·(२) अध चतुर्थाध्यायः नैगमव्याख्या ग० ४* १ प्रथमः पादः द्वितीयः पादः नेग० ४ तृतीयः पादः नैग०४ चतुर्थः पादः नैग० ४ १ १ ३ १०. .. ७ 30 १ द्वितीयः पादः ६ नेग०४ नेग०४ नेग०४ नैग. ४ ७ or १ नेग०४ ग० ४ ३ . तृतीयः पादः १ ३२ १०-२७ १३ २८-४८ ३७ १० १ , ४१-६२ अध पञ्चमाध्यायः नैगमव्याख्या प्रथमः पादः २ २ ३४-४६ १२ तृतीयः पादः R चतुर्थः पादः २. ६५-८४ ५२ ११ अथ पष्टाध्यायः नैगमधास्पा प्रथमः पादः १-२२ ५८ ३ द्वितीयः पादः २३ .४१ नेग० ५ ३ ४२---७० ६० ४ नैग० ४ ३ ७१-१०० ५ ६३ . 1: पादः ६५ मञ्चमः पादः २२ ३ सष्ठः पादः नेग० ४ ३ ११७-१३२ छाथ देवतकाण्डम् ॥ अथ प्रथमाध्यायः दैवतव्याख्या (निरुक्त सप्तमाध्यायः) प्रथमः पादः दैवतपरिचयः १ द्वितीयः पादः दैवतसख्यादिनिर्णयः ६ ७४ & तृतीयः पादः दैवतभक्तपादिनिर्णयः ७५ चतुर्थः पादः १ १-अग्निः १ ७६ पन्चमः पादः १ २-जातवेदाः २१ पष्टः पादः १ ३-वैश्वानरः सप्तमः पादः दे० ५ १ ३-वैश्वानरः १३ ८१ २१ • पापानिपटु का ध्याय, माद का, तासग उसी के पद से चौगद सक चतुर्थः नेग० ४ 1 ४ १ ७७ ७६ मानिस पा के गो संसार में बनिन समाउनी गम्प की है मो शम्म साथ में ॥

·१ . a ८६. ६१ ४ ४ (३) अध हितीयाध्याप: अप्रैधानिपव्याख्या च (निक अष्टमाध्याप:) प्रथम. पादः "३० ५ २ १-द्रविपोदाः द्वितीप. पादः दे. ५ २ २-११ तृतीग: पारः अध तृतीयाध्यायः पृधियीस्थानदेवशानि० (निलो नघमाध्यायः) प्रथमः पादः ५ द्वितीयः पादः १६ ३ तृतीग: पाद: ५ चतुर्थ पादः ३ २६-३६ अथ चतुर्थाध्यायः मध्यस्थानदेयतानि (निरुक्त दशमाध्याय) प्रथमः पादः १ १०३ द्वितीय पादः ५ १८ १०६ ६ तृतीयः पादः ५ ४ १६-२३ १०६ १० १०६ ११ चतुर्थः पादः ५ ४ २४-३२ २०६ १५ १११ अध पश्चमाध्यायः तदेय (निरुत एकादशाध्यापः ) प्रथमः पादः ११२ द्वितीयः पादः ११४ तृतीयः पादः ५ ५ १६-२४ १८ ११६ २३ चतुर्थः पादः ५ ५२५-१६ १२० अथ पठाध्यायः गुस्थानदेयतानिर्वचनम् (निरुक्त वादशाध्यायः) प्रथमः पादः १२४ १२७ १ १२८ २२ तृतीयः पादः ६ १२-२३ १२६ । ११३२ पतुः पाद:---- मध त्रयोदशाध्यायः अतिस्तुतिर्वधनम् अथ चतुर्दशाध्यायः ऊर्चमार्गगतिनिर्वचनम् १४१ ५ ५ द्वितीयः पादः . ५ - ·अथ अकारादिवर्णक्रमेण खण्डप्रतीकसूची॥ पंक्ती (भ) अध्याये खएडे १४ ६ १२ . १० १५. १ ४ १३६ ४५ २४ २४ ५ ७ ७ १४ २ ५२ २१ २१ -१८ १६ १ भकारसमुद्रः भक्षयन्वतः कर्णवन्तः भन्तरं न परति अग्नि नरो दीधितिभिः अग्निः पूर्वेभिषिमिरीडयो अग्निमीळे पुरोहितम् अग्निरस्मि जन्मना अङ्गिरसो नः पितरः अमोहवीदश्विना यजन्ति स्वामध्वरे देवयन्तो अतिष्ठन्तीनामनिवेशनानाम् अतोऽन्ये भावविकाराः मनाह गोरमन्वत अथ निपाताः अथ निर्वचनम् अथ यानि पृथिव्यायतनानि मथ यान्येतान्योत्तमिकानि अथ ये हिंसामाश्रित्य मथ ये हिंसामुत्सृज्य अथातृप्तोपमानि प्रथाकारचिन्तनं देवनानाम् अथात प्राप्रियः ६ २२ १ २५ ४१ ४ २ ४ १ २३ ७ ७८ १४३ १४ " १८ २६ २ ७१ १० ७ sw ४ अथातो देवतम् १ ७१ www ·खं० पृ० पं० १२४ ४ ७ २ २ १५ ४ १३ १ १६ है ६७ १४ १ ६ १ ७ sur ww अ. भपातो दुस्थाना देवगणाः १२ अधातो दुस्थाना देवताः १ अथातोऽनुकमियामः अथातोऽनुक्रमिष्यामः १४. अथातो मध्यस्थाना देवगणाः अथातो मध्यस्थाना देवताः अथातो मध्यस्थानाः स्त्रियः ११ २२ भधातोऽष्टो द्वन्द्वानि भयादिस्यात् अथापि य एषां न्यायवान् अधापि वैश्वानरीयो द्वादशफपालो २३ अथापीदमन्तरेणपदविभागोन अथापीदमन्तरेण मन्त्रेवर्थप्रत्ययो न १५ अधाप्यष्टो द्वन्द्वानि * मथाप्यस्तेनिर्वृत्तिस्थानेषु अथाप्येवं सर्व एव । १४ अथेमा प्रतिस्तुतय भथैतानीन्द्रभक्तीत्यन्तरिक्षलोको १० अथैतान्यादिस्यमक्तीन्यसौलो. मदरुस्तमसृजो वि खानि अदितिरवीना २२ अदितिधारदितिरन्तरिक्षम् अभिगुमन्त्रो भवति अन्यमूप त्वम् अन्विदनुमते अपश्य गोपामनिपद्यमानमा १४ अपामाइति स्वधया गृभीतो "न्यमा" सपिएको मुद्रितो मूझे । "रयध्येव" सभियुक्तो मुद्रितो मूले । or १ ३ १६ १ ९.40 १ ४ ७४ २३ ७ १ ६ १२ ४ ४० 4 , २० .

·ख. पृ० पं. १२ ११ १० २६ १२६ ८० ७ ६ ७ ७४ १ ११ १० १२२ १११ १०६ १२३ ur ४६ १७ १० १७ । २४ २४ २२ raa Muru १४ २३ २३ . १० ८ १०४ १२ or मपागूहन्नमृतां मत्येभ्यः अपामुपस्थे महिपा अगभगत पुस्पविधाः स्युरित्यपरमपि अपोपा मनस सरत् मन्नामुक्थैरहिम् अभि स्वा पूर्वपीतये मभि न इळा युथस्य माता गामि प्रयन्त समनेव योपाः अभीदमेस्मेको अस्मि अभ्रातेव पुंस एति प्रतीची अमनोऽमात्रो महान् ममन्दान्त्सोमान् अमीवहा पास्तोप्पते ममीप चित्र प्रतिलोभयन्ती प्रय यो होता विरु अयं वेनश्चोदयन् पृश्निगर्मा भयं स शिक्ते भयमेवाग्निद्रविणोदा इति अयमेवाग्निर्वैश्वानर इति अर्चतिकर्माण उत्तरे धातवश्व भरण्यान्यरण्यान्यसो अर्थवन्तः शब्दसामान्यादे० परायि काणे विकटे अरुणो मासकृद् वृकः अलातृणो यन इन्द्र अनापिनदं मधु अश्मास्यमवतम् अनवं हि भूरिदावत्तरा ur ७० or १० १३ ८२ २ २३ ७५ २६ १६ ७ ८ or an ama 611 mms २१ २ १२ १०३ १. । al ६०. ३ ·(७) -- . खें. ": पं० १ ७ ६ ४ २ १६ अश्वं ने त्वा वारवन्तम् शाश्वो वोल्हा अष्टोतरं सन्धिशतम् अस्य वामस्य पलितत्यम् असश्चन्ती भूरिधारे असुनीते मनो अस्मासु भसूत्र सूतें रजसिनिपते अस्ति हिप. सजात्यम् अस्मा इदु प्र भरा चस्मे ते बन्धु. अह इति च ह इति न महश्च कृष्णमहरर्जुनश्च पाहिरिष भोगे. पय्येति २४ २० ७ १ ६२ (मा) १ ur १४ १४२ १ ४ २० १७. १३ E २० माजास पूषण ४ १७ माइत्यागर्थे भाकाशगुए शब्दः मा घा ता गच्छान् पायो मेघो नाधो गायो या गड्यान्ति सान्वेषां रथे माजुबान ईडयो पन्धश्व० श्रा ते करो शृणधामा भादधिका शवसा भादाय श्येनो अमरत मादित्य इति पुत्रः भाधव माधवनात् मा नो यज मारती तूयमेव २ १० १०७ २ dess ८५ ·८) अ० खं० प्र० पं० -१२. ४६ २० ६ ३१ १५० २ आपान्तमन्युस्ट्रेपलप्रमर्मा आपो हि ठा मयोभुवस्ता प्रायजीवाजसातमा आयाहीन्द्र पथिभिरीलितेभिः भाष्टिपणो होत्रमूपि श्रारानि पार्थिव रजः भारुद्रास इन्द्रवन्तः भावामुपस्यमुद्रुहा आविद्युन्मद्भिर्मरुतः भाविष्टयो पद्धने चारुरासु आप्तसायासः शवसानमच्छेन्द्र. आसुप्वयन्ती यजते उपाके ११५ १ १५ ७ " ११ ६ ५ १८ १७ १२८ १२ १३ १६ १६ ३४ १ १८ १२ १४ ६ २६ इतीमानि परवारि इतीमा देवता मनुकान्ताः इदं श्रेष्ठं ज्योतिषां ज्योतिः इंदं विष्णुर्विनक्रमे इदन्तेऽन्याभिरसमानमद्भिर्याः इन्द्र माशाम्यस्परि इन्द्रं मित्रं घरुपमग्निमा इन्द्राणीमासु नारिषु इन्द्रासोमा समाशंगाम्यवर इन्द्रेण संहि नसे इन्द्रो मामा भाद को दिर बन्द रंगे इमं तं पण गुपणस्य इम में गंगे याने २२ १२. १२० ॐ ४ १२ २६ ३५ १६ ७ ३ २४ १० १४ " १४ . ४ 1 ·प्र. ख. १३३ १०१ 4 २४ इमा गिर भादित्येम्यो इगा रद्राग स्थिरधन्वने इयं शुम्मेनिर्वितखा सारुनन् इपिरेण ते मनमा सुतस्य इहेन्द्रागीमुपहये इहेह नाता समवावशीता १२. ९ ६ . १२ ३ १२४ (ई) ईन्तिाः सिलिकमध्यगासः १२ (उ) ar ४६. २० १६ or १२ 4 ४ २ २० ७ A १८ २१ उत ग्ना व्यन्तु उत स्वं सख्ये स्थिरपीतमाहु उत त्वः पश्यन्न ददरी उत नोहिबुभ्यः उत स्मैन वस्त्रमर्थिन उ तस्य वानी क्षिपणि उनासि मैत्रावरणो उदीरतामवर उत्परास उदु ज्योतिरमृतं उदुत्यं जातवेदस उद्धृह रक्षा सहमूलमिन्द्र उत प्रवद मएकि उपलक्षिायुपलेषु उप श्वासय पृथिवीमुत उपहये सुदुधों धेनुमेतो उपाव सृज स्मन्यासमन्जन उपो,मदर्शि शुन्युयो उर्वशी व्याख्याता १२ १२७ . ७ ५८ है १३ ९२ ३ ८ . २ ·- (८) अ० खं० प्र० पं० ५ ४६ १२. २७ ३६ २० १६ 8 १७ ३१ UOC ९ बापान्तमन्युस्तृपलप्रमर्मा आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता आयजीवाजसातमा आयाहीन्द्र पथिभिरीलितेभिः माठिपेयो होत्रमूपि यारात्रि पार्थिवं रजः आरुद्रास इन्द्रवन्तः आवामुपस्थमुद्रुहा प्राचिन्मद्भिर्मरुतः आविष्टयो पद्धने चारुरासु ससाणाप्तः शवसानमच्छेन्द्र. आसुप्षयन्ती यजते उपाके ११ २ १ -- ११५ । ९७ ८६ ७ . १० A ८५ ७ १२ - १८ १७ २ है १६ १६ - १२८ १२ १४ १ १८ इतीमानि चत्वारि इतीमा देवता अनुक्रान्ताः इदं श्रेष्ठं ज्योतिषां ज्योतिः इदं विष्णुविचक्रमे इदन्तेऽन्याभिरसमानमद्भिर्या- इन्द्र भाशाम्यस्परि इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहु इन्द्राणीमासु नारिपु इन्द्राप्तोमा समवशंसमभ्यम् इन्द्रेण सं हि दृक्षसे इन्द्रो भस्मां, प्राद० इन्द्रो दिव इन्द्र ईशे इमं तं पश्य नृपमस्य इमं मे गंगे यमुने १४ ६ १२० ६० १२ २६ ३ १8 19 ७१ . ६ ·पृ० 1 aw ५ ४८ ur २५ ३ ११ ६ ७ ७६ किते कृगवन्ति कीटेषु किमि वियो. किमिच्छन्ती सरमा कुहस्पिदोषा कह बातोः कुहमह सुदृतं कृणुष्व पान. पसिति कृपए नियानं हरयः केश्यग्नि केशी विप को भग्निमी? को अद्य युके धुरिमा ऋतस्य फोनु मर्या ममिथितः कीळन्तौ पुर्नसृभिरिति क्षेत्रस्य.पतिः क्षेत्रं. क्षेतस्य पतिना वयं क्षेत्रस्य पते मधुमन्तमूर्मि २४ २६ । १२ १३० ६ १४८ ४ જ १ । १० १०३ २१ १५ १६ १०४ (ग) गायन्ति वां गायत्रियो गौरमीमैदनु वत्स गौरथः पुरुषो हातीति गौरीमिगाय सलिलानि १ 8 ११ १ १३ घरवारि वापरिमिना पदानि चत्वारि शृङ्गा प्रयो अस्य पादा चतुरश्चिदमानात् चित्र देवानामुदगादनीक चिदिस्येपोडनेकर्मा Wurur ३ १२ २८ १२५ १ - ·" (१०) A. पं. अ. पृ० ५० ५ १३ उर्वश्यप्सरा उपस्तचित्रमामर इप्पिगुस्स्नाता भवति ६ १२ () - ४ ४ -- 2 षाची व पोपमास्ते ऋषो अक्षरे परमे मृतस्य हि शुरुधः सन्ति १३ ११० ५ --(ए) ४ ४३ १११ ९ ४ १ १ एकया प्रतिघा पिबत् एकः सुपर्णः स समुद्रमाविवेश एकार्थमनेकशब्दमित्येतदुक्तम् एतेष्येव स्थानव्यूहेप्वृतु० एतदस्या अनःशये एता उस्या उपसा एपां लोकानां रोहेगा ७ २ ४८ १ १२३ १२५ ७ १२ ७ २३ ८ (ओ) C श्रोमासश्चर्षणीधृतः १२. १३४ & (क) २६ १४८ २ १५ क ईपते तुज्यते को विमाय कच्चारणरश्वस्य कता पूर्वा क्तरा परा बदामर्तमराघसं पदा कनीनकेव विद्रघे नवे कनिकाननु कर्मनामात्युत्तराणि ४ ७ ५ ३ २ २१ ३ फायमानो बना स्वम् १४ २२ बारह ततो भिा ६ १० ·(१३) खं० पृ० पं० १५ २२ १६ . Merw १२ ६ ६ ६ १० १२ २८ १०७ तिर्यपिलश्चमस तुम्जेतुब्जे या उत्तरे तुविक्ष ते सुकृत ते पाचरन्ती समनेव स्यमूपु वाजिन देवजूत प्रय केशिन ऋतुपा व्यम्बक यजामहे स्वमग्ने द्युभिस्स्व. स्वमङ्ग प्रशसिषों देव स्वया मन्यो सरथमारुज-तो स्वष्टा दुहिने वहतु ७ १३० १५१ १ ww १ २८ ह १४६ १०७ । १२६. . स्वेपमिस्या समरण 5 ११ ११७ १ ८२ ८२ amoc २ १६ २६ दतस्य वादिते जन्मनि दशावनिम्यो दशकदयेभ्य द्रविणोदा करमाद्ध द्रविणोटा द्रविणसो दासमनीरहिगोपा द्विरा उत्तराणि नामानि देवस्त्वष्टा सविता देवाना पस्नीरुशतीरवतु देवाना मद्रा सुमति जूपता देवानां माने प्रथमा मतिष्ठन् देवा नो यथा सदमिद देवी अर्जाहुती देवी मोष्ट्री वसुधिती देवी पाचमगनयन्त २६ १०८ १२ १३५ - ४ . १२ २२ १८ . २२ १८ ११५ २६ r ·प. वं० १६ १२ 8.? ७ देम्यो वनस्पने रखींपि देन्या होतारा प्रथमा घावा न पृथिरी इमं पोम पिता ननिता द्वा सुपर्णा सयुना १ MI १४ (घ) ६ १ घन्वना गा धाता ददातु दाशुषे धेनुं न इसं पिन्वा ६ २६ ६८ (न) ६ २३ है २५ ६६ ३ १२ ४ ५ १९ २२ मनामय सान्यो मिथम रे नवियमा गनाना म नगपनि नो ३२. न पागमो मापदे न पायघनशक्षिी मराहमा नविनानामि दिनमामि नमो नमामा मागमानः नमय मपिनदिए नियम FATER निगमा निमारमादिसरो गोपीना -- ६ ३ २६ १२० ६ १६ . १० १६ २ ११ मादानं ६९ (प) १८ .

·खं. पृ ० पं ० पथम्पथ परिपति १२ १२८ -- १२ ال ته لهي ३ २० १०५ ७२ १ १७ ar ४७ १२ ३२ ११७. । २३ ~ १८ १६ १२ १३० परं मृत्यो अनुपरेहि परिगा हरणस्य परे यिवांस प्रवतो परोक्षकृता, प्रत्यक्ष कृताच पर्याया इव त्वदाश्विन प्रियमेश्वदत्रिक० पवित्रं पुनाते पविनवन्त परि वाचमासते पावका न सरस्वती पावीरवी तन्यतु पितुं नु स्तोपम् पुनरेहि वाचस्पने पुनरेहि वृपाकपे पुरुत्वा दावा पूपा त्वेतश्च्यावयतु पृषा प्रायन् प्रयमा प्रजापते न वदेतान्यन्यो प्रति त्यं चारुमचर प्रतते अद्य म तद्वोचेय भव्यायेन्दवे मनून जातवेदममच प्रनू महित्व वृषभाय वोचम् प्र पर्वतानामुशती प्रयानान्मे अनुयाजोध प्र वावृजे सुप्रया प्रषोऽच्छा जुमागासो प्र वो महेमन्दमालाया २२ ७ । १ २५ . V ११० १० है ४८ १ . ४२ ७ । २० ७७ १२ ७ ७८ ७ है ८ ५ १ ११ है ११३ ·ܕ܂ ܂ खं पं. १७ 8 १४ १२ १२ १२. पृ० ६४ १२७ १२५ १२४. प्राचीनं बर्हिः प्रदिशा पृथिच्या० प्रातनितं भगमय हुवेम प्रातर्यजध्वमश्विना प्रातर्युना विवोध्या 'प्रायेपा मा वृहतो श्रीणीताश्चान् हितं जयाध ते वन्दतु प्र वयं ५ १ - २६ ५४ '१६.. १५. १ बतो बतासि यम् २८ २६ । चलित्या पर्वताना बहुनामान्युत्तराणि मत्तीनां पिता वृहती परिवहणात् व्रता देवानां - ७ ११. १२ (भ) मद्रं वद दक्षिणतो १. (म) ७ ७ x12 २३ २३. ८ ३४ . ६.। २३ १२८ मनुप्यनामान्युत्तरागि मन्त्रा मननाच्छन्दांसि छादनात महत्यां इन्द्र वृषभा रणाय महत्तत्सोमो मदिपश्चतारा महों भर्णः सरस्वती मा त्या सोमाय गल्दया मा ते राधांति मा नः समस्य दुइयः मा नो मित्रो वरुणो मा नोऽयुिन्यो मिमो गनान्यातयति पायो १५१ ૨ -- ३ ११ २२ १७ ·(१८) खं० पं० ३४ १३२ १३ ७ . १२ २४ wer यामथर्वा मनुपिता .यावन्मात्रमुपसो न प्रतीकम् ये ते सरस्व उर्मयो येनापाक तेन नो येनापावकः प्रत्यड्देवानां येनापाक मुरगयुरिति येनापावक० विद्यामपि यो अनिदमो दीदयत् यो अस्मै भंस उत वा यो जात एव प्रामो मनस्वा० १२ २४ २२ १३० १२६ १२६ १२६ २०४ ८ . १२ १६ ० . ० ० १ १० १० ५०. १२३ ९२ ९ २० १२ २५ २१ ३ ग्यान मारुतं वयम् रथे तिष्ठन्नयति रग मे वचसे सोम्याय रम्मः पिनामिति दण्डाय रश्मिनामान्युत्तराणि राकागई सुहषां रातः पुरुषो रामपुरुषो रामिनामान्युत्तराणि राहामा हाती लागल २ ६ २ ११ ११८ २४ a १८ (घ) ५. A ययन्तीवेट गनीगन्ति यनपतियारल्यात. पामा शापा निय यनापी योग्यको वय: मुपा उस संदरिन्द्र नि ६ २० ३२ ·(१६) प्र० ख. पृ० पं० ६ . । २ २३ २ १८ १० २३ २० ६ . १०० २ -२ २३ १८ ४ २ -११ १४७ १ ३२ । वसातिपु स्म परयो वानामान्युतगणि ' पात मा पातु भेज वाम पाम त भादुर वायवा याहि दर्शतम पायुर्या त्या विद्याम तस्य ते वयं विद्या हवे नाक्षणमाजमा विशुन या पतन्ती विधुं दद्राएं समने विप विपासोऽनसे देवं विरूपास इहपयन्त विज्ञानहन्त्युन विश्वकंद्राका वीति चन्द्र इति विश्वकर्मन् हविषा वावृधानः विश्वकर्मा विमना विश्वकर्मा सर्वस्य कर्ता विश्वानरस्य वस्पति विश्वानरो व्याख्यातः विश्वारूपाणि प्रति मुचते विष्टवी शमी तरणित्वेन वि हि सोतोरसन्नत घृक्श्चन्द्रमा भवति घृक्षस्य नु ते वृत्ते वृक्षे नियतामीमयद वृपम प्रनां वर्पतीति वृषाकपायि रेसति १० २ ११५ १०२ । २४ ११ . . १ २७ १२ २५ १०६ १०६ १२९ ३ १२७ ४ १२ ११ १३ ४ - २० ५२ १२ १ .२ १ १२ ११ 1 ९ ४ . १२६ १०६ बेनो वेनते. ।

·(२०) खं० पृ० पं० २३ वैश्वानरः कामाद्वि० १ ७७ - . १ '७ २२ २४ १ ७६ वैश्वानरस्य समतौ स्याम * वैधानरीयो द्वादशकपालो भवती. ध्यत्रस्वतीरुपिया वि श्रयन्ता व्याख्यातं देवतं यज्ञांगच . (श) ocm शतं जीव शरदो रद्धमानः शं नो भवन्तु वाजिनो शवतिगतिकर्मा कम्बोजेव० शासद्भिर्दुहितुर्नप्त्यङ्गा शुक्र ते अन्यद् यजतं ते शुनासीराविमा १३५ १० २१ १२८ २ -३ १२ [0 ४ ur १७ ४१ . श्येनो व्याख्यातः १३ श्रद्धयाग्निः समिध्यते प्रायन्त इव सूर्य . (प) पड़ मावविकारा १ १४ (स) १६ su १५ १२ । १० २६ २१ १० १०७ स इत्तमोऽत्रयुनं ततन्वत् संवत्सरं शशयाना सक्तुगिन तितउना पुरान्तो सपश्चिद् यः शवसा सयो नातो व्यगिमीत यज्ञ. सम मृपयः प्रतिहिताः सप्त युन्नन्ति स्थमेकचा. समागी বিমান মৰ मचाना है। ३ १३३ १२ ४ २७ मुवनस्य रेतो २१ १४७ ·(२१) अ० ख. पृ० पं ० १ १ or २३ । ४ "१६ ३३ १४२ turn ६ १२ १२ १२७ ५ १ ४ १ २० २ ११६ ७ १२ २० ४ समानाय समानात समानमेतदुदक. समिद्धो अद्य मनुषो दुरोणे स मातपन्त्यमित स यद्यनुरुभ्यते राद्भवति सविता यानै पृथिवीमरम्णा० सविता व्याख्यात सस्निमविन्दचरणे नदीमा साक्जाना सप्तथमाह साक्षात्कृतधर्माण अषयो साधारणा युचराणि पट सिनीवालि पृथुष्टके मुकिंशुक शल्मलिं विश्वरूप० / सुगा वो देवा सुगुरसामुहिरण्य मुदेवो असि वरण सुपर्ण वस्ते मृगो सुषिते सु इत्ते सूते सुविदुरिव मु विज्ञायते सूयवसाद मगवतीहि भूया सूर्यस्येव वक्षयो सृपयेव नर्भरी तुफरीतू प्र सर्पणाटिदमपीतरत् सेनेय अष्टाम सोम गावो धेनवो वावशाना सोम मन्यते पपिवान् सोम पवते जनिता सोमस्य राक्ष १३५ ५२ १ ५ - २७ १६ ६.३ ४ १ 8 ४४ १२२ ११६ ११ ५ w ७ १४६ ७ १ १४५ १२ १२ ६ ·. श्र० खं० पं० पृ० . १४ ५ २१ २८ ८० २१ १४ २० १४७ -- om w सोमानं स्वरणं कृणाह स्तिया श्रापो भवन्ति स्तुपेय्यं पुरुवर्ष स्तोमेन हि दिवि देवासो स्त्रियः सतीस्ता उमे स्थाणुरय मारहारः स्यूरं राधः शताचं स्योना पृथिवि स्वरादित्यो भवति स्वय॑न्तो नापेवन्त स्वप्तराण्यहानि भवन्ति स्वस्तिरिद्धि प्रपथे स्वादिष्ठया मदिष्टया पवस्त्र ४ २२ २३ १८ १५ २ १३ १५ १३८ ४६ १२२ ११ १२ १ ११ ११ ९ १४४ १४९ ५ ७ २५ ४ हविभिरेक स्वरितः हंसः । धर्म. ! यनः । हंसः शुचिषक हविषा नारो अप हविप्पान्तमजरं स्वविदि हिंदकृण्वती वसुपत्नी हिनोता नो अध्वरं हिमेनाग्नि ग्रंसमवारयेथाम् हिरण्यगर्भः समवर्तताने हिएपनामान्युत्तराणि हिरण्यस्तूपः सवितर्यपा रहदा तप्प मनसो नवेषु १२२ ६५ २२ ६ ७० แ* * * * * * W १०८ १३ .. १४० इति ·मो३म् अथ निरुक्त पूर्वषट्कप्रारम्भः ॥ अथ प्रथमाध्यायः ॥ 9 " तत्र प्रथमः पादः ॥ ओ३म् ॥ समाम्नायः समाम्नात: स व्याख्यासव्यातमिमं समाम्नायं निध- ण्टव इत्याचक्षते । निघण्टवः कस्मानिगमा इमे भवन्ति । छन्दोम्यः समाहृत्य,समा- हत्य समाम्नातास्ते निगन्तव एव सन्तो निगमनानिघण्टव उध्यन्त इत्योपमन्यवो. ऽपि वा हननाइव स्युः समाहता भवन्ति यद्वा समाहृता भवन्ति ।। तद्यान्येनानि, चत्वारि पदजातानि नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च तानीमानि- भवन्ति । तत्रैतन्नामाख्यालयोन क्षणं प्रदिशन्ति भावप्रधानमाख्यातं सत्त्वप्रधानानि नामानि । सपनोभे भावप्रधाने भवतः पूर्वापरीभूतं भावमाख्यातेनाचष्टे प्रजति प- पतीत्युपक्रमप्रभूत्यपवर्गपर्यन्तं मूर्त सत्त्वभूतं सत्त्वनामभिर्भज्या पक्तिरित्यद इति सत्त्वानामुपदेशो गोरश्वः पुरुपो हस्तीति भवतीति 'भावस्यास्से शेते प्रजति तिष्ठती- ति ।। इन्द्रियनित्यं वचनमौदुम्बरायणः ॥ १ ॥ तत्र चतुष्ट्वं नोपपद्यते युगपदुत्पन्नानां या शब्दानामिनरेतरोपदेशः शास्त्रकृतो यो- गश्च । व्याप्तिमत्त्वात्तु शब्दस्यागीयस्त्याच शब्दन संज्ञाकरणं व्यवहारार्थ : लोके सेपां. मनुष्यवदेवताभिधानं पुरुषविध नित्यत्वात्कर्मसम्पत्तिमन्त्री वेदे ।। पड् भावविकारा भवन्तीति यायायणि जायतेऽस्ति विपरिगामते वर्धतेऽपक्षीयते विनश्यसीति । जायत इति पूर्वभावस्यादिमाघष्टे नापरभावमाचष्टे न प्रतिधत्यस्ती. स्युत्पन्नस्य सत्त्वस्यावधान विपरिगामत इत्यपच्ययमानस्य वत्त्वाद्विकारं पर्धन इति स्वानाभ्युशयं सांयोगिकानां पार्धानां वर्धते विजयेनेति वा वर्धने शरीगोति घाऽप. सीयत इत्येतेनैव व्याख्यातः प्रतिलोम विनश्यतीत्यपरमायस्यादिमाचष्टे न पूर्वभावमा- पष्टेन प्रनिपेति ॥ २ ॥ अतोऽन्ये भावविकारा एतेषामेव विकारा भवन्तीति ६ स्माद ते यथावचनम• म्यूदितव्याः ।। न निशा उपसगा प्रानिगरिनि शारदीयनो नामारस्यातयोम्बु पापसं- पोगधोतका भारयुधायपाः पदायां भवन्तीति गायनय एषु पदार्यः प्रारम में .- - ·निरके- नामारयातपोरर्थविकरणम् । भा इत्यागर्थे, प्र परेत्येतस्य प्रातिलोम्यमभीत्यामि- भुरण प्रतीपेनस्य प्रातिभोम्यमति मु इत्यागिपूजिताय गिद्धरित्नयो प्रातिभोग्य न्याति निनिमहार्थी उदित्येतयो प्रातिलोम्य समित्येकीभाव व्यपेत्येतस्य प्राति - लोम्यमन्विति माश्यापरभानमपी संसर्गमुपेत्युपजन परीति सर्वतोभायमधीत्यु- परिनावमेश्वर्य वैनमुम्भाचानान प्राहुरनउपेशितव्या ॥३॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥

·" . ना- नैगमकाएदम् ॥ १. ११ पा० ३ ।। ज्योऽष्टे न किव नु किश्वम् ।। मेति प्रतिषेधे मा कार्मा हारिति च ॥ खल्विति च सतुं मत्वा तु नमथापि पदपूग्ण एव पलु तद् बभूवेति ॥ शश्वदिति विचि- कित्सार्थीयो भापाया शशदवमित्यनुप्रष्ट एव शश्वदित्यस्वय पृष्टेननमिति विचिकित्सा- घीयो भाषागामुभयमन्वध्याय विचिकित्सा यश्च पदपूर गश्च । अगस्त्य इन्द्राय हयिनि- इप्य मरुद्भ्य सम्पदित्साचार स इन्द्र एत्य परिदेवयाचके ॥ ५ ॥ २ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ an- अथ तृतीयः पायः॥ न नूनमस्ति नो श्व. कस्तद्वैद यदद्भुतम् । अन्यस्य चित्तमभि संञ्चगेगमुताधीत विनश्यति ॥ ०१ । १७०॥ १ ॥ न नूनमस्त्यधनन नो एव श्वस्तनमद्यास्मिन्धवि ! धुरित्यहोर्नामधेय द्योतत इति सत । श्व उपाशसनीय फालो हो हीन काल । पस्तद्वेद यदद्भुतम् । फस्तद्वेद यदभूतमिदमपीतरदद्भुनमभूतमिवान्यस्य , चित्तमभिसचरेग्यममिसञ्चार्य यो नेयश्चित्त घेतरताधात विनश्यतीत्यप्यांध्यात विनश्यत्याध्यातमभिप्रेतम् । अथापि पदपूरण ॥ ६ ॥ २॥ नून सा ते प्रति परै जरित्रे 'दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी । शिक्षा, स्तोतृभ्यो मार्ति धगभगों नो बृहदेम विदर्य सुवीराः ॥ २ ॥ ११ २१ ॥ सा ते प्रतिदुग्धा वर जरिने । वरो वायित यो भवति । जरिता गरिता । दक्षिणा मघोनी मघवती मघमिति धननामधेय महतदानकर्मणो दक्षिणा दक्षत समर्धयतिकर्मणो व्यद्व समर्धयतीन्यपि वा प्रदक्षिणागमाद् दिशमभिप्रेत्य दिग्धस्तातिदमियो 'हस्तो दारुत्साहक्मणो दाशतर्वा स्याद् दानकर्मणो हस्तो हन्ते प्राईनो । दहि स्तोतृभ्य कामान्माम्मानि-हीस्मिानतिहाग दा भगो नोऽस्तु । युटदुदैर स्वं . दने भगो । मजा बृहदिति महतो नामधय परिवृह भागि। धीरयन्त कल्यारवीग सा बोरो योग्यत्यमिान्यता स्याद्गनिमियो पोरयतर्वा ॥ सीमिति परिप्रहावी यो वा पदपूरगो वा ॥ । सीमादित्यो असृजत् ॥ ०२ । २८ । ४ ॥ मासूमदति वा पारअत्तयंत इति वा । वि सीमत सुरुचो धन भाररिति । - ।

·- - नामाख्यातयोर्थविकरणम् । मा इत्यर्वागर्थे, प्र परेत्येतस्य प्रातिलोम्यमभीत्याभि- मुरगं प्रतीत्येनस्य प्रातिलोम्यमति सु इत्यभिपूजितायें निर्दुरित्येतयो. प्रातिलोम्य न्यवेति विनिमहार्थी या उदित्येतयो प्रातिलोन्य समित्येकीभाव व्यपेत्तष्य प्राति - लोम्यमन्विति सादृश्यापरभावमपीती संमगमुपेत्युपजन परीति सर्वतोभावमधीत्यु. परिमावमेश्वर्य वैनमुवानेचानान् प्राहुस्त उपेक्षितव्या ॥ ३ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ अथ द्वितीयः पादः॥ मथ निपाता उच्चावचेष्वर्थेषु निपतन्त्यप्युपमार्थे ऽपि कर्मोपसंग्रहार्थेऽपि पदपूरणा ॥ तेषामेते चत्वार उपमार्थे भवन्तीति । इति भापाया चान्वध्यायं चाग्निरियेन्द्रस्वेति नेति प्रतिषेधार्थीयो भापायामुभयमन्त्रध्याय नेन्द्र देवर्ममसतेति (ऋ० १०१८६ [१) प्रतिषेधार्थीय पुरस्तादुपाचारस्तस्य यत् तिपेधति । दुर्मदासो न सुरायामित्युपमार्थीय उपरिष्टादुपाचारस्तस्य येनोपमिमीते । चिहित्येयोऽनेवाचायश्चिदिद ब्रूयादिनि पूजा- याम् (श्राचार्य कस्मादाचार्य प्राचार प्रायस्याचिनोत्यर्थानाचिनोति बुद्धिमिति वा)।' दधि "चिटित्युपमाथें । कुल्मापाश्चिदाहरेत्याकुत्सिने । ( कुत्मापा बुनपु सीदन्ति ।। नु इत्येपोऽनककळंदे नु करिनीति हेत्वपर्दशे । कथ नु करि यतीत्यनुपृष्टे नन्येतद फार्षीदिति चाथाप्युपमा) भवति । ते पुरुहूत वयाः ॥ ० ६, २४॥ ३ ॥ पृमस्येव ते पुरुत शासा वया. शाखा चेतेकांसायना भवन्ति शासा संशया: शयनोरया ॥ अथ यस्यागमादर्थपृथरत्वमह शिकायते नवौशिक मित्र विग्रहेगा पृथक्त्वात्सपमा- पसंग्रह । चेति समुच्चयाय उभाभ्यो सम्प्रयुज्यतऽहं च त्वच प्रमन्निति (ऋ०८। ६२१११) एस्मिन्नेवार्थे देवेभ्यम्ध पितृभ्य एल्गाफार वेति विचारणार्थे । हन्ताई पृथिवीमि निदधानीद नेह (ऋ० १० । ११६ 1 )यथापि ' समुच्चयार्थे भवति॥ ४ ॥ १ ॥ पायर्या त्वा मनुर्वा वेति (य०६।७)। श्रह इति च ह इति विनिप्रहार्थीयो पूर्वेण संपयुज्यते । अयमद करोत्वयमिद ह करिष्यतीद न परिप्यतीति । अथाप्युकार एतस्मि- नवार्य उत्तरेण । मृगमे वदन्नि सत्यमु त पदन्तीत्यापि पदपूगा इदमु तदु ॥ होत्येपो.. उनका मैंद हि फरिष्यतीति हेत्वपाश कथ हि करिष्यतीत्यनुपृष्टे कथं हि व्याफरिप्य- ती रयाम् ॥हिनेत विद्यापर्प य किलेत्यथापि न गनु इत्येता या सम्पयु- वृक्षस्य नु ·2 नैगमकाएदम् ॥ १। पा० ३ ॥ ज्यतेऽप्टे न किव नु किश्वरम् ।। मेनि प्रतिषेधे मा कार्मा हापारिति च ॥ खल्विति च सतुं कृत्वा स तमथापि पैदपुग्ण एव सलु तद् बभूवति ॥ शश्वदिति विचि- किसाथीयो भाप या शशश्वमित्यनुप्रष्ट एव शश्वदित्यस्वय पृष्टे॥ नूनमिति विचिकित्सा- घीयो भाषायामुभयमन्वभ्याय विचिकित्सार्थीयश्च पदपुरगाव | अगस्त्य इन्द्राय हयिनि- कृप्य मरुद्भ्य सम्पदित्साचार स इन्द्र एत्य परिदेवयाचक्रे ॥ ५ ॥३॥ इति प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ . + 000- - - । अथ तृतीयः पादः ॥ न नूनमस्ति नो श्व कस्तद्वैद यदनम् । अन्यस्य चित्तमभि संञ्चरेण्यमुत्ताधीतं विनश्यति ॥ ०१ । १७० ॥ १ ॥ न नूनमस्त्यद्यतन नो एव श्वस्ननमद्यास्मिन्यपि । रित्यौनामधेय द्योतत इति सन । श्व उपाशसनीय कालो ह्यो हीन काल । पस्तद्वेद यदद्भुतम् । कस्तद्वेद यदभूतमिदमपीतरदमुनगभूतमियान्यस्य चित्तमभिसरूचरेययमभिसन्चार्य-यो ना- नेयश्चित्त चेतरताधात विनश्यतीत्यप्याध्यात विनश्यत्याध्यातमभिप्रतम् । अथापि पदपूर ॥ ६ ॥ २ ॥ नून सात प्रति वरै जरित्रे दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी । शिक्षा स्तोतृभ्यो माति धुग्भगों नो वृहददेम विदर्थे सुवीराः ॥ ३० २ । ११ । २१ ॥ सा ते प्रतिदुग्धा वर जरिने । वरो वरयितव्यो भवति । अरिता गरिता । दक्षिणा मघोनी गघवती मघमिति धननामध्य महतदानकर्मणो दक्षिणा दक्षते समर्धयतिक्मणो न्यूद्व समर्धयती यपि वा प्रदक्षिणागमाद् दिशमभिप्रत्य दिग्धस्तप्रकृतिदरणो 'हस्तो दक्षतेरुत्साहक्मणो दाशतर्वा स्याद् दानकमणो हस्तो ह ते प्राईनो । दहि स्तोतृभ्य कामा-माम्मानिदहीस्मिानतिहाग दा भगो नोतु । वृहद्वदेव स्वे दने भगो । मजा बृहदिति महको नामधय परिवृड भवनि । वीरवन्त यल्यारा वीग वा वीरो योग्यत्यमि । तेर्वा स्याद्गतिकमणो वीरयते ॥ सीमिति परिमहा यो वा पदपूररहो वा ॥ प्र सीमादित्यो असृजत् ॥ ०२।२८।४ ॥ प्रारजदिति वा प्रासात्सर्यत इति वा । वि सीगत सुरुचो बन भावरिति च। 7.

·४ निरुक्त- (य०१३॥३) व्यवृणोत्सर्वत श्रादित्य' मुरुब प्रादित्यग्मयः सुरोपनात् । अपि वा सीमेत्यैत- दनर्थकमुपबन्धमादीत पञ्चमीका सीम्नः सीमतः सीमात: मर्यादातः । सीमा म. र्यादा विपीव्यति देशाविति ।। त्व इति विनिग्रहार्थीयं सर्वनामानुदात्तमर्धनामेत्येये || ७|२|| चां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान्गायनं वो गायति शक्य रीषु । ब्रह्मा त्यो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्र वि मिमीत उ त्वः ॥ ०१०। ७१ । ११ ॥ इस्यूस्विकर्मणां विनियोगमाचष्टे । ऋचामेफ: पोपमास्ते पृपुष्वाहोत्तर्गर्चनी । गायत्रमेको गायति शकरीपूद्गाता । गायनं गायतेः स्तुतिपर्मणः - शकर्य ऋचः शस्नोतेस्तद्यदामित्रमशकद्धन्तुं तच्छकरीणां शकरीत्वमिति विज्ञायते । प्रमको जाते जाते विद्यां वदति ब्रह्मा सर्वविद्य. सर्व वैदितुमर्हति । ब्रह्मा परिवृद्धः श्रुततो प्रह परिवृद्धं सर्वतः । यज्ञस्य मात्रां विमिमीत एकोऽध्वयुग्ध्वर्युग्ध्वर्युग्ध्वरं युनक्त्यध्वरस्य नेताध्वरं कामयत इति वापि वाधीयाने गुरुपबन्धोऽध्वर इति यज्ञनाम ध्वरतिहिंसा- फर्मा तत्पतिषेधः ॥ निपात इत्येके तत्कथमनुदात्तप्रकृति नाम रयाद् दृष्टव्ययं तु भवत्युत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुरिति द्वितीयायामुतो स्वस्मै तन्त्र विसन इति चतु- ामथापि प्रथमायहुवचने ॥८॥३॥ अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्यसमा बभवः । आढनास उपकक्षास उ त्वे हुवा इव स्नात्वा उ त्वे ददृशे । मा० १०। ७१. ॥ ७॥ अन्तिमन्तः कर्णवन्त. सखायोऽक्षि चष्टेगक्तरित्याप्रायणस्तस्मादेते व्यक्ततरे इस भवत इति ह विज्ञायते । कर्णाः कृन्ततेर्नित्तद्वारो भवत्युच्छतेरित्यामायण मृच्छ- तीव से उदगन्तामिति ह विज्ञायतें । मनसा प्रजवेप्वसमा बभूवुगस्यदना अपर उपनदना अपरे । प्रास्यमस्यतेगायन्दत एनदन्नमिति वा । दनं दध्यतेः सवति- फर्मणो दास्यतयां स्याद्विदस्ततरं भवति । प्रस्नया हूदा इवैके दशिरे प्रस्नेयाः स्ना- नाहां दो हुदतेः शब्दकर्मणो हजादतेरियाद्रीतीभाषक मंगः । अधापि समुच्चयार्थे भवनि पयार्या इव त्वदाधिनमाभिनं च पर्यायाश्चेति ॥ 1 श्रा ये प्रश्नेऽर्थेऽमिताक्षरेषु अन्येषु वाक्यपुरणा आगच्छन्ति पदपूरणास्ते मितान्तरप्यनर्थकाः फमीमिद्विति ॥ 8 ॥ ४ ॥ ॥

·। । नैगमकाण्डम् ॥ ०१ । पा० ४ ॥ निष्टवक्तासश्चिदिन्नरो भरि तोकावकादिव । विभ्यम्यन्तोऽववाशिरे शिशिरं जीवनाय कम् ॥ शिशिरं जीवनाय । शिशिरं शृगातेः शम्नातेर्वा ।। एमने स्मृजता सुते ॥ ० १ । ६ । २ ॥ श्रासजतैनं सुते । तमिर्धन्तु नो गिरः ॥ ०६ । ६१ । १४ ॥ - तं वर्धयन्तु नो गिर: स्तुतयो गिरो गृणातेः ।। आयते समतसि ॥ ० १ । ३० । ४ ॥ अयं ते समतसि । झोऽपि दृश्यते । सु विदुरिव । विज्ञायते इव। अथापि नेत्येषु इदित्यतेन सम्प्रयुज्यते ॥ १० ॥ ५ ॥ विभिरेकैवरितः सचन्ते सुन्वन्त एक सर्वनेषु सोमान् । शचीमदन्त उत दक्षिणाभिनेज्जिमायन्यो नकं पताम ।। नरकं न्यरक नीचर्गमनं नास्मिन्त्रमणं स्थानमल्यमध्यस्तीति वा । अथापिन घेत्येष इदित्येतेन सम्प्रयुज्यतेऽनुपृष्टे । न चेन्सुगं पिबन्तीति । सुरा सुनोते । एव- मुच्चावचेयर्थेषु निपतन्ति । त उपेक्षितव्याः ॥ ११ ॥ ६ ॥ इति प्रथमाऽध्यायस्य तृतीयः पादः ।। अथ चतुर्थः पादः॥ इतीमानि चत्वारि पदजातान्यनुक्रा तानि नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च सन . नामान्याख्यातनानीति शाकटायनो नैरुक्तसमयश्च । न सर्वाणीति गायों वैयाकरणानों के । तद्यत्र स्वरसरकारी समर्थों प्रादेशिकेन गुणेनान्वितो स्याता संविझातानि तानि • यथा गौरश्वः पुरुपो हस्तीति । अथ चेत्सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युर्यः पश्च त. कर्म कुर्यात्सर्व तत्सत्त्वं तथाचक्षीरन्य, कश्चाध्वानमग्नुवीताश्व स वचनीयः स्या- यत्किञ्चित्तून्यात्तृणं तदथापि चेत्सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युर्यावद्भिर्भाव. स. प्रयुज्येत तावद्भयो नामधेयातिलम्भ. स्यात्तत्रैवं स्थूणा दरशया या सब्जनी ध स्वात् ॥ १२ ॥२॥ 4 ·यथो हि नव निरुके- प्रथापि य एषां न्यायवान्नामिनामिक. संस्थारो यथा चापि महीलानि स्यु. स्तथैनान्याचार रिन्पुरुषं पुरिशय इत्याच काग्नष्टत्यश्वं तर्दन मिति तृगम् । श्रथापि निष्पन्नेऽभिव्याहारेऽभिविनाग्यन्ति प्रपनात्पृथिवीत्या . क एनामप्रथयिष्यत्किमाधा. रश्चेति । अथानन्विनेऽर्थेऽप्रादेशिक विकार पदभ्य पटेतरान्सिस्कार शाकटायन एते. कारितं च यकागदि चान्त मग्गामस्ते. शुद्धं च सकागदि च । प्रथापि सत्वपूर्वो भाव इत्याहुरपरस्मानाबारपूर्यस्य प्रदेशो नोपपद्यत इति । सदेतोपपद्यने ।। १३ ॥२॥ वा एतत्तद्यन्न स्वरसंस्कारों समर्थो प्रादेशिान गुणेनान्वितो स्याता सर्व प्रादेशिकमित्येवं सत्यनुपासम्म एप भवति । गयो एनय पश्च सत्यम कुर्या- सर्व तत्सत्व तथाचतीरनिति पश्याम समानमा कामधेयप्रतिलम्भमेकपा नै- पेषा यथा सक्षा परिमाजको जीवनो भूमिज इत्येतेनैवोत्तरः प्रत्युक्त । यथो एत- घथा चापि प्रतीतार्थानि स्युम्नथैनान्याचक्षीरनिति सन्त्यल्पप्रयोगाः कृतोऽप्येकप- दिका यथाव्रततिईमूना ज य पाट्यारो जागरूको दविहोमीति । यथो एतनिष्प- न्नेऽभिन्याहारेऽभिविचाग्य तीति भाति हि निप्पन्नेऽभिव्याहारे योगपरीष्टिः प्रय. नात्पृथिवीत्याहु क एनामप्रथयिष्यतिकमाधारश्चेत्यथ वै दर्शनेन पृथुप्रथिता घेदप्य. न्यायाप्येवं सर्व एव दृष्टप्रवादा उपालभ्यन्ते । यधो एतत्पदेभ्य. पदनगर्धान्सच- स्कारेति योनऽन्वितेऽर्थे सब्चस्कार स तेन गॉ. सैपा पुरुषगहीं न शास्त्रगही इति । यथो एतदपरस्माद्भावात्पुर्वस्य प्रदेशो नोपपद्यत इति पश्याम, पूर्वोत्पन्नाना, सप्त्वा- नामपरस्माद्भावान्नामधेयप्रतिल्लम्ममेषा नेकपा यथा बिल्लादो मम्मचूडफ इति । पिल्व भरणाद्वा भेदनाद्वा) ॥ १४ ॥ ३ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। अथ पञ्चमः पादः ।। प्रथापीदमन्तरेगा मन्नेप्वयंप्रत्ययो न विद्यतेऽर्थमप्रतियतो नात्यन्तं स्वरसंस्का- रोद्देशस्तदिद विद्यास्थान व्याकरणस्य कास्न्य स्वार्थसाधकं च । यदि मन्त्रार्थम- त्ययायानर्थकं भवतीति को सोऽनर्यका हि मन्त्रास्तदेतेनोपक्षितव्यम् । नियतांची युक्तयो नियतानुपूा भवन्त्यथापि प्राहाणेन रूपसम्पन्ना विधीयन्ते । उरु प्रथस्वेति प्रपपत्ति (२०१।११६1) प्रोहाणीनि पोहत्यथाप्यनुपपन्नार्थी भवन्त्योपधे त्राय स्वैनम् (य० ४।१।६।१५) । स्वपिते मैनं हिंसी(य०४१।१६ । १५)- • रित्याह हिंसन् | अधापि विप्रतिपिद्धार्था भवन्ति । एक एव रुद्रोऽवतस्थे न द्वितीयः।

·७ नैगमकाण्डम् ॥ भ० १ । पा० ६ ॥ भसङ्ख्याता सहस्राणि य मुद्रा अधि भम्यांम् ।। य० १६। ५४ ॥ अशत्रुरिन्द्र जज्ञिप ॥ ऋ. १०११३३ २ ॥ शतं सेना मजयत्माकमिन्द्र इति ॥ १० ११०३।१॥ अथापि जानन्त सम्प्रेष्यत्यग्नगे सगिन्यमानागानुयू ही(श० ११३।२।३)- त्यथाप्याहादिति सर्वमित्यदितियादितिरन्तरिक्ष मति (ऋ० १।८६ । १०)। दुपरि- एदा य याम । अथान्यपिष्टार्था भवन्स्यम्यस्यादृश्मिनारयायि काणुमति ॥ *१५ ॥ १ ॥ अर्थवन्त शब्दसामान्यादेतद्वै यज्ञरय समृद्व यमुपसमृद्ध यम द्रियमाणमृ- ग्यजु भिवतीति च प्राणाम ! कती पुर्नप्तभिरिति । यथो तन्नियतवाचो युक्त यो नियतानुपूर्या भगन्तीति तोकियध्वप्येतद्यथेन्द्राग्ना पितापुत्राविति । यथो एतद् प्राागान रूपसम्पन्ना विधीयन्त इत्युदितानुवाद स भवति । यथो एतदनुपपनार्थी भवन्तीत्याम्नायूवचनादहिंसा प्रतीयेत । यथो एाद्विपनि पद्वी भवन्तीति लौकिक ध्यप्येत यथा सपनोऽय अदागोजामिनो 'गजेति । यथो एतजानन्त सम्प्रेष्यतीति जान तमभिवादयते आनते मधुप प्राहति । यथो एतददिति सर्वमिति लोकिप्य. प्येताथा सरसा अनुप्राप्ता पानीय मिनि ! यथो एनदविपप्रार्था भवन्तीति नैप स्था- ण ग्पगधो यदेनमन्धा न पश्यति पुरुषापराध स भवति यथा जानपदीपु विद्यात पुरुषविशो भवति पारोषयवित्सु तु सलु वेदितृषु भूयो विद्य प्रशस्यो भवति ।। १६ ॥ २ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य पञ्चम. पाद, ।। . ५ - अथ षष्ठः पादः ॥ अथापीदमन्तरेगा पदविभागो न विद्यत् । T अवसाय पद्वते रुद्र मुळेति ॥ ० १० । १६६ । १ ॥ पद्वदवस गाय पथ्यदनमरतेर्गत्यर्थस्यासो नामकरणस्तस्मान्नावगृह्णन्ति । भवसायाश्वानिति ॥ ० १ १०४ । १ ॥ स्यतिरुपसृष्टो विमोचने तस्मादयगृहन्ति । दूतो नित्या इदमाजगामेति ॥ ० १० । १६५॥१॥ पापम्यता वा पष्टयर्थपेक्षा वाकारान्तम् ।

·2 निरुत- परो निर्मात्या श्रा चक्ष्वेति ॥ ० १० । १६४ । १ ॥ चतुर्थ्यर्थप्रेक्षकारान्तम् । परः सनिकाः संहिता (पा० १ १४. १०६) पद. प्रकृतिः मंहिता पदप्रकृतीनि सर्वचरगानां पार्पदानि ।। - प्रथापि याझे दैवतेन बहवः प्रदेशा भवन्ति तदेतेनोपेक्षितव्यं ते चेद् व्युनिक- ज्ञा पत्र स्म इति । इन्द्रं न त्वा शवसा देवता वायुं पृणन्तीति । ऋ०६।४।७॥ वायुलिझं चन्द्रजिङ्गं चाग्नेये मन्ने । भग्निरिव मन्यो स्विषितः सहस्वेति ॥ ०१०।८४।२।। तथाग्निर्मान्यवे मन्त्र स्विपितो ज्वजितस्विपिरित्यप्यस्य दीप्तिाम भवति । प्रथापि ज्ञानप्रशंसा भवत्यज्ञाननिन्दा च ।। १७ ।। १ ।। स्थाणारयं भारहारः किलाभूधीत्य वेढे न विजानाति योथम् । योऽधज इत्त कतै भद्रमश्नुते नार्कमेति ज्ञानवि- धूतपाप्मा ॥ यग्रहीतमविजातं निगदेनेव शव्यते । धनग्नाविध शुष्कंधो न तु ज्वलति कहिचित् ॥ स्थाणुस्तिष्ठतेरर्थोऽतररणस्थो वा ॥ १८ ॥२॥ उत्त स्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुन स्वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम् । उतो त्वष्मे तन्त्र विसले जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥ भ०१०। ७१। ४॥ अध्येकः पश्यन्न पश्यति वाचमपि च शृण्वन्न शृणोत्येनामित्यविद्वांसमाहार्धम् । भव्य कस्मै तन्वं विसन इति स्त्रात्मानं विगुते । ज्ञान प्रकाशनमर्थस्याहानया वा- चोपमोत्तमया वाचा । जायेव पत्ये कामयमाना सुवासा ऋतुकालेषु सुवासाः फ्ल्या- गवासाः कामयमाना ऋतुकालेषु यथा स एनां पश्यति स शणोतीत्यर्यत प्रशंसा । तस्योसरा भूयसे निर्वचनाय ॥ १६ ॥ ३ ॥ *.

·३ नगमकाण्डम् ॥ १० ११ पा०६॥ उत स्वै सख्ये स्थिरपीतमा नैन हिन्वन्त्यपि वाजिनेषु । अधेन्वा चरति मायप वाच शुचवाँ अफला पुष्पाण॥2० १०।७१।५।। अध्येकं वासरन्ये स्थिरपीतमा रममा विपीवाथै देवसरमे रमणीय स्थान इसि वा विज्ञाता) यन्नाप्नुवन्ति वाशेयेपु पलवस्वप्यधन्दा धेप चरनि मायया बाकाति- रुपया नाऽस्मै कामान् दुग्धे वारदोह्यान्देवमनुष्यरमानेषु यो बाच श्रुतधान्भवत्यफ्ला- मपुष्पामित्यफना स्मा अपुष्पा वाग्भवतीति वा किञ्चिसुष्पफलेति बाथै बाच पुष्प- फातमाह । यज्ञदैनते पुष्पफले देवताध्यात्मे या " साक्षात्कृतधर्माण ऋपयो बभूवुस्तेऽवरेभ्योऽसापाकृतधमस्य उपदेशेन मन्त्रा- न्तसम्प्रादुरुपदेशाग ग्लायन्तोऽवरे बिल्ममहगायेम ग्रन्थं समाम्नासिपुर्वेदं च वेदामा- नि च । ( विल्म भिल्म भासनमिति बा) एतावन्त समानकर्माणो धातव । (धातुर्दधाते.) । एतावन्त्यस्य सत्त्वस्य नामधेयान्येतावतामर्थानामिदमभिधानम् । ने- पगटुकमिदं देवतानामप्राधान्येनेदामिति । सद्यदन्यदेवते. मन्ने निपतति नैघण्टुक तत् ।। प्रश्वं न त्वा पार्रवन्तम् ॥ ० १ । २७ । १ ॥ अश्वमिव स्वा घामावन्तं वाला देशवारणार्था भवन्ति दशो दृशते. मृगो न भीमः कुचरो.गिरिष्ठाः ॥ ० १ | १५४ । २ ॥ मग इव भीम कुचरो गिरिष्ठा । मृगो मागतिकर्मणो भीमों बिभ्यत्यस्मार्डी- मोऽप्येतस्मादेव । कुचर इति चरतिकर्म युत्सितमथ चद्देवताभिधान कार्य न परती- ति । गिरिष्ठा गिरिस्थायी गिरि पर्वत समुहगीरों भवति पर्ववान्पर्वत पर्व पुन पृणाते. मीणातैर्वार्धमासपर्व देवानस्मिन्प्रीणन्तीति सत्प्रवृत्तीतरत्सन्धिसामान्या मेघस्थायी मे- घोऽपि गिरिरेतस्मादेव ॥ तद्यानि नामानि प्राधान्यस्तुतीनां देवतानां तदैवतमित्याच- पाते तदुपरिष्टाद् व्यार यास्यामो नैघण्टकानि नैगमानीह ॥ २० ॥ ४ ॥ इति प्रथमाऽध्यायस्य पष्टः पादः।। समाप्तशायमध्यायः ।। न ·यो३म् अथ द्वितीयाऽध्यायारम्भः॥ तन्त्र प्रथमः पाद: ।। अथ निर्वचनम् । तद्येषु पदेषु स्वरसंस्कारों समर्थो प्रादेशिन गुगोनान्वितो स्यातां तथा शानि नियादथानन्वितेर्थेऽप्रादेशिक विकारेऽर्थनित्यः परीपत पेनचि- दृसिसामान्येनाविद्यमाने सामान्येऽप्यारवर्णसामान्यानियानत्येव न नियान्न सं. स्कारमाद्रियेत विषयवत्यो हि वृत्तयो भवन्ति । यथार्थ विभक्तीः सन्नमयेत्प्रत्तमवत्त- मिति धात्वादी एव शिष्यते । श्रथाप्यस्तेनिवृत्तिस्थानेष्वादिलोपो भवति स्तः सन्ती. स्यथाप्यन्तोपो भवति गत्वागतमित्यथाप्युपधानीपो भवति जग्मतुजग्मुरित्यथाप्यु- पधाविकारो भवति राजा दण्डीत्यापि वर्णलोपो भवति तत्त्वा यामीत्यथापि द्वि- वर्णलोपत्तृच इत्यथाप्यादिविपर्ययो भवति ज्योतिनो विन्दुर्वाट्य इत्यथाप्यायन्त- विपर्ययो भवति स्तोका रज्जु सिकतास्तवित्यथाप्यन्तव्यापत्तिर्भवति ॥ १ ॥ वाघो मेघो नाधो गाधो वधूमध्विति । अथापि वर्णोपजन प्रास्थद् द्वारो भ- रूजेति । तद्यत्र स्वरादनन्तरान्तस्थान्तर्धा तु भवति तद् द्विप्रकृतीनां स्थानमिति प्रदिशन्ति' तत्र सिद्वायामनुपपद्यमानायामिनरयोपपिपादयिपेत्तत्राप्यकेऽल्पनिष्पत्तयो- भवन्ति तद्यथैततिर्मूदु. पृथु पृषतः कुणारुमित्यथापि भापिरेभ्यो धातुभ्यो नैगमाः कृतो भाष्यन्ते दमूनाः नसाधा इत्यापि नैगमेभ्यो भापिका उष्णं घृनमिति । प्रयापि प्रकृनय एवषु भाष्यन्ते विकृतय एरेषु । शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजेवेन भाष्यते । (कम्बोजा. कम्बलमोजा: कमनीयमोजा वा. फम्बन. कमनीयो भवति)। विकारमस्याउँपु भाषन्ते शव इति । दातिनवनार्थे प्राच्येषु दानमुदीच्येषु । एत्रमे फपदानि नि!यात् ।। अथ तद्धितसमासे वेफपर्वसु च पूर्व पूर्वमपरमपरं प्रविभज्य नियाद् दरख्यः पुरुषोदण्डपुरुषो दण्डमईतीति वा दण्डेन सम्पद्यत इति वा दण्डो ददतेर्धारयतिक- मणोऽरो ददते मणिमित्यभिभापन्ते दमनादित्योपमन्यवो दण्डमस्याफतेति गर्दा- याम् । दया रज्जुरश्वस्य कक्ष सेवते कप्तो गाहतेः क्स इति नामकरण: ख्याते - नर्थकोऽभ्यास. किमम्मिख्यानमिति पतेवा तसामान्यान्मनुष्यकक्षो बाहुमूलसा. मान्यादश्वस्य ।। २ ।। राज्ञः पुरुषो राजपुरुषो राजा, राजते. पुरषः पुरिपादः पुरिशयः पूरयतेर्वा : स्यत्यन्तरित्यक्तापुरुषमभिप्रेत्य ।

·नैगमकाण्डम् ।। अ० २। पा० १॥ यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चिद्यस्मान्नाणीयो न ज्या- योऽस्ति कश्चित् । वृक्ष इंव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्ते- नेदं पूर्ण पुरुपेण सर्वम् ॥ तैत्ति० प्रा० प्र० १० ॥ इत्यपि निगमो भवति । विश्वकद्राको वीनि चकद्र इति श्वगतो भाष्यते द्रातीति गतिकुत्सना कद्रातीति द्रातिकुत्सना पकद्राति छद्रातीति सतोऽनर्थकोऽभ्यासस्तदस्मिन्न- स्तीति विश्वकद्र । कल्याणवर्णरूप परयाणवर्णस्येवास्य रूपं कल्याणं कमनीयं भवन्ति वर्णो वृणोति रूपं रोचते । एवं तद्धितसमासानियात् । नैकपदानि नियान्नावै- याकरणाय नानुपसन्नायानिदंविदे या । नित्य विशातुर्विज्ञानेऽसूयोपसन्नाय तु नि- घूयाद्यो वाऽज विज्ञातुं स्यान्मेधाविने तपस्सिने वा ॥ ३ ॥ विद्या ह वै ब्राह्मणमा जगाम गोपाय मा शेवधि- टेऽहमस्मि । असंगकायानुजवेऽयताय न मां ब्रूया वीर्य: वती तथा स्याम् ॥ य आतृणत्यवितर्थन कर्णावदुःखं कुर्वन्नमृत सम्भ- यध्छन् । तं मन्येत यितर मातरं च तरमै न द्वोत्कृत मच्चता ॥ अध्यापिता ये गुरुं नांद्रियन्ते विप्रो वाचा मनसा कर्मणा वा । यथैव ते न गुरोर्मोजनीयास्तथैव तान्न भुनक्ति श्रुतं-तत् ॥ यमेव विधाः शुचिर्मप्रमत्तं मेधाविन ब्रह्मचर्योपपन्नम् । य- स्तेन द्रुह्येत्कृतमच्चनाई तस्मै मा व्या निधिपाय ब्रह्मन् ।। इति । निधि शेवधिरिति ॥ ४ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ 2 ·1 १२ निरक्त अथ द्वितीयः पादः ॥ अथातोऽनुक्रमिष्यामः गोरिति पृधिव्या नामधेयं यहूरं गता भवति यचास्यां भूठानि गच्छन्ति गातेर्वोकारो नागकरणः । 'प्रथापि पशुनामेह भवत्येतस्मादेव । श्रथाप्यस्यां ताद्धितेन -कृत्स्नवनिगमा भवन्ति । गोभिः श्रीणीत गत्सरम् (मृ०६ । ४६ । ५) इति पयस्: । मत्सरः सोमो मन्दतेस्तृतिकर्मगो मत्सर इति लोभनामाभिमस एनेन धनं भवति । पिनतेवो प्यायतेवी। क्षीरं पधारतेघसेवेरो नामकरण उशीरमिति यथा । अंशुं दुहन्तो शध्यासते गवि (तृ० १० । ६४ । ६ } इत्यधिपण चर्मणः । अंशुः शमष्टमात्रो भनत्वननाय शं भवतीति वा । चर्म चरतेवर्वोच्चत्तं भवतीति वा । श्रथापि धर्म च श्लेष्मा च । गोभिः सनद्धोथास घीलयस्व (०६ । ४७।२७) इति रथस्तुतौ । अथापि स्नाव श्लेष्मा च । गोभिः सन्नद्धा पतति प्रसूता (१०६ । ७५ । ११) इतीपुरतुतौ ।ज्यापि गौरुच्यते गव्या चेत्ताद्धितमथ चेन्न गव्या गमयतीपूनिति ॥५॥१॥ वृक्षे वृक्षे नियंतामीमयुद्गौस्ततो वयः प्र प॑तान्पूषादः॥ १० १० । २७ । २२ घृते वृक्षे धनुपि धनुपि वृक्षो वश्वनादृत्वा क्षां तिष्ठतीति वा । हा क्षियतेनिवा- सकर्मणः । निगतामीमयदगौः शब्दं करोति मीमयतिः शब्दकर्मा । ततो धयः प्रप. तन्ति पुरुषानदनाय । चिरिति शकुनिनाम वेतेगतिकर्मयाः । श्रथापीपुनामेह भवत्ये- तस्मादेव । प्रादित्योऽपि गौरुच्यते ।। उतादः परुपे गति ॥ २०६॥ ५६ । ३ ॥ पर्ववति भास्वतीत्यौपमन्यवः । अथाप्यस्यैको रश्मिश्चन्द्रगसं प्रति दीप्यते तदे- चेनोपेक्षितव्यमादित्यतोऽस्य दीप्तिर्भवतीति । मुपुम्नः सूर्यरश्मिचन्द्रमा गन्धर्व ( ऋ० १८ । ४०) इत्यपि निगमो भवति । सोऽपि गोरुच्यते । अत्राह गौरमन्वतेति सदु- परिष्टाद व्याख्यास्यामः । सर्वेऽपि रश्मयो गाव उच्यते ॥ ६ ॥ २ ॥ ता वां वास्तूंन्युश्मसि गमध्ये यन्त्र गावो भूरिङ्गा अयासः। अत्राह रादुरुगायस्य वृष्णः परमं पदमभाति भूरि ।। ० ११ १५४॥ ६ ॥ तानि व वास्तूनि कामयामहे गमनाय यत्र गायो भूरिशा बहुशृङ्गा भूरीति बहुनो नामयम्प्रभवतीति सतः शृङ्गं श्रयतेर्वा शृणातेशम्नातेर्वा शरणायोद्गतमिति या .. शिरसो निर्गतमिति वायासोऽयनाः । तत्र तदुरुगायस्य विष्णोर्महागतेः परमं पदं परार्ध्य- • - .

·। नगमकाण्डम् ॥ ०२ पा०३ ॥ स्थमवभाति भूरि । पादः पद्यतेस्तनिपानात्पदं पशुपादप्रकृतिः प्रभागपादः प्रभागपादसा- मान्यादितराणि पदानि । एवमन्येषामपि सत्यानां सन्देहा विद्यन्ते तानि चेत्समान- फर्माणि समाननिर्वचनानि नानाकर्माणि चेनानानिर्वचनानि यथार्थ निर्वतयानि । इतीमान्येकविंशतिः पृथिवीनामधेयान्यनुकान्तानि । सन्न, नितिनिरमणादृच्छतेः कृ- पदापत्तिरितरा सा पृथिव्या सन्दियते तयोविभागस्तस्या एषा भवति ॥ ७ ॥ ३ ॥ यई चकार न सो अस्य वैद य ई ददर्श हिरुगिन्नु तस्मात् । स मातुर्योना परिवीतो अन्तर्वहुप्रजा निशेति- मा बिवेश ॥ ०.१ । १६४ । ३२ ॥ बहुप्रगाः कृच्छ्रमापद्यत इति परिमाजकावर्षकर्मेति नैरुषा य ई चकारेति फरो. तिकिरती सन्दिग्धौ वर्षकर्मणा न सोऽस्य वेद मध्यमः स एवास्य वेद मध्यमो यो ददर्शादित्योऽपहितं स मातुर्योनी मातान्तरिदां निर्मीयन्तेऽस्मिन्भूतानि योनिरन्तरिक्ष महानवयवः परिवीतो वायुनायमपीतरो योनिरतस्मादेव परियुतो भवति । बहुप्रजा भूमिमापद्यते वर्षकर्मणा । शाकपूणिः सङ्कल्पयाचक्के सर्वा देवता जानानीति * तस्मै देवतोभयलिङ्गा प्रादुर्वभूव तां न जज्ञे । तां पप्रच्छ विविदिपाणि स्वेति । सास्मा एतामृचमादिदेशैषा मद्देवतेति ॥ ८॥ ४ ॥ अयं स शिते येन गौरीता मिमांति मायुं ध्वस- नावधि श्रिता । सा चित्तिभनि हि चकार मत्यै विद्युद्भव न्ती प्रति वनिमोहत ।। ऋ० १ । १६४ । २६ ॥ अयं स शब्दायते येन गौरभिप्रत्ता मिमाति मायुं शब्दं करोति मायुमिवादि- स्यमिति वा वागेपा माध्यमिका ध्वंसने मेघेऽधिश्रिता सा चितिभिः पर्ममिनीचैनि- फरोवि मत्यै विद्युद्भवन्ति प्रत्यूहते पत्रिम् । चनिरिति रूपनाम घृणोतीति सतः । य. पण प्रच्छाद्य पृथिवीं तत्पुनरादत्ते ॥ ६ ॥ ५ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ अथ, तृतीयः पादः ॥ हिरण्यनामान्युत्तराशि पञ्चदश । हिरण्यं कस्माद्भियत प्रायम्यमानमिति वा हियते जानामिति पुस्तकान्तरे।

·, - निरुक्त-- जनाजनमिति वा हितरमणं भवतीति वा हृदयरमणं भवतीति वा हर्यतेर्वा स्यात् प्रेप्साफर्मणः ॥ अन्तरिक्षनामान्युत्तराणि पोडशं । अन्तरिक्षं परमादन्तरा क्षान्तं भवत्य तामे इति वा शरीरेष्वन्तरतय मिति वा । तत्र समुद्र इत्येतत्पार्थिवेन समुद्रेण सन्दिह्यते । समुद्र. कस्मात्समुन्वन्त्यस्मादापः समभिद्रयन्त्येनमाप: सम्मोदन्तेऽस्मिनभूतानि स. मुदको भवति । समुनत्तीति वा । तयोविभाग: । तत्रेतिहासमाचक्षते-देवापिश्चाष्टिपेणः रान्तनुश्च कौरव्यो भ्रातरो अमुवतुः स शन्तनुः कनीयानभिपेचयाचक्रे देवापिस्तपः प्रतिपदे । ततः शन्तनोराज्ये द्वादश वर्षाणि देवो न ववर्ष तमू ह्मणा अधर्मस्त्वया चरितो ज्येष्ठं भ्रातरमन्तरित्याभिपेचितं तस्मात्ते देवो न वर्षतीति । स शन्तनुर्देवापि शिशिक्षा राज्येन.तमुवाच देवापिः पुरोहितस्तेऽसानि याजयानि च त्वेति । तस्यैतद्व- पंकामसूक्तम् । तस्यैपा भवति ॥ १० ॥१॥ आष्टिपणो होनमृविनिपीदन्देवादिदेवेसुमतिं चिकिता- .न् । स उत्तरस्मादधरं समुद्रमपो दिव्या भसृजष्या अभि ।। • मु. १०।१८।५।। प्राप्टिंपेण सृष्टिपेणस्य पुत्र इपितसेनस्येति वा । सेना सेश्वरा समानगतिर्वा पुनः पुरु प्रायते निपरणादा पुं नरकं ततस्त्रायत इति वा । दोनमपिनिपदिन्नपिर्दर्शनातस्तोमा- न्ददर्शयोपमन्यवरतद्य देनॉस्तपस्यमानान्ब्रह्म स्वयम्श्वभ्यानपत्त 'मुपपोऽभवतह- पीणामूपित्वमिति विज्ञायते । देवापिर्देवानामपत्या स्तुत्या च प्रदानेन च देवसुमहिं देवानां कल्याणी मति चिपित्ताश्चेतनवान् । स उत्तरस्मादध समुद्रमुत्तर उद्धततरो भवत्यंधरोऽधोरः अधो न धावतीत्यूर्ध्वगति. प्रनिषिद्धा । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ ११ ॥ २ ॥ यह वापिः शन्तनये पुरोहितो होत्राय घृतः कृपयन्न दधित् । देवश्रुतं वृष्टिवान रराणो वृहस्पतिर्वाचमस्मा श्रयच्छतु ॥ ० १० । ६८1७॥ शन्तनुः शं तनोऽस्त्विनि या शमस्मै सन्या अस्त्यिति वा । पुरोहित. पुरः एनं द- धति । होत्राय गृतः कृपायमाणोऽन्वध्यायद् देवश्रुतं देवा एनं शृण्वन्ति सृष्टिवनि दृष्टि- याचिन रागो रातिभ्यस्तो वृहस्पतिशासात्सोऽस्म याचमयच्छद् यदुषध्यारन्या. सम् ॥ १२ ॥ ३॥ इति द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ .

·१५ नगमकाण्डम् ।। १२ । पा०४॥ अथ चतुर्थः पादः ॥ साधारगान्युत्तराणि षड् दिवश्चादित्यस्य च । यानि त्वाय प्राधान्येनोपरिष्टा- तानि व्याख्यास्यामः । श्रादित्यः कस्मादादत्ते रसानादत्ते भासं ज्योतिपामादीप्तो भालेति वादितेः पुत्र इति वा । अल्पमयोगं त्वस्यैतदाभ्याम्नाये सूक्तभाक् सूर्य- मादितेयमदितेः पुत्रम् । एमन्यासामपि देवनानामादित्यप्रपादाः स्तुतयो भान्ति सद्यथैवन्मिनस्य वरुणस्यार्यम्यो दतस्य भगस्यांशस्येत्यथापि मित्रावरुणयोः। आदित्या दानुनस्पती ॥ पा० १ । १३६ । ३ ॥ दानपती । अथापि मित्रस्यैकस्य । प्रस मित्र मौ अस्तु प्रय॑स्वान्यस्त आदित्य शिक्षति व्रतेन ॥ ०३। ५६ । २ ॥ इत्यपि निगमो भवत्यथापि वरुणास्यैकस्य । मथा वयमादित्य व्रते तव ॥ ० १ । २४ । १५ ॥ व्रतमिति कर्मनाम नितिकर्म वारयतीति सत्त इदापीतरद् प्रतमेतस्मादेव वृणोतीति सतोऽन्नमपि व्रतमुच्यते यदावृणोति शरीरम् ॥ १३ ॥ १॥ स्वरादित्यो भवति सु अरण: सु ईरणः स्वृतो रसान्त्स्मृतो मासं ज्योतिषां स्वृतो भासेति वैतेन द्यौाख्याता । पृश्निरादित्यो भनति प्राश्नुत एनं वर्ण इति नरुक्ताः संस्प्रष्टा रसान्त्संस्मष्टा भासं ज्योतिषां संस्पृष्टो भासेति वाथ द्यौः संस्पृष्टा ज्योतिभिः 'पुण्यकृद्धिश्च । नाक आदित्यो भवति नेता रसानां नेता भासां ज्योतिषां प्रणयोऽथ द्यौः कमिति सुखनाम तत्प्रतिपिद्धं प्रतिषिध्येत ।। न वा अमुं लोकं जग्मुषे किं च नाकम् ॥ न वा अमु लोकं गतवते किं चनासुखं पुण्यकृतो हम तत्र गच्छन्ति । गौरादित्यो भवति गमयति रसान् गच्छत्यन्तरिक्षऽथ धोर्यत्पृथिव्या अधिदूरं गता भवति यच्चास्यां ज्योतीपि,गच्छन्ति-1 विष्टबादित्यो भवत्याविष्टो रसानाविष्टो भास ज्योतिषामाविष्टो भीसेति वाथ द्यौराविष्टा ज्योतिभिः पुण्यकृद्भिश्च । नभ मा- दित्यो भवति नेता रसानां नेता भासां ज्योतिपा प्रणयोऽपि वा । मन एंव स्याद्विप. रीतो न न भातीति वैतेन द्यौख्यिाता ॥ २४ ॥ २॥ इति द्वितीयाऽध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥

·निरुक्के-
अथ पञ्चमः पाद: ।।
रश्मिनामान्युत्तराधि पञ्चदश । ररिगगनापामादितः साधारणानि पञ्चा-
स्वरश्मिभिः॥
दिनामान्युनरागमष्टो । दिश: कामाद दिशोगसदनादपि पाभ्यरानात् । हर
फाटा इत्येतदने कम्यापि सत्तस्य नाम भवति फाटा दिशो भान्ति रया स्थिता
भवन्नि काष्टा उपदिशो भवन्तीवरतरं मन्या स्थिता भवन्त्यादित्योऽपि फाष्टोच्यते
मान्या स्थितो भरत्याज्यन्तोऽपि फोप्टोच्यने प्रान्त्वा स्थिनो भवत्याऽऽपोऽपि काटा
सध्यन्ते प्रान्ता स्थिता भवन्तीति स्थावराग्याम् ॥ १५ ॥ १ ॥
भतिष्ठन्तीनामनिवेशनानां काष्टानां मध्ये निहित शरी-
रम् । वृत्रस्य निण्यं वि चरन्त्यापो दीर्घ तम भा शेयदि-
न्द्रंशत्रुः ॥ १ ३२ १० ॥

·नैगमकाण्डम् ॥ १० । पा० ६॥ गीते विधवा वर्धते । यदवृणोत्तस्पातमित्ति विज्ञायते । यदवत तद्- वृत्रस्य वृत्रत्वमिति विज्ञायते । यदवर्धत तव॒त्रस्य वृत्रत्वमिति विज्ञायते ॥ १७ ॥ ३ ॥ इति द्वितीयाऽध्यायस्य पञ्चमः पादः ।। अथ षष्ठः पादः ॥ रात्रिनामान्युत्तराणि योविंशतिः । रात्रिः कस्मात्परमयति भूतानि नचारी- रयुपरमयतीतराणि ध्रुवीकरोति रातेर्वा स्याद् दानकर्मणः प्रदीयन्तेऽस्यामवश्यायाः ॥ उपो नामान्युत्तराणि पोडश । उपाः करमादुच्छतीति सत्या राबेरपरः कान- • स्तस्या एपा भवानि ॥ १८॥१॥ इदं श्रेष्ठं उपोतिषां ज्योतिरागांच्चित्रः केतो अनिष्ट विभ्वा । यथा प्रसूता सवितुः सजाय एवा रात्र्युपसे योनिमा- रैक् ॥ ०१ । ११३ ॥ १॥ श्रेष्ठ ज्योतिषी ज्योतिरागमचित्रं प्रतिनं प्रज्ञाततममनिष्ट विभूततम यथा प्रसूता सवितुः प्रसवाय रात्रिरादित्यस्यैवं राज्युपसे योनिमरिचरस्थानम् । स्त्रीयोनिर- भियुत एनां गर्भः । तस्या एपापरा भवति ॥ १६ ॥ २॥ । सशद्वत्सा शंती श्वेत्यागादारैगु कृष्णा सर्दनान्यस्याः । समानन्ध अमृत अनूची यावा वर्ण चरत भामिनाने । ० १९१३ । २॥ रुदत्सा सूर्यवत्ता स्शदिति बनाम रोचतेचलतिकर्मणः । सूर्यमस्या वत्स- माह साहचर्याद्रसहरणाद्वा । रुशती झेत्यागात् । श्वेत्या श्येततेररिचरकृष्णा सदनान्य- स्या कृष्णवर्णा रात्रिः कृष्णा फुध्यतेनिरष्टो वर्ण । अथेने संस्तौति समानयन्धू समानपन्धने अमृते नमरणधर्माणावनूची अनूच्याक्तिीतरतरमभिप्रेत्य द्यावा अगर घरतस्ते एप द्यायों द्योतनादपि वा घावा चरतरतया सह परत इति स्यादामिनाने श्रामिन्याने अन्योन्यस्याध्यात्म कुर्वाणे ॥ अामान्युत्तराणि द्वादश । अहः करमा. दुपाहरन्त्यस्मिन् कर्माणि । तस्यैष निपातो भवति वैश्वानरीयायाचिः ॥ २० ॥ ३ ॥ ३ ·- निरुक्ते- शाहश्च कृष्ण महरउर्जुनं च वि वतेते रजसी वेद्याभिः । वैश्वानरे जायमानो न राजावातिरज्योतिपाग्निस्तमांसि ॥ भा०६।१।१॥ श्रहश्च कृष्णं रात्रिः शुक्नं चाहर्जुनं विवर्तते रजमी वेद्याभिवेदितव्याभिः प्रतिनिधैश्वानरो जायमान इयोद्यमादित्यः सर्वे ज्योतिपां राजावाहननियो- तिपा तमांसि ।। मेघनामान्युत्तराणि त्रिंशत् । मेप: कस्मान्मेहनीति सतः। भा उपर 'उपन इत्येताभ्यां साधारगानि पर्वरानामभिः । पर उपनो मेघो भवत्युपरमन्तेऽस्मिन्न- भाण्युपाता आप इति वा । तेषामेपा भवति ॥ २१ ॥ ४ ॥ देवानां माने प्रथमा प्रतिष्ठन्कृन्तनादेपामुपैरा उदीयन् । वर्यस्तपन्ति पृथवीमनूषा वा वृक्षं वहतः पुगैषम् ॥ ० १० । २७ । २३ ॥ देवानां निर्माण मयमा प्रतिष्टन्माध्यमित्रा देवगणाः । प्रथम इति मुग्न्यनाम प्रतनो भाति । अन्तरमन्तरिश बितन मेघाना विकतनेन मेघानागुदकं जायते । प्रयतपति विधीमनूपा. | पर्जन्यो वायुग्गदित्यः शीतोप्यावरोषधीः पाचयन्त्ग- नृपा भटमपन्ति लोगान मा पम्मंगा । अयमपीतरोऽनप एतस्मादेवानूप्यत देकनापि गान्वामिनि स्थानमा प्रागिरी तत्याना इति स्यायथा प्राचीन मिनि- द्वारा पद, पुरीम, । पारमादित्य उस पृटापित्युदकनाम यातयो रब्द पर्मगो भगतना पुगेपम् पृशाने पूगो।।। २२ ।। ५ ।। इति द्वितीयाध्यायस्य पष्ठः पादः ॥ । सप्तमः पादः ॥ पानमा सुतराणि राप्रपन्याशा। नामाचनः । तत्र सरस्वतीत्येतस्य नदीवद् देशा यम निगमा भनित ह देवमायदुपरिष्टापद च्याख्यास्यामः । थथनाम- दीयत् ॥ २३ ॥ १ ॥ इ शुमभिर्णिमामा याजमार्नु गिनीगा तविभि- रुनिभिः । पारायतीमत सुशक्तिभिः सरस्वतीगा विधासम धीतिभिः ॥ १०६ । ११ । २ ॥

·.
गगकाण्डम् ।। अ० २ । पा० ७ ॥
इयं शुष्मेभि शोपणे शुष्ममिति पलनाम शोषवतीति सतो विसं स्यौदन-
फर्मणो द्धिकर्मणो या सानु समुच्चूिन भनि समुन्नति वा मतिर मिमि.
पारातघ्नी पारावावातिनी पारं पर पत्यनारमवरमयनाय सुप्रवृत्तात शोभना-
मि स्तुतिमि सरस्वती नदी मिमि परिचरेम ॥
उदफनामान्युत्तराण्येक्शसम् । पट स्मादुगत्तीति सल ॥
नदीनामान्युत्तगति सप्तत्रिंशत् । नद्य फरमानदना इशा भान्ति शयस्य ।
घहुनमासा नघण्टुकं वृत्तमाश्चर्यमित्र प्राध न्न । लोतिहासमाचरते-विश्वामित प्रापि.
सुहास. पैजवनस्य पुरोहितो ब्रा ( विश्वामित सर्व मित्र म संतून सुदा.
कल्याणदान पैगमन पिजय नस्य पु. पिचरना पुन रपयनीयाको घा मिश्रीभा-
यगति ) स पित्तं गृहीत्वा विपातन्यो सम्बदमाययावनुयारितरे । स विश्वा-
मिनो नदीम्तुष्टाव गाधा भवतत्यपि द्विकापि भक्तधद् "हिनदुपरिष्टोत्तम् यारया-
स्यामोऽथैतद् बहुवत् ॥ २४ ॥ २ ॥
रमध्वं मे वर्चसे लोम्याय तारोसा मुहूनीयैः । सिन्धु-
मच्छा वृहती मनीपाइस्युर शिकस्य मनुः ॥१० ३।३३।५।।
उपरमध्वं मे वचसे सोम्बार सोगसम्पादिन प्रतावरीपरत्य "मृमि युदत
नाम प्रत्युतं भवति मुटुमेरियनग्यनै । मुडूनों मुश्रुततर्गतिर्मयो मुटुर्मूढ
२ फालो यारदीक्षा चेति । अमीदणमभीरण भाति ६रा पागोते प्रदणुतः
फाल । काज पालयतर्गनिसर्गगा । प्राभिहयामि मिन्धु वृहत्या महत्या मनी-
पया मनस ईपया स्तुत्या प्रज्ञया घावनाय एशिफ्स्य मनु । मुशिको राजा धभूत.
मोशते शब्दकर्मा. प्रशनेवा स्यात्प्रकाशयतिकर्मण साधुविक्रोशयितार्थानामिति
वा नरा प्रत्यूचु ।।२५। ३॥
इन्द्रो अस्माँ अरदगाहुरीहन्व॒त्रं परिधि नदीनाम् । देवो:-
नपत्तविना सुपाणिस्त प्रसवे गाम उ:ि शु०३।३३ ॥६॥
इन्द्रो भस्म नग्दवजया रदी सातिफर्मापार-वृत्र परिधि नदीनामिति प्या-
स्मानम् । देवोऽनयत्मविका सुप मा पल्याणपाणि । पागा पगायते फर्मणः
प्रगृप पाणी देवान्यूजयन्ति ! नस्य यय प्रसपे याम यी । राज्यं अगियोतरि-
स्योग वाम । प्रत्यास्यायात मायु ॥ २६ ॥ ४ ॥

·२०.. निरुक्त-- आते कारो शृणवामा वचौलि ययार्थ दूरानसा रथेन । निते नलै पीप्याने योपा मर्यायेव कन्या शश्वचैत । ०३१३३ ११० ॥ आशृणावाम ते कारो वचनानि याहि दूरादनसा व रथेन च निनमाम ते पाय- चमानेव योपा पुत्रं मायेव कन्या परिष्वजनाय निनमा इति वा ॥ अश्वनामान्युचराणि पड्विंशतिः । तेपामष्टा उत्तराणि- बहुवत् । अश्वः करमा- दश्नुतेऽध्वानं महाशनो भवतीति वा । तत्र दधिका इत्येसद् देवरक्रामतीति वा दधरक- न्दतीति वा दधदाकारी भवतीति वा । तस्याश्ववद् देवतावद्य निगमा भवन्ति - तद्यद् देवतावदुपरिष्टात्तद् व्याख्यास्यामोऽथैतदश्यवत् ।। २७ ।। ५ ।। उत स्य बाजी चिपणिं तुरण्यति ग्रीवायाँ वृद्धो अपि- कक्ष आसनि । कतु दधिका मर्नु सन्तवीत्वस्थामकाँ- स्यन्वापनीफणत् ॥ ०४॥ ४०॥ ४ ॥ अपि स बाजी चैजनवान्क्षेपणगनु तूर्णमश्नुतेऽध्यानं प्रीवायां बद्धो ग्रीवा गिर- ती गृणातेर्वा गृहगातेापिकत शासनीति व्याख्यातम् । क्रतुं दधिकाः कर्म वा - प्रज्ञा वा अनुसन्तवीत्वत् । तनोतेः पूर्वया प्रकृत्या निगम: । पृथामांसि पथा कु. दिलानि . पन्थाः पततेर्या पद्यतेर्वा पन्यतेवाकोऽचतेरापनीफण दिति .फणतेश्व- करीतवृत्तम् ।। दशोत्तरागयादिष्टोपयोमनानीत्याचक्षते साहचर्यशानाय || -- ज्वनतिकर्माण उत्तरे धातय एकादश ।। तावन्त्येवोत्तराणि ज्वलतो नामधेयानि ॥ २८ ॥ ६ ॥ इति द्वितीयाध्याऽपस्य सप्तमः पादः ॥ समाप्तश्चायमध्यायः ॥

·अथ तृतीयाऽध्यायारम्भः ॥ रायः पतयः स्याम । तत्र प्रथमः पादः ॥ कर्मनामान्युत्तराणि पविंशतिः । फर्म कस्मानियत इति सन. ॥ अपत्यनामान्युत्तराणि पञ्चदश । अपत्यं यस्मादपततं भवति नानेन पततीति वा । तद्यथा जनपितुः प्रजैवमर्थाये मृचा उदाहरिष्याम. ॥ १ ॥ परिषधं शरणस्य रेक्णो नित्यस्य न शेषो अग्ने अन्यजातमुस्त्यचैतानस्य मा पथो विदुतः ॥ भा०७।४।७॥ परिहर्तव्यं हि नोपसर्तव्यमरणस्य रेफ्णोऽरणोऽपाणों भवति रेक्ण इति धन- नाम रिच्यते प्रयत. । नित्यस्य रायः पतय. स्याम पित्र्यस्येव धनस्य । न शेपो अ. ग्ने अन्यजातमस्ति । शेप इत्यपत्यनाम शिप्यते प्रयतोऽचेत्तयमानस्य तत्पमतस्य भवति मा न पथो निदृदुप इति । तस्योत्तग भूयसे निर्वचनाय ॥ २॥ नहि प्रभायारणः सुशेवोऽन्योर्दयों मनला मन्तवा उ । अर्धा चिदोकः पुनरित्स एत्या नो वाज्यभाषाळेतु नव्यः ॥ मा० ७।४॥ नदि प्रहीतव्योऽरणः सुपुसतमोऽप्यन्योदर्यो मनसापि न मन्तव्यो ममायं पुत्र इत्पथ स मोक पुनरेव तदेति यत वागतो भवत्योक इति निवासनामोच्यते ।.ऐतु नो वाजी जनवानभिपहमाण. सपत्नानवजात, स एष पुन इति ॥ अधेता दुहि- मृदायाध उदाहरन्ति पुसदायाद्य इत्येक ॥ ३ ॥ शासवहिर्दुहितुर्नप्तयंगाद्विद्वां घातस्य दीधिति सपर्यन् । पिता यत्रं दुहितुः सेकमुञ्जन्सं शुम्येन मनसा दधन्वे ॥ ०३।३१।१॥ प्रशास्ति,वोढा सन्तानम्मंणे दुदिशु पुनभायम् । दुहिता दुहिता दूरे हिता दोग्धैर्ना | गातारगुपागमद् दोहिम पौत्रमिति । विद्वान्प्रजननयमस्य शसो यानाद- ·निरुक्त- जात्सम्भूतस्य हृदयादविजातस्य मातरि प्रत्युतस्य निवानं पूजयन् । अविशेषण मि- थुनाः पुना दायादा इति तदेतदृकश्लोमाभ्यामभ्युक्तम् । घडदशास्तम्भवति हृदयान विजायसे । आत्मा वै पुजनामानि स जीव शरदः शनम् इति । श०१४।६।४ । २६ ।। अविशषेणं पुत्राणां डागो भवति धर्मतः । मिथुनानी विसर्गादौ मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥ न दुहितर इत्यके । तस्मात्पुमान्दायादोऽदायादा नीति विज्ञायते । तस्मारिलयं जाता परास्यन्ति न पुमासमिति च । वीणा दाननिमयातिसर्या विद्यन्ते न पुंसः -1 पुंमोऽपीत्येक शौ1 शेपैटर्शनात् । अभ्रातृमती वाद इत्यपरम् ।। अमर्या. यन्ति जामयः सर्वा लोहितवाससः ! अभातर इव योपास्तिष्ठन्ति हुतवर्मनः ॥ अथर्व० १ । - - - प्रभातृका इव योपास्तिष्ठन्ति सन्तामणे पिण्डदानाय हप्तवमान इत्यभा- तृकाया अनिर्वाह ओपमिक । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ ४ ॥ अभ्राते पंम ऐति प्रतीची गारुर्गिव सनये धनानाम् । जायेव परर्य उती सुवासा उपा हुसेव नि रिणीते अप्सः ॥ भा० १ । १२४ । ७ ।। थभानीय पुंस. पिनत्यभिगुसी सन्तानामगो पिएटापाय न पनि गारो- हिणीय धनजामाय दामिणाजी । गर्त समाधारणाते. सत्यमारो भानि स सस यापुना गाउपमिका सा सेनानि ना मनावरानि सा रिस्थं तभने । मिशानस- चयोऽपि गर्न उच्चन गुम्नेगपगृगा भनि। मशानं मशयन म शरीर शगर शृणाने साम्गाती । मनु जोन रगनि श्रितं गवति । जोम लुगाते लीयते । गोपस्यानि उतिदुपास्यानिचोदादा स्याम युगो यजमान इत्यपि निगमो भगति । ग्योऽपि गर्न उच्यो गुगान, सुनिधर्मण रतुनम यामम ।। मा गैहथो वरुण मित्र गरीन् । मा० ५। ६२ । ८॥ इत्यपिनिगमो गानि। जायेय पत्ये राममाना मुपासा ऋतनिपता हमनेय दन्ता- बिणुने रूपाणीनि पतन.पमा. नाभात्रीमुपयन तो राम्य सतीत्यभातृपामा ·नेगाकाण्डम् ॥ १०३ । पा० २ ॥ उपयमतप्रतिषेधः प्रत्यक्षः पितुश्च पुत्रभाव' ।' पिता या दुहितुरमत्तायाः रेतः प्रायति सन्दधात्यात्मानं सङ्गमेन मनसेति । अर्थता जाग्या रिक्थप्रतिषेध रन्ति ज्येष्ठ पुत्रिकाया इल्ले के ५ ॥ “न जामय तान्यो रिकारिपचकार गर्भ सनितुर्निधान यदी मासरो जनयन्त वहिमन्म: कर्ना.सुकृत्तोरन्र अन्धा ह० ३।३१ । २॥ न जामये भगिन्यै । आमिरन्येऽस्यां जनयन्ति जामपत्यं जमतेर्वा स्याद्गनिर निर्गमनप्राया भवति । तान्व प्रात्मज. पुनो रिक्थं प्रारिचत्मादाच्चकारना गर्भनि सनितुईस्तग्राहस्य यदिह मातरोऽजनयन्त वहिं पुनमवहिं च त्रियमन्यतर. सर फर्ता भवति पुमान् दायादोऽन्यतरोऽर्धयित्वा आमि प्रदीयते परस्मै ॥ ६ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। अथ द्वितीयः पादः ॥ मनुप्यनामान्युत्तगणि पञ्चविंशति. । मगुप्याः यस्मानमत्वा कर्माणि सी. मनस्यमानेन सृष्टा मनस्यतिः पुनमनरवीभाये मनोरपत्यं मनुपो वा तर पञ्च इत्येतस्य निगमा भवन्ति ।। ७ ॥ १ ॥ तद्य वाचः प्रथमं मंसीय येनासुराँ अभिट्टेवा असा ऊर्जाद उन यज्ञियासः पञ्चजना मर्म होने जुषध्वम् ॥ नह०१०। ५४ । ३ ॥ तदद्य वाच: मरमं मंसीय येनामुगनभिभग देवा, । असुरा असुरता १ प्वस्ताः स्थानेभ्य इति वापि वासुरिनि प्राणनामास्त: शरीरे भवति तेन तन्त, सोर्देवान सजत तसुराणांसुरलासोरपरानमृगत तदमुराणाममुरस्त्रमिति यिर ऊर्जाद उत यक्षियास. । अनादान यशियाश्चोगित्यानामोजयीति सत) पक्वं मुः क्णमिति था। पम्पनना मम होनं जपध्या । गन्धर्वा. पितरो देवा अमुग र' सीत्येके पत्यारो पण निपादः पञ्चम इत्योपमन्यवः । निपादः परमाग्निपदनो मः निषण्यामस्मिापापप मिति सा॥ यत्पाञ्चजन्यया विशा॥ पा० ८।६३ । ७॥ पम्पमनीनया विशा पम्पा सान्गा जीपुरापुंराध्यविशिष्टा ॥

·कस्मात्मवाधत निरुक्के-~- वाहुनामान्युत्तराणि द्वादश । घाहु श्राभ्यां पर्माणि ॥ अड्गुलिनामान्युत्तरिण द्वाविंशतिः । अड्गुलयः कस्मादप्रगामिन्यो भवन्तीति चाप्रगालिन्यो भवन्तीति वाम कारिण्यो भवन्तीति - वाग्रसारिण्यो भवन्तीति वाड्वना भवन्तीति वाञ्चना भवन्तीति वापि वाभ्यन्चनादेव स्यु. तासामेपा भवति ॥ ८॥२॥ दशावनिभ्यो दर्शकक्ष्येभ्यो दर्शयोक्तेभ्यो दर्शयोजने. भ्यः । दर्शाभीशुभ्यो अर्थताजरेभ्यो दश धुरो दर्श, युक्ता वहद्भ्यः ॥ शु. १०.६१७ ॥ अयनयोऽगुप्लयो भवन्त्यवन्ति फर्माणि कदयाः प्रकाशयन्ति कर्माणि योक्ता- णि योजनानीति व्याख्यातमभीशवोऽभ्यश्नुवते कर्माणि । दश धुरो दश युक्ता चभ्यः । धूवूर्वतर्वधर्मण इयमपीतरा घूरतस्मादेव विहन्ति वह धारयतेर्वा । कान्तिकर्माग उत्तरे धातवोऽष्टादश ।। अन्ननामान्युत्तराण्यष्टाविंशतिः । भन्नं कस्मादानत भूतभ्योऽत्तेन ॥ अतिकर्माण उत्तरे धातवो दश ।। बलनामान्युत्तराण्यष्टाविंशति । पलं कस्माद वलं भरं भवति विभः ।। धननामान्युत्तराण्यष्टाविंशतिरेव । धनं कस्माद्धिनोतीति सतः ।। गोनामान्युत्तराणि नव ।। क्रुध्यतिकर्माण उत्तरे धातवो दश ।। क्रोधनामान्युत्तराण्येकादश ॥ गनिर्माण उत्तरे धातवो द्वाविंशशतम् ॥ तिप्रनामान्युत्तराणि पड्विंशतिः । क्षिप्रं करमात्सइक्षिप्तो विकर्ष । अन्तिकगामान्युत्तराण्येकादशः । अन्तिक पस्मादानीतं भवति ।। समामनामान्युत्तराणि पट्चत्वारिंशत् । समामः कस्मात्सङ्गमगाहा सगर- गादासाती प्रामानिति वा । तत्र सल इत्येतस्य निगमा भन्नि ॥ ६ ॥ ३ ॥ अभीदमेकमेको अस्मि निष्पाळभी द्वा किमुत्रयः करन्ति । खले न पुर्पान्प्रति हन्मि भूरि कि मानिन्दन्ति शवोऽनिन्द्राः॥ ना० १०।१८।७॥

·नैगमकाण्डम् ॥ . ३ । पा० २॥ २५ भभिभवामीदमेकमेकोऽस्मि नि पहमारा. सपत्नानमिभवामि द्वौ किं मा त्रयः पुर्वन्ति । एक इता संख्या नौ हतता संख्या प्रयातीर्णतमा सरस्गा चस्वारश्चमिततमा संख्याष्टावभोतेनंच न बननीया नावाला या दश दस्ता दृष्टार्थी वा विशतिर्दिशत शतं वादशतः सहन सहसइयुनं नियुतं प्रयुतं वत्तदभ्यातमम्युदो मेघो भवत्यरामन्यु तहो- ऽम्युदोम्धुमद्रीतीति थाम्बुमद्भवतीति पा स यथा महान्यदुर्भवति वर्षरतटियार्बुदम । ख- लेग पीप्रतिहन्मि भूरि। सज इव पर्पान्प्रति हन्मि भूरि । खस इति सध्यामनाम जतेर्वा खजयमपीतर: खा एतस्मादेव समास्कमो भवति । किमा निन्दन्ति शप्रयोऽनिन्द्रा. । य इन्द्रं ग विविदुरिन्द्रो दहमस्म्यनिन्द्रा इतर इति ना ॥ व्याप्रिकर्माण उत्तरे पावो वश ! सत्र नाम्नी प्रामाण मारगुयान पापान प्राप्नुवान । घधकर्माण समरे पावरमयधिशत् । तत्र बियात इत्येव द्वियातया इति क्यिात- . येति घा॥ भाखण्डल प्रहूयसे ॥ ० ८ । १७ । १२ ॥ मागण्डयित गएटं ताडयते । तडिदित्यत्तियवधयो. संसृष्टकर्म वाडयतीति सः ॥ १० ॥४॥ स्वा वयं सुवृधा ब्रह्मणस्पते पाहा वसु गनुष्या दंदी. महि । या नौ दूरे तडितो या भरातयोऽभिसन्ति जम्भया ता धनप्तमः ॥ ० २ । २३ । ६ ॥ स्वया वयं सुपई पिना सागरपन स्पृहणीयानि यसूनि मनुष्यभ्य भाददीमहि याय नो दूरे सहितो याचान्तिोऽगतयोऽदायर्माणो ना दानशा या जम्भयता अनप्न. सोऽप्न इति रूपनामाप्नोतीति सतः । वित्तडिजवर्तीति शाप.णि सा झवताड़यति दूगर श्यतेऽपि लिदमन्तिफनामेवामित स्यात् ।। दूरे चित्सन्तळिदिवाति रोचसे ॥ ० १ । ६४ । ७ ॥ हरेऽपि सन्तान सत्गस इति ।। पसनामान्युत्तराण्यवाद । पन परमार्जयनीति सतातन पुस्स इत्येतस्कृन्तते- पिपुरषो भवति फ सोमानामियोपमायोऽनास्य पधामय भपनि तत्सस M immum।

·m २६ । निरुक्त- ऐश्वर्यकर्माण उच्चरे धातवश्वत्यार ॥ ईश्वरनामान्युतगरि चत्वारि । तनेन इत्येतत्सनित ऐश्वर्येणेति वा सनितमनेनैश्व- यमिति वा ।। ११ ॥ ५॥ पत्रां सुपर्णा अमृतस्य भागमनिर्भपं विदाभिस्वरन्ति । हुनो विश्वस्य भुवनस्य गोपाः समाधीरः पाकमाविवेश । -शु० १ । १६४ । २१ ।। यन सुपर्णा. सुगतना सादिस्याश्मयोऽभूतस्य भागमुदकस्यानिमियन्तो घेदनेनाभि- स्वरन्तीति वामिप्रयन्तीति वेश्वर, सर्वेषां भूताना गोपायितादित्य स मा धीर पाफमना- विशेति धीरो धीमान्पाकः पक्तव्यो भवति विपकममा प्रादित्य इत्युपनिपहों भवती- त्यधिगतम् । प्रथाध्यात्म यत्र सुपर्णा. सुषसनानीन्द्रियाण्यमृतस्य भाग ज्ञानस्यानि- मिपन्तो वेदनेनाभिस्वरन्तीति वाभिप्रयन्तीति वेश्वर. सर्वेपामिन्द्रियाणा गोपायितारमा स मा धीर: पाफमत्राविवेशेति धीरो धीमान्पाम. पफयो भवति विपका आत्मेत्या- स्मगतिमाचष्टे ॥ १२ ॥ ६ ॥ इति तृतीयाध्यायम द्वितीयः पादः ॥ . - भध तृतीयः पादः॥ बहुनामान्युरारागिण द्वादश । पहु कस्मात्प्रभवतीति सत हस्वनामा युसराण्येकादश । हूस्वो दूसने ॥ महनामान्युत्तराणि पचविंशति । महान्कस्मान्मानेनान्याम्सहातीति शाफपूणि- महनीयो भवतीति वा । तर वयत्तिय विवरास इत्येते योर्वा वहतेवा साऽभ्यासात् ।। गृहनामान्युत्तराणि द्वाविंशनि । गृहा कस्माद् गृहन्तीति सताम् ।। परिचरणकमांय उत्तरे घातयो दश ॥ सुखनामान्युत्तराणि विशति । मुखं करमामुहित सेम्प. सं पुन, सनते. ॥ सपनामान्युसराणि पोपरा । रूप रोयते ॥ प्रशायनामान्युतराणि दश ॥ सse ·1 नैगमकाएहम् ॥ भ० ३ । पा० ३ ॥ सत्यनामान्युत्तराणि पट् । सत्य कस्मात्सत्सु तायने सत्पभय भवतीति वा ॥ भ्रष्टा पुत्तगणि पदानि पश्यतीकर्माया सतरे धातबश्वाय तिप्रभूदीनि च नामान्या. मिश्राणि नवोत्तराणि पदानि सपंपदसम म्नानाय || अथात उपमा ? यसत्तत्सदृशमिति गायेस्तदामा फर्म । ज्यायसा या गुणेन प्रख्या. उतमेन वा कनीयास का प्रख्य त वोपमिमीत्यापि कनीयता न्यायासम् ॥ १३ ॥ ६ ॥ तनत्यजैव तस्करा वर्ग रशनाभिर्दशभिर बंधीताम् || घा. १०। ४।६॥ तनूत्यक्तनत्यचा वनर्ग यागामिनायग्निमन्थनी पाहू तस्करामामुपमिमीते । स- सरस्तस्करो भवति यत्पापकमिति नेणशास्तनोतर्वा स्यात्स्न्ततकर्मा भवत्यहोरात्रकर्मा था। रशनाभिदेशभिरम्यधीताम् 1 अभ्यधीतामित्यभ्ययाताम् । व्यायास्तष गुणो. ऽभिप्रेम ॥ १४ ॥२॥ कुई स्विद्रोपा कह रस्तोगश्विना कुह पस्तौराश्विना कुहाभिपित्वं करतः कुहापः । को घौ शयुत्रा विधः देवरं मर्य न योषां कृणुते साथ साशु० १०॥ ४० ॥२॥ का स्विद्रानो भवथ क दिया फाभिहिं बुरामक राय को मां शयने दिया बैंक देवरम् । देकर फरम्सद् द्विनीयो वर उच्यो । निधया विधातृका भवति विधक नाद्वा विधावनाद्वेति वर्गशिरा अपि वा धब इति मनुष्यनाम सद्वियोगाद्विधवा । देषरो दीव्यनिकर्मा । मयों मनुष्यो मरणधर्मा । चोपा पोतेरापुरते सहस्थाने ! अथ निपाता पुरस्तादेव व्याख्याता । यथेति कोपमा । यथा यातो यथा यनं यथा समुन्द्र एजति ॥ ०५।७८1८॥ भ्रान्तो अग्नयों यथा ॥ ० १ १ ५० ॥ ३ ॥ भारमा यमस्य नश्यति पुरा जाँचौं यथा ॥ ० २०१६७॥११॥ मात्माऽततेप्तिापि वात इस स्याधापद् व्याप्तिगत इति । अग्निन ये नाजसा स्फनक्षसः॥४० १०१ ७८।। भरिनरिय मे महलो भागमाना रोचिष्णूरस्का भागस्व सो हकमयास ·-निके-- चतुरश्चिदंदमानादिभीयादा निधातोः । न दुरुक्ताय स्पृहयेत् ॥ ० १ । ११ । ६ ॥ चतुराऽशान्धारयत इति तद्यथा फिसबाद विभीयादेवमेव दुरुषाद विभीयान दुरु- काय स्पृहयेत् पदाचित् ।। धा इत्याकार उपसर्ग. पुरस्तादेव घ्य स्यातोऽथाप्युपमा- थे दृश्यते ॥ जार भा भगम् ॥ १० १०॥११॥६॥ भार इस भगमादित्योऽत्र जार उच्यते राजायिता स एव भासाम् । तथापि निगमो भवति स्वसुरि श्रृणोतु न इत्युपसमस्य स्पसारमा६ साहचर्यावसहरममा- द्वापि स्पयं मनुष्यभार एवाभिप्रेत. स्पास्मीभगस्तथा स्याङजने. । मेष इति भूमो. -- 4 पमा। ॥ - मेषो भूतोऽभि यायः ॥ ० ८।२।० मेपो मिपोस्तथा पशु पश्यते । अग्निरिति रूपोपमा । हिरण्यरूपः स हिरगयसन्हगृपां नपारसेंटु हिरण्यवर्णः ।। भू०२ । ३५। १०॥ हिरण्यगास्येवाप्य रूपम् ॥ था इति च । तं प्र॒त्नथा पूर्वधा विश्वमा ॥ ० ५। १४ । १ ।। प्रश्न इस पूर्व इस विश्व इथेम इत्ययमेनरोऽमुष्मादसापतसरोऽस्मादमुपाय. मासाविति व्याख्यातम् । अदिति सिद्धोपमा । माहाणपषनषत् । माया इस पता वेति । अपलो एपशीनो मनति धृपाशीजो धा॥ ६ ॥४॥ प्रियमेधवदंत्रिवजावेदो चिरुपयत् । अगिरवन्महिवन प्रस्फरयस्य धी हवम् ॥ ० १।१५। ३ ॥ प्रियमेध प्रिया प्रण मेधा बनेपाम्पीणामे प्रस्फण्वस्य शृणु हामम् । प्र. साय. कण्वन्य पुत्र परमभवो यथा प्रामम् | अपिपि भृगुः सम्बभूध भगभग्य- मानो न देहेऽप्यनिग ( माग अना सन्चना ). अप्रैव तृतीयमृच्छेतत्यधु. स्तामादविन प्रय शी विराननसानसो भरमानातागो विरूपो गानारूपो मरि- यो महारत इति ॥ १७॥५॥ इति तृतीयाऽध्यायस्य तृतीप: पायः॥ ܫ .

·नैगमकाण्डम् ॥ भ२ . पा० ४ ॥ अथ चतुर्थः पावः ॥ अध लुप्तोपमायथॉपमानीत्यापप ते सिंहो व्याघ्र इति पूजायां क्या काफ इति फुरसायाम् ! काक इति शब्दानुकृति तदिद रकुनिषु पलम् । न शब्दानुकृतिविधान इस्योपमन्यय । काकोडपकालायित यो भवति । तितिरिस्तम्यातिहमानचित्र इति या । कपिजन फपिरिव जीर्ण: कपिरिव जवत ईवपिनो वा मनीयं र पिन यतीति था । श्वाशुयायी शबर्वा स्याद् गनिक गणा: स्वसिते । सिंह सहनाहिं. सेवा स्याद्विपरीतस्य सम्पूर्वस्य या हन्तः संहाय इन्तीति वा । व्याम्रो व्यामायाद म्यादाय दन्तीति या ॥ १८॥ १ ॥ अतिकमांगा दसरे धातयश्चतुश्चत्वारिंशत् ।। मेधाविनामान्युत्तागि चतुर्विशति । मेधावी परमान्मेधया सद्वान्भवति मेमा मनो धीयते ॥ सोतनामान्युत्तराणि त्रयोदश । स्तोता स्तवनात् ।। यजनामान्युतराणि पञ्चदश । यज्ञ कस्मात्प्रख्यात यशतिकति नरुता मामो भवतीति था यजुरुनो भवतीति वा पहुकृष्णाजिन इत्योपमन्ययो यजूंष्येनं भयन्सीति या॥ विनामान्युतायष्टौ । स्विर फस्मादीरण अग्यष्टा भवतीति शाकपूणि- तुयाजी भवतीति या ॥ यारकर्माण उत्सरे धातव सप्तदश ।। दानफर्माण उधरे पासपो दश ।। अध्येपणकर्माण उसरे पासषश्चत्वार | स्वपिनि सस्तीति द्वौ स्वपितिकर्माणो ।। कूपनामान्युसराणि चतुर्दश । प. कस्मात्कुपानं भवति कुप्यते ॥ स्तेननामान्युत्तराणि चतुर्दशैष । स्तनः यस्मात्संम्त्यानमस्मिन्पापकमिति नैरुका ॥ - निनान्तहितनामधेयान्युत्तराणि पट् । निणीत कामानिनिक भवति ॥ दुग्नामान्युसराणि पाच । दूर करमाद् द्रुतं भवति दुरयं धा ।। पुराणनामान्युत्सराणि पट् । पुराण स्मारपुग नयं भवति । भवनामान्युत्तराणि पडेव ! नव फरमादानीस भवति ॥ १६ ॥ २ ॥ हिश पचराणि नामानि । प्रपिरवेऽमीक इस्यासनस्य प्रपित्ये माऽमीपेभ्यः ।। ।

·. - - .. - निक्ष- प्रापिरवे न: प्रपित्वे तूयमा गहि ॥ ० ८।४ । ३ ॥ श्री के चिदुलोकदित्यपि निगमो भरत ॥ दभ्रममित्यप्यल्पस्य । द दम्नोते: मुदम्भ भनायकमनहतं भवति । उपोप मे परी मृश मा मैं भ्राणि मन्यथाः ॥ ० १। १२६ ॥ ७ ॥ नमो महद्भ्यो नमो भभीर्य इत्यपि निगौ मात ॥ तिर. सम इति प्राप्तस्य तिरस्तीर्णं भवति सन. संसृतं भवति । तिरश्चिदर्थया परिवर्तिर्यातमदाभ्या ०५१७५.१७॥ पात्रेव भिन्दन्तसन एति रत्तस इत्यपि निगमो भवत ॥ वो नेम न्यस्य सोऽनो नेमोऽपनीनः । भो हरतविपरीताद्धारयतेर्वा स्यादुद्धृतं भवत्युध्नोतर्वा स्याहद्वतमो विभागः। पीयप्ति वो मर्नु वो गृणाति ॥ १.१ । १४७१२ ॥ मेमे देवा नेमेऽसुरा इत्यपि निगमो भगनः॥ मृवा. स्तृभिरिति नामाणाम् । नक्षत्राणि नक्षतगतिकर्मणो नेमानि क्षत्राणीति च पाहाणामृका उदीर्णानीय ख्याय. न्ते । सिभि. स्तीनीव स्यायन्ते । अमी य ऋक्षा निहितास उच्चा ॥ ० १ । २४ । १० ॥ पश्यन्तो धामिर स्तृभिरित्यपि निगमो भवत. ॥ पत्रीभिरूपमिहिका इति सीमिकाना यम्यो वमनात्सीमिका स्यमनादुपजिविका उपजिप्रयः । वनीमिः पुत्रमग्रवौ भदानम् ॥ १० ४ ॥ १६ ॥ ६ ॥ यदत्युपजिहिका यम्रो प्रतिसपैति ॥ १०८।१०२२२१॥ इत्यपि निगमो भवत. ॥ अरे दरमित्यावफ्नस्योदग्मुदीर्ण मयत्यने दी था। तमूर्दर में पृगणता ययेनेत्यपि निगमो भवति । समूदरमिय पूयति यवैन । हदरं तदरं भवति । समिसो अशानदरं मनीनामित्यपि निगमो भवति ॥२०॥३॥ गम्मः पिनाकमिति दण्टस्य | रम्भ भारमन्स एनम् । मा त्वा सम्मान जिप्रयो राम्मेत्यपि निगमो भात्याग्मामहे स्वा जीगा इस दगडम् । पिनाकं प्रनिपिनष्यनेन । कृत्तिवासाः पिनाकहस्तोऽयततधन्वैत्यपि निगमो भवति । मेना रग्ना इति पीया सियः स्त्यायतेरपत्रणर्मगो भेना मानयन्येना ग्ना गद्धन्त्येना। भमनॉश्चिज्जनियतश्चक । पु० ५। ३१.! २॥. - - ·१ । भ नैगमकाण्डम् ॥ ० ३ । पा० ४ ॥ ३१ ग्नास्वान्तन्नामोऽतन्वस (मे० स०१।।४) इत्यपि निगमो भवत. ॥ शेपो मैनस इति पुरजननस्य शेष शफ्ते स्पृशतिकर्मणो वैठ सो विसस्तं भवति । यस्यांमुशन्तः प्रहरीम शेपम् ।। १०१०। ८५ ॥३७॥ तिः रस्म माइनः श्नययो वैतसेन (ऋ० १० । ६५ । ५ ) इत्यपि निगमो भवत ॥ भयेने इत्युपदेशस्य । भया ते अग्ने समिधा विधेम ( ऋ० ४॥ ४ । १५) इति स्त्रिया । एना पो भग्निम् (१० ७ । १६ । १ ) इति गपुसफस्य । एना पत्या तन्वं संसृजस (ऋ० १० । ८५ । २७ ) इति पुस । सिपक्त सपत इति सेवमानस्य । स नः सिषक्तु यस्तुरः ॥ पृ० १ । १८ । २ ॥ सन सेवता यस्तुर । सर्चस्वा नः स्वस्तये ॥ १०१।१।६ ॥ सेनस्व न• स्वस्तये । स्सस्तीत्यविनाशिनामास्तिरभिपूजित स्वस्तीति । भ्यसते रेजत इति भयपनयो । पस्य शुष्मानोदसी सभ्यताम् ॥ ० २ ॥ १२ ॥ १ ॥ रेजते अग्ने पृथिवी मखम्यः (ऋ० ६ । ६६ । ६) इत्यपि निगमो भवत ।। पावापृथिवीनामधेयान्युत्तराणि पतुर्विशति । तयोरेपा भवति ॥ २१ ॥ ४ ॥ कतरा पूर्वी कतरापरायोः कथा जाते कवयः को विवेद । विश्व तमना विभृतो यद्ध नाम वि वर्तेते पहनी 'चक्रियेव ॥ शु० ।१८५1१॥ कतरा पूर्वा कतरा परैनयो कथ जाते कवय क एने विजानाति सर्वमात्मना विभूतो यद्वैनयो कर्म विवर्तते चैनयोरहनी अहोराने घायुक्त इति धावापृथि- उयोमहिमानमाचष्टे ॥ २२ ॥ ५॥ इति तृतीयाऽध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ , T - -तृतीयाध्यायश्च समाप्तः ॥

·भो३म् अथ चतुर्थाध्यायारम्भः॥ तत्र प्रथमः पादः ।। एकार्यमने कशब्दमित्येतदुषम् । भय यान्य ने कार्यान्यकशब्दानि तान्यतोऽनुक- मियामोऽवगतसंस्कागंश्च निगमान् । सदैपनि कमित्याच शते ।। जहा जघानेत्यर्थः ॥ १॥ को नु मर्या अमिथिनः सखा सखोपमब्रवीत् । जहा को अस्मदोषते ॥ ० ८ । १५ । ३७ ॥ मयी इति मनुष्यनाम मर्यादाभिधानं वा स्यात् । मर्यादा मयेरादीयते मर्यादा मयारिनोविभाग. । मेथनिरामोशकर्मा । अपाप जधान फमई मातु कोऽस्मद्गीते: पजायते । निघापाश्या भवति यनिधीयते । पाश्या पाशसमूहः । पाशः पाशयते. विपाशनात् ।। २ ॥ वर्यः सुपर्णा उप सेदुरिन्द्र प्रियमेधा पयो नार्ध. मानाः । अब ध्वान्तणुहि पूर्घि चक्षुर्मुमुन्ध्या स्मान्निष.. यैव वृद्धान् ॥ वयो वेबहुवचनं सुपर्णाः सुपतना श्रादित्यरश्मय उपसे दुरिन्द्र याचमाना:। प्रपोगुंह्याध्वस्त चनु । चक्षुः ख्यातेर्वा पष्टेर्वा । पूर्षि पूरय देहीति या मुब्धास्मान्पा. शरिष पद्धान् ॥ ३ ॥ पार्श्वतः श्रोणितः शितामतः ॥ यजुः २१ । ४३ ॥ 'पाच पशुमयमङ्ग भवति । पशु स्पृरातेः संस्पृष्टा पृष्ठदेशम् । पृष्ठं स्पृशतेः संस्पृष्टमगः । अङ्गमङ्गनादचनाद्वा । श्रोणिः श्रोणतेर्गतिवमाकर्मणः श्रोणिश्चमतीव गद्धतः दो। शिताम भवति दोर्द्रवते: । योनिः शितामेति शाकपूणिविपितो भवति । श्यामतो यकस इति तटीकिः । श्यामं श्यायतेः । यकृयथा कथा प कस्पते । शिति- मांसतो मेदस्त इति गालवः । शिति श्यतेमौसं माननं वा मानसं वा मनोऽस्मि- सीमोति या मेट्रो मेघवः ॥ ३ ॥ --- ·नंगपकाएडम् ॥ १.४ । पा० १॥ ३३ यदिन्द्र चित्र मेहनास्ति वादांतमद्रिवः । राधस्तन्नो विदवस उभयाहस्त्या भर ॥ भा० ५। ३६ ॥१॥ यदिन्द्र चिन्नं चायनीयं मंहनीयं धनमस्ति । यन्म इह नास्तीति वा त्रीणि मध्यमानि पदानि । त्सया नस्तद् दातव्यमद्रिरन् । नादिराहणात्येनेनापि वात्तेः स्यात्ते सोमाद इति ह विज्ञायते । राध इति धननाम राध्नुवन्येनेन । सन्नस्त्वं वित्तधनोभाभ्या हस्ताभ्यामा- हर । उभौ समुन्धौ भवतः । दमूना दममना वा दानमना वा दान्तमना नापि या दम इति गृहनाम तन्मनाः स्यान्मना मनोतेः ॥ ४ ॥ जुष्टो दमूना अतिथिर्दुरोण इमं नो यज्ञमुर्प याहि विद्वान् । विश्रा अग्ने अभियुजो विहत्या शत्रूयतामा भरा भोजनानि ॥ ० ५। ४ । ५ ॥ अतिथिरभ्यतितो गृहान्भवत्यभ्येति तिथिषु परकुलानीति वा परगृहाणीति वा दु- रोण इनि गृहनाम दुरवा भवन्ति दुस्ताः । इम नो यज्ञमुपयाहि विद्वान्त्सर्वा श्रमे अभि- युसरे विहत्य शत्रूयतामाभर भोजनानि । विहत्यान्येपा बलानि शजगा भवनाताहर भोजनानीति वा धनानीति वा । मूषो मूपिका इत्यर्थः । मूविका पुनर्मुग्णामूयोऽप्येत- रमादेव ॥ ५॥ सं मा तपन्यभितः सपत्नौरिव पर्शवः । मुषो न शिश्ना व्यदन्ति माय स्तोतार ते शत. क्रतो । वित्त मै अस्य रोदसी ॥ ० १ । १०५ । ८ सन्तपन्ति मामभित• सपल्य इमा पर्शव कृपपर्शको मूपिका इशारनाला नि सून्नागि व्यदन्ति । नाङ्गाभिधानं वा स्याच्छिश्नानि व्यदन्तीति । सन्तपन्ति माध्य कामा स्तोतार ते शतम्तो ' । वित्तं मे श्रस्य रोदसी ! जानीतं मेऽस्य द्यावापृथि- गापिति । त्रिनं कृपेऽनहिनीत-सूक्तं प्रतियभो । तर ब्रहोतिहासमिश्रमृमिश्रं गाथा- मिश्रं भवनि । त्रिनस्तीर्णनमो मैपया पभूवापि वा सनयानामैवाभिप्रेतं स्यादफ्तो द्वितखित इति नयो यभूयु ॥ ६ ॥ इपिरेण ते मनसा सुतस्य भक्षीमहि पियस्येन रायः । ।

·निरुक्त-
..
सोमराजा | भाषि तारीरहानीव सूर्यो वासराणि ॥
०८।४८।७।।
ईपणेन वैपणेन वार्पर्णन या ते मनसा सुनस्य भक्षीमहि पित्र्यरयेव धनस्य
प्रवर्द्धय घ न मायूंषि मोमराजन ! अहानीन सूर्यो वासगणि । वासगणि वैस-
राणि विवासनानि गमनानीति वा । कुरुननेत्यनर्थका उपजना भवन्ति पर्तन हन्तन
यातनेनि । जठरगुदरं भवति जग्धमरिमध्रियने धीयते वा ॥ ७ ॥
मरुत्वा इन्द्र वृषभो रणाय पिवा सोम-
मनुष्बध मदीय । मासिंच स्वजठरे मध्य
मि स्वं राजांसि प्रदिवः सुतानाम् ॥ ऋ० ३।१७।१॥
मरुत्वानिन्द्र ! मरद्भिस्तद्वान्वृपभो वपिनापा रणाय रमणीयाय संपामाय पिब
सोममनुप्वधमन्यसं मदाय मनीयाय जैत्रायासिब्च स्वजठरे मधुन अमिम् । मधु
सोममित्योपमिकं माद्यतेः । इदमपीनरन्मध्वेतम्मादेव । वं राजासि पूर्वग्वघ्यहासु
सुतानाम् ॥८॥
इति चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
अथ द्वितीयः पादः ॥
तितट परिपयनं भवति ततवद्वा तुमनद्वा तिस्मात्रममिति वा ॥ ६॥ १ ॥
सक्तुमिव तिराउना पुनन्तो यन्त्र धीरा मनसा
वाचमात । अत्रा सखायः सख्यानि जानते भद्रे-
पी लक्ष्मीनिहताधि ताचि ॥ ० १० १७१ । २ ॥
सत्तुमिव परिपवनेन पुनन्त । सक्तुः सचतेदुंर्घावो भवति पसतेर्वा स्याद्विप-
गतस्य विकसितो भवति । यन धीग मनसा वाचमवृ पत प्रज्ञानं धीराः प्रज्ञानवन्तो
ध्यानवन्तः । तत्र ससाय. सरन्य नि सजानते । भद्रपा लक्ष्मीनिहिताधि वाचीति ।
भद्र भगेन व्याख्यातं भजनीयं भृतानामभिद्रमणीय भवद्रमयतीति वा भाजनवद्वा ।
लतमीलाभाद्वा लक्षणाद्वा लप्स्यनाद्वा सानाहा नपा स्यात्प्रेप्सामरणो
रुग्यता स्यादाश्लेपक्मणो लज्जनेयी स्यादनाघाकर्मणः । शिप्रे इत्युपरिष्टाद्
(६ । १७ } व्याख्यास्याम ॥ १० ॥ २ ॥

·नैगमकाण्डम् ।। अ० ४ । पा० २ ॥ तत्सूर्यस्यदेवत्वं तत्महित्वं मध्या कार्विततं संजभार । यदेदयुक्तहरितः सधस्थादादात्री वासस्तनुते सिमस्मै ॥ . १ । ११५ । ४ ॥ तत्सूर्यस्य देवत्वं तन्महित्वं मध्ये यत्कर्मणां क्रियमाणाना विततं संहियते यदा- सावयुक्त हरणानादित्यरश्मीन्हरितोऽधानिति वाथ रानी वासरतनुते तिमरमै येस- रमहरवयुक्ती सर्वस्मात् । अपि वोपमाथै स्याद्रात्रीव इति चासरतनुत इति । तथापि निगमो भवति ॥ पुनः सम॑व्य॒द्विततं वयंन्ती ॥ ऋ० २ । ३८ ॥ ४ ॥ समनात्सीत् ॥ ११ ॥ ३ ॥ इन्देण सं हि दृक्षसे सजग्मानो भविभ्युषा । मन्दू समानर्चसा ॥ ० १ । ६ ॥७॥ इन्द्रेणा हि सन्दृश्यसे सगच्छमानोऽबिभ्युपा गणेन । मन्दू मदिष्णू युवा स्थोऽपि वा मन्दुना तेनेति स्यात्समानवर्चसेत्येतेन व्याग्न्यातम् ॥ १२ ॥ ४ ॥ ईन्तिासः सिलिकमध्यमासः सं शूर॑णासो दिव्यासो अत्याः । हंसा इव श्रेणिशो चतन्ते यदानिपुर्दिव्यम- ज्ममश्वाः ॥ ०१ । १६३ । १०॥ ईन्तिा: समीरितान्ताः सुसमीरितान्ताः पृथ्वन्ता वा । सिलिकमध्यमा: संस- तमध्यमाः शीर्षमध्यमा वा । अपि वा शिर श्रादित्यो भवति यदनुशेते सर्वाणि भू- तानि मध्ये चपा तिष्ठति । इदमपीतरच्छिर एतस्मादेव समाश्रितान्येतदिन्द्रिगागिा भवन्ति ( सं शूग्गाासो दिव्यासो अत्या. । शूर: शरतगतिक मंगो दिव्या दिविजा अत्या प्रतनाः । हंसा व श्रेणिशो यतन्ते । हंसा हन्तैनन्त्यध्वानम । गिश इनि श्रेणि श्रयतेः समाश्रिता भवन्ति । यदासिपुर्यदापन्दिव्यमज्ममजनिमाजिमश्वा । अस्त्यादित्यस्तुतिग्श्वस्यादित्यादश्वो निरसष्ट इति । मुराद, वसवो निरतप्ट (ऋ. १। ११३।२) इत्यपि निगमो भवति ॥ १३ ॥ ५ ॥ कार्यमानो चना त्वं यन्मातरजगन्नुपः न तत्ते घरी प्रम निपत यहरे सन्निहाभः ॥ ० ३ । ६ । २ ॥

·३ फायमानश्चायमानः कामयमान इति यो । बगानि स्वं यन्मातृरपोऽगम उपशा- म्यन् । न तत्ते अग्ने ! प्रमृष्यते निवर्तन दूरे यत्सनिह भवसि जायमानः ।। लोधं नयन्ति पशु मन्यमानाः ॥ १०३ । ५३ । २३ ॥ लुब्धमूपि नयन्ति पशुं मन्यमानाः || शीरं पावकशोचिपम् ॥ ० ८ १ १०२ ॥ ११ ॥ पावकदी तिम् । अनुशायिनमिति याशिनमिति वा ॥ १४ ॥ ६ ॥ कनीनफेव विद्र्धे नवे द्रुपदे अर्भके । बभू यार्मेषु शोभते ॥ ० ४ । ३२ | २३ ॥ कनीनके कन्यके। कन्या कमनीया भवनि कय नेतव्येति वा कमनेनानीयत इति या करतेवी स्याकान्तिकर्मणः । फल्ययोगधिष्ठानप्रवचनानि सप्तम्या एकवच- नानीति शाफपूणिः । विद्धयोदरपाद्वोदर घणार्या दूणातेर्वा तस्मादेव दु । नो नवजात अर्भके अद्धे । ते यथा तदधिष्ठानेषु शोभते एवं बभू थामेघु शोभेते । वानोरश्वयोः संस्तवः । इदं च मेऽनादिदं च मेऽदादित्यूपिः प्रसङ्ख्यायाह ।। लुनारवा अधि तुम्वनि ॥ शु०.८ । १६ । ३७ ॥ सुवास्तुदी । तुम्व तीर्थ भवति तूर्णमेतदायन्ति । कुविनंसन्ते मरुतः पुनर्नः ॥ ऋ० ७ । ५८ ॥ ५ ॥ पुनों नमन्ते गरुतः ! नसत इत्युपरिष्टाद् (७ । १७ ) व्याख्यास्यामः ॥ ये ते मा अाहनसो विहायतस्तेभिरिन्द्र चोदय दातने मघम् ।। ०६ । ७५ ॥ ५ ॥ ये ते मदा श्राइननवन्तो कचनवन्तस्तैरिन्द्र चोदय दानाय मघम् ॥ १५ ॥ ७॥ उपौ प्रदर्शि शुन्ध्युवो न वक्षौ नोधाईवाविरकृत प्रियाणि । अप्रसन्न संसुतो वोधयन्ती शश्वत्तमागात्पुन- पीणाम् ॥ ० १ । १२४ । ४ ॥ .

·नैगमकाण्डम् ॥ भ०४ । पा० ३ ॥
उपादर्शि शुन्ध्युव. शुन्ध्युरादित्यो भवति शोधनात्तस्यैव वक्षो भासोऽध्यूढम् ।
इदमपीतरद्वन्त एतस्मादेवाध्यूढं काये । शकुनिरपि शुन्ध्युरुच्यते शोधनादेवोदफचरो
भाति । श्रापोऽपि शुन्ध्युव उच्यन्ते शोधनादेव । नोधा 'मृपिर्भवति नबनं दधाति स
यथा स्तुत्या कामानांविष्फुरुन एवमुपा रूपाण्याविष्कुरुते । श्रासदद्यान्न भवत्य-
मसादिनीति वान्नसानीति.या। समतो बोधयन्ती शश्वत्तमागात्पुनरेयुपीणाम् । स्वपतो
बोधयन्ती शाश्वतिकतमागात्पुनरागामिनीनाम् ॥
ते वाशीमन्स इक्मिणः ॥ ० १ । ८७ ॥ ६ ॥
ईपणिन इति वैपरिणन इति वाणिन इति वा । वाशीति वाड्नाम वाश्यत इति सत्याः ॥
शंसावाध्वयों प्रति मे गृणीहीन्द्राय वाहः कृणवाब जु-
टम् ॥ ० ३ । ५३ ॥ ३ ॥
अभिवहनस्तुतिमभिषवणाप्रबादा स्तुति मन्यन्त ऐन्द्री त्यैव शस्यते ।
परितकम्यत्युपरिष्टाद् ( ११ । २५) व्याख्यास्यामः ॥ १६ ॥८॥
इति चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।
अथ तृतीयः पादः॥
सुविते सु इते सूते सुगते प्रजायामिति वा । सुविते मा धा ( मै० सं० १ । २ ।
७) इत्यपि निगमो भवति । दयतिरनेककर्मा । नयेन पूर्व दयमानाः स्याम ( मै० सं०
४ । १३1८) इत्युपदयाकर्मा । य एक इद्विदयते वसु ( ऋ० १ । ८४ । ७)
इति दानकर्मा या विभागका वा । दुर्वर्तीमो दयते वनानि (ऋ० ६ । ६ । ५)
इति दहतिकर्मा । दुर्वतुर्दुवरिः । विदद्वसर्दयमानो वि शत्रून् (ऋ० ३ । ३४ । १)
इनि हिंसाकर्मा.॥
इमे सुता इन्दवः प्रातरित्वना सजोप॑सा पिचतमश्विना
तान् । अहं हि वांमूतये वन्दनाय मां वायसो ढोषा दयं-
मानो अयूबुधत् ॥
दयमान इनि । न चिदिति विपात: पुगंगरयोन चेनि च ॥
अद्या चिन्न चित्तदपो नदीनाम ॥ ० ६ ॥ ३० ॥ ३॥

·१८ निरुक्त- अद्य च पुग च तदेव फर्म नदीनाम् ।। नू च पुरा च सदन रयीणाम् ॥ ० १ । ६६ । ७॥ अद्य च पुरा च सदनं रयीणाम् । रयिरिति धननाम रातेनि कर्मणः ॥ १७ ॥ १ ॥ विद्याम तस्य ते यमपारस्य दावने ॥१०५।३६॥२॥ विद्याम तस्य ते वयमकुपरगणस्य दानस्य । प्रादित्योऽप्यपारो उच्यतेऽपारो भाति दूरपारः । समुद्रोऽप्यकृपार उच्यतेऽपारो भवति महापार. । फच्छ पोऽप्य- कूपार उच्यतेऽपारो न फूपमृच्छतीति । फच्छप पच्छं पाति पच्छेन पातीति वा फच्छेन पिननीति वा । फच्छः सच्छ. सच्छदः । अयमपीतरो नदीकच्छ एतस्मा- देव फमुदकं ते न छायने ।। शिशीते शृङ्ग्रे रसे विनिः ॥ ० ५। २ । ६ ॥ निश्यति रतसो निनि जणाय । रक्षो रक्षितव्यमस्माद्रहसि क्षणोतीनि या रानी नतत इति वा ।। अग्निः सुतुकः सुतुभिरश्वैः ॥ ० १० । ३ । ७ ॥ मुतुकन सुतु कनैरिति वा सुमजा मुप्रजोभिरिति वा ।। सुप्रायणा अस्मिन्यज्ञे वि श्रेयन्ताम् ॥ यजु० १८॥ २५ ॥ सुप्रगमना ।। १८ ॥ २ ॥ देवा नो यथा सदमिदृधे असन्नायुवो रक्षितारौ ढिवे- दिवे ॥ ० १।८६ | १॥ देवा नो यथा सदा नर्वनाय स्युग्मायुयोऽममाद्यन्तो रतितारश्च हन्यहनि । च्यवन ऋषिर्भननि च्यावयिता स्लोमानाम् । च्यवानमित्यप्यस्य निगमा भवन्ति ।। युवं च्यवानं सनयं यथा रथं पुनटुंबानं चराय तक्षथुः।। ० १० । ३६ । ४ ॥ युवा च्यननं सनयं पुराण यथा रथ पुनर्युनानं चरणाय ततस्थु । युवा प्रयोति फर्माणि तक्षति करोतिकमा । रगो रजते. ज्योती रज उच्यते । उदकं रज उच्यते । लोका रजात्युच्यन्ते । अमृगहनी रजप्सी उन्यते । रजांसि चित्रा पिचरन्ति सन्यवः ·नगमकाण्डम् ॥ १० ४ । पा० ३ ॥ १० ५ । ६३ । ५) इत्यपि निगमो भवति । हरो हरते: । ज्योतिहर उच्यते । लोका हगस्युच्यन्ते । असृगहनी हरसी उच्यते । प्रत्यग्ने हरसा हरः शूणीहि (ऋ० १०।८७ । २५ ) इत्यपि निगमो भवति ।। जुहुरे विचितयन्तः ॥ ० ५ १ १६ । २ ॥ जुहिरे विचेतयमानाः व्यन्त इत्येपोऽनेककर्मा । पदं देवस्य नमसा व्यन्तः ॥. ६।१।४) इति पश्यतिकर्मा । चीहि शूर पुरोडाश (० ३।४ १ । ३) इति सादतिकर्मा। वीतं पातं पर्यस स्त्रियायाः ॥ ०१ । १५३ । ४ ॥ अनीतं पियतं पयस उस्त्रियायाः। नियेति गोनामोत्स्राविणोऽस्यां गोगा उसेति च ।। स्वामिन्द्र मतिभिः सुने सुनीथासौ वसूयवः । गोभिः काणा अनूपन ॥ गोभिः कुर्वाणा अस्तोपत ॥ भा तू पिंच हरिमी दोरुपस्थे वाभिस्तक्षताश्मन्मयौमिः ॥ मा० १०। १०१ । १० ॥ प्रासिमच हरिं द्रोरुपस्थे द्रुममयस्य । हरि सोमो हरितवर्णः । अयमपीसरो हरिरे- तहमादेव । वाशीभिश्त जनाशान्गयीभि. ! वाशीभिरश्ममयीभिरिति या वाग्भिरिति वा । स शंधढयों विप॒णस्य जन्तोर्मा शिश्नदेवा थपि गुर्घातं नः ।। भा०७। २१ । ५ ॥ स उत्सहतां यो विपुगस्य जन्तोविषमय मा शिश्नदेवा शप्रहाचर्या, (शिश्नं इन. थतेः ) भपि गुर्घतं नः । सत्यं वा यज्ञ या ॥ १६ ॥ ३ ॥ आ घा ता गच्छानुत्तरा युगानि य जामर्यः कृणव- नजामि । उप वहि घृषभाय बाहुमन्यमिच्छस्व सु- भगे पति मत् ॥ शु० १०॥ १०॥ १० ॥ मागमिष्यन्ति तान्युत्तराणि युगानि यत्र जामयः परिप्यन्त्यजामिफर्माणि । जाम्य- तिरेफनाम, वालिशस्य वाऽसमानजातीयस्य घोपजन. 1 उपधेहि वृषभाय याहुमन्यमिच्छस्व सुभगे पति मदिति व्याख्यातम् ॥ २० ॥ ४ ॥ द्योम पिता जनिता नाभिरत्र धन्धुमें माता पृथिवी महीयम् । उत्तानोश्चम्बाश्योंनिरन्तरत्र पिता दुहि. तुर्गर्भमार्धात् ॥ ३० १ । १६४ । ३३ ॥ .

·४९ निरुक्त- दीर्घायुरस्या यः पतिर्जीवाति शरदः शुनम् ॥ ऋ० १०। ८५ । ३६ ।। दीर्घायुरस्या यः पतिजावतु स शरदः शतम् । शरच्छूना अस्यामोपधयो भवन्ति शीर्गा पाप इति वा । अस्येत्यस्या इत्येतेन व्याख्यातम् ।। २५ ॥ ४ ॥ अस्य वामस्य पलितस्य होतुस्तस्य भ्राता मध्यमो मो अरत्यश्नः । तृतीयो भ्राता घृतपृष्ठो . अस्यात्रापश्यं विश्पति सप्तपुत्रम् ॥ ० १ । १६४ ॥ १ ॥ अस्य वामस्य वननीयस्य पलितस्य पालयितुतुहतिव्यस्य तस्य भ्राता मध्यमोऽ स्त्यशनः । भाता भरतेई रतिकर्मणो हस्ते भागं भर्तव्यो भवतीति वा । तृतीयो भ्राता घृनपृष्ठोऽस्यायमग्नि । तनापश्यं सर्वस्य पानारं का पालयितारं वा विश्पति सप्तपुत्रं सात- मपुतं सर्पणपुत्रमिति वा । सप्त सूप्ता संस्था सप्तादित्यरश्मय इति वदन्ति ॥ २६ ॥३॥ । सप्त युञ्जन्ति रथमेकचकमेको सम्धो वहति सप्तना- मा। विनाभि चकमज़र्रमनवं यत्रेमा विश्वा भुवनाधि तस्थुः ॥ १०१। १६४ । २ ॥ सप्त युजन्ति स्थमेकचक्रमेकचारिगाम् । चक्रं चकतेर्वा चरतेधी कामतेवा । एशो- ऽश्वो वहति सप्तनामादिश्यः सतास्मै रश्मयो रसानभिसन्नामयन्ति सप्तैनमृपय. स्तु- वन्तीति वा । इदमपीतरं नामैतस्मादेवाभिसनामात् । संवत्सरप्रधान उत्तरोऽर्थः । बिनाभि चक्र त्र्यतुः संवत्सरो ग्रीष्मो वर्षा हेगन्त इति संवत्सर: संवसन्तेऽसिगन् भूतानि । ग्रीष्मो प्रस्यन्तेऽस्मिनसा वर्षा वर्षत्यासु पर्जन्यो हेमन्तो हिमवान्हिमं पुन- ईन्ने हिनोई । अजरमजागा गमागमनमपत्यूसमन्यस्मिन् । यत्रेमानि सजि भूमान्यभिसन्निष्टन्ते तं संवत्सरं सर्वमानामि तौति । पञ्चारे चक्रे परिवर्तपाने ( ऋ० १ । १६४ । १३ ) इति पञ्चर्तुनया । पञ्चर्तयः संवत्सरस्येति च माहाग हेमन्तशिशिरयोः समासेन ( ऐ० ब्रा० १।१)। पळर माहुरर्पितम् (ऋ. १९६४ । १२) इति पहनुनया । परा: प्रत्युना नाभौ । पट् पुनः सहते ॥ द्वादशा नहि तज्जरांय ॥ १ । १६४ । ११ ॥ द्वादश प्रधयश्चक्रमेकम् ॥ ० १ । १६४ ॥ १८ ॥ इति मासानाम् । मासा मानात् । प्रधि प्रहितो भवनि ॥

·नैगमकाण्डम् ।। १० ४ । पा० ४ ॥ तस्मिन्साकं त्रिशता न शवोऽर्पिताः षष्टिर्न चलाचलासः ॥ ० १ । १६४ । ४८ ॥ पष्टिश्च ह वै त्रीणि च शतानि संवत्सरस्याहोरात्रा (गो० प्रा० १।५। ५) इति च ग्राह्मण समासेन ॥ सप्तशतानि विशतिश्च तस्थुः ॥ ० १ । १६४ ॥ ११ ॥ सप्त च वै शतानि विंशतिश्च सवत्सरस्याहोरात्रा (ऐ० प्रा० २ । १७) इति च प्रादाण विभागेन ॥ २७ ॥ ६ ॥ इति चतुर्थाऽध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ चतुर्थाsध्यायश्च समाप्तः ।।

·४० निरुके- धोम पिता पाता वा पालयिता वा जनयिता नामिात्र बन्धुर्म माता पृथिवी मह. तीयम् । पन्धुः सम्बन्धनात् । नाभिः सन्नहनानाम्या सन्नद्धा गर्भा जायन्त इत्याहुरे- तस्मादेव ज्ञातीन्सनाभय इत्याचक्षते सबन्धन इति च । जाति: सज्ञानात् । उत्ता- नयोश्चम्बोोनिरन्तः । उत्तान उत्तनाग उर्ध्वतानो वा । तत्र पिता दुहितुगर्भ दधात्ति पर्जन्यः पृथिव्याः । शंयुः सुरायुः ।। अर्था नः शं योररपो दधात ॥ भा० १० । १५ ॥ ४ ॥ रपो रिममिति पापनामनी भवतः । शमनं च रोगाणां यावनं च भयानाम् । अथापि शंयुर्हिस्पत्य उच्यते । सच्छयोराहणीमहे गातुं यज्ञाय गातुं यशपतये (तै० सं० २।६।१०।२) इत्यपि निगमो भवति । गमनं यज्ञाय गानं यज्ञपतये ॥ २१॥५॥ इति चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ चतुर्थः पादः ॥ अदितिरदीना देवमाता ।। २२ ॥ १ ॥ अदितिरिदितिरन्तरिक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्राः । विश्वे देवा अवितिः पच्चजना अदितिर्जा- समादिमिर्जनित्वम् ॥ ऋ० १ १ म । १० ॥ यदिते विभूतिमाचष्ट एनान्यदीनानीति वा ॥ यमैरिरे भृगवः ॥ मृ० १ । १४३ । ४ ॥ गरिर इतीतिरुपस्पृष्टोऽभ्यस्तः ॥ २३ ॥ २ ॥ उत्त सौनं वस्त्रमर्थिन तायुमर्नु क्रोशन्ति क्षितयो भरेषु । नीचायमान जसुरिं न श्येनं अवश्चाच्छा पशुमञ्च यूथम् ॥ १०४ । ३८।५।। अपि रमनं वसमथिमिव वस्त्रमाथिनम् । वस्त्रं यस्ते.! तायुरिति स्तेननाम संस्स्यानम- स्मिन्पापफमिति नेरक्तास्तस्यतेवा स्यात् । अनुमोशन्ति क्षितय. सद्मामेषु । भर इति संग्रामनाम भरतेवा हरतेर्वा नीचायमानम् नीचेरयमानम् । नीचैर्निचिनं भवत्युवेरुचित भवति ॥

·. नगमकाण्डम् ॥ ० ४ । पा० ४ ॥ जस्तमिव श्येनम् । श्येन शंसनीयं गच्छति । श्रवश्वाच्छा पशुमच्च यूथम् । श्रवश्या. ऽपि पशुमञ्च यूथम् । प्रशंसा च यूथं च धनं च यूथं चेति वा । यूथ योतेः समायुतं भवति । इन्धान एनं जरते स्वाधीः ॥ ऋ० १०॥ ४५ ॥ १ ॥ गृणाति । मन्दी मन्दते स्तुतिकर्मणः ॥ प्र मन्दिनै पितुमदर्चना वचः ॥ ऋ० १ । १०१ । १ ।। मार्चत मन्दिने पिनुमद्वच । गौाख्यात (२। ५-८) ॥ २४ ॥ ३ ॥ अत्राह गोरमन्वत नाम त्वष्टुरपीच्यम् । इत्था चन्द्रमसो गृहे । ० १ । ८४ । १५ ॥ श्रा ह गो सममसतादित्यरश्मयः स्वं नामापीच्यमपगतमपचितमपहितमन्तर्हिवं चामुत्र चन्द्रमसो गृहे । गातुरियात. ( ३ । २१ ) । गातुं कृणवन्नुपसो जनाय (ऋ०४ । ५१ । १) इत्यपि निगमो भवति । दसय, कर्माणि दंसयन्त्येनानि । कुन्साय मन्मन्न हाश्व दसया ( ऋ० १० । १३८ । १) इत्यपि निगमो भवति ॥ स तूताव नैनमश्नोत्यंहतिः ॥ ० १ १ ६४ । २ ॥ स तुताय नैनमहतिरश्नोति । अहतिश्चाहश्चाहुश्च हन्ते निरूढोपवाद्विपरीतात् ।। वृहस्पते चयस इस्पिारुम् ॥ ० १ । १६० । ५ ॥ बृहस्पते यच्चातयसि देवपीयुम् । पीयतिहिंसाकर्मा । वियुते द्यावापृथिव्यो - वियवनात् ॥ समान्या विद्युने दूरे अन्ते ॥ ०-३ । ५४ । ७ ।। समान सम्मानमान्नं भवति । मात्रा मानात् । दूर व्याख्यातम् (३ । १६) अन्तोड़- ततेः । ऋधगिति पृथग्भावस्य प्रवचन भवत्यथाप्नोत्यर्थे दृश्यते ।। सुधगया घर्धगुतामिष्ठाः ॥ यजुः ८ । २० ॥ अध्नुवन्नयादीमध्नुपनशमिष्ठा इति च । अस्या इति चास्यति चोदात्तम् । प्रथमा. देशेऽनुदात्तमन्यादेशे । तीत्रार्थनामुदात्तमल्पीयोर्थतरमनु दात्तम ।। अस्या ऊ पुण उप सातये भुवोऽहेळमानो ररियाँ ग्रजाश्व श्रवस्यतामजाश्व ॥ धा० १ । १३८ । ४ ॥ अस्यै नः सातय उपभनाइलमानोऽक्रुध्यन्त्ररियानातिरभ्यस्तोऽजाश्यति पगामा. दागावाजा अजनाः । अथानुदात्तम ।।

·भो३म् अथ पञ्चमाऽध्यायारम्भः ॥ । तत्र प्रथमः पादः ॥ सस्निमविन्दचरणे नदीनाम् ।। ऋ० १० । १३६ ।।६॥ संस्नातं मेघम् ।। वाहिष्ठो वा हवानां स्तोमो दूतो हुवन्नरा ॥ ०८।२६।१६ ॥ वोढतमो हानानं स्तोमो दृतो हुवन्नरो नरा मनुष्या नृत्यन्ति कर्मसु । दूतो जवतेवी द्रवतेर्वा वारयते । दूतो देवानामसि मर्त्यानाम् (ऋ० १० ॥ ४ ॥ २) इत्यपि निगमो भवति । वावशानो वष्टेवा वाश्यतेवां । सप्त स्वसूररुशीवावशाना (ऋ० १०1५1५) इत्यपि निगमो भवति । वार्य वृणोतेरथापि वरतमम् ।। तद्वार्य वृणीमहे वरिष्ठं गोपयत्यम् ।। ऋ० ८ । २५॥ १३ ॥ तद्वाय वृणीमहे वर्षिष्ठं गोपायितव्यं गोपायितारो यूयं स्थ युष्मभ्यमिति वा । अन्ध इत्यननामाध्यानीयं भगति ।।. मामत्रेभिः सिञ्चता मद्यमन्धः।०२।१४।१।। प्रासिन्चतामन्त्रैर्मदनीयमन्धः । अमत्र पात्रममा अस्मिन्नदन्ति । श्रमा पुनरनि- मितं भवति । पात्रं पानात् । तमोऽप्यन्ध उच्यते नास्मिन्ध्यानं भवति न दर्शनमन्ध. न्तम इत्यभिभाषन्ते । अयमपीतरोऽन्ध एतस्मादेव । पश्यदत्तवान्न वि चेतदन्धः (०१० । १६४ । १६ ) इत्यपि निगमो भवति ॥ १ ॥ असश्चन्ती भूरिधारे पर्यस्वती ॥ ०६ । ७०१२॥ असन्यमाने इति वाव्युदस्यन्त्याविति वा बहुधार उदकवत्यौ । वनुष्यनिहन्ति- फर्मानवगतसंस्कारो भवति । चनुयाम वनुष्यतः (ऋ० ८।४० । ७) इत्यपि निगमो भवति । दीर्घयज्युमति यो वनुष्यति वयं जयेम पृतनासु टूढयः ॥ ०७।८२ । १ ।।

·४५ +- नैगमकाण्डम् ॥ १. ४ । पा० १ ॥ दीर्घप्रततयज्ञमभिजिघासति यो वयं तं जयेम पृतनासु दूढयं दुर्धियं पापधि- यम् । पाप: पातापेयाना पापत्यमानोऽवाडेत्र पततीति वा पापत्यतेर्वा स्यात् ।। तरुष्यतिप्येवंका । इन्द्रेण युजा तरुषेम स्त्रम् ( ऋ० ७ । ४८ । २) इत्यपि निगमो भवति ॥ भन्दना भन्दतेः स्तुतिकर्मणः । पुरुप्रियो भन्दते धामभिः कविः (ऋ० ३ । ३ । ४) इत्यपि निगमो भवति । स भन्दना उदिति प्रजावती: (ऋ०६। ८६ । ४१) इति च ॥ अन्येन मदोहनो याहि तूयम् ॥ ० १० । १० । ८ ॥ अन्येन मदाहनो गच्छ क्षिामाइंसीव भापमाणेत्यसभ्यभाषणादाहना इय भव- स्येतस्मादाहनः स्यात् । ऋपिनदो भवति नदतेः स्तुतिकर्मणः ॥ नदस्य मा रुधतः काम मा गन् ॥ ऋ०१ । १७६ ॥ ४॥ नदनस्य मा रुधतः काम आगमत्संरुद्धप्रजननस्य ब्रह्मचारिण इत्यपिपुत्र्या विन- पित वेदयन्ते ॥ २॥ न यस्य धावापृथिवी न धन्य नान्तरितं नायः सोमो अक्षाः ॥ ०१०। ६ । ६ ॥ । प्रश्नोतेरित्येके॥ अनूपे गोमान्गोभिरक्षाः सोमो दुग्धाभिरक्षाः । लोपाशः सिंहं प्रत्यञ्चमत्साः ॥ ० ६ । १०७ । ६ ॥ तियतिनिगम. पूर्वः क्षारतिनिगम उत्तर इत्येके । अनूपे गोमान्गोभिर्यदा क्षियत्यथ सोमो दुग्धाभ्यः क्षरति । सर्वे क्षियति निगमा इति शाकपूणि. || श्वात्रमिति क्षिप्रनामाशु अतन भवति ।। स पतत्रोत्वरं स्था जगद्यच्छ्वानमग्निरकृयोज्जातवेदाः॥ भ०१०। ८८।४।। सं पतत्रि चेत्वरं स्थावरं जगमं च यत्तत्तिप्रमग्निरकरोज्जातयेदाः । ऊतिरवनात् । आ त्वा रयं ययोतये (ऋ०.८ । ६८ । १ ) इत्यपि निगमो भवति । हास- माने इत्युपरिष्टा (६ ३६) व्याख्यास्यामः ।। वमुकः पड्भिरुपं सर्पदिन्द्रम् ॥ १० १० । ६६ १२ ॥ पानैरिति वा स्पाशनैरिति वा स्पर्शनैरिति वा ॥ सुसं न पक्कमविदच्छुचन्तम् ॥ ० १० । ७६ । ३ ॥ स्वपनमैतन्माध्यमिक ज्योतिरनित्यदर्शनं तदिवाविदज्जाज्वल्यमानम् ।। -- ·४६ निरुके- द्विता च सत्ता स्वधयां च शम्भुः ॥ ० ३ । १७। ५ । धं सत्ता मध्यमे च स्थान उत्तमे च । शम्मुः सुसभूः ।। मृगं न वा मृगयन्ते ।। ८ । २ । ६ ॥ मृगमिन प्रात्या. प्रैपाः ॥ ३ ॥ वराहो मेघो भवति वराहारः । वरमाहारमाहापारिति च प्रादाणम् । विध्यद- राहं तिरो शादिमस्ता (ऋ० १ । ६१ । ७) इत्यपि निगमो भवति । अयमपीतरी वगह एनस्मादेव । वृहनि मूनानि वरवरं मूलं वृहतीति वा । वराहमिन्द्र एमुषम् (ऋ० ८। ७७ । १०) इन्यपि निगमो भवति । अङ्गिरसोऽपि वराहा उच्यन्ते ।। ब्रह्मणस्पतिर्वपभिर्वराहैः ॥ ० १० । ६७ १७ ॥ प्रथाप्येते माध्यमिका देवगणा वगर उच्यन्ते ।। पश्यन्हिरण्यचक्रानोदंष्ट्रान्विधावतो वराहून ॥ ० १ । ८८ । ५॥ स्वसराययहानि भवन्ति स्वयं सारीण्यपि वा स्वरादित्यो भवति स एनानि सार- यति । उस्रा इव स्वसराणि ( ऋ० १ । ३1८) इत्यपि निगमो भवति ॥ शऱ्या अगुलयो भवन्ति । शर्या इषवः भारमय्यः । शरः शृणाते. । शर्याभिन भरमाणो गभस्त्योः (ऋ०६ । ११० । ५) इत्यपि निगमो भवति ॥ अर्को देवो भवति यदेनमर्चन्ति । अर्को मन्त्रो भवति यदनेनार्चन्ति । अर्कमन्न भवत्यर्चति भूतानि । अर्को वृक्षो भवनि सवृचः कटुरिम्ना ॥ ४ ॥ , गायन्ति त्वा गायत्रिणोऽचन्त्यर्कमर्किर्णः । ब्रह्माणस्त्वा शतक्रत उद्वंशमिव येमिरे ।।०१।१०।१॥ गायन्ति त्या गायत्रिण. प्रान्ति तेऽर्कमर्कियो ब्राह्मणास्त्वा शतक्रत उधेमिरे वंशमिव ! वंशो बनायो भवति ननवाच्यत इति वा । पवी रयनेमिर्भवति यद्विपुनानि भूमिम् ।। उत पठ्या रानामनि भिन्दन्त्योजसा ॥१०५॥५२॥६॥ तं मरुता क्षुरपविना व्पयुरित्यपि निगमो भवतः । वक्षो व्याख्यातम् ( । १६.)। धन्वान्तरितं धन्वन्त्यस्मादाप. । तिरोपन्चातिरोचते (ऋ० १० । १८७ । २) इत्यपि निगमो भवति । सिनमन्नं भवति सिनानि भूतानि । येन स्मा सिनं भरयः सखिभ्यः (मृ०३। ६२ । १) इत्यपि निगमो भवति । इत्थामुपेत्येतेन व्याख्यातम् । सचा सहेत्यर्थः ।। - ·. नेगमकाण्डम् ॥ १०५ । पा० २॥ वसुभिः सचाभुवा ॥ ० ८ । ३५ ॥ १ ॥ वसुभिः सहभुवो । चिदिति निपातोऽनुदात्तः पुरस्तादेव व्याख्यात । अथापि पशुनामेह भवत्युदात्त ॥ चिदसि मनासि ॥ यजु० ४ । १६ ॥ चितास्त्वयि भोमाश्चेतयस इति वा ।श्रा इत्याकार उपसर्ग पुरस्तादेव व्याख्या त .(१३) प्रथाप्यध्यर्थे दृश्यते ॥ अभ्र ओं अपः ॥ ना० ५। ४८।१ ॥ अभ्रे पा अप ॥ अपोऽभ्रेऽधीति । घुम्न द्योतनेर्यशो वान वा ।। अस्मे शुम्नमधि रत्नं च धेहि ॥ ० ७ । २५ । ३ ॥ अस्मासु द्युम्नं च रत्न च धेहि ॥ ५ ॥ इति पञ्चमाऽध्यायस्य प्रथमः पादः ।। 1 + -- अथ द्वितीयः पादः॥ पवित्र पुनाते । मन्त्र पवित्रमुच्यते । येन देवाः पवित्रणामान पुनते सदा (सा० उ०५।२।८।५) इत्यपि निगमो भवति । रश्मय पवित्रमुच्यन्ते । गभस्तिपूतो ऋभिरद्रिभिः सुतः (ऋ०६।८६ । ३४) इत्यपि निगमो भवति । श्राप पवित्रमुच्यन्ते ॥ शतपवित्राः स्वधया मदन्तीः ॥ ० ७ । ४७ ॥ ३ ॥ पहूदका । अग्नि पवित्रमुच्यते । वायु पवित्रमुच्यते । सोम पवित्रमुच्यते । सूर्य पवित्रमुच्यते । इन्द्र पवित्रमुच्यते ॥ अग्निः पवित्रं स मा पुनातु वायुः सोमः सूर्य इन्द्रः । पवित्रं ते मा पुनन्तु ॥ भाप० श्रो० १२ ॥ १६ ॥ ६ ॥ इत्यपि निगमो भवति । तोदस्तुद्यते ॥ ६ ॥१॥ पुरु वा दाश्वान्याचेऽरिरैग्ने तवं विदा । तोदस्यैव शरण भा महस्य ॥ १० १ । १५० । १ ॥

·४८ निरुक्ते- बहुदाश्वॉस्त्वामेवाभिहयाम्यरिरमिन मृच्छते । ईश्वरोऽप्यरिरतस्मादेव । यदन्य- दवत्या भग्नावाहुतयो हूयन्त इत्येतद् इष्टवैयमवक्ष्यत् । तोदस्येव शरण श्रा महस्य । तुदस्येव शरणेऽधिमहत । खञ्चा सु श्रचन । भाजुहाना धृतपृष्ठः स्खश्चा: (मा० ५। ३७ । १) इत्यपि निगमो भवति । शिपिविष्टो विष्णुरिति विष्णोई नामनी भरत । कुत्सितार्थाय पूर्व भवतीत्योपमन्यव ॥ ७ ॥ २ ॥ किमिते विष्णो परिचय भूध यवक्षे शिपिविष्टो अस्मि । मा वर्षी अस्मदप गृह एतद्यदन्यरूपः समिथे बभूथं ॥ मा० ७ । १०० १६॥ किं ते विष्णोऽपर यातमेतद्भवत्यप्रख्यापनीय यन्न प्रत्रूपे शेप इव निर्वेष्टितोऽस्मीत्य. प्रतिपन्नाशिम । अपि चा प्रशसानामैवामित स्याम्कि ते विष्णो प्रख्यातमेतद्भवति प्रख्यापनीय यदुत प्रपे शिपिविष्टोऽस्मीति प्रतिपन्नरश्मि शिपयोऽत्र रश्मय उच्यन्ते तैराविष्टो भवति । मा वो अस्मदप गृह एतत् । वपं इति रूपनाम वृणोतीति सत । यदन्यरूप समिथे समामे भवति सयतरश्मि । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ ८॥३॥ प्रतत्तै अद्य शिपिविष्ट नामार्यः शंसामि वयुनानि विद्वान् । तं त्वा गृणामि तवसमतव्यान्क्षयन्तमस्य रज॑सः पराके ॥ ०७ । १०० । ५ ॥ ततेऽद्य शिपिविष्ट नामार्य प्रशसामि । अर्योऽहमस्मीधर स्तोमानाम् । अर्यस्त्वम सीति वा । त त्वा स्तौमि तवसमतव्यास्तवस इति महतो नामधेयमुदितो भवति । निव- स-तमस्य रजस पराये पराकान्ते । प्राणिरागत हृणि ॥ आघृणे सं संचावहै ॥ १०६ । ५५ ॥ १ ॥ भागतहणे ससेवावहै । पृथुनया पृथुजव ।। पृथुज्जयां अमिनादायुदस्योः ॥ ऋ० ३ । १६ । २ ॥ प्रामापयदायुदस्यो ॥ ६ ॥ ४ ॥ अग्नि नरो दीधितिभिरेरण्योईस्तैच्युती जनगन्त प्र- शुस्तम् । दूरेदृर्श गृहपतिमथर्युम् ॥ ० ७ । १ १ १ ॥

·- इन्द्रः सोमस्य नैगमकाण्डम् ।। भ० ५। पा० २०॥ ४६ दीधितयोऽगुलयो भवन्ति धीयते कर्मसु। अरणी प्रत्युत एने अग्नि समरणा- ज्जायत इति वा । हातच्युती हस्तपच्युत्या जनयन्त प्रशस्तम् । दूरदर्शन गृहपतिम- तनवन्तम् ॥ १० ॥ ५ ॥ एकया प्रतिधा विवत्साकं सरांसि त्रिंशतम् । काणुका ॥ ०८।७७।४।। एकेन प्रतिधानेनापियस्साफ सहेत्यर्थ । इन्द्र सोमस्य काणुका कान्तकानीति वा क्रान्तफानीति वा कृतकानीति वा । इन्द्र सोमस्य फान्त इति वा कणेघात इति पा कणेहत कान्तिहत । ततद्याज्ञिका बेदयन्ते निंशदुस्थपानाणि माध्यन्दिने सवन एफदेवतानि तान्येतस्मिन्काल एवेन प्रतिधानेन पिबन्ति तान्यन सरास्युच्यन्ते । त्रि- शदपरपतस्याहोरानास्त्रिंशत्पूर्वपक्षस्येति नैरुक्तास्तद्या एताश्चान्द्रमस्य अागामिन्य पापो भवन्ति रश्मयस्ता अपरपने पियन्ति । तथापि निगमो भवति । यमक्षितिमति. तयः पियन्ति (तै० स० २ । ४ । १४ । १ ) इति । त पूर्वपन प्राप्याययन्ति । तथापि निगमो भवति । यथा देवा मशुमाप्याययन्तीति । अधिगुमन्त्रो भवति । गव्यधिकृतत्वात् । अपि वा प्रशासनमेनाभिप्रेस स्यात्तच्छब्दवत्त्वादधिगो शमीय मुशमि शमीध्वंशमीध्वमप्रिगविति (मै० स० ४।१३।४) अग्निरप्यध्रिगुरुच्यते ।। तुभ्य श्चोतन्त्यध्रिगो शचीवः ॥ ० ३ । २१ । ४ ॥ -अधृतगमन कर्मनन् । इन्द्रोऽप्यध्रिगुरुच्यते । अधिगव मोहमिन्द्राय (०१ । ६१ । १) इत्यपि निगमो भाति । भाइगूप स्तोम प्राघोप ॥ एनाड्गूपेण वयमिन्द्रवन्तः ॥ ० १ । १०५ । १६ ॥ अनेर स्तोमेन वयमिन्द्रव त ॥ ११ ॥ ६ ॥ भापन्ति मन्युस्तुपले प्रभर्मा धुनि शिमीवाञ्छरुमा जीपी । सोमो विश्वान्यतसा पानि नागिन्द्र प्रतिमानानि देभुः। मा० १० । ६८।५॥ श्रापातितमन्युस्तृप्रप्रहारी क्षिप्रहारी सुममहारी सोमो पेन्द्रो वा । धुनिधूनी- ते । शिमीति कर्मनाम शमयतेषां शक्नोता । भूजीपी सोमो यत्सोमस्य पूयमानस्या- तिरिच्यते तदजीपमपानित भवति तेनर्जीपी सोम । श्रथाप्येन्द्रो निगमो भवति । जीपी चजी (१०५।४० १ ४ ) इति । होरस्य से भागो धागाति । धाना भ्राष्ट हिता भरन्ति फने हिता भवन्तीति वा । पन्धा ते हरी धाना उप जीप जिन तामित्यपि निगमो भवति । प्रादिनाम्यासेोपहितेनोपधागादसे पमस्तिरत्तिा ।

·निरुक्त- सोमः सागयतसानि वनानि नार्यागिन्द्रं प्रति मानानि दनुवन्ति यैरेनं प्रतिमिमते नैनं तानि दनुवन्त्यांगनमत्राप्य विनश्यन्तीनि । इन्द्रप्रधानेत्येके नैघण्टुकं सोमको- भयप्रधानत्यपरम् । श्मशा शु अश्नुत इति वा श्माश्नुन इति वा ।। भर्व श्मशा रुधद्वाः ॥ ०१०।१०५॥ १ ॥ अवारुपच्छमशा वारिति ॥ १२ ॥ ७ ॥ इति पञ्चमाऽध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ मथ तृतीयः पादः॥ प्रश्यप्सरा सर्वम्यश्नुत उभ्यामश्नुत उगा वशोऽस्याः । अप्सरा अप्सारि- एयपि वाप्स इति रूपनामाप्सातेरप्सानीयं भवति । श्रादर्शनीयं व्यापनीयं वा स्पष्टं दर्शनायेति शाफपुगिर्यवप्स इत्यमतस्याप्सो नामैति व्यापिनस्तद्रा भवति रूपवती सदनयात्तमिति वा तदम्य दत्तमिति वा । तस्या दर्शनान्मित्रावरुणयो रेतश्वस्कन्द । सदभियादिन्येपरभवति ॥ १३ ॥ १ ॥ उतासि मैत्रावरुणों वसिष्ठोविश्या ब्रह्मन्मनसोऽधिजातः । द्रप्स स्कन्नं ब्रह्मणा दैपैन विश्वे देवाः पुष्करे स्वाददन्त ।। मा० ७। ३३ । ११ ॥ अप्पसि मैत्रावरुणो यसिष्ठोश्या प्रक्षन्मनसोऽधिजात.। द्रप्स सन ब्रह्मणा देव्येन । द्रप्सः सम्भूनप्सानीयो भवति । सर्ने देवाः पुष्करे त्वाऽऽधारयन्त । पुष्कर- मन्तरिक्ष पोपति भूतानि । उदकं पुष्करं पूजापरं पूजयितव्यम् । इदमपीतररपृष्फरमे. उस्मादेय पुष्करं वपुष्करं वा पुष्यं पुष्यनेः । ययुनं घेते: कान्तिर्वा प्रज्ञा वा ॥ १४ ॥ २ ॥ स इत्तमोऽवयुनं तन्वत्सूर्यण वयुनंवच्चकार ।०६।२१।३।। स तमोऽप्रशानं तावत्स तं सूर्यग मशानवधकार । पानपरत्यं वाजपतनम् । सनेम वाजपस्त्यम् ( ऋ०६।६८। १२ ) इत्यपि निगमो भयनि । वामगाध्यं गध्य- रयुत्तरपदम् । अश्याम पाजगन्धगम् (भृ०६।१८।१२) इत्यपि निगमो भवति । गध्ये गृहग्याते. । भाना वाजं न गध्यं युयूपन् ( ० ४ । १६ १ ११) इस्यपि निगमो भवति । गम्पनिर्मिश्रीभावकर्मा । भागपिता परिगपिता (ऋ० १। १२६ । ६) इन्यपि निगमो भनि । फोरयाण. फरयानः । पाकस्पागा कौरयाण: (13|२१) इत्यपि निगमो भयनि । तौरयागास्तगीयान. ॥

·नेगमकाण्डम् ॥ भ. ५ । पा० ३॥ 'स तौरयाण उप पाहि यज्ञं मरुद्भिरिन्द्र सखिभिः सजोषाः ॥ इत्यपि निगमो भवति । अहयाणोऽहीतयान । अनुष्टुया कृणुयुट्याणा (१०४ । ४ । १४) इत्यपि निगमो मनति । हरयाणो हरमाणयानः । रजतं हरयाणे (ऋ० ८।२५ । २२ ) इत्यपि निगमो भवति ।। य भारितः कणि कर्मणि स्थिरः ॥ ऋ० १ । १०१ १ ४॥ प्रत्युतः स्तोमान् । बन्दी अन्दतेमृदुभा वकर्मणः ॥ १५ ॥ ३ ॥ नि यदवृणदिं श्वसनस्य मूर्धनि शुष्णस्प चिद्वन्दिनो रोवदना ॥ ० १ । ५४ ॥ ५॥ निवृणक्षि यच्छ्वसनस्य मूर्धनि शब्दकारिणः शुष्णस्यादित्यस्य च शोपयित रोरु- यमाणो बनानीति वा वधेनति था । थवदन्त धीतिता ( ऋ० २ । २४ । ३ ) इत्यपि निगमो भाति । वीडयतिश्च प्रीडयतिश्च संस्तम्भकर्माणौ पूर्वेण सम्ायुम्यते । निष्पपी श्रीकामो भवति विनिगर्तपसा । पस. सपते. स्पृशतिकर्मणाः ।। मा नौ मधे निष्पपी परी दाः ॥ ऋ० १ । १०४ । ५ ॥ स यथा धनानि विनाशयति मा नस्त्वं तथा परादाः । तूर्णाशमुदकं भाति तूम- श्भुते । तूर्णाशं न गिरेरधि ( ० ८१,३२ । ४ ) इत्यपि निगमो भवति । चम्प. मंहिच्छत्रक भवति यत्तुभ्यते ।। १६ ॥ ४ ॥ कदा मर्तमराधस पदा क्षुम्पमिव स्फुरत् । कदा नः शुश्रयद् गिर इन्द्रो अङ्ग ॥ ०१।४।८॥ कदा मर्तमनाराधयन्तं पादेन शुम्पमियावस्फुरिष्यति षदा नः श्रोष्यति च गिर इन्द्रोमङ्ग । अङ्गेसि विपनामाकिचतमेषाधितं भवति । निचुम्पुण सोमो निचान्तपूणो नियमनेन प्रीणाति ॥ १७ ॥ ५ ॥ पत्नीवन्तः सुसा हम उशन्तों यन्ति वीतये । अपां जम्मिर्निचुम्पुणः ॥ ०८ । ६३ । २२ ॥ पत्नीवन्स- सुता इमेऽद्भिः सोमा कामयमाना यन्ति वीतये पानायापां गन्ता निचु- म्पुण । समुद्रोऽपि निचुम्पुण उच्यते निचमनेन पूर्यते । अवभृथोपि निचुम्पुण उच्यते नीचैरस्मिन्क्वणन्ति नीचर्दधीति था । अपभृय निचुम्पुण ( य० ३ । ४८ ) इत्यऽपि निगमो भवति । निचुम्पुरत निनुणेति च । प दिर्गन्तुर्भवति यस्पद्यते ॥ १६ ॥६॥ wa , ..

·निरुक्त सुगुरसत्सुहिरण्यः स्वश्वो वृहदमै क्य॒ इन्द्रो दधाति । यस्त्वा यन्तं वसुंना प्रातरियो मुक्षीजयेव पदिमुत्सिनाति ॥ ०१।१२५ । २॥ सुगुर्मति सुहिरण्य स्वश्वो महच्चास्मै क्य इन्द्रो दधाति यात्वा यन्तमन्नेन प्रा. तरागामिन्नतिथे मुनीजयेव पदिमुत्सिनाति । कुमारो मुक्षीजा मोचनाच्च सयनाच्च ववनाच्च । पादु, पद्यते ॥ अाविः स्वः कृणुते रहते बुसं स पादुरस्य निर्णिजो न मुच्यते ॥ ऋ० १० । २७ ॥ २४ ॥ प्राविष्फुरुने मासमादित्यो गृहले युसम् । बुसमित्युइनाम प्रवीते शब्दकर्मणो अंशवेळ यद्वर्ष-पाठयत्युदक रश्मिभिस्तत्प्रत्याइते ॥ १६ ॥ ७॥ इति पञ्चमाऽध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ .. . h अथ चतुर्थः पादः॥ वृकश्चन्द्रमा भवति विनज्योतिको वा विकृतज्योतिको वा विशान्तज्योति- को या ॥ २० ॥ १ ॥ अरुणो मांसकृवृकः पृथा यन्त ढदश हि । उनिहीते निचाय्या तप्टेन पृष्ठयामयी वित्तं में श्रस्य रोदसी ॥ ० १ । १०५ । १० ।। भागामारोपनो मासान्मासाना पाऽधमासाना प पर्ना भवनि पन्द्रमा पृष. पया यन्त ददर्श नग्माणमभिनिहीते निघाय्य या पेग योदयमायो भवति चन्द्रमा । सवणूमिव पृष्ठरोगी । जानीस मेऽस्य घायापयिष्यामिति । आदित्योऽपि म उच्या पदा र ॥ श्रोहवीदश्विना वर्तिका वामास्नो यत्सीममुञ्चतं पृकस्य ॥ ऋ० १ । ११७ । १६ ॥ भाद्धयदुपा मरिचनावादिस्यकाभिमला सामरिको भमुमारित्यारयाम् । शापि एक उच्यत वितर्मनात् ॥

·नैगमकाण्डम् ॥ ० ५। पा०४॥ वृकश्चिदस्य वारण उरामयिः ॥ ऋ० ८ । ६६ । ८ ॥ चरणमथि. । उरण ऊर्णावान्भवत्यू पुगगाते रूपोतेर्या । वृद्ववाशिन्यपि वृत्युच्यते ॥ शतंमेषान्वृक्य चक्षद्वानमृञावं तं पितान्धं चकार । - । इत्यपि निगमो भवति । जोषवाकमित्यविज्ञातनामधेयं जोपयितव्यं भवति ॥ २१॥२॥ य इन्द्राग्नी सुतेषु वां स्तवत्तेष्व॒ता वृधा । जोषवाकं वर्दतः पजहोपिणा न देवा भसर्थश्चन ॥ ऋ०६ । ५६ । ४ ॥ य इन्द्राग्नी सुतेपु वां सोमेपु स्तौति तस्याश्नीथोऽथ योऽयं जोपवाकं वदति विजनपः प्राजितहोपिणो न देवो तरयानीथः । कृत्ति, कृन्ततेयशो वान वा ॥ महीव कृतः शरणा तं इन्द्र ॥ ऋ० ८।६० ॥ ६ ॥ सुमहत्त इन्द्र शरणमन्तरिते कृतिरिवेति । इयापीतरा कृत्तिरेतस्मादेय सूत्र- मप्युपमार्थे वा कृत्तिं वसान भा चर पिनाकं विभ्रमागहीत्यपि निगमो भवति ।। श्वघ्नी कितवो भवति स्वं हन्ति स्मै पुनराश्रित भवति ।। कृतं न श्वघ्नी वि चिनोति देवने ॥ १०१०। ४३ ॥५॥ कृतमिव श्वनी विचिनोति देवने । किंतर किं तवास्तीति शब्दानुकृतिः क. तवावाशी मका । सममिति परिमार्थीयं सर्वनामानुदात्तम् ॥ २२ ॥३॥ मा नः समस्य दूढय!: परिद्वेषसो भंहतिः । ऊर्मिन नावमा बंधीत् ॥ मा नः सर्वस्य दुर्षियः पापधियः सर्वतो द्वेपसोऽहतिरूमिरिव नावमावधीत् । अमिरूणोते. ! नौः प्रणोत्तव्या भवति नमतेर्वा । तत्कथमनुदात्तप्रकृतिनाम स्याद् दृष्ट- ज्ययं तु भवति । उतो समस्मिन्ना शिशीहि नो षसो (०८।२१।८) इति सप्तम्याम् । शिशीतिनकर्मा । उरुष्याणो भघायता समस्मात् ( ऋ० ५ । २४ । ३) इति पञ्चम्याम् । उरुष्यती रक्षाकर्मा । प्रथापि प्रथमाबहुवचने ॥ नभन्तामन्य॒के समे ॥ ऋ० ८।३६ । १-३-४-६ ॥ तुविषा जारो अपां पिपति पपुरिनरा । पिता कुटस्य चर्षणिः ॥ ऋ० १ ! ४६ ! ४ ॥ ..

·निरुक्त- ३ । , - हविषापा जरविता पिपर्ति पपुरिरिति पृणाति निगमो वा श्रीणातिनिगमो वा । पिता फूतस्य कर्मचायितादित्यः । शम्ब इति बनाम शमयते शातयता । यो या शम्यः पुरुहूत तेन (ऋ० १० । ४२ । ७ ) इत्यपि निगमो भवति । पयः कपूया भवन्ति । कपूयमिति पुनाति कर्मकुत्सित दुप्पूयं भवति ॥ २४ ॥ ५ ॥ पृथक् प्रायन्प्रथगा देवहूत्योऽकृण्वत श्रवस्यानि दुष्ट । न ये शेकुर्यज्ञिया नावमारुहममिव ते न्याविशन्न केपयः॥ ०१०। ४४।६ ॥ पृथक् प्रायन् ( पृथक् प्रथो ) प्रधमा देवहूतयो ये देवानाहयन्तीकुर्वत श्रय- णीयानि यशासि दुग्नु फराण्यन्यैर्येऽशक्नुवन्यशिया नावमारोदुम् । अथ ये नाशक्नु वन्यज्ञिया नावमारोदुमीमव ते न्यविशन्ते हैव ते न्यविशन्त मृणे देव ते न्यविश. न्तास्मिन्नेव लोक इति वा । ईर्म इति बाहुनाम समीरिततरो भवति । एता विश्वा सर्वना तुतुमा कृपे स्वयं सूनो सहसों यानि दधिषे ॥ ऋ० १० । ५०।६ ॥ एतानि सर्माणि स्थानानि तर्णमुपाकुरपे स्वयं वलस्य पुत्र यानि धत्स्व । अंसत्रा मंदसस्त्राणं धनुर्धा क्वचं वा । फयचं क् अम्चितं भवति फाब्चि भवति काये. ऽचितं भवतीति वा ॥ २५ ॥ ६ ॥ प्रीणीताश्वान्हितं जयाथ स्वस्तिवाहं रथमित्कृणुध्वम् । द्रोणांहावमवतमश्मचक्रमसत्रकोशं सिञ्चता नृपाणम् ।। भा०१०। १०१ । ७ ।। प्रीणीताश्चान्त्सुहितं जयथ जयनं वो हितमस्तु स्वस्तिवाहन रथं कुरुध्वम् । द्रो- गाहावं द्रोण द्रुममयं भवत्याहाव माहानादावह भावनात् । अवतोऽवातितो म. हान्भवत्यश्मचक्रमशनचक्रमसनचक्रमिति वा । श्रसत्रकोशमंसत्राणि : कोशस्थानी- यानि सन्तु । कोश कुष्माते विकुपितो भवत्ययमपीतरः कोश एतस्मादेव संचय आ- चितमात्रो महान्भवति । सिंचत नृपाणं नरपणि । फूपकर्मणा संग्राममुपमिमीते । काफुर्ट ताल्वित्याचक्षते चिड्वा कोकुषा सास्मिन्धीयते जिवा 'फोकुत्रा कोफूयमाना वर्णान्वदतीति वा कोकूयतेवळ स्याच्छब्दकर्मण । जिवा जोहुवा 1 तालु तरतरती. तममझ लततेर्वा स्याद्विपरीताद्यथा तसं लतेत्यविपर्ययः ॥ २६ ॥ ७ ॥ सुदेवो मंसि वरुण यस्य ते सप्त सिन्धवः । अनुक्षरन्ति काकुदै सूम्यै सुपिरामिव ॥ ० ८.६६॥ १२॥ .

·नैगमकाण्डम् ॥ भ० ५। पा० ४ ॥ सुदेवस्त्वं कल्याणदेव कानीयवो वा भवसि वरुण यस्य ते सप्त सिन्धव (सिन्धु स्रवणात् ) यस्य ते सप्त स्रोतासि तानि ते काहुँदमनुतरन्ति सूमि फ्ल्याणो- मि स्रोत सुषिरमनु यथा । वरिट तटीकिरन्तरिक्ष मेनमाह पूर्व वयतेरुत्तरमिरतेवया- सौन्त्यस्मिन्मासि वा । तदेतस्यामृच्युदाहरन्त्यपि निगमो भवति ॥ २७ ॥ ८॥ "प्र वावृजे सुप्रया वर्हिरेषामा विश्पतीच बीरिट इयाते। विशामुक्तोरुषसः पूर्वहूनो वायुः पूषा स्वस्तये नियुत्वान् ॥ ०७। ३६ । २ ॥ प्रयुज्यते सुप्रायया बहिरपामेयाते सर्वस्य पातारों का पालयितारो या पीरिटम- न्तरिक्ष मियो वा भासो वा तति । अपि वोपमार्थे स्यात्सर्वपती इस राजानी बी. रिटे गये मनुष्याणा राज्या विनासे पूर्वस्यामभिहूतो वायुश्च नियुत्वान्पूपा च स्वस्त्य- मनाय। नियुत्याभियुतोऽस्याश्वा । नियुतो नियमनाद्वा नियोजनाद्वा । अच्छाभेराप्त मिति शाफ्पूणि । परी सीमिति व्याख्याता । एनमेनामस्या अस्येत्येतेन व्यारयातम् । सृणिरङ्कुशी भवति सरणादकुशोऽचतैराकुचितो भवतीति वा । नेदीय इत्सृएयः पकीपाद (२० १२ । ६८) इत्यपि निगमो भाति । अधिकतममहापादायापक- मोपषमागच्छत्विति ।। २८ ॥६॥ इति पञ्चमाऽध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ पञ्चमाध्यायश्व समाप्तः ।।

·ओ३म् ॥ अथ षष्ठाऽध्यायारम्भः ॥ तत्र प्रथमः पादः।। त्वम॑ग्ने युभिस्त्वमाशुशुक्षणिस्त्वमुद्भयस्त्वमश्म॑नस्परि । त्वं वनैभ्यस्त्वमोषधीभ्यस्त्वं नृणां नृपते जायसे शुचिः ॥ - स्वमग्ने शुभिरहोमिस्त्वमाशुशुक्षणिराशु इति च शु इति च तिप्रनामनी भक्तः । क्षणिरुत्तर. क्षणातेराशु शुचा क्षणोतीति वा सनोतीति वा । शुक् शोचतेः । पञ्चम्यर्थे वा प्रथमा । तथा हि वाक्यसंयोगः । प्रा इत्याफार उपसर्ग, पुरस्ताच्चिकीर्पितज उत्तर श्राशुशोचयिपुरिति । शुचिः शोचते-जतिकर्मणः । अयमपीतरः शुचिरेतस्मादेव । निः- पितमस्मात्सापकमिति नेरुक्ता. ॥ इन्द्र आशाभ्यस्परि सर्वाभ्यो अभयं करत् ।। ३० २।३१।१२॥ पाशा दिशो भवन्त्यासदनादाशा उपदिशो भवन्त्यभ्यशनात् । काशिमुष्टि.भ- काशनात् । मुष्टिोंचनाद्वा मोपणाद्वा मोहनाद्वा ॥ डुमे चिदिन्द्र रोदसी अपारे यसंगृभ्णा मघवन्का- शिरित ॥ ३०३ ॥ ३० ॥ ५ ॥ इमे चिदिन्द्र रोदसी रोधसी द्यावापृथिव्यो निरोधनात् । रोघ. फूलं निरणद्धि स्रोतः। पूर्ण रुजतेविपरीताल्लोशेऽविपर्ययेण । मंपारे दरूपारे ।. सत्सहगम्णामि. मप्रका: शिस्ते महान् ।। अहस्तमिन्द्र सं पिणक्कुणारुम् ॥ १०३ । ३० ॥८॥ अहस्तमिन्द्र फत्वा सम्पिपिट परिकानं मेघम् ॥ १॥ अलातृणो बल इन्द्र जो गोः पुरा हन्तोभयंमानो व्योर । सुगान्पथो अंकृणोनिरजे गाः प्रावन्वाणीः पुरुहूतं धर्मन्तीः ॥ ०३ ! ३० ! १०॥

·नैगमकाण्डम् ॥ १०६ । पा० १॥ अमातृणोऽजमातर्दनो मेघो वस्नो वृणोतेजो प्रजायन्तरिक्ष गोरेतस्य माध्यमि- काया चाचः पुरा हननाद्धयमानो व्यार । सुगान्पयो अकृणोनिरजे गा । सुगमना. न्पयोऽरोनिगमनाय गवाम् । प्रावन्वाणी पुरुहूतं धमन्तीः । प्रापो वा बहनावाची घा वदनात् पहुभिराहूतमुदकं भवति धमतिर्गतिकर्मा ॥ २॥ उर्दुतु रक्षः सहमूलमिन्द्र वृश्चा मध्यं प्रत्यये शृणीहि । भा कीर्वतः सलल के चकर्थ ब्रह्मद्विपे तयुपि हेतिमस्य ॥ पर ३ । ३.। ११७ ॥ उद्धर रसः सहमूलमिन्द्र । मूलं मोचनाद्वा मोषणाद्वा मोहनाद्वा । पुश्च मध्यं प्रतिशृणीह्याम् । चप्रमागत भवति । प्रा कियतो तेशात्सललक संलुब्धं भयति पा- पामिति नैहरका | सररूकं वा स्यात्सतरभ्यस्तात् । तपुपिस्तपतेहेनिहन्ते. ॥ त्यं चिढिरथा करपयं शयानम् ॥ ० ५। ३२ । ६॥ सुखपयसं सुसमस्यपयः । विसुह पापो भवन्ति विखवणात् । क्या इस रुरुङ सप्त विसह (१० २ । ३५1८) इत्यपि निगमो भवति । वीरुध ओपधयो भव- न्ति विरोहणात् । वीरुधः पारयिष्व (इ. १० । ६७ ॥३) इत्यपि निगमो भवति । नक्षदाभमभुवानदाममभ्यशनेन दम्नोतीति । महामं तरि पतिमाम (मृ. ६ । २२ । २ ) इत्यपि निगमो भवति । प्रधोपुरकृध्वायुः । कृध्विति हस्यनाम निरुत्तं भवति । यो अस्कृधोयरमरा सर्वान् (ऋ० ६ । २२ । ३) इत्यपि निगमो भवति । निशम्भा निशथ्यहारिगाः ॥ ३ ॥ पाजास पूपणं र निशुम्भास्ते जनश्रियम् । देव बहन्तु बिभ्रतः ॥ 2० ६ । ५५ ॥ ६ ॥ प्रायहरपमा पूपणं ग्थे निश्रध्यज्ञारिगाम्ते जनश्रियं पातश्रियम् । वृतदुक्यो महदुक्थो धक्तध्यमस्मा उक्थमिति पदुषथो या वृबदुक्यायामह (ऋ०८/३२।१०) इत्यपि निगमो भवनि प्रदूदरः सोमो मदरो मृदुरुदजितिया। प्रदोय सख्या सचेप (०८।८।१०) इत्यपि निगमो भवति । टप इत्युपरिष्ट र व्यार यास्यामः । पुलफाम, पुरुषाम. । पुलुकागो हिमत्यः (०१ । १७६ । ५) इत्यपि निगमो भवति । असिन्वती भसवादात्य । भसिन्वती पती भूपचः (पा. १० 1 । १) इत्यपि निगमो भवति । पपना. कम्पना' शिमयो गति | गांपया त फप- नेव घसा (०५५४ । ६) इत्यपि निगमो भनि । माननी.. मिहमाः । धूमकेतुः समिधा मामीका (ऋ. १०१ १२ १२)इत्यपि निगमो मात गाना गयो भयन्ति मास्ति यूलानि । सं मानाः पिपिप गाः १०१।२२१६) स्यपि निगमो भाति । नगिया पतयां दूनोतर्या | निता जूणि पवाति (१०१ । १२६ । ८)स्यपि निगमो भानि ।।

·१८ निरुक्त- - परि घंसमोमनोवां क्यों गात् ॥ ० ७ । ६६ । ४॥ पर्यगाद्वां धंसमहरपनायानम् ॥ ४ ॥ इति षष्ठाऽध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ साथ द्वितीयः पादः॥ उपलपक्षिण्युपलेषु प्रक्षिणात्युपलप्रक्षेपिणी वा इन्द्र पीन्पप्रच्छ दुर्भिक्ष केन जीवतीति तेपामेकः प्रत्युवाच ॥ शकटं शाकिनी गावो जालमस्यन्दनं वनम् । उदधिः पर्वतो राजा दुर्भिक्षे नव वृत्तयः ।। इनि सा निगढव्याख्याता ॥ १ ॥ कारुरहं ततो भिषमुपलक्षिणी नना । नानाधियो वसूपयोऽनु गा इव तस्थिम इन्द्रायेन्दो परि सन ०६।११२ ॥ ३॥ कारुरहमस्मि फर्ता रतीमाना तत्तो भिषक् । तत इति सन्तानगाम पितुर्वा पु- नस्य या । उपजप्रक्षिणी सक्कारिका । नना नमतेर्माता था दुहिता वा । नानाधियो नानागाणो यसूययो पसुकामा अन्वास्थिताः स्मो गाय इव लोयम् । इन्द्रायेन्द्रो परिवरेत्यध्येपणा ॥ झालीन जामुपर्सि क्षिणाति ॥ १०१० । २७ । ३ ।। उपस्थे । प्रक्लविद्वणिग्भवति पलाश्च वेद प्रफलाच । दुर्मिनासा प्रकलविन्मि- माना ( ० ७ १ १८। १५ । इत्यपि निगमो भवति । अभ्यधयज्याभ्यधयन्य- जनि । सिपक्ति पूपा अभ्यर्धयग्य ( ० ६ । ५० । ५) इत्यपि निगमो भवति । ईन्स ईशिप ई । दि वस्व उपयस्य राजन् (०६ । ११ । १०) इत्यपि निगमो भाति । क्षोणाय पायगाय महोणस्याम्चिना पाएपाय ऋ० १० ११७ । ८) इत्यपि निगमो भवति ॥ ६ ॥२॥ अस्मे ते पन्धुः॥ यजु० ४ । २२ ॥ वयमित्यर्थः ॥ अस्मे यांत नासत्या सजोषाः।०१।११।११॥ भस्मानित्यर्थः ॥ अस्मे संमानेभिवृषभ पास्येभिः ॥ १० ११ १६५ ॥ ७ ॥ अस्माभिरित्यर्थः ।।

·। गगफायहम् ॥ १०.६ । पा० २॥ पह अस्मे प्रयन्धि मघवन्नृजीषिन् । भा०३।३६।१०॥ अस्मभ्यमित्यर्थः । अस्मे भारच्चिदुपः सनुतयुयोतु ॥ ०६।४७।१३॥ अस्महित्यर्थः ॥ जब इव पप्रथे कामो अस्मे ।।१०३१३०११६ ॥ अरमाक्रमित्यर्थः ।। अस्मे धत्त पसबो वसूनि ॥ यजु० ८ । १८ ॥ अस्मास्वित्यर्थः ।। पाथोऽन्तरिक्षं पथा व्याख्यातम् । श्येनो न दीयनन्येति पाथ (१० ७ । ६३ । ५) इत्यपि निगमो भवति । उदकमपि पाथ उच्यते पानात् । भा चष्ट पास पायो नदीनाम् ( ऋ०.७ । ३४ । १० ) इत्यपि निगमो भवति । अन्नमपि पाथ उच्यते पानादेव । देवानां पाथ उप यति विद्वान् (मृ. १० । ७० । १०) इत्यपि निगमो भाति । सनीमनि प्रसवे । देवस्प वयं सवितुः सवीमन् ( ० ६ । ७१ । २) इत्यपि निगमो भवति । सप्रथाः सर्वतः पृथुः । त्वमग्ने समथा मसि (०.५ । ३ । ४ ) इत्यपि निगमो भवति । विदथानि वेदनानि । विधानि मचोदयन् (ऋ० ३ । २७ । ७) इत्यपि निगमो भति ॥ ७ ॥ ३ ॥ श्रायन्त' इव सूच्यं विश्वेदिन्द्रस्य भक्षते । वसूनि जाते जनमान प्रोजता प्रति भागं न दीधिम ॥ भा०। ६8 1-३॥ समाश्रिता. सूर्यमुपतिष्यन्ते । अपि वोपमार्थे स्थान्सूर्यमिवेन्द्रगुपतिष्ठन्त इति । सर्वाणीन्द्रस्य धनानि विभक्ष्यमायाः स यथा धनानि विभजति जाते च जानिध्यमाणे च तं वयं भागमनुध्यायामोजसा बलेन । भोज मोजतेोबझतेर्वा । भाशीराश्रयणादा श्रपणाद्वा । अथैयमितराशीराशास्तेः । इन्द्राय गाध आशिरम् (१०८।६६।६) इत्यपि निगमो भवति । सा मे सत्याशीर्देवेविति च ॥ यदा ते मर्तो भनु भोगमानळाविद्मासिष्ठ ओपधीर. जीगः ॥ ०१ । १६३ । ७ ॥ यदा ते मर्तो भोगमन्वापदथ प्रसितृतम श्रोपधीरगारी: -। जिगतिगिरतिकर्मा घा गृणासिकर्मा वा गृहगातिकर्मा वा ॥ भूरा मैमूर न वयं चिकित्यो महित्यमग्ने समग विन्से । भा०१०।।४।। मूढा वयं स्मोऽमूठस्त्वमसि न वयं विग्रो महत्वमग्ने त्वं तु वेत्थ । शशमानः शंसमान । यो वा यज्ञा शशमानो ह दाशति (ऋ० १ ११५११७ ) इत्यपि निगमो भवति ।

·देवो देवाच्या कृपा ॥ ० १ । १२७ ॥ १॥ देखो देवात्प्रत्यतया कृपा । कृप् कृपतेयो कल्पतेर्वा ॥ ८ ॥ ४ ॥ अश्वं हि भूरिदावत्तरा वा विजामातुरुत वा घा स्यालात् । अथा सोमस्य प्रयती युवभ्यामिन्द्राग्नी स्तोमै जनयामि नव्यम् ॥ ० १ । १०६ । २ ॥ अनौप दि बहुदातृतरों वां विजामातुरसुसमासानामातुः । विजामातेति शश्वद् दाक्षिणाजा: क्रीतापतिमाचक्षतेऽसुसमाप्त इव परोऽभिप्रेतः । आमाता जा अपत्यं तन्निर्माता । उत वा पा स्यालादपि च स्यानात् । स्याल श्रासनः संयोगेनेति नैदानाः । स्यालामानावपतीति वा । लामा लाजते: स्यं शूर्प स्यतेः । शूर्पमशनपवनं शृगा- सेर्वा । अथ सोमस्य प्रदानेन युवाभ्यामिन्द्राग्नी स्तोमं जनयामि नध्यं नवतरम् । मोमास ( १२ । ४०) इत्युपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः ॥ ६ ॥ ५ ॥ इति पष्ठाऽध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ अथ तृतीयः पादः॥ सोमानं स्वरणं कृणुहि ब्रह्मणस्पते । कक्षीवन्तं य सौशिजः ॥ ० सोमानं सोता शनयन्तं गुरु महागास्पते पपीयन्तमिन य घोशिजः । क. शिवाकल्यावानीशिन उशिल: पुनः । उशिविष्टे: कान्तिकमगाः । भपि त्वयं मनुप्यकपा एनाभिप्रेत: स्या सोमानं सोतारं मा प्रकाशनवन्ने कुरा प्रमगारपते ! ॥ १० ॥ १ ॥ इन्द्रासोमा समुघशंसमभ्यघं तऍर्ययस्नुचरुर्रग्नियाँ इव । ब्रह्माद्वि व्यादै घोरचक्षसे देषो धत्तमनवायं किमी दिने ॥१०७ । १०४ । २ ॥ इन्द्रासोमायणम्य शंसितारम् । अचं इन्लेनिसिनोपसर्ग प्रान्तीति । तस्तपः । परयो भनि भरते समुधरयस्मादापः । रसद्विप वादाणहष्टे यमदते गोर ·- । नगगकाण्डम् ॥ ० ६ । पा० ३॥ पतसे घोररयानाय । कम्य विकृत्ताज्जायत इति नैरुता । द्वेषो धत्तमनवायनमवयवं यदन्ये न व्यनेयुर द्वेषस इति वा । किमीदिने किमिदानीमिति चरते किमिद किमिद- मिति वा पिशुनाय चरते । पिशुन पिंशतविपिंशतीति ॥ ११ ॥ २॥ कृणुष्व पाजः प्रसिति न पृथ्वीं याहि राजेवामवाँ इभेन । तृष्वमिनु प्रसितिं दुणानोऽस्तासि विध्य रक्षसस्तपिठः ॥ मा० ४।४।१ ।। पुरुष्व पाज पाज पालनात्प्रसितिमिन पृथ्वीम् । प्रसिति प्रसयनात्तन्तुर्वा जाल या। याहि राजेवामात्यवानभ्यमनवान्स्ववान्धेराभृता गणेन गतभयेन हस्तिनेति वा । तृप्व्यानु प्रसित्या द्रुगान । तृष्वीति क्षिप्रनाम तरते; त्वरतेवों । श्रसितासि विध्य रक्षसस्तपिष्ठेस्सप्ततमस्तृप्ततमै प्रपिष्टतमेरिति वा ।। यस्ते गर्भमीवा दुर्णामा चोनिमाशय ॥१० १०।१६२॥२॥ अमीवाभ्यमनेन व्याख्यात । दुर्गामा निमिर्भवति पापनामा । किमि नये मेधति ममतेर्वा स्यात्सरणकर्मणः पामतेर्वा ॥ अतिक्रामन्तो दुरितानि विश्व ॥ अथ० १२ १२ १२८॥ अतिक्रममाणा दुर्गतिगमनानि सर्वाणि । अवा यदेनया विद्धोऽपनीयते व्याधिर्वा भय वा । अप्ले परेहीस्यपि निगमो भनति । श्रमतिरमामयी मतिरात्ममयी। ऊर्धा यस्यामतिर्भा अदिद्युतत्सवीमनि (अथ० ७ । १४ । २) इत्यपि निगमो भवति । शुष्टीति क्षिप्रनामाशु प्रष्टीति ॥ १२ ॥ ३ ॥ तॉवर उश॒तो यक्ष्यग्ने श्रुष्टी भगं नासत्या पुरैन्धिम् ।। भा०७ । ३६ । ४॥ तानवरे यन्त्र उशत कामयमानान्यजाग्ने श्रुष्टी भग नासत्यौ चाश्विनी । सत्या- घेव नासत्यावित्योर्णवाभ । सत्यस्य प्रणेसारावित्यामायण । नासिकाप्रभवो बभूवतु- रिति वा ! पुरन्धिर्वहूधीस्तस्क पुरन्धिर्भग पुरस्तात्तस्यान्वादेश इत्येकमिन्द्र इत्यपर स बहुकर्मनम पुरा च दारयितृतमो वरुण इत्यपर त प्रज्ञया स्तौति । इमामूनु कवित- मस्य मायाम् ( ० ५। ८५।६ ) इत्यपि निगमो भवति । रुपदिति वर्णनाम रोचतेवनतिकर्मण । समिद्धस्य रुशददर्शि पाज ( ऋ०५।१ ।२) इत्यपि निगमो भवति ॥ १३॥ ४ ॥ अस्ति हि वः सजात्यं रिशादसो देवासो अस्स्याप्यम् ।। ०८।२७ । १०॥ अस्ति हि व समानमातिता रेशयदारिणो देवा भरत्याप्यम् । आप्यमाप्नोते । मुइन कल्याणदान । ला सुदनो वि धातु राप (१०७ । ३४ ॥ २२ ) ·त निरुत- इत्यपि निगमो भवति । सुपिटर कल्याणविध | आग्ने याहि सुचित्रेभिरर्वार (ऋ० ८ । ४५ । १) इत्यपि निगमो भनि । प्रानुपगिति नामानुपूर्वभ्यानुपक्क भवति । स्तृणन्ति वहिरानुपम् ( ऋ० १० ११५।६) इत्यापे निगमो भवति । तुर्वणिस्तूर्णवनि । स तुणिमहा अरेणु पौंस्य ( ऋ० १ ॥ ५६ । ३ ) इत्यपि निगमो भवति । गिणा देवो भनि गीमिरन बनयन्ति । जुष्टं गिर्वणसे वृहद् (१०८।७८।७) इत्यापि निगमो भवति ॥ १४ ॥५॥ असूते सूते रजसि निषत्ते ये भूतानि समरावन्निमानि । २०१०। ८२ । ४ ।। असुसमीरिता सुसमीरित पातसमीरिता माध्यमिका देवगणा ये रसैन पृथिवीं तर्पयन्तो भूतानि च कुर्वन्ति त प्रायगन्तत्यतिकान्त प्रतिवचनम् ।। अम्यकता इन्द्र भाष्टिः ॥ ० १ । १६६ । ३ ॥ अमात्तेति चाभ्यति वा ।। यादृश्मिन्धायि तापस्पयो विदत् ॥ ० ५। ४४ १८ ॥ यादशेऽधायि तमपस्यायाविदत् ।। उसः पितेर्व जारपाधि यज्ञैः ॥ ० ६ । १२ । ७ ॥ उस इन गोपिनाजायि यज्ञे ॥ १५ ॥ ६ ॥ प्रयोऽच्छा जुजुपाणासौ अस्थुरभूत विश्व अनियोत वाजाः ॥ पा० ४ । ३४ १३॥ प्रास्युवा जोपयमागा अभवत सर्वेऽमगमनेनेति बामगरगोनेति पानसम्पादिन इति या । अपि चाममित्येतदनामुपरन्धमादढीत || अद्धीदिन्द्र प्रस्थितेमा हुरूपि चनौ दधिष्ण पचतोत सोमम् ॥ ० १० १ ११६ ॥ ८ ॥ भनीन्द्र प्रस्थितानीमानि हबीपि चनो दविप्न । चन इत्यननाम । पचतिनामी- भूत भेदस्ता प्रति पचनाग्रभीष्टाम् ( २० २१ । ६०) इत्यपि निगमो भवति । अपिघा मैदसम्म पशोच साल द्विवचन स्याद्यन वचनार्थः प्रसिद्ध सद पनि । पुरोडायग्ने पचन (मृ. ३१२८१२)ति यथा । शुम्भ मापो भान्ति शुपं संरन्यन्ति । मतस्य हिशुन्यः मन्ति पूपीः (मा. ४ । २३ । ) इत्यपि निगमो भवति । अमिनोऽमितमानो महानभात्यन्यमित्रो या ! ममिना H ·नैगमकाण्डम् ॥ १० ६ । पा० ४ ॥ सहोभिः (१०६ । १६ । १ ) इत्यपि निगमो भवति । जजमनीगपो भवन्ति शब्दकारिगय. । मरुतो जजमतीपिच (१०५१५२।६) इत्यपि निगमो भवति । अप्रतिप्कुतोऽप्रतिष्कृतोऽप्रतिस्रालितो वा । भस्मभ्यमप्रतिप्कुत (ऋ० १ । ७।६) इत्यापि निगमो भवति । शाशदानः शाशाद्यमान ! प्रस्वां गतिमतिरच्छाशदान (ऋ० १ । ३३ । १३ ) इत्यपि निगमो भवति ।। १६ ॥ ७ ॥ इति पष्ठाऽध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ चतुर्थः पादः॥ सृपः सर्पणादिदमपीसरत्मृप्रमेतस्मादेप सर्पिर्वा तैलं वा । सृपकरस्नमूतय (ऋ. ८ । ३२ । १०) इत्यपि निगमो भवति । करस्नो बाहू पर्मणा प्रस्नातारौ । सुशि- प्रमेतेन व्याख्यातम् । वाजे सुशिम गोमति (ऋ० ८।२१।८) इत्यपि निगमो भवति । शिप्रे हनू नासिरे वा हनुईन्तेनासिका नसते । विष्यस्व शिम वि सृजस्व धेने इत्यपि निगमो भवति । धेना दधाते. । रंसु रमणात् । स चित्रण चिकिते रंसु भासेत्यपि निगमो भवति । द्वियर्दा यो स्थानयो परिढो मध्यमे प स्थान उत्तमे च । उस द्विवो अमिनः सहोभिरित्यपि निगमो भवति । अझ भानमगात् । श्रो न बभिः सपिये महीनामित्यपि निगमो भवति । उराण उरु पुर्वागण । दूतईयसे प्रदिव उराण इत्यपि निगमो भवति । स्तिया आपो भवन्ति स्स्यायनात् । गृपा सिन्धूनां वृषभ स्तियानामित्यपि निगमो भवति । स्तिपा स्तियापाजन उपस्थितान्पानय- तीति वा । स न स्तिपा उत भवा तनूपा इत्यपि निगमो भवति । जयार जवामा- नरोहि जरमाएरोहि गरमागरोहीति था। अरुप भारुपित जवार (ऋ० ४।५१७) इत्यपि निगमो भवति । जरूथं गरूयं गृणातेः । नरूयं हत्यति राये पुरन्धिम् (०७।६।६) इत्यपि निगमो भवति । कुजिस इति बनाम अशातनो भवति ।। स्कन्धासीव कुलिशेना विवृणाहिः शयत उपप: क् पृथिव्याः ॥ ० १ । ३२ । ५ ॥ कन्धो शाप समास्यतो गत्ययमपीतर सन्ध.पतस्मादेयापन काये। अदि शपत उपपर्चनः पिया. | तुजरनुजतेदानधर्मणः ॥ १७ ॥ १ ॥ तुञ्जतुजे य उत्तरे स्तोमा इन्द्रस्य पत्रिणः । नर्षिन्धे मस्प सुष्टुतिम् ॥ ०१ । ७ ॥ ७ ॥ ..

·निरु-
दानेदाने य उत्तरे स्तोमा इन्द्रस्य वजिगो नास्य तैविन्दामि समाप्ति स्तुतेः । घईणा
परिवहणा । वृहच्छ्वा अमुरो बर्हणा कृत ( ऋ० १ । ५४ । ३ ) इत्यपि निगमो
भवति ॥ १८॥ २ ॥
यो अस्मै घंसड़त वाय अधनि सोमै सुनोति भवति
युमाँ अह । अाप शक्रस्तुतनुप्टिमूहति तनूशुभ्र मघवा
यः कवासखः ॥ पृ० ५ । ३४ । ३ ॥
धंस इत्यहनाम प्रस्यन्तेऽस्मिन् रसाः । गोरूध उद्धततरं भवत्युपोन्नद्वमिति मा ।
स्नेहानुपदानसामान्याद्रात्रिरप्यूध उच्यते । म योऽस्मा वा रात्री सोम
सुनोति भवत्यह द्योतनवान् । अपोहत्यपोहति शमस्तितनिपु धर्मसन्तानादपंतमल.
करिशुमयज्वानं तनूनं तनूशोभयितारं मघवा यः कयाससो यस्य कपूया: सखायः ।।
न्याविष्पदिलीविशस्य दृळा वि शुङ्किणमभिनच्छु-
पणमिन्द्रः ॥ ०१ । ३३ । १२ ॥
निरविध्यदिलाविलशयस्य दृढानि व्यभिनच्कृगिणं शुष्ण निन्द्रः ॥ १६ ॥ ३ ॥
अस्मा इदु ध भरा तूतुजानो वृप्राय वज्रमीशानः
कियेधाः । गोर्न पूर्व वि रंदा तिरश्चेष्यन्नीस्यपा
चरध्ये ॥ ० १ । ६१ । १२ ।।
अस्मै प्रहर पूर्ण स्वरमाणो वृत्राव मीशानः । कियेधाः कियद्धा इति पा
क्रममाणधा इति वा । गोरिव पाणि विरद मेवस्येप्यन्नरियां चरणाय । भूमि-
भ्राम्यतेः । भूपिरस्यूपिन्मानाम् (ऋ० १।३१।१६) इत्यपि निगमो भवति ।
पिपितो विप्रातः । पारं नो अस्य विपितस्य पर्पन (ऋ०७।६०१७) इत्यपि
निगमो मनति ॥ २० ॥ ४ ॥
तन्नस्तुरीमद्भुतं पुरु वारै पुरु रमना । त्वष्टा पोपाय
वि प्यतु राये नाभानो भस्मयुः ॥ १०१। १४२ । १०॥
खन्ननगापि महत्सम्मतमात्मना त्वष्टाधनस्य पोषाय विष्यत्तित्यस्मयुरस्मानामयमानः
रास्पिनो रोपी रपतेषां रसने । रास्पिनस्पायोः (मा०१।१२२१४) इत्यपि
निगमो भवनि । सब्जनिः प्रसाधनकर्मा । भाषाक्षस ऊनी व्युष्टिषु (पृ.
१०। ७६ । १) इत्यपि निगमो भवति । मरित्ययस्य भवति । जुनीती नो
परुण (१०१।१०।१) इत्यपि निगमो भनि । प्रतामू प्रातवम् । हरी इन्द्र
मतमू भगि स्वर (भा० ८ । १३ । २७) इत्यपि निगमो गति ॥ २१ ॥५॥

·भैगमकाएम् ॥ ०६ पा० ५ ॥ ६५ हिनोता नो भव देवयख्या हिनोत ब्रह्म सनये धना. 'नार । ऋनस्य योगे विष्यध्वमूर्षः श्रुष्टीवरी ननास्मभ्यमापः॥ प०१०।३०। ११ ।। प्रहित नोऽध्वर देवयज्याय प्रहित ब्रह्म धनस्य सननाथ । ऋतस्य योगे पाय योगे याशे शकट इति वा । शकट शकुदितं भवति शनफेस्तकसीति वा शमेन तकतीति वा । श्रुष्टीपरी तनास्मभ्यमाप । सुखवत्यो भषतास्मभ्यमाप ॥ चोकूयर्माण इन्द्र भरि वामम् ॥ ०१ । ३३ । ३ ॥ पददिन्द्र पहु पननीयम् ॥ एधमानदिनुभयस्य रामा चोष्यते विश इन्द्रौ मनुष्यान ॥ म..1४७ । १६॥ युदस्यत्येधमानानसुन्यत. सुक्तोऽभ्यादधारयुभयस्य राजा विव्यस्य च पार्मि- *स्य च धोक्यमाय इति चोप्यतेश्चरीतवृत्तम् । सुमरत्वयमित्यर्थ ।। उप प्रागारसुमन्मे धायि मन्म ॥ ०१ । १६२ । ७ ॥ पतु मा स्वय यन्मे मनोऽध्यापि यशेनेत्याश्वमेधिको मरन । दिविष्टिय दिए पपणेषु॥ स्थूर राधः शताव कुरुङ्गस्य दिविष्टिषु ॥ शु० ८ । ४ । १६ ॥ स्यूर समाश्रितमानो महान्भवति । अपुग्नु स्थवीयासमुपसर्गो तुमनामकरणो पथा सम्प्रति । कुमो गजा पभूव कुरुगमनाना फुजगमनाना । पुरु मन्ततः कामि स्पायस्प भवति । पुन कुमणात विकुपित भवति । दूतो व्याख्यात । जिन्वति प्रीति- फर्मा । भूमि पर्मन्पा जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्स्यग्नयः (ऋ० १ । १६४ । ५१) इत्यपि निगमो भवति ॥ २२॥६॥ इति पष्ठाऽध्यायस्प चतुर्थः पादः ।। wa + m अथ पञ्चमः पादः ॥ ममनोडमोभवत्यभ्यमिता या महा ममत्रों बजने विशि (१०३। १६ । ४) पिनिगमो भवति ।। E ·-- निरुक्ते- -- 1 , स्तव जयचीषमः ॥ ० १० । २२ । २ ।। स्तूयते वनचा सम । अनशरातिमनश्लीलदानमश्लीज पापफमश्रिमद्विषमम् । अनाति वसुदामुप स्तुहि ( ० ८ । ६६ । ४) इत्यपि निगमो भवति । अनप्तिमस्यतोऽन्यस्मिन् ।। अनर्वाण वृषभ मुन्द्रजित्यं बृहस्पति वर्धया नव्यमः । ऋ० १। १६०।१॥ अनमप्रत्यूमन्यस्गिन्वृषम मन्द्रजिह्व मन्दनशिह मौदननिहमिति वा बृहस्पति वर्धय नायमकरर्चनीयैः स्तोमै । असामि सामिप्रतिपिद्ध सामि स्यते ।। असाम्योजो विभृथा सुदानवः ॥ १०१ ( ३६ । १० ॥ असुसमाप्त बक्षं विभृत कल्याणदाना ॥ २३ ॥ १ ॥ मा त्या सोमस्य गल्दया सवा याचन्नहं गिरा।" भूणि मगं न सर्वनेषु चुधं क ईशान न याचिषत् ॥ मा। १। २० ॥ रवा सोमस्य गालनेन सदा याचनह गिरा गीत्या स्तुत्या भूणिमिन मृगं न स्पनेषु चुकु फ ईशान न यायिप्यस इति । गल्दा घमनयो भनन्ति गलनमासु धीयते ।। आ सा यिशन्विन्वमा गल्दा धमनीनाम् ॥ ०१ । १५॥१॥ नानाविभक्तीत्यते भवन । मागलना धमनीनामित्यत्रार्थ ।। २४ ॥२॥ न पापसौ मनामहे नारायासो न जळ्हंवा ॥१०८।६१ ॥११॥ म पापा मन्यामह नापना न बजनेत हीना । अस्त्यस्मासु प्राचर्यमध्ययन तपो दानपत्यपिरयोचत् । फुरो भास्करो भयङ्करो भासमानो द्रवतीति या ॥२६॥३॥ यवं वृणाश्विना वपन्तेपै दुइन्ता' मनुपाय दत्रा। अभि दस्युं धर्कुरेणा धन्तोरु ज्योतिश्चक्रथुरायर्याय ॥ १० १।११७ । २१ ॥ यवमिन योणाधिनी निवपन्तो। को जाम भवति विफसनांत । जानन मागलादायद्वा । नाम्गूल जगतशतेसम्पते । अव दुहन्ती मनुष्याय दर्शनी- यायभिधमन्तौ दस्यु यकुरा ज्योतिपा घोदान बायं ईश्वरपुष । माटा. सन कुमोदिनो भवति द्विगुणकारियो या द्विगुपदाधिनो पा द्विगुण कामयन पति या॥ मा चुकध + है ·. - - नैगमकाण्डम् ।। म० ६ । पा० ६ ॥ इन्डो विश्वान्येकनाटो महश उत को पूणीरभि । ऋ० ८ ६६ । १० ॥ इन्द्रो य सान्बेकनाटीनदृश सूर्यदशो य इमान्यहानि पश्यन्ति न पराणीति वामिभवति क्मणा पीश्व वणिज ॥ २६ ॥ ४॥ जीवानों अभि घेतनादित्यासः पुरा दर्थात् । कई स्थ हवनशुतः ॥०८६७५॥ जीवनो नोऽभिधायतादित्या पुरा हननात्क नु स्थ हानश्रुन इति । मत्स्याना जालमापनानामेतदापं वेदयन्ते । मत्स्या 'मधा' पद स्यन्दन्ते मायन्तेऽन्योन्य भक्षणा- येति या ! जान जलचरं भवति जनेभव या जोशय वा । अहुरोऽहस्वानहूरणमित्य- प्यस्य भवति । करव गहरणादुरु (०१९ | १०५१, १७) इत्यपि निगमो भाति ।। सप्त मर्यादाः कवयस्ततनुस्तासामेकामिद यहुरो गोत् ॥ ऋ० १०॥५॥६॥ सप्तैव मर्यादा पत्यचकुस्तासामकायप्यभिगच्छन्नहस्वान्भवति । स्तेयं तल्पारो- एणं माइयां भूणहत्या सुरापाण दुष्कृतस्य कर्मण पुन पुन ' सेवा पातके नृतोय मिति यत इति निपात खेदानुकम्पयो ।॥ २७ ॥ ५ ॥ धतो बतासि यम नैव ते मनो हृदयं चाविदाम । अन्या किलस्वा कृत्यैव युक्त परिवाते खिर्बुजेर वृक्षस् ॥ . १०। १०१ १३ ॥ गतो यजादतीतो भवति दुर्यज्ञो गतासि यम । नैव ते मनो हृदय च विनानीम | मन्या किन त्या परिपक्ष्यत पक्ष्येव युक्त नियुजेय दृशम् । मिना प्रततिर्भवति जीयते विभजतीति । प्रततिवरणाच सयनाथ सतनाथ। पाताप्यमुद्रक भवति वात एनदा- म्यापयति । पुनानो वाताप्य विश्वयन्द्रम् (म०६१६३१५) इत्यपि निगमो भवति ।। बने न वायो न्यधायि चाफन् । ऋ० १०।२६ । १ ॥ पन इय वायो ये पुनवायग्निनि वा कामयमान इति या । बनि च य इनि प पकार शाफल्य । यात्रमारयानाभषिप्यदसुसमामश्चार्य । स्थर्यसीति सिमरत. होस् रम कामयन इति या । एष देवो रथयति' (०६ 1 ३1) इत्यपि नि. गमो भवति ॥ २८ ॥६॥ . ।

·. निक- धनुं न इषं पिन्वतमसकाम् ॥ ०६ । ६३ । ८॥ असममणीम् ॥ इति पष्ठाऽध्यायस्य पञ्चमः पादः ।। T प्रथ षष्ठः पादः। प्राधष माधवनात् । मतीनां च साधनं विप्राणांचापवम् (ऋ० १०१२६१४) इत्यपि निगमो भवति । मनवप्रयोऽनपतिप्तवचनः । विजेषकदिन्द्र इवानमनमः (ऋ० १०।८४ । ५) इत्यपि निगमो भवति ॥ २६ ॥ १ ॥ . मरायि काणे विकटे गिरि गच्छ सदान्चे। शिरिम्घिठस्य सरवभिस्तेर्भिष्ट्वा पातयामसि ॥ऋ०१०।१५५।१॥' प्रदायिनि काणे विकटे । काणे विक्रान्तदर्शन इत्यौपमन्यव । क्णतेर्वा स्या- दणूभायकर्मण' । फणतिः शब्दाणूभावे भाष्यतेऽनुकणनीति । मात्राणूभावात्कणा दुर्ग- नाणूभाषाकाण । विक्टो विक्रान्तगतिरित्यौपमन्यवः । कुटतेर्वा स्माद्विपरीतस्य विटितो भवति- गिरिं गच्छ सदानोनुवे शब्दफारिक । शिरिम्यिठस्य सस्वभिः । शिरिबिटो मेघ शीर्यते विठे । पिठमन्तरित विठ पीरिटेन न्याख्यातम् । तस्य स. स्वैरदरिति त्यतिट्या घातयाम । अपि पा शिरिमिठो भारद्वाज. कालक्र्थोपेतो. अमोनियांशयानकार साय सावै कर्मभिरिति स्यात्तष्ट्वा पालयामश्चातयतिनाशने । पराशरः पराशीस्य मिष्ठस्य स्थविरस्य अशे । पराशर शतयातुर्वसिहा (१०५ १८।२१) इत्यपि निगमो भवति । इन्द्रोऽपि पराशर उच्यने पगशातयिता यातूनाम् । इन्द्रो पानूनाममयपराशरः ( प्रा. ७ । १०४ । २१ ) इत्यपि निगमो भवति । मिमिक्सी विकनिदन्ती यत्रा पा दिशुद्दति झिमिति (भू. १ १६६।६) इत्यपि निगमो भवति । करुजता सिदौ । अपि पा देव ॥ पिकपदन्तं दृष्ट्येवमय पषत् ॥ २० ॥२॥ वाम पार्म त भादुरे देवो ददायमा। धामं पूपा पाम भगा वाम देवः करूंळती!! ३०४॥३०॥२४॥ माम मननीय भयरयादगिदाणा । तरफ. परक्षती भग पुरस्तात्तस्मानादेश हरये पूरयपर सोऽदनाभदायका पूषा (गो० प्रा० १० ११२) इवि पवारणम् ।। वनो विश इन्द्र मुभवाचः ॥ १०॥ १७ ॥ २॥ पानगालो नो गनुप्यानिन मृदुपापपुर ।। aur ,

·.
नेगमकाण्डम् ॥ भ६ । पा० ६ ॥
अधीरामिव मामयं शरारभिमन्यते ॥१० १०1८६
मजामिन मामय गानोऽभिमन्यते "सशिशरिपुः ।।' इदंयुरिद कामयमाना।
अथापि तद्वदर्थे भाष्यते वसूयुरिन्द्रो वसुमानित्यत्रार्थः । अश्वयुर्गव्य रथपूर्णम्युरिन्द्र
(भ.१।५१ । १४ ) इत्यपि निगमो भवति ॥ ३१ ॥३॥
किं ते कृण्वन्ति कीकटेषु गावो नाशिरै दुर् न तपन्ति धर्मम् ।
मा नो भर प्रमगन्दस्य वेदोनेचाशाखं मघवन्धया नः ॥
किं ते कुन्ति, कोकटेषु गापः...,कोकटा नाम देशोऽनार्यनिवास: । कीकटाः
किंकृताः किं क्रियाभिरिति प्रेप्सा वा । नैव. पाशिर दुहे न तपन्ति धर्म हम्यम् ।
माहर न: प्रमगन्दस्य धनानि । मगन्दः सीदी माझ्दो मामांगमिष्यतीति च ददातिन
सदयस्यं प्रमगन्दोऽत्यन्तकुसीदिकुलीनः । प्रमदको वा योऽयमेवास्ति मोकोन पर इति
सुः । पण्डको पापण्डकः पण्डगः प्राईको वा प्रादयत्याएडो भारडावाणी इव
ब्रीरयति तस्सस्मे । नेचाशाखं, नीचाशाखो नीषःशाखः । शाखा:-शक्नोः भागि;
रणात् । तं गो मघवन् रन्धयेति रभ्यतिवंशगमने । बुन्द इपुर्भवति बुन्दो वा भिन्दो
बाभयदो वा भासमानो द्रवतीति वा ।। १२. ॥ ४ ॥
तुविचं ते सुकृतं सूमयं धनुः साधुर्युन्दो, हिरण्ययः ।
उभात पाहू रण्या सुसंस्कृतं पाप चिंदृवृर्षा ॥ ० ८ ।
७७॥ ११ ॥
सुविणं बरविक्षेपं महाविक्षेपं वा ते सुकृतं समयं सुसुखं धनुः सापयिता ते बुन्दो
हिरण्यपः । भो ते बाहू एयो रमणीयो सामाम्यो वर्दूपे भईनपातिनी गमनपा-
तिनौ शब्दपातिनी दूरपातिनो या मर्मपयनवेभिनो गमनवेभिनौ शब्दवेधिनी दूर.
पिनो या ॥ २३ ॥ ५॥
निराविध्यगिरिभ्य भा धारयस्पकमोदनम् ।
इन्द्रौ बुन्दं स्वांततम् ॥ ० ८ । ७७ ॥ ६ ॥
निरविभ्यगिरिभ्य मा पारयस्पर्फमोदनमुदकदान मेपम् । इन्द्रो मुन्दं स्वातठम् ।
पृन्दं पुरन प्याख्यातं पृन्दारथ ॥ २४ ॥ ६ ॥

·७० : - - ब 4 . ८ . ch : निरुक्त- श्रयं यो होता कि स यमस्य कमप्यूहे यत्समजन्ति देवाः । महरहर्जायते मासिमास्या देवा दैपिरे हव्यवाहम् ।। ०-१०।५२३॥ थय यो होता कर्ता स यमस्य कमप्यूहेऽन्नमभिवहति यत्समश्नुवन्ति देवा म. हरहर्जायते मासेमासेऽर्धमासे याऽथ देवा निदधिरे हव्यवाहम् । उल्बमूगोतेर्वृणोते; महत्तदुल्य स्थविरं तदासीन (१:१६० ।। ५.१ । १ ) इत्यपि निगमो भवति । वीसमपगतभासमपहृतभासमन्ताहितभासं गतभासं या ।।१३५॥ ७ ॥ हिमेनाग्नि प्रेसमधारयेयां पितुर्मतीमूजमस्मा 'अंधत्तम् । वीसे भत्रिमश्विनावनीतमुन्निन्यथुः सर्वगणं स्वस्ति । घा०, १-11११६ 15. I. ' हिमेनोदकेन पीमान्तेऽग्नेि समहरयायैथामन्नवती घारमा मधत्तमग्नये योऽयमुबीसे पृथिव्यामग्निरन्तरोपधिवनस्पतिस्वप्सु तमुनिन्यथुः सर्वगणं सर्वनामा- चंगा गयो गॅशनाद'गुणश्च । यद् पृष्ट ओषधय सधन्ति प्राणिनश्च पृथिव्यां तद्- श्विनो रूपं तेनैनो स्तोति ।। ३६ ॥८॥ इति पप्ठोऽध्यायस्य षष्ठः पादः ॥ 17 -4 "पष्ठाध्यायश्च समाप्तः । समाप्तमिदं नैगमकाण्डम् ॥ ::: समावरचायं, पूर्वपदकः ।। है ·ओ३म्, पथ निरुक्त उत्तरपट्कप्रारम्भः ।। . --- - 1 1 - my - 2 । है - अथ दैवतकाण्डम्॥ अध प्रथमाध्यापारम्भ। तंत्र प्रथमः पादः। प्रधातो, देवतम् । तद्यानि नामानि प्राधान्यस्तुतीना देवताना तदैवत- मित्याचक्षते । सैपा देवतोपपरीक्षा । यत्काम प्रापिर्यस्या देवतायामर्थपत्यमिच्छन्दस्तु- सिं प्रयुक्ते तदैवत स मन्त्रो भवति । सावि विधा च परोदारता प्रत्यक्षता माध्यात्मिक्यश्च । तन परोक्षकृती संवामिनाम विभक्तिभियुज्यन्त प्रथमपुरुपैश्चारया- सस्य ।। ॥15 इन्द्रो ढिव इन्द्र ईशे पृथिव्याः ॥ १० ॥ ६ ॥ १०॥ " इन्द्रमिद्गाधिनो बृहत् ॥ घा० १७११॥ इन्द्रेणैतेतृत्सयो वैविपाणाः । ७।१५ ॥ इन्द्राय लाम गायत ॥ ०८।१८।१॥ नेन्द्रहिते पवते धाम किं चन ॥६॥ इन्द्रस्य नु वीयौणि प्र वोचम् ॥ ० १६.३२ ॥१॥ इन्द्रे कामा अयंसतेति||-3, मय प्रत्यक्षता मध्यमपुरुषयोगारवमिति भतेन सर्वनाम्ना । त्वमिन्द्र घलादधि ॥ ० १० । १५३ ॥२॥ वि न इन्द्र मृधो जहीति ॥ ० १० । १५२ ॥ ४ ॥ भवापि प्रत्याशा स्वतारो भवन्ति परोपकतानि लोतव्यानि । है P - , + ।

·T निके मा चिदन्यदि शंसत ।१०।१।१॥ करवा अभि प्र गायत ॥ ०.१ । ३७ । १.॥ उप प्रेत कुशिकाश्चेतयध्वमिति ॥ ०३ । ५३ ॥ ११ ॥ भयाध्यामिक्य उत्तमपुरुपयोगा अहमिति घेतेन सर्वनाम्ना नविन्द्रो वैक ण्ठो (ऋ० १०१४७-४८) लषसूक्त ( ऋ०१०।११६) वागाम्भणीयम् (०१० । १२५ ) इति ॥२॥ परोसना प्रत्यतकृताश्च मन्त्रा भूयिष्ठा अल्पश प्राध्यामिका: । प्रथापि स्तुति. रेष भवति नाशीर्वाद इन्द्रस्प नु वीर्याणि म चोचम् (ऋ० १॥ ३२॥ १)इप्ति यौतरिमारसू- के । प्रथाप्याशीरेव न स्तुति सुचना अहमक्षीम्या भूयास सुवर्चा मुखेन सुत्कर्णाभ्या भूयासमिति । तदेतद् बहुलमाध्वर्यये याज्ञेषु च मन्त्रेषु । भयापि शपथाभिशापौ।। अद्या मुरीय यदि यातुधानो भसिप । अधा स वीरर्दशभिर्वि यूया (ऋ०७ । १०४॥ १५) इति । । मथापि कस्यचिद्रावस्याचिख्यासा। न मृत्युरासीद मृतं न-तर्हि ॥ १० १० । १२६ । २ ॥ तम भासीत्तमसा गूढमम ॥१०.१०।१२६ । ३ ॥ भयापि परिदेवना करमाथिभावात् । । । । मुदेवो अय प्रपतेदनावृत् ॥ ऋ० १० । ६५ । १४ ॥ नविजानामि यदि वेदमस्मि (ऋ० ११ १६४ १३७)इति॥ मथापि निन्दाप्रशंसे। केवलाधो भवति केवलादी। मा० १० १११७॥६॥ भोजस्येदं पुष्करिणीव वेश्म (ऋ० १०॥ १०७।१०) इति॥ एवमक्षसूक्ते (१० । ३४)पूत निन्दा प कपिप्रशंसा च । एवमुच्चावचैरभिप्राय पीणां मन्नदृष्टयो भवन्ति ॥ ३ ॥ संचनादिष्टदेवता मन्त्रास्तेपु देवतोपपरीक्षा । यदैवत स यज्ञो वा यजाई वात- देवता भास्ति । मयाग्या यशात्मजापत्या इति याज्ञिका नाराशसा इति नेगा। अपि र --

·।
दैवतकाण्डम् ॥ ० ६ । पा० २॥
वा सा कामदेवता स्यात्सायोदेवता वास्ति याचारो - बहुलं लोके देवदेवत्यमतिथिदेव.
त्यं पितृदेवत्यम् । याज्ञदेवनो मन्त्र इति । अपि देवता देवतावत् स्तूयन्ते यथावर-
भृतिन्योषधिपर्यन्तान्यथाप्यष्टो द्वन्द्वानि । स न मन्येतागन्तनिमार्थान् देवताना
प्रत्यक्षदृश्यमेतद्भाति । माहाभाग्याद् देवताया एक श्रामा बहुधा , स्तूयतः एष स्या-
रमनोऽन्ये देवा. प्रत्यड्गानि भवन्ति । अपि च सत्यानां प्रकृतिभूमभिपयः रतुव.
न्तीत्य'हुः प्रकृतिसर्वनाम्न्याश्चेतरेतरजन्मानो भवन्तीतरेतरप्रकृतयः फर्मजन्मान प्रा.
रमजन्मान प्रात्मैवैपा.ग्यो भवत्यात्माश्व आत्मायुधमात्मेपन मात्मा सर्व देवस्य ॥ ४ ॥
इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
अथ द्वितीयः पादः ॥
, तिर एर देवता इति नेरुक्ता अग्नि पृथिवीस्थानो वायुपेंन्द्रो वान्तरिक्षस्थानः सूर्यो
गुस्थानः । तासां माहाभाग्यादेकैकरया अपि बहूनि नामधेयानि भवन्त्यपि या फर्म-
पृथक्वायां होताध्वर्युत्रशोद्गातेस्यध्येयस्य सतोऽपि वापृथगेय स्यु पृथग्धि स्तुतयों
भवन्ति तथाभिधानानि । यथो एतत्कर्मपृथक्त्वादिति बहवोऽपि विभज्य फांगिा
कुर्यु । तत्र संस्थानकत्वम् । सम्भोगेकर चोपेक्षितव्यम् । यथा, पृथिव्यां मनुष्याः
पशवो देवा इति रथानक्तम् । सम्भोगेपत्वं च दृश्यने यथा पृथिव्याः पजायेग प
वाय्यादित्याभ्याञ्च सम्भोगोग्निना चेतरस्य लोक्स्य तत्रैतन्नरराष्ट्रमिन ॥ ५॥ १ ॥
श्रथाकारचिन्तनं देवनानाम । पुरुपविधा स्युरित्येक चेतनावद्धि स्तुतयो
भवन्ति तथाभिधानानि । अथापि पोरुपविधिकैरङ्गै. सस्तूयन्ते ।
प्वा स इन्द्र स्थविरस्य वाहू ।। ०६ । ४७ । ८ ॥
यसंगृभ्णा मघकाशिरिते ॥ ० ३ । ३० । ५ ॥
अथापि पौरपनिधिद्रव्यसंयोग. ।।
शा द्वाभ्यां हरिभ्यामिन्द्र याहि ॥ मा० २ । १८ । १ ॥
कल्यागतीर्जाया सुरंग गृहे ते ॥ ० ३ । ५३ । ६ ॥
अयापि पौरुषविधिक: फर्मतिः ॥
अद्धीन्द्र पिच प्रस्थितप । मा० १० । ११६ । ७ ॥
साश्रुरकर्ण श्रुधी हवंम् ॥ ० १ । १० । ६ ॥ ६ ॥ २ ॥

·७४ निरक्त- अपुरुषविधाः स्युरित्यपरमपि तु यद् दृश्योऽपुरुषविधं तद्यथाग्निर्वायुगदित्यः पृथिवी चन्द्रमा इति । यथो एतश्चेतनावद्धद्धि स्तुतयो भवन्तीत्यचेतनान्यप्येवं स्तूय- न्ते यांतप्रभृतीन्योपधिपर्यन्तानि । यथो एतत्पोरुपविधिकरः संस्तूयन्त इत्यचेतने- प्वप्येतद्भवति । अभि क्रन्दन्ति हरितेभिरासभिः ( ऋ० १० ! ६४ । २) इति प्रावस्तुतिः । यथो एतत्पौरुषविधिकैद्रव्यसंयोगैरित्येतदपि तादृशमेव । सुखं रथं युयुजे सिन्धुरधिनम् ( ऋ० १० १७५। ६) इति नदीस्तुतिः । यथो एतत्पौरुषविधिक कर्मभिरित्येतदपि तादृशमेव । होतुश्वित्पूर्व हविरद्यमशित (ऋ० १० १६४ । २) इति प्रावस्तुतिरेव । अपि वोभयविधाः स्युरपि वा पुरुषविधानामेव सतां कर्मात्मान एते स्युर्यथा यज्ञो यजमानस्यैप चास्यानसमयः ॥ ७ ॥ ३ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य, द्वितीयः पादः ॥ अथ तृतीयः पादः ॥ तिस एव देवता इत्युक्तं पुरस्तात्तासां भक्तिसाहचर्य व्याख्यास्यामः । श्रथता- न्यग्निभक्तीन्यय लोकः प्रात, सरन वसन्तो गायत्री त्रिवृत्स्तोमो यन्तरं साम ये च देवगणा: समाम्नाता: प्रथम स्थानेऽग्नायी पृथिवीलेनि स्त्रियः । अथास्य फर्म वहनं च हविपामावादनं च देवतानां यच्च किंचिद् दार्षिविपयिकमग्निकर्मतत् । यथात्य संस्तविका देवा इन्द्रः सोमो वरुणः पर्जन्य मृतव आग्नावैष्णवं हविर्न त्वृसंस्तविकी दशतयोपु विद्यते । श्रथाप्याग्नापोणं हविन तु संस्तवः । तत्रैवां विभक्तिस्तुतिमचमुदाहरन्ति ॥८॥ १ ॥ पूपा स्वेतश्च्यावयतु प्र विद्वान टपशु वनस्य गोपाः । सवैनेभ्यः परि ददपितृभ्योऽग्निर्देवेभ्यः सुवित्रियेभ्यः॥ ना० १० । १७ । ३ ॥ पूषा स्वेनः प्रच्यावयतु विद्वानगष्टपशु नस्य गोपा इत्येष हि सर्वेषां भूतानां गोपायिवादित्यः । स त्वैतेभ्यः परि ददत्पितृभ्य इनि सांशयिकस्तृतीय. पादः पूपा पुरस्त तस्यान्यादेश इत्येकमग्निरुपरिष्ट्रात्तस्य प्रकीर्तनेत्यपरम् । अग्निदेवेभ्यः सुषि- दत्रियेभ्यः । सुविदनं धनं भवनि विन्दतेवकोपसर्गाद ददाता स्याद न्युपसर्गात् ॥ ६॥२॥ अथैमानीन्द्रभक्तीन्यन्तरिशलोको माध्यन्दिनं सवनं प्रीष्मस्त्रिष्टुप्पञ्चदशस्तोमो वृहत्माम ये च देवगगाः समाम्नाता मध्यमे स्थाने याश्च स्त्रियः (निपं०५१४-५) प्रथाश्य फर्मग्मानुप्रदान फुत्रवधो या च का च धननिरिन्द्रवर्गव सत । अथास्य संस्तविफा देवा अग्निः सोमो धरुगाः पूषा पृहस्पनिर्मागास्पतिः पर्वन. पुत्मो विष्णुवायुः प्रथापि मित्रो घरुणेन संस्तूयते पृष्णा रुद्रेण प सोमोऽग्निना प पूषा वातेन च पर्गन्यः ॥ १०॥ ४ ॥ ..

·। देवतकापहम् ॥ ०१ । पा० ३ ॥ अर्थतान्यादित्यभक्तीन्यसौ लोफरततीयसवनं वर्षा जगती सप्तदशस्तोमो वैरूपं साम ये च देवगणाः समाम्नाता उत्तमे स्थाने याश्च स्त्रियः ( निध०५।६)। अथास्य फर्म रसादानं रश्मिभिश्च रसाधारण यच किं चित्प्रवलिहतमादित्यस मैव तचन्द्रमसा वायुना संवत्सरेणेति संस्तव. ।। एते देवस्थानव्यूहेप्यतुछन्दस्तोमपृष्ठस्थ भक्तिशेपमनुकल्पयीत । शरदनुष्टुवैकविंश- स्तोमो वैराज सामेति पृथिव्यायतनानि । हेमन्त पङ्क्ति निगावस्तोमः शाकरं सामेत्य. न्तरितायतनानि । शिशिरोऽतिद्वन्दात्रयस्त्रिंशस्तोमो रैवतं सामेति धुभक्तीनि।॥ ११॥ ४ ॥ मन्त्रा मननाच्छन्दासि छादनात्स्नोमः स्तवनाद्यजुर्यजतः साम सम्मितमृचा श्य- तेर्चा सम मेन इति नैदानाः । गायसी गायः स्तुतिकर्मणनिगमना वा विपरीता गायतो मुखादुदपतदिति च ब्राह्मणाम् ॥ { -उष्णिगुस्स्नाता भवति स्निह्यो स्यात्कान्तिकर्मण उप्णीपिणी वेत्योपमिकमुप्पी- पं स्नायते । पकुमकुभिनी भवति क्कुप्च कुन्जय कुजतेर्योन्जतेर्वा । अनुष्यनुष्ठो- भनाद् गायत्रीमेव त्रिपदा सती चतुर्थेन पादेनानुष्टोभनीति च ब्राह्मणम् ।। हती परिबईगात् । पङ्क्ति' पञ्चपदा । त्रिष्टुप्स्तोभत्युत्तरपदा का तु त्रिता स्यात्तीर्णतम छन्दनितिमस्तस्य स्तोमतीतियार पनिरस्तीमतीलामगिरमिति विज्ञायते ॥ १२ ॥ ५ ॥ जगती गततम छन्दो जलचरगतिर्वा जल्गल्यमानोऽसृजदिति प प्राह्मणम् । "विरोविराजनाद्वा विराधनाद्वा विप्रापणाहा विराननात्सम्पूर्णाक्षरा विराधनादूनाशा विप्रापणादधिकाक्षरा । पिपीलिकमध्येत्योपमिक पिपीलिका पेलतगतिमाः ।। इतीमा देवठा अनुबान्ताः । सूक्तभाजो हविर्माज अग्भाजश्च भूयिष्ठाः काश्चि- निपातमाजः । अथोताभिधानः संयुज्य हविश्वोदयतीन्द्राय वृषध्ने (मृ०६।६८। १० ) इन्द्राय स्त्रतुर, इन्द्रायाँ होमुच (मै० सं० ३ । १५ । ११ ) इति । तान्य. प्येके समामनन्ति भूयॉसि तु समम्निानायत्तु सवितानभून स्यात्प्राधान्यम्तुति तत्समामने । प्रथोत कर्मभिप्रापिदेवता स्तौति महा पुरन्दर इति । तान्यप्यके समामनन्ति भूगॉसि तु समाम्नानाद् व्यन्जनमानं तु तत्तस्याभिधानस्य भवति यथा प्रालगाय मुफ्तिायोदनं देहि मातायानुलेपनं पिपासने पानीयमिति ॥ १३ ॥ ६ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः॥

·निरके- - .. . शथ चतुर्थः : पादः॥ अथातोऽनुमिन्यामः । अग्निः पृथिवीस्थानस्तं प्रथमं व्यायास्यामः । अग्नि परमादप्रणभिरत्यय यज्ञेषु गीयते-झं नयति सनगमान. | लेपनो भवतीति स्थौ लाष्ठीविन क्नोपयति न स्नेहति । त्रिभ्य भाग्न्यातेभ्यो जायत इति शाक्पूगिरिता दक्ताद् दग्धाहा नीतात् । स सल्यैतेरकारमादसे गकारमनक्ता दहता नीः परः तस्येपा भवनि ॥ १४ ॥ १ ॥ अग्निमीळे पुरोहितं राज्ञस्य॑ देवमुस्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ॥ १०१।१।१॥ अग्निमीलेऽग्नि याचामी लिग्ध्येपणाकर्मा पूजाफर्मा वा पुरोहितो ध्याख्यातो यज्ञश्च । देवो दानाद्वा दीपनाद्वा द्योतनाद्वा शुस्थानो भवतीति वा यो देवः सा देवता। होतारं ह्वातारम् । जुहोते होते त्यो नामः । रत्नधातमं रमणीयानां धनानां दातृतमम्, तस्यपापरा भवति ।। १५ ।। २ ।। अग्निः पूर्वमिळपिभिरीडयो नूतनन । सवाँ एह वक्षति ॥ १।१।२॥ अग्गिर्य. पूर्व पिभिरीलितव्यो घन्दिनव्योऽरमाभिश्च नवतरैः स देवानिहावा- विति । स न मन्येतायमेवाग्निरित्यप्येते उत्तरे ज्योतिषी अग्नी बच्येने । ततो नु मध्यमः ॥ १६ ॥ ३ ॥ अभि प्रवन्तु शमनव योपाः कल्यागः स्मर्यमानासो अग्निम् । घृतम्य धाराः समिधा नसन्त ता जुषाणो हुर्यति जातवेदाः ॥ ० ४ । ५८ ॥ ८ ॥ अमिनमन्त समनस इथं योपा: । समनं समननाद्वा सम्माननाद्वा | कल्याएय: यमानासो अग्निमित्योपमिकम् । घृतस्य धारा उद धाराः समिधो नसन्त नस. गोकर्मा वा नमतिका वा । ता जुपायो यति जातवेदाः । इतिः प्रेप्साकर्मा । समुद्रावर्गिमधुमा उदारद ( ० ४।५८.१ ) इत्यादित्यमुक्तं गत्यन्त समझाइयेषोऽश्य देति ( को० प्रा० २५ । १ ) इनि च प्रामणमथापि प्रावणं भवन्यग्निः सर्वा देवता ( ऐ० प्रा० २ । ३ ) इति । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ १७ ॥ ४ ॥ अन्नै मिन्नं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो । हिमोति

·७७
देवतकाण्डम् ॥ ० १ । पा० ५ ॥
गरुत्मान् । एक सद्विप्रा बहुधा वदन्यग्नि यमं मातरि.
निगाहः ॥ ० १ । १६४ । ४६ ॥
इममेगारिन महान्तमात्मानमेकमात्माग पहुथा मेधाविनो बदन्तीन्द्रं मित्रं वरुणाम.
गिन दिव्य च गरुत्म-तम् । दिव्यो दिविनो गरुत्मागरगावान्गुत्मा महात्मेति वा ।
पस्तु सूक्त भगते यस्मै हविनिरुप्यतेऽयमेव सोऽग्निनिपातमन उत्तरे ज्योतिषी एलेन
नामधेयेन भजेते ॥ १८॥५॥
इति प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।।
भथ पञ्चमः पादः ॥
जातपैदा फस्माजातात पेद जतानि वैन विदुांतजाते वियत इति मा जा.
तवित्तो वा जातधनो मातवियो वा जातप्रज्ञानो यत्तजातः पशूनविन्दतति तजात.
पेदसो जातवेदस्तसमिति प्राण तस्मात्सान पशवोऽग्निमभिसर्पन्तीति च । तस्यै.
पा भवति ॥ १६ ॥ १ ॥
प्र नूनं जातवेदसमश्य हिनोत वाजिनम् ।
इदं नौ बाहिरासदै ।। ० १० । १८८१ १ ॥
प्रहिणुन जातवदस कर्ममि समश्नुवानमपि वोपमार्थे स्यादमिर जातवेदस-
मिनि । इह नो यहिंगसी-त्तिनि । तदेयमेन जातवेदस गायम तृच दशनयीपु
विगते । यत्तु किं चिदाग्नेय तजातवेदसाना स्थाने युज्यत । स न म.येतायमेवाग्नि-
रिस्मप्येने उतर ज्योतिषी गानोदसी सच्येने । ततो गु मध्यम । अभिप्रयन्त
समोर योपा इनि तत्पुरस्ताद् (७॥ १७) व्यार यातम । अथासावादित्य उदुत्पं जात.
घेदसम् ( ० १।५० । १) इति तदुपरिष्टाद् ( १२ । १५ ) व्याख्यास्याम ।
यस्तु सूफ भजने यस्मै विनिमगतेऽयमेव सोऽग्निविदा निपानमने ससरे ज्यो.
विषी एनेन नामधेयेर भनेने ॥ २० ॥ २ ॥
इति प्रथमाध्यायस्य पञ्चमः पादः ॥
भध पष्ठः पादः ।।
भातर सामादिश्व रामपनि विश्व 7 नरा नपन्मीति पापि या विचार
पप स्मारवायत पनि भूतानि तप मेधाता । स्यैषा भयति ॥ २१ ॥ १॥

·। वैश्वानरस्प सुमनो स्याम राजा हि कं भुवनानाम- भिश्रीः । इतो जातो विश्वमिदं वि चष्टे वैश्वानरो यतते सूर्येण ॥ ० १।६८ | १ ॥ इतो जात सर्वमिदमभिविपश्यति वैश्वानरः संयतते सूर्यगण राजा यः सयां भूतानामभिश्रयणीयस्तरय वयं वैश्वानरस्य करणारयां मतो स्यामति । तत्को वैश्वा- नरो मध्यम इत्याचार्या वर्ष कर्मणा होनं स्तौति ॥ २२ ॥ २ ॥ प्र नू महित्वं वृषभस्य दोचं यं पूरवो वृत्रहणं सचन्ते । वैश्वानरों दस्युमग्निजघन्वाँ अधूंनोत्काठा अत्र शम्बर भेत् ॥ ०१ । ५६ । ६ ॥ प्रवीमि तन्महित्वं माहाभाग्य वृपभस्य वर्षितुपां यं पूग्य पूरयितव्या मनु- प्या वृत्रहणं मेघदनं स यन्तै सात वर्ष कामाः । दस्युर्दस्यते. पयार्थादुपदस्य त्यरिम- नसा उपदासयति फर्माणि । तमग्निश्वानरो नन्नवाधूनोदप काटा भभिनच्छम्पर मेघम् । अथासावादित्य इति पूर्वे याज्ञिका ॥ एपा लोकाना रोहेण सबनाना रोह प्राम्नातो रोहात प्रत्यवरोहनिफीपिवस्ता- मनुरुनि होताग्निमारुने शस्ने वैश्वानरीयेण सूक्तेन प्रतिपद्यते सोपि न स्तोत्रियमा- द्वियेताग्नेयो हि भवति तत श्रागच्छति मध्यस्थाना देवता रुद्र च मरुतश्च ततो- ऽग्निमिहस्थानमत्रैव स्तोत्रिय शंसति ।। अथापि वैश्वानरीयो द्वादशशपालो भवत्येतस्य हि द्वादशविध कर्म । अथापि प्रामाणं भवत्यसो वा मादित्योऽग्निश्वानर इति । अथापि निवित्सौर्यवैश्वानरी भाति । मा यो घां मास्वापृथिवी ( शाल ओ. ८।१२।१)इति। एप हि द्यावापृथिव्यावाभासयति । प्रथापि छान्दोमिक सूक्त सौर्यवैश्वानर भवति । दिवि पृष्टो अरोचत (२०३३ । ६२) इति । एप हि दिवि पृष्ठो अरोचतेति । अथापि हविष्पा- न्तीय सूक्तं ( ऋ० १० ।५८) सौर्यवैश्वानर भवति ॥ अयमेवाग्निर्वेश्वानर इति शाकपूणिविश्वानरावित्यप्येते उत्तरे ज्योतिषी वैश्वा- नरोऽयं यत्ताम्या जायते । फथं त्वयमेताभ्या जायत. इति । यत्र वैद्युतः शरणमभि- हन्ति यावदनुपात्तो भवति मध्यमधव , तावद्भवत्युदकेन्धन शरीरोपशमन उपादीय- मान एवाय सम्पद्यत उदकोपशमन शीरदीप्ति ।। अथादित्यात् । उदीघि प्रथमसमावृत्त माहित्ये कस वा मणि वा परिमृज्य प्रतिस्वरे ·० ७६ . देवतकाण्डम् ।। अं० ६ । पा० ॥ यत्र शुष्कगोमयमसंस्पर्शयधारयति तत्प्रदीप्यते सोऽयमेव सम्पद्यते । प्रथाप्याह वै. श्वानरो यतते सूर्गेण ( ० १।८।१ ) इति । न च पुनरात्मनात्मानं संयततेऽन्येनैवान्य संयतत इत इममादधात्यमुनोऽमुष्य रश्मय. प्रादुर्भवन्तीतोऽस्यार्चिष. स्तयोभासोः संसझं दृष्ट्वैवमवक्ष्यत् ।। अथ यान्येतान्योत्तमिकानि सूक्तानि भागानि वा सावित्राणि वा सौर्याणि वा पौणानि वा वैष्णवानि वा वैश्वदेव्यानि वा तेषु वैश्वानरीया. प्रयादा अभविष्यन्ना- दित्य कर्मणा चनमस्तोष्यनित्युदेपीत्यस्तमेपीति विपर्येपीति । अग्नेयेष्वेव हि सूक्तेषु वैश्वानरीया प्रजादा भवन्त्यग्निकर्मणा चैनं स्तोतीति वहसीति पचसीति दहसीति ।। यथो एतद्वर्पकर्मणा ह्येनं स्तोतीत्यस्मितन्नप्यतदुपपद्यते ॥ समानमेतदुढ कमुच्चैत्यव चाइभिः । भूमि पूजन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्त्यग्नयः । मा० १ । १६४ । ५१ ।। इति सा निगदव्याख्याता ॥ २३ ॥ ३ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य पष्ठः पादः ॥ अध सप्तमः पाद: ।। कृष्णं निगान हरयः सुपर्णा अपो वसांना दिवमुत्पतन्ति । तभा वृत्रन्सदनादृतस्यादिघृतेन पृथिवी व्युद्यते ॥ ३० १। १६४ । ४७॥ कृष्णं निरयणं गतिरादित्यस्य हग्य सुपणां हागा प्रादित्यरश्मयस्ते यदामु- तोऽवञ्चि, पर्यावर्तन्ते सहाथानादुदायादित्यादथ पृतनोदकेन पृथवी व्युद्यते । घृतमित्युदयनाम जियतें सिञ्चतिकर्मणः । अथापि ब्राह्मणं भवत्यग्निर्वा इतो दृष्टिं ममीरयति धामच्छदिव खलु चै भूत्वा वर्षति मरुतः सृष्टी वृष्टिं नयन्ति । यदा खलु वा असावादित्यो न्याश्मिभिः पर्यावर्ततेऽप वर्पतीति । यथो एतद्रोहा सत्यवरोहश्चिकीर्पित इत्याम्नायधनादेतवति ।। यथो एतद्वैश्वानरीयो द्वादशपालो भवतीत्यनिर्वचनं कपामानि भवत्यस्ति हि सौर्य एककपाल पञ्चकपाल । यथो एतद् ग्राहाणं भवनीति पहुभक्तिवादीनि हि नादापानि भवन्ति पधिवी वैश्वानर. सवत्सरो वैश्वानरो मानगो वानर इनि । ययो एतग्निवित्सोधवश्वानरी भवतीत्यस्यैव सा भवनि । यो विड्म्यो मानुषीभ्यो दीदेदि. स्येप हि विड्म्यो मानुषीभ्यो दीप्यते । यथो एच्छान्दोमिक सूक्त सौर्यवैधान भवतीत्यायैर सद्भगति । जमदग्निभिगहुत इनि । जमदग्नयः मममिताग्नयो पा 7 -

·.
-
।
1
निरुत-
प्रचलिताग्गयो वा तैरभिहुतो भवति । यथो एत विष्णान्तीय सूतं (ऋ. ३० ।५८)
सौर्यवैश्वानरं भग्नीत्यस्येव तद्भवति ॥ २४ ॥ १ ॥
हविप्पान्तमुजरं स्वर्विदि दिविस्पृश्पातं जुष्टंमग्नौ । तस्य भर्मण
भुवनाय देवा धर्मणे कं स्वधर्यापप्रयन्त ॥ ४० १०।८८।१॥
हविर्यत्पानीयमजरं मूर्यविदि दिविपश्यनिष्टुनं जुष्टमग्नी तस्य भग्गाय प भावनाय
घ धारणाय चतेभ्यः सर्वेभ्य: पर्मभ्यो देवा इगमग्निमनापश्यन्त प्रथाप्याह ॥ २५॥२॥
अपामुपस्यै महिपा एभ्णत विशो राजानमुपं । तस्थु.
ग्मियम् । आ दूतो का निमभरद्विवस्वतो श्वानरं 'मा.
तरिश्वा परावतः ॥ ०६।८।४॥
अपामुपस्थ उपस्थाने महत्त्वन्तरि दालोक प्रासीना महान्त इति वाहन माध्यमि.
का देवगणा विश इस राजानमुपताधुग्मिय मृग्मन्तमिति वाचनीयमिति वा पूजनीय-
मितिवाहग्य दूनो देवानां विवस्वत श्रादित्याद्विरस्वान्विवासनांन् । प्रेरितयतः परा-
गताद्वास्याग्नेश्वानरस्य मातरिश्चानमाहारमा । मातरिश्वा वायुर्मातर्थन्तरिक्ष
श्वसिति मातयं वनितीति वा । अथैनमेवा-यां सर्वाणि स्थानान्यभ्यापादं स्तोति
मूर्धा भुवो भवति नक्तमग्निस्तत्तः सो जायते प्रातयन् ।
मायामू तु यज्ञियांना तामपो यर्शिश्चरति प्रजानन् । १०
१०।८८।६॥
मूर्धा मूर्तमस्मिन्धीयते मूर्धा यः सर्वेषां भूतानां भवनि नक्तमग्निस्तन. सूर्यो
जायते प्रातरुयन्त्स एव । प्रना होता मायन्ते यज्ञियानां देवानां यज्ञसम्पादिनामपो
यत्कर्म चरति प्रजानन्त्सर्वाणि स्थानान्यनुसम्यरति त्वरमाणः । तस्योत्तरा भूयसे
निर्वचनाय ॥ २७ ॥ ४ ॥
स्तोमेन हि विवि देवासो अग्निमीजनश्चक्तिभी
रोदसिप्राम् । तद् अकृण्वन्त्रेधा भुवे कं स मोपंधीः पच.
ति विश्वरूपाः ॥ १० १०। ८८ | १०॥
स्तोमेन यं हि दिवि देवासो अग्निमजनयञ्छक्तिभिः कर्ममिवाधियोरापूरगां
समकुर्वनेवाभावाय पृथिव्यामन्तरिक्ष दिवीति शाकणिः । यदस्य दिवि तृतीयं तद-
सावादित्य इनि हिं ब्राहाणं तदग्नीकृत्य स्तीति । अथेनमेतयादित्यीकृत्य स्तोति
॥ २८ ॥५॥

·दैवतकाण्डम् ॥ ० १ । पा० ७॥ यदेदैनमर्दधुर्यज्ञियालो दिवि देवाः सूर्यमादितेयम् । यदा चरिष्णूमिथुनाव तामादित्प्रापश्यन्भुवनानि विश्वा ।। १० १० । ८८।११॥ यदैनमदर्यज्ञिया सर्वे दिवि देवा सूर्यमान्तेियमदिते पुत्र यदा चरिष्णू मिथुनो प्रादुरभूता सनदा सहचारिणावुपानादित्यश्च । मिथुनौ फरमान्निनोति श्रयतिकर्मा थु इति नामकरणास्थकारो था नयति परो वनिर्वा समाश्रितावन्योन्य नयतो वनुतो या । मनुष्यमिथुनावप्यतरमादेव मेथन्तावन्योन्य वनुत इति वा अथैनमेतयाग्नीकृत्य स्तोति ॥ २६ ॥ ६ ॥ यत्रा वदैते भयर परश्च यजन्योः कतरो नौ नि वैद। था शैकुरित्संधमार्ट सखायो नच्छन्त यज्ञं क इदं वि वोचत् ॥ ऋ० १० । ८८। १७ ॥ यन्त्र विदेते देव्यो होताराय चाग्निरसौ च मध्यम फतरो नौ यज्ञे भूयो देत्यसशक्नुवन्ति तत्समदन समाख्याना ऋत्विजस्तेषा यज्ञ समश्नुवानाना को न इद विवक्ष्यतीति । तस्योत्तग भूयसे निर्वाय ॥ ३० ॥८॥ यावन्मात्रमुषसो न प्रतीक सुपण्यो वसते मातरिश्वः । तावद्दधात्युपं यज्ञमायन्नाह्मणो होनुरयरो निषीदन् ॥ ० १० । ८।१६ ॥ यावन्मात्रमुपस प्रत्यक्त भवति प्रनिदर्शामिति वा । प्रत्युपमानस्य सम्प्रत्यर्थे प्रयोग इहेव निधहीति यथा । सुपर्य सुपन हा एमा रामयो बसते मातरिश्वज्यो तिवर्णस्य तापदुपदधाति यज्ञमागच्च माहाणो होतास्याग्ने तुरवरो निषीदा। होट जपस्त्यागिरिनारीयो भवति । देव सनियर वा पतेऽग्नि होप्राय सह पिना पैश्वानरेण (श्रा० श्री. १ । ३ । २३ ) इनि | मनानि सवितारमा सर्वस्य प्रसविशार गध्यम योत्तम वा पितरम् । यस्तु सूत भगत यस्मै इविनिरप्यतेऽय मेर सोऽनिधारो निपासमन उसर ज्योतिषी एलेमधयेन समेत ॥ २१ ॥६॥ इति प्रथमाऽध्यायस्य सप्तमः पादः ॥ समाप्तश्वायमध्यायः ।। निरुक्त सप्तमोऽध्यामश्च समाप्तः ।। Tr..

·ओ३म् अथ द्वितीयाऽध्यापारम्प्तः ॥ . 1 तत्र प्रथमः पादः । द्रविणोदाः परमानं द्रविणमुच्यते यदेनदाभिद्रवन्ति यजं वा द्रवियां यदेनेना- भिद्रयन्ति सस्य दाता द्रविणोदाः तस्यैषा भवति ॥ १ ॥ द्रविणोदा द्रविणसो ग्रावहस्सासो अध्वरे । यज्ञेपु देवीळते ।। ऋ० १ । १५ । ७ ॥ द्रविणोदा यस्त्वं द्रविणस इति द्रविणासादिन इति वा द्रविणसानिन इति या द्रविणसरतस्मात्पित्विनि वा । यज्ञेपु देवमीजते । यापन्ति स्तुवन्ति वर्धयन्ति पूज- यातीति वा ।। वत्को द्रविणोदाः । इन्द्र इति मोष्टुकिः स मणधनयोर्दातृतमस्तस्य च सर्वा यतक- तिरोगसो जातमुत मन्य एनम् (ऋ० १० । ७३ । १०) इति घाइ । प्रथाप्य- नि द्राविणोदसमाहेप पुनरंतस्माज्जायते । यो अश्मनोरन्तरग्नि नजान (ऋ० २ । १२ । ३ ) इत्यपि निगमो भवति । अथाप्यतुयाजेषु द्राविणोदसा. प्रवादा भवन्ति तेषां पुन: पात्रस्यन्द्रपानमित्ति भवति । प्रथाप्येनं सोमपानेन स्तोति । अथाप्याह द्रविणोदा: पिरत द्राविणोदस: (० २ । ३७ । ४) इति । अयमेवाग्निर्द्रविणोदा इति शाकणिराग्नेयेष्वेव हि सूरोपु द्राविणोदसा: प्रवादा भवन्ति । देना अग्नि धारयन्द्रविणोदाम (ऋ० १ । ६६ । १ ) इत्यपि निगमो भवति । यथो एनत्स बनधनयो तृतम इति सर्वासु देवतास्वैश्वर्य विद्यते । यथो एतदो- जसो जातात मन्य एनमिति चाहेत्ययमप्यग्निरोजसा घलेन मथ्यमानो जायते तस्मा- देनमाह सहसस्पुत्रं, सहसः सूनुं, सहसो यहुम् । यथो एतदग्नि द्राविणोदसमाहे- स्य॒त्विज्ञोऽत्र द्रविणोदस उच्यन्ते हदिषो दाताररते चैनं जनयन्ति । ऋषीणां पुत्रो माधिराज एप इत्यपि निगमो भवति । यथो एतचेपां पुन: पानस्येन्द्रपानमिति भवतीति भक्तिमानं तवति यथा वायज्यानीति सर्वेपा सोमपान्नायाम् । यथो एतत्सोमपानननं रतोतीत्यस्मिन्नप्येतदुपपद्यने । सोमं पित्र मन्दसानो गणाश्रिीभः (१० ५। ६०1८) इत्यपि निगमो भवति । यथो एतद् द्रविणोदा: पियतु द्राविणोदस इत्यस्यैव तद्भवति ॥२॥ .

·देवतकाण्डम् ॥ ० २ । पा• २॥ मेयन्तु ते वहयो येभिरीयतेऽरिषरगन्वीळयस्वा वन- स्पते । आयूया धृपणो अभिगूर्या त्वं नेष्ट्रात्सोम द्रविणोढः पिवं ऋतुभिः ॥ १० २ । ३७ ॥ ३ ॥ मैद्यन्तु ते वयो वोढारो यैर्यास्यरिष्यादृढीभवायूय धृष्णो अभिगूर्य त्वं नेष्ट्री- याद्विष्पयात् । धिएयो धिपत्यो विषयाभवः । विपणा वाग्धिपेधात्यर्थे धीसा दिनी वा धीसानिनीति वा वनस्पत इत्येनमाइप हि वनानां पाता या पालयिता वा । वन वनोतेः । पिस्तुभिः काले ॥ ३ ॥ इति द्वितीयाऽध्यापस्य प्रथमः पादः ।। अथ द्वितीयः पादः॥ अथात भाप्रियः ।। प्राप्रियः कस्मादामोतेः प्रीगणातेर्वा । मामीभिरामीणाति (ऐ० प्रा० २।४ ) इति नादाणम् । तासामिध्मः प्रथमागामी भवतीध्मः समिन्धनात् | तस्यैषा भाति ॥ ४ ॥ १ ॥ समिद्धो अद्य मर्नुपो दुरोणे देवो देवान्यजसि जातवेदः ।. भा च वह मित्रमहश्चिक्रित्वा त्वं दूतः कपिरसि प्रचेताः ॥ ० १० । ११०।१॥ समिद्धोऽद्य मनुष्यस्य मनुष्यस्य गृहे देवो देवान्यनसि जातवेद पाच वह मिनमहश्चिकित्वा श्वेतनावास्त्वं दूतः कविरसि प्रचेताः प्रवृद्धचेताः । यज्ञेध्म इति फास्थक्योऽग्निरिति शाकपूणिः ।। तनूनपादाज्यं भवति नपादित्यननन्तराया. प्रजाया नामधेय नितितमा भनति गौरन तनूरुच्यते ततो अस्या भोगास्तस्याः पयो जायते पयस श्राय जायते । अग्निरिति शाकपूणिरायोऽत्र तन्व उच्यन्ते तता अन्तरिक्ष ताभ्य औपधिनस्पनयो जायन्त श्रोषधिवनस्पतिभ्य एप जायते । तस्यैषा भवति ॥ ५॥ २ ॥ तनपात् पथ तस्य यानान्मा समुञ्जन्त्स्वदयां, सुजित । मन्मानि धीभिरुत यज्ञमुन्धन्दैवत्रा दक- णह्यध्वरं नः ॥ ०१०। ११०।२॥ 1 ·४ निरुक्त- । तनूनपात्पथ ऋतस्य. यानान्यज्ञस्य यानान्मधुना समजत्नदय फल्याणा- जिह्व मननानि च नो धीभिर्यतं च समर्धय देवान्नो यज्ञं गमय ।। नराशंसो यज्ञ इति कात्यायो नरा अस्मिन्नासीना: शसन्ति । अग्निरिति शा- फपूणिनः प्रशस्यो भवति । तस्यैपा भवति ॥ ६ ॥ ३ ॥ नराशंसस्प महिमानमेषामुए शोधाम यजतस्य॑ यज्ञैः । ये सुक्रतवः शुचयो धियन्धा स्वदन्ति देवा उभयांनि हव्या ॥ ०७।२।२।। गगशसस्य महिमानमेपामुपस्तुमो यज्ञिवस्य यह नुर्माणः शुचयो धियं धार- यितारः सदयन्तु देवा उमयानि हवींषि सोमं चेतगरि चेति वा तान्त्राणि चारापि. फोनि चेति वा ॥ ईला ईट्टे स्तुतिकर्मण इ-धतेनी । तस्यैपा भवति ॥ ७ ॥ ४ ॥ भाजुह्वान ईडयो वन्द्यश्चा याहाग्ने वमुभिः सजोषाः । सं देवानामसि यब होता स एनान्य क्षीपितो यजीयान् ॥ भा० १० । ११०।३॥ बाहूयमान ईलितव्यो पन्टितन्यश्चायायग्ने वसुभिः सहजोपास्त्वं देवानामसि यह होता । यह इनि गहनो नामधेय यातच हतश्च भवति । स एनान्यक्षीपितो पजीयान् । इपिन. प्रेषिन इनि बाधीष्ट इति वा यजीयान्यवृतर. ।। बहिः परिपगात् । तस्येपा भवति ॥८॥ ५ ॥ प्राचीन वर्हिः प्रदिशा पृथिव्या वस्तोरस्या वृज्यते. भाग्ने महाम् । व्यु प्रथते वितरं वरीयो देवभ्यो अदितये स्योनम् ॥ का० १०॥ ११० ॥ ४ ॥ प्राचीनं घर्हिः प्रदिशा पृथया वसनायास्या' प्रवृज्यतेऽग्रहना बहि पूर्वाहणे सद्विप्रथने पितर विस्तीतिरमिति वा वरीयो घरतरमुस्ता वा देवेभ्यश्यादितये च स्योनम । स्योगिति सुखनाम स्यतेश्वरयन्त्येतत्सवितव्यं भवतीति वा ॥ द्वारो जनतेवा द्रवता वारयतेर्वा । तासामेपा भवति ॥ ६ ॥ ६ ॥ प्यस्वतीरुर्विया वि श्रयन्तां पतिभ्यो न जनयः शुभमानाः । देवीद्वारो वृहनाविश्वमिन्वा देवेभ्यो भवत सुमाययाः ॥ ० १० । ११०। ५॥

·देषतकाएडम् ॥ १० २ । पा० २ ॥
व्यचनवत्य उरुत्वेन विश्रयन्तां पतिभ्य इव जाया अरू मैथुने धर्मे शुशोभि-
घमाणाः । वरतमममूरू । देयो द्वारो बृहत्यो महत्यो विश्वमिन्या विश्वमाभिरेति ।
यझे गृहद्वार इति कात्यायोऽग्निरिति शाकपूणि ॥
उपासानक्तोपाश्च नक्ता चोपा व्याख्याता । नक्तेति रामिनामानक्ति भूतान्या-
श्यायेनापि या नक्ताव्यक्तपर्णा । तयोरेपा भवति ॥ १० ॥ ७ ॥
मा सुष्वयन्ती यजने उपांके उपासानक्ता सदतां नि
योनौ । दिव्ये योपणे बृहती सुरुको अधिश्रिय शुक्रपिश
दाने ॥ १० १० । ११०।६॥
सेष्मीयमाणे इति चा सुवापयन्त्याविति वा सीदतामिनि वा न्यासीदतामिति
वा यज्ञिये उपकान्ते दिये योपणे बृहत्यो महत्यो सुरुम्मे सुचने प्रधिधाने शुझपेशसं
श्रियम् । शुक्र शोचतेज्वलतिकर्मणः । पेश इति रूपनाम पिंशबिपिशितं भवनि । देव्या
होतारा देव्यौ होतारावयं चाग्निरसौ च मध्यम. । तयोरेपा भवति ॥ ११ ॥६॥
दैव्या होतारा प्रथमा सुवाचा मिमाना यज्ञं मनूषो
यजध्यै । प्रचोदयन्ता विदथेषु कारू प्राचीन ज्योतिः
प्रदिशा दिशन्ता ॥ ऋ० १० १ ११० ७ ॥
देव्यो होतारौ प्रथमो सुवाचौ निर्मिमानो यज्ञ मनुष्यस्य मनुष्यस्य यमनाय ।
प्रचोदयमानो यज्ञेपु कतारी पूर्वत्या दिशि यष्टव्यमिति प्रदिशन्तो।।
तिम्रो देवी स्तिस्रो देव्य: । तासामेषा भवति ॥ १२ ॥ ६ ॥
भा नौ यज्ञं भारती तूर्यविळा मनुष्वदिह चेतयंन्ती ।
तिस्रो टेलीहिरेदं स्योनं सरस्वती स्वपसः सदन्तु ॥
०१०। ११०॥८॥
ऐतु नो यज्ञं भारती क्षिप्रम् । भरत आदित्यस्तस्य भाः । इजा च मनुष्यादिह
चेतयमाना तिस्रो देव्यो बहिरिदं सुखं सरस्वनी च सुकर्माण प्रासीदन्तु । त्वष्टा
तूर्णमश्नुत इति नैरुक्तास्त्विपेर्वा स्याद् दीप्तिकर्मणस्त्वपार्वा स्यात्करोतिकर्मणः ।
तस्यैषा भवति ॥ १३ ॥ १० ॥

·८६ निरुत- य हमे द्यावापृथिवी जनित्री रूपेरपिंश वनानि विश्वा । तमद्य होतरिपितो चीयान्देवं स्वष्टारमिह यक्षि विद्वान् ॥ ऋ० १० । ११० । ६ ॥ य इमे द्यावापृथिव्यो जनयित्र्यो रूपाकरोद्भूतानि च सर्माणि तमंद्य होतरि. पिनो यजीयान्देवं त्वष्टामिह यज विद्वान् । माध्यमिास्त्वष्टत्याहुमध्यमे च स्थाने समाम्नातोऽग्निरिति शारपूणि । तस्यैपापग भवति ॥ १४ ॥ ११ ॥ प्राविष्टघौ वर्धते चारुरासु जिह्मानमूर्ध्वः स्वयंशा उप- स्थे । उभे त्वष्टुविभ्यतुर्जायमानात्प्रतीची सिंहं प्रति जो- पयेते ॥ ०१ । ६५ ॥ ५ ॥ आनिरावेदनात्तत्यो वर्धने चौमासु । चारुचरत ब्रिह्म, जिहीतेकी छूितो भवति सयशा यात्मयशा उपस्थ उपायाने । उभे त्वष्टुषिभ्यतुर्जायमानात् । प्रतीची सिंह प्रति जोषयेते । द्यावापृथिव्याविनि याहोराने इति वारणी इनि वा प्रत्यके सिंह सहनं प्रत्यासेवेते ॥ १५ ॥ १२ ॥ इति द्वितीयऽध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ अथ तृतीयः पादः॥ वनस्पतिव्याल्यात (८।३। तत्यैपा भवति ॥ १६ ॥ १ ॥ उपाव स्मृज त्मन्यांसमजन्देवानां पार्थ ऋतुथा हवींपि। वनस्पतिः शमिता देवो अग्निः स्वदन्तु हव्यं मधुंना घृतेन ॥ ऋ० १० । ११० ॥ १० ॥ उपावसृजात्मनात्मानं समजादेवानामन्नमृताधृतो हवींषि कालेकाले । वनस्पति शमिता देवो अग्निरित्यते भयः स्वदयन्तु हव्यं मधुना च घृतेन च । तत्फो वनस्पति । यूप इति कात्थक्योऽग्निरिति शाफपरिणः । तस्यैषापरा भवति ॥ १७ ॥ २ ॥ , ·देवतकाण्डम् ॥ अ० २१ पा० ३॥ अंजन्ति वामध्वरे देवयन्तो वनस्पते मधुना देव्यैन । यदृस्तिष्टा द्रविणह धत्ताचा क्षयौ मातु- रस्था उपरथै ॥ ० ३ । ८।१॥ अजन्ति त्वामध्वरे देवान्कामयमाना वनस्पते मधुना देव्येन घ घृतेन च । यदूर्य स्थास्यसि द्रवणानि च नो हास्यसि यद्वा ते कृत पायो मातुरस्या उपस्थ उपस्थाने । अग्निरिति शाक्पूणि । तस्यैषापरा भवति ॥ १८ ॥ ३ ॥ देवेभ्यो वनस्पते हुवींषि हिरण्यपर्ण प्रदियंस्ते अर्थम् । प्रदक्षिणिशनयाँ नियूर्य मतस्य वक्षि पथिभी रजिष्ठः ।। मै० सं०४ । १३ । ७॥ देवेभ्यो वनस्पते हबीपि हिरण्यपर्ण तपपि वोपमार्थे स्याद्धिरण्यवर्णपर्योति प्रदिवस्ते अर्थ पुराणास्ते सोऽर्थो यं से प्रचूमो यज्ञस्य वह पथिमी रजिष्ठऋजुतमैः रजस्वलतमस्तपिटतमैरिति वा । तस्यैपापरा भवति ॥ १६ ॥ ४ ॥ वनस्पते रशनया नियूयं पिष्टतमया वयुनानि विद्वान् । वह देवत्रा दिधिपो हवीपि प्राचं दातारममृतेषु वोचः ॥ मै० सं०४ । १३ । ७॥ वनस्पते रशनया नियूय सुरूपतमया वयुनानि निमान् प्रज्ञानानि प्रमानन्वह देवान यज्ञे दातुईवींषि प्रधूहि च दातारममृतेषु देवेषु ।। स्वाहाकृतय स्वाहेत्येतत्सु ाहेति वा स्वा यागाहेति वा स्वं माहेति वा स्वाहुतं हविजुहोतीति । तासामेपा भवति ॥ २० ॥ ५ ॥ सद्यो जातो व्यमिमीत यज्ञमग्निर्देवानामभवत्पुरोगाः । अस्य होतुः प्रदिश्यतस्य वाचि स्वाहाकृतं हविरदन्तु देवाः।। ०१०। ११०।११ ।। सद्यो जायमानो निरमिमीन यज्ञमग्निदेवानामभवत्पुरोगाम्यस्य होतु प्रदिर. तस्य वाच्यारये स्वाहाकृतं विरदन्तु देवा इति यजन्ति ।। इतीमा आप्रीदेवता अनुकान्ता. । अथ किंदेवता प्रयाजानुयाजा । माग्नेया इत्येके ।। २१ ॥ ६॥ .

·८८ निरुक्त- प्रयाजान्मे अनुयाजाँश्च केलाजस्वन्तं हविषों दत्त भागम् । घृनं चापां पुरुष चौषधीनामग्नेश्च दीर्घमायुरस्तु देवाः ॥ ऋ० १० । ५१.८ ॥ तव प्रयाजा भनुयाजांश्च फेल ऊर्जस्वन्तो हुधिषः सन्तु भागाः । तवाग्ने योऽपमस्तु सर्वस्तुभ्यै नमन्तां प्रदिशश्चतस्त्रः ॥ १०१०। ५१ ॥ ६ ॥ आग्नेया चे प्रयाजा भाग्नेया भनुपाजा इति च प्रादाणम् । बन्दोदेवता इत्य- परं चन्दामि चै पपागाश्चन्दॉस्पनुपाजा इति च प्रामाम् । मृतदेयता इत्यपरमृतयो वै प्रयाना ऋतयोऽनुगाजा इति च ब्राह्मणाम् । पशुदेवता इत्यपरं पशवो वै प्रयाजाः पशवोऽनुपाना इति च वाहाणम् । प्राणदेवता इत्यपरं गाणा वै प्रयाजा माणा वा अनुयाजा इनि च ब्राह्मणम् । श्रात्मदेवता इत्यपरमात्मा च मयाजा मान्मा वा अनुयाजा इति च माहागाम् । श्राग्नेया इनि तु स्थितिः । भक्तिमानमितरत् । किम- थै पुनरिदमुच्यते । यस्य देवतायै हविगृहीतं स्यातां मनसा ध्यायेद्वपदकरिष्यामिति है विज्ञायते ॥ तान्येतान्येकादशाप्रीसूक्तानि । तेषां वासिष्ठमानेयं वाध्यश्वं गार्स- मदमिति नाराशंसवन्ति मैधातिथं दैर्घतमसं प्रेषिकमित्युभयवत्यतोऽन्यानि तनून- पास्यन्ति ॥ २२ ॥७॥ + इति द्वितीयाऽध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ समाप्तश्चायमध्यायः ।। निरुक्त अष्टमोध्यायश्च समाप्तः ॥

·ओ३म् अथ तृतीयाऽध्यायारम्भः ॥ . तत्र प्रथमः पादः॥ मथ यानि पृथिव्यायतनानि सत्वानि स्तुतिं लभन्ते सा-यतोऽनुकृमिष्याम । तेषामश्व प्रथमागामी भवति । नवोव्याख्यात (२।२७) । तस्यैषा भवति ॥ १ ॥ भश्वो वोळ्हा सुखं रथ हसनामुपमन्त्रिणः । शेपो रोम- गवन्तो भेदो वारिन्मयडूक इच्छति इन्द्रायेन्दो परि स्लव ॥ ०९।११२।४ !! अश्वो वोढा सुस वोदा रथ वोढा । सुखमिति कल्याणानाम कल्याण पुण्य सुहित भवति सुहित गम्यतीति वा । हसता वा पाता वा पान यिसा वा । शेपमृच्छतीति वारि वारयति ॥ मानो व्याख्यातस्तस्यैषा भवति ॥ २ ॥ मानो मित्रो वरुणो अर्यमायुरिन्द्र भुक्षा मरुतः परिरूपन् । यद्वाजिनौ देवजातस्य सौ. प्रवदयामों विदथै वीर्याणि ।। ऋ० १ । १६२ । १॥ यद्वाजिनो देवैर्भातस्य सप्ते धरणय प्रवक्ष्यामों यो विदथे वीर्याणि मानरत्व मिनन्च वरुणाचार्यमा चायुश्च वायुरयन इ द्रश्चोरु ज्ञयण कृभूगा राति वा मरुनश्च परिख्यन् । शकुनि शक्नोत्युनेतुमात्मान शक्नोति पवितुमिति वा शक्नोति तकितु मिति वा सर्वत शङ्करोऽरित्यति वा शक्नोतेवा । तरयैषा भवति ॥ ३ ॥ कनिकदज्जनुष बाण इयति वाचमरित्तेव नाचम् । सुमङ्गलश्च शकुने भवासि मा त्वा का चिंदभिभा विश्व्या विदत् ॥ ० २ । ४२ । १ ॥ न्यक्रदीजन्म प्रब्रुवाणो यथास्य शब्दस्तथा नामेरयति वाचमीरयितेच नावम् । सुमङ्गलश्च शकुनै भर फल्याणमङ्गल । माल गिरतगुणात्यर्थं गिरत्यानिति वागल मगवन्मजयति पापकमिति नैरुका मा गच्छत्विति वा । मा च त्या का घिदगि- भूति सर्वतो विदत् । गृत्समदमर्धमभ्युस्थितं कपिमलोऽभिवनाशे । तर भिवादि य पार्भवति ॥ ४ ॥ १२

·80
..
निरुके-
भद्रं वद दक्षिणतो भद्रमुत्तरतो वंद।
भद्रं पुरस्तान्नो वद भद्रं पश्चात्कपिजलः ॥
इति सा निगव्याख्याता । गृत्समदो गृत्समदनो गृत्स इति मेधाविनाम गृगाते:
स्तुतिकर्मणः॥
मण्डूका मजूका मनमान्मदर्या मोदतिकर्मण्यो मन्दता तृप्तिकर्मणः । मण्ड-
यतेरिति वैयाकरणा मण्ड एषामोक इति था मण्डो मदेर्वा मुदा तेषामेषा भवति ॥५॥
संवत्सरं शंशयाना ब्राह्मणा व्रतचारिणः ।।
वाचे पर्जन्यजिन्वितां प्र मण्डूको प्रबादिपुः ।।०७।
१०३ । १ ॥
संवत्सरं शिश्याना ग्रामणा प्रतचारिणोऽब्रुवाणा अपि वोपमार्थे स्याद् प्राह्मणा
इव व्रतचारिण इति वाचं पर्जन्यप्रीता प्रावादिषुमण्डूकाः । वसिष्ठो वर्षकामः पर्जन्यं
तुष्टाव तं मण्डूका अन्वमोदन्त स मयडूकाननुमोदमानान्रएमा तुष्टाव । सदभिवादि-
न्येपर्भवति ॥ ६॥
उप प्रवद मण्डूकि वर्षमा वंद सादुरि ।
मध्ये मृदस्य प्लवस्वं विगृह्यं चतुरः पदः ॥ प्रथ० ४ ।
१५ । १४ ॥
इति सा निगदव्याख्याता ॥
मता प्रश्नुवत एनानिनि वाभ्यक्षुवत एभिरिति वा । तेपामेपा भवति ॥ ७ ॥
प्रावेपा मा वृहतो मादयन्ति प्रवातेजा हरिण ववृताना।
सोमपेव मौजवतस्य' भक्षो विभीदको जागृविर्माम-
च्छान् ॥ भा० १०।३४।१ ।।
प्रवेपियो मा महतो विभीदकस्य फलानि मादयन्ति प्रवातेगा: प्रणेमा इरिणे
वर्तमानाः । इरिणं निर्मामृणातेरपार्ण भवत्यपरता भस्मादोषधय इति वा । सोमस्येव
मौजवसस्य भाः । मौजवतो मूजयति जानो मूजवान् पर्वतो मुम्भवामुम्जो विमु-
ध्यत इपीकयेषीकेपतेगतिकर्मणा । इयमपीतरेपोफैसरमादेव । यिभीदको विमेदनामा.
गविगिरयान्मामचन्द्रदत् । प्रशंसत्येना प्रथमया निन्दत्युत्तराभिप्रापरकपरिपून-
स्यवदार्य घेदयन्ते ॥
मायागो इन्तेत्रो गृगातेर्वा गृहातेर्वा सेपामेषा भवति ॥ ८ ॥

·, देवतकाएटम् ॥ भ० ३ । पा० २॥ प्रेते बदन्तु प्र वयं वदाम प्रावभ्यो वाचे वदता वर्द- जयः । यदद्रयः पर्वताः साकमाशवः श्लोकं घोष भरथेन्द्रीय सोमिनः ॥ ०१०। ६४ । १॥ प्रवदन्त्येते प्रवदाम वयं प्रावभ्यो वाचं वदत बन्यो यदद्रयः पर्वता प्रदरणी- याः सह सोममाशवः क्षिप्रकारिणः । श्लोक शृणोते?यो घुप्यते, । सोमिनो यूय स्थेति षा सोमिनो गृहेविति वा ।। येन नराः प्रशस्यन्ते स नाराशंसो मन्त्रम्तस्यैषा भवति ॥६॥ अमन्दान्त्स्तोमान्प्रभरे मनीषा सिन्धावधि वियतो भाव्यस्य । यो मे सहस्रममिमीत सवानततॊ राजा श्रव इच्छमानः ॥ ० १ । १२६ ॥ १ ॥ अमन्दारस्तोमानवाजिशाननल्पान्या । चालो बलवर्ती भर्तव्यो भवत्यम्ब मा असं भवतीति नाम्पास्मै पलं भवतीति वा बनो वा प्रतिषेधव्यवहित. । प्रभरे मनीषया मनस ईपया स्तुत्या प्रक्षया वा सिन्धावधि नियसतो भाक्यव्यस्य राज्ञो यो मे सहन निरनिर्मात सवानतूतों राजासूर्ण इति वात्वरमाण इति वा प्रशंसामिच्छमान ॥ १० ॥ इति तृतीयाऽध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ अथ द्वितीयः पादः ॥ यज्ञसंयोगाद्राजा स्तुतिं लभेत राजसंयोगाशुद्धोपकरणानि । तेषां रथ. प्रथमागामी भवति । रथो रहतेर्गतिकर्मगा स्थिरतेर्वा स्यादिपरीतस्य रममाणोऽस्मिस्तिष्ठनीति पा रपतेर्वा रसनेर्वा । तस्यैपा भवति ॥ ११ ॥ १ ! वनस्पते वीडयो हि भूया अस्मत्सखा प्रतरणः सुवीरः । गोभिः सन्नद्धो असि वीळपस्थास्थाता ते जयतु जेवानि ॥ ०६।४७। २६ ॥ वनस्पते दृढालो हि भवारमत्ससा प्रतरण सुवीरः पल्याणवीरो गोभिः सानो मसि नीलयस्वेति संस्तम्भस्वास्थाता ते जयतु जेतव्यानि ॥

·निरुक्ते--
दुन्दुभिरिति शब्दानुकरगां दुमो भिन्न इति वा दुन्दुभ्यता रयाच्छन्दकर्मणः ।
तस्येपा भवति ॥ १२ ॥ २ ॥
उप श्वासय पृथिवीमुत या पुरुना ते मनुतां विष्ठितं जगत् ।
स दुन्दुभे सजूरिन्द्रेण वैर्दूरावीयो अप सेध शत्रून् ।
०६। ४७। २६ ॥
उपश्यासय पृथियीं घ दिपं च पहुवा ते घोपं मन्यता विष्ठित स्थावरं जगमं
प यत्स दुन्दुभे सहनोपण इन्द्रेण च देवश्च दूराद् दूरतरमपसेध शत्रून् ।
इपुधिरिपूणां निधानम् । तस्यैपा भवति ॥ १३ ॥ ३ ॥
घवीनां पिता बहुरस्य पुत्रश्चिश्चा कृयोति सर्मनावगत्य ।
इपुधिः साङ्कः पृतनाश्च सीः पृष्ठे निर्नद्धो जयति प्रस॒तः ॥
०६। ७५ । ५ ॥
बहूनां पिता पहुरत्य पुत्र इतीपूनभिप्रेत्य परमयत इवापायियमाण शब्दानुक-
रणे वा । सङ्काः सचते. सपूर्वाद्वा फिरतेः । पृष्ठे निनदो जयति प्रसून इति व्याख्यातम् ।।
हस्तघ्नो हस्ते हन्यते । तस्यैषा भवति ॥ १४ ॥ ४ ॥
अहिरिव भोगेः पयति वाहुं ज्यादा हेति पापामानः ।
हस्तघ्नो विश्वा वयुनानि विद्वान्पुमान्पुमाँस परि पातु
विश्पतः ॥ ०६।७५ १४ ॥
पाहिरिव भोगे: परिवेष्टयति पाई ज्यायायधात्परित्रायमागो हस्तम्नः सर्वाणि
मझानानि प्रजानन्पुमानपुराना भवति घुसनेषां
भगीशयो व्याख्यातः । तेषामेरा भवति ॥ १५ ॥ ५ ॥
रथे तिष्ठन्नयति वाजिनः पुरो यत्र यत्र कामयते सुपारथिः।
अभीशूनां महिमान पनायतु मनः पश्चादनु यच्छन्ति
रश्मयः ॥ ०६ । ७५ ॥ ६ ॥
यि नियति यातितः पुरस्तात्मनो या मन कामयसे मुगारथिः ल्याएसा.
विभागूना महिमानं पूजयामि मनः परपारसन्तोऽनुपरन्ति रश्मयः ॥
धनुर्धन्यवेगतिर्मयोपार्मिणो या पायरयामादितः । तस्येपा भयनि ॥ १६॥६॥

·- देवतकाएडम् ॥ भ० ३ । पा० २ ॥ ६३ धन्वना गा धन्वनाजि जयेम धन्वना तीवाः समदो जयेम । धनुः शत्रौरपकामं कृणोति धन्वना सर्वाः प्रदिशौ जयेम ॥ मा०६ । ७५ । २॥ इति सा निगव्याख्याता । समदः समदो वाते सम्मदो वा मदते ॥ ज्या जयतेर्वा मिनातेयाँ प्रजावयतीपूनिति वा । तस्या एषा भवति ॥ १७ ॥ ७ ॥ वृधन्ती वेदा गनीगन्ति कर्ण प्रियं सखायं परिपस्वजाना।। योषेष शिङ्क्त वितताधि धन्वज्या इयं समने पारयन्ती ॥ । ७५ । ३ ॥ वक्ष्यन्तीवागच्छती फर्ण प्रियमिय सखायमिपुं परिष्वजमाना योपेव शिष्टते शब्दं करोति वितताधि धनुपि ज्येय समने समामे पारयन्ती पारं नयन्ती ।। इपुरिपतेर्गतिकर्मणो वधकर्मणो वा । तस्यैषा भवति ॥ १८ ॥८॥ सुपर्ण वस्ते मृगो मस्या दन्तो गोभिः सन्नद्धा पततिप्रस॒ता । यत्रा नरःसं च वि च द्रवन्ति तत्रास्मभ्यमिषवः शम यंसन् ॥ ऋ०६। ७५ । ११॥ सुपर्णे पस्त इति वाजानभिप्रेत्य मृगमयोऽस्या 'दन्तो मृगयतेर्वा गोभिः सनद्धा पतति प्रसूतेति व्याख्यातम् (३ ।५)। यन्त्र नरा: सन्द्रवन्ति च विद्रवन्ति च तत्रास्मभ्यमि- षष. शर्म यच्छन्तु शरणं समामेषु ॥ प्रश्वाजनी फस्याहु । कशा प्रकाशयति भयमश्वाय कृष्यतेवाणूभावाद्वापुनः प्रकाशयत्यन्खशया क्रोशतेयाँ । भश्वकशाया एषा भवति ॥ १६ ॥६॥ - भा जङ्घन्ति सान्वेषां जघना उप जिघ्नते । अश्वांजनि प्रचेतस्रोऽश्वान्त्समत्सु चोदय ॥ १०६ १७५। १३॥ आनन्ति सानन्येषा सरणानि सक्थीनि । सक्थि सचतेरासक्तोऽस्मिन्कायः । जघनानि चोपघ्नति । अपनं जघन्यतेः । प्रश्वाजनि प्रचेतस. प्रवृद्धचेतसोऽश्वान्त्स- मरमु समरणेषु सरमामेषु चोदय ।। उनूसजमुरुकर वोक्कर पोखं वा । उरु मे छर्पित्याचदुलूखलमभवदुरू- फर पैतदुलूस्खलपित्याचक्षते परोक्षणति च ब्राह्मणम् । तम्यैपा भवति ॥ २० ॥१०॥ यचिद्धि त्वं गृहेह उलूखक्षक युपसे ।

·निरुके- इह शुमत्तमं वद जयंतामिव दुन्दुभिः । ऋ० १ १ २८१ ५ ॥ इति सा निगदव्याख्याता ॥ २१ ॥ ११ ॥ इति तृतीयाध्यापस्थ द्वितीयः पादः ।। . अथ तृप्तीपः पादः॥ वृषभः मां वर्पतीति यातिहति रेत इति या सदृषी पर्षणादृपभः । तस्यैषा भवति ॥ २२ ॥ १ ॥ न्यक्रन्दन्नपयन्त पनममहयन्वृषभं मध्य प्राजेः । सेन सूभवं शतपरसहसं गा मुद्गलः प्रधने जिगाय ॥ ०१०। १०२ । ५ ॥ न्यक्रन्दपन्नुपयन्त एनमिति घ्याख्यातममेहय-वृषभं मध्य प्राजेरामयनस्या भवनस्पति वा सेन सं समर्थ रामानम् ( भवनिरतिकर्मा ) तद्वा सूभर्व सहा गया मुद्गल प्रधने जिगाय । प्रधन इति सध्यामनाम प्रकीर्णान्यस्मिन्धनानि भवन्ति ।। दुषणो द्रुममयो घणः । सतिहासमाचपसे-मुद्गलो भाम्यश्व ऋपिवृषभं पट्ट- धणं च युक्त्या समामे व्यवहत्याजि गिगाय । तदभियादिन्येपर्भवति ॥ २१ ॥ २ ॥ इमं तं पश्य वृषभस्य पुजं काटाया मध्ये द्रुघणं शयानम् । यने जिगार्य शुतपरसहलं गवां मुद्गलः पृतनाज्यपु ॥ ०१०।१०२६॥ इमं तं पश्य पभाय सयुभ कामाया मध्ये दुधयां शयानं येन गिगाय शत- वरसहनं गवां मुद्गलः पृतनाज्यपु । पृतनाज्यमिति सभामनाम पृतनामाममनाद्वाण- यनाद्वा । मुद्गलो मुगवान मुगिलो पा मदन गिनतीनि या मदगिलो या मुरगिजो वा । भाभ्यरको भृम्यश्वस्य पुमो भृङ्मरको भृमयोऽस्याश्वा भवभागाद्वा । पितुरियमनाम पाता पितेषां प्यायतेवा तस्यैषा भवति ॥ २४ ॥ ३ ॥ पितु नु स्तोपं महो धर्माणं तर्विधीम्। यस्पमितोव्योजसाघुविर्यमुर्दयत् ॥ ० १९८७।१॥

·दैवत काण्डम् ।। १०३ । पा०३॥ तं पितुं स्तोमि महतो धारयितार बलस्य तविषीति बलनाम तवर्या वृद्धिकर्मय यस्य त्रित भोजसा बलेन त्रितस्विस्थान इन्द्रो वृत्रं विपर्वाणं व्यर्दयति ॥ नधो व्याख्याताः (२।२४) । सासामेपा भवति ।। २५ ॥ ४ ॥ हम में गड़े यमुने सरस्वति शुतुद्रि स्तोम सचता परुष्पा असिकन्या मरुदृधे वितस्तया कीथे शृणुह्या सुपोमया ॥ २०१० ७५ । ५ ॥ इमं मे गगे यमुने सरस्वति शुतुद्रि परुष्णि स्तोममासेवध्वमसिकन्या सह मरवृधे वितस्तया चाजीकीय प्राशृणुहि सुपोमया चेति समस्तार्थः । भकप दनिरुक्तम् । गंगा गमनाधमुना प्रयुवति गच्चतीति वा प्रवियुतं गच्छतीति वा । स रस्वती सर इत्युदफनाम सर्तेस्तद्वती । शुतुद्री शुद्राविणि क्षिप्राविण्याशु तुन्ने द्रवतीति वा । इरावती परुणीत्याहु, पर्ववती भास्वती कुटिलगामिनी | भसिक्न्यः शुक्लासिता सितमिति वर्णनाम तत्प्रतिषेधोऽसितम् । मरद॒धाः सर्वा नद्यो परुत एना वर्धयन्ति । वितस्ता विदग्धा विवृद्धा महाकूला । श्राजीकीयां विपाडित्याहुजक- प्रभवा वर्जुगामिनी वा । विपाविपाटनाद्वा विपाशनाद्वा विप्रापणाद्वा पाशा मस्यां व्यपाश्यन्त वशिष्ठस्य मुमूर्पतस्तस्माविपाडुच्यते पूर्वमासीदुरुन्जिरा । सुषोमा सि- न्धुर्यदेनामभिप्रसुवन्ति नद्य सिन्धुः स्यन्दनात् ॥ माप भाप्नोते.. तासामेषा भवति ॥ २६ ॥ ५ ॥ मापो हिठा मयोभुवस्ता ने ऊर्जे दधातन । महे रणाय चक्षसे ॥ ऋ० १० । । । १ ॥ आपो हि स्थ सुखभुवस्ता नोऽन्नाय धत्त महते च नो रणाय रमणीयाय च दर्शनाय | मोषधय मोपद्धयन्तीति वोपत्येना धयन्तीति वा दोषं धयन्तीति वा । तासामेपा भवति ॥ २७ ॥ ६ ॥ या मोषधीः पूर्वी जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा । मने नुचभ्रूणामहं शृतं धामानि सप्तर्च ॥ ०१०।१७।१॥ या मोषधयः पूर्वा जाता देवेभ्यनीणि युगानि पुरा मन्ये नु तद् बभ्रूणामई अभूपर्णानां हाणाना भरणानामिति वा शत धामानि सप्त चेति । धामानि प्रयाणि भवन्ति स्थानानि नामानि मन्मानीति । सन्मान्यत्राभिप्रेतानि सप्तशत पुरुषस्य मर्मगा तेवेना दधतीति वा ।।

·4)
निरुक्त-
रात्रिर्व्याख्याता ( २ । १८) । तस्या एषा भवति ॥ २८ ॥७॥
भा.रात्रि पार्थिवं रजः पितुरप्रायि पार्मभिः । ढिवः
सदोलि वृहती वि तिष्ठत श्रा वर्तते तमः ॥
अध०१६ । ४७ ॥ १ ॥
मापूपुरस्त्वं रात्रि पार्थिवं रजः स्थानमध्यमस्य दिवः सदासि बृहती महती
वितिष्ठस पावत्तते त्वेषं तमोरजः ।।
अरण्यान्यररायस्य पत्न्यरण्यमपाणं प्रामादरमणं भवतीति वा । सस्या एषा
भवति ॥ २६ ॥६॥
अरण्यान्यररयान्यसौ या प्रेव नश्यसि । कथा ग्राम
न पृच्छसि न वा भीरिव हिन्दती ॥ ऋ० १० ।
..
अरण्यानीत्येनामामन्त्रयते यासावरण्यानि वनानि पराचीव नश्यसि कथं प्राम
न पृच्छसि न त्वा भीन्दितीयेति । इन: परिभूयार्थे वा ॥
श्रद्धा श्रद्धानात् । तस्या एपा भवति ॥ ३० ॥१॥
श्रद्धयाग्निः समिध्यते श्रद्धयां पते हविः ।
श्रद्धां भगस्प मूर्धनि वचसा वेदयामास ।।
०१०।१५१ १ १ ॥
श्रद्धयाग्नि. साधु समिध्यते श्रद्धया हविः साधु हूयते श्रद्धां भगस्य भागधेयस्य
भूर्धनि प्रधानाणे वचनेनावेदयागः ।।
पृथिवी व्याख्याता (१ | १४)। तस्या एषा भनि ।। ३१ ॥ १०॥
स्योना सृषिवि भवानृक्षरा निवेशनी ।
यच्चो नः शर्म सुप्रधः ॥ ०१ । २२ ॥ १५ ॥
मुसा नः पृथिवि भवानृपारा निवेश यशरः षण्टफ ध्छतेः । कण्टक: कंतपो
घा कृततर्वा फन्टता स्याद्गतिकर्मण सद्गसतमो भवति । यच्छ नः शर्म शरण
सर्वगः पृथु ।।
मप्या व्याख्याना (६ । १२) । तस्या एषा भवति ॥ ३२ ॥ ११ ॥

·दैवतकाएदम् ॥ अ. ३ । पा०४॥ अमीषौ चित्तं प्रतिलोभयन्ती गृहाणाान्यप्वे परौहि । अभिप्रेहि निदेह हरस शोकरन्धेनामिनास्तमसा सचन्ताम् ॥ भ०१०। १०३ । १२॥ अमीषा चित्तानि प्रज्ञानानि प्रतिलोभयमाना गृहाणामान्यप्ये परेशभिप्रेहि निर्दषा हृदयानि शोकैरन्धेनामित्रास्तमसा संसेव्यन्ताम् ।। भग्नाय्यग्ने पत्नी । तस्या एषा भवति ॥ ३३ ॥ १२ ॥ हुहेन्द्राणीमुपं ये वरुणानी स्वस्तये । भग्नायीं सोमपीतये ॥ १० १ । २२ । १२ ।। इति सा निगदव्याख्याता ॥ ३४ ॥ १३ ॥ इति तृतीयाऽध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ चतुर्थः पद ॥ प्रयासोऽयो द्वन्द्वानि ॥ उलग्याजमुसल, सनग्यानव्याख्यातम् (६ । २०)। मुसन मुहु साम् । तयोरेपा भवानि ॥ ३५ ॥ १ ॥ प्रायजी वाजसातमा ताप्लुच्चा विजर्भुतः । हरी इवान्धामि बता ॥ ० १ । २८ । ७ ॥ प्रायष्टव्ये मनाना सम्भक्ततमे ते झुर्विहियेते हरी इवान्नानि भुनाने । हविर्भाने हविषा निधाने । तयोरपा भवति ॥ ३६॥ २॥ मा वामुपस्थमगुहा देवाः सौदन्तु यज्ञियाः । इहाय सोमपीतये ॥ ० २ । ११ । २१ ॥ मासीवन्नु वामुपस्थमुपस्थानमद्रोग्ध-ये इति वा यज्ञिया देवा यज्ञसम्पादित इदाय सोमपानाय ॥ पावाधिव्यौ माख्याते । तयोरेषा भवति ॥ १७ ॥ ३ ॥ १३ ·१८ - -- निकके- घावो नः पृथिवी हम सिंधमध दिविस्पृशम् । यज्ञं देवेषु चच्छताम् ॥ १० २। ४१ ॥ २० ॥ पावापृथिव्यौ न इमं साधनमद्य विषिस्पृशं यज्ञं देयेषु नियच्चताम् ।। विपाछुतुयो व्याख्याते (६२४ ) । तयोरेपा भवति ॥ ३८ ॥ ४ ॥ प्र पर्वतानामुशती उपस्थावश्व इच् विषिते हासमाने । गाव शुभ्रे मातरी रिहाणे विपाट्छुद्री पर्यसा अवेते ॥ १०३ । ३३।१॥ पर्वतानामुपस्थादुपस्थानादुरात्यो कामयम'ने श्वश्व इय विमुक्ते इति या विपरणे इति वा हासमाने हासति स्पर्धाया हर्षमाणे षा । गावाविव शुभ्रे शोभने मातरो संरि. हाणे विपातुयो पयमा प्रजाते ॥ बानी प्रसन्यो वारगयो पारिषण्यो वा । तयोरेपा भवति ।। ३६ ।। ५ ।। से आचरन्ती समनेव योषा मातेर पुत्रं विभृतागुपस्थे । आप शन्विध्यतां संविद्धाने भानी हमे विष्फुरन्तो अमिन्नान् ॥ मा०६ । ७५ ॥४॥ ते भाचान्यो समनसाविध योषे मातेव पुत्र निभृतामुपस्थ उपस्थानेऽपविध्यता शत्रून्सविदाने भाराविमे विघ्नत्यावमिन्ान् ।। शुनासीरो शुनो वायु शु एत्यन्तरिके सीर. आदित्यः सस्यात् । तयोरेपा भमति ॥ ४० ॥६॥ शुनासीराविमा वाचं जुषे यहिवि चक्रथुः तेनेमामु सिञ्चतम् ॥ ० ४ । ५७ । ५ ।। इनि सा निगरव्याख्याता ।। देवी जंत्री देव्यो गोपयित्र्यो द्यावापृथिव्याविति चाहोराने इति सस्य च समा- पेति फारस्य । तयोरेप सम्प्रेगी भाति ।। ४१ ॥ ७ ॥ देवी जोष्ट्री वसुंधती ययोरन्पाघा द्वेपासि यूयवदा- न्या । दसु वार्यागि यजमानाय वसुवने वसुधेपस्य वातायनं ॥ मै० सं०४ । १३ । ८॥ पर्यः।

·देवतकाएडम् ॥ भ० ३ । पा. ४ ॥ 88 देवी गोष्ट्री देव्यो गोपयित्र्यौ नसुधिसी वसुधान्यौ ययोरन्यापानि देपास्यवया- चयत्यावहत्यन्या वसूनि वननीयानि यजमानाय वसुषननाय च वसुधानाय च वीता पिबेना कामयता वा । यति सम्प्रेष ॥ देवी ऊर्माहुनी देव्या आदिवान्यो पापापधिम्याथिति पाहोराने इति चा सायं च समाचेति कात्थक्यः । तयोरेप, सम्पो भवति ॥ ४२ ॥ ८॥ देवी ऊर्जाहुती इषमूर्जमन्या वक्षसन्धि सपीतिमन्या नवेन पूर्व दर्यमानाः स्याम पुरापन नवं तामूर्जमूर्जाहुँती ऊर्जयमाने अधातां वसुदने वसुधेयस्य वीतां यज । मै० सं० ४ । १३ । ८ ॥ देवी जर्जाहुती देव्या ऊर्जावान्गावनं घ रसं चावहत्यावहत्यन्या सहजन्धि च सहपीति चान्या नवेन पूर्व इयमाना स्याम पुरायोन नवं तामूर्जमूर्जाहुती ऊर्ज. यमाने मधाता वसुवननाय च वसुधानाय च वीता पिता कामयेता वा । यजेति सम्प्रेप !॥ ४३ ॥६॥ इति तृतीयाऽभ्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ समाप्तवायमध्यायः ।। -- . निरुक्के नवमाऽध्यायश्च समाप्तः ॥

·प्रो३म् अथ चतुर्थाऽध्यायारम्भः ॥ तन्न प्रथमः पादः ॥ अथाता मध्यस्थाना देवताः । तासां वायुः प्रथमागामी भवति । वायुवतेिनेर्वा स्याद्गतिकर्मणः । एनेरिति स्थौलाष्ठीविरनर्थको वकारः । तस्यैषा भवति ॥ १ नो हान- वायवा याहि दर्शनेमे सोमा भरकृताः । तेषी पाहि श्रुधी हवम् ॥ १०१ । २ । १॥ यापवायाहि दर्शनीयेमे सोमा मासा मजकृतास्तेषां पिष शृणु मिति । फमन्यं मध्यमादेवमययत् । तस्यपापरा भवति ॥ २ ॥ भातस्त्राणासःशवसानमच्छेनै सुचकेरोसो भवाः । अभि भव ऋज्यन्तो वयुनू चिन्नु वायोरमृतं वि दस्येत् ॥ ०६ । ३७ ॥ ३॥ भाससृषांसोऽभिवलायमानमिन्द्रं कल्याणपके रथे योगाय रप्या पश्वा रथस्य बोढार ज्यन्त जुगामिनोऽन्नमभिवयुर्नवं च पुगणं च । श्रव इत्यननाम शृयत इति सनः । बायोश्चास्य भतो यथा न विदयेदिति । इन्द्राधानेत्येक नैपण्टुकं वायु- काभयप्रधानत्यपरम् ॥ धनग्यो वृगोतीति सत. । तस्यैषा भवति ॥ ३ ॥ नांची वारं वरुण: कन्धं प्रससर्ज रोवसी अन्तरिक्षम् । तेन विश्वस्य भुवनस्य रजा यवं न वृष्टिव्युनत्ति भूमं ॥ ०५:२५ । ३ ॥

·दैवतकाण्डम् ॥ म० ४ 1 पा० १॥ १.१. नीचीनद्वारं वरुण. कवन्धं मेघम् । कवनमुदकं भवति तदस्मिन्धीयत उदयमपि फवन्धमुच्यते पन्धिरनिभृतत्वे कमनिभूतं च । प्रसृजति द्यावापृथिव्यो चान्सरियां प। महत्त्वेन तेन सर्वस्य भुवनस्य राजा यवमिव वृष्टियुनत्ति भूमिम् । तस्यैषापरा भवति ॥ ४ ॥ तमू पु समना गिरा पितृणां च मन्मभिः । नाभाकस्य प्रशस्तिभिर्यः सिन्धूनामुपौढये सप्तस्वसा स मध्यमो नभन्तामन्य॒के समे ॥ ०६ । ४१ । २ ॥ तं स्वमिष्टोमि समानया गिरा गीत्या स्तुत्या पितृणां च मननीयैः स्तोमै भाफ्स्य प्रशस्तिभिः । मृपि भाको पभूव । यः स्यन्दमानानामासामपामुपोदये सप्तस्वसार- मेनमाह वाग्भिः स मध्यम इति निरुच्यतेऽथैप एव भवति । नभन्तामन्यके समे । मा भूवनन्यफे सर्ने ये नो विपन्ति दुर्धिय, पापधियः पापसाल्पाः ।। रुद्रो रोतीति सतो रोरूयमाणो द्रवतीति वा रोदयतेर्वा । यदरुदत्तमुद्रस्य रुद्र- स्वमिति काठकम् । पदरोदात्तबुद्रस्य रुद्रत्वमिति हारिद्रविकम् । तस्यैषा भवति ।।५।। हमा रुद्राय स्थिरधन्वने गिरः क्षिप्रेषये देवार्य स्वधाउने। भोळहाय सहमानाय वेधसे तिग्मायुधाय भरता शृणोतु नः ॥ ऋ०७ । ४६ । १ ॥ इमा रुद्राय दृढधन्वने गिरः तिप्रेपवे देवायान्नवतेऽपाढायान्ये. सहमानाय विधाने तिग्मायुधाय भरता शृणोतु, गस्तिग्मं तेजतेरुत्साहकर्मण भायुधमायोधनात् । तस्यैषापरा भवति ॥ ६ ॥ या ते दिशुदवस्तृष्टा द्विवस्परि मया चरति परि सा वृणक्तु नः । सहस्र ते स्वपिवात भेषजा मा नस्तोकेषु तनयेषु रीरिषः ॥ ० ७ । ४६ ॥ ३ ॥ या ते दिद्युदवसृष्टा दिवस्परि दियोऽधि । विद्युद् द्यतेर्वा धुतेर्वा घोततेा । चम- या चरति । आमा पृथिवी । तस्या चरति तया चरति विक्षमापयन्ती परतीति वा परिक्षणक्तु नः सा । सहस्रं ते स्वाप्तवचनभैपज्यानि मा नस्त्वं पुत्रेषु च पौत्रेषु च रीरिपः । तो तुद्यनेस्तनयं तनोते: अग्निरपि रुद्र उच्यते । तस्यैषा भवति ॥७॥ । । 1 ·१०१ निरुत- । जराबोध तद्विविद्धि विशेविश यज्ञियाय । • स्तोम रुद्राय दृशीकम् ॥ ०१ । २७ । १० ॥ जरा स्तुतिरते: स्तुतिकर्मणस्तां बोध तया बोधयितरिति वा तद्विविडि तस्कुरु मनुष्यस्य मनुष्यस्य यजनाय । म्तोमं रुद्राय दर्शनीयम् ।। इन्द्र इरां दणातीति वेगं ददातीति चैग दधातीति वेगं दारयत इति धेशं धारयत इति येन्दवे द्रवतीति वेदौ रमत इति वेधे भूतानीति वा । सघदेनं माणैः समन्धस्तदिन्द्रस्येन्द्रसमिति विज्ञायने । इदं करयादित्याप्रयया ।' इदं दर्शनादित्यौपमन्यवः । इन्दतेश्वर्यकर्मा इन्छणां दारयिता वा द्रावयिता बादरयिता च यज्वनाम । तस्यैषा भवति || अदरुस्तमजो विखानि स्वर्णवान्वधानाँ भरमणाः। महान्तमिन्ट पतं घि यदः सृजो वि धारा , भर्व दानवं हन् ॥ ० ५ । ३२ । १ ॥ अरणा सत्सम् । उत्स उत्सरणाद्वोत्सदनाद्वोत्स्यन्दनाद्वोनत्तेवर्मा । व्यहगोऽस्य खानि स्वमर्णयान स्वत एतान्माध्यमिकान्तसंस्त्यायान्यायध्यमानानरमणाः । रम्णातिः संयमनकर्मा विसर्जनफर्मा पा । महान्समिन्द्र पर्वतं मेघ यद् व्यगोय॑सृमोऽस्य धारा अवहमेनं दानपं दानफर्माणम् । तस्यैपापरा भवति ॥ ६ ॥ यो जात एच प्रथमो मनस्वान्देवो दे॒वान्क्रतुना पर्य- भूपत् । यस्य॒ शुष्माद्रोदसी अभ्यसेतो नम्णस्य महनास जनास इन्द्रः ॥ ० २ । १२ । १ ॥ यो जायमान एव प्रथमो मनस्वी दयो देवान्म तुना फर्मणा पर्यभवत्पर्यगृह- णात्पय्यरतदत्यकामदिति वा यस्य पक्षाद द्यावापृथिव्यावप्यपिभीतां नृणास्य माना मजस्य महत्त्वेग स जनास इन्द्र इत्यूपेदृष्टार्थस्य प्रीतिभवायास्यानसंयुका ॥ पन्यास्तृपेगधन्तविपरीतस्य तर्पयिता जन्यः परो जेसा वा जनयिना वा प्रायिता वा रसानाम् । तस्यैपा भवति ॥ १० ॥ वि वृक्षान्हन्त्युत इन्ति · रक्षसो विश्व विभाय

·देवतकाएठम् ॥ १० ४ । पा० २ ॥
भुवनं महाधात् । उतानांगा ईषते वृष्णयोक्तो यस्प.
जन्य रतनयन्हन्ति दुष्कृतः ॥ ० ५ । ८३ ॥ २ ॥
विहन्ति वृशान्विन्ति च रक्षासि सर्वाणि चास्माभूतानि बिभ्यति महायधा-म-
हा ह्यस्य वध । घयनपराधो भीत पलायते वर्षकर्मवतो यत्पर्जन्य रतनयाहन्ति
दुष्कृत पापत ॥
बृहस्पतिवृहत पाता वा पालयिता वा { तस्यैपा भवति ॥ ११ ॥
अनापिनद्धं मधु पर्यपश्यन्मत्स्यं न दीन उदनि क्षियन्तम् ।
निष्टज्जभार चमसं न वृक्षाबृहस्पतिपिरणा विकृत्यं ॥
ऋ० १०।६८।८
प्रशनवता मेघनापिनद्ध मधु पर्यपश्यन्मत्स्यमिय दीन उदय निवसन्तम् ।
निजहार तच्चमसमिव तायमस काम सन्त्यरिमन्निति । वृहस्पतिविरबैगा शब्देन
निकृत्य ॥
ब्रह्मणस्पतिवाण पाता या पतयिता वा । तस्यैषा भवति ॥ १२ ॥
अश्मास्यमवृतं ब्रह्मणस्पतिर्मधुधार मुभि यमोजसातॄ.
रात् । तमेव विश्व पपिरे स्वदेशी बहु साकं सिमिचुस्त-
मुद्रिणम् ॥ ० २ । २४ ॥ ४ ॥
अशान्तमास्यन्दनवन्तमवातित ब्रहाणस्पतिर्मधु पारमभि यमोजसा बलेनाम्य-
गात्तमेर सर्वे पिान्ति रश्मय सूर्यदशो बढेन सह सिञ्चन्त्युत्समुद्रिगामुदकव
स्तम् ॥ १३ ॥
इति चतुर्थाऽध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
अथ द्वितीयः पादः ॥
क्षेत्रस्य पति क्षेत्र क्षियते निवासकर्मणस्तस्य पाता वा पालयिता वा । तस्यैषा
भवति ॥ १४ ॥ १ ॥
क्षेत्रस्य पतिना वयं हितेनेन जयामसि ।
गामश्व पोषयित्न्वा स नो मृळातीदृशे ॥ १०४ । ५७॥ १ ॥

·१०४ निरुक्त- क्षेत्रस्य पतिना वयं सुहितेनेव जयामो गामश्वं पुष्टं पोषयित प्यारेति स नो सूलातीदृशे पलेन वा धनेन वा । मृळतिनिकर्मा । तस्यैपापरा भवति ॥ १५ ॥ २ ॥ क्षेर्पस्य पते मधुमन्तमूर्मि धेनुरिव पयो अस्मासु धुक्ष । मधुश्चुतै घृतमिव सुपूतमृतस्य नः पतयो मृळयन्तु ॥ ०४ । ५७।२॥ क्षेत्रस्य पते मधुमन्तमूमि धेनुरिव पयोऽस्मासु धुक्ष्वेति मधुश्चुतं घृतमिवोदक सुपूतमृतस्य नः पातारो वा पालयितारो वा मृळ्यन्तु । मृळ्यतिरुपदयाफर्मा पूजाफर्मा वा । तद्यत्समान्यामृचि समानाभिव्याहारं भवति तजामि भवतीत्येवम् । मधुमन्तं मधुश्चुतमिति यथा । यदेव समाने पादे समानाभिव्याहारं भवति तज्जामि भवती- त्यपरम् । हिरण्यरूपः स हिरण्यसनगिति यथा । यथा कथा च विशेषोऽजामि भव. सीत्यपरम् । मण्डूका इबोदकान्मगडूका उदकादिवेति यथा ।। वास्तोपतिर्वास्तुर्वसते निनासम्मणस्तस्य पाता वा पालयिता वा । सस्यैषा भवति ॥ १६ ॥ ३ ॥ अमीवहा वास्तोपते विस्वा रूपाण्याविशन् । लखां सुशे एधि नः ॥ ० ७ । ५५ । १ ॥ अभ्यमाहा वास्तोप्पते सर्वाणि रूपाण्याविशन्ससा न. सुसुखो भव । शेव इति रखनाम शिष्यतेर्विकारो ,नामकरणोऽन्तस्थान्नरोपलिङ्गी विभाषितगुणः शिवमि. (प्यस्य भारनि । यगपं मायने तत्तद् देवना भयति । रूप रूपं मघवा बोभवी- त्यपि निगमो भवति ।। वाचस्पतिर्गच पाता वा पालयिता वा । तस्यैषा भवति ॥ १७ ॥ ४॥ पुनरेहि वाचस्पते देवेन मनसा सह । बसौपते नि समय मरोब तुम्न मर्म अथ. ११११२॥ इति सा निगदव्याख्याता ।। अपा नपासनूनप्ता व्याख्यातः । तस्यैषा भवति ॥ १८ ॥ ५ ॥ • यो भनिध्मो दीदयदप्स्वान्तय विप्रांस ईळते अध्वरेषु । मपी न पान्मधुमतीपो ढा याभिरिन्द्रों वावृधे वीयर्याय ॥ ५०१०१३० । ४ ॥ योऽनिध्मो दीदयद् दीप्यतेऽभ्यातरमप्सु यं मेधाविन स्तुपन्ति योपु सोपा मधुमतीरपो देशभिषाय याभिरिन्द्रो वर्धते वीर्याय बोरकर्मये ।।

·देवतकाण्डम् | म० ४ । पा० २ ॥ यमों यच्छतीति सत । तस्येपा भवति ॥ १६ ॥ ६ ॥ परेंथियाँस प्रवतो महीरनु वहभ्यः पन्थामनुपस्पशानम् । वैवस्वतं समन जनानां यमं राजानं हविर्षा दुवस्य । ना०१०।१४।१।। परेयियास पर्यागतवन्त प्रत पद्वतो नियत इत्ययतिगतिकर्मा बहुभ्य पन्धा. नमनुपरपाशयमानम् । वैवस्वत सङ्गमन बनाना पम रानान हविषा दुवस्यति । दुवस्यती राधनोतिफर्मा । अग्निरपि यम उच्यते । तमेता घोऽनुप्रयदन्ति ॥ २० ॥ ७॥ सेनैव सृष्टामै दात्यस्तुर्न ढिारवेषप्रतीको '। यमो है जातो यमो जनिरखं जारः कुनीनां पतिर्जनीनाम् ॥ १. १। ६६ । ४ ॥ तं वश्चराया वयं वसत्पात न गावो नन्त इंद्धम् ॥ ० १। ६६ । ५॥ इति द्विपदा । सेनेव सृष्टा भय वा बज वा दधास्यस्तुरिव विद्युत् पप्रतीका भय- प्रतीका घलप्रतीका महाप्रतीका दीप्तमतीका पा ।। यमो ह जात इन्द्रेण सह सङ्गत । यमाविमातरा ( ऋ०६ । ५६ । २) इत्यपि निगमो भवति ।। यम ईव जातो यमो जनिष्यमाणो बार कनीना जरयिता पन्याना पतिर्जनीनां पालयिता जायानाम् । वत्प्रधाना हि यज्ञसयोगेन भवन्ति । तृतीयो मग्निटे पति (ऋ० १. १८५४०) इत्यपि निगमो भवति ॥ त पश्चराया पत्त्या पश्याहुत्या वसत्या च निरसन्यौपाहु- ग्यास्त यथा पाच प्राप्नुवन्ति तथाप्नुयामेद्ध समृद्व भोगे ॥ मिन प्रमीतेस्त्रायते सम्मि वानो द्रवतीति वा मेदयते । तस्येपा भवति ॥ २१॥८॥ मित्रो जनान्यातयति वाणो मित्रो दाधार पृथिवीमुत थाम् । मित्रः कृष्टीरनिमिषाभि चष्टे मित्राय हव्यं घृतवज्जुहोत । ०३। ५६ । १॥ मित्रो जनानायातयति ब्रुवागा शब्द कुर्ननिमत्र एव ध ग्यति पृथिवी च दिव च । मित्र कृष्टीरनिमिषन्नभिविपश्यतीति। कृपय इति मनु यमाम धर्मवन्तो भयस्ति विध. देहा वा। मित्राय हव्य घृतवज्जुहोत ति व्यारयातम् । जुहोतिदानकर्मा ।। फ कमनो वा क्रमणो वा सुखो वा । तायैषा भवति ॥ २२ ॥६॥ हिरण्यगर्भः समवर्तता भूतस्य जातः पतिरेक भासीत् । स दोधार पृथिवीं त्यामुतेमा कस्मै देवार्य हविषां विधन ॥ मा० १० । १२१ । १ ॥ १४ ।

·. निरुत- हिरण्यगों हिरण्यमयो गर्मो हिरण्यमयो गर्मोऽस्येति वा । गर्मी गृमर्गयात्यः गिरत्यनानिति वा । यदा हि स्त्री गुणान्गृह्णाति गुणाश्चास्या गृह्यन्तेऽथ गर्भो भा- ति । समभवदने भूतस्य जातः पतिरेको पभूव । स धारयति पृथिवीं च दिवं प.। फरमै देवाय हविषा विधेमेति व्याख्यातम् । विधतिनिफर्मा ।। सरस्वान्च्याख्यातः । तस्यैषा भवति ।। २३ ॥१०॥ ये ते सरस्व ऊर्मयो मधुमन्तो घृतश्चुतः । तेभिर्मोऽविता भव ॥१०७।६६ । ५ ॥ इति सा निगढन्याख्याता ॥ २४ ॥ ११ ॥ इति चतुर्थाऽध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। , . । अथ तृतीयः पादः ॥ विश्वकर्मा सर्वस्य का । तस्यैषा भवति ॥ २६ ॥ १ ॥ विश्वकर्मा विर्मना श्राद्विहांया धाता विधाता परमोत सन्हा । तेपमिष्टानि समिषा मदन्ति यत्रो सप्तषीपुर एकमाहुः ॥ ऋ० १० । ८२ । २ ॥ विश्वकर्मा विभूतमना व्याप्ता धाता च विधाता च परमश्च सन्द्रष्टा भूतानां तेषा- मिष्टानि वा कान्तानि वा फ्रान्तानि वा गतानि वा मतानि वा नतानि षाद्भिः सह सम्मोदन्ते यत्रतानि सप्तभूपीणानि ज्योतीपि तेभ्यः पर मादित्यस्तान्तस्मिन्ने भवन्तीत्यधिदेवतम् । भयाध्यात्म विश्वकर्मा पिभूतमना व्याप्ता पाता च विधाता प परमश्च सन्दयितेन्द्रियाणामेपामिष्टानिया कान्सानि वा मान्तानि वा गतानि वाम. तानि पा नतानि पानेन सह सम्मोदन्ते यत्रेमानि सप्तमृषीणानीन्द्रियाएयेभ्यः पर भारमा सान्येतरिममेकं भयन्तीत्यात्मगतिमाचष्टे । सप्रेतिहासमाचपाते-विश्वकर्मा भोवनः स. धमेघ सर्वाणि भूतानि जुइवान्चकार स प्रात्मानमप्यन्ततो जुइवाचकार । तदभि- वादिन्येपार्भवति य इमा विश्वा भुवनानि जुहदिति । सस्योत्तग भूयसे निर्षचनाय ·देवतकाएटम् ।। १० ४ । पा० ३ ॥ विश्वकर्मन्हुधिषी पावृधानः स्वयं यजस्व पृथिवीमुत धाम् । मुर्दान्त्वन्ये अमितो जनाब हास्माकै मघा सूरि- रस्तु ॥ ऋ० १० । ८१ ॥ ६ ॥ विश्वकर्मन्हविषा वर्धयमानः स्वयं यजस्व पथिवी घ दिवं च मुघन्त्वन्ये अभितो जनाः सपना हास्माकं मघवा सूरिरस्तु प्रशाता ।। सार्यस्त्वष्टा व्याख्यातः (८1१४) । तीर्णेऽन्तरिक्षे क्षियति तूर्णमर्थ रपत्य. श्नोतेर्वा । तस्यैषा भवति ॥ २७ ॥ ३ ॥ स्यमू षु वाजिनं देवर्जूतं सहावानं तरुतारं रयानाम् । अरिष्टनेमि पृतनामाशुं स्वस्तये तामिहा र्युवेम । ०१०। १७८।१।। तं भृशमनवन्तं जतिर्गतिः प्रीतियों देवभूतं देवगतं देवप्रीतं वा सहस्वन्तं सार- यिवारं स्थानामरिष्टनेमि पृतनाजितमाशु स्वस्तये ताक्ष्यमिह हयमेति । कमन्यं मध्य- गादेवमवक्ष्यत् । तस्यैपापरा भवति ॥ २८॥ ४ ॥ सद्यश्चियः शवसा पञ्च कृष्टीः सूर्य इव ज्योतिषापस्ततान। पहसाः शतसा घस्य रहिर्न स्सा वरन्ते युवर्ति न शाम् ॥ सद्योऽपि यः शवसा पलेन सनोत्यपः सूर्य इव ज्योतिषा पंच मनुष्यजातानि सहलसानिनी शतसानिन्यस्य सा गतिर्न स्मैनां वारयन्ति प्रयुवतीमिव शरमयीमि- पुम् ॥ मन्युमन्यतेप्तिकर्मणः क्रोधकर्मणो बधकर्मणो वा मन्युन्त्यस्मादिषक. । तस्यैषा भवति ॥ २६॥ ५॥ स्वयां मन्यो सरर्थमाजन्तो हर्षमाणासोऽपिता महत्व तिग्मेषव आयुधा संशिशाना अभि प्र यन्तु नरों अग्निपाः । ०१०।०४।१।। त्वया मन्यो सस्थमारुय जन्तो हर्षमाणासोऽधृषिता मरुत्वस्तिग्मपा भायु- धानि संशिश्यमाना अभिप्रयन्तु नरो अग्निरूपा अग्निर्माण: सनद्धा. कवचित इति वा ॥ दधिका व्याख्यातः (२।२७) । तात्यैषा भवति ॥ ३०॥ ६॥ मा दैधिकाः शवसा पञ्च कृष्टीः सूर्य इव, ज्योति- पापस्तंसान । सहस्रसाः शतसा वाज्यवी पृणक्तु मध्या समिमा वासि ॥ १०४ । ३८ । १०॥

·निरुक्के- प्रातनोति दधिका शवसा यलेनाप सूर्य इव ज्योतिपा पंच मनुष्यजातानि भहस्सा शतसा वाली येगनवानवरणवान्त्सम्पृगा नो गधुनोदकेन वचनानीमानीति । गबु धमविपरीतस्य ॥ सरिता सर्वस्य प्रसविता । तस्येपा भवति ॥ ३१ ॥ ७ ॥ सविता यन्त्रः पृथिवीमरम्णादस्कम्भने सविता द्यामंदृहत् । अश्यमिवाधुक्ष निमन्तरिक्षमत्त वर्द्ध सविता समुद्रम् ॥ २०१०।१४१ । १॥ सपिता यन्नै पृथिवीमरमयदनारम्भगोऽन्तरिक्ष सविता याममुद्ददश्वमिवाधुप्त- दुनिमन्तरिक्ष मेघ पद्धभत्ते बद्धमतूर्ण इति वा स्वरमाण इति वा सविता समुदिता- मिनि । कमन्य मध्यमादेवमवक्ष्यत् । श्रादित्योऽपि संचितोच्यते । तथा च हैरपयस्तूपे- स्तुतोऽचन्हिरण्यस्तूपश्मृपिरिदं सूक्त प्रोवाच तदभिवादिन्येपर्भवति ॥ ३२ ॥८॥ हिरण्यस्तूपः सवितर्पयो स्वाङ्गिरसो जुद्धे वाजे अस्मिन् । गया त्रार्चन्नवसे वन्दमानः सोमस्येवांशु प्रति जागराहम् ॥. १० १०। १४६ । ५ ॥ हिरण्यस्तूपो हिरण्यमय स्तूपो हिग्गयमय स्तूपोऽस्येति वा । स्तूप स्त्यायते: संघात । सविनयथा चाङ्गिरसो जुहे वाजेऽन्नेऽस्मिन्नेव त्वाचनवनाय वादमान सो. मस्येवाशु प्रतिनागम्यहम् ।। त्वष्टा व्यारयात ('८।१४) । तस्यैग भवति ॥ ३३ ॥ ६ ॥ देवस्त्वष्टा सविता विश्वरूपः पुपोप प्र॒जाः पुधा जजान । हमा च विश्वा भुवनान्यस्य महदे पानांमसुरत्वमेकम् ॥६ ऋ०३ । ५५ । १६ ।। देवस्त्वष्टा सविना सर्वरूप पोपति प्रजा रसानुप्रदानेन बहुधा चेमा जनयती- मानि च सर्वाणि भूतान्युद्धकान्यस्य महचास्मै देवानामसुगत्वमेकं प्रज्ञावत्व वानवत्वं पापि वासुरिति प्रज्ञानामास्यत्यनानस्ताश्चास्यामा असुरत्वमादिलुप्तम् ।। वातो वातीति सत नस्यैपा भवति ॥ ३४ ॥ १० ॥ बात ना पातु भेषजं शम्भु मयोभु नौ हृदे । पण शायूपि तारिषत् ॥ शु० १० १ १८६ । १ ॥ 4 .

·दैवतकाण्डम् ॥ ० ४ । पा० ४ । १०६ धात प्राधातु भैपज्यानि शम्भु मयोभु च नो हृदयाय प्रवर्धयतु च न आयु । अग्निाख्यात । तस्यैषा भवति ॥ ३५ ॥ ११ ॥ प्रति त्यं चारुमध्वरं गोपीयाय प्र हुयंसे । मरुद्भिरग्न आ गहि ॥ ०१ । १६ | १ ॥ त प्रति चारुमध्वर सोमपानाय प्रायसे सोऽग्ने मरुद्भिः सहागच्छेति । कमन्य मध्यमादेवमवक्ष्यत् । तस्यैपापरा भवति ।। ३६ ॥ १२ ।। अभि त्वा पूर्वपीतये सृजामि सोम्यं मधु । मसद्भिरग्नु भा गहि ॥ ऋ० १ । १६ । ६ ॥ अभिसृजामि त्वा पूर्वपीतये पूर्वपानाय सोम्य मधु सोमगय सोऽग्ने मरुद्भिः सहागच्छेति ।। ३७ ॥ १३ ॥ इति चतुर्थाऽध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ - अथ चतुर्थः पादः ॥ घेनो वेनते कान्तिकमण । तस्यैषा भवति ॥ ३८ ॥ १ ॥ अयं वेनश्चौदयत्पृश्निगर्भा ज्योतिर्जरायू रजसो विमाने। हममपां सड्गमे सूर्यस्य शिशुं न विप्रा मतिभी रिहन्ति ॥ ० १० । १२३ । १॥ प्रय वनश्चोदय पृश्निगर्भा प्राष्टवर्णगी आप इति वा ज्योतिर्जरायुन्यो तिरस्य बरायुस्थानीय भवति । जरायु जरया गर्भस्य जरया यूयत इति वा । इममपा च सामने सूर्यस्य च शिशुमिव विप्रा मतिभी रिहन्ति लिहन्ति स्तुवन्ति वर्धयन्ति पूजयन्तीति वा । शिशु शंसनीयो भवति शिशीर्षा स्याद् दासफर्मणश्विरलब्धो . गों भवति ॥ . असुनीतिरसूमयनि । तस्यैषा भवति ।। ३६ ॥ २ ॥ असुनीते मनो अस्मातुं धारय जीवातवे सुप्रतिरा न घायुः । राधि नः सूर्यस्य सन्दर्शि घृतेन त्वं तन्वं वर्धयस्व ॥ १० १०। ५६ । ५॥

·नियो- - . असुनीते मनोऽस्मासु धारय चिरं जीवनाय प्रवर्धय च न भायू रन्धय च नः सूर्यस्य सन्दर्शनाय । रध्यतिशगमनेऽपि दृश्यते । मा रधाम द्विपते सोम राजन् (ऋ० १० । १२८1५) इत्यपि निगमो भवति । घृतेन त्वमात्मानं तन्वं वर्धयस्व ।। भृतो व्याख्यातः (२०२५) । तस्येपा भवति ॥ १० ॥३॥ तस्य हि शुरुधः सन्ति पूर्वी तस्य धीतिजिनानि हन्ति । ऋतस्य श्लोकांवधिरा ततई कर्णा बुधानः शुचमानः आयोः ।। ऋ० ४ । २३ । ८ ॥ तस्य हि शुरुधः सन्ति पूर्वीप्रतिस्य प्रमावर्जनीयानि इन्त्यतस्य श्लोको पधिरस्यापि कर्णावातणत्ति । यधिरो पद्धश्रोनः कर्णो योधयन्दीप्यमानश्वायोरयनस्य मनुष्यस्य ज्योसिपो वोदकस्य वा ।। इन्दुरिन्धेश्नत्वा । तस्यैषा भवति ॥ ४१ ॥ ४ ॥ प्रतद्वोचेयं भव्यायेन्दवे हव्यो न य इषवान्मन्म रेजति रक्षोहा मन्म रेजति । स्वयं सो अस्मदा निदो वधरजत दुर्मतिम् । भव स्रवेशंसोऽवतरम् । भव क्षुद्रमिव स्रवेत् ॥ ऋ० ११ १२६ । ६॥ प्रश्नवीमि तदन्यान्येदवे हबनाई इव य इषवानन्नवान्कामवान्वा मननानि च नो रेजयति रक्षोहा च यलेन रंजयति । स्वयं सोऽस्मदभिनिन्दितारं वधैरजेत दुर्मतिम् । अवसदधशसस्ततश्चावतरं शुद्रमिवायनवेत् । अभ्यासे भूयाँसमर्थ मन्यन्तै यथाहो दर्शनीयाहो दर्शनीयेति । तत्परुच्छेपस्य शीशम् । परुन्छेप ऋषिः पर्ववच्छेपः परुषि परुपि शेपोऽस्येति वा ॥ तीपनि, मशिनियमाणान्यानुमानाति । सूकमल सिकिउ ! तेपामेतान्यहविभान्जि वेनोऽसुनीतित इन्दुः ।। प्रजापतिः प्रजानां पाता या पालयिता वा । तस्यैषा भवति ॥ ४२ प्रजापतेः न त्वतान्यन्यो विश्वाजातानि परि ता बभूव । यस्कोमास्ते जुहुमस्तन्नोभस्तु वयं स्याम पतयो रयीणाम् ॥ ०१०। १२१ । १० ॥ . प्रजापते न हि त्वदेतान्यन्यः सर्वाणि जाताति तानि परिवभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणामित्याशिः। - ·देवतकाएटम् ॥ भ० ४ । पा०४॥ महिाख्यात (२।१७)। तस्यैषा भवति ॥ ४३ ॥ ६ ॥ भब्जामुक्थैरहि' एणीचे घुध्ने नदीनां रजस्सु षीदन् । ०७। ३४ । १६ ॥ अप्सुजमुक्थैरहिं गृणीपे बुध्ने नदीना रजस्सूदकेषु पीदन् । बुधनमन्तरिक्ष बद्धा मस्मिन्धृता माप इति वेदमपीतरद् बुध्नमैतस्मादेव बद्धा भस्मिन्धृता प्राणा इति । योऽहिः स बुध्न्यो बुध्नमन्तरिक्षं तनिवासात् । तस्यैषा भवति ॥ ४४ ॥ ७ ॥ मा नोऽहिर्बुध्न्यो रिषे धान्मा यज्ञो अस्य निधस्तायोः । १०७। ३४ । १७॥ भा च नोऽहिर्बुध्न्यो रेपणाय धान्मास्य यज्ञोखा च विद्यज्ञकामस्य । सुपर्णो व्याख्यात (३ । १२) । सस्यैषा भवति ॥ ४५ ॥८॥ एकः सुपर्णः स समुद्रमा विवेश स इदं विश्वं भुवनं वि चष्टे । तं पाकैन मनसा पश्यमन्तितस्तं मातारैळिह स उ रेळिहमा- तरम् ॥ शु० १० । ११४ । ४ ॥ एक सुपर्ण स समुद्रमाविशति स इमानि सर्वाणि भूतान्यगिविपश्यति तं पावेन मनसा पश्यमन्तित । इत्यूपेदृष्टार्थस्य प्रीतिर्भवत्याख्यानसंयुक्ता । वं माता रेदि वागेपा माध्यमिका स उ मातरं रढि ॥ पुरूरवा बहुधा रोख्यते । तस्यैपा भवति ॥ ४६ ॥६॥ समस्मिञ्जायमान भासत ग्ना उतेम वर्धन्नयः स्वार्ताः। महे यत्त्वां पुरूरवो रेणायावर्धयन्दस्युहत्याय देवाः ॥ १० १०। 8५। ७ ।। समासतास्मिन्जायमाने ग्ना गमनादापो देवपत्न्यो वापि चैनमवर्द्धयन्नध स्व. गूर्ताः स्वयंगामिन्यो महते च यत्त्वा पुरूरवो रणाय रमणीयाय संप्रामायावर्धयन्द- स्सुहत्याय च देवा. ॥४७॥१०॥ इति चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ समाप्तश्वायमध्यायः॥ निरुक्तं चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः ॥

·ओ३म् अथ पञ्चमाध्यायारम्भः ॥ mit- तन प्रथमः पाद: ।। - T . " श्येनो व्यार यात ( ४ । २४) । तस्यैपा भवति ॥ १ ॥ श्रादाय श्येनो भैभरत्सोम सहस्रं सवाँ अयुतं च साकम् । अत्रा पुरन्धिरजहादरांतीमढे सोमस्य मूरा श्रमूरः ॥ १० ४ । २६ । ७ ॥ प्रादाय श्येनोऽहरत्सोम सहन सवागयुत प सह सहन सहनसाव्यमभित्य तनायुत सोमभक्षारतत्सम्बन्धेनायुत दक्षिणा इति वा । तर पुरन्धिरजहादमित्रान दानानिति वा । मदे सोमस्य मूरा अमूर इति । ऐन्द्रे च सूक्ते सोमपानेन च स्तुत- स्तस्मादिन्द्र मन्यन्ते ।। ओषधि सोम मुनोतर्यदेनमभिपुगवन्ति । बहुलमस्य नैघण्टक वृत्तमाश्चर्यमिव प्राधान्येन । तस्य पावमानीपु निदर्शनायोदाहरिष्याम ॥ २ ॥ स्वादिष्ठया मर्दिष्टया पर्वस्व सोम रियाध । इन्द्राय पातवे सुतः ॥ ऋ०६॥ १ ॥९॥ इति सा निगदव्यारयाता । अथैषापरा भवति चन्द्रमसो वैतस्य वा ॥ ३ ॥ सो मन्यते. पपिवान्याममिपृषन्योषधिम् । सोमं यं ब्रह्माणों विदुर्न तस्याश्नाति कश्चन ॥ ०१०। ८५। ३ ।। सोम मन्यते पपिवान्यत्सम्पिपनत्योपधिमिति वृथासुतमसोममाह सोम य ब्रह्माणो विदुरिति न तस्यानाति कश्चनायज्वत्यधियज्ञम् । अथाधिदैवत सोम मन्यते पपित्रा- न्यत्सम्पिप.त्योपधिमिति व्यजु सुतमसोममाह सोम य ब्रह्माणो विदुश्चन्द्रमस न तस्याभाति कश्चनादेव इति । अथैपापरा भवति चन्द्रमसो वैतस्य वा ॥ ४ ॥ यस्त्वां देव प्रपिबन्ति तत मा प्यायसे पुनः । वायुः सोमस्य रक्षिता समान मास प्राकृतिः ॥१०१०1८५१५॥ .. 1

·दैवत काण्डम् ॥ ० ५। पा० १ ॥
यत्ता देव प्रपियन्ति तत प्राप्यायसे पुनरिति माराशसानभिप्रेत्य पुर्वपक्षापरप
पाविति वा । वायु सोमरय रक्षिता वायुमस्य रक्षितापमाह साहचर्यादिसहरणाहाँ
समाना संवत्सराणा मास प्राकृति । सोमो रूपविशेषेरोपधिश्चन्द्रमा वा । चन्द्रमा
चायन्द्रमति चन्द्रो माता पान्द्र मानमस्येति वा । चन्द्रश्च दत कान्तिपमणश्चन्द-
ममित्यप्यस्य भवति चारु द्रमति चिर द्रमति चमर्वा पूर्वम् । चारु रुवेविपरीतस्य ।
तस्येषा भवति ॥ ५॥
नवोनवो भवति जायमानोऽही केतुरुषसमित्ययम् ।
भाग देवेभ्यो वि दधात्यायन्त चन्द्रमास्तिरते दुघिमायु ॥
ऋot०।८५। १६ ॥
नवोनवो भवति जायमान इति पूर्वपक्षादिमभिप्रेत्याना केतुरुपसामत्यमित्यपरप-
क्षान्तमभिप्रेत्य । मादित्यदैवतो द्वितीय पाद इत्येके । भाग देवम्यो विदधात्यायन्नि
त्यधमासेज्यामभिप्रेत्य । प्रवर्धयते चन्द्रमा दीर्घमायु ॥
मृत्युमरियतीति सतो मृत च्यापयतीति वा शतबलाक्षो मौद्गल्य तित्यपा भवति ॥ ६॥
पर मुस्यो अनु परोह पन्था यस्ते स्व इसरो देवयानात् ।
चक्षुष्मते शृण्वते ते ब्रवीमि मानःप्रारीरिषो मोत वीरान् ।।
-
पर मृत्यो ध्रुव मृ यो ध्रुव परेहि मृत्यो कथितं तेन मृत्यो मृत च्यावयते भवति
मृत्यो मदेवा मुदेो । तपामेषा भवति ॥ ७ ॥
वेषमित्था समरण शिवितारिन्द्रात्रिष्ण सुतपा वामुरुष्पति।
या मर्याय प्रनिधीयमनिमित्कृशान रस्तुं रमानामुहम्पयः ।।
-
इति स निगदव्यारवाला।
विश्वानरो व्यारयात । तस्यैषा भवनि ॥ ८॥
प्रतो मुद्दे मन्दमानागान्धमार्चा श्वानराय विश्वाभुपे ।
इन्द्रस्य यस्य पुमख सहो माह श्रओं नृष्ण च गर्दसी सपतिः ।।
भा. १०। ५०।१॥
प्रार्चत यूय स्तुति महतेऽन्धसो नस्य दाने मन्दमानार्य मोदमानाय स्तूयमानाय
शब्दायमानायेति वा विश्वानगय सर्व विभूनायेन्द्रस्य यस्य प्रीती सुमहद् बाल मच्च
श्रयणीय यशो नम्ग च बल नन्नन द्यावापृषि यो व परिचरत इति । कम्य मध्य.
मादेवमवदयत् । सस्यैषापरा भान ॥ ६ ॥

·निरुत-
उदु ज्योतिरमृत विश्वजन्यं विश्वानर सविता देवो प्रभेत् ।
०७॥ ७६ । १॥
उदशिश्रियम्ज्योतिरमृतं सर्वजन्यं विश्वानरः सविता देव इति ।।
धाता सर्वस्य विधाता । तस्येपा भवति ।। १० ।।
धाता ददातु दाशुषे प्राची जीवातुमक्षिताम् । वयं द्वे.
वस्य धीमहि सुमतिं सत्यधर्मणः॥ अथर्व०७।१७।२॥
धाता ददातु दत्तवते प्रवृद्धां जीविकामनुषप्तीगां वयं देवस्य धीमहि सुमति
पल्याणी मति सत्यधर्मयाः ।।
विधाता धात्रा व्याख्यातः । तस्यैष निपातो भवति बहुदेवतायाभूचि ॥ ११ ॥
सोमस्य राजो वरुणस्य धर्मणि वृहस्पते॒रनुमत्या उशमणि।
तवाहमद्य मघवन्नुपस्तुतो धातर्विधातः कलशाँ भभक्षयम् ॥
० १० । १६७ । ३ ॥
इत्येताभिर्देवताभिरभिप्रसूतः सोमकलशानभक्षयमिति । कमशः कस्मारकमा अस्मि-
न्छेरते मात्रा: । फलिश्व कलाश्च फिरते विकीर्णमानाः ।। १२ ।।
इति पञ्चमाऽध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
अथ द्वितीयः पादः ॥
अथातो मध्यस्थाना देवगणाः ॥ तेषां महत. प्रथमगामिनो भ-
घन्ति । ( मरुतो मितराविणो वा मितरोचिनो चा महद्रवन्तीति वा । तेषामेषा
भवति ।। १३ ॥ १ ॥
मा विद्युन्मद्भिर्मरुनः स्वः रथेभिर्यात ऋष्टिमद्भिरश्वपणैः।
मा वर्षिष्ठया न इषा वयो न पतता सुमायाः ॥ ०१1८८११॥
विद्युन्मद्भिर्मरुतः स्वः स्वञ्चनैरिति या स्वचन रिति वा स्वचिंमिरिति वा स्थै-
रायात ऋषिमद्विपश्वपर्णेश्वपतनवषिष्ठेन च नोऽनेन वय इवापतत सुमायाः कल्या
णकीयो का फल्यागाप्रज्ञा वा ॥
रुद्रा व्याख्याता । तेषामेपा भवति ॥ १४ ॥२॥

·देवतकाएटम् ।। १० ५। पा० २॥ मा रुद्रास इन्द्रवन्तः सजोषसो हिरणपथाः सुवितार्य गन्तन । इयं वो अस्मत्प्रति हर्यते मुतिस्तृयजे न ढिव उत्सा उढन्यवै ॥ ० ५। ५७।१॥ मागच्छत स्दा इन्द्रेण सहजोपणा: सुविताय कर्मण इयं योऽस्मदपि प्रतिका- मयते मतिरसृष्याज इव दिवा उत्सा दन्यवे । सृष्णकृप्यतेरुदन्युरुदन्यसेः ॥ . भव उरु भान्तीति वर्तेन भान्तीति वर्तन भवन्तीति वा । तेषामेषा भवति ॥ १५॥३॥ विष्टा शर्मी तरणित्वेन वाघतो मासः सन्तो अमृतत्वमानशुः । सौधन्वना भवः सूरचक्षसः संवत्सरे समपच्यन्त धीतिभिः॥ १०१।११०। ४ ॥ कृत्या कर्माणि तित्वेन वोढारो मेधाविनो वा मसिः सन्तोऽमृतत्वमानशिरे सौधन्वना अभवः सूरख्याना या सूरप्रज्ञा या संवत्सरे समपच्यन्त धीतिभिः कर्म- भिः । भूभुर्विभ्वा वाज इति सुधन्वन अङ्गिरसस्य त्रयः पुत्रा' बभूवुस्तेषां प्रथमोस- माभ्यां बहुवनिगमा भवन्ति न मध्यमेन । तदेतहभोश्च बहुवचनेन चमसरय च संस्तयेन पहूनि दशतयोपु सूक्तानि भवन्ति । श्रादित्यरश्मयोऽप्युभव उच्यन्ते ।। प्रगोह्यस्य यदसस्तना गृहे तढयेद भवो नानुं गच्छथ । ११,१६१ । ११ ।। अगोह्य मादित्योऽगूहनीयस्तस्य यदस्वपथ गृहे यावतन्त्र भवथ न तावदिह भवर्धति अनिरसो व्याख्याताः । तैपामेषा भवति ॥ १६ ॥ ४ ॥ विरूपास इदृश्यस्त इद्गम्भीरवैपसः । ते भङ्गिरसः सूनवस्ते अग्नेः परि जहिरे ॥ ०१०। ६२ । ५ ।। बहुरूपा भूपयरते गम्गीरकर्मागो वा गम्भीरप्रज्ञा वा शिरसः पुनस्ते ऽगनेर. धिजशिर इत्यग्निजन्म । पितरो व्याख्याता । तेषामेपा भवति ॥ १७ ॥ ५ ॥ उदारतामवर उत्परांस उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः । अमुं य ईयुर्रवृका तज्ञास्ते नोऽवन्तु पितरो हवेषु ॥ २०१०। १५ । १। यजु० १६ । १६ ।। उदारतामवरउदीरतां पर उदीरतां मध्यमा. पितरः सोम्या: सोम्यसम्पादिन- स्तेऽसुं ये प्राणमन्वीयुरका अनमित्राः सत्यज्ञा वा याज्ञा वा ते न पागच्छन्तु पितरो हानेषु । माध्यमिको यम इत्याहुस्तन्माध्यमिकान्पितन्मन्यन्ते ।। ॥ 1 ·, . 3: अङ्गिरसो व्याख्याताः पितरो व्यारयाता भृगवो व्याख्याता अथर्वाणोऽय-, सवन्तस्थर्वतिश्चरतिकर्मा तत्प्रतिपेध । तेषामपा साधारणा भवति ॥ १८॥ ६ ॥ अङ्गिरसो नः पिनरो नववा अथर्वाणो सुगः सोन्यास: तेषां वयं सुमो यज्ञियानामपि भद्रे सौमनसे स्याम ॥ १० १० । १४ । ६॥ यज०१६ । ५० ।। अशिग्सो न पिनरो नवगतयो नानीतगतयो वाथर्वाणो भृगय. सोम्याः सोमसम्पादिनस्तेपा वयं सुमतौ कल्यागयां मतो यज्ञियानामपि चपा भद्रे भन्दनीये भाजनवति वा परयाणे मनसि स्यामेति । माध्यमिको देवगण इति नरुता. पितर इत्याख्यानम् । प्रथाप्यषय स्तूयन्ते ॥ १६ ॥ ७ ॥ सूर्यस्येव वक्षथो ज्योतिरपां समुद्रस्यैव महिमा गंभीरः । वातस्येव प्रजयो नान्येन स्तोमो चसिष्ठा भन्वैतवे वः ॥ मा०७ । ३३ । ८॥ । इति यथा ॥ भाप्त्या भामोते । तेपामेर निपातो भवत्यैन्यामृचि ॥ २०॥ ८ ॥ स्तुपेय्य पुरुवर्षसमृभ्वमिनतममाप्त्यमाप्त्यानाम् । मा दर्शते शवसा सप्त दानुन्प्र सोचते प्रतिमानानि भरि ॥ ०१० । १२०।६।। स्लोतव्यं बहुरूपमुरुभूनमीश्वरतममान्यानामारणाति य शवसा मलेन सप्त दात निति ब! सात दानवानिति वा प्रसाशते प्रतिमानानि यहूनि । साक्षतिराप्नोति. फमां ॥ २१ ॥६॥ इति पञ्चमाऽध्यायस्य द्वितीय पादः ॥ -- P अथ तृतीयः पादः॥ . अथातो मध्यस्थानाः स्त्रीपः ॥ तासामदिति प्रथमागामिनी भवति । अदितिव्योग याना । तस्या एका भाति ॥ २२ ॥ १ ॥ -- - ·i देवतकाण्डम् ॥ ०५ । पा० ३ ॥ ११७ दईन्य वाटिते जन्मनि व्रते राजाना मित्रावरुणा विधाससि। भर्तपन्धाः परयों भर्यमा सप्तहोता विपुंरूपेषु जन्मसु ॥ र १०। ६४ । ५ ॥ दास्य धादित जन्मनि आने कर्मणि राजानी मित्रावरुणो परिचरसि । विवासति परिचय्यांया हविष्मानाविवासति (म. १।१२। ९) इत्याशास्ता । अतत. पन्था अत्वरमाणपन्था पहुग्थोऽयमादित्योऽरीनियच्छति । सतहोता सप्तास्मै गइमयो रसानभिसनामयन्ति सप्तनमृपय स्तुवन्तीति वा विषमरूपपु जन्मसु फर्मसूदयपु । मदित्यो दक्ष इत्याहुगदित्यमध्ये च स्तुताऽदितिदक्षायणी । मदितदेतो अजायत दक्षादग्दतिः परे । भू० १० । ७२ । ४ ) इति च तत्कथमुपपद्यत । समानजन्मानी स्यातामित्यपि वा देवधर्मणेतरेतरज-मानो स्यातामितरतरप्रवृत्ती ॥ अग्निरप्यदितिरुच्यत । तस्येपा भवति ॥ २३ ॥ २ ॥ यस्मै स्वं सुंद्रविणो ददाशोऽनागास्वमंदिते सर्वताता । पं भद्रेण शवसा चोदयांसि प्रजावता राधसा ते स्याम ॥ मा० १ । ६४।१५।। यस्मै त्व सुद्रविणो ददास्यनागास्त्वमनपराधत्वमदिते सर्वासु फर्मततिपु । माग भापर्वाद गमेरेन एने किल्लिप किल्भिद सुकृतकमणो भय कीर्तिमस्य मिनत्तीति था । य भद्रेण शवसा बलेन पोदयसि प्रजावता च राधसा धनेन ते चयमिह स्या मेति ।। सरमा सरणात्। तस्या एषा भवति ।। २४ ॥ ३ ॥ किमिच्छन्ती सरमा प्रेदमान दूरे सध्वा जगुरिः पराचेः । कास्मेहितिः का परितक्म्यासीत्कथ रसायो भतरः पोसि ॥ १०१०। १०८।१॥ किमिच्छन्ती सरमैन प्रानड् दूरे ह्यध्वा जगुरिजङ्गम्यते पराम्चने रचित का तेऽस्मास्वर्थहितिरासीतिक परितकनम् । परितम्म्या रानि परित एना तक्म । तक्मे- स्युष्णनाम तकत इति सत । फथ रसाया भतर पयासीति । रसा नदी रसते श- ब्दकर्मणा- कथ रसानि तान्युदकानीति था। देवशुनी द्रेण प्रहिता पणिभिरमुरे स- मूद इत्याख्यानम् ॥ सरस्वती व्याख्याता । तस्या एषा भवति ॥ २५॥ ४ ॥ • पावका नः सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती । यज्ञ कष्ट धियामुः ॥ ० १ । ३ । १० ॥ - ·११६ निरुत- , पावका न: सरस्वत्यनेग्न्नवती यज्ञं वष्ट धियावसुः कर्मवसुः । तस्या एषापरा भवति ॥ २६ ॥ ५॥ महो अर्णः सरस्वती प्र चैतयति केतुन । धियो विश्वा वि राजति ॥ ० १।३।१२ ॥ मदर्णः सास्वती प्रचेतयति प्रज्ञापयति केतुना फर्मया प्रज्ञया वेमानि च स- र्वाणि प्रज्ञानान्यभिविराजति । वागर्थेषु विधीयते तस्मान्माध्यमिकां वाचं मन्यन्ते ॥ वाव्याख्याता । तस्या एपा भवति ॥ २७ ॥ ६ ॥ यद्वाग्बदन्त्यविचेतनानि राष्ट्री देवानी निपसाद मन्द्रा । चत ऊ दुदुहे पासि क स्विदस्याः परमं जंगाम ॥ ०८।८६ । १० ॥ यद्वाग्वदन्त्यविचेतनान्यविज्ञातानि राष्ट्री.देवानां निपसाद मन्द्रा मंदना । चत- स्रोऽनुदिश को दुदुहे पांसि क बिदस्याः परमं जगामेति यत्पृथिवीं गच्छतीति वा यदादित्यरश्मयो हरन्तीति वा । तस्या एपापरा भवति ॥ २८॥ ७ ॥ देवीं वाचमजन यन्त वास्तां विश्वरूपाः पशवो वदन्ति .।' सा नो मन्द्रेषमूचं दुहाना धेनुर्वागस्मानुप : मुष्टुतेतुं ॥ ०८।८९ । ११ ।। देवीं वाचमननयन्त देवास्तां सर्वरूपीः पशवो वदन्ति व्यक्तवाचश्याव्यक्तवा- पश्व ! सा नो मदनानं च रसं च दुहाना धेनुवागरमानुपैतु सुष्टुता ।। अनुमती राफेति देवपत्न्याविति नैरुकाः पौर्णमास्याविति याशिका या पूर्वा, पोर्णमासी सानुमतियोंत्तरा सा राफेति विज्ञायते ॥ अनुमतिरनुमननात् सस्या एषा भवति ॥ २६ ॥८॥ भन्विदनुमते खं मन्यांसे शं च नरकृषि कवे दक्षाय नो हिनु प्र ण मायपि तारिपः ॥ यजु० ३४ ॥ ८ ॥ अनुमन्यस्वानुमते त्वं सुसं च नः कुर्वा च नोऽपत्याय घेहि प्रवर्धय च न मायुः ॥ राका रातैनिकमणः । तस्या एषा भवति ॥ ३० ॥६॥ राकामहं सुहवी सुष्टुती हुवे शृणोतु नः सुभगा वोभतु त्मना । सीव्यत्वपः सूच्याच्छियमानया ददातु वीरं शतदायमुक्थ्यम् ॥ स.२१३२ ॥४॥ -- ·देवतकाएडम् ।। अ० ५ । पा० ३ ॥ ११६ राफामह सुहाना सुष्टुत्या हये शृणोतु न सुभगा बोधत्वात्मना सीव्यत्वप प्रजन- नकर्म सूच्याच्छिद्यमानया सूची सीव्यत । ददातु वीर शतप्रटमुस्थ्य वकव्यप्रशसम् ॥ सिनीवाली कुहूरिति देवपत्न्याविति नरुक्ता अमावास्ये इति याक्षिका या पूर्ण- मावास्या सा सिनीवाली योचरा साहू । इति विज्ञायते । सिनीवाली सिनमन्न भवति सिाति भूनानि वाल परें वृणोतेस्तस्मिन्नन्नवती. चालिनी वा वालेनैवास्यामणुस्वाञ्चन्द्रमा सवितव्यो भवतीति था । तस्या एषा म- ति ॥ ३१ ॥ १० ॥ सिनीवालि पृथष्टके या देवामामसि स्वस । जुषस्व हव्यमाहृतं पूजा देषि दिदिहि नः ॥ ० २ । ३२ । ६। यजु० ३४।१०॥ सिनीवानि पृथुनघने । स्तुक गायते सङ्घात पृथुकेशस्तुके पृथुस्तके वा । या व देवानामसि स्पसा । स्वसा सु असा स्पेषु सीदतीति वा । जुरस्व ६०यमदन प्रजा च देवि दिशन ॥ कुहहते क भूदिति पाक सती हूयत इति वा काहुत हविर्जुहोतीति वा । तस्या एषा भवति ।। ३२ ॥ ११ ॥ कुहूमहं सुवृतं विनापसमास्मिन्यज्ञे सुहवा जोहवीमि ।' ददातु श्रवणं पितॄणां तस्यै ते देवि हविषा विधेम ॥ अथर्व०७।१०।५॥ कुहूमह सुवृत विदितकर्माणमस्मिन्यज्ञे सुहानामहये ॥ सा नो दद पितृणा पित्र्य धनमिति वा पित्र्य यश इति वा । तस्यै ते देवि हविषा विधेमेति व्याख्यातम् । यमो व्याख्याता । तस्या एपा भवति ॥ २३ ॥ १२ ॥ अन्यमू षु त्वं यम्यन्य उ रवां परि प्वजाते लिबुंजेक वृक्षम् । तस्य वात्वं मन इच्छा सवातवाओं कृणुष्वं संविढं सुभद्राम् । १०१०।१०।१४ ॥ अन्यमेन हि स्व यम्यन्यस्त्वा परिष्वड्दयते लिवुजेव वृक्ष तस्य या व मन इन्छ स वा तयाधानेन कुरुष्व सविद सुभद्रा परयाणभद्राम् । यमी यम पफमे वा प्रत्यायन इत्याख्यानम् ॥ ३४ ॥ १३ ॥ इति पञ्चमाऽध्यायस्य तृतीयः पादः ।। सा नौ श्रवण - ·है : . - - -- . १२० निरुके- भय चतुर्थः पादः ॥ उर्वशी व्याख्याता | तस्या एषा भवति ॥ ३५ ॥ १॥ विद्युभ या पतन्ती दविद्योद्भान्ती मे अप्या काम्पानि । जनिष्ठो अपो नर्यः सुजातः प्रविशी तिरत दीर्घमायुः ॥ ० १०। ६५ । १०॥ विद्युदिव या पतन्त्यद्योतत हान्ती में प्रप्या काम्यान्युदकान्यन्तरिक्षालोकस्य यदा नूनमयं जायेताद्भयोऽध्यप इति नयों मनुष्यो नृभ्यो हितो नरापत्यमिति वा सुजातः सुजाततरोऽयोर्वशी प्रवर्धयते दीर्घमायुः ।। पृथिवी व्याख्याता । तस्या एषा भवति ।। ३६ ॥ २॥ पळस्था पर्वतानां विद्रं विभर्षि पृथिवि । 4 या भूमि प्रवत्वति महा जिनोर्षि महिनि । ०.५ । ८४ । १ ॥ सत्यं त्वं पर्वतानां मेघानां सेदनं छेदनं भेदनं दलममुन्न धारयसि पृथिति प्र. जिन्वसिया भूमि प्रयगावति महत्वेन महनीत्युदयतीति वा । इन्द्राणीन्द्रस्य पत्नी । सत्या एषा भवति ॥ ३७॥ ३ ॥ इन्द्राणीमासु नारिषु मुभामहमश्रवम् । नास्या अपर चन जरसा मरते पतिः । विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥ ० १०।८६ । १२ ॥ इन्द्राणीमासु नारिषु सुभगामहमशृणय नयाया अपरामपि समा भरया प्रियते पतिः सर्वस्माद्य इन्द्र उत्तरस्तमेतद् प्रम. । तस्या एपापग भवति ॥ ३८ ॥ ४ ॥ नाहमिन्द्राणि रारण सख्युपाकपेते । यस्यदमप्य हविः प्रियं देवेषु गच्छति । विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥ मा० १०1८६॥ १२ ॥ गाहमिन्द्राणि रमै सरन्युपाकपेते यस्येदमन्य हरिप्सु मृतमद्भिः सन. मिति वा पिय देवेपु निगच्छति सनरमाद्य इन्द्र उत्तरस्तमेन ममः ।। गौरी रोचतवनतिकर्मणोऽयमपीतरो गोरो वर्ग गतामादय, प्रशस्यो भवति । तश्या पपा भवति ।। ३६॥५॥ १ . । - ·देवतकाएडम् ।। १०५ । पा०४॥ गौरीमिमाय सलिनानि तनत्येकपट्टी द्विपढी सा चतुष्पदी। अष्टापढी नवपदी बभूवुर्षी सहस्राक्षरा परमे व्योमन् । ऋ० १।१६४ । ४१ ।। गोरी निर्मिमाय सलिलानि तक्षती कुर्वत्येकपदी मध्यमेन द्विपदी मध्यमेन चा. दिस्येन च चतुष्पदी दिग्भिरष्टापदी दिग्भिश्चावान्तरदिग्भिश्च नवपदी दिग्भिश्चावान्त- रदिग्भिश्वादित्येन च सहस्राक्षरा घहूदका परमे व्यवने । तस्या एपापरा भवति ।।।। ४० ॥ ६ ॥ तस्याः समुद्रा भधि वि क्षरन्ति तेन जीवन्ति प्रदिशश्चतस्रः। ततः परत्यचरं तद्विश्वमुप जीवति ॥ ० १ । १६४ । ६०॥ तस्याः समुद्रा भधिविक्षरन्ति पर्पन्ति मेघास्तेन जीवन्ति दिगाश्रयाणि भूतानि तत: क्षारत्यक्षारमुदकं तत्सर्वाणि भूतान्युपजीवन्ति ।। गौाख्याता । तस्या एषा भवति ॥ ४१ ॥ ७ ॥ गौरमीमेद वत्सं मिषन्त मूर्धानं हिङकृणोन्मातवा उं । सृक्काणं धर्ममभि वावशाना मिमाति मायुं पर्यते पयोभिः ॥ ऋ० १ । १६४ । २८ ॥ अथर्व है । २७ । ६॥ ‘गौरवमीमेद्वत्सं निमिषन्तमनिमिपन्तमादित्यमिति वा मूर्धानमस्याभिहिडपरो- मननाय सुकाणं सरणं धमै हरणामभिवावशाना मिमाति मायुं प्रप्यायते पयोमिः । मायुमिवादित्यमिति वा । वागेपा माध्यमिका धर्मधुगिनि याज्ञिका. ।। धेनुर्धयतेर्वा पिनोतर्वा । तस्या एपा भवति ॥ ४२ ॥ ८ ॥ उप हुये सुदुघौ धेनुमेतां सुहस्तौ गोधुगुत दोहदेनाम् । श्रेष्ठ सवं सविता साविपन्नोऽभौद्धो धर्मस्तदु पु प्र पौचम् ॥ ०१ । १६४ । २६ ।। उपद्धये सुदोहनां धेनुमेतां कल्यागाहस्नो गोधुगपि पदोग्येनाम् । श्रेष्ठं सर्व सविता सुनोतु न इत्येप दि श्रेष्ठ संपां सवानां यदुदकं यदा पयो पसुष्मदीदी पर्मस्तं सुप्रीमि । बागेपा माध्यमिता धर्मधुगिनि याशिकाः ॥

·१२२ निरुले- सूयवसाद्भगवती हि भूया अघ्न्याहन्तव्या भवत्यपघ्नीति वा । तस्या एपा भवति ॥ ४३ ॥ ६ ॥ मंथो वयं भगवन्तः स्याम । अद्धि तृणं मन्ये विश्वदानी पिर्व शुद्धमुढकमाचरन्ती ॥ १०१। १६४ । ४० ॥ मुयवसादिनी भगवती हि भवाथेदानी वयं भगवन्त स्यामाद्धि तृणमध्ये सर्वदा पिय च शुद्धमुदकमाचरन्ती । तस्या एपापग भवति ॥ ४४ ॥ १० ॥ हिङ्कण्वनी वसुपरनी वसूनां वत्समिच्छन्ती मनसाभ्यागात् । दुहामश्विभ्यां पयो अध्न्येयं सा र्धता महते सौभगाय ॥ १०१। १६४ । २७ ॥ इति सा निगदव्याख्याता ॥ पथ्या स्वस्तिः पन्था अन्तरिक्ष तन्निवासात । तस्या एषा भवति ॥ ४५ ॥ ११ ॥ स्वस्तिरिद्धि प्रपंथे श्रेष्ठा रेवणस्वत्यभि या वाममेति । सा नौ अमा सो भरणे नि पातु स्वावेशा भवतु देवगोपा। १० १०। ६३ । १६ ।। म्बस्तिग्य हि प्रपये श्रेष्ठा रंगास्वती धनवत्यभ्येति या वसूनि वननीयानि सा नोऽमा गृहे सा निरमणे सा निर्गमने पातु स्वायशा भवतु देवी गोपनी देशागोपा- यत्विति देवा एना गोपायन्त्विति वा ।। उपा व्याख्याता । तस्या एषा भवति ॥ ४६॥ १२ ॥ अपोपा अनसः सरत्सम्पिटाहह विभ्युपी । नि यत्सी शिश्नथवृथा ॥ पा० ४ । ३० । १० ॥ अपामग्दुपा अनस सन्धिष्टामेघाद् विम्युन्यनो वायुगनितेरपि घोपमा स्या- दनग इस शाटादिय । मरटमान मरिमचीरमनिया स्याम्जीयनममया अपनीयास्येनमेघोऽप्या माग। यनिशिअयदपा यपिमा मध्यम. | तस्या एपापामामि ।। ४७ ॥ १३ ॥ - प्रपन ·देवतकाएडम् ॥ १० ५। पा०४॥ १२३ एतदस्था अन शये सुसम्मिष्ठं विपाश्या । ससार सी परावतः ॥ ऋ. ४ । ३० । ११ ॥ एतदस्या अन भाशेते सुप्तम्पिष्टमितरदिय विपाशि विमुक्तपाशि ससारोषा परा. घत प्रेरितवत परागताद्वा । इजा व्याख्याता | तस्या एषा भवति ॥ ४८ ॥१४॥ अभि न इळा यूथस्य माता स्मन्नदीभिर्वशी वा गृणातु । उर्वशी वा वृहडिवा Pणानाभ्यूंगवाना प्रभृथस्यायोः । सिषक्तु न ऊर्जव्यस्य पुष्टेः ॥ ऋ० ५ । ४१ । १६ । २० ॥ अभिगृणातु न इला यूथस्य माता सर्वस्य माता स्मदमि नदीभिरुवंशी वा गृणा- तूर्वशी वा वृहद्दिवा महद्दिवा गृणामाभ्यूगर्वाना प्रभृथस्य प्रभूतस्यायोरयनस्य मनुष्यस्य । ज्योतिषो वोदकस्य वा सेवता नोऽनस्य पृष्टे । रोदसी रुद्रस्य पत्नी । तस्या एषा भवति ॥ ४६ ॥१५॥ रथं नु मारत वयं अवम्युमा ९वामहे । भा यस्मिन्तस्थी सुरणानि विभ्रती सचा मरुत्सु रोदसी ॥ १० ५। ५६ । । रथं क्षिप्र मारुत मेघ वय श्रवणीयमाहयामह श्रा यस्मिन्तस्थौ सुरमणीयान्युड़- कानि बिभ्रती सचा मरुद्धि सह रोदसी ॥५०॥१६॥ इति पञ्चमाऽध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ समाप्तश्चायमध्पायः॥ निरुक्त एकादशाऽध्यायश्च समाप्तः ॥

·मौ३९
अथ षष्ठाध्यायारम्भः ॥
तत्र प्रथमः पादः ॥
अथातो घुस्थाना देवताः ॥ तासामश्विनौ प्रथमागामिनो भवतः ।
अश्विनौ यद्व्यश्नुवाते सर्व रसेनान्यो ज्योतिपान्यः । अश्वैरश्विनावित्यौर्णवामः ।
तत्काश्विनी दायापथिव्यावित्यैकेऽहलायाचित्येके सूर्याचन्द्रमसावित्येक राजानौ पुग्य-
कृतावित्यैतिहासिकाः । तयोः काल उमर्धरात्रात्प्रकाशीमावस्यानुविष्टम्भमनुतमो भागो
हि मध्यमो ज्योतिर्भाग श्रादित्यः तयोरेपा भवति ॥ १ ॥
वसांसिपु स्म चोऽसितो पेत्वाविव ।
कदेदमश्विना युवमभि देवाँ अगच्छलम् ॥
इति सा निगदव्यारन्याता । तयोः समानकालयोः समानकर्मणोः संस्तुतप्राययो.
रसंस्तवेनैपोऽर्धों भवति । वासात्यो अन्य उच्यत उयः पुत्रस्तवान्य इति । तयोरेषा-
'रा भवति ॥
हहह जाता समवावशीतामरेपसी तन्वा नामभिः स्वैः ।
जिष्णु-मुन्यः सुमखस्य सूरिदियो अन्यः सुभगः पुन अहे ॥
१०१ । १८१ । ४ ॥
इह चह च जातो सातूयेत पापेनामिप्यमानया तन्वा नामभिश्च स्वैर्जिणुामन्यः
सुमहतो पजस्यरयिता मध्यमो दियोऽन्यः सुभगः पुत्र उसन प्रादित्यः । तयोरेपापरा
भयनि ॥ ३ ॥
प्रातर्यजा वि चौधयाश्विनावेह गच्छताम्
अस्प सोमस्य पीतये ॥ ० १ । २२ । १ ॥
प्रातयोगिनो वियोधयाधिनाविदागच्छनागस्य सोमस्य पानाय । सयौपापरा
भवति ॥४॥

·। देवतकाएदम् ।। अ० ५। पा० १ ॥ १२५ प्रातर्यजध्वमश्विना हिनोत न सायमस्ति देवया अर्जु- ष्टम् । उतान्यो अस्मयंजते वि चावः पूर्वः पूर्वो यजमानो बनीयान् ॥ १०.५। ७५।२॥ प्रातर्यजध्वमश्विनौ प्रहिणुत न सायमस्ति देवेज्या अजुष्टमेतत् । मन्यन्योऽस्म- धजते वि चावः । पूर्वः पूर्वो यजमानो वनीयान्वयितृतमः । तयोः काल: सूर्योदय- पर्यन्तस्तस्मिन्नन्या देवता प्रोप्यन्ते ॥ सपा वष्टेः कान्तिकर्मण उच्छतेरितरा माध्यमिका । तस्या एपा भवति ॥ ५ ॥ उपस्तचित्रमा भरास्मभ्य वाजिनीवति । येन तोकं च तनयं च धार्महे ॥ ऋ० १ । १२ । १३ ।। उपस्तचित्रं चायनीयं महनीयं धनमाहरास्मभ्यमन्नवति येन पुत्रांश्च पौरांश्च द. धीमहि तस्या एषापरा भवति ॥ ६॥ पुता ऊ त्या उपसा केतुमंत पूर्वे भर्धे रजसो भानु- संजते । निष्कृण्वाना मायुधानीव धृष्णवः प्रति गावोऽरु- षीर्यन्ति मातरः ॥ ०१ । ६२ । १ ॥ साम० उ० भा० ८।३। १६ । १॥ एतास्ता उषस. केतुमकृपत प्रशानमेफस्या एव पूमनायें पहुवचनं स्यात् । पूर्वेऽर्थे । 5•तरितलोकस्य समजते भानुना । निष्कृयवाना मायुधानीव धृष्णाय. । निरिस्येप समित्येतस्य स्थाने । एमादेषां निष्कृतं जारिणीव (०१०। ३४ । ५) इत्यपि निगमो भवति । प्रति यन्ति गावो गमनादरुपीगरोधनान्मायरो भासो निर्मात्र्यः ।। सूर्या सूर्यस्य पस्येथैवाभिमष्टकामतमा । सस्या एपा भयति ॥७॥ मुकिंशुक शल्मलि विश्वरूपं हिरण्यवर्ण सुवृत्त सुच- क्रम् । भा रौह सूर्ये अमृतस्य लोकं स्योनं पत्ये वहतुं कृणुष्व ॥ १० १० १८५ । २० ॥ सुकाशनं शामसं सर्वरूममपि वोपमा स्यारमुकिमिव सत्ममिमिति । कि- शुकं क्रशनेः प्रकाशयतिकर्मग्यः शममभिः सुशरो भवति शरवान्वा । मारोह सूर्य ·. १२६ निरुके. अमृतस्य लोकमुदकस्य सुखं पत्ये वहां कुरुष्व । सविता सूर्या मायच्छत्सोमाय राज्ञ प्रजापतये वेति च ब्राह्मणम् ।। वृषाफपायी वृषाकपेः पत्न्येपैवाभिसृष्ट कालतमा । तस्या एषा भवति ॥ ८॥ वृषाकपायि रेवति सुपुत्र घोटु सुस्नुषे । घसत्त इन्द्र उचः प्रियं कचित्करं हविविश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥ १० १०।८६।१३।। वृषाकपायि ग्वति सुपुत्रे मध्यमेन सुस्नुपे माध्यमिकया वाचा । स्नुषा साधु- सादिनीति वा साधुसानिनीति वा स्वपत्यं तत्सनोतीति वा । प्राश्नातु त इन्द्र उक्षण एतान्माध्यमिकोनत्संस्त्यायान् । उक्षण उदातेर्वृद्धिकर्मण उक्षन्त्युदकेनेति वा । प्रियं कुरुष्व सुखचयकरं हविः मुखकरं हविः सर्वस्माद्य इन्द्र उत्तरस्तमेतद् भूम मादित्यम् ॥ सरण्यू: सरणात् । तस्या एपा भवति ॥ ६ ॥ भागृहन्नमृतां मयभ्यः कृत्वी सवर्णामददुर्विवस्वते । उताश्विनावभरद्यत्तदासीदर्जहादु द्वा मिथुना सरयूः ॥ ऋ० १०। १७ । २ ॥ अध्यगृहन्नमृतां मत्येभ्यः कृत्वी सवर्णामददुर्विवस्वतऽप्यश्विनावभरयत्तदासीद- महाद् द्वौ मिथुनौ सरण्यूः । मध्यमं च माध्यमिकां च वाचमिति नैरुक्ता यमं च यमी घेत्यैतिहासिकाः । तत्रेतिहासमाचतते । त्वाष्ट्री सरण्यूर्विवस्वत मादित्याद्यमौ मि- थुनौ जनयान्चकार । सा- सवर्णामन्यां प्रतिनिधायाश्वं रूपं कृत्वा प्रदुद्राव स विव. स्वानादित्य प्राश्वमेव रूपं कृत्वा तामनुसृत्य सम्बभूव ततोऽश्विनी जनाते सवर्णायां मनुः । तदभिवादिन्येपरर्भवति ॥ १० ॥ स्वष्टा दुहिने वतुं कृणोतीतीदं विश्वं भुवन समैति । यमस्य माता पर्युह्यमाना महो जाया विवस्वतो ननाश ॥ मा० १० । १७ । १॥ स्वष्टा दुहितुर्वहन करोतीतीदं विश्वं भुवनं समेतीमानि ध सर्वाणि भूतान्य. भिसमागम्छन्ति यमस्य माता पर्युसमाना महसो आया विवस्वतो ननाश | रात्रिरा. दिस्यास्यादित्योदयेऽन्तधीयते ॥ ११ ॥ इनि पष्ठाऽध्यायमा प्रथमः पादः ॥

·देवतकाण्डम् ॥ ० ६ । पा० १ ॥ १२७ श्रथ द्वितीयः भदः॥ सविता व्याख्यात । तस्य कालो यहा द्यौरपहनतमस्का कीर्णाश्मिर्भवति । तस्यैषा भवति ॥ १० ॥१॥ विश्वा रूपाणि प्रति मुञ्चते कविःप्रासावीद्भद्रं द्विपढे चतुष्पदे। वि नामख्यत्सविता वरेण्योऽर्नु प्रयाणामुषसो वि राजति ॥ ० ५। ८१ । २ ॥ सर्वाणि प्रज्ञानानि प्रतिमुचते मेधावी कवि क्रान्तदशनो भवति क्वतेर्वा प्रसुवति भद्र द्विपाद्भ्यश्च चतुष्पाभ्यश्च व्यचिस्यपन्नाक सविता वरणीय प्रयाण. मनूपसो विराजस्ति । भषोरामा सावित्र इति पशुसमाम्नाय विज्ञायते । परमात् सामान्यादिस्यधस्तात्तद्वेडाया तमो भवत्येतस्मा सामान्यादधस्ताद्रामोऽधस्ताकृष्या स्मा- सामायादित्यग्नि चित्वा न रामामुपेयात् । रामा रमणायोपयत न धर्माय कृष्णजाती- येतस्मात्सामा यात् । कृकया। साचित्र इति पशुसमाम्नाये विज्ञायत | करमासामा न्यादिति पालानुवाद पगैत्य । कृपयायो पूर्व शब्दानुफरगा बचेरुत्तरम् ।। भगो धारयात । तस्य काल प्रागुत्सर्पणात । तस्यैषा भवति ॥ १३ ॥२॥ प्रातर्जितं भगमुग्रं हुवेम वय पुत्रमर्दियों विधर्ता । अाधश्चिधं मन्यमानस्तुरश्चिद्राजा चियं भग भक्षीत्या ॥ ०७।४ । २ ॥ प्रातर्जित भगमुप होम वय पुत्रमदितों विधारयिता सर्वस्याघ्रश्चिय मन्यमान प्राट्याईदरिद्रस्तुरश्चित्तुर इति यमनाम तरतर्वा त्वरत वाया तूर्णगतिर्यमो गजा चिद्य भग भनीत्याह । मन्पो भग इत्याग्नुरसतो न दृश्यत । माशिमस्याक्षिणी निर्जयाति च माझगा जन भगो गन्तीनि वा जन गच्छत्यानित्य उदयेन । सूर्य सर्तेवा सुनतेर्वा स्वीर्यत । तस्येपा भवति ॥ १४ ॥ ३ ॥ उटु त्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः ।। हुशे विश्वाय सूर्यम् ।। १० १ । ५० । १ ॥ उद्गृहन्ति त जातपदस रश्मय पे नव सपा भूसाना दर्शनाय सूर्यमिति । फम य. मादित्यादेवमवदयत् । सस्यै पापरा भवति ।। १५ ॥ ४ ॥ M ·१२८ निरुले- चित्रं देवानामुर्दगादीकं चक्षुमित्रस्य वरुणस्याग्नेः । भाता यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ॥ १० १ । ११५॥ १॥ यजु०७ । ४२ ॥ चायनीयं देवानामुद्गमदनीकं ख्यानं मित्रस्य वरुणस्याग्नेश्चापूपुरद् द्यावापृथिन्यौ चान्तरिक्षं च महत्वेन तेन सूर्य प्रात्मा जङ्गमस्य च स्थावरस्य च ॥ प्रथ यद्रश्मिपोषं पुष्यति तत्पूपा भवति । तस्यैषा भवति ॥ १६ ॥ ५ ॥ शुक्र ते अन्ययंजतं ते अन्यद्विषुरूपे महनी यौरिवासि । । विश्वा हि माया अवसि स्वधावो भद्रा तै पन्निह रातिरस्तु । १०६। ५८।१।। शुक्र ते अन्यल्लोहितं ते अन्यधजतं ते अन्यद्यज्ञियं ते अन्यद्विपमरूपे ते प्रहनी फर्म घोरिव चासि । सर्वाणि प्रज्ञानान्यवस्यन्नवभाजनवती ते पूपन्निछ दत्तिरस्तु । तस्यैपापरा भवति ॥ १७ ॥ ६ ॥ पृथंस्पYः परिपति वचस्या कामेन कृतो अभ्यानळकंम् । स नौ रसच्छुरुधेश्चन्द्रामा धियंधियं सीषधाति प्र पूषा ॥ १० . पथरपयोऽधिपति वचनेन फामेन कृतोऽभ्यानडमभ्यापनोऽमिति वा । स ददातु चायनीयाप्राणि धनानि फर्मफर्म च नः प्रसाधयतु पूति ॥ अथ यद्विपितो भवति तद्विष्णुर्भवति । विष्णुर्विशतेर्वा । व्यरनौतेर्वा । तस्यैपा भवति ॥ १८ ॥ ७ ॥ इदं विष्णुर्वि चक्रमे त्रेधा नि दंभे पुदम् ।। समूळ्हमस्य पाँसुरे ॥ ऋ० १ । २२ । १७ ॥ यदिदं किं च तद्विक्रमते विष्णुविधा निधते पद धाभावाय पृथिव्यामन्तरिक्ष दिवोनि शाकपूणिः । समारोहणे विष्णुपदे गयाशिरसीत्यौवाभः । समूढमस्य पांमुरे प्यायनेऽन्तरियो पदं न दृश्यते । अपि योपमार्थे स्यात्समूढमय पांसुल इव पदं न रश्यत इति । पासवः पादैः सूयन्त इति वा पन्ना: शेरत इति वा पंसनीया भव.. न्तीति वा ।। १६ ॥८॥ इति पठाऽध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥

·-- 7 - देवतकाण्डम् ॥ ०६ । पा० ३ ॥ १२९ डाथ तृतीयः पादः ॥ विश्वानरो व्याख्यात (७१२१॥ तस्यैप निपातो भवत्यै हामृधि ॥ २० ॥१॥ विश्वानरस्य वस्पतिमानतस्य॒ शव॑सः । एदैक्ष चर्षणीनामूनी हो रथानाम । ८।६।४॥ विश्वानररयादित्यस्यानानतस्य शक्सी महतो बलस्यवश्व कामरयनैरवनैर्वा च- पणीना मनुष्याणामूत्या च यथा ग्थानामिन्द्रमस्मिन्यज्ञे हयामि ॥ वरणो व्याख्यात ( १० । ३ ) । तस्यैपा भवति ॥ २१ ॥२॥ येना पाचक चक्षसा भुरण्यन्तं जनॉ गर्नु । त्वं वरुण पश्यसि ॥ ० १ ! ५० ॥ ६ ॥ भुरण्युरिति क्षिप्रनाम भुरण्यु शकुनिभूरिमध्यान नयति स्वर्गस्य लोकस्यापि वोढा तत्सम्पाती भुरण्युरनेन पावख्यानेन ,भुग्ण्यन्त जना अनु त्व वरुण प श्यसि । तत्ते वय स्तुम इति वाक्यशेषोऽपि वोत्तरस्याम् ॥ २२ ॥ ३ ॥ येनो पायक चचसा भरणान्तं जना भर्नु । त्वं वरुण पश्यसि ॥ ०१ । ५० । ६॥ विद्यामपि रजस्पृथ्वहा मिमानो अक्तुभिः । पश्यञ्जन्मानि सूर्य ॥ ० १ । ५०1७) व्येपि या रजश्च पृथु महान्तलोकमहानि च मिमानोऽभी रात्रिमि पश्यन्जन्मानि जातानि सूर्य । अपि वा पूर्वस्याम् ॥ २३ ॥ ४ ॥ येनो पावक चचसा भुरण्यन्तं जॉ भर्नु । त्वं वरुण पश्यसि ॥ ० १ । ५० ॥ ६ ॥ प्रत्यड्डेवानां विर्य प्रत्यड्डुदैपि मानुपान् । प्रत्यविश्व रदृशे ॥ ० १ १५० ॥ ५ ॥ . सह ११ ·१२८ निरुके चित्रं देवानामुदगादीक चक्षुमित्रस्य वरुणस्याग्नेः। भाता यावापृथिवी अन्तरितं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ॥ १० १। ११५ । १ ॥ यजु०७१ ४२॥ चायनीयं देवानामुदगमदनीकं ख्यानं मित्रस्य वरुणस्याग्नेश्चापूपुरद पावापृथिव्यो चान्तरितं च महत्वेन तेन सूर्य प्रात्मा जङ्गमस्य च स्थावरस्य च ॥ अथ यद्रश्मिपोषं पुष्यति तत्पूपा भवति । तस्यैषा भवति ॥ १६ ॥ ५॥ शुक्रं ते अन्ययंजतं ते अन्यद्विषुरूपे महंनी घोरिवासि । विश्वा हि माया अवसि स्वधावो भद्रा ते षन्निह रातिरस्तु । १०६। ५८ । १ ।। शुक्र ते अभ्यालोहितं ते अन्ययजतं ते अन्यद्यज्ञियं ते अन्यद्विषमरूपे ते पहनी फर्म द्योरिव चासि । सर्वाणि प्रज्ञानान्यवस्यन्नवभाजनवती ते पूपनिह दत्तिरस्तु । तस्यैषापरा भवति ॥ १७ ॥ ६ ॥ पथपथः परिपति वचस्या कामेन कृतो अभ्यांनळकंम् । स नौ रसच्छुरुधश्चन्द्रामा धियंधियं सीषधाति प्र पूषा ॥ ० ६ । ४०। ८॥ पथस्पयोऽधिपति वचनेन कामेन कृतोऽभ्यानडमभ्यापनोऽमिति वा । सनो ददातु चायनीयामाणि धनानि कर्मपर्म च नः प्रसाधयतु पूति ॥ श्रथ यद्विपितो भवति तद्विष्णुर्भवति । विष्णुर्विशते । व्यश्नोते । तस्यैपा भपति ॥ १८॥ ७ ॥ इदं विष्णुर्वि चंक्रमे त्रेधा नि दधे पदम् ॥ समूळ्हमस्य पाँसुरे ॥ ऋ० १ १ २२ । १७ ॥ यदिदं किं च तद्विनमते विष्णुविधा निघते पदं धामावाय पृथिव्यामन्तरिक्ष दिपीति शाफपूणिः । समारोहणे विष्णुपदे गयाशिरसीत्योर्णवाभः । समूढमस्य पांसुरे प्यायनेऽन्तरिक्षे पदं न दृश्यते । अपि योपमाथै स्यात्समूढमस्य पासुल इव पदं न दृश्यत इति । पाँसव.. पादैः सूयन्त इति वा पन्नाः शेरत इति वा पंसनीया भव. न्तीति वा ॥ १६ ॥८॥ इति षष्ठाऽध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ -- .

·..
प्रत्यहिएंसर्षमुदेशि प्रत्यहिंद सर्वमभिविपश्यसीति । मपि वैतस्यामेव ॥ २४ ॥५॥
येना
पावक चक्षसा भुरणयन्त जनाँ भर्नु ।
स्वं वरुण पश्यसि ॥ व. १ । ५० । ६ ॥
तेन नो जनानभिविपश्यसि ॥
केशी पेशा रश्मयस्तैस्सद्वान् भवति फाशना प्रकाशनाद्वा । तस्यैपा भवति ॥२५॥६॥
केश्याग्नि केशी विषं केशी बिभर्ति रोदसी ।
कशी विश्वं स्टदृशे केशीदं ज्योतिरुच्यते ॥ ० १० ।
केश्यग्नि च विषं च । विषमित्युदकनाम विष्णाते विपूर्वस्य स्नातेः शुद्धयर्थस्य
बिपूर्वस्य वा सचतेः । द्यावापृथिव्यौ च धारयति । येशीदं सर्वमिदमभिविपश्यति
केशीदं ज्योतिरुध्यत इत्यादित्यमाह । अथाप्यते इतरे ज्योतिषी शिनी उच्यते धू-
मेनाग्नी रजसा घ मध्यमः । तेपामेपा साधारणा भवति ॥ २६ ॥ ७ ॥
त्रयः केशिनः मृतुथा वि चक्षते संवत्सरे वपत एक
एषाम् । विश्वमेको अभि चैट शचीभिर्धाजिरेकस्य ददृशे
नरूपम् ॥ ० १ । १६४ । ४४॥
प्रयः फेशिन ऋतुथा विचक्षते कालेकालेऽभिविपश्यन्ति संवत्सरे वपत एक ए.
वामित्यग्निः पृथिवी दहति । सर्वमेकोऽभिविपश्यति पर्मभिगटित्यो गतिकस्य ह.
श्यते न रूपं मध्यमस्य ॥ अथ यद्रश्मिभिरभिप्रकम्पयन्नति तपृपाय पिभवति वृषा.
कम्पनः । तस्यैषा भवति ॥ २७ ॥ ८॥
पुनरहि वृषाकपे सुविता कल्पयावहै । य एप स्वप्न-
नंशनोऽस्तमेर्षि पृथा पुनः । विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
०१०।८६। २१ ॥
पुनरेहि वृषाफपे सुप्रसूनानि यः फर्मागि पल्पयावर य एष स्वमनंशन: स्वप्ना-
भारापागादिस्य पदयेन सोऽस्तमेषि पथा पुनः । सर्यस्मा इन्द्र सरगममें सद
म मादित्यम् ॥
पमो ग्याध्यात: (१० । १६) । तम्यया भवति ॥ २८ ॥६॥

·. है देवतकाएडस् ॥ ० ६ पा० ३ ॥ यस्मिन्वृक्षे सुपलाशे देवैः सम्पिबते यमः । अत्रा नो विश्पतिः पिता पुराणाँ भर्नु वेनति । १०१०। १३५।१॥ यस्मिन्वृक्ष सुपनाशे स्थाने वृत तये वापि वोपमाथै स्यादृया इव सुपनाश इति तो ब्रश्चनात् पलाश पलाशनात् । देवैः सङ्गच्छते यमो रश्मिमिरादित्यस्तत्र : सर्वस्य पाता वा पालयिता वा पुराणाननुकामयेत ।। अज एकपादजन एक. पाद एफेन पादेन पातीति वैकेन पादेन पिवतीति कोऽस्य पाद इति वा । एक पादं नोरिखदति ( अथ० ११ । ४ । २१) इत्यपि निगमो भवति । तस्यैष निपाठो भवति वैश्वदेव्यामृचि ॥ २६ ॥१०॥ पावीरवी तन्यतुरेकपादजो दिवो धर्ता सिन्धुरापः समुद्रियः । विश्वे देवासः शृणवन्वचासि मे सरस्वती सह धीभिः पुरन्ध्या ॥ ऋ. १०। ६५ । १३ ।। पवि. शल्यो भवति यद्विपुनाति कार्य सद्वत्पवीरमायुधं तद्वानिन्द्रः पवीरवान् । प्रतितस्पो पनीरवान् ( ऋ० १०६०।३) इत्यपि निगमो भवति । तदेवता वापावीरवी पावीरवी च हिव्या वाक् । तन्यतुस्तनित्री वाचोऽन्यस्याः । मनश्चैकपा दिवो धारयिता सिन्धुश्वापरच समुद्रियाश्च सर्वे च देवाः सरस्वती च सह पुरन्ध्या स्तुत्या प्रयुक्तानि धीभिः कर्मभिर्युकानि शृण्वन्तु वचनानीमानीति ॥ पृथिवी व्याख्याता ( १ । १३-१४) । तस्या एष निपातो भवस्येन्द्राग्न्या- मृधि ।। ३० ॥११॥ यदिन्द्राग्नी परमस्या. पृथिव्यां मध्यमस्यामवमस्या मुतस्थः । भतः परि वृषणावा हि यातमथा सोमस्य पिबतं सुतस्य ॥ शु० १ । १०८ । १० ॥ इति सा निगढ़व्याख्याता ॥ समुद्रो व्याख्यात: (२ । १० ) । तस्यैष निपातो मृधि ॥ ३१ ॥ १२ ॥ वति पावमावा.

·- 5 १३२ निरुक्के- पवित्रवन्तः परि वाचमालते पितैषी भ्रस्नो अभि रक्षति बृतम् । महः समुद्रं वरुणस्तिरो दधे भीरा इच्छे- कुर्धरुणेष्वारभम् ॥ ० ६ । १३ । ३ । पवित्रवन्तो रश्मिवन्तो माध्यांमका देवगणा पर्यासते माध्यमिका वाच पितपा प्रत्न पुराणोऽभिरक्षति व्रतं कर्म । मह समुद्र तरुणस्तिरोऽन्तर्दधात्यथ धीरा शक्नु वन्ति धरुणेपूदका कर्मण प्रारममारब्युम् ॥ अज एकपाद् व्याख्यात पृथिवी व्या. ख्याता समुद्रो व्याख्यात । तपामेवा निपातो भवत्यपरस्या बहुदवतायामृचि ॥३२॥१३॥ उत नोऽहिर्बुध्न्यः शृणास्वज एकपात्पृथिवी समुद्रःविश्व देवा तावृधौ हुवाना स्तुता मन्त्राः कविशस्ता अंवन्तु ।। ०६ । ५० । १४ ॥ अपि च नोऽहिर्नुध्न्य शृणोत्वजश्चैकपात्पृथिवी च समुद्रश्च सर्ने च देवा सत्य- वृधो वा यज्ञयो वा टूयमाना मन्त्रै, नुता मा कविशस्ता अनन्तु मधाविशता । दध्य प्रत्यको ध्यानमिति चा प्रत्यकमम्मिल्यानमिति वा। अथर्वा व्याख्यात ( ११ । १८ ) । मनुमननात् । तपामेव निपानो भवत्यैन्द्रयामृचि ।। ३३ ॥ १४ ॥ पामथर्वा मनुपिता दृध्यड् भियुमनत । तस्मिन्त्र माणि पूर्वथेन्द्र उक्था ममग्मुलाचुन्नन स्वराज्यम् ॥ ३० १।८०।१६ ॥ यामधर्वा च मनुश्च पिता मानवाना दध्यड् धियमतनिपत तस्मिन्प्रदागि फर्माणि पूर्वेन्द्र सक्थानि च सगच्छन्तामचन्योऽनुपास्त स्वाराज्यम् ॥ ४३ ॥ १५ ।। इति षष्ठाऽध्यायस्य तृतीयः पादः ।

·देवतकाएडम् ।। अ० ६ । पा० ४ ॥ १२३४ श्रथ चतुर्थः पादः ॥ अर्थातो द्युस्थाना देवगणाः ॥ तेपामादित्याः प्रथमागामिनो भ. वन्ति । प्रादित्या व्याख्याताः ( २ । १३ ) । तेषामैषा भवति ॥ ३५ ॥ १ ॥ हमा गिर आदित्येभ्यो घृतस्नूः सनाद्राजभ्यो जुह्वां जुहोमि। शृणोतु मित्रो भर्यमा भगौ नस्तुविजानो वरुणो दक्षो अंशः ।। ०२।२७ । १ ॥ घृतस्नूवृतमनाविन्यो घृतपत्राविषयो घृतसानिन्यो घृतसारिण्य इति बाहुतीरादि- स्येभ्यश्चिरं जुड़ा जुहोमि चिरं राजभ्य इति वाणोतु न इमा गिरो मित्रश्चार्यमा च भगश्च बहुजातश्च धाता ददो वरुणोऽशश्च । अंशोंऽशुना व्याख्यातः ॥ सप्त( ४२६ ) भूपयो ( २ । ११ ) व्याख्याताः । तेषामेपा भवति ।। ३६ ॥ २॥ सप्त वर्षयः प्रतिहिताः शरीरे सप्त रक्षन्ति सढममा- दम् । सप्तापः स्वपतो लोकीस्तत्र जागृतो भस्वप्नजौ सत्र. सदौ च देवो ॥ यजु: ३४ । ५५ ॥ सप्त पयः प्रतिहिता. शरीर रश्मय श्रादित्ये सप्त रक्षन्ति समप्रमाई संव- सरमप्रमाद्यन्तः सतापनारत एवं स्वपतो लोकमस्तमितमादित्यं यन्ति तत्र जाग- तोऽस्वप्न नौ सत्रसदौ च दवौ वाय्वादित्यावित्यधिदैवतम् । अथाध्यात्म सप्त ऋ. पय, प्रतिहिताः शरीर पडिन्द्रियाणि विद्या सप्तम्यात्मनि सप्त रक्षन्ति सदमप्रमादं शरीरमप्रमाद्यन्ति सप्तापनानीमान्येव स्वपतो लोकमातमितमात्मानं यन्ति त जा- गृतोऽस्वप्नजी सनसदौ च देवो प्राज्ञश्चात्मा तैजसश्चेत्यात्मगतिमाचष्टे । तेषामे- पापरा भवति ॥ ३७॥३॥ तिर्यग्विलश्चमस अर्बुनो यस्मिन्यशो निहितं विश्वरूपम् । अत्रासंत ऋषयः सप्त साकं ये अस्य गोपा महतो बभूवुः ।। भथ०१०।२६ । ६॥ तिर्यविनश्चमस ऊर्ध्वपन्धन ऊर्ध्वयोधनो वा यस्मिन्यशो निहितं सर्वरूपमत्रासत ऋषयः सप्त सहाहित्याश्मयो ये अस्य गोपा महतो पभूवुरित्यधिदैवतम् । प्रथाध्यात्म - ·- निरुके- तिर्यविनश्चमस अर्धबन्धन ऊर्ध्वयोधनो वा यस्मिन्यशो निहितं सर्वरूपमनार अपयः सप्त सहेन्द्रियाणि यान्यस्य गोलि महतो बभूवुरित्यात्मगतिमाचष्टे ।। देवा व्याख्याताः (७ । १५) । तेषामेषा भवति ।। ३८ ॥ ४ ॥ देवानी भद्रा सुमतियतां देवानां रातिभिनो निवर्तताम् । देवानी सामुपं सेदिमा वयं देवा न मायुः प्रतिरन्तु जीवसै ॥ ०१।८६ । २ ॥ देवानां वयं सुमती कल्याएया मतावृनुगमिनामृतुगामिनामिति वा देवानां दानमभि नो निवर्ततो देवानां सत्यमुपसोदेम वयं देवा न प्रायुः प्रवर्धयन्तु चिरं जीवनाय।। विश्वे देवाः सर्वे देवाः । तेषामेषा भवति ।। ३६॥ ५ ॥ भोमांसश्चर्षणीकृतो विश्वे देवास मा गत । दावाँसौ दाशुषः सुतम् ।। ऋ० १ । ३ । ७ ॥ अवितारो वाचनीया वा मनुष्यवृत: स च देवा इहागच्छत दसवन्तो दत्तवत: सुतमिनि । तदेतदेकमेव वैश्वदेवं गायत्रं तरं दशतयीपु विद्यते । यत्तु किंचिद् पहुदैवतं तद्वैश्वदेवानां स्थाने युज्यते यदेव विश्वजितमिति शाकपूणिरनत्यन्तगतस्त्वेष उदेशो भनि यधुरक इति दश द्विपदा अनिता भूतांशः काश्यप प्राधिनम् (ऋ० १० । १०६) । एकनिगमभितष्ट्रीय सुक्तम् ( ऋ• ३ । ३८) । एकलिङ्गम् ।। साध्या देवाः साधनात् । तेषामेपा भवति ॥ ४० ॥ ६ ॥ यजेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धाये प्रथमान्यांसन् । ते हुनाकै महिमान। सचन्त पत्र पूर्व सापाः सन्ति देवाः ।। ० १ । १६४ । ५० ॥ योन यामयजन्त देवा पग्निनाग्निमयमन्त देवा पग्निः पशुरासीचपानमन्त देनायमन्तेति प मायणम् । वानि पम्माणि प्रयमान्यासन् । से है नाकं महिमानः समसेवन्त यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवाः साधनाः । परमानो वा इति नै पूर्ण देण्युपमित्याख्यानम् ॥

·."
1
देवतकाण्डम् ।।'म.६ पा०४॥
वसवो यद्विवसते सर्वम् । अग्निर्वसुभिर्वा सव इति समारमा तस्मात्पृथिवीस्था-
।। इन्द्रो वसुभिर्वा सव इति समाख्या तस्मान्मध्यस्थानाः । वसव प्रादित्याश्मयो
वासनात्तस्माद् द्युस्थानाः । तेषामेषा भवति ॥ ४१ ॥ ७ ॥
बुगा वो देवाः सदनमकर्म य भाजग्मुः सवमिदं जुषाणाः ।
क्षिवाँसः पतिवाँसंपच विश्वेऽमे धत्त वस्वो वसूनि ॥
जुः ८।१८॥
स्वागमनानि वो देवाः सुपथान्यर्म य प्रागच्छत सवनानीमानि जुपाणाः खा-
देतवन्तः पीतवन्तश्च सर्वेऽस्मासु धत्त वसवो वसूनि । तेपामेपापग भवति ॥ १२ ॥८॥
मया अत्र वसंवा रन्त देवा उरावन्तरिक्ष मर्जयन्त
शुभ्राः
अक्पिथ उरुनयः कृणुध्वं श्रोता दूतस्य जग्मुषो नो अस्य ॥
भ०७ । ३६ । ३॥
ज्मया अत्र वसवोऽरमन्त देवा मा पृथिवी तस्यां भवा उरौ चान्तरिक्ष मर्ज-
यन्त गमयन्न ग्मयन्त शुभ्राः शोभमाना अर्वाच एनान्पयो बहुजवाः कुरुध्वं शृणुः
त दूतस्य जग्मुपो नोऽस्याग्नेः ॥
वाजिनो व्याख्याताः ( २ । २८) । तेषामेषा भवति ॥ ४३ ॥६॥
शं नो भवन्तु वाजिनो हर्वेषु देवतांता मितद्रवः स्वर्काः ।।
जम्भयन्तोऽहिं वृकं रचालि सनेभ्यस्मयुयवन्नमीषाः ॥
यजुः ६ । १६ ॥
सुखा नो भवन्तु वाज्निो ह्वानेषु देवतातो यज्ञे मितद्रवः सुमितद्रव स्वर्षाः
स्वम्चना इति वा स्वर्चन इति वा स्वर्षिष इति वा जम्भयन्तोऽहिं च वृफ च रफा-
सि च क्षिप्रमस्मधावगत्वमीवा देवाश्वा इति वा ॥
देवपत्न्यो देवानां पल्यः । तासामेपा भवति ॥ ४४ ॥ १० ॥
देवानां पत्नीरुशतीरवन्तु नः प्रावन्तु नस्तुजये वाजसातये ।
या पार्थिवासो या अपामपि ते तानोदेवीः मुहवाशर्मयच्छत॥
० ५। १६ । ७ ॥
देवानां पत्न्य सशस्योऽयन्तु नः प्रावन्तु नातुजयेऽपत्यजननाय पानसंसननाय
प। या. पाथियासो या पामपि प्रत.मागिता नो देव्यः सुया. शर्म यन्तु
शरयाम् । तासामेपापरा भयति ॥ १५ ॥ ११॥

·११३६ निरुके-. उन ग्ना व्यंन्तु देवपत्नीरन्द्राण्य ग्नायश्विनी राट् मा रोद॑सी वरुणानी श्रृंणोतु व्यन्तु देवीर्य ऋतुर्जनीनाम् ॥ ३०५ । ४६ । ८॥ . .. अपि च ग्ना व्यन्तु देवपत्त्य इन्द्राणीन्द्रस्य पत्त्यग्नाय्यग्ने : पत्त्यश्विन्यश्विनोः पत्नी राह राजते रोदसी रुद्रस्य पत्नी वरणानी च वरणस्य पत्नी व्यन्तु देव्य कामयन्ता य तु कालो जायानाम ॥ ४६ ॥ १२ ॥ इति षष्ठाऽध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ समाप्तश्वायमध्यापः निरुक्त द्वादशाऽध्यायश्च समाप्तः ॥

·। भो३म् ।। अथ परिशिष्टम् ॥ अथ प्रथमाध्यायः । ॥ . प्रथेमा प्रतिस्तुतय इत्याचक्षोऽपि वा संप्रत्यय एव स्यान्महाभाग्याद देवतापा. सोऽग्निमेव प्रथममाह । स्वमग्ने युभिस्त्वमाशुशुक्षाणि. ( ऋ० २ । १ । १) इति ययेतस्मिन्त्सूके । नहि त्वदारे निमिषध नेशे (०२ । २८ । ६) इति परुणस्य । अथैपेन्द्रस्य ॥ १॥ यद् यावं इन्द्र ते शतं शतं भूमीत स्युः । नत्वा वजिन्सहस्र सूर्या भनु न जातमष्ट रोदसी ॥ ०८।७० । ५ ।। यदि त इन्द्र शतं दिव. शतं भूमय, प्रतिमानानि स्युन त्वा वभिन्त्सहसमपि सूर्या न द्यावापृथिव्यावप्यभ्यश्नुवीतामिति । अथैपादित्वस्य ॥ २ ॥ यदुर्दञ्चो वृषाकपे गृहमिन्द्राजगन्तन । क्व स्प पुंल्वघो मृगः कमंगञ्जनयोपनो विश्वमादिन्द्र उत्तरः ॥ १०१० । ८६ । २२ । यदुदयो पृषाफपे गृहमिन्द्राजगमत कस्य पुल्वषो मग क स बवादी मृगः । मृगो मागतिकर्मणाः । मगमद् देशे जनयोपन: सम्माघ इन्द्र उत्तरतमेतद् बम मादित्यम् । अथैयादित्यारमीनाम् ॥ ३ ॥ विहि सोतोसुचत नेन्द्र देवममंसत । यत्रामदगृपार्कपि- र्पः पुष्टेषु मरसखा विश्वमादिन्द्रउत्तरः ॥ ०१०।६।१॥ न्यसात हि प्रसयाय न पेन्द्र देवममसात यामानुपापिरर्य ईश्वरः पy . पोपेषु मसखा मम सरा मदनससा ये नः सस्थायस्तै महति या सर्वस्मापद तरल. मेतद् मम मादिस्यम् । अपारियन ॥ ४ ॥ । । -- ·। । निरके- सृण्यैव जर्भ तुर्फरीतू नैतोशय तुर्फरी पर्फरीका । उदन्य- जेव जेमना मढेरू ता में जराय्वजर मरायु ॥ ११ ॥ १०६ ॥ ६ ॥ सृपयेवेति द्विविधा मुणिर्भवति भत्ता च हन्ता च तथाश्विनी चापि भारी जरी भारावित्यर्थस्तुफरीतु हन्तारौ । नैतोशेव तुर्फरीपर्फरीका । नितोशस्यापत्यं नतोशं नैतोशेव तुर्फरी क्षिप्रहन्तारौ । उदन्यजेव नेमना मदेरू । उदन्यजेवेत्युदफजे इव रत्ने सामुद्रे चान्द्रमसे वा जेमने जयमन जेमना मदेम् । ता मे जगय्वजरं मरायु । एतज्जगयुजं शरीरं शग्दमजीर्णाम् | अर्थपा सोमस्य ॥ ५ ॥ तरत्स मन्दी धावति धारा सुतस्यान्धसः । तरत्म मन्दी धावति ॥ शु० । । ५८ । १ ॥ तरति स पापं सर्व मन्दी य स्तोति धावति गच्छत्यूर्वा गतिम् । धाग सुत. स्यान्धस' 1 धारयाभियुतस्य सोमस्य मन्त्रपूतस्य वाचा स्तुतस्य । अथैपा यहस्य ।। ६ ।। चत्वारि शृङगा त्रयों अस्य पाढा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । विधा बद्धो वृषभी रोरवीति महो देवो मत्यो मा विवेश ।। १०४ । ५८ । ३॥ चत्वारि ऋोति पैदा चा एम उत्तास्त्रयोऽस्य पादा इति सघनानि त्रीणि द्वे शी प्रायणीयोदयनीये सप्त हस्तास सप्त बन्दामि निधा बद्धलेधा बद्धो मन्त्रना- सणफल्पैर्वृषभो गेग्चीनि ! रोग्वगामस्य साननमेगा अभियजुर्म सामभिर्यदन मृम्भि. शंसन्ति गजुभियजन्ति सामभि स्तुवन्ति । महो देर इत्येप हि महान्देवो यपक्षो मया भाविगेत्येप हि मनुष्यानाविशति यजनाग । तस्योत्तम भूयस निर्व चनाय ॥ ७॥ स्वर्यन्तो नापैघन्त मा यां रोहन्ति रोदली । यज्ञं ये विश्वतोधारं सुविद्वांसा वितेनिरे ॥ अथ० ४ । १४।४॥ स्वर्गद्वन्त ईजाना वा नेशन्ने नेऽमुमेर लोक गनयन्तमीजन्तमिनि । रोदन्ति रोदसी । यज्ञ गे विश्वतोधार मनोधार सुविद्वासो वितेनिग इनि । प्रयेषा यापः प्रवल्दिनेय ॥८॥ कसा चा ·परिशिष्टम् ॥ अ० १॥ चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुाह्मणा ये मनीषिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेपन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ॥ • ०१ । १६४ । ४५ ॥ चत्वारि वाचः परिमितानि पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मेधाविनो गुहायां त्रीणि निहितानि नार्थ वेदयन्ते । गुहा गूहतेस्तुरीयं त्वरते: । फतमानि तानि चत्वारि पदानि । ओंकारो महाव्याहृतयश्चेत्यार्पम् । नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्चेति वैयाकरणाः । मन्त्रा कल्पो ब्राह्मणं चतुर्थी व्यावहारिकी ति याक्षिकाः । ऋचो यजंषि सामानि चतुर्थी व्याव. हारिकीति नैरुक्ताः । सपीणा वाग्वयसा क्षुद्रस्य सरीसृपस्य चतुर्थी व्यावहारिकीत्येके । पशुषु तूणवेषु मृगोष्वात्मनि चेत्यात्मप्रवादाः । अथापि ब्राह्मणं भवति सा वैवाक्पृष्टा चतुर्धा व्यभवदेष्वेव लोकेषु त्रीणि पशुषु तुरीयं या पृथिव्यो साग्नौ सा स्थ- न्तरे यान्तरिते सा वायो सा वामदेव्ये या दिवि सादित्ये सा बृरति सास्तन- पित्नावय पशुषु ततो या वागत्यरिच्यत तां ब्रामणेवदधुस्तस्माद ब्राह्मणा समयीं वाच वदन्ति या च देवानां या च मनुष्याणामिति । भषेपातरस्य ।। ६ ।। चो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेढ किमूचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ॥ मा० १ । १६४ । ३६ ॥ ऋचो अक्षरे परमे व्यवने यस्मिन्देवा अधिनिपपणा सर्वे यस्तन वेद किं स भूचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासत इति विदुप उपदिशति । कतमत्तदेतदातरम् । श्रो. मित्येषा वागिति शावपूणिचश्च ह्यतरे परमे व्यवने धीयन्ते नानादेवतेपु च मन्त्रेषु । ए- तद वा एतदक्षरं यत्सों त्रयीं विद्या प्रतिप्रतीति च ब्राह्मणम् ॥ १० ॥ आदित्य इति पुन शाकपूणेरेपार्भवति यदेनमर्चन्ति प्रत्युचः सर्वाणि भूतानि तस्य यदन्यन्मन्त्रेभ्यस्तदक्षरं भवति रश्मयोऽन देवा उच्यन्ते य एतस्मिन्नधिनिषपणा इत्यधि- दैवतम् । अथाध्यात्म शरीरमत्र भृगुच्यत यदैननाचन्ति प्रत्यूच. सर्वाणीन्द्रियाणि तस्य यदविनाशिधर्म तदारं भवतीन्द्रियाएयत्र देवा नच्यन्ते यान्यस्मिन्नात्मन्येकं भवन्ती- त्यास्मप्रवादा. ॥ ११ ॥ मक्षरं न क्षरति न क्षीयत वाक्षरं भवति वाचोऽक्ष इति वादो यानस्याब्जनात्तत्प्र- कतीतरवर्तनसामान्यादिनि । अय मन्त्रायचिन्नाभ्यहोऽभ्युदोऽपि श्रुतितोऽपि तातो ·0 निरु- नतु पृथक्त्वेन मन्त्रा निकन्याः प्रकरणश एव तु निर्वतयाः । न धेषु प्रत्यक्षमस्त्य. नृपेरतपसो वा पारोवठवित्स तु खल्लु चेदिपु भूयो विद्यः प्रशस्यो भवतीत्युक्तं पुर- रसान् । मनुष्या वा ऋषिषकामत्सु देवानमुधन्को न भूमिभविष्यतीति तेभ्य एतं समृषि प्रायन्मन्त्रार्थचिन्ताभ्यूहमभ्यूढम् । तस्माद्यदेव किं चानूचानोऽभ्यूदल्या सवति ॥ १२ ॥ हुदा तप्टेषु मनसो जवेषु एबाह्मणाः संयजन्ते सखायः । भत्राई स्वं वि जहुवेद्याभिरोहब्रह्माणो वि चरन्यु वे ॥ १० १०।७१।८॥ हुदा सष्टेषु मनसां प्रजमेषु यद् ब्राह्मणाः संयजन्तं समानख्याना ऋविनोऽनाइ त्वं विनवे याभिवदितम्यामिः प्रवृत्तिमिरोहनमाण प्रमाण ऊइ एषां प्रीति वा। सेयं विधा श्रुतिमतिबुद्धिः तस्यास्तपसा पारमीसिनव्यं तदिदमायुरिच्छता न निर्व- कम्यं तस्मान्छन्दस्सु शेषा उपेक्षितम्याः । अयागमो या या देवना निराह तस्यास्त.. स्मास्वाभाज्यमनुभवति ।। १३ ।। "परिशिष्टे प्रथमोऽध्यायः ॥ इति निरुके पोषोऽधायः॥

·-
मो३म्
अथ द्वितीयाध्यायः॥
१
व्याख्यातं दैवतं यज्ञाझं च । अथात ऊर्ध्वमार्गगति व्याख्यास्याम. । सूर्य भात्मा
। ११५ । १" इत्युदित्तस्य हि फर्मद्रष्टा । श्रथैतदनुप्रवदन्त्यर्थतं महा-
न्तमात्मानमेषार्गण: प्रवदन्ति । इन्द्रं मित्रं वरुणपग्निमाहुः (ऋ० १ । १६४।४६)
इति । अथेष महानात्मात्मजिज्ञासयात्मानं प्रोवाचाग्निरस्मि जन्मना जातवेदा अहमस्मि
प्रथमजा इत्येताभ्याम् ॥ १॥
अग्निरस्मि जन्मना जातवेदा घुत मे चतुरमृत म अासन् ।
अर्कस्त्रिधातू रजसो विमानोऽर्जस्रो धर्मो हविरस्मि नाम ॥
०३ । २६ । ७॥
अहमस्मि प्रथमजा तस्य च दे॒वेभ्यो अमृतस्य नाभिः ।
यो मा ददाति स इवमा अहमन्त्रमन्नमदन्तमनि ॥
तै० ब्रा० २ । ८।८।१॥
इति स ह ज्ञात्वा प्रादुर्बभूवैवं तं व्याजहारायतमात्मानमभ्यात्मजमन्तिकमन्य.
स्मा प्राचचक्ष्वेति ॥ २॥
अपश्यं गोपामनिपद्यमानमा च परां च पृथिभिश्चर॑न्तम् ।
स सधीचीः स विध्वीवसान पा वरीवर्ति भुबनेष्वन्तः ।।
मा० १ । १६४ । ३१ ।।
भावरीवति भुवनेष्वन्तरित्यथैष महानात्मा सत्वलक्षायास्तत्परं तद् ब्रह्म तत्सत्यं
तत्सलिशं तदव्यक्तं तदस्पर्श तदरूप तहरसं तद्गन्धं तदमृतं तच्छुक तनिष्ठो भूता-
स्मा । सैषा भूतप्रकृतिरित्येके वक्षेत्रं तदज्ञानाक्षेत्रज्ञमनुप्राप्य निरात्मनम् । अवैष
महानात्मा त्रिविधो भाति सत्वं रजस्तम इति । सत्वं तु मध्ये विशुद्ध विमत्यभितो
रजस्तमसी इति । कामद्वेपस्तम् इत्यविज्ञातस्य विशुध्यतो विभूति कुर्वतः क्षेत्रसपृथ-
क्वाय कल्पते प्रतिभाति लिङ्गो महानारमा वमोलिको विद्याप्रकाशजिङ्गास्तमोऽपि
लिवयजिमाकाश. ॥ ९ ॥

·निरुक्के- अाफाशगुणः शब्द प्राकाशाद्वायुर्द्विगुणः स्पर्शेन वायोज्योतिस्त्रिगुणं रूपेण ज्योतिष प्रापश्चतुर्गुणा रसेनाद्भ्यः पृथिवी पञ्चगुगार गन्धेन पृथिव्या भूतप्रामस्था- वरजङ्गमास्तदेतदर्युगसहस्रं जागर्ति । तस्यान्ते सुपुप्स्यन्नानि प्रत्याहरति भूतप्रामाः पृथिवीमपि यन्ति पृथिव्यप प्रापो ज्योतिषं ज्योतिर्वायुं वायुराकाशमाकाशो मनो मनों विद्यां विद्या महान्तमात्मानं महानात्मा प्रतिभा प्रतिभा प्रकृति सा स्वपिति युगसहस्रं रात्रिः । तावतावहोरात्रावजस्तं परिवत्तेते स कालस्तदेतदहर्भवति ॥ युगसहसपर्यन्यमहर्यद् ब्रह्मणो विदुः ॥ रात्रि युगसहस्रान्ता वेडोरात्रविदो जनाः इति ॥ ४ ॥ नं परिवर्तमानमन्योऽनुप्रवर्तने स्रष्टा द्रष्टा विभक्तातिमानोऽहमिति गम्यते स मिथ्यादर्शनेदं पावकं महाभूतेषु चिरोएवाकाशाद्वायोः प्राणश्चनुश्च वक्तारं च तेजसो. इभ्य: स्नेहं पृथिव्या मूर्ति. । पार्थिवांस्त्वष्टौ गुणाविद्याल्वीन्मातृतनीपितृतोऽस्थि- स्नायुममानः पितृतस्त्वङ्मांसशोणितानि मातृतोऽन्नपानमित्यष्टौ सोऽयं पुरुषः सर्व- मयः सर्वज्ञानोऽपि क्लसः ॥ ५ ॥ स यधनुरुध्यते तद्भवति । यदि धर्ममनुरुध्यते तद् देवो भवति यदि ज्ञानमनु- रुध्यते तदमृतो भवति यदि काममनुरुध्यते संध्यवतं । इमां योनि सन्दध्यात्तदिदमन मतम् । श्लेष्मा रतसः सम्भवति श्लेष्मणो रसो रसाछोणितं शोणितान्मांसं मांसा- न्मेदो मेहसः स्नाका स्नानोऽधीन्यस्थिभ्यो मज्जा मजातो रतस्तदिदं योनौ रतः सिकं पुरुषः सम्मति । शुक्राति के पुमान् भवति शोणितानिरके स्त्री भवति द्वाभ्यां समेन नपुसको भवति शुक्रभिलेन यमो भवति शुक्रशोणित संयोगान्मातृपितृसंयोगा । तत्कयमिदं शरीरं परं संयम्यते सौम्यो भवति | एकरात्रोपितं कमनं भवति पंचरा- त्राद् वुचुदाः सारावास्येशी द्विसप्तपत्रादर्बुद. पंचविंशतिरात्रः स्वस्थितो घनो भवति मासमात्राकठिणो । भनि द्विमासाभ्यन्तरे शिाः मम्पद्यते मासत्रयेण प्रीवाज्यादेशो मासचतुकेण स्वाध्यादेशः पन्चमे मासे नखरोमध्यादेशः पंष्ठ मुखनासिकाक्षिश्रोत्रं च मम्भवति सामे च जनसमर्थो भवत्यष्टमे बुद्धयव्यवस्यति नयमे सर्वानसम्पूर्णो भवति ।। मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाई पुनमृतः । नानां योनिसहस्राणि मुयोषितानि यानि धे * किदिगद भेदेन मानो धर्मशास्त्रे (१ । ७३ ) वर्वते ! "इरिनो" इत्यपि कचित् ।।

·/ पारीशिएम् ॥ १.२॥ भाहारा विविधा भुक्ता पीता नानाविधा स्तनाः । मातरो विविधा दृष्टा पितर. सुहृदस्तथा । भवाड्मुखा पांडयसानो जन्तश्चैव समन्वित । सोय योग संघभ्यस्येत्पुरुष वा पञ्चविशकम इति । ततश्र्थं दशम मासे प्रजायत जातश्च वायुना स्पृप्रस्तन्न स्मरति जन्ममर णम् । अ ते घ शुभाशुभ कमैतच्छरीरस्य प्रामाण्यम् ॥ ६ ॥ अष्टोत्तर सन्धिशतमष्टाक्पाल शिर सम्पद्यत षोडश वपापलानि नव स्नायुश तानि सप्त शत पुरुषस्य गामर्धचतस्रो रोमाणि कोट्यो हृदय ह्यष्टकपालानि.. द्वादशकपालानि जिह्वा वृपणो ह्यप्रसुपी तथोपस्थगुदपाय्वेत-मूत्रपुरीष यस्मादाहा रपानसिक्तत्वादनुपचितकर्माणावन्योन्य जयेते इति । त विद्याकर्मणी समन्वारमेते पूर्वप्रज्ञा च मह यज्ञानतमसि मग्नौ अरामराक्षुत्पिपासाशोकक्रोधलोभमोहमदभय मत्सरहर्प विषादासूयात्मफेद्वन्द्वैरभिभूयमान सोऽस्मादार्जिव अवीभावाना तन्नि मुच्यते सोत्मापान्न महाभूमिकावच्छरीरान्निमपमानै प्रम्य प्रकृतिरधिपरीत्य तेज स शरीर कृत्वा कर्मणोऽनुरूप फलमनुभूय तस्य सक्षय पुनरिम लोक प्रतिपद्यते ।। ७ ।। अथ ये हिंसामाश्रित्य विद्यामुत्सृज्य महत्तपस्तेपिर चिरगा वेदोक्तानि वा फर्मा णि कुर्वन्ति ते धूममभिसम्भवन्ति धूमाद्रात्रि रानपक्षीयमाणपन्तमपक्षीयमाणपक्षाद् दक्षिणायन दक्षिणायनापितृलोक पितृलोपाच्च द्रमस चन्द्रममो वायु बायोवृष्टिं वृटे रोषधयश्चैतद्भूत्वा तस्य सनये पुनरवेमॅल्लोफ प्रतिपद्यत * ॥ ८॥ अथ य हिमामुत्सृज्य विद्यामाश्रित्य महत्तपस्तेपिरे ज्ञानोक्तानि वा कर्मागि कुर्वन्ति तेऽचिरमिसम्भव-त्यर्चिपऽहान ,प्रापर्यमाणपनमापूयमाणपकादुदगयनमुद गयनाद दवलोक देवजोकादादित्यमादित्याद्वद्युत वैद्युतान् माउस मानस पुरुषो भूत्या ब्रह्मलोकमभिसम्भवन्ति ते न । शिष्टा दन्दशूका यत्त इद न जानन्ति तस्मादिद वदितव्यम् । श्रथाप्याह ॥ ६ ॥ न तं विदाथ य इमा जजानान्यामाकमन्तर बभूव । नौहारेण प्रावृता जल्प्यो चांसुनृपं उक्थशासश्चरन्ति ।। मु०१०। ८२ । ७॥ * प्रतिपद्यन्ते । पुनगवत्त त ·निकके-- न सं विद्यया विदुषो यमेवं विद्वांसो पदन्त्यक्षरं ब्रह्मणस्पतिमन्ययुष्माकमन्त- रमन्यदेपामन्तरं बभूवेति नीहारेण प्रावृतास्सममा जल्प्या चासुतृप उक्थशास: प्राणं सूर्यं यत्पथगामिनश्चरन्ति । भविद्वांसः चोत्रशमनुप्रवदन्ति । अधाहो विद्वांसः क्षेत्रे- शोऽनुकल्पते तस्य तपसा सहाप्रमादमेत्यथाप्तव्यो भवति तेनासन्ततमिच्छेत्तेन सख्य- मिच्छेदेप हि सखा श्रेष्ठः मरुजानाति भूतं भवद्भविष्यदिति । नासा कस्माज्जायते: सखा फरमात्सख्यतेः सह भूतेन्द्रियैः शेरते महाभूतानि सेन्द्रियाणि प्रज्ञया फर्म कारयतीति तस्य यदापः प्रतिष्ठाशीलमुपशम प्रात्मा प्रोति स ब्रह्मभूतो भवति साक्षिमात्रो व्यवतिष्ठतेऽपन्धो जानकृतः ।। श्रथात्मनो महतः प्रथमं भूतनामधेयान्युत्क्रमिप्यामः ॥ १० ॥ - - हंसः । घर्मः । यज्ञः । वेनः । मेधः । कृमिः । भूमिः । विभुः । प्रभुः। शम्भुः । राभुः । वधकर्मा । सोमः । भूतम् । भुवनम् । भाविष्यत् । भापः। मृहत् । व्योम । यशः । महः । स्वर्णीकम् । स्मृतीकम् । स्वृतीकम् । सतीकम् । सती. नम् । गहनम् । गभीरम । गह्वरम् । कम् । अन्नम् । हुविः । स । सदनम् । तम् । गोनिः । तस्ययोनिः । सत्यम् । नीरम् । हविः । पिः । सत् । पूर्णम् । सर्वम् । भषितम् । चर्हिः । नाम । सर्पिः । अपः । पवित्रम् । अमृतम् । इन्दुः । हेम । स्वः । सी। शम्बरसे। यम्वरम् । नियत् । व्योम । चर्हिः । पन्द । अन्तरिक्षम् । अाकाशम् । भापः । पृथिवी । भूः । स्वयम्भः । अध्यो । पुष्करम् । सगरः । समुद्रः । तपः । तेजः । सिन्धुः । अर्णवः । नाभिः । पक्षः । ऊधः । तत् । यत् । किम् । प्रह्म । परययम् । - - ..

·-- परिशिष्टम् ॥ ०२॥ १४५ हंसः । भारमा । भवति । बधन्यवानम् । यद्वाहिष्या । शरीराणि । अव्ययं च संस्कुरुते । यज्ञः । श्रात्मा । भवति । यदेनं तन्वते ।। अर्थत महान्तमात्मानमेतानि सूक्तान्येता भृचोऽनुप्रवदन्ति ॥ ११ ॥ सोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दिवो जनिता पृथिव्याः। जनिताग्नेनिता सूर्यस्य जनितेन्द्रस्य जनितोत विष्याः ॥ ०६ । ६६ । ५।। सोमः पवते सोम सूर्यः प्रसवनाजनिता मतीना प्रकाशकर्मणामादित्यरश्मीनां दिवों द्योतनकर्मणामादित्यरश्मीना पृथिव्या. प्रथनकर्मणामादित्यरश्मीनामग्नेति- कर्मणामादित्यरश्मीनां सूर्यस्य स्वीकरणकर्मणामादित्यरश्मीनामिन्द्रस्यैश्वर्यकर्मणा- मादित्यरश्मीना विष्णोाप्तिकर्मणामादित्यरश्मीनामित्यधिदेवतम् । अथाध्यात्म सोम मात्माप्येतस्मादेवेन्द्रियाणा जनितेत्यर्थ । अपि वा सर्वामिविभूतिभिर्विभूतत । आत्मे- त्यात्मगतिमाचष्टे ॥ १२ ॥ ब्रह्मा देवानी पदवीः कवीनामृषिविप्राणां महिषो मृगाणाम् । श्येनो ग्राणां स्वधितर्वानां सोमः पवित्रमत्यति रेभन् ॥ ऋ०६।६६।६॥ ब्रह्मा देवानामित्येष हि ब्रह्मा भवति देवाना देवनकर्मणामादित्यरश्मीना पदवी. कवीनामित्येष हि पदं वेत्ति कवीना कवीयमानानामादित्यरश्मीनामषिविप्राणामित्येष हि ऋषिणो भवति विप्राणा व्यापनकर्मणामादित्यरश्मीना महिपो मृगाणामित्येष हि महान् भवति मृगाणा मार्गणकर्मणामादित्यरश्मीना श्येनो गृध्राणामिति श्येन प्रादित्यो भवति श्यायतेर्गतिकर्मणो गृध्र आदित्यो भवति गध्यते स्थानकर्मणो यत एतस्मिस्तिधति स्वधितिम्नानामित्येष हि स्वयं कर्माण्यादित्यो धत्ते वनानी वननक- मणामादित्यरश्मीना सोम पवित्रमत्येति रेभन्नित्येष हि पवित्र रश्मीनामत्येति स्तूय- मान एष एवैतत्सर्वमक्षरमित्यधिदैवतम् । अथाध्यात्म ब्रह्मा देवानामित्ययमपि प्रमा भवति देवाना देवनकर्मणामिन्द्रियाणा पदवी क्वीनामित्ययमपि पद येसि पयीना फवीयमानानामिन्द्रियाणामृषिविप्राणामित्ययमपि ऋपिणो भवति विप्राणा व्यापन- फर्मणामिन्द्रियागा महिषो मृगागामित्ययमपि महान्भवति मृगाणा मार्गणफर्मणा- मिन्द्रियाणा श्येनो गृध्राणामिति श्येन भात्मा भवति श्यायतेनिफर्मणो गृध्राणी- न्द्रियाणि गृध्यतेनिफर्मणो यस पतम्मिस्तिष्ठन्ति स्वधितिर्षनानामित्ययमपि स्वयं कर्माण्यात्मनि पत्ते बनाना बननफर्मशामिन्द्रियाणा सोम पवित्रमत्येति भनित्यय- मपि पवित्रमिन्द्रियाण्यत्येति स्तूयमानोऽयमेवैतत्सर्वमनुभवत्यात्मगतिमाघष्टे ॥ १३ ॥ ..

·निको- तिस्रो वार्च ईरयति प्र वहिनस्य धीति ब्रह्मणो मनीषाम् । गावौ यन्ति गोप॑तिं पृच्छमानः सोम यन्ति मतयो वावशानाः॥ ०६ । ६७ । ३४ ॥ वद्विगदित्यो भवति स तिस्रो वाचः प्रेग्यत्यूचो यजूपि सामान्यतस्यादित्यस्य कर्माणि ब्रह्मणो मतान्येष एवैतत्सर्वमक्षरमित्यधिदेवतम् । अथाध्यात्म याहिरात्मा भवति स तिस्रो वाच ईरयति प्रेरयति विद्यामतिबुद्धिमतामृतस्यात्मनः कर्माणि ब्रह्मणो मतान्ययमेवैतत्समैनुभवत्यात्मगतिमाचष्टे ॥ १४ ॥ सोम गावोधेनवो वावशानाः सोमं विप्रा मतिभिः पृच्छमानाः । सोमः मुतः यते अज्यमानः सोम अर्कास्त्रिष्टुभः सं नवन्ते ॥ ऋ०६ ! ६७ ॥ ३५ ॥ एत एव सोमं गावो धेनवो रश्मयो वावश्यमानाः कामरमाना प्रादित्य यन्त्येषमेव सोमं विप्रा रश्मयो मतिमि पृच्छमाना: कामयमाना आदित्यं यन्त्येवमेय सोमः सुतः पूयने अज्यमान एतमेवाश्चि त्रिष्टुमश्च सन्नवन्ते तत एतस्मिन्नादित्य एकं भवन्ती. त्यधिदैवतम् । प्रधाध्यात्ममेन एव सोमं गावो घेनव इन्द्रियाणि वावश्यमानानि फामयमानात्यात्मानं यन्स्येवमेव सोमं विप्रा इन्द्रियाणि मतिमि पृष्ठमानानि फामयमानान्यात्मानं यन्त्येवमेव सोम सुत पूयते मध्यमान इममेवात्मा घ सप्त अपयश्च सनवन्ते तान्येतस्मिन्नात्मन्येकं भवन्तीत्यात्मगतिमाचष्टे ॥१५॥ भान्समुद्रः प्रथमे विधर्मजनयन्जा भुवनस्य राजा । वृर्षा पवित्र भधि सानो भव्ये वृहस्सोमो वावधे सवान इन्दुः ।। ०६७।१०। अत्यनमीत्समुद्र प्रादित्य. परमे व्यपने वर्षकमगा। जनयन्प्रजा भुगनाय गमा सर्वस्य राजा । वृपा पवित्र अधि सानो श्रव्ये वृहस्सोमो यायुधे सुवान इन्दुरित्यधि- देवतम् । भयाध्यात्ममत्यक्रमीरसमुद्र आत्मा परमे व्यवने ज्ञानकर्मणा अनयन्त्रमा भुवनस्य गजा सर्वम्य गजा । कृपा पवित्र अधि सानो भव्ये पृहस्सोमो माधे सुषान इन्दुरित्यात्मगतिमाचष्टे ॥ १६॥ महत्तत्सोमो महिपश्चंकारापां यद्गोऽवृणीत देवान् । भदधादिन्द्रे पर्वमान टोजोऽजनयरसये ज्योतिरिन्दुः ॥ १.६ । ६७।४१ ॥ महत्तासोमो महिपरपकारापां यद्गोऽगीत देयानाधिपत्यमदधादिन्द्र पषमान भोमोमिनयरसूर्य ज्योतिरिन्दुगदिस्य इन्दुरात्मा ॥ १७ ॥ .

·..
परिशिष्टम् ।। अ०२॥
१४७
विधुं दाणं समने वहूनां युवानं सन्त पालतो जगार ।.
देवस्य पश्य काव्य महित्वाद्या अमार स ह्यः समान ॥
०१० । ५५ । ५ ।।
विधु विधमनशीलं दद्राणं दमनशीलं युवानं चन्द्रमसं पलित मादित्यो गिरति सधी
म्रियते स दिवा समुदितेत्यधिदैवतम् । प्रथाध्यात्म विधु विधमनशीलं दद्राणं दमनशीलं
युवानं महान्तं पलित प्रात्मा गिरति रात्रौ म्रियते गत्रिः समुदितेत्यात्मगतिमाचष्टे॥१८॥
साकजानी सप्तधमाहुरेकर्ज पळियमा एषयो देवजा इति ।
तेषामिष्टानि विहितानि धामश स्थाने रैजन्ते विकृतानि रूपशः ॥.
मु०१ । १६४ । १५ ।।
सहजातानां परणामृषीणामादित्यः सप्तमस्तेषामिष्टानि वा कान्तानि वा फ्रान्तानि
वा गतानि वा मतानि वा नतानि वाद्भिः सह सम्मोदन्ते यत्रैतानि सप्तऋषीणानि
ज्योतीपि तेभ्य. पर प्रादित्यातान्येतस्मिन्नेक भवन्तीत्यधिदेवतम् । अथाध्यात्म सह-
जातानां परणामिन्द्रियाणामात्मा सप्तमस्तेषामिष्टानि वा कान्तानि वा कान्तानि वा
गतानि वा मतानि वा नतानि वान्नेन सह सम्मोदन्ते यत्रेमानि सप्तऋषीणानीन्द्रि-
याययेभ्यः पर भात्मा तान्येतस्मिन्नेकं भवन्तीत्यात्मगतिमाचष्टे ॥ १६ ॥
स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुंप्स आहुः पश्यदक्षण्वान्न वि चैतद्वन्धः ।
कविर्यः पुत्रः स ईमा चिकेत यस्ता विजानात्स पितुष्पितासत् ॥
१०१ । १६४ । १६ ।।
स्त्रिय एयेति साः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धहारिपयस्ता अमुं पुंशब्दे निराहारः प्राण
इति पश्यन्कष्टान विजानात्यन्धः कविर्यः पुत्रः स इमा जानाति यः स इमा जानाति
स पितुष्पितासदित्यात्मगतिमाचष्टे ॥ २० ॥.
सप्तागर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रविशा विधर्मणि ।'
तेधातिभिमनसा ते विपश्चितः परि भुवः परि भवन्ति विश्वतः ।।
१०१।१६४ । ३६ ॥
सप्तैतानादित्यरश्मीनयमादित्यो गिरति मध्यस्थानोवंशब्दो यत एतस्मिस्तिष्ठति
तानि धीतिभिश्च मनसा च विपर्ययन्ति परि भुवः परि भवन्ति सर्वाणि कर्माणि
कर्मणेरयधिदेवतम् । अथाध्यात्म सप्तेमानीन्द्रियाएययमात्मा गिरति मध्यस्थानो-
रामो यान्यस्मिस्तिति तानि धीतिभिश्च मनसा च विपर्ययन्ति परि भुवः परि-
HARमन्दियाEिARर्मगोत्या.मगतिमाचष्टे ॥ २१ ॥

·न निरुक्कै-. विजानामि यदि वेदमस्मि निण्यः संनद्धो मनसा चरामि । भा० १ । १६४ । ३७।। - न हि विजानान्युद्धिमतः पुत्रः परिवेदयन्तेऽयमादित्योऽयमात्मा ॥ २२ ॥ : अपाङ् प्राति स्वधा गृभीतोऽयों मना सयोनिः । ता.शश्व॑न्ता विषूचीनां विषन्ता न्यान्यं चिक्युर्न नि. चिक्यु. रन्यम् ॥ ०१ । १६४ । ३८ ॥ अपाचयति प्रान्चयति स्वधया गृभीतोऽमर्त्य श्रादित्यो मत्येन चन्द्रमसा सह । वो शश्वद् गामिनी विश्वगामिनी बहुगामिनी वा पश्यत्यादित्यं न चन्द्रमसमित्य- धिदेवतम् । अथाध्यात्ममपाञ्चयति प्रान्चयति स्वधया गृमीतोऽमर्त्य आत्मा मन मनसा सह । तो शश्वद्गामिनो विश्वगामिनी पहुगामिनी वा पश्यत्यात्मानं न मन इत्यात्मगतिमाचष्टे ॥ २३ ॥ तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठं यतो जज्ञ उग्रस्त्वेषन॒म्णः । सयो जानो नि रिंगात शत्रूमनु पं विश्वे मदन्त्यूमाः ॥ मा० १०। १२०।१॥ तद्भवति भूतेषु भुवनेपु ज्येष्ठमादित्यं यतो जज्ञ उमस्त्वेपनम्णो दीप्तिनम्गाः सयो जज्ञानो निरिणाति शत्रूनिति रिणाति: प्रीतिकर्मा दीप्तिकर्मा वानुमदन्ति यं विश्व ऊमा इत्यधिदेवतम् । श्रथाध्यात्म तद्भवति भूतेषु भुवनेषु ज्येष्ठमव्यक्तं यतो जायत समस्त्वेपनम्णो ज्ञाननृम्णः सद्यो जक्षानो निरिणाति शत्रूनिति रिणाति: प्रीतिकर्मा दीप्तिकर्मा यानुमदन्ति यं सर्व उमा इत्यात्मगतिमाचष्टे ॥ २४ ॥ को अन्य युक्त धुरि गाऋतस्य शिवितो भामिनों दुहणायन्। श्रासन्निपून्हत्स्वसौ मयोभून्य. एप भृत्यामुणधरस जीवात् ॥ १०१।८४ । १६ ॥ क प्रादित्यो धुरि गा युंक्त रश्मीकर्मवतो भानुमतो दुगधर्षानसून्यसुनवन्तीपूनि.. पुणवन्ति मयोभुनि मुसभूमि य इमं सम्भूनं घेद कथं स जीवतीत्यधिदेवतम् । अथाध्या- स्म क प्रात्मा धुरि गा युक्त इन्द्रियागि कर्मयसो भानुमतो दुराधर्षानसून्यसुनवन्तीपू- निपुगायन्ती मयोभूनि सुसभूनि य इमं सम्भृतं वेद चिरं जीवतीत्यारमगतिमाचष्टे ॥ २५ ॥ क ईपले तुज्यते को बिभाय को भसते सन्तमिन्द्रं को भन्ति। कस्तोकाय क इभायोत रायेऽधि प्रवत्तन्वे को जनाय । ०१1८४ । १७ ॥

·-- (. परिशिष्टम् ॥ ७०२॥ क.एव गच्छति को ददाति को विभेति को मंसते सन्तमिन्द्रं करतोकायापत्याय महते च नो रणाय रमणीयाय दर्शनीयाय ॥ २६ ॥ को अग्निमीटे हविषा घृतेन स्रुचा यजाता ऋतुभिर्बुवेभिः । कस्म देवा भावहानाशु होम को मंसते वीतिहोत्रः सुदेवः॥ ०१।८४ । १८॥ क अदिन्यं पूरयति हविषा च घृतेन च स्रुचा यजाता अतुभिर्भुवेभिरिति । कस्मै देवा भावहानाशु होमार्थान्को मंसते वीतिहोत्रः सुदेवः कल्याणदेव इत्यधिदै. बतम् । अथाध्यात्मं क श्रात्मानं पूरयति हविषा च घृतेन च सुचा यजाता ऋतु- भि(भिरिति । कस्मै देवा श्रावहानाशुहोमार्थान्को मंसते वीतिहोत्र. सुप्रज्ञ. कल्या- पप्रज्ञ इत्यात्मगतिमाचष्टे ॥ २७ ॥ स्वमङ्ग प्रशस्तिषो देवः शविष्ठ मत्यम् । न त्वदन्यो मघवन्नस्ति मातेन्द्र ब्रवीमि ते वर्चः ॥ ०१।४।१६ ॥ त्वमङ्ग प्रशंसीर्देवः शविष्ठ मयं न त्वदन्योऽस्ति मघवन् पाता वा पालयिता वा, जेता वा सुखयितावेन्द्र प्रवीमि ते वचः स्तुतियुक्तम् ॥ २८ ॥ हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिटुरोगसत् । नृषसतसवयोमसढब्जा गोजा ऋतुजा अद्विजा जातम् ॥ ऋ०४।४०। ५।। हंस इति इंसाः सूर्यरश्मय. परमात्मा परं ज्योति पृथिवी व्याप्तेति व्याप्तं सर्वे व्याप्तं वननकर्मणानभ्यासेनादित्यमयडलेनेति त्ययतीति लोको त्ययतीति हंसयत्यय- तीति हंसा परमहंसा परमात्मा सूर्यरश्मिभिः प्रभूत गभीर वसतीति त्रिभिर्वसतीति बा रश्मिभिर्वसतीति वा वह्निर्वसतीति वा सुवर्णरेताः पूषा गर्भा रिभेति रिभन्ता वनकुटिलानि कुटन्ता रिभन्तान्तरिक्षा चरत्पथान्तरिता चरदिति दिवि भुवि गमनं वा सुभानुः सुप्रभूतो होतादित्यस्य गता भवन्त्यतिभिर्दुरोणसत्सर्वे दुरोणसद् द्रवं सर्वे रसा विकर्षयति रश्मिविफर्षयति वहिर्विकर्षयति बननं भवत्यश्वगोमा अद्रिगोजा धरत्रिगोजा सर्व गोजा मृतजा बहुशब्दा भवन्ति निगमो निगमध्यति भवत्यषे निर्वचनाय ॥ २६ ॥ द्वा संपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्ष परि षस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्यनश्नन्नन्यो अभि चौकशीति ॥ १०१ । १६४ । २० ॥ द्वौ द्वौ प्रतिष्ठितो सुकृतौ धर्मकर्तारौ दुष्कृतं पापं परिसारकमित्याचपते सुपर्णा सयुजा.सखायेत्यात्मानं दुरास्मान परमात्मानं प्रत्युत्तिष्ठति शरीर एव वजायते वृक्ष ·१५० निरके-- रक्ष शरीरं वृक्ष पक्षौ प्रतिष्ठापयति तयोरन्यद्वक्त्वानमनश्नन्नन्यां सरूपता सलोक्ता- मश्नुते य एवं वेदान्नमनश्नन्नन्योऽभिचाकशीतीत्यात्मगतिमाचष्टे ॥ ३० ॥ आयोहीन्द्र पथिभिरीळिनभिज्ञमिमं नौ भागधे जुषस्व । तृप्तां जुहुर्मातुळस्येव योषां भागते पैतृष्वसेयी वपामिव ॥ श्रागमिष्यन्ति शको देवतास्तास्त्रि भिस्तीथेभिः शक्रप्रतरेरीलिते भिस्त्रिभिस्तीर्य- शामिमं नोयज्ञभागमग्नीपोमभागाविन्द्रो जुषस्व तृप्तामेव मातुलयोगकन्या भागं सर्तृ- फेव सा या देवतास्तास्तत्स्थाने शक्रं निदर्शनम् ॥ ३१ ॥ विध विप्रासोऽवसे देयं मतीस ऊतये । अग्निं गीर्भिहवामहे ॥ १०८ । ११ ॥ ६ ॥ वित्रं विप्रासोऽवसे विदुर्वेद विन्दतेर्वेदितव्यं विमल शरीरेण वायुना विप्रस्तु हृत्पानि लयस्थितमकारसंहितमुकारं पूरयेन्मकारनिलयं गतं विषं प्राणेषु विन्दुसिकं विकसिक्तं वनितेज:प्रभं कनकपद्मध्वमृत शरीरममृतजातस्थितममृतवाचामृतमुखे वद- न्ति । अग्नि गीभिर्हवामहे । अग्नि सम्बोधयेदग्नि सर्व देवता (ऐ० वा० श० १ । २। ६ । २० ) इति । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ ३२ ॥ जातवेदसे सुनवाम सोममरातीयतो नि दहाति वेदः । स नः पर्पदति दुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धु दुरितात्यग्निः॥ गु०१।६६।१ ।। जातवेदस इति जातमिदं सर्वे सचराचरं स्थित्युत्पत्तिप्रनयन्यायेनाच्छाय सुन- पाम सोममिति प्रसवेनाभिपवाय सोमं गजानममृतमरातीयतो यज्ञार्थमिति स्मो निश्चये निदहाति दहति भस्मीकरोति सोमो दददित्यर्थः । स नः पर्षदति दुर्गाणि दुर्गमनानि स्थानानि नावय सिधु यथा फश्चित्कएंधारो नायेव सिन्धोः स्यन्दनामदी अलदुर्गा महापूरला तारयति दुरितात्यग्निरिति तानि सारयति । तस्यैपापग भवति ॥ ३३॥ इदं तेऽन्याभिरसमानमुद्भिर्याः काश्च सिन्धु प्रवहन्ति नयः। सों जीर्णामिव स्वचं जाति पाप सशिरस्कोऽभ्युपेत्य । तेऽन्याभिसमानाभियां म सिधु पनि हावा नयो यान्ति सपो जीगा. समय सर्परस्यपं त्यति पापं त्यजस्याप प्राप्नोत. । सामामेषा भयनि ।। ३४ ॥ . .. ।

·6233 परिशिष्टम् ।। भ० २। त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मा मृतात् ॥ ०७। ५६ । १२ ॥ त्र्यम्बको रुद्रस्त त्र्यम्बक यजामहे सुगन्धिम् । सुगधिं सुष्टुगन्धिं पुष्टिवर्धनं पु- टिफारकमिदोर्वारुकमिव फलं बन्धनादारोधनान्मृत्यो सकाशान्मुन्चस्व मा कस्मा- दित्येषापरा भवति ॥ ३५ ॥ शतं जीव शरदो वर्धमानः शतं हेमन्ता तमु बसन्तान् । शतमिन्द्राग्नी सविता बृहस्पति शतायुषा हविषेमं पुनः ॥ १० १० । १६१ । ४। शतं जीव शरदो वर्धमान इत्यपि निगमो भवति । शवमिति शत दीर्घमायुर्मरुत एना वर्धयन्ति शतमेनमेव शतात्मान भवति शतमनन्त भवति शतमैश्वर्यं भवति श- समिति शत दीर्घमायु ॥ ३६ ॥ मा ते राधासि मा त ऊतयो बसोऽस्मान्को चना दभन् । विश्वा च न उपमिमीहि मानुप वसूनि चर्षणिभ्य भा ॥ ०१।०४।२०।। मा च ते धामानि मा च ते कदा चन सरिपु सर्वाणि प्रज्ञानान्युपमानाय मनुष्यहितोऽयमादित्योऽयमात्मा । अथैतदनुप्रवदन्त्यथैत महान्तमात्मानमेपर्गण प्र महति घेश्वकर्मणे देवाना नु वय जानाना सदासीनो सदासीत्तदानी मिति घ सैषात्मभि- मासा सैपा सर्वभूतजिज्ञासा ब्रह्मण सारिष्ट सरूपता सगोकता गमयति य एव वेदे ॥ इति परिशिष्टे द्वितीयोऽध्यायः ॥ -- समाप्त चेदं परिशिष्टम् । 6233 निरुक्त चतुर्दशोऽध्यायः ॥ समात चेदं निरुतम् ।।