·No text on this page.

·ॐ
श्रीमद् बुद्धिसागरसूरि प्रथमाला प्रथाक-८३
शाखविशारद योगनिष्ठ जैनाचार्य महाकवि
बुद्धिसागरमरिकत,
ध्यानविचार.
श्री अध्यात्मज्ञानप्रसारकमडल
हा वकील मोहनलाल हिमचद-पादरा.
द्वितीयाति
प्रति १०००
वीर सवत् २४५१
इसन, १९२४
दि-स. १९८१
किंमत ०-८-०

·ભાવનગરથી આનદ પ્રી કેસમાં શાહ ગુલાબદલદલુભા એ છાપ્યું

·નિવેદન
શ્રી અધ્યાત્મ જ્ઞાન પ્રસાર મળ તકથી ત્રીમદ બુદ્ધિસાગરસૂરિ પ્રત્યે
માળાના ૮૩ મા ગ્રખ્યાડ તરીકે ધ્યાન વિચાગ્રન્થની દિનીયાવૃત્તિ બહાર પડે છે
પ્રથમત્તિની પ્રસ્તાવના પણ આપી , જેને તુદ વીશ્વની
હાયથી પ્રગટ થયેન હતી આ તાયાવૃત્તિ શ્રી પેથાપુના પેતામ્બર જૈન
ગૃહસ્થ છે ભગુભાઇ સુચની વિધવા ઓરત બાઈ વજીના સ્મરણાર્થે રે
પ૦૦ ની હાય શ્રીમદ બુદ્ધિમાગરજી
મુરીશ્વરના સદુપદેરાથી તેમના કુટું
બીબે મારકતે મલ્યાથી પ્રગટ કવામાં આવી છે,
મળે પાસે આ કાર્ય માટે ફ. નથી પણ ડીમાને-નાનની ચિવા
આ રીતે સહાય કરે છે ને મળ બને તેમ ઓછી કિંમતે સત નાનને ફેલાવા
કરે છે માટે સહાયના કુટુંબીઓને ધન્યવાદ આપવા સાથે જે બધુઓને આ
રીતે મ દ માગ્યુતે પ્રગટ થતા પુસ્તકે મારે માય કરવા ઇચ્છા થાય તેનું
યથાથ ધ્યાન ખેંચવા રજા લઈએ છીએ કે પોતાના સ્નેહીઓના મણુથે આ
મડળ મારફતે પ્રગટ થતા ગ્રન્થોમાં મદદ કરવા ચૂને નહીં
લી
– ૧૯૮૧
પ્રત બુદિ ૧૫
અધ્યાત્મજ્ઞાન પ્રસારકમ થી

·ધન્યવાદ! પેથાપુરવાસી વિભાપરવાડ જેને શેઠ સુરચંદભાઈ મનાદાસના પરિવારને પેથાપુરમા શેઠ સુચ જમનાદાસ જાણીતા કનિતિ થાવ હતા વેપા રમા બાહોશ હતા નીતિથી વેપાર કરનારા હતા તયાં તે તેમના કુટુંબમાં વિશેષન જેને ધર્મનાપૂર્ણ શ્રદ્ધાળુ હતા તેમના પરિવારમાં તેમને પાંચ પુત્ર હતા (તેના નામ છગનલાલ સુચ, હમ્મદ સુરચદ હાથીભાઈ મુરચદ, લવુભાઈ સુદ તથા ભગુભાઈ સુરચદ તેમનું કુટુંબ મોટુ છે મેટા છે ગનનાલના પુત્ર બુલાખીદાસના પુત્ર ચુનીલાલ હાલ આકેવામા વેપારા રહે છે તે ધર્મમાં શ્રદ્ધાળુ છે બીજા પુત્ર હકમચદ તેમના પુત્ર પાચ છે (તેમના નામ મેતીવાત અમથારાન, એમ. મશ્કચ તથા ગીરધરના તેમા મોતીલાલ હર્મચદ પેથાપુરમાં રહે છે તથા શેઠ અમથાવાન હમદ હાન સા રામા વેપાર કરે છે તથા સોમચંદ સચદ તથા ગીરધરલાન એ ત્રણ બધુઓ વરાડ પ્રાનમા કેરા ગામે વેપારા રહે છે તે પુરો ધર્મની શ્રદ્ધાવાળા છે તથા ત્રીજા પુન હાથીભાઈ સુચ્ચદ તેમના પૌત્ર માધવનાન હાન સારામાં રહે છે તયા થા પુત્ર કનુભાઈ સુરચદ તેમના પુત્ર ટોવા ભાઈ હાલ સા ગામમાં રહે છે અને ધર્મની શ્રદ્ધાવાળા છે સુદના સુપુત્રોએ ધ્યાન વિચાર છપાવવા માટે ગુરૂ મહારાજ જૈનાચાર્ય શ્રીમદ્ બુદ્ધિસાગરજી સીશ્વરજીના ઉપદેશથી ના ૫૦૦) ભ ભાઈ સુરદની વિધવા થાવક બાઈ વિમા ધમ કરતા તેમાથી આ પુત છપાવા માટે ગાખા છે ભવિષ્યમાં જેને ધર્મની ઉમતિના સારા કાર્યો છે એવા આશયથી તેમના કુટુંબને ધન્ય વાત આપવામાં આવે છે તેઓ જૈન ધર્મના વધુ પુસ્તકે પાવીને જૈન ધર્મની સેવા બજાવે એમ ઈચ્છવામાં આવે છે વિ સ ૧૮૮૦ લી.. અશે વિષાદશમી અધ્યાત્મજ્ઞાન પ્રસારક મડી ·( પ્રથમવૃત્તિની ) પ્રસ્તાવના ધ્યાન વિચાર ગ્રન્યમા ખાનના વિચારો છે, મનુષ્ય દુર્ગાનને ત્યાગ કરવો જોઈએ અને સુધાનને આદર કરવો જોઈએ મનુષ્ય માત્રને મુધ્યાનની આવશ્યક્તા છેધ્યાન વિચારમા જૈન શાસ્ત્રોના આધારે વિચારે જણાવવામાં આવ્યા છે ધ્યાન કરતા કરતા મનની એકાગ્રતા થાય છે, મનનને પણ ધ્યાનમા સમાવેશ થાય છે કસિ સત્રમાં કાળજી રાજા અcurળ સિમિ પાઠ આવે છે માનવડે બહિરાત્મ ભાવને ત્યાગ કરૂ છુ ' એ વાક્યથી પણ શ્રાવકેએ તથા સારૂઓએ ધ્યાન કરવું જોઇએ એમ સિદ્ધ થાય છે રિઝવળગે, જાણ જય સનમ, શાસfજમ, અમિતtો તે કોઇ ઘર અતિચા રની આડ ગાથામાં પણ અભ્યન્તર તપમાં ધ્યાન રવીકાર્યું છે, અને ખાનના અતિચારે ટાળવાનું કહ્યું છે, શ્રીમદ હરિભકરિ શ્રીમદ રો વિજય ઉપાધ્યાય અને શ્રી આનન્દઘનજી વગેરે સ્વીયગ્રન્થમા ધ્યાનની ઉત્તમતા વર્ણવે છે. શાસ્ત્રોના આધારે કહેવામા આવે છે કે પાન વિના મુક્તિ થતી નથી ધાન એ અતરનું ચાધિ છે ધ્યાનરૂપ ચાગ્નિ વિના કેવત જ્ઞાન પ્રગટતુ નથી પરમજ્ઞાનનું ફળ થાન છે, તેથી ધ્યાનની ઉત્ત મતા અને અદેવતા સ્વત સિદ્ધ થાય છેઆ ગ્રન્થમા આર્તધ્યાન રૌદ્ર ધ્યાન, ધર્મસ્થાન અને શુક્લમાન એ ચાર ધ્યાનનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે અને એ ચાર ધ્યાનના સબંધાળી અન્ય બાબતનુ પણ વિવેચન કરવામાં આવ્યું પ્રથમ લેખક-કિતની પ્રારભાવસ્થામાં આજથી દ0 વર્ષ પૂર્વે આ પ્રન્ય લખાયો હોવાથી ભાષાની ઉતા અને ભાવાર્થરચનાની સુદામા ન્યુનતા દેખવામા આવે એ મુસ્પષ્ટ છે તથાપિ મવભાશાથી ભાવાર્થને ગ્રહવામાં કોઈ જાતની વિછતા દેખ વામાં આવતી નથી, તેથી બાળકને આ ગ્રન્થના વાચનથી ધ્યાનમા મજે પ્રવેરા થઈ શકશે પાવવામા ઈ ઠેકાણે ના પાચની અશુદ્ધિ આદિ દેવ રહ્યા હોય તે સજજને તેને સુધારી વાચશે, તેમજ કઈ ઠે. રાબ વિદ્ધા દે છે તે તેને પતિએ સુધારવું, કુર્માન અને કુબાનના ભેદનું સાન થવાથી મનુષ્ય દરેક ધાર્મિક ક્રિયાઓ કી વખતે દુર્યાનથી દૂર ·૬ રહેશે અને પોતાની મનોતિને સુધાને તેથી આ ગ્રન્થની ૮૫ગિતા કેટલી છે તેને સહેજે વાચકને ખ્યાલ આવશે સુયાન વિના મનની નિર્મળતા થતી નથી મેટા મુનિવરે પણ ખાનને ધાવે છે અને પિતાના આત્માના ગુણો પ્રગટાવવા પ્રયત્ન કરે છે મનના પાપ ધાવાને માટે ખાનની આવશ્યક્તા દરેક દર્શનના અનુયાયીઓ પીધરે છે બીપાનાએ નવપદનું ધ્યાન ધર્યું હતું થાળ ધરવું એ મુનિનું પરમ કાય છે લક્ષ્મી વિના ગૃહસ્થ જેમ શોભી શૉ નથી તેમ ધ્યાન વિના મુનિ ભી શો નથી. શ્રીમન્મહાવીર પ્રભુએ સારી બાર વર્ષ પત યાન ધર્યું હતું અને તેથી તેમણે કેવલજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું જે મનુ આન સમાધિ વગેરેને ઉત્થાપે છે તે જૈન ધર્મના ઉસ્થાપક બને છે અને તેઓ દુર્ગતિમાં પ્રવેશ કરે છે ધ્યાનથી અન્ય સુખ પ્રાપ્ત થાય છે તેની દિશા આ પુસ્તકમાં જારી છે મુમુક્ષુઓ ધ્યાન વિચાર નામના પુસ્તકને વાચી સુસ્થાનના અધિરી બને ! એજ દિનારા છે » આત્તિ છે રૂમ ૧૯૮ ·દ્વિતીયાવૃત્તિ–પ્રસ્તાવના. ધ્યાન વિચાર પુસ્તક વિ સ ૧૯૫૮ ના ચૈત્ર સુદિ ૧ ના રોજ પાઠ રાના સુશ્રાવક વકીલ રા મોહનનાભાઈ હિમચદભાઈની વિજ્ઞપ્તિથી રહ્યુ હતુ તે પુસ્તક છપાવતા કેટલાક કારોથી વાર લાગી હતી મહુવાના એક શ્રાવકને તે પુસ્તક પાવ આપ્યું હતું, પણ તેને છપાવતા વાર રી તેથી શ્રીભાવનગર ખાત્માન સભાના એ સેટેગ ગાધી વલ્લભદામ ત્રિભુવનદાસની મારફત શ્રી જૈન આત્માનદ સભા તરફથી રિ સ ૧૯૬૮ ના કારતક વદિ ૧૩ ના રોજ પાથી પ્રસિદ્ધ કર્યું આ પુસ્તકમાં આર્તધ્યાન રૌદ્રધ્યાન, ધર્મધ્યાન અને શુકમયાન એ ચાર ધ્યાનનું સ્વરૂપ આપવામા આવ્યુ છે તથા બાર ભાવના ઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે બાળ જેને ચાર ધ્યાનનું સ્વરૂપ સમજા વાને માટે આ પથ ગ્યામાં આવ્યો છે. આ ગ્રંથમાં જનાજ્ઞા વિરૂદ્ધ જે કોઈ અજાણતા લેખાયું હોય અગર પાય હેય તો તેને જ્ઞાનીપડિત પુરૂષા સુધાશે એવી આરા રાખુ છુ ગમે તે સ્થ જ્ઞાની ત્રિી ગૌતમ ગણધર જેવો હોય તોપણ ઉપયોગથી ચૂકી જાય છે તો મારાથી પણ અનુપયોગે જે કઈ ભૂલ થઈ હોય તે તેની સઘની આગળ મારી માગુ છું ધાન વિચાર પુસ્ત- ની ઘણાઓ તરફથી માગતુઓ આવી તેથી તેને બી વાર છપાવતા શબ્દ વિગેરમા કાઈ કોઈ સ્થળે સુધારા વધારા કરવામાં અાવ્યા છે તેમજ ઉપયોગ પૂરક બને તેટનું સુધારવામાં આવ્યું છે. આ પુસ્તક અધ્યાત્મ જ્ઞાન પ્રસાર મડળ તથી પ્રગટ થાય છે. આ પુસ્તકના સુધાવામા પિયાપુર નિવાસી શા મોતિનાલ પાનાચદ તથા પરીખ રમણિકલાલ કાવાભાઈએ બને મદદ કરી છે લે બુદ્ધિસાગર. મુ–પેથાપુર વિ સ ૧૯૦૦ આસે વિજયાદશમી.

·શુદ્ધિપત્રક લોટી ૯ ૧૭. ૨૪ અદ્ધ પ્રકારના ગયે. વનરાગી અત્રમાં નિગ્ન થા. ગતમાં પ્રકારના ગધેડા રીતરાગ સુત્રમાં - 9 ૨ નિમ્ર ન્ય ૨૯ ૫ 15 તિમાં ધનું ગધનું ૪૦ કરતી ૪૮૮ ૫૧ પદ ૮ ૨તા રહિત. રામા. મંડળમાં ૧ ખાડી મળમાં.

·श्री अध्यात्मज्ञानप्रसारक मंडळ तरफथी श्रीमद् बुद्धिसागरसूरिजीग्रन्थमाळामां प्रगट थयेला ग्रन्थो किमत. ०-४-० ग्रयाक पृष्ठ १ क. भजन संग्रह भाग १ लो २०० १ अध्यात्म व्यारयानमाळा. २०६ २ भजनसंग्रह भाग २ जो ३३६ ३ भजनसंग्रह भाग ३ जो २१५ ४ समाधिशतकम् ५ अनुभवपञ्चिशी. २४८ ६ अात्मप्रदीप ७ भजनसंग्रह भाग ४ यो. ३०४ = परमात्मदर्शन ४०० है परमात्मज्योति * १० तत्चनिंदु. २३० * ११ गुयानुराग (प्रावृत्ति वीजी) २४ * १२-१३ भजनसंग्रह भाग ५ मो तथा ज्ञानदीपिका * १४ तीर्थयानानु निमान (ग्रा पीजी) ६४ * १५ अध्यात्मभजनसंग्रह. १६० *१६ गुरुरोध १७४ * १७ तत्वज्ञानदपिका. १२४ १८ गहूलीसग्रह भा १ ०१२-० ०-१२-० ०-१-० १६० ०- ०-६-० ·0 ०-१४-० ०-१४-० COG 0. * १६-२० श्रावकधर्मस्वरूप भाग १-० (आवृत्ति नीली) ४०-४० * २१ भजनपदसंग्रह भाग ६ ठो २०८ २२ वचनामृत २३ योगदीपक २४ जन ऐतिहासिक रासमाळा ४०८ * २५ मानन्दधनपद (१०८) सग्रह भावार्थ सहित * २६ अध्यात्मशान्ति ( श्रावृति बीजी) १३२ २७ काव्यसग्रह भाग ७ मो * २० जैनधर्मनी प्राचीन भने अर्वाचीन स्थिति * २६ कुमारपाल (हिंदी) २८७ ३० थी ४-३४ सुखसागर गुरुगीता ३०० ३५ पड्द्रव्यविचार २४० * ३६ विजापुरवृत्तात ३७ साबरमतीकाव्य ३८ प्रतिज्ञापालन ३६-४०-४१ जनगच्छमतप्रमथ, सघप्रगति, जनगीता ३०४ ४२ जैनधातुप्रतिमा लेखसग्रह भा १ ४३ मित्रमैनी. ४४ शिप्योपनिषद् ४८ ४५ जैनोपनिषद् ४६-४७ धार्मिक गद्यसग्रह तथा सदुपदेश भाग १ लो ६७६ ३-०-० ·८०० ४८ भजनसंग्रह भा.८ ६७६ ३-०-० ४६ श्रीमद् देवचद्र भा. १ १०२८ २-०-० ५० कर्मयोग. १०१२ ३-०-० ५१ यात्मतत्त्वदर्शन. ११२ ५२ भारतसहकारशिक्षणकाव्य. १६८ ५३ श्रीमद् देवचद्र भा २ १२०० ५४ गहुली सग्रह भा २ १३० ५५ कर्मप्रकृतिटीकामापावर ३-०-० ५६ गुरुगीत गुहली सग्रह- ०-१२-० ५७-५८ आगमसार अने अध्यात्मगीता ४७० ५६ देववदन स्तुति स्तवन सग्रह. १७५ ६० पूजासग्रह मा. १ लो. ६१ भजनपद सग्रह भा.६ ५८० ६२ भजनपद सग्रह भा. १० १-०-० ६३ पत्रसदुपदेश मा. २ ৩৪ ६४ धातुप्रतिमालेस सग्रह भाग २ १-०-० ६५ जनदृष्टिए ईशावास्योपनिषद् भावार्थ विवेचन. १-०-० ६६ पूजासग्रह द्वितीयावृत्ति तथा अन्यपूजाओ सहित- भाग २ गीजो ०-२-० ६८ श्रीमद् देवचद्रजी अने मनु जीवनचरित. २०० ६७ स्नान पूजा ·૧૨ संस्कृत ग्रन्थो i ०-१२-० न. ६६ शुद्धोपयोग ७३ मधकर्तव्यग्रन्थ ७० दयाग्रन्थ ७४ प्रजासमाजकर्तव्यग्रन्थ ७१ श्रेणिक सुयोध ७५ शोकविनाशक ७२ कृष्णगीता ७६ चेटकयोधग्रन्थ ७७ सुदर्शनासुपोध. ७८ लाला लाजपतराय अने जैनधर्म किं ७६ चिन्तामणि ८० जैनधर्म भने रिजस्तीधर्मनो मुकामलो द्वितीयात्ति- ८१ जैन सिस्ती सवाद प्रथमावृत्ति २ सत्यस्वरूप ०-१२-० ८३ ध्यान विचार द्वितीयाधुत्ति - की १-० -0-0 हालमा छपाता अन्यो (१) यात्मप्रकाश (२) कन्याविक्रयनिषेध तथा याललमनिषेध (३) तत्त्वविचार (४) जनधामिक शका समाधान (५) क्षमापना (६) मोटु विजापुर वृत्तात (७) उ० श्रीयशोविजयजी (८) श्रात्मशक्ति प्रकाश निबन्ध (8) श्री देवचद्रजी निर्माण पिला (१०) श्री मणिचद्रजीकृत २१ रास (श्रीमद् देवचन्द्र मजाय भावार्थ जीवन चरिन) (आत्मदर्शन) (११) मुद्रिव जैन श्वेताम्बरादि प्रथ नामालि (जैनग्रन्थ गाइड)

·(१२) भजन संग्रह भाग १ आवृत्ति ४
(૨૨) ધ્યાનમાdi (સરd)
(૨૪) રસમાધિશ (સંસ્કૃત)
(૫) લવ (સર)
( ૬ ) શ્રમિયમ (સા)
(૨૭) પરમનિમર્શન ()
(१८) भजनसग्रह भा. ११ मो
(१६) आत्मशिक्षा भावना भावार्थ
(૨૦) શશ વિનાશ વેઇ.
પુસ્તક મળવાનું ઠેકાણુ–
વકીલ શા. મોહનલાલ હિમચદભાઈ–શ્રી પાદરા,
રા આત્મારામ ખેમચંદ કાપડીઆ—— સાણંદ,
ભાખરીઆ શા. નગીનદાસ રાયચ દ
ઠેપાજરાપોળની ખડકી–મુ મહેસાણ.
શા મણીલાલ અમથાલાલ એન્ડ બ્રધર્સ કુ
ઠે. કેટ બાર ગેટ સ્ટ્રીટ ન ૧૨૯૪-મુંબઈ
શા. મેઘજી હીરજી બુકસેલર
ઠે. પાયધુની–મુબઈ,
શ્રી જેન કાનમદિર
હા શા ચંદુલાલ કળભાઈ
(ગુજરાત)-મુ, વિજાપુર,

·No text on this page.

·शास्त्रविशारद योगनिष्ठ जैनाचार्य महाकवि
बुद्धिसागरसूरिकृत,
ध्यानविचार.

·No text on this page.

·श्री
ધ્યાનવિચાર.
1 ૧ |
at ૩ !!
મગલાચરણ
દુહા,
પ્રભુ યાજિદને, ચિદાનન્દ ભગવત,
તારાપાયે ધ્યાન, લેગ કહુ તુ સત
મુક્તિ મારા સપના ધ્યાને ધ્યાનવિચાર,
અશુભ અશુદ્ધના ત્યાગધી, ગભ ના મુખકાર
મુક્તિ કાર્ય પાવનતણા, અસ ખ્યાને કહેવાય,
તેમા પણ ધ્યાનજ વયાને કમ બેકાય
તેકાર કહીનું હવે, ધ્યાનત અધિકાર,
પૂર્વશ્રેય અનુસારધી, કરતા જગજયકાર
આત ને તમે તેમ, શુકલધ્યાન એ ચાર,
આ બે પરિહાર યોગ્ય, અતિમ બે હિતકાર
અન્ધ્યાન ચાર પ્રકારે , આધ્યાન, ધ્યાન, ધર્મ
ધ્યાન અને શુકલધ્યાન-એ ચારધ્યાનમાથી આર્તધ્યાન અને
રોદ્રધ્યાન ત્યાગ કરવા યોગ્ય છે, અને છેલા બે ધર્મધ્યાન તથા
શુકવંધ્યાન આદરવા યોગ્ય છે એ બે ધ્યાનથી અનાદિ કાળના
જન્મમરણના દુખે ટળે છે એ ચારે ધ્યાનના ચાર ચાર પાયા છે,
તેનું સ્વરૂપ બતાવે છે
ઢા
|| ૫ ||

·છે ધ્યાન વિચાર દુહા પ્રથમ વિગ છે, અનિષ્ટ તેમ રેગની ચિતા અગૌચ, આધ્યાનના એમ છે ૬ . અર્થ–પ્રથમ ઈષ્ટવિયોગ આતાન–પિતાને પ્રાપ્ત થ એલા ધન, ધાન્ય, ક્ષેત્ર, વાસ્તુ, રૂપ, સુવર્ણ કૂપ, દ્વિપદ, અને ચતુષ્પદને રખેને વિયોગ થાય એવું ચિતવન મનમાં ક્ય કરે માતા, પિતા, ભાઈ, બેન, પુત્ર, સ્ત્રી, અને મિત્ર પ્રમુખને વિયોગ રખે મારે થાય, અને કદાચિત્ તેને વિગ થયે તે મનમાં ઘણે ખેદ કરે અનેક પ્રકારના સક પ વિકપ કરે, વિલાપ કરે, રૂદન કરે, પોતાના પ્રિયપુત્રના મૃત્યુથી હાય હાય કરે, રૂ, માથું ફૂટે, દેવને ઠપકો આપે, અરે ! મારૂ કેમ તેના પહેલા મરણ થયુ. નહીં હુ હવે કેને પુત્ર કહી બેલાવીશ અરે ! આ હૃદય કેમ ફાટી જતુ નથી, એમ શોક કરે તથા વ્હાલી સ્ત્રીને વિશે એટલે તેને પિતાનાથી દૂર જવુ વા તેનુ મરણ થાય તે બાવરા જેવો થઈ જાય, વારવાર તેને યાદ કરી રૂદન કરે, અરે! એ મારી સ્ત્રી, તારા જેવી દુનિયામા ડી સ્ત્રીએ થશે, તારી વાણી તથા તારે યાર હું કેમ વિમરીશ મનની છાની વાતે તારા વિના હું તેને કહીશ ઘરની ચિતા તથા સાર સંભાળ કેણ કરશે મારૂ દુખ દેખી દુખી કેણુ થશે હાય હાય હવે કેમ કરૂ અને હાલી સ્ત્રી ! મારૂ હૃદય તારા વિના શૂન્ય જેવુ થઈ ગયું છે એમ સક ૫ વિક ૫ મનમાં કરે રૂ વાર વાર તેને યાદ કરી રૂદન કરે, શેક કરે તથા માતા પિતાને વિયેગા થયે છતે રૂ, શેક કરે, વિલાપ કરે, તે પણ દુખનું કારણ છે કેઈ સ્ત્રીને પે- તાના પતિને વિયોગ થાય ત્યારે કપાત રૂદન કરે, રડે, કૂટે અને અનેક પ્રકારના વિલાપ કરે, અરે મારા પ્રાણનાથ! મારૂ હવે તમારા વિના કોણ શરણ થશે તમારા વિના મારા દિવસે કેમ જશે

·મારા મનની વાત હવે તેના આગળ કહીશ? મને સારી સારી
વસ્તુઓ લાવી આપશે? મારા મનના મનોરથ કેણુ પુરા કરશે?
અરે હવે જીવતીકેમ રહી છે? હદેવા તે મને પહેલું મરણ કેમ
ન આપ્યુ? એમ વિલાપ કરતી છાતી કુટે બીજી ગામની સ્ત્રીઓ
પણ તેના ભેગી રેવા-કુટવા આવે, ત્યારે આ સ્ત્રી વધારે વધારે રૂદન
કરે અને માથાના વાળ તોડે, રતી રેતી ઉડી પડીને છાતી ફૂટે
કદાપિ જે તે સ્ત્ર ડુ રૂવે તે બીજી સ્ત્રીઓ એમ કહે કે
અરે! તારી છાતી પત્થર જેવી છે કે કેમ? આ પર્વત જે તારે
પણ મરી ગયો તે પyતુ કઠિણદયવાળી દેખાય છે? એમ બીજી
શ્રીઓ શૂર ચડાવે તેમ આ સ્ત્રી લાજની મારી વધારે વધારે
કુટે, એમ સર્વ શ્રી સમુદાય તે તે તળાવે જાય, એમ કર
વાથી મહા અશુભ કર્મ ઉપાર્જન થાય છે અને પરભવમાં
તે કમ ભેગવવું પડે છે વળી તળાવમાં ન્હાય, બીજી સ્ત્રીઓ
કુટવા આવેલી હોય તે પણ કુટતી કુટતી થાકે ત્યારે માહામાહે
પિતાના મરી ગયેલા સગા વહાલા સભારી સભારી રૂદન કરે,
લીંટ નાખે. તે લીંટમા સમમિ પચેન્દ્રિય મનુષ્યની ઉત્પતિ
થાય છે તથા રસ્તામાં ચાલતા કીડી મકોડા વગેરે જીવને નાશ
થાય એમ કર્મબ ધનનો પાર રહેતું નથીવળી તળાવમાં અગર
ઘેર ઠંડા પાણીથી રડી કુટીને નહાય તેથી તાવ પણ આવે, અને
વળી મૃત્યુ પણ થાય. એમ રવાથી આધ્યાન થાય છેવળી
તે સ્ત્રી પ્રિય સ્વામીના વિયોગના ચિતાથી દુબલથઈ જાય છે પણ
તે જાણતી નથી કે આ સંસારમાં કઈ કેઈનુ નથી આખું આવી
રહ્યું, એટલે કરેલા કર્મના અનુસારે જીવ પરગતિમા જશે,
માટે તુ ફેગટ કેમ રૂદન કરે છે?—જમતી વખતે
આવી હતી તે મરતી વખતે પણ તુ એકલી જઈશ. આવા
જન્મ મરણ, જીવે અનીવાર કર્યા અને તેમાં સ્વામીએ પણ
અનતા કર્યા, તે કેને તુ રઈશ આ સર્વ બાજીગની માયા
એકલી

·ધ્યાન વિચાર
જેવું છે એમ વિચારી રૂદન કરે નહીં તથા શેક કરે નહીં,
અને જે શેક કરશે, રૂદન કરશે, છાતીએ કુટશે, તથા તેને રૂદન
કરવામા જે ઉશ્કેરણી કરશે, તે સર્વ પાપક ઉપાર્જન કરશે,
પિતાના ધણને વિગ થવાથી શોક કરે, દુખથી હાય હાય
કરે, તથા પિતાનું ધન ચિરાઈ જવાથી રૂદન કરે, હાય વાળ
કરે, તથા ઘર, હાટ બળી જવાથી શેક કરે, તથા ઘોડા, દાસ
દાસીને વિયોગ થવાથી દુ ખ ધરે, હાલી વસ્તુને વિયાગ થવાથી
આત્મઘાત કરવા ધારે, વ્હાલી વરતુ વિગ કરાવનાર
ઉપર કોપાતુર રહે, તેનું બુરૂ વાછે એ ઈષ્ટવિયોગ નામનો
આવ્યાનને પહેલો પાચો કહ્યો, એ ધ્યાનથી તિર્યંચગતિમા જવું
પડે છે માટે ભવ્યજીવોએ એવા વિચારને ત્યાગ કરે
હવે આર્તકેયાનને અનિદસ ગામને બીજો પા.
કહે છે પાચ જિયેના સુખને વિનકારક ખરાબ સ્પર્શ, રસ, ગ ધ
રૂપ અને શબ્દ આદિને રખે સરોગ થાય એવી મનમાં ચિંતા કરે,
શેક કરે વળી ઘરમાં સ્ત્રી ખરાબ મળી હોય તે વિચારે છે આવી ખ
રાબ દુર્ભાગિણી શ્રી મને કેમ મળી? એ ક્યારે હવે મારાથી દૂર થાય,
પાપીણને જ્યારથી સોગ થયો છે, ત્યારથી અમે નિભંગ
થયા એના પગલાથી ઘરનુ ધન નાશ થયુ જગ વાર પણ મુ
ખથી અમે બેઠા નહીં એમ વિચાર કરે, તથા પુત્ર ખરાબ
હેય તે દેવને (નસીબને) ઠપકો આપે કે તે આ પુત્ર
મને કેમ આપે? એના વિના વાડીયા રહ્યા હોત તે ઠીક
જરાવાર પણ અમને તે સુખ આપતે નથી હવે એ આખોથી
કયારે દૂર થાય એમ ચિતવે, તથા ભાઈ પિતાને વિશ્વાસઘાતી
હોય તે મનમાં વિચારે છે હાય હાય મારાથી કૂડ કપટ કરી
છાનુ ધન રાખે છે એ મારે બરૂ પાડે છે તેની આગળ મારી
નિદા કરે છે અને દુખી કરવા ઉપાય શોધ્યા કરે છે અરે દેવી
આવા ભાઈ સસારમા કેમ મને મળ્યા? એ મારાથી કયારે દર

·ધ્યાન વિચાર
થશે, એમ સક-૫ વિક૮૫ કરે, પિતા કોધી હોય તે વિચારે
જે આ પિતા કેમ મળે એમ વિચારી શકાતુર થાય માતા
વ્યભિચારિણી હેય, તથા દાસ દાસીએ ખરાબ હોય તેથી ખ
રાબ વિચાર કરે અને તેમના સબ ધમાં તેમનું બૂરૂ કરવાની
ચિતા થાય વળી સ્ત્રી મનમાં એમ વિચાર કરે કે મારી શકય
બહુજ ખરાબ છે એ પાપીણી વાર વાર લેકની આગળ મારી નિન્દા
કરે છે અને પતિને આડુ અવળું સમજાવી તેને વશ કર્યો છે
તેના કહ્યા પ્રમાણે મારો ધણું ચાલે છે, મારા સામુ જેતે નથી
અને મને બોલાવતે પણ નથી હાય, હાય, મારા માતા પિતાએ
આવા ધણી સાથે મહને કેમ પરણાવી ધણીને વશ કરવાને મન્ન, તન્ન
અને કામણું હુમણ કરે, વળી સેવક મનમાં એ વિચાર કરે જે
મારા શેઠની વા ઉપરીની પાસે મારે દુશ્મન અમુક ચાડી ખાશે,
અને મને નોકરીમાંથી બાતલ કરાવશે તેતેથી હુ શુ કરીશ? એમ
જા, દુમનેને નાશ કરવા ઉપાય ચિતરે તે વખતે દુશ્મન નાશ
માટે મત્ર, તત્ર, મારણ, મૂઠ, ચાટ અને ઉચાટન, વગેરે કરે, અને
શેઠના ઉપર વશીકરણ કરે, મને ઉપર જૂઠા કલાક થાપે,
બલિદાન દેવા વાસ્તે નસ જીવને મારે, મારા અમુક દુશમનનો
નાશ થશે તે હે યક્ષ! દેવી ! અમુક માનતા તમને ચઢાવીશ,
તથા બલિદાન દેવા વાસ્તે ત્રસ જીવોને મારે, વળી મૂઠ મારે,
તથા વીર નાખી મારવા ચાહે, પરંતુ મૂખ મનમાં વિચારતે નથી
કે જે તુ સાચે છે તે દુમને શું કરવાના છે? વળી જ્યા
સુધી સામાનું પુણ્ય મળવાનું છે ત્યા સુધી મારણ, માત્ર, તત્રથી
કઈ થવાનું નથી, વળી મનમાં એ વિચાર કરે કે મારા દુ-
નના કુળમાં અમુક માસ જેરાવર આગળ થશે, તે મને
તથા મારા કુટુંબને રખે હેરાન કરે એમ ધારી તેના નાશના
ઉપાયે ચિતવે જે એની રાજ્ય દરબારમાં આબરૂ જાય વા દડ
થાય તે બહુ સારૂ, એ સારી પાયરી ઉપર ન આવે તે

·૬
ખાન વિચાર
બહુ સારૂ થાય, એમ વિચારે વળી તે મારા મનનું
જે કઈ છિદ્ર હાથમાં આવે તે દેશનિકાલ કરાવું આ પ્રમાણે
મૂર્ખ-અજ્ઞ, ફેગટ સક ૫ વિકલ્પ કર્યો કરે વળી મનમાં વિ
ચારે જે ગામમાં ચારને ઉપદ્રવ ઘણે થાય છે તે દુષ્ટ પકડાય
અને તેને મોટી સખા શિક્ષા થાય તે બહુજ સારૂ વળી તેગને
રેગ ચાલતો હોય ત્યારે વિચારે જે ઉંદરાના મરણથી આ રોગ
ફેલાય છે માટે આટલા ઉદર કેમ ઉત્પન્ન થયા, એનો નાશ
થાય તે આવા અટકે એમ ચિ ત તથા વિચારે જે ઉં
દરે ખેતીને હરકત કરે છે માટે એનો નાશ થાય તે બહુ
સારૂ, કેટલાક રાજા વગેરે તે તેના નારા સારૂ માણસને મારવા
મોકલે છે. કેટલાક એવી જાતની દવા બનાવે છે કે
તેથી તે ઉંદરોનો નાશ થાય, આમ કરવાથી લટુ પાપકર્મની
શાતિ નહીં થતા તાત્ર પાપથી દુકાળ પડે છે ઉલટા પ્રાણી
દુખી જ થાય છે. વળી અમુક માસુસ આજકાલ બહુ ફાટી
ગયો છે મારી ઉપર અદેખાઈ કરે છે માટે તે હરામખોને
કોઈ ઉપાય કરવો જોઈએ જેથી કરી અદેખાઈ કરવી ભૂલી જાય
એમ વિચારવાથી પાપકર્મ બંધાય છે કારણકે અશુભ ચિતવ
નથી સામાનું કઈ બગડતું નથી, જે કઈ સારૂ બેટુ થાય છે
તે પુણ્ય અને પાપના અનુસારે થાય છે તેમ છતા હું મૂહાત્મા!
કેમ ખરાબ ચિતવન કરે છે? ખરાબ ચિતવનથી ચાર ગતિ
મા બ્રમણ થાય છે અનેક પ્રકારના અવતાર ધારણ કરવા પડે છે
પૃથ્વી ઉપર ઘણુ તીડ ઉત્પન્ન થયાથી ચિતવે કે જે એ તીડ
અનાજ ખાઈ જશે માટે એને નાશ થઈ જાય તે સારૂ વળી દુકા
નોમા ઘણા દાણા ભરેલા દેખીને વિચારે છે જે દુકાળ પડે તે
મને બહુ સારો લાભ મળે, એમ ચિતવન કરે, દુશ્મની
ચડતી દેખી વિચારે જે હાય હાય એ આટલી સપદા ભેગ
છે, એની સપદા નાશ થાય તે મારૂ ધાર્યું સફલ થાય-~ઇત્યાદિ
વિચાર દુર્ગતિના કારણ છે

·ધ્યાન વિચાર * * બા ૩ હવે ગચિતા આતધ્યાન નામને ત્રીજો પાયો કહે છે.-મારા શરીરમાં કઈ કોઈ વખત અમુક અમુક રેગ ઉત્પન્ન થાય છે તે ન થાય તે સારૂ એ વિચાર લાવી વૈદ્ય- ડોકટરને પુછેકે, અમુક અમુક રેગ ઉપર ક ઉપાય કરી ત્યારે વેધ––ડેકટર કહે કે અમુક અમુક ધાતુ તથા અમુક દવા વાપરવામાં આવે તે તે રેગ થતું નથી જે સાભળી તે વસ્તુઓ, મદ્ય, માસ, મધ, આદુ, લસણ, ડુંગળી, માછલીનું તેલ, ઈત્યાદિ હોય તો પણ પાપને વિચાર કર્યા વિના ભક્ષણ કરે વળી જ્યારે શરીરમાં રોગ થયો હોય ત્યારે બહુ હાય હાય રે, અરે મને આ દુ ખ સહન થતું નથી. અરે માતા, પિતા, વૈદ્ય-કટ રને બોલાવે, અને મૃત્યુના ભયથી રક્ષણ કરે, રોગ થયે છતે અનેક જાતના સક.૫ વિક૫ કરે, હાય ! હાય ! રોગમાથી હવે હું શીરીતે જીવીશ, અમુકને આ રોગ થયે હતું તેથી મારી ગયે અરે એને હું હવે મરી જાઉં ઇત્યાદિ વિચાર કરે–અશાચ નામના આર્તધ્યાનના પાયામાં ચિતવે કે ભવિષ્યમાં પાપાર ભના અમુક કાર્યો કરીશ ભવિષ્યમાં અમુક વેરિએને નાશ થશે, ભવિષ્યમાં મારા પુત્ર કમાતા થશે ત્યારે આપણે નાત જાતિમાં મેટા કહેવાઈશુ અને અમુક કાર્ય સાધી શકીશુ અમુક વેપારમાં મને લાભ થશે તે મારી માતાની નાત જમાડીશ, આગળ ઉપર હુ સારી રીતે કમા ઈશ તે મને કન્યા મળશે અને તેને છોકન થશે તેને અમુક અમુક વેપારમાં હોશીયાર કરીશ અને સારે ઠેકાણે પરણાવીશ આ પ્રમાણે ફેગટ વિચાર કરે છે કે આવતી કાલની માલુમ નથી, માથે મૃત્યુને ભય ગાજે છે, જરા રાક્ષસી સામું જોઈ રહી છે ગરૂપી શત્રુના હુમલા વારવાર થયા કરે છે, તે કે જાણે આવતી કાલે શું થશે? માટે એવા નકામા વિચાર કરી કર્મ બા- ધવા નહીં વિચાર કરવા તે સહેલ છે પણ તે થકી જે પાપ બધાય છે તે જોગવવું મુશ્કેલ છે માટે ભવ્ય એવા ·૮ કહાન વિચાર વિચાર વર્જવા આ પાનથી તિર્થં ચ ગતિમા જવું પડે છે એ ધ્યાન છઠ્ઠા ગુણ ઠાણ સુધી હોય છે, કારણ કે છછું ગુણઠાણ પ્રમાણ યુક્ત છે ત્યા સુધી મુનિમહારાજને પણ એવા વિચારો આવે જે અરે! હુ ગુરૂ વિનાને એક્લે ક્યા જઈશ? ગુરૂ વિચારે જે મારા શિશ્ચની શી ગતિ થશે? હાસ્ય રતિ અરતિ થાય, શોકથાય-એક સાધુ બીજા સાધુને કહે કે તમે તે હીનાચારી છે, એમ બેલતા કવેશ થવાથી વિચિત્ર પ્રકારના સક ૫ વિકલ્પ મનમાં આવે, પરસ્પર નિદા કરવા મડી જાય તેથી કમ બ ધ થાય, અને જૈન શાસનની લઘુતા થાય-લે કે ધર્મ પામે નહીં માન પ્રજાની અભિરૂચિથી પણ-બીજાના કરતા પિતાની મિોટા દેખાડવા અનેક પ્રકારના વિચાર કરે કે અમુડના કરતા હુ કયારે વધારે મનાઈશ-પૂજાઈશ એવું ધ્યાન દુર્ગતિનું કારણ છે માટે તે મોક્ષાભિલાષીઓએ ત્યાગ કરવું કારણ કે, ચાર ગતિમાં ભટકતા અનતે કાળચક્ર થયે અને હવે સારી સામગ્રી પાગ્યા છતા પરયુગલની વાછાના વિચારે જે કરીશુ તે પાછા નરક નિગોદમા દુ ખ ભેગવવા પડશે વાર વાર મનુષ્ય જન્મ અને વીતરાગ ધર્મની પ્રાપ્તિ થવી બહુ દુર્લભ છે પૂજા, પ્રતિ, નિદા અને સ્તુતિ એ કઈ મારો ધર્મ નથી તન તારૂ વરૂપ-પુદગલ ભાવથી ન્યારૂ છે તે પછી શા કારણથી તે સ બધી વિચાર કરે છે, અને શેક કરે છે? એમ વિચારી શુભ ધ્યાને ચઢવાને ખપ કરે તે હિતારક છે, એમ જાણે આર્તધ્યાન ત્યાગ કરવું તે શ્રેય ૨ હવે બીજા નેયાનનું સ્વરૂપ કહે છે તેના ચાર પાયા છે નહિ સાનુબધી ધ્યાન ર મૃષા નુબધી ગદ્રધ્યાન ૩સ્તેયાનુબધી દ્વિધ્યાન ૪ ચોથુ પરિ ચણાનુબધી શદ્રધ્યાન એ ચાર પાયા છે હવે ૧ હિસાનુબંધી રોદ્રધ્યાનનું સ્વરૂપ કહે છે, પૃથ્વી કાય, અપકાય, તે કોય. વાસકાય. વનસ્પતિકાય ની કે

·ખાન વિચાર
કરી મનમા બહુ આનદ માને તથા કીડી, કેડે, માખી, ભ
મરી, વિછી, બકરા, તથા માછલાની હિંસા કરીને આનંદ
માને તથા વાઘને મારીને વિચારે જે અહો! મે કેવા જબરાને
ગોળીએ વા એક તરવારના ઘાએ મારી નાખે, વળી બ દુકની
એક ગોળીએ કરીને ૫ખીને મારીને મનમા આનદ માને કે
અહા! મે કેવી કળા કરી માથું !! લડાઈમા હજારે જીના પ્રાણ
ને નાશ કરી હષયમાન થાય, મૃગ મારી હર્ષાયમાન થાય,
બહુ પાપયુક્ત કામે કરી વાડી, વર, દુકાન પ્રમુખ બનાવે, જલચર
જીને મારી તેના માસથી તૃપ્તિ માને, રસોઈ કરી અનેક પ્રકારના
શાક બનાવી ખાઈ આનદ માને, રઈને વખાણું અગર
કમખેડીને ખાય, જીવહિંસા થતી દેખીને ખુશી થાય તથા
સગ્રામ થતે દેખીને વખાણ કરે અહી ભાઈ તમે એક
તરવારના ઘાએ આટલા વીર પુરૂને મારી નાખ્યા, તમારૂ બળ
અર્જુનના જેવું છે, તમારી છાતી તે લડવામાં ભીમસેનના જેવી
છે, તમે યુદ્ધમાં શત્રુને નાશ કરવામાં બાકી મૂકતા નથી, તથા
લડાઈ કરનાર પુરૂને શૂર ચઢે તેવા કડવા તથા ઈદે બિરૂ
દાવતી બેલી શૂર ચઢાવે, અનેક લડાઈ કરવાના શસ્ત્ર કરાવી આપે
જમણવારના દિવસ પ્રસંગે તીવ્ર માનના ઉદયથી પિતાની વાહવાહ
કહેવરાવવાની વાતે અનેક આરભના કામ કરે, યત્ર પીતલણુ,
દવ દેવા, તળાવડાવવાના-વિષના—ઝાડે અપાવવાના-હાથીઓના
દાતના આદિ વેપાર કરે તથા કુભારના ખેતીના વેપાર કે જેમાં
ઘણે ત્રસ જીવેને સત્યાનાશ નીકળી જાય છે-એ વેપાર કરે,
દુશ્મનને મારા મનમાં ઘણે આનદ માને અને મુછ મરડી
બીજા આગળ કહેતા ફરે કે જુઓ મારા શત્રુના મે કેવા હવાલ
કર્યા!! બીજા કોઈ જીવેનુ માઠું થાય તેમાં આનદ માને
પાચ પાડે અને કેવોએ લડાઈ કરી, તેમાં ઘણું લાબો
મનુષ્યો માર્યા ગયા મહાભારતના યુદ્ધકાલમાં એક બીજાનું ખરાબ
૨

·ખાન વિચાર
વિચાર વર્જવા આ ધ્યાનથી તિર્થં ચ ગતિમા જવું પડે છે એ ધ્યાન
છઠ્ઠા ગુણ ઠાણ સુધી હોય છે, કારણ કે છઠું ગુણઠાણુ પ્રમાદ સ
યુક્ત છે ત્યા સુધી મુનિમહારાજને પણ એવા વિચારો આવે જે
અરે! હુ ગુરૂ વિના એકલો કયા જઈશ? ગુરૂ વિચારે જે મારા
શિષ્યની શી ગતિ થશે? હાસ્ય રતિ અતિ થાય, શોક થાય-એક સાધુ
બીજા સાધુને કહે કે તમે તે હીનાચારી છે, એમ બેલતા કલેશ
થવાથી વિચિત્ર પ્રકારના સ કઢ૫ વિકપ મનમાં આવે, પરસ્પર
નિદા કરવા મડી જાય તેથી કમળ ધ થાય, અને જૈન શાસનની
લઘુતા થાય-લેકે ધર્મ પામે ન માન પૂજાની અભિરૂચિથી
પણ બીજાના કરતા પોતાની મેટા દેખાડવા અનેક પ્રકારના
વિચાર કરે કે અમુકના કરતા હુ ક્યારે વધારે મનાઈ-પૂજાઈશ
એવું ધ્યાન દુર્ગતિનું કારણ છે માટે તે મોક્ષાભિલાષીઓએ ત્યાગ
કરવું કારણ કે, ચાર ગતિમાં ભટકતા અને તે કાળચક્ર થશે અને
હવે સારી સામગ્રી પામ્યા છતા પરપુદગલની વાછાના વિચારે
જે કરીશુ તે પાછા નરક નિગોદમા દુ ખ ભેગવવા પડશે વાર
વાર મનુબ જન્મ અને વીતરાગ ધર્મની પ્રાપ્તિ થવી બહુ દુર્લભ છે
પૂજા, પ્રતિકા, નિદા અને સ્તુતિ એ કઈ મારે ઘર્મ નથી. ચેતનતા
સ્વરૂપ-પુગલ ભાવથો ન્યારૂ છે તે પછી શા કારણથી તે સ
બધી વિચાર કરે છે, અને શેક કરે ? એમ વિચારી શુભ ધાને
ચઢવાને ખપ કરવું તે હિતકારક છે, એમ જાણી આર્તધ્યાન ત્યાગ
કરવું તે શ્રેય છે.
૨ હવે બીજા સ્થાનનું સ્વરૂપ કહે છે
તેના ચાર પાયા છે નહિમાનુબધી રેDિાન મૃણા
નુબધી એકધ્યાન તેયાનુબ ધીરેધ્યાન ૪ ચાયુ પરિ
ગ્રહાનુબધી ધ્યાન એ ચાર પાયા છે
હવ ૧ હિસાનુબ ધી રાખ્યાનનું સ્વરૂપ કહે છે, પૃથ્વી
કાય, અપકાય, તેઉકાય, વાયકાથ. તસ્પતિકાય તેની તક

·ખાન વિચાર
હ
કરી મનમા બહુ આનદ માને તથા કડી, કેડ, માખી, ભ
મરી, વીંછી, બકરા, તથા માછલાની હિ સા કરીને આનંદ
માને તથા વાઘને મારીને વિચારે જે અહો! મે કેવા જબરાને
ગોળીએ વા એક તરવારના ઘાએ મારી નાખે, વળી બદુકની
એક ગોળીએ કરીને પખીને મારીને મનમાં આનદ માને કે
અહો ! મે કેવી કળા કરી મા !! લડાઈમા હજારે જેના પ્રાણ
ને નાશ કરી હર્ષાયમાન થાય, મૃગ મારી હર્ષાયમાન થાય,
બહુ પાપયુક્ત કામ કરી વાડી, ઘર, દુકાન પ્રમુખ બનાવે, જલચર
જીને મારી તેના માસથી તૃપ્તિ માને, રસોઈ કરી અનેક પ્રકારના
શાક બનાવી ખાઈ આનદ માને, રસેઈને વખાણું અગર
કમખેડીને ખાય, જીવહિંસા થતી દેખીને ખુશી થાય તથા
સ ગ્રામ થતે દેખીને વખાણ કરે છે ! ભાઈ તમેએ એક
તરવારના ઘાએ આટલા વીર પુરૂને મારી નાખ્યા, તમારૂ બળ
અર્જુનના જેવું છે, તમારી છાતી તે લડવામાં ભીમસેનના જેવી
છે, તમે યુદ્ધમાં શત્રુને નાશ કરવામાં બાકી મૂકતા નથી, તથા
લડાઈ કરનાર પુરૂષને શૂર ચઢે તેવા ડવા તથા છેદ બરૂ
દાવલી બોલી શૂર ચઢાવે, અનેક લડાઈ કરવાના શસ્ત્ર કરાવી આપે
જમણવારના દિવસ પ્રસંગે તીવ્ર માનના ઉદયથી પિતાની વાહવાહ
કહેવરાવવાના વાસ્તે અનેક આરભના કામ કરે, યત્ર પીલણ,
દવ દેવા, તળાવ ફેડાવવાના-વિષના-ઝાડા કપાવવાના-હાથીઓના
દાતના આદિ વેપાર કરે કુભારના ખેતીના વેપાર કે જેમા
ઘણા ત્રસ ને સત્યાનાશ નીકળી જાય છે એ વેપાર કરે,
દુશમને મારી મનમાં ઘણે આનદ માને અને મુછ મરડી
બીજા આગળ કહેતે ફરે કે જુઓ મારા શત્રુના મે કેવા હવાલ
કર્યા?!! બીજા કોઇ જીવેનુ માઠું થાય તેમાં આનદ માને
પાચ પાડ અને કેરાએ લડાઈ કરી, તેમા ઘણુ લાખે
મનુષ્યો માર્યા ગયા. મહાભારતના યુદ્ધકાલમાં એક બીજાનું ખરાબ
૨

·૧૦
ધ્યાન વિચાર
કરવા શકુન દુર્યોધન વિગેરેએ બાકી રાખી નથી તે વખતે જીએ
રૌદ્રધ્યાન થાવી મહા અશુભ ગતિ ઉપાર્જન કરી હશે માટે એવા
દુનથી દર રહેવું શ્રેષ્ઠ છે
હવે બીજુ મૃષાનુબ ધીરેધ્યાન કહે છે.
જૂઠું બોલી છળકપટ કરી મનમા બહુજ ખુશી થાય તથા
બીજાઓ પાસે જૂહુ ભાષણ કરાવી આનદ માને, તથા જૂઠું બે
લિનારને વખાણે કે ભાઈ તારા જે જૂહુ બેલનાર કેઈ નથી
કે બીજાને જૂઠાપણાની માલુમ પડે ને, અને પિતાનું કામ
સા, તથા મનમા વળી વિચારે કે મે એવી યુક્તિસર વાત
બનાવીને કહી છે કે કેદની તાકાત નથી કે મારા પ્રપ અને સ
મજી શકે મિનાકપટ બાજીપ એ એક જુદી શક્તિ છે. આજ
કાલ મારી સાથે કોઈ પણ માણસ પ્રપચની બાછા ફાવી શકે
તેમ નથી વળો જૂઠું બોલી બીજાને છેતવુ તે પણ કરામત
છે, એવા ગુચના પ્રસગે જે હુ ન હોત તે શું પરિણામ આવત
તેની અત્યારે શી વાત ! વળી મનુષ્યો અનેક પ્રકારના બેટા દસ્તા
વેજ કરી ઉલટસુલટ કરી તથા વિશ્વાસઘાતના કામો કરી મ
નમાં ઘણુ ખુશી થાય વળી રાજ્ય દરબારમા તથા બીજા
ઓ પાસે શત્રુઓની ચાડી-નિદા કરી મનમાં હર્ષ પામે તથા
અ અન્ય ખેટા વિવાદ ચલાવે તથા મિથ્યાત્વના વચન ઉચ્ચા
રણ કરે, તથા કપટ સહિત ભાષણ કરે તથા કચેરીમાં ખોટી શા
ક્ષીઓ પૂરી કેસ જીતાવી વિચારે જે છે કે તેને જીતા છે?
વળી દાણચોરી સ બધી જહુ વચન બોલી આનદ પામે છે એ
કેવી ચતુરાઈ કેળવી કે દાણને છેતર્યો તથા પાચ પ્રકારના
મોટા અસત્ય વચન બેલી કાર્ય સાધી આનદ માને, એકની જૂઠી
વાત બીજાને કહે અને બીજાની જૂઠી વાત સામાને કહે-
આમ માહે માંહે લડાઈ કરાવી ખુશી થાય કે જે મે કેવી બહાદૂરી
કરીકે સામ સામા મારમારા કરાવી, સરકાર દરબાર મેક યા–મારા
જે જુઠું બોલી ઠગનાર કેઈ નથી ! અમુક ઘરાકને જૂઠું બોલી

·ધ્યાન વિચાર આવા ઠગી મનમાં આનદ માને ઈત્યાદિ મૃષાનુબ ધી રિદ્રધ્યાન છે વખતે ર્ડિ બેલતા મનુષ્ય વિચાર કરતે નથી. પરભવમાં જૂઠું બોલવાથી જીભ પામવી પણ મુશ્કેલ થશે અને મુગા પણ પ્રાપ્ત થશે નરકના દુખે ભેગવવા પડશે, તે વખતે આંકદ કર્યા કરશે તેની જીભ પરમાધામી દેવતાઓ તાણી નાખશે મહા રાવ દુ ખ ભેગવવા પડશે માટે ભવ્ય પ્રાણીઓએ એ ધ્યાનથી દૂર રહેવું હવે ત્રીજુ તેયાનુબ ધી રેદ્રધ્યાન કહે છે. અનેક પ્રકારના છળકપટ, દગાબાજી, પ્રયચ, વિશ્વાસઘાત કરી ભદ્રક જીની બહુમૂલ્યવાળી વસ્તુ છેડી કિમતે આપી લઈ લે, અને મનમા ખુશી થાય વળી ચોરી, રસ્તાની લુટ, તાળ ભાગવા, ખાતર પાડવુ, ત્રીજેરી લુટવી ઈત્યાદિ કામે કરી પરધન મેળવી મનમા ખુશી થાય તેવા ચેર, લુટારા, ગઠીયા પાસેથી મિલકત લેવામાં અને તેમને મદદ કરવામાં બહુજ હિ મતથી પ્રવર્તે અને લાભ મેળવી આન દ માને પોતે વેપારી હોય અને ઘરકે વસ્તુ ખરીદવા આવ્યા છે, તે પ્રસંગે વિશ્વાસ બેસાડી નમુને કાઈક બતાવી માલ અન્ય તરેહનો આપે અને પિતાને સે કરવામાં કરામતવાળે માને ભરવામા, તળવામાં ઓછું આપવાની દાનત રાખે, વસ્તુની કિમત ઠરાવતી વેળાએ જે ભાવ કહ્યું હોય તેનાથી વધારે ભાવ લખે, ઘી, ખાડ, રૂ, તેલ પ્રમુખ માલ વેચવામા સેળભેળ કરી લેનારને છેતરી મન ના આનદ પામે નેકરીને ઘધ કરતે છતે ઉપરાણું લાવી ખાઈ જાય તથા અમલદારની જગ્યા મળી હોય તે વખતે લેકે પાસેથી લાચ વગેરે લઈ પિતાનું ખીસુ ભરી હર્ષવત થાય, ઉઘરાણું ઉઘરાવી પિતે ખાઈ જાય, નેકર હોય તે પોતાના શેઠને છળકપટ કરી છેતરે અને પૈસા ખાઈ રાજી થાય દગાબાજીથી ભેળા લોકોને છેતરે, પૈસા ભેગા કરી મનમાં વિચારે છે ·ધ્યાન વિચાર થાય મારા જે અકલબાજ કોણ છે? ચેરી કરી મનમા એ ખુશી થાય કે મારા જે ચતુર કોણ છે? અને મારા જેવી શક્તિ કિનામ છે? પિસ ભેગો કરી તેમાં તે ફૂડકપટ કરવું સારું છે અમુકને આજ માલ આપવામાં ઘણે પ્રપચ કરીને અમુક મત મેળવી તે શુ હશિયારી વિના બને છે જૂઠા દસ્તાવેજ બનાવી લો ઉપર ન્યાયની અદાલતે દાવા કરી ફતેહ મેળવી અન્યાયથી ધન ઉપાર્જન કરી પિતાને દ્વિવાળ દેખી ઘણે આનદ માને ન્યાયના અધિકારીઓને મળે દિવસે છેતર્યો તેથી મારા જેવા કેણુ ચાલાક છે? આગગાડીના ડબામા ઉંઘી ગએલા માણસોનુ ધન ચેરી લઈ ખુશી થાય કેઈની ગાઠ છેડી લે ! ઈત્યાદિ કામ કરવાથી આ ભવમા અને પરભવમાં ઘણું દુખ આ ભવમાં રાજા જાણે તો કેદમાં નાખે, દડ કરે, આ બરૂ જાય, લેક તેને વિશ્વાસ કરે નહીં, કોઈ પાસે તેને ઉભે રહેવા દે નહીં તથા પરભવમાં ઉંટ, બિલાડ, ઘુઅડ, સ્ત્રીના અવતાર, માછલાના અવતાર પામે, સિંહ, વાઘ, શ્વાન, ગંધાના અવતાર પામે, અને ટાઢ, તરસ, છેદન ભેદન, તાડન, તર્જના વિગેરે દુખ પામે, નરકમાં ઉત્પન્ન થયે છતે પરમાધામીએ વિવિધ પ્રકા રની વેદના કરે મહારાવ દુ ખ ભોગવવા પડે, વળી પાછા મનુષ્ય જ મપાય દુર્લભ થાય, માટે જ પ્રાણુએ ત્રીજા તેયાનુબધી દ્રિધ્યાનનો ત્યાગ કર એ સારૂ છે હવે શું પરિગ્રહાનુબધીર ધ્યાન કહે છે ધન, ધાન્ય, ખેત્ર, વાસ્તુ, રૂપ, સુવર્ણાદિ પરિગ્રહ બહુજ વ ધાને મનમાં ખુશી થાય, લાભને થોભ નથી એવો વિચાર નરતર આળસુઓ કરે છે તથા શકિતહીન કરે છે પરંતુ પોતે મનમાં વિચારે કે પૈસે ધન, દોલત, એજ જગમા સાર છે વસુ વિના નર પશુ છે કહ્યું છે કે- यस्पास्ति वित्त स नर कुलीन. ૪ દિd, જ યુતિમાન ગુર્ષa, R ·ખાન વિચાર ૩ स एव वक्ता स च दर्शनीयः सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ते ॥१॥ ભાવાર્થ-જેની પાસે પૈસા છે તે જ માણસ કુળવાનું જાણ અને તેજ પડિત જાણુ, અને શુતિમાન તેજ જાણવા, અને તેજ ગુવાન જાણવે અને તેજ વક્તા જાણ, મતલબ કે સર્વે ગુણે સોનાને આશ્રમ કરી રહ્યા છે માટે ધન મેળવવું તે ઘણું કડીની વાત છે ધનમાજ સર્વસ્વ માનીને તદર્થે અનેક પાપો કરે પરિગ્રહથી કુટુંબમાં માન મળે છે, પૈસાથી સગા વહાલા માન આપે છે, લેકે પિસાવાળાને આગળ બેસાડે છે, માટે ધન તેજ જગમા સાર છે, પરિગ્રહની મમતા ઓછી નહીં કરતા વધારવાની ચિંતા કર્યા કરે, વળી મનમાં વિચારે જે દ્રવ્ય મેળ વવુ તેમાં તે તાકાત છે પણ મેળવીને સાચવી રાખવુ તેમા તે ઘણી તાકાત જોઈએ છીએ કે કરામત અજમાવી ન હેત તે આ પૈસા જળવાવવા મુશ્કેલ હતા, વળી મનમા વિચારે જે-ધર્મ-દાન-પુણ્ય-નવકારશી ઈત્યાદિક કામોમા પૈસા ખરચવા તેનું ફળ પ્રત્યક્ષ કેણે દીઠું છે? ધર્મધુતારા-જોગી સન્યાસી-બ્રાહ્મણ-જતિએ અખાડા માડી લેકેને લુટવાના રસ્તા માડ્યા છે, જેમાં તેઓની જાળમાં ફસાઈ જાય છેતેઓ અલહીન હોય છે–પતે ચમડી ગુટે પણ દમડી ન છૂટે તેવી મનોવૃત્તિ રાખી ખુશ થાય છે પૈસો પિદા કરવાને માટે મોટા મોટા પાપારના કામ કરે, લેકવિરૂદ્ધ, રાજ્યવિરૂદ્ધ, કુળવિરૂદ્ધ, ધર્મવિરૂદ્ધ, પૈસા કમાઈ તેને જાળવી રાખી મનમાં પિતાની બડાઈ માને વળી મનમા વિચારે છે કે એકલાએ જ આ ધન મેળવ્યું છેહું પૈસા સાચવી નહીં રાખીશ તે આ સર્વેને ભુડા હાલ થશે, વળી મનમાં વિચારે જે આ સર્વે કુટુંબ મારા નસીબે ખાય-

·મહાન વિચાર.
પીવે છે એમ પિતાના નસીબને સારૂ માની અભિમાન કરે,
કદાચ કર્મના ઉદયે કે આસામી નરમ પડવાથી રકમ ઘલાથ
તે મનમાં ઘણે પશ્ચાતાપ કરે, તમામ લોકોના નળીયા ,
રાત દિવસ ધન નઈ થવાની ધાસ્તી રાખી સુખે કરી સુવે નહીં,
ઘર, દુકાન, પેઢી, ત્રીજોરીના તાળા વારવાર ઢીલા કરે સગા
પુન કે ભાઇને પણ જરામાન વિશ્વાસ કરે નહીં પવળશેઠની પેઠે
ધન કમાવવામાજ ચિતા કર્યા કરે, મમ્મણ શેકની પિકે પરિહ
રક્ષણ કરવામાં ઘણેજ પ્રયત્ન કરે, બીજાઓને કુબુદ્ધિ માપ,
વળી પરિગ્રહ, ભૂમિ મખે દાટે તથા બીજે અનેક સ્થાને ગમે
વળી મનમાં વિચાર કરે કે એને મારૂ રોપેલુ ધન કોઇએ
દીઠું તો નથી પરિગ્રહ રક્ષણ કરવાવાસ્તે ચાકર નાકર
શિરબપી રાખે અન્યને નરમ જાણી તેના ઉપર દા કરે અને
તેના ઘરને માલ સ ચાલે પૈસા વસુલ કરે ઈત્યાદિ પરિગ્રહ
નુબ ધી રોદ્રસ્થાન છે.
આ ધ્યાનથી નરક, તિર્યંચની ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે જુઓ! પરિ
બ્રહની મમતા ધરી સુભમ ચક્રવર્તિ સમુદ્રમાં બુડ અને નરકમાં
ગ, વળી મમ્મણ શેઠ લેબી અને તે મારી માઠી ગતિમા ગ ચેતન
વિચાર નથી કે મૃત્યુ થયા પછી આ પો સાથે આવવાને નથી,
પસો કમાવવામાં જેટલું કમ બાધે છે તે ભેળવ્યા વિના તાર
છૂટકે થવાનું નથી, જે ધન તુ એકઠું કરે છે તે મને જણ
ખાશે પણ તેનું જે પાપ થયું છે તે તે તારે એકલાને ભેગ
વવું પડશે, દરાજાની સેનાની ડુગરીએ સમુદ્રમાં રહી પણ
નદની સાથે બીજી ગતિમા ગઈ નહીં એ ધન કેઈનું થયું નથી
અને થવાનું નથી, એ ધનના ભોગવનાર અને તા ગયા અને જશે
પણ ધન કોઈની સાથે જવાનું નથી વળી મરતી વખતે
ધન ઉપર મમતા રહી જાય તો દુર્ગતિ થાય છે ધન કમાથા બાહ્ય
તેને સાચવવાની ચિંતા રહે છે, વળી તેને વાપગ્યાની ચિતા
રહે છે, પણ તેથી વસ્તુત કઈ સુખ ભાસતુ નથી મા ભવ્ય

·ધ્યાન વિચાર
૧૫
પ્રાણીઓને પરિગ્રહાનુબધી વૈદ્રધ્યાનને હૃદયમાં વસવાને માર્ગ
આપ નહીં એજ સાર છે
એ ચાર પાયા કરે-કરાવે અને કરતાને અનુદે અને તેને
વિપે સ્થિર વિચાર તે પૈધ્યાન જાણવુ તે મહા દુખકારી છે નર
કની ગતિ આપનારું છે એ ધ્યાન પાચમા ગુણ ઠાણા સુધી હોય
છે, અને તે કપાયના સત્યપણથી છઠ્ઠાણુણઠાણે પણ તેને
સંભવ છે એ ધ્યાનમાં કૃષ્ણલેશ્યા, કાપતલેશ્યા, નીલલેસ્થા
એ ત્રણ સભવે છે એ લેસ્યાવાળાના પરિણામ અતિ સકિલ
હેય એટલે મહાફૂર ફુટ પરિણામી હેય એ વેશ્યા ઘણા
દનું કારણ છે નાના છને એ લેયાની પ્રવૃત્તિઓ કરી પાપ
કામમાં ખુશબખ્તીપણું હેય, નિર્દયપ હય, પશ્ચાત્તાપ હાય
નહીં પરંતુ ભૂડ થવાથી ખુશી પણ માને એ સર્વે લક્ષણ
રિદ્રધ્યાનના જાણવા
આર્તધ્યાન અને રોદ્રધાન એ બેધ્યાન મહા અશુભ છે એ બે
ધ્યાનમાં પ્રવર્તનારજીવ, ચારગતિરૂપ સ સારમા
પરિભ્રમણ
કર્યા કરે છે, અને અનેક પ્રકારના દુ ખ પામે છે એને રસ મહા
કહે જાણુ એ બે ધ્યાનથી ભવ્યજીએ દુર રહેવું, એ બે
ધ્યાન રૂપી મોટા શત્રુ આત્માના છે અનત શક્તિમય આત્માને
એ બે શનુ અત્યત દુખદે છે અનાદિ કાળના એ દુર્યા છે તે
આત્માને લાગેલાં છે માટે એ બે શત્રુને દૂર કરશે તેને ધન્ય છે
હવે ત્રીજુ ધર્મધ્યાન કહે છે.
તેના ચાર પાયા કહે છે ૧આરિચય, અપાયવિચય,
૩વિપાકવિચય,૪મસ્થાનવિચય.
૧ પહેલા આ વિચય નામના પાયાનું સ્વરૂપ કહે છે
આજ્ઞા વિચય એટલે–વીતરાગ દેવની આજ્ઞા સાચી કરી સદ્દઉં,
એટલે ભગવતે છ દ્રવ્યનુ સ્વરૂપ, નય પ્રમાણે નિક્ષેપ સહિત,
સિદ્ધ સ્વરૂપ, નિગોદરવરૂપ, લેક સ્વરૂપ જેમ કહ્યું છે તેમ સહે,

·ધ્યાન વિચાર -- - આ તે આજ્ઞા પ્રમાણે યથાર્થ ઉપગ ભાસન થયે તેને હાઈ કરી તે ઉપયોગ બે નિર્ધાર, ભાન રમણ અનુભવતા એ તન્મયપણે રહે એ આજ્ઞા રિચય ધર્મધ્યાન જવું વીતરાગ ભગવતે વ્યવહારમાં જે પ્રરૂપે છે, તથાનિશ્ચય માર્ગ પ્રરૂપે છે, તે બેને સત્ય કરી માને પણ બેમાંથી એકને પણ ઉથાપે નહીં, કહ્યું છે કે–ચાણgઇને આજ્ઞા વિના જે ટલી કરણી કરવી તેટલી ખલેએ થાય છે જુઓ જમાવીએ ઉત્કૃષ્ટ ચારિન પાળ્યું પણ વીતરાગની આજ્ઞા વિરૂદ્ધ વર્તવાથી તેને સંસારમાં રખડવુ પડશે વળી તીર્થકર ભગવતે ચાર પ્રકાર નિપાનું સ્વરૂપ જવું છે તે યથાતથ્ય વધી જાણે વીતરાગની શા ખડક કરવાથી નિહાપણુ પ્રાપ્ત થાય છે છે આ શ્યકની કરણી કરવી તે પશુ વીતરાગની આજ્ઞા છે, તથા શ્રાવકના બારાત તથા સાધુના પંચ મહાવ્રત પણ વીતરાગ ભગવતે કથન કર્યા છે તે પાળવા, પરમેશ્વરની પ્રતિમા ભરાવવી, દેરાસર કરાવવા, પ્રતિમાની પૂજા કરવી, સાધમ વાત્સલ્ય કરવુ તે પણ વિતર ગની બાઝા છે વીતરાગ ભગવતે સાધુને ૫ચ મહાવત ધારણ કરવા કદાા છે તે કહે છે- हिमा सन्तास्तेय-, ब्रह्मचर्यापरिग्रहाः ।। पचमि पचभिर्युक्ता भावनामिर्विमुक्तये- ૧ અહિ સા વત ૨ સત્ય વચન બેલડુ ૩ અdય ૪ બ્રહા ચય પાળવુ ૫ સર્વ પરિગ્રહને ત્યાગ એ પાચ મહાવ્રતામા એકેક મહાવ્રતની પાચ પાચ ભાવના છે પ્રથમ મહાવ્રતનું સ્વરૂપ–પૃથ્વીકાય, અપકાય, તેઉકાય, વાઉકાય–વનસ્પતિકાય એ પાચ સ્થાવર, તથા બેરદી, તેરી, ચારેઢી, પ-િ-આ સર્વ જીને પ્રમાદ વશ થઈ મારે નહીં–પ્રમાં દને વશ થઈ જીવતા પ્રાણનાશ કરાવે તેને જે ત્યાગ તેનું નામ અહિ માવત છે

·ધ્યાન વિચાર
૧૭
ત્યાગ
બીજ વ્રતનું સ્વરૂપ
प्रिय पथ्य वचस्तथ्य, सूनृत व्रतमुच्यते ॥
तत्तथ्यमपिनो तथ्य-मप्रिय चाहितं च यद
ભાવાર્થને વચન સાંભળવાથી બીજા મનુષ્યો ખુશી થાય તે
વચન પ્રિય તહેવાય છે તથા જે વચન, જીવોને પથ્યકારી હોય, પરિણામે
સુદર હય, અર્થાત જે વચનથી આગળ જીવને સારૂ થાય, તથા
જે વચન સત્ય હોય એવું જે વચન બોલવુ તે સૂઝત વ્રત કહીએ
ત્રીજા વ્રતનું સ્વરૂપ-માલેકના આપ્યા વિના જે લેવું તેને જે
તે અસ્તવ્રત કહેવાય છે અદત્તાદાન ચાર પ્રકારનું છે,
૧ સ્વામિ અદા, ૨ જીવ અદત્ત, ૩ તીર્થકર અદત્ત, ગુરૂ અદત્ત
આ વ્રતમાં આ ચારે પ્રકારનું અદત્ત ગ્રહણ કરવું નહીં
ચોથા મહાવ્રતનું સ્વરૂપ કહે છે–દેવતાના, મનુષ્યના, તિર્ય
ચના દારિક તથા વૈકિય શરીર સાથે વિષય સેવન કરવું તેમજ
બીજાઓ પાસે સેવન કરાવવુ,તથા જે કરે તેને અનુમતિ આપવો, આ
છે ભેદ મનથી, વચનથી અને કાયાથકી એ રીત અઢાર પ્રકારથી
મિથુન સેવનને ત્યાગ તેને, બ્રહ્મચર્ય કહે છે
૫ પાચમા મહાવ્રતનું સ્વરૂપ કહે છે–-ધનધાન્યાદિ
પરિગ્રહને ત્યાગ, તથા પરપુગલમા એ મમત્વભાવ
મૂછતેને જે ત્યાગ તે અપરિગ્રહવ્રત કહેવાય છે જેની પાસે પિ
તાના શરીર વિના બીજી કઈ વસ્તુ નથી તેને પણું
નિષ્પરિગ્રહણ
છે, એમ કહેવાય નહી કારણ કે તેને મમતા-મૂછ લાગી રહી છે,
તેથી પરિગ્રહ અવ્રત એમજ જાણવું જે જ્ઞાન દ્વારા મૂછ ત્યાગ્યા
વિના ત્યાગી થવાતુ હોય તો કુતરા ગધેડા પણ ત્યાગી થવા
જોઈએ શુ પરમ પુરા મૂછતેજ પરિગ્રહ છે જે સાધુની
પાસે ધર્મ સાધન કરવાના વસ્ત્ર, પાત્ર આદિ ઉપકરણ છે, પણ

·ખ્યાન વિચાર
તેની ઉપર જો મમતા નથી તે નિપરિગ્રહી છે એમ જાણવું
વસ્ત્ર, પાત્ર, પુસ્તક વગેરે ધર્મ હેતુભૂત હોવાથી સાધુ મહારાજને
વાપરતા દેષ નથી એમ ભગવતે કહ્યું છે
પહેલા વતની પાચ ભાવના કહે છે -
૧ મનને પાપના કામમાં પ્રવર્તાવે નહીં તે પહેલી ભાવના
૨ આહાશદિ ચારે વસ્તુ, બેતાલીશદોષ રહિત લેતે એષણા સમિતિ
૩ પાત્ર, દડ, વઢ, પાટીયુ આખે જોઈ પુરુ પ્રમાઈને લહે તથા
મૂકે તે આદાનનિપ. ૪ ધુ સરી પ્રમાણ નિરીષ્ટિએ જોઈને
ચાલવ ૫ સાધુ અન્ન પાણી જે લહે ગ્રહે, વાપરે, તે પ્રકાશવાળી
જગ્યામાં લહે, આ કારવાળી જગ્યામાં ન લહે, કારણ કે આ ધ
રાવાળી જગ્યામા એકતે જીવ નજરે પડતા નથી, માટે પ્રકાશવાળી
જગ્યામાં આહાર પાણી લેવા
બીજ વ્રતની પાચભાવના લખે છે
૧ પર હાસ્યને ત્યાગ ૨લભ ત્યાગ કરે કારણકે લેણ
થી જૂઠ બોલવુ પડે છે ૩ ભય ન કરે કારણ કે ભયવત
પુરૂષ જા બેવે છે જે કોઇ કાને ત્યાગ કરે, કારણ કે કોઈને
વશ છતા બીજના છતા અછતા દૂષણે એવી શકય છે પ વિચાર
પૂર્વક બોલવું એ પાચ ભાવના
ત્રીજા મહાવ્રતની પાચભાવના લખે છે
૧ જે મકાનમાં રહેવું તે મકાનના સ્વામીની આજ્ઞા લઈ રહેવું
૨ જે જગ્યામાં ઉતર્યા હોય તે
જગ્યાના સ્વામીની વારવાર
આજ્ઞા લેવી ૩ ઉપાશ્રયમાં ભૂમિની મર્યાદા કરવી જ પ્રથમ સમાન
ધમી સાધુ મકાનમાં ઉતર્યા હોય તે તેની આજ્ઞા લઈ ઉપાશ્રયમાં
ઉતરવું પસાપુ જે કે અન્ય પાન વસ્ત્ર પાત્ર લહે, તે સર્વ ગુરૂની
અાજ્ઞા મુજબ લહ

·ધ્યાન વિચાર ચોથાવતની પાચ ભાવના કહે છે, ૧ જે ઘરમા ભીતને અતરે દેવી અથવા મનુષ્યની સ્ત્રી વસતી હેય, અથવા સ્ત્રીના ચિત્રામણની મૂર્તિ હેય, અથવા નપુસક દવાળા રહેતા હોય, તથા જે મકાનમાં ગાય, ભેસ, ઘડી, બકરી, પ્રમુખ તિર્યંચની સ્ત્રી રાખવામાં આવતી હોય, તેમજ જે મકાનમાં કામ સેવન કરનારી સ્ત્રીના શબ્દ સંભળાતા હોય, તે મકાનમાં સાધુ રહે નહીં એ પ્રથમ ભાવના ૨ સાધુ પ્રેમ સહિત સ્ત્રી વા સાથ્વીની સાથે વાર્તાલાપ ન કરે અથવા રાગવાળી સ્ત્રીની સાથે વાર્તાલાપ ન કરે એ બીજી ભાવના ૩ દીક્ષા લીધા પહેલા ગૃહસ્થાવાસમાં સ્ત્રીની સાથે જે વિષય સેવન પ્રમુખ કીડા કરી હોય તેનુ મનમાકેઈ વખત સમરણ કરે નહીં. ૪ અવિવેકી મનુષ્યને દેખવા તેમજ સ્ત્રીના અગોપાગ મુખ, આખ, સ્તન, જા ઘા, હઠ પ્રમુખ તેને સરાગ દ્રષ્ટિથી જોવા, તથા વળી આખ ફાડીને એકીનજરે જોવુ ઈત્યાદિ વજે દશવૈકાલિક- સૂત્રમાં કહ્યું છે કે મરેલી સ્ત્રીનું કલેવર પણ સાધુએ નિહાળી જેવુ નહીં, તે જીવતી સ્ત્રીનું શરીર જેવુ તે તે મહા દુખદાઈ કેમ ન હોય? સ્ત્રીના બગોપાગ સરાગદ્રષ્ટિથી જુવે નહીં કથા ગાર કર વજે ૫ પ્રણ, સ્નિગ્ધ, મધુરાદિરમસયુક્ત ભોજન તેને અધિક આહાર કર, તથા લુખુ ભેજન પણ પેટ ભરીને ખાવું, આ બન્ને પ્રકારના આહારને ત્યાગ કરે પુષ્ટ આહાર કરવાથી વીર્યની વૃદ્ધિ થાય છે તેથી કામવિકાર વાળી માઠી બુદ્ધિ થાય છે, માટે સા નિધ આહાર કરે નહીં ઈત્યાદિ હવે પાચમા વતની પાચ ભાવના કહે છે.- પર્દાદિ મનહર પા વિષયોમા જે અત્યત વૃદ્ધિ પણ તે વર્જવું તેમજ અપ્રિયસ્પર્શાદિ પાચે વિશ્વમાં છેષ ન કરે એ ·હિત કરી શક્તા નથી, વ્યવહારનયની મુખ્યતા રાખી, તિળિ ૨૦ ખાન વિચાર સર્વે મળી પાચ વ્રતની પરીશ ભાવના કહી તે પ્રમાણે વર્તાથી ધર્મધ્યાન થાય છે તથા વીતરાગ ભગવતે શ્રાવકના બારવ્રત કહ્યા છે તેને વિચાર ધર્મરત્નપ્રકરણ તથા શ્રીમદ આત્મારામજી મહારાજે કૃત નતવદર્શમાથી જોઈ લે નવતત્વનું સ્વરૂપ વીતરાગ ભગવતે કહે છે તે પ્રમાણે સત્ય કરી માને તથા સત્ર, વુિં, ભાષ્ય, નિર્યુકિત, ટીકા, વૃત્તિ, પર પરા-ગુરૂકમથી ચાલતે આવેલ જે અનુભવ વ્યવહાર, એ પ્રમાણે સુત્રના જે જે અગ કહેલા છે, તે સત્ય કરી માને તે વિરૂદ્ધ ઉપદેશ આપે નહીં વિતરાગની આજ્ઞા લેપી આપમતિએ સ્વચ્છ દી થાય નહીં વીતરાગની આજ્ઞા પ્રમાણે ચાલવુ મહાદુષ્કર છે જે જે ઉસ અને અપવાદે વચન નેશ્વરે ભાખ્યા છે તે ભવ્યપ્રાણુઓના હિતસારૂ છે માટે ઉત્સર્ગમાર્ગને લેપી અપવાદે ચાલવું નહીં અને કારણ સર અપવાદનુ સેવન કરવું એજ પ્રભુની આજ્ઞા છે વ્યવહાર માર્ગને લેપી નિશ્ચયને પામવા જે પુરૂષો યત્ન કરે છે, તે માતાને ત્યાગ કરી વગણને ધાવવા જેવું કરે છે તથા ક્રિયા પૂજા, પડિકમણ, પિસહે તીર્થયાત્રા પડિલેહણ વગેરે ક્રિયામાર્ગમૂકીને એકાતનિશ્ચયમાર્ગ પકડે છે તે ઉભયભ્રષ્ટ થાય છે અને વીતરાગની આશા ખડન કરે છે કઈ માનમા આવી ઉત્કૃત ભાષણ કરે છે અને નવા નવા મને કપિત વચને ઉચ્ચારે છે તે પણ વતરાગી આજ્ઞા વિરૂદ્ધ જાવું વીતરાગ ભગવતે જ્ઞાનયાખ્યા એટલે જ્ઞાન અને ક્રિયા એ બેવકે મોક્ષ કહ્યો છે, તે માને નહી તે પણ આજ્ઞા વિરૂદ્ધ જાણ, તથા વિચારે જે આપ સ્વભાવમાં રમવું અને રાગદ્વેષની પરિણતિ દૂર નિવારવી તેથી મોક્ષ થાય છે, તે ફગટ પડિ કમણ પડિલેહણ કેમ કરવું ? એમ માને છે તે પોતાનુ આત્મ ભાગ્યા ·ખાન વિચાર v N 1 - અને આ હૃદયમાં ધારણ કરી જે ભવ્ય પ્રાણીઓ ચાલશે તે વાવ સમુદ્રને પાર પામશે ગુણસ્થાનકક્રમારેહ નામના ગ્રંથમાં કહ્યું છે કે – ગાથા - મા એ ઘરમાં जइ जिणमय पवजह, तामाववहार निथ्यए मुयह, ववहारनयो च्छेए-तिथ्थुछेओ जत्रो भणियो ॥ १॥ ભાવાર્થ-જે જીનેશ્વરકથિત મતને અગીકાર કરતા હો તેમજ જૈનમતના સાધુ થતા છે તે વ્યવહાર અને નિશ્ચય ત્યાગ કરશે નહીં જે વ્યવહારનયને ઉછેદ કરશો તે તીર્થને ઉછેદ થઈ જશેઆ ઉપર દુકાત છે જેમકે કે પુરૂષ નિર તર પિતાના બાજરીની રોટી ખાય છે, કે દિવસે કોઈ ગ્રહણે તેને પિતાને ઘેર બાસુદી, પુરી, દૂધપાક, લાડુ વિગેરે ભેજન કરાવ્યું હવે તે પુરૂષ પિતાના ઘરમાં કરેલા બાજરાના રોટલાને પૂર્વના મિષ્ટાન્નના સ્વાદને સભારી ખાતે નથી, મિહા મળતું નથી તેમ સમાધિરૂપ દયાનામતને યકિચિત સ્વાદ અનુભવો, પડિકણ, પડિલેહણ, પ્રમુખ ક્રિયા બાજરાના રોટલા સમાન જાણી તેના ઉપર અરૂચિ કરે છે, તે જીવ, ઉભયથી ભ્રષ્ટ થાય છે પચમ કાલમાં નિરાલબન શુકલ ધ્યા નને મારથ માત્ર મહત મુનિઓએ કરેલ છે શ્રીમદ્દ હેમ ચ દ્રાચાર્ય વગેરે તેમજ હાલમાં સાધુઓ ધર્મધ્યાનમાં પ્રવર્તેલા એવા જોવામાં આવતા નથી માટે સાધુપણુ હાલ નથી એમ કઈ માને, અને કહે કે વીતરાગની આજ્ઞા પ્રમાણે માર્ગનુસા રીના લક્ષણે તે હજુ પ્રાપ્ત થયા નથી તે પછી વેલ પહેરવાથી શી રીતે ગુણઠાણ આવે, એમ જે કહે છે તે છે પણ અજ્ઞાની અપૂર્ણ છે અને ઉત્સર્ગ અપવાદના અજાણુ છે તેઓ વીતરાગ આગ મનાં અજાણું જાણવા કારણકે શ્રી ભગવતીસૂત્રના પચવીશમાં શતકના છઠ્ઠા ઉદ્દેશામાં લખ્યું છે કે–પાચમાં કાલમાં બે પ્રકારના

·થાન વિચાર
નિશ્ચય થશે, તેનાથી તીઈ પ્રતશે વળી ન શારામ ગુરૂને
આચાર વૃત્તિ લક્ષણ વગેરે લખ્યું છે તે પ્રાણ સમાની
અપેક્ષાઓ છે અને આ કાલમા તો પ્રાય અપવાદની પ્રકૃતિ છે,
તેથી ઉત્સર્ગવૃતિવાળા મુનિ કેવી રીતે હોઈ શકે? મારા
સઘયણ, મને બળ, ધર્થ તથાપ્રકારનું હાલ નથી તે આ કામ
તેવી ઉત્સવૃત્તિ જીવ કેમ કરી શકે તેવી ઉગ વૃતિ નથી
તે પણ દેશકાતાનુસાર નિયપ વતી રહુ છે શ્રી મહાવીર
સ્વામીનું શાસન દુસહસૂરિ સુધી ચાલશે જે થી નિશીથ
સત્રમાં કહ્યું છે કે-
છકાયના જીવા વિષે જ્યા સુધી દયાના પરિણામ હશે
ત્યાસુધી બકુશ નિગ્રથ તથા પ્રતિસેવના નિગ્નથ રહે છે, તે કાર
થી બન્યજી! પ્રવચનરહિત અને ચારિત્રનૂન પચમ
કાલ કદાપિ નહી હોય વળી આજ પચમકાલમાં સાપુ નથી,
એમ જે માને છે તે વીતરાગની આજ્ઞા વિરૂદ્ધ છે સ્થાનાગ સૂત્રમાં
લખ્યું છે કે સાધુને બહુ અતિચાર લાગતા દેખીને વળી તેમજ
આલેયણ પ્રાશ્ચત કોઈને પ્રથાનુસારે લેતા દેતા નહીં દેખવાથી
કેઈએમ કહે કે હાલ કોઈ સાધુ નથી એમ કથનાર ચારિભેદીની
વિકથન કરનાર જાણ આ ભારત વર્ષમાં આ કલમા બકુશ
અને કુશીલ એ બે નિઝાય છે બાકીના ત્રણ વિદ થયેલા છે
તથા ૨ ૩ વામકુનમિબાર ભાવના–ચા શિત્તા
વપુલ વિશ્વ તાર દૈતિબકુશ અને કુશળ એ બે પ્રકારના
નિગ્રથ યાત્ તીર્થ સુધી રહેશે વીતરાગ વચન અતિ ગભીર
છે માટે તેમાં ભગ્ગજોએ શક કરવી તે અનતા ૬ ખતુ
કારણ છે ઈત્યાદિ વ્યવહાર માર્ગ તીર્થંકર પ્રતિસત્ય જાણવે. ૫
ચમ કાલે બહુલ સારી કૃષ્ણપક્ષીયા જે, વીતરાગ વચનને
જ્યા પિતાની મતિ હોય ત્યા યુક્તિ કરી ખેચી જાય છે, પણ
પરભવમાં મહારરવ દુ ખ ભેગવવા પડશે. વળી વીતરાગ

·ધ્વનિ વિચાર ભગવતે ભાવના બાર ભાવવાની કહેલી છે તે સમ્યક રીતે ભાવવી તેનું સ્વરૂપ લખે છે તે ભાવના ભાવ્યાથી વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે અને ધર્મધ્યા નની વૃદ્ધિ થાય છેઆર ભાવનાની ગાથા- पढम मणिचमसरण, ससारो एगयाइ अन्नत्त । असुइत्त आसव सवरोय, तह निजरा नवमी ॥१॥ ભાવાર્થ–પ્રથમ અનિત્ય ભાવના, બીજી અશરણ ભાવના, ગીજી સસાર ભાવના, ચોથી એકત્વભાવના, પાચમી અન્યત્વ ભાવના, છઠ્ઠી અશુચિ ભાવના, સાતમી આશ્રવ ભાવના, આઠમી સવર ભાવના, નવમી નિજી ભાવના लोग सहावो बोही, दुल्लहा धम्मस्स साहगा अरिहा । एयाओ भावणाओ, भावेशव्या पयत्तेण ॥ દશમી લોકસ્વભાવભાવના, અગ્યારમી બધિ દુર્લભ ભાવના, બારમી ધર્મના કથનાર અરિહત છે આ બાર ભાવના રાત્રીએ તથા દિવસે જેવી રીતે ભાવવા યોગ્ય છે તેવી રીતે અભ્યાસ કરવો આ બાર ભાવનાનું કઈક સ્વરૂપ લખું છુ ૧ અનિત્યભાવના-જેનું શરીર વાસમાન અતિ કઠીણ હતું તે પણ અતિ રૂપ રાક્ષસના ભક્ષ થઈ ગયા, તે કેવળ કે સમાન આ જીવના શરીરને અનિત્ય રાક્ષસ કેમ મૂકશે કે આનંદિત થઈને દૂધની પેઠે વિષય સુખને સ્વાદ લે છે, પરંતુ મૃત્યુ ના ભયને દેખતા નથી વળી હે ચેતન! આ શરીર, પાણીના પર પિટા જેવું છે, તેને નાશ થતા વાર લાગશે નહીં તથા જીવીતવ્ય હાથીના કાનની પેઠે, ઇન્દ્રધનુષ્યની પેઠે, વીજલીની પિકે, સ ધ્યા રાગની પેઠે ક્ષણિક છે લાવણ્ય સ્ત્રી પરિવાર આપની પાપણુપેઠે ચળ છે, અને સ્વામી પણ સ્વનિના રાજા સરખુ છે આખે જેટલા

·આન વિચાર
જેટલા પદાથે દેખાય છે તે સર્વ પિગલિકા છે,વિનાશી છે,
છે ચેતન? આ શરીરને તુ સારી રીતે પુષ્ટ કરે છે, તેમાં રાગ ધરે
છે, પણ તે મરણ વખતે તારી સાથે આવવાનું નથી, અને બળીને
ખાખ થઈ જશે તે માખની માટી થઈ જશે અને લોકો ઘર બના
વવાના ઉપગમા લગાડશે, માટે તુ શુ જોઈ મલકાય છે કઈ
બાબતનો અહકાર રાખે છે એવી રીતે પદાર્થોનું અનિત્ય
પણ વિચારતા મારા પુત્ર સ્ત્રી આદિ મરી જાય તે પણ મનમાં
શેક પર નહીં, મૂર્ખજીવ, સર્વ ભાવને નિત્ય માને છે તે જીર્ણ
પાદડાની ઝુપડીને પણ નાશ થવાથી રાત્રી દિવસ વિલાપ કરે છે,
સૂર્ય રાહુ ગ્રહણ દેખી જેમ કીર્તિધર રાજાએ સસારનું અનિત્યપણું
ભાવ્યું, તથા બળદને ઘર દેખી જેમ કરકડુરાજાએ અસાર
સ્વરૂપે અનિત્ય વિચાર્યું, તેમ ભવ્યપ્રાણુઓએ સ સાર સવરૂપ
અનિત્ય વિચારવું ઈદ્ર, ચંદ્ર, નાગે, ચકવર્સિ, વાસુદેવ, બળદેવ,
રામ, રાવણ, વાવી જેવા મહા બળવાન પુરૂ પણ અનિત્ય રાક્ષ
સને ભક્ષ થયા તે તારા જેવા પામર જીવે, હાલના સપાટામા આવે
એમા શું કહેવું ? એમ પહેલી અનિત્ય ભાવના ભાવે
૨ અારણ ભાવના–માતા, પિતા, ભાઈ, બેન, પુત્ર, કલત્ર
આદિ સગા વહાલાનુ વિમાનપશુ છતા આધિવ્યાધિસ્થી સપડા
એલા જીવને કાળ પકડી જાય છે. મતલબ કે માતા પિતા વિદ્યમાન
છતા આયુષ્ય પરૂ થાય એટલે કર્મના વશક્ષણથકી યરગતિમા
જીવ ચા જાય છે, કેઈ રાખી શકતું નથી, કોઈ આડુ થતુ નથી
અને મરતી વખતે જીવને દુખ પડે છે, અને તેથી અરરાટ શબ્દ
કરે છે, તે દુખ સગા વહાલા વહેચી લેતા નથી, મતલબ કે-કેઈનું
દુખકઈ વહેચી લેતું નથી. તથા વિચારી જુઓ કે-દ્વારિકા જેવી
નગરી કૃષ્ણ જેવા વાસુદેવ, બળભદ્ર જે બળદેવ અને નેમિનાથ
સરખા તેને માથે ધણી વિદ્યમાન
તીર્થકર
હતા તે
નસ

·ધ્યાન વિચાર
૨૫
અત્ય ત દિલગીરી કે, પ્રાણુઓને કેતુ શકતું
છત્ર, તથા મેરૂને દડ કરવાને જે સમર્થ, તે જ છે
કલેશ નહોતા, તથા જેની સેવામાં ડદેવક,
બચાવવાને સમર્થ થયા નહીં તો પછી અકબ્દ છે.
પણ જેવારે દ્વીપાયને દ્વારિકાને દાહ કર્યો, તે વારે કેઈથી કોઈપણ
આણુ નહિ અને આખી નગરીને ક્ષય થઈ ગયે, અને કૃષ્ણ
અને બળભદ્ર એ બન્ને ભાઈએ માતા પિતાને લઈ ચાલવા માડયુ,
તે
પણ બન્નેને લઈ નીકળાયું નહીં, અને માતા પિતા પણ બળી
મુઆ વાસુદેવ, બળદેવ સરખા મહાકાથી પણ માતા, પિતાનું
રક્ષણ થયું નહીં વનમાં બન્ને પણ નગરીને બળતી જોતા જોતા
તથા પોતાની પદ્ધિને નાશ, તથા છપ્પન કુળ કેટી જાદવ વગેરેનો
નાશ દેખી એકાકી ચાલવા માડયું, અને વગડામાં જરાકુનાના
હાથથી કૃષ્ણનું મૃત્યુ થયું તે કર્મને ઉદય છે જેથી મૃત્યુથી
બચાવનાર કોઈ નથી વળી સુભમનામનો આઠમે ચક્રવર્તિ કે જેની
સેવામાં પરીશ હજાર દેવતા હતા, તે પણ સમુદ્રમાં બુડી મરવું
પાએ કઈ રાખી શકયું નહીં આયુષ્ય આવી રહ્યું ત્યારે દેવ
નાશી ગયા માટે આ સંસારમાં કોઈ કેઈને શરણભૂત નથી. તે
ફિગટ પુત્ર ઉપર અને સ્ત્રી ઉપર માયા મમતા રાખી, હે રે ?
કેમ કી બાધી ભારે થાય છે? જે જે કર્મ બાંધે છે તે હે:
અવશ્ય જોગવવા પડશે એમ મનમાં વિચાર
નાના પ્રકારના શાસ્ત્રવિષયને જાણનારા તલ્લ 24-
રના મત્રો ત જાણનારા,
તથા અને પ્રશ્વ દિદ
ચિકિત્સા જાણનારા, એવા પુરૂની કુશળતા કર
પણ કરવામાં સમર્થ થઈ નહીં તથા મહાક- આદર
વિટાએલા એવા સર્વ પુરૂ, કાળના મુખ ૮ જ
એવા અનત બળવાન તીર્થકર ભગવાન દે કુલદી

·ધ્યાન વિચાર
---
પુર, મિત્ર અને સ્ત્રીની સ્નેહ પડાણને દૂર કરવા જીવે
અશરણ રૂપ મહાવિદ્યાનું સમરણ કરવુ-સસારમાં કોઈ પણ જાતની
મૂછ રાખવી નહીં જન્મ, જરા અને મરણ, સદા દરેકને કે લાગી
રહ્યા છે તે કોઈને છોડતા નથી તે હે જીવ! તને કેમ કરી છેડશે?
માટે ધર્મધ્યાનમાં તત્પર થા ! અને આત્મસ્વરૂપ વિચાર!
આ વખત અને આવી જોગવાઈ વારવાર નહીં મળે પરભ
વમાં જે સાથે ખાવાનું ધમરૂપ ભાતુ લેવું હોય તે લઈ લે
સત્યરૂપી બાજ છત્રરૂપી પખીને અણધાર્યો પકડી લેશે, તે વખતે
ઘસતે હાથે ચાલ્યો જઇશ માટે હે જીવ ચેતાત !! ચેત !!
જગવાર પણ પ્રમાદ માં કર એ બીજી અશરણ ભાવના કહી
૩ મસાર ભાવના–બુદ્ધિમાન તેમજ બુદ્ધિહીન, સુખી
તેમજ દુખી, રૂપવાન તેમજ કુરૂપવાન, ગરીબ તેમજ રાજ, રોગ
તેમજ ભેગી, સ્વામી તેમજ સેવક, વૈરી રાજા તથા પ્રજા, દેવતા,
મનુષ્ય, તિર્યંચ અને નારકીના અનેક પ્રકારના વેને કર્મવશપણાથી
ધારણ કરીને આ સ સારરૂપ અખાડામા આ જીવનાટક કરે છે તથા
મહા આ ભ, મામ ભક્ષણ, મદિરાપાન, પદારાગમન અને દેવદ્રવ્ય,
ભક્ષણ વગેરે કરીને જીવ, પાપ સચય કરી નરકમાં જઈ પડે છે ત્યાં
નરકમાં અગ છેદન, અનિથી બળવું, વગેરે મહાદુ ખ થાય છે,
તે દુ એનુ સર્વથા વર્ણન કેવી પણ કથન કરી શકતા નથી
કપટને છેલભેદથી પ્રાણી તિય ગતિમા સિહ, વાવ, વરૂ,
સ, ઉંટ, હાથી, ઘેડા, ભૂડ, સી, મઘર, કુકડા અને કુતર
વગેરેના શરીર ધારણ કરે છે, તથા તે ગતિમાં સુધા, તૃષા,
તાડનતર્જન, વધબ ધન, હળવહન ઈત્યાદિક દુખ તે જીવે ને
સદા સહન કરવા પડે છે તથા ખાદ્ય-અઝાઇ, વિવેક શૂન્ય,
મનમાહી લાજરહિતપણુ, મા બેન અને દીકરી સાથે ગમન કરવુ
જ્યાં એક સમાનતા નિ શકતા વલ્લભ છે અનાર્ય કુશી મનુષ્યમાં
t

·ખાન વિચાર.
ર૭
નિરતર છવઘાત, માંસભક્ષણ, ચેરી, પરસ્ત્રી ગમનાદિ અત્યત કનિષ્ટ
પાપકર્મ મહાદુ ખ ઉત્પન્ન કરનાર ક્યા થયા કરે છે તથા આર્ય
દેશમાં પણ અજ્ઞાનતા, દરિદ્રતા, કદ અને દર્ભાગ્ય પણ, દિકથી
પીડિત પણ છે, તથા પરાધીનતા તથા ભાનભગ, સેવકભાવ પ્રમુખ
દુખ ભોગવવા પડે છે, તથા ગર્ભના દુ ખ લેગવવા પડે છે, એ
આ સંસાર છે, તથા બાલ અવસ્થામાં મળ મૂા, ધૂળમા આલટવુ,
તથા મૂતા પ્રમુખ, તથા યુવાનીમાં ધન કમાવવાનું મહાઇ ખ,
તથા વૃદ્ધાવસ્થામાં શરીરનુ ક૨વું, મુખમાથી લાળ પડવી, નેનનું
બળહીણપણું, શ્વાસ, ખામી, પ્રમુખ વ્યાધિવી મહાદુ એનુ ઉત્પન્ન
થવુ ઈત્યાદિ ત્યા નિરતર છે, એ આ સંસાર છે, ત્યા એવી કઈ
દશા છે કે જીવ સુખ પામે તથા સભ્યદર્શન પામવાથી જે
જીવ દેવતા થાય છે, તે પણ શોક, વિષાદ, મત્સર, ભય, અદેખાઈ,
કામ પ્રમુખથી પીડિત થવાથી પિતાનું આયુષ્ય દિન મનાવાળા થઈને
પૂર્ણ કરે છે
આ સંસારમાં એક વખતની સ્ત્રી મરી બીજે ભવે પિતાની
માતા થાય છે, વળી મા મરી આપણે સ્પિન થાય છે, બેન મરી
શ્રીપા સ્પન્ન થાય છે, પુર મરો પિતા થાય છે પિતા મરી
પુત્રપણે થાય છે, અને શત્રુ મરી ભાઈપણે ઉત્પન્ન થાય છે, એ
આ અમાર સ સાર છે
આ સંસારમાં કોઈ વખત તુ ચડાળણે ઉત્પન્ન થયે,
કોઈ વખત ક્ષત્રિયપણે ઉત્પન્ન થયે, કઈ વખત શાકભાજીમાં
ઉત્પન્ન થયે, તે તુ ફેગટ “હુ કુળવાન છુ, આ નીચ હલકી
જાતિને છે, મારૂ કુળ મટુ છે,” એ ફેગટ કેમ અહકાર કરે
છે? ઉચ્ચ નીચનુ કારણ પણ કર્મ છે
કમેં જીવને વશ કરી લીધું છે તે કર્મ, મહત મુનીશ્વર
મહારાજને પણ અગીયારમે ગુણઠાથી પાછા નાખી દે છે તે
ચેતન ! તું અવ્યવહારરાશિ નિગેદમાથી વ્યવહાર રાશિમાં આવ્યો,
તે પણ અન તવાર સૂક્ષમ નિદમ ગ તથા બાદનિગદમાં પણ

·માન વિચાર .. २८ અનતકાળ આવ્યું, તેમજ પૃથ્વીકાય, સૂક્ષમબાદર અકાય, સૂમ તથા ભાદર ઈત્યાદિક ચાર ગતિમા તુ ભટકે છે સર્વ કુળ પરમાણુઓને અનીવાર તું દેહદિપણે પઝુિમાવી ચુક્યા લકાકાશને એક એ પ્રદેશ નથી કેવા હુઅન તીવાર ફર્યા વિના ર હેય, એમ અનત પુલ પરાવર્તન કાળ તુ અમે, તે પણ છે ચેતન ! તને સસારને ભય લાગતું નથી આ સંસારમે કેઈ સુખી થયે નથી જેણે આ સંસારને ત્યાગ કર્યો તે સુખીયા થયા જુઓ ! થાવગ્ગાપુત્ર, મહાદ્ધિને ધણી અને વળી જેને બત્રીશ સ્ત્રીઓ હતી, તેણે પણ નેમિના ભગવાનની દેશના સાભળી સસાર અસાર જાણે દીક્ષા ગ્રહ કરી, અને શુકલધ્યાન ધ્યાને મુક્તિ પામ્યા અનાથી મું પહેલા રાજાના પુત્ર હતા, તેમને શરીરે દાહજ્વર ઉત્પન્ન થયે, છે ઉપચાર કર્યો પણ શાતિ થઈ નહીં, પછી મનમાં વિચાર આવે કે અહે સમામા રેગનું કારણ કરે છે પાછલા ભવમાં જે કર્મ કર્યા છે તે હાલ ઉદયે આવ્યા છે એમ વૈરાગ ભાવ લાવી વિચ કર્યો કે જે આ રોગ ઉપશમે તે હું દીક્ષા લઉં અનુક્રમે રે મસ્યા બાદ સાધુ થયા અનાથી મુનિ વિચરતા વિચરતા પૃથ્વીતી રાજગૃહી ઉપાનને પાલન કરવા લાગ્યા તેમને શ્રેણિકરાએ દી અને સંસારમાં પાડવા સારૂ લલચાવ્યા, પણ જરા મન ડગ્યા ન અને શ્રેણિક રાજાને બોધ પમાડ્યો તેવા ધણ સુખી થયા એક જીવન સાથે આ જીવે અનત સગપણ કર્યો છે સબ ધી વિશેષ જેવું હોય તે ભુવનભાનું ચરિત્ર જેવું તથા થશે ચરિત્ર તથા સમરાદિત્ય ચારિક વાચતુ, કે જેથી સસા અનિત્યતા ભાસે ભવ્ય એ આ સંસાર ત્યાગ કરી મહાગ્રત ધારણ કરી, આત્મ ક યાણ કરવું તેજ સાર છે ૪ એકત્વ ભાવના-જીવ એકલેજ ઉત્પન્ન થાય છે, . ;

·ધ્યાન વિચાર એકલેજ મરે કે એકલેજ કર્મ કરે છે અને તેનું ફળ એકજ ભગવે છે જીવે અત્યત મહેનત કરી જે ધન ઉપાર્જન કર્યું છે, તે ધન તે સ્ત્રી, ભાઈ, બેન, પુત્ર, અને સગાસબધી પ્રમુખ ખાઈ જશે, અને ધન પેદા કરવામાં જે પાપકર્મ બાધ્યા છે, તેનું ફલતે તેને એકલાને જ ભેગવવું પડશે, અને નરક તિર્યંચ આદિ ગ તમા જઈ ભોગવવું પડશે, આ કેવું આશ્ચર્ય તથા આ જીવ આ શીરના પિષણ સારૂ રાત્રિદિવસનાના પ્રકારના વિચાર કર્યા કરે છે, ભમે છે, દીન પણ ધારણ કરે છે, પારકી ગુલામગીરી કરે છે કુલ મર્યાદા ઉલ્લ- ઘન કરે છે, ધર્મભ્રષ્ટ થાય છે, પિતાના હિતમાં ઠગાય છે, ન્યાયથી દૂર રહે છે, અન્યાયમાં પ્રવર્તે છે, મોહમાયામાં મુ જાય છે, પણું આ દેહ કૃત્રિમ મિત્ર સરખે પરભવમા સાથે આવતું નથી કહ્યું छे-समए समए जीव, जीवीआसाए सत्तचित्तेण, ज पोसिन सरीर, वंपि तुह न चेव साहीण ॥ સમયે સમયે હે જીવી જીવવાની આશાએ આસકિતમને કરી જે શરીરનું પિષણ કર્યું છે, તે શરીર પણ મરતી વખતે પરભવમાં તારી સાથે આવતુ નથી વિચાર કરો કે, આ દેહ અને પડયે સગાવહાલા પણ સાથે આવનાર નથી તે પોતપોતાના સ્વાર્થમાં ચકચૂર છે ભાઈ, માતા, અને બેનવગેરે જ્યારે પુદગલમાથી જીવ પરભવમાં જાય છે, ત્યારે પોતપોતાનો સ્વાર્થ સભારી રહે છે પણ કોઈ એમ રડતુ નથી કે-હે પુત્ર, હે ભાઈ, હે પિતા, તમે. પરભવમાં કઈ ગતિમાં ઉત્પન્ન થયા હશે? તમેએ અહિં કશું આત્મહિત કર્યું નહિ તેથી તમે પરભવમાં સુખ શી રીતે પામશે? આવી રીતે કેઈતુ નથી, પણ માતા એમ રૂદન કરે છે કે હાય હાય! પુત્ર જે તુ હયાત હતા તે મને રળીને આપત. સ્ત્રી પણ સ્વાર્થને રૂવે છે એ સ્વાથીઓ સસાર છે બે પૈસા કમાઈને લાવતે હશે તે વાહ વાહ કરશે, પણ

·૨૦
બાન વિચાર
જ્યારે ઘડપણ આવે છે, ચાલવાની શક્તિ હોતી નથી, ત્યારે
વહાલા પર જેને ઘણા પારથી મોટા કર્યા છે, તે પણ તે વખતે
જુદા જુદા વિચારના થઈ જાય છે
અહે1 અહો ! આ સંસારમાં કોઈ કોઈનું નથી ચેતન
પરને પિતાનું માની અણપણાને અભિમાન કરી કેમ કર્મ ઉપાર્જન
કરે છે? હે ચેતન ! ધમ કરવામાં ઉદ્યમવત થા. અને જાગ!
જાગ ! અજ્ઞાનરૂપી નિકાને ત્યાગ કર, અને મેહરૂપી ગોદડુ
દર કર પિતાના સ્વરૂપને વિચાર કર તુ અનતજ્ઞાન, દર્શન
અને ચારિત્ર એ રત્નત્રયીથી પૂર્ણ છે અજ છે અમર છે અરૂપી
છે આ પદગલિક વસ્તુ તારી નથી, એમ આત્મહિતાથી પુરૂષ
ભાવના ભાવે
હે ચેતન ! તુ જન્મે ત્યારે કાઈ સગા વહાલા, ભાઈ, બેન,
સ્ત્રી, અને પુત્ર સાથે લઈ આ નાતે, તે શું હવે સાથે લઈ જવા
ધારે છે? ફેગટ તે ઉપર કેમ મોહ કરે છે? જેમ એક વૃક્ષ
ઉપર હજારો ખઓ રાત્રીએ આવી ભેગા થાય છે અને
સવાર થાય ત્યારે તે કઈ જુદી જુદી દિશામાં ઉડી જાય છે તેમ
આ મનુષ્ય ગતિરૂપ વૃક્ષ સમા મહાલા સબધી ઘણા
આવીને રહ્યા છે, પણ જ્યારે આયુષ્ય મર્યાદા આવી રહેશે ત્યારે
સર્વ જુદી જુદી ગતિમાં ચાલ્યા જવાના કે કોઈની સાથે
જવાનું નથી વળી હે ચેતન ' તારે રાગ જે ઉપર અત્યાત હોય છે
ત્યા ઢેષ પણ થાય છે માટે રાગ અને દ્વેષને નિવારી સમભાવ
ધારણ કરી, એકત્વભાવના ભાવ, કે જેથી કર્મ કલાક દૂર થાય,
અને શાશ્વત સુખ પામે
૫ અન્યત્વભાવના
આ સંસારમાં ચેતન ! તુ કોઈ નથી, અને કોઈ તારૂ નથી
માતા, પિતા, સ્ત્રી, પુત્ર, ભાઈ અને બેન પ્રમુખ સગાવહાલા સ બ ધો

·ધ્યાન વિચાર
વા
જ્યા સુધી મારાથી તેઓની કાર્યસિદ્ધિ થાય છે, ત્યાં સુધી તેઓના
પ્રાણ સમાન તુ તેઓને વહાલે છે પણ કાર્ય (સ્વાર્થ) નહી થયે
છતે વૈરભાવ ધારણ કરશે આ સ્વાર્થની મધુરી માયા!
સર્વે પિલિક વસ્તુ છે ચેતન ! તારાથી ન્યારી છે,
આ શરીર પણ ચેતનથી ન્યારૂ છે, મન, વચન અને કાયાના
ગ પણ ચેતનથી ન્યારા છે, છ લેસ્યાઓ પણ ચેતનથી
ન્યારી છે, માઠ કર્મની વણઓ પણ ચેતનથકી ન્યારી છે, પાચ
ઇદ્રિ પણ ચેતનથકી ચારી છે, અને ચેતનથી બાકીના
પાચ દ્રવ્ય વાર છે ચેતનથકી ભિન્ન એવા પુદ્ગલ ઉપર
મમતા ભાવ રાખવો નહીં અનેક પ્રકારના ખાનપાન ઉપગ
લેપના પ્રમુખથી શરીરની પુષ્ટિ ઈચ્છવી તે પણ ફેગટ છે
કદાચિત્ આ શરીરને કોઈ લાકડી પ્રમુખથી માર મારે, તે પણ
સમતા રાખી સહન કરવું જોઈએ વળી અનેક પ્રકારના રંગે
ઉપત થયે છતે પણ સમતા રાખવી
પુરૂષ અન્યત્વભાવના ભાવે છે, તેને શરીર, ધન, પુત્રાદિકના
વિયોગથી દુખ થતું નથી પરદેશી રાજાને સૂરિકતા રાણીએ ઝેર
આપીને મારી નાખે, તેને અધિકાર રાયપણ સૂવથકી
જાણુતથા બ્રહ્રદત્તની માતા ચુલીએ પિતાના સ્વાર્થનેમાટે
લાખના મહેલમાં પુત્રને, તથા તેની સ્ત્રીને સુવાડી અગ્નિ સળગાવ્યું,
પણ તેનું આયુષ્ય હતુ તે સુરગવાટે થઈ નીકળી જીવતે રહ્યો
જુવો માતાને સ્નેહ પણ એટલેજ છે વળી શ્રેણિક રાજાએ પોતાના
પર કેણી ને લેહી પરૂવાળે અગુઠો મુખમાં રાખે, પરૂ વગેરે
ચુસ્ય, એટલે નેહ પુત્ર ઉપર હતો, અને કેકની માતા ચેલ
ણાને એક પુત્ર જીવતે રાખવાને વિચાર નહોતે, પણ છે કે જેરાવ
રીથી કેકને ઉછેર્યો,તેજકણકેપિતાને કાષ્ટના પાંજરામાં ઘાલે,
જુઓ બારીકાઇથી જે તે જણાશે કે જગમા કેઈનું કઈ નથી

·૩ર. ખાન વિચાર સ સારમાં કઈ સાર દેખાતે નથી મરૂદેવી માના વભદેવ સ્વામીએ દીક્ષા લીધી, તેથી હનE વશથી મારા રૂષભ શું કરતો હશે, એમ રૂદન કરવા લાગ્યા આખે પડલ આવી ગયા વારે ભગવત કેવળજ્ઞાન પામ્યા, તેવારે ભરત વાદવા ગયા, માતાને પણ સાથે તેડી ગયા દેવ૬ દલિના નાદ વગેરે અત્યંત દ્ધિ સંપદા દેખીને સ્નેહ ત્રુટી ગયે, અને વિચાર્યું કે “હુ રૂષભ-૩ષભ કરતી આધળી થઈ ને રૂષભ તે આટલી અદ્ધિને જોવે છે, ને માતાને સભારતે પણ નથી અહા કેઈ કેઈનું નથી કે રૂષભ અને કેની માતા / સહુ સહુના આત્માનું ન્યાણ કરે છે ” એમ અનન્ય ભાવના ભાવતા અ તગડ કેવલી થઈ મેગ શ્રી સમસ્વામી શ્રીશ વર્ષ સુધી મહાવીરસ્વામીની સેવામાં રહ્યા તેમને મહાવીર સ્વામી ઉપર ઘણે સ્નેહ હતે જે વારે ભગવાન નિર્વાણ પદ પામ્યા, તે વારે એવી ભાવના થઇ કે એ કોના વીર ! મારે આટલો રાગ છતા પણ તેમણે મને પાસે રાખે નહી, ” એમ બહુ વિલાપ કરવા લાગ્યા ત્યારે આખરે મનમાં વિચાર આવ્યો કે વીતરાગ છે તે કોઈની સાથે સ્નેહ રાખતા નથી વીરતા વીના આત્માનું કલ્યાણ કરી ગયા, અને તુ વીર વીર પિનારે છે તેમા તારૂ શુ વન્યુ તુ તારા આત્માનું કલ્યાણ કાર્ય કર, એમ ભાવના ભાવના કેવળ જ્ઞાાન પામ્યા એમ અન્યત્વ ભાવના ભાવતા આત્માનું હિત થાય છે ઘણું ભવ્ય પ્રાણીઓ અન્યત્વ ભાવના ભાવતા સિદ્ધિ પદને પામ્યા છે ૬ અશુચિ ભાવના જેમ લુણની ખાણમાજે જે પદાર્થ પડે છે તે તે લુ થઈ જાય છે તેમ આ કાયામાજે જે આહાર પ્રમુખ પડે છે, તે મળ રૂપ થઈ જાય છે એવી આ કાયા અપવિત્ર છે, તથા રૂધિર અને શુક્ર એ બનના

·ખાન વિચાર
મેળાપથી આ કાયા ઉત્પન્ન થાય છે આ કાયાને પાણીના સો
ઘઠાથી નવરાવીએ, તેમજ કરતુરી પ્રમુખ સુગંધી દ્રવ્યને કાયાપર
ચેપડીએ તે પણ અદર રહેલો અશુચિને કેડે પવિત્ર થતું નથી
ચદન, કરતુરી, અગર, કપુર, પ્રમુખ સુગધી વસ્તુઓ
સાથે પણ આ શરીરને સબધ થાય છે, ત્યારે અન્ય કાળમાં
હિર્ગ ધરૂપ થઈ જાય છે તે પછી વિચારે કે, આ કાયાને કેણુ
બુદ્ધિમાન પવિત્ર માને? નગરના ઘડનાળાની પેઠે આ કાયામાથી
મળ, મૂવ નીકળ્યા કરે છે, કાચના કટકા જેવી આ કાયા ઉપર શી
માયા કરવા જેવી છે? પુરૂષના નવદ્વારમાથી અને સ્ત્રીના બારદ્વા
રમાથી અશુચિ વહ્યા કરે છે હે! જીવ! તુ દુર્ગ ધિને દૂરથી દેખી
મુખ મચકેડે છે, પણ જાણતા નથી કે તારૂ શારીર પણ દુધિથી
ભર્યું છે મણિકુમારીએ આ ભાવનાથી છ મિત્રને પ્રતિબંધ
પમાડ્યો
ગર્ભાવાસમાં તે આ જીવ અશુચિમાં રાત્રી દિવસ લપટા
ઇને રહ્યો તેનું સ્વરૂપ સક્ષેપથકી કહે છે?
સ્ત્રીની નાભિની નીચે બે નાડી છે, તે બે નાડી કુલને આકારે
છે તેની નીચે આબાન માજરના આકારે માસની પિશી છે તે જે
વારે સ્ત્રીને ઋતુ કાલ હોય તે વારે તે માસની માજર કુટે છે ને
માહેથી રક્ત વહે છે જીવની ઉત્પત્તિ વિશે જે અમુખ કુલને
આકાર નિ છે ત્યા પુરૂષનું વીર્ય પ્રાપ્ત થાય છે, અને જે વારે
નિ મિશ્રિત હેતે વારે જીવ ઉપવા એચ થાય છે, અને વીર્ય
પ્રાપ્ત થયા પછી બાર મુહૂર્ત સુધી જીવન ઉપજવું થાય છે, એક
છે પણ ઉપજે, બે તથા ત્રણ તથા ઉતકૃષ્ટ નવ લાખ જીવ ઉપજે
-
| મયી ||
इथिए जोणी सभवति, बेइदियाउ जे जीवा,
उकोसनवलखा, जायविएगवेलाए ॥१॥

·ધ્યાન વિચાર તે જીવનુ જઘન્યથી આયુષ્ય અતર્મુહુર્તનું હોય છે, ઉત કોડ પૂર્વ વર્ષનું હોય છે, જે જીવ ઉપજે તેના પિતાની સંખ્યા છે એક હાય, અથવા બે હેય અથવા નવસે પિતા હય, સ્ત્રી જમ કુખે પુત્ર હોય છે, ડાબી કુખે પુત્રી હોય છે, અને મા ભાગમાં નપુસકાય છે મનુષ્ય ઉત્કૃષ્ટ કાલગર્ભમાં બાર વર્ષ રહે : તિર્થં ચ ગતિમાં ઉત્કૃષ્ટ આઠ વર્ષ રહે છે ગર્ભમા છવ પ્રથમ સમયે માતાનુ ધર અને પિતાનું વી. એ બેને આહાર કરે છે તેવાર પછી તેનું જ શરીર બધે છે, ચાવત પર્યાપ્તિ પૂરી કરે છે એમ કરતા જ્યારે સાત દિવસ થાય છે ત્યારે પાણીના પરપોટા જેવડે થાય છે, તે વાર પછી આબાની ગોટી જેવડે થાય છે, તે વાર પછી માસની પેશી જેવા થાય છે, એમ અનુક- ચેથે મહીને માતાના આ ગનો વધારે થાય છે પાચમે માસે પા— અગ થાય છે, છઠે માસે રૂધીરને સંગ્રહ થાય છે સાતમે મા સાતસે નાડી બંધાય છે તથા પાચસે પેસી બંધાય છે તથા, નવ ધમણું નાડી થાય છે તથા માજી પ્રગટે છે રેમે કરી આહાર ગ્રહણ થાય છે અને સમયે સમયે પરિણમે છે સર્વ શરીરે મળીને સાડીત્રણ ક્રોડ રામરાજી હોય છે, આઠમે માસે સર્વ અપા... સ પૂર્ણ થાય છે ગર્ભમાં રહેલ જીવને લઘુનીતિ વડી નીતિ, સળેખમ, બળા પ્રમુખ કાઈ લેતા નથી, ગર્ભમાં શો થકે જે આહાર જીવ કરે તે આહાર ઈદ્રિયર્ની પુષ્ટિ કરે છે, અને હાડ તથા મેદ પ્રમુખની વૃદ્ધિ કરે છે, ગર્ભમાં માતા આહાર લે તે ગભને જીવ પણ આહાર લે છે માતા દુ ખ થાય તોગ જીવ પણ ટુ બી થાય છે, ગર્ભમાથી જીવ ચવે તે નરક, તિર્યંચ, દેવતા, અને મનુષ્યએ ચાર ગતિમા ઉપજે છે માતા સુવે તો પોતે સુવે છે, માતા જાગે તે પોતે જાણે છે, એવી રીતે અશુચિ અપવિત્રથી ભરેલે જીવ, ગર્ભાવાસનું અનતુ દુ ખ લેગ છે મહામળ મૂત્રના ભરેલા સ્થાનકમાં વસવું પડે છે એવી રીતે નવ માસ ·ધ્યાન વિચાર. ૩૫ સુધી જીવને ગર્ભવાસમાં રહેવું પડે છે પિતાના વીર્યનું બળ ઘણુ હેય તે પુરૂષ જીવ થાય છે તથા માતાના રૂધીરનું બળ ઘણું હોય અને પિતાના વીર્યનું બળ થોડુ હેાય છે તે સ્ત્રીવેદે જીવ થાય છે, તથા વીર્ય બળ સમભાગે હોય છે તે નપુસક વેદ બાધે છે તેમાં કઈ જન્મતી વખતે મસ્તકે કરી આવે છે, કોઈના પહેલા પગ આવે છે, કેઈ આડે આવે છે તે સર્વે પુરય પાપના ફળ છે સર્વ પિતાની પૂર્વની અવસ્થા સભારે તે દુર્ગછા કરેજ નહી કેમકે ગવાસ, નરકની કભી પાક સરખે છે કેઈ જીવ ગર્ભાવાસની અવસ્થા ભૂલી જઈને જુવાનીના મદમાં છકથક અશુચિની દુર્ગછને ઘણું કરે છે તે અજ્ઞાની છે શરી રમા અઢાર પાસળી પરિષ્ટ કડક નામેસધિની છે બાર પાસળી કડક, બેવાસાની છે ચાર પલની જીભ છે બે પલના નેત્ર છે આઠ પલનું હૃદય છે શરીરમાં એક સિતેર મર્મના સ્થાનક છે શરીરમાં એક વડીનીતિનું તથા એક લઘુનીતિન એમ બે નાયુ કે ત્રણસે હાડની માળા છે નવસે નાડી છે સાતસે શીરા છે પાચસે માસની પેમી છે નવી ધમણની નાડી છે સાડી ત્રણ કેટી રામરાજી છે એક ને સાઠ નાડી નાભિથકી ઉચી ચાલે છે, તે મસ્તકના બ બની છે, તેને રસ હરણી કહે છે તે મસ્તકે રસ પહાચાડે છે એ રસ હણી નાડીને જેટલે ઉપઘાત થાય તેટલી રેગની પ્રાપ્તિ જાણવી, અને ખ, કાન, નાક, તથા જીભના બળને હણે છે તેથી રોગ થાય છે, પીડા કરે છે, એ સર્વ ઉર્થનાડીના ફળ જાણવા તથા વળી એક તોને સાક નાડી નાભિથકી ઉઠી તે નીચે ચાલી થકી પગને તળીએ બંધાવ્યું છે તે નાડીને ઉપઘાત થાય તે નેત્રને, જઘાને, મસ્ત ક, આધાશીશી, અને યાવત અધ થાય છે ત્યા સુધી પણ એ એના ફલ જાણવા તથા એક ને આઠની નાભિ થકી જે ઉપડી તેતિ ચાલી હાથના આગળા સુધી પહી છે, તેના ઉપઘાતથી બે બે પાસાની વેદના, પેટનીવેદન, મુખની વેદના,ઈત્યાદિ સર્વ એની

·પાન કયાર
રસ હરણીના ઘાતથી ઉપજે છે તથા એકસોને સાઠનાડી, નામ
થકી શુદ્ધસ્થાનક સુધી પહોચી છે તેના ઉપઘાતથી પેશાબ રોગ,
વડીનીતિ રે, તથા કરમીયાની ઉત્પત્તિ થાય છે, તથા હરસ વિકાર
વગેરે રોગ થાય છે તથા પચવીશ નાડી નાભિથકી ઉપજી તે સલે
અમને ઉદ્ધારવા વાળી છે તેના ઉપઘાતથી સલેખમ થાય છે તથા
પચીશ નાડી પિત્તની ધરનારી છે તથા દશ નાઠી વીર્યનો ધારી
છે ઈત્યાદિક પુરૂષને સાતસે નાડી હોય છે તેની રસ હરણી આ
નાડીઓને ઉપઘાત ન હોય તે શરીરે સદાય સુખ રહે છે, અને તે
રસરણી નાડીને કઈ ઉપઘાત થયો હોય તે તે પ્રકારનો રોગ
થાય છે અને છશેને સીતેર નાડી હોય છે અને નપુસકને છરી
ને એ સી નાડી હોય છે તથા પુરૂષને જે પાંચસે પસી માસની કહી
છે તે મધ્યેથી (૩૦) ત્રીશ પેશી ઓછી સ્ત્રીને દેય છે
આ શરીર મહા દુર્ગધનું સ્થાન છે લેકેની ઈચ્છા કર
વાથી ઘણા કર્મ ભેગવવા પડે છે માટે કાઈની દુચ્છા કરવી
નહીં વળી જાતિ, રૂપ મદ પણ કરવાથી ચારગતિમાં મહા દુ ખ
ગવવા પડશે જે આ શરીર હાલ સુગથી દેખાય છે તે ક્ષણમાં
ખરાબ થઈ જશે માટે યુગલ ઉપર રાચવું નહીં અને અભક્ષ્ય
ભક્ષણ કરી પાપની રાશિ ઉપાર્જન કરવી નહીં એ ભવ્ય પ્રાણી
ને એ છે
સાતમી આશ્ચવભાવના
મન મેગ, વચન ચોગ અને કાગથી શુભ અશુભ કર્મ
શહણ કરવું તે આસવ છે એમ જીનેશ્વર ભગવાન કહે છે સર્વ
વિષે મંત્રી ભાવના. ગુણાધિકાજીમાં પ્રમોદભાવના, અવિનીત
શિષ્ય આદિ ઉપર માધ્યસ્થ ભાવના અને ૬ ખીજી ઉપર
8ારૂક ભાવના
આ ચારે ભાવનાઓથી જે જીના અત કરવું
નિત્યવાસિત હોય છે,તેજી, બેતાલીશપ્રકારના પુલ ઉપાર્જન કરે

·વાન વિચાર છે, અને આર્તધ્યાન રધાન, પાચ પ્રકારના મિથ્યાત્વ, સોળ પ્રકારના કષાય, નવનેકષાય, પાચપ્રકારના વિષય, પાચ પ્રકારના અત્રત અને પચ્ચીશ પ્રકારની પાપ ક્રિયા, તેનાથી જે જીના હૃદય વાસિત હોય છે તે છે, ખાસ પ્રકારનું પાપ કર્મ ઉપાર્જન કરે છે તથા અરિહંત, સિદ્ધ, સૂરિ, ઉપાધ્યાય, સુસાધુ, સિદ્ધાત, દ્વાદશાગ, સાધ્વી, શ્રાવક અને શ્રાવિકા, ઈત્યાદિના જે ગુણ કીર્તન, સ્તુતિ કરે છે તે શુભ કર્મ ઉપાર્જન કરે છે તથા ગુણવતની નિંદા કરી, સ્વકપલ કરિપત મતનો ઉપદેશ વગેરે જે આપે છે, તે અશુભ કર્મ ઉપાર્જન કરી અનત સ સાર રખડે છે જે પુરૂષે અભિમાનના છાકમા ચઢયા છતા માન પૂજાની ખાતર જીનેશ્વર ભગવતે કહેલા આગમને ઉલટે અર્થ કરે છે, અને કુયુકિત કરી લેકેને ભરમાવે છે અને જગમા સાધુ નામ ધરાવે છે, સત્ય શુદ્ધ પર પર શ્રી હેમચંદ્રાચાર્ય મહારાજ તથા શ્રીહીરવિ- જયસૂરિ જેવા મહત પુરૂના વિચારમાં દેષ કાઢે છે, તે છે-મિથ્યાત્વના જોરે ચાર ગતિમા રખડનારા થાય છે, ઉત્સવ ભાષણની આલેયણા લેવાતી નથી માટે હે ભવ્ય પ્રાણુઓ સ્વચ્છ દતાના જોરથી અગર પ્રતાના અભિમાનથી કેઈ વખત કયુક્તિથી નાગમનુ પઠન કરશો નહીં, કારણ કે શાસ્ત્રમાં શ્રી અભયદેવ સૂરિજી મહારાજએ કહેલ છે કે- I થી ૧૫ दसणमठो, महो दसणमठो नयिनिव्वाण ॥ सिजति चरण रहिया, दसणरहिया न सिजति ॥१॥ ભાવાર્થ ચારિત્રથી જ થાય છે તેનું કોઈ વખત આત્મ હિત થાય છે, પણ વીતરાગ વચનની જેણે પ્રતીતિ કરી નહીં અને તે થકી ઉલટી દષ્ટિ કરી તે જીવ આત્માનું ડહયાણ કરી શકતા નથી મહાબુદ્ધિમત એવા શ્રી મુનિસુદર ગુરૂજી મહારાજે ઉપ રેશ રત્નાકર નામને ચય બનાવે છે, તેમાં લખ્યું છે કે- ·દ ધ્યાન વિચાર || જાની धमाण विहिजोगो, विहिपरक पाराहगा सया धना ॥ विहिबहु माणी धना, विहिपख्ख अदुसगा सया धन्ना ।।१।। ભાવાર્થ—જેને નિકટ મોક્ષ છે, તેવા પુરૂષને વિષયક તેવા પુરૂષોને ધન્ય છે વળી ભગવતે કહેલી જેવી ક્રિયા, આચાર, વર્તન, તેને આચરવાવાળા પુરૂષને ધન્ય વળી જે પિતાનાથી વિધિમાર્ગ થતું ન હોય તે પણ વિ માર્ગનું બહુમાન કરે છે, પ્રશાસે છે, સત્ય માને છે, તેઓને પણ ધ- વાદ ઘટે છે વળી જે વિધિ પક્ષને દૂષણ આપતા નથી અર્થાત તે બેટે કહેતા નથી, તેવા પુરૂને ધન્ય છે કહ્યું છે કે – { પડ્યા आसन्न सिद्धिप्राण, विहिबहुमाणो हवतिकेसिपि. ॥ વિદિવાલો ચાર્દિક, અલ્વેમા !) { } ભાવાર્થ –જે આ ભવી પુરૂછે છે, તેવા કેટલાકને વિકિ માર્ગનું બહુમાનય છે ગુરૂગમથી ચાલી આવેલી ક્રિયા અનુષ્ઠાન સૂત્ર, નિકિત, ચુર્ણ, ભાગ્ય, વૃત્તિથી તથા પર પાદિથી વિય રીતપણે અભવ્ય જીને તથા દરમ ય પ્રાણીઓને હૈય છે, એટલે અભિવી તથા દૂરભવી તેને વિધિ માર્ગને ખપ હેત નથી અને તે વિધિનો ત્યાગ કરી ચાલે છે માટે હે ચેતન ! તુ ઉસૂત્ર ભાષણ- કરીશ નહીં કારણ કે તેથી મહારાવ દુ ખ ભેગવશ, અપેક્ષાએ જ્ઞાન અને ક્રિયાને સમજ' તથા વળી જે જીવ માસ ભક્ષણ કરે છે, સુરાપાન કરે છે, જીવઘાત કરે છે, ચોરી, જુગાર, પદારાગમનાદિ કરે છે, બાવીશ અભક્ષ્ય, બત્રીશ અનતકાયનું ભક્ષણ કરે છે, જુગાર રમે છે, પાપથી લક્ષ્મીને સચય કરે છે, તે જીવ, અશુ ભકર્મ ઉપાર્જન કરે છે કલેશ કરવાથી, અને પરની નિદાકરવાથી જીવ અશુભ કર્મ ઉપાર્જન કરે છે-ઉપદેશમાલામા કહ્યું છે કે- ·ખાન વિચાર, હક સજન, મિત્રને પણ નિદક परदोसे जयतो न लहह, अथ्य जस न पावइ ।। सुयण वि कुणइ सत्तु, बधइ कम्मं महाघोर ॥१॥ ભાવાર્થ – ચેતન પારકાના દયો કાઢતે છતે અર્થ કાઈ પામતું નથી અને પારકાના અપવાદ દૂષણે બેલ યશકીર્તિ પામી શકતો નથી, અને નિદા કર્યાથી પુરૂષ પિતાને શત્રુ કરે છે, અને પરદેપ બોલતે છતે મહાઘોરકમ બાધે છે વળી અદેખાઈ, વ વિના સસારની કારણભૂત એવી પારકાના દૂષણની કથા થતી નથી એ માટે નિકપણ વધુ મનુષ્ય ધારે છે કે, પારકાના દૂષણ કાઢીશ એટલે મારી મેટાઈ થશે પણ તે જાણતા નથી કે કેયલા ચા લાલ મુખ કદી થાય જ નહિ ઉલટુ કાળુ જ મુખ થાય, તેમ પારકી નિદાથી પિતાની મહત્વતા ઓછી થાય છે, અને પરભવમા દારૂણ દુ ખ ગવવુ પડે છે માટે આત્મહિતાથી જીવે પરના દૂષણ કદિ ઉચ્ચારવા નહિ વળી જીવે માયા પણ કરવી નહિ કપટથી હજાર વર્ષ સુધી ચારિત્ર પાલ્યુ હેય છે, તે પણ નિષ્ફળ થાય છે માસ માસને અતે પારણુ કરે, અને લુખ્ખ અન્ન વહારે, પણ જે મનમાં કપટ છે તે તેથી અનત વખત જન્મ મરણ થશે-ભૂમિ શયન કરવુ, કેશલુચન કરવુ તે. પણ સુકર છે, પણ માયાને ત્યાગ કર દુષ્કર છે શ્રીમદ યશોવિજયજી ઉપાધ્યાયજીએ કહ્યુ છે કે – નગ્ન માસ ઉપવાસીયા, સુ સતાજી, શીથલીએ કુશ અર, ગુણવતા, ગર્ભ અનતા પામશે, સુણો સતાજી, જે છે માયા મન્ન, ગુણવતાજી! ઈત્યાદિ વચનથી સમજીને માયાને ત્યાગ કરે એજ હિતકારક છે અઢાર પાપ સ્થાનકસેવવાથી અશુભ કર્મ બંધ થાય છે માટે ·ખાન વિર છે ચેતન! આશ્રવ દ્વાર તેવીશ નહિ મનુષ્ય જન્મ પામી સવાર કર કર ! તેથી મેલ સુખ પામી શકાય છે ૮ આઠમી સ વાર ભાવના, આશવને નિધિ (કવું તેને સવર કહે છે સવારના બે પ્રકાર છે એક દેશ સવર, અને બીજે સર્વ સવર, તે અયોગી કે લીમાં દેય છે, અને દેશ સવર એક બે ઈત્યાદિ ભેદ છે તે આવને ત્યાગ કરનારમાં હોય છે, વળી સ વરના બીજા બે પ્રકાર છે એક દ્રવ્ય સવર અને બીજો ભાવ સવર તેમ જે કર્મ પુદગલ આશ્રણને જીવ ગ્રહણ કરે છે, તેઓને દેશથી અગર સર્ષથી આવતા રોકવા તેને વ્યસવર કહે છે, અને સસરકારણભૂતક્રિયાને ત્યાગ કર્યા જે આત્માના અવસાય ઉપજે છે તે ભાવ સવર છે આત્માથી પુરૂષ મિથ્યાત્વ, અવિરતિ, કષાય, અને ચાગ પ્રમુખને ત્યાગ કરે છે અને આધ્યાન અને ધ્યાન તજી ધર્મશાન અને શુકલધ્યાન ધ્યાવે છે ક્રોધને ક્ષમાથી જીતે છે માનને મૃદુતાથી જીતે છે માયાને સરપણથી જીતે છે અને લેભને સનેષથી જીતે છે, પાચ દિના વીશ વિષને જીતે છે, પાચ સમિતિ અને ત્રણ ગુણિએ ગુમ રહે છે, બાવીશ પરિસહ જીતે છે દશપ્રકારના વતિય મા લીન રહે છે પદ્ધવ્યના ગુણપર્યાયનું સ્લરૂપ વિચારે છે, આત્મ ઉપગમા વર્તે છે, એવાને મોક્ષની લમી અવશ્ય પ્રાપ્ત થાય છે નવમી નિર્જરા ભાવના, સસારની કારભૂત જે કર્મની સતતિ તેને અતિશયથી જે નાશ કરે તેને નિર્જરા કહે છે નિર્જરા બે પ્રકારની છે, એક સકામ નિર્જરા અને બીજી અકામ નિર્જશ, તેમાથી સકામનિર્જરા તે સમકિત-ધારી સાધુ શ્રાવકને હેય છે બાકીના પેગી સન્યાસી ફોર વગેરેને અામ નિર્જરા હેય છે અમારા કર્મની નિર્જરા થાય અને અમને મળે એવા આશયથી જે પુરૂતપપ્રમુખકરે છે, તે w ·ધ્યાન વિચાર. સકામનિર્ભર કરે છે અને એકેન્દ્રિય, દ્વિીન્દ્રિય, આદિ અને વિશેષ જ્ઞાન તે નથી, પરંતુ વધ, બંધન, છેદન, તાડના અને તર્જન આદિ કઈ ભેગવવાથી તેઓને કમની નિર્જરા થાય છે, તે અકામનિર્જરા છે નિર્જરાના બાર ભેદ છે છ બાદા અને છ આભ્યતર, તેની ગાથા अणसण मुणोअरिया, वित्तिसखेवणं रसच्चाओ ।। कायाकिलेसोसलीणयाय, यो तवो होइ ॥१॥ ભાવાર્થ—અનસન, ઉદરી, વૃત્તિક્ષેપ, રસત્યાગ, ડાય કલેશ, સલીનતા એ છ બાહા તપ છે એ છ બાહ્ય નિર્જરાના ભેદ છે તથા આન્તરનિર્જરાના ૭ ભેદ કહે છે તેની ગાથા – पायच्छित्त विणमो, वेयावच्च तहेव सञ्जाश्रो. ॥ - झाण उस्सग्गोवित्र, अम्भितरो तवो होइ ॥ १ ॥ શબ્દાર્થ–પ્રાયશ્ચિત્ત, વિનય, વૈયાવૃત્ય, સ્વાધ્યાય, ધ્યાન, કાયેત્સર્ગ, એ છ આભ્ય ત૨ તપ ભેદ છે ઈત્યાદિની આરાધના કરવાથી કમકલક દૂરથાય છે માટે હે ભ વ્યજી દ્વત પચ્ચખાણને આદર કરે બાલતપસ્વી ગ્લાની શાનીનું વયોવચ કરે દ્વાર કરે. શત્રુંજયાદિ તીર્થની યાત્રા, ચિત્ય, ભક્તિ, તથા ઉભય કાળ આવશ્યકકરણ કરે,કર્મસૂડન, કનકાવલી, સિહનિકીડિત, વર્ષ પ્રમુખ તપ કરે પિસહ, સામાયિક પ્રમુખ કર ણ કરે ગુરૂ ઉપદેશ વિનય પૂર્વક સાંભળો, તથા જ્ઞાનનો અભ્યાસ કરે. બીજા ભવ્યજીવોને જ્ઞાન ભણાવી સખ્યત્વ દાન આપ કે જેથી મહાનિર્જરા થાય. દ્રઢપ્રહારી તથા મેતાર્ય મુનિ, ઢઢણ કુમાર તથા સુકેશલ મુનિ વગેરેએ નિર્જરાથી કઠીણ કર્મ ખપાવ્યા છે ગજસુકુમાર, મુનીશ્વરને ધન્ય છે કે જેને સોમીલ બ્રાહ્મણે માથાની પરીમાં અગાર ભરી મહાદુ ખ દીધે તે પણ જરા માત્ર ફોધ કર્યો નહીં, અને કઠીણ કર્મ અપાવ્યા. વળી હજાર મુનિમા ઉત્કૃષ્ટ અને જેની વિરભગવતે પ્રશંસા કરી ચાહ

·A.
ધ્યાનવિચાર
એવા ધન્ના મુનિને ધન્ય છે હે જીવ! તું પણ એવું તપ ક્યારે
આદરીશ નિજેરાથી જીવ, મેક્ષ સુખ પામે છે
૧૦ દશમી લોકસ્વભાવભાવના,
પૃથ્વી, ચદ્ર, સૂર્ય, ગ્રહ, નક્ષત્ર, તાર, પર્વત, નરક,
સ્વર્ગ અને કાકાશ મળી એક લેક કહેવાય છે લોકને આકાર
ૌનાગમમાં આ પ્રમાણે બતાવ્યું છે જેમ કે પુરૂષ જામે પહેરીને
પોતાની કમરમાં બન્ને હાથ લગાડી પગપસારી ઉભે રહેતેના આકારે
લેક કે તે લેક, ધર્માસ્તિકાય, અધર્માસ્તિકાય, આકાશસ્તિમય,
પુદગલ અને જીવ એ છ દ્રવ્યથી વ્યાપી રહ્યો છે તથા ઉત્પત્તિ, વ્યય
અને દ્રવ્ય એ ત્રણે સ્વરૂપસયુક્ત છે, અનાદ અનત છે કે
બનાવેલ નથી કેટલાક જગત્ કર્તા ઈશ્વરને માને છે, તથા
છોને પણ ઈશ્વર બનાવે છે તો તેમનું માનવું શશશાવતું હું
છે એ લોકના ત્રણ ભેદ છે ૧ ઉદ્ઘક, અલેક, અને
તીલક પુરૂષાકારે જે લોક છે, તેની નાભિની નીચી જગ્યા તેને
અલક કહે છે તે અલક સાત શજથી કાઈક ગારે છે તથા
સાતરાજ માઠે નાભિથકી ઉપર ભાગ છે તેને ઉર્વક કહે
છે તથા જે નલિની જગ્યાનો ભાગ છે તેને તીરછલોક કહે છે, હવે
તે ત્રણ લેકનુ કિચિત્ સ્વરૂપ દેખાડીએ છીએ અલેકને વિષે
સાત પૃથ્વી છે, પહેલી પૃથ્વી રત્નપ્રભા નામે છે રામભા પૃથ્વીને
એક લાખને એશી હજાર પિડ છે તે મેરૂ પર્વતની સમભૂલા
પૃથ્વીના ભાગથકી ગણ, હવે એક લાખ અને એશ હજાર
પૃથ્વીના પિડમાથી એક હજાર થાજન નીચે મૂકીએ અને એક
હજાર યોજન ઉપર મૂકીએ–બાકી મધ્યમાં એક લાખને અનેર
હજાર પૃથ્વીને પિડ રહો, તેમાં તેના તેર ભાગ કરીએ
તેમા તેર નરકના પાથડા છે તેના વચલા આતર બાર રહ્યા
તે મધ્યે દશઆતરામા ભુવનપતિના, દેશનિકાયના
દેવતાએ છે, અને બે આતરા ખાલી છે હવે હજાર યોજન જે પૃથ્વી
ઉપર રહી તે મળે સે યોજન ઉપર મૂકીએ અને જે જન નીચે

·ધ્યાન વિચાર, મૂકીએ અને મધ્યે આઠસે જનમથે આઠ વ્ય તર નિકાયના દેવ રહે છે તથા ઉપરના સો જ રહ્યા તેમા દશ જન નીચે મુકીએ અને દશ યોજન ઉપર મુકીએ, બાકીના મધ્યના એ શી જનમાં આઠતિના વાનવ્યતર દે રહે છે ભુવનપતિ તથા વ્યતરજાતિના દેવેને રહેવાને ૨નમય આવાસ છે પહેલી નકના તેર પાથડા છે તેના સર્વે મળીને ૩૦ ત્રીશ લાખ નરકા વાસ છે, તે નરક પૃથ્વી નીચે એક રાજ ખાલી છે, ત્યારબાદ બીજી નરક પૃથ્વી આવે છે, બીજી નરકમાં અગીયાર પાથડા છે, ત્યાથી એક રાજ ગએ છતે ત્રીજી પૃથ્વી વાલુકાપ્રભા નામે આવે છે, તેમાં નવ પાથડા છે ત્યાથી એક રાજલક ગએ છતેથી પૃથ્વી ૫કપ્રભા નામે આવે છે તે મળે સાત પાથડા છે ત્યાથી એક રાજ ગએ છતે પાચમી ધૂમ્રપ્રભા નામે આવે છે તે મળે પાચ પાથડા છે ત્યાથી એક રાજ ગએ છતે છઠ્ઠી પૃથ્વી તમ પ્રભા નામે આવે છે ત્યાં ત્રણ પાથડા છે ત્યા થકી એક રાજ ઝાઝેરી સાતમી તમન્તમ પ્રભા નામે પૃથ્વી આવે છે ત્યા અત્યત અધિકાર છે, તે સાતમી પૃથ્વીના નારકી એને ઘ| વેદના છે, ત્યાથી એક રાજગએ છતે અલેકઆવે છે હવે સાતે પૃથ્વીનું પહેળાપ કહે છે–પહેલી પૃથ્વી એક રાજ લાબી પહોળી છે, બીજી પૃથ્વી બેરાજ લાબી પહોળી છે, ત્રીજી પૃથ્વી ત્રણ રાજ લાબી પહોળી છે જેથી પૃથ્વી ચાર રાજ લાબી પહાળી છે પાચમી પૃથ્વી પાચ રાજ લાબી પહેળી છે છઠ્ઠી પૃથ્વી છ રાજ લાબી પહેળી છે, સાતમી પૃથ્વી સાન રાજ લાબી પહોળી છે પહેલી નરકના કરતા બીજી નરકમાં અન તગણુ વેદના છે, એમ ઉત્તરોત્તર સાતમી નરકમાં અનત ગુણ વેદના વધારે જાણવી એને ઘણે વિસ્તાર પન્નવણા અને જીવાભિગમમા છે હવે તીવ્હલેકનું સ્વરૂપ કહે છે પ્રથમ જ બુદ્વીપ એક લાખ જનને લાખે પહેળે છે અને તેને સર્વ દ્વીપ સમુદ્ર વીંટી રહ્યો

·ધ્યાન વિચાર
૧
છે તેના મધ્યભાગમા મેરૂ પર્વત છે તે એક લાખ જમા હશે
છે, દશહજાર યોજન લાબો પહોળો છે, તેની પૂર્વ પશ્ચિમ દિશાએ
મહા વિદેહક્ષેત્રની શાળ શોળ વિજ છે, બને મળી બત્રીશ
વિજ છે, તથા હિમવત અને મહાહિમવત આદિ છ ક્ષેત્ર
જુગલીઆ ના છે, તથા એક ભરતત્ર અને ઐરાવત એ બે
કર્મભૂમિના ક્ષેત્ર જ બુદ્ધીપમાં છે, તે ઉત્તર દક્ષિણે છે તથા છપન્ન
અતરદીપ છે, તથા જ બુદ્વીપને જગતિને કૈટ છે તેને ચાર દર
વાજા છે, તથા ઉત્તરકુરૂને વિષે સુદર્શન નામ જબુવૃક્ષ છે, જબુ
દીપને ફરતો લવારા સમુદ્ર જાણ, લવણ સમુદ્ર બે લાખ જનને
છે તે મુખ્ય પાતાળ ક્ષશા છે, તે મધ્યેથી જ્યારે પાણી ઉભરાય છે
ત્યારે ભરતીઓ થાય છે તેનું પાણી ખારૂ છે, તેને પણ ફરતી
જગતિ આવી છે તેની વધી ૧૬ સોળ લાખ જન માહી છે તેને
કરતો ધાતકીખડ છે, તેને વિષ જ બુદ્વીપ કરતા બમણા ક્ષેત્ર
જાણવા તથા મેરૂ પર્વત પણ એ જાણવા એ બે મેરૂ પર્વત ૮૪
રાશી હજાર જન ઉંચા છે તથા બે ઈશ્વાકુ પર્વત છે તથા
પાવડીનું વૃક્ષ છે, તેને ફરતી જગતિ છે તે દ્વીપ ચાર લાખ
જન પહેળે છે, તેની પરિધિ એક્તાળીસ લાખ જન ગારી
છે તેને ફરતે કાળદધિ નામે સમુદ્ર છે તે આઠ લાખ જનને
પહેળે છે તેની ફરતી પરિધિ એકાણ લાખ જન ઝાઝેરી છે તેને
ફરતે પુખરવર ના દ્વીપ છે, તેના મધ્યભાગનેવિ માનુત્તર
પર્વત વલયાકારે પડે છે તેની અદરમાં અડધે જે દ્વીપ તે
મણે સર્વ પાતકી ખડની પેઠે સમજી લેવું, પરંતુ તેના ક્ષેત્ર ધાતકી
ખડ કરતા બમણા મેટા છે એ અહીઢીપમાં મનુષ્યની વસતિ
છે, તથા અહીદ્વીપમાજ મનુષ્યનું જન્મ અને મરણ થાય છે અઢીદ્વીપ
બહાર મનુષ્યનું જન્મ મરણ થતુ નથી અઢીદ્વીપને વિષે તિર્થંકર,

·ખાન વિચાર કેવળી, ગણધર, આચાર્ય, ઉપાધ્યાય અને સાધુ ઈત્યાદિ ધર્મ પ્રરૂપનાર હોય છે અઢતાપની બહાર દેવતા તથા તિય અને રહેવાસ છે, અહી કિપની બહાર અસખ્યાતા દ્વીપ સમુદ્ર છે છેલો સ્વયભૂરમણ નામે દ્વીપ છે તેવા રાજના વિખમે (એક રાજને ચોથે ભાગ) પડે છે તેથી સ્વયજૂરમણનામા સમુદ્ર પહેળે છે એટલે અડધે કાજલેક ઝાઝેરા પાળે છે અઢીદ્વીપની બહાર જે ચદ્ર, સૂર્ય, ગ્રહ નક્ષત્ર અને તારા છે, તે સ્થર છે જ્યા સૂર્ય છે, ત્યાં સદા દિવસ હોય છે, અને જ્યાં ચઢ હોય છે ત્યાં સદારાત્રી હોય છે ચદ્ર તથા સૂર્યનું નું આતરૂ પચાસ હજાર યોજનાનું છે હવે ઉર્ધ્વનું સ્વરૂપ કહે છે. પહેલે દેવલેક સુધર્મ નામને છે, ત્યા બત્રીશ લાખ વિમાન છે, સર્વ રનમય છે, તે થકી ઉત્તર દિશાએ બરાબર ઈશાન દેવ લેક છે તેને વિષે અઠ્ઠાવીશ લાખ વિમાન છે, તેના ઇંદ્રનું નામ દેવકને નામે સમજી લેવું, તે બે દેવલેક લગડીને આકારે છે, તેના ઉપર સનતકુમારદેવલેક દક્ષિણ દિશાએ છે તેમાં બાર લાખ વિમાન છે, તે થકી cત્તર દિશાનેવિશે મહેદ્રનામા દેવલેક છે તેને વિષે આઠ લાખ વિમાન છે, તેના ઉપર પાચમ બ્રા દેવલોક છે, તેના વિષે ચાર લાખ વિમાન છે, તથા કૃષ્ણગજી ત્યા છે, તથા નવ કાતિક દેવના નવ વિમાન છે તે તીર્થ કરની દીક્ષા સમયે પ્રભુને સૂચના આપવા આવે છે તે દેને રહેવાનુ ત્યા છે, તે દેવક પાચ રાજ લાબો પહેળે છે, તેના ઉપર જો લાત નામા દેવલોક છે, તેને વિષે પચાસ હજાર વિમાન છે, તેના ઉપર સાતમે મહાશુક્ર નામાં દેવલોક છે, તેને વિષે ચાલીશ હજાર વિમાન છે તેના ઉપર આઠમે સહસ્ત્રારનામા દેવલે છે, તેને વિષે છ હજાર વિમાન છે, તેના ઉપર નવમો આનત નામા દેવલોક છે, તે થકી ઉત્તર દિશિ ·ધ્યાન વિચાર દશમે પ્રાકૃત નામા દેવલોક છે, તે બે દેવકના મળીને ચારસે વિમાન છે, તે બેવકને વિશે પ્રાકૃત નામા એક ઇં છે તે ઉપર આરણનામાં દેવલેક દક્ષિણ દિશામાં છે તે થકી ઉત્તર દિશાને વિષે અશ્રુત નામા બાર દેવક છે, તે બે દેવકના મળીને ત્રણ વિમાન છે તે બે દવલોકને અશ્રુત નામને એક ઇંદ્ર છે એ બાર દેવકના ક૫ દેવતા છે તે ઉપરના દેવેને કપા તીત કહે છે બાર દેવક ઉપર નવગેયક છે, તે નવ દૈવેયકના ત્રણસેને અઢાર વિમાન છે, તે ઉપર પાચ અનુત્તર વિમાન છે તેના નામ- ૧-વિજય ૨- વિત ૩-જ્યત ૪-અપરાજીત પ-સવર્થ સિદ્ધ તે મળે વિજયાદિક ચાર વિમાન ચાર દિશાને વિષે છે, અને પાચમુ સર્વાર્થ સિદ્ધ નામ વિમાન લાખ વૈજન લાબુ પણ મધ્ય ભાગમાં છે તે વિમાનની ધ્વજા થકી બાર એજન ઉપર સિદ્ધ શિલા છે તે મધ્યમા આઠ જન જાડી છે છે: માખીની પાંખ જેવી પાતળી છે અને પીસ્તાલીસ લાખ જનની લાબી પાળી છે તે સિદ્ધશિલા ઉપર એક યોજનના ત્રેવીશ ભાગ મૂકીને ઉપર ચાવી શમા ભાગમાં સિદ્ધ, પરમાત્માઓ, અજર, અમર, અવિનાશી, અનતા જ્ઞાનમય, અનત દર્શનમય, અન ત ચારિત્રમય, એવા અનત ગુણા ધારી ભગવતે છે, તેઓ એક સમયમાં ચંદ રાજકમાં રહેલા દ્રવ્ય ગુણ પર્યાયને જારી રહ્યા છે પહેલા તથા બીજા દેવકના દેવતા મનુષ્ય, તિર્યંચ, પૃથ્વ, પાણ, વનસ્પતિમા ઉપજે, તથા આઠમા દેવલોકના દેવા મનુષ્ય તિર્થ ચમ ઉપજે છે અને તિર્ય ચ છવો છે તે આઠમા દેવવેક સુધી જાય છે, હવે તે ચાદ રાજલક ઉંચપણે છે તે મણે એક રાજ લોક લાગા પહેળાપણે ઉંદ રાજ સુધી જે નાહી છે તેને ત્રસ નાડી કહે છે એ ત્રસ નાડીને વિષે ત્રસ જીવ છે, બાકી સર્વ લોકને વિલે પાચ થાવ ભરેલ છે ·ધ્યાન વિચાર મ અને ( હે ચેતન !હે એ ચઉદ રાજલોકને અનત વાર જન્મ મરણે કરી ફરે છે, તેનું કારણ અજ્ઞાન મિથ્યાત્વ છે ત્યા સુધી શુદ્ધ ધર્મની પ્રાપ્તિ થતી નથી ત્યાં સુધી જીવ સસારને પાર પામી શકતે નથી સધર્મની પ્રાપ્તિ થવી અત્યંત દુર્લભ છે, તે હવે દેખાડે છે ૧૧ બધિ દુર્લભ ભાવના, પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ અને વનસ્પતિ, તેમાં પોતાના કરેલા કિલg કર્મથી છવ પરિભ્રમણ કરે છે આ ભયાનક સસારમાં અનતા અનતા પુદગલ પરાવર્તન કરતા થકા આ જીવ અકામ નિાથી તેમજ પુણ્ય ઉપાર્જન કરવાથી કીયિત્રીન્દ્રિય, ચતુ રિન્દ્રિય અને પચેન્દ્રિયરૂપ રસ પણ પામે છે કહ્યું છે કે- છે તથા + नरत्त पायरियखित्त, खित्तेविविउलकुल । कुलेविउत्तमाजाइ, जाइए रूबसपया ॥१॥ रुवेविहु अरोगित्त, अरोगित्ते चिरजीविय । हियाहिय च विन्नाण, जीविये सलु दुलह ॥२॥ ભાવાર્થ–મનુષ્યપણુ પામ્યા છતા પણ આર્યક્ષેત્રપામવુ દુર્લભ છે, અને આર્યક્ષેત્ર પ્રાપ્ત થયે તે પણ સારૂ કુળ પામવુ દુર્લભ છે, અને કુળનેવિલે પણ ઉત્તમ જાતિ પામવી દુર્લભ છે, અને જાતિ પામ્યા છતા પણ પચંદ્રિય સપૂર્ણ આદિ સપા પામવી દુર્લભ છે, અને પઢિયાદિ રૂપ સંપદા પામવા છતા પણ અગિત્વ એટલે નિરગપણ પ્રાપ્ત થવુ દુર્લભ છે, અને રોગરહિત કાયા છતે પણ લાખા વખત સુધી જીવવું તે દુર્લભ છે અને લાંબા વખત સુધી જીવી ·૪૮ ધ્યાન વિચાર તવ્ય પામ્યા છતા પણ વીતરાગ આજ્ઞા પ્રમાણે હિત અને અહિતનું જાણ નિશ્ચયેકરીને દુર્લભ છે || માય છે -- सद्धम्मसवण तमि, सवणे धारण तहा। धारणे सद्दहाणच, सद्दहाणेवि सजमो ॥३॥ ભાવા–તેમાં પણ સદધર્મ જે વીતરાગ પ્રરૂપિત, તેનું શ્રવણ તે દુર્લભ છે અને શ્રવણ ધારી નાખ્યા છતા પણ સદહણ થવી અત્યત દુર્લભ છે, અને તેમ છતા પણ સયમની પ્રાપ્તિ થવી અતિ ઘણી કઠીણ છે, બધિબીજને રેપનાર,કર્મક્ષય કરનારી એવી અરિહંત ભગવાનની વાણીને લાભ થવો અત્યંત દુર્લભ છે, આ છે એકવાર પણ સભ્યત્વરૂપબધિનું પાલન કર્યું હોત તો આટલા ભવ સુધી સંસારમાં રખડવું ન પડત જે પુરૂષે અતીત કાળમાં સિદ્ધ થયા, વર્તમાન કાળમાં સિદ્ધ થાય છે, અને ભવિષ્ય કાળમાં મેક્ષ જશે, તે સર્વાધિબીજનું ફળ છે, તે કારણથી ભવ્ય જીએ ધિબીજની પ્રાપ્તિ થવામા ન કરવો જોઈએ શ્રી મુનિ સુદરજી મહારાજજીએ ઉપદેશરન્નાર થમાં કહ્યું છે કે- || ભ ससारसागरमिण, परिममतेहि सव्वजीवेहिं ॥ આણિ મુક, અહિંદ છે ભાવાર્થ-આ સંસારરૂપ સાગરનેવિશે ભમતા એવા સર્વ છએ અને તીવાર વ્યહિગ ગ્રહણ કર્યા અને મૂક્યા પણ મુક્તિ થઈ નહ; કારણ કે સમ્યકત્વવિના દ્રવ્યલિશ એકધુ કશુ કઈ કરી શકતું નથી જેથી કહ્યું છે કે દર્શનથી જણ થયે તે ત્રણ થાજ ·ધ્યાન વિચાર ભાણસને દર્શન થકી ભ્રષ્ટ થયેલાને નિર્વાણપદ નથી, ચારિત્રરહિત, નિર્વાણ પદ પામે છે દર્શન એટલે શુદ્ધ દેવ, શુદ્ધ ગુરૂ અને શુદ્ધ ધ, એની જેને પkી શ્રદ્ધા છે તે સમ્યગદર્શની કહેવાય છે. વીતરાગ ભગવતે વડુ દ્રવ્ય ભાખ્યા છે, તેની સાતન તથા સપ્ત- ભાગીએ કરી જે સદણ તે રૂપ જે દર્શન તે થકી હિત મનુષ્ય મોક્ષ પામતા નથી, મિથ્યાત્વથી હું ચેતના, ચાર ગતિમાં રખજે છે, માટે તું જિનેશ્વર પ્રરૂપિત ભાવની સહણ રાખ કેટલાક જીવે ધર્મ સમજ્યા એવુ નામ ધરાવીને નિરપેક્ષભાવે દેવી અને જસવગે- ની માનતા માને છે, તેને પૂજે છે, કેલેરા વગેરે રોગો થાય છે ત્યારે જાણે છે કે એને માતાને કેપથ, માટે હવન-હેમ કરે, પણ જા jતા નથી કે માતાને ઠપ કરવાનું શું કારણ શું તમેએ તેને ગાળે દીધી હતી? અગર તેનું કાઈ બગાડયું હતુ? વળી જે પુરૂ ઈવન હેમ કરતા કરતા મરી જાય છે, તેના ઉપર શુ માતાને પ થાય છે? વાહ રે વાહ ! વળી કહેવાનું છે કે માણસ માતા મેલડી અને ગણીની ઉપાસના કરતો હોય તેને તે કોલેરા વગેરે રાગે ન થવા જોઈએ પણ થતા દેખવામા આવે છે, માટે મરણ આગળ કેતુ જેર ચાલતું નથી અરે ભાઈ! તે માતા ગિ વગેરે પણ મરણ છે, તેને પણ આયુષ્ય પુરૂ થાય છે ત્યારે મરવું પડે માટે હે ભવ્ય છે !! તમે ફદમાં ફસાઈ દેવગુરૂની શ્રદ્ધાન રાખશે તે અનતકાળ સંસારમાં રખડશે તમારે એક દિવસ મરવું જ છે, તે શું નથી જાણતાર માટે તેને ભય રાખ્યો કામમાં આવવાને છે, વળી જે માતા, મેલડી અને જેગિ હવન--હેમને માનતા નથી અને તેના કરનારને અટકાવે છે, તેનું નિદા કરે છે તેને કેમ માતા રોગ ઉત્પન્ન કરતી નથી? હે = છે! જયા સુધી આયુષ્યની મર્યાદા છે, ત્યા સુધી કેઈનવી થવાનું નથી, જુઓ વધરનું ચરિત્ર તેને લાટને કુટિ બના અને તેના ભાગથી કેટલા ભવ ખેડવા પડ્યા છે તે જ ·૫૦ ધ્યાન વિચા, વિચારજે, તેને કેવા કેવા દુખ પડ્યા છે, અને કેવા કેવા ખરાબ અવતાર આવ્યા છે તે વાચવાથી માલુમ પડશે જે વીતરાગ ભગવ તથી નથી બન્યુ તે બીજાથી કેમ બની શકે ? તે જરા વિચારે સારાશ કે શિકા, કે ખાને જીન વચનમાં કરવી નહીં सब्याइ जिणेसरमासिश्राइ, क्यणाइ नन्नहाहुति, इअवुद्धिजस्समणे, सम्मननिचलवस्स ॥१॥ જીનેશ્વરે કહેલા સર્વ વચન સત્ય છે, અન્યથા નથી એવી જેના મનમાં નિશ્ચય બુદ્ધિ છે તેનું નિશ્ચલ સમતિ જાણવું ઘણું છે કહેવું છે ભ ય છે? આ પચમ કાલમા કુરૂએ ધર્મ એવું નામ ધરાવી બીચારા ને ઠગે છે અને ચારગતિમાં રડાવે છે, વળી વીરશાસનમાં પણ નિવમતિયા વગેરે પણ ભગવાનના વચનથી વિપરીત પ્રરૂપણા કરનારા જાણવા, અને તેમની સગ તિથી બોધિબીજ નાશ થાય છે અને કદાચિત સમકિતપ્રાપ્ત થયું હેય તે પણ તેનો નાશ થાય છે માટે હેબ સગકરો અને જ્ઞાનાભ્યાસ ખૂબ કરે કે જેથી સત્ય સ્વરૂપ માલુમ પડે વીતરાગ ભગવતે કહેલા વચન સત્ય છે એવું તમે હૃદયમાં ધારણ કરે એમ આત્મા અનત સુખ પામશે વીતરાગ ભગવતે કહેલ માર્ગમાં પ્રવર્તન કરવું હાલ બકુશ અને કુશીલચારિત સાધુ આદિ ચતુર્વિધ સંઘ છે એમ શ્રદ્ધા કરવી ૧૨ ભાવના, ધર્મ કથાના કહેનારા અહિત છે, એની ભાન જે પુરૂષ પરહિત કરવામા ઉદ્યમી છે, તથા કદાપિ કોઈ પણ સ્થળે અસત્ય કથન કરતા ભગવાન અઢાર દેષ રહિત છે, તે જણાવે છે . છે ·ધ્યાન વિચાર ' अन्नाण कोहमय माण, लोहमायारइअरइत्र, निद्दासोग अलिअवयणाइ, चोरिआमच्छरभयाइ ॥१॥ पाणिवहपेमकीडा, पसगहासाय ए दोसा, अठारसविप्पणछा, नमामि देवायदेवत्त || ૨ | અજ્ઞાન, ક્રોધ, મદ, માન, લોભ, માયા, રતિ, અરતિ, નિદ્રા, શેક, અસત્યવાદ, ચેરી, મત્સર, ભય, હિસા, પ્રેમ, ક્રીડા, હાર, એ અઢાર દેષરહિત વીતરાગ દેવ છે, તેને હુ નમું છું એ અઢાર દેવ રાહત જે દેવ છે, તેને કદાપિ કાલે જૂહુ બેલ વાનું કારણ નથી, જેને અનત કેવલજ્ઞાન પ્રગટ થયું છે તેને પોતાના જ્ઞાનના જે જે પદાર્થ ભાયા તેને તે પ્રમાણે કહ્યા છે તે પક્ષ પાત રહિત છે, કદાચ રહિત છે તેમને જૂઠું બોલવાનું કઈ પણ કારણ નથી, તેઓ સત્ય ધર્મ કહી શકે છે બીજા રાગી, દ્વેષી, કદાગ્રહી, અને કપટી, સત્યધર્મ કથન કરી શકતા નથી જે ભગવતે પ્રરૂપેલા ધર્મને આદરી કરી ભવી જીવ, સસાર સમુદ્રને તરી મુક્તિ સુખ પામે છે તે ભગવતને અનહદ ઉપકાર છે કુતીર્થિઓના વચન સર્વે, સદગતિના ઘરી છે, કારણકે યજ્ઞા દિક પશુવધરૂપ હિંસા કરવાથી કલકિત છે, પૂર્વાપરવિરોધી છે, નિરર્થક ગપાદન બહુ વચને છે તે કારણથી મિથ્યાત્વીએ જેને ધર્મ કહે છે તે ધર્માભાસ છે, ખોટો છે, અને તેનાથી કઈમેક્ષ મળતું નથી અને અન તસરસાર રખડવું પડે છે મિથ્યાત્વીએ આ સંસારમાં મિથ્યાત્વરૂપ યજ્ઞમાં મુધ પશુઓને હેમી દે છે, તેથી તે દ્રવ્યથી અને ભાવથી એમ બેથી હિસક છે, ઉત્તમ કુળ, ચક્ર વતી, વાસુદેવ અને ઇદની પદવી પામવી તે જૈનધર્મને પસાય છે જેને કઈ મિત્ર નથી, બધુ નથી, નાથ નથી, જે રોગીને વૈદ્ય નથી, જેની પાસે ધન નથી, તેમજ જેનામાં ગુણ નથી, તે સર્વનાબધુ,

·પર
ખાન વિવાર.
મિત્ર, નાથ, વેદ્ય તથા ગુણને નિધાન જૈનધર્મ છે વીતરાગભગવતે
કહેલ ધર્મ સત્ય છે, એમ જે ધારે છે તે છવ શિવસ પદ પામે છે
એ પ્રમાણે બાર ભાવના ભાવતા ઘણા કર્મ ખપે છે અને આત્મામિ
મુખ થવાય છે, ઈતિ બાર ભાવના સંપૂર્ણ
વળી તે ધ્યાન પાયામાં ચાર ભાવના ભાવવી તે બતાવે છે
૧જ્ઞાન ભાવના, ૨ દન ભાવના, ૩ ચાગ્નિ ભાવના,
* ૪ વૈરાગ્ય ભાવના
જ્ઞાન ભાવનાથકી આત્મ સ્વરૂપમાં રમવૃતા–સ્થિપણ પ્રાપ્ત
થાય છે, મિથ્યાત્વરૂપ અંધકાર દૂર થાય છે, અને પરાસ્તુ '
સાચી ભાસતી નથી
દર્શન ભાવનાથકી મત્ર, તત્ર અને પરદનીય ચમત્કાર
દેખી મેહ થ નથી. જણાય છે કે દરથ સર્વ પળa બાજી છે,
એમાં આત્મીય કઈ નથી.
ચારિત્ર ભાવનાથકી પૂર્વકૃતકર્મને નાશ થાય છે અને
નવા કમ રોકાય છે
વૈરાગ્ય ભાવના થકી તીવ કર્મ પણ નાશ પામે છે, ઉદા
બનતા પ્રગટે છે, સંસાર અસાર લાગે છે સ્ત્રી, પુત્ર, ધન, અને
કુટુમ્બ, પ્રમુખ વાતુ ઉપર રાગ થતું નથી આ ચાર ભાવના
ભાવવાની તીર્થંકર મહારાજે આજ્ઞા કરેલી છે અને તેથી ધ્યાનમાં
થિરપણ થાય છે મનરૂપી માકડું આ ચાર ભાવનાથી વશ થઈ
શકે છે મન જીતવુ અતિકઠીણ છે યુદ્ધમાં લાખેગમે સન્યને
જે પુરૂષ જીતી શકે છે તે પુરૂષ પણ મનરૂપી માકડાને વશ કરી
શકતો નથી વળી મનને વ્યાપાર મોટો છે કે, જે વ્યાપારથકી
સાતમી નરકમાં જવાય છે અને તેજ મનના ધર્મવ્યાપારથી ક્ષમા
જઈ શકીએ છીએ કહ્યું છે કે

·ખાન વિચાર. પ૩ ભાયા. मणवागरी गरुमो, मणवापारो जिणेहिं पत्नचो, जानेइ सतमाए । अहवामुख पराणेइ ॥ १ ॥ વળી થાવું છે કે- યાં. મા માત વિમા યિમ મતિ વાદ कम्ममग्येण मुख्सो, तस्सा मणमारण विति ॥१॥ ભાવાઈ–મનને માસ્વાધી એટલે મનમાં ઉઠતા એવા સક વિકપને રોધ કરવાથી ઇતિ મરે છે, સારાશ કે ઇન્દ્રિય વાવ શાત થાય છે, અને ઇદ્રિ શાંત થવાથી કને નાશ "પ છે, ન નવાં કર્મ આવતા અટકાય છે એમ કમ્ય રીતે ને નાશ થી મોક્ષગતિ પ્રાપ્ત થાય છે માટે ધ્યાનની આ વાળા અને પહેલુ મનને જીતવુ જોઇએ ધ્યાન કરનાર પુરૂ bઈના પ્રભળાય ની એવી એકાત જગ્યાએ બેસવુ, વિરામે કરી મને જ કરવું જે પુરૂષનુ મન વશ નમીતે ધ્યાન કરવા શી રીત સમર્પ થાય અને સ્થાનદયા વિના મુક્તિ શી રીતે મા માટે પાન કરનારા વિનિપ કરવા, જે જે પુન બપી પદાર્થ ખવામાં આવે છે તે ઉપર મેદ રાખ ન અનાદારી દાળ, સીસન હિત હાલ, ખટપટી ન હોય, કેપી ન માની રાવ, ખત્યક્તા નાવ, શાની છે, ઉદીન પિ હિપ, શરીર પર પણ જેને નમન ન રાય, આહાર ૧ પુ નિ છે, તુ કિતાબ હાપ, કે ન ક, ખિક હા, જવનો રાગ ન ટાવ, માન અને બાપ

·૫૪
ખાન વિચાર
માનને સમ ગણવાવાળ હોય, પિતાના શિષ્ય તથા પારકાના શિષ્ય
ઉપર સમભાવવાળ હોય, ભેગી ન હોય, સ સારના ભથવાળે
હોય, આ શરીરને ક્ષણભંગુર જાતે હોય, હઠવાદી ન હોય, અને
વીતરાગ વચનાનુસારે ચાલનારા હેય, તે પુરૂષ ધર્મ ધ્યાન અને
શુકલધ્યાન ધ્યાયી શકે છે
રેચક, પૂરક, અને કુંભકરૂપ પ્રાણાયામ જે અજ્ઞાનીઓ કરે
છે, અને સમાધિ લગાવે છે, તેતે હઠ સમાધિ જાણવી જીવાદ
નવતાવ તથા દ્રવ્ય, સાતનય, સસણ ગી, અને નિક્ષેપ, ઈત્યાદિ
જનમતને જાણકાર એવો પ્રાણાયામ વગેરે કર્યા વિના ધર્મધ્યાન
વિગેરે ધ્યાવે છે તે સહજ સમાધિ જાણવી, અને તેથી મુક્તિ પ્રાપ્ત
થાય છે, પણ જીનવચનને જાણ્યા વિના જે પુરૂષ હઠ સમાધિ કરે છે
તેમની મુકિત શી રીતે થાય ? સહજ સમાધિ વિના લાખાવાર હ8
સમાધિ કરવાથી મુકિત પ્રાપ્ત થઈ શકતી નથી સાપેક્ષાએ સહજ
સમાધિ પૂર્વક હઠ સમાધિની સફળતા છે જેનપ્રક્રિયાના અનું
સારે હઠ સમાધિ કરવી જોઈએ હઠ સમાધિમા કદને પાર નથી
હઠ સમાધિથી કેટલીક પિગલિક અદ્ધિ સિદ્ધિ પ્રગટ થાય છે, પણ
આમ ત્રાદ્ધિ પ્રાપ્ત થતી નથી હવે સ્થાનના ચાર પાયા બતાવ
વામાં આવે છે શાશ્વત વાન વિના અન ત સુખમય દશા પામી
શકાતી નથી
થયાની પુરૂએ જે ઠેકાણે રહેવાથી પિતાને ધ્યાનમા લાભ
થાય તે ઠેકાણે રહેવુ જે રાગી, દિવસ, પહાર અને ઘડી, ધ્યાનમાં
ગઈ તે લેખે છે, તે વેળા ધન કરી માનવી વાચના, પૂછના પર
વર્તન, અનુપ્રેક્ષા અને ધર્મકથા લક્ષણરૂપ સ્વાધ્યાય છે તે ધ્યાનમાં
આલ બનભૂત છે, માટે તેની પણ આવશ્યક્તા છે એમ અર્ધન
ભગવાન કહે છે આ પચમકાળમાં કોઈ વિશિષ્ટ જ્ઞાનવ ત નથી
સશય નાશ કરનાર જ્ઞાનીઓને અભાવ થવાથી જીનેશ્વરે કથન
કરેલા સૂકમભેદની સમજણ મને યથાર્થ પડતી
--ગિ

·નચિ:
અને હા રામ ભરવતે કેવલજ્ઞાનવડે જે જે વસ્તુનું
નિત્ય છે, એકાત હિતકારક છે, તે પ્રમાણે વર્તવાથી
હલ છે, એમ વિતાવવું તે આવિય નામને
કર અપાયરિચય નામને બીજો પાયો કહે છે.
પ્તિ, નવિનતિ, ક્રોધ, માન, માયા, લોભ અને મનવચન
વાવ નફપનાવે છે, તેથી આ લેખમા અને પર
માનવા પડે છે તે મહાદ ખના હૈgછે, હેતની
જે છે કે બે ખાનવ પુશલ છે, અનાદિકાલથી આત્માની
અદાલુ છે, નાથી ચારે છે, એ પુદગલને સ્વભાવ
છે તે પદ્ધ છે, અનત જ્ઞાનમય છે, મન તદર્શન અને
અમરત્રનું છે. હું શુદ્ધ છે, બુઢ છે, અવિના છે, અજ છે,
મી. ના થાય, અત્તર, અક્ષર, ચલ, અકલ, અગમ્ય,
મન, કામ અને અવધક છે, અનુદય છે, અનુદારિક છે,
કરે છે, નાની, જળ, અ, બ, અપાયી, અવેદી,
એક ની બને નદી છે અશરીરી અનાહારી છે અવ્યાબાધ
ઇ, અનુ લઘુ છે. અપરિણાન, અતિક્રિય, પ્રાણ,
મા, જનતાણી, નદી, અમલ, ચલ, અપરંપાર છે, અને
છે અખો, ન છે, અમૃત છે, અવાવરમય છે,
1 છે, અનાર છે, કાલેડાયક છે, એ અદ્ર
મા બનવમા છે એવું જે એકાતારૂપ તન્મયપણે પરિ
તેને અમને બીજે ધર્મધ્યાનપા કહે છે
રૂપિાક વિચક,,
છે તેને જ છે અનેક તરેહને 3
૧૫ નખ તેમના નહીં કરતાં વિચારવું

·ધ્યાન વિચાર જે પૂર્વત, કર્મ વિપાક છે, એવું જે ચિતવનતેરેવિકાકવિશ્ય આ જીવ પર પુલમાં રાચતે માચતે સમયે સમયે સાત વા આઠ કર્મને બાપે છે, તે કર્મને બધ, ચાર પ્રકારે છે પ્રકૃતિ બ ધ, રિથતિ બ ઘ, સબ ઘ અને પ્રદેશળધ, એમ ચાર પ્રકારે અધ છે તે ચાર પ્રકારે બાધેલા વિપાકે હે જીવ!તારે અવશ્ય જોગવવા પડશે. હસતા હસતા જે કર્મ બ થાય છે, તે રાતા પણ છૂટતા નથી ખ ધકકુમાર પૂર્વ ભવમા છરીવતી કેઠીંબડાની છાલ ઉતારીને રામ કે અમે કેવી ચતુરાઈથી ખાલ ઉતારી, એમ શચતા બાધેલા કર્મ અવશ્ય તેમને ભોગવવા પડ્યા મહાવીર સ્વામી જે ચરમ તીર્થ કર મહારાજા તેમને પણ કાનમાં ગવાળે ખીલા માથી તે કાઢતા તેમણે એવી રાડ પાડી કે જેથી ત્રણ ભુવન ગાજી ઉઠ્યા, તેમને એવી એવી વેદનાએ ભોગવવી પડી મરીચી જાતિને મદ કર્યો. તેથી તે મહાવીર સ્વામી નામના વીસમા તીર્થંકર થયા, પણ બ્રાણના કુળમાં ઉપજવુ પડયુ, માટે હે ચેતના બધ સમયે ચેતા વિપાકનો ઉદય આવે છે, ત્યારે કેમ હર્ષ-શોક કરે છે? કર્મના ઉદયથી માતા સ્ત્રી થાય છે, સ્ત્રી માતા થાય છે પિતા પુર થાય છે અને પુત્ર શત્રુ થાય છે કે રાજા થઈને કમનેવિપાક ભોગવે છે કે ચક્રવતી થઈને ક વિપાક ભેગને કે કોઈ ઇદ્ર ચદ્ર થઈને કર્મને વિપાક ભેગવે છે કે ઈઢાર, જળચર અને ખેચર થઈનેકને વિપાકને છે, કે ઈલેગી થઈને કવિપાકોગવે છે, કેગી થઈને કર્મને વિપાક ભેગવે છે શુભ કર્મ બાઘુ હોય તે શુભવિપાક ભેગવે છે, તેથી કાઈક શાતા જીવને થાય છે, અશુભ કર્મ બાપુ હોય તો અશુભ વિપાક જન્ય દુખને જીવ ભગવે છે આ ચેતન, કર્મને વશ પડ્યો થકે દુખી થાય છે આત્માને જ્ઞાન ગુણ તે જ્ઞાનાવરણીય કરાવ્યો છે આત્માને સામાન્ય ઉપગ રૂપ અન તદર્શન ગુણ તે દશનાવરણથકમે

·ધ્યાન વિચાર
પ૯
E
થાય છે, મનની વર્ગણાથી પણ આઠગી કર્મ વર્ગણ અનત
પિક પરમાસ્ક વાળી જાણવી એ રીતે જીવને અકેકે પ્રદેશ રાગ
ની ચિકાશે કરી કર્મની અને તીવણાઓ લાગી રહી છે આઠ
શઓ છે તે જીવને અનાદિ કાળથી લાગી રહી છે
દારિકવૈક્રિય, આહારક, અને તેજસ એ ચાર વણા બા
છે તેમાં પાચ વર્ણ, બેગધ, પાચ રસ અને આઠસ્પર્શ એવીશ
જાણવા, અને બાકીની ચાર વર્ગણ સૂમિ છે, તેમાં પાંચ વર્ણ,
ગધ, પાચ રસ અને ચાર સ્પર્શ મળી સેળ ગુણ છે
પરમાણુમાં એક વર્ણ, એક ગ ધ, એક રસ અને બે
શ મળી પાચ ગુણ છે, તે પરમાણુઓ સદા શાશ્વત અનતાનત
બન્યા બળે નહી, છેદ્યા છેદાય નહી જેટલા છે તેટલાને તેટલા છે
દરાજલોક વ્યાપી છે અકેક પરમાણુ એકેક વસ્તુમાં અનતી
નતાવાર પરિણમી ચૂકે, ત્યાં જે વસ્તુને પરિણમીને તેવસ્તુથી
કે તે વખતે તે વસ્તુના પર્યાયને વ્યય થ અને બીજી વસ્તુમાં
પરિણમે તેથી તે વસ્તુના પર્યાયને ઉત્પાદ થયે, એમ અકેક
તમાકુ ઉત્પાદ અને વ્યયરૂપ પર્યાયપણે પલટાયે તેમાં અને તે
લે ગમે છે અને હજી અને તે કાળ જશે, પણ પરમાણુ તેમા
જ ધ્રુવપણે છે એમ પાચે દ્રવ્યમા ઉત્પાદ વ્યય થઈ રહ્યો છે તે
જે દ્રવ્યપણે ધુવ છે, ચાદ રાજલકના આકાશના સર્વપ્રદેશે આ
વે અન તવાર અન તરૂપે જન્મ મરણ કર્યા રાજલક પણું
ને તેજ છે, અને પણ તેના તેજ
કે

·પ૮
ખાન વિચાર
તે અસખ્યાત નિગોદ પડતી મૂકીને તે પહેથી એક નિગદ લઈએ
તે એક નિગોદનેવિષે પણ અનતા જ રહ્યા છે અતીત કાળ
તથા અનાગત કાળના સર્વ સમયે તથા વર્તમાન કાળના એક સમય
એ ત્રણે કાળના જેટલા સમય થાય તે સર્વેને અનત ગુણ કરીએ
તેટલા જીવ એક નિગોદમાં રહ્યા છે તે સર્વ જીવ પડયા મૂકીને
તેમાંથી એક જીવ લઈએ તે તે જીવના અસખ્યાતા પ્રદેશ છે,
એકેકા પ્રદેશે અન તી કમની વણ લાગી રહી છે તે સર્વકર્મની
વર્ગણાએ રહેવા દઈને તેમાહથી એક વણ લઈએ, તે એક
વર્ગણામા અનતા પુદગલ પરમાણુઓ રહ્યા છે બે પરમાણુ ભેળા
થાય તેવા દ્વચક ખધ કહેવાય છે, ત્રણ પરમાણુઓ ભેળા થાય
તેવારે ચણક બા કહેવાય છે, એમ સતા પરમાણુ લેળ થાય
તેવારે સ ખાતાક ખધ કહેવાય છે અને અનન્તા પરમાણુ ભેળા
થાય તેવારે અન તાક ખધ કહેવાય છે, એટલા પરમાણુઓનો
ખધ થાય તે સર્વખ, જીવને ગ્રહણ કરવા ચગ્ય નથી
પરતુ અભવ્ય રાશિના જ ચોતેરમે બોલે છે, તેથકી
અન ત ગુણાધિક પરમાણુઓ જેવારે ભેળા થાય તેવારે એક દારિક
શરીરને લેવા ગ્ય વગણ થાય છે અને તે દારિકની વર્ગણાથી
પણ જેવારે અનત ગુણાધિકમય દળીયા ભેગા થાય તેવારે એક ક્રિય
શરીરને લેવા વ્ય વર્ગણ થાય છે અને, વળી ક્રિયવર્ગણાથી
પણ અનત ગુણાધિકમય દળીયા જેવારે ભેળા થાય છે, તેવારે તેજસ
શરીરને લેવા યોગ્ય વણ થાય છે અને તેજસની વણથી પણ
જેવારે અનત ગુણાધિકમથ દળીયા ભેગા થાય છે, ત્યારે એક ભાષાને
લેવા ચોગ્ય વર્ગણા થાય છે, તથા ભાષાની વણથી પણ અનત
ગુણાધિકમય દળીયા જેવારે થાય છે, તેવારે એક શ્વાસે શ્વાસ લેવા
વર્ગણા થાય છે, શ્વાસોશ્વાસની વર્ગણાથી પણ અનત ગુણાધિક
મય દળીયા જેવારે ભેગા થાય છે તેવારે એક મનને લેવા યોગ્ય

·ધ્યાન વિચાર
પત્ર
વર્ગણા થાય છે, મનની વર્ગણાથી પણ આઠગી કર્મ વર્ગ અનત
ગુણાધિક પરમાણુકધવાળી જાણવી એ રીતે જીવને અકેકે પ્રદેશ રાગ
બની ચિકાશ કરી કર્મની અનતીવણાઓ લાગી રહી છે આઠે
વણાઓ છે તે જીવને અનાદિ કાળથી લાગી રહી છે
હારિક, વૈક્રિય, આહારક, અને તેજસ એ ચાર વર્ગણ બા
દર છે તેમાં પાંચ વર્ણ, બેગ ધ, પાચ રસ અને આઠસ્પર્શ એવીશ
ગુણ જાણવા, અને બાકીની ચાર વર્ગણ સૂક્ષમ છે, તેમાં પાંચ વર્ણ,
એ ગધ, પાચ રસ અને ચાર સ્પર્શ મળી સોળ ગુણ છે
એક
પરમાણુમાં એક વર્ણ, એક ગધ, એક રસ અને બે
સ્પર્શ મળી પાચ ગુણ છે, તે પરમાણુઓ સદા શાશ્વત અનતાના
છે, બાળ્યા બળે નહી, છેલ્લા છેદાય નહી જેટલા છે તેટલાને તેટલા છે
ચિદરાજલક વ્યાપી છે અકેક પરમા એકેક વસ્તુમાં અનતી
અનીવાર પરિણમી ચૂકે, ત્યાં જે વસ્તુને પરિણમીને તે વસ્તુથી
છુટ તે વખતે તે વસ્તુના પર્યાયને વ્યય થયો અને બીજી વસ્તુમાં
જઈ પરિણમ્યો તેથી તે વસ્તુના પર્યાયને ઉત્પાદ થયે, એમ અકેક
પરમાણુ ઉત્પાદ અને વ્યયરૂપ પર્યાયપણે પલટાયે તેમાં અને તે
કાલ ગયો છે અને હજી અને તે કાળ જશે, પણ પરમાણુ તેમા
તેજ ધ્રુવપણે છે એમ પાચે દ્રવ્યમાં ઉત્પાદ વ્યય થઈ રહ્વો છે તે
દૂ દ્રવ્યપણે ધ્રુવ છે, ચાદ રાજકના આકાશના સર્વપ્રદેશે આ
જીવે અન તવાર અન તરૂપે જન્મ મરણ કર્યા, વૈદરાજક પણ
તેને તેજ છે, અને જે પણ તેના તેજ છે
ઉલ્લેક, અલેક અને તોછલકમા જીવ, અનીવાર
જઈ આવ્યે પણ જ્યા સુધી કર્મ છે, ત્યા સુધી ભમવાનું છે જ્યારે
કર્મને નાશ થશે, ત્યારે સિદ્ધશિલા ઉપર જે સિદ્ધક્ષેત્ર છે, ત્યા
જીવને રહેવાનુ થશે, એ સસ્થાન વિચય નામને પાયે જાણ

·ધ્યાન વિચાર હવે સક્ષેપ થકી ધર્મધ્યાનનું લક્ષણ કહે છે, કર્મરૂપી સમુદ્ર જે જન્મ જરા મરણરૂપીજકરી ભરેલું છે, તેમાં મેહરૂપી મોટા ભમરા પડી રહ્યા છે, અને કામરૂપી વડવાનલ અગ્નિ સળગી રહ્યો છે, અને તે કર્મરૂપી સમુદ્રમા કવાયરૂપી ચાર પાતાળ કળશા છે, આશારૂપી મોટા વાયુ વાઈ રહ્યા છે, માઠા વિકાસક પરૂપી. કલેલ ઉછળી રહ્યા છે, કપટરૂપી મોટા મગરમચ્છ જ્યા ત્યા દેવાદેડી કરી રહૃાા છે, મિથ્યાત્વ, અવિરતિરૂપ જ્યાં મોટા ખડક લાગી જાય છે તૃષ્ણારૂપી ભરતી ઓટ જ્યા થયા કરે છે, ભય અને શકરૂપી પાણી છે પર્વતને ભેદી નાખે છે, ઉપર્યુક્ત કર્મરૂપી આ સ સાર સમુદ્ર છે યાચનારૂપ સેવાલને સમૂહ જ્યા ઘણે છે, દુખે કરીને પૂર્ણ થાય, એવુ જે વિષય સુખ તે સમુદ્રને મધ્યભાગ છે અજ્ઞાનરૂપી વાદળને ઘકાર ઘણે વ્યાપી રહ્યો છે, આપદારૂપી વીજળી પડવાને જ્યા ઘણે ભય રહ્યો છે, એ જે સંસારસમુદ્ર તેને તરવાનો ઉપાય કહે છે સમકિતરૂપ દઢ બંધને બાધેલુ અને અઢાર હજાર શિલાગ રથ તે રૂપી પાટીયા જ્યા જડેલા છે એવું ચારિરૂપ જે ઝહાજ છે, ત્યા જ્ઞાનરૂપ નિર્ધામક એ ઝહાજ ચલાવનાર છે સવરૂપી કીચે કરી પાટીયાના આશ્રવરૂપ છિદ્રોને પૂર્યા છે, જ્યાં મોગુણિરૂપ સુકાન છે, તે આચારરૂપ મડપે કરીને દીપતુ છે, અને સાતનય રૂપ સાત માળે કરી શોભતુ એવુ વહાણ છે, અને ઉત્સર્ગ અને અપવાદરૂપ જેને બે માર્ગ છે, એવા વહાણમાં શુદ્ધ અધ્યવસાય રૂપ ઘણુ બળવત ચઢાઓ ચહ્યા છે, વળી જ્યા ગરૂપ સ્ત ભ છે, તે સ્તભ ઉપર અધ્યાત્મરૂપ શઢ જ્યા ચઢાવેલ છે, હવે એ શહ રૂપી અધ્યાત્મજ્ઞાન થકી પ્રગટ થયે જેતપરૂપ પવન, અનુકુળ વાતે થકે સવેગરૂપગે કરીને ચારિત્રવહાણ ચાલ્યું જાય છે, તેમા મહા મુનિરાજ બેઠા છે, તે મુનિરાજ મહા સુદ્ધિના ધણી છે, બાર ભાવના ·ધ્યાન વિચાર તેના મતમાં રૂપી પેટીઓમાં જ્ઞાન દર્શન અને ચારિત્રરૂપ રન ભરેલા છે, એવા મુનીશ્વર કમરૂપસ સાર સમુદ્રમા વહાણુમાં બેઠા થકા ચાલ્યા જાય છે, હવે મોક્ષરૂપી નગરે મુનીશ્વર રૂ૫ સાર્થવાહને જતા દેખીને સંસારમાં રહેલા મોહરૂપ પત્રિપતિએ મુનિરૂપ સાર્થવાહને લુટવાને વિચાર કર્યો. તે મેહરૂપ પત્રિપતિ મહાબળવાન છે ધાદિક શિવને રાજા છે ઇંદ્ર, ચંદ્ર અને નાગેન્દ્રસરખાપણ તેને જીતવા સમર્થ નથી, એ બળવાન છે, તે મનમા ઉદાસ થયે, અને વિચાર કરવા લાગ્યો કે, આપવા સસાર રૂપ નાટકને ઉછેદ થાય છે, અને આપણી શદ્ધિને નાશ થાય છે એમ ઘણે શોકાતુર થઈને બેઠે એ વિચાર થયે કે બેસી રહેતા કઈ થવાનું નથી, ઉદ્યમ કરૂ, અને એ સર્વ ઋદ્ધિ લુટી લઈ આવું એમ વિચારી પિતાનો દુર્ગાના નામને જે ખલાસી તેને તેડાવી કહ્યું કે--આપણું દબુદ્ધિનામે વહાણ તૈયાર કરે, અને દુષ્ટાચાર પ્રમુખ ઝહાજ છે તે સર્વ તૈયાર કરી, પશ્ચાત રાગ અને હેપ૩પ દ્વાએને કહ્યું કે આપ આપ સેના લઈને તૈયાર થાઓ, સર્વસુભટને સજજ કરી તે દ્વાએ વહાણુમાં બેઠા ઝપાટા બ બ ભવસમુદ્રમાં તે वडा ચાલવા લાગ્યું, ચાલતા ચાલતા લડાઈની જગ્યા ઉપર આવ્યું, વારે ધર્મરાજાના સુભટો જે ચારિત્ર રૂપ વહાણને વિષે સ્થિરતા રૂપ મઠળમાં બેઠા હતા, તેમણે મેહ રાજાનું સૈન્ય દીઠું, દેખીને તુરત ઉઠ્ઠી સજજ થઈને રણમડપ ભૂમિપર આવ્યા તત્ત્વ ચિતા–ઉપયોગરૂપજે વહાણને લઈને સજજ થયા પછી મેહરાજા સાથે મહેમાહે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા, સમ્ય દર્શન પ્રધાને મિથ્યાત્વ પ્રધાનને અત દશાએ પહોચાડ્યો ઉપશમ નામના સુભટે કપાયાદિ ચોરટાઓને હરાવી નસાડી મુકયા શીયલ સુભટે કદર્પ ચોરને છ વૈરાગ્ય સુભટે હામ્યાદિ ષષિને જીત્યા થતજ્ઞાન તથા ગાદિ સુભટેનિદ્રાવિકથાદિ સુભટેની ખાખવીએ કરી નાખી તે ·ધ્યાન વિચાર, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ સુભટે અસ યમ ચોરને હર ધર્મધ્યાનને શુકલધ્યાન એબે સુભટેએ આર્તધ્યાન અને રદ્રધ્યાન એ બે સુભટને હયા, ક્ષપશમાએ દર્શનાવરણ શત્રુને હ વળી અશાતારૂપ મોહરાજાનું સૈન્ય તે પુણ્યઉદયોદ્ધાના બળથી નાતુ હવે આવી દશા દેખીને દ્રવ્ય સ્વરૂપ હાથી ઉપર બેસી, રાગરૂપ પગે કરી સહિત મહારાજા લડાઈ કરવા પિતે આવ્યો, ત્યારે ધમ રાજા શ્રદ્ધારૂપ અષ્ટાપદ વાહન ઉપર બેસીને જ્ઞાનરૂપપુત્ર સહિત ચઢ્યો, અને મહારાજાને સહેજમાહ, મોહરાજાના સર્વ સન્યનું નકદન કર્યું તેવારે મુનિ મહારાજે મહા આનદને પ્રાપ્ત કર્યો. ધર્મરાજાના પસાયથી પિતાનું ઈષ્ટ કાર્ય સર્યું તેવારે તે મુનીશ્વર મહા વ્યવસાયી થયા. કઈ રીતને તેમને ભય રહ્યો નહીં, અને ચારે દિશાએ વેપાર કરવા લાગ્યા. એવી રીતે પિતાના મનની અંદર અને સન્યનું સ્વરૂપ વિચા ૨વું અને બહારને કઈ ચોર નથી, તેમ રાજા પણ કેઈ નથી સ્વસ્વરૂપનુયાયીપણે પ્રવતે તે ધર્મરાજાના પક્ષની છત સમજ, અને પરાનુયાયીપણે પ્રવર્તે તે મહારાજાના પક્ષની છત સમજવી, એમ પિતાના અતમા બન્ને સ્વરૂપ વિચારવાના છે એ ધર્મધ્યાન ચોથા ગુણ કાણાથી તે સાતમા ગુણઠાણા સુધી હોય છે જે ગુણ ઠાણે ધર્મધ્યાન ન હોય તે સમકિત રહે નહીં આઠમા ગુણ ઠાણાથી શુકલધ્યાનને પ્રારભ થાય છે એ ધમ ધ્યાનની ભાવનાઓ ચાર છે મિત્રી ભાવના પ્રદ ભાવના, ૩ કારૂણ્ય ભાવના, ૬ અને માધ્યભાવના એ ચાર ભાવના છે મિત્રી ભાવના–એટલે સર્વ જીવ સાથે મિત્રતા ચિતવવી તેને મંત્રી ભાવના કહે છે મિત્ર પિતાના મિત્રનું જેમ ભલુ કરવા ચાહે છે, તેમ સર્વ જીવનું ભલું ચિતવવુ સત્તાએ સર્વ સરખા છે, સજાતીય છે, આપણે શત્રુ નથી, અને કેમિત્રનથી કમ એજ ·પાન વિચાર. શત્રુ છે પણ પ્રતિશરીરભિન્ન એવા જીવો તે શત્રુ નથી તેઓ બીચારા કર્મા વચ પડ્યા છે તેથી બીજાનું ભૂડ કરવા ચાહે છે, પશુ રહિત નિર્મળ હેત તે કદિ કોઈનું ભૂડ કરવા ઈચ્છતા નહી જેમ સિદ્ધના કર્મરહિત છે, તેથી તેઓ કોઈનુ ભૂડ કરવા તે સમર્થ થતાનથી, તેમ સર્વ જીવોકેઈનું મૂડુ કરવા સમર્થ નથી સુખ દુખ કરનાર કર્મ છે, કર્મ એ મહારી છે સર્વ જ્ઞાન દર્શન અને ચારિત્ર કરી એક સરખા છે, માટે સર્વજીનું હિત થાય તેમ ચિતવવુ સર્વ જીવો ધર્મ પામે તે સારૂ, એવી જે ચિતવના તે એવી ભાવના જાણવી ૨ પ્રમોદભાવના-ગુણન્યાયી ધમઓને દેખી મહા હર્ષ પામવે,ગુણવતને દેખીને ગુબ્રણિધારક વિચારે કે તે મહાજ્ઞાની ગુણી છે, જે જે ધમી છ હોય તેને દેખી તેને આનંદાશ્રુ આવે, વળી મહામુનિના મેળાપથી હર્ષ પામે અને મનમાં વિચારે કે, અહીં મારા ઘન્ય ભાગ્ય કે કૃપા સમુદ્ર, ક્ષમાભડા, મહામુનીશ્વરના દર્શન થયા કહે છે હું તેમની સેવા કરીશ મારા સર્વ પાપ જશે, વળી તે ગુરુ અનત ગુાના ધણ છે, મેક્ષ સુખના દાતાર છે, મોક્ષ માર્ગના સાર્થવાહ છે તત્ત્વગી છે, પર ભાવ ત્યાગી છે, સ્વભાવ રમણ છે અજ્ઞાની છને જ્ઞાનરૂપ ચક્ષુના દેનાર, દુર્ગતિ પડતા પ્રાણીને વારનાર, સુગતિ પહચાડનાર,જ્ઞાની, ધ્યાની, મની, વેરાગી અને ત્યાગી એવા મુનીશ્વર મહારાજાના દર્શન થયા તે મારૂ મેટુ ભાગ્ય જાણવું વળી ગુરુ મહારાજાના ઉપકા રનું એશીંગણ કેઈપણ રીતે થઈ શકાય નહીં, તેવા ગુરૂ છે અહો! ધન્ય ઘડી આજ, ધન્ય દિવસ આજને, આજહુ કૃતાર્થ થયે, આજ મને સ્યાદ્વાદધર્મ સાભળવાને વેગ મળ્યો એમ ચિતવે જ્યા આત્મ સ્વરૂપની વાત થઈ રહી છે, ત્યા પણ ઘણે આનદ માને, વળી ગુરૂ આદિકના મળવાથી વિચારે જે આજ મને ચિતામણિ રત્ન કેટકેટી મજ્યા સાધમ ભાઈને પણ દેખી રામરાજી ખડી થાય એ રીતે બીજી પ્રમોદ ભાવના કહી ·ખાન વિચાર હવે વીજી કાર્યભાવના કહે છે સર્વ જીવ ઉપર દયા રાખવી અહિ ! આ જીવ કયારે ધર્મ પામશે દ બે પ્રકારની છે દ્રવ્યદયા અને બીજી ભાવદયા. તેમાં જીવના દશ પ્રાણનું રક્ષણ કરવું તે દ્રવ્ય દયા છે અને તે જીવનેવીત રાગ ધર્મની પ્રાપ્તિ કરાવવી, ધર્મની ઓળખાણ કરાવવી તે ભાવ દયા છે વીતરાગ ભગવતે આઠ પ્રકારની છઉપર દયા ચિતવવાની કહી છે પણ આ ઠેકાણે ગ્રથ રવ થાય માટે લખી નથી હવે ચેથી માધ્યસ્વભાવના કહે છે, મધ્યસ્થ દૃષ્ટિથી સર્વ જીને દેખવા તથા મધ્યસ્થષ્ટિથી તવા દિકની તથા ધર્મની પરીક્ષા કરવી મિથ્યાત્વી, અને જીવઘાતી પ્રાર્થ ઓને દેખી તેમના ઉપર ક્રોધ કરે નહિ, મનમાં ચિતવવું કે, એ બીચારાઇવ કર્મના યોગે એવા થયા છે, પણ કર્મને નાશ થયે તે એ જીવ શુદ્ધ સ્વરૂપ રમણી થશે જેના ઉપર પ કરે અને કેના ઉપર રાગ કરી ઇત્યાદિચિવવું તેને માધ્યસ્થ ભાવના કહે છે માધ્યસ્થ ભાવથી રાગ દ્વેષની પરિણતિ મદ પડે છે, અને સર્વ ન્યાયષ્ટિથી સત્ય દેખી શકાય છે હવે શુકલધ્યાનનું સ્વરૂપ કહે છે શુકલ ધ્યાનના ચાર પાયા છે, ૧ પૃથકવ વિતર્ક સપ્રવિચાર, ૨ એકર્વાવતર્ક અwવચાર, ૩ સૂમક્રિયા અપ્રતિપાતિક છa ક્રિયા અનિવૃત્તિ આ ચાર પાયાનું તત્વાર્થસૂત્ર, સમ્મતિત અને ચિગશાસ્ત્ર વગેરેમા વિશેષત સ્વરૂપ પ્રતિપાદન કર્યું છે ૧ પ્રથમ પાયામાં પૃથકપણે દ્રવ્ય ગુણ અને પર્યાયનું મૃત જ્ઞાનના આલ બનવડે એક ચિતવ્યા પછી અન્ય એમવિકતપસહિત ધ્યાન કરવામા આવે છે ૨ બીજા પાયામાં દ્રવ્ય ગુણ પર્યાયની એક્તા કરી શ્રુતજ્ઞાનના

·ધ્યાન વિચાર
બાલ બનવડે વિકપરહિત વિર્ય ઉપગની એકાગ્રતાએ ધ્યાન
કરાય છે
એ બે પાયામાં શ્રુતજ્ઞાનાલ બીપશુ છે, અવધિજ્ઞાન અને
મન પર્યવજ્ઞાનના ઉપયોગમા વર્તતે કઈ છવ ધર્મધ્યાન અને
શુક્લધ્યાન કરી શકે નહીં બીજા પાયાના પાનથી આત્મા,
જ્ઞાનાવરણીય, દર્શનાવરણીય, મોહનીય અને અન્તરાય, એ ચાર
ઘાતી કર્મને ક્ષય કરી કેવલજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ કરે છે
૩ ત્રીજા સૂક્ષ્મ અપ્રતિપાતિ નામના ધ્યાનમાં કેવલજ્ઞાની
સલમ મન, વચન અને કાયાના રોગને રૂધે છે, શેલેથીકરણ કરે છે
અને અપ્રતિપાતિ નિર્મળ અચલતા રૂપ, પરિણામને પામે છે
૪ ઉછિન્ન ક્રિયાનુવૃત્તિ નામના ચેથા પાયામાં વેગ
નિરવ કર્યા પછી બાકી રહેલી તે પ્રકૃતિ ખપાવે છે, અકર્મા થાય
છે, સર્વ પદગલિકકિયાથી રહિત થાય છે, સર્વકિયાને ઉછે
કરી, અક્રિય બને છે અને એક સમયમા સિસ્થાનમાં જઈ સાદિ
અનતમા ભાગે રહે છે, ત્યાથી કદી સંસારમાં પાછો આવતે નથી
પદરથ, પિડ, રૂપસ્થ અને રૂપાવીત એ ચાર પ્રકારનું ધ્યાન
કરવાથી આત્મા પિતાના અનત સદ્દગુણેને પ્રગટ કરી પરમાત્મપદ
પામે છે અરિહતાદિપદદ્વારા ધ્યાન ધરવું, શરીરરૂપ પિડમા
રહેલા આત્માનું ધ્યાન ધરવું, કર્મરૂપી છે, તેની સાથે રહેલા
આત્માના સ્વરૂપને વિચાર કરે, કર્મ રૂપી છે, તેનાથી ભિન્ન
આત્મા અરૂપ છે. તે અરૂપી આમાનું ધ્યાન ધરવુ, ઈત્યાદિ
અનેક પ્રકારના પાડે આત્મા, સલને ક્ષય કરીને અનત
શક્તિઓ મેળવી સિદ્ધ પરમાત્મા બને છે ભૂતકાળમૃા અનુત
છે. ધ્યાના પ્રતાપે મુક્તિ પામ્યા, અને ભવિષ્યમાં પામો.
इत्येव * ईमहावीर शान्तिः ३

·પાન વિચાર अन्त्यमहलम् - - २ धर्म यानमभाषी, धर्मफलविनाश, शुफलध्यान प्रभावथी, मुक्तिपुरीमा वास सप्तमगीने सातनय-, चारनिक्षेपा,सार, गुरुगमथी मन धारता, पामे भवजलपार द्रव्य गुण पर्यायने, सम्यग् ध्याये जीव, निश्चयने व्यवहारथी, करता पामे शिव ३ योगणिश अठावनना, चैत्र शुक्ल सुखकार; प्रतिपदादिन पूर्ण ग्रन्थ, करतो हर्प अपार. नगर पादरा शोभतु, शान्तिनाथ सुखकार, वकील मोहनलालभाई, विज्ञप्ति करनार विज्ञप्तिथी ए रच्यो, नरनारी सुखकार, योग्य जीवने सम्पजे, भ्यान सदा हितकार. ६ आगम समुद्र अपार के, कोइव पामे पार, श्रुतयि दु अमृततणा, सर्वरोग हरनार गुरुसुखसागरमेमयी, नाठा सपळा क्लेश, बुद्धिसागरमेमथी, रचता शाति हमेश क्रियोद्धारक श्रीनेमसागरजी तन्छिष्य चारिन चूडामणि श्रीरविसागरजी तच्छिप्य शान्तमूर्ति श्रीसुखसागरजी तच्छिप्य श्रीबुद्धिसागररचित ध्यानविचारमन्य समाप्त० ॐ शाति ३ સંવત ૧૯૫૮ ચિત્ર સુદિ ૧ લેખક-મુનિ બુદ્ધિસાગરસૂરિ ७ મુ પાદરા ·[ સ્થાપન-જ્ઞાનપચમી-વીર સંવત્ ૨૪૩૫ ] જો તમારે તત્વજ્ઞાનના ઉત્તમ સિદ્ધા, સરલ અને પ્રિય રોલીમાં સમજવા હેચ અને પિતાનું હૃદય નિર્મળ બનાવવું હોય, તે મડળ તરફથી પ્રગટ થયેલ શ્રીમદ્ બુદ્ધિસાગરજી ગ્રન્થમાળા અવશ્ય વાંચે. મજકુર ગ્રન્થમાળામાં પ્રગટ થયેલ ગ્રન્થોને વાચી, મનન કરી, તમારા આત્માને ઉચ્ચ શ્રેણએ ચઢાવે ઉત્તમ પ્રન્થ એજ અપૂર્વ સત્સગ છે ખચીત આ ગ્રન્થના મનનથી ઘણું જાણવા અને મેળવવા પામશે–આચાર્યશ્રીની લેખનશૈલી–મધ્યસ્થષ્ટિવાળી હોવાથી, દરેક ધર્માવલ બીએ તેને પ્રેમપૂર્વક વાચે છે દરેક ગ્રન્થમા અધ્યાત્મજ્ઞાન અને તત્વજ્ઞાન એ બધી વિવેચન મુખ્ય છે વૈરાગ્ય, ઉપદેશક અને બેધક, પદો-ભજન-તે તે વિષયમાં લિન્નતા કરી નાખે છે દરેક પદોનો સાર વિચારણીય છે અનેકાન્ત દથિી, હૃદયની વિશાળતાપૂર્વક અને પ્રીય તથા પાણીથી હરેક જણને ઉત્તમ બનાવી શકાય છે અને તે મુજબ આ ગ્રન્થો છે માત્ર વાચકેના હિતાર્થે, ઉદાર ગૃહસ્થની સહાય વડે (કઈ પણ ગ્રન્થ પ્રકાશક મડળ કરતા ) ઓછામાં ઓછી કીંમત રાખ- વાની પહેલ આ મડળેજ કરી છે–ઓછી કીંમત છતા છપાઈ–કાગળ- બધાઈ વગેરે કામ સુદર થાય છે, તદ્દ ઉપરાંત વધુ પ્રચાર- પ્રભાવના, વિદ્યાથીઓને ઈનામ અને ભેટ આપનાર માટે વધુ ન મગાવનારને (શીલીકમા હોય તે) બની શકતી ઓછી કીંમતે આપવામાં આવે છે જેએને પ્રગટ થઈ ચુકેલા અને થવાના ગ્રન્થ પિકી, કેઈપણ ગ્ર પોતાના મુરબ્બી કે સ્નેહી અને ઉપચારીઓના સ્મરણાર્થ, પ્રગટ કરવાને ઈચ્છા હોય તેમને તે મુજબ મડળ સગવડ કરી આપે છે પત્રવ્યવહાર-મુબાઈ–ચ પાગલી વ્યવસ્થાપક-અધ્યાત્મ વાનરસારક સડવા તથા પાદરા (ગુજરાત) વકીલ મોહન

·No text on this page.

·ત્રી અધ્યાત્મજ્ઞાન તીર મંડ. [ સ્થાપન-જ્ઞાનપચમી-વીર સંવત્ ૨૪૩૫ ] જે તમારે જ્ઞાનના ઉત્તમ સિદ્ધાંત, સર્વ અને પ્રિય શૈલીમાં સમાવા છે અને પોઘનું હૃદય નિર્મળ બનાવવું , તે મડળ તરફથી પ્રગટ થયેલન શ્રીમદ્ બુદ્ધિમાગરજી ગ્રન્થમાળા અવશ્ય વાચો, મજકુર અમાળામાં પ્રગટ થયેલ ઝોને વાચ, મનન શિ, તમારા આત્માને ઉચ્ચ શ્રેણીએ ચઢાવો. તિજ ના એજ અપૂર્વ સત્સગ છે ખચીત ના પ્રત્યેના મનનથી ઘણુ લાવવા મને મેળવવા પામશો-આચાર્યશ્રીની લેખનસેવી-માધન્ય દિવાના હેવાથી, દરેક ધર્માવલીઓ તેને પ્રેમપૂર્વક વાચકે દરેક નામાં અધ્યાત્મજ્ઞાન અને તત્વજ્ઞાન સ બધી વિવેચન મુખ્ય છે વૈરાગ્ય, ઉપદેશક અને બેધક, પmજનતે તે વિષયના લિજ્જતા કરી નાખે છે દરેક પદને સારા વિચાય છે અને કાન દષ્ટિથી, હૃદયની વિશાળતાપૂર્વક અને પ્રીય તથા પષ્યવાહી કરેક જણને ઉત્તમ બનાવી શકાય છે અને તે મુજબ આ ગ્રન્થ છે માત્ર વાચકેના હિતા, ઉદાર ગૃહપેની હાયવડે કે પણ પ્રખ્ય પ્રકાશક મડળ કરતા) ઓછામાં ઓછી કીંમત રાખ- વાની પહેલ આ મડળેજ કરી છે ઓછી કીંમતતા છપાઈ-કાળ- બધાઈ વગેરે કામ સુદર થાય છે, ત૬ ઉપરાત વધુ પ્રચાર- પ્રભાવના વિઘાથીઓને ઈનામ અને ભેટ આપનાર માટે વધુ ન ભગાવનારને (શલીકમાં હોય તે) બની શકતી ઓછી કિંમતે આપવામાં આવે છે જેએને પ્રગટ થઈ ચુકેલા અને થવાના ગ્રન્થ પિકી, કોઈપલ્સ પિતાના મુરબ્બી કે નેહીં અને ઉપગારીઓના રજૂધ, પ્રગટ કરવાને ઈચ્છા હોય તેમને તે મુજબ મઢી સગવડ કરી આપે છે પત્રવ્યવહાર-મુબાઈ–ચ પાગલ વ્યવસ્થાપક-અધ્યાત્મ જ્ઞાનપ્રસારક મડળ તથા પાદરા (ગુજરાત) વકીલ મોહન લાલ હીમચદ, એ સરનામે કર ·ધ્યાન વિચાર. अन्त्यमहलम् - १ २ ३ ४ ५ धर्म यानप्रभावी, धर्मकलयविनाश, शुकलध्यान प्रभावयी, मुक्तिपुरीमा वास. सप्तमगीने सातनय--, चारनिक्षेपा सार गुरुगमधी मन धारता, पामे भवनलपार द्रव्य गुण पर्यायने, सम्यग् याय जीव, निश्वयने व्यवहारथी, करता पामे शिव श्रोगणिश अठावनना, चैत्र शुत सुखकार, मतिपदादिन पूर्ण ग्रन्थ,-परता दर्प अपार. नगर पादरा शोभतु, शान्तिनाय सुखार; वील मोहनलालभाई, विज्ञप्ति करनार विज्ञप्तिथी ए रच्यो, नरनारी सुखकार, योग्य जीवने सम्पजे, ज्यान सदा हितकार. आगम समुद्र अपार छे, कोइफ पामे पार. श्रुतपि दु अमृततणा, सर्वरोग हरनार गुरुसुखसागरमेमयी, नाठा सबठा क्लेश; पुद्धिसागरप्रेमथी, रचता शाति हमेश. नियोद्धारक श्रीनेमसागरजी तच्छिष्य चारित्र चूडामणि श्रीरविसागरजी तच्छिप्य शान्तमूर्ति श्रीसुखसागरजी तरिछप्य श्रीवुद्धिसागररचित भ्यानविचारयन्य समाप्त० शातिः ३ ચિત્ર સુદિ ૧ લેખક-મુનિ બુદ્ધિસાગરસૂરિ મુ પાદરા w ur ७ સંવત્ ૧૯૫૮ ·श्री अध्यात्मज्ञानप्रसारक मंडळ. [ સ્થાપન-જ્ઞાનપચમી-વીર સંવત ૨૪૩૫ ] જે તમારે તત્વજ્ઞાનના ઉત્તમ સિદ્ધા, સરલ અને પ્રિય શૈલીમાં સમજવા હેય અને પિતાનું હૃદય નિમળ બનાવવું હોય, તો મડળ તરફથી પ્રગટ થયેલ- શ્રીમદ બુદ્ધિસાગરજી ગ્રન્થમાળા અવશ્ય વાંચે. મજકુર ગ્રન્થમાળામાં પ્રગટ થયેલ ગ્રાને વાચી, મનન કરી, તમારા આત્માને ઉચ્ચ શ્રેણીએ ચઢાવે ઉત્તમ પ્રન્થ એજ અપૂર્વ મંત્સગ છે ખચીત આ ગ્રન્થોના મનનથી ઘણું જાણવા અને મેળવવા પામશે-આચાર્યશ્રીની લેખનશૈલી–મધ્યસ્થ દિવાળી હેવાથી, દરેક ધર્માવલ બીએ તેને પ્રેમપૂર્વક વાચે છે દરેક પ્રામા અધ્યાત્મજ્ઞાન અને તત્વજ્ઞાન સ બધી વિવેચન મુખ્ય છે વૈરાગ્ય, ઉપદેશક અને બોધક, પદ-ભજનો-તે તે વિષયમાં લિતા દરી નાખે છે દરેક પદને સારા વિચારય છે અનેકાન્ત દષ્ટિથી, હૃદયની વિશાળતાપૂર્વક અને પ્રીય તથા પથ્થવાથી હરેક જણને ઉત્તમ બનાવી શકાય છે અને તે મુજબ આ ગ્રન્થ છે માત્ર વાચકેના હિતાર્થે, ઉદાર ગૃહસ્થની સહાય વડે (કઈ પણ ગ્રન્થ પ્રકાશક મડળ કરતા) ઓછામા ઓછી કીંમત રાખ- વાની પહેલ આ મડળેજ કરી છે–ઓછી કીંમત છતા છપાઈ–કાગળ- બધાઈ વગેરે કામ સુદર થાય છે, તદ ઉપરાંત વધુ પ્રચાર- પ્રભાવના, વિદ્યાથીઓને ઈનામ અને ભેટ આપનાર માટે વધુ નક મગાવનારને (શીલીકમાં હોય તે) બની શકતી ઓછી કીંમતે આપવામાં આવે છે જેએને પ્રગટ થઈ ચુકેલા અને થવાના ગ્રન્થ પૈકી, કોઈપણ પ્ર પિતાના મુરબ્બી કે જોહી અને ઉપગારીઓના સ્મરણાર્થે, પ્રગટ કરવાને ઈચ્છા હોય તેમને તે મુજબ મડળ સગવડ કરી આપે છે. પત્રવ્યવહાર-મુબાઈ-ચ પાગલી વ્યવસ્થાપક-અધ્યાત્મ જ્ઞાનપ્રસારક મડળ તથા પાદરા (ગુજરાત) વર્ગ લાલ હીમચ, એ સરનામે કરો નકલા

·૧
-~૦૦૮
ગ્રન્થ નીચલા સ્થળેથી વેચાણ મળશે
પાદરા–વકીલ મેહનલાલ ઢીમચદ
૨ મુબઈ–મેસસ મેઘજી હીરજી-ડે પાયધુની
છે શ્રા અદયાત્મ જ્ઞાનપ્રસારક મળ-ડે ચપાગલી
s
*
ગમે તેવા નાના પ્રસંગે નાની મોટી રકમની શ્રી
યશવિજયજી જૈન ગુરુકળાને સહાય કશ્માનું ભૂલશો નહી

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.