·॥ २॥ अ० २ गीता० | विदुःसुरगणाःप्रभवनमहर्षयः । अहमादिर्हिदेवानांमहर्षीणांचसर्वशः । योमामजमनादिंचवेत्तिलोकमहेश्व तात्पर्य रं। असंमूढःसमर्येषुमर्वपापैःप्रमुच्यते । बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहःक्षमामत्यंदमःशमः । महर्षयःसप्तपूर्वे । एतांवि भूतियोगच । अहंमनस्यप्रभवोमनःमर्वप्रवर्तते। इतिमत्वाभजतेमांबुधाभावममन्विताः । तेपामेवानुकंपा र्थमहमज्ञानजंतमः। नाशयामि । तेषामहंममुद्धर्तामृन्युमंमारमागरात् । भोक्तारंयज्ञतपसांसर्वलोकमहेश्व रं । मुहृदंसर्वभूतानांज्ञात्वामांशांतिमृच्छति । ज्ञानंतेहंमविज्ञानमिदंवक्ष्याम्यशेषतः । यज्ज्ञात्वानेहभूयोन्य ज्ज्ञातव्यमवशिष्यते । अहंकृत्स्नम्यजगतःप्रभवःप्रलयस्तथा। मनःपरतरंनान्यत्किंचिदस्तिधनंजय । मयि मर्वमिदंप्रोतंमत्रमणिगणाइव । इदंततगुह्यतमंप्रवक्ष्याम्यनसूयवे । ज्ञानविज्ञानमहितंयज्ज्ञात्वामोक्षमेशु भात् । राजविद्याराजगुह्यं । मयाततमिदंमर्वजगदव्यक्तमूर्तिना। मत्स्थानिमर्वभूतानिनचाहतेष्ववस्थितः। भूतभृन्नचभूतम्थः । नत्वत्ममोम्यभ्यधिक कुतोन्यः । परंभूयःप्रवक्ष्यामिज्ञानानांज्ञानमुत्तमं । ममयोनिर्मह ब्रह्मतस्मिन्गर्भदधाम्यहं । मंभवःमर्वभूतानांततोभवतिभारत । ब्रह्मणोहिप्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्यच ।शा ॥६८२॥ श्वतस्यचधर्मस्यसुखस्यैकांतिकस्यच । द्राविमोपुरुषोलोकेक्षरश्वाक्षरएवच । वरःमर्वाणिभूतानिकूटस्थोक्ष र उच्यते । उत्तमःपुरुषस्वन्यःपरमात्मन्युदाहृतः। योलोकत्रयमाविश्यविमर्त्यव्ययईश्वरः । यम्मान्मग्मतीतो हमक्षरादपिचोत्तमः । अताम्मिलोकवंदेचप्रथितःपुरुषानमः । योमामेवममंमृढोजानाति पुरुषोनमं । ममर्व विद्धजतिमांमर्वभावेनभारन । इतिगुह्यतमंशामिदमुक्तंमयानघ । पतध्वाबुद्धिमान्म्यात्कृतकृत्यश्च भारत । नमपार्थास्तिकर्तव्यंत्रिपुलोकेपुकिंचन । नानवाप्नमवाप्तव्यमित्यादिना मर्वम्माद्भगवतोभेदः मर्व स्यनदधीनत्वं तस्यानन्याधीनत्वं मर्वोनमत्वं मर्वगुणपूर्णत्वं मर्वगाम्राणांतत्परत्वं तथानज्ज्ञानादेवमोक्ष इत्यादि । अधानविष्णाविदुपाचिदर्यःम्तोमोयज्ञश्चगव्योहविष्मता । पश्यन्नपीममात्मानंकुर्यात्कर्माविचा रयन् । यदात्मनःसुनियतमानंदोत्कर्षमाप्नुयात् । भक्त्याप्रमन्नःपरमोदद्याज्ञानमनाकुलं । भक्तिंचभूयमी ताभ्यांप्रसन्नोदर्शनंबजेत् । नतोपिभूयमीभक्तिदद्यानाभ्यांविमोचयेन् । मुक्तोपितद्रशोनित्यंभूयोभक्तिम मन्वितः । साध्यानंदस्वरूपैवभक्ति वात्रमाधनं । ब्रह्मरुद्ररमादिभ्योप्युनमत्वं स्वतंत्रतां । मर्वम्यतदधीन त्वंसर्वसद्गुणपूर्णतां । निर्दोषत्वंचविज्ञायविष्णोम्नत्राखिलाधिकः । स्नेहोभक्तिरितिप्रोक्तःसर्वोपायोत्तमोत्त मः । तेनैवमोक्षोनान्येनदृष्ट्यादिस्तस्यसाधनं । अधमाधिकारिणोमामुक्तावृष्यादिकाःसमाः। अधिका ·अ० २ -- गीता र्युत्तमादेवाःप्राणस्तत्रोत्तमोत्तमःनिवदेवपदंप्राप्ताब्रह्मदर्शनवर्जिताःतिरोहितंतथाप्यतेशृण्वंतिक्रीडयाथवा। | तात्पर्य बहुवारतदभ्यासात्तिरोभावोपिनोभवेत् । यथाव्यासानुशिष्टानांदेवानाक्षत्रजन्मनां । पार्थानामतिरोधानं ॥३॥ ज्ञानंसुस्थिरतांगतं । अस्यदेवस्यमीढुषोवयाविष्णोरेपस्यप्रभृथेहविर्भिः । विदेहिरुद्रोरुद्रियमहित्वंयासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावत् । एकोनारायणआमीन्नब्रह्मानवशंकरः । समुनिर्भूत्वासमचिंतयत्ततएतेव्यजायंतवि श्वोहिरण्यगोंग्निर्यमोवरुणरुदेंद्राइति । एकोनारायणआसीन्नब्रह्मानेशानः। वासुदेवोवाइदमग्रआसीनत्र मानचशंकरः । ययंकामयतेविष्णुम्तंब्रह्माणंचशंकरं । शक्रंमूर्ययमंस्कंदकुर्यात्कर्तास्यनक्कचित् । सर्वोत्क देवदेवस्यविष्णोर्महातात्पर्यनैवचान्यत्रमत्यं । अवांतरंतत्परत्वंतदन्यत्सर्वागमानांपुरुषार्थस्ततोतइति4 गिश्रुतिः । परोमात्रयातन्वावृधाननतमहित्वमन्वश्नुवंति । अनंतगुणमाहात्म्योनिर्दोषोभगवान्हरिःनिम मोवाधिकोवापिविद्यतेनम्यकश्चन । नामीनचभविष्योवापरतःम्वतएवचेत्यादिश्रुतेश्च । यस्वात्मरतिरेव स्यादित्यादितुमुक्तविषयं । यम्वेवात्मरतोमुक्त कार्यतस्यैवनास्तिहि । तम्मात्कुर्वीतकर्माणीत्याहकृष्णोर्जु | ॥६८३॥ नंम्मयन्नितिचम्कांदे । ज्ञानयोगेनमाम्यानामित्यादिनुबाह्यकर्ममंकोचापेक्षया । नहिकश्चित्क्षणमपिजातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । शरीरयात्रापिचतनपमिध्यदकर्मणः। एतान्यपितुकर्माणिमंगत्यक्त्वाफलानिच । कर्तव्या नीतिमेपार्थनिश्चितंमतमुत्तमं । ज्ञानीचकर्माणिमदोदितानिकुर्यादकामःमततं भवेत । नमर्वकर्मणांत्यागः कम्यचिद्धवतिकचित् । त्यागिनोयतयोपिम्युःसंकोचाहाह्यकर्मणामित्यादि । उपदश्यंतितज्ञानज्ञानिनम्त त्वदर्शिनइत्यादिचोत्पन्नज्ञाननिगेभावनिवृत्त्यर्थं । प्रकपणजाननीतिप्रज्ञाः तदवादःप्रज्ञावादः । प्राज्ञमतवि रुद्धवादंवदसि । कथं । गतामृन्॥११॥ बंधुस्नेहाद्धित्वयाम्वधर्मनिवृनिःक्रियते । नत्रदेहनाशभयाकिंवा चंतननाशभयात् । दहस्यमर्वथाविनाशित्वान्नतत्रभयेप्रयोजनं । नचचेतननाशभयात् । तस्याविनागि खादेव । नत्मवत्परमचेतनस्यममनाशास्ति । एवमेवनवान्येषांच । नित्योनित्यानांचेतनश्चेतनानामेको बहनांयोविदधातिकामानित्यादिश्रुतः । स्वदेहयोगविगमौनामजन्ममृतीपुरा । इष्यतेह्येवजीवस्यमुक्तेर्न तुहरे क्वचिदितिस्कांद । ईश्वरस्यापियुद्धगतत्वान्मोहानस्याप्युभयविधानित्यत्वशंकाप्राप्तौतदपिनिवार्यते। नत्वेवाहमिति । यद्यप्येषाशंकार्जुनस्यनास्तितथापिप्राप्तलोकोपकारार्थभगवतानिवार्यते । एकांतेकथय नपिव्यासरूपेणतदेवलोकेप्रकाशयिष्यतिहि ॥१२॥ ममस्वकीयदेहांतरप्राप्तिरपिनास्तीतिदर्शयितुंदेहिनइ ·2॥ अ०२ गीता | तिविशेषणं । भवदादीनासाभविष्यतीत्यपिशोकोनकर्तव्यः । देहस्येदानीमप्यन्यथात्वदर्शनात्॥१३॥तद| तात्पर्य दर्शनादिनिमित्तंमोढव्यमित्याह । मात्राम्पर्शाइति । विषयमंबंधाः॥१४॥फलमाह । यहीति । नकेवलम व्यथामात्रेणामृतत्वकिंतुपुरुषं । पुरब्रह्मगुणाधिक्यानज्ज्ञानात्पुरुषःम्मृतइतिप्रवृने । पुरुमरणात्पुरुषइत्य र्थः॥१५॥ नचयुद्धात्परलोकदुःखमितिशोकः । असत्कर्मणःमकाशाद्भावोनाम्तिमत्कर्मणःमकाशादभावो नास्तीतिनियतत्वात् । मद्भाववाचिनःशब्दाःमतेमुखवाचकाः। अभाववाचिनःशन्दाःमतेदुःखवाचका इतिशब्दनिर्णये । मद्भाबमाधुभावेचमदित्येतत्प्रयुज्यते । प्रशम्नेकर्मणितथामच्छन्दःपार्थयुज्यतइतिवक्ष्य माणत्वात् । अमन्नेवमभवति अमतिवेदचेदित्यादेश्च । अंनोनिर्णयः। नचाविद्यमानविद्यमानयोरुत्प निनाशनिषेधकोयंश्लोकः । प्रत्यक्षविरोधात् । मन्निनिव्यवह्रीयमाणमेवपदार्थम्वरूपमुत्पनेःप्राङ्गाशोनरंच नास्तीतिसर्वलोकोव्यवहरति । नविपर्ययेकिंचिन्मानं । इदंतुवाक्यमन्यथामिद्धं । आयंतयोःमर्वकार्य ममदेवतिनिश्चितं । यद्यमन्नविशेषोत्रजायनेकोबजायने । व्यक्तावपिसमंद्येतदनवम्थान्यथाभवेत एवंना ॥६८४॥ शेपिबोद्धव्यमतोमन्नेवजायते । तथाप्यभेदानुभवात्कार्यकारणयोःमदा। भेदम्यचाविशेषेणदेहोगाक्षिति तामिति । व्यवहारोभवेद्यस्मादल्येवानुभवःमदेतिब्रह्मतर्के । नवमदमदिलक्षणंकिंचिदस्तीत्यत्रकिंचिन्मा नं । नचामतःख्यात्ययोगात्मतोबाधायोगादुभयविलक्षणंभ्रांतिविषयं । अमतःख्यात्ययोगादितिवदतोस तःख्यातिरभून्नवा । यदिनाभृन्नतम्यातिनिराकरणं । यद्यभूनथापिानचामतोमत्त्वेनभ्रांतीमत्त्वेनचख्या तिर्नास्तीत्यत्रकिंचिन्मानं । अमद्यवहारलोपप्रमंगाच । यदविद्यमानरूपंतस्यसत्त्वेनप्रतीतेरेवभ्रांतित्वाच। अनिर्वचनीयत्वपक्षेपिमदिदंरजतमित्यविद्यमानमत्त्वप्रतीनिविनानहिभ्रांतित्वं । भ्रांतिमत्त्वांगीकारेप्यभ्रां नंमदिदरजतमित्यविद्यमानमत्त्वप्रतीतोहिप्रवर्तते । तस्मादुभयविलक्षणंनकिंचित् । विश्वसत्यं । यच्चिके तसत्यमित् । कविर्मनीषीपरिभूःस्वयंभूर्याथातथ्यतोर्थान्व्यदधाच्छाश्वतीभ्यःममाभ्यइत्यादिश्रुतेश्च॥१६॥ यद्यपिनित्यत्वंजीवस्याप्यस्ति । तथापिसर्वप्रकारेणाविनाशित्वंविष्णोरेवेतितुशब्दः । अनित्यत्वंदेहहानि दुःखप्राप्तिरपूर्णता । नाशश्चतुर्विधःप्रोक्तस्तदभावोहरे सदा । तदन्येषांतुसर्वेषांनाशा केचिद्भवंतिहीतिम हावाराहे । देशतःकालतश्चैवगुणतश्चत्रिधाततिः। सासमस्ताहरेरेवनान्येपूर्णसद्गुणाइतिपरमश्रुतिः॥१७॥ शरीरिणांतुदेहहान्यादिनाशोविद्यतएव । येनसर्वमिदंततमितितस्यैवलक्षणकथनात् । नजीवानांदेशतो ·अ०२ गीता गुणतश्चपूर्णता । अनिच्छयादेहहान्यादेरेवदुःखावाप्तिःसिद्धा तस्मादनाशिनोप्रमेयस्यविष्णोःपूजार्थयुध्य | तात्पर्य व । तत्प्रसादाधीनत्वाद्दुःखनिवृत्तेःसुखस्यच । येतुमर्वाणिकर्माणिमयिसंन्यस्यमत्पराः । तेषामहंसमुद्धर्ते ॥५॥ त्यादेः । जीवपक्षेनित्यस्योक्ताइत्युक्तत्वादनाशिनइतिपुनरुक्तिःअविनाशि येनमर्वमिदंततमित्युक्तस्यैवा नाशिनोप्रमेयस्येतिप्रत्यभिज्ञानाच । इमेदेहाइतिविशेषणानित्यश्चिदानंदात्मक स्वरूपभूतोदेहोमुक्तानाम पिविद्यतइतिज्ञायते । नवर्ततेयत्ररजम्तमम्तयोःमत्त्वंचमिश्रनचकालविक्रमः । नयत्रमायाकिमुतापरेहरे रनुव्रतायत्रसुरासुरार्चिताः । श्यामावदाता शतपत्रलोचनाःपिशंगवस्त्रा सुरुवःसुपेशमः । सर्वेचतुर्वाहव उन्मिषन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाःसुवर्चमः । प्रवालवैड़र्यमृणालवर्चमांपरिम्फुरत्कुंडलमौलिमालिनां । भ्रा जिष्णुभिर्यःपरितोविराजतेलमदिमानावलिभिर्महात्मनां । विद्योतमानप्रमदोत्नमाभिःमविद्युदभ्रावलिभि यथानभइतिहिभागवते । चिदानंदशरीरेणमर्वेमुक्तायथाहरिः । भुंजतेकामतोभोगांस्तदंतर्बहिरेवचेतिप रमश्रुतिः । नचजीवेश्वरैक्यमुक्तावपि । इदंज्ञानमपाश्रित्यमममाधर्म्यमागताः । मर्गेपिनोपजायतेप्रलये | ॥६८५॥ नव्यथंतिच । योवेदनिहितंगुहायांपरमेव्योमन् । मोनुनेसर्वान्कामान्मह ब्रह्मणाविपश्चिता । एतमानंद मयमात्मानमुपसंक्रम्य । इमाँल्लोकान्कामानीकामरूप्यनुमंचरन् । एतत्मामगायन्नास्ते । मनंदंतियश सागतनसभामाहेनसख्यामखायः। किल्विषम्पृत्पितुषणिर्वेषामरंहितोभवनिवाजिनाय । ऋचांत्वःपोषमा तपुपुष्वान्गायत्रत्वोगायतिशकरीषु । ब्रह्मात्वोवदतिजातविद्यायज्ञस्यमात्रांविमिमीतउत्वः । परंज्योति रुपमपद्यस्वेनरूपणाभिनिष्पद्यते मतत्रपतिजनन्क्रीडन्रममाणः । तदाविद्वान्पुण्यपाविधूयनिरंजनःप रममाम्यमुपैति । मुक्ता प्राप्यपरंविष्णुंतदेहंमंश्रिताअपि । तारतम्यनतिष्ठंतिगुणैरानंदपूर्वकैः । भूपामनु प्यगंधर्वादेवाःपितरएवच । आजानेयाःकर्मदेवास्तत्त्वदेवाःपुरंदरः । शिवोविरिंचइत्येतेक्रमाच्छतगुणोन राः । मुक्तावपितदन्येयेभूपाच्छतगुणावराः। नममोब्रह्मणःकश्चिन्मुक्तावपिकथंचन । ततःसहस्रगुणिता श्रीस्ततःपरमोहरिः। अनंतगुणितत्वेनतत्सम परमोपिन । अक्षण्वंतःकर्णवंतःसखायोमनोजवेष्वसमावभू वुः। कामस्ययत्राप्ताःकामास्तत्रमाममृतंकृधीत्यादिमोक्षानंतरमपिभेदवचनेभ्यः। नचयत्रत्वस्यसर्वमात्मैवा भूत्तत्केनकंपश्येत् । यद्वैतनपश्यतिपश्यन्वैतन्नपश्यति । नहिद्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपोविद्यते । अविनाशित्वान्न तुतद्वितीयमस्ति । ततोन्यद्विभक्तंयत्पश्येत् । परमंब्रह्मवेदब्रह्मैवभवति । तत्त्वस्यहब्रह्मास्मीत्यादिश्रुति -- ·. अ०२ - . गीता | विरोधः । संज्ञानाशोयदिभवेन्किमुक्त्यानःप्रयोजनं । मोहंमांपापयामामभवान।तिचोदितः। याज्ञवल्क्यः | तात्पर्य प्रियामाहनाहंमोहंब्रवीमिते । भूतजज्ञानलोपःस्यानिजंज्ञानंनलुप्यते। नत्रज्ञेयविनाशःस्यादात्मनाशःकुतः पुनः । स्वभावतःपराद्विष्णोविश्वंभिन्नमपिम्फुटं । अम्वातंत्र्याद्भिन्नमिवस्थितमेवयदेदृशं । तदाघ्राणादि भोगःस्यात्स्वरूपज्ञानशक्तितः। तदात्मानुभवोपिम्यादीश्वरज्ञानमेवच । यदान्यनविजानातिनात्मानंनेश्व रंतथा । पुरुषार्थताकुतस्तुस्यानदभावायकोयनेन् । नम्मात्म्वभावज्ञानेनभिन्नाविष्णुसमीपगाः। भुंजतेस र्वभोगांश्चमुक्तिरेषानचान्यथा । यन्नपश्येत्परोविष्णुर्दितीयत्वेनमम्वतः । नद्वितीयंनभवतिप्रादुर्भावात्मक वपुः। प्रधानपुरुषादन्यद्यत्तस्माद्भिनमीश्वरः। विभक्तत्वेननियतंयम्मात्पश्यतिमर्वदा । पश्यन्नेवयतोविष्णुस्त दभेदनपश्यति । चेतनाचेतनस्याम्यनाभेदोम्निततोमुना । नहिज्ञानविलोपोस्तिमर्वज्ञस्यपरेशितुः। ब्रह्मा णिजीवाःमपिपरब्रह्माणिमुक्तिगाः। प्रकृतिःपरमंब्रह्मपरमंमहदन्युनः। नैवमुक्तानप्रकृतिःक्वापितद्विष्णुवे भवं । प्राप्नुवंत्यपितज्ज्ञानान्निजंब्रह्मत्वमाप्यते । यद्यस्यपरमेशित्वंतदाम्याहुःखिताकुतः । दुःखीचेत्कुतईश|॥६८६॥ त्वमनीशोह्येवदुःखभाक् । कुनःमर्वविदोजत्वंकभ्रमोप्यज्ञनांविना। नम्मान्नैवेश्वरोजीवम्तत्प्रमादात्तुमुच्यते। अहेयत्वादहनामाभगवान्हरिरव्ययः। ब्रह्मामौगुणपूर्णत्वादम्म्यमावमनान्मिनेः। अमनादमिनामामौतेज स्वात्त्वमितीरितः । मःक्रियापदैश्चैवंमद्रव्यपदैरपि । मर्वैर्गुणपदैश्चैववाच्यएकोहरिःम्वयं । युष्मत्पदैःप्रा तियोग्यात्तातैश्चक्रियापदेः । अम्मन्पदैरांतरत्वाकियार्थश्चतदन्वयैः । परोक्षत्वानन्देश्वमुग्यवाच्यःमएव तु । सर्वान्वेदानधीत्येवप्रनाधिक्यनहेतुना । श्वेतकेतुरहंकागन्यायशोनाम्मिमानुषः । देवोवाकेशवांशोवा नैषाप्रज्ञान्यथाभवेत् । एवंमहत्त्वबुद्ध्यैवदर्पपूर्णोभ्यगापितुः। मकाशमकृताचारंतंदृष्ट्वास्तब्धमज्ञवत् । पितो वाचकुतःपुत्रस्तब्धतात्वामुपागता । प्रायोनारायणंदेवनैवत्वंपृष्टवानमि । यस्मिज्ञानेत्वविज्ञातज्ञानादीनां फलं भवेत् । प्राधान्यात्मदृशत्वाच्चतदधीनमितिम्फुटं । तत्पृष्टंचेतिविज्ञानंफलवद्धिभवेजगत् ।स्वातंत्र्येणा स्यविज्ञानंमिथ्याज्ञानमनर्थकृत् । यथाचैवैकमृत्पिडज्ञानादेःमहशत्वतः । मृन्मयंतदकार्यचज्ञातंमृदितिवे भवेत् । यथैवमृत्तिकेत्यादिनित्यनामप्रवेदनात् । वाचारब्धमनित्यंतुज्ञानंतन्मूलमित्यपि । एवंकारणभूतो सौभगवान्पुरुषोत्तमः। प्रधानश्चस्वतंत्रश्चतन्मूलमखिलंजगत् ।तदाधारंविमुक्तौचतदधीनंसदास्थितं । स सूक्ष्मोव्यापक पूर्णस्तदीयमखिलंजगत् । तस्मानदीयस्वमसिनैवमोमिकथंचन । यथापक्षीचमूत्रंचनाना ·॥७॥ गीताक्षरसाअपि। यथानद्यःसमुद्रश्चयथावृक्षपरावपि। यथाधाना-परश्चैवयथैवलवणोदके।यथापुरुषदेशौचयथा | तात्पर्य ज्ञज्ञानदावपि । यथास्तेनापहायॊचतथात्वंचपरस्तथा। भिन्नौखभावतोनित्यंनानयोरेकताकचित् । एवंभे दोखिलस्यापिस्वतंत्रात्परमेश्वरात् । परतंत्रं स्वतंत्रेणकथमैक्यमवाप्नुयात् । सजीवनामाभगवान्प्राणधारण अ०२ हेतुतः। उपचारेणजीवाख्यामंमारिणिनिगद्यते । तदधीनमिदंसर्वनान्याधीनःमईश्वरः। जीवेश्वरभिदाचैव जडेश्वरभिदालथा । जीवभेदोमिथश्चैवजडजीवभिदातथा । जडभेदोमिथश्चेतिप्रपंचोभेदपंचकः।सनित्य एवनोत्पाद्यउत्पाद्यश्चेन्नशेदपि । तम्मादनादिमानेवप्रपंचोभेदपंचकः। विष्णोःप्रज्ञामितंयस्माद्वैतंनभ्रांतिक ल्पितं । अद्वैतःपरमार्थोमौभगवान्विष्णुरव्ययः। परमत्वंस्वतंत्रत्वंमर्वशक्तित्वमेवच । मर्वज्ञत्वंपरानंदःमर्व स्यतदधीनता । इत्यादयोगुणाविष्णोनॆवान्यम्यकथंचन । अभावःपरमदैतेत्येवह्यपराणितु। विकल्पोवि निवतेतकल्पिनोयदिकेनचिन् । अद्वैज्ञानिनांपवेनतम्मादिद्यतेकचिदित्यादिश्रुतिभ्योतिरस्यैवावगत त्वात् । एकपिंडनामधेयेनिशानांवैययंचान्यथा। नकविज्ञानेनमर्वविज्ञानंतत्पक्षे । नहिशुक्तिज्ञोरज | ॥६८७॥ तज्ञइतिव्यवहारः। नवकृत्वोपिभेदावदृष्टांतोक्तेश्च । नम्मादतत्चममीत्येवोच्यते । ऐतदात्म्यमित्येतदात्म मंबंधि । तत्स्वामिकं । त्वमपितदैतदात्म्यमेवामिनमोमीतिवा । तदितिलिंगमाम्यंचात्र । अविद्यमानमे वेश्वग्मृष्ट्यादिकंचाप्राप्तमेवात्मनोभिन्नत्वेनप्रापयित्वातन्निषेधेकथंश्रुतेरुन्मनवाक्यत्वंनस्यात् । अनुवादोपि यदिदंवदंतितन्नयुज्यतइत्यादिवाक्यपरिहारविज्ञपयुक्तिंचविनानदृष्टः। अतिप्रमंगश्चान्यथा । अभेदानुवा दनभेदोपदेशःकिमितिनस्यात् । मर्वशामांतभेदोक्तश्चतदेवयुक्तं। नामंवत्मरवामिनेप्रवृयात्नाप्रवकइत्या चार्याआचार्याः। अहंविश्वंभुवनमभ्यभवां । अनंतम्बर्गलोकज्येयेप्रतितिष्ठतिप्रतितिष्ठति ब्रह्मविदोविदुः । नमोविष्णवमहतेकरोमि । पश्यंत्यात्मन्यवस्थितमित्यादि । नचेश्वरस्नद्भेदोवाप्रत्यक्षादिसिद्धः। तत्पक्षेत्वे क्यादरपिमिथ्यात्वात्स्वरूपस्यचसिद्धत्वाद्यथैवश्रुतिः। लक्षितस्वरूपस्यापिनस्वरूपादिशेषः। निर्विशेषत्वो तः। मिथ्याविशेषोक्तोचाप्रामाण्यंश्रुतेः । मिथ्यात्वंचमिथ्यैवतेषां । अतःमत्यत्वंसत्यंस्यात् । उपाधिकृत भेदेप्युपार्मिथ्यात्वेत्वप्राप्तमेवोपाधिभेदंप्रापयित्वापुनर्निषिध्यतइतिमएवदोषः । सत्योपाधिपक्षेपिहस्तपा दाद्युपाधिभेदेपिभोक्तुरेकत्वदृष्टेरेकेनैवेश्वरेणसर्वोपाधिगतंसुखंदुःखंभुज्यतेत्येवमादयोदोषाःममाएव। अचे तनानामनुभवाभावानतत्साम्यं । अतोजीवेश्वरयोर्भेदएवेतिसिद्धं॥१०॥यएनंजीवंवेत्तिहंतारस्वातंत्र्येण। ---- ·॥ ८॥ अ० २ गीता | अन्यथामयाहतास्वंजहीत्यादिविरोधः। चेतनप्रतियएनमितिपरमात्मनोपिममं॥१९॥ जीवेश्वरयोनित्यत्वे | तात्पर्य मंत्रवर्णोप्यस्तीत्याह । नजायतेम्रियतइति। अयंनापरमपुरुषोभूत्वाविद्यमानएवदेहसंबंधरूपेणापिभविता न । मरणंतुदेहवियोगइतिप्रमिद्धमेव । नहिघटादीनांमरणव्यवहारः। स्वरूपानाशकैमुत्येनैवसिद्धः। अयं जीवोप्यजोनित्यश्च । अन्यथापुनरुक्तेः। शाश्वतश्च । नकदाचिदस्वातंत्र्यादिकंजीवस्वरूपंजहाति ।अल्प शक्तिरसार्वज्ञपारतंत्र्यमपूर्णता । उपजीवकत्वंजीवत्वमीशत्वंतद्विपर्ययः । म्वाभाविकंतयोरेतन्नान्यथास्या कथंचन । वदंतिशाश्वतावेतावतएवमहाजनाइतिमहाविष्णुपुराणे। पुराण्यणतिगच्छनीतिपुराणः ॥२०॥ अविनाशिनंशरीरापायादिवर्जितं । नित्यंम्वरूपतः। एनंपरमेश्वरं । कर्तृत्वंतुम्वतंत्रत्वंतदेकस्यहरेर्भवेत् । तच्चाव्ययंतस्यजानन्कथंकर्ताम्वयंभवेदितिपरमश्रुतिः । अन्यथाअविनाशिनंनित्यमितिपुनरुक्तिः ॥२१॥ जीवम्यापिशरीरमंयोगवियोगावेवजनिमृतीयतम्नतोनदुःखकारणमित्याह । वामांमीति॥२२॥कारणतो पिनेश्वरम्यान्यथात्वमित्याह । नैनंछिंदतीति॥२३॥अच्छेद्यत्वादिकंजीवम्यापिनत्मममित्याह । अच्छेद्यो | ॥६॥ यमिति । नित्यमर्वगतेस्थितः अणुश्चायमितिमर्वगतम्थाणुः । मर्वगनोविष्णुम्नदधीनत्वादिकंतत्स्थत्वं । हेतुतोपितत्स्थत्वान्नचलतीत्यचलः। नादनशब्देनमहवन्तइतिमनादनएवमनातनः । नित्यंसर्वगतेविष्णा वणुजीवोव्यवस्थितः । नचाम्यतदधीनत्वंहतुनापिविचाल्यते । निपधविधिपात्रत्वात्मनातनइतिस्मृतइति महाविष्णुपुराण । अच्छद्यामित्यादिपुनरुक्तिश्चान्यथा । यम्मिन्नयंस्थितःमोव्यक्ताचिंत्यादिरूपः । एवं ज्ञातःपरमेश्वरःसर्वदुःखनाशंकरोतीतिनानुशाचितुमर्हसि । तपामहंममुद्धर्तेयादेः । नत्वेवाहंजातुनासन वमित्युभयोरपिप्रम्नतत्वान । देहिनः शरिणः । दहातिविशंपितत्वाचजीवस्यतत्रतत्र । अविनाशितु । ये नमर्वमिदंततं । अनाशिनोप्रमेयस्य । नम्रियतेभृत्वाभवितान । अविनाशिनं । अव्ययं । अव्यक्तोयम चिंत्योयमविकार्योयमित्यादिपरमात्मनश्च । नहिजीवनततंमवं । नचमुख्यतोप्रमेयोसौ । नचनम्रियते । नचाविनाशिनंनित्यमितिनित्यत्वातिरिक्तमविनाशित्वंतस्य । नचाव्यक्तत्वमविकार्यत्वंचमुख्यानचभूत्वा भवितावानतिदेहस्याप्यनुत्पनिः । परमात्मनस्तुदेहवियोगादिकमपिनाम्नीत्यविनाशिस्वित्यादिविशेषणं । यस्मादेवंभूतस्तस्मात्सएवस्वतंत्रः। तदधीनमन्यत्सर्वाअतःसएवमर्वपुरुषार्थदः।अतस्तत्पूजासत्कर्मेव। अत स्तदर्थयुध्यस्ख । अन्येषांत्वंतवंतएवंदेहाः। प्राकृतदेहिनश्च । अतोस्वतंत्रत्वान्नहतुतेषांसामर्थ्यं । नित्यत्वा ·॥९॥ अ० २ नहन्यतच । तस्माद्धताहतइतिमन्यमानीनविजानीतः । यस्मादयमेवपरमेश्वर शरीरवियोगरूपेणापिन | तात्पर्य म्रियतेतत्संयोगरूपेणापिनजायतेजीववत्कदापि । अतःमएवस्वतंत्रत्वात्सर्वस्यहता । जीवस्तुतेनशरीरेह न्यमानन्वयनहन्यतइत्येतावत् । अतएवमविनाशित्वादेःस्वातंत्र्यात् । मर्वकर्तारंपरमात्मानंयोवेदसकथं घातयतिहतिवा । वाममोजरावत्म्वशरीरजरादावस्वातंत्र्यदर्शनात्मवत्रास्वातंत्र्यंज्ञातव्यंजीवस्य । ईश्वर म्यदहस्यापिच्छेदादरभावात्म्वातंत्र्यं । ननंछिंदतीतिच्छेदनाद्यभावःमाक्षादेवदर्शयितुंशक्यतेवदेहस्ये तिवर्तमानापदशः। छेदनादिकंत्वीश्वगेमोहायमृपेवदर्शयति ॥२४॥ सर्वगतश्चेत्परमात्माकिमितितथानह व्यतइत्यतावक्ति । अव्यक्तीमिति। कथमेतयज्यते । अचिंत्यशक्तित्वात् । नचमाशक्तिःकदाचिदन्यथा भवति । अविकार्यत्वात । यानियान्यम्यरूपाणितानिमाण्यव्यवंभूतानीतिदर्शयितुमेनमयमित्यादिपृथ ग्वचनं । जीवतुमर्वजीवप्वनुगमार्थ । मवंततिमिद्धं । महेहःमुग्वगंधश्वज्ञानभाःमत्पराक्रमः । ज्ञान ज्ञानःसुखसुखःमविष्णुःपरमानगडतिपंगिश्रुतिः। अदेहोदहवांश्चैक पोच्यतेपरमेश्वरः । अप्राकृतशरीरत्वा ॥६८९॥ ददेहइतिकथ्यते । शिरश्चरणवाहादिविग्रहोयम्वयंहारः।म्बम्मान्नान्योविग्रहोम्यततश्चादेह उच्यते । स्वयं स्वरूपवान्यस्मादहवांश्चोच्यतततः । शिरश्चरणवाहादिःमुखज्ञानादिरूपकः । मचविष्णोर्नचान्योम्तिय स्मात्सोचित्यशक्तिमान् । देहयोगवियोगादिम्लतानाम्यकथंचन । गुणरूपोपिभगवान्गुणभुक्कमदाश्रुतः। अहमित्यात्मभोगोयन्मर्वेषामनुभूयते । अभिन्नपिविशपायंमदानुभवगोचरः। विशेषापिहिनान्योतःमचम्ब स्यापियुज्यते । नानवस्थानतःकापिपरमैश्वर्यनोहरः। युक्तायुक्तत्वमपिहियदधीनंमदेष्यते । प्रमाणावग तेतत्रकुतएवायुक्ततत्यादिपरमश्रुतिः । गुणाःश्रुताःमुविरुद्धाश्चदवसत्यश्रुताअपिनवात्रशंका । चिंत्याअ अचिंत्याश्चतथेवदापाःश्रुताश्चनाज्ञहिनथाप्रतीताइत्यादिचबंदमापर्णशाखायां । एकमेवाद्वितीयंनेहना नास्तिकिंचन । मृत्योःसमृत्युमानातियइहनानवपश्यति । यथोदकंदुर्गवृष्टंपर्वतेषुविधावति । एवंधर्मान्पृ थक्पश्यंस्तानेवानुविधावति । मत्स्यकादिरूपाणांगुणानांकर्मणामपि । तथैवावयवानांचभेदंपश्यतियः कचित् । भेदाभेदौचयःपश्यत्मयातितमएवतु । पश्येदभेदमवैषांबुभूषुःपुरुषस्ततः। अभेदपिविशेषोस्तिव्य वहारस्ततोभवत् । विशषिणांविशेषस्यतथाभदविशेषयोः। विशेषस्तुसएवायनानवस्थाततःक्वचित् । प्रादु भर्भावादिरूपेषुमूलरूपेषुसर्वशः । नविशेषोस्तिसामर्थ्यगुणेष्वपिकदाचन । मत्स्यकूर्मवराहाश्वनृसिंहवटुभा ·अ०२ - गीता० | गवाः। राघवःकृष्णबुद्धोचकल्किव्यामेतरेयकाः। दत्तोधन्वंतरिर्यज्ञःकपिलोहंसतापसौ। शिंशुमारोहयास्य तात्पर्य ॥ १०॥ श्वहरि कृष्णश्चधर्मजः। नारायणस्तथेत्याद्याःसाक्षान्नारायणःस्वयं । ब्रह्मरुद्रौशेषविपोशकाद्यानारदस्तथा। सनत्कुमारःकामभवोप्यनिरुद्धोविनायकः। सुदर्शनाद्यायुधानिपृथ्वाद्याश्चक्रवर्तिनः । इत्याद्याविष्णुनावि टाभिन्नाःसंमारिणोहरेः। तेष्वेवलक्ष्मणाद्येषुत्रिष्वेवंचबलादिषु। नरार्जुनादिषुतथापुनरावेशउच्यते।स्वल्प स्तुपुनरावेशोधर्मपुत्रादिषुप्रभोः। एतजानातियस्तस्मिन्प्रीतिरभ्यधिकाहरेः । संकरज्ञानिनस्तत्रपातस्तम सिचध्रुवमित्यादिमहावराहे॥२५॥ तिष्ठतुतावदयं विस्तारः। यावन्मोक्षंजीवस्यजन्ममरणेस्वयमेवमन्यसेन तुनियमेन । तथापितावन्मात्रेणापिज्ञानेनशोचितुंनाहसि । नित्यंसनातनंप्रोक्तंनियंनियतमेवचेतिशब्द निर्णये । अत्रतुनियतं । जातस्यहिध्रुवइतिप्रकाशनात् ॥२६॥ तम्मानाबाश्चर्यबुद्धिःकर्तव्या॥२७॥२८॥ किंताश्चर्योभगवानवेत्याह । आश्चर्यवदिति । आश्चर्यमेवमंतमेनमाश्चर्यवत्पश्यतिनपुनरनाश्चर्यं । गग नंगगनाकारंमागरमागरोपमइत्यादिवत् । आश्चर्योभगवान्विष्णुर्यम्मान्नेतादृशःक्वचित् । तस्मात्तद्गोचरं ॥६९०॥ ज्ञानंतहगोचरवदेवत्वितिब्रह्मतर्के । अनाश्चर्यवदप्यमुरादयःपश्यंतीतिकश्चिदितिविशेषणं॥२९॥देहीकुतोव ध्यःयस्मादयमीश्वरःसर्वस्यजीवस्यमूक्ष्मम्थलेचदेहेरक्षकत्वनावस्थितः अतएवावभ्यः। नम्वसामर्थ्यकस्या पि । द्रव्यंकर्मचकालश्वस्वभावोजीवएवच । यदनुग्रहतःमंतिनमंतियदुपेक्षयेतिहिभागवते । तत्रतत्रस्थि तोविष्णुनित्यंरक्षतिनित्यदा । अनित्यदेवानित्यंचनित्यानित्यंततस्ततः। भावाभावनियंताहितदकःपुरुषो नमइतिपाद्म॥३०॥जित्वावर्गमहींच । ययुध्यंतप्रधनपुशरामइतिश्रुतेः॥३७॥ मम्यकख्यातिनिसांख्यं । युज्यतेननतियोगम्नदपायः । सम्यक्तत्त्वदृशिःसांख्ययोगस्तत्साधनस्मृतमितिशब्दनिर्णये । ब्रह्मतर्कस्तर्क शास्त्रंविष्णुनायत्समीरितं । अक्षपादकणादोचमांख्ययोगौचहेतुकाः । बौद्धपाशुपताधास्तुपाषंडाइतिकी तिताः। मीमांमात्रिविधाप्रोक्ताबाह्मीदवाचकार्मिकी । ब्रह्मतकंचमीमांमांमवतज्ञानसिद्धये । वैदिकज्ञान रूप्यान्नान्यत्मवेतपंडितइत्यन्यमांख्ययोगयानिषिद्धत्वान्नारदीय। मांख्यस्यनिरीश्वरत्वादुक्तत्वाचेश्वरस्य। मांख्ययोगश्चविहितहिंसायाअप्यनर्थहेतुत्वांगीकारात् । अत्रतुयुद्धविधानाचमोक्षार्थत्वेनैवकर्मबंधंग्रहास्य सीति । परमसांख्ययोगयोश्वोक्तार्थत्वनैवनविरोधः॥३९॥प्रारंभमात्रमिच्छावाविष्णुधर्मेननिष्फला। नचा न्यधर्माकरणाद्दोपवान्विष्णुधर्मकृदित्यानेये । स्वोचितेनैवधर्मेणविष्णुपूजामृतेक्वचित् । नाप्रवृत्तिःप्रवृत्ति ·अ०२ गीता० यत्रधर्मःमवैष्णवः । एनंधमंचदेवाद्यावर्ततेमात्त्विकाजनाः। एपकार्तयुगोधर्मःपांचरात्रश्चवैदिकः। तत्पी| तात्पर्य त्यर्थविनान्यम्मैनोदबिंदुंनतंडुलं । दद्यान्निराशीश्चमदाभवद्भक्तश्चकेशव । नेतत्ममेधिकेवापिकुर्याच्छंका ॥११॥ मपिक्वचित । जानीयानदधीनंचमर्वतनत्त्ववित्मदा । यथाक्रमंतुदेवानांतारतम्यविदेवच । एषभागवतो मुख्यम्रतादिषुविशेषतः। एषधांतिफलदाविशेषणपुनःकली । एवंभागवतोयम्तुमएवहिविमुच्यते । त्रवि द्यम्वपरोधानानादैवतपूजनं । तत्रापिविष्णुातव्यःमत्रेभ्योभ्यधिकोगुणेः । समर्पयतियज्ञाद्यमंततस्त्वेव विष्णवे । विद्यधर्मापुरुषःम्वगंभुक्त्वानिवर्तत । पुनःकुर्यात्पुनःस्वर्गयातियावद्धरेवंशे । सर्वान्देवान्प्रवि ज्ञायतकर्मवमदाभवेत् । सम्यक्तत्वापरिज्ञानादन्यकर्मकृतेरपि । स्वर्गादिप्रार्थनाचेवरागादेश्चापरिक्षयात्। मदाविष्णोरस्मरणाविद्योनामयात्परं । क्रमणमुच्यतेविष्णोकर्माण्यंनसमर्पयन् । यदिमर्वाणिनियमाज न्मभिर्वहुभिःशुभैः। परविष्णुंनयोवनिकुर्वाणोपित्रयीक्रियाः। नामोत्रेविद्यइत्युक्तोवेदवादीमउच्यते । वादो विवादःमंप्रोक्तोवादोवचनमवच । वदोक्तविष्णुमाहात्म्यविवादात्पठनादपि । अथवानिरर्थकात्पाठाढदवा ॥६९१।। दीसउच्यते । वंदवादरतोनम्यानपापंडीनहतुकी । तेभ्योयातितमाघोग्मंधंयम्मानचोत्थितिः । अनारंभ -- मनंतंनित्यदुःखंमुखोज्झितावयवदगदितंयत्रयांत्यमुरादयः। बुद्धिनिर्णीततत्त्वानामेकाविष्णुपरायणा। बहुशाम्बाह्यनंताश्चबुद्धयांव्यवमायिनामितिब्रह्मवैवने ॥४०॥४१।। अव्यवमायबुद्धि केषां । यांवाचविप श्चितःप्रवदंति । नयापहृतचतमां । वृद्धिर्व्यवमायात्मकत्वनममाधाननवर्तते । यथावस्तुतथाज्ञानंतत्साम्या मममीरितं । विषमंत्वन्यथाज्ञानंममाधानंममथितिः । नतद्भवत्यमद्रायविषमीकृतचेतमां । स्वर्गादिपु प्पवाद्यववचनंयदचतमा । नमन्यंतफलंमाविष्णुमामीप्यरूपकं । फलदंचनमन्यंततंविष्णुंजगतःपति। भागैश्चर्यानुगत्यर्थक्रियावाहुल्यमंततां । बहुमंमारफलदामनतममिपातिनीं। यांवदंतिदुरात्मानोवेदवा क्यविवादिनः। तयासमाहितधियांकथंतत्त्वज्ञताभवदितित्र । इष्टापूर्तमन्यमानावरिष्ठंनान्यच्छ्योवेदयंते प्रमुढाः । नाकस्यपृष्ठमुकृततेनुभृत्वाइमलोकहीनतरंवाविशंतीतिचाथर्वणीयश्रुतिः। वेदवादरतोनस्यान्नपा पंडीनहतुकीतिहिभागवत । येनजानंतितंविष्णुंयाथातथ्येनमंशयात् । जिज्ञासवश्वनितरांश्रद्धावंतःमुसा धवः । निर्णेतृणामभावनकवलंज्ञानवर्जिताः। तेयाज्ञिका स्वर्गभोगक्षयेयांतिमनुष्यतां । यैर्निश्चितपरत्वं तुविष्णोःप्रायोनयातनां । ब्रह्महत्यादिभिरपियांत्याधिक्येचिरंनतु । विशेषएवतेषांतुतदन्येषांविपर्ययः । ये ·अ०२ -- गीता० | तुभागवताचार्यःसम्यग्यज्ञादिकुर्वते । बहिर्मुखाभगवतोनिवृत्ताश्वविकर्मणः। दक्षिणातर्पितानांतुह्याचार्या | तात्पर्य णांतुतेजसा । यांतिस्वर्गततःक्षिप्रतमोधप्रामुवंतिच । तदन्येनेवचस्वर्गयांतिविष्णुबहिर्मुखाइतिनारदीये ॥ १२॥ ॥४२॥४४॥त्रैगुण्याख्यंविषयापयंतिअपगमयंतीतित्रैगुण्यविषयाः । आश्रित्यवेदांस्तुपुमांपैगुण्यविषहारि णः। निगुण्योभवेन्नित्यंवासुदेवैकसंश्रयइतिच । मत्त्वंमाधुगुणाद्विष्णुरात्मासंततिहेतुतइतिच । संततवि ष्णुस्मरणनित्यमत्त्वस्थत्वं । परमात्माममम्वामीतिज्ञानमात्मवत्त्वं । तेनैक्यज्ञानंनिवारयति । विरुद्धयोगक्षेमे च्छावजितः । अन्यथात्थानादरप्ययोगात ॥४५॥ उद्रेकात्पातृराहित्यादनत्वाचाखिलस्यच । प्रलयेप्युद पानोसौभगवान्हरिरीश्वरः। प्रकृतिर्बुदरूपणमर्वमावृत्यतिष्ठति । प्रलये तोलयंप्राहःमर्वतःमप्लतोदकमिति च । यावत्प्रयोजनं विष्णोःमकाशात्माधकम्यच । धर्ममोक्षादिकंतावन्मर्ववेदविदोभवेत् । वेदार्थनिर्णयोय स्माद्विष्णोर्ज्ञानप्रकीर्तितं । ज्ञानात्प्रमन्नश्चहरियतोम्बिलफलप्रदइतिच । मर्वतःमप्लतोदकेप्युद्रिक्त पालक वर्जितः । कालाधनश्चयोविष्णुस्तस्माद्यावफलंतावत्सर्ववदविशेषज्ञम्यवभवतीत्यर्थः । महिविष्णोरन्ये ६९२॥ प्रलयकालेनोद्रिक्ताः। येचोद्रिक्तामुक्तारमाचतपिनपालकवर्जिनाः। विष्णुपाल्यत्वात् । नचमुक्ताःकाला दिचष्टकाः। नचादिक्तत्वतपांनद्धन् । अनउदपानोविष्णुरेव । प्रलयांवशेषतोपि । आनीदवातंखधयातदे कंतस्माद्धान्यन्नपरःकिंचनाम । तमआमीनममागृह्णमग्रप्रकेतमलिलंमर्वमाइदं । आपोवाइदमग्रेसलिल आमीत्मलिलएकोद्रष्टा डेतोभवतीत्यादिश्रुतिभ्यः।।४ाकाधिकारिणवत्वदादयोजीवाः। फलंतुमदाय तमितिभावः। माकर्मफलहेतुर्भूः नेश्वराहमितिभावंकुरु । एपउएवशुभाशुभैःकर्मफलैरेनंसंयोजयतिनस्वयं मंयुक्तोभवतियदनकर्मफल मंयोजयतिनम्बयंमंयुक्तोभवनितस्मादन्यावामौभगवान्वेदितव्यइतिपंगिश्रु तिः॥४७॥मंगफलस्नह॥४८॥बुद्धौजातायामपिविष्णुमवशरणमन्विच्छ । अज्ञानांज्ञानिनांचैवमुक्तानांश रणहरिः। तंयेस्वैक्यनमन्यतमर्वभिन्नगुणोच्छ्यान्। कृपणास्तेतमस्यंधेनिपतंतिनमंशयः। नतेषामुत्थितिः कापिनित्यातिशयदुःविनां । गुणभेदविदांविष्णाभेदाभेदविदामपि । देहकर्मादिपुतथाप्रादुर्भावादिकेपि वा । स्वोद्रिक्तानांतदीयानांनिंदांकुर्वतियपिच । सर्वेषामपितषांगतिरपानसंशयइतिनारदीये ॥४९॥ यथावद्विष्णुज्ञात्वातदर्थत्वेनकर्मकरणमित्येतत्कर्मकौशलमेवयोगः। भगवज्ज्ञानमेवबुद्धिः॥५०॥५१॥ निवे दंनितरांलाभं । बुद्धिमोहोयदानस्यादन्यथाज्ञानलक्षणः । श्रोतव्यश्रुतसाफल्यंतदापामोतिमानवः। श्रुति ·॥ १३॥ अ०२ गीता० मार्गप्रपन्नातुतदर्थज्ञाननिश्चला । ममाधानेनतृपुनरापरोक्ष्याचनिश्चला । विष्णोप्राप्स्यतितद्योगंमुक्तोभू तात्पर्य त्वातदनुतइतिच । श्रुतौविशेषेणप्रतिपन्ना ॥५२॥५३॥ काभाषा । कथंभाष्यते । कैर्गुणैः। समाधिस्थस्य विषमवुद्धिवर्जितस्य॥५४॥मर्वकामनिवृनिम्नुजाननोनकथंचन । अनिषिद्धकामितेवातोह्यकामित्वमिती यते । अपरोक्षदृशोपिम्याद्यदानाम्यपरोनटक । कचिदिकामोपियथायुभ्यद्धरोहरिं । अतोनभिभ वोयाबदृशम्तावन्निगद्यते । स्थितप्रज्ञम्नथाप्यम्यकादाचिक्यपियाशिः। नियमनवमोक्षायभवेद्योग्याभवे यदि । अयोग्याभक्निजानाचेत्क्रमान्मुन्यभवत्तथेतित्र । आत्मनिविष्णोआत्मनाविष्णुना। तत्प्रसादादे वतुष्टः॥५५॥रमोगगः॥५॥ममोहान्मिथ्याज्ञानात । ज्ञातमप्यन्यथाम्मयते । वाक्यार्थानामन्यथाम्मर णानिणीतंज्ञानमपिनश्यति॥६॥३॥गांतिभंगवन्निष्ठा । शमीमनिष्ठतेतिहिभागवते ॥६४-६६॥ देवेभ्यो न्येयदाब्रह्मपश्यत्यन्यन्नदृश्यते । निशायामिवमुव्यक्यथान्येब्रह्मनयत । आश्चर्यवस्तुदृग्यदद्यक्तमन्यन्नप श्यनि । ऐकाय्याद्रामुखोद्रकाद्देवाःमर्यवदेवच । प्रायशःमर्ववनारम्नत्रापिधुनगेनरमितिब्रह्मतर्के ॥६९॥ ॥६९३॥ भुंजानोपिहियःकामान्मर्यादांनतरेक्वचिन । ममुद्रवद्धर्ममयींनामौकामीमउच्यता केतिकुत्मिनवाचीम्या कुन्मितमानमवतु । कामोमोक्षविरोधीम्यान्नमर्वेच्छाविरोधिनीनिच । नचमर्वेच्छाभावेजीवनं भवति । शांतिमोक्षायताह्यत्रविष्णुनिष्ठाभवद्भवतिच॥७॥निषिद्धम्पहाभावमात्रणमर्व विषयान्विहाय । अम्वरूप स्वरूपत्वमतिरवह्यहंकृतिः। त्याज्यामर्वत्रममताज्ञात्वामहरेवगइतिच॥७॥ब्राह्मीब्रह्मविषया । ज्ञानिना मप्यंतकालन्यमनमांप्रारब्धकर्मभावाजन्मांतरं । प्रारब्धकर्मनाशकालनियमनभगवत्स्मृतिर्भवति । ततो माक्षश्च । ययंवापिम्मरन्भावमितिहिवश्यति । वाणशरीरं । अभावाजदेहम्यविष्णुनिर्वाणउच्यते । भि नदहाभावतावाससहस्रशिराअपीतिच ॥७२॥ इतिश्रीमदानंदतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितेश्रीमद्भगव हीतातात्पर्यनिर्णयद्वितीयाध्यायः ॥२॥ हरिः । ज्ञानयोगश्चोक्तों । नत्रकर्मयागंविशेषतःप्रपंचयत्यनेनाध्यायन । दरणह्यवरंकर्मेतिप्रश्नवीजीज्ञा नप्रचुरोयोगोज्ञानयोगः। कर्मप्रचुरोन्यः। मांख्याज्ञानप्रधानत्वाद्देवाश्चयतयस्तथा । मुख्यसांख्यास्तत्रदेवा ज्ञानमेषांमहद्यतः। बहुकर्मकृतोप्यतेततोपिबहुवेदनात् । मुख्यमांख्याइतिज्ञेयास्तदन्यकर्मयोगिनः। ज्ञानि नोप्यतिबाहुल्यात्कर्मणःकर्मयोगिनः । नोभयंतदिनाकश्चित्पुमान्हिपुरुषार्थभाक् । नहिकश्चित्क्षणमपिजा ॥ %3D ॥ %3D ·गीता० | तुतिष्ठत्यकर्मकृत् । नत्रज्ञानंविनाकर्मपुरुषार्थकरं भवेदितिब्रह्मवैवर्ते । निष्ठापर्यवसितिर्मुक्तिः। ज्ञानिनोमोक्ष | तात्पर्य नियमम्नथापिशुभकर्मणा । आनंदवृद्धिरन्येनहासोज्ञानंतुकर्मणेतिपरमश्रुतेर्नकर्मणानप्रजयाधनेनेत्यादि अ०३ ॥११॥ विरोधोन । अन्यथानकर्मणामनारंभादित्यायुभयसमवाक्यशेषविरोधश्च । ममत्वंचनहिकश्चिदित्यादेः । नान्यःपंथाइत्यपिज्ञानमृतेनमोनइत्येवाह ॥३॥४॥ कर्तृत्वंद्रिविधंप्रोक्तविकारश्चस्वतंत्रता। विकारःप्रकृते खविष्णोरेवस्वतंत्रततिपंगिश्रुतेःकार्यतावगइत्यत्रावशोविष्णुवशः। अइतिब्रह्मेत्यादिश्रुतेः॥५॥कर्मणा वध्यतेजंतुरित्यादिकमप्यवैष्णवकर्मविपयमित्याह । यज्ञार्थादितिज्ञोनामभगवान्विष्णुस्तंयात्युद्देशएषयः। मयज्ञइतिमंप्रोक्तोविहितकर्मणिस्थितइतिवर्कश्रुतिः॥९॥जननात्परसस्यादेःपर्जन्योमेघसंततिः। सयज्ञात्क मणःमोपिसमम्तंकर्मकेशवात् । मनित्याप्यक्षरततिरूपादास्याद्धिगम्यते । वाक्यमुचार्यतेभूतैस्तान्यन्नात्त चमेघतः । तस्मात्मर्वगतोविष्णुनित्यंयज्ञेप्रतिष्ठितः। एवंप्रवर्तितंचक्रनानुवर्नयतीहयः। मपापोविश्वहंतृत्वा नरंकमजतिध्रुवं । वाचिकोमानमोयज्ञोन्यामिनांतुविशेषतः । वनम्थम्याक्रतुर्यज्ञःकत्वादिगुहिणोखिलः। ॥६९४॥ शुश्रूषाद्यात्मकोयज्ञोविहितोब्रह्मचारिणः। विद्याभयादिदानंचमर्वेषामपिममतं । गृहिणोवित्तदानंतुवनस्थ ch , स्यानपूर्वकं । सर्वे कार्यतपोधोरमितिमर्वेत्रिकर्मिणइतिनारदीय । ब्रह्माक्षरशब्दार्थयोर्व्यत्यामेतस्मात्सर्वग तंब्रह्मेतिप्रत्यभिज्ञाविरोधश्चक्रकाप्रवेशश्च॥१४-१॥ तृमिमंतापशमयोःपर्यायवेपिपरमात्मनातृप्तःपरमात्म नितृप्तइतिविशेषः। विष्णुप्रमादाद्रतिमांस्तृप्तोविष्णुप्रमादतः । विष्णाववातितृप्तश्चमुक्तोमौविष्यगोचरइत्या मेये । रतिरानंदउद्दिष्टम्तृप्तिस्तुकृतकृत्यता । प्रीतिस्तुद्धिविधःस्नेहःकर्मजोनिजएवचतिशब्दनिर्णये । संतो षस्तृप्तिरापूर्तिःप्रीतिःपर्यायवाचकाइत्यभिधानं॥१७॥यस्मादमुक्तस्यकार्यमम्त्येवतस्मादमक्तः।अमक्तआच रन्नेवयस्मात्परमानोति । मुक्तस्यैवकार्यनास्तीत्येवकाराथापियस्वितितुशब्देनावगतः। तस्मात्कर्मसमाचरे त्युपसंहारविरोधश्चान्यथा। ब्रह्मनिष्ठाब्रह्मरताब्रह्मज्ञानमुतर्पिताः। पांडवानांचमुक्तानामंतरंकिंचिदेवहीति भविष्यत्पर्ववचनाचनार्जुनस्यामुख्याधिकारिता । आत्मरतिरेवस्यादित्येवशाब्देनमुक्तानामेभ्योविशेषोद शितः।एषांकदाचिदुःखाभासस्यापिभावात्॥१९॥महैवकर्मणासिद्धिमास्थिताजनकादयः।ज्ञाननिष्ठाअपित तःकार्यवर्णाश्रमोचितमितिच । अज्ञानांज्ञानदंकर्मज्ञानिनांलोकसंग्रहात् । अद्धैवतुष्टिदमामामुक्तानंदपू र्तिदा॥२०॥ममैवकेवलंनास्तिकेनाप्यर्थस्तथाप्यहं । कर्मकृल्लोकरक्षायैतस्मात्कुर्वीतमत्परइतिकृष्णसंहिता ·॥१५॥ गीता० | यांरक्षयावाथमृष्ट्यावामहत्यादेनंतुकचिन् । अर्थाविष्णोम्नथाप्येपस्वभावात्सर्वकर्मकृत् । मत्तोनृत्तादिकंय | तात्पर्य द्वत्कुर्यात्मुखविशेषतः। परमानंदरूपत्वाकुर्याद्रिष्णुस्तथैवत्वितिवर्कश्रुतिः ॥२२॥ नाहकर्ताहरिःकर्तातत्यू | अ०३ जाकर्मचाखिलं । तथापिमत्कृतापूजात प्रमादननान्यथा । तद्भक्तिम्तत्फलंमांतत्प्रमादःपुनःपुनः । कर्म न्यासोहराबविष्णोस्तृप्तिकरःमदा । यस्मात्म्वतंत्रकर्तृत्वं विष्णोरखनचान्यगं । तदधीनंस्वतंत्रत्वंस्वावरापे क्षयेवतु । जीवस्यविकृति मकर्तृत्वंजडमंश्रयं । पुमान्दोग्धाचगोदोग्धीम्तनोदोग्धेतिवक्रमादितिब्रह्म तर्कवचनादीश्वरजीवप्रकृत्यादीनांकर्तृत्वमकर्तृत्वंचविभागेनज्ञातव्यंसर्वत्र । क्वचित्स्वभावःप्रकृति क्वचिच्च त्रिगुणात्मिका । कचित्प्रकृष्टकर्तृत्वाद्भगवान्प्रकृतिहरिरितिशब्दनिर्णये । स्वभावतम्रिधाजीवाउत्तमाधमम ध्यमाः। उत्तमाम्तत्रदेवाद्यामर्त्यमध्यान्तुमध्यमाः। अधमाअसुगद्याश्चनेषामम्त्यन्यथाभवः। शरीरमात्रान्य थात्वेम्बजातिंपुनरेष्यति । उत्नमामुक्तियोग्यास्तुमृतियोग्यास्तुमध्यमाः। अपरेंधतमोयोग्याःप्राप्तिःमाधन पूर्तितः।पूर्त्यभावनमर्वेषामनादिःमंमृतिःम्मृता । नवपूर्तिश्चमपानित्यकालहरीच्छया । अतोनुवर्ततेनि | ॥६९५॥ त्यंमंसारोयमनादिमान् । अताधमानाजीवानांमिथ्याज्ञानादयोखिलाः।म्वाभाविकागुणाज्ञेयामध्यमत्येषु --- mms मिश्रिताः। तत्वज्ञानविष्णुभक्तिरित्याद्यादेवतादिषु । कार्यनद्यवशःकर्ममर्वन्तःप्राकृतैर्गुणैः । म्वाभाविकगु णानेतान्हतुंकृत्वैवविष्णुना । कर्ममुक्रियमाणेपुकाहमिनिमूढधीः । मन्यतेतत्वविद्विष्णोर्गुणाइच्छादय स्तुये । स्वाभाविकषुजीवस्यकामाद्यषुमदेवतु । प्रेरकत्वनवतंतम्वातंत्र्यममनक्वचित् । इतिमत्वानसक्तःस्या पीतास्यभवतिप्रभुः । म्वभावगुणसंमृढाज्ञानादिगुणवत्तरं । म्वातंत्र्यणेवकर्तारंचात्मानंप्रतिजानते । तान्गु णान्कर्मतच्चविष्ण्वधीनंनतविदुः।तप्वयोग्यपुतत्वज्ञस्तत्वनातिप्रकाशयेत् । वदेदिवादरूपेणनोपदेशात्म नाकचित् । सभारूपेणवायात्पृष्ट व्यक्तिकृदयवा । बुद्धाप्यमायतोनित्यंम्वभावानुगचेष्टितः । स्वभावयां तिभूतानिनिग्रह किंकरिप्यतीत्यादिप्रकाशसंहितायां ॥२७॥३५॥ परमेश्वराद्देवेभ्यश्चार्वाक्तनप्रेरकंपृच्छ ति । अथकेनति॥३६॥अखिलप्रेरकोविष्णुब्रह्माद्यास्तदवांतराः। असुराअशुभेष्वेवकामादरभिमानिनः । तत्रकामःकालनेमिःसर्वधूममलोल्बवत् । शुभमध्याधमजनंक्रमादावृत्यतिष्ठति । महाशनस्यतस्येदंनालंते नानलोमिवत् । भुंजानइंद्रियाविष्टोज्ञानास्त्रणवहन्यतइतिब्रह्मतकें । ज्ञानावरणरूपेणेदमावृणोतीत्यावृतं ज्ञानमितिपुनराह । नकेवलंदुष्पूरो नालमितिमन्यतेचेत्यनलः । अमेरप्यनल कामोयन्नालमितिमन्यतइ ·. अ०४ गीता | तिच॥३७॥४१॥सर्वेभ्यःप्रवरादेवाइंद्राद्याइंद्रियात्मकाः। तेभ्योमनोभिमानीतुरुद्रस्तस्मात्सरस्वती । बुद्ध्या तात्पर्य त्मिकाततोब्रह्मामहानात्मापरःस्मृतः।अव्यक्तरूपालक्ष्मीश्ववरातोतोहरिःस्वयं । नतत्समोधिकोवेतिह्यानु ॥ १६॥ पूर्वीप्रकीर्तिता। यथाक्रमप्रवोधेननाश्याःकामादिशत्रवः। प्राप्यतेचपरंस्थानविष्णोरतुलमंजसेतिच । न. द्रियेभ्यःपराह्यर्थारुद्रोहंकृतिरूपकइत्यादिविरोधः। सर्वाभिमानिनोदेवाःसर्वेपियुत्तरोत्तरं । आधिक्यंवक्तु मेवैषांपृथक्स्थानमुदीर्यते । आधिक्यक्रमएवात्रशाखतात्पर्य मिष्यते । स्थानेषुत्ववरेषांचपरेमंतिनचेतरे । तथापिपितुरॉयःपुत्रस्याप्युपचर्यते।अव्यक्तादिपदार्थानांमर्वेतदभिमानिनइतिच। यत्रहक्कचपुत्रस्यतत्पितु यंत्रवापितुस्तद्धापुत्रस्येत्येतदुक्तंभवतीत्यादिश्रुतेश्चाबहुवाचिनांशब्दानांलिंगप्रकरणादिभिः प्रवृत्तिहेतोश्चा धिक्यान्निर्णयोथेषुगम्यतइतिशब्दनिर्णयेोलिंगादिमाम्यंयत्रम्यात्प्रयोगाधिक्यमेवतु। निर्णायकंभवेत्तत्रतेन स्यात्सुबहुश्रुतइतिब्रह्मत॥४२॥इतिश्रीमदानंदतीर्थभगवत्पादा गीतातात्पर्यनिर्णयेतृतीयोध्यायः॥३॥ ॥६९६॥ हरिः।उक्तयोर्ज्ञानकर्मणोरुभयोर्विशेषविम्तरात्मकोयमध्यायः। ब्रह्मरुनेंद्रसूर्याणांयद्दविष्णुनापुरा । पंच रात्रात्मकंज्ञानंव्यासोदात्पांडवेषुतत्।तेषामेवावतारेषुसेनामध्येर्जुनायच । पादादीतेतिनिर्दिष्टमंक्षेपेणायुयु । amar । त्सवे । यथाकुर्वंतिकर्माणियथाजानंतिदेवताः । मर्वेकार्तयुगाश्चैवनृपाश्चमनुपूर्वकाः । ज्ञातव्यंचैवकर्तव्यं यथामर्वैर्मुमुक्षुभिः । त्रेतादित्रिषुजानैश्चगीतायांतदुदाहृतं । पांडवाद्याःक्षेमकांताःकरिष्यंतिचजानते । तथैवतेनगीतायानास्तिशास्त्रंसमंक्वचित् । वेदार्थपूर्वकंज्ञयंपंचरात्रंयनोबिलं । नत्मक्षेपश्चगीतेयंतस्मान्ना स्या समंकचिदितिब्रह्मवैवतें ॥१॥ जानंतोपिविशेषार्थज्ञानायम्थापनायवा । पृच्छंतिमाधवोयस्मात्तेन च्छसिपार्थिवेत्याग्नेयवचनान्नार्जुनोभगवंतंनजानाति ॥४॥ आत्ममाययाआत्मेच्छया । प्रकृतिस्वामधिष्ठा यस्वभावं । देवस्यैषस्वभावोयमित्यादिश्रुतेश्च । अतएवस्वशब्देनविशेषणंप्रकृतिखामवष्टभ्यत्यादिषु । म याध्यक्षेणप्रकृतिरित्यादिषुतुनस्वशब्दः । प्रकृतिविद्धिमेपरामित्यादिषुमंबंधित्वेनप्रतीतेरन्या । अत्रतुख शब्दःस्वरूपवाची । स्वभावइत्यत्रापिस्वाख्योभावःस्वभावः । भावशब्दस्तुसंवंध्याशंकानिवृत्तये । स्वस्वभा बइतितुखस्वरूपमितिवदुपचारत्वाशंकांनिवर्तयति । स्रष्टुत्वादिस्वभावत्वात्स्वेच्छयाविष्णुरव्ययः। सृष्ट्या दिकंकरोत्यद्धास्वयंचबहुधाभवेदितिनारायणश्रुतिः ॥६॥ येषांगुणानांज्ञानेनमुक्तिरुक्तापृथक्पृथक् । वेदे पुचेतिहासेषुसातुतेषांसमुच्चयात् । एवमेवशमादीनांनान्यथातुकथंचनेतिब्रह्मवैवर्तवचनाजन्मकर्मचेत्या ·॥१७॥ गीता० | दिषुनतावन्मात्रेणमोक्षः ॥९॥ मयंप्रधानमुद्दिष्टंप्राधान्ययेहरेर्मतं । भगवन्मयास्तविज्ञेयास्तेमुच्यतेनचाप | तात्पर्य रइतिच । मयिभावोमद्भावः ॥१०॥ तथैवभजामि । तदनुमारिफलदानरूपेण । अन्यदेवतायाजिनाम अ०४ पिमत्समपणेनवैष्णवमार्गानुवर्तननवसम्यकफलं भवति । अन्यदेवतपूजापियम्मिन्नतेममर्पिता । स्वर्गादि फलहेतुःम्यान्नान्यथातंभजे रमित्यागेये ॥११॥ मत्वमत्वाधिकरजोरजोभिस्तममातथा । वर्णाविभक्ता श्चत्वार मात्विकाएववष्णवाइतिच । कर्मविभागंशमोदमइत्यादिनावक्ष्यति । वैष्णवाःसात्विकाएवताम माएवचापरे । दोर्लभ्यसुलभत्वेनतेषांवर्णादिभिन्नततिच । स्वाभाविकोब्राह्मणादिःशमायेरेवभिद्यते। यो निभेदकृताभदाज्ञयऔपाधिकम्वयं । विष्णुभक्तिश्चानुगतामर्ववर्णेषुविश्पनि । आरभ्यहीयंतेथापिभेदः स्वाभाविकस्ततइतिनारदीय । कर्तापिभगवान्विष्णुरकर्तेतिकथ्यते । तम्यकर्तायतोनान्यःस्वतंत्रत्वा त्परात्मनइतिच । अपिशब्दोगुणममुच्चयार्थः । कर्नामनाम्तीत्यपिविद्धीति ॥१३॥ जीवाभेदनिवृत्त्यर्थमा मितिविशेषणं ॥१४॥ कर्मापिनोमत्तइतिवोद्धव्यमित्यादि ॥१७॥ कर्मणिजीवेअस्वातंत्र्यादकर्म । कर्मवि | ॥६९७॥ धिफलयोरभावात् । अकमणिविष्णो । स्वातंत्र्यात्मर्वकर्तृत्वं । कगेम्मिन्मीयतइतिकर्मजीवउदाहृतः । विधिशदनामितत्वादकर्मभगवान्हा रतिनारदीय । करइतिमकारांतोदृष्टवाची । क्रियागचीवा । त दधीनत्वात् । प्रसिद्धश्वजीवकर्मशब्दःपंचरात्र । कृत्स्नफलत्वात्कृत्स्नकर्मकृत् ॥१८॥ अनिराश्रयोभगवदा श्रयत्वात् । मुक्तस्यस्वातंत्र्याभिमानात् ॥१९-२३।। कथमभिमानत्यागः । ब्रह्मार्पणमित्यादि । ब्रह्मण्यप णंब्रह्मार्पणं । ब्रह्मणोहविः । ब्रह्मणामा । ब्रह्मणःकर्मममाधिनामह । ममाधिरपितदधीनइत्यर्थः । एकः स्वतंत्रोभगवांस्तदीयंत्वन्यदुच्यतइतिभारत॥२४॥ देवंविष्णुमेवयज्ञइत्युपामते । स्वभोग्यत्वात्स्वयमेवयज्ञः। ब्रह्मास्यानोक्रियायज्ञननवयज्ञाख्यनविष्णुनाममर्पयंति ॥२५॥ तत्पूजात्वेनश्रोत्रादिमयमंकुर्वति । तत्पू जात्वनविषयान्मुंजत ॥२६॥ तत्पूजात्वनेंद्रियादिसंयमंकुर्वति । यज्ञनैवेतिसर्वत्राप्यन्वीयते । तेनैवतंपू जयेदाविहितर्वान्यसाधनः । मएवविष्णार्यज्ञःस्यान्मानसोवासवाह्यकइतिब्रह्मवैवर्ते ॥२७॥ श्रोत्रादीनि त्यादिष्विज्यानुक्तेरिज्योन्यइतिशंकांनिवारयति । वितताब्रह्मणोमुखइति । सर्वयज्ञैःपरब्रह्मयाज्यंविष्ण्वा ख्यमव्ययमितिच ॥३२॥ सर्वकर्माखिलमासमंतादल्पंज्ञानेपरिसमाप्यते ज्ञानेजातेपूर्यते । समाप्तविद्यान्ध नुषिश्रेष्ठान्यांत्सप्तमन्यसइतिवत्समाप्तिशब्दोत्रपूर्तिवाची । ज्ञानासिनाऽत्मनः । छित्त्वैनंसंशयंयोगमातिष्ठो -~-- ·॥१८॥ ॥ ॥ गीता० निष्ठेतिपुनर्योगकथनान् ॥३३॥ ज्ञानंतेहंमविज्ञानमितिवक्ष्यमाणत्वात्म्बयमेवोपदेक्ष्यति ॥३४॥ आत्मनि | तात्पर्य व्याप्नेमयि । अथोतस्माद्याप्तत्वादेव ॥३५॥ आत्मवंतंपरमात्मभक्तं ॥४१॥७॥ इतिश्रीमदानंदतीर्थभग अ०५ वत्पादाचार्यविरचितेश्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयेचतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ हरिःॐ॥योगमन्यामयोर्लक्षणंम्पष्टयत्यनेनाध्यायेन । योगमंन्यस्तकर्माणमित्यादौन्यामशब्दःमर्वकर्म त्यागविषयइत्याशंक्ययोगमन्यामयोभिन्नपुंनिष्ठत्वाभिप्रायेणपृच्छति । मंन्याममिति ॥१॥ एकपुंयोग्या वेतौतयोर्मध्येयोगएवविशिष्टइतिपरिहाराभिप्रायः । उभौममुचितौ । मंन्यामम्तुमहाबाहोदुःखमानुमयो गतइतिवक्ष्यमाणत्वात् ॥२॥ द्वेषादिवर्जनमेवमंन्यासशदार्थोनयत्याश्रमोत्राभिप्रेतइत्याह । ज्ञेयइति । नचकाम्यानांकर्मणांन्याममित्यनेनविरोधः । तेनापिमहितम्यन्यामत्वात् । नत्रत्यागम्यपृथग्वचनादिरो धः । कुरुपांडववन्न्यामावांतरभेदत्वात्यागम्य ॥३॥ वालास्तुन्यामशब्देनयत्याश्रममेवस्वीकृत्यतत्स्थाना मेवसांख्यशब्दोदितज्ञानाधिकारोगृहस्थांनामेवयोगशब्दोदिनकर्माधिकाग्इतिमन्यते । नन्नपंडितामन्यं ॥६९८॥ ते। कुतःयस्माज्ज्ञानमार्गकर्ममार्गचसम्यगास्थितउभयोरपिफलंप्राप्नोति॥॥तम्माज्ज्ञानिनांकाप्यनुष्ठेयं । कर्मिणामपिगृहस्थानांज्ञातव्योभगवान् । नहिनानंविनाकर्मणःमम्यगनुष्ठानं भवति । निष्कामंज्ञानपूर्वच निवृत्तमिहचोच्यते । निवृत्तंमवमानस्तुब्रह्माभ्यनिमनातनं । बुढ्या विहिंमन्पुष्पैर्वाप्रणवनममर्चयेत् । वाम देवात्मकंब्रह्ममूलमंत्रणवायतिः । मुक्तिरस्तीतिनियमोब्रह्मदृग्यम्यविद्यत । तम्याप्यानंदवृद्धिःम्याद्वैष्णवं कर्मकुर्वतः। कर्मब्रह्मदृशाहीनंनमुयमितिकीर्तितं । तस्मात्कर्मेतितत्प्राहुर्यत्कृतंब्रह्मदर्शिना । एतस्मान्या सिनालोकमयांतिगृहिणोपिहि । ज्ञानमार्गःकर्ममार्गइनिभेदस्ततोनहि । तम्मादाश्रमभेदोयंकर्ममंकोचम भवइतिव्यामम्मृतः ॥५॥ मोक्षोपायोयोगइतितपोन्यामवतु । विष्ण्वर्पिततयाभद्रोनान्योन्यासःकथं चनेत्यानये । विष्ण्वर्पितत्वादियोगरूपत्वंविनाकेवलकर्मत्यागोनरकफलएव । यसंन्याममितिप्राहुर्योगतं विद्धिपांडवेतिवक्ष्यमाणत्वात् । योगविशेषत्वान्यासस्यपृथगुक्तिः॥६॥ सर्वभूतात्मभूतात्मेतिमुख्ययोगः। आदानात्सर्वभूतानांविष्णुरात्माप्रकीर्तितः । सर्वभूतात्मभूतात्मातत्रभूतमनाःपुमानितिच॥७॥ यथान्या सस्ययोगरूपत्वंतथाहनेवकिंचिदित्यादिना । विष्णुनार्थेष्वीरितानिमनआदीनिसर्वशः। वर्ततेन्योनवतं इतिजानन्हितत्वविदितिच ॥८॥९॥ तत्पूजात्मकानितत्कृतानिममशुभार्थमितिब्रह्मण्याधानं । स्वातं ·गीता |त्र्याभावापेक्षयेवजीवस्याकर्तृत्वं । स्ववंदनंयथापित्राकारितंशिशुकर्तृकं । एवंपूजाविष्ण्वधीनाभवेजीवकृ| तात्पर्य तेत्यपीतिप्रवृत्तः। अतोमनमवकर्मन्यामोम्वातंत्र्यापचया ॥१०॥१३॥ यथापितृदपालकत्वंराजपुत्राणां ॥ १९॥ अ०५ एवंपरमात्मदत्तंक्रियास्वातंत्र्यलक्षणंकर्तृत्वं। क्रियानिष्पन्नधर्मादिरूपकर्मणिस्वातंत्र्यंचजीवानामप्यस्तीत्या शंकांपरिहरति । नकर्तृत्वमित्यादिना। क्रियायामदृष्टोत्पादनेफलेचम्बातंत्र्यंलोकस्यनमृजतीश्वरइत्यर्थः। अन्यथालोकम्यतिविशेषणव्यर्थं । जनपदनियमतांतदिनभोजिनामप्याधिपत्यादानान्नदनाजनपदाराज्ञा स्वपुत्राणामितिवत्कर्मफलादिसंयोगिनामपिनत्वातंत्र्यादानान्नमृजनीतियुज्यते । म्वयमेवभवतिभावय तिचतिस्वभावोभगवान् । स्वभावत्वात्म्ययमेवकर्तृत्वादिषुप्रवर्तते । म्वातंत्र्याद्भगवान्विष्णुःम्वभावइति कीर्तितः । तम्वातंत्र्यंकदाप्यपनान्यम्यमृजतिक्वचित् । स्वातंत्र्यादवपापादिसंबंधःकुर्वतोपिन । अज्ञाना वृत्तबुद्धित्वादीदृशंतनजानतइतिमहावाराह । अहंमर्वम्यप्रभवः । तपाम्यहमहंवनिगृह्णामि । पराम्यश क्तिर्विविधैवश्रृयतम्वाभाविकीज्ञानवलक्रियाच । नकतेलकियतेकिंचनारे । देवम्यैपम्वभावोयं । लोकव | ॥६९९॥ तुलीलाकैवल्यमित्यादर्नाम्याम्वाभाविकंकर्तृत्वमकर्तृत्वंवा । विपरीतप्रमाणाभावाच । अनिर्वाच्यनिरासा देवचनिरस्तायंपक्षः । नचमर्वविशंपराहित्यवादिनांशून्यवादात्कश्चिद्विशेषः । नहिमवविशेषरहितमित्यु क्ततदम्तीतिसिध्यति । वाच्यत्वलभ्यत्वास्तित्वादोनामपिविशेषत्वात् । अन्यथास्तिब्रह्मत्यादीनांशब्दाना मपिपर्यायवादयांदापाः । व्याव-विशेपश्चव्यावृत्तविशेषनिबंधनगव । अन्यथावैयर्थ्यमवस्यात् । नचम वंशब्दावाच्यम्यलक्ष्यत्वं । नचमर्वप्रमाणागोचरमस्तीत्यत्रकिंचिन्मानं । नास्तित्वंतुमप्तमरमादिवददर्श नात्मिध्यति । स्वप्रकाशत्वंचनामानसिध्यति । स्वयंप्रकागत्वंचततोतिरिक्तंचंद्रिशेषांगीकारः । ननंद वप्रमाणगोचरं । तत्प्रमाणभावपरप्रकाशत्वमात्रनिरामस्वप्रकाशत्वेप्रमाणाभावादप्रकाशत्वमवस्यात् । अर्थ तामिद्धिरित्यर्थापनितःमिद्धिस्तत्प्रमाणतःसिद्धिर्वा । उभयथापिप्रमयत्वमेवस्यात् । स्वप्रकाशशब्दनस्वमि तत्वानंगीकारात्परमितत्वानंगीकाराचासिद्धिरख । प्रकाशइत्युक्तपिस्वमन्यवाकिंचित्प्रकाश्यविनानदृष्टए वभोजनादिवत् । कर्तृकर्मविरोधश्चानुभवविरुद्धः । ज्ञानंचज्ञेयंज्ञातारंचविनानदृष्टं । अतःशून्यवादानक श्चिदिशेषः । अतोनंतदोषदुष्टत्वादुपरम्यते । हरिःस्वभावतःकर्तासर्वमन्यत्तदीरितं । अतःमाकर्तृतातस्य नकदाचिद्विनश्यतातिपेंगिश्रुतिः ॥१४॥ विषमेष्वपिजीवेषुसमोविष्णुःसदैवतु। यत्तृणादिगतस्यापिगुणाः ·॥ गीता० पूर्णाहरःमदेतिच ॥१८॥१९॥ इदानीमपिपरमात्मनिम्मृतमात्रेसुखविंदतीतियनदामएवमम्यगुक्तःकिमु तात्पर्य ब्रह्मणिभृतः । अन्यथापुनर्बह्मगच्छनीतिविरोधाच । अंतम्मुवादिकंचब्रह्मदर्शनात् ॥२४॥ अमुक्तोमुक्त ।॥ २०॥ मादृश्यान्मुक्तएवहितत्वहक । किमुमुक्तिगतम्नम्माज्ञानमेवाधिकंनग्डतिनारदीये ॥२७॥२८॥ इतिश्री मदानंदतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितश्रीमद्भगवदीनानापर्यनिर्णयेपंचमोध्यायः ॥५॥ हरिःॐ ॥ ध्यानमत्रोच्यते । मब्रह्मनिष्ठस्तुयतिमहात्माशागेग्ममिंचमुग्वेजुहोतीत्यादेनयतेरप्यनमित्वं । आत्मममारोपणाच ॥१॥ योगविशेषएवमंन्यामइत्यर्थः॥२॥ मंपूर्णोपायोयोगारूढः । नानाजनम्यशुश्रू पाकर्माख्याकग्वन्मितेः । योगार्थिनातुमाकार्यायोगम्थेनहगैथिनिः। तेनापिम्बोनमानांतुकार्यान्यैरखि लेष्वपि । शक्तितःकरणीयतिविशेषोसिद्धमिद्धयोः। प्राप्नोपायम्तुमिद्धःम्या प्रेप्मुःमाधक उच्यते । तम्यप्रा ण्युपकारेणमंतुष्टोभवतीश्वरः । मिद्धोपायनविष्णोम्तुभ्यानव्यायाचनादिकं । कार्यनान्यत्नम्यतेनतुष्टोभ वनिकेशवइतिप्रवृत्तवचनान्नविरोधः । शमोमन्निष्ठताबुर्दमइंद्रियनिग्रहइतिभागवते ॥३॥ कथनानुषजते ॥७००। सर्वसंकल्पमन्यामी। मयिमाणिकर्माणीन्युक्तत्वात्।मदधीनमिदंज्ञात्वामन्मंन्यामीतिचोच्यतइतिच ॥४॥ उद्धरनवमंमागजीवात्मानंपगत्मना । विष्णुर्वधुःमतांनित्यंपगत्माह्यमनामरिः। तत्प्रमादजयाभक्त्याजि तोयम्यवाविव । वर्ततेनमित्रमनदन्यम्यचदात्यदितिच । परमात्माममाहितइतिवाक्यशपात् ॥५॥ ॥६॥ मर्वत्रविष्णोरकर्पज्ञानज्ञानमिर्यित । तद्विापारज्ञानविज्ञानमितिगीयतइतिच॥७॥८॥यस्ययत्र यथावृनिविहितावर्तनंतथा । ज्ञानवापिममत्वंदिपमत्वमनोन्यथतिमहाविष्णुपुराण । अनिमिननयां म्नमुहज्ज्ञात्वापकारकृत । मित्रंवादिकृरिदप्यम्वप्रियमात्रकृत् । उदामीनःनहवताप्यनहीतत्कृतानु कृत । मध्यम्थतिविज्ञयःमुहृदविमिप्यतइतिनारदीय ॥९॥आत्मानंविष्णुं । आत्मनातत्प्रमादन॥२०॥ ब्रह्मणिभृतं ॥२७॥ मर्वभूतपुस्थितंपरमात्मानं ॥२९॥ मर्वत्रविष्णुरकइनिम्थितः ॥३१॥ अताविष्ण्वनुव तिपुम्बवत्स्नेह कर्तव्यः ॥३२॥ अतिरप्रयत्नः । प्रयत्नाद्यतमानस्त्वितिवाक्यशेषात् ।योगशब्दम्योपायार्थ वेप्यत्रोपायविशपएवध्यानयोगादिविवक्षितइतिनविरोधः ॥३०॥ मोक्षोपायस्यजिज्ञासुरपिकवलपाठका त् । विशिष्टःकिमुतद्विद्धानिकपुनर्यस्तदास्थितइतिपरमयोगे॥४४॥ तपसश्चैवयज्ञार्थ्यानमेवविशिष्यते। अज्ञानिध्यानतोज्ञानंध्यानंसज्ञानमप्यतः। तत्रापिमय्यभक्तस्यनान्यध्यानंप्रयोजकं । अन्यसामान्यविद्योमे ·अ०७ %3D गीता | यश्चान्यनेतिपश्यति । अवरत्वदृगुदामीनोविद्वेषीचेत्यभक्तयः । मद्भक्तोपिहिकार्यार्थयोध्यायेदन्यदेवतां । तात्पर्य परिवारतामृतेतम्मात्केवलंमदुपामकः । वरोन्यान्मदधीनांश्चमानजानन्विशुद्धधीरितिदनात्रेयवचनम् ॥२१॥ ॥४६॥ इतिश्रीमदानंदतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयेषष्ठोध्यायः ॥६॥ हरिः ॥ भगवन्महिमाविशेषतउच्यते । अनंतानांतुजीवानांयनंनेकचिदेवतु । मुक्त्येतेपुचमुच्यतेके चिन्मुक्त चम्फुटं । केचनेवहम्मिम्यग्ब्रह्मद्रायोविदुः । अन्यपायावतामुनिम्नावज्ञानंहगेपरमिनिपा झे। मुक्तानामपिमिद्धानांनागयणपगयणः । सुदुर्लभःप्रयांनान्माकोटिप्वपिमहामनइतिभागवते । मर्वे मुक्ताहगेभक्ताम्नपुत्रदेवमुख्यतः । विष्णोःपरमभक्तम्तृतम्माजीवधनोमनहनिमनत्त्वं ॥३॥ अचेतनाने तननिदिविधाप्रकृतिर्मता । त्रिगुणाञ्चतनानचेतनाश्रीहरिप्रिया । नरभविष्णुवरागजगतःकारणेमते। पिनाविष्णुःमजगतामाताश्रीर्यान्ववतना । उपादानंतृजगतःमवविष्णुवलग्निनित्र । मनान्यत्परतरंना स्तिपरतम्त्वहमवेत्यर्थः । अन्यथान्यढिनिव्यर्थ । अवगदुःयसंबंधात्रीवाणवप्रकीर्तिताः। नित्यनिर्दुःखरू | ॥७०१॥ पत्वात्पराश्रीरकलवतु । दुःखामंपीडितत्वानुमध्यमोवायुरुच्यते । अनन्याधीनरूपत्वादममाधिकमोख्य तः । तत्रत्वाचमर्वम्यविष्णुःपरतरोमतः । अभावादंतगन्यम्यविहेकार्थातग्नमो । यस्याःसंबंधयोग्य त्वाजीवाअप्यवगमताः । तम्याजडाया प्रकृतवरत्वकमंशयः। अथावरतरायतुविमुखाश्चेतनाहरेः । नि त्यदुःखकयोग्यत्वान्नह्यतम्यादचेतने । अनःपरतविष्णुंयोवेनिमविमुच्यते । मुक्तम्तुम्यात्पराभामःमुनि त्यसबभाजनात । तत्रापितारतम्यंम्यानपुब्रह्माधिकामतः । विष्णागधिक्यविनिःमर्वस्माज्ज्ञानमुच्यते। एवंविविच्यतज्ज्ञानविज्ञानमितिकीर्तितं । एतच्चतारतम्यनवर्ततकेशवादिषु । मुख्यविज्ञान्यतोविष्णुःकिं चिद्धिज्ञानिनोपर ॥७॥ मोप्सुस्थित्वारमयतिरमनामानतःम्मृतः । मूर्यचंद्रादिपुस्थित्वाप्रभानामाप्रभास नात् । वदम्थःप्रणवाव्यामावात्मानंयत्प्रणीत्यतः । वस्थितःशदनामामायच्छन्दयतिकेशवः॥८॥ पुण्या पुण्यंगंधयतिस्वयंपुण्योधरास्थितः । तजयत्यग्निमंस्थःमन्भृतम्थोजीवनप्रदः । तपस्विस्थस्तपयति ॥९॥ व्यंजनाहीजमंज्ञितः । वोधनाढद्धिनामामाबुद्धिमत्सुव्यवस्थितः ॥१०॥ नित्यपूर्णवलत्वानुवलंकामविव जितं । अरागजवलश्चैवस्थानभ्योन्यप्वयोजनान् । एतादृशबलात्मासौवलिनांवलदःम्वयं । वेतिपूर्णत्व वाचीस्यात्तद्रतेर्वलमुच्यते । प्रायोहिकामिताअर्थाधर्महन्युर्हरिःपुनःनिधर्महानिकृत्तिकामितोधर्मवृद्धि ·गीता कृत् । धर्माविरुद्धकामोतोविष्णु नेपुमंस्थितः । एवंममर्वनश्चान्यःम्वतंत्रश्चैवसर्वगः । व्यवस्थयेवसर्वेषांस | तात्पर्य र्वदासर्वदःप्रभुः ॥११॥ यवमात्विकाभावाराजमाम्ताममाश्चये । ततएवनचान्यम्मानदायत्तमिदंनसः । ॥ २२॥ अन्यायनः ॥१२॥ अचेतनयातन्मयत्त्वात्तुमायया । लक्ष्म्या ॥१३॥ वशगयालोकोविष्णुनैवविमोहितः।। अ०७ येतुविष्णुप्रपद्यनतमायांतांतरंतिहि । लक्ष्मी माजडमायायादेवनातेउभेअपि । विष्णोर्वशे ॥१॥ ततो नन्यभन्यातंगरणंब्रजेन् । यादृशीतत्रभक्तिःम्यानादृश्यन्यत्रनेवचन् । अनन्यभक्तिःमाज्ञेयाविष्णावेवतु माभवेत । अन्यपुर्वष्णवत्वेनलक्ष्मीब्रह्महरादिपु । कुर्याद्भक्तिनान्यथातुनदशाएवनयतः॥१७॥ एवंजानं म्तमानोतिनान्यथातुकथंचन ॥१०॥ पूर्णवस्तुयतोयकोवासुदेवोनचापरः। एवंविदुर्लभोलोके ॥१९॥ यत्म मिश्रयाजिनः । विष्णुंतत्परमज्ञात्वाग्माब्रह्महरादिकान् । यजन्नपिनमोघोगनित्यदःप्रयातिहि। अज्ञा नांतुकुलजातोयावद्विष्णोःममर्चनं । विष्णुतत्वंनजानीयानावन्मेवापृथकृता । विद्याहिकभोगाययदि बुद्धापुनर्नतु । परिवारतामृतकुर्यादन्यदेवार्चनंकचित् । अजानताकृतंत्यनंनदोपायभविष्यति । जन्मा ॥७०२॥ दिप्रदमवस्यात् ॥२०॥ अत्यागपुनरवतु । क्षिप्रंचज्ञापयत्येव भगवान्म्बयमवतु । यदिजन्मांतरेखीयोनि मित्तीकृत्यकंचनेत्यादिच ॥२२॥ मनएवतिनान्विद्धीत्युपमहागच । तत्तकारणत्वाननन्नामेत्यवमीयते । मयिमर्वमिदंप्रोतमितिभदनवोपक्रमाच ॥८-१२॥ आप्नोतिविष्णुमित्यवात्मशदोज्ञानिनि । यच्चाप्नोतिय दादनइत्यादः । आस्थितःमहिमांप्रपद्यतइत्यादिवाक्यशपाच ॥१८॥ बहनांजन्मनामंतज्ञानवान्भवति । नतामांप्रपद्यते । वासुदेवःममितिपूर्णमितिजानन् । प्रपद्यतन्यदेवताइतिवाक्यशपभददर्शनाच्च । देवान्दे वयजोयांतिमद्भक्तायांतिमामपीतिच ॥१॥ ज्ञात्वापरत्वंविष्णोस्तुपृथग्दवान्यजन्नरः। यातिदेवांस्तदज्ञा त्वातमएवप्रपद्यते । तथापियावदन्यस्तुमाम्यहीनत्वमकतां। ननिश्चिन्वंतिजायंतेमंमारतेपुनःपुनरितिच ॥२३॥ अव्यक्तःपरमात्मासाव्यक्तोजीवउदाहृतः । मन्यतयस्तयोरैक्यंमतुयात्यधरंतमइतिच ॥२४॥ यथा त्मानंहरिवंतितथान्यनैवतविदुः । जानंतिकिंचित्क्रमशोरमाद्यास्तत्प्रसादतइतिच ॥२६॥ बंदमोहो मिथ्या ज्ञानं । तमस्तुशावरंविद्यान्मोहश्चैवविपर्ययइतिचभारते । जीवेश्वरादिकंवदनदिषयोमोहोबंदमोहः । सं मोहस्तदाग्रहः । तदाग्रहोमहामोहःक्रोधस्तामिस्रउच्यतइत्युक्तत्वात् । सर्गेसर्गकालएव । जीवधर्मानीश्वरे तुयोजीवेष्वैश्वरानपि । विद्याजीवेश्वरैक्यंवादद्रमोहीसउच्यतइत्यामेये॥२७॥ तद्रह्मेत्युक्तेन्यत्वशंकांनिवा