा णलक्ष्मणनापघोषश्रवणसमुचितसामीप्यप्रदेशनूतनपरिकल्पितपर्णशाला वास्तव्यबरवानसकुटुंबिनानिबिडितभूभागमनोकहशारवावलं बमानवल्कलाजिनममुंतरुशारवारचितेरंवस्तरपतिसेनागणकरकिसलयविमुक्तैरभिनवपल्लवभंगरावले कुसुमानिकरैरभ्यर्च्यमानजान कीनिरासतरुमूलवेदिकमालक्ष्यमाणरङ्गकार्मुकनिषंगमतिथिजनसपर्यापर्युत्सुकसौमित्रिसमाहृतकंदमूलफलकल्पितैकदेशमैथिनाभूत जनकदुहितचरणनलिनविन्यासमपहसितसाकेतरामणीयकंरामाश्रमभरतःससंभ्रममभजत॥प.॥अथावासंगांतेरकृतसुकृतानाम सुलभनगांभोदश्यामनलिननयनंवल्कलधरंजिटाजूटापीडभुजगपतिभोगोपमभुजंददर्शश्रीमतविपिनभुविसीतासहचरं।७।ततस्त 10 परिणणं ॥ तापसारिरहिनः चं. ग. स्योपांतेजनक यजनाधीनजननांववंदेवैदेही रजनिकरवा मिवनवां॥अरण्यानापुण्यात्परकमलमुद्रापरिचयादयोध्या संधी चौमवि अ. का०२ कलम वस्यांविदधती॥७॥स्वतःसिड़यस्मिन्नितरदु वापंक्जियतेसुमित्रापुत्रत्वादपिजगतिरामानुजपदं। यदीयाक्षिप्रतिनिधिभव दंबुजयुगंनिशीथेनिद्रियदितमपिसाक्षादक्कतसः।।७९॥ ग०॥ तदनंतरमरुपयेप्रधिनतरग्राभोमणिदेवात्कृतोपलंभमभोरुहतटाकंसुधाधारा पूरितापंभूरितापःसवृष्णइवकृष्णसारःसरभसमुपेत्यनिपत्यपादयोश्चिरतरंरुदन्दशरथकथामपिकथित्वामेथिलीसहितायसलक्ष्मणायरामा यशोकमूछप्रिाय छत्॥जननीजनोपितत्रनिपत्यसुचिरमरोदात्॥प०॥वेलोल्लंघनमेतेषांशोकोदन्नतितन्वति।।अगस्त्यायितमेतस्मिन्वसिष्ठे नात्मवेदिना॥८॥गयं ।। ततःप्रपद्यसंज्ञामनुज्ञयागुरीरमरसरितिविरचितसमुचितानवापकृत्यंप्रणिपत्यराममसत्प्रवर्तयितुंभरतःपार्य यत्॥वितर्कनकुलस्ययदनुकूलंगुणगणस्य यदनुगुणंयशोरूपस्ययदनुरूपंसमाचारस्ययत्समुचितंप्राचीनभाम्यस्ययद्योग्यलोकगर्हणीया ॥ सहशी विकसितं अगस्त्यरदारिने ॥ टिपणं॥

ययदनहश्रुतस्यवायत्सदृशंतादृशमाशयंप्रकाशयंतीभरतो पन्नाविज्ञापना॥तक्षणक्षणप्रभाभंगुरलक्ष्मीसमावेशलक्ष्मणिक्षोणीपतिशतएतोशिस तेमुकुटेविघटिताशरामंप्रणिपत्यसादरंभापादुकाभ्यांपरिकुमतं युवामितिरघुवरचरणयंस्वयमेवप्रार्यपरिरचयितुंस्थंडिलशायिचरितमिवर भारभरतस्पोनमांग। तथाहि ॥ पधं ॥ त्वयामयाचकर्तव्यसत्यवाचःपितुर्वचः॥ इतिप्रत्यादिशद्रामोभारतीमपिभारती॥ ८०॥ गयं॥जाया' प्रा थनायामपिव्यायाम् ॥ पयं ॥भरतस्तदनुप्रार्थलेभेलाभविदांवरः। काकुम्थपादुकाकारमहर्षमुकुरद्वयं ॥८॥सएषसानुजःप्रायादयोध्या भादृशासनात् ॥अथ्वीपितृसंदेशाद्ययोरामःसलक्ष्मणः ॥८॥ विलंध्यविविधान्देशान्भरतोतवल्कलः॥विषयंसमुपाश्रित्यविषयेरिमु खोभवत् ॥ ८३॥ गर्छ । ततश्वापया वदार्यस्यप्रत्यागमननानदयोध्यानाध्यास्ते ॥ तस्मिन्नवधिमतिक्रम्यचिरायतिसद्यएवाश्रयाँरामाश्रि त्यप्राणानपिनिंदिष्यामीतिनंदिग्रामसंज्ञमाश्रममशिप्रयत्। दाशरथिरपिर्शमधनजनकथितनिशिचरगणरचितकदनपरिहरणाय ।। १ शास्त्रश्रवणस्य २ पियुल्लता , मनकं ? महामृत्य ५ देशं ६ इंद्रियार्थे ७ अग्नि - मुनिजन: ॥टिपणं॥

अ.कां.२ चं. रा. गहनजठरमवजगाहे॥पया विस्तीर्णाक्षविपिनहरिणेतिभातिप्ररोहेर्दर्भग्रासेप्यकृतरुचिभिःसस्टहवीक्ष्यमाणः॥ रामःप्राप्यप्रकृति महितंस्थानमत्रेमहर्षेजग्राहास्यप्रमुदितधियःप्रेमपर्यासपर्या ॥ ८४ । गद्य ॥ सीतामप्यनस्याभिधानास्यपत्नीस्वभूषणैरतोषय त्॥पयं॥रखंडनायवरुधावधूमनःपुंडरीकतुहिनविषांहिषां।। दंडकावनमवापराघवनं.भानुरिवमेघमंडलं॥५॥ ॥ इति विदर्भराजविरचितेचं पूरामायणेश्रीमदयोध्याकांडः समाप्तः॥ ॥ अयारण्यकांडः॥ ॥ प०॥ प्रविश्यविपिनमहत्तदनुमैथि लीवल्लभोमहाबलसमन्वितश्रलितनीलच्छविः॥निशाचरदवानलप्रशमनंविधातुंशेरेश्वचारसशरासनःसुरपथेतडिवानिव॥१॥ग•॥ततः। कंडूलापनयनपटु डाठकपोलकषणविषमितानमितपिकटविट पसालवंडनिर्यातनिर्यासगंधान यात्तगंधानविदधानैश्वाहुतिगंधैधूम स्तोमैरनुमीयमानाचिनाभूतजलाशयानाश्रमभागानभितश्वरतोरातिथ्यशमितमार्गश्रमयोर्दाशरथ्योरध्वानंतरसारुरोधविराधाभिधानाया ॥पूजितं २.युक्तां पूजां ५सूर्यः ५नाणे:जलेश्व २८ हिपणं॥

तुधानः॥सएषरोपभीषणनिशिरपशिखरावतंसितविविधमृगशवशतः शतहदातनयःसीतामपजहारयाजहारचदाशरथी कोयुवायुवानीकुता स्त्योवामाचारवत्प्रतिभातिमेवामाचारः॥ चीरंवपुषिजटाशिरसिकरेचचंडकोदंडः कायमाकल्पः कचनक-पलताकल्पयमनल्पाभरणातरु णीति ।। दाशरथिरपिकथितनिजान्वयोपिराधांके वेपमानांविदेहराजदुहितरं विलोक्यसकोपः सौमित्रिणामाकंरक्षोवक्षसिशिलीमुखान्नि जघान॥ ततः॥ पद्यं ॥ विशिरवेविशिरवे तत्रविधाटवर वर्मणि ।। सीतांनिक्षिप्यविक्षेपभूलंरक्षोरघूहहे ।। २ ॥ तदनुभूलमरखंडयदंजसा शितशिरवरघुनायकसायकः॥ नियतमेवपिराधविरोधिनादृदयशूलमपित्रिदिवौकसा ॥३॥ गयं ॥ विराधोपित्रुधासरभसमभिपन्यम्कं निधायरामलक्ष्मणोगतिनिरोधापराधपरिहरगायैवमिहिरहिमकरौप्रस्थेवह विध्यइव प्रतस्थे॥रामस्तत्रविराधवधोद्युनंमोमित्रिमेवम भिदधे॥प०॥ यातुनःपदवीसेयं यातुनश्वास्यलक्ष्मण॥यातुकामंतयेवेदंयातुकामनहन्यतां ॥ ४॥ अयिकवलयमा मभूपिमूचेत्यनिकरणंरुद ॥ १ सूर्यचंदमसो मानी ॥ टिपणं॥

चे. रा. १९ नीमवेक्ष्यसीतां ॥अरमरचयतामुभावसिभ्यापिशितभुजभुजभारहीनमेनं॥५॥ग ॥ ततस्तीक्ष्णतरक्षुरप्रप्रहरणगवाक्षतपक्षसारक्षसानप, अर०कां. ३ रित्यक्तेषुप्राणेषु॥पराक्रमविषयपराक्रमोप्राक्रमेतामेतीतदंगगालतरुधिरधारासेकेनखननक्षमायांकाननक्षमायांराक्षसशरोचितविकटम वटमुत्पादायतुं ।तत्क्षणमेवक्षणदाचरोपिसंजातप्रत्यभिज्ञःसनामंव्यजिज्ञपताआत्मनोगंधर्वकुलसंभवरंभापरिरंभंतच्छ्रवणकुपितरेश्रवण दत्तरक्षोरूपिणीशापच्यापदंतस्यास्तथाविधमवसानंच॥पद्यं॥रक्षोवधःप्रकृतइत्ययमेवशंसेस्वर्गायगायकपदंगमितोविगधः।। नागालयाय वपुरस्यवदेदिनीपश्चनेतदक्षिपदिषुप्रहतंमरामः॥ ६॥ गधं ॥ तदनुनाकलोकभजनायपुरुहूतेनसमाहूतस्यभगवतः शरभंगस्याश्रमपदंर घुपनिरभजत । नत्र पपं॥ दशशतनयनंपिवीक्ष्यमाणेदशरथपुत्र सिषेविषेवजाता ॥मनमिजदारभंगकारिहत्तेर्मनसिमुनेःश रभंगनामभाजः॥७॥ गचं ।। समुनिराश्रमम्थंकाकुत्स्थमातिथ्येनसमाराध्यतत्सान्निध्या मुद्दामंत्रपूतामाहूतिमिव आत्मनस्तनुतन ॥ आलिंगमं . आरचा गरे । जानवदास ॥रिप्पणं॥

पातिपातयित्वाशाश्वतंपदंसमाश्रितवान् ॥ ततः सतीक्ष्णतपसःसतीक्ष्णस्यतस्यानिदेशाद्देशात्तस्मादुचालितः सलिलनिधिपानसंभावितजीवना भावशंकयाशरणाश्रयणायलंबमाननीलांवुदकुटुंबसंदेहावहेन नानानोकहनिवेहेनपिहिताभोगमगल्याश्रममाससावाअकथयचमेथिली॥प यं तस्येदमाश्रमपदंसरसीरुहाक्षिसंख्यावाहीनमाहिमेकनिकेतनस्य ॥भर्तासमन्ततरितांकुपितस्ययस्यहस्तारविंदमकरंददशामवाप ॥८॥ इहसमदगजेंद्रन्यस्तहस्तातिभाग पथिविनमितशावःसल्लकीरक्षएषः ॥ अभिनयतिनिकामसंगतोछायहानिर्मुनिवर करपाताअ॒ग्नरिंध्या ट्रिमुद्रो॥९॥ आस्मिन्महापथधियावदनं विगाद्यनिर्गतुमक्षमतयाजठरेलठदिः ॥ वन्यै गरजगराः पिशिताशनेभ्यो वातादिदानरद शामुपदेशयंति ॥१॥ तत्र ॥ चुलकगतसमुद्रास्वानदेकुंभयोनेरितरकरानिरस्ता मक्षिकोत्साररीत्या ।। गगनगतिविहीनायेघनाः प ल्बलांतरिपिनमहिष वेषेःकवलंतेवलंते ॥ ११॥ गद्यं ॥ एवंविपिनविलोकनविस्मितमनिस्तदुटननिकटमामापरामः शिष्यैः प्रवेशितः म परपणं॥ ॥ष्णमेघा ३ सम्हेन । पर्णशाला चं.ग. कललोकवंद्यमान चरणारविंदमरविंदभवामिवरंदारकटंदेः परिहत्तंकोपहुंकारनिरहंकारायनहुषायभुजंगभाव दूषितायदत्त | भर को भुजंगभावंरव गगतिनिरोधकल्पवेपुल्ययोर्दुर वगाहमहावनयोर्विध्यशैलसिंधुराजयोर्गाधतागाधतातस्करकरोदर मुदरजा तजा तवे होजित वातापिदानवावलेपेलोपामुद्रावल्लभंसकलसरि लुभानःशेषीकरणबोडवंबालणश्रेष्ठमपास्तसमस्ता शमयुपगत दक्षिणाशहर्षकताजन्मानमपिकुंभजन्मानंभगवंतमगस्त्यमपश्यत् ॥ पधं ॥ प्रभाभिवार्कीतमसानिहंींब्राह्मीद धाननियमेनलक्ष्मी ॥ तपोनिधिशोर्यनिधि प्रपन्नःस्वनामसंकीर्त्यननामरामः॥१२॥ 7 ॥ ततः परमहर्षेगमहर्षिणाप्रणीताभिराशी निःसहमुरशासनंशरासनंसरसिजासनास्त्रंसोत्रामणंतूणीरयुग्मंरुक्ममयकोशरवचप्रयतदाज्ञयागोदावरीतटप्रकार तापंचवटीमसेवत॥ तत्रविस्तृतपक्षहमष्यप्रतिइंदुशौर्यशौर्यावस्थाप्रत्ययायकृतापरोक्षमिवताक्ष्यमहामहीप्रकल्पंटधराजम ॥ ॥रिप्पणं॥ ॥ गई ३ वडवाग्नि द्राक्षात्॥ प.॥ पानेनहीनजलमाब्धिमपास्य नूनमैनाकएपमुनिमाश्रयतीतिजानां॥शंकामिमांरघुपतेः कथितात्मवंशस्त्वत्तातमित्रम हमित्यहरजटायुः॥१२॥ ग०॥रामस्तदशरथेमिवतंपश्यन्काश्यपकुलसंभूतंसंपातेरनुजमनुजरचितपर्णशाल:पंचवट्यांकंचित्काल गमयामासाअथकदाचिदुपचीयमानमनोभववैभवःपाककपिशकलममंजुमंजरीपुंजपिंजरीभूतकेदारप्रपंचः पंचवाणप्रयाणाचितवीरपा णवत्पत्रपुट पात्रहश्या वश्यायविंदुसंदोहश्चंद्रातपनिरानंदनां चंदनानुलेपन निर्लोलुपता चंद्रशालायांनिराशता चंद्रकांतस्थलेनिरास्थ तो ॥ वातायनसेवनेनिरुत्सकतां वापीकूपोपकंठेनिरुत्कंठता वासरावसानेनिरादरतां वारिविहारेनिराकांक्षतामुत्पलमालायामुपेक्ष तामुपवनभजनेप्युग्नितांजनानां जनयन्गंभीराभोगगर्भगृहस्यचपनेष्टिकारचिताभत्तिश्लक्ष्णतिरस्क रिणीपटलल्यचराशोद रलोममृदुकंबलस्यचकालागरुधूमस्यचकाश्मीरागरागस्यचनिघूमांगारभरितहसंतिका यंत्रस्यचरुभगंकरः करेणुकरनिकरवर्ती कणायमानतुषारधूलिधूसरवासरः सरसीरुहगहनदावपावकस्त हिनद्रणितलासिकाधरदूरीकतवंशकृत्यः प्रक्षीण नारुण्य वं. रा. पण्यांगनांगवलयातसोभाग्यप्रपासन्निवेशस्तालहतविश्रांतिकरः कामिनीस्तनभरगिरिदुर्गसीनिनिर्भयनिलीननिदाघभावो अर०कां०३ दिवाभीतवातस्याप्यनतिभयंकरदिवाकरश्चकोरनिकरम्याप्यनतिक्षेमंकरनिशा करः कादंबकदंबस्याप्यनतिप्रीतिकरकमलाकर करयुगकृतस्वस्तिकाबंधनतयानीहारांतकशंकयाहृदयकमलमिवगोपायंतमश्रांतदेतवीणाव्यापारवेपमानाधरपुटतयाशीतिका पिशाचिकानिहरणायनिपुणमंत्रजपमिवकुर्वतमविरलपुलकपालीकंवलितकलेवरतयासकरुणविधिवितीर्णरोमकंबलकृतांगरक्षाव वभिक्षामटतंदुर्गतवर्गनिईणाकदाचिदपिकमलानालोकयतीतितस्यैसासूयइवतदीयावासतामरसकोशंनाशयन्नंगजमतंगजकर पुपरीस्थितशीकरनिकराकारैरतिपरुषस्मरशरजाततापप्रतप्तगगनांगनांगत्रवत्स्वेदविंदुसौरक्षाणमाहमहिमप्रसारैरधगांतः करणानिसीमंतयन् हेमंतसमयः समुद&भत । पर्य॥ यत्रकांतानपश्यंतिक्लाताविरहवन्हिना॥निशावसानवेठांचलांचव्यसनांबुझे। ॥ दरिदसमूह my ॥३॥ ॥रिपणं॥

ग•॥ तत्रपर्णशालामध्यमध्यासानलक्ष्मणाग्रजमुपसमर्पशूर्पणरवा ।। पर्य। तस्मिन्नृज्जेंसितोष्ण स्तनतरदायताहीनसंहारकालेकालेपा लेयधाराकवचितगगनभोगदिक्चऋवाले॥कामाधाराक्षसीसापतिमतनोन्मैथिलीप्राणनाथेलक्ष्मीलीलारविंदेनवापिशितधियंवन्वती श्येनिकेव॥ १९॥ गद्यं ॥ ततस्तेनजानिकीजानिरितिजानीहिजनममुंममानुजमतिमनुजवलमबलारियुक्तंयुक्तमाश्रयितुंत वेति गमेणप्रत्यारख्यातासौमित्रिमुपेत्ययथामनीषित मभाषत । तेनापिभटेतस्यार्यस्य दासोहंदासभार्यापदमनार्यमार्यायाःकुलसंभूताया स्तस्मानमेवभजेयाः॥ किंच॥कूरसत्वभयानककाननसंचाराचतुरां विहायवैदेहींतत्रभवनीमेवासीपरिग्रहीष्यतीतिलक्ष्मणेनाभिहि तापिहितहितमितिनीयंाचनममनुताप०॥दवारथात्मजयुग्भनिरीक्षणक्षणसमाकुलबुद्धिरियंदधौ।। उभयकुलसमुचितगालालमगनाग तखिनगवीदशां ॥१६॥षस्यनीहषस्कंधंराघवंरावणानुजा।भूयःशूर्पणरवा भेजेभृर्पकारानिवाधिना॥१७॥ग•॥ तदनुजनकदुहितुरनिनरयु ॥रपणं॥ ॥१कामपीडिता अर का चं. रा. २२ वनियोग्यभाग्य रामस्यरामणीयकंनिरूप्यपुनरेवमनियतपर्य।लावण्यावुनिधरमुष्यदायनामनामिवनंजनकम्मान्नामजदम्मदन्व यगुरोरुत्पत्तिभूःसद्मभूः।। आस्लामतदरण्यवामरसिकहाकष्टमास्मिन जनकांतिकाननचंद्रिकासमदशाकिनिर्ममनिमम॥१८॥मीतामाहा तुकामामसलभविषयप्रार्थनोद्दामकामांसामित्रिः शस्त्रपाणिर्दशमुरवभगिनींतामनार्यानिवार्य॥कामक्रोधाधिकानामहमहमिकयाप्रेखना मायतानातस्याःश्वासानिलानामकुरुततरसामार्गविस्तारकत्यं॥१९॥गा। ततस्तस्यानिकत्तकर्णनासिकायाःकनीयस्यापरिभवंवदनेवच नेचदृष्ट्वाश्रुत्वाचजनस्थानवर्तीसमरमुरवमुरवर खरश्चतुर्दशसहस्रसंख्यश्चतुर्दशाध्यक्षरक्षितंरक्षोबलरामलक्ष्मणजिघृक्षःप्रेषयामा स॥अथदाशरथिनिरीक्ष्यादिक्षरक्षोगणमुपसर्पतमपसर्पभूतयातयाशूर्पणरवयानिर्दशितराणिमरणिमिवमंथनात्यागनाविकृततेजः प्रसरंसीतारक्षणेलक्ष्मणमादिश्ययातुधानवधंतथाविधमतनुत॥ तपोधननि वनकरकरनिकुरंवमिदं परुषभाषणस्मृहयालुताल ॥" ममताभून्य 3a ॥ टिप्पणं॥

जालमिदंपरदारनिरीक्षणनिरपत्रपनेत्ररंदमिदमितिनिशिततरवारशतशकलितनिशिचरावयवानात्याहृत्यप्रत्युटजंदर्शया स्तपोधनाध्वनुद्दिविवध्वमितिगृध्रगजनिदेशादिवदेशांतरादापतद्भिःपतानि कंकप्राचीकप्रायैरनवकाशमभूदाकाशंात्रनिकृत्तशिरसित्रिशि सिविलगंधिनाशरीरश्रुतवसास्रोतसाप्रेत्यापिक्रियमाणाश्रमदृषण दृषणरोषनीपणवीक्षणवर स्वरः राघवमाहवायाव्दयन ॥ तत्रवि पश्चिदिरप्यनिश्चीयभानजयापजयमनिमिषेरप्यननुसंधीयमा नशरसंधानमोक्षमभूदभूतपूर्वदृहयुद्ध ॥ तत्ररखरोगृहीतकोदंडव सकृदनुभूयमाननमनोन्नमनायासःसमरसमापनचतुरश्चतुराननास्त्रसंधानाहँदाशार्हशरासनंग्राहायनुकामइवरामहस्तात्प्राक्तनं चापंशरेरपजहार ॥ सोपिकोपपावकपावकितानन कुंअसंभवदत्तं धनुराधत॥ पद्यं । वरपरुषिशरासनेगृहीतेश्वरकिरणान्व यशेवरेणतेन ॥ रवररघुवरयोरणंसमाप्तंवरनरेवरायुधयो रिवक्षणेन ॥२०॥ वरवधपरिशुद्धेदंडकारण्यभागेमुनिभिरभिहिताना ॥ दुर्गपिना भयंकरः याप्रः H ॥टिपणं॥

चं.ग. माशिषांतादृशीना। स्वयमचरमपात्रंम्वगुणमैथगभृत्तदनुमनुकुलेंदुःसानुजःशोर्यराशिः॥२१।। तथाहि ।प्राग्मंथरेतिमहिषीनिवरद्वयी || अर०का. तिधर्मव्ययव्यथितभूपतिभारतीति।काकुम्थकाननकथेतिचसंतिसंज्ञाःपोलस्न्यातभुवनत्रयभाग्यपंक्ते ॥ २२॥ग•ामथशूर्पणरचालंकामपिजन स्थानमिवविजनस्थानकाकुत्स्थेन कारयितुं दशकंठोपकंठेकृत्येवनिपत्यरामलक्ष्मणयोर्या थातथ्यवैदेह्यादेहौंदर्यरवरप्रमुखैःसाकमनीकस्य चतुर्दशमहल हखसंव्यस्यपंचताकरणकारणभूतामात्मायज्ञांच विज्ञापयामास । पर्छ। मदंडकायांकृतदंडकायांखसारमेनांप्रथितस्वस्वारः।। निशाम्यरामस्यनिशम्यष्टत्तंचरुषंगक्षमचक्रवर्ती। २३ ।। गद्यं ॥ ततः प्रस्थाप्यजनस्थानेराक्षसानष्टोनुष्टमतिरयंताटकेयंहाटक मृगंपुरस्कृत्वसीताव्दयाहरिणींग्रहीतुंतस्यावसथमाससाद ।।मारीचोप्याकर्णितरावणमतिःप्रयत्नशतैरप्यनिवार्यमाणेतस्मिन् रावणेसबाहुमेवबहुमन्यमानोगत्यंतगभावात्तदश्यर्थनामभ्युपेत्यजोतरुपमयमृगरूपंटहीवासीनावंचयितुंपंचपटीमगाहता ॥ प्रथम भाजनं २ दृष्टा सवर्णमयं ॥टिप्पण। ३३ दहशमुग्वापिजलधरपथस्थापितरादाशरथिविघट्टनेकृताम्थम्नन्यो। पद्यं । विपिनमवंगाहेराक्षसानां कराटारमकदमकदाचिर्वाप्यमालो यशोचन ।। कृतरुचिरियवर्मन्यंकुशानांकुशा नापथिकचरण लाविन्यकुग्न्यकुरेपः ॥२४ ।। तदनुजनकपुत्रीयांचया नन्निएहरिणम नुजगाहेचापमादायरामः।। समयइनिनभेजेपामा तन्य मृत्युःकुशिकमतमरवा जानष्टमेनं जिघांसुः॥२५॥ आकृष्यदूरमुटजा दथदर्शितांगः कव्यादएपरघुनाथशरेणविधः।। कानम्मरणतनुता विजाहता स्मीन्यातम्वरेणमहरामवचोनिभेन ॥२६॥ गपं ॥ए तदाकर्ण्यविदीर्ण हृदयादृदयदयिनप्रेम्णा कर्तव्याकर्तव्यमजाना ना जानकीजानीहिला तरमितिसोमित्रिमादिदेश ॥ ततवार्यनका यमिदमादिष्टं दिष्टदोषान्मिथ्याप्रतानिः पगभवनिभवतीपरं त्रिभुवनक धनुर्धरस्य शौर्यगशेः रामायस्यकः अदधीतकोणपणनिमि नांविपतिमति प्राणिपत्यप्रन्याचक्षाणहृदयतोदकारिण्यावाण्यामोहाविहलामावहतर्जयत् ॥ भूयोपिलक्ष्मणः परुपापणभाषि ॥टिपणं॥ ॥१मृगः मरण चं.रा. भर को. ३४ णांप्रजापतीमेवमभाषत। पद्यं ॥समुचिममरुमित्रासत्यमंवायदासीत्तदमनमावितर्कमातृसंपर्कमोरव्यं ॥अहह विधिविपाका ग्रातीदुरुतित्वमासिविपिनमध्येमध्यमांबाहिजाता ॥ २७॥ गयं । इत्यस्काभ्रातृजायांचाटसमीपगामिनिलक्ष्मणेनस णमेरंधान्नेषीदशकंधरः स्पंदनं विहायविहायस्थलादवतीर्यनिजांतः करणेप्यमांतंरागंबहिः प्रकटयान्नवरतकापायपटस न्यासिवेषः पर्णशालामाससाद॥पयं ॥ रामाश्रमागितलक्ष्मण सन्निधानात्मीतांजकारचपलः पिशिताशनेंद्रः॥ मालामहोत्पलम योपललनमेण देवालयादिबनिरस्तजनादलर्कः।। २८॥ हानायकचिरायसीतिबहुगोयाकुश्यवाष्पाविलंचक्षुर्दिशुविमुंचनींदशर थस्यायामवेक्ष्यस्नुषां ॥ रेरेरावणमाव—प्रतिरुधामुंचेतिगृध्राधिपोरुध्वाध्वानमनल्पको पमकरोदनेवणंरावणं॥२९॥ समभूत्समयेन स्मिन्समरंसमेरंहसो॥मिथोमथनसंकुदण्ध्रराक्षसराजयोः॥ ३०॥ दशमुरवग्थमाशुध्वस्तरथ्यविसूतंशिथिलतरवरूथंशीर्णचक्रसच सारमेयः २ पराक्रमः विहिन ॥टिप्पणे॥

के॥गरुदभिहनशक्तिपासबाणासवगविशिवविशिरव तृणीपाशकुंतःशकुंतः।। ३१ । राक्षसा सिक्षतःक्षिपंपपातपेततांवरः॥में थिलीपक्षपातेनपक्षपातमवापसः॥ ३२ ।। गद्यं ॥ तन्क्षणमन्यस्याधिरूटेनरावणेनभूयोपिनीयमानाजानकीऋष्यमूक,गेसंगतप्लवं गपंचकेपंचचूडाधरइवक्ष्माधरकुमारेकस्मिंश्चिमग्रीवसात्कृतदशग्रीवप्रतापानलसदृशंवालिविनाशपिशुनंमहोल्कापातप्रति मंरामसाहाय्यप्रोत्साहनायपुत्रमभिपत पतंगबिंवशंकावहंकनककपिशकौशेयमयोत्तरीयांतरितमाभरणभारमपातयत् ॥ त त्पतनमपिस्वतेजःपतनमिवनपश्यन्लंकालंकारभूतामशोकवनिकांमैथिलीमनयदनयज्ञोदशग्रीवः॥पद्ये ॥अशोकवनिका लेभेराक्षसीपरिवेष्टिता ॥ सीतांमारुतिवालाग्निस्तंभनार्हामिवोषधि॥३३॥ काकुत्स्थोष्यथरक्षसामधिपतेर्वाग्वागुरावेष्टितेक त्वा हाटकताटकेयहरिणेशार्दूलविक्रीडितं ॥ आगच्छन्ननुजेनतत्रगदितामाकर्ण्य वार्ताततःसीतासंगमलालसस्तदुटजराम । पक्षिणा २ सूर्यः परिपण॥

• रा. प्रतस्थेद्रुतं ॥ २४ ॥ अयेकथंस्यादितिबाष्यगर्भमालोक्यमानोवनदेवताभिः।। विलोकयन्केवलपर्ण शालांविलीनचेता बिल लापरामः।।३५॥हाकष्टमत्रनहिसाकिमिदंप्रबनमालीकयामिन्टुलामिहपादमुद्दामांवीक्ष्यनूनमगृहीतमृगंमुहूर्तमंतर्हितातरुषुःरोषवतीव सीता॥२६॥ त्वदभिलषितपूवंचितःपंचवट्यामचरमचेरमोहंमोहनाजांप्रजानां ।। तदिहसरलबुद्देनेषरोषस्यकालः सुमुखिममा खंकिंसोटसीतावियोगं ।। ३७॥ यद्यातकोतुकमपूर्वमृगेमृगाक्षिचा,हामिहारिणममसनिधेहि ॥यावन्नमुंचसिमयाहतमणमेनंताव दधातुतववऋतुलामृगांकः।। ३८ सप्राणाचेज्जनकतनयाकिन्नतिष्ठेतमयहिंक्षैःसत्वेनकिलविहतारक्तसिक्तानभूमिः॥ गोदाव र्याःपुलिनविहृतिरामशून्यानकुर्था धुन्हं नक्तंचरकवलनात्संस्थितासर्वथासा॥३९॥लोकांतरप्रणयिनंश्वकरप्रणतुमाज्ञप्तकालमतिलंघ्य यदिप्रयासि।विज्ञाप्यमामपिसमाव्हयसावितस्मेसोमित्रिरेवभरतेनिदधातुराज्यं॥४॥इत्थंक्लिप्यदयितांविपिनविचिन्वनामोनतत्र ॥१संदरांप्रथमः परिपणं॥

प्रतिमाम्नचलक्ष्मणोपि॥ तादृग्विधामपिदशांकथयस्वदाचावल्मीकजन्ममुनिरेवकठोरचेताः॥१॥ग०।। तत्रधारभमाणत्रयाणान्प्रा णानवष्टभ्यजययुःक्रियमाणसीतान्देषणंसलक्ष्मणंगममालक्षयन्नवोचत।आयुष्मन्मारवङ्गविक्षतपक्षनिक्षितितलेनिक्षिप्याक्षप्रतरं जहारमैथिलीरावणइति॥पचं स्वयमपिशरभंगस्वीकृताभंगहीनांसपदिगतिमवामःसंहतायुर्जटायुः।नयनसलिलमिश्रंरामहस्ते नदत्तेदवारथदुरवापंप्रापनैवापमंभः॥४२॥ गधं ! अयदक्षिणारण्यानीप्रस्थितेकाकुत्स्थराक्षसीकाचिदयोमुरवीनामसेमित्रिमभि भूयतदीयेनशस्त्रेणशूर्पणवासिद्धिमभजत ॥ तदनुक्रौंचारण्यसरण्याप्रयातावेतोमहर्षस्थूलशिरमःशापाकोणपताप्रपन्नः पन्नगप तिभोगभीषणाभ्यां भुजाभ्यांबबंधयथार्थनामाकबंधः। तदनंतरमनश्रुपात्रेषुराक्षसीनेत्रेषुसदोत्पादितवारियातरवारिभ्याराम लक्ष्मणयोःकधबाहुयुगलंकदलीलोवमिवालयत ॥ पद्यं ।। तदनुदनुकबंधनादरादर्थितीतो गिरितटभुनिदेहं देहतुस्तम्यभीमं ।। ॥रिषणं॥ शरीरं जेएन नं.रा. সহঅয়া अकथयदयापापायतुष्टःसरामंतपनतनयमच्यामेथिलीप्रामुहीति।। ४३।। गद्यं ।। तस्मिन्छृश्य मूकमार्गमुपदिश्यस्वर्गगतेमतंगाश्रम अर.का. वासिन्याशवर्याकृतांसपर्या रामः परिगृह तदनुज्ञयामनोज्ञकूजितविहंगमृगगणविहारमनोहरंगहनपदमवगाह्यव्याकोशकुशेशयपरि चयकषायैर्वनदेवतालतादोलानुकूले कूलायतलीलापरवशवशावल्लभमदांबुचुंविभिःशंवराराति शराधिसंहशतटसहकारशिरवरनि सरदासवासारसीकरशेखरैर्विविधलतालामिकालास्योपदेशदे शिकायमानैःकायमानसमानाभोगलता गृहकेलिलुघलधक पुरं ध्रीशिथिलधम्भिलमालकागंधमांसलेमल्लिकाक्षपक्षविक्षोभक्षादीभूतपायः पाथेयेस्तटवनपवनैरनुकंप्यमानः पंपामभजत् ।। इतिश्रीमद्दिदर्भराजरिरचितेचंपृगमायणश्रीमदरण्यकांडः समाप्तः ॥ ॥ अथकिंविधाकांडः॥ ।प०॥सता सतांबुद्धिमिवप्रपन्नापंपावियोगज्वरजानकंपः॥ विलोकयन्लोकनिविष्टकीर्तिरार्तिरघूणाप्रवरःप्रपेदे।। १।। गद्य ।ततस्तस्यास्तटवने ॥ उदकं । शंवले. ३ साधूनां ॥टिपणं॥

नानानोकहनिवपरिष्कृतानन्ततरपारलानगपराधनातनं वूमयविष चीसमुदा बेनगावागांना कंचनपचारबागसनारामारी चितसंचारपथिकप्रपंचाप्रभदचंनलचंचरीककुलकंचुकित माधवी माधवी भूनिरूदगॅसत ॥ १० ॥ यत्रको नेवि युक्ता नायकानानपिसुनु वा। दोलाकर्नवितन्वंतिमनासिव पिच ।। || करतलैरुपचायमथेक्षणैर पचयंचयने पुजनेषु च ॥ सुननमामनसामपियाइनेविरचयनि विलोलाविलोचनाः॥2॥ गद्यं । ताम्मन्न समारसमरसमयपंपासमंतात्पर्यटन्सर्या कुल हदयो हदयदायिता हादिलक्षयन्लक्ष्मण मिदमभाषत ॥ प०॥ आधौसिद्दीपधिरिवाहितार्कलिकाले वयस्यापत्नीनायजनसमयेक्षत्रियाय वयुद्धे ।। शियादेवहिजपिन्स माराधनबंधुरासिीतासानशिशिरितमहाकाननकानजाता॥ ४॥ मलयागिरिचरोयंमन्मथायोग्णाज्ञामधितपथिकवर्गोमारुत व्याजहस्ती॥ विरचयतिमदीयेशैत्यसौरभ्यमांद्यत्रिविधमदसमृद्दोमानमेवप्रलीला ॥ ५.।। गद्यं । एवं दुःसह विरह कृशानुगानुभारंभी वसंधुक्षणविचक्षणलक्ष्मणवचनधार्यमाणधैर्यराघवमग्रतः स्फग्रीवादिलो क्यवालिप्राण हि तापसर्पधियासदृरमपमसर्पः।।

चं. रा. ३७ सतुसंमंत्र्यमंत्रिभिस्त योगशयमवाजिगमिपुगंजनेयंप्रभंजनसं जातंप्राहिणात् ॥ प॥ तपनपचन यायःप्रानवान्त्रभावशतमरवा कि.. ३ . . तवाणीविद्ययाजन्मनाच॥ सतुददामुरवकीर्तिम्लोमसोमस्यपक्षश्वरमइवननृमान्यापरामंहनुमान ।। ६।१ ग० ।। सएपम्वीकृत भिक्षुवेपः माय नयमेतावावभाषे॥भवतीकतरौकाताकारोकांनार कथामिदमवा तरता विचित्रतरजिष्णुकोदंड माडनापिदिनस्यास्यमुदिनत्वायतो नजीमूतोजटावल्कलयुतावपिजंगमवावंतोनकल्प हप्तौ तमोपहा लाकललिता यपियोगपद्यभास्कर सान्निध्या दवंतान पुष्पवतो॥ प.॥ कुशस्तपिसंभृतंसौरभ्यमिवभासते॥ तपोवेषेपिनोंदयंयुयोर्युव योगिनोः।। ।। युमहा सुधास्वादलुन्धयोःश्रोत्रयोःमुख स्व यमेवगृहीतुंमेजिहाप्रहाप्रवर्तते ॥ ८॥ ग•॥ काश्चदम्निसमस्न वानर पतिःमग्रीवइतितेनाना भया दृश्यमूक मुपाश्रितेनयुवाभ्यां सहसरव्यमिछनाप्रेषितंहनूमदभिधानंदानं भिक्षुरूपत्रनिन्छन्नं वानरा मम मा जनयंत्रभंजनसं नातं जानतिमिनि ॥ ननम्नायं ॥शिस्थत्वपुत्रत्वं च ददायर निशाकरी .. ५ टिप्पण।

वचनमाकर्यकर्णयुगुलसुधावार्षदेवर्षिप्रति मोदाशरथिम्नद्दर्शितन पथातमुपाश्रित्यविरचितभुवन मोरव्यं सख्यंतपनननयन साकम ग्निमाक्षिकमकरोत् ।। प०॥गोगंवितन्वति हनूमतिगघवम्यवैवस्वतेनहेरिणाममपर्तिनाच॥ मनविधिर्घटयितुं हरिमिंद्रपुषस्वतेनहोरणा समवर्तिनाच॥९॥ ग०॥तनलक्षणंमभूतविसंभायप्रतिश्रुतवालिवधायकथित निजदशायदाशरथयेसुग्रीवो दशग्रीवनीयमानसीना पातितानिकानिचिदामरणान्यदर्शयत्॥प०॥ प्रत्यार्पितानांकपिपुंगवेनरामः स्वकांतातभूषणानां । संस्कार हान्यापरिधूसराणां प्रक्षालनं वाष्पजलैश्वकार ॥१०॥ ग•॥ततःसौमित्रिभाणतनिधसंधुक्षितधेर्येणरामेणानुयुक्तो बालिवेरकारणंभानुसूनुरिन्थमकया यत्।। पुराग्यलुनिखिलरिपुकुल निमिरनिचयमरीचिमालिनमायावीनामदानवःकश्वनदुदुक्षे_नायुडायरुध्वातद्दलचकितधनि रुरगनगरकु हर मवा गाहतातदनुगाहमा ननमानशालिलावालिनाबिलमुखपालनायनिहितस्तस्योत्थानवेलांप्रतिपालयलहंचिर ॥ वानरेण यमेन वालनं ॥टिप्पणं॥

चं. स. कि..कां.. कालप्यतीतेफेनस्त्यानमामनिःस्मृतमसम्परमवेक्ष्याला तामेनिहनइनिनिचिनवं ।। तदनुविपुलो पलपटलपिहितविलमुखःसवलीनुरन बलस्त स्मेदवास्वयमुदश्रुरुदकंनैवापमवापंशोकांधः किकिंधां॥ अथविदितर नांतैरमात्यराभिपेचिनेमयिमायाचिननिहन्यवरतरभुज परिघविघट्टितविलवदनापधानस्तरसारसातलात्पुरंप्रविष्टोतीवरुष्ठःप्रनटाशयंबहुशःप्राणपतंतं प्रतिपादितयाथातथ्यमानगरा निरागसमपिनिरकासयत् । तदनुनदनुधावनात्कांदिशी कस्यममपर्वतेम्मिन्नकुतोभयसंचारकारणमाकर्ण्यतां॥पुरेकदावालि नमतुलभुजबलमारवलकुलाचलचलनचतुरचतुरर्णवलंघनजंघालंदुंदुभिर्नामदारकारि लायकायः परिभ्यसमरसमति छत । निहतस्यतस्यशवंबाहुबलावलेपेनवालीसकललोकविलयविलोलदनिलबलचलिनलघुतूललीलयामतंगाश्रम क्षितीक्षिप्रमक्षिपत्॥ पद्यं ॥ तत्रवालिकरनुन्ननिष्पतढुंदुभिप्रमृतरक्तबिंदुभिः ॥ पाटलंतदभवन्मुनेर्वनंतम्यवक्रमपिरो पपाटलं ॥ ११ ।। गद्यं ॥ ततोमतंगशापबलादवालिवश्यमृश्यमूकं विमृश्यास्मिन्विस्मृतपुरनिवाससवसचिरंनिवसति सतिमयि।। पद्य॥ अयममुग्ययदेवंदय धीमान्हनूमान्य पुरिनिभवतापिचम्नमग्नाजसमा ।। बहुतव मस्तोमइत्य युवाहाच्चकितमिव मयूरंमारुतोवारिशातः॥१२॥ गद्य ॥ श्रुत्वाथगमःशाकादग्रामवावगिरं ।। यद्येवं महाभागमा पार्मनाशलीमुग्यएबवलीमुरवस्य तस्यासन्कालक्षेपमपाम्यपास्यान्य त्वा तत्प्रत्ययार्थपादांगुष्टेनरेरितदुंदुभिकलेवरम्न कर्मणाचतृतन्यमाचम्यत्रार्थनयासन भुवनभवनस्तंभसंभावनयाकिलसतधाधात्रावर्धमान परिमाहरोहान्सतसालानायविधेच यातुधान कुलविविधवधविधाय केनसायकेनाविव्याध॥ सोयंसायकोनिकटगिरिकटकमपिपाटयामास ।। पद्यं ॥ निर्भिन्नसालकटकोम्मियथा तथात् पोल स्त्यमालकटकंयुधिपाटयेति। ऊचेशिलादलनजातरवेण नृनंतमवलीमुख वगयाशिलीमुखःमः।। १२ ।। गद्य ततस्न प्रन्या हूतेनपुरुहूततनुजेनसाधंतम्यतलानलियुडूप्ररनेसतिनजनदुर्जनयार्भेदरूपनोपिदिवेक्तुमरमतयाननसिविनाग्यपदनि ॥रिप्पण। ॥लिन:

चं. रा. वाचंयमतामुपेत इववाग्मीतयोरप्येकवेपकर्मणार्भेदमनवगछन्नमुनशरोभूद्दाशरधिः॥ सुग्रीवस्तुवालिबलामहनतयालब्धदेन्यो कि का ४ वंदान्यइबमार्गणापातमार्गेसदाचक्षविक्षिपन्नपगततिरनिदूरमपामरत्।। नमेनमृश्यमूके मूकपत्रपयानिपण्णविषण्णहृदयंदयालु रालोक्यत्रैलोक्यैकधन्वीरामस्तद्भेदमवगंतुकामः कामप्यभिज्ञानमालामुग्रीवग्रीवायांबाणनिवारणनिपुणांसिौषधिमिवववाभूयोप वालिनमाहवायादयतितमादिदेश॥पुमरष्यवाप्यकिकिंधांपर्जन्यइवगर्जतितम्मिन्सत्रामपुत्रस्ताराभिहिताहिनोतिमतिक्रम्यदुरातिक मतयानियतेःसमारब्धसमरोदाशरथिशरशकलीकृतवक्षन्यल:सिनितले महमापपात॥अथविदितवृत्तानासंतनाश्रुनिष्पंदकलुषित तागतारानगरान्निर्गत्यवारिवारितवारणयूथपतिमिवमत्रीवनिर्भयनिरीक्ष्यमाण मुद्गतग्रीवमुत्थातुमक्षनतयामातलापितकूप रयुगलंगलगलदमृक्पृरशारशारीरंशरामनशिरवर विन्यम्नहन सन्निकपस्थितनकाकुस्थनकृतसल्लापनपता र चमिया दुधि ।। १नशारः १ बाण याचक सभ्य 3. ॥टिप्पणं॥

मस्तोन्मुग्वमिवमयूरन मालिनंवालिनमालिंग्यताकोनमिततदुनमांगारघुनाथमि-थमकथयत॥पनाकालण्यनिरवधियनवप्रासढुंगा तांशोसहजमिवानिहारिशैत्यं ॥ तत्सर्वमनुकुलनायरन्यकर्तिमन्पापात्कथयकयंत्वयानिरस्तं ।।१४।। एवंविधप्रियतमप्यन मेतजीवांमारा क्षसीतिरघुपुंगवमाधुवुध्वा ।। वाणविमुंचमयिसंप्रतिनाटकारेश्रेयोद्भवेद्दयितसंगमकारिणते ।।१५।। साधारणीक्षितिजामृगये निपूर्वमुत्वयैवजन संसदिसत्यवादिन । शाग्यामगीतदिहमाग्यमांशरेणकोनामगमभृगयुर्दयतेमृगाणा ।।१६।। मंत्रम्यपूर्वममन स्तववंधुरेपोजेययाट्रिम कुताभयमृश्यकृकं ।। भाममायमापगम शरैगभेद्यप्राप्नोमदीयदृदयस्थलमाद्रिदुर्ग ।। १७ । नाहंसुकेतुनन यानचसप्तमालीवालीनचत्रिभुवन प्रथितप्रभावः ।। तागाम्मवजहदयाविशिग्वरभेद्याधन्वीकथंभव सिराघवमामविवा।।१८।। क्षतिपतितनयानाहं नगर्भवगणांकिमुनिरवधिमा ग्यशौर्य वज्जन्मामई। ममहदिनिरपायवर्तमानेकपाटेरघुवरयदनु मनिष्ठमेचापपाणि ॥१०॥ गद्य ॥ एवविलपंत्या हारयिताश्रुधारायाम्ना रायाः परिदेवनरवैवा प्याबुकणाभ्युक्षणेरक्षीण चं. रा. श्वासानिलेश्वकृताश्चासइवलब्धसंज्ञोवालीनिजनंदनामिक्ष्वाकुनंदनेसमागदमंगसंगिनी कांचनकांचनमालाशोकावनत प्रीवा 'कि का ० यसुग्रीवायदत्वानिजभुजबलप्रशांतासुरः प्रशांताफरभूत्॥ तत्रहासकलभुवनबहुमतबाहुवलानलालायिताहिनवलललित गंधर्वगंधार्मिधुरपंचताकरणपचाननदवा मुरव भुजभुजंगभोगनिरोधायाहिडिकायितवालवलयवालिन्विलयंस्थंगतोसीतिबा प्पाविलमुखावलीमुरवास्तस्यराजाज्ञयायथाभितप्रेतकृत्यमनिर्वर्तयामासुः।। पद्यं ॥अभिपिले तुरुग्रीवेगमश्यामपयोमुचा।। आभषेक्तुंस्थितामंघास्तन्महीमहिपीमिव ॥ २०॥आर्यार्यान्वेषणा कार्याशरदीत्यक्तमंविदा ॥कपीद्रेणार्थितोगमः किकिंधावर्तनं प्रति ॥२१॥ नयोग्यानगरप्राप्तिरित्यक्तवतिराघवे॥ सुग्रीवप्रार्थनाप्यासीरतप्रार्थनासमा॥ २२ ॥ दत्तार्जुन विकासेनधार्तराष्ट्रानि रम्यना॥तेनजीमूतकालेनदेवकीनंदनायितं ॥२०॥ तत्र ॥ आम्माकीरूपलक्ष्मीमसकदपहारत्या एकात्यातदास्ताभग्निःसुरेंद्रकिम रक्षपार्थ २६मा:धनराष्ट्रपुनाव ॥हिप्पणं॥

पिनगणयाचालिनंद्राम्जघान ॥ इथंमत्ववरंग्सटितिघनघटाराघवम्याहवोत्थामाशामाशाश्ररुपास्तनितमिषमहामिहनादंततान। ॥२४॥ उपचितजीवनधारासत्पथभाजोनिरस्नसंतापाः। भूपाइवनवमेघाःपोलस्त्यमहाबलाकुलिताः॥२९॥ ग•॥तेनकिलरघुपतिरतिमात्र दमन्युः शतमन्युशरासनशारैतरतागपांघन तरपनर यमुरबरित हारिम्मुरयाभोगांकदंबवनंपवनाकंपननिराडंबरोदंबकुटुंबामवुदकदं बकवलितांवरांशिलींध्रसंबंधबंधुरवसंधगंचिकचकुटजानिचयकवचितमहारण्यापारेषेण्यांप्रक्रिया प्रेक्षामाणोलक्ष्मणमिदमभाषत। पचं ॥ अयंकालःकालप्रमथनगलागभनरहेंयुनायनामपहरतिधेर्यजलधरेः॥ स्मराधागधारापरिचयजडावांतिसहसानभे स्वतःसंतः कथमिव पियोगःपरिणमेत् ।। २६ ॥ महाममरसूचक प्रतिदिशमनोजन्मनोमयूरगलका हलीकलकलः समुज्जभते ॥ पयोदमलिनेदिनेपरुषविप्रयोगव्यथांनरेषुवनिता मवादधतिहतकेकाइति ।। २७ ।। अंतोदरोदर विनिर्गतवारिधागसंमई मांस ॥ १ इछा दिशः शवला ५ कलहंसाः आंकारना ६ वायवः ७ मनोभवस्य A ॥रपणं।

वं. रा. लसमीरसमार्यमाणेः। आमोदवीचिनिचयेः कुटजप्रसूनैराकाशमेतदवकाशविहीनमासीत्॥२८॥ घनश्यामलपत्रस्यव्यो किकिं.का.४ मन्यग्रोधशाखिनः ॥ प्ररोहाइवलक्ष्यंतेवारिधाराधरांगताः ॥२९॥ अंशोधिपानेसलिलेनसाकमापीतमोर्वाग्निशिरवाकलापं॥ तप्तोदरावारिधरावमंतिविद्युल्लतोन्मेषमिषेणनूनं ॥ ३० ॥ गधं ॥ इत्थंनेषुधनादिनेषुदाशरथिनाकथमपिनीतेपुतदाका रकातिविजितमिवशनैः शनैर्मेघमंडलंपांडुरमभूत् ॥ तस्यचापस्यव्यापारवेलायांनसन्निधातव्यमित्यंतरिक्षा तरादंतर्हितंकि लपाकशासनशरासनं ॥ पधं ॥ रघुपतिचापघोष समयोभवितेतिभियाप्युपरतमुद्रटंघनघटाजनितंस्तनितं ॥श्वसित मरुदि रत्रविजितःकिलशांतिमगात्परिचितकेतकीकुटजनीपवनःपवनः॥३१॥ तापोपशांतिनटनास्लतलोकहर्षावर्षानटीगगनरंगतलाल याता|अंभोदवाद्यमाचरेणशशामसर्वनिर्वापिताश्वसहसैवतडिलदीपाः ॥ ३२॥ ग०॥क्रमेण वाहिनीजातंसकलंभाषिनीवानर ॥तिपणे। ॥१ वाहिनीपूर्तिमसहमानमिवतनिमानमभजन ॥ दुर्दिनापायलकायामपिराजहेमनिःशंकसंचार संभाविष्यतीतिमत्वा किलभूभ्यामपिसम जनिराजहंसनिःशंकसंचारः॥एवंप्राषितायामपिप्रोषितजनशेमुषीमुषिप्राषि।पधे। कामक्षिप्तप्टेषत्कभिन्नहृदयाछेद्रप्रणाली गलन्मेत्रीसारलघोप्रतिश्रुतगिरंनिर्बोदुमप्यक्षमे।सुग्रीवेचिरसस्थितां शमायतुंरागांधतांतादृशी किकिंधांद्रुतमापकोपकलुषोरामाज्ञ यालक्ष्मणः॥१३॥ ग•॥ तत्रसोभित्रिरतीवरुष्टः प्रविष्टइत्यंगदेन विज्ञापितोप्यनंगसंगरसंगतपरिश्रमादजातजागरः सुग्रीवस्त। नित्राससंकुलितसकलप्लवंगकुलकिलकिलायितेनप्रद्धासचिवयोःप्लक्षप्रभावनाम्नी प्रभावेनप्रकृतिप्रपेदे॥ तनस्तास्मन्सुप्रीवेरा घवरोषस्यकारणनिरूपयनिसातमुरवारतहरिन्मुरवोभूल्लक्ष्मणज्याघोषः।। प• ॥ तत्रासनंदुतमपास्यपतिःकपीनांतत्रासनमवदनो घनचापघोषात्।। संतोषपोषमिवभरिभजन्भुजंगःसंतोष नाशपिशुनानरुणालघोषात् ॥ ५४॥ग०॥ततःप्रतिश्रुतकार्यस्यप्रोत्सा ॥हिः वार: जलानर्गममार्गः H परिप्पणं॥

चं. रा. हनायप्रणयकुपितेनावात्राप्रेषितएपइनिमारूतिना धार्यमाणधैर्यः रूग्रीवः सोमिसिांत्वयितुं नारांप्रेषितवान्।। प० ॥ द्राग्वारुणीभजननिहु कि० का. नराजतेजोनिश्रांततार मुपशांततमोविकारं । पूर्वाशयाविशतिसत्पथभाजिभित्रैसत्यंनिशांतसममस्यानिशांतमासीत् ।। ३५।। ग • !! सानु रामारामानुजमासा घचैवमवोचत्॥प.॥प्राचीनंव्यसनंसरेंद्रतनयाज्जातंवनेनाम्यतः मनीरस्पनिराकृतंरखररिपोर्बाणेनसालच्छिदा अद्यास्यव्यसनंतुपंचविशिरवादासीदुपेंद्रात्मजासोमित्रेतदपिप्रशांतमभव ज्याघोषमात्रेणते॥ ३६॥ गधं ॥ तदनंतरंतारासांत्वन प्रशांतकोपेन सौमित्रिणासाकंतपनतनयः सविनयमाश्रित्यदाशरथिंप्रांजलिर्व्यजिज्ञपत्॥ देवकपिबलमखिलमखिलकुलाचलनिलयम निलतनयेनाहूतंपुरुहूतइवपुलोमजापहारिणबलाभिधानमनुल्हादरावर्णरणे हनिष्यतीति ॥ ततः॥पथं ॥ ककुभिकुलिशपा मैथिलींनांविचेतुं विनतमथदि शायांमारुतिंतभर्तुः ।। वरुणदिशिरुषेणंयक्षराजांचितायां रितिशतबालिंचप्राहिणोद्दानरेंद्रः मदिरा पश्रिमदिर २ मूर्य मदिन मंदिरं ४२ परिपणे गय॥ तदनुदिनेषुकेचिद्गतेषु ॥मा सानिपातना नही नियतमुदग्रदंडः फग्रीवइनिसत्वर मितरेषादयंतर प्रेपिनेधुनिन पुलवंगवले पिटपातहरितिप्रेषितामा सातजांबवदंगदनलालप्रतियोष्यलब्धनातोपलब्धयननय नाशकुपितकण्यशापनिःशेपितचराचर मपरचितचारप्रांतारंकांतातीर्खाकांतारेकम्मिंश्चिदकरमेकं निरीक्ष्यरक्ष: पतिरिति रितिवुध्या युद्धायसन्नडाबभुवुः॥ प०॥ निशि चरपतिरित्यवेक्ष्यरोषादशानिनिपातनिभनता इनेन । अमरहित मनूप्रत्यदैत्य फरहितमेवचकारवालिपुत्रः॥ ३८ ॥ २०॥ तत स्तारेयवचनात्ततइनोविचित्यनिकटगिरिसानुशयाःसानुशयाः सलिलाशयाजलचरपतंगपतनात्पतनानुमीयमानपल्वलोपशल्यं किमापविलकुहरमवगायकंचनकांचनमयंमयमायानिर्मित पिहिताशानभा भागविहिन तपोभंगायेसरांगनायेहेमायेंद्रहिणेन वि। तीर्णमेरुसावर्णिदुहित्रास्वयंप्रभृया छताव नंवनोदेशंअविशद । ततः कृतानिध्यायाः स्वयंप्रभायाःप्रभावेन बिलादुत्तीर्णानांस ॥ सिणदिशि २ रावण: देन्याहितं प्राणरहितंच पश्याचा प युक्ताः H श्णणं चं. रा० कि..कां.४ मयातिपातेनपतिष्यनिरुग्रीवदंडइति विकृतिमुपेन्यसंगतमनोगदेनांगदेन पवनतनयवचन प्रत्ययप्रत्ययानीत प्रकृतिनासह प्रायोपवेशमुपेयुषाप्लवंगपुंगवानांपरिदेवनकथाप्रसंगेन जटायुपोनिधनं निशम्यविंध्यरंध्रा हि हितसंपातः संपातिर्नाम गृध्रराज स्तानेवमवादीत् ॥ पद्यं ॥केयूयमक्षयबलेप्यभिधायपापंवत्सेजटा युषिममश्रवसीदहंतः। तस्मात्पुरा किरणदाहितपक्षयु ग्मंतिग्मांशुमुष्णवचसाशिशिरीकुरुध्ये ॥ ३९ ॥ गयं ।। ततन्तःप्रस्थापितवृत्तांतः संपातिःोषितायुपेजटायुषेनिवापांजलिंनि हत्यपुराकदाचिदामिषान्वेषणायप्रेषितेननिजसुतेनरूपार्श्वनाम्ना समानातं महेंद्रमहीधरंप्रनिर्गतदशवदननीयमानजानकी परिदेवनंजानानःसूक्ष्मचक्षतःपुनरेवमवोचत् ॥अलंकातर्येणलंकाभिधानायातुधानराजधानीअधिवसतिसीतादशवदननीतातच गजंतुभवतः॥१०॥ किंच॥दिवाकरप्लोषभवांममातिनिशोकरोनाममुनिर्निरस्यन् ॥जगादव कार्यमहार्यधैर्या क्षणेनतांत्य ॥रणों nit २वाह थराजपत्नी ॥ ४०।। इतिबुवाणंकृतसोहदंतं संपातिमा टस्अपरावरज्ञं । प्रहहर्षाः प्रथितप्रभावाःप्रतस्थिरेवानरयूथनाथाः॥४॥ पर्याप्तंप्रमदमुपेयुषांकपानांपाथानां दशमुख मार्ग मार्गणाय॥पाथेयीकृतकपिराजशासनानापाथोधिनयनपयातिथिर्वभूव ॥४२॥ सत्रामपुत्रारिशिलीमुखानास्मृत्वागणस्तत्रवलीमुखानां ।अपामपारस्यनिधेश्वपश्यन्नवाङ्मुरयोवक्तुमवानरयो भूत्।।३॥ग.॥ तदनुवानरसेनामेनामवार्यमाणकातर्यामित्थमकथयदंगदः॥प.॥ किमितिभजथमोनवानरामानहीनाःसगररचितकूपोलंघनेकुंठि ताशाः॥अकलंभवलेांदुःशमवाडवाग्नेरनेवधिमयशोधिंकिंसमर्थात्तरीतुं ॥४४॥ ग.॥ ततःपारावारपारीणतायामात्मशरि यत्ताप्रत्येकंकथयत्सयूथपेनिर्दिश्यांजनेयंप्रभंजनसंभक्जांबवानभिहितवान्॥१०॥ हेवीरायूथनाथाःपरिणतिपुरुषाकोयमासीहि पाद: कस्मादस्माकमेतज्जलनिधितरणेशक्तिरेतावनीति।स्मृत्वाराज्ञःप्रतिज्ञामयमनिलसुतोलंघनायोन्मुखश्रेझेदः प्रादुर्भवेतिक ॥अधोमुररः २मोनमुरतः अमर्यारं पारगामितायो चं. रा.थयतपयसामास्पदेगोप्यदेवा।। ४५॥ उदपतदुपभोक्तुंमंडलंचंड नानो परिणतफलबुध्या वालभावेपिसोयं ॥ तदनुकुलिरापात किं. कां.४ कण्णगंडायतस्मैवरमादिशादमेयंवायुतृत्त्य विधाता।। ४ ।। इत्थंजांबवतापरावरविदासंधुक्षितप्राभव कृत्वाहिमुपेयुषास्तव पात्रविक्रमप्रक्रम॥आरुह्याद्रितटंयथोचितममोसंमान्यसेनाधिपानासन्नानथसंननाहतरितुंवारानिधिमारुतिः॥४७॥ इतिश्रीविदर्भराजविरचितेचंपुरामायणेकिष्किंधाकांडः समाप्तः॥ ॥ अथसंदरकांडः॥ ॥पानतोहनूमान्दाकंठनी तांसीतावितुंपथिचारणानां। महेंद्रशैलस्य रवगेंद्रवेगःप्रस्थादुदन्यास्रथमान मानः॥१॥ ग० ॥ तदानीमुदन्बदुल्लंघनदृढतरनिहित चरणनिष्पीडनंसोदुमक्षमःक्ष्माभृदेषनिदोषनिःसरनिर्झरोघतयानिरंतरनिष्पतद्वाप्पपूरइवइतस्ततोचिनन जीमूतदस्यं दत यापारिप्लवशिथिलधम्मिल इवसंत्रस्यमानकुंजरयूथतयासेजातश्चयथुरिवससाध्वसतयाधावमानहरिणीगणचरणकोटिपाएं वर्धित शोषितुं नोडूनधातुधूलि पाटलितविकट कटक तयाक्षरित शोणित इवतत्क्षण प्रबुद्ध कंठीरवकंठरच मुखरितकंदरतया सताकेंद इव परिसर गहरा निरीिसनिः सतसरीसृपतयानिर्गलितांत्र माल इव पूर्णमानतरुविटपकोटि ताडित जलददस्य दितसीकरनिकर कोरकता कार तय समुफ्जातवेदइवस्फुटित तटोपल पतनदलितकीचक सपिरसंमूर्छसवन फूत्कार परिपूरित गगनतया प्रवईमानोर्ध्वश्वासइव वचसाम विपयंदौस्थ्यमभजत॥पचं॥रुवा मारुनिलंघनोस्थितरैया नत्रानुयात्रांतत: पर्यायासतता महेंद्र गैहन क्षोणीरुहाणां ततिः ।। मध्येवारि निधि प्रकाशित शिरवासेतो: सने भाषिनः सूत्रन्यास निरवातशंकु निवह मांति पयोधौ धौ ॥२॥ पक्षा भिघातरय रेरित वाचि मालः पाथोनिधे पे वननंदन रिश्रमाय। उत्तुंगभंगकुल कौलितना कलोको मैनाक भूदुद गंभतसंत्रमेण ॥३॥ तत्रयात्राप्रत्यूहःप्रत्युद्धृत इति वक्षसा नमधः पातयित्वाप्रयातमेनंसात्वयहिरण्य ना भोपभाषे॥ पा॥ सागरेण लतज्ञेनतवाध्वश्रमशांतये॥ माझते प्रेरितोसम्यत्र सौम्य विथ टिप्पणं १सिंहः २ सर्पतया गान् ४ अरण्यं ५स्नूमान् ६ स्पर्शित: ६ स्पर्शित: ७रिघ्नं ॥

चरा म्यगम्यतां ॥४॥ तवपित्रापरित्रातः पूर्वं पर्वत भैदिनः।। तस्मान्नास्तिविपक्षोत्रस पक्षइनिमाभज।।५।। गचं॥ एवंप्रार्थयमान मनं संमान्यका सं• कां०५ ४५ यंगन्यागते सति हनूमति॥पघं। अवलोक्यहिरण्यनाभ मब्यौ बलमानंबल मान माथि व ज्वः ॥ शतमन्युरपेत मन्युरा मीपवमानात्म- जसेवनादमुभिन्॥६॥गा। तदनुयथा पुर लंकापुरं प्रतिधावतो हनूमत: सरणि मरूण देरुण मारथे: पदवीं विंध्यइव वदनंव्यादा यहिरसन जननीरंहसासरमा॥पञ्।। उ भितस्यतर सामग्सा विजेतुं पादौ पयोधिकलिनी पव मानसूनोः।। तस्योनमांगमभवद्गगना सवंतीवीचीचयस्वलितसीकर मालभारि॥७॥ ननुतनूहत्य नदाहनूमान् कृत्वावगाहंजठरे तदीये॥ ततो विनिष्कम्यसक्रपाणेस्त्रि विक्रम स्यक्रम मेवचक्रे॥ ८॥ भूयोपिसोयरघुनाथदूनश्चिच्छेद गशुनरवरे: खेरागैः॥ नृसिंहरंहाः पथिसिंहिकांगंछायानिरोधादुप पषमन्युः॥९॥गा तदनुपारावारस्यपारेलवमान शिरवरिणिलंबमानतनुलंकापुर हार मासाद्य नितांतचिंता तंतुसंदानितांतः टिपणं १इंद्रात् चलं सूर्यस्य विष्णोः ५ नष्णांयः ४५ करणोभूत्। वानरसेनाकयंतरेदिममंतरायवितन्नमुदन्वंतं तरतु नामकथमुपयानुयातुधानराजधानीमिमांसर्वथावितथ मनोरथोदाश रथिर्मोपीछतार्णवलंघन केवल महमभवं जीवति वानवतिनजानामि जान की मिति। ततस्तत्रभवन सीता मवजिगमिपुरांजनेयःप्रच्छन संचारहेतो रस्तमयंगभस्तिमालिन: केवल मभिललाप । तदनु शातम रव स्यनिक्षेपचापस्य प्रन्यासीदतित्रयोजन वेलेतिचेतसेकथयि तुमिव प्रतीची दिशं प्रविशति भगवतिभास्वतिगगनतल मिदमपरमहीधर कटककांतार समुद्भवदावपावकशिखा श्रेणिभिः किमिहशो गिनं अथवासमीपसमापतत्पतंगरश्मिदृढ तर वेष्टनानि ब्यूतानललट तपनोपल जालसमुल्लसज्वालापटले: किमा पाटलंआहोस्विदा गता पमित्रायमैहार्पम प्रदातुंप्रमुदितचेतसाप्रचेतसा तूर्णमण वोद्गीर्यमाण माणिक्य किरणे:किमरुणिनं आहोस्पित्तारापयतरंगिणीस लिल मपियसितु मुलंभितम्य चरमसा गरो वाग्न:रविः एजेन किमिहरजिन मिति सकल जनस्य मंदेहसंदोहंसंदधान संध्यागगेममुदंरिते रिप्पणं १वरुणाय २ महामोस्य सं. कां०५ चं रान सरसीरुह श्रेणिपत्रपुटकपाटपिधानास प्रतिकुमुदवनं मकरंदभिक्षामटसमेधुव्रतहिजेषु विकर कुंचलयकलिका कपणकषायेषुमा ५६ पंचायुपु ततइतःसंचरसतिमिरेषुकालागरुधूमस्तोमश्यामलितेषु दिक्पाल पुरगोपुरव्यूहेषुपनिकमलाकरंखिन विश्लेष वेदना पूर्वरंगेरयांगविहंगानां दीन कारेनक्षत्रमालालेहते गगनमतंगजे।प। आरिभूवपूर्वादेभंगेभंगारजीवितं । नमस्तमाल का तार कुठारः शशलांछनः।।१०॥ तेत्करास्त मसारुहारेजिरेगगनाजिरे॥शेवालयसंच्छन्नाःसरसीव विसांकुराः॥११॥ तस्मिन्यदोष समयेसहसाहनूमा-कीर्ति छटाजवनिका मपनीयशत्रोः॥आनिर्वभूवर्स मनःपरितो पणायलंकाप्रवेशनवनाटक सूत्रधारः॥१२॥ गपं ।। तत्काले लंकाधिदेवता मात्मनासह विग्रहं विधातुंगृहीत युवतिविग्रहांमार्गस्यार्गलीभूयभूयसातर्जयंती निर्जित्य तया वानरररर तावझोपॉनिजविलयंसरसिजासन शासनादावेदयंत्या विहितानुमतिर्मारुतिले काया मरिकल मेव मेथिलीविचिन्वतिचक्र रिपणं मराः कमलं किरणा: ४ पंडिताःदेवताश्व वर्तिनः प्रासाद माससाद॥ तत्राप। एषाराक्षससार्वभोमन गरीरक्षश्चमूरक्षिता तस्येदंसदनं विमानशिवरैधिाण मात्रा वलिं।। एत सुष्पकमाहतधनपतेरिस्पाइरान्मारुतेस्तत्रादर्शयदिंदुदीपकिरणप्रयोति ताशा निशा॥१३॥अपिच॥ आदित्यः कृतकृत्य एष भविता सीतापतेरीदृशंसाहाय्यं विरचय्य कीर्तिममिता मादि मनासूनुना॥ इत्यालोच्यतदा किलस्वयमपिरल्या नि सहीतुंपरांलं कायारघुनाथ दूतसरणी चंद्रेणदीपायितं॥१४॥ गयं।। एवमेव पर्यटनस्वप्रकंदरीसौंदर्यमुद्रां निद्रयाप्यतिशय्यशय्यारहेकत संवेशं वेशयुवती परिसृत मवरोधवधूजनमप्यनिरोधेन निरीक्ष्यतत्र वितथमनोरथोमारुतिरिचितबहुविधचिना प्रकारःप्रासादादवप्लुतःसनशोक पनिकाया मपि मैथिलीमन्वेष्टुमभीष्ट देवताप्रणाममतनुत॥पयं॥ असोजनकनंदिनींततइतो विचिन्वन्क्षणादशोक वनिका म गाद पगतान्यमार्गावमः॥परामशिलषनातिंशमधनोयथा निर्ममस्यीमखिल किल्विष प्रशमने कदिव्योषधि।।१९॥ग०॥ततस्तस्पां टिपणं वेदत्रयी चं० रा. नागपुनाग ताल हिंताल तमालहतमालसरल बकुल तिलकामलककुटज लिकुचकेतककंकोललवंगविकंकतकदंशकोदुंबर कपित्थाश्वत्थ सं.कां.५ कुरबकमरुबक कुंदतिंदुक चंदनस्पंदनचंपक चांपेय पनसवेतसपलाश पाटलाप्रियालपायेरने के रनोकह निवहेः परिवृतांपरिश्वमन्नानी कष विटपनिविडित गगन प्रपंचांकांचनकांचनमयी शिंझपामारुरोह॥पद्यातत्र तत्सत्रसंछन गात्रःपुत्रोनोस्वतः॥न्ययोधदलसंलीन जनार्दनदशांदधो॥१६॥मलीचूतवना दिवस्मुहि वनेम्लेंछेनसंस्थापितांमालां दैवकुलादिवा मिषधियाक्षिप्तांश्मशानेशुना॥देवी माश्रम तस्तथास्वामयनंनतंचरेणच्छलादानीतामपनीनवेषस्वनामालोकयन्मारुतिः।। जाग॥पुनरयमेवंचिंतांतनानापाएनाकिनारपुपतिःपरियाधैर्यसमाणन वसतीतिविचित्रमेतत्॥ज्योत्स्नांविनापिनिवसेभिशिशीतभानुयायांविनापिनिवसेदिवसेश्वरोपि॥१८॥गद्य। एवंचितयताहनूमतानीते निशीथसमयेनिशीथिनीनाथे चरमगिरि शिखरोपकंठसेवासमुत्कंठमानेदशकंठस्तुनिदाशेषेणस्मरपहारेणचकलुपीरुताक्षः सर टिप्पणं पायोः २देवालयात् महरिनंदनचर्चयाजानकीदर्शनेच्छयाचप्रकटित रागःवैकक्षमालयामुकुट तटरत्नप्रभयाचतिरस्कृतनक्षत्रमालःशनैःशनैरविश दशो कर निका । पयं। रजनिचरमभागे वारसीमति नीनांकरतलकलिताभिर्दापिकामार्जनीतिः। दिशिदि शिपरिसृष्टं यत्तमस्त समस्तं हृदयमब जंगाहे केवलंरावणम्य॥१९॥सोयंमदांधहदयोरघुवीरपत्नी सीमंतिनीति हननीतिरवापपापः॥आमूलपल्लपिनकोमलसल्लकीतिचे तान पायक शिरवा मिवारणेद्रः॥२०॥ गयं। एतद्दर्शन वेपमान तनुलतामे थिली का पुरुषविषयपरुप वरनपारंपर्यंणविदीर्यमाण हृदया हृदयदयित शोर्य प्रत्ययाद मुमेवतृणायमत्वातणमंतरतःहवास्थिता पर्यभाषत॥अयिभोसकल समाचार प्रतिधानिसः परमेष्ठी ननु कुलगुरुर्भवत: परकलत्र गात्रनेत्रप्रसक्तिरप्यनिरपत्र पांजनयति गोत्र जातानांभूयोपिपंचवटी परिसरममुंजनंजन इवानुकू लः कूलोप कंठ परिविष्टांना व मिव यदिनयेथाः॥ तवा पिदयते नियतं मदीया जॉपि तेश: साक्षाजोरिने शोपि त्वयिदयालुभवेद्दाशर ॥ टिप्पणं निरस्तं विवेश नारी ४स्ववंशजानानां ५प्राणेशः १ यमः १८ • रा. थेरजेय यमेव्याःपात्रमपिभवितासि॥ किंतु।रवरप्रमुख निशाचर बलमथनममयसचिरल प्रसाद व मा पंक पंकिल मुरव मार्य पुत्रस्य शिली सं.का. मुखभयंतमंतरेण कःश्रद्दधीत निजहृदय गलितरुधिरधारयाप्रक्षालयितुंअथवाजनस्थानसमरादारस्यसमरा भावा वह तृषि तानां सौमित्रिपत्रिचात कानांवदंग गलि तशोणितांबुपारणांत वापनयघनतश्वेत्कःसमर्थो निवारयितुं॥पयं॥ अथनिशिचरना थपंचवाणा व भिन्नहिजनक सतायाःप्रापदे का पि वाणी।। जनमुपनत मृत्यु पंचवक्राहिदष्ट विशतिहत विषाधेरोषधेः किनु शक्तिः ॥२१ गय। एवं जनक दुहितुरवधारणा फणितिमा कर्ण्य कोपपराङ्मुखोदशमुपस्ताम भि तो निवसंतीरारक्षिकाराक्षसीराहू या वत्यश्चतुर्भिरप्युपायै रेनांममा वश्यं वश्यांकुरुध्यमियमननुकूलाचे दिमां हताशांप्रातराशाय महान संनयंत त्या दिश्य निशांतेष त्यासन्न निशांतमेव विषेश तदनुभीषणीक्षणक्षणदाचरीणां वाक्यदोषोन्मेषणान्मुकुलित हृदय पुंडरीका पुंडरीकयूय परिव !! टिप्पणं १अवर्षणं तसारंगांगना भंगी मंगीकुर्वाणागीर्वाणतरुणीवापबलाहकंधराप्रपन्नाजनकनंदिनी चिंता मेवमकरोन्।पा। नूनविदिनरनाने जटा युषिगतायुपि।। मामिहावस्थितामार्य पुत्र:किन्नावबुद्ध्यते॥२२।। आहोस्विक्रव्यादमायया विपर्यस्त प्ररुते:काकुल्थम्यकिमुनाम्या संजायते॥अथवा।।पय॥ न केवलं मामहर दुरात्मा कृपांचरामस्य निसर्गसि हां।। इदंनचे संश्रितल्पल:किंभचन्मनूष्णींज गदेकवीरः।।२।। गा इत्थं विलयरघुपुंगवंचिंनयंतीहछान्मूर्छामगमत्॥प०॥निशाचरीस्ना निरचयशालांनिर्भर्स यंतीनिभृतंविधा य।। अम्बनलो कोम वमात्मदृष्टंदुःस्वप्न मेकं त्रिजटाजगाद।२४।। किंच। उपघ्न रक्षम्य परीक्षभावादुपेत्य पृथ्वीसुचिरंलुरत्याः॥नक्तंचरस्त्री मुबकर्शिताया सीतालताया त्रिजटाजटाभूत्॥२५॥ग०॥ नदनंतरमात्मत्यागायस्पृहयंत्यां मैथिल्यांमारुतिरिय मनुक्षेपणीया नपम्पिनीनीतिम मुंचंतीनि चिनापरिगृह्यनैदीयानस्याबभूव॥ ततः॥प०॥देव्या दशानन वचोमयवदीर्णकर्णातरवण विरोपणभेषजानि॥विसंभणा- ॥टिपणं॥ १देवांगना २ आश्रयनरोः अंतिकस्थः ४ विश्वासार्थ २ चं० रामयमन्वयसंगतानिगमाभिकीर्तन मधूनिशनेय पिंचत्॥ २६॥ ग. तदनंतरंसमंतात्प्रसारितनयनाजनकतनयातस्यांशारवायांशारवा मृग सं• कां०५ नुडीक्ष्यचकित हृदयादुःस्वप्नबुध्यासलक्ष्मणायभभद्रमाशंस मानाजन मि मंदुरा पस्चापंम्मनः कथमा नुयादितिवितियमानामायास- माया तनै त पति बुध्यातम्मान्मारुतपुत्रानबास।सोपिसमवतीर्यवचन वैचित्र्याज्जनकपुत्री प्रत्यापयनांजनेयः कृतांजलिय॑जि ज्ञपत्।। प०॥ कल्याणिनीबवेगेनन्वहियोगेनताम्यतः।। गघदस्यदूनं मामन्यथामाम्ममन्यथाः॥२७॥ त्वयासह पस्थितचित्त रत्ति विभाधरीकोकममानधर्मा। वचोब्रवीन्मेथिलिमन्मुखेन त्वां कोशल कोसलराजपुत्रः॥२८॥अपिच॥ शिरसातवसोमिविरकरोदभि पादनं। अपच्छन्सोपिभद्रंत्या मधिपश्च वनौ कसा॥२९॥ग०॥एवमभिहितया तयासंभून विलंभयाभयान पेतयानावदनुयुक्तःपवनतन यो गालिमरणकारणसमावस्यमव्य मारख्यायचेतसचेतइवसंततसंनिहितरामनाम कमंगुलीयक मस्ये प्रायसापामारख्या य ॥ हिप्पण।। १वाल्मीकिचित्तमिव ४९.

हस्यपवनान्मजदीयमानरामांगुलीयकश्लिोकनवासरस्य।। सत्यकलाशततमीमपिनैवभेजेपाणियहोत्सव दिनंजनकात्मजायाः॥३०॥गाननम्न जानकी निःसीमहर्षावभाषे॥ महाभागसर्पयास्यदुरात्मनःप्रत्यासीदतिमृत्यस्तथैवमनलाभिधानयाविरिषणदुहित्रामपंचवमात्राषितया भाषितं। अयमप्यनार्यशीलस्नुरीयमुपायमंतरेणममार्य पुत्रम्यनसमर्पयिष्यनि।। नियनमहमपिमामादूनशकुयां प्राणाधारपितु मिनि ।। एतदाकर्ण्यमारूनि महानुभावेमामेषी भयंतींवहनेवपूर्ण मुलंपितसागरोरापवरणसरसिजमुपयास्यामीत्येवमाममथसमर्थ येथाइत्य भिधायाप०॥ महामहीध्रसध्रीची मोयरहिमुपेयिपान्॥ ययानूनमपांगशिः कुत्या तुल्यां विशेदशां॥३१॥ अथनमवाचमाजनकगजमता मुदिताकिमुतवदुष्करंचरणलंपित वारि निधेः अपितुमया सह प्लवंगपुंगव याम्यमिचेदियमन पापिनी परिणमेदवनःपदवी॥२॥अन्यच पातिव्रत्य हुताशनेन यदितं कुर्या महंभम्ममान्सत्यं दाशरथेःशरस्यनभवे दात्मा चिना पारणा।। किचे तम्य यगोनिशा पतिरपिप्रम्नानका ॥टिप्पणं॥ १महापर्वतसरशी चं. रा० तिर्भवेत्तस्माच्छा सिनगवणेरघुपतोयात्राममयम॥३३॥ ग०॥ एवंव्याहतःपवनसतःसीतांपुनरभाषत।।प०।।मायामृगेणतवमैथिलिवंचिता || सं. कां.. यः शारवामृगेणपुनरागनिरित्ययुक्त। एषाकथापिभुवनेविदितायदिम्यात्कानामरामधनुषःप्रथिताप्रशस्तिः॥३४॥किंबहुना।।गातदेव चिंति तं यदहराघवटहि ण्यास्तदेव निश्चितंयत्सदृशमीदशस्य समाचारस्यनदेव प्रकाशितं यदनुगुणरावणापराधप्रतिक्रियायास्तदेवानुमोदितंपदा नुकूलं कुलवधूशीलस्यतदेवकथितं यदुचितं क्षत्रियाणीवाणीक्रमस्येति बहुशःशस्य सर्वथारामलक्ष्मणोलंका भिमां बाप्तापिति जानकी जानीहि जनमिम मनुजानीहि प्रस्थानु।। किंच।। काकु स्थेन विदितपूर्व किमप्यभिज्ञानंदीयतामिति ।।सातु दीपं निश्चम्य निश्चित्यपुरावलु चित्रकूटतटवने तरुणतरतरुरमणीयतयामंदीहतनंदनवैभवेरघुनंदनोपधानीरतोसंगायाममपयोघरपरिसरेवर तरनरसरामपिर- चितविदारणंधाराधरनामानंकारपुपनिरवालोकयत्॥ कुशरूपकुशैशयासनास्त्रंपिजहोवास विवायसेसीरः।। अथतरूपयाहनातिमात्र ॥ टिपणं। संस्युत्य २म्तननिकटे ३ब्रम्हास्वं ६.

धिरजीीसदधोयथार्थसंज्ञा॥३५॥ गासेपापरिचितकथाम्मरणाहि गुणदुर्दशाकेशपिनहमपरमिदमभिज्ञान मुन्मुच्याप०॥डामणिकपि बरस्यददोदशास्यसंत्रासपूजिनमहानिशिरवंरुशांगी॥आदायतं प्रणतिपूर्वमसोपतस्थेमाणिस्यगर्भवदनीर गतुल्यबाहुः॥ २६॥ ग०॥ ततः छतकस्य एव विनिर्गस्यनिजागमनंनिशाचरपते:प्रकटयितुमशोकर निकांप्रबजप्रैजनान्मजः॥पावहत्येःशोरचानामवनतिमतीव प्रकटयन मार्गेणावाम्यन्परिकलितरंगःसुमनसां। रिजानांसंत्रागंश्रुतिमधुर वाचांविरचयन्नयलकोद्याने दशवदनलीलामतनुत॥३७॥ ग०।। तदनुसरभसमारक्षिकरक्षोगणनिवेदित प्रमदवनकदनकुपितदशवदन प्रेषितापित पति किंकरभयंकरान्ग्रहस्तपुत्रेण जपूमालि नासह निहत्य चैत्यतोरण मुपागतपतिहनूमतिपुनरपि निशमिता मित निशिचर गणमारणोरावण:सचिवान्पंच पंचाननपराकमान्प्रह- स्तप्रमुवान्वलीमुख जीवयाहं एण्हीध्वामि तिपाहिणोत्। तत्रतानपिपंचतांनीत्वा तोरणपरिपेणमुहुर्मुहुर्दाशरथिदासोह मित्यात्मानमुद्दी- ॥टिप्पण। १शिरोरलं २वायुपुत्रः २ वेदशारवानां तरुस्कंधानांच ४ देवानां पुष्पाणांच ५ महीसराणां पक्षिणांच चं. ग• पयंत हनूमंतं नियंतुंनिखिल रक्षसामध्यक्षमक्षकुमारमाक्षिपत्॥पनावससंघट्टचूर्णीकृतकनक महाभिनिवेन्योन्थधूल्यनक्षत्राणा मकालेम|| सं०का ० ५ रणिमरुण यन्वीरलक्ष्म्यासमेतः।। रक्षःशूराख्यशागक्षितितलफलक क्षेपणीयान्हनूमानक्षेकी डां विधानुदशमुरवनगरीचत्वरेतत्वरे सो ॥३८॥ गय।। नक्षणक्षणदाचसणा मनि मिषिनामेव निष्पादित तदंग निप्पेषक त्यश्चैत्य पासादमुसाटिनस्तंभजातं जानवेदमा दग्थ्वाभू- योप्युपाधि त तोरण:समीरणसुतोवभूव । एनमपित्तांतं श्रुत्वा कुपितस्यपिशितांशनपतेर्युगपदे वनिपेतुः पुरेसेवामजितिममिति हे तो विशतिरष्टयः।।प.अनिमिषभुवनेवायोम्निवाभूतले चासमरसुपगतंत्रांवासितुंकःसमर्थः।। इति ति रचनेनश्लाघयन्मे घनादं पवगमिहनये तिमाहिणो दाक्षसेंद्रः।। ३९॥ नेतुंशोकरसै निशा चरपतेर्हेतुंचमूरक्षसां तस्यांतःपुर योषितारचयितुंमानं विनारोदने । सूर्याचंद्र मसोःप्रवेशविकलांलंका पुरीमग्निनाशकिर्तुममुष्यवासवजिनाजातोरणम्नोरणे॥१०॥संग्रामंदुर्दिने नस्मिन्जहर्षशरवर्षिणि, ॥टिप्पणं॥ १रावणमनः पाशांश्च २ रावणस्य २इंजिति ४ स्तुतिवाक्येन ५१ वहीं व मेघनादेन मेघनादन मारुतिः॥४१॥गातहनुयातुधानप्रबलप्रधान निधनकुहोत्रिविधायुधवेतथ्यं विमृश्यस्जियश्रीसगंधं गंधवाहनं दनं चतुराननास्त्रेण बबंधदशकंधरात्मजः॥ तेनदिव्याषेण विवशशरीर मे पिशिताशनाः ओणवल्कलेपंधुः॥पासमारूते: तपा- शजन्माबंधोभवइंधनमोक्षहे तुः॥ पुरापुलस्त्याचयपासलेनबंदीनानांमरकंदरीणां॥४२॥गातदनंतरमितरहननासहनया निजाद्भुतस्यदि व्यावस्यमभावविभावयन्विभावरीचरपतितनृजःपवनतनयंनिजपितममीपमुपनिनाय॥पासो यंददर्शदशकंधर मधेकारिलीलादितोलनपरीक्ष तबाहुशौर्यं ॥ बंदीहतेंद्र पुरवार वधूकरायव्याधूत चामरमरुञ्चलिनोतरीय॥४३॥आपाटलाधरपटांतविराजमान दंष्ट्रामहःप्रसरशारशरी र कानि॥ संध्यांवृदांतरितमथ्यसधा मयूख रेखा भिराम भिववास व नीलशेलं॥४४॥ संग्राम केलिपरिपट्टनमनभन्मदिग्दनि दंतकनमुदभ नांतरालंछायात्मनाप्रनितरंग विराजमान सीनाशमंडल सनाथ मिवांचुराशि॥४५॥ निःश्रेयसः प्रणयिनी परीनिरोकोक्य पापपरि- टिप्पणी १ इंइनिना धनशदनच शिवः र प्रतिबिंबन नेजः चं. ग. पाक मिवात्तरूपं। सूर्येदुपावकमहामित पोचलेन जित्वा यथेष्टमभिषिक्तमिवांधकारं॥५॥सोपिप्लवंगममवेक्ष्यसमीरपुत्रविवीयमाणहृदयः सं का पिशिताशनेंद्रना कैलासशैल चलनागसिशापदायीनंदीश्वरःस्वयमुपागत इत्य मस्त॥४७॥ग०॥ ततःप्रहस्तेन विहित विविधाने योगःप्रत्य- भापत रावणंमारुतिः॥ अयमहमहामधिपतिकुल तिल कस्यसत्यसंधस्यपितृनियोगसमुपनतवनवास निरतस्यशूर्पकारातिवाधित र्पणखामामवैरू प्यस्यकुप्य स्वरप्रमुख निशिचरबलपलालजालकल्पानलकस्पशिलीमुखस्यकपटहरिणहननसमयसमुषितदारावेषणसं जातसुयीवसव्यसमुखातवालि कंटकस्यदुर्घत्तक्षत्रवंशवनपवनसारयेस्तपोनिधेर्जामदग्न्यस्यभुजबलावलेपलोपहेतोः श्रीमतोहाशर थे तोहं सीतामार्गमार्गणायदिशिदिशितपनतनयषितानां वानराणां एकतमःममुहलंघनअंपालस्तवनगर प्रमदाबनसीम्भिरपुर धर्म दारायणम्य प्रतिधारूर्मदीयमागमप्रकाशयितुं मथिताशोकवनिकानोकहनिवहस्चद्दर्शनकुतूहलेनकेवलम् भूतनैर्ऋतलेतातंतुसनहनस्त ॥ रिप्पणं॥ १पा २वेगवान् २ऊर्णनाभतंतुबंधनं अ वपरिसरमुपासरं॥५०॥ आनाकलोकपरिकीर्तितसमरित्र मत्रोपरु ध्यरघुवंशपते:कलत्र। वेतानवेदिजनितं परमानबंधुवस्त्रेणकदमविनीत कथ्यतेयाः॥४७॥खंती पिशिताशयारणमुखेमोमि विपविक्षतंत्वगात्रंपरिनःपतत्रिपरिषछत्रछदिमागमत्॥ दापोलस्त्यपुलस्त्यवंश विलयेसंभाषितेखत्हतेकांतानांनयनांत वात सलिलंमाभूम्निवापोदका बडादरोपिपरदार परिग्रहेत्व मिक्ष्वाकुनायककलत्रमनार्यमागाः॥वा ताशनोह मितिकिंपिनतासुतस्यश्वासा निलायभुजगःस्पृहयालुतालुः॥४९॥बाहुचंदन निषंगकोटरानिर्गतोरपुपतेः शरोरगः॥प्राणवायुमधि नीततारकंकालयापनमपास्यपास्यनि॥५०॥ किंबहुना॥ मायासगेसमर नाटकसूत्रधारेशाखामृगेचभवतःप्रतिकूलवाते॥दोयमस्यरपु- नायकसायकस्यमुकाप्रणाम कवचंकवचंकिमन्यत्॥५१॥ एतनिशम्य कुपितःपिशिताशनेदःमाणानमुष्यहरतेतिभटानवाहीत्।।आजन्मसि हमतिरत्र विभीषणस्तंदूनोनवध्यइतिशास्त्रगिरासरोध॥५२॥ग ॥रावणापिविभीषाणभाषणमंगीकृत्यप्लवंगमानामंगेपुलांगूल मेवचरंत- ॥टिपणं॥ १ अग्निं गलितं चं० रा• पाकमिवात्तरूपं। सूर्येदुपावकमहांमित पोचलेन जित्वा यथेष्टमभिषिक्तमिवांधकारं।।४।।सोपिप्लवंगममवेक्ष्यसमीरपुत्रचित्रीयमाणहदयः का पिशिताशनेदा कैलासशेल चलना गसिशापदायीनंदीश्वरःस्वयमुपागत इत्यमस्त॥४॥ग०॥ ततःप्रहस्तेन विहित विविधाने योगःप्रत्य- भाषतरावणंमारुतिः।। अयमहमहामधिपतिकुल तिल कस्यसत्यसंधस्य पितृनियोगसमुपनतवनवास निरतस्यशूर्पकारातिबाधित र्पणखामातरुप्पस्यकुप्यत्वरप्रमुख निशिचरबलपलालजालकल्पानलकस्प शिलीमुखस्यकपटहरिणहननसमयसमुषितदाराचेषणसं जातसुयीवसरव्यसमुखातवालि कंटकस्यदुईत्तक्षत्रवंशवनपवनसारयेस्तपोनिधेर्जामदग्न्यस्यभुजबलावलेपलोपहेतोः श्रीमतोहाशर- थे तो हंसीतामार्गमार्गणायदिशिदिशितपनतनयप्रेषितानां वानराणां एकतमःममुद्रलंघनपालस्तवनगरप्रमदावनसीम्भिरघुवर धर्म हाराप्रणम्य प्रतिधारूर्मदीयमागमनप्रकाशयितुं मथिताशोकवनिकानोकहनिवहस्त्वदर्शनकुतूहलेनकेवलमनुभूतनेतरूतानंतुसन्त्रहनस्त ॥ रिपणं॥ पछा वेगवान् २ऊर्णनाभतंतुबंधनं वपरिसरमुपासरं॥प०॥ आनाक लोकपरिकीर्तितसचरित्रमत्रोपरु ध्यरघुषंशपते:कलत्र। वेतानवेदिजनितं परमानबंधुवस्त्रेण कदमविनीत कथ्यतेयाः॥४७॥रखती पिशिताशयारणमुग्वेमोमिधिपविक्षतंत्वद्गापरिनःपतत्रिपरिषच्छत्रछविमोगमत्॥ द्राक्षौलस्त्यपुलस्त्यवंश विलयेसंभावितवत्कृतेकांतानांनयनांत वात सलिलंमाभूम्निवापोदका बडादरोपिपरदार परिग्रहेत्वमिक्ष्वाकुनायककलत्रमनार्यमागाः॥ वा ताशनोहमितिकिंचिनतासुतस्यश्वासानिलायभुजगःस्पृहयालुतालुः॥४९॥वाहुचंदननिषंगकोटराभिर्गतोरपुपतेःशरोरगः॥प्राणवायुमपि नीनतारकंकालयापनमपास्यपास्यनि॥५०॥ किंबहुना॥ मायामृगेसमर नाटकसूत्रधारेशारवामृगेचचनःप्रतिकूल बाते॥दोयमस्यरघु- नायकसायकस्यमुत्वाप्रणाम कवचंकवचंकिमन्यत्॥५॥ एतनिशम्यकुपितःपिशिताशनेंदःमाणानमुष्यहरतेनिभटानवादीत्।।आजन्मसि हमतिरत्र विभीषणतंदूनोनवध्यइतिशास्वगिरारुरोध॥५२॥ग ॥रावणापिविभीषणभाषणमंगीकृत्य प्लवंगमानामंगेपुलांगूल मेवचरंत- ॥टिपणं॥ १ अग्नि गलितं ५२ चं० रा. देवकार्पासवास मासंवीतं वीनिहोत्र साहित्य चत्वरेचवरेदो पानुहोष्यमत्रहारं न गरंपरितःसंचारयतेनिनक्षमाना दे देशातेषु नथाकुर्वाणेपु सं• का. " प०॥ निर्णयाविषयमस्य चालतः कर्णिकार नि कुरुंब कर्पुरः। निर्निमेषगणभाग्यमंचयादुन्भिमेषभग यानुषर्बुधः॥ ५३॥ ग.। एन हत्ता नमारक्षिक राक्षसी गणेन गोदार्णवर्णितमा कर्ण्य दूय मान मान मा जानकीहुनाशनमुपस्थायहनूनतः गीता भवनि वांजलिः प्रार्थयन। पाया रस्यराघव कलयनोमयाग्नेर्माभूव मिंधन महक्षण मिन्य वन्य। शेन्यं चिनन्य दहनः पवमानमृ नो चालायमानि मणिदीप इवा वतम्य।।५।। ग०॥ नदनुपवन ननयोपिपुर मिदनग्य लुमव्यक नकमालोकय।। तम्मादनलमा क्षिकमेव पुरमारिवल मा लो क यामाति यामिनीचरगणं परिचित तोरणपरिपेन जपान॥प०॥ मीना भिधान कमलां प्रभव प्रदातुंलंकार्णवं क्षुभितसेन्य नरंगी मा बधाममंथकिलर नभु जंगराजभोगाचतेन पवनान्मजमंदरेण॥५५॥ गयं॥ अथलंका यां दद्यमाना या॥१०॥ रसस्त्री वदनारबिंदर ननी विश्वभरा बहिणीव- ॥टिप्पणं॥ १ देवसमूहः ५३ २ अग्निः वर्षारंभदशांदशाननयशादंचकादंबिनी। वैधव्याचिन वेप निश्चिन मना लंका वयूटीजदा वेदेशा त्रिनटा सभा मम किरडूम्याहनूमा न्दिवि ॥५६॥ अपिच॥ एतद्दिक्रमवीक्षणेन जनितामानंद बाप्यादातरक्षानाथभया विधानुमनमा विद्याधराणानदा।। व्याजव्या हेनये यथा परि णमेहूम्यानयाभते स्वोकेपिकलिंदशेल तनया कलाल शंका वहा : ५॥ आदौनीलांगुकश्रीम्न दनु मर कनावहनीची विभूनिः क- स्तूरी पंकोंगीक्षणमपि विकदीवरमक्स पन्ना। पश्वा निम्यां जनाभा ज पनकुचनटीकंठ नेत्रे नानादि का नानांतदानींदशमुखन- गरी दाहसंभूनधूम्या॥५८॥ हातात हाजननिहासुनहासहायदा पुधिहाप्रियमग्विकनु हा हनाम्मि। इन्यादिपोर परिदव नभार वाभिरापू- रिरावणपुरीशिरिव ना परीता॥९॥ येरेदारक मंदरी जनमुरंवनीगजनं निर्मिनं निर्मपंगगन पियर्थिगन नामो दामिनीमहानिः।। नार बाण्यपि वासगणिनगता निर्माण मोनिल ज्वाला दंबरमंबुधोविदधिरवा लानला द्यकणाः॥६०॥ आदीयमान बनाम न बाल गंगाद- ॥टिपणं॥ १ सदशी धूमसमूहः च. रा. सं.कां.५. गार शेष विभवा मवलोक्यलंका॥ व्या म्निस्थिता निशिचराः स्वगृहाणिनूननिर्वापयंत इवनेत्रभवःपयोभिः॥५१॥चक्रेशक जिदा ज्ञ- यारण मुवे यत्कर्म र क्षोगणस्तक क्षणदा चरक्षितिभुजायुक्तोप्ययुक्तोभवत्।।सप्तार्चिश्वहनूमतापरिचितोलंका मधांसीधथात सित्रामरुतायुतो पिन तथादाहक्रियायां पदुः॥६२॥ तस्मिन्हनूमदराणिप्रभचे हुताशेशहि विधायपतिमेवसमेतुमे छत्।लंकेश्वरेण र णके लि कुतूहलेनबाहोर्चलाई पहतासरराजलक्ष्मीः॥६२॥वाचा मिदानीं किमुविस्तरेणलंकापुरीरावणराहुगुसां। काकुत्स्थदूतोयमुपेत्या केहतांतदूतस्यसुरवप्रवेशा॥६॥ पौलस्त्यपातकिसमा गमजायमान मेनःपुनान इव वानरयायजूकः॥निवर्तिनोक्ष विजयोनिज वाल नन्हीहखा पैलोशसमिधःसगतिर्षपूव॥६५॥ लंकाराहेप्यनारपुपति दयितां चारणोया विदित्वा सानंदस्तां प्रणम्य प्रतिगमन विधी प्राप्य तस्या नियोग। आरुमारिष्ट शेलनिधिमपिपयसांसे रमुत्तीर्यवेगाश्चक्रेगत्वामहेंद्रप्परगवलपतीपूर्ण कामान्हनूमान्॥६६॥ गये। ॥टिप्पणं रावणपुत्रःइंद्रियंच रासस: किंशाकक्षम अथयथार्ह सैन्याधिपान्समान्यमारुतिरेतैरनुयुक्तःसत्तांतमखिलमारव्यातवान्॥ तदनुपवन तनय वचन मुदितावानर वरुथिनीयूथ- नाथानुयातातदर्शनजनित मानंदंदाशरथोसमी वेचसं विभज्येव विवक्षितुंअहमहमिकयाधावंतीमध्येसरणिदधिमुरवछतावनं मधु वनंहनूमदनुमत्याभिभूयमधुपानसुरव मनुवभूव।पया अथाब्रवीगिरिवरतुंगमंगदं कृतांजलिर्दधिमुख एषरोषवान्।वलीमुखान्मधु भजनेशिलीमुरवानावानिमान्झटितिनिवारयेदि ति।। ६७॥ गयं ।। अयमप्येनमवोचत्॥प०॥ दशमुरव पुरमध्ये वीक्षितामेथिली तिश्रवण मधुवितीर्ण येनवीरेण मा।। दधिमुखयदिसायंभापतेको निरुथ्यान्मधुपितु यथेष्टं वा हिनी वानराणां॥ ५८॥ग०॥ तदनुभयविवेशसमु नतदधिमुरव वचनविदितमधुवन कदन परिभाणित जनक दुहितृदर्शन जनित प्रमदभरभरितस्तै पनतनयम्लनु विरुतिमतनुततदभिमुखा गमन निमित्तसंपत्ति॥ पद्य। आरुह्याट्रिमथावरुद्ध विपिनान्या स्वायनाना फलान्यास्फोटयप्लुतमारचय्य वदनैरा पायवायकमान्। आ- ॥टिप्पणं ।। १सत्रीवः चं.ग. लिंग्यद्रुममक्रममदवशादाधूयपुच्छछटामागदाविरभूदहं नथमि का पीना कपीनांचमूः॥६९।। निद्राक्षया दरुणितेन समार पुत्रःसो मित्रिने- मं• का अयुगलेन निपीयमानः॥ चूडामणिं करनले कलयन्ववंदे पादारविंदयुगलंभर ना यजम्य॥७॥अक्लेशसभूतगतागताभ्यां निस्तीर्णविस्तीणेम- हार्णवोपि॥आनंद सिंधौपृतनासमक्ष मक्षस्यहंता नितरां ममज्ज॥ ७१|| 'भानीनचू डा मणिसंनिधानादाविःप्रमोदेनरदहेन। तत्रानुयुक्तः पवमानजन्मा विज्ञापयामासकारणामः॥७२॥लंकासुरोपवनसीम निराजपुत्री मालो कयं निशिचरीगण बाध्यमाना । केनापिपातक वशेनसुपर्ण लोके बंदीलता मिव भुजंगम राजकन्या॥७३॥ देष्यास्त्वदीयान्वयकीर्तनेनत्वन्मुदयाचव्यपनीयशो कं। वार्ता म भिज्ञानमयी मयाचंस्था तुकामः परिपूर्णकामः॥५४॥ बम्हास्त्रवित्रस्त जयंतहत्या कथामतिज्ञाप्यवनेपहना॥ चिरंरुदंत्याजनकेंद्र पुत्र्या चूडामणिः प्रेषितएषतुभ्यं ।।७५॥ किंबहुना॥ देवतस्याःप्रतिष्ठासूनसूना शोक पालितान्। मुद्रयित्वाप्रपनोहंत्वद भिज्ञानमुद्रया॥७६॥ इतिश्री विदर्भराज विरचिते चंपूरामाणे श्रीमत्संदरकांडः समाप्तः।। ।

अययुद्दकांडः।। ॥पयं॥ दृष्टे यत्रयरच्छया पिवचनांदेवी पुगेवर्ततेसारस्यम हदम्युदेतिमद सिपागायमुर्चुभते॥जायतेसकलाः क- लाअपितृणांजागर्तिकी तिर्नवाचेनःनिन्धतुतत्रदेशिकपदांभोजेच भोजे मम॥१॥भाजेनतेनर चितामपिपूरयिष्यनपीयसा पिवचसाल तिमत्युदारां। नबीडिनोह मधुना नवरत्न हारसंगेन किनदिधार्यत एवतंतुः॥२।।मुद्रा मुद्रितजीवितांजनकजां मोहाकुलंराघवंचू डाग्नवि लोकनेनसुचिरंनिध्यायनिध्यायच॥ प्रारे हृदि लक्ष्मणःकलयितुं पोलस्त्य विध्वंसनंधीर:पूरयितुंकथांच विमलामे केन कोंडेन सः॥३॥ आनं- दमयरमनंतर मांजनेयादाकर्ण्य निमनघांजनकात्म जायाः।।दृष्टिदशाननरुषापरुषाय माणा वाणासनोपरिदधेप्रभुणारपूणां। ॥ गय।। अथरूयीवो पि दशग्रीव कुपित गघवावलोकन हि गुणी कतरणोत्साहः साहायकमनु पालयानधुमिव सिंधुमवधार्यधार्य माग धैर्या घ- गाढ मतिः अधिरूढ विकृट शिरव रांलंका मधि गंतु नंगद कुमुदनलनील प्रमुरवमपि वलीमुरवानीकंसमनीन यत्।पा। वारिदाद- ॥टिप्पणं सौमित्रिः तत्रन कविश्व बाणेन मेथेनर कृपं २.रा. पिचरामनामत:पूरितापुनरपांगधारया। तत्क्षणं प्रति चचाल दक्षिणवाहिनीशम खिलापिवाहिनी।।५।। गद्य। ततःक्षणेनसमक्ष -चलितऋक्षा यु.का. ५६. समुदायेमुकुदामोद कारिणि शरभाधिकप्रसादशीले नीले दीयगनंदिनिदशाननदिशाक्रमणव्यग्रतेज सिसमारुढ नोननंदनल स्मणानुगतेसरनसमुदयसानुमंत मिपहनूमंत मधिगेहति निशाचरतिमिरहणनिस्तं रामचंद्रे समंततःकंदलित बहुल हरिजाल कोलाहलभरितहरिदंतरोनिरंतरास्कंदित निकट कांतारा वलिवलीमुखवलमहांबुधिःससंश्चममुद मुंभत॥पचं।। त्रासकासर मुदंचित पंचवक्रवित्रस्तहस्ति विशरारुचमूरुयूथं। आलोललोचनतरंगकुरगशा व मासीहसीम विपिनं कपिनर्म घोषैः ॥६॥ सेन्येस्त नो र पुपति सरितां निवेशंवेशंतयन्विरलयन्विपिनांतराणि।। आरुह्य मह्यमपिशेल मसत्यवातंमंदानिलेक निलयं मलयंज गाम॥७॥ गय। गत्वा चतमदिसौमित्रिमिदम बादीत्।। पपं। अमीनट समीप निर्झर तरंग रिरवपयोजडीकृत पटीरभूरुह कुटीरसंसारिणः ।। मनो वि- ॥टिप्पणं॥ १ रावणं समुद्रच २सेनानदीच ३अंगद बुधव धुरयति मे मलय मेखलामेदुरादुरासदवनप्रियप्रियतमारु तामारु ताः॥८॥इत्यालपन्करुणर्मपनिरुहवेलंशेलं महेंद्र मधिगम्यमही महें- माआवर्तमुदितमिवान्वयभूपतीनामझय्यकीर्तिनिधिमंबुनि धिंददर्श॥९॥ गय।। दृष्ट्वाचतमद्भुताहष्टमनारामस्तदिद माचष्ट॥पयं। धुनाल मगाधतांफणिपतिःसीमांतरेखा दिशोदीपाःसेकत मंडलानितदयंदूरेगिरांवारिधिः॥येषामेषसरवादरवानिनवरैर्यनाथवापू रितस्तेषांनःकुलभूभुजामविहतस्थैम्ने महिम्ने नमः॥१०॥ गय॥ अथहरीद्रोपिमहेंद्रोपांतकांतारशोभिनिलोभनीयमलयवौलानिलेवेला. वनप्रदेशेदाशरथे र्निदेशेन निवेशयामास पलमखिलं॥ पसरसपेटीरकुंजवन संजवनाभिपतन्मृगनदगंध गंधवहमे दुरितेजलधे गटनिकटे दरस्फुस्तिताल रसाल फलेरुदितमदाविचेरुरुदरंभरयोहरयः॥१॥गध। अनंतरमपरमिरचलितं महांभोधि मनोधिरोध सिहतसंवेशंरोदसीलंघनवि$रवललापर्वराघवानीकमनीकोन्मुरवंचारमुरवाद वधार्यधार्यमाणहृदयां तकः पंकलीन चरण इवे परिप्पणं, १स्थिरताय २मंदानिले चंदनं ४ सभा पु०का०६ ५७ पं. रा. रावणोरावणो विधेयं परमजानजानकीमय विमोक्नुकामःकामपरतंत्रितोमंत्रिनिःसमसमाजमाजगाम॥पर्य। रहस्तदानीरजनीचरेंदःप्रह- स्तपूर्वानिदमावासाषे॥इदंतु मेवांछितमीक्षितं वो वदंतु यहैरि जयोचितंनः॥१२॥ग।अमीच पुनराशयज्ञा विज्ञापयामासः॥ देवजीवत्स भवदाज्ञापरेप्चनुचरेषुपरमस्मासकस्मादयमवापोदुरवापोरु भुज पंजरानीतांसीतांजातुन जहातुनाथ इत्यभिदधानेषुप्रधानेपुरंभोपहि तहटात्कारसंभवमभोजसंभवशाप मंतरायमावेदयतंदुर्नयंत मग्र जन्मानंसमानयन्विनयविज्ञानभूषणो विभीषणःसरोष मिदमवादी- त्॥ पञ्॥ अहह विधिनियोगादपनक्तंचरेइत्वमसि परकलबेदुर्निवारानुरागः॥अरुणदव शिखायामा भिषग्रास मोहादविरतहत जि व्हाचापलः केसरीव॥३॥आकर्ण्यकिन्नरमुखादनघेववंशे काकुत्स्थदारहरणोपनतंकलंक हाहेतिमीलित दृशः करयोर्युगंतदष्टो भुतार पिदधातुकथंविधातुः॥१॥ पश्येदानीमुदाधिपरिवा पालिता कुत्रलं का वाचा तीतःकनुवनचराहागतो दुर्विपाकः॥कर्तुन टिपणं॥ १कर्णान -- क्तंचरपरिभवंकापिमायैव शंकेजातासीताधरणि तनया जानकी मेथिलीति॥१५॥ किंबहुनानगणयसियदिवं वानरंवानरंवाननुप- रिपितषी? जिणुभूफार्तची?॥नकलयसियदित्वं नंदिशा पंचधातुर्वर मपिनर वर्जदुर्जयो देवयोगः॥१६॥॥इत्यादिनीतिसहितं हितमभिहितवंतं निजमनुजमवज्ञायज्ञातिरय अरातिपक्षःशिक्षणीय इतिशंसंतंदृशंसंतमहंतुदोषणंभाषणो विभीषणोवि हापरिहायसिसमुसतंतमनूत्यतादिश्चतुर्भिरमात्ये समवतीत्यवारिधिंदूरत एवसवितर्क मुद्गीवासियीवादीनंतरिक्षगत एवमान सेपियंपौलस्त्यमेगजनुषं पलपंचरंत संत्यज्य बांधवजनंच विभीषणोह॥रामविराम मिह विहिपतामषापमापनदैन्यहरणंश रणे ममेति॥१७॥गचं॥ अनंतरमतिकरुणंसमीरयंतंसमीरभुवाचसप्रत्यभिज्ञविज्ञापितं निशाचरपतेरनुजं निशम्य तदा तदाग मनायकिंधारण मितिशंका परवशे निवेदयतिहरीशेदा शरथिरपिदयमानःस्मयमानो मधुरमिद मनापत॥पद्य। ॥ अभयागतो परभणं॥ १NIYमाणं २मर्मस्टर अग्रजन्मान।।

यु. कां०६ ५८ च० रा. यमपयाति चेन्मुधारपवोभवंतिलघवो न किं सखे।। अनुजोयमस्त तनुजोथवारिपोःकरुणापदंहिशरणा गतोजनः।।१८।। गचं।। तदनुहृदयविदाहनूमता सरयमानीतोविनीतो यमोशर पतिरवंदतदाशरथि। पो। समस्त माह विनतं रजनीचरेंदं दतिय भवतेदशकंठराज्य।। अस्मिन्नु दाहरण मग्रजराज्यभोक्तासानु पुचःवग मंडलसार्वभोमः॥१९॥श्रेयःपदात्पद मुदतिविधेः प्रसा दालायस्त दद्यफलितंहि विभीषणे यत्।रेखात पत्रसहिनं पदमस्य रहनेकात पत्रसहितं पद मेषभेजे॥२०॥ गघं। असोपुन रय तएव भरताग्रजापांगसधातरंगाभिषिक्तो पिपुनरुक्तराज्याभिषेकासकल विखंभाजनतयासग्रीव इवा परोदशग्रीवबल म- चिलमावेयसद्यएवलंकापुरसमास्कंदनायसेनासमुत्तरणहेतुंसेतुंविधातुमाराधयतुवारात्रिधिमिति सविनयमेनं विज्ञापितवान्।। पयं॥अथवारांनिधिध्यायनंभोधिहृदयेशयः।। व्यानशेदर्भशयनं वेदि मिबहुताशनः॥२१॥गादवकुशास्तरणमध्य मध्यासीनेनि- पटिप्पणं॥ विभीषणः २रुग्रीवः ५८ ध्यान वतिदेवे रामचंदे॥नियंत्रितइव नियतिवशानिशात्रयमपि त्रसादं नाससादयो दसांपतिः॥पयं॥व्यापार यन्नथविलोचन कोणमधो को पारुणंकुटिलित चुकुटी विटंकः॥ आदातु मेहतधनुःप्रथनोरघूणांपैतामहप्रथमसर्गस मापनाय॥२२॥ गचंआदायचदुरापंचा पमारोपयत विशिखमनल शिरवं॥ पद्य नाथो विमोक्तुमुदयुक्त नयावदेवपायोनिधेरुपरिपावकरूपमस्त्र।संतापिनीनयनवारिमि पणताम्यन्मंदाकिनी किमुत वारुणमाललंबे॥२३॥रुषाविशिरवमुच्छिरवंजहति राघवेलापवादजायतरुजायतश्वसितनकचका कुलंगरसातल वलनिमिस्ति मितकुंभिकुंभीनस प्रविष्ट गिरिकंदरंतरल मंतरंवारिधेः॥२४॥गय। तत्क्षणंजलनिधिासंताचयुगांतानलस्य महनोपिगरलदहनोभणांसोदा पिवाडव गाढावले पस्यतितिक्षुरपि भार्गव तीक्ष्णपरशोःपरिशोषयंत मंतरंगमंगार मयंशरमयं नि मिष मपि न विषे॥पय॥शरणमथ शरव्यथा निदानं जलनिधिरेषजगामराम मेव।।परुषकुलिशपातमेव किंवाजलधरमर्थयतेन । टिप्पणं देिवं समुद्रः चं० रा. जीवलोकः॥२५॥ गयं ॥आगत्यानुपदमुपदीरुतनूननरलराशिरिराशिविनीतवेषोपिशेषोपजातनतिभिर्नुतिभिरयनंदयद्रपुनंद यु. कॉ०६ नं॥ तदनुतदनुसंहितममोघमत्रंवैधावंकुत्रचनवनसीमनिविनिपात्यसाध्यतेमयासलिलविष्टंभःसंप्रत्येपनलोविदधातुसेतुमित्यभिद धानोमंदमंदमंतरधात्॥पद्य।आदिष्टारपुपुंगवेन हरयोप्यष्टासुदिक्षुक्षणात्रैलोक्यांचितमूलमध्यशिरवरा-धोत्रीधरानाहरन्।येक्षिप्ते: सलिलेनलेनजलधिर्यातोपिजंघालतांनिर्गच्छत्यचिरायनिर्झरपयःपूरेपुरेपुनः॥२६॥ अथजलयो निपेतुरतिदूरनिपात दलज्ज लचरदत्तजीवनवगंधमहौषधयः॥स्फुटितधराविराजदहिपुंगवफूकरणक्षुभितगुहागृहासिकमहाहरयोगिरयः॥२७॥अलक्षि तमहीधर ग्रहणमस्फुटक्षेपणविचित्रपटनंततोविरचितोनलेनामुना। अबोधिहरियूथपेरधिपयोधिसेतुर्महा भुवोभुजइवाभव त्रिजतनूभुवोलंयन्॥२८॥ गय॥अनंतरमर्नेर्मुरयाइवबलीमुवा प्रबोधेनेवसेतु पयेनसंसारमिन्दुस्नरंतरेणिपतिमतीत्यसय टिप्पण॥ ॥१स्तुतिभिः॥ २बम्हास्त्रं॥ ३ पर्वतान्।। ।ज्ञानिनः ॥ ५ समुद्र ।। .. ५९- एवप्रकाशगिरीशंसुवेलमवलोकयंतोमुहुरविंदंतमहांत मानदं।पयं॥ वलयिततदेशेाहिनीनांनिवेशेरविरलवनरेरवामध्यमध्यास्तरा मः॥कपिकलकलशीर्यकंदामंदिरांतश्चलितकुपितसिंहवस्तवेलंसुवेलं॥२९॥ गयो।तदनुदशमुरवःशुकमुखादतिलंधितजलधिमधि गतसुवेलारामरामंनिशम्यसम्यगवगमनायरघुनायकबलमनुप्रहितयोर्विदितवेषरितीषणोवेदितकुपितकपिलोकनियंत्रणनितांत खित्रयोर्विपत्राधार दाशरथिविमोचित पाणयोःशुकसारणयोर्वचसाप्रासादायमासाचप्रत्येकशस्तदावेद्यमानायवर्धमानसमरसत्रा हमतीमूवंगमसेनाधिपतीनतिधीरतयासावधीरणमवेक्षमाणःप्रतिपक्षबलप्रशंसिनौनावभावप्युपेक्षमाणःशार्दूलप्रभृतिभिःप्रण यिभिरष्यवगताशेषवृत्तांतःसांतस्तापःसुचिरमनुचितयन्नतिकासीनमतिविनयप्रव्हंविधुजि हेमुपव्हरे किमप्यभिधायसोधाइवत तार॥ तत्क्षणक्षणदाचरोपिनिदेशानिशाचरपतेर्दाशरथिशिरःसशरंधनुरपिनिर्माय मायानुभावादाहवानीतमित्यभिधाय ॥टिप्पणं॥ ॥१ उपवनं। २ एकांते।

चं. • रा• विधायम पुरोनिदाघातिशयसता पिनींवासंती मिव वैद्युतानल चिरकाल विहला माकुलीसकारमैथिली।ततःप्रबुदाचमुग्धा पुनस्त यु.का.६ थ्यमिति विचार्यतदनार्यपर्यदेव यतपतिदेवता॥पघं। रसोवरोधवसतिरजनीचरीणांरक्षोपरोधमपिरावणभर्सनंच॥सर्वस हेयदुपलंधियास एवं सर्वसहेभवति जीवतिहत सीता॥२०॥ गय॥ एवमत्या हितमत्या समेतामेतामासापसखिवैदेहिवैदेहि वचः कथमियंतवदीना दशादशानन कृतामायाहिमाया हिमनसि वैधुर्यं निखिल जगतीधुर्यभुजबलाभिरामेरामेकिमिद मनार्यम विचार्यमित्यभिदधानानवीनासारनिष्पंदिनी कादंबिनीवधर्मादेगिनी के किनीसरमाविरमाश्चासयामास॥ पद्य अथनिगदितनी तिंमुंचमुचेति सीतामविरतरण कंडूभीषणोरावणोयं॥ मनसिनबहु मेने मंत्रिणंमाल्यवंतंदि विपरममरीणां मंडलं माल्यवंतं ॥१॥ गद्य॥अथरामोपिकामोचितवेष विभीषणामात्य विदितरझोनगररसोदंतोहदंतोपजातसमरसंरंभ विधिरंबुधिमेखलालंकार टिप्पणं ॥ १ समूहं २ मालायुक्तं ५० मणेर्ल कायाःप्रारहारस्थायप्रहस्तायपर्यस्ता हितप्राणानिलंनीलंदक्षिणहाररक्षिणोर्महोदरमहापार्श्वयोर्विश्ववयाविजयधीरेयंता रेयंप्रत्यग्हारपालनाधिकृतेपाकशासनजितेपराक्रममिवतनूमंतहनूमंतमंतर्गृहपिहितरक्षायविरूपाक्षायरक्षापूवंगमता धिपतीन्प्रतिनिधीन्विनिधायविधायचसधनुरनुजेनसमसमीकाभिमुरवेनदशमुखेनगुप्तमुत्तरंगोपुरमुत्तरंगोबलैरुपरुरोध ॥पघं। अत्याकुलांहरिबलेरवलोक्यलंकांदनार्गलेषु दशकंधर किंकरे पु॥आरक्षकेत्त्वरितमंसकराजधान्यामुघाटिताभिरु हभापिकवाटिकाभिः॥३२।। गद्यं। तत्क्षणंचलक्ष्मणाग्रजःसुग्रीवेणसहसुलाचल कूट मधिरुदस्त्रिकूटावनीधरचूडामणि सिं- हलदीपकमल कर्णिकांनिर्माणकोशलीं विश्वकर्मणोनिवेशदीनिशाचरहरीणांअनारतबंदीलतामरपुरंध्रीबाष्पनदीमातृकोप वनसीमांतांसीमांतरात् निरंतरसेवासमागतदिक्पालमातंगमदांबुपंकिलबाह्यांगणासंगालंकामयलोकमानस्तत्रैकत्रसमुत्रतंसोधमधिवस ॥टिप्पण।। । १शत्रुः॥ २अंगदं ॥ ३ मूर्तिमंत।। ४ शृंगं।।

चं.रा. ६१ तंमनमस मिव सदेहवद मंतिक चरोदस्त विमल मुकात पत्रमिषान्स तार केणविभावरी पति नेवसेव्यमान वैमानिकवधूविधूयमान चामरहंद यु. कां०६. शोभित मभितश्चलित मंदाकिनीपरीवाह मिवांजनाचलमखिलजगहिजयवर्णावलीमति निर्णायकैरनेकविधसमीकाभिधातमम मेग- वणविषाणकुलिशा रुद्गीर्ण विशाल वक्षस्थलफलकमानीलतमालसच्छायमाच्छादिनाभिनवलोहित पटमा पाटलसंध्यारागबंधुरंकंधरमि वददर्शदशकंधरं।। पर्य। कोपादुत्पतितम्त दाहरिपतिःकोटीरमुत्पारितंचकेनेतनायकस्य सहटीकेच वेभीषणं।युवाच प्रथमाव- मान कुपिते नेतेन बुध्वान तो माया मस्यजगामकोमल गुण ग्रामसगमं पुनः॥३३॥ गयं।। ततम्नत्साहसो पलंभविधिनादाशरथिनासमा मंग्य मंषिभिःसममादिष्टः साधिष्टभुजशोर्यशालीवालिनंदनःमलीलंसान मुलंघयनलंकांप्रविश्य नृशंसमितिशशंसनिशिचरपति॥पयासोहंपूर्व गमपतेस्तनयस्वदीय निश्वासरोधिनिज वाल धिमंडलम्य॥ कालस्य दृषणविरविशिगे मुखानापोलस्त्यमारपुपतेरवधेहिदून।।३४॥ रक्षः ॥टिप्पणं॥ २ किरीट। १जलधरं पतेरघुपतेर्नयनं नृतीय मास्कंदनीय मिति हा मनुषकलय। अभी ज मित्येलिकमंभव मक्षिशंभोर्मदाकिनीमधुकरस्तुयथामदांधः॥३५॥कि च॥एकहेहयसंभवात्परिभवान्म्लानं हितीयं पुनर्दैन्यद्राचिनया तृतीयमपिमनानाहिताहै तात्।। इत्थंवचरिते:पितामह मुरवान्येकंवि नेवाभवन्तच्चे कंन विधेहिदाशरथयेदेयावया मैथिली॥३६ कोबेरस्य पुष्पकस्य हरणं केलासविक्षेपणंदिक्पालाकमणंचजल्प मिमु हुः किंवायशस्तावना। वेपंसंथेमिनो विधायविजने देवींचने जानकी गादाहरतालयापरचितंगीरप्रतस्यो चितं॥२७॥किंबहुना। पूजोपहा ररचनाय परापुरारेशिने पुमूईस नवववशेषितंयनादि वस्नदयकुतुकी दाम शिरमलेगमोचलिंग्चयितुंरणदेवतायै॥२०॥ गपं॥ एवम रंतुदभापणरोषणेनगवणे नमृत्यतामयंनिगृह्यता मितिमग्यमादिएशनालंपित भुनप्रकोधानारारांश्चतुरश्चनुरोयंभुजंगानिय रिहं- गाधिपो ग्टहीत्वा भुवि निपान्य चैनान्यादाहनेन प्रामादयंगम पिभिदन्नपिंटन्नात्मनः प्रतिरथपक्तिरथभुवो निवेशनिवेश।। पप। रघुतन ॥टिप्पणं॥ १ ललाट सन्यामिनः शामस्य ६२ ० स० । यस्ततोविदितरावणदुनियःकुपितमनामनागिवदधेकुटिलांभृकुटी। अथपरिवबुराशरपुरंहरयःसरयंयुगविगंमेयथायुगपदंयुधिमा यु. कां.६ व शिरवाः॥३९॥ ततोमदपरिप्वप्वगवीरसंरंभणक्षणक्षुभितकोणपप्रकरपाणिकोणाहतः॥ रेवैरधिकभैरवैरुपतरोधरोदो तरंतरं- गितघनापनस्तनितबथुभिदुंदुभिः।। ४०।। गा॥तेनच समंततःकंदलयतादलयतेवजगंतिदुंदुभिनिर्घोषणरोषेणचर्यमाणाः केसरिणइवगिरिकंदरान्मंदिरा निर्गत्यगत्यंतरायसंधायकान्यपत्यानीवानिमित्तान्यनव लोकमानापिमानाधिगल विबुधसीमंतिनी भिःसह पिजिहीर्षयेवप्रस्थानसमयपरिम्लानमुखीःसुमुरवीरप्यगणयंतोनिरंतरज्वलितको पानलनयनकोणारुणालातशत निपा तषिवासनलित निजवारणनिवारणावेशपरंवशा दिशामुरव मुरवरितशिवारवामे डिनव्याकुलीहतकुलमहीधागृध्रायतपक्ष विक्षेपकतपताकानिकायपुनरुक्तसमुत्तुंगशनांगसंघातपरिगतानितांतनिशितलतां तदंष्ट्रारखरतर नरवरपट्टिसपास ॥टिप्पणं॥ ॥ १ विनः ॥ २ पहर्तुमिच्छयेव॥ ३परतंत्राः॥ ४ कुलाचलाः।। ६२ परशगदामुसलशक्तितोमरमुद्गलपारपद्रुपाणछपाणधारिणोदारुणाजगरसंतानसंचीताइवविंध्यफूटाव्यूटातिकराल कालायसकंकेटा विकल्पाइवकल्साबुदानांव्यक्तयइव कालरात्रिवेनाइवकलिकालस्यचभयंकरा:समरांगणमवतारयंत:समीरयंतोबीर वादानादाय चशरासनमासारे रिकगिरिमंसोधरादूरापातिभिःशिलीमुरेवेचलीमुख बलमखिल मक्षोभयंतरक्षोभटाः।। पर्य। तवोधुतनरवायुधस्तरु परित्रुटत्तोमरःशिलानिहत मुद्गरःशिरवरि भिन्न मन हिपः॥स्वपक्षविजयेषिभिदिविसरासरेराकुलैरलक्षिहरिरक्षसामतिभयंकरःसं गरः॥ ११॥गयं॥क्रमेणचकुपित कपिवीर विदूषितनैतनुजप्रतापानल इवास्तंभजति भगवतिभानुमतिमथितायुधयातुधानगल नाल प्रणाल परिवाहिलोहितनदीपूर इवविदूर मंतरित हरिदाभोगेसंध्यारागेविकांतहरिनरवाक्रांतदंतावलविपुलकुंभस्छलमुक्तमुक्ता कलापइव वियति वितृभमाणे तारागणेरणरभसचलितरथगजतुरगपदाति पादाहत विश्वंभरांतरालजनुपिरजसीवभुवनमासं २परिणामाः २ जन्मनि। ॥हिप्पण। ॥ १कवचा: ..

६३ नं.रा. || दतितम सितामसीचरेष्विवसशो के पुचक्रवाके दाशरथिवलइव प्रमदा करे कुमुदाकरे॥प॥ आसारधारांप्रकिरन् शराणा माश्चा युकां०६ सयन्मानस माशराणां॥वीरोहरीन्संयतिमेघनादोषिव्याधहंसानिवमेघनादः।।२।ारणेतदनुदारुणेरभसमंगदोरावणे?मेण महताहत श्लयधुरीण यानव्रजं॥शितेनशतकोटिना शिरवरिकूटमिंद्रोयथाममाथचरथंमनोरथमपिक्षणाद्रस्तसां॥४३॥ वियत्तलेतदनु विलीय माययासलक्षयनपुतनयंसलक्ष्मणं॥ अजिम्हगानेधिगतजिम्हगाहतीनमर्षनःसमितिववर्षरोवणिः॥४४॥ लक्ष्मणानुगतं रामचं राहुभयंकराः॥वबंधुरिणतमा पंधच्छिदममीशराः।। ४५॥यावद्यातिपुरंपुरंदरजयीयावद्दशास्याज्ञयासीतापुष्पफ वासिनीरघुरूती दृष्ट्वापुर-शोचति। तावत्तेगलिताःसपर्ण गरुतां वातेनवाताशनादीसोचंद दिवाकरावि वतमोमुक्तीततो राघवौ॥ ४६॥ दुर्वा रे त दनुयाश्चबलयोरुबँभमाणेरणेधूम्राक्षभुजतःप्रकंपनमथद्देधाव्यधान्मारुतिः॥ तारेयो पिचवजदंष्ट्रमचलानीलःप्रहसंबला ॥टिप्पण।। ॥१ इंद्रजित् २ सर्पः २ इंद्रजित्।

तत्सर्वदशकंधरायच किंतेरुक्तंचनक्तंचरैः।।४७॥ गद्यं॥अयतदानीमनी किनीनाथधकोपोदयादायोधनोत्कंठोदशकंठःसकल जगदंडभरितजयानकभयान कनिनदषधिरिताशेषशेषाहिलोचनोरोचिष्णु जिष्णुकोदंडधरः सलिल धरइवतमेरु अंगसमुत्तुंग रथभलं कुवन्सर्वतश्चलितसकल चतुंरंगसंगतयालंकयेवस्वयमनुगम्यमानःक्रमादतिक्रम्य पुरतोरणंपुरतोरण चलित मा लोकयत निखिलमपिवलीमुरवबलंपियाजे तार माहव मुरवेदश दिक्पतीनांदृष्ट्वापुरोदशमुरवरघुनंदनस्य॥श्लाघावशेनन घमालशिरःपरंतत्सव्यतरंभुज शिरोपिसमीक्ष्यलक्ष्य॥४८॥ अथमदगर्जतेरधिकतर्जितदिकरिनिर्दशवदनस्तहादश दिगंतर मंतरयन्।समरमुखेसरवेल पदचंक्रमतो विदधेहरिकुलमाकुलं जलधिमादिवराह इन ॥४९॥ गधं॥ अनंतर मनीकास्कंदकंदलि तामर्षवतंगिरीन्हरीणामधिपतिमतिनिष्टुरेणमुष्टिना गाढमलिनिनंतंहनूमंत ममंदलाघवाक्रांतध्वनकिरीटांचलंनीलमपि निखिल टिप्पणं । १सेनापतिः २ दुदुभिः २इंद्रः।।

६ ६. रा. जगजितामह ताबलेन वातूल इवल जालं कपिकुलमपसार सारयन्त्रविरत झगमार व पिणमेश्यमत्रीणं सौ भित्रिम पिशतया गादमुर रसिपि यु का व्याधकव्यादाधिपतिः॥पावकीर्यदाशरथिरश्रुझरेग्नुजंपुलम्यतनु जंच औरः।युगपर्यधात्करुणवीररसौयुधिशोकहर्षश बलं च बलं॥५०॥ आधूयमोहमहितोन्मथनाययावत्मा मित्रिरेषस मुदंचति तावदेव॥ पोलस्त्यमेष परिभूयपरंतदीयात्राणान्मुमोचदर ययानमुमोच बाणान्॥५१॥ प्राप्यतप्रथम युद्दे पराजयमुंद जयन्॥दशाननःपुरी प्रापदिनदीपदशाननः॥५२॥ प्रावोधयत्तदनुपंक्ति मुरवःशयालुंकालंबिनापिचकथंचन कुंभकर्ण आदेशतःसच विभोरपुनःप्रबोधसंवेशधामसमरांगणमाजगाम॥५३॥गाआगतंचत मंजनाचलनिकाशमाकाशतलालमित त्रिशूलं भूलधर मिव जगक्षयोयुक्तंनक्तंचरमवलोक्यशाम्यत्सहजशुजतेजोविशेषमशेषा- सुदिक्षुधार मानंपवमानचलितजलद पारिप्लवसूवगवलमंगदोधारमवादीत्। पद्यं॥कपयः केकसेयानांकापिसेयंबितीषिका॥ष परिपा ५ रातसम्र कार्पसः परिपुसंमुखी ४ अभिरष्य ५ नकार .

- भूभूतपूर्ववःपासतंभयवैठतं॥५४॥गय।। अथहरयोपिसरयमनुनयसंगतमंगदवचनमवधारयंतोधारयंत:समरसत्राहान्दिना दिङ्नागा इवप्रतिनिवृत्ताःप्रमत्ताशयमिवैरावणं रावणानुजंविंध्याचलमिव युगांतानिला:समंतादाहतैर्गिरिभिस्तरुधिरप्यवाकिरन्। पर्य।क्षिप्ताःसं यतिपुष्पिता: क्षितिरुहास्ते रक्षसो वक्ष मिप्रविलेपटवासपांसव इ वालीयंतचूर्णीकृताः॥मुक्ताये धरणीधरामुदुरमीतबाहुसंघट्टनासत्या सत्यपरंप्रहर्तुरभव-रेवे दायझेदायच॥५५।। ज्वलदनलंत्रिशूल मुपरिश्वमयन्नमयन्नयमवनीमनीकमदरखेलनदुर्ललितः॥सपदिनों जनीलमृषभंशरमंच बलादहरतगंधमादन मेरुंधगवासमपि ॥५६॥ गद्य। ततश्चसहजबल चापलाधिगतलाधवराघवंशरणम- अवानंराघवानीकमाश्वासयन्विश्वाधिक विपुल भुजवीर्याविकीर्य दिपतिमर्वतःपर्वता विधायविचित्रमतिचिरंयुइंनक्तंचर विमु- कधात्रीपरवशः कुलिशदारितइककुलभूधरोधराया मचेतनइवपपातहरिकुलपतिः।। पद्य॥ परिगृह्यतंझटिति बाहुपंजरेचलिते पटिपणं॥ १रुवान् २प्रासं॥

चं. पुरंतनुरावणानुजे॥अविनीत वालि छतमद्यनःप्रनोर यशःप्रमृष्टमितिहष्टमाशेरेः॥५७॥ गयं॥ तत्रविचित्रकुसुमपरिमल शिशिरोपचार यु. कां०६ सचेतनाद्रीवसुग्रीवनरचमुरगकलितशूर्पणरवा मुखानुकार:सचमत्कार मुत्युस्याक्षिगतमेन मनालस्यवेलक्ष्यतःप्रतिनिहत्तो विपत्तोम्तारके क्षण:क्षेणदाचरःप्रतिक्षणमतिक्षाबतयाप्रतिपक्षबल मिवस्वपलबलमपिभक्षयनलक्षयन्सोमित्रिमदि शिखरान्विमुंचनेवायमंज साराम माजगामापा निंदन्यूलमथार्धचंद्रमुखतोपीरोरघूणांपतिर्वाणानत्र मुमोचनालिविपदोमारीवमर्मछिदः। आलोक्याथसि तान्विदारितशिखान स्मिन्नकिंचित्करावायव्यंजनरेंद्रमप्यरिवेधूवैधव्यधुर्यंदधे॥५॥ रामास्त्रोदलितेऽराक्षसपतेरंगेषुतुंगोभुजः प्रागेको निपपात मंदर इवप्रत्यर्थिसेनाबुधौ। सिंधौनिष्पतितःपरोपिददशेसतुहितीयोयथाछिनध्यो मिशिरस्तुरीयमभवकूटंत्रिकूटस्यता ॥९॥ग०॥ तदनुमोदभरितहरिबल कोलाहलाकर्णनविहितकुंभकर्णवधपरिम्लानमुरवेनदशमुखेनसहोदरमहोदरमहापासिहायो ॥टिपणं। १राससैः ४छिनेषु २निशाचरः मत्ततया ६९ - विधायसमादिष्टाः॥कुमारानरांतकदेवांतकातिकायात्रिशिग्स:प्तुिनि देशाधिवेशमिवपितृपतेःप्राविशनमीसमीकभुवं॥ पद्य॥अज- निपुनःसमीकमनयोरुभयोर्बलयोरवदलितेमुरखेचयदनुझ्झितरोषभरं॥ श्रमरभृगीदशामपियदाशयपूर्तिकरंसमरसमुत्सुकेनमु निनायददृष्टचरं॥६॥ममाथशेलैरयवालिनंदनोनरांतकंसंयति वानरांतक॥ हनूमतासोपिहतःसुरांतक पुस्तकेनेवरुषापुरांतकः॥६॥ गाअनंतरमसमसमरशीलेननीलेननिहतेमहोदरेमारुतिमथितशिरसि विशिरसिरिशसितेषुमहापाििदषुवाहिनीपतिषुनिर्भरविवाद रोषपरवशोनिशाचरःसाकारइव नमोनिकायःसरयमतिकायःसमागत्यत्रासुरइवसुत्राम्णासुमित्रासुतेनसहवितेनेविचित्रमायोधनाप सरसचिरंनियुध्यतमवध्यइतीव वरादनिलगिराविबुध्यपुनरस्त्रमधन विधेः॥दलितमनेनतहिविसमुत्पतितंजगतामतनुतराहुभी तिमधिकामतिकायशिरः॥६२॥ अनुनीयराणिस्यो विधुरं पितरंदधत्वृथुसमीकधुरं॥सरथीसमेत्यसपनःशरधिश्वलितश्चमूभिरपिदाशर ॥टिपणं।। यमस्य। संभामागण॥ युई ४ विलं।

चं० रा. थी।गया अधिसमर मराति जयमनोरथायरथाभिरक्षायेरक्षांसिपरित:प्रकल्प्यमतर्प्यच हविषाप्रदक्षिणशिरवातंशिरसावंतमंत्राधिगता युको मिशिक्लिाण्यवाणिदधानतिरोधानगत एवशितमुरेव शिलीमुग्वेर्निमायनिरिवलमर्माहति निस्त्रिंशक्रमःकव्यादोव्याधइवहरी विधुरीचकार।।पषं। सहरूक्ष्मणं तमपिदाशरथिंपरुषोनिदाघइव पद्मसरः।। विकलारायं विधुरसत्व मयंपिरचय्यधाम च जगामशेरेः।।६४॥क्षतार्क भवते जसिक्षपितरोमचंद्रद्युतोविमुख्यसति निर्गते ििशरव रष्टि मस्मिन्यने। अदीप्तनलमस्फुरत्कुमुदमस्त नीलोत्पलंस मुत्तरलजीवे नंसमभवत्तदावाहिनी॥६५॥अचलमथसलील मोषधीनांहरति हनूमतिजांबवनियो गात्। विचलित नभवलं विशल्य विषुधमा नोपिविधूतशोकराल्य॥६६॥ गया।तेन पुनःसहजतेजोभरितेनदावानलेनेव वानरबलेनदह्यमानांदरी मिवपुरीविहाय पंचानना थिया पंक्त्यानन विदेशतश्चलितमखिलरिसुप्रकंपनमकंपनमाहत पूवंगसंघप्रजंघ-चांगदसुजन तापानलशलभावुभावपिनिशम्यनिशाम्य टिपणं वहिं॥ २सग्रीवःसोरातपश्च॥ २दाशरथिःचंद्रश्च॥ ४ शरःउदकमितियावत्वाणश्च ।। ५जीव-उदकंच॥ ६ सेनानदी।

चदिक्दिमैदावदारितोमहारथौशाणितासयूपाक्षावपिकांपाक्षातपरुषसरंभीकुंभनिकुंभोस मुत्तभ्यबाईम या इमारीचाधिवराघवभुजाभ्यांसग्रीवा नूमयामद्भुतंयुह मननिषाता।।पा।।भूमीततःप्लय गरा नभुजनविडमालाक्यकुंभमसह विरदं तदीय।।शा काद गादनिलमूनुहनोनिकुंभस्तना मयुक्तममरीकुचकुंभमेव॥६॥ गयं॥ ततःकोणपपनि नियुक्तंयुक्तमविलवाहिनाभिराह वाटो पमुखरंतरात्म जमकरानमध्वा कारापिनि पक्षमपिस पक्षइवममममनयज्जनयितुः॥पयं। कृत्वामूईनिशासनं पितुरयोगवारणंगवगिई वानवमहाभुना हुतभुजंधृत्वामहाया- णिच॥ स्थित्वाच्या मनिमाययाशरचयंत्यत्कानभिन्वा चमूबुखाराघवकोपमापसहसालं का मलको तरः॥५८॥गा। नववीचःपतिदाराद- यसपानिहारिकोनिर्गन्यनिकृत्यासिनाकाचिदांजनेयम्यपुरतोमायामयीमैथिली मरकुलारुतमन सिनन्मिन्ना कम्भिक मिदमतथ्यमपितथ्य मेवबुध्वाचिराय युध्वा निराशेप्रतिनिहन विहिपिपि पक्षमशुविर्शसनारंभिनिकुभिलामामाद्यमद्य एव पावर्तनमत्रमनिधि चित्रः। तदनुटनु ॥टिप्पण।। ||१विस्तारितवतो!। २पितुः भयचकितः • हिमनं॥

यु. कां०६ चं० रा. मनःप्रनिनिहना इत्तमेनदाकर्ण्यविशीण मानसोमानमचरडवध बनिर्घोषाहिषादाकुलोराजहंसःसम दिनि वन्यसो मित्रिणाममाश्चास्य नाम ६७ करुणनिश्वस्यविश्वभ्यपनिरपिविधुरंव्यलापीना पद्य।। जज्ञेतदभवतीजनकस्ययज्ञेदेव्याश्चिरायधरणेगण शिवीव॥ वंशमनारपिवधू रभकिमन्यदामन्तवापिविधिनारचिनोविरामः।।६९।। यन्ना मुधाभव नियत्र समीग्सूना लं नलोपिनवसेतुनिबंधनाय।। दूरेच पाव का रादुरनिकमायं तत्केन शोक जलधिस्तवलंघनीयः।। ७०॥ गय।। इत्यादिपरिदेवमान मेनं पिटिनो शरमायाविशेषा विभीषणःसमागत्यदे वभवतोपिकिमिदमस्थानेदीन मवन्छान।। निरंतरायमरवनिर्वर्त्तनाय पुरंदरारिणा कहाधिममेतदित्यवोर्यधाग्यमन मिधेर्यमि त्यभिधायतधायलक्ष्मणंतत्क्षणमेव पुरस्कृत्यनिकुंभलामुपलरोध।। पद्यं हरिकुलाग्वतश्वनितम्नतोगिरिदरीकुहराटिवकेसरी। अपरिपूर्यरुषावमाहवंसविदधेबल शासनशासनः।। ७। बातृल इव तूलानांवानराणांग्णानि॥विद्रावणम्न तो माया विद्रावणसु 1 टिपणं॥ राजश्रेषः पक्षीच २यर्थः रासस: ४ निर्विघ्नं ५निश्चित्य ५ हवनं।

तोभवत्॥७२॥ गयं॥अनुपद मनीकिनीनाथनिधनसंरब्धतरंसंवर्त प्रवृत्तमिवक्तांनसमरांगण मापनंतम्यदनगतंतसंलंदनजितं गंधवा हनंदनस्कंधवःसोमिषिः प्रवर्तितशिततरराग्धाराभिः शतधारपाणिरिवजंभमस्तंभयत्।। पद्ये। परम्पर मदोत्कटंप्रचुरचीरमदोटंपतत्रुटि तककैटंपनिहतास्त्रमणच॥ जगत्रयभयावहंजय पराजया गोचवितेनतुलभाविभाधिवतदारणंदारुणं॥७॥र्शतधार कठोर शिरवेषिशि- रखेःशतधापिरचय्यशरासगुणं॥विदधेविबुधेशजिससमरेहतसारथिमप्यथदाशरथिः।।७४ायचितमहोमायाशीलस्ययगुजशालिनःसदृश मथवायुक्तंनक्तंचरेंद्रसुतस्ययत्॥शत मखजितःशोर्ययहानुरूपमयात्मनम्नदहतरूषा मंदो मंदोदरीतन योरण।।७५॥गद्य॥ अनुपद मभि पणनव निविभीषणेतेनमुक्तांशक्तिमर्धचंदेण दाग्य नपार यन्सादुमदसीयमविनयममाकुलःमोमिविरमामाघबनास्त्रममुंचत्॥पयं। पततिस्मतप्रथम मलमुज्वलंसशिरस्त्रमिद जयिनम्नतःशिरः। अनु पुष्पवृष्टिरवनौ दिवोकमा नथवापदृष्टिरमरा रियोषितां॥७६॥ ७६॥श्रुत्वा ॥टिप्पणं॥ १॥ वनपाणिः २ कवचं गजो ४ वचं ५ऐंद्राम्॥

यु. कां. २० ||शकजितः सुतस्यनिधनं शो केन रक्षःपतेः कांत निश्वपदश्रुपूरभरितंकंदचफूकारिच॥ कोपनाथविपाटलं कुटिलिन वल्लि नेक्षणं जज्ञदष्ट पनीर मट्टहतितो हम मन्तंमुख।। ७७।। गा। अनंतर म पाक्रांतामुपुषिकांतेषु पुरंदरारि मुरंबे पुनंदने पुनिहतेषु कुंभकर्णादिपुश्चातृषुविध्व नेत्रहस्तपूर्वसचिवेषुव्यतीतेपुविरूपाक्षमभृतिपुसेनापति'कपिपिमर्दनेन विशाणभयतिनिग्विले बलेसमततःपारवधृजनपरि देवनोत्तरं गायांलं काया मातंका निशयरोषणागवणस्तक्षणमेव हेर्यक्षइवहरिणांधणीसुतांजिघांसुगतिकगतेन मंचितानिवार्यमाणःसारथिना विधिनारसंचादितादाशरथिविजयविहिन संगर:संगरभुवमव न नार॥पयं॥ को पादसापरिघाट कुना रकंतचापागुगद्रुहिणशक्तिक पाणपाणिः॥एकोप्यनेक मुखबाहुतयासबंधुलों को यथासमिनिलोचन गांचगभूत्।।७८॥ अलक्ष्यतमरक्षमामधिपतिः कृपाणं मुदुःबह- स्यविनिपातयन्सूवगमंडलीमोलि॥ अयंत वतवायमित्यधिसमीकमेफेकशोवरानिवविनिर्दिामन वारवामाबुवां॥७९॥ गद्य तदनं ॥टिप्पणं॥ १सिंहः । देवन २बन्हदेवः॥ ४ स्वर्वेश्या मां तरमशीहिणीक्षोभकंदलितरुषमतिपरुषविशिरव दलितध्वजमईचंद्रनिहत्तधन्वानमत्रधारावदारितसारथि मतिविस्मयनीयकरलापवंरा घवानुजममा वेगमुक्तयाशक्त्यामूहूर्त मिव मूर्छानिमीलितमुपरागइवकमलाकर मानतानया तुधान पतिः।।पयो। आलोक्यदीनमनुज हरिशक्तिपाताच्छोके नविह हृदयःसुतरांसरामः।। कोपेनचापमथकुंडल यांचकारलंकापतेरपिललाट लिपिविधाता।।८०॥अवकीर्य राशरथिरश्रुजलेरनुजं पुलस्त्यतनुजंचशरैः॥युगपट्यधात्करुणवीररसोयुधिशोक हर्षशेबलंच बलं॥८१॥ वलयितचित्रचापविनिवा रितपक्तिमुविसृजतिरापर्वविशिरव वर्षममर्षवति।अरिषुनकश्चिदप्यथनिहन्यगतःसमरादमरविलासिनीषुनचंकानिदलब्धवरा।। ॥२॥ गध।।अयंचपुनरंजनीसुतसमानीतमहीधरमहोषधिजीविनानुजाश्लेषसुख लब्धमनोरथःसमेधमान मानसासमर कोतुकोप- लंभसरंभोदंचितपुलक कंचुकिताछतिर्दाशरथिरधिसंगरममरसारथिनानीतमतिविशंकटंकमपिरयंकंकटमप्यनुग्रहायशतकतारय- ॥टिप्पण॥ विघं। च्याप्त। विशालं॥

• राहीत्। पप॥ अन्योन्यस्यसदसलक्ष्यमिलनादालक्ष्यशौडिर्ययोः शस्त्रास्त्रस्त्रिसमुन्मिपपुलकयोःसश्लाघया:साहसे॥जातेजीवितसंकटेपि यु-का०६ ९९ हसतोमूर्छसुविधम्यतोरश्रांतंरपुचीरपौतमुवयोरासीदसीमारणः।। ८३॥ गय।। अथनयोरांतमुक्तदिव्यास्त्रयोरारवंडलस्त्रनिभ- योरोलूनेषुमार्गणेषुअभंगुरपरस्परविजयमार्गणेषु वागणेषु विछिन्ने धनुर्गुणेषु अव्याहतसहजसाहसगुणनिहनेषुधुरीणेषुयाने पुनिरपायसमराभिहतिनिर्मिनेसायुगीनेचरथेपरस्परगर्वकल्पविजयमनोरथमजायतभुजायतयशोधनमायोभनं पद्यं॥ तूणीमु खात्वरितमुहरणेगुणेनसंयोजनेप्यथशरस्यविमोचनेया॥यात्रावलोकितदशास्यइनातिवेगाल्लोकेनरापरकरश्चिरमालुलोके॥८॥ अझै दीरितवीरवादमहरद्रामोयदत्वैःक्षणात्तेनैवांकुरतासुखेनजगदेशेपचलंकापतेः॥ साम्यमत्पपिचातुरीभिरुभयोर्दानुफमायापिनोविछि नाननदर्शनेनसममू हीडारणेराबणे॥५॥ दशाननशरक्षतिक्षरदसग्झरीबुदुदेस्तरंगितमहेंद कंकटसहस्रचक्षुःपथः॥रणेरपुकु ॥टिप्पणं॥ १दशमुरवः॥ २छिनेषु॥ ३वाणेषु॥

लोरहःक्षणममानिवैमानिकैर्यथादेशशतेक्षणो वलरुषाकषायेक्षणः॥८६॥ गयं॥ तदनुवारुणेनवैश्वानरंवैनतेयेनोपयंवायव्येन पारि दनेशाकरेणतामित्रंमाहेंद्रेणदानवैष्णवीयेनमाहेश्वरंच परस्परमेवमस्त्रमस्त्रेण भिर्दोनयोरनयोरनिझमाहवाग्रहादविदितान्यहानिस सव्यतायुः॥पचं॥शस्त्राशस्त्रिसको तुकोपिदयितांसंचिंत्याचिंताकुलामस्त्रेण ज्वलताविधेरपुनरुन्मेषनिमेषेणसः।।मूर्भ कंदलितान्मुहुर्मुहु रक्छेदेपिलंकापतेरातेकेनसमंसमस्तजगतांचिच्छेदसीतापतिः॥८॥रतःपतोपततिलब्धमनोरथानामातन्वतां दिविषदामथपुपवर्ष।। लापापदंसमजनिष्टपरंनरामः कामोपिचाकलितशूर्पणखारिकारः॥८॥ गद्याअनंतर मालिंगितवसुंधरंशरतत्पमधिशयानमधिगतनि गोपधानंयातुधान रतिमधिगत्यानिपत्यचसोदर्याहार्यसोहार्दसुलभवैधुर्यःकदोह मितिरिहितनिजदूषणोरिभीषणश्चिरतरंविल सापापर्य॥ अयिसमसुखदुःखेरन्वितंबंधुवर्ग:सहजमपिभयंत मुंचतःसा हसेन।।कुलविरासनहेतोःकूदधर्मानुरत्तेशमुखममया ॥रपणं॥ ॥१इंद्रः।। २आरतनेत्रः॥३सस्त्रि।। ४विदारकयोः॥ ५जग्मुः॥ ५ शंकया॥ रुपणः॥

पं. रा. बज्जीयमासाकेलंकः॥८९॥आर्यस्परक्षितुमसूननुजःसएकःमाणानमुंचतपरंयुधिकुंभकर्णवजालहलयमहंममजीवहेतोरचापि यु.कां. हंतसहतेहतकोविधिर्मा॥९०॥ गय॥ इत्येवमस्मिन्निलपतिविदितमत्तांताशुदातासकरुणमारटंतीभिरंतरितयूथपाभिःकरिणीभि रिवतरुणीभिःसमंसमापत्यमध्येसमरमापतितमशनिहत मिवमंदरंदशकंधरंसमीक्ष्यनिहतोपनेलतानिरतंतोनिलपंतीनाथनाथे निविषादास्तादयितपिधुरीहतकुररीवामंदंचक्रंमंदोदरी॥पा॥या वीक्षिताजनिपुरायमराजधानीवीरतयानिखिलदिग्विजयोत्स- विषु॥ तामघद्वेर्षिघिवलेनसमस्तलोक साधारणःपुनरुपेष्य सिहाकिमेकः॥९१॥जनकःवयंदनुजवंशनायकोदयितोजगत्रितयजेत्रा सनः॥ तनयःपुरंदरजयीति गर्वितारिधिनाहमेवमधुनाविडंविता॥९२।। गजन्यधर्मविदुषोपिरपूदहस्यहवायथायजमथानुज पट्ट- धः।। आरभ्यवालिनमयंकथमाविरासीदिश्चाकुवंशसहजः कथमेषधर्मः।।९३॥अहहानिहतालकावालानलेनहनूमतःपरमवनिजा ॥टिप्पणं॥ १अपकीर्तिः॥ २हताश्रया॥ दुर्देवं।। ४ सीता ।।

पातिव्रत्यानले नभवानपि।।सुरव महमिहासीनाशोकानलेनयदीदशेप्रभवतिनमाहंतुंप्रायःस एपचितानलः॥९४॥गया। तदहमिदानींसायंत नसमयइरसवितुःप्रभाभगवतिप्रविश्यजातवेदसिचंदिकेवचंद्रमसंतडिदिवतडिदंतंभवंतमनुसरंतीनिर्वापयामिनिरंतरविरहदहन दह्यमानमा माननित्यादिकरुणपरिदेवनवतींपनायतींनिवर्त्य निर्वर्त्य चनिशिचरपतेर्यथा विधिनिजाज्ञयापितृमेधसमेतंसविधमेध मानविषादंवितीषण मशेषराज्याधिपतिविधातु मखिल तीर्थोपहृतेरंशोभिरंभोधर इवदावानलाफुलंबनस्पतिरघुपतिमभिषिचत्॥ पर्य॥ अथदशरथनंदनाभिषेकादधिगतराज्यपदोनितीषणोया। अनुदिनमभिमंडलोभूदरेणकरामृत पूरणादिवेंदुः।।९॥नीता नुदीक्ष्यनिकृतेन विभीषणेनसीतामुदार गुणशीलवतींसतीनां।। देवस्यतत्क्षणमभूदशकंधरारैरानंदशोकरस बंधुरमंतरंग।। ९६॥ गध।। तदनंतरमरुंधतीयपवित्रचारित्रनिधिरधिदेवतापतिदेवतानामनादिपुंसोपि मर्त्यधर्मणःप्रत्यायनायनायकस्यपुरंदर मुरखान्ये ॥टिपणं वाजायां ।। २ सूर्यः॥ २ देवान्।

यु.कां. ६ चं० रा. हिर्मुवान्पुरम्हन्यनमस्कृत्यभगवंतमरबिंदासनामिदुकलेत पुनरुदेष्यतीतपनमिव दहनमवजगाहे॥पयं। प्राविक्षदर्चिषिपरंनिजशुदिहे नार्देवा पवित्रचरिताजनकेंद्रपुत्री।। अंहाश्चरहियद पावन वस्तुसंगान्यक्रनयंतदमुनादेमुनाबभूव ॥९७॥ विश्राद्दशीलामनलानुषंगा दिदेड जानवाविलोक्यमीना प्रभांपुनःप्रत्युषसीवपूषाप्रत्यग्रहीयाग्रसरोरघूणां।।९८ ।। गद्य।। अथोदारधीरधिगतनिजप्रशंसा विधि नाविधिना पुरःअदृश्यमानविमानाधिगतमहाग्थंदशरथं प्रणिपत्यानि पाल्यचशिरसि तदनुशासनं पाकशासनवरवत्युन्जीवित हरिभिर नुगम्यमानः प्रमोद मानमनाःसुविणमहमंभाषमाणो वितीषणंसकरणमवलोकयननुजेनचसीतयासममयोथ्यामधिगंतकामोरामः विचरविमानमानहाकिमपि कौवेग। पर्याभारुम्पपुष्पकमयंचिदिना नितानिलकोपकेन्दशकंठर गांगणानि॥सिंधुंगभीर मपिमेनुनिबं- धनंचसंदर्शयन् गदशंसज गामरामः॥९९।। उपरियथा यथामणिचिमान मुर्दे चतिनम्तरुणितयानथा विपुलतामुपयातिनमः। महावल- ॥टिप्पणं। विभावसुः।। २ ब्रम्हणा॥ सीतां ॥ ४गछति।।

'तुपाचन गय पमहानिधिपवनचनियन हसनिपरेहरयः।। १०० गद्य पियविदेहगज नंदिनिविनतानंदनमप्यतिशेते विमानवेग: पय॥ यद्य९रे पुरः पश्यचिन्छा मितवशंसितुंगत नदन्वगपिद्रष्टुंतत्क्षणेनापवार्यते।। १०१।। गर्छ। तरुणिधरणीसुनेपश्यऋष्यमू कोयंत्रिंबाध रिपंपामर इदं कंबु निकवं धनिबंधनभूरियंकरभोरुग्वरादिकल हस्थलमिदंमधुगलापिनिममपर्गशालेयंमत्तेभगामिनिमायामृग मृगया वनमिदंकुटिलायनकरिंगोदावरीयकुंभिकुंस्तनिकुंभमभवायतनामिदंविधुमुखि विराधपिध्वंसनवनमहीय विपुलविलोचने महामुने ग्गश्रमपदमिदं विदेहगजपुधिचित्रकूटोय मिति विविधाः कथाः कथयत्रेवायंभागोरया परिसर गर्नभर हाजमुनेःशांतंपावनंतपोवन मायामीत्।। अभाषनमैथिली। पद्यं । प्रमुमबर्हि निश्वासपारणामुखितःकणी। कंट्रविनोदनोकंठी कंठीरवनरेवेर्सगः॥१०२॥ गयं। नमभरहानविनविविधातिथेयःनथैव पदवीदेवायसीमीत्य पुनरयोध्यासविधमासीदनयत एवहनूमदावे दिनोंदतममागछंत ॥ टिपणं॥ १ गई।। २ पर्यनभूः।। 7 सिंहः॥ ४ भतिदूग। - रत्नांनं ॥

चं.रा. यु.कां. ६ ७२ मेरुंधती जानिपुरःसरमजरमानंदाश्रुजलविलुलितालोकेरमात्यलोकेः परिगतमतिपाचनतपोधनव्रतमाजानाभक्तिभरितंभरतमवलोक यभतिवन्सलमनाविमानावरोहणायदाकंठरिपुरुदकंठत॥पघं।यानंमदाशयमवेत्ययथा यथैततारापयादवतरत्यवनीकुमारि॥आ मेदुषीसविधमयतथातथाभूरत्यादरेणभवतीमभिगच्छतीव॥१०॥ इत्थंवदत्रिंदुमुरवींसलीलंदेवःप्वंगाधिपदत्तहस्तः॥विभीषणावे दितया पदव्या विमानतोमंदमवारुरोह॥१०॥प्रणीतमणिपादुकंमणतमयतःपादयोरुदस्यभरतंजवादुपनयन्भुजाभ्यंतरं।।अवेक्ष्यरतपः ठशवपुरतीववात्सल्यतोनवनवमिवस्पृशनविररामरामश्चिरं ।। १०५॥ पश्यन्ननंदभरतःपरिरायदोयसिौमित्रिमार्यसमदुःरवसरवंनवे पि। मोयंसरवोपनतराज्यपराङ्मुखाय तस्मे पुनःसह नभक्तिपराङ्मुरवाय॥१६॥ गधं॥अथभरतोपिपुरतोभियादितपूर्वजोपलालननि मेनशत्रु नसमंसविनयंप्रणिपत्यजनकेंद्रपुत्रीमुन्मनीरुत्यसपीवदशग्रीवानुजादीन्सावरोधवधूकान्यथोषितानिरुपचर्यातिर- ॥टिपणं। ॥१ वसिष्ठः॥ ७२ त्यर्याभ्यर्षितपुरोहितमामंत्रितमंत्रिलोकमालोकानुगृहीतपोरवर्गमग्रजन्मानचिमानत एक्सबहुमानमनयदपनीतजनपरिश्रमंनिजा श्रमं॥ तत्रसौमित्रिसीतासैखोदाशरथिगतिलोभनीयवात्सल्यांकोसल्यामयशःशल्यजनितशोकातिरेकांकैकेयीमहधिमस्नेहपरिष्वती सुमित्रामपिक्रमादभिवादयनिजालोकरसनितांतकंदलितांतरंगाभिरेताभिश्चंद्रवपयोधिवी चिकाशिःप्रतिक्षणंपरिरभ्यमाणातिःसल मणः केवलमानंदधुरमविंदत॥पद्याअथा खिलजगत्पतेरपिरपूरहस्यादरादिधातुमभिषेचनंविचलतागुरोराज्ञया।अनीयतसमं ततोहरिगणेनतीर्थपुनर्विशंक्य हदिमंथरांनभजतागतिमंथरां॥ १०७॥ अलंछतः कृतमभिषेकमादरादमात्य संहतिभिरवाप्यराघवः पुरोन्मुखः पुनरयमानशेरथं मनोरथंसचभरतो महारथः।।पागातवचसेवाविचक्षणाायालक्ष्मणशत्रुमाश्यामभितोविधूयमानधवल वालव्यजनःपरिजनाचारनिरतभरनोदस्त मणिविमलमुक्तात पत्रोविचित्रोफ्जातमनुजवेषचालभिरारूद शैतांग मातंगैरलंसते टिप्पणं॥ ॥ १ सहारः।। २ रथः।।

यु.का. नं.रा. राशरप्लवंगपतिभिरनु गम्यमानःप्रवर्त्यमानशेषाक्षतकुसुमलाजोपचार गैरपुरंध्रीकदंबसंरंभचलितमंजुमंजीरमणिकांचीवलयवा चाटितदशदिगंतरांवाद्यमानमांगलिकोरीमृदंगारवादिकविविधारवश्रवणसमयोचलितसा मोदपोरसंबाधांसोधांतरगवाक्षच लिततरुणीकटाक्षलेरवानीलोसलदामतोरणा भिरामरथ्यांतथाविधामयोध्यामाजगामरामचंद्रः।।पा। राज्यस्वंसमुपेयिवान्सवि नयैरासेचितोत्रातृभिःसुग्रीव प्रमुखानपिपियसखान्वेस्वे पदेस्थापयन्॥स्वच्छंदःसुचिरंसुरवान्यनुभवन्देव्यातयासीतयारामःपाल यतिस्मकीर्ति विनवैरामोदिनी मेदिनीं॥१०९॥कोलालारख्यमहाग्रहारमहिताकस्पेनसंख्या वतांमूईन्येन विशारदेन विथुनाश्रीसोमनाथो दये।प्रामोजोदितपंच कांडम हितानंदेप्रबंधेपुनःकांडोनिर्मित एकचूतपतिनाषष्ठोपिजीयाचिरं॥११०॥ इतिश्रीलक्ष्मणकवि विरचितेचंपुरामायणेयुकांडःसमाप्तः। ॥काव्यालंकारशालास्थहितीयगुरुणास्वयं॥ भोजीयचंपुष- ॥टिप्पणं॥ ॥१राक्षसः।। ॥

दांडीशोधितेयययामति॥१॥ वेदाश्वसप्तेंडुमितेशाके पुण्यात्यपत्तने॥ यलतःपाठशालायामंकितेयशिलाक्षरैः॥१॥५॥

यु. कां.५ इतिचंपूरामायणेयुइकांडःसमाप्तः

No text on this page.

No text on this page.

Champu Ramayanam

Author
Laxman Pandit
Title
Champu Ramayanam
File name
Champu Ramayanam
Text
OCR done
Published
2006/06/17
Publisher
The Asiatic Society Of Bengal, Kolkata
Language
Sanskrit
Pages
149
Library
The Asiatic Society, Kolkata
Classification
Other Hindu sects
DLI number
344805
Barcode
4990010213789.00
Scanning centre
C-DAK, Kolkata
Digital publisher
Digital Library Of India
Rights
In Public Domain
VMLT id
Ew5UH0ZLJK6
Download PDF

Champu Ramayanam