·PREFACE. Liss The main object of this compilation is simplification of a difficult subject, and the compiler has never kept it out of his view. He is conscious of its defects, which are neither slight nor few, but relies upon the forbearance of the reader. If the latter happen to be an erudite scholar, the writer would beg of him, not to spare his criticism-for it is a salutary process, but to point out the weak points in a kind and generous spirit, so that he may profit instead of being injured by it. To the simple-minded student, who may be inclined to use the book as an instrument for acquiring knowledge, a few words of advice would not be amiss in this place. After going through the preliminary chapter on techni. cal terminology (17967972.), especially the symbolical method of expressing it, he may at once pass over to the fourth part (again), which would give him a fair knowledge of the more common forms of versification, met with in Sanskrit literature, He could then go through, with greater facility and advantage, the other parts of the book, in which the text of every metrical form is invariably quoted, where it was at all available, from an authoritative work on the subject. The writer expresses his eternal gratitude to those of his friends, who have helped him in the preparation of the work: to Pandit Haris'chandra Kaviratna, Professor of Sanskrit, Presidency College, he cannot be sufficiently grateful, for his generous and ungrudging devotion of time and energy, in making emendations both literary and typographical through·jy PREFACE out the book : to Babu Náráyana Chandra Vidyaratna, for giving him to access to the splendid library of his illustrious father, the late Vidyasagara of hallowed memory: to Mahámahopadhyaya Mahes'a Chandra Nyáyaratna, Principal of the Sanskrit College, for kindly allowing him the use of the College-library: to Pandit. Ráma Sarvaswa Vidyabhúshana, for help in various ways. and also to Pandit Navína Chandra Vidyaratna, Babus Rájkrishna Vandyopadhyaya, Panchánana Mukhopadhyaya, and other friends, for lending books, or making valuable suggestions, THE COMPILER. 38-1, SUXEAS STREET, CALCUTTA: August, 1893, ·INTRODUCTIOX Perhaps in every language there exists, in literature, a division into Poetry and Prose, or the measured and the unmeasured. The measures sary much, however, in different languages, both in number, and in kind. In the Sanskrit they are a great deal too much diversified, and the vanieties are so many, that a knowledge of the different forms of sersification is considered to be, in itself a separate subject of study Its complex and bulky appearance puzzles the student at the threshold, and altogether scares away many from entering into the labyrinib A perusal of the following extracts will show, to some extent, the amount of obscurity and depth of darkness, that prevails in connection with this subject, and is really astonishing, as it pervades the minds of eminent Sanskrit scholars of almost all classes and schools, at least in this side of India. They are picked out from recent and contemporary literature, and from the mature and thoughtful writings of really representative scholars, merely in support of this assertion, and not with a view to expose any individual person, or any particular book 3 A very learned commentary on Abhijnana Sakuntalam of Kálidisa thus elucidates the metrial structure of the stanza - af fra II Act IV "द इनायपामिशितवादपजातिनाम। तदुत्वम्। पनन्तरोहौस्तिवममानी पादो यदौसाप जातयचा । 1 किम्लान्याबपि मिथिताम् वदनि मातिचिदमेव नामेति ।" Here the nature of the measure has been indicated in the text of the drama itself 'R91 1478', but this passage has been somewhat ronreniently omitted in the commentary As a hybrid has no place among Vedic measures, it would have looked rather awkward to find it described in the commentary as such, where the poet, in no ambiguous language, calls it a tedic or rikchhandal But still this maneuvre does not help much for, to be a hybrid, the dufferent rerses of a stanza must belong to some definite measures, and, in this slokz, only one Yerse out of the four corresponds to a metre, that has been anywhere described by name, (ride if yr of this compendium) The commentator is a renowned professor of the old school This class of scholars inhented the profound learning and simple habits of Anaent India, and devoted their entire and undirded attention to a complete and exclusive study of single branches of knowledge.

·5 INTRODUCTION The thoroughness and depth of acquirements of many of them were in complete contrast with the shallowness and superficial glitter of our modern jack of all trades He occupies a first rank in his profession and has been lately very deservedly honored by the Government with the distinguished title of Mihimi hopadhyaya Another learned professor of the same school bus brought out a well known treatise on metres aga) with an exhaustive commentary of his own, and the several editions, the book has gone through show that it has been appreciated by the public He also places it among the upay itts (hybrids), and asserts that it is known as such, throughout India of the following passage has any meaning it all – “ति पभिभामरकन्नन्न ४ बजे महाकविकासिदासपयुक्त उपमानिभेद भारतपसिधी जेध ।" 5 In a comprehensive work on Sanskrit Prosody, to be presently alluded to, this stanza is placed among undescribed metres (p 165', of which there is a large collection from various poets The first eighteen, including this one, are but examples of 494, and it is strange that the author with his vast erudition did not recognise their true character 6 The next extract 18 from a Bengalı monthly periodical (ft stof ৫। বল ধৰিৰ উছার মধা অনক গুলিতে এক কার মাত্রা অাছে। এইরূপ T711 Trr:& TT TT 471 $vTit sou no chatte i ta 191 1999) এ গালে শি িনাম এ কে এই আশা পিশে “বিনের যোগ। The writer of this passage 15 a very highly distinguished scholar of the Sanskrit College of Calcutta, a Master of Arts and a Premchand Roychand studentship holder llc non occupies a high position in the cul service In him a trestem system of education has supplemented the eastern and imparted all tenorating sp st of original research but none of 18 corrupting In Ocence, in destroying veneration for the ancient, or love of the archaic lle cudently means to let the reader of the passage, quoted above, Inler, that Yedic measures are regulated by madiri The fact however is quite otherwise They take no cognisance of it, as will be shown in the sequel.

·SANSKRIT PROSODY 111 regarding the nature and character of these different groups of metres He was a young man of extraordinary talent though His very comprehensne work on Sanskrit Grammar, which consists of ten biz octavo volumes, has the last one entirely devoted to metres (\ His premature death was a sad loss to the country He had a marvellous capacity for learning a language, had cntered the civil service through the door of open competition, and soon afterwards distinguished himself as a wnter, by his versatile genius, wide range of scholar ship, and indefatigable diligence He eminently represented a certain modern school of scholars, who have completely emancipated themselres from old prejudice, and superstitious regard for the ancients 8 Ancient works edited in modern times, eren under the most favourable auspices, such as that of the Asiatic Society of Bengal, hare not escaped untainted. The fogte for instance, edited by an ex president of the Society and one of its most experienced and veteran editors, has the following re of the very short 327th chapter "इन्दो वक्ष्य मूनी पिलीव पयाक्रमम् । Corrected reading मादिमध्यानगगी खो दी जो सो विकी गपा ।। मचादिमध्यान्नगली चौथीची.. इमी गुरुवा पादाने पूर्थी योगाद विसर्गत । अनुम्बारात विसर्गत । waniteTT 0717 fmotreta qui nei पूर्वा योगायधनात म्यात् .. उपाभानीयती दौगुरुगों नो रणाविक । ঘন্স ৬ লুথু লাবিদ্ধ। बसपीष्टी च चत्वारी वेदादियादिनीपत श" च विन्यासीकत । Every line of it, cicept the first, is tainted with errors of great gravity, as will appear from the corrections opposite to theni The same may be said almost, of all the sit succeeding chapters, that are desoted to the exposition of chhandah, and are well known as a separate treatise under the designation of आयचन्द भार । 9 As my object in this compilation is only to facilitate the study of this complicated subject, and to make the path of the student easter so far, I shall not take up any more space to point out the errors, or otherwise to criticise the work of others IO The initial division of Sansknt measures is that into Vedic and Laukita et fofov fa mira*" Laukika has been rendered into English by the word classical It means human, in contradistinction to Iedic wbich is or superhuman This secos, at first sight, to be a very singular mode of classi fiation, and as our lendencies are either consemnate or sconoclastys, we may attach too much, or too little importance to it. He may on every occasion cite ·VEDIC METRES 1X 6 localities, and by various persons The gifted authors were not hampered by any rules of Glammar or Rhetoric, Syntax or Prosody The language was not so stereotyped then as it subsequently became In the unbounded sigour of genius, and amidst the surrounding luxuriance of nature, they burst forth snto expressions, sometimes so exquisite, as to be almost inimitable There is no wonder then, that the vedas came to be regarded as an emanatron from the Supreme Source of all things But that very luxuriance made it well nigh impos sible to bring it under general rules Whatever scheme might be adopted, there would still remain some exceptions, that could not be included in it To avoid this inconvenience the (T ) author of the rules of rersification devised an exceedingly plastic and variable numerical method In it a single syllable is a tal, be it a long or a short one, a couple of syllables are a cà afw* three of them are a a 34 and so on to an indefinite extent ( cide table of vedic measures १२० पृहत् प्रासमाप्ति) 14 Then again by the rules of निवृत and मुरिक, मराट् and विराट् an addition of, or a diminution by, a syllable or two is quite legitimate "fr*** निवृद्ध मुरिजौ, हाम्या विराट खरानी।' पि० । निन्देकेन पर्धिता: मुरिगैकेनाधिन हिडोना च विगड भवेत् ॥ मराट म्याडाभ्यामधिक' fra PC, 79,75 Thus the little gaps in the numerical gradation is completely bridged over, and there could be no imaginable sentence or composition that would not fall under one or other of these measures We must remember again that there was no restriction whaterer, as to long or short syllables, nor any regulation of the panse or यति । “पादान्नचरमानश "। ति नारदीयशिचायाम् । २५० ६.१। 15 This simple and elastic standard of vedic versification was a necessity of the circumstances, under which the scrses at least a great majority of them, were composed In those early days, the divine poets had the wildest license For nothing in the name of Grammar or Rhetoric, or of dogmas of a similar description was in existence There was no fetter to genius, nor any shackle to the imagination 16 But of what earthly use, one may say, would knowledge of metrical forms of this kind be? That it served a very important purpose, one would clearly understand by remembering that the redas (fa) came down orally trom generation to generation and, as in verbal transmiSSUTI, Ohere is a great risk of interpolation in, or perversion of, the text, 2 knowledge of the (R) measure served effectually to cbeck this process It registered the exact num ber of syllables in each verse ( 7 ), and the number of yerses (Art) in each परक or मन्त्र । 17 It was, and is still, considered to be a necessary part of the proper frafefa 8***a 4787 sq facit, fuafefa wa znas + JJ ·INTRODUCTION 18 perusal of the vedas, to use a certain musical intonation This mingling of music and poetry is a notable feature in the earlier stages of evolution in every language Whatever may be the explanation of it, the fact is patent, that, in almost all languages the earlier poems have more or less the character of inusical pieces For those who are curious to know the reason why, here is a hypothesis which may be taken for what it is worth Poetry and music were born as twins in the womb of nature The sisters grew up together in the same cradle, and had, at first, such an exact likeness, that it was hard to distinguish one from the other They thus passed for one goddess, were worshipped in one nånie, and received a joint homage The goddess is described as carrying a lyre and a book in her hands, dispelling the darkness of ignorance, (adre A wrafafouti hatutyu fagma&fear, परिता मुनिभि सर्वे विभि जयते सदा । "विसभ्यायामनेन तीवेए देवों सरम यमरन्ति ते सदा framt !* sfat quri) and dispensing every description of knowledge to her yotaries of different kinds, siddhas and gandharius, munis and rhishis Again, "एदेवी पारा बीयापुतकधारिणी' रति दुहवः वृद्धाखणे । अध्याये । सन्दकल्पद्रुमें घसम् । To this day, people worship but one Saraswati, as presiding over both music and literature, and science and art The twin-character of the muses has not been as Tet recognised by cvery one They were fond of each other, and reluctant to part, until a rapid increase of family, and grown up children made it impossible fur t'iem to live comfortably together Not Itking to quurel, they parted in peace, and each with her family, lived and prospered in a separate home When subsequently the loring sisters met each other, their inutual greeting was most cordial and pathetic, and gave rise to those beautifully artistic productions, in which the musical harmony, and the poctic imagery are so melodious and capxinaling, that the ministrel finds it an easy task, in their recital, to more the audience to amurt 19 With progressive development and culture, poetic composition became more Epe more metlodical and fromogencous The more irregular forms were gradually discarded, and slowly eliminated Ultinitely of the almost infinite number of red c measures only as held their ground in the laukika, namely, the drites included bactween sıx and cleren syllables "acr." Preference aspiren to them, as they are among the inost regular of the reduc metrcs None of them 11 much in use howevCT, CACCft 15 Ifut the ground it alone covers in iterature )17 extensive au to more than comentate for the loss sustained by the rest In connu tions the turecision or long and shart syllables in constiine lines might 1435wn lo be un fum, quite montaneously, without any Josed at Arn, in us, acesuite line might have to lxar definito ·LAUKIKA METRES 1 21 relation in the time of their utterance These two sorts would evidently be more sonorous and agreeable to the ear tban less regular verses, and, in fact, the whole superstructure of Laukika metres has been built upon this bases The following are some vedic verses that closely reserable lauktka metres - गायवधामा "रन्द्र पचीपतिवनिन दौषित । दुयरनी पाममम मासहि ।" gefa, “THAF fanfs Theft 5fa1 गर्भने पश्चिनी टेरा वापत पुकरमजो।" मन्ना• १.५९..। ममत्रन्तु वि देवा ममापी हृदयानि नौ। सम्मातरिया ममाता समुदेसी दषात नो" मन्चया १५.२ प. 11 মরাল নবিশ মাঘব হয়। वनामि मन्यायिना मनव हृदय च ने।" मचा- १५.३ख.। fareb "मम ने त इन्दय दधातु, * * *म्पतिस्ता नियुनत महम् ।" २० २१ । "दर्य दुरुका परिणापमाना, बर्म परिव पुननी म पागात् " दख• २७॥ "माता रुद्रापा दुहिता वमूना, म्बमादियानामझतम्य नाभि ।" २१०८ स.१५ । The primary division of laukika metres into zifa and Tris based upon this distinction One has a definite relation in the aggregate of mitris, quite ustespective of the number or position of the syllables 10 the Ardut or quadrants The other takes into account, not only the number, but also the order of suc cession, of long and short syllables in successive quadrants. Vátra has been rendered into Englsh by the word quantity, and a3 and , by light and heavy respectuely At syllable is one that takes twice as much me, its utterance, as 2 Light and heavy are words relative more to weight than to duration. The terms long and short are pre ferable, as appropriately expressive of that idei, and not opposed to common usage Quantity may do for mátra. But in rendenog such expressions as एकमानक, दिमावर and विमावक' which define खत्रु, गुरु and a respectively,a syllabic unit, and double and treble syllabic-units seem to be more handy 23 Fach of the two primary divisions may be again divided into three sub-classes the potes (am), into árya sirat ), barlilyas (artufa) and máirdsamakas (7747977), the britas (), into even, semi-eyen and Llopeen HBA FET, 24 In describing the nature and character of the different measures included under these groups, I have adopted a plan somewhat different from that of our books, viz, a larger use of signs and symbols, instead of mere words 35 This has many advantages First, a symbolic is an uaiversal lan guage. Second, the eye comes to our help and relieves the memory of much of its burden Third, it expedites very much the process of finding out the measure of any given verse, so much so, that a novice, just commencing his study ·XI! INTRODUCTION + of Sanskrit, mry, with its heir, come to a conclusion in five minutes, where it would take a very long time for his learned teacher with his c11'sical habit of using nincmonic rules Thnt this is no exaggeration will appear from the following illustration 26 l'ingala describes eighty varieties in the dryd group Later authors have not so fully gone into them, and have certainly added nothing towards their elucidation In modern times the differentiation sccms to have been altoge ther ignored, perhaps for want of a clear expositioti 27 The generic and specific characters of these varieties, embodied in the following definitions, are represented by graphic sketches in the sequel I The a'rya metres are composed of syllabic groups of four mátrás, e one or other of the following five combinations –(a), (b), (c)-4, (d) -4, and (e) ("TH&TTU ") 11 An d'rya' proper fig 1, ryg') lias, in as first half, seven ganas and a semi gana, or thirty syllabic units imátrasi altogether (" A3") III An odd gana 1 e ist, 3rd, sth, or 7th, should never be a (c) (Hags 31 ) IV The sixth gana must be cither a (c) -, or an (c) ( ") V The last half of the metre differs from the first, in the sixth gana alone, which is a single short syllable Hence it has twenty seven syllabic units in all VI When both halves have the character of the first half of an a'rya' proper, the metre is called a guti, (fig 1,178) {"tra fa " ) VII If both have the character of the second half of an a rya' proper, It is an upagth (fig 2, il 8) ("quer "* ) VIII If tlie character of an a rya proper be reversed in the two halves, it is then called an udgítı, (fig 3. 1989) ("27a8afa ") IX When each half is composed of eight ganas, instead of seven and a half, i e of two and thirty mitras instead of thirty thc metre 13 called an d'rya'gil (fig 4, t 98) ("agny wefar ") When these different metres have, in each ball, a pause after the third gana or twelve syllabic units, they are distinguished as pathya Of all drya' metres pathyá 18 the variety which is in most common usage is represented in the figures by the sign() ("विषु गणेषु पाद पयायच।") XI If there be no pause after twelve mátra s, in esther or both halves, the metre is a trula'. ("fagora 1" ) The pause ·LAUKIKA METRES X111 1 XII When the second and fourth ganas, in either or both balves, are amphibrăchs (c) y, and are each of them preceded and followed by a long syllable, the measure is a chapala , An-, V- ("7 fait T111") 28 Thus with the sign of a pause () alter 3 ganas in both halres, the fire figures, indicated above, represent the five pathya' varieties of the fire a'rga' families with the sign, in the second half alone, each of them would be an a'dırıpula' ( affaqat ) of its own family, in the first half alone, an antya ripula (XII) Hathout the sign in either half, thcy would be all maha'ripula's of their own name (RgTf 911) Thus we get a score of a'ra' formas 29 By bringing the other variation (chapala ) to bear upon them, we get three scores more When it affects the first balf alone, the metre is a mukhacha pola' (9799,) when the second alone, it is a paghanachapala' (779451) when both are affected, it is a maha'chapala' (HET) Here is a graphic delineation then of the erghty varieties of s'nd's, descnbed by Pingala and his commentator IIalayudha. (एकैच भवति पया यादि ८ पृष्ठ द्रष्टव्यम् ।) 30 The great commentator Haláyudha brings together all the laukika measures under three principal heads, ganachhandah, ma tra'chhandal and aksharachhandah, 1191797: The Last 15 also known as orittam (474) Metres, composed of syllabic groups of four units, come under his Girst head They are the argas His second group comprises yaitalıyas and mitrasamakas The third consists of the measures, that are regulated by the number of syllables in the different pa'da or quadrants 31 Later authors (77177, RHO &c) descnbe Haláyudba's first and second classes together under one designation, as jati or Vlátrachhandah 32 But these different authors agree with each other in the arrangement of the Drillas They are the direct lineal descendants of vedic metres, and in the nomenclature of the more polished groups of this class, namely the even metres (FRONT), their ancestral generic napes have been retamed Thus gajatn, anushtup, pankh (murit, E4,5 &c.,) are simply derivative names from tbe vedic, and, in the laukika, they signify no more than the number of syllables in a quadrant, ga yain meaning sir, ushnık seven, anushtup eight &c 33 This arrangement has no doubt the advantage of a ready reference of particular metres to definite groups, which readers the task of bading out the measure of a verse easier so far But otherwise the classification is not free from objection 34 Certainly it does not bring together measures that are closely allied to one another, but very often parts them far asunder Take for instance the metres ·XIV INTRODUCTION described in ten simple classes (TTT) in the fourth part (7015) of this book They are, in each group, so closely allied, that it is liard to distinguish one from another, except by counting the number of syllables in a quadrant The measures, there grouped together, are, in the orthodox system placed each in a different chapter, and wide aprrt from one another On the other hand it, more frequently than otherwise, puts most heterogeneous forms side hy side It altogether ignores the relationship between the orillas and the ma tra chhandahs It aims at an exhaustive* cnumeration of particular metres rather than a comprehensive survey of generalised classes It resembles the Horticulturist's assortment of beautiful and rare plants, rather than the Botanists' methodical study of the Vegetable Kingdom It invariably leaves behind a remaining mass of indefinite and chaotic elements The nomenclature too is both redundant and defective Sometimes very different metres are called by one and the same name, at other times a single metrical form has more than one name given to it, by the same author, without even a hint of its being anywhere described by another name Diffcrence in the pause is in some cases a valid ground for a plural nomenclature, but not in all It entails much waste of valuable time and energy on the part of the diligent students and, as a necessary consequence, leads eventually to a neglect in the study of the subject itself 35 There is a germ of classification in accordance with natural affinities in the older authors Pingala enunciates with great felicity a couple of aphorisms as generic definitions (fafa var fifa wat) for what, in the classical litera ture of the West, would be called Trocharc and Tambic measures respectively, consisting of alternate long and short syllables, the long taking precedence in the one, and the short in the other But instead of carrying this analysis any further, he jumhled together all the remaining measures into one heterogencous con glomeration, which he christened as oildram (f77117127)Though the illustra tive examples in the commentary are all of eight syllables the author evidently "The attempt is always futule It gives rise to frequent contradictions and calls forth many an expression of apology from the authors Haláyudha thus begins the description of particular sawaonitas in the 6th chapter - "न पर्यनोऽसि नाना प्रसारगपनाविधी । पूवाचार्यकृत इसचिन किञ्चिदिहीयते " The cightth chapter (eve ) starts with the sutram at TUT Then follows a description of eighteen individual metres placed in the same groups defined and explained in as much detail and illustrated with examples exactly in the same way, us in his two preceding chapters They are explicitly called gaths or the undeser bed nevertheless At the end of the 8th chapter again there is left in the lumber room of FAIAds an indefinite and innumerable remainder "एवमादीनि जानि कीटिश पस्तार *Freferitage ATA saapig med at vitaeft, mft 1791 ·SIETRES IN NATURAL GROUPS XY 1 meant the definitions as of general application to a definite succession of syllables of different duration, irrespective of their number in a quadrant For in hrs Prakrita treatise, he has given a separate name (ft) to a trocharc metre of eight syllables (vide infra €8 TÊ), and 10 bis Sanskrit treatise (1972) there is another cctosyllabic, described in the nawe of chitrapadi (fatet), which has been indicated by his commentator Haláyudha in an unmistakable language, as one out of many forms of the conglomerate vitinam (vide infra 45 78 14952), moreover the sellsame word is used both in the general definition of a trochee, as well as in that of one of twenty syllables to which a separate name is given of course (frefa ona) Subsequent winters do not seem to comprehend even the object and scope of this generalisation as they have restncted the class names, saman, pramánı and vilinam to netres of eight syllables only, and many of them quite unconsciously adopt also the particular octosyllabic names, as if they were meant for measures different from one another 36 This principle of classification has been extended, in the fourth part of this book, to a wider range The even metres (EATIT) are there divided into eleven groups, ten simple, and one mixed. Of the simple classes, two samáni and pramáns have been explained in the last paragraph One, Spčndee of the West, consists of long syllables only, another, of short alone, and includes both Pyrrhic and Trbrăch, three others consist, each, of one long and two short syllables, in differeot orders of succession, and correspond to Anapěst (-), Amphibrăch (_wand Dicti( --), and the re maining three consist of the three permutations of one short and Ino long syllables -- --) and appear to have no analogues in western literature In the conformation of the mixed group, to unfor mities seem to play an important part, namely, Combination and Equivalent Substitution 37 By Combination is here meant a juxtaposition of syllabic groups of different denominations, instead of a mere repetition of one or other of them, as happens in the groups of metres described in the last para. The following measures may be adduced to illustrate this -- (1) FH, F =614)+2(-), (2) T=3(-)+(---), (3) TERIT, Yafarea=6()+3(-), (4) #9=814)+(-), (5) fagfH, RI=8,-)+3 --), (6) sfa14701, r=8-)+(--)+(--), Ta=116)+(-), (1) , Tafaq=12()+(-), (8) TH=(-)+12()+(-), (9) sfarzanf Hic and Afwyafac=14(-)+(-) 38 By Equivalent Substitution is meant ad interchange of syllables, or of groups of syllables, of equal value in waits of time One loog mat, for instance, be replaced by two short syllables, or ice cx750 One of the sylla + ·XVI INTRODUCTION IS buc groups of four units (977910) may replace another, and so may those of five units (पश्चक लगा ) An interclouge may take place also in their order of successton, 1 e by nutual transposition The following may be advanced, in the elucidation of the principle -A quadrant of a1244 consists of four anapestic feet In 124*4 the two short syllables of its first foot are replaced by a long one, and in F9Ft, of the third loot aslo In दोषकम् there a long syllable in the place of two short ones in the last foot, and threc Dactylics in lieu of its other three änapestic fect By changing the two short syllables of the 2nd dactylic of 4* for a long one, we get akarar, of the long syllable of its ist dactylic be replaced by two short ones, we get an रसम्, if the two sliort ones of its second be replaced by a long one, and the long one of its third by two short ones, we get az if its first long syllable be replaced by two short, and the two short ones of its second foot hy a long one, we get aafuat, and so on 39 These natural groups include not only the oriflas, but the miftrichhan dahs too The abrupt separation of the artificial divisions disappear, and their mutual correlation and family affinities come more and more on evidence It would appear then, that there is no radical difference in the essential principle of harmony, that one class gradually merges into another, and that many a measure may, with equal propriety, be grouped with the orittas as much as with the matrd chhandahs Besides it would be possible then to explain the structure of miny an irregular form of versification, met with in literature, that have now apparently no place in any of the classes or divisions of our metrical authors A number of these anomalous forms have been grouped together in a separate chapter (98 ) of the ist part of this book, characterised with definitions, and illustrated by examples, culled from the MahAbharatam, the Bhagavatam and the Gita Govinda of Jayadeva A few more from the Dhagavatam are explained by the principle of equivalent substitution in pp 115 and 116 40 A little more analysis of any of these irregular forms will throw further light on the subject, and enable us to recognise, in their component parts, many an old acquamtance of the orriame is well as of dire il tra'chiraadis class Thre following from Jayadeva for instance - (क) “प्रलयपयोधिनने एसवानसि वैदम्। विहितशिवचरितमावेदम् ॥ १॥ चितिरनिरिपुम्नतरे तब तिष्ठति पहे। परविधरपकिपचक्रगरिष्ठ ॥ १ ॥ बसति दशशिखर धरपौतय लगा। शशिनि कलहकीक निममा १॥ ना करकमा पर मखमभुनाम। दलितभिरण्यकगि सशुभाम् ॥ ४ ॥ इनाम विशमा पलिमभनयामम। पदमखनौरमनिक्षत्रमपावन ५ चचियधिरामय जगदपगतपापम् । रापयसि पयामि शमिनभवनापम् । 11 1 1 ·DECLINE OP KNOWLEDGE. 31 19 17 (क) वितरमि दिख रपे दिवपतिकमनीयम्। दशमुसुमौलिबलि रमणीयम् ।। वहसि बाँप विशद वसन नलदामम् । हन्दहविभौतिमिलितयमनामम् ।। farefs TafÀTET Page 1 मदशहदयविधातम् ।। पेनिवहनिघने कुलपसि करपालम् । धूमकेतुमित्र किमपि कराचम् । १०।" यौनयदेवकवरिदमुदितमुशरम्। मधु समद मुखुद मवमारम् ।११।" १स I" Is this aria of Jayadera a metrical composition, or is it pot? The sweetness of its cadence, and the regularity of its penods would at once indicate its place there, perhaps not an obscure one either But wbere is it to be placed? It is not a ममइगम्, reither an असम, nor a विषमम्, for it has no syllabic uniformity whatever, either 10 n mber, or in uniform sequence. Is it a zifa? It is not an of any kind, neither a Qaz, por any of its rarieties It cannot be classed with any of the #191942714 Thus then it is excluded one by one from all the groups of measures, descnbed in books. But still the ear mould demur to keep it out of the pale of metrical literature Its metrical character may however be defined thus trenty matras in the ist balf, with a cusural pause after the roth, besides the terminal, and sixteen in the ind half. There is a sho ing harmony also in all the stanzas. It would thus be an additional N, and has beer so described in (re 13 ) this book. Agam of the ist halves (), hetaste' (e), 'fafaa' (s), 98478 ' (t), and 'afea City' (१) are अनुष्टुमि नुह, and 'दितिरतिविपुवतरे' (२), 'वसति दमनशिखरे' (१), 'तब कर **' (*}, and .efs af faa' (t), are '7671 7* (erde ante para 37) The 2nd halves (1) are all mátrisamakas of one kind or other, with the exception of the roth which differs from them by a shade moreover, and it are often af (olde ante para 38) is fast at 9031, and is a gofagy (para 37) It would be easy enough to carry this analysis still further, and to show, the structure of the verses, a composition or juxtaposition of single, double, or treble syllabic groups, ranously transformed by substitution of equi valent syllables, as enunciated in paras 37 and 38 41 It does not appear that, there has been any real progress in the study of metrial foras, since the days of Pingala Recent authors seem to have desoted their attention entirely to a description or definition of their characters in compact mnemonic verses, and modern scholars have to spend a deal of time and energy in committing these to memory Tbe nice little book 1779, ascribed to Ka'lıda sa 'las many advantages in this fespect, and is very generally resorted to It is very problematical, however, if such an imperfect and defective rudi mentary work had ever issued from the immortal pen of the Greatest of Poets It is esident on the other band that much of what was known in the age of Pingala has been subsequently misunderstood, or not understood by many of his successors. This has occurred, for instance, in some processes of calcula I11 ·XVIII INTRODUCTION tion, as will appear from the examples given below Pingala brought Arithmeti cal rules, akin to the laws of Variation and Permutation, Combination and Pro gression, to bear upon the subject Later authors, as a rule, pass over this portion perhaps from a deficiency in their knowledge of Arithmetic It is of a picce with the general decline of Society, observable in the past history of our country, in most departments of Knowledge and Art To calculate the possible number of even metres (समवतानि) in a group, with a given number of syllables in a quadrant, is simply to find out their Permu tations and Variations The Variations throughout are two only-long and short in the present case, and their Permutations fall into a Geometrical Series For it is evident that, of Mono syllabic measures, there cannot possibly be more than two, one a long, and the other a sliort syllable, and that Dissyllabics cannot exceed four, both long in one, both short in another, a long and a short and a short and a long in the other two It may be shown in a similar way, that a tri syllabic group cannot have more than eight forms The series goes on incrcasing at each stage by a multiple of two, and could be thus formulated a group of m syllables has ze for its limit of even metres 43 The method of Pingala is substantially the same Here are his aphorisms "हिको ग्लो।" monosyllabics arc two=21 "मिश्री च ।" 3 “पृथग्ला मिथाः ।" Dys syllabies are 4 "वसवस्त्रिकाः।" four=22 "तेन पोडगचतुस्का हाविगत्- पञ्चका भवन्ति । एवं घत पष्टि- र्गायत्रोममहत्तानि सर्वगुरुलधा- ललग धन्सानि भवन्ति । दिगुणोत्तर गलल मुगिगादीनाभेककाक्षराधिक्याहि- गुग्गल Trisyil labics arc स्पटामिदं सूखम्।" eight=.' In a wmilar way. Tetrasyllabics arc sixteen-2, Penta-syllabics two and thirty=". Heasyllabics (गायनी.ity-four-*,Septasyllabies (शिक), 128-2', ind so on. I . ग 2 2 य -- गय लग गल ग गगग लगग गलब गर सुस गग राग F गगख लगल ·REMARKABLE IYGENUITY IY COMPOSITION XIX 44 The semi-eren () are those in which alternate quadrants (9741) are alike, but the odds differ from the even , uneven (99) those in which the quadrants arc all dissimilar Combinations of even metres, taken two at a time, would give the number of semi-even The aphorisms of Pingala are " 414 HH fatry, TERI" Transformed into a modern formula, it would be, in a group of m syllables, the limit of semi-even metres is, (-)--to = tm__7", of uneren, 12--17m=zfon—, 45 Tbe same method is applicable to other cases, as for instance in the cal culation of the possible number of hybrids E479), and of the varieties in each of the áryá families. The hybrids are analogous to the semi-even and uneven metres of a monosyllabic group, in as much as the variation affects a single syllable, the first, others remaining constant Thus the limit of semi even hybrids is 22—2, or 4-2-2, of uneven 2-1, or 16--=12 altogether 12+1=14 The two lialves in each of the a rya' families, when affected by one variation (97") give four varieties, 4=2*, a second variation (40), superadded to this evolves sixteen, (2)=4=16 altogether in the fire families, 16 x 5=80 46 Two other processes of Pingala may be taken together, ul, (a) "7909fa" e to find out the form of versification that would correspond to a given number in the series (711), and (b) "quant'I to allo cate a given form of versification in its proper lace in the series Fron para 43 (ante) it is evident that, the 1st syllable in odd numbers of the series is always long, but short in even numbers, that the 2nd syllable in odd couples is long, in even short, that the 3rd syllable in odd quadruple groups is always long but short in even ones, that similarly the 4th syllable Fould be long in odd groups taken eight at a time, but short in ever groups and so on From this clue it would be easy enough to work out both the operations (a and b) of Piogala His formule, somewhat different however, are enunciated in the aphorisms, प्रतिलोमगुण हिलायम्। ततोऽप्येक नझ्यात । दिरखें। कप मुख्यम्। दि शून्ये । ताबदडे नगुणितम् ।" 47 Some classical poets were not satisfied with the rhythm of Samatrıtlas even, which are at the best, but excellent forms of blank verse They topped it over with various kinds of rhyme, which in Sanskrit goes by the name of Yamaka There are some really good poems in it, such as TETN, na यमककाव्यम् , अमरुशतकै २४,६१, भत्तुहर पवारशतके ३, ४, २१, नीतिशतकै च ८, २१, २२,५०, शहराचार्यम्य मोहमुद्गर and अानन्दलहया ८८, ९२, १३, १०१, १०३ , धम्मदासलते विदधमुखमए'ने प्रथम परिच्छेद ५, १०, नयदेवकती गौतगोविन्द चौरपञ्चाशिका, भारतचन्द्र कत नागाष्टकम् , alternate rhyme façmê hot last three quadrants rhyme in a परिदै । 48 Ingenuity in the art of metrical composition has been displayed by a II A ·x INTRODUCTION somc poets in the various forms of fe****, 10 AM cxtent, that has ncrcr been approrched, perhaps, in any other language For instance, a poem of 36 stan zas (Trava Pareta 1047) each to read exactly the same from right to left, as from left to right, 1$ marvellous feat indeed This is not the limit of their skill, however The following stanzas read the same in every direction, from right to left, as left to right, and from top to bottom, and back again, some in diagonals and some agzag as well (भारवी १५स. १५ । माथे परम• १०, १९,०२,५६१) "३ वा का नि नि का वादे "स कार नाना र काम वा हि का स्व स्व का हि वा । काय साद द साय का। का कारे भ भरे का का र साह वा वा इ सार नि स्वभ व्य व्य म व नि ॥" ना द वा द द वा द ना॥" सा से ना ग म नार ने " भी कम ति के ने र से ना सो द ना र ता। भी ता न न्द स्य नाश ने। तारना दज ना म त क न स काम से ना के धी र ना ग म नाम या॥' म न्द काम क म स्य ति ॥" "प्रहत्ते वि क स ड्डा न सा ध ने इप्य विपा दि मि. । पहप वि क स हा न युध मा प्य विपा णि भिः ॥" 49 Níodern Indian Vernaculars have borrowed their metrical types from Classical Sanskrit, and have altered and adapte<i them, each according to its capacity, and to the genius of its authors Rhyme has been adopted in Bengali, and very much amplified The equisyllabic character of the several verses in a stanza has been also preserved in host of its measures In this there is great resemblance to the Vedic drshas, in as much as there is no restriction of long and short in either the Vedic or the Bengalı measures The latter rhymc, however, while the former do not Blank verse was ushered into existence in the Bengali language by the late MMI S Datta in a very attractive style, but it has tot as yet thrived very well 50 The uniform sequence of syllables of like quantity—the very essence of samavritham--was successfully introduced into Bengali by Bha ratachandrr, in a few beautiful specimens, such as भुजङ्गप्रयात, तीट and तूणकम The following examples, one of each, are taken from lus chef d'ouvre, Annadámangala “সহস্র সহস্র চলে তুত দানা। ইহুঙ্কার ইক উড়ে সর্গবাণ । घटन टेशनवारेसनदी नन्मिपत्री। মহাকাল বেতাল তাল ত্রিশৃঙ্গী। চলে ডাকিনী যােগিনী ঘাের বেশে। বলে শ খিৰী পেহিনী মুক্ত কেশে।

·The last is more Sansknt than Rengait. All of them have the characteristics of the Sanskrit metres, and, in addition to this, they rhyme like the ordinary Bengali measure, called Pagára It may be observed also, that all the three measures are formed of multiples of simple syllabic combinations, they fall into one or other of the ten simple groups (ITF) mentioned before (para 36) The capacity of the Bengali language bowerer has not as set developed to such an extent, as to admit of the infinite changes of inflexion, affixes and prefixes, by which mainly the unsform sequence of long and short syllabies is brought about in the Sanskrit, in such a variety Our pardra and tripadi have their prototypes in the famakakigram of the Sanskrit poets, which they resemble in rhyming and equisyllab c characters, but not in the sequence of syllables of like quantity ERRATA ET CORRIGENDA १२ पड़तो, for पुनरन्मिंद्र, read पुनरचे पडत्व प्राक्कतपन्दमदत्य भिन्न । १३ पति, for नापपप इत्यादि, read पैदनमातमन्ये च, "जे अनित्र गडवाहिद पड, उहह हड नमुनम पमाउ। गुरु विडम विशम जिस जगम, वाकक्ष पाहम को वजन।" १५ पृष्ठ ११ पत्री, for बोध्यव्यम्. read दाइयम् । अन्नं addr.! १३ पदको, for बोध्ययानि, read बोदव्यानि । for afcu, read of € 1) ·पारिभाषिकशब्दाः। " - १। संख्यावाचकाः। (सस्कृते पालते च)। विमच्या शिखी। चतुरसख्या समुद्र, वैद युग, पर्थ अब्धि । पन्छन् । इन्द्रियाणि, भूतानि, भर, खम्, ५, परि । षष ऋतु , रस, नर्क गुहवकम् । सप्पन् खरा, ऋषि वर्ण गोवाणि पथा, लोक । अष्टन् अम, गायबी, करी, फली। नवन् ग्रह , रम्धाणि, ख छिद्रम् । दशन् दिक, विराट् प्रड । एकादशन्, रुद्रा, विष्टुप् । हादयन् ॥ आदित्या भगती, मास,इन । चतुर्दशन् , मन, भुवनम् । २॥ मात्रावाचकाः। (मालते)। मावा कला। चामर, हार मणिगुण वलय कणम् । ख गय , शर, मल्य , आलं, काहल सह । गुरुष्य कप, कुन्तीपत्र । लघुष्य सुप्रिय । गुरुलधू ट्र्यम्। खघुगम गणवाचकाः। (प्राशते)। बसंघव विप्र , रिजवर । पचवर्षद पापगप । भूपनि, पयोधर, पदालिक । योधगण, मोडल, सपा । पर, न । कामावतार ।

·छन्दःसारसंग्रहः। तुडाभपतिता पापो निम्नखालगता शपि । प्रयोजनानुसारेण ददत्यखिलमङ्गलम् ॥१॥ किमाययं कदाचित्तु समतिठजनस्य च । महोपदेशवाचोहि चयरबधमेन वा ॥२॥ इमामामामुपाथित्य छन्दःसइलनव्रतम् । चरितु चेष्टते मूढो धोपः श्रीचन्द्रमोहनः ॥३॥ “वागर्थाविवमम्मृतौ वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेसरी" मम्यगवदत् कालिदामः, 'वागाविषमम्पृक्तौ पार्वतीपरमेश्वरौ' इति । यथा पार्वतोपरमेश्वरी नित्यसहवर्तिनी, तथा शब्दार्थावपि । तथापि भाक्तः शक्तिमेवोपास्ते, शैतः शिवञ्च । एवं कायेऽपि शब्दार्थयोर्गुण- दोषादीनां पृथक् समालोचना युज्यते । अनुप्रासयमकादयः शब्दालङ्कारा गये पद्ये च प्रयोलाव्याः, येऽपि तुल्यशोभाजनकत्वात् । छन्दस्त पद्यस्य विशेषलक्षणम्। छन्दसि हि काल- परिमितान्येव वर्णानि प्रयुज्यन्ते। नवं गद्ये । अर्थगुणेषु प्रसादो हि मुख्यः। यदि वाक्याथै पाठकाः सम्यक नोपल- भेरन्, तदा ग्रन्थकारस्य प्रयासो व्यर्थः स्यात् । नहि तेषु पाठकानां चित्ता- कर्षणं न्यूनम् । पाठकानां चित्ताभिनिवेशं विना लेखकस्योद्देश्य न सिध्यति । रचनाप्रभावेण यदि पाठकानां मनः समावष्टं स्यात, तदेव लेखकप्रयत्नस्य मुख्योद्देश्यसाधनं भवेत्।

·२ छन्द सारसग्रहः। सामान्यत किमुद्दिश्य लेखका प्रवर्तन्ते १ पाठकाना चित्तविनोदनं मन समुन्नतिसाधन वा तदुभय वेति । मनोऽनुरञ्जन मन समुद्रतिसाधनादीना निदानभूता बहवो गुणा काव्ये स्वल्पाधिकपरिमाणा दृश्यन्ते । तेपामन्यतमोगुण चित्रप्रकाश । पाठकाना चित्तपटे लेखकी यचित्र प्रकटयति, तत् यावत्परिमित परिस्फुटमाकर्पकञ्च भवेत्, तावन्मितमेव लिपे स्थायि फल निष्पद्यते । तस्मिथिवे यदि प्रकृते किञ्चन गूढरहस्य निहित स्यात, कस्यचिन्नीतिवाक्यस्य जीवन्मूर्तिर्वा दृश्येत, ताई नून पाठकाना चित्तोत्कर्षसाधन सम्भाव्यते । तत्र यदा मनोहर किञ्चन दृश्यमसित स्यात्, तदा कथ न पाठकाना चित्तविनोदन भवेत् । चित्रकरस्तूलिकया वर्णकैच यथा पट रञ्जयति, तथैव कवि कल्पनया नानाविधै रसैश्च स्वकत काव्य भूषयति । पटावितचित्रस्य चिरोझासाय यथा तैलमिथितो वर्णक प्रयुज्यते, तथैव सुललित छन्द काव्यस्येति शम् । छन्द परिज्ञानप्रयोजने इद श्रुतिवचनम् ।- 'यो ह वा अविदितायच्छन्दोदैवतविनियोगेन ब्राह्मणन मन्वेण याजयति, वाध्यापयति वा, स स्थाणु वति, गर्त वा पद्यते प्र वा मीयते पापीयान् भवति, यातयामान्यस्य च्छन्दासि भवन्त्यथ यो मन्त्र मन्त्र वेद मचमाधुरेति येयान् भवत्ययातयामान्यस्य च्छन्दासि भवन्ति, तस्मादेतानि मन्त्र मन्त्र विद्यात् ।' इत्यायब्राह्मणम् । १५० १ ।

·प्रथमोऽशः। प्रथमोऽध्यायः । परिभाषा। पवोपन्यमहतः। ... पि. इति सङ्केतः। ... प्रा० । शु० । के । ... ... १। पिगलच्छन्दःसूवम् २। पिङ्गलस्य प्राकृतान्दोयन्य: इलायुधसता मृतसञ्जीवन्याचा हत्तिः ४। कालिदासविरचितः युतबोध: ५। केदारभविरचितं हत्तरत्नाकरम् नारायणभदृशता तहोका ७। इत्तरनाकर-परिगिष्टम् ८। गङ्गादाससूरिविरचिता छन्दोमञ्जरी "१। धी श्री स्त्री म्। .२1 का गु हार। ५ । सा ते व त् । ७। किं व दम्। भा.। परि० । ... ग. । व रासा य. व सुधा स्। क दा सन् । न इस न्। एल। गन्ते । १२ । है। ११ । धादिपरः। १३। लौ सः।" इति पि. 1 * प्रथमार-मवा व्याख्या पधम पठे मातिन-पान मध्यादमारिष हरया, रापुर गोरामवमादेवोड़ता।

·४ "e. तस्य छन्दःसारसंग्रह। ग्टग्रहणं इस्कानरोपलनणार्थम् । नकारसंचा भवति । ल शब्दश लघुवाचक' । तेन ह्रस्वमक्षरं लघमंजं भवतीत्यर्थः सम्पद्यते। हुस्वाक्षरस्य पादान्ते वर्तमानस्य गुरुसंज्ञातिदिभ्यते इति प्रथमाक्षरप्रतीकेन गुरुशब्दस्य ग्रहणम् । ११। व्यञ्जनसंयोगात् पूर्वस्य इस्वस्य अनुस्वारविसर्जनीयजिह्वा- मूलीयोपध्मानीयेभ्यश्व गुरुसंज्ञातिदिश्यते । १२। दिमावस्य दीर्घस्य गकारमना क्रियते । १३॥ स गकारो दिमावो हौ लघू कृत्वा गणनीय : ।” इति ह । १४ । "ल: समुद्रा गणः । १५ । गौ गन्तमध्यादि- लव ।" पि.। “१४। चतुणी लकाराणां गण' इत्येषा संजा विधीयते । “१५। स हि गणः कदाचिद् गुरुहयेन भवति, कदाचिदन्येनैकेन गुरुणा, कदाचिन्मध्यमेन, कदाचिदायेन, कदाचिच्चतुर्भिलघुभि ।" २। “म्यरस्तजभगैर्लान्तरेभिर्दशभिरक्षरैः । समस्तं वायं व्यावलोक्यमिव विष्णुना । सर्वगो मो मुखान्तलौ यरावन्तगली सती । ग्मध्याची भौ त्रिलो नोऽष्टी भवन्त्यत्र गणास्तिका.॥ * * जेयाः सन्तिमध्यादिगुरवोऽत्र चतुष्कला । गणायसुर्नघूपता: पश्चार्यादिषु संस्थिताः । मानुम्बारो विमर्गान्तो दी? यतापरय यः । या पादान्ते त्वमो गुरुयोऽन्यो मात्रिको लघुः ।' " केर ।

·परिभापा। ५ ४। “मंयुक्ताचं दीर्घ सानुम्बारं विसर्गमंमियम् । विनेयमक्षरं गुरु पादान्तम्य विकल्पेन । एकमावो भवेद्धम्बो हिमानी दीर्घ उच्यते । विमानस्तु मतो ज्ञेयो व्यञ्चनजा चाईमात्रकम् ” यु.। "मस्त्रिगुम्तिलधुश नकारी भाटिगुरुः पुनरादिलघुर्य । जो गुरुमध्यगतो लमध्यः सोऽन्तगुरुः कथितोऽन्तलधुस्तः । गुरुरेको गकारम् लकारो लघुककः । क्रमेण चैयां रेखाभिः संन्यानं दयते यथा।' ५। प्रवीताः संज्ञा रेखामिर्टर्शिताः।- ग्ट=इन्त्रः=न एकमावक । ग्= गुरुः = लौ---, हिमावकः । ग. । ११ म्= २। य= स् ६। न ५। त्- भ- एतेऽष्टी गणास्तिकाः । १५। गौ- -- - - . गन्त-म-- मध्य =ज- गादि-भ=-~ना =नी- एते पञ्चकायतुष्कला गणाः । यति:=पिच्छेदः-विरामः- (:)। "यतिर्विच्छदः " पि० । "यतिः सर्वत्र पादान्ते सोका तु वियेषतः । समुद्रादि पदान्ते च व्यताब्यता विभतिक । क्वचित्तु पदमधाऽपि समुदादी यतिर्भवत् । यदि पूवापरी भागी न स्यातामेकवर्गको।

·छन्दःसारसंग्रहः।
पूर्वान्तवत् खरः सन्धी क्वचिदेव परादिवत् ।
द्रष्टव्यो यतिचिन्तायां यनादिशः परादिवत् ॥
नित्यं प्राक् पदसम्बन्धाचादयः प्राक्पदान्तवत् ।
परेण नित्यसम्बन्धाः प्रादयश्च परादिवत् ॥"
इति यत्युपदेशोपनिषद् । ह.
छन्दोद्विविध-वैदिक लौकिकञ्च ।
अत्र लौकिकमेव सङ्कलितम् ।
"प्रादौ तावद् गणच्छन्दो मात्राच्छन्दस्ततः परम् ।
रतीयमचरच्छन्दः-छन्दस्वधा त लौकिकम् ॥
पार्यायुदगीतिपर्यन्तं गण्च्छन्दः समीरितम् ।
वैतास्यादिचूलिकान्तं मावाचान्दः प्रकीर्तितम् ॥
समान्यायुत्कृतिं यावदक्षरच्छन्द एव च ।"
८। पपिच, "पद्य चतुष्पदी तच हत्तं जातिरिति विधा।
हत्तमघरसंग्यातं जातिर्माताकता भवेत् ॥"
१.। "पिङ्गलादिभिराचार्ययंदु' मौकिक हिधा ।
मावावर्णविभेदेन छन्दम्तदि कथ्यते ।"
के. ।

·द्वितीयोऽध्यायः।
अथार्याधिकारः।
१। "खरा अईञ्चाव्याईम्। २। अवायुङ् न ।
३। षष्ठोज् । ४ । नौ वा । ५ । नौ चेत् पदं द्वितीयादि।
६ । सप्तमः प्रथमादि । ७ | अन्त्ये पञ्चमः । ८। पठच ल ।"
पि.1
"लमैतत् सप्तगणा गोपेता भवति नेह विषमे जः ।
पष्ठोऽयं नलघू वा प्रथमऽ नियतमार्यायाः ॥
(५) पठे दितीयलात् परके ने मुखलास सयतिपदनियमः । (६)
(७) चरम पञ्चमके तस्मादिह भवति पठो लः ॥” के.।
"तर्थव पठस्य चतुर्लघोर्गणस्य द्वितीयलधोः पूर्व प्रथमलघुन्तं
सयतिपदनियमः।
"परके 'सप्तमः । सप्तमके चतुर्लधी कृते सति, मुखलात् सप्तमस्थ
प्रथमलधोः पूर्व पठगणान्ते सयतिपदं नियम्यते ।
"हितोयेऽहें पञ्चमके ने चतुर्लघी तस्मान्मुखलघोः पूर्वम्,
अर्याचतुर्यान्ते पदं समाम्यते, इत्यनुपए पूर्वपदाध्याहारेण योग्यम् ।" ना.।
"यस्याः पादे प्रथमे दादा मात्राम्तया वतीयेऽपि ।
अष्टादश हितोये धतुर्थक पञ्चदश मार्या ॥" ० ।
२। “विपु गगोपु पादः पध्याये च ।" पि० ।
वादगमावास यतिरिति ।
३ । “विपुलाऽन्या" पि० ।
७॥

·८
४ज
छन्दःसारसंग्रह।
विपुलास्तिस्त्र आद्यन्तोभयपूलिकाः । यव प्रथमा? हादशमावास
यतिनं भवति, अन्त्येऽः तु भवति, सादिविपुला, विपर्ययस्तान्त्यविपुला।
उभयाईयो दशमानासु यत्र यतिन भवति सोभयविपुलेति ।
४। "चपला हितीयचतुर्थी ग्मध्ये जौ।” पि० ।
"द्वितीयचतुर्थी गणो मध्यगुरू भवतः, प्रथमश्चान्तगुरुः ( --),
लतीयो हिगुरुः (--), पञ्चमशादिगुरुः । - ), शेषं यथा-
प्राप्तम् । एवं गकारयोर्मध्ये द्वितीयचतुर्थी जकारौ भवतः, साया चपला
नाम।"
नेयं रेखाप्रदर्शनी सूत्रसम्मता, अपरन्तु उदाहरणविरुद्धा ।*
"विपुलापूर्वकं महाचपलोदाहरणम् ।
ज
चिवुके कपोल-देगेऽपि कूपिका दृश्यते स्मिते यस्याः ।
२ज
विपुलान्वयप्रसूतापि जायते सा महाचपला ॥"
श्रत प्रथमपक्षमयोगणयोर्विकल्पः समीचीनी मन्यते । प्रथमस्य
(~~-) वा (--), पक्षमस्य ( ~) वा ( ) चेति।
५। "पृये मुखपृा । जघनपूर्वतरत्र ।
उभयोर्महाचपला।"
यस्याः प्रथमाई एष चपलालक्षणं भवति नान्ये, मा मुखचपला,
विपय्यम्ता जघनचपना । यम्या उभयोरईयोयपनालसणं भवति, सा पाऱ्या
महाचपन्ना नाम ।
। “एकच भवति पया विपुमान्सिसम्रालयतनम्ताः ।
सपमाभेदमितभिरपि भिवा, इमि पीड़गाया: स्युः ॥
गीतिचतुष्टयमियं प्रत्येकं पोड़गप्रकारं स्यात् ।
माकनार्याणामगोतिय भेदाः भ्युः ।" 1.।
४ज
पि० ।

·पाऱ्यांच्छन्दोभेदोक्तिः।
सप्त चतुष्कन गणाः ।
मातारश्या।
.
বাঝাই
()
.
पन्याह
पी
वा
२॥
१०
भा.
बा
पं.
म
१०
४!
HAI
म्
१। पधाऱ्यां।
३। जघनरपना पथ्याया।
२। मुखचपना पप्याऱ्यां।
४।
महाचपना पयार्या।
मापस पथा। पासामायाम्पियन(यति मिनिमोदरमहापारिया
परामादा माया (१) परिपुमा सुपरमार, (३) मा धन
समाप्पो() मारनावां चर। सात पम्पादित विधिमपम पम्प
रिमायाचार सारा मरे । सधारि) पति जिनियर पारगारी
भाभी। मामा रिपा

·१०
छन्दःसारसंग्रहः।
गीतिः ।
"आद्याईसमा गीतिः ।" पि० ।
"एतदुक्तं भवति हितीयेऽप्य: पष्ठो गणो जकारो नी वा कर्त्तव्यः ।" इ. ।
"श्रा--पूर्वाईसम द्वितीयमपि भवति यत्र हंसगते ।
छन्दोविदस्तदानी गीति ताममतवाणि भाषन्ते ॥” शु.।
यदुकमार्या प्रकरणे तत् सर्व मवापि वक्तव्यम् । तेन गीतेरपि पोहा भेदा स्यु ।
उपगीतिः ।
"अन्त्येनोपगीतिः।" पि० ।
"अन्त्येनाईन सममाद्यमई यस्याः, सा आर्या उपगीतिर्नाम।"
"आर्योत्तराई-तुल्यं प्रथमाईमपि प्रयुक्तं चेत् ।
कामिनि तामुपगीतिं प्रतिभाषन्ते महाकवयः ॥" यु.।
पूर्वदर्शिद यायेन एतम्या अपि षोडश भेदा बिम्पटा ।
.
उगीतिः।
"उत्क्रमेणोगीतिः।" पि० ।
"पाद्यमन्त्यं भवत्यईमन्त्यमादी, सा उहीतिर्नामा-।"
पसा पोहम भेदा पूर्वमेवीका ।
पाऱ्यांगीतिः।
"अढे वसुगण आ-गीतिः।” पि० ।
"अष्टमोऽपि गणथतुर्मावको भवतीत्यर्थः। विशेषाभावाहितीयमयद
सागमय ।
पवापि पठो गणो दियिकल्प एव नलकारः ।

·पाऱ्यांच्छन्दोभेदोक्तिः।
इति वर्तमाने पुनर ग्रहणाद गणग्रहणाच इयमपि पथ्यादि-लक्षण-पूर्विका
पायांगीतिः।" ह।
हम्मादेव पोरम दा निर्दि।।
मत चतुष्कन्न गणाः।
पग प.1
"
मावामशा।
म
पाया
पत्याई
३.
२०
०
३।
..
अष्ट-चतुष्कन-गणाः ।
-
।
१। पथ्यागीतिः।
२१ पयोपगोतिः।
३। पप्पोहोतिः। ४। पथार्थ्यागोतिः।
पर मोति-चनुध्यान दि पदारच भारनिनि दाँतम्।
रायचा या
परिपनने पोलिर्मित है पनि मौति पाटयाला शाप पोहरसिमम् ।

·१३
छन्दःसारसंग्रहः ।
आयामैदानामुदाहरणानि ।
पय्यायाः ।
(को पत्र चतुल पठापस्य मयमलपन यति ।
"मणिबन्धनतो गलितं (:) संक्रान्तीशीर(:)परिमलं तस्याः ।
हृदयस्य निगड़मिव मे (:) मृणाल-वलय स्थितं पुरतः ॥
सुभग-सलिलावगाहाः (:) पाटल-संसर्ग(:)मुरभिवनवाताः ।
प्रच्छाय-सुलभ-निद्रा (6) दिवसाः परिणाम-रमणीयाः ॥" शकु० ।
“स्तन-युगमथु-स्नातं (6) समीपतरवर्ति)दय-शोकाग्नेः ।
चरति विमुक्ताहार (1) व्रतमिव भवतो रिपुम्त्रीणाम् ॥” कादम्बरी ।
"भृग-मीन-सज्जनानां (6) टण-जल-सन्तोष)विहित वृत्तीनाम् ।
लुब्धक-धीवर-पिशना (:) निकारण-वैरिणो जगति ॥
यदचेतनोऽपि पाद: ) सृष्टः प्रज्वलति(:)सवितुरतिकान्तः ।
तत्तेजस्वी पुरुपः () परकत-निरुतशय महते ॥” भर्तृहरिः ।
"परिणत-कठोर-पुष्कर(:)गर्भच्छदपीन(:)मसूण-सुकुमारः।
नन्दयति चन्द्र-चन्दन (6) निस्यन्दजड़स्तव स्पर्शः ॥” भवभूतिः ।
(ख) षष्ठी गली मध्यगुरुः ।
"रम्यास्तपोधनाना)प्रतिहत-विघा: क्रियाः समवलोक्य ।
जास्यसि कियद भुजो मे (6) रक्षति मोर्वी किणाई इति ॥
भापरितोपाहिदुपां.() न साधु मन्ये प्रयोग-विज्ञानम् ।
बलवदपि गिक्षिताना सामान्य प्रल्ययं चेत:
का पौरखे वसमतों (:) शासति गासितरि दुर्षिनीतानाम् ।
प्रयमाचरत्यविनयं (6) मुग्धासु तपखिकन्यासु ॥" शकु.।
"शिवापि रोगति तरुः () क्षीणोऽप्युपचीयते पुनयन्द्रः ।
इति विमगन्तः सन्तः (१) सम्सम्यन्ते न ते विपदा ।
..

·प्राध्यामिटानामुदाहरणानि ।
अप्रिय-वचन-टरिद्रः (6) मिय-वचनायैः वदार परित।
पर-परिवाट-निहत्तः)शचित् शचिन्मण्डिता वसुधा।' भत्तहरिः ।
"अमरति गगवर-विम्वे () विहित-विनम्ने च माधव विधुरा ।
विरचित विविव-विन्नामा परितापं चकारीच" गीगी।
२। आदिविपुनायाः।
"म्रिग्ध-च्छाया-लाख-लपिनो किञ्चिटवनत-मारा।
मुख-विपुला सौभाग्य (6) लमते होत्याह माइन्यः ।"
३। अन्तविपुनायाः।
"चित्तं हरन्ति हरिपो-टोघ-शः कामिनां कलानायः।
नोवो-विमोचन-धान-कवित-जघना जघनविपुला।'
४। उभयविपुलाया।
“या स्त्री कुचकलम-नितम्बमण्डले जायते महाविपुना।
गम्भीर-नाभिरतिदोघ-लोचना भवति मा मुमगा।'
५। पप्यापूर्व मुखुचपन्नायाः ।
"पतिटारगा दिजिहा परस्य मानुसारिणी कुटिना ।
दूरात् परिहरणीया नारी नागीव मुग्मचपला ।"
६। पाटिविपुग्नापूर्वकं मुखचपलायाः ।
“यस्याय लोचने पिने भुवी महते नवं टोधन् ।
विपुन्नोवताय दन्ताः कान्तासी भवति मुखचपला ।'
। उभयविपुन्नापूर्व मुबचपन्नायाः ।
"विपुलाभिजात-बंगोवापि रुपातिरैक-रम्यापि ।
नि:सावते यहाइममापि यटि भवति मुबचपला।"
। पप्यापूर्व जघनदपनायाः ।
“यत् पादम्य कनिष्ठा (6) न मगति महीमनामिका वापि ।
सा सव-धूर्त मोरया (6) भवेदवश्यं जघनचपला।"

·१४
छन्द.सारसग्रह ।
.
८। अन्तविपुलापूर्वक जघनचपन्नाया ।
'यस्या पादाङ्गुष्ठ व्यतीत्य याति प्रदेशिनी दी ।
विपुले कुले प्रसूतापि मा ध्रुव जघनचपला स्यात् ॥"
१.। महाविपुलापृर्वक जघनचपलाया ।
'मकरध्वज मद्मनि दृश्यत स्फुट तिलक लान्छन यस्या ।
विपुलान्वयाभिजातापि जायते जघनचपन्नामो।'
११। पथ्यापूर्वक महाचपन्नाया ।
"हृदय हरन्ति नार्यो मुनेरषि
भ्यूब
काच विद।
दोर्मूल नाभिदेश निदर्शयन्त्यो महाचपला ॥' इ.1
१२। विमुलापूर्वक महाचपला, म पृष्ठे उदाहता।
१३। गीते । (क) पथ्था,
"मधुर वीणा रणित पञ्चम सुभगश्च कोकिलालाप ।
गोति पीरबधूनामधुना कुसुमायुध प्रबोधयति ॥"
अपिच,
"तुझाए ग्राणे हिमन मह उण कामी दिवा वि रत्ति वि।
निधिण तवेष्ट बलि तुडू वृत्त मपोरदार अगाइ॥' शकु० ।
(ख) आदिविपुग्ला,
"यमपरा विपुला गीतिगच्यते मन्य लीक हित हेतो ।
यदनिष्टमात्मनस्तस्परपु भवतापि मा कचित् कारि ॥"
(ग) पय्या महाचपला,
"कामकाम्ति गीति गीगां मीधुपान धपतानाम् ।
मुरतय मुलन मिरगनानाप मणित रमणीयम् ॥"

·आयभिदानामुदाहरणानि ।
(घ) महाचपन्ना महाविपुन्ना ।
“पञ्चेषु वनभ. पञ्चम ध्वनिम्तव भवति यदि विपुलः ।
चपल करोति कामाकुलं मनः कामिनाममी गीति ।"
१४। उपगीतः। (क) पथ्या,
"गान्धर्व मकरध्वज देवम्यास्त जगद्दिजयि ।
इति ममवेक्ष्य मुमतभिरुपगीतिम्त्य ग्यत देशः ॥"
(ख) महाविपुना,
"विपुन्नोपगीति महार-मुखरिते भ्रमरमालानाम् ।
रेवा तपोवने वस्तुतोऽस्तु सततं मम प्रीति.."
तथाच, गीतगोविन्द । मप्तमो गणो ज् इत्येव प्रभेदः ।
"रमयति सुट्टा कामपि सुभृणं, खन्न हलधर मोदरै ।
किमफलमवमं चिरमिह विरम, वद मखि विटपोदरै ।।
इह-रम भने कत हरि गुणने, मधु रिपु पद-सेवके ।
कलि युग चरितं न वसतु दुरितं, कवि नृप जयदेवके ॥"
पच्या महाचपन्ना,
"विषयामिपाभिन्नापं करोति चित्तं मदा चपनम् ।
वैराग्य भावनानां तथोपगीत्या भवेत् स्वस्थम् ॥"
(घ) महाचपला महाविपुला,
"विपुलोपगोति सन्यज्यतामिदं समचकं भिक्षो।
विषयामिलाम-दोपण बाध्यते चञ्चलं चित्तम् ॥"
(क) पथ्या,
"व्याध वोहोतिरवः प्रथम तावन्मनी हरमि।
दुर्नयकर विधाम्यमि पचात् प्राणपु विप्रियः शयः।"
१५ । उहीत.

·छन्दःसारसंग्रहः ।
(ख) महाविपुला,
"एपा तवापरोहीतिरत्र विपुला परिभमति ।
बहलमापि यत्कीर्तिरखिलदिक्पाल-पार्वमुपयाति ॥"
(ग) पथ्या महाचपला,
"उहीतिरत्र नित्यं प्रवर्तते काम-चयलानाम् ।
तस्मान् मुने विमुञ्च प्रदेशमेत समेतमेताभिः॥"
(घ महावियुला महाचपला,
"विपुला पयोधर-थोणि मण्डले चक्षुपोचपला ।
उहीति-शालिनी कामिनी च सा बालिनी मनी हरति ।" ह. ।
१६। प्रार्थ्यागीतेः । (क) पथ्था,
"हृदय सदा यादवतः पापाटव्या दुरासदायादवतः ।
परिममुदायादवस्तिजगन्मागाः मारेण दायादवतः॥" नलोदयः ।
"अजमजरममरमेकं प्रत्यक् चैतन्यमीखरं ब्रह्मपरम् ।
पात्मानं भावयतो भवमुक्तिः स्यादितीयमासंगीतिः ॥"
(ख) महाविपुला,
"विषयाभिलाष-मृगटपिणका ध्रुवं हरति हरिणमिव हतहृदयम् ।
विपुलाम मोक्ष-मुख-कादिभिस्तुतस्त्यज्यते विषय रम सङ्गः ॥"
(ख) पप्या-जघनचपला,
"घाताहतोर्मिमाला चपलं ममोक्ष्य विषयमखमल्पतरम् ।।
मुका ममम्तमङ्गं तपोवनान्याययन्ति तेनात्मविदः ।"
(घ) महाविपुला-महाचपला,
"चपलानि चक्षुरादीनि चित्तहारी च हन्त हत-विषयगणः ।
एकासगीनिनां योगिनामती भवति परम सुख-सम्प्राप्तिः"६०

·7
तृतीयोऽध्यायः ।
अथो वैतालीयाधिकारः ।
१। “वैतालीय विस्वरा अयुक्पादे, युगवसवोऽन्ते
लाः।" पि० ।
“यत्र प्रथमे पादे टतीये च चतुर्दश लकारा भवन्ति, द्वितीये चतुर्थे च
षोड़श लकाराः, तवैतालीयं नाम छन्द, । उभयोरपि पादयोरन्ते
रेफ-लकार-गकाराः कर्तव्याः। तत्रोदाहरणम् ।
शव-शोणित-पञराजित, पुरुयान्व ग्रथितोड़ मूईजम् ।
वपुरन्तर-वह्नि-दीपितं, वैतालीयमिदं विलोक्यताम् ।" ह.।
२। “गौपच्छन्दसकम् ।" पि.।
“अस्मिन् वैतालीये छन्दस्यन्ते गकारचेदधिको भवति, तदीपच्छन्दसक
नाम छन्दः । तत्रोदाहरणम् ।
परमर्म-निरीक्षणानुरक्त, खयमत्यन्तनिगूढ़ चित्त हत्तिम् ।
अनवस्थितमर्थलुधमारादीपच्छन्दसकं जहीहि मित्रम् ॥"
"श्रीपच्छन्दसिकम्” इति के ।
। “आपातलिका भगौम् ।” पि० ।
"रेफ लकार गकाराणामपवादो भकारो गकारयश्च । 'विस्वरा प्रयुक्-
पाद, युग्वमवोऽन्ते' इत्यनुवर्तते । तवीदाहरणम् ।
पिङ्गलकेगी कपिलाची, वाचाटा विकटोबत दन्ती।
पापातलिका पुनरेपा, नृपति कुलेऽपि न भाग्यमुपैति" इ. ।
.

·छन्दःसारसंग्रह।
पि० ।
"ये परेगा युङ् न साकम् ।" पि० ।
"अत्र येषां नियम उक्तस्तातिरिक्तो यो नकारवर्गः सः शेपः।
युक् परेण न मिश्रीकार्यः, द्वितीयस्तृतीयेन, चतुर्थः पञ्चमैन, युक्पादे
पष्ठश्च सप्तमेन। एवं वदता शेषाणां मिश्रीभावोऽप्यनुन्नातः।" इ.।
५। “पट चामिश्रा युजि ।"
"अत्र दितीय-चतुर्थयोः पादयोः पड् लकारा मिश्रा न कर्त्तव्याः, पृथक्
पृथक् न प्रयोक्नव्या इत्यर्थः। प्रथम-तीययोच पादयोः स्वरुचि ।” है।
६। “पञ्चमेन पूर्वः साकं प्राच्यत्तिः ।” पि० ।
"युजीत्यनुवर्तते। यदा युक्पादै पञ्चमेन लकारण पूर्वः सङ्गच्छते,
तदा प्राच्यतिनाम वैतालोयं भवति। शेषं यथाप्राप्तम् ।"
७। “अयुक् हतीयनोदीच्यत्तिः।" पि० ।
"प्रयुक्-पादे हतीयेन लकारेण यदि पूर्वः सङ्गच्छते, तदा उदीयत्तिर्नाम
वैतालीयम् । शेषं यथाप्राप्तमेव ।"
८। “आभ्यां युगपत् प्रवृत्तकम् ।" पि० ।
“युक् पादे पञ्चमेन चतुर्थोऽयुक् पादे बतीयेन द्वितीयः सङ्गच्छते,
इत्यर्थः।"
६। “अयुक चारुहासिनी।" पि० ।
“यस्य सर्वे पादा प्रयुगलक्षणयुक्ताः, तहतालीयं चारहासिनी नाम ।
किन्समवणं, चतगमावलं, तीयेन पूर्वस्य योग: ।"
१०। “युगपरान्तिका ।"
"युग्नघण युमो रातभिः पादः अपरान्तिका नाम चैतालीयम् । कि
समाचर्ण, पोड़ग मावत्व परमेम पूर्वम्य योगः पर्णा मिशाणां प्रयोगय।" १० ।
ना याममं -मुदयप। पीपदमबानगंगा मालभारिची पुषिताया.
भारिरा- पापायनिकामना मीनि।
.
पि.।
.

·२०, छन्दःसारसंग्रहः। . १३। उदाहरणानि । १। (क) शहवतालीये, "समर-शिरसि सह्यते दिपा, नव निगितायुधष्टिरग्रतः । कुवलय दल दीर्घ चक्षुषा, प्रमदानां न कटाक्ष-वीक्षितम् ॥" (ख) प्राच्यह त्याम्, "विपुलार्थ सुवाचकाक्षराः, कस्य नाम न हरन्ति मानसम् । रस-भाव-विशेष-पेशलाः, प्रायत्ति-कवि काव्य-सम्पदः ॥" (ग) उदीयम त्याम्, "प्रवाचकमनूर्जिताक्षरं, श्रुतिदुष्टं श्रुतिकष्टमक्रमम् । प्रसाद रहितञ्च नेष्यते, कविभिः काव्यमुदीचत्तिभिः ॥" ह.। (घ) प्रवृत्तके, "दूदं भरत-वंश भूभृतां, श्रूयतां श्रुति मनो-रसायनम् । पवित्रमधिकं शुभोदयं, व्यास वक्त्र कथितं प्रवृत्तकम् ॥” ह. । (ङ) चारुहासिन्याम्, "मनाक्-प्रसृत-दन्त दीधितिः, स्मरोग्लसित गण्डमण्डला । कटाक्ष-ललिता तु कामिनी, मनो हरति चारहासिनी ॥" ह. । (च) अपरान्तिकायाम् । "स्थिर-विलास-नत-मौक्तिकावली, कमल कोमलाङ्गी भृगेक्षणा । हरति कस्य हृदयं न कामिनः, सुरत केलि कुशलापरान्तिका॥” इ शुर-वैतान्तीयस्य युक्-पाद-लक्षणयुक्तीश्चतुर्मिः पादैरपरान्तिकोदाहरणा- मपि दृश्यते, यथा भागवद ४७५२८॥ "इंदमध्ययुत विश्वभावन, वपुरानन्दकर मनीदृशाम् । सुरविहिट्क्षपणेरुदायुधैर्भुजदण्डैरुपपन्नमष्टभिः ॥" २। औपच्छन्दसके। "परयुवतिए पुत्रभावमादी, कत्वा प्रार्थयते पुनः प्रतित्वम् । इदमपरमिहीयते विशेषादीपच्छन्दमकं खलस्य वृत्तम् ॥ .।' . ० । - to "

·मावासमकाधिकार।
पोपच्चन्दमकल युपाद-ए-युहधर्मिः पादैनन्दोपि हसते,
यया महिकाचे, २२३॥
“कायमिदं विहितम्भया बलभ्यां, योधर रुनु नरेन्द्र पालितायाम्।
कोतिरतो भवतां नृपस्य तस्य, देमकरः क्षितिपो यतः प्रज्ञानान् ।"
३। पापातलिझायान् ।
“अमिरमयति किवरकण्डो, हंसगतिः यालायतनेता।
विशद कमल-कोमल गात्री, युवतिरिय हृदयं तरुणानान् ।" इ. !
चतुर्थोऽध्यायः ।
प्रय मावासमकाधिकारः ।
१ । "गन्ता दिवसवो मावासमकं नवमः।" पि० ।
“यत्र पादे गन्ता सन्तः पोड़ा लकारा भवन्ति, तम्मावासमकं नाम
छन्दः। अन्ते दाभ्यामेको गुरुः कर्तव्यः । नवमय लकार एव। शेषे
परेण युड् न साकमित्यनुवर्तनीयम् ।"
२। "हादशश वानवासिका" यि० ।
"यस्य मात्रासमकस्य पादे हादशो लकारः सरूपेणावतिष्ठसे, धकारा-
चवमय, तम्मातासमकं वानवासिका नाम।"
३। विश्लोकः पञ्चमाष्टमी।" पि० ।
“यव चतुष्पादेषु पञ्चमाष्टमी लकारी तिठसा, शेयं यथामान, तमावा.
समकं पियोको नाम ।"

·२२
छन्दासारसंग्रहः।
.
४। “चिवा नवमथ ।" पि० ।
“यस्य नवमः लकार एवावतिष्ठते, चकारात् पञ्चमाष्टमी च, तमाखा-
समकं चित्रा नाम ।"
५। "परयुक्तेनोपचिवा।" पि० ।
"दशमेन सहकीभूतेन नबमेन उपचित्रा नाम भवति ।"
६। “एभिः पादाकुलकम् ।" पि० ।
"एषां पञ्चानां मध्ये यैः कश्चिदपि चतुर्भिः पादः पादाकुलकं नाम"..।
७। "प्रतिपद यमकित पोडशमात्रा, नवम गुरुत्व विभूषित गावा।
पाटिका पुनरत्र विवेकः, कापि न मध्यगुरुर्गण एकः ।"
उपचिना सदृशौ एषा, यमकेनैव विशेषिता। पर्ने गिति बचण नोन मथुन मेय गाधर मोहमुगर
प्रयोगविधि । शेषे परेण युड्न साकमिति सामान्य लक्षणेन हि मध्यगुमर्गको बाध्यते ।
মহিঙ্গা মৃনর্মির লঘঘ কালা, যথা-
पैरालाकृतमाम मनुकृr
"प्रतिपादं चत्वारः चतुष्कला गणास्तवान्तिमो जगण एव, एवं चतुर्भिः
पादेयतापष्टिमावं पन्फटिकाच्छन्दः ।"
"नवम गुरुत्वं व्यभिचरति च । रगाधरणी जितरजनिविहारीति।"
ना।
ग.।
। सदभावासमकानर्गत लागि पडतो पणयस्त्रिष्टुभी मीटगश जगन्धास्तीटकन्च ।
१.1 वानवासिकान्तर्गत तानि-पती मला विष्टुभी समरविलसिता फुइमलदन्ती च, जगत्या कुसुम
विधिमा लसना (पि.) च, अर्की पवित्र प्रहरणकलिता चकपदव, प्रतिप्रकाशब्दावन माला
मषिगुपनिकर।
११। विशोकानगंतहत्तामि-असिजगवायाजी, हर्कयां सुपविध चक्रपदय, अतिशयाचदावा
भाला मधिगुणनिफरता
११। विवागतातानि-भार्या अपवित्र चक्रपदध, भनिगर्वयोश्चन्द्रावो माला मणिगुणनिकरण।
११। उपविधानतातानि-पसमा ताण दुसमध्या, अनुष्टुभी विद्युन्माला, पड़ने एकावनी सुषमा
प, विभी दीपकोणमिता च, मगल्याप्तामरसम, पतिजगस्यापही पैति ।

·मावाममकाधिकारः। व मावाममक भंदा पाभिनं। पादचध्याना प्राममावि हनी-मामामि मावाममई লিবিয়া पित्रीका (ग) (घ) AUHAN PARTHI IHHAT- HIHIHIHIT II- THALI PAHI-H- PARATHI HALI एपचिवा पाक्षमा परमटिका रसपरपी मावासमक-भेदानामुदाहरणानि.चोदनानि । (क) ए-मावाममक, "पाममुखी पिर टंगभीराची मित-मामामः। निम-हनुः परितः कोमावामम समते पम् ।.। --

·छन्दःसारसंग्रहः ।
(ख) वानवासिकायाम्,
"मन्मथ चाप-ध्वनि रमणीयः, सुरत-महोत्सव पटह-निनादः । .
वनवास-खी खनित विशेषः, कस्य न चित्तं रमयति पुंस. ॥" ह. ।
(ग) विलोके,
“भातर्गुणरहितं विश्लोक, दुनय करण कदर्थित लोकम् ।
जातं महित कुलेऽप्यविनीतं, मित्र परिहर साधु विगीतम् ॥” ह. ।
(घ) चिवायाम्,
"यदि याञ्छमि परपदमारोद, मैत्री परिहर सह वनिताभिः ।
महति मुनिरपि विषयासाचित्रा भवति हिमनसो हत्तिः ।"
तया च गीतगोविन्दे,
"मसित पवनमनुपम परिणाहम्, मदन-दहनमिव वहति सदाहम् ।
दिगि दिगि किरति सजन-कण-जालम्, नयन नलिनमिव विगलित-नालम् ॥"
(ड) उपचिवायाम्,
"यचितं गुरु महमुदारं, विद्याभ्यास-महाप्यममञ्च ।
प्पी सम्य गुण रुपचिया, पन्द्र मरीचि निर्भवतीयम् ॥"
(१) पादाकुलके, क ग प ड इत्येव क्रमेः पादः,
"पनि पापामित पिकमित चूने, काले मदन ममागम दूरी ।
मृता कानां परिक्षम मार्च:, पादाकुमकं धापति पायः ॥ १०
पपिए, गट-क रम्ये व क्रमः पादः,
'पुंशोपिम सम गोभम गीत, चिप पपन प्रेरित गीत ।
म मायाम्मिन् सर वियोषः, पादाकुम म्यति मोक: " .।
नया कगरस्येव मास: पाद:,
'तिमानपदान, पादापुलक ग्रीक पगामम् ।
बावपानगान हिमपिन परमा भरि"..।

·" (ड) मावाममकाधिकार । इप ड ड इत्येय क्रमः पार्ट:, "परिद्वम मय परियह लोकः, प्रतिदिन वस्ति-गुरुतर-गोकः । दुःख-विवस्ति-लोचन वारि:, पादाकुनक यानि नगरिः।" तया च गीतगोविन्दे, (घ) "नयन विषयमपि किगनय-तन्यम्, गणयति विहित दुताग-विकल्पम् । न्यजति न पानि तनेन कपोनम्, वान-गगिनमिव मायमनीलम् । (घ) गिरिति रिरिति जपति भकामम्, (ड) विरह-विहित-मरपैय निकामम् । योजयटेय-भगितमिति गीतम, (ख) भुमयतु फेगय-पदमुपनीतम् । (ड) मसन ननिनदन गोनित गयन, हरिमयलोक्य मफनय नयने । जमयमि मनमि फिमिति गुरु पदम्, (3) गण मम पचनमनोहित भदम् । हरिमपयारा पदस र मधुरम्, (ए) फिमिमि कगैपि इदयमनियिधुरम् । योजयदेव भगिसमगिननितम्. सुगमरा रमिशननं एरिपरितम् ।" (८) पनटिकायाम्, "मा कुम धन धन यापन गम्यम्, हामि निर्मपायामः मम् । मापामयमिदमपि हिस्सा, मप्रपद मपिगार विदिवा। नमिमो टन गरा जनमतितरनन्, नानीरनमतिमय पपनम् । गिरिमाधि मान पणम्, मी गोरसर ममनम् । रमिनागपात मारा।

·२६ छन्दःसारसंग्रहः । नारायणभट्टस्य च, "जे जे गजिअ गउड़ वइ एड, उद्दण्ड-अडज समन पराउ । उरु-विक्कम-विक्कम-जणिप्र-जूरु, ताकण परकम कोइ ण वुम ॥" we samata.xx अथो पञ्चमोऽध्यायः । १। “गोल्या- लः " पि० । “यत्र पादे हिर्वसवः पोड़ग-लकारा भवन्ति, सा गीत्या- नाम जातिः । ल इत्यनुवर्तमान पुनर्लग्रहणं दिमाविकनिहत्त्यर्थम् ।” २। "शिखा विपर्यस्ता " पि० । "यवाई सर्वलघु भवति, अर्दञ्च मर्व-गुर्विति । एवं तस्या एव विन्यास- भेदेन संजायमाह।" “लः पूर्वश्वेज्ज्योतिः ।" पि० । “पूर्वयेदभाग: मन्नघुविंगलकारी भवति, उत्तरश सर्वगुरुः पोड़ग-गकारः, तदा ज्योतिर्नाम गिया भवति ।" ४। “गशेत् सौम्या।" "तम्या एव शिपाया: पूर्वा भागः मयं गुरुः पोड़ग-गकारयेदभयति, उत्सरपासिंगलकार एप, मदा मीम्या नाम गिखा भपति ।" पि.. . पानाम् WIKIPE मागलाषा पमित्रम्।

·२७ पि। चूलिकाच्छन्दोभेदोक्तिः । ५ । “अष्टावह गा हाभ्यस्ता यस्याः मानङ्गक्रीडोक्ता दलमपरमपि वसुगुणित सलिलनिधि लघु कविरचित पदवितति भवति ॥" का। ६। “चूलिकैकोनविंगदेकविंशदन्ते ग्।" “यत्र प्रथमेऽर्द्ध एकोनविंशल्लकारा भवन्ति, हितोये चाई एकविंगत, तयीय अन्ते ही लकारावुन्मून्य प्रत्येकमेको गुरु क्रियते, तचूलिका नाम छन्दः। अन्ते गिति विशेषोपादान सामर्थ्यादन्येषां लघुत्वमुक्तां भवति । नाये सप्तविंशतिर्लघवोऽन्ते गुरुरेको भवति । द्वितीयेऽप्येकोनविंश लघवोऽन्ते गुरुश्चकः । अन्यैः पुनरन्यथैवेदं सूत्रमधीयते, 'चूलिकाईमेकोनत्रिंगदन्ते गिति ।' तेपामुभयोथाप्य योरकोनत्रिंशन्मात्रा गुर्वन्ता भवन्ति । अग्रहणादन पाद- व्यवस्था नास्ति ।" ७। “विगुण नव लघुरवसिति गुरुरिति दलयुग(लोकत तनुरतिरुचिरा।" के। तागनाथन वाचस्पति प्रकाशित पुस्तके नारायणमहलत टीकायाचाय पाठी दृश्यते । किञ्चाधिकाचर दोष परिहाराय लेत्येकाचरीमूलन कर्तव्यमित्युपन्धतम् । पदईनीको लक्षण 'चूलिकाई मैकोनत्रि भदन्ते ग' उत्येव पैडलम्द पाठ सम्मतम् । ! "भावात्रयोदशकं यदि, पूर्व लघुकपरिविरामि । पठ पुनरेकादशं दोहडिका द्विगुणेन ॥ मालतमापायां प्रचारः।" ग० । নাখালাল বাতীয় মানাঘুনাধিকাঘা যািখ, দল বামনাবেশিৰীমলি ঘন বা समीचीनी मन्यते, सद्यथा- "मावावयोदशकं यदि, पूर्व लपक-विरामि । पद्यादेकादयकन्तु, दोहडिका हिंगुणेन ॥ अपभ्रंगभापायां प्रचारः। ग.। सपुर विरामि पन्यवर्णी लघुरिति, पूर्व प्रथमपाद, पवाहितीयादे चचयं । * साम्याव नाकोड़ा नावीता।

·२९ छन्दःसारमंग्रहः। । एसदध्यायी ता जातयी रेखाभिदंग्यने । यथा- वर्णमख्या हाईयो छन्दीनामानि । ला मानासख्या गुरु गीत्या- प्रत्येक . श्राद्य ज्योति . शिखा विन्यासभेदैन आद्य सौम्या अन्त्य त्राटी १* चूलिका *अन्ले । अन्त्ये अन्या चूलिका मत्येक पूर १० । उदाहरणानि । १। गीत्याव्याम् । "मदकल-खगकुल-वालरव-मुखरिणि, विकसित-सरसिज-परिमल सुरभिणि । गिरिवर-परिसर-मरमि महति खलु, रतिरतिशयमिह मम हृदि विलसति ॥" २। ज्योतिपि। "यटि मुखमनुपममपरमभिन्नपति, परिहर युवतिपु रतिमतिशयमिह । प्रारमन्योतियोगाभ्यामादृष्ट्वा दुःखच्छदं कुर्य्याः ॥" ३। मौम्यायाम्। "मोम्यां दृष्टिं देहि मेहादेहेऽम्माकं मानं मुता। गगधरमुग्वि मुखमपनय मम हदि, मनमिज-रजमपहर लघुतरमिह ॥"

·गाया मेटोहिः। ४। चूनिवायाम् । "रतिकर मन्नयमति गुभगममभिहत-हिममहसि मधुसमचे । प्रवममि पविक विरहित कयमिह तु परिहत युवतिरतिचपलतया । प्रनपरिमन मिनदलकुल मुहरित निखिन-कमल-मलयपरने। जनयति मनसि शशिमुखि मुदमतिमयमिह मम मधुरयमधुना।" ह। अघ पष्ठोऽध्यायः । १। कतिचिन्मानाच्छन्दांमि छन्दोग्रन्येषु नोतानि, पुनम्तानि काव्ये दृश्यन्ते। अतस्तेषां सोदाहरण लक्षणानि यथामति प्रदर्श्यन्ते । एनानि वन्यपरारिच यानि पिइलाचार नामनिर्देश चा नीतानि, तामि सांस्य गाथा सदन कृष्यन्ते, यथा- "अवानुक्तं गाधा।" पि० । "अत्र शास्त्रे नामोद्देशन यबोतं छन्दःमयोगे च दृश्यते तहाथैति मन्तव्यम् ।” २। भाद्या. विंशतिर्मात्राः, दशमेऽन्ते च यतिः । अन्त्या पोड़श- मावाय। यथा, “प्रलय पयोधि-जले तवानसि वेदम् । विहित वहिल-चरित्रमखेदम् ॥ क्षितिरतिविपुलतरै तव तिष्ठति पृष्ठे । धरणिधरणकिण-चक्र-गरिठे" गी० गो० १स० ।

·छन्दःसारमंग्रहः। ३। श्राद्या विंशतिर्मात्रा एकादशेऽन्ते च यतिः। अन्या एक- विंशतिर्मात्रा दशमेऽन्ते च यतिः। तत्रोदाहरणम्, "वहति मलयसमीरे मदनमुपनिधाय । स्फुटति कुसुमनिकरे विरहि हृदय-दलनाय ॥ दहति शिशिर-मयूखे मरणमनुकरोति । पतति मदन विशिखे विलपति विकलतरोऽति ॥” गी. गो० ५मः । वक्ष्यमाणेषु भित्रैव यति: "श्रमल-कमलदललोचन भवमोचन ए । विभुवन-भवन-निधान जय जय देव हरे ॥” गी० गो० १म० ३, ५। ४। उभयाईयोः पञ्चदश मात्रा अन्ते च यतिः। तत्रोदाहरणम् , "अनिल-तरल-कुवलयनयनेन, तपति न सा किशलयशयनेन । सखि या रमिता वनमालिना । ध्रु। “विकसित-सरसिज ललितमुखेन । स्फुटति न सा मनसिज विशिखेन । अमृतमधुर-मृदुतर वचनेन । ज्वलति न सा मलयज-पवनन ॥ स्थलजलरह-रुचिकर-चरणेन। लुठति न सा हिमकर-किरणेन ॥ श्रीजयदेव भणित-वचनेन । प्रविशतु हरिरपि हृदयमनन ॥" गी. गो. ७स. । ५। उभयाईयोः सप्तदश मात्रा अन्ते च यतिः। तत्रोदाहरणम्, "प्रविण राधे माधव-समीपमिह। मञ्जतर-कुलतल-केलिसदने ॥ ध्रु । नवभवदशोकदल-मधनसारे। कुसुमचथरचित्त-शचि कासगैहे । चल-मलय-वन-पवन-सरभि-गीते। वितत-बहुवलि-नवपल्लव-धने । विहित-पमावती-सुख-समाजे। भणति जयदेव कविराजराजे ॥" गी. गो. ११स० । ६। उभयाईयोयिं गतिर्माया पन्ते घ यतिः । सखोदाहरणम्,

·गाथा भेदोक्तिः।
"कथित समयेऽपि हरिरहह न ययौ वनम् ।
मम विफलमिदममलरुपमपि यौवनम् ।
यदनुगमनाय निशि गहनमपि भीलितम् ।
तेन मम हृदयमिदमसम शर-कीलितम् ॥
अहमिह निवसामि नगणितवनतसा ।
सारति मधुसूदनी मामपि न चेतसा ।
हरिचरणशरण-जयदेव कविभारती।
वसत हृदि युवतिरिव कोमन्न कलावती" गो. गो. ७८० ।
७। उभयाइयोश्चतुर्विंशतिर्माता अन्ते च यतिः । सोदाहरणम्,
"हरि हरि हरि हतादरतया गता मा कुपितेव ।
मामियं चलिता विलोक्य व्रतं बधूनिचयेन ।
सापराधतया मयापिन वारितालिमयेन ।
किं करिष्यति किं वदिष्यति सा चिरं विरहण ।
किं धनेन जनन कि मम जीवितन हे ।
क्षम्यतामपरं कदापि तवेदृशं न करोमि ।
देहि सुन्दरि दर्शनं मम मन्मथेन दुनोमि ।।
वर्णितं जयदेवकैन हरेरिदं प्रवर्णन ।
कि दुविच समुद्रसभव-रोहिणीरमणेन ॥” गी. गो. ३स. ।
अञ्चदेकपादं गायत्तत: सप्तदशाक्षरसमवृत्तं स्यात्, तल्लक्षणं---
रेफतः सगणश्च जो भगन्नास्तदाऽमतवारि इति ।
८1 उभयायोः सप्तविंशतिर्माना अष्टमे प्रोड़ अन्ते च यतिः ।
तत्रोदाहरणम्,
"समुदित मदने, रमणीवदने, चुस्खन-वलिताधर ।
मृगमदतिलक, लिखति सपुग्नक, मृगमिव रजनीकर" गो. गो. स. ।

·छन्द.सारसंग्रहः ।
८। उभयाईयोरष्टाविशतिर्मात्रा अष्टम पोडशे अन्ते च यतिः ।
तबोदाहरणम्,
"धीरसमोरे, यमुनातीरे, वसति वने वनमाली।
ध्रु।
नामसमेतं, मतसङ्केतं, वादयते मृदुवेणम् ।
बहु मनुते तनु, ते तनुसङ्गत पवन चलितमपि रेणम् ॥
पतति पतत्रे, विचलति पत्रे, शशित भक्टुपयानम् ।
रचयति शयनं, सचकित नयन, पश्यति तव पन्थानम् ॥
मुखरमधोरं, त्यज मनोरं, रिपमिव केलिसुलोलम् ।
चल मखि कुझं, सतिमिरपुजं, शीलय नीलनिचोलम् ॥
N
.
।"
श्रीजयदेवे, सतहरिमेवे, भणति परमरमणीयम् ।
प्रमुदित-दृदय, हरिमतिसदयं, नमत सुकत-कमनीयम्
गी। गो० ५स०।
यतिविभिन्ना यथा-
"ललितलयनलता परिशीलन-कोमल-मलय समीरे ।
मधुकर-निकर-करमित कोकिल कूजित-कुनकुटोरे ।
हरिरिह मरम धमन्ते, विहरति हरिरिह सरमवमन्ते ।
नृत्यति युवतिजनेन ममं मन्दि विरहिजनम्य दुरन्ते ॥ ध्रु.।
उग्मद-मदन मनोरय पथिकमधूजन-जनित-विलापे ।
पलिकुल मदुल कुमुगगमूह निराकुल यकुलकला।
योमयदेव भलितमिदमात केशव केलिरहस्यम् ।
इन्दावन विपिने मनिसं विसनोतु भानि यगम्यम् -"गी.गो. १स.।
१.। उभयायोगनसिंगमावा: । सवोदाहरणम्,
"कुर यदुनन्दन चन्दनगिगिरसरण करण पयोधी ।
गगमदपतकमत मनोभव मद्रम कानम महोदर

·३३ गाया भेदोक्तिः। अलिकुलगलनमानक रतिनायक-गायक-मोचने । त्वदधर-चुस्खन-लखित-कज्जलमुवलय प्रिय लोचने । नयन-कुरङ्ग-तरङ्ग-विकाश-निरासकरे युतिमण्डले । मनसिज-पाश विलासधरे शुभवेश निवेशय कुएइले . योजयदेव वचसि जयदै हृदयं सटयं कुरु मण्इने । हरिचरण-स्मरणामृत-कृत-कलिकलुष-ज्वरखण्डन ।” गी० गो० १२स० । ११ । उभयाईयोयतुम्बिंशमात्रा दशमे विंगे अन्ते च यतिः । तत्रोदाहरणं गीतगोविन्द १०म-सगें। "प्रिये चारुशीले, प्रिये चारुशीले, मुञ्च मयि मानमनिदानम् । सपदि मदनाननी, दहति मम मानस, देहि मुखकमल मधुपानम् ॥ ध्रु।. वदसि यदि किश्चिदपि, दन्तगचिकौमुदी, हरति दर-तिमिरमतिघोरम्। स्फुरदधर-सीधवे, तव वदनचन्द्रमा, रोचयति लोचन-चकोरम् ॥ * स्पर-गरल-खण्डनं, मम शिरसि मण्डन, देहि पदपल्लवमुदारम् । वनति मयि दारुणो, मदन-कदनानलो, हरतु नदुपाहितविकारम् । इति चटुल चाटुपट-चार मुरवेरिणो, राधिकामधि वचनजातम् । जयति पद्मावतीरमण कविभारती, जयदेव-भणितमतिशातम् ॥" १२। उभयाईयोः पटविंगन्मात्राः। तवोदाहरणम्, भागवते, “पादैन्यूंनं गोचसि मैकपादभुतात्मानं स्पलैर्भीक्ष्यमाणम् । आही सुरादीन् हतय नभागान्, प्रजा उतस्विन्मघवत्यवति ॥ १।१२। यस्मिन् हरिभंगवानिज्यमान, इन्यात्ममूर्तिर्यजतांशं तनोति । कामानमोधान् स्थिरजगमानामन्तर्वहिर्वायुरिवैष भामा " १११७॥३४॥ १३। उभयाईयोरटाविंशभावाः । ततोदाहरणम्, महाभारते, मयदेवय मुचायव गौतानि मुबलित यमचन्दमा रचितानि । ५

·३४
छन्दःसारसंग्रहः ।
"यदायीपं मागधान यरिएं, जरासन्धं चत्र मध्ये ज्वलम्तम्।
दोयों इतं भीमसेनेन गवा, तदा भागंसे विजयाय सञ्जय ।
यदायोषमर्जुनं देवदेवं, किरातरूपं वाम्बकं तोप्य युद्धे ।
अवाप्तवन्तं पाशुपत महास्वं, तदा नाशये विजयाय मन्नय "
अथ सप्तमोऽध्यायः ।
.
अब गणगावाच्छन्दसा गुरुल घुसख्या निरूपण क्रियते ।
२। “सा ग्येन न समा लां ग्ल इति।" पि० ।
ग्स' इत्यक्षराण्यभिधीयन्ते, तेषां गुरुलधुरूपत्वात् । अयमभिप्राय:,
भार्यादिषु शास्ते यावत्यो मात्रा उपदिष्टास्तावन्त्यक्षराणि यथासंख्यं न
पूयन्ते, सा तत्र गुरुसंख्या वेदितव्या, अवशिष्टा लघुसंख्या ।"
३। साइतिकव्याख्यया एवं बोधव्यम् । ड
अक्षराणि - =ग्ल:=ग् + ल् । मात्रासंख्या-२ग+ल-मा।
मा-ग्ल:=ग, अपि च ग्ल:--ग-ल ।
४। तवीदाररण गीतगोविन्दे मसमें,
"प्रसरति शशधर विम्बे विहितविलम्बे घमाधवै विधुरा ।
विरचित विविधविलाप सा परितापं धकारी ॥"
पर रिचत्वारिशदसरारि वन्ने । पार्योलम तेषां समपञ्चाशत् सक्ष्य का मावा भवितव्या ।
तैन हिमा-५०, न -. रत्वं ग=५०-१२-१५, गुरुसंख्या। पपिच, स-११-१५-१६
लप्या।
"अभ्युदता पुरसादवगादा अपनगौरवात्ययात् ।
रस पाणुसिकनै पदपलियतेऽभिनया"
पब महविशवराणि पतन। तन मन -२०॥ बत ग-५-१०-१., गुरसंसा पपि
१०-१.-1, खसहोति।
इति धीवत बन्द सारसंपर जातिभेदी नाम प्रचमी ।
गथापा

·द्वितीयोऽशः ।
प्रघमोऽध्यायः ।
प्रय वृत्तम् ..
१। “वृत्तम् ।" पि० ।
"तथा चोक्तम् ‘पद्यं चतुष्पदं तच हत्तं जातिरिति विधा।' गायनवादी
छन्दसि वर्तत इति 'इत्तम् । तच्च स्थिरगुरुनघुवर-विन्यासमिप्यते । पाटेन
संयोगात् पद्यम् ।
यथा भार्यादिच्छन्दास्वपि पाद व्यवस्था नास्तीति
पादी संयुत्ती, हत्ते पुनः पृथग्भवत इत्यर्थः । संयोगाभावात् । तथा चोलम्,
'एकदेशस्थिता जातिवृत्तं गुरु लघु स्थितम्' इति ।"
२। “सममईसमं विपमञ्च।" पि० ।
"समसळवयवत्वात् 'समम्' । यस्य चत्वारः पादा एकलक्षणयुक्तास्तत्
'समं वृत्तम्। शेषञ्च संज्ञानुरूपमेव । तवाहें सने यस्य तत् 'असमम् ।
मावयवेभ्योऽभ्यिाञ्च विगतं समं यस्य तत् 'विपमम्'। एवं विप्रकारमपि
बत्तजातमुताम् ।”
“युक् ममं विषमञ्चायुक् स्थानं सद्भिर्निगदते ।
सममईसम इत्तं विषमञ्च तथापरम् ॥
अजयो यस्य चत्वारम्तुल्यलक्षणलक्षिताः ।
तच्छन्दःशास्त्रतत्त्वज्ञाः समवृत्तं प्रचक्षते ॥
प्रथमाधि-समो यस्य वतीयचरणो भवेत् ।
द्वितीयस्तर्यवहत्तं तदईसममुच्यते ।

·अष्ट्र प्रारदिनदमिदं परमरन् । महाविषयं धन्दादिगारटा।" । हितीयोऽध्यायः। अथ विपमम् । १| "पाटुभाच्च यदापंम् ।" पि.। "शायमादि-विष्टप्पयन यदार्प छन्दोजातं वैदिक व्यायातं, लौकिके राय टप्यम्। किमादापम् ? चरापिंगायचरा गायत्री, अष्टाविंश- योगिया, पासिंगदावरानुष्टुप, पविंगदधारा बहती, चत्वारिंशदक्षरा पति:, परापस्यारिगदपरा विष्टुप् ।" ह । "दोऽय जोकि गाय पार्षमागष्टुभाए मृतम् । विशु पदगिय हसी पनुहमिणगीरितम् ॥ गायत्री पगात एमसिष्ठा प्रतिष्ठा मध्यया सह । पायुका पोmया गत एकीकातर-पर्जितम् ॥” इत्यग्निपुराणे, ३३० अ० । "पाल पकाना। तारिदा पयात पपगध्याय ३० रहे हव्या । बामा कन्दमा नीf Minat Bाय पोलियन, यथा- fi fugti, "पगी पदि परिस: मधिष्णमा, गमिहनाः मान्तसंस्तोर्णदर्भाः। पण दुति व्यगषतामारवां पयः पापयन्त ॥" पर AAR "शिट्रेनामयाममो, विधायामि ग्लायसेयम्मुखेन । पालपये मपतीमन्तराधि, दूर बन्धु गोचसि कञ्चनामा १६१६२०॥

·अनुष्टुभेदाः। "अरक्ष्यमाणां स्तिय उर्वि बालान्, शोचस्यथो पुरुपादरिवान्।ि वाचं देवीं ब्रह्माकुले कुकमब्रह्मण्ये राजकुले कुलानरान् ॥ १६॥२२॥ "महत् सेवां हारमाहुविमुक्तस्तमो हारं योषितां सद्भिसङ्गम् । महान्तस्ते समचित्ताः प्रशान्ता, विमन्यवः सुहृदः साधवो ये 1" ५५५।२। । तृतीयोऽध्यायः। --00-- . अथानुष्टुभ्भेदाः। १। “पादस्थानुष्टुव्वतम् । न प्रथमात् स्नी। द्वितीय- चतुर्थयो रश्च । वान्चत् । य चतुर्थात् " पि०॥ "अव वनजाती पादस्य 'प्रथमात्' वर्णादूई सगणनगणी न कायौँ। हितीयचतुर्थयोय पादयोः प्रथमादूच रैफोऽपि न कर्तव्य इत्युपदेशः । सगणन- गणाभ्यामन्यत् मगणादि-विकपटक-मध्ये यत्किञ्चित् विकान्तरं 'वा' कर्तव्यम् । पादस्य चतुर्थादक्षरादूई यकार: प्रयोक्तव्यः ।" ह । २। “पथ्या युजो ज् । विपरीतैकीयम् ।” पि.। "अत्र व युजः पादस्य चतुर्थादक्षरादूई जकारः प्रयुज्यते, तह पस्या काम। कलादिपरेवल एकोसमने प्रप्या भवति।" इ. ! ३। “चपलाऽयुजो न् ।" पि० । "अयुक्पादस्य यदा चतुर्थादूई नकारो भवति, युक्पादे य एवावतिष्ठते, तदा चपला नाम सानुष्टुब्वत्रम् ह.।

·। ३८ छन्दःसारसंग्रहः । ४। “विपुला युग्लः सप्तमः । सर्चतः सतयस्य । भी न्तौ च ।" पि.। "विपुला युग्लः सप्तमः सर्व तत् सैतवस्य च ।। भी न्तौ वा विपुलानेका वता-जातिः समीरिता।" इत्यग्नि पु० । “य चतुर्थादित्यनेन सर्वत्र यकार प्राप्ते, यदा भुक्पादै सप्तमो वर्णी लघुर्भवति, तदा विपुला नाम । ननु पथ्यालय लक्षणान्तर्भूतत्वात् पुनरुक्तमेतत् । नैवं विपुलावर्गस्येदानीमारभ्यमाणलात्, तदिनानुपपत्तेः। युपादे मातमैन लखुनावश्यमेव भवितव्यम् । प्रथम टतीययोथैतावता यकारस्यापवादः । तथा च वक्ष्यति 'सर्वतः' इत्यादि। 'सतवस्य' प्राचार्यस्य मतेन युक्पादे- ऽयुक्पादे च सप्तमो लकार एव कर्तव्यः । अयुक्पादे यदा चतुर्थादक्षरात्परतो यकारं बाधित्वा भकार-रेफ- नकार-तकारा विकल्पेन भवन्ति, तदासौ विपुला नाम । चकारात् मकार सकाराभ्यामपि विपुलोपदिष्टा । इत्यादयो विमुलाविकल्पाः सङ्गीर्णाश्चानुकोटिशः काश्यपु दृश्यन्ते । सवासां विपुलानां चतुर्थो वर्णः प्रायेण गुरुर्भवतीत्याम्नायः ।" ५। "वक्त्रं नाद्यावसौ स्यातामधेर्योऽनुष्टुभि ख्यातम् । युजोजेन सरिझर्तुः पथ्यावत प्रकीर्तितम् ॥” के। कदारमालले पशमवणे परिसीयमनुर्थयी पादयो प्रथमादूर रफोऽपि म कर्तव्य पति पिाल समायुधीपदेश पेचित.. "लोक पाठं गुरु सेयं सर्वत्र लघु पश्चमम् । हिचतापादयोख सप्तमं दीर्घमन्ययोः ॥" पासना पदमावरापरत 'मालनगयो , कों, रिसोय धनुषयी रफीपि न कहि पिन रसायुषहत यश गुपीधस्य श्रीकलचणे सहौतम्। पाल पथ्यावसात थोतनीध भोकथ पर्य प्रदा ·अनटुम्भेदाः। स्व अष्टमभेदा. माडेतिक रेखामिद्धने । चराचि पाद १ २ ३ ५ . ६ - बदस्य ..- पष्यास युक पयुक . चपदाया: (गोपनिटर) न गण स ग पो न का यों हिती य चतुर्थ योः पादयोः (गोपदिष्टम्) युक् * पबुक विपुलाया: र मैतवय विपुलाया: युश अनुष्टुभः उदाहरणानि । १। वनस्य, "नवधाराम्बु-संसिक्त-वसुधागन्धि-नि:खासम् । किञ्चिदुन्नत-घोणाग्रं, मही कामयते वकम् ।" तथा च, "दुभाषितेऽपि सौभाग्यं, प्रायः प्रकुरुते प्रीतिः । मातर्मनो हरन्वेव, दौलालित्योतिभिर्वालाः " ३। पथ्यावक्कस्य, (क) "निवं नीति-निपखस्य, रानी राष्ट्र न सीदति । न हि पथ्याधिनः काये, जायन्ते व्याधि-वेदनाः ।" * भार-रेप नकार-तकार-मकार सकारारिकपन भनि। मैतवमते भकार। । चतुर्थी वर्च: माय गुरुर्भवति ।

·छन्दःसारसंग्रहः ।
एकीयमते च, (ख)
"भर्तुराज्ञानुवर्तिनी, या स्ती स्यात् सा स्थिरा लक्ष्मीः ।
खप्रभुत्वाभिमानिनी, विपरीता परित्याज्या ॥"
अपि
च,
"मा निषाद प्रतिष्ठान्त्वमगमः शाश्वतीः समाः ।
यत् क्रौञ्च-मिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥" रामा० ।
"भवेत् स गुरु-तल्पी च, ब्रह्महा च स वै भवेत् ।
सुरापानं स कुर्य्याच्च, यो इन्याच्छरणागतम् ॥” महाभारतम् ।
"तत् साधुकृत-सन्धान, प्रतिसंहर सायकम् ।
आर्तवाणाय ते शस्त्रं, न प्रहर्गमनागसि ॥
यत्तिष्ठति वर्षेभ्यो, नृपाणां क्षयि तत् फलम् ।
तपःपड़भागमक्षय्यं, ददत्यारण्यका हि नः ॥" शकु०॥
"मृत्युर्जन्मवतां वीर, देहेन सह जायते ।
अद्य वादगताग्ते या, मृत्यु प्राणिनां ध्रुवः ॥" भागवतम् ।
"दिव्यं चूतरसं पोवा, न गवं याति कोकिलः ।
पीत्वा कईमपानीयं, भेको मकमकायते ॥" वररुचिः ।
“कचिट्ठष्टः कचित्तु टो, रुष्टस्तुष्टः क्षदि क्षणे ।
पव्यवस्थित-चित्तस्य, प्रसादोऽपि भयङ्करः ॥" घंटकर्परः ।
३।
पपन्नावलस्य,
"धीयमाणाग्रदशना, वक्र-निगमांस-नासामा ।
कन्यका पाक्यपपमा, भवी धून-मीभाग्यम् ॥", ह.।
४। विपुमावतम्य, (क) मंसवमी,
“मतवेन पयार्णवं, तोर्णो दगरयामशः।
रतःचयकरी पुनः, प्रतिमा मेन पाहुना ।"
A

·अनुबुदाहरणानि। ४१ तथा च मन्त्र व्राह्मण, १म प्रपाठक, "यदेतदृदयं तव, तदस्तु हृदयं मम । यदिदं हृदयं मम, तदम्त हृदयं तव ॥" ३ख०८। "अग्निटे हस्तमग्रहीत्, सविता हस्तमग्रहीत् । अर्यमा हस्तमग्रहीन्मित्रस्त्वमसि कर्मणा ॥" ६ ख० १५ ॥ (ख) भकारण, "इयं सखे चन्द्रमुखी, स्मित-ज्योत्सा च मानिनो। इन्दीवराक्षी हृदयं, दन्दहीति तथापि मे ॥ वटे पटे वैयवणश्चत्वरे,चत्वरे शिवः । पर्वते पर्वते रामः, सर्वत्र मधुसूदनः । देवः स जयति श्रीमान्, दण्डधारी महीपतिः । यस्य प्रसादामुवनं, शाखते पथि तिष्ठति ॥" “स सत्यवचनाद्राजा, धर्म पाशेन संयत. । विवासयामास सुतं, रामं दशरथ. प्रियम् ॥" "एतावदुन्ना स तदा, तूष्णीमासीमृगूत्तमः । अथ सूर्योऽददत्तम्मै, छवीपानहमाश वै॥" महाभारतम्। "यथा वशिष्ठाङ्गिरसाहपी प्राचेतसस्तथा । जनकानां रघुणाञ्च वंशयोरुभयोर्गुरुः " उत्तरचरितम् । "हतस्त्व पात्रसमितेः, खारुदः प्रमादवान् । पानशौण्डः श्रियं नेता, नात्यन्तीनलमुन्मनाः ॥" भटिकाम्यम् । "विराद एवं भवता, विराडा बहुधा च नः । निर्वय॑तरिः क्रियया, स: शुलयवसः सुतः ।" (ग) रेफेण, "लक्ष्मी पतिं लोकनायं, रथाद्धरमीवरम् । यन्जेवरं शाङ्गपाणिं, प्रणमामि वयीं तनुम् ॥ ह.। रामा० । माघः । ६

·,
Theimera:
Hererra ईदेवता ।
"दिलद।
rant,ददिल टोस्ट नहानाखन।
Maitमानतु।
श्री मानीदी, विनोद दिन।
"मानिमा कारवाय,
मोरिनन्।
माग TAIPIमटाटा मटकम् अग्निपुर,२०१३ ।
रामा.1
Fru:मायाय मिरर्ग, राप्रपी वाग्विदां वरम् ।
भान्ट परिपना, यानी किमुनिपुट यम् ।"
"minायत विष, मनुष्याणां मुबायहम् ।
पत्र प्राणालियो, यदि परिपठ्यते ।" म. भा० ।
"या पाया पागधागे,
या-गर्भनय
य दूरतः।
Team muः, मशि विधानपीति ॥" शकु०॥
"Harrया प्रगम, गीग-याग-फर्म मुने ।
गगामा-पान, यजमानः करोति हिं" बनाये ।
"ग-निदर्पण, भीमाक्रमणेन च ।
पीलियापिणी, पपास घ ममार घ" विष्णपु० ।
"nti भगवान मादादिमिः।

·अनुष्टुबुदाहरणानि। "सम्भाव्य वामतिभर-क्षमस्कन्वं स बान्धवः । सहायमधरधुरी, धर्मराजो विवक्षते " माधः । (ड) तकारण, "वन्दे देवं मोमेश्वरं, नटामुकुटमण्डितम् । खट्वागधरं चन्द्रमागिखामणि-विभूपितम् ॥ वन्दे कविं योभारविं, लोकसन्तमसच्छिदम् । दिवादीपा इवाभान्ति, यस्याग्रे कवयोऽपरे । लोकवत् प्रतिपत्तव्यो, लोकिकोऽर्थ: परीक्षकः। लोकव्यवहारं प्रति, सहशी बालपण्डितो" "अब्रह्मचारी ब्रह्मचायनातः सातको भवेत् । हेमी वा मुद्रिका धाऱ्या, शिवमन्त्रेण चातु "अग्निपु० ३२४॥३॥ (च) मकारण, "अयान्तरीने वागुच्चैरुवाचामानुपी किल । प्रासरस्यपत्यमस्यास्त्वं, सदृशं रुपवर्चसा " रामा० । "असंगयं मां विप्र, वत्सासे धन्विनां वर । अवगं विनयाधान, कार्यमद्य मया तव" "महाराजय देवो वा, यागं कर्तुमलं मुने। न सर्वसाध्यो यन्नोऽयं, बदनी बहुदक्षिणः।" ब्रह्मवैः । "किं वृदितो व्याप्रैः, किं सिंहन निपातितः । चिरायमाणे निष्क्रान्ते, तस्यासीदिति मानसम् ।” विष्णुपु० । "ब्राह्मणार्थव गावच, कुलमकं विधा कृतम् । एबाल सन्मास्मिादि इनित्य निति अस्मिार “इदं गुरुभ्यः पूर्वेभ्यो, नमोवाकं प्रशाम्प्रहे। विन्देम देवतां वाचममृतामात्मनः कलाम् ।" "अटाव्यमानोऽरवानी, ससीतः सहलक्ष्मणः । बलाडुभुक्षुणोशिम्य, जरे भीमन रक्षसा" भष्टिः । म.भा.। -

·छन्दःसारसंग्रहः।
"सखा गरीयान् शत्रुथ, कृत्रिमस्ती हि काय॑तः ।
स्थाताममिती मिले च, सहज-प्राहातावपि ॥" माधः ।
(छ) सकारण,
"जिते तु लमते लक्ष्मी, मृते चापि वराङ्गनाः ।
क्षणविध्वंसिनि काये का चिन्ता मरणे रख
"स्वागतं खानधिकारान्, प्रभावैरवलम्बा वः ।
युगपद्युग बाहुभ्यः, प्राप्तभ्यः प्राज्यविक्रमाः ॥"
कु. स.।
"तच हादशसाहस्रं, ब्रह्माण्डं तहिजेर्पयेत् ।
भारत पर्वसमासी,वस्त गन्ध-सगादिभिः ॥"अग्निपु०,२७१२॥
(ज) सदीयाथ,
"वचित्काले प्रसरता, कचिदापत्य विघ्नता।
शुनेव सारङ्गकुलं, त्वया भिन्न बियां कुलम् ॥” भारविः ।
“उत्तिष्ठमानस्सु परो, नोपेक्ष्यः पथमिच्छता।
समौ हि शिष्टेशनाती, वर्सान्तावामयः स च ।।
ततः सपनापनयस्मरणानुशयस्युरा ।
पोष्ठेन रामो रामौष्ठपिम्प चुम्बन-शुना ॥
ही हिडिम्बरिपुणा, राजि ईमासरे युधि ।
चिरस्य मित्रव्यसनी, सुदमो दमघोषजः।
'ककुमिकन्याववाससिलब्धाधिवासया ।
मुखामोदं मदिरया, तानयाधमुडमन्
यातव्यपार्णियाहादि मालायामधिकातिः ।
एकार्थतन्तप्रोसायो नायको नायकायते।"
माघः।

·अथ चतुर्योऽध्यायः । १। “प्रतिपादं चतुर्च्या पदचतुरुईम्" । पि० । "अनुष्टुमः पादादूई प्रतिपादं चतुरचरहदा यहत्तं निष्पद्यते, तत् पदचतुरुहं नाम। अव गुरुलघुविभागो नेयते।" २। “गावन्त आपोड़ा।" पि० । "गकारो हावन्ते चेहवतयतुर्णामपि पादानां, तत्पदचतुरुईमापीडनक भवति। अन्ते गुरुहयग्रहणादव नेपाल लघुत्वमभ्यनुज्ञातं सूत्रकारपति मन्यामहे ।" ह.। २। “वादी चेत् प्रत्वापोड़ः। प्रत्यापीड़ो गावादी च" पि.) "गकारी ही प्रादौ चद्भवतयां पादानां, तदा तत्पदचतुरुहुँ प्रत्या- पोडसंन्नं भवति। तस्यैव पदचतुरुई स्यान्ते आदी च यदि गकारी भवत- स्तदा प्रत्यापीड़ एव भवति । तदेवं हिप्रकार प्रत्यापोडो भवति। पवापि पूर्ववत् शेषाणां लधुबनव।" ४। “प्रयमस्य विपव्यांस मञ्जरी लवल्यमृतधाराः।" "भापोडग्रहणं निहत्तम् । तेनैव समं लपक्षराम्यनुजानञ्च । तदेव पदचतुरुहुँ प्रयमस्य पादस्य हितीयेन विपास मच्चरी, ढतीयेन विपर्यासे * इतरवाकर भरी बडिज्ञानापीटा।

·छन्दःसारसंग्रहः। लवली, चतुर्थेन विपर्यायामतधारा। केचिदापोड़ादिष्वपि पादविप-मे सति ममर्यादिनामानि इच्छन्ति ।" बस सतेनया वयंख्या लघु गुरु संशया व यंते । पादपचराणि सिमामामि मे १ पदमनुरूईम ८ १९ प्रथम २ मञ्जरी ८ श्रीन २ लवली थन विपर्याय G मुतधारा প্রফি। ५ पापीह द पन्ने १० १८पादी प्रत्यापोड़ गुरुच्यम् ४ चन्ते भादी च - (१) , . ६। अदोडतीदाहरणानि एकादिसग्ल्याकमेण बोध यानि । "तस्याः कटानविक्षेपैः, कम्मिततनुकुटिलरतिदीर्घः । तषकदष्ट इयेन्द्रियशून्य. क्षतचैतन्यः, पदचतुरुहन चलति पुरुषः पतति सहसैव" “जनयति महतौं प्रीतिं हृदये, कामिनां चूतमजरी। मिलदलिचक्रचञ्चपरिचुम्बितकेसरा, कोमल-मलयवात-परिनर्तित-तरुशिखरस्थिता ॥" (३) "विरहविधुर-हणकाङ्गना-कपोलीपमं, परिणतिधरं पीतपाण्डुच्छवि। लवलीफलं निदाधे, भवति जगति हिमकर-शीतलमतिखाटूणहरम् ॥" ह.। (8)-“परिवाञ्छसि कर्णरसायनं सततममृतधाराभिः, यदि हदि वा परमानन्दरसम् ।

·उगतान्दोमेदोलिः । चेतः शृणु धरणीधरवापीममतमयों, तनाबगुएभूषणम् ।" पूर्को योचतुष्टय गुरुनविभागौ नम्रते। “कुसुमित सहकार, हत हिम-महिम शचि गया । विकसित कमल-मरमि ममममयोम्मिन्, प्रवमसि पथिक हतक यदि भवति तब विपत्तिः।" (६, क) “चित्तं मम रमयति, कान्तं वनमिदमुपगिरिनदि । कूजन्मधुकर-कलरवकत जनधति, पुंम्कोकिल मुखरित-सुरभिकुममचिततरतति" ह । (६, ख) “कान्तावदनसरोज, हृद्यं धनसुरभि-मधु रमाव्यम् । पातु रहसि सततमभिलपति मनो मे, किचिन्मुकुलित-नयनमविरतमणितरमणीयम् ।" अय पञ्चमोऽध्यायः । १। “उद्गतामकतः स्जो स्त्री, मौ न्गौ, मौ ग्लोग, स्जी स्नौ ग्।" पि.। “यत्र प्रथमे पादे सकार-कार-सकार नकारैर्दशाक्षराणि भवन्ति; हितीये नकार-सकार-जकार-गकारर्दशैव, बतीये भकार-नकार जकार- .लकार-कारेकादशैव, चतुर्ये पादे सकार जकार सकार-जकार गकार- स्त्रयोदव, तहत्तमुहता नाम ।" परवाकरम "डियन मन्जला युवा" इन्कादशादर व दपादन पिसकतम् ।

·४८ छन्दःसारसंग्रहः। छन्दीमना "यचथ भगभया. म्युरपी" इति दयावर लक्षणमती भान्तमिद वक्तव्यम्, उन उहता हिसकारा इति। 'यद्ययं मनलमगा स्युरथी' इति पाठयहणे तु सामञ्जस्यम्भवेत् । २। "टतौयस्य सौरभकं नौ गौ। ललितं नी सौ।" H पि० । "उहतायास्तृतीये पादे तु विशेषः, रेफ-नकार-भकार-गकारैर्दशाक्षराणि यदा भवन्ति तदा सौरभक नाम, यदा नौ सौ भवतस्तदा ललितं नाम . हत्तम् ।" ह.। ३। उपस्थितप्रचुपितं पृथगाद्यं म्सी भी गौ, नौ चौ गु, नौ स्, नौ न् ज्यो। वईमानं नौ नौ सौ । शुद्ध- विराडपर्भ त्वः।" पि० । “यत्र प्रथमे पादे मकार-सकार-जकार-भकारा गकारी च भवतः, हितोये सकार-नकार-जकार-रेफा गकारथ, तीये नकारी सकारय, चतुर्थे वयो नकारा जकार-यकारी च, तदुपस्थितप्रचुपितं नाम वृत्तं भवति ।

·उहताच्छन्दोमेदोतिः । ४८ पार अपरापि। (च) उपस्थित- प्रचुपितस्य श्मे श्ये ३ये । ) (छ) वईमानस्य श्ये 4 (ज) शवपिरावृपभस्य श्ये H ५। वीवोदाहरपानि क-पु-ग-च-इ-न इवि वरंम्मेप दोड्यानि। (क) “प्रय तव तनयेन, सदसि विहितम्मधुहिपः । मानमसहत न चेदिपतिः, परद्धिमत्सरि मनो हि मानिनाम् ।" माघः। "मृगलोचना शशिमुखी च, रुचिरदशना नितम्बिनी। इंसललितगमना ललना, परिणीयते यदि भवेनुलोहता।" "विनिवारितोऽपि नयनेन, तदपि किमिहागती भवान् । एतदेव तव सौरभक, यदुदीरितार्थमपि नावबुध्यते ।" ह.। (ग) “सततं प्रियंवदमनून-ममलहृदयं गुणोत्तरम् । सुललितमतिकमनीयतन, पुरुष त्वजन्ति न तु नातु योषितः । १० । (च) “रामाकामकरेणुका मृगायतनवा, हृदयं हरति पयोधरावनम्रा । इयमतिशयसुभगा, बहुविध निधुवनकुगला ललितानी ।" ह.। (छ) “विम्बोष्ठी कठिनोवतस्तनावनताङ्गी, हरिणीशिशुनयना नितम्बगुर्ची। मटकलकरिगमना परिणतशशिवदमा, जनयति मम मनसि मुदं मदिराक्षी " (ज) “कन्येयं कनकोज्वला मनोहरदीमिः, शशिनिम्मलवदना विशालनेवा। पीनोरुनितम्बशालिनी, सुखयति हृदयमतिशयं तरुणानाम् ॥” इ० ।

·पठोऽध्यायः ।
अचाईसमहत्तम्।
.
--
ग.॥
१। “अयुजोर्यदि सो जगौ युजोः, सभरा ली यदि सुन्दरी तदा ।"ग० ।
"विषमे ससजा गुरुः समे, सभरालोऽथ गुरुवियोगिनी" इति मल्लिनाथः ।
२। “वेगवती सौ स्गी, भौ भगौ ग्।"
पि० ।
"विषमे प्रथमाक्षरहीनं, दोधक वेगवती स्यात् ।"
"सयुगात् सगुरू विषमे चेद्भाविह वेगवती युजि भादौ। के।
३। “भद्रविराट् जो गौ, सौ ज्गौ ग्।" पि० ।
"ओजे तपरी जरौ गुरुश्चेन्-म्सी गौ ग्भट्रविराभवेदनोजे ।” के० ।
"भोपच्छन्दसकान्तःपातित्वेऽपि विशेषसंज्ञार्थमईसमाधिकारे पाठः।" ह० ।
४। “केतुमती स्जी स्गो, भौ गौ ग्" पि० ।
"असमें सजी सगुरुयुक्तौ, केतुमती समे भरनगाहः।"
५। “उपचिवक सौ नौ ग्, भी गौ ग् ।"
"विषमे यदि सो सलगा दले, भी युजि माहुरुकावपचिवम् ।" के ।
६। “आख्यानिकी तो गौ ग, उती गो ग्।" पि० ।
"पास्यानिकी वार्ताहारिकोयते।" ह ।
(क) “पाख्यानको सा मकटी-कतार्थे, यदीन्द्रवजाघरणः पुरस्तात् ।
उपेन्द्रयचाचरणास्तयोऽन्ये, मनीपिणोक्ता विपरीतपूर्वा ॥"
(ख) “पाख्यानकी तो जगुरू ग भोजे, जतायनोजे जगुरू गुरुयेन् ।
लसी लगी गो विषमे समे चेन, नी गौ ग एपा विपरीतपूर्वा ।" ० ।
के०।
पि० ।
,
शु.॥

·अईसमहत्तभेदाः।
७) “विपरीताख्यानिकी स्तौ गौ ग, तो गौ ग् ।”
पि० ।
८। “द्रुतमध्या भी गौ ग, जौ ज्यो।" पि० ।
"भनयमोजगत गुरुणी चेद, युजि च नजी ज्ययुती द्रुतमध्या।" के ।
उपचिवान्तर्गनेयमयुक्पादौ पुनस्त्रिष्टुभी दीपक लक्षणभानो, युमादी नगन्यास्तामरसलक्षणमाजी च।
६। “हरिणमुता सौ स्लो ग, भी मौ।" पि० ।
"मो सली गय नो भो भी भवेद हरिणवल्लभा।" इत्यग्निपुराये।
"मयुगात्सलघू विपर्म गुरुयुजि नभी भरको हरिणमुता।” के।
"प्रयमाक्षरमाद्यवतीययोर्दुतविलम्बितकस्य हि पादयोः ।
यदि नास्ति तदा कमलेक्षणी, भवति सुन्दरि सा इरिगलुता ।"
१०। “अपरवक्त्वं नौ लौ गु, जौ जौ।" पि० ।
"अयुजि ननरला गुरुः समे, जमपरवक्तमिदं ततो जरौ।" की।
"अस्य वैतालीयान्तर्गतत्वेऽपि विशेषसंन्नार्थमिहोपन्यासः ।" ह ।
११ । “विपमे ससजा यदा गुरू चेमभरा येन तु मालभारिणीयम्।"
परि।
१। “अयुजि ननभमाः समऽपि तु, नयुगरयुगतन्तदा कौमुही।"
परि०॥
१३। "पुष्पिताग्रा नौ यौँ, लौ जौ ग्।" पि० ।
"अयुजि नगरेफतो यकारी, युजि च नजी जरगाय पुष्मितापा।"
दो।
* आख्यानिका पुनः इन्दवोपेन्दवोपनाविप्रकरणे नामान्तरेण वैदिक्या: । परन्तु पायानिकी
पिङ्गलस्य केदारमभ्य च ठ इति पतुभिः पादै, श्रुतबोधस्य दुध उत्येते. । विपरीताख्यानिकी
पिछल-केदारमयोः उनि पादचतु टये , पदवीपख न उरत्यः ।

·५२ छन्दःसारसंग्रहः । "इयमप्योपच्छन्दसकान्तर्गता।" ह.। १४ । “यवमती नौं जौ, जो जौ ग।" पि० । “यवान्विता यवमतीत्यर्थः ।" १५। “स्यादयुग्मके रजौ रयो समें चेत्, जरौ जरौ गुरुयवात्परामतीयम् । के० । १६ । “यदि विपमे भवतो नजी जरौं, सजयाः समे जगुरू मञ्जुसौरभम् ।" परिः । . 161 एतानानां सन्दर्यपरमवी हे चैतालीयान्तर्गने, भद्रविराणालभारिधोपुचितामा श्रीपच्छन्द- सकान्तर्गता, वेगवती पापातलिकानगता चैति । १८ भदाईसमवलक्षणानि रेखाभि. प्रदयम् । * अयुजि अन्यलधुः पिङ्गलस्य, अन्त्यगुरु: केदारमस्य इत्येव भेदी दृश्यते । व नारायणभट्टरात पाठोऽवलम्बित.। यौमता तारानाधतर्कवाचस्पतिना रामतारणशिरोमणिना च धृतः पाठः 'समे तु भगुरुः' इत्यधिकाक्षरदोषेण अपेक्षितः ।

·अडसमहत्तमदाः। ५३ रापि। वृत्तनामानि। १। सुन्दरी। ९. २१ वेगवती यु. ३। भद्रविराट ४। केतुमती । . ___ ५। उपचिवकम् ( है। पास्यानिकी (पि०) ७। विपरीताख्यानिकी (पि.) ८। द्रुतमध्या ६. ८। हरिपमुता १०। मपरवतम् ११ । मालभारिपो यु. १२ । कौमुदी ए. १३ । पुष्पिताना यु- १४ । यवमती (पि.) ९. १५ । यवमती (के.) यु १६ । मनुमौरभम्।

·५४ छन्दःसारसंग्रहः । १८। अईसमवत्तानामुदाहरणानि । (१) सुन्दाः, "किमिवाखिल-लोक-कीर्तितं, कथयत्यामगुणं बुधो जनः । वदितास्ति न यस्य कयन, खगुणं तेन वदव्यसी स्वयम् ॥" माघे १६॥३१॥ (२) वेगवत्याः, "तव पुन्न-नराधिप सेना, वेगवतों सहते समरेषु । मलयोम्मिमिवाभिमुखी ता, कः सकलक्षितिभृत्रिवधु ॥" (३) भद्रविराजः, "यत्पादतले चकास्ति चक्र, हस्ते वा कुलिशं सरोरुहं वा। राजा जगदेकचक्रवर्ती, स्याच्छं भद्रविराट् समथुतेऽसौ ॥" (४) केतुमत्याः, "हसभूरिभूमिपतिचिन्हां, युद्धसहसलब्धजयलक्ष्मीम् । सहते न कोऽपि वसुधायां, कोतुमती नरेन्द्र तव सेनाम् ॥" (५) उपचिलकस्य, "उपचित्रकमत्र विराजते, चूतवनं कुसुमैविकसभिः । परपुष्टविघुष्टमनोहरं, मन्मथकेलिनिकेतनमेतत् ॥" (६) पाख्यानिक्याः (पि०), कुमारसम्भवे, माधेच, इ "वर्णप्रकर्षे सति कर्णिकारं, दुनोति निर्गन्धतया स्म चेतः । ६ प्रायेण सामग्राविधी गुणानां, पराअखी विश्वसृजः प्रहत्तिः ॥' ई "यामूढ़वानूदवराहमूर्तिः, मुहर्तमादो पुरुषः पुराणः । र सैनोधते साम्प्रतमक्षतैव, क्षतारिणा सम्यगसौ पुनर्भूः ॥" (क) तथा कुमारसम्भवे आख्यानश्याः, शु० । र “एकव सत्यामपि पुत्रपडतो, चिरेण दृष्टय मृतोस्थितेव । उ उपोढ़पाणिग्रहणेति पिवोः, उमा विशेषोसित बभूय + -

·,
असमबत्तानामुदाहरणानि ।
विपरीताख्यानक्याय (२०), कुमारसम्भवे, ७२३॥
उ "अयाङ्गलीम्या 'हरितालमाई, मानल्यमादाय मनःशिलाञ्च । ए
इ कर्णावसत्तामलदन्तपत्रं, माता तदीयं मुखमुन्नमय्य ॥"
(७) विपरीताख्यानिक्याः (पि०), कुमारसम्भवे, ६४।
उ “तमेकदृश्यं नयनैः पिबत्यो, नार्यो न जग्मुर्विषयान्तराणि ।
उ तथाहि शेपेन्द्रियत्तिरासां, सर्वात्मना चक्षुरिव प्रविष्टा ।"
(८) द्रुतमध्यायाः,
"यद्यपि शीघ्रगति-मृदुगामी, बहुधनवानपि दुःखमुपैति ।
नातिशयखरिता न च मुद्दो, नृपतिगति: कथिता द्रुतमध्या "ह० ।
(e) हरिणमुतायाः,
"तव पुञ्ज नराधिप विहिपा, भयविवर्जितकेतुलघीयसाम् ।
रणभूमिपरामुखवर्मना, भवति शीघ्रगतिईरिणानुता ॥"
(१०) अपरवनस्य,
"मम भुजबल-वेग-वेगितः, पततु परोऽस्य महान् महोरसि ।
व्यपनयत तनोच जीवितं, पतत ततय महीं विधूर्णितः " रामा० ।
(११) मालभारियाः,
“वसने परिधूसरे वसाना, नियमक्षाममुखी तेकवेणिः ।
प्रतिनिष्करणस्य शद्धशीला, मम दो विरहवतं विभर्ति n"
(१३) पुप्पिताग्रायाः,
"इति मतिरुपकल्पिता विटप्पा, भगवति सात्वत पुनवे विभूनि ।
खसुखमुपगते क्वचिदिहतं, प्रततिमुपेयुपि यद्भवप्रवाह भाग० १।६।१२।
(१४) यवमत्याः (पि.),
"पद्मकन्तु कोमले करे विभाति, प्रशंस्य मत्स्यलान्छनं पदे च यस्याः ।
सा यवान्विता भवेदनाधिका च, समस्त-बन्धुपूजिता प्रिया च पत्युः ॥ १०
.
थकु.।

·अथ सप्तमोऽध्यायः। -00 १। “शिक्षकोनविंशदेकविंशदन्ते ग।" पि.। “यस्य प्रथमे पादे एकोनत्रिंशदक्षराणि द्वितीये चैकविंशत्, योरपि पादयोरन्ते प्रत्येक गुरुः, तहत्तं शिखा नाम। प्राधिकाराधितीयमप्य तादृशमेव । अन्ते गिति नियमार्थमेतत् । अन्ते एव गुरुनान्यत्र । तेनायुक्पादेष्टाविंशतिरचराणि सन्यन्ते गुरुरेकः । युक्पादे विंश- लघवोऽन्ते गुरुय। "शिखिगुणित-दशलघुरचितमपगत-लघु-युगलमपरमिदमखिलम् । सगुरुशकलयुगलकमपि सुपरिघटित-ललितपदवितति भवति शिखा ।" के। २। “खञ्जा महत्वयुजीति ।" पि० । "एकत्रिंशदक्षरी विषमः पादः कर्त्तव्यः, एकोनविंशदक्षरच समः पादः।" "विनिमयविनिहितमकलयुगलकलितपदवितति विरचितगुणनिचया । अतिसुखादियमपि जगति जिजशिर उपगतवति सति भवति खजा।" के। मन शरःउपगतर्वात सति खजा खम्चा नाम च्छन्दः। ३। म२ मिखा खीरवाकरस्य सममानायपितीयाध्यायान्तगत। परना पयोधयी. मावा न समसारकाः । पिप्लेम प स्वपये शिखा नाम है छन्दसौ घ्यारयाते, एकमईसममनखमपरच माला- सन्दीऽन्तर्गत पूर्वमेव (ठे व्याख्यात, माकतान्ये शिवाखमयोऽन्ये भेदा व्याख्यातास्ते नाव ग्रहीताः । पनयोगपत्यारिवारीकास्यममारताउमीयते ।

·ममहत्तम् है। चव मिदायीनघुगुरुममा मइतन दम्बत् । अयुरुपाद युद्धपाद पक्षराणि पनि गुरुननि गुरु शिखाया २८ खन्नाया . १ २८ १ - उदाहरण शिखाया "अभिमत-वकुल कुसुम धनपरिमल मिलदलि मुखरित हरिति मधी, महचर मन्नयपवन रय तरलित सरमिजरजसि शुचितरणिवितते । विकसित विविधकुसुमसुलभसुरभिगरमदन निहित सकलजने, वलयति मम हृदयमविरतमिह सतनु तव विरह दहन विषमशिखा ". उदाहरण खुवाया "अपगतधन विगददगदिगि हतजनहगि परिणतकणकपिनकलमे, प्रविकसितममकुसुमभवपरिमल सुरभितमति भरदि समये । शुचिगिमहमि विहतमरमिरहि मुदित मधुलिहि विमलितधरपितले। किमपरमिह कमनमुखि सुखमनुभवति मम हृदयकमलमधुना " - अष्टमोऽध्यायः। -- . पय समहत्तम्। १। "ग्लिति समानी। २। खिति प्रमाणी। ३। वितानमन्चत् ." पि० । "गकार-नकाराभ्यां यहत्त ममाप्येत सत् भमानी सकार- गकाराभ्यां यह समाप्येत तत् 'प्रमाणो' नाम, नारायमित्यपरे। 'पाम्या नाम।

·पपिच, ५८ छन्दःसारसंग्रहः । समानी-प्रमाणीभ्याम् 'अन्यत्' अष्टाधरपादं छन्दो 'वितान' नाम। किञ्च वितानमन्यदिति बुवन् सूत्रकारी वितानस्यानेकप्रकारतां दर्शयति, अन्यथा वितानं भौ गौ इत्येव विदध्यात्।" इ० । १। एभिस्त्रिभि स्वैः समानो प्रमाणो वितानानोति वौणि साधारण नामान्येवी कानि। नत्वइष्टुभी विशेषकामि। पन्यथा पिलाधार्यस्य मारुतग्रन्यगताटावरमछि कति विशेषसंचाई तुको भवेत, मूवग्रन्यगत 'चिवपदा भी गो' इति सूत्रनामावश्यक स्यात् । वनतस्तु 'विधानमन्य'दिन्यनेन मूवेष कम्यापि विशेषस लघर्ष मोना, समानी प्रमाणी लक्षणयोरभावविशिष्टमतिव्यापकं नामैव निर्दिष्टम् । २१ पद इलायुध इक्षित समानी प्रमाणी वितानानामुदाहरणानि चौड्डियन्ते । (क) समान्याः, “वासवोऽपि विक्रमेण यत्समानतां न याति । तस्य वल्लभेश्वरस्य केन तुल्यता क्रियेत ॥ ॐ नमो जनाईनाय पापसवमोचनाय । दुष्ट-दैत्य-मईनाय पुण्डरीकलोचनाय ॥" (ख) प्रमाण्याः, “सरोजयोनिरम्बरे रसातले तथायुतः । तव प्रमाणमीक्षितुं क्षमौ न तो बभूवतुः ॥" (ग) वितानस्य, "कृष्णां त्यज धर्म भज पापे हृदयं मा कुरु । दृष्टा यदि लक्ष्मीस्तव शिष्टाननिशं संयय ॥ हृदयं यस्य विशालं गगनाभोगसमानम् । लभतेऽसौ मणिचित्रं नृपतिर्मूनि वितानम् ॥ कशाल-मालभारिणं कन्दप-दर्प-हारिणम् । संमारबन्धमोचनं वन्दामहे त्रिलोचनम् ॥ तस्याः स्मरामि सुन्दरं चन्द्रीपमानमाननम् । कन्दर्प-चाप-भर-भू-विभमोपशोभितम् ॥ पन्यदती हि वितानं खेतपटेन यदुक्तम् । चित्रपदापि च भी गी तेन गतार्थमिवैतत् ॥” इति पीपहले बन्द.सारसय सभेदी नाम दितीयोऽम. । हितीयञ्च, अन्यच, पपि च,

·टतीयोऽशः
प्रथमोऽध्यायः ।
प्रा.।
अथ समहत्तभेदाः।
"प्रारभ्य कालरात्पादादेवकातरवहितः ।
पादरुयादिनं स्थाच्छन्दः 'पडूविंगतिं गतम्।" के०, ग. 10
१। उक्यायां श्रीः । तलक्षण “सोसाजंगो।” मा “ग्योः "के ।
साईतिकम् (-) उदाहरणच "श्रीस्ते सास्ताम् ।" ग० ।
२। अत्युक्यायाम्,
कामः स्ती वा-तलक्षणम्, "दोहा पोहा, कामो रामो।"
प्रा० । “गो स्त्री।" के०। मां (--)। यया-
"तुम मुझे सुम्भ देन ।"
मधु---"नहु जुत्र। मटु धुप" प्रा० । सां (~)
३। महो-"लगी जही। मही कही।" मा० । सां (--)1
सार:-"मारु एहु । गो वि रेह " प्रा०। मां (--)।
३। मध्यायाम्,
१। ताली नारी या-तपक्षणं "तालीए नापोए। गोकमा
तीवडा" प्रा० । “मो नारी। के। मां---
यथा "गोपानां नारीभिः । मिटोऽव्यात् कृणो यः" ग० ।
३। प्रिया मृगी वा--"ह पिए लेकिाए । पकरे तिधिमा।
"रो मृगी।" के० । मां (-~-)।
* पिशनापा मगरमारिनर र एपिसारात मोठम् । दान
नाम

·४ । मा. । छन्दःसारसंग्रहः । यथा “सा मृगीलोचना। राधिका श्रीपतेः ॥" ग.॥ ३। गशी-"ससी सो ज णीयो। फणिन्द भणीओ ॥" प्रा० । सां (. -)। रमण:--"सगणो रमणो । महिओ कहिओ ॥" सां (~~-)। पञ्चाल:-"सकार जं दिह। पनाल उकि" प्रा. । सां (- -~)। ६। मृगेन्द्र:-"परेन्द ठबेहु । मइन्द करेहु ॥"मा. 1 सां(~-~)। मन्दर:-“भो जहि सो सहि । मन्दर सुन्दर ।” मा० । खां (- कामलः "कमल पभण । समुहि एगण ॥" मा.। सौ(~~~)। ४। प्रतिष्ठायाम, १। तोर्णा कन्या वा--"चारी हारा, अठ्ठा काला। विणे कसा, जाणे तिहा" मा.। "मी चेकन्या।" के० । सां (----)। यथा "भावकन्या, मैका धन्या । यस्याः कूले, कणोऽखेलत् ।" ग. । २१ मती-“नगि भती।" ग० । मां (~ .)। यथा "मुररिपो, सब पदम्। नमति सा, ननु मती" ३ । घारि,“पण चारि,मुग्धि पारि। विपि हारि, दोस मारि॥"प्रा० । मया च हरयापल्या " विधाय, नं निधाय । धारि नाम, वृत्तमहि॥" मा (-~-)। ३ । नगानी--"पपोहरी, गुप्तरो। णगाणिपा,मजाणिपा"प्रा० । . 'ट ५। रामनिहायाम, ईमः पद हिरमरपड शिवा-मनचनम्, "पिंगल दिही, भर गिी। फण दुदिली, हम मुणिनी।" मा० । "गी गिति ·" ग। पहचरममइत्तभेदाः। पड़क्तिः।" के । “पाद्यचतुर्थ, पञ्चमकं चेत् । यव गुरु:, स्यारतावर- पतिः।" शु०। मां (-- -)। २. प्रिया-"मन्नाः प्रिया." सां (~ ३। मम्मोहा --"मंमीहारुअ, दिहो मीभूप्रम् । वे कमा हारी, भूपन्ता मारो।"प्रा० । मां (-----)। ४। हारीत:-"आई हि अन्ते, हार सजुत्ते । मनोक गन्धो, हारीभ बन्यो " प्रा० । मां (--~-- ५। यमकम् -"सुपिन भण, मरम मण। मरह गण, जमक गुण "प्रा० । मां (~~~~~ अघ द्वितीयोऽध्यायः । (क) “गायवे छन्दसि ।" १। "तनुमध्या यो।" पि.। "पव पादान्ले विगेर्पण वियामः कर्तव्य इत्याम्रायः ।" "त्यो दित्तनुमध्या।" के। २। चतुर्वमा गशियदना था-"ठर चठवमा, फणि वर भामा। दिपयर कम्मो, फुन्नरमयग्नो।" प्रा०। “गगिवदमा न्यो।" के। "मगुरुचतम्कं भवति गुरु दी। धनकुचयुग्मे गिवदनासी।" । ३। गैपा विद्युमेपा.याणी वा-"धाराहा मत्ता जं, कमा तोपा होतं । रा कसा पंधी, मेमारूपा इन्दो।" प्रा० । “विद्युमेमा मो मः।" के । "मवें पदोघी, यापीति पोला मा।" इति दण्डिटीका। ४। वसुमती-"मो पेद वसुमती। के।

·छन्दःसारसंग्रहः ।
५। शलनारी सोमराजी वा -- "छावणबडा, भुङ्गापग्रहा।
पत्रा पाचारी, कही सक्खणारी ॥" प्रा० । "हिया सोमराजी।" ग.
६. "पित्र डिण धुश्र, सगणण जुधे। छावणयो, कलक ठो ।
७। अक्खरा जेछा, सा विजोहा पत्रा। मत्त पंचा दुणा, विणि जोहा गणा ॥
८। कामावारण, अहेण पारण । मत्ता दहा सुद्ध, मन्याण सो बुद्ध ।
। धनं मरवीत्र, मणीगुण तो रई लहु अन्त, स मालइ कन्त ॥
१०। दिअवर कित्र, भणदू सुपिन। दमणय गुण, फणिव भण" मा ।
११। पवैषां छन्दसी लवगुरुकमी रेखाभिर्दयते ।
वीना लघुगुरुकम
उत्तनामानि मायद्याम्
तनुमध्या
२। शशिवदना
३। विद्युल्लेखा
४। वसुमती
५। सोमराजी
६। डीनम्
७। दियोधा
मन्थानः
मालती
१०।
दमनकम्
(ख) उणिहि।
१। “कुमारललिता सौ ग।" पि० ।
"विभियभिप यत्युपदेशं वर्षयन्ति । प्रब कोचिद दाभ्यां पञ्चभिय
यतिमिच्छन्ति ।" ४.। “कुमारनलिसा जम्गाः ।" के. ।

·२।
४।
.
सप्ताक्षरसमवृत्तभेदाः।
मदलेखा-"म्सी गः स्यान्मदलेखा।" के० ।
"तुयं पञ्चमकं चेद्यत्र स्यालघु बाले ।
विहनिर्मूगनेत्रे प्रोक्ता सा मदलेखा ।" ग्रु.॥
मधुमती-“ननगि मधुमती।” के ।
हंसमाला--"सरगैहंसमाला।" के।
समानी-"चारि हार किन्जही, तिणि गन्ध दिनही।
सत्त अक्खरा ठिा, सा ममाणिमा पिआ॥
६ । भणउ सुवासउ, लहु मुविसेमा। रइचउ मत्तह, भगणहि अन्तह ॥
७। चरणगण विप्प, पढ़म लइ थप्प । जगण तस अन्त, भण्ड करहच्च ॥
सत्ता दीहा जाणेही, कमा ती गो माणेही।
चाउद्दाहा मलाणा, मीसोरुयो छन्दाणा ॥" प्रा.
अवैषी वन्दमा नपगुमनमो रेखाभिदंबते।
वांना लवगुगक्रम.
লালালি ঘিড়ি
१। कुमारललिता
२। मदलेखा
३। मधुमती
४। हंसमाला
५। समानी
सुवासः
| कारइञ्चम्
८। शीर्परुपम्
* एसियातिक-समितिथपुस्तकेय पाठ। मम्कत विद्यालयम्यपुस्तके तु 'मरमा' इति।'

·१४
छन्दःसारसंग्रहः ।
(ग) अनुश्रुभि ।
१। “माणवकाक्रीडितकं स्ती लगी।" पि० ।
"अत्र चतुर्भिचतुर्भिश्च यतिरित्याम्नायः ।"
“आदिगतन्तुर्यगतं पञ्चभकञ्चान्त्यगतम् ।
स्याहरु चेत् सङ्कथितं माणवकाक्रोमिदम् ॥" शु०।
२। “चिवपदा भी गौ।" पि. 1
"भौ गिति चित्रपदा ग; ।" के० । "अत्र पादान्ते यतिः ।" ह ।
३। “विद्युन्माला मौ गौ।" पि० ।
"सर्वे वर्णा दीर्घा यस्या विथामः स्याद्देदैर्वेदैः ।
विदहन्दैवीणावाणि व्याख्याता मा विद्युन्माला ॥"
"पत्र चतुर्भियतुर्भिय यतिरित्याम्नायः ।" इ. ।
४। "हंसरतं नौ गौ।" पि० ।
"म्नी गौ हंसरुतमेतत् ।" के ।
५ । समानिका मभिका वा-"हारगन्धबन्धवेण, दि पट्ट अक्सरेण ।
धारहाइ मत्त जाण, मल्लिया सछन्द माण ॥" मा. 45
"जी समानिका गली च।" के । “ग्लो रजी समानिका तु ।" ग.
। प्रमाणिका नगखरूपिणी वा-
"लह गुरू पिरन्तरा, पमाणि अ अक्खरा।
पपाणि दूण किज्जए, पराध सो भणिज्जए ॥” प्रा० ।
"प्रमाणिका जरी नगी।" के ।
"दितुर्यषष्ठमष्टमं गुरु प्रयोजितं यदा।
सदा निवेदयसि तां बुधा नगम्वरुपिणीम् ॥"
रामनारपरिमारमा ममानियामा पहिरे। प्रामादिकमिदम् ।

·a
अष्टाक्षरसमहत्तभेदाः ।
७। वितानम्-“वितानमाभ्यां यदन्यत् ।” के.
८। गजगति: ""नभन्नगा गजगति.' इति कस्यापि ।” ग. ।
८। नाराचिका-"नाराचिका तरी नगौ।" ग० ।
१० । तुङ्गः-"तरनणयणि तुंगो, पढ़म गए सुरंगो।
पण जुअल दद्दो, गुरु जुअल पसिहो।"
मा..
११ । कमल:--"पढ़म गण विप्पो, विहु तह गरेंदो।
गुरु सहि एतिणा, कमल इम भन्तिणा” मा० ।
१२ वैषां छन्दमा लगकमी रेखामिदग्ने ।
ववाना घुगुरक्रन
इतनामानि अनुष्टुभि
२
१ । माणवकाक्रीडितकम्
२। चित्रपटा
३ । विद्युन्माला
४ । हसरतम्
५। समानिका
६ 1 प्रमाणिका
७। वितानम् बहुरूप ५८प्रदाशित
८) गजगतिः
८. नाराचिका
११। कमल:
* भूमि समतारपगिरीमरिना afreenaTV
मरताम्बामवीपपद्यत । तस्विम्। दिदै मारक
देहात। रचायुधम पुन मटका
.

·६६
छन्दःसारसंग्रहः ।
(घ) बहत्याम् ।
१। “भुजगशिशुपता नौ म्।” पि० ।
"भुजगशिशमृता नी मः।" के० । “सप्तभिर्दाभ्याश्च यतिरित्याम्नायः । ६० ।
२। “हलमुखौ नौ स्।" पि० ।
"राबसाविह इलमुखी।" के० । “त्रिभिः पभिद्य यतिरित्याम्नायः । ६० ।
३। मणिमध्यम्-"स्यान्मणिमध्यं चेङ्गमसाः ।" ग.।
"चम्पकमाला यत्र भवेदन्त्यविहीना प्रेमनिधे ।
छन्दसि दक्षा ये कवयस्तन्मणिमध्यन्ते ब्रुवते ॥" ध्रु.॥
४। भद्रिका-भद्रिका भवति रो नरौ।" के।
भुजङ्गसङ्गता-“मजरैर्भुजङ्गसङ्गता।" ग.।
कमला -"सुपित्र गण रमणिश्रा, दिअ गण जुत्र अणिग्रा ।
गुरु चरित्र पइ पओ, दह कलम कमलओ ॥” मा ।
"दिगुण नगण सहितः सगण इह हि विहितः ।
फणिपतिमतिविमला चितिप भवति कमला ॥” इति इत्तरनावल्याम् ।
७ 1 रूपमाली-“णाा राधा जंप साराए, चारी का अंसे हाराए।
महाहारो मत्ता पापाए, रूअामाली छंदो जंपूसे ॥" प्रा० ।
८। महालक्ष्मी:--"दिह जोहागणा तिमिश्रा, णापराएण जा विपिना।
मासअण पायष्ठि, जाण मुद्धे महालच्छि॥"
८। सारद्भिका-"दिभवर कणो सअणं, पत्रपत्र मत्ता गणणं ।
सर मणि मत्ता लहि, सहि सरगिका कहि ॥ प्रा० ।
१.१ पवित्रा-"कुन्तीपुत्ता जुम लहि, तीए विष्णो धुप कहि ।
पन्ते हारी जर जणि, पारत्ता रूपठ कहि ॥"
मा० ।
प्रा.।
.
पना, पुनासा दीपानिपपाउभेवा यने ।

·दशाक्षरममहत्तमेदाः।
११। विम्बः-"रा फणि विंव एमी, गुरु जुअल मब्ब सेसी।
सिरसि दिन मम रात्री, गुणह गुणिए महाभो।" प्रा.॥
१२। तोमरम्-"जम पार इस विपाए, तनु वे पीहर जाण ।
पभर पाणरेंद, इम जाण तोमर छंद"
मा.।
१५। पवैषी इन्दमा सगुपक्रमी रेवाभियंते।
बयांना महापाम.
इचनामानिराम्
१। भुजगशिरता
२। इलमुखी
३ । मणिमध्यम्
४ । भद्रिका
५। भुजमदता
। कमला
७१ रूपमानो
८। महालक्ष्मीः
८ मारद्रिका
१०। पविता
११। विखः
१२ । सोमरम्
(ड) पडलो।
१। “शुद्धविराणम्सी गो।" पि.।
"पद पादान्ते यतिः। सो गो शापिराड़िदं मतम् ।" 2.।

·A पि० । छन्दःसारमंग्रहः । २ "पणवो मौ रगी।" पि० । "नों युगो चेति पणवनामेदम् ।" की। "अत्र च पञ्चभिः पञ्चभि- यतिरित्याम्नायः।" "कावती मी संगी।" पि । “पादान्त यतिः ।" ६० । "तन्वि गुरुः स्यादायचतुर्थ, पञ्चमपष्ठञ्चान्यम्पान्त्यम् । इन्द्रियवाणैयंत्र विरामः, सा कथनोया चम्पकमाला।" गु.॥ "मौ सगयुती रक्मवतीयम् ।" की। ४। “मयूरसारिणी नौ गौ।" "जौ रगौ मयूरसारिणी स्यात् ।” के० । “अन पादान्ते यतिः ।” १० । ५। "मत्ता भी स्पी।" पि० । “ज्ञेया मत्ता मभसगयुक्ता। के। "चतुर्भिः पडू भिश्च यतिरित्याम्नाय " ६। “उपस्थिता त्जी ज्गौ।" पि.। "तो जो गुरुणेयमुपस्थिता।" के। "अव हाभ्यामष्टाभित्र यतिरित्याम्नायः ।" ७। मनोरमा--"नरजगर्भवेन्मनोरमा।" ८। इंसी-" या हंसी मभनगयुता" परिः। "मन्दाक्रान्तान्ययतिरहिता, मालङ्कार यदि भवति या। सा विनिर्धयमभिहिता, जेया इंसो कामलवदने ।" शु० । ८। दीपकमाला-"दीपकमाला मी मता जगी।" परिः । १०। त्वरितगतिरमतगति-"त्वरितगतिश्च नजनगैः।" ग०। “दिपवर हार पलिया, पुणवि तहवि अकहिया। घस लहु वे गुरु महिया, अमिअगई धुन कहिया ॥" ११। संयुमा-"जसु भाइ हत्य विपारिणी, तसुचे पीहर जाणियो। गुरुपत पिंगस पियो, सविमंद संयुत्त थप्पिो" के। प्रा० । मा० ।

·एकादगाक्षरसमहत्तभेटाः ।
१२। सारवती-"दोह लहजुत्र दोह नइ, सारवई धुप छंद कह।
अंत पपीहर थप धया, चोदइ मत्त विश्रामकथा" प्रा.॥
१३ । सुपमा-“कम्मो पढ़मो हत्यो जुअन्नो, कम्मो तिअली इत्यो पन्लो।
मोना कनया छका वनया, एमा सुममा दिहा मुसमा " मा० ।
१४। का इन्दमा हारमो रेखाभिरंग्यते।
बयांना मारमा
मामानि पड्को
१२.३६
३1111001
STH
LI
LU
१। शुद्धविराट
२. पावः
३ । रुक्मवती चम्पकमाला वा
४ । मयूरमारिणी
५। मत्ता
है। उपस्थिता
७। मनोरमा
८। हमी
८। दीपकमाला
११। त्वरितगतिरमृतगतिवा
११ । मंयुक्ता
१२। सारवती
१३। भुपमा
(च) विटुमि।
१। “इन्द्रवचा तो न्गी ग्" पि.।
“पादान्ते यतिः ।
“यस्यास्त्रिपट सम्ममक्षरं स्यात्, इम् मुन नवमञ्च तहत् ।

·२० छन्दःसारसंग्रहः। गत्या विलज्जीकृतहंसकान्ते, तामिन्द्रवजां ब्रुवते कवीन्द्राः ॥" शु.। २। “उपेन्द्रवचा उती गौ ग्।" पि० । "अन पादान्ते यतिः ।" “यदीन्द्रवजाचरणेषु पूर्वे, भवन्ति वर्ण लघवः सुवणें । अमन्दमाद्यन्मदने तदानी-मुपेन्द्रवज्चा कथिता कवीन्द्रः ॥" शु.] ३। “आद्यन्तावुपजातयः । अवोपजातिर्विविधा विदग्धैः, संयोज्यते तु व्यवहारकाले । अतः प्रयत्नः प्रथमं विधेयो, नृपेण पुंरत्नपरीक्षणाय ॥" पि. "केचिदिदं सूवं न्यायोपलक्षणपरं व्याचक्षते । तेन वंशस्थेन्द्रवंशापादयो. रपि सहरादुपजातयो भवन्ति । तथा शालिनीवातोर्मोंपादयोः। अन्येषा- मपि स्वल्पमैदानां प्रयोगानुसारेणोपजातयो जेयाः।" "यन योरप्यनयोतु पादा, भवन्ति सीमन्तिनि चन्द्रकान्ते। .विडिरायः परिकीर्तिता सा, प्रयुज्यतामित्युपजातिरेषा ॥" सपनातयतु चतुमसम्माना भवनौति एतद्वगन्यमारकांश निर्दिष्टम्। इन्द्रवचीपेन्द्रवमयोः चतुर्दशीपत्रातीमा चतुर्दम नामानि पिनेनोमानि मारुतगये। यथा- १। होति, रा.र। गुतगोधम्म विपरीताप्यानकोषा। १। वाणी, ५1 सौ. स विपरीताशामिको मा। रापा, पाखामिकाए। ११ सरि..।। १४। बदि।स। शुतोषसायानावा। ४। “दोधर्क भी गौ ग्" पि. । "पन पादान्त यतिः।" - . माडात माम्बा, माया, ठ। माथा, छ,छ। । पापा। भद्रा,,हा प्रमा, . ११। रामा, •MIT बनाया रकमाया र एकमेव पर पापा | मधिमादि

·-
एकादशाक्षरसमहत्तभेदाः ।
"पायचतुर्थमहोन नितम्वे, सप्तमकन्दशमञ्च तथान्त्यम् ।
यत्र गुरु प्रकटस्मरसारे, तत् कथितवनु दोधकत्तम् ।" यु०।
५.
"शालिनी म्तौ त्गौग् समुद्र ऋषयः ।" पि० ।
"खो वर्णो जायते यत्र पठः, कम्युग्रोवे तहदेवाष्टमात्यः ।
विधामास्यात्तन्वि वेदैस्तुरङ्गः, तां भाषन्ते शालिनी छान्दसीयाः "यु।
६। “वातोर्मी भी गौ म्।"
पि० ।
"वातोयिं कथिता भी तगौ ग: ।"के० । “चतुर्भिः सप्तभिश यतिः ।"ह.1
७। “रथोड़ता नौं लॊ ग्।" पि० । “पादान्ते यतिः।" ह ।
"श्राद्यमक्षरमतस्तृतीयक, सप्तमञ्च नवमन्तथान्तिमम् ।
दीर्घमिन्दुमुखि यत्व जायते, तां वदन्ति कवयो रथोदताम् ॥” थु० ।
"स्वागता नौं गी ग ।" पि० ।
“अव पादान्ते यतिः।" ह. ।
“अक्षरच नवमन्दशमञ्च, व्यत्ययाद्भवति यत्र विनीते।
प्राक्तनैः सुनयने यदि सैव, स्वागतेति कविमिः कथिता सा." श्रु.॥
है। “भमरविलसिता म्भौ नौ ग्।" पि० ।
"भी नौ गः स्यादुर्भमरविलसितम् ।” के० । “चतुर्भिः सप्तभिश्च यतिः ।"१०।
१०। “वृन्ता नौ स्गी ग्।" पि० । “सैव यतिः।" ह. ।
"ननसगगुरुरचिता हन्ता।" के ।
११ । “श्वेनी नौ लौं
ग् 1"
"येन्युदीरिता रजौ रतौ गुरुः ।" ग० । “अव पादान्ते यतिः।" ह.।
१२। “विलासिनी नौ उगौ ग्।" पि० ।
पि० ।

·प्रा.।
ग. 1
छन्दःसारसंग्रहः।
१३ । गाथायां, “कुड्मलदन्तौ भ्तो गौ गिन्द्रियरसाः।" पि० ।
"वाणरसैः स्यादभतनगगे: थोः । मोतिकमाला यदि भतनाहौ।” के. *
"स्यादनुकूला भतनगगाचेत् ।" ग० ।
१४ ।
सान्द्रपदम् -- “सान्द्रपदं स्यादभतनगलैश्च ।" परिः ।
१५ । सुमुखी-"नजजलगैर्गदिता सुमुखी" के ।
"दिश्रवर हार लहू जुअला, वलश्र पविठ्ठा हत्यअला।
पत्र कल चोदह नं पुअही, कह वरवलहि हो सुमुहो।"
१६ । भद्रिका-"ननरलगुरुभिव भद्रिका।" के० ।
१७। मोटनकम्- "स्थान्मोटनकं तजजाच लगी।"
१८। उपस्थितं शिखण्डितं वा-
"उपस्थितमिदं ज्सौ ताद गकारी।" के ।
"शिखण्डितमिदं सौ त्गौ गुरुचेत् ।” परि० ।
उपचित्रम्-"उपचित्रमिदं सससालगौ।" के ।
२० । कुपुरुपजनिता--"कुपुरुषजनिता ननी गौं गः ।" के !
२१। अनवसिता--"अनवसिता न्यौ भगौ गुरुरन्ते।" के ।
२२ विध्वमाला-"विध्वमाला भवेत्ती तगी ग." परि० ।
२३ । दमनकम्-"दिभवर जय लहु जुमल, पप पत्र पलिभ वलभं ।
घउपम चठवस कलयं, दमणम भण फणिभणियं ॥"
२४। मालतीमाला-
"कुम्तीपुत्ता पंचा दिया जाणीपा, पन्ते कम्ता एका हारा माणीपा ।
पापापापा मत्ता पत्ता पाईसा, मालतीमाला जपता पाएमा ॥" मा.
२५। द्रुता-"रण जेन सेन नगयो?ता।"
२४ । इन्दिरा--"नररमगुराविन्दिरा मता।"
रामनारमनिरामति मे।
प्रा.॥
नामामा मानिसमाखानामा - एक्षमा याताम् । १ जूला पइमल

·एकादशाक्षरसमहत्तमेदाः । ०३ বালী স্বরূপঃ इतनामानि विभि १. ) "कपिशित राद गुरुः मिचिदपि इघुर्भपति। - -- || मिाजिक १ । इन्द्रवचा २। उपेन्द्र पवा ३ । उपजातययतुर्दश ४ । दोधकम् ५। शालिनी ६ । वातोर्मी ७। रथोदता ८। खागता ८। भमरविलसिता १. ! हन्ता ११ । येनी १२ । विलासिनी १३ । कूड्मलदन्ती यो १४ । सान्द्रपदम् १५ । सुमुखी १६ । भद्रिका १७ । मोटनकम् १८। उपस्थितं शिखण्डितं या १८। उपचिवम् २० । कुमुरुपजनिता .२१ । अनवसिता २२ । विध्वक्षमाला २३ । दमनकम् २४ । मालतीमाला २५ । ठूता २६ । इन्दिरा खादा। -- -- - १० ·अथ तृतीयोऽध्यायः । -00- ५। सते- १। “चतुःशतमुत्ततिः । २। चतुरश्चतुरस्त्यजेटुत्- कृतः । ३ । तान्यभिसंव्याप्रेभयः कृतिः । ४ । प्रकृत्या च । ५ । धृत्यष्टि-शर्करी-जगत्यः । ६ । पृथक् पृथक् पूर्वत एतान्ये- वैषाम् । ७। द्वितीयं हितोयमतितः ।” पि० । "१। यत्र चतुःशतमक्षराणां संख्या भवति तत् उत्कृति मच्छन्दः । २। उत्कृतेरारभ्य चतुर्भिधतुर्मिरक्षरेन्यूनानि छन्दांसि अन्यानि स्थापयेत्, अष्टचत्वारिंशदक्षरं यावत् । ३। तानि, अभि सं वि पाड प्र इत्येतेभ्यः पराणि कृतिसंज्ञानि भवन्ति, तत्र शताक्षरं छन्दोऽभिततिः, पस्वत्यक्षरं महतिः, हानवत्यक्षरं विततिः, अष्टाशोत्यक्षरमावतिः, चतुरमीत्य नरं प्रकृतिः । 'महत्या' वरूपेणैव, तेन अशीत्यक्षरं रूतिः । रधम्तादृति अष्टि शर्करी जगती इत्येते शब्दाः क्रमेण व्यवस्थापनीयाः । ६। धृतिशब्दात्पूर्व इतिशब्दः, अष्टिशब्दात्पूर्वमष्टिशब्दा, शर्करीशब्दात्पूर्व शर्करोशब्दः, जगतीशब्दात्पूर्व जगतीशब्दः । द्वितीयं द्वितीयं गन्द- रूपमतिगदात्परतः प्रयोक्तव्यम् । तत्र पट्सप्तत्यक्षरमतिधतिः, हासा- त्यधरं तिः, अष्टपष्टाक्षरमत्यष्टिः, चतुःपष्टाक्षरमष्टिः, पष्टाक्षरमतिशर्करी, पटपक्षागदक्षरं शर्करो, हापश्चागदक्षरमतिजगती, अष्टचत्वारिंशदक्षरं जगती।" तव जगत्याम्। “वंशस्था उती जौ।" पि० । “पादान्ते यतिः ।" । "उपेन्द्रपयाचरपेषु मन्ति पेद उपान्त्यवर्णा लघवः परे कृताः । मदोसमजिस-कामकार्मुके बदन्ति संगम्यपिल बुधास्तदा ॥" ० ।

·७५ पि० । हादसाक्षरसमवृत्तभेदाः । २। “इन्द्रवंशा तो जौ।" पि० । “पादान्ते यतिः।" ह । “यस्यामगोकाहरपाणिपत्नवे, वशस्यपादा गुरुपूर्ववर्णकाः । तारुण्यहेलारतिरगलानसे, तामिन्द्रवंथा कवयः प्रचक्षते ।" ३ । “द्रुतविलम्बितं न्मौ भौ।" पि० । “पादान्ते यतिः।"ह. “अयि रुगोदरि यव चतुर्यक, गुरु च सप्तमकं दशमन्तथा। विरतिगञ्च तथैव सुमध्यमे, द्रुतविलम्बितमित्युपदिसते " ग्रु.॥ ४ ॥ "तोटकं सः ।" पि० । “पादान्ते यतिः।" "सरतीयकपठमनगरते, नवम विरतिप्रभवगुरु चेत् । घनपीनपयोधरभारनते, ननु तोटकहत्तमिदं कथितम् ” शु०॥ ५। “प्रमिताक्षरा स्जी सौ।" “यदि तोटकस्य गुरु पञ्चमकम्, विहितं पिन्नासिनि तदक्षरकम् । रससंस्खकगुरु न चेदवले, प्रमिताक्षरेति कविभिः कविता" ६। “भुजङ्गप्रयातं यः।" “यदाद्यञ्चतुर्यन्तया सप्तमं स्यात्, तथैवाक्षर इस्त्रमेकादगाद्यम् । भरचन्द्रवि पिवतारविन्दै, तदुक्तं कवीन्द्र जङ्गप्रयातम् ॥" गु.॥ “वैश्वदेवी मौ याविन्द्रिय पयः ।" "पञ्चाबग्छिना वैखदेवी ममी यो।” के.। ८। “कुसुमविचिवा न्यो न्यौ।" पि० । "नयसहिती न्यौ कुसमविचित्रा।" के. । है 1 “पुटो नौ म्यौ वसुसमुद्राः ।" पि.r “वसुयुगविरतिनों म्यो पुटोऽयम् ।" शु.। पि० । पि.। के। * पैदलमारुतपय वरिन्दवि सम्दरीनामोल, सग्निपीच बदौधरानति।

·पि० ।
प्रा.॥
७६
छन्दःसारसंग्रहः।
१०। “तत नौ स्रो"
"ललितमभिहितं नी स्त्री नामतः ।" परि० ।
११। बहुसंधका-"चञ्चलाक्षिका नी रौ।" पि० ।
पुनर्गाथायां, "गौरी नौ रौ।" पि० । “पादान्ते यतिः । १० ।
“प्रमुदितवदना भवेत्रीच रौ।" के । “ननरराघटिता तु मन्दाकिनी।"ग० ।
"वसुयुगविरतिर्ननौ रौ प्रभा।" इति मलिनाथः ।
१२। "स्रग्विणी रः।" पि० । “पादान्ते यतिः ।" ह ।
"रैयतुभिर्युता स्रग्विणी सम्मता।" के। 'लक्ष्मीधरा' च ।
१३। "जलोहतगतिसौं उसी रसर्तवः ।" पि० ।
"रसर्जसजसा जलोदतगतिः ।" के० ।
१४। “कान्तोत्पीड़ा मी स्मी।" पि० ।
१५। “वाहिनी त्मो म्याषिकामशराः।" पि० ।
१६ । “नवमालिनी न्जी भ्याविति।" पि० ।
“वसुसमुहैयतिः।" ह । “ह नवमालिका नजभयैः स्यात् ।” के० ।
१७। गाथायां, “वरतनुन्जर्जी चौ
परसाः।" पि.।
"भवति नजावथ मालती जरी।" ग.।
१८। गाथायां, "नलधरमाला भी स्मो समुद्रवसवः ।"पि० ।
"पधाराभिर्जलधरमाला भी मौ।" के।
१६। गायायां, "ललना तो न्मी इन्द्रियर्षयः।" पि० ।
"पशभिः सप्तभिय यतिः।। १० ।
२०। ससना-"पवमुनि मी सात् मयुता ललना।" परिः ।

·के।
२०।
हादशाक्षरसमहत्तभेदाः ।
२१। चन्द्रवर्म- चन्द्रवर्म निगदन्ति रनमः।" के० ।
२२। प्रियंवदा-"भुवि भवेत्रभजः मियंवदा।"
२३ । मणिमाला-"यौ त्यो मणिमालाच्छिबा गुहवः।" के० ।
२४। ललिता-“धीररभाणि ललिता तभी जरौ।" क० ।
२५।
उज्ज्वला-"ननभरसहिता गदितोज्नला।" के०।
२६ । तामरसम्-“अभिनवतामरसं नजजाद यः।" के० ।
२७। द्रुतपदम्-"दुतपदं भवति नभनयाचेत् ।" परि० ।
विद्याधारः---"सर्वे मा यस्मिन् सीयं विद्याधार: स्यात् ।"परि०।
"चारी कसा पाए दिसा सवा हारा, मात्रा अंता दिने कन्ते चारी हारा।
छमावेआमत्ता पत्ता चारीपापा, विज्जाहारा जपे सारा पापारामा" मा ।
२८॥ पञ्चचामरम्-“लघुर्गुरुर्वदन्ति पञ्चचामरम् ।” परि० ।
सारङ्ग:-"सारङ्गसंन्नं समस्तैस्तकारस्त ।" परि० ।
"नं चारितकार संभत्र उकिड, सारंगरूअक सो पिंगले दिह ।
जातीणि वीसाम संयुत्त पाए हि, णा जाणिए कन्ति अस्सम भाएण ॥" प्रा०।
३१ । मौतिकदाम-"समस्तजमीरय मौक्तिकदाम।" परि० ।
"पोहर चारि पसिह ताम, तितेरह मत्तह मोतिपदाम ।
ण पुवहि हार या दिज्जहि अंत, विज्ञ सम अग्गल छप्पण मत्त " मा० ।
३२ । मोटकं मोदकं वा-"मोटकमाम समस्तभमीरय।"
"तोट छंद विरीत्र ठविजसु, मोदी छंदह णाम करिनस ।
चारिगणा भगणा सुपमिहल, पिंगल जंपड कित्ति लुद्दउ ॥" प्रा.।
३३। तरलनयनम्--"रविलघु सरलनयनमिह।" परिः ।
"गण एगण कर चउगुण, सुकद कमल रह फणि भण ।
तरलणअणि सरन वलहु, सवगुरुजण णिरवि करहु ॥"
२४ । अवैषां छन्दसा खधुगरक्रमी रेखाभिर्दश्यते।
परि० ।
प्रा० ।

·इन्दःमारमंगापः।
इनमामाणिकन्याम्
। वंगस्था
२। इन्द्रवंगा
३। द्रुतविलम्पितम्
४ । तोटकम्
५। प्रमिताक्षरा
६ । भुजङ्गप्रयातम्
७। वैश्वदेवी
८। कुसमविचित्रा
८ पुट:
१. । ततम्
११ । चञ्चलाक्षिका
१२ । स्रग्विणी
१३ । जलोद्दतगतिः
१५। कान्तोत्योड़ा
१५ । वाहिनी
१६ । नवमालिनी
१७ । वरतनुर्मालतो वा
१८ । जलधरमाला
१८ । ललना, पि.
२० । ललना, परि०
२१ । चन्द्रवर्म
२२ । प्रियंवदा
२३ । मणिमाला
२४ । ललिता

·वयोदशाक्षरसमहत्तभेदाः ।
७८
वांना लघुगुरक्रम
इत्तनामानि जगत्याम्
४५.८
२५ । उचला
२६ । तामरमम्
२७। द्रुतपदम्
२८1 विद्याधार
२६ पञ्चचामरम्
३०। सारगः
३१ । मोक्तिकदाम
३२ } मोटकं मोदकं या
३३ । तरलनयनम्
चतुर्थोऽध्यायः।
सप्तातिच्छन्दांसि । तन-~
(क) अतिजगत्वाम् ।
१। “प्रहर्षिणी मी जी ग त्रिकदशकौ।" पि० ।
"प्रायोचितयमयाष्टमं नवारवं, हावतो गुरुविरतो समामिने स्यात् ।
विधामो भवति महेशनेवदिग्मिविन्नेया ननु सुदति महर्षिणी भा” ।
२। प्रभावती-
“यस्यां प्रिये प्रथमफमक्षरइयं, तुर्यन्तथा गुरु नवमन्दशान्तिमम् ।
सान्यं भवेद्यतिरपि चेागमः, मा लक्ष्यताममतरते प्रभावती"
गु०॥

·ग. ।
छन्दःसारसंग्रहः।
"एते कमात्तभसजसंन्नका गणा, गयान्ततो यदि निहितो महीपते ।
वैदेहर्भवति यतिय शोभना, नागाधिपो वदति तदा प्रभावतीम् ॥"
प्रति इमरवापल्याम्। परन्तु पैलवयन्ये प्रामपग्रन्थे वा हमिद कुबपिन रम्यते ।
३। “मचिरा उभौ स्जी ग् चतुर्नवको।" पि० ।
"चतुर्ग्रहेरिति रुचिरा जभस्जगाः।" के।
४ । गाथायां, बहुसंजका-"कनकप्रभा स्जौ स्जी गा" पि० ।
"सजसा जगौ भवति भन्नुभाषिणी।" के । “पादान्ते यतिः ।" ह।
"सजसा जगौ च भवति प्रबोधिता।"
५। “मत्तमयूर म्तो यसौ ग् समुद्रनवको।" पि० ।
“वेदैरन्ध स्तौँ यसगा मत्तमयूरम् ।" के ।
६। “गौरी नौ सौ ग्" पि० ।
७। गायायां, बहुसंधका-"कुटिलगतिनौ तौ ग् स्वरर्तवः।"
पि० ।
"तुरगरसयतिनों ततो गः क्षमा।" को ।
"ननसतगुरुभियन्द्रिकाखाभिः। उत्पलिनीति केचित् ।" ग.
"ऋतुमुनियतिर्विद्युद् ननौ तौ गुरुः।" परि० ।
८। चचरीकावली-“यमौ रौ विख्याता चञ्चरीकावली गः ।"परि० ।
८। चन्द्ररेखा-"नसरयुगगैथन्द्ररेखालोकः।” परि० ।
कन्द:-
"धमा सूर हारा पुषो तूर हारेण, गुरु काइला कस एको लधारेण ।
कईसा कला कंद जंपिज्ज पाएप, असो होइ चोअग्गला सव्व पाएण ॥"प्रा.।
११। कन्दुकम्--"इदं कन्दुयं यत्र येभ्यरातुभ्यो गः ।" परि० ।
१२। मगेन्द्रमुखम् -"भवति मगेन्द्रमुखं नजी जरी गा" परि।

·व्रयोदशाक्षरममतभेटा:। १३ । चण्डो-"नयुगमयुगगुरुभिः किल चण्डी।" परिः। १४। उपस्थितम्-"उपम्बितमिदं ज्मो मो यदि गुरुः स्यात् ।"परिः। १५ । महामिनो-"जतो मनो गो भवति महामिनी ।" परि० । १६ । नन्दिनी कलहंमो वा-"दह नन्दिनी मजममैर्गुरुयुक्तः ।"परिः । पद बयोदाचरममत्ताना नपुग रकमी खामिदमंत। (पृ च दृष्टयम्)। वांग मुगुरुकम' ভবনাশালি দুনিয়া ११ प्रहर्षिणी २। प्रभावती ३ । रुचिरा - ४ | कनकप्रभा । ५। मत्तमयूरम् ६। गौरी ७। कुटिनगतिः ८। चञ्चरोकावन्नी ८। चन्द्ररेखा - R 11 JI HIL - - ११ । कन्दुकम् १२ । मृगेन्द्रमुखम् १३ । चण्डी १४ । उपस्थितम् १५ । मनुहामिनी २६ । नन्दिनी १। कुटनगतिः १८। तारका १८ । पहायज्ञो ।

·६२
छन्दःसारसंग्रहः ।
तारका-
"सजसा: संगो च कथितः कलहंमः । मिंहनाद कायि ॥" ग० ।
१७। कुटजाति:--"कुटजगतिन जी सप्त ती गुरुः।" परिः ।
१८।
"ठ आइ लहू जुन पान करोजे, गुरु सेलजुश्रा गुरु मेलजुभाजे ।
पत्र अन्तहि पास गुरुजुध किज्जे, सहि तारण छंदन पाप भणीजे "प्रा०।
१८। पड्दावली-
"चामर पढ़महि पापगणो धुश्र, सलचरणगण ठावित्रतं जुय ।
सोलह कलन पत्र पनजाणि पिंगल पभणइ पंकी वालि ॥'
प्रा.।
,
ग.
(ख) शर्कयाम् ।
“वसन्ततिलका भी जी गौ। सिंहोन्नता
काश्यपस्य । उर्षिणी सैतवस्य ।" पि० । “पादान्ते यतिः ।" ह ।
"पाद्यं द्वितीयमपि चेद्गुरु तचतुर्थ, यत्राष्टमञ्च दशमान्त्यमुपान्त्यमन्त्यम् ।
अष्टाभिरिन्दुवदने विरतिश्च पडूभिः, कान्ते वसन्ततिलक किल तं वदन्ति ॥"
शु.॥
"सिंहोड़ता कापि।"
"असम्बाधा स्तौ सौ गाविन्द्रियनवको।" पि० ।
"न्ती सो गाव क्षग्रहविरतिरसम्बाधा।" के० ।
"अपराजिता नौ सौ गौ खर ऋषयः ।" पि० ।
"ननरसलघुगैः खररपराजिता।" के।
"प्रहरणकलिता नौ नौ गौ च ।" पि० ।
"ननभनम्तधुनः प्रहरणकलिका।" के।
५। गाथायो, “वरमुन्दरी नौ स्नी गौ।" पि० । इन्दुवदना था।
"न्दुवदना भजसन: सगुरुयुग्मः ।" के । “पादान्ते यतिः।" १०।
४।

·चतुर्दशाक्षरममहत्तभेदाः । ८३ ६ । गायायां, "कुटिला भी न्यौ गौ वेदरमसमुद्राः ।"पि० । "मध्यचामा युगदगविरमा भी न्यौ गो।" परि० । ७. चन्द्रौरमः-"म्मी न्यौ लो चेदिह भवति च चन्द्रौरसः ।" परि। अब चतुरंभाचरममाणाना तगुरुकमीरपामिदम्न। (पठे व इयम् । दांग नपरकम. पनामानि दाम् -- - - १। वसन्ततिलका २ । असम्वाधा ३ । अपराजिता ४ । प्रहरणकलिता ५ । वरसुन्दरी ६ । कुटिला ७। चन्दौरमः ८। लोला ८। लक्ष्मीः - THI TI १. । नदी . । ११ । नान्दीमुखो १२ । मुपवित्रम् १३ । कुटिलम् १४। मञ्चरी १५। प्रमदा १६ । कुमारी १७। मुकेमरम् १८ । चक्रपदम् १८। वासन्ती (परि०) २० । वामन्ती (ग.) -- .

·८४
छन्दःसारसंग्रहः ।
है।
लोला-"हिसप्तच्छिदि लोला सो भी गौ चरणे चेत् ।” के ।
लक्ष्मी:-"लक्ष्मीरन्तविरामा सौ तभी गुरुयुग्मम् ।” परिः ।
१०। नदी-“ननतजगुरुगैः सप्तयतिनंदी स्यात् ।” परिः ।
११। नान्दीमुखी-"स्वरभिदि यदि नौ तौ च नान्दीमुखी गौ।"ग.।
१२। सुपवित्रम्-'विननगगिति वसयति सुपवित्रम् ।” परि० ।
१३। कुटिलम् -- “युगदिभिः कुटिलमिति सभौ न्यौ गौ चेत् ।"परिः ।
१५। मञ्जरी-“सजसा यलो गिति शरग्रहमञ्जरी।" परि० ।
१५ । प्रमदा-"नजभजला गुरुथ भवति प्रमदा।"* परि० ।
१६ । कुमारी-"नजभजगैगुरुय वसुपट् कुमारी।" परि० ।
१७। सकेसरम्-"नरनरैलंगी च रचितं सकेसरम् ।” परि० ।
चक्रपदम्-"चक्रपदमिह भनननलगुरुभिः ।” परिः ।
"संभणि चरणगण पलिप मुही, संठवित्र पुणवि दिअवर जुअलो।
तं करपल गण पथ पत्र मुणियो, चक्कपद फणिवइवर भणिश्री ॥" प्रा० ।
१८। वासन्ती -“वासन्तीयं स्यादिह खलु मतो न्यौ गौ चेत्।" परिः।
वासन्ती-"मात्तो नो मो गौ यदि गदिता वासन्तीयम् ।"ग ।
अतिगर्कयाम् ।
१। “मालिनी नौ म्यो य ।" पि० ।
“यदाटभिः मसभिय यति: ।"
"प्रथममगुरु पटकं विद्यौ यत्र कान्ते, नदमु च दशमवेदक्षरन्दादगारयम् ।
गिरिभिरथ तुरणयंत्र कान्ते विरामः, मुकषिजनमनोमा मालिनी मा ममिजा"
१८।
,
पन्द्रनेता--"मी म्यी याम्यो भयतां ममाभिचन्द्र लेखा। के।
* मशिनि सिपापायायायाया ममी पप्या nirT, प्रमदा मना
गया

·प्रा.।
पादगातरसमहत्तमेदाः ।
८५
३। चित्रा -“चित्रा नामच्छन्दो यभियुम्वयोमान्ततो यो।" परिः ।
सारगिका कामक्रीड़ा नीलावतो वा--
"कम्मा टिम्मा मत्ता अन्ते एक्का हारा पात्रा,
पणाराहा हारा मारंगिहा छंटा मारोत्रा।
तोमा मत्ता पाए पाएं भोईरामा जंपत्ता,
चौ छंदा आकिन्ने कित्ती सूगी मन्या कंपत्ता"
"मा: पञ्च स्युर्यग्यां मा कामक्रीड़ामन्ना नेया।" परि० ।
“एकन्यूनो विद्युन्मानापाटी चेलीलाखेन्नः ।' ग. ।
५। "चन्द्रावता नौ नौ स्।" पि० । शगिकला वा ।
"हिहतयन्नसुरथ गिति शशिकला ।” के. । "म्वरैर्वसुभिद्य यतिः ।"१० ।
६। "माल नवको चैत् ।" पि० ।
"मगिति भवति रमनवकयतिरियम् ।" के।
"मणिगुणनिकरो ववषयः ।" पिः ।
"वसुइययतिरिह मणिगुणनिकरः ।" के।
८। प्रभद्कं सुदलकं वा-भवति नजो भजो रमहिती प्रमद्रकम् ।"
"नजभजविराजितमिदं मुख्नकम् ।" परिः ।
८. मनोहंमो मानमहंसो वा-
"जहिं भाइ इत्य परंद विम्मवि दिन्निपा, गुरु एक काइलविता किञ्चिा।
गुरु ठाइगंध हार अन्तह पवित्रा, मणहम ईद पमिह पिंगन्न अंयित्रा"
प्रा.॥
"कययन्ति मानमइंसनाम मजो उभराः" परि० ।
उपमालिनी-"ननतमरसताटम्वरकपमानिनी।"
एला--"मजना नयो शरदशयतिरियमना।" के. ।
परि..

·छन्दःसारसंग्रहः।
१२।
ऋषभ:-"ऋषभायमेतदुदितं सजसाः सयौ चेत् ।" परि० ।
१३। भमरावन्ती नलिनी वा-
"करपंच पसि मुलड वरं रअणं, पभणंत मनोहर छंद वरं रमणं ।
गुरपंच दहा लहु एरिसिए लविश्र, भमरावलि छंद पसिद्ध कि ठविअं॥"
प्रा.।
"सगणेः शिववक्रमितेर्गदिता नलिनो।" परि।
भव पदमासरसमागाना सगरुकमो रेखाभिर्दयते । (पहेच दृष्टयम्)।
वर्षानो सगुहक्रमः
লাগালি অলিমঘ
७८.१११२१३१७१५
१। मालिनी
२। चन्द्रलेखा
३। चिवा
४ । सारङ्गिका
५ । चन्द्रावती
।
'भरभ' रति
प्रा.।
। मणिगुणनिकरः
८। प्रभद्रकम्
८। मनोईमः
१. उपमानिनी
११। एमा
१३. पमः
१३ । भमरावणी ममिनीपा
१४। तृपक पामर पा
१५। शिपिमानिमाक्षम्
१० मिनिपालपम्

·पोड़शाक्षरसमहत्तभेदाः ।
१४। तूणकं चामरं वा--"तूणकं भवेदिदं रजी रजौ ततय रः।"परिः ।
"चामरस्म वीसमत्त तिमिमत्त अग्गला, अहार सत्त सार ठाई ठाई णिम्मला।
आईअंत हार सार कामिणो सुणिज्नए, अक्सरा दहाइपंच पिंगले भणिजए।"
प्रा.।
"तूणकं समानिकापदइयं विनान्तिमम् ।" ग० ।
१५ । चन्द्रकान्ता-"चन्द्रकान्ताभिधा रौ सौ यो विरमः स्वराटो।"
परि० ।
१६ । विपिनतिलकम्-"विपिनतिलकं नसनरेफयुग्मभवेत् ।" परि० ।
१७ । निशियालकम् - "शंस निशिपालक मिदं भजसनाच्च ।" परि० ।
"हार धर तिमि सर हुस परितिग्गया, यंच गुर लहु अंतकार रगणा।
एक सहि चंदमुहि वीस लडु पाणश्रा, कम्बमण सप्पभण छंद णिसिपाला"
प्रा.।
"भावसनरस्तु खलु माजगजगामिनी यामिनीति कापि।" रामतारणशिरोमपितमिदं वाक्यम् ।
(घ) अष्टो।
१। “कटपभगनविलसितं भी नौ गी वरनवको।"पि० ।
"भी विनगैः खराव खमपभगजविलसितम् ।" के० ।
२। गाथायां, “वरयुवती भी यौ न्गौ।" पि० ।
"मी रयना नगी च यस्यां वरयुवतिरियम् ।"परि० । “पादान्ते यतिः ।"इ.।
३। गाथायां, “शैलशिखा भी भी गौ भूतरसेन्द्रियाः।"
पि.।
४ । सोलाऽम्वर्गातवी-"पधभकारयुताऽवर्गातर्योदचान्यगुरुतां परिः ।
"लोनविसेस विभाणटु मत्तह वैविमहों,
पंच भगण पाम पामिम एरिसही।
अंतठिपा अपहार मुणिज्जर हे रमणी,
वामण पम्गल तिष्ठि सपा धुप मत्त सुपी।"
प्रा.

·८८ छन्दःसारसंग्रहः । . ग.॥ ५। मणिकल्पलता -"नजरभमेन गेन च स्याम्मणिकल्पलता।"परि० । वाणिनी-"नजमजरः सदा भवति वाणिनी गयुक्त: ।” के० । गगड़रुतम् - "गरुडरुत नजी भजतगा भवेयुयंदा ।" परि० । ८। चित्रसज्ञम् - "चिवस जमोरितं रजौ रजौ रगौ च हत्तम्।” परि० । चञ्चला वा--"चित्रसंज्ञमीरितं समानिकापदद्दयन्तु ।” "दिज्जिा सुपरस आई एक्कतो पोहराई, हेस रूअ पंच चक सबलो मणोहराई। अंत किज्ज गंध वध अकवराई सोग्हाइँ, चंचला विणिम्मिश्रा फणिंद एहु दुल्लहा ॥" नाराचः पञ्चचामरं वा--- "परेंद जस्य सव्वलो सुपरस चक्क दीसए, पइक ठाम पंचमे पता चऊसवीसए । पलत्ति हार चार सार अंत जस्म बढ़ए, पसिद्धए णराउ जंप गंध बंधु अहए ॥" प्रा० । १०३ प्रा० । ग। "जरी जरी ततो जगौ च पञ्चचामरं वदेत् ।” परि० । "प्रमाणिकापदद्वयं वदन्ति पञ्चचामरम् ।" ११। ब्रह्मरूपं-“यस्मिन् सर्वे गा राजन्ते ब्रह्मायं तद्रूपं नाम।” परि० । "जो लोग्राणं वई विवुढे विजुडो ईस ठाणो, सुजणो णाही कंदुहावे करा मारत्ताणो। छंदुग्गाअंती कन्ती वृत्ती सब्वं मोसम्भाणीपी, सम्माणोरूमो छंदो एमो लोग्राणं वकवाणीयो ।" प्रा. १२। धोरललिता-"मरथिता भरी नरनगाव धीरललिता ।" परि. । १३। प्रवरम्नलितम् - "यमौ नः मो रोग: प्रपरललितं नाम बोध्यम् ।" परि० । १४ । मदनम्नलिता-"वेदाङ्गमदनललिता मो भी नमनगाः।"परिः । • "पी नि? मीर पीपशाच, नमक नगरीय मन्मतिबावली विra" RAIनिमसि तमिदं सकाम् ।

·पोड़शाक्षरसमहत्तभेदाः ।
१५ । चकिता--"भः समभनगा यस्यां साछिदि इ चकिता।"परिः ।
१६। चकिता--"भात् समतनगैरष्टच्छेदे स्यादिह चकिता।” ग.।
१०। अचलति:--"हिगुणितवसुलघुभिरचलतिरिह ।"*
पव पोटपावरसमसामा सागुरुक्रमी रेखाभिदायत ।
वर्णनां गुरुकम.
सनामानि पटो
이의 의미
-
५ । ऋपभगजविलसितम्
२ । वरयुवती
३ । गैलशिरखा
४ 1 लीलाखिगति
५। मणिकल्पलता
६ । वाणिनी
७। गरुड़रतम्
८ चित्रसंज्ञम् (परि०)
८। चित्रसंन्नम् (ग.)
१० । नाराच: पञ्चचामर वा
११ । ब्रह्मरूपम्
१२ । धीरललिता
१३ । प्रवरललितम्
१४ । मदनललिता
१५ । चकिता (परि०)
१६ । चकिता (ग.)
प्रचलतिः
*२८ पट व्याख्याताया गीत्यााया अभिनेयम् ।
है चपलारा।

·८.. छन्दःसारसंग्रहः । ग्रु.॥ (ङ) अत्यष्टौ। १। “हरिणी न्यौ नौ स्लो रतुसमुद्रचटपयः ।" पि० । "मुमुखि लघवः पञ्च प्राथास्ततो दशमान्तिमः, तदनु ललितालापे वर्णी रतीयचतुर्थकी। प्रभवति पुनर्योपान्त्यः स्फुरत्कनकप्रभे, यतिरपि रसैवेदैरखैः स्मृता हरिणीति सा ॥" "एतहपभविलसितमित्यपरे।" २। “शिखरिणी टमौ न्मी भी एतुमद्राः।" पि० । "यदि प्राथो स्वलितकमले पञ्च गुरव- स्ततो वर्णाः पञ्च प्रकृतिसुकुमारानि लघवः । वयोऽन्ये चोपान्याः सुतनुजघने भोगसुभगे, रमरीगर्यस्यां भवति विरतिः सा शिखरिणी।" ३। “पृधी सौ सौ यो ग् वमुनवको।" पि.। "दितीयमनिकुमने गुरु पड़ष्टमहादगं, चतुरंगमय प्रिये गुरु गभोरनाभीदे। मपन्ददगमागिसमन्तदन यस कान्ते यतिर गिरीन्द्रफपभत्कुलपति सभ्भु प्योति मा " ४। “मन्दाक्रान्ता गौ नी रगी ग समुद्रतुवराः ।"पि.। "पस्वारः प्राक् सुमन गुरवी होदकादगी पर, मुग पर्णा नदनु फमुदामोदिनि हादगाम्यो । मायायो युगमार्यच का विरामी, मन्दामाला प्रपरकषयविनां गतिरत।" 3.।

·सप्तदशाक्षरसमवृत्तभेदाः । "वंशपत्रपतितं मी भौ नौ ग् दिग्पयः ।” पि० । "दिमुनि बंगपत्रपतितं भरनभननगैः।" ६। गायायां, “अतिशायिनी सी भी ज्गौग् दिक्खराः।" के.. पि० । क.। "समरतिगायिनी मता भजपरैर्गुरुभ्याम् ।” परि० । पुन:, "ससजा भजगा 7 दिकम्बरर्भवति चित्रलेखा ।" परि० । ७। गाथायां, “अवितवं न्जी भ्नौ नौ ग्।" पि० । “इयदशभिनजी भजजला गुरु नईटकन् ।” के० । “पादान्ते यतिः।"ह । ८ गाथायां, “वखिन्द्रियसमुद्राचेत्कोकिलकम् ।" पि.। "मुनिगुहकार्णवैः कृतयतिबंद कोकिलकम् ।” हरि:—“रमयुगहययुड्नौ मो सो लगौ हि यदा हरिः"परिः। कान्ता-"भवैकान्ता युगरसहययभी नरसा लगी।" परिः । हारिणी-“वेटवर्मभनमयला गत्तदा हारिणो।' “वेदाङ्गाबमभनमवला गोत्वसौ हारिणो।" परि० । भाराकान्ता-"भाराकान्ता युगरसनगैर्मभी नरमा लगी।"परिः। "भाराकान्ता मममरसला गुरुः शुतिपडू इयैः।" १३ । पञ्चचामरम्-“अवहि पञ्चचामरं जरी जरोजगी लघुय।"परि। मालाधरः-“पढ़म दिन विग्यमा तहअ भूवई यप्पिा, चरणगण तोप्रो तहवि भूवई दोअग्रो । चमरजुअ अमाला विमल गंध हारज्जला, भण्इ फपिसेहरा मुण्डु इंद मालाहरा।" मा० । व (परपृष्ठे ) सदमाघरममडनाना बघुगुरक्रमी रेखामियते । ग. । १२। ग.1 १४॥ १.

·८२ छन्दःसारसंग्रहः। বাসা পথবদ इतनामानि पत्यष्टी . ..] १। हरिणी २। शिखरिणी ३ । पृथी ४ । मन्दाक्रान्ता ५ । वंशपत्रपतितम् ६ । अतिशायिनी ७। अवितथम् ८। कोकिलकम् ८। हरिः १०। कान्ता ११ । हारिणी १२ । भाराकान्ता १३ । पञ्चचामरम् १४ । मालाधर यतिभेदे - कृती। १ । “कुसुमितलतावेल्लिता म्तौ न्यौ याविन्द्रियर्तुखराः ।" पि० । “स्थाद्भूतत्वग्वैः कुसुमितलतावेलिता म्तौ नयौ यौ।” के । २। क्रोडाचक्रम्--"ज इंदासणा एक्कगमा सुहावेइ पाएहिं पाए, तवसा दहापट्ट सोहेद दत्ता सुठाए सुठाए । दहा तिग्रिगुणा जहिं भव्बला छोइ मत्ता पाए, फणिंदा भणंता किलाचक छंदो णिबडाइ जाए॥"प्रा। "इदं कोड़चक मदीर्घ समस्तैर्यकारैः समेतम् ।" परि० ।

·८३ ग.। अष्टादशाक्षरसमहत्तभेदाः । ३। सिंहविस्फूजितम्- "तद्भूतत्वमौ भ्मी विरतिश्चेत् सिंहविस्फूर्जितं यौ।” परि० । ४। मनीरम्- "कुंतीपुत्ता तिम्मा दिम्मुड़ मंया संठइ एकापाए, हाराहत्या दिज्जे कंकण गंधा संठवि जुग्गा जाए । चारीहारा भब्बाकारउ पात्रा अंतहि संठीयाए, सप्पारामा मुद्दाकाअउ जंपे पिंगल मंजोराए " प्रा० । ५। चन्द्रलेखा चिवलेखा वा- "वेदाङ्गान्तर्मभनयययुगैः स्यादियं चन्द्रलेखा।" परि० । “मन्दाक्रान्ता नयुगलजठराः कीर्त्तिता चित्रलेखा।" ६। कैमरम्--"अर्थावाश्चममनयरयुगैर्वृत्तं मतं केसरम् ।" परि० । नन्दनम्-"शिवतुरगैनु नन्दनमिदं नजौ भजौ रहयम्।"परिः । लता-"भवति नयुगलं रभौरी दशभिर्गजेन्द्रलता।" परि० । लालसा-"सैका वसविरतिस्तनो रैयतुर्भिर्युता लालसा । परि० । गाथायां, "नाराच नी रौ।" पि० । "दशभिरष्टभिश्च यतिः ।" ह.। महामानिका वा। “यदि ह नयुगलं ततो वेदरेफैर्महामालिका।" परि० । ११। गाथायां, "विवुधप्रिया सौ जो भी वसुदिशः "पि० । “अष्टदिग्भिरियं रसौ जयुगं भरौ विवुधप्रिया ।" परि० । चचरीति प्रा.! १२। हरननम्- "सौं जजौ भरसंयुती करिवाणखैहरनर्त्तनम् ।" १३। हरिणमुत्तम्- "मात् सो जी भरसंयुती करिवाणखैईरिणानुतम् ।" परि० । १४। गार्दूलललितम्- "सूर्या मंगणः सजो स्तसयुती शार्दूलललितम् ।” परिः । १०। परि०! * "नपरलपुयुता" इति तारानाथकृत पाउ ।

·८.४ छन्दःसारसंग्रहः। १५ । शाईतम्-"गाईलं पद भासपटफयति मः सो असी रो भयेत् ।" परि। पर पधादगापरसमा सगुगमी रेखामियने। (हेच म्यम्)। वर्षामा लघुगुमकम जनामानि ती 1 CRIBE all T १। कुसमितलतावेलिता २। क्रीडाचक्रम् ३ । सिहविस्फूजितम् ४ । मञ्जीरम् ५ । चन्द्रलेखा (परि०) है। कैसरम् ७। नन्दनम् ८। लता ट। लालसा } यतिभेद १०] नाराचकम् ११ । विबुधप्रिया १२ । हरनर्त्तनम् १३ । हरिणमुतम् १४ । गार्दूलललितम् १५ । गार्दूलम् १७ । चित्रलेखा (परि०) १८। चलम् १८। होरकम् २० । भ्रमरपदकम् २१ । पखगतिः ·ऊनविंशत्यक्षरसमवृत्तभेदाः । सुधा-"सुधा तस्तकर्भवति ऋतुभिर्यो मी नसतमाः ।"परिः । १०। चित्रलेखा- "वर्णाश्मननततमः कीर्त्तिता चित्रलेखेयम् ।" परि० । १८। चलम्- "भी जो ची चेचलमिदमुदितं युगैर्मुनिभिः खरैः ।" परि० । १८। हीरकम्-"होरकमुदितं भसनजनैरिह रगणोऽन्ततः।" परि० । भमरपदकम्- "भाद्रनना नसौ भ्रमरपदकमिदमभिहितम् ।" परि० । २१। अखगतिः- "पञ्चभकारयुताऽनगतिर्यदि चान्त्यसरचिता।" परि० । (छ) अतिती। १। “शार्दूलविक्रीडितं म्सौ सौ तौ गादित्यक्षयः।" पि० । "प्राचं यत्र गुरुवयं प्रियतमे पष्टन्ततथाष्टमं, सन्त्येकादशतस्त्रयस्तदनु चैदष्टादशाधान्तिमाः । मार्तण्डैर्मुनिभिद्य यत्र विरतिः पूर्णेन्दुविम्बानने, तहत् प्रवदन्ति काव्यरसिकाः शार्दूलविक्रीड़ितम् ॥” २। विम्बम्- "हत्तं विम्वाख्यं शरमनितुरगम्तों सौ ततौ चेहुरुः ।" परि० । ३। गायायां, “विस्मिता यमौ सौ रौ ग्रसतुंखराः।" पि० । "रसर्खरमौ सौ ररगुरुयता मेघविस्फूर्जिता स्यात् ।" परिः । --"भवेत्सव छाया तयुगगयुता स्थाबादशान्ते यदा।"ग० । "इयं छाया ख्याता ऋतुरसहयों मनसा तो गुरुः।" परि० । पुष्पदाम- "भूताखाखान्तं मतनसररगः कीर्तितं पुष्पदाम ।" परि० । छाया- ·छन्दःसारसंग्रहः। "फुल्लदाम ।" गः। ७। मकरन्दिका- "रसैः पड्भिौर्यमनसजजा गुरुर्मकरन्दिका।" परि० । ८। मणिमञ्जरी- “इनाखैः स्याद यभनयजजगाः कीर्त्तिता मणिमञ्जरी।" परि० । समुद्रतता- "गजाम्धितुरगैजसो जसतमा गयेत् समुद्रतता।" परिः । सुरसा- "मी भी यो नो गुरुश्चेत् स्वरमुनिकरणैराह सुरसाम् ।” पत्र जनविशत्यचरसमहताना लघुगुरुक्रमी रेखाभिर्दबते । (पृष्ठेच द्रष्टव्यम्)। 1 - ग० । वर्णाना लघुगुरुक्रम इतनामानि अतिती R 7 피해외비의 स १। शार्दूलविक्रीडितम् २। विम्बम् ३ । विस्मिता ४। छाया (ग.) ५। छाया (परि०) ६ । पुष्पदाम ७। मकरन्दिका ८। मणिमञ्जरी ८. समुद्रतता १० । सुरसा ११। पचचामरः १२। चन्द्रमामा १३। धवनाङ्गः १४. गाभुः . ।

·विंशत्यक्षरसमहत्तभेदा. । ११ पञ्चचामरः- "नयुगलगलघू निरन्तरो यदा स पञ्चचामरः।" परि० । १२ । चन्द्रमाला-"ठझ दिअवरजुअल मज्म करअल करहिं, पुणवि दियवरजुयल मजा करअल करहि । सरसगण विमलजा सुम्मि ठरह मणगद, विमलमइ उरअकई चदमल कहइ सईn" प्रा० । १३॥ धवनाङ्ग.--"पलइ वसुलहु जुअल विमलमइ महिअले, ठा ठद् रमणगति सप्रण पथ पय तले। दिअगण चठ पत्रहं भणि फणिवद णियमही, कर सगण सरि सउ ससिवअणि धवलही प्रा० । शम्भुः ~~"अवलोाण भण सुच्छद मणमज्ने मुख सवुत्तं, सुपिन अते धरि हस्थो दिनहु कुतीपुत्त सजुत्त । गएमा दिनहु एय किन्नहु अते सत्ता हाराज, अ वत्तीसाण मत्ता पाहि छटो संभू णामोय"प्रा० । १४। पञ्चमोऽध्यायः । अथ ससकतय । तत्र- (क) कृती। “ग्लिति वृत्तम् ।" पि० । “पादान्त यति ।" "बीरजी गली भवेदिहशेन लक्षणेन हत्त नाम ।" के साईतिर्क लचशम्-१.( पैदलप्राकृतगचे हात गमहकानाबोकम् । १३

·छन्दःसारसंग्रहः।
२। “सुवदना नौ नौ यभौ ल्गाषिखरर्तवः ।" पि.।
"ज्ञेया सप्ताशयडूभिर्मरभनययुता भी गः सुवदना ।" के।
सा-४ (--), २ (-) ६ (-), ३ (-), ३ (-}।
३। सुवंशा -
"ख्याता पूर्वैः सुवंशा यदि मरभनास्तहयं गो गुरुय ।” परि० ।
मां-४ (-), २ (-), ५ (-), २ (--), २ (-}।
४। शोभा-"रसैरखैरचर्यमननततगैर्गेन शोभयमुता।" परि० ।
सा--(-) (-) (------), २ (--)} ।
मत्तेभविक्रीडितम्-
"सभरा मौ यलगास्त्रयोदशयतिमत्तेभविक्रीड़ितम् ।” परि० ।
सा-१(-), (-), २ (-),-~- ३ (-), ३ (-), २(-),~-1
६। गीता-"जइ आइ हत्य परेंद विणवि पात्र पंचह जोहली,
जहिं ठाई छट्टहि हस्थ दिस्मद सद्द अंतह णेउरी ।
सुह छंद गीअउ मुदि णीप्रउ सब लोहि जाणिो
कह सिट्ठ सिट दिठ दिवउ पिंगलेण वखाणिो।"प्रा० ।
"सगणो जयुग्ममरैः स्नगैः कथिता बुधैरिह गीतिका।" परि० ।
सा-४(~-~)।
(ख) प्रक्रुती।
पि.
१। “सग्धरा मौ भौ यो य विःसप्तका।"
"चत्वारो यस वर्णाः प्रथममलघवः पाठकः सप्तमोऽपि,
हो तहत् पोड़भादो मगमदतिलके पोड़गायौ तथान्यो।
एमासम्मोर काम्स मुनिमुनिमुनिभिग्यते पहिरामो,
वाले वन्यः कवीन्द्रः मुतनु निगदिता स्रग्धरा मा प्रमिका". !
at-1-(-).---..(-),(----

·द्वाविंशत्यक्षरममहत्तमेदाः ।
२। गायायां, शशिवदना बहुसंज्ञका-
"शिवदना जौ जी न् चौ रुद्रदिशः।" पि० ।
“सलिलनिधिर्मवैदिह नजी भगणो जगणाम्नयय र परि० ।
“नजमजजा जरी यदि तदा गदिता सरमी कवीवरैः।" ग.!
"सिंहकमिदमन्यव" इति रामतारमिरीमतिकृतम् ।
मा- (-)---२१), (~~-----}।
नरेन्द्र:-“आइहिं जत्य पाअगए पनि जोहल अंत ठवीजे,
काहल सह गंध इस दिअगर कंकण ताह करीजे ।
सहइ एक भरि चतु परवड फुकहु सक्त सुमव्वा
चामर नुमा अंत जहिं पअलिअ एह परेंदठ कव्वा"
प्रा.।
मा--------.०(-), २( -),--
(ग) आकृती।
"मद्रकं भौ नौ नौ नगी दिगादिलाः।"
यि..
“भी नरना रनावय गुरुर्दिगर्कविरमं हि भट्टकमिदम् ।" के।
सां-{-----
२। मदिरा-
"सप्तभकारतावसितो सगुरुः कविभिः कथिता मदिरा" परिः ।
"सप्तभकारयुतेकगुरुर्गदितयमुदारतरा मदिरा।" ग. !
सौ--10(--)-)।
३। “लालित्यं भुजगेन्द्रेण भाषितमेतत्वेन्मसरस्तजनगुमिः ।"
परि।
मा--१३ (-),~~--~--(-),m-४ (-)-"
४। इंसी-“विन्नूमाला पाए पाए तिन दिगण तह बहुगुणयुत्ता,
अंते कथा मुद्दा वा भवद् फणिवद कविवर गजुमा ।
नं बत्तीसा मत्ता घळे पप पत्र पसलिम लहुगुरु मोहा,
एसा इंसी पामा वंदो सपलदुहमण मण्डमरु मोहा -मा० ।

·छन्दःसारसंग्रहः।
"मी गौ नायवारो गो गो भयति वसुभुवनयतिरिति हंसी।" परिः ।
मा-८-११(---।।
महास्नग्धरा-
"सजता नसी री गः फणितुरगहयः स्यामहासम्धराख्या ।"
परि ।
ग. ।
ग. ।
(घ) पिकृती।
१। “अवललितं जी जी जी भी गुद्रादित्याः ।"पि० ।
"यदि ह नजी भजी जमलगास्तदाखललितं हराकयतिमत् ।” के० ।
“नजभजमा जभी लघुगुरू बुधस्तु गदितेयमद्रितनया।"
मा-३ (~1, ३ (---------}|
२। “मत्ताक्रीड़ा मौ नौ नौ नौ ग्बसुपञ्चदशकौ।"पि० ।
"भत्ताकोड़ा मौ नौ नौ नलिाति भवति वसुशरदशयतियुता।" के०॥
“मत्ताकीई वखिष्वाशायति मयुगगयुगमनुलघुगुरुभिः ।"
सा-८(--), १४ (-}"
३। सुन्दरिका-
"जहि आइहि हत्या करअल तत्या पात्र लह जुभ कण गणा,
ठवि चामरअं काहलजु वंका सल्ल पहल्लिअ वेवि गणा।
पत्र अंतहि सक्को गण पणिज्ने तेइसवण पमाण किया,
इअ मत्तहि पोमावद पणिज्जे वरणहि सुंदरिया भणिया ।"
"इह सुन्दरिका पिङ्गलमुनिनीता सहयतो भसता उलभगाः।" परि० ।
स-(~--,-, ४ (-), ३ (-), ३ (~~-11
(ड) सहती।
२। "तन्वी स्तौ सौ भो न्याविन्द्रियस्वरमासाः।” पि० ।
"भूतमुनीनैर्यतिरिह भतना: भौ भनयाय यदि भवति तन्वी।" के० ।
प्रा. ।

·पडूविंधत्वक्षरममवतभेदाः ।
२। किरीटम्-
"ठावहु आइहि सकगणा तह सन्न विमजहु वेवि तहा पर,
ऐटर सद्द जुधे तह गठरए परिवारह भव्व गणा कर ।
काहन्न जुम्गल अंत ठविजस एपरि चौविह वम पत्रासद्ध,
वत्तिस मत्त पत्रपत्र लिक्खहु अकभार किरीट विसेसह " प्रा० ।
"नाम किरीटमिदं भगणा यदि पिङ्गलनागमुनीन्द्रमतं किन।" परि० ।
मा-1८1------
३। दुर्मिन्नम्-
"दुमिलाइ पासहि वम विसेसहि दीस फणींदह चारुगणा,
भणु मत्त वतीसह जाणिअसेसह अहह ठामठई सगणा ।
गण अप ए दिजह कित्ति लहिज्जा लज्जइ दोस अणेय करी,
कई तीणि विसामहि पाहि पाहि ताकर अठ्ठ छउ हहही " प्रा० ।
"सगणैरिह वृत्तवरं वसुभिः किल दुर्मिलमुतामिदं कविभिः।" परि० ।
सा-{८ (-~-
.
(च) अभिवती।
१ । “क्रौञ्चपदा म्मौ स्भौ नौ नौ ग् भूतेन्द्रियवस्तृपयः ।"
पि० ।
"कोचपदा मौरभौ ननना न्गाविपुशरवसमुनिविरतिरिह भवेत् ।" के ।
मा--17 (~--,१४ (-)-"
(छ) उत्कृतो।
१ । “भुजङ्गविजृम्भितं मौ नौ नौ सौ लगौ वसुझट्रऋषयः।"
पि।
"वस्त्रोगाम्बच्छेदोपेतं ममतनयुगनरमलगैर्भुजङ्ग विजृम्भितम् ।” के० ।
मां-{८-१.(J,-------

·१०२ छन्दःसारसंग्रहः । २। “अपवाहको नौ नौ नौ सौ गौ नवर्तुरसैन्द्रियाणि।" पि० । "मो ना: पट् मगगिति यदि नवरसरसगरयतियुतमपवाहाख्यम् ।” के० । सा-३(--), २. (-) (--)|| पठोऽध्यायः । अथ दण्इकाजातयः । ३. "दण्डको नौ रः। २। प्रथमश्चण्डवृष्टिप्रपातः । ३ । अन्यत्र रातमाण्डव्याझ्याम् । ४ । शेषः प्रचित इति।" पि०। १। “यत्र पाद ही नकारौ रेफाय सप्त भवन्ति दण्डको नाम सः । यः सप्तविशत्यक्षरयादः प्रथमो दण्डकः, स चण्डष्टिप्रपातो नाम । रातमाण्डव्याभ्यामपिभ्यामन्यत्रास्याभिधानमैतदेव ताभ्यां पुनरन्यैव संना कृतास्य हत्तस्य । ४। इतथण्डष्टिप्रपातादूई दण्डकप्रस्तारः प्रचित इति संज्ञां लभते; पूर्वमेकैकाक्षरक्रमेण छन्दसां हडिरुता, प्रदानीन्तु रेफोप- लक्षिताक्षरवयेण हविः । प्रत पादान्ते यतिः ।" “यदिह नयुगलं ततः सप्त रेफास्तदा चण्डष्टिप्रपातो भवेदण्डकः। के। २. "प्रतिचरणविहरेफाः स्युरणार्णवव्यालजीमूतलीलाकरोदाम- गहादयः ।" "पादिपदात् क्रमेण आरामः, संग्रामः, मुरामः, वैकुण्ठः, सारस, - के.।

·। दण्डकभेदाः। कासारः, विसार:, संहारः, नोहारः, मन्दरः, केदारः, प्रासारः, मत्कारः, मम्कारः, माकन्दः, गोविन्दः, भानन्दः, मन्दोहः, आनन्द इत्येते ग्रायाः।" परि.. ३। "प्रचितकसमभिधो धोरधीभिः स्मृतो टण्डको नयादुत्तरैः सप्तमिय:।" ग.॥ पवितक इति पाठ रमिधातिक-ममितिम्ट इतनिखित पन्तके। “नयुगगुरुयुगेवं यकाराः कवीच्छानुरोधात्तदा यन वक्ष्यन्त एषोऽपरी दण्डकः पण्इितरीरितः मिहविक्रान्त नाम।" परिः । "यकारैः कवीच्छानुरोधान्निनः प्रसिदो विशुद्धोऽपरो दण्डकः सिंहविक्रीड़नाम ।" परि० । "यन रेफान् कविः खेच्च्या पाठमोकथ्यमापेक्षया रोपयत्येप धोरैः स्मृती दण्डको मत्तमातलीलाकरः।” परि० । “यन्त्र रैफः परं म्वेच्या गुम्फितः म स्मृती दण्डको मत्तमातहतोला- करः।" "मगणः सकल: खलु यन भवेत् तमिह प्रवदन्ति बुधाः कुसुम- स्तवकम् ।” परि० । "स्वेच्या रजौ क्रमेण सबिवेशयत्युदारधीः कविः स टण्डकः स्मृती जयत्वशोकमतरी।" परि०। “यत्र हपते गुरोः परो लघुः क्रमास उच्यते बुधैरसोकपुष्पमचरीति ।" ग० । ग. । ८। "लघुर्गुरुः क्रमेण यत्र वध्यते सुधीभिरिच्च्या स दण्डकस्त्वनद्र- शखरः स्मृतः " परिः । "लप्पुर्गनिजेच्च्या यदा निवेश्यते तदैप दण्डको भवत्यनद्रखरः।" ग.। " 'स्वादिनसत् शुमदः - दितिपक्षसमुद्रनगादिकपञ्चगतोऽथ विभावरिभर्तुः।' इति दीपिकायां भुजगविलासाभिधानदण्डकः ।"

·छन्दःसारसंग्रहः ।
११ ।
"चन्द्रः शुभोऽर्कात् त्रिकालाद्रिदन्तावलागाशियस्थस्ततः खात्
कुरामर्नुगाशाशिवस्थः । দুনি दीपिकायां कामवाणाभिधानमाला.
दण्डकः ।"
रामतारण शिरोमणिना धृती इमो हौ दण्डकी।
१२। पैदल मातग्रन्थे सूवग्रन्थो कदण्डकजातित विभिन्न है पविशल्यधिकाक्षर समढचे व्याख्याते ।
१। साणूरम्-
"कसेक पढ़म दिन सरस पत्रह धुत्र पत्रह पलिश्र तह ठवित्र वरं,
सल्लूर सुभणि मणहरणि रअणि पहुवअणि कमल-दल-णअणि वरं ।
बत्तीस मतह पथ पत्र ठवहु पणिय तहम करअल दिअगणनं,
मत्ता पल सुललिग छउ चउकल किन कदवर दिणभर भुप्रपत्रअं ॥” मा० ।
सा-{---, २६ (--),--}-३२ मावा ।
२। विभङ्गी-
"सव पअहि पढ़म भण दहा सुपिअगण भगणा तह अंता गुरु
जुग्गा हत्था अणात्ता,
पुणु वित्र गुरुजु लहुजु लहुजुभ वल जुअल कर जंपडू
गााकदराबा सुंदरकापा।
पत्र पत्र तलहि करहि गभगमणि ससिवअणि चालिस मत्ता कद
कर जुत्ता एहु निरुत्ता,
गुणि गण सव पत्र वसु रस जुश्र सठ पत्र पअलिअत्तिम्भंगी सुहसंगी
सज्जणसंगी॥"
पा सिपिकरप्रमादी म्फुट प्रतीयते ।
मा--1.(-),----
--1=४२ मावा. (0)
प्रा.।
निपोषकते इस्ट'सारसपर समानभेदी माम बसोयीमः।

·चतुर्थोऽशः ।
अब तारचन्दामि पुनरवमा परिमारंन समामती साध्यापन।
-
प्रथमोऽध्यायः ।
1
ग.।
अथ दश शहा वर्गाः।
"वृत्तं सममईसमं विपमन्न।" पि.।
अन समहत्तमेकादशवर्गेषु विमन्यते । तत्र गुदादा,
मिययकः
तयु-
(क) गुळचरवर्गः। पायाल्वनाम Spondee.
१। थोरकादरा, यथा- -“धीस्ते, भावात् ।”
२। स्त्री यक्षरा, यया-"गोपस्त्रीभिः, कणो रमे।"
३। ताली नारी वा वावरा, यथा-
"तुभ्राणं, पद्माणं । चंडेमो, रकडेसी।"
४। तीर्णा कन्या वा चतुरचरा, यथा-
"जात्रा मात्रा, पुत्ता पुत्ता। इसे जाणो, किन्ने जुत्ता।"
५। सम्मोडा पञ्चाक्षरा, यथा-
"उदंडा चंडी, रित्ता खंडो। तेनोका मोका, देस भै मौकई मा० !
है। शेपा, विद्युमेसा, वाणी वा पडक्षरा, यथा-
“जुमंती उद्दान, कानिमा मंगामे ।
ग्यतो मंहारो, दूरित्ता हम्मारो।" मा. ।
प्रा ।
प्रा० ।

·छन्दःसारसंग्रहः।
प्रा.
,
७। शीर्षरूपं सप्ताचरं, यथा--
"चंदा कुंदा एकासा, हारा हीरा वा हंसा ।
जे जे सेत्ता विणीपा, तया कित्ती जिणीनी ।"
८। विद्युन्मालाटाक्षरा यथा--
"विद्युन्मालालोलान् भोगान, मुक्का मुक्ती यत्नं कुर्यात् ।
ध्यानोत्पनं निःसामान्य, सौख्यं भोक्तु यद्याकाचेत् ॥”
। रूपमाली नवाबरा, यथा---
“नं पञ्चे विजू मेहं धारा, पप्फुल्ला णीवा सद्दे मोरा।
वीअंता मंदा सीमा वाधा, कंपंता कापा कंता णामा "
१०। मालतीमाला एकादशाक्षरा, यथा-
"ठामा ठामा हस्थी जूहा पेक्खीआ, पाई मेहा मेरू सिंगे देखीया ।
वीरा हत्या अग्ने खग्गा वगंता, गाई विज्जू मेहा मजो णशंता ॥* प्रा० ।
११। विद्याधारो हादशाक्षरः, यथा--
"जाम् कठे वीसा दिहा सीसे गंगा, णाारामा किन्जे हारा गोरी अंगा,
गब्बे रामा मारूकामा लिज्जे कित्ती, सोऊ देऊ मोक्खा देऊ अह्मा मत्ती॥"
प्रा."
प्रा."
१२। लोलाखेलः कामक्रीडो वा पञ्चदशाक्षरः, यथा-
४'मा कान्त पक्षस्यान्ते प-काशे देशेऽस्वासोः,
कान्तं वक्त्रं वत्तं पूर्ण चन्द्रं मत्वा रातो चेत् ।
सुरक्षामः माटयेतयेतो राहुः क्रूरः प्राथात्,
तस्मादध्वान्ते हमस्यान्ते गय्यकान्ते कर्तव्या ।'
इति कण्ठाभरणः।"
१३। ब्रह्मरूपं पोशाक्षर, यथा--
"उन्मत्ता जोड़ा ठं? कोहा श्रोत्या भोयी जुझता,
भणका रंभा लाह दंभा अध्या अप्पी वुमंता।
ग.

·समानीवर्गः। भल्लाका सला छिपे कएला मत्था पिडी एचंता, गणं सग्गा मग्गा जाए अग्गा तुद्धा उहा हरंता ॥" प्रा.. प्रा." (ख) लवृक्षरवर्गः। पाद्यात्त्ये Pyrrhic and Tribrāch. १। एकाक्षरोदाहरणं-“कति तव ।' २। मधु हाक्षरं, यथा-"हर हर। मम मल॥" कमलस्त्यक्षरः, यथा--"अमर विहर। कुसममधुनि ।" प्रा० । यमकं पञ्चाक्षरं, यथा- “पवण वह, सरिर सह । मश्रण हण, तव मण ॥" प्रा० । ५। दमनकं पड़क्षरं, यथा- "कमलणप्रणि, अमिअवअणि । तापि घरिणि, मिलइ सुयुणि " प्रा० । ६। तरलनयनं दादशाक्षरं, यथा- "कमलवण तिगण हर, गिरिवरसश्रण तिसुलधर । ससहरतिल पलकर, वितरहि महु अभिमत वर ॥" ७। अचलपतिर्गीत्या- वा पोड़शाक्षरा, यथा- "तरणिदुहितटरुचिरतरवसति-रमरमुनिमुखजनविहितनुतिरिह । मुररिपुरभिनवजलधररुचितनु-रचलतिरुदयति सुक्षतिहदि खलु " ग० । (ग) समानीवर्ग: 1 TRUTTUGITA Trochee. मा० । प्रा.। "ग्लिति समानी।" पि० । सां (--)। १। सारो हाचरः, यथा-"संभु एउ। सुक्खु देठ ।" घारि चतुरक्षरा, यथा- "देठ देठ, सुम्भ देउ । जासु सीस, चंद दीस" २. समानी पन्त्यलघुविहोनसताक्षरा, यथा- "कुंजरा चलंता, पव्वा पलतमा। कुम्मपिष्टिकं पर, धूलि सर झपए ॥” मा० । प्रा.।

·छन्दःसारसंग्रहः ।
ग.
। समानिका मलिका याऽद्याक्षरा, यथा-
"यस्य कृष्णयादपद्ममस्ति वृत्तड़ागसद्म ।
धीः समानिका परेण नोचितान मत्सरेण ॥"
५। श्येनी अत्यलघुहीनकादयाचरा, यथा--
"क्रूरदृष्टिरायताग्रनासिका, चञ्चला कठोरतीक्ष्णनादिनी ।
युद्धकाशिणी सदामिपप्रिया, श्येनिकेव सा विगहिताङ्गना ॥" ह ।
६। चामरन्तूणकं वान्त्यलघुहीनपञ्चदशाक्षरं, यथा-
"सा सुवर्णकेतकं विकाशि भृगपूरितम्,
पञ्चवाणवाणजालपूर्णहमतूणकम् ।
• राधिका वितर्य माधवाय मासि माधवे,
मोहमति निर्भरं बया विना कलानिधे ॥"
"कृष्ण कृष्ण कृष्ण कृष्ण कृष्ण कृष्ण रक्ष माम्,
कृष्ण लष्ण कृष्ण कृष्णा कृष्ण कृष्ण पाहि माम् ।" इति चैतन्यः ।
"एहि एहि देहि देहि देवि रतदन्तिके,
भारताय कातराय कृष्णभक्तिमन्तिके।" भारतचन्द्रः।
चञ्चला चिवमंजं वा पोड़शाक्षरं, यथा-
"विट्ठमारुणाधरोष्ठशोभिवेणवाद्यदृष्ट-वल्लवीजनाङ्गमङ्गजातमुग्धकण्ठका ।
त्वां सदैव वासुदेव पुण्यलभ्यपादसेव, वन्यपुष्पचित्रकेश संस्मरामि गोपवेश ॥"
ग०॥
ग.।
८. वृत्तं गण्डका वा विंशत्यक्षरा, यथा--
“जन्तुमावदुःखकारि कम्म निर्मितं भवत्यनर्थहेत,
तेन सर्वमात्मतुल्यमीक्षमाण उत्तमं सुखं लभव ।
विदि धुधिपूर्वकं ममोपदेगवाक्यमेतदादरेण,
हत्तमेतदुत्तमं महाकुलप्रसूतजमानां हिताय ॥"
८। अशोकपुष्पमञ्जरीनामदगइकोऽटाविंशत्यक्षरी सदधिकारी था,
यथा-

·१०८
प्रमाणीवर्गः।
"मूर्ति चारुचम्मकसजा सलोलवेष्टनं लसभवनचारुचन्द्रिका कक्षेषु,
कर्णयोरशोकपुष्यमञ्जरीवतंसको गले च कान्तकेशरोपकृसदाम ।
फुलनागकेशरादिपुप्परेणुरूपणं तनी विचित्रमित्यु पात्तवेश एप,
केशवः पुनातु न: सुपुष्पभूषितः समूर्तिमानिवागतो मधुर्विहमित्र " ग।
(घ) प्रमाणीवर्गः।
पाश्चात्त्यनाम Hambus.
"लिगति प्रमाणी।" पि० । सां (~-)।
१। मही यक्षरा, यथा-"सई उमा। रखो तुमा ॥ प्रा० ।
२। नगानी चतुरक्षरा, यथा-
“सराई, पसणिहो। कइत्ता, फुरंतु ते ॥" प्रा.।
३। प्रमाणिका नगस्वरूपिणी वाष्टाक्षरा, यथा
"णिसंभ-संभ खंडिणी, गिरीसनीह-मंडिणी।"
पञ्चचामरस्य द्वादशाक्षरस्य हत्तरनाकरपरिगिटे लक्षणमेव दृश्यते ।
नराजं पञ्चचामरं बा पोड़शाक्षरं, यथा-
“सुरद्रुमूलमण्डपे विचित्ररत्न निर्मिते, लसहितानभूपिते सलीलविभ्रमालसम् ।
सुरागानाभवनवीकरप्रपञ्चचामर-स्फुरत्समोरवीजितं सदाच्युतं भजामि तम् ॥"
।
प्रा० ।
ग. ।
पञ्चचामरस्य सप्तदशाक्षरस्य इत्तरनाकरपरिशिष्टे लक्षणमेव
दृश्यते।
यथा-
अनङ्गशेखराध्यदण्डकोऽष्टाविंशत्यक्षरस्तदधिकाचरो वा,
"उदेत्यसौ सुधाकरः पुरो विलोकयाध राधिके विजृम्भमाणगौरदीधितिः,
रतिवहस्तनिर्मितः कलाकुतूइलेन चारुचम्पकैरनगशेखरः किमु ।
इति प्रमोदकारिणीं प्रियाप्रमादलक्षणां गिर समुहिरन् मुरारिरमुताम्,
प्रदोपकालसङ्गमोल्लसन्मना मनोनिकौतुकी करोतु नः शतार्यताम् ।"
ग.।

·छन्दःमारसंग्रहः ।
(ड) यगणवर्गः। मां (~--
१। शगी बावरा, यथा-"भवाणी हसंती। दुरितं हरंती।"प्रा० ।
२। शवनारी सोमराजी वा पड़धरा, यथा-
"हरे मोमराजी-समा ते यगायोः । जगन्मण्इलस्य छिनत्यन्धकारम् ।'
"
ग.।
३। भुजङ्गप्रयातं हादगादरम्, यथा-
"पुरः साधुवाति मिथ्याविनीतः, परोने करोत्यर्थनाशं हताशः ।
भुजङ्गप्रयातोपमं यस्य चित्तम्, त्यजेत्तादृशं दुथरिवं कुमित्रम् ॥" ह ।
तथा च महानिर्वाणतन्ले,
"त्वमेकं शरण्यं त्वमेकं वरेण्यं, त्वमेकं जगत्कारणं विश्वरूपम् ।
त्वमेकं जगत्कर्तृ पाट प्रहर्नु, त्वमेकं परं निसलं निर्विकल्पम् ।।
भयानां भयं भीषणं भीषणानां, गतिः प्राणिनां पावनं ,पावनानाम् ।
महोःपदानां नियन्तृ त्वमेकं, परेपां परं रक्षक रक्षकाणाम् ॥
तदेकं स्मरामस्तदेकं जपामः, तदेकं जगत्साक्षिरूपं नमामः ।
तदेकं निधानं निरालम्बमीशं, भवाम्भोधिपोतं शरएवं व्रजामः ॥"
४। कन्दमन्त्यगुरुदयहीनं त्रयोदशाक्षरं, यथा--
"णरे कंस जाणेहि हो एक बालाइ, हज देवईपुत्त तो वंस कालाइ ।
तहा गेस्थकसी जणाणंदकंदेण, जहा इत्ति दिवो णिप्राणारिविण ॥"
प्रा.।
५। क्रीडचक्रमष्टादशाक्षरं, यथा-
"जही भूत वेताल पच्चंत गावंत खाए कपंधा,
सिवा फेर फेकार हकावलंता फुले कसरंधा ।
का टु फुटेद मत्या कवंधा णचंता हसंता.
तही वीर हम्मीर सगाम मज तुलंता बुलंता॥" प्रा.।
६। सिंहविक्रीड़-नामकस्य दण्डकस्य सप्तविंगत्यक्षरस्य तदधिकाक्षरस्य
था उत्तरनाकरपरिशिष्टे लक्षणमेव दृश्यते ।

·तगणवर्गः।
प्रा.।
प्रा.।
(च) रगणवर्ग:। सां(-~-)।
प्रिया मृगी वा वाक्षरा, यया-
"संकरो, संकरो। पाठणो, पाउणी"
२। दियोधा पड़चरा, यथा---
"कससंहारिणा, पक्विसंचारिणा। देवडिवया, देउमे णिभा " प्रा० ।
३। महालक्ष्मीनवाक्षरा, यथा-
"मुंडमाना गले कठिा, पापरात्रा भुपा मंठिा ।
वध्धछात्रा किग्रावासणा, चंडिया पाउ मिहामणा ।"
४। स्रग्विणी लक्ष्मीधरा वा हादगाचरा, यथा--
"यो रणे युद्धात निर्भरं निर्भयस्त्यागिता यस्य मर्चवदानावधिः,
तं नरं वीक्ष्य लक्ष्मीयंगः स्रग्विणो, नूनमभ्येति सत्कीर्तिशक्तांशका".. |
तथा च भागवते ४१७१४४,
"म प्रमोद त्वमस्माकमाकाइतां, दर्शनं ते परिभ्रष्टमत्कम्मणाम् ।
कीर्त्यमाने नृभिर्नानि यजेग ते, यज्ञविनाः क्षयं यान्ति तस्यै नमः।"
५ । मत्तमातगालोलाकरी नाम दण्डकः सप्तविंगत्यचरस्तदधिकारो
वा, यथा--
"हेमगीर वसानोऽगुकै शक्रनीलासितै वर्षणि स्पष्टदिव्यानुनपातितः,
तारहारांशवक्षो नभभित्रमालाञ्चितो भव्यभूपोज्जनाङ्गः समं सीरिणा ।
अञ्जनाभाखरेगन्दुकुन्दाभदेहेन नोलापरीहामहामोम्भिकौतूहलैः,
कसरगादिगः पातु नचक्रपाणिगतिकीड़या मत्तमातङ्गलीलाकरः ।" ग० ।
(छ) तगणवर्ग: । मां (--~)।
१। पञ्चालस्यहरो, यथा--
"सी देउ, सुकवाई। मंहारि, दुकवाई।" प्रा० ।
२। हारीतोऽन्त्यनघुहीनः पश्चात्तरी, यथा-
"जा भतिजुत्ता, धरमेकचित्ता । मा होर गारी, धम्मा पिधारी" प्रा० ।

·११२ छन्दःसारमंग्रहः । ३। मन्यानः पड़चरो, यथा-- "राया जंहा लुद्ध, पंडितहो मुद्ध । कित्ती करे थप्प, सोराज उप्पेकव ॥" प्रा० । ४। विध्वमालान्त्यलघुविहीनकादशाक्षरा, यथा- "नासावधापनपान्नाविनोदी," रामकृष्णविलोमकाव्ये । ५। सारङ्गो हादशाक्षरो, यथा- “रे गोड़ थकंतु ते हथिजूधाई, पनष्टि वज्जंतु पाइजूधाई। कासीसरापा सरासारअग्गेण, की हस्थि को पत्ति की वीरवग्गेण ॥" प्रा० । ६। कामवाणाभिधदण्डकस्यान्वलघुहीनस्य अनलिंगदक्षरस्य लक्षण- मेव दृश्यते, दर्शितञ्च तत् १०४ पृष्ठे । प्रा०॥ (ज) सगणवर्गः । सां (~ पाचात्यनाम Anapést. रमणत्यक्षरो, यथा-- "ससिणा, रमणी। पडणा, तरुणी।" २। डीनं पड़क्षरं, यथा- "पिअभत्ति पिया, गुणमत्त सुत्रा। धणजुत्त घरा, बहु-सुक्खकरा॥" मा० । ३। तोटकं द्वादशाक्षरं, यथा- "त्यज तोटकमर्थनियोगकर, प्रमदाधिकृतं व्यसनोपहतम् । उपधाभिरशुद्धमति सचिव, नरनायकभीरकमायुधिकम् ॥" तथा च रघुवंशे ८५१, "स नथेति विनेतुरुदारमतेः, प्रतिराह्य बची विमसर्ज मुनिम् । तदन्तब्धपदं दि गोकधने, प्रतियातमिवान्तिकमस्य गुरोः ।" ४। भमरावली नलिनी वा पञ्चदशाक्षरा, यथा- "तुप देव दुरित्त-गणा-हरणा चरणा, जद पाड चंदकला-भरणा सरणा । परिपूजर्ट तेजिन लोभमणा भमणा, मुह पेलिउ लोकपिणासमणा समणा ॥"

·प्रा.। ग.. भगणवर्गः। ११३ ५। दुर्मिलं चतुर्विशत्यक्षरं, यथा- “पहु दिजिअ रन्नन-टोप्पर मत्वा कंकण बाहु किरीट सिरे, पहि कम्महि कुंडल नू रइमंडल ठाविप हार फुरंत उरे । पड अंगुलि मुद्दहि-हीरहि सुंदरिकंचणरनु समजातणू, तस तूणठ सुंदर किज्जा मंदर तावह वाणह मेसधणू।" है । कुसुमम्तवकाख्यो दण्डकः मतविंगत्यक्षरस्तदधिकारोवा, यथा- "विरराज यदीयकरः कनकातिवन्धुरवामगः कुचकुद्मलगो, -भ्रमरप्रकरण यथावतमूर्तिरशोकलताविलमत्कुसुमम्तवकः । स नवीनतमालदलप्रतिमच्छवि विनदतीव विलोचनहारि वपुः, चपलारुचिरांशुकवनिधरो हरिरस्तु मदीयहृदम्बुजमध्यगतः ।" (झ) जगणवर्ग: । मां (~-~), पायात्त्यनाम Amphibrach. १। मृगेन्द्रत्यक्षरो, यथा-"दुरंत, वसंत । सुकंत, दिगंत ॥" प्रा० । ३। मालती पडक्षरा, यथा- "करा पसरंत, बहगुणमंत । पफुलित्र कुंद, उगू सहि चंद" प्रा० । ३। मौतिकदास दादशाक्षरं, यथा-- . "कथा भन दुबर तेन्जि गरास, खणो खण जाणि दोह पिसास । कुहरव ताव दुरंत वसंत, कि गिद्दा काम कि पिद्दा कंत" (अ) भगणवर्ग:। सां (- पाचात्त्यनाम Dactyl. १। मन्दरल्यधरी, यथा-"सी हर, तोहर । संकर संहर" प्रा० । २॥ मोदकं हादशाक्षरं, यथा- “गन्नउ मेह कि प्रमर मामर, फुल गोव कि भम्म भामर । एकल जीप पराहिण अम्मह, कीलड पाउस कीलठ मम्मह" ३। मदिरान्त्वलघुदयहोना हापिंगत्यक्षरा, यया- "माधवमामि विकम्बरकैमरपुष्पजसन्मदिरामुदितः, भगकुलरुपगीतवने वनमालिनमालि कलानिलयम् । प्रा.। प्रा."

·११४ छन्दःसारसंग्रहः। ग.। कुन्जरहोदरपलयकल्पिततल्पमनपमनोजरसम्, तं भज माधविकामृदुनर्तनयामुनयातकतोपगमा ॥" ४। किरीटं चतुर्विशत्यक्षरं, यथा- "वष्यत्र उकि सिरे जिणि लिज्जिभ तेन्जिन रज्ज वगंत चले विए सोअर संदरि सगहि लज्जिा एक्कलि मार विराध-कवंधन। संगक मारुद मिल्ला वालि पहिलिप रज सुगीवह दिन, वड समुह विणासि रावण सो तुय राहव दिनउ गिभग्र'" 'प्रा० । द्वितीयोऽध्यायः । अथ मियवर्गः। १। मियवर्ग एतैरेव दशभिर्वर्गः। एतेषां दशसंख्यकवर्गाणां मध्ये यैः कैथिदपि अन्योन्ययोग: सममानकादेशेन वा बहनि छन्दांस्युत्पद्यन्ते । पथ कोऽयं सममावकाश इत्यवोचते-गुरीरकस्य स्थाने लघुदयस्य, लखुदयस्य स्थाने गुरोरेकर वा, एकचतुष्कलगणस्य स्थान परचतुष्पालगणम्य च सनिवेश सममावकार्दश । तव पञ्चकलगास्येति । २। अन्योन्य-योगोदाहरणम् । नाराचकमष्टादशाक्षर-पडू लघुक्षर- दमनकेन सह चतूरेफसविण्या योगात् निष्पन्नम्, यथा रघुवंशे, १२।१०४। ६लाः "रघुपतिरपि जातवेदोविशुद्धां प्रगृह्य मियां, प्रियसुद्धदि विभीषणे सङ्गमय्य थियं पैरिणः । रविसुतसंहितेन तेनानयातः समामिविणा, भुजविजित विमानरत्नाधिरूढ़ः मतस्ये पुरीम् ॥" र ·सममात्रकादंगः। त्रकादेगोदाहरणम् । भागवते दगमम्कन्धे पञ्चविंशे- कृतवामकपोलो, वगितभुरधरापित-वेगुम् । लिभिराश्रितमार्ग, गोप्य ईरयति यत्र मुकुन्दः ॥२॥ वनिताः सह सिई-विम्मितास्तदुपधार्य सलज्जाः । ग-समर्पित-चित्ताः, कश्मलं ययुरपस्मृतनोव्यः ॥ ३ ॥ मिबलाः शृणुतेदं, हारहास उरमि स्पिरविद्युत् । त्यमार्तजनानां, नम्मंदो यहि जितवेणुः ॥ ४॥ क (जलपा मृगगावो, वेण्वायतचेतस पारात् । तवला तकर्णा, निद्रिता लिखितचिनमिवासन् ॥ ५॥ विकधातपलाशै हमनपरिवईविडम्बः । सवल आलिम गो-गा: समायति यत्र मुकुन्दः ॥६॥ नगतयः सरितो वै, तत्पदाम्बुजरजोऽनिलनीतम् । यमिवाबहुपुण्याः, प्रेमवेपितभुजाः स्तिमितापः ॥ ७॥ अनुचरैः समनुवर्णितवीर्य, प्रादिपूराप इवाचलभूतिः । वनचरो गिरितठेयु चरन्ती-बेंगुनाद्वयति गाः स यदा हि ॥ वनलताम्तरव प्रात्मनि विष्णु, व्यञ्जयन्त्य एव पुष्पफलान्याः । प्रणतभारविटपा मधुधारा, प्रेमदृष्टतनवो वपुः स्म ॥en दर्शनीयतिलको वनमाला-दिव्यगन्धतुलमीमधुमत्तः । ख अलिकुलरलघु गीतमभीष्टम्, प्राट्रियन् याई सन्धितवेषः।१०॥क सरसि सारसहंमविहङ्गा-सारगीतहतचेतस एत्य । हरिमुपासत ते यतचित्ता, हन्त मीलितही तमीनाः ॥ ११॥ सहवन्दः स्रगवतंसविलासः, मानुषु क्षितिभूती व्रजदेव्यः । क हर्पयन् यहि वेणरवेश, जातहर्ष उपरम्भति विषम् ॥ १२॥ ख महदतिक्रमणद्वित्तचेता, मन्दमन्दमनु गर्नति मेधः । सुध्दमभ्यवर्षत् समनोभिदायया च विदधमतपत्रम् । १३. ख ग ·छन्दःसारसंग्रहः । विविधगोपचरणिपु विदग्धो, वेणुवाद्य उरुधा निजशिक्षा। तव सुतः सति यदाधरयिम्बे, दत्तवेएरनयत् म्बरजातीः ॥ १४ ॥ ख सवनशस्तदुपधार्य सुरेशाः, शक्रशर्वपरमेठिपुरोगाः । कवय अानतकश्वरचित्ताः, कश्मलं ययुरनिशिततत्त्वा: ॥ १५ ॥ निजपदाजदलैर्धजवच-नीरजाअशविचित्रललामः । व्रजभुवः शमयन खुरतोदं, वर्मधुय्यगतिरीडितवेणः ॥ १६ ॥ ब्रजति तेन वयं सविलास-वीक्षणार्पितमनोभववेगाः । कुजगति गमिता न विदामः, कश्मलेन कवरं वसनं वा ॥ १७ ॥ मणिधरः क्वचिदागणयन् गा, मालया दयितगन्धतुलस्याः । प्रणयिनोऽनुचरस्य कदामे, प्रक्षिपन् भुजमगायत यत्र ॥ १८ ॥ कणितवेणुरववञ्चितचित्ताः, कृष्णमन्वमत कृष्णरहिण्यः । ख गुणगणार्णमनुगत्य हरियो, गोपिका इव विमुक्त यहाशाः ॥ १८ ॥ कुन्ददामकृतकौतुकवेपो, गोपगोधनवृतो यमुनायाम् । नन्दसूनुरनघे तव वत्सो, नर्मदः प्रणयिनां विजहार ॥ २० ॥ मन्दवायुरुपवात्यनुकूल, मानयन् मलयजस्पर्शन । वन्दिनस्तमुपदेवगणा ये, वादगीतबलिभिः परिवत्रुः ॥ २१ ॥ वत्सलो अजगवां यदगी, वन्द्यमानचरणः पथि बैः । कृत्स्रगोधनमुपोह्य दिनान्ते, गोतवेंणरनुगेड़ितकीर्तिः ॥ २२ ॥ उत्सवं यमरुचापि हसीना-मुन्नयन् खुररजारितस्रक् । दिसयेति सुहृदाशिप एष, देवकीजठरभूरुडाराजः ॥ २३ ॥ मदविधूर्णितलोचन ईपर, मानदः स्वसहदां वनमाली। ख बदरपाण्डुवदनी मृदुगण्डं, मण्डयन् कनककुण्डललक्ष्मरा ॥ २४ ॥ ख यदुपतिईिरदराजविहारो, यामिनीपतिरिवैष दिनान्ते । ख मुदितवक्त उपयाति दुरन्तं, मोचयन् बजगवां दिनतापम् ॥ २५ ॥" एमां चतुर्विशति-लोकानां २, ३, ५, ६, २०, २२, २३ इति मत लोका एव विण्डाः स्वागतालक्षणाः । तलक्षणमग्रे द्रष्टव्यम् । शेषेषु सप्तदश- क , .

·मिश्रवर्गः। ११७ लोकधु क्वचिहिलघुस्थान गुरोरेकस्यादेशन (४, २१) दशाक्षरपादो (क) जायते, कचिहुरुस्थाने लघीरादेशेन (७, ८, ८, १३, १४, १५, १८, २४, २५) हादशाक्षरपादश्च (ख), क्वचिदेकादशाक्षरपादेऽपि (१३) लघुगुरु-क्रम-विप- Oसो (ग) दृष्यते। कचिदेकम्मिन् पादे हादशाक्षराण्य न्यस्मिन् पादे दशाक्षराणि च वर्तन्ते (१०, १२)। मिय-वर्गीयाणां कतिपय-सुप्रसिद्धानि छन्दांसि अवीदाहियन्ते । दोधकमेकादशाक्षरञ्चतुर्भकारमोटकस्य अन्यलघुद्दयस्थाने एकगुरी- रादेशेन, यथा,- "या न ययौ प्रियमन्यवधूभ्यः, सा रतरागमनायतमानम् । तेन सह बिभर्ति रह: स्त्री, सारसरागमनायत मानम् ॥"माधे, ४।४५। "इत्यममुं विलपन्तममुन्न-दोनदयालुतयावनिपालः । रूपमदर्शि तोऽसि यदर्थ, गच्छ यथेच्छमथेत्यभिधाय ॥" नैषधे, १॥४३॥ स्वागतैकादशाक्षरा, दोधकस्य टतीयचतुर्थयोषणयोरन्योन्य- विनिमयेन, यथा रघुवंगे, “कुम्भपूरणभवः पटु रच-समचार निनदोऽम्भसि तस्याः । तन स हिरदहितशवी शब्दपातिनमिपुं विससर्ज ॥” ८1७३। ६। रथोता चैकादशाक्षरा, स्वागताया नवमदशमयोर्वर्णयोरन्योन्य- विनिमयेन, यथा रघुवंगे, "तो पितुनयनर्जन वारिणा, किश्चिदक्षित-शिखण्डकावुभौ । धन्विनौ तमपिमन्वगळता, पौरदृष्टिकृत-मातोरणौ ।” ११॥५॥ द्रुतविलम्बितं हादशादरं, मोटकस्याद्यान्त्ययोर्वर्णयोरन्योन्य- विनिमयेन, यथा रघुवंगे, "न पणा प्रभवत्यपि वासवे, न वितथा परिहासकथाम्वपि । न च सपनजनेष्वपि तेन वा-गपरुपा परुपानरमीरिता" ५।

·छन्दःसारसंग्रहः ।
। इन्द्रवज्जैकादशाक्षरा, गुरुक्षयान्ता ततजयुता, यथा शक०,
“अर्थो हि कन्या परकीय एव, तामद्य सम्प्रेष्य परिग्रहीतुः ।
जातो ममायं विशदः प्रकामं, प्रत्यर्पितन्यास इवान्तरात्मा ॥"चतुर्थेऽ।
2। उपेन्द्रवजा चैकादशाक्षरा, गुरुहयान्ता जतजयुता, यथा कुमार-
सम्भवे ॥१॥
"अथौषधीनामधिपस्य हद्धी, तिथौ च जामित्रगुणान्वितायाम् ।
समेतबन्धुहिमवान्तायाः, विवाह दीक्षा-विधिमन्वतिष्ठत् ॥"
तथा च जयदेवस्य गीतगोविन्दे, ४स० २० ।
"स्मरातुरां दैवतवैद्यहृद्य, त्वदग-सङ्गामृत-मात्र-साध्याम् ।
विमुक्त बाधां कुरुपे न राधा मुपेन्द्रवचादपि दारुणोऽसि "
"अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजी, पादौ यदीयावुपजातयस्ताः ।"
तासां नामानि पृथग्लक्षणानि च पूर्वमुक्तानि, ७० पृष्ठे । तत्रस्थ संख्यानु-
क्रमेण अवस्थोदाहरणानि च बोडव्यानि, यथा कुमारसम्भव प्रथमसर्गे,
(१) “स मानसीं मेरुमखः पितॄणां, कन्या कुलस्य स्थितये स्थितिन्नः ।
मेनां मुनीनामपि माननीयाम्, प्रात्मानुरूपा विधिनोपयेमे ॥ १८ ॥
(२) यः पूरयन् कोचकरन्धभागा-न्दरीमुखोस्थेन समीरणेन ।
उहास्यतामिच्छति किन्नराणां, तानप्रदायित्वमिवोपगन्तुम् ॥ ८ ॥
(३) कपोलकण्ड करिभिर्विनेतुं, विघट्टितानां सरतद्रुमाणाम् ।
यव सुतक्षीरतया प्रसूत:, मानूनि गन्धः सुरभीकरोति ॥ ८ ॥
(४) उद्देजयत्यङ्गुलिपार्णिभागा-मागें गिलीभूतहिमेऽपि यत्र ।
न दुर्वहयोगिपयोधरार्ता, भिन्दन्ति मन्द गतिमश्वमुख्यः ॥ ११ ॥
(५) पदं सुपारसुतिधौतरम, यस्मिन दृष्ट्वापि इतदिपानाम् ।
विदन्ति मार्ग नखरन्धुमक्ती-मुताफलैः केशरिणां किराताः ॥ ६ ॥
(६) सा राजहंसैरिव सवतानी, गोपु लीलाशित-विभ्रमेषु ।
प्रयनीयस प्रत्युपदेशलुब्धै-रादिमुभिर्नूपुरणिनितानि ॥ १४ ॥

·मिथवर्गः। ११८ (७) तया दुहिता सतरां सवित्री, स्फुरत्प्रभामण्डलया चकाशे । विदूरभूमिनवमेवशम्दा-दुनिन्नया रत्नशलाकयेव ॥ २४ ॥ (८) यं सर्वशैलाः परिकल्पा वसं, मेरी स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे । भावन्ति रत्नानि महीपधीय, पृथूपदिष्टां दुदुहुर्धरित्रीम् ॥ २ ॥ ४) दिवाकराट्रक्षति यो गुहास, लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम् । शुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने, ममत्वमुत्रैःशिरसां सतीव ॥ १२ ॥ (१०) अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा, हिमालयो नाम नगाधिराजः । पूर्वापरी तोयनिधी वगाघ, स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः ॥ १ ॥ (११) अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य, हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम् । एको हि दोपो गुणसधिपाते, निमज्जतीन्दोः किरणेष्विवादः ॥ ३ ॥ (१२) ययाप्सरोविभ्रममण्डनानां, सम्पादयित्रीं शिखरैर्बिभर्ति । वलाहकच्छेदविभक्त-रागा-मकालसन्ध्यामिव धातुमत्ताम् । ४ ॥ (१३२ प्रसन्नदिक पांशपिवितावातं, गवखनानन्तरपुष्पदृष्टि । शरीरिणां स्थावरजङ्गमानां, मुखाय तज्जन्मदिनं बभूव ॥ २३ ॥ (१४) यत्रांशुकाक्षेपविलज्जितानां, यदृच्छया किम्युरुषागनानाम् । दरीग्रहहार-विलम्बिविम्या-म्तिरस्करिण्यो जलदा भवन्ति । १४ ॥ पर्याप्तमुष्पस्तवकस्तनाभ्यः, स्फुरत्प्रबालोष्ठमनोहराभ्यः । लतावधूभ्यस्तरवोऽष्यवापु-विनम्रशाखाभुजबन्धनानि ” ३१३८ । शालिनी चैकादशाक्षरा, यकारहयान्ता पञ्चगुर्बाधा, यथा रघुवंशे, 21६॥ "निर्घातोः कुञ्जलीलान् जिघांस-निर्धापैः चोभयामास सिंहान् । नूनं नेपामभ्यसूयापरोऽभू-हीर्योदये राजगदे मृगेयु " वंशस्था हादगाचरा, रेफान्ता जतजयुता, यया रघुवंगे, "उमाहपाडो गरजन्मना यथा, यथा जयन्तन शचीपुरन्दरी। तथा नृपः साच सतेन मागधी, ननन्दतुम्तमगेन तत्समी । २२३३ ·छन्दःसारसंग्रहः। तथा च वररुचेः नीतिरने १४, "वरं वनं व्याघ्रगजेन्द्रीवितं, हमालयः पत्रफनाम्बुभोजनम् । हणानि शय्या वसनञ्च वल्कलम्, न बन्धुमध्ये धनहीनजीवनम् ॥” १३ । इन्द्रवंशाच हादशाक्षरा, रेफान्ता ततजयुता, यथा माघे १५३८५। “सम्प्रत्युपेयाः कुशली पुनर्युधः, सनेहमागोरिति भर्तृरीरिता। सद्यः प्रसह्य हितयेन नेत्रयोः, प्रत्याचचचे गणता भटम्तिया: ॥" १४। प्रमिताक्षरा च हादशाक्षरा, तोटकस्य पञ्चम-पष्ठयोर्वर्णयो- रन्योन्यविनिमयेन, यथा शिशुपालवधे, था। "प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ, विफलवमेति बहुसाधनता। अवलम्बनाय दिनभर्तुरभू ब पतिष्यतः करसहस्रमपि ॥" १५) सवेषु मावासमकेषु तोटवस्य केषाशिफनो सममान कादेश उपलभ्यते । यथा गौतगोविन्द, "तभविनिहितमपि हारमदारम्। सा मनुते कशततुरिव भारम् ॥ २ १ ४स.। सरसमहणमपि मलबजपङ्कम् । पश्यति विषमिव व पुषि संशङ्कम् ॥ १ श्वसितपवनमनुपमपरिणाहम्। मदनदहनामिव वहति सदाहम् । १ दिशि दिशि किरति रुजलकणजालम्। भवननखिनमिव विगलितनालम् ॥ पश्यति दिशि दिशि रसि भवन्नम्। सदश्वरमभरमधूनि पिदन्तम् । त्वदभिसरणारभमेन बलली। पति पदानि कियसी चलन्ती। विहितविपदविकिसलयलया। नौवति परमिह तव रसिकलया। सहरवलोकितमासलीला। मधुरिपुरहमिति भावमशीला। वरितमुपैति न कथमभिमारम् । हरिसित बदति सखीमावारम् । निष्पति पुपनि जलपर कल्पम् । हरिरुपगम प्रति सिमिरमनल्पम् । भवति विम्बिनि विगलितलगा। विखपति रीदिति वासकासमा योजयदेवकवैरिदसदितम् । रमिकजन तदसामनिमुदितम् । भरसमरीचितविरचितयेगा। गलिप्तकसमदरविलुलितकैमा । हरिपरिरमपलितविकारा। कृषकलमीपरितालिमहारा। (स.।

·मिश्रवर्गः। १२१ विचन्नदलकानलिताननचन्द्रा। तदधरपानरभसतवतन्द्रा। चञ्चलकराइलदलितकपोला। सखरितरमननधनगतिलीला । दयितविलोकितन्लचितहमिता। बहुविध कूजितरनिरसरसिता। विपुलपुलकपृथुवपथुमड़ा। यमितनिमीलितविकमदना। थमजन्दकणभरसुभगमगा। परिपलितीरमि रतिरगचौरा। पीजय देवभणितहरिरमितम् । कलिकलुष जनयन परिशमितम् । म.। इरिरभिमरति वदति मधुपर्ने । किमपरमधिकमुख सखि भबने । तालफनादपि गुरुमतिसरमम् । कि विफलीकरणे कुचकन्दसम् । कति न कथितमिदमनुपदचिरम् । मा परिहर हरिमतिशयलचिरम् । किमिति विषौदसि रीदिपि निकला। विहमति युवतिमभा तर मकला ।' एस.। पव (१) इति चिन गुरोरेकस स्थाने लघुश्याम, (२) लवड्यन्य स्थाने गुरोरकम्प, (३) मगरम्य म्यानेऽपरचतुकलगपस चादगी शायते । १६। जलोढ़तगतिर्हादशाक्षरा, दिरावृत्त-जगणमगणा, यथा माघे- स "समोरगिशिरः गिर सु वमता, सता जवनिका निकामसखिनाम् । बिभर्ति जनयत्रयं मुदमपा मपायधवलावलाहकततीः " ४॥५४॥ १७। पृथ्वी सप्तदशाक्षरा, जलोहतगती अन्त्यगुरुद्दीनयकारहययुना, यथा भर्तृहरेर्नीतिशतके, ३ । "लभेत सिकतास तैलमपि यत्नतः पीडयन्, पिवेच्च मृगशिकामु सलिलं पिपासार्दितः । कदाचिदपि पर्यटन् विपाणमासादये- बतु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ॥" १८। प्रहर्षिणी बयोदशाक्षरा, गुरुद्दयान्ता विगुरु-चतुर्लघु-गुरुलघु- गुरुलघुयुता, यया रघुवंगे, १२१७८। "क्रोगाई प्रकृतिपुर मरेण गला, काकुत्स्व स्तिमितजवेन पुष्पकेण । शवुनप्रतिविहितोपकार्यमार्य , साकेतोपवनमदारमध्युवाम " रुचिरा बयोदयाक्षरा, प्रमाणीवर्गीय हादशाघर पञ्चचामरास्य- हत्तस्य गुरुपठाक्षरस्थान लघुदयस्यादेशन, यथाभिन्नानगकुन्तलसमामी। १८।

·१२२ छन्दःसारमंग्रहः । २०॥ ३१ । यथा- "प्रवर्ततो प्रकृतिहिताय पार्थियः, मरम्पती वृतमहतां महीय्यताम् । समापि च रुपयत नीललोहितः, पुनर्भयं परिगतमिरामभृः।" कनकप्रभा मनुभाषिणी वा वयोदशाक्षरा, रुचिराया दितीया- क्षरस्य टतीयेन, चतुर्थस्य पञ्चमेन च विनिमयात, यया रघुवंगे, ८६८ "इति विस्मृतान्यकरणीयमात्मनः, सचिवायनमितधुरं धराधिपम् । परिधरागमनुबन्धसेवया, भृगया जहार चतुरेव कामिनी ।" मत्तमयूरञ्च त्रयोदशाक्षरं, पञ्चगुरु-मम्मोहरूपया हिराहत्त- लघुइयगुरुदय इत्यष्टाक्षराणां योगेनोपलभ्यते । एभिरष्टाक्षरैरपि पिङ्गला. चार्योऽन्यतमं वितानाख्यं उत्तमुदाहरत् । "हदयं यस्य विशालं, गगनाभोगसमानम् । लभतेऽसौ मणिचित्रं, नृपतिर्मूर्डिवितानम् ॥" मत्तमयूरोदाहरणं रघुवंगे, ८७५ । "हा तातेति क्रन्दितमाकर्ण्य विषय-स्तस्यान्विष्यन् वैतसगूढ़ प्रभवं सः । शल्यप्रोतं प्रेक्ष्य सकुम्भं मुनिपुत्र, तापादन्तःशल्य इवासीत् चितिपोऽपि ॥" २२ । वसन्ततिलका चतुर्दशाक्षरा, गुरुद्दयान्ता तकार-भकार-जकार- इययुता, यथा रघुवंशे, ५५६६। “रात्रिर्गता मतिमतां वर मुञ्च शय्यां, धावा विधैव ननु धूर्जगतो विभत्ता। सामेकतम्तव बिभर्ति गुरुर्वि निद्र-स्तस्या भवानपरधुयपदावलम्बी ॥" २३ । मालिनी पञ्चदशाक्षरा, यकारहयान्ता पडूलघु-त्रिगुरयुता, यथा रघुवंशे, ६८५॥ "शशिनमुपगतेयं कौमुदी मेघमुक्त, जलनिधिमनुरूपं जझुकन्यावतीर्णा । इति समगुणयोगप्रीतयस्तत पौराः, श्रवणकटु नृपाणामेकवाक्यं विवः ।" २४ । मन्दाक्रान्ता सप्तदशाक्षरा, गुरुहयान्ता चतुर्गुरु-पञ्चलघु-सकार- इययुता, यथा वररुचेर्नोतिरत्ने, १५ ।

·मिथवर्गः। १२३ "मावीम्तीण दयितविरहे मानिनां मानभङ्ग, सलोकानामपि जनरवे निग्रहे पण्डितानाम् । अन्योने के कुटिलमनमा निर्गुणानां विदेणे, भृत्याभाव भवति मरणं हन्त सम्भावितानाम् ॥” २५ । शिखरिणी च सप्तदशाक्षरा, लवाद्या पञ्चगुरु-पञ्चलघु-तकार- सकारयुता, यथा उत्तरचरित, प्रथमेऽह। "प्रयेदं रक्षोभिः कनकहरिणछद्मविधिना, तथा वृत्तं पापळययति यथा क्षालितमपि । जनम्याने शून्ये विकलकर्णरायंचरितै- रपि ग्रावा रोदित्यपि दलति वचस्य हृदयम् ॥" २६। हरिणी च सप्तदशाक्षरा, गुर्वन्ता पश्चलघु-पञ्चगुरु-जकारदय- युता, यथा रघुवंश, ३१७० । "अयस विषयच्याहत्तात्मा ययाविधि सूनवे, नृपतिककुदं दत्त्वा यूने मितातपवारणम् । मुनिवनतरच्छायां देव्या तया सह शिथिये, गलितवयमामिक्षाकुशामिदं हि कुलव्रतम् ॥" २७ । शार्दूलविक्रीडितमैकोनविंशत्यक्षरं, मसजमतकारहययुतं गुर्वन्तच, यथा भर्तृहरे तिगतके, ४७ । "एते सत्पुरुषाः परार्थघटकाः स्वार्थ परित्यज्य ये, मामान्यास्तु पराघमुद्यमभृतः स्वार्याविरोधन थे। तेऽमी मानुपराक्षसाः परहित स्वार्थाय विघन्ति ये, ये तु प्रन्ति निरर्थक परहितं ते के न जानीमहे" २८। स्रग्धरकविंगत्यचरा गुरुचतुष्टय-यकार-पञ्चलघु-यकारवययुता, यथामिन्नानशकुन्तलमारम्भ।

·१२४ छन्दःसारसंग्रहः। “या सृष्टिः स्रष्टुराधा वहति विधिहुतं या हविर्या च होत्री, ये हे कालं विधत्तः अतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विषम् । यामाहुः सर्ववीजप्रक्षतिरिति यया प्राणिनः प्राणवन्त:, प्रत्यक्षाभिः प्रपत्रस्तनुभिरवतु वस्ताभिरटाभिरीशः ॥" २८। चण्डष्टिमपातो नाम दण्डक: सप्तविंशत्यक्षरः, पड़ लघाय: सप्तरेफान्तथ, यथा-- "इह हि भवति दण्डकारण्य देशे स्थितिः पुण्यभाजां मुनीनां मनोहारिणी, विदगविजयिवीर्यप्ताहशग्रीवलक्ष्मोविरामेण रामण संसेविते । जनकयजनभूमिसम्भूतसोमन्तिनीमीमसीतापदस्पर्शपूतायमे, भुवननमितपादपद्माभिधानाम्बिकातीर्थयावागतानेकसिडाकुले ॥" ह । ३०। प्रचितो नाम दण्डको, रेफोपलचिताक्षरत्येण वड़ितो, यथा- "प्रथमकथितदएड कयण्डष्टिमयाताभिधानो मुनेः पिङ्गलाचार्यनाम्नो मतः, प्रचित इति ततः परं दण्डकानामियं जातिरेक करेफामिडया यथेष्टं भवेत् । स्वरचिरचितसंजया तहिशेरशेपैः पुनः काय्यमन्यपि कुर्खन्तु वागीखराः, भवति यदि समानसगर्यन्त्र पाव्यपस्था ततो दएडकः पूज्यतेऽसी जने: "" तृतीयोऽध्यायः । प्रचारममतम् । १। उदयपरपळे २ तानीयान्तर्गन। प्योरयन्ते ला पर्सने पा: पदमावा पयुक्णदे एन्दा: गकारमपुयुगेरपरपताम्य र नकाराभ्यामेष, युरुपादेष्टमाता: पदया: मजाभकागभ्यामपरपसाम्य पालपुभकार. प, परिपूर्णते।

·असमहत्तम् । १२५ २। सर्वेष्वेव वैतालीयेषु एतयोः पाणां वर्णानां पाश्चिदपि सम- मावकादेश उपलभ्यते । उदाहरणस्तत् स्फुटीक्रियते, यथा सुन्दाः, "प्रय मोहपरायणा सती, विवशा कामबधूर्बिवोधिता । विधिना प्रतिपादयिष्यता, नववैधव्यमसन्यवेदनम् ॥” कु० स०, ४१ । "क वयं क परोक्षमन्मथो, मृगशावैः सममेधितो जनः । परिहास विजल्पितं सखे, परमार्थेन न गृह्यतां वचः ॥" शकु०, २। "कुसुमैरुपशोभितां सितैर्धनमुक्ताम्बुलवप्रकाशितैः । मधुनः समवेक्ष्य कालतां, भ्रमरयुबति यूधिकालताम्॥" घटकर्परः, १८। अपरवक्तस्य, रामायणे अयोध्याकाण्डे, "भृशमसुखममर्पिता यदा, बहु विललाप समीक्ष्य राघवम् । व्यसनमुपनिशाम्य सा महत्, सुतमिव बदमवेक्ष्य किन्नरी” २०१५॥ "मुरजपणवमेघघोषव-दशरथवेश्म बभूव यत्पुरा। विलपितपरिदेवनाकुलं, व्यसनगतं तदभूत् सुदुःखितम् ॥ ३८॥४१॥ "अनुमतगमना शकुन्तला, तरुभिरियं धनवासबन्धुभिः । परभृतविरुतं कलं यथा, प्रतिवचनीकतमभिरीदृशम् ॥” शकु० ४ । वैतालीयस्य, "सुत्क्षीणशरीरसञ्चया, व्यतीभूतशिरास्थिपञ्जराः । केशः परुपैस्तवारयो, बैतालोयतनुं वितन्वते ॥" ३। पुष्पिताग्रा-मालभारिणी-भद्रविराज औपच्छन्दसकान्तर्गताः । पुष्मितायाऽपरवतस्यान्ते, मालभारिणी तु सुन्दर्यन्ते, गुरुयुता। मालमारिया भादलघुदयस्थाने गुरोरेकस्यादेशाद्रविराडुत्पद्यते । उदाहरणेस्तत्परि- स्फुटोक्रियते, यथा पुष्पितापाया भागवते, १४८18२। “तमिममहमजं शरीरभाजां, इदि इदि धिष्ठितमामकम्पितानाम् । प्रनिगमिव नकधार्कमेकं, समधिगतोऽस्मि विधूतभेदमोह।"

·,
.
१२६
छन्दःसारसंग्रहः ।
"तुरगबरहतस्तथाहि रेशविटपविषक्तजलाईघल्फलेषु ।
पतति परिणतारणमकागः, शलभसमूह इवाथमद्रुमेषु ॥” शकु० १अं।
"कतिपयकुसमोहमः कदम्बः, पियतमया परिवाईतो य पासीत् ।
स्मरति गिरिमयूर एप देव्याः, वजन वाव यतः प्रमोदमेति ॥” उ०च. ।
मालभारिण्याः,
"अपरिक्षतकोमलस्य यावत्, कुसुमस्येव नवस्य पट्पदेन ।
अधरस्य पिपासता मया ते, सदयं सुन्दरि रहते रसोऽस्य ॥"शकु० ३अं!
"सतड़िज्जनदार्पितं नगपु, म्वनदम्मोधरभीतपनगेयु ।
परिधीररवं जल दरीय, प्रपतत्यक्षुतरूपसुन्दरीषु ॥” घटकर्परः, ४ ।
"ध्यपवर्तत एप बालवीरः, पृतनानिमयनात्त्वयोपहतः ।
तनयिपुरवादिभावनीनामवमहादिव हासिंहशायः ॥"
भविराम उदाहरण पठे दर्शितम् ।
४। मर्ववैवीपच्छन्दमफे एतेपी शेपवर्णानां पाश्चिदपि सममात्रका.
देग उपलभ्यते। यथा घटकपरततयमककाव्ये, १८ !
"सरुवर विनताऽम्मि ते सदाई, हृदयं मे प्रकरोपि किं सदाहम् ।
सव कुममनिरीक्षण पदे विजेयं सहमेव नोपदेहम्।"
उ.च.।
चतुर्योऽध्यायः ।
---
पथ पिपमतम् ।

·वैदिकच्छन्दःसहेपः । परन्तु पैसाक्षतपथगताना कतिपय मावाछन्दमा नामानि बचवानि वा मूबपये न हम्बने, यथा माहिती, सोहिणी, उका, रोला, गंधा न्याय । महते उदाहरसाप्रामापि वैद्यगढ़ादामेन छन्दोमनर्थाप्य यन्ये दोहा दोहडिका नाधाऽवलमिता, अब ग्रन्ये च २० पृष्ठे दर्भिता। पलिया नारायणभद्रेन इत्तरवाकरटोकायन्ये पज्झटिवा-नाखा म्वरूपेणैव ग्टहीता, गादामन तु भाइरमोहमदर- प्रयीवानुमत लदण रुतम् । रमे रूपे च प्रथमेड चतुयें ध्याच दर्शिने । अन्यान्या दनियमावान्दोमंदा. पैडलमालतय ये मोदाइरपबचमा सन्ते, परन्तु कैनचिदपि संहतछान्दसिमैन नावलम्बिता, पव ग्रन्थे च कवरहभियात्रीद्दताः । ४ । गायवधादिविष्टुप्पयनानि यान्चार्षचन्दासि वैदिकम्यो लोकिके गृहीतानि, तान्यपि विपम्- इत्तानि २६ दर्मिनानि । ५। सकलापि वैदिकच्छन्दामि विषमतानुरूपाणि । अव तानि सईपतएव प्रदभितानि। पाद व्यवग्यादि सविस्तरविवरणं पलसूबग्रन्थम्य हवायुघवत्तेशाद्याध्याचव, अग्रिपुराणे ३२८ ३२९ अध्याययो:, सत्यत्रतसाममिहातायां मन्चनालय-टीकाभूमिकायाच दृष्टयम् । अक्षरसंख्या छन्दोनामानि १ दैवी गायत्री उणिक् ३ ४ हहती " अनुष्टुप " ५ पक्तिः . " विष्यप् याजुपी गायत्री च jयाजुपी उणिक टेवी जगती च (प्राजापत्या गायत्री याजुष्यनुष्टुप् च (याजुपी हहती आसुरी जगतीच १२ अक्षरसंस्था छन्दोनामानि आसरी विटुप १० अल्पशः पतिः याजुयी पतिय विटुप आसुरी पक्तिय वृहती याजुपी जगती प्राजापत्योणिक साम्री गायत्री च १३ आमयनुष्टप पामयुणिक सामुणिक च १५ पासरी गायत्री १४ ·१२८ छन्दःमारसंग्रहः। अक्षरसंख्या छन्दोनामानि प्राजापत्यानुष्टुप् मानी च १८ मार्ची गायत्री मानी बहती च १८ (पिपीलिकमध्या गायत्री मीयसी (पदपतिः " " २६ अक्षरसंस्था छन्दोनामानि पापी गायत्री आर्यनुष्टुप् प्राजापत्या पक्तिः २४ रसानी जगती त्रिपाद्वायत्री नागो वाराही २५ पदपतिः (पदपहिर्गायत्री स्वराइ विराणिक न्य/गिरोणिक पारी ती (चतुष्पादुपिणक् ककुयुणि पुर उणिक २८ पगेणिक अनुमध्योणिक माभापत्या विटुप | पनुदय गोपिण पिपोनिकमध्योगिफ् पानी पनि २. पपिरानुए शिरानटप (अक्षरपति: मानो पतिः प्राजापत्या हतो पिपीलिकमध्या गायत्री हिपादिराड पतिनिवृत २० . (पाणुगिक पादनिपृायती पमिपादमिटायती विमाना २१ मागी विष्ट Irrतो गायती १५ मारतो ·३२ ४३ (बार्षी त्रिष्टुप ३३ आर्ची विटुप ४४ " वैदिकच्छन्दःसंडेपः । १२८ अचरसंख्या छन्दोनामानि अचरसंख्या छन्दोनामानि महापदपतिरनुष्टुप ४१ विरारूपा बिष्ट ३१ विरानुष्टुप ४२ ब्रायुगणिक [प्राजापत्या जगती (पुरोज्योतिम्निष्टुप चतुष्पादनुटुप मध्ये न्योतिम्बिटुप त्रिपादनुष्टप उपरिष्टाग्ज्योतिस्त्रिष्टुप पिपीलिकमध्यानुष्टुप विराडू गायत्री पुरोज्योतिर्जगती मध्येच्योति- ३४ पिपीलिकमध्या वृहती [आर्ची जगती उपरिष्टाज्योति, अभिसारिणी विटुप आर्षी वृहती (पापी जगती न्यनुसारिणी स्कन्धोयीवी ब्राह्मानुष्टुप पट्पदी जगती ठरोहहती वा महासतोहहती | उपरिटादाइती (महापतिः पुरस्ताद ५२ प्रतिजगती महाहहती सतोरहती वा ५४ ब्राझी वृहती ब्राह्मी गायत्री गर्करी विराटम्याना विष्टुप् आी पतिः ब्राह्मी पतिः प्रतिशर्करो पथ्या ६४ अष्टिः प्रास्तार वामी विष्टुप् प्रस्तार- अत्यष्टिः विटार- वाघ्री जगतो संम्तार- धतिः यथ्या ४८ " सतः ७३

·-
छन्दःसारसंग्रहः ।
अक्षरसंख्या छन्दोनामानि अक्षरसख्या छन्टोनामानि
प्रतिधतिः
८२
विकृतिः
कृतिः
संशतिः
८४ प्रकृतिः
अभिकतिः
आरुतिः
उत्कृतिः
Ct
इति पोषकते छन्द सारसय जातिहत्तसमाहारी माम चतुर्थोऽश ।
समाप्तथायं ग्रन्यः ।

·अकारादि-वर्गक्रमेण सूची। पड्को पृष्ठे २ १७ पपराजिता पपरानिका १८ पचरपति पचनति र अपवाहक ३ अभिशति ३ 1 " १४ कर १३ " १. पतिन्दोमि पतिजगती .3 चमृतवि ०९ " निति पारा वारि अदिति . २० पतिनचिरा पतिसरी रपंच बममहत्तम् 8 १६ 1. २ पतिमायिनी १ २ १८ 69 १६ पवितधम् पीकपुपमञ्चरों " १ १.८ २ U १.३ पयुकया पद्रितनया पनाकोडा पोखर शोकमधरी प्रगति १ . 11 बनपन्दितम् १८ . पनवसिता १५ ८० १४ परतावा २ पटप बालदि " १ अयोध्योग १०, पपरवम् ११ १२५ ·१३२ छन्दःसारसंग्रहः । पडतो पडको चाव्यानिकी उपचिवम् उपचिवा उपजाति पानन्द २ है অাধামলিঙ্কা पापी " ५ দুধনালিলী उपस्थितम् भागम १०२ ७२ 9. १९ २ पाः भार्या बायोगीति पार्षम् प्रासार इन्दिरा उपस्थितप्रपितम् उपस्थिता उपेन्द्रवजा ७० १ ४ " ७२ सणिक इन्दुरदना २ २३ ऋडि ७. इन्द्रवशा ७५ १ १ ४ 11 घरषभ ऋषभगजविलसितम् ऋषभविलमितम् ८७ इन्द्रवजा १० ७ ११६ १ एला ८५ २४ ५ द पीपच्छन्दसकम् (सिकम् वा) १७ १० वथा गगाहा उम्मला उन्हति ०७ कमकप्रभा ८. ०४ २ " २ १.१ २. कन्दम् । ६. कम्द कन्दुकम् . १८ १२ सद्दामा दीपतिः सना सनीति पावर्षी एपीति कमल (५ . अपषियहम् एपरिवम् १७ कारसम् ·अकारादि वर्णक्रमेण सूची। १३३ पृष्ठे पडतो २ पड्को १ १ कलिका १२ कोकिलकम् कौमुदी कीरचक्रम् कान्ता ११. कान्नीपीडा १॥ काम १२ बीडाचक्रम् मोक्षपदा १० १०१ कामक्रीड कामक्रीडा ८५ . चमा ८० १४ कामवाय' ३ सुवा खमा " कामार १ गजगति २ किरीटम् १०१ मथच्छन्द 4 1 ३ गणमानाच्छन्दसा गुरुवघुसख्या निरूपणम् ३४ १६ २ २ गड़का २० ८४ ६ " १०६ २. se गरुदरतम् ८८ ८२ १ गापा कीर्ति. कुटनगति कुटिलम कुटिलगति कुटिला कुड़मसदनी पुरवजनिवा कुमारचडिया कमारी कुररुता कुसमविचिवा १ गायनी १४ ११५ ₹ ८५ गाह गौता गौति गीतिका गोदाऱ्या १ ०५ कुसुमसवकम् १५ " " ८ कुमुमितत्वतान्त्रिता सति गुचबरवर्ग गीविन्द गौरी १०३ २ ४ ११ ५० " केनुमती विदार कैमरम् धारि १० " ·१३४ छन्दःसारसंग्रहः । पकी परती चकिता प्स ८५ चिवम्ता चिव संत्रम् ८४ चऋपदम् पारी चरिकावली १८ ॥ १० चिवा १२ चवला ८५ १ " १० ४ ३ १ १५ স্বাধিকা चहटिप्रपात: धुलिका छन्दीलक्षणम् काया नगणवर्ग मगती ५. " चण्डी ७ १८ १ १ ५ १७ १८ चतुष्कल गया: चतुर्वेश नलघरमाला শীৱনানি चन्द्रकान्ता ८७ चन्द्रमाला नाया ७० १० ८० चन्द्ररेखा चन्द्रलेखा ८४ जौमूतः ज्योति डौनम् ७७ । " तगणवर्ग: ८५ चन्द्रवम चन्द्रावती चन्द्रिका चन्द्रौरम चपनाया ३ ३ नवम् मनुमध्या तन्वी २३ ४ भवविताम तरलमधनम् 09 चम्पकमाला ६८ १०० ५ " ४ तामरसम् है चलम चामरम् ८७ २ तारका २ ७ ताली 11 १८ বাণিী चिवपदा पिवदेखा (४ तीर्ण ४ " ·अकारादि वर्णक्रमेण सूची। १३५ पृष्ठ पड्को पृष्ठ पड़ती नगरपिकी । . " तीटकम . नगगनी 3 २२ १६ १० ८ ३ भदौ ८४ ३ तीमरम् विका या विमी ५ १३ ३ ११ नन्दनम नन्दिनी ११ र १. नरामन ८८ स " वरितगति २० ०३ नरेन्द्र नदंदकम नलिनी १ दमनकम् ६२ ६ १० F ... ₹ दीपकमान्बा दीन्नम् नवमानिका नवमादिनी गोमुखी १०१ ८ १ माराच स्ट . " दोषकम नाराम नागचिका नारी ३ २७ १. 6 " दोहडिका द्रुतपदम् उतमध्या द्रुतविनवितम् ए ३ ८० १ प निधिपादकम् नीद्वार पढारी १ ११. २ " पकि १ दियाघा " g ८ पमारिका पश्चचामरम् 09 धवचा धीरसविता स २१ १ पचचामर. १ ·१३६ छन्दःसारसंग्रह। पाठ पड़ती एचामर (रम्) प्रमाणिका पक्षान ६. प्रमाणी . पपाव एक ५ १२ प्रमिताक्षरा पथ्या पथ्याऱ्या . 0 ८८ पथावत्रम् पदचतुरूईम् पवम् परिभाषा पविवर ह प्रमुदितवदना সলিম प्रहरुकम् प्रहरपाकलिकाता) प्रापिणी ३ ३ २ १॥ पादाकुल कम् स । पुट ७५ १८ ८ २४ प्रायत्ति प्रियंवदा प्रिया पुषदाम पुचिताया २ " " " २ प्रमा प्रकृति ७४ प्रविसक फुम्बदाम " १ प्रचित ०० १२४ 9. १०३ बुद्धि प्रचितक प्रतिष्ठा प्रध्यापोड़ प्रचीधिता मद्रारूपम् ४॥ " द भगण वर्ग प्रभद्र कम् मद्रकम भद्रविराट प्रभा ७६ মাহী कर १२५ ८४ . प्रमदा ममापिका (७ भद्रिका ·अकारादि-वर्णक्रमेण सूची। पृष्ठ पहली पृहे पढ़ा भट्टिका ८३ २८ भाराकान्ता मुजगभिमृता मुनदप्रयानम् २ मचानाहा(हम् मामविकौडितम् मदनदलिता मददडा मदिरा ८. ०५ १३ " ६ ए २१ " १०३ मद्रकम् 8 १० मधु মুসলি मुजापितासः मुजमावा समरपदम् ममाविलसिता(त) भमराबन्दी ५. . 1 १०० ० ४ २ . मधुमती मध्यचामा मध्या मनोरमा मनीहसः ५ र भकरन्दिका मनरी ४५ १५ १८ ८४ . " मन्यामः ५ ३ " १ मनोरम मनुभाषिणी to मन्दरः ३ 12 " ५२ " ११३ १ ३. मन्दाकिनी १ मन्दायान्ता १६ म सीरभम् मधुशामिनी मग्रिकल्पलता मणि गुणनिकरः महिमश्वरी मणिमध्यम् मचिमाबा मनगजगामिनी " ५ मयूरचारिणी मलिका ६६ १ " महामालिका महाली, मनमयूरम १ ४ . " " ६ मत्तमाताखीडाकर १०३ महासन्धरा मही ५ " मना १८ ·१३८ छन्दःसारसंग्रहः । पडकी पृष्ठ पइको १०३ २ १५ माकन्द माणवकाक्रीडितकम् १ मावान्द मोनिकदाम मोतिकमाला ঘৰৰ यति यत्युपदेशोपनिषभ यमकम् मावासमकम् ५ ५ " भानहर पू २० १८ " माया লালী ६ ८७ " यवमती यामिनी रगाव বাম্বী रपीद्धता १ " माखतीमाला १५ १. " गाखभारिणी १७ समण ४ " १२५ मासा .. " ५ " मालावर ២ रुपावती पचिरा ४ र " पमाली ( १५ पूर . " मंगै ८ । . ४ भगमखम् परिपूर्णिमा मीटशम् मीरमरम् मीदाम पाभिदानाम् बसमानानाम् पारसमलामाम पटादगादरममतामाम এবাম सतानाम् বাগমণিমালা छवियरसमानामाम ०२ " नोकिदाम 69 गोनिदानाम ·अकारादि वर्णक्रमेण सूची। १३८ पह पहनी पहली सीमावल: ८५ ८३ १ . . लीला लौकिकच्छन्दः वंशपवपतितम् वशम्यपिडम्स्था) १ २३ १० रेवाप्रदर्शनी ' ०६ गीत्यार्यादीनाम् चतुर्दशाचरममवृत्तानाम् वयोमाचरममहत्तानाम् दयादरममासानाम् हादमाचरसमजतानाम् मदादरसमासानाम् पञ्चदमाचरमभमानाम् पदचनुकदीनाम पारिभाषिक शब्दानाम् मावाममकभेदानाम् वैवादीयभेदानाम् शिखाखञ्चयोः षडयरममतानाम् घोड्यावरसमत्तानाम् मतदगापरसमलानाम् सप्ताघरममतानाम् सदी. सजीधरा ८० ३३ वनम् बरतनु परयुक्ती वरमुन्दरी বলাপ बमुन्नतिलका १८ १ ४८ . ९२ पर वसमती वाची (३ (६ . २ " ०५ २२ ce २ ०१ सपचरवर्ग ३ वापिनी वाती बानामिका वानांहारिका वामनी वाहिनी विशति खता y मदिनम् 1 ३ ४ २ . । समिता मामी विगत भिमानम् 10 साथमा मालियम् १ ८० विमाचार .

·छन्दःसारसंग्रहः। पृष्ठ पहनी ८. विद्युत् विद्युम्भाना वैकुण्ठ वतालीयम् ८४ " १२५ - विद्युलेखा १९० वैदिकचन्द साप वैश्वदेवी ०५ " १०५ विश्वमाला ०२ ब्याल १८ " विपरीताग्यान की शाशनारी २ 9. " विपरीवाग्यानिकी १ शम्म शकरी " ७० १८ ८७ . " शशिकला शशिवदना २८ १ शशी 40 १८ २ विपिनतिलकम् विपुलाया विपुलावक्रम विबुधप्रिया विश्वम् विम्ब वियोगिनी विलासिनी विन्नीक विषमहनम् २ १ शार्दूल शार्दूलललितम् शार्दूलविक्रीडितम् " ३५ १३ भाला ७० " মালিনী ७१ ३ " १२६ १८ १ " ११८ विसार विधिता शिखण्डितम् शिखरिणी तम् ४ ९० ५ " " " १.5 शिखा " १ उन्ना हिती वेगवतो शीर्ष रूपम् १. ५ " ·अकारादि-वर्णक्रमेण सूची। y पइती ममानी पृष्ठे पहली १८ ५० शुद्दविराट पदविगहषभम् ₹ " पहा वा ५ २२ शेषा १ १०५ भमानौवर्ग समुदतता मम्मोहा ६ GO शैलशिखा शोभा नी क . मरसी सनिन्दनिधि . 15 ए ३ ५ मारम् मानन्द ०२ २ १.५ मान्दपदम् २ ८ 5 सार झीक मरुति ०५ " १०० " सयाम सार १२ (८ " ११२ सयुक्ता सस्कार ३ দারি २ " सहार. सयमवर्ग मती ११२ हर १०३ १ सारवती सिंहकम् सिंहनाद सिहविक्रान्त मित्रविझीड २ सत्कार. सन्दी १ ૧૨ २ १.२ सकतय सममावकार्दन " समहत्तम ३५ ५०" १० E सिहविर्जिदम् सिंहीता (हता) मुझेसर मुखेनवम् मुषा मुन्दरिका " १६ १ ममानिका १ ·१४२ छन्दःसारमंग्रहः । पृष्ठ पहनी पर पहली सम्दरी २ पग्विणी १९ मागता ०१ १२५ 11 " ८४ . २४ ५ सुपवित्रम् सप्रतिष्ठा मुमुखी सुरमा ०२ ५ ईममाया हमरतम् इगी ६४ ८६ < सुराम १०२ १४ " ४ सवमा " र १ দুলাল मुवदना सुवास सुषमा सोमराजी ६ हरिप्लुतम् हरिणता हरिणवसभा हरिणी ३ " १४ २ सौग्या सौरभकम् " १२३ स्त्री १० ४ १०५ १० हलमुखी हारिणी हारीव ८५ मन्धरा " २४ २३ हीरकम् ६ ७ सग्विणी