·KUNY । -BR , @ULA৪, CALCUTTA 1012 P, NAHARI == अवतरणिका। হয় বিধায়মাননাঙ্কা মস্তানী মন্ত্রী মুমিষা মানা সীন। যৰি দুৰূষন ঋীঘলদী অহ্মবে, বালি যাৰ মহসী। * নাহীন দুগ্ধ হীহ্মায়নি জ-বিচ্ছিন। দ্বিনী মিথিলা- ঘন কীন্ধানমূল -ঘিাহিঘিন। মীয় রূক্ষ্মীয়স্থান- বিবাহিঙ্গালী মুষনা ম-ঘিষি। যখ কায় গছেন তীর্থ -ঘিয়ী। এঘ প্রতিকানাঙ্কাদায় স্বীয় বাৰু এবাম ঘামনায় হাম্বযাংঘি ম -- বিলিং। বস্তু বম্বন কােনীর ফর্দীঘীর। ডিনীয় প্রহ্ম সায়দার নীল। যুগ্ধ আমি সবার কায়ালি মন্ধব এ নি। নানি এ যথাক্রম অধিজাহিলিয-মনিলিখিনি-লোয়ানিদিষয়- pন্ধীজিহালি। ব্যায়াখা মুয় শিশুবিষয়ঃ নাৰ । মোঃ বান্ধবঘাব্দীনামানুসায়াহিনিনি। গল্প গন্ধহসঘা সিদিনাঃ ব্যনি! ঘন কায়র ব্যবসায়ীঘ্রদান ময়দ্ধা জাহিদ, ৱিৰীয় যাত্রাঙামৗলহৰিবান্ধা, নীই যানজাহিৰfuসুমিষ, গুনু হানিফা মনি। মিশিৰো ৰাজহ্মাননি: জাহিঙ্গা স্বয়স্কি মগ্ন। বল নীহ্মাস্তান সাবান্ধিলাদিনে দিন- अस्ति । एवं द्वितीयकाण्डे क्वचित् कचित् पने प्रथम कागदमियपरि मुभितम । रुपया सुधौभिः हन्तव्यमेतत् । অধী মনি মনিমানি। হুনীযহ্মাঃঘধ দুবাষিক্সল জিদ্বিত্ব বিনিম্। प्रायशितान्तर वक्ष्ये संस्थाने बजविसम्म ।

·इति प्रतिज्ञातस्य प्रायशिान्तरम्यानानुपजम्मात् । अन्यम्यास्य नाम च्यापस्तम्बरुवध्वनिताकारिकेति तत्र तत्र पुष्यिकार्या दर्शनादवगम्यते । परं गायकद्रामानुसारेण त्रिकाणमण्यममानव प्रसिद्धिमुपागतोऽयं गया। कर्ता हास्य कुमारखामिभूरिसतो माखरमिथः । सम्याम्य अन्धक विकाठमण्डन इति नामान्तरमासौदिसि पुम्पिकादर्शनादवसीपते । समानवास्य प्रसिद्धिः । कसिन् समये व्यय भास्करमिश्र धादिरासोदिमि कमिसेतु एमाले { स्वपश्ये सावदर्भ ककं गहदम-दामोदर-भवना-सामग- भरधानसूधभाष्यकार मन्त्रालयमाष्यकारादौना, केशसिद्धान्त-कन्य- माय्य मवमाय-लौक्षिकारिकादियन्यानां चोलखं शतवान् । तेऽपि ग्रन्या प्रत्यकसय व्यतीव प्राधोना इत्यत्र नास्ति सन्देशः । मदनपारिजातादिषु মাঘীসসি প্রয়ায় যমুম্বা ঘামিকাযা অবাধ सन्योऽयमतिपायोगः प्रामाणिकश्चेति जायते । ग्रन्थता खमयोग पान- पेयादिकारिकाऽपि विरचिता। वाजपेयकारिका तु दृस्यामाभिः । टोकाटता तु खनाम मैव प्रकटितम् । व्यत' केन कदेयं टीका विरचितेति न ज्ञायते । परन्तु टोकायां रामागदरापराकंप्रयोगपारिमासादोगामुखेख- दर्शनात् टोकेयं नातोव पापोनेति शकाते वक्तुमिति शिवम् । कालिकातामहानगयीम् । } श्रीचन्द्रकान्तदेवशमा। शाका १८२२ । चैत्रे मासि।

·विकाण्डमण्डनस्याकारादिक्रमेण विपयसूची। पपः। ... ... "" 8 २० ... .. ... ... .. ... ... विषयः । অদিবাসুত্রা মামলাবালাই দুল্লালিংমন যা परनुगमे व्यवस्था यज्ञानादधिमा कम्मयि ते व्यवस्था यधिकार मेदाः प्पधिशताधिकार घानाहिता पितुरनुज्ञया पुनन्याधागाधिकारः धानेकालस्य कममा प्रतिफलं शमय- प्यायमारतिविचार ध्यरगिनानिमित्तम् हाणिस्तरूपम् aীগমন। ध्यानामावेऽमि कर्माधिकार धावनविणे व्यवस्था ४६ ... ... ... १६ ... .. ... २१८ ११ ... ... ... २ २३५ २३० ... ... .. ... २ ... २८ ર ... ... .. ... ध्याधानस्य नित्यकाम्यत्वविचार: थारम्भानन्तर पहिलोप व्यवस्था ध्याहिता प्रवासे देशकालपरिमाणम् ग्राहिताने वाला व्यवस्था আছিলায় মৰায় ... ... ... ... २ . ५४ ...

·विषयः । पृष्ठा। उ ... ... १२६ २११ .. ... .. ... २१ ... १२ ... ... ... उदातागो व्यवस्था उपघाते नैमित्तिकम्... का कम्ममध्ये कर्मान्तरमनपाने व्यवस्था कम्ममध्ये पतिपन्योरन्यतरमरये व्यवस्था... कर्मलोपे नैमित्तिकम् काम्यकारभानन्तरं कामनानिहत्तावपि तत्समापनम् ... काम्यनैमित्तिकाधिकारः काम्यसोमयागाधिकारी काम्यानामल्पदक्षिणचे दोषः काम्येन नित्य सिद्धि कालशौचादेरधिकार हेतुत्वम् कचित् कर्मणि दीक्षितस्य नाधिकारः ३९ ... ... ... ... ... ... ... ... २३० ... - 1 0.65 ... ... ... ग। ... राणाक्यवयोर्गुणस्य बलवत्त्वम् गोप्रतिनिधिः गौणकालव्यवस्था ... ... . १३४ ... E जातेयावधिकारचित्ता १२ 8 ... २३ ... ... जोवपिटकस्य पिण्डपिटयनान्दीमुखविधिः जौवतोम्टतधान्यौ देहिककरणे व्यवस्था २३१ २२२ ... ...

·• विषय । प्रशा। ८ . पेठस्य श्रद्धाविहीनत्वे वदाच्या कनिष्ठस्याधानाधिकार ज्येष्ठातुश्यापि फगिएन्य विवाहे नाधिकार ज्योतियोमम्यारमिनासत्तिचिन्ता . H ३ ६ ७८ হবিদ্যানিৰিছি दत्तकस्य विधादिनामोचारणे विशेष दुर्भाशयणक्षणम् दूरामनगुणयोरामा गुणस्य वणवत्त्वम् বয়াল যময় না ७१ १२० . धर्मप्रशासम्रद्धेषु दारेषु सत्समि कामतोदारान्तरग्रहणम् २.8 १ २०० 8 १. ३ . नदौलक्षणम् नपारणिपतिपति २१६ नित्यकर्मण्यपि साल्प ४१ नित्यका कदाचिचौर्पणापि हयानम् नित्यकर्माध चौर्यानिरिककुमार्गेणापि हस्थानम् १९ नित्यकर्मार्थमप्रतियाक्षामपि प्रतिया हाम् २२८ नित्यकाम्यकर्माणि निधानामपदक्षिणत्यं न दोयावहम २६ निन्दितकाले सोमादौ गाधिकार নিশ্চিই সীমাহী গান্ধিাঃ . . . .. . . .. द.

·पृष्ठाः। ... .. १ विषय । বিমর্থিাবিনা नूतनारणिग्रहणम् नैमित्तिकाद्यधिकार.. नैमित्तिकाधिकारचिन्ता ... ९९६ १२ ... ... है. ... ... ... ... ... ... ... ... १७ ... ... ... ५ ... ... ... ... पत्नहोमातिपाते व्यवस्था पतितत्वातिदेशेऽपि कम्माधिकारः पतितस्य निषिद्धवर्जनेऽधिकारः पतितस्य वैधकनिधिकारः पतितस्य साधारणधर्मेऽधिकारः पतितानां नामग्रहणं समझाण्यासनादी न कर्तव्यम् पत्नीप्रतिनिधिः पानीविपोषणाणि पत्यधिकार विशेषः पन्यादौनां स्वयं छोमाधिकारो नास्ति पत्यमद्यतिकमे व्यवस्था १६२ मात्यां प्रोषितायां व्यवस्था १८० पत्या रणखलादित्वे व्यवस्था पत्यः प्रवासे पान्याः कर्माधिकारविचारः परिमाणरूपयोर्मध्ये रूपस्य बलवत्वम् १२९ परीधिदोयविधार विटयजस्यानावसङ्गत्वं वा पित्रादीनां पतितत्वे पितामहादौ पित्रादिभावना ७७ पित्रादौनामसोमपोथित्वे व्यवस्था ६१ ... ... ... २ ... ... ... 8 १४ ... 88 ... ६ ५ ... ... 8 ·विषयः । वृहत ... २०२ ... ... .. २५० ... १ ... १५० ... 8 ... ... ... १५. ... ... ... ... १ पुनः परिणयकारणानि पुनराधाननिमित्तानि पुनराधाविधिः पुनराधेयनिमित्तानि पुनराधेयविधिः पुनरात्रशब्दार्थविचारः प्रतिनिधिनिरूपणम् .. प्रतिनिधौ मन्तस्योहाभाषः प्रथमारम्भग्रहीतकालादीनामुपादानम् মাৱলমিল সময় বন্ধাবী জানা प्रेलाधानम् ... प्रोमितस्य नियमाः प्रोषितस्य पुगराधानप्रासो निर्णयः ... ... १२० ... २४० ... १२ २ ... २३५ ... .. ... ७३ ... ... १० .. ... १८७ ट ... ५२ १६ ... बहमार्यस्य एकरया: पन्या मरणे रावस्था ... ... .. ५ ६ म। मन्तोत्राणोक्तगणानां मध्ये मन्त्रोक्तगुणस्य पलवावग १२२ मलमासलक्षणम् मलमासे कोथायनिणेयः ... मुख्यकालमुख्यसाधनयोः प्राधान्यचिन्ता १३५ मसयलोकस्य मनौस्थामे कुशपत्नी मतभार्य्यस्य पुनर्विवाहामा एकाकिनोदाग्न्याधानम् २०६ .." ... १० ...

·पृष्टाः। ... ट ... ... ... ... ... ... ... विश्यः। य। यज्ञार्थमिक्षितव्यस्यान्यत्र विनियोगे दोषः यज्ञोपवीतप्रतिनिधिः ... यायानुवाक्यादिविस्मृती व्यवस्था व। विकन्यधिकारप्रयोगकम् २८ विधुरामिहोत्रिणः कर्माणि वेदिसन्नमनत्यवस्था १३३ श। (पखावलादीनामधिकारिदिपोषणलम् ... शूद्रस्य होमसालग्रामस्पर्माद्यनधिकारः स। सायंहोमादिलोये प्रायश्चित्तम् सुब्रह्मण्यायां पुत्रनामनिर्देशे विशेषः सूकरादिभिरग्न्यादिस्पर्श व्यवस्था सूतकादौ केपाश्चिन्नित्यनैमित्तिकानामननुष्ठानम् ७२ सूतकादौ निधनैमित्तिकाचरणम् सोमादिप्रतिनिधिः सोमाधिकार: खकालपूर्वकालस्यापि कदाचिद गौणकालत्वम् १३६ 080 ५ ... १०५ १० १५ ... ... ... २१२ ... २६ ... ... ... ... ५ ... हिमाचले छागस्य वाइकत्वम् होमसमासः शोमसमासे तन्त्र नियमः ... ... १३४ १०१ ... ...

·... ... .. .. २१३ ... B ... ... ६७ .. .. ... ... ... ... B ... ४ ... .." 8 विकाण्डमण्डनटीकोक्तविषयानामकारादिकमेण सूचौ। यधिकारजक्षयम् यन्यनाः ५ ध्यपवर्गविचार छपवर्गसाधनविधार... कार दिराममनम् कुटुम्बलक्षणम् १५ कोशलक्षणम् २०१ সনিথর गोधूमानामाइविधम् .. देवतायाविग्रहचैतन्ययोः सद्भावासदावविधार পৰা २.१ द नक्सपेरिनिमित्तमस्यनिरूपणम् न्यायम्यागतिकगतित्वम् २४१ মেনুহিয়াগ্রার্থনা १२ पवासलक्षणम् १८४ मन्त्राणां दयादृष्टार्थत्वविचारः यशः कीर्ति स्वरूपम् ... २२ योजनलक्षणम् वागणवानस्य कङ्गित्वम् भरावलक्षणम् २१८ शम्याप्रासलक्षणम् ... शग्यालक्षणम् सक्कलवेदस्य धर्म प्रामाण्यम् साम्राय्यशब्दार्थः ... ... ... ५. ... ... ... ... .. .. २१ ... १८ ५ ... ... ... ... २० .. ... ...

·८ विकाण्डमण्डनोल्लिखितग्रन्धकारनाम्नामकारादिक्रमेण प्रज्ञापनपत्रम्। यापस्तम्ब १२।५। १२० । ११॥ याश्वलायन ९१ ।१०॥ १४८१२॥ कठ १७१२ १९६।३० १२० । ६,१०,१२० १२१ १२५ ।। २३२।१॥ १४० १५. १४२ ५। १४५18 | २३०।। कर्क ६८।२७.१३॥ १६२ । ३ । १६३ । २। कात्यायन ६३ । २०६३ 18 ! ११२ । २१ । ११७ १२॥ १२८।१०। केशवस्वामी ५८११॥ जैमिनि ६३ । १५॥ दामोदर १.५।११॥ देवल ६.।" बोधायन वा बौधायन ११ १११ ६८।८॥ 281६॥ १०४ । १५ । १०६ । ७, ॥ ११६ । १. १२६ । ॥ १५६ । २६॥ १८७।१०॥ २२३।२। भरदान १७ १५॥ ६॥७॥ १०८ । ॥ १०॥८॥ १९५। ५,६॥ ११७।६, १७ । १२७ । ६॥ १२२ । ३ । १८९॥ १६ ॥ १३। १९ २००11 भरदानसूधभाग्यशत् १२ । ६ ॥ भवनीग १९६।५॥ + मन्त ब्राह्मणभाष्यकृत् ७.१७॥ मौमांसक १३।३।६।११॥ लौगाक्षि ६७ । ११ । १०४।१।१६८।१४ ॥ २०१ ११.। वामम । शब्दानुसारी ३६ । ११18 || शालीकिनाथ ३.६ सत्यापाठ १९५२, १७॥ ५६।७॥ सूमकार ९५ ।५॥

·विकाण्डमण्डनोल्लिखितग्रन्यनाम्नामकारादिकमेण प्रज्ञापनपत्रम् । अथससून १२ । ५॥ कम्मदीप २.७५,० कन्पमाप्य १३३११॥ कातीयसूत्र १९७।२॥ केशवसिद्धान्त ५३।१०। १२६११॥ कोपोतकिश्रुति १७५ । १०॥ छन्दोगग्टह्य १.४११॥ छन्दोगपरिशिए १०६ । १३ । १८२११॥ तातश्लोक १८७ ॥१२॥ बौधायनभाष्य १२५ ॥१०॥ सरदाजभाग्य १३५ ॥ मवमाप्य ९६७।१२॥ भारद्वाजीयभाष्य ६B 1100 माध्यन्दिन श्रुति १०५ १६ ॥ १५५ १ १६ ॥ यज्ञमार्य २९१ ॥१ लोगाक्षिकारिका ४६ । १५॥ बार्तिक ११५॥ वेदाम्ल ५८६१ ·विकाण्डमण्डनटौकोल्लिखितग्रन्धकर्तृनामामकारादि- क्रमेण प्रज्ञापनपत्रम् । अमर १२१ । १८॥ व्यापस्तम्बर।१०।१५५ १११॥ १५८१२१ । प्यायलायन ११२ । १२ । १५७ १८॥ कर्फ ५। ८. ३०/१॥ [ 8, १५८1५३ १६२ 101 १६३१॥ कात्यायन १२१८, ११॥ २५। ७॥ ४२ ॥ १५॥ १३ ॥ ७॥ ८५18 १.१ । १.० ११.१ १३ ११३ । १,७,१०। ११५ ॥३॥ १९७१३.५० १५० ११ १२०० १२.१ २२८ । १८ कुमारखामौ ३।१॥ गर्ग ६ । २,१७, १०॥ गोभिल २०१७॥ गौतम १८८।६॥ जैमिनि ६६ ।। दक्ष ३10॥१९६।६॥ दुर्गतिकार ९५५ ॥ ११ ॥ देवमिथ १८५।१५॥ देवयाज्ञिक १९९५॥ १८ ॥ ११ ॥ २४ ॥१४॥ मारायख १८५५॥ नौलकण्ठ १८८ पारस्कर २३०१३॥ गोधायन का पौधाधन ९ ५१ ! ८ १५६ ॥ १२ ॥ १७३।५। १५। २१, २२ ॥ १८०१ १८॥ १८ ॥ १८५।१५। २३८ । ६॥

·ब्रह्मगुप्त १२१ ११६ भगवान् २०१६॥ भरदान ११२ । १५ ॥ २१ ॥६॥ यज्ञ २६ ॥ ३ ॥ १५८ ॥ ४ ॥ १५८ १४ ॥ भाध्यकत् २३३ ॥ १८॥ मास्तरमट्ट९६० । १० गु १५७१२॥ मण्डन २०१११०॥ मनु ८10॥ १२१ । २९॥ १.८।१।। माधव ॥ १५८ ॥ मित्र १५६ । १६ १७८८" रामाराडार ७०११॥ १०१ । १६ ॥ १८॥ रुदत्त २०१२५० ५। ५२११०॥ ५३ । १२॥ २८ ॥१॥ रेणुकाचार्य १७२ । १०॥ लौमाक्षि १०६ । । शादरायणि २१११० बत्तियत् १५७ । १६॥ शारक्य । शासातप१०४१२॥ श्रीधर ३१ । ५. शाखायन २५८ ११०॥ समच१६११८ प्रकार ३.५ हरिखामी १५६). हमाहि ३8 । ३४८१३॥

·. (१२) विकाण्डमण्डनटीकोल्लिखितग्रन्धनानामकारादि- क्रमेण प्रज्ञापनपत्रम् । व्यथर्वपरिशिय १३८ ॥२॥ च्यानेय ३३ ॥ १७॥ ध्याथर्वण १५८ । १५ ॥ धापस्तम्बसूत्र १३० । १२ । ध्यापस्तम्बीय २१५।३। ध्याशाक १९. 18. याश्वलायनसूचमाध्य १०३1 १९" कम्मप्रदीप १८१४॥ कल्पतरु 8८।१॥ कल्पसूच ६२, ६, १५॥ काटक १५८।३। कात्यायनमौमासा ७० ॥१७॥ कालमाधव ८६ कालादर्श ६ । २०॥ कूम्मपुराण १८५ ॥ २९ ॥ १८३ । २१ ॥ केशवसिद्धान्त ५३ ॥ १२॥ गौतमस्मृति १५ ॥ ४ ॥ एमासंग्रह १२२ । १५॥ छन्दोगपरिशिए १८ । ११॥ १८९३ १९८1५॥ २.७।१०॥ जैमिनिसुत्र १८ ! तमनरल १७ ॥१७॥ दानरखण्ड १८८६. दामधर्म १९७।१॥

·दौपिका १८६ ३॥ देवयश्य १६७११५॥ देवनानौयपद्धति ३ ।। देवयाज्ञिकमश्य २२१ । ६॥ देवयानिकभाष्य ८६ । २१ ॥ धम्मसूध ३९ । ५॥ १०४ । ९ ॥ गारायणवत्ति ५८ । १२॥ १८२।१८॥१८॥ निदान ६१ ॥२॥ निदागसूम २०१७॥ पारस्वरमा २४१।६॥ प्रयोगमारिजात दा॥ प्रापचिसप्रदीप १७६ ॥ १८॥ बचप्रामाणभाष्य २०६ । ११ ॥ बौधायनसूच २०४।१॥ भौधापनीय १३८ । भाष्य २४०1९॥ मत्यपुसाया २.११३॥ माय १३८।१॥ माध्यन्दिनति १० । १८॥ मानव १५८।१२।२५८।। मिश्रमश १८८). मोमांसासार ६२१० यसन्न २५५ १२०॥ १५० । ११ । यज्ञया ५५ । १२.३॥ १६९।२।१८।१०, २११११. याक्षिकगय २६५९.1 रामारहारभाष्य २.६11 २३९।२८।

·वात्स्यायनरमृति ५ ॥६॥ वादरायणसूष ३१ ।२॥ वाराह ३२ । ३॥ वार्तिक १३॥ ८॥ ३२ ॥ १० ॥ विधिरान १३।१०,११ ॥ ८॥१६॥ वृत्ति १५७ । १२, १४ ॥ ११ ॥१८॥ व्याकरणसूत्र ३०११५॥ शतन्दयीमाय्य १९.।१०। माखायनसूच १०१ ॥ १६॥ श्रीरुद्रदत्तभाध्य १५५ । १३ ॥ श्रुति ।।१४।६।। ५७ १ १५ ॥ ६१ । १२॥ १२॥ ७॥ ९३।३। 08 । १३ । ७५ | १४ ॥ ७७ १६.०८५१२ । १.२। १२ । १०६ । १३, १४॥ १११ । ११० ११२ । १६ ॥ ११३॥ २॥ १९५॥ १०॥ १५० ।१०। १५६ । १.१ १५८ । ६. १६.। १. १६२।३। २३० ११०॥ २३८ । ६.२.। संग्रह ८ । १२॥ १९१६॥ १८॥ । ११ ॥ सूत्र २३० १२॥ रमति २ ॥ १६ ॥ १७११८ । ३३ । १६ ॥ ३४ ॥१. ॥ २६ ॥ ७ ॥ ४८ । BE३।१२।११॥ ४ ॥१०॥ १०३ ॥ १६॥ १८६।१, ३। १८५। १५ । १८६ । २०॥ २०२।१४। २.६।१२। २३९।११॥ मनिचन्द्रिका २५६ । २॥ .

·शुद्धिपत्रम् । . प्रध। पती। ७ ६ १५ ५ मदम् । विविदिघन्तीति स्थितम् तथा पुरायोप सौत्रामणी यावत्या कृदभिहितो स्तोत्रशस्त्राणि विशेधितो पुरुषधयमध्ये १५ ३१ पाहम् । विवितिषन्तौति स्थिवम् तया पुरुषोय शौचामणी नित्यत्वार्थी कदविहितो स्खोशखाणि विशोषितो पुरुषत्रमध्ये बनचे पुष्य देकशि द्रियत सद्यनाम शुद्धत्यौप उद्दतो यतिक्रान्त भारदाना प्रोधितया शाम्या ३ १५ ११. २ २३२ पुथ्य देशि दियेत रामनाम् जुहोत्यौप उद्दातो व्यतिक्रान्त भग्दाभा प्रोषिताया शम्या १६० १२ ३ १४ है प्रत्यर्थ प्रत्यर्थे स्यरमय १४८ इयते म्याग्य इयते हित्या क्रियता २०६ २२५ ૨૨ २०५ १७ त्यदिना शिया (गव परण) कियता न्यादिना निमो विरोयेगा तो निर्मऱ्या २४ २२६ विशेग हतो ·त्रिकाण्डमण्डनम्। प्रथमकाण्डम् । (धिकारिनिरूपणम् ) श्रीगणेशाय नमः। श्रीलझौनृसिंहाय नमः । (टीकाकारोपक्रमणिका) भुजगाभुजमा यस्य वामगा* वामलोचना। सर्वदा सर्वदा दिश्यात् मशिव व भिवः शिवम् ॥१॥ उच्चुर्गतिर्जगति सिध्यति धर्मतयेत तच प्रमा च वचनैः कनकेतरे थे । तेषां प्रकाशनाची सरोः मकाणा- कामासमेनमहमादरतो नमामि ॥२॥ यस्य स्थाद-इति ख••पाठः। मभा-इति क• पाठः। प्रकाशनदृशा - तिख. पाठा। SAAREममादरतो - इति क.स. (१) सभिवः शिवया हितः स पूरक्षणः प्रियो महादेवः शिव मन विश्वादियः। 1 ·२ विकायहमानम् । व्याख्याऽनपेक्षः सधियां प्रबन्धी व्याख्याव्यपेचोऽन्पधियां निबन्धः । दुरूशब्दार्थविधानयुका मा वृथा तहथनप्रयामः ॥३॥ चिकाण्डमण्डनयाख्यामतः पदप्रकाशिकाम् । स्फुटां स्फुटप्रबोधाय कुर्व सङ्क्षिप्तयुमिभिः ॥४॥ चिकीर्षितस्य पन्धस्य प्रत्यूचापोचदारा परिममाश्यर्थ पति- शिष्टाचारपरिकल्पितश्रुतियोधितकर्तव्यताकं खेटदेवतानमस्कार- रूपं मङ्गलमाचरन् शियशिक्षायै निवन्धस्याभिधेयं मतिजानौते । श्रियं वागीश्वरौं देवौं सम्प्रणम्य विनायकम् । गुरुच्चा सोमयागस्य प्रयोगः प्रवितन्यते ॥१॥ श्रियमित्यादिना। नन्वन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यभिचारात् मङ्गलस्य समाप्ति प्रति विनध्वंसं प्रति वा न कारणवमिति चेत् । म, अविगौतशिष्टा- चारविषयत्वेन "मनामे महटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते"- इत्यादिसतिभिग्य मङ्गलस्यावश्लंकर्तव्यतासिद्धौ तत्र फलजिज्ञामा- थामर्थवादगतस्य दृएस्यैव फलस्य न्याय्यत्वात् । तच ममाप्तिरेव फलं, विध्वंसस्त हारमिति प्राचः। मव्यास्तु विघ्नध्वंस एव महलफलं समाप्तिस्तु प्रतिभावुयादिकारणकलापात् । . निवडो - इति ख• पाठ । गुरूंच - इति ग• पुरतकमाठ ।

·प्रथमकाण्डम्। . नव समातेनापि एकदेवतानमस्कारेण सिद्धावपि किरणवल्या- दिग्रन्थेषु सत्यपि मङ्गले नददर्शनाद् बलवत्तरविषप्रार्यसम्भावनायां तनिरासार्थमनेकासां देवतानां नतिरिति न पौनरुभ्यम्()। तच ताक्दुपासकानामतिप्रागल्भ्यदाचौं भारतीमेव नौति । वागीधरौमिति। वाचामीश्वरौं अधिष्ठाटदेवतां, वायूपां वा ईश्वरौं, देवौं घोतमाना, श्रियं बमोमदाढलेग लमौरूयाम् । तदुतम् । कायं यशसेऽर्थशते इत्यादि । विद्या नाम नरम्य रूप- मधिकं प्रयच्छन्नमन्तईनमिति च । यदा, स्खेष्टरूपां श्रियं महालक्षौं, वागीश्वरी महासरखती, देवौं महाकाली संमणम्य । समित्यनेन साष्टाङ्गणमोध्वन्यते । विविधाताय विघ्नराजस्थैव समाख्यया भक्तिमत्त्वात्र) तमपि नौति । विनायकमिति । विनायकं विन- राजम। अविघ्नो विघ्नकर्ता च इत्येते पधिनायकाः। विनायको विनराज इति च वचनात् । यतो विज्ञानोपलब्धिस्तमपि ग्रन्यस्य प्रचरट्वस्थाये' प्रणमति । गुरुमिनि। गुरुंकुमारखामिनं । तस्यैव महा- प्रवरदवस्थताये - इति ख• पाठः । - . (१) मिद्वावमौति मङ्गलाचरयस्येति शेषः। अथवा, वन फले सिद्वामि सिमीत्यर्थः। मलविधयिया सिद्धौ सयामपति वा । शिरणा- वल्यादिग्रन्यादौ सत्यपि मङ्गलाचरणे समाप्रदर्शनात् नम्र विनय सम्भाव्यते । प्रघुरोहि दिन पधुरेयैव मालेग ध्वस्यते न स्पन्न । पतः प्रततेऽपि रपवत्मधुरविमसम्भारमयाऽनेकदेवताममखार इति तात्यर्थः । (२) समारणयानुगतार्थ नामा विराजस्य विविधानतिमत्वात् विध. विधाताय नमपि मौतोयर्थ!

·8 त्रिकाण्डमण्डनम् । गुरुलात् । जनकत्वेन सोमद्रव्यवान् धागोऽमियोमाख्यस्तस्य प्रयोगः, प्रयु- व्यते अनेनेति प्रयोगो निवन्धः प्रक्तिन्यते । प्रवौत्युपमर्गहयोपेतस्य तनुधातोः सूत्रसूचान्नरोतसकलधर्मपुरस्कृत विस्तारोऽर्थ:(१) । ननु दर्शपूर्णमामाभ्यामिष्वाऽन्येन यजेतेति श्रुतेः पूर्व दर्शपूर्ण- मामौ वक्तव्यो। तदर्थश्च श्राधानमेव प्रथमं निरूपणविषयं न त मोमयागस्यादाववसर इति चेत् । मत्यं, महातन्त्र अन्पतन्त्रनिवे- शनस्य(र) मास्वमिद्धलात्, स्तोके च तदेवाद्रियते यदेकक्रिययाऽनेक- कार्यसम्पत्तिसम्पादनदक्षं बुधैरिनि(द) अमिष्टोमे दीक्षणीयादिद्वारा पौर्णमामतन्तनिवेगास्य लभ्यमानतया, प्रमगाचाधानस्यापि तच तच क्वचित् निरूपणीयत्वेनाचैव श्रादरी युक्तः, न तथा प्राधानाधुपक्रमे पुनरुत्सृष्टादिविचारसमावः । एतेन अधिकारिसम्बन्धविषयप्रयोजन- रूपानुबन्धचतुष्टयं दर्शितम् । नमु अात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य- इति श्रुत्या सकलवेदिकधुरीणनामात्मज्ञानसाध्यपरमपुरुषार्थाप- * प्रथमनिरूपणविषयं - इति का पाठः। (१) सूत्रमापस्तम्बसूत्रं, सूशन्तराणि बोधायनादिसूपाणि । तदुसरधि- कार्यादिसकषधम्मपुरस्कृतविस्तार इत्यर्थः । (२) सन्तमितिकाव्यता । महातन्ते महेतिकर्तव्यताके, पल्पतन्त्रस्य व्यत्ये- तिकर्मयताकस्य यत् निवेशनं तस्येत्यर्थः । (५) एकफियया बनेककार्यसम्पादमदक्षं यहूवति, तदेव लोके बुधैराहियते इति हेनोरित्यर्थः।

·प्रयमकाण्डम् । वर्गमुख्योपायामानात्मविचार एव श्रेयस्कर इति किमुता) कर्म- चितो लोकः चीयते इत्यादिश्रुत्या धूमाचिरादिमार्गप्रदर्शनेन(२) च बुलफलकोऽयमारम्भ इति चेत् । उच्यते । ये त नित्य सुखाभि- व्यक्ति येऽपि दुःखध्वंसं वा अविद्यानितिं वा लिङ्गशरीरलयं वाऽपवर्गमाहतोषामपि शरीरपरिग्रहाभावे अविवाद एव । एत- द्विरुद्धायास्तु वात्स्यायनसते वर्षकामिनीनी विमोत एवापवर्ग इति, तस्याः काममूवत्वेनाप्रामाण्य निश्चयाई सर्जनाधिकरणन्यायेन (२) श्रुत्यकल्पनात् । अतःमर्ववादिममतमिदमेवापवर्गलक्षणं कर्काचार्य- (१) उत पुनरर्थे । किं पुनरयमारम्भ इति वक्ष्यमाणेनास्य सम्बन्ध । तद्- यह कम्मचितो लोकः क्षीयते एवमेवामुच पुण्यचितो लोका क्षीयते इति छान्दोग्योपनिषत्पटिला श्रुतिमेकदेशमात्रेण मति कर्मचित- अति । कम्मेया अध्यादिना चितः लोको भोग्य शस्यादिरित्यर्थः । (२) केवलकर्मिणां धूमादिमार्गेण, देवताविज्ञानादियुक्तानां कर्मिणा- धाशिरिमार्गेण गमनम् । उभयत्रापि नास्ति मोक्षप्राशिः। धूमा- चिरादिमा च छान्दोग्योपनियदादिषु पठितो, शारीरकादौ व्याख्यातौ च । (२) सच न्यायो मौर्मासादर्शनस्य प्रथमाध्यायस्य तौयपादे चतुर्थ सूत्रे भाष्यकारादिभियंत्यादितः । तत्र हि दृयमूलकरमतेने प्रामाण्यमतो. न तया श्रुतिफल्पनमिति सिझान्तितम् । वात्स्यायनीयं कामशास्त्रमपि दृष्यमूलकमिति न तेन श्रुतिकल्पनम् । त्यधिकरण, विषयो विश्य- चैव पूर्वपक्षतघोत्तरम् । निर्णयोति प्रक्षा शास्त्रेऽधिकरणं मत- मित्युक्लपक्षणम् । विषयो विचाराईवाकाम् । विशेयः संशय' । पूर्व- पक्ष' प्रकृतार्थविरोधितोपन्यास । उत्तरं सिहान्तानफूलतर्कोप- न्यास । निर्णयो वाकतात्पर्य्यार्थनिययः।

·त्रिकाण्डमण्डनम्। रुदाद्दतम् । शुभाशुभकर्मोपभोगनिमित्तनैरन्तर्यण प्राणिनां शरीर- परिग्रहाभावोऽपवर्ग इति। अयश्चापद निषेधारकाम्यवर्जनाधि- त्यानुष्ठानाच जायते नेतरथा। (९)मन्विदमयुक्तं, कर्मणं तावत्कर्मा पिरलोक इनि फलान्तर- विधानेन निराकासलात्, प्रत्युत एतदेव प्रनाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रवजन्तीति, न कर्मणा न प्रजथा, नास्त्यशतः कृतेनेत्यादिश्रुति- महर्मुमुक्षोः कर्मणं त्यागविधानात्। अतो न कर्ममाध्यत्वमिति(र) चेत्। मत्यं। तथापि कर्मो विविदिपावाक्येन मोचे उपादानात्। तथा हि, यथाऽयेन जिगमिषन्तीत्वच गमनफले ग्रामसंयोगेश्यो- पादानं, तथा तमेतं वेदानुवचनेन विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन गपमा ऽनाशवेनेत्यनेनापौद्देशेन हतीया श्रुत्या() कर्मणां संयोग- पृथक्वाधिकरणन्यायेन(५) तादीन प्रयोगान्तरानुपादानात(१) मुमः (१) निषिध्यते इति निषेधो निषिद्ध इत्यर्थः । (२) नित्यानुष्ठानादपव जायते इत्यत्र शव भन्विति । (२) न कर्मसाध्यत्वमपवर्गस्येति शेष । (8) यज्ञेनेत्यादि हतीयाश्रुत्येत्यर्थः । श्रुतिद्वितीया क्षमता च लिङ्ग वाक्यं पदान्येव तु संहतानि । सा प्रक्रिया या कथामायपेक्षा स्थान क्रमो- योगवलं समाख्येत्यध दिवौयामदं कारकविभत्युपलक्षणम् । (५) स घ न्यायो मौमांसादर्शनस्य चतुर्थाध्यायस्य टतीयमादे पञ्चमसूत्रे व्युत्पादित' (६) तादर्शन मुत्यर्थत्वेन । प्रयोगान्तरमनठानान्तरम् । रियविधिभर णयाऽनुछितानामेव नित्यकर्मणा मुक्तिसाधनलम् । न तु मुख्यर्थ तेमा. मनुष्ठानान्तरमित्यर्थः।

·प्रथमकाण्डम् । कर्मसाध्यत्वम् । न च पदश्रुत्या इच्छावेदनयोरन्यतरस्य भाव्यवा स्थान मुनरिनि वायम्। तयोरपुरुषार्थवान्, विधिश्रुत्या पुरुषार्थ- स्यैव भाव्यत्वात्, पदश्रुत्यपेक्षया तथा बलौयस्वात्र) । तच कथं कर्मण मोक्षः साध्यत इत्य पेक्षायां पूर्वोत्तोपभोगाभावद्वारेणेति सर्व समन्चमम् । अस्ति चात्मज्ञानस्यायि परम्परयोपयोग:(२) १ (अग्नु पात्मज्ञानस्यापि मुकिव्यापारलं, व्यापारस्तु तजन्यले पनि तजन्य- जनक इति । तच नित्यकर्मणेवेति मईपः । (५) मदश्रुत्या विविदिषन्तीति पदश्रुत्था । विवितिपन्तीति थुत्या विविदि- व माव्यत्वेन प्रतीयते। विविदिषा च वेदनेच्छा । तत्र प्रत्यर्थस्य प्राधान्यविवक्षायवेदमस्य, प्रत्ययार्घस्य प्राधान्यविवक्षायां छाया- भाव्यत्वं भवितुमर्हति । ययमभिप्रायः । विविदिपन्नौति विध्यर्थे लट। भट्टनये व भावनैव विध्यर्थः । भावना घ कि केन कथमित्यपेक्षितांश- प्रयवती । किमिति भाग्याकाडा, केनेति करणाकाडा, कथमितीति कर्तव्यताकाला इति विभागः । (२) तथा पदश्रुत्या इछापेदनयोरन्यतरस्य भाष्याखसम्भषेऽपि तयोरपुग- पार्थलात् तदुपेश विधिश्रुत्या वेदनालस्यामवर्गस्यैव भाज्यत्वमय- धार्यते । पुरुषार्थ विधेः प्रवर्तकवायोगादिति मावः । (१) मुताविति शेषः । ज्ञानकर्मणो समुच्चयेनानुसामान्मोक्ष इति मते- नेदम् । अथवा। देहादिव्यतिरिक्षात्मशागमन्तरेण कर्मानुष्ठाना. योगात् कर्मानुष्ठानमन्तरेण च मुद्यसम्भवात् देहादियतिरिकाम- शागस्य परम्परया मुवावुपयोगः । (४) प्ययमेव प्रियायोगो प्रागयोगस्य साधक इति खतिमाश्रित्याए यन्तु चेति । पकारो वाऽर्थे । अस्तु वेति शु समोधोना पाठः । तति আসিয়া ·. विकाण्डमण्डनम् । ननु तथापि धर्म,- पुराण-न्यायमीमांसा-धर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दशा इत्यादिवाक्यैः प्रमाणत्वेनोपक्लूप्ताना सदाचारमहितानामेषा- मभ्यसनीयतया तैरेव प्रतिपादितानामेव कर्मणामनुष्ठेयतया प्रसिद्धौ तद्भिवशाक्यादिग्रन्थानामिवास्य न धर्म मामाण्यमिति चेत् । न, इदानीन्तनानामपि माधवप्रस्तौनां मम्वादिववेदानामेव धर्म प्रामाण्यमभ्युपगन्नृणां श्राप्तत्वेन शाक्यवैलवण्यतया तत्मणोतानां श्रुतिस्मृत्यविरुद्धानां कालमाधवादिनिवन्धानां व्याख्यायन्यानाञ्च कचिदेकान्तरितश्च यन्तरितच () सदाचाराधिकरणन्यायेन(र धर्म प्रामाण्यं निर्विवादम्। श्राचारात्तु स्पतिं ज्ञाला स्मृतेश्च श्रुतिकल्पनम् । * छन्तरितच - इति नास्तिक पुस्तके। (१) श्रुति. राष्ट्रति सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः । एतचतुर्विधं प्राहुः साक्षाद्धर्मस्य लक्षणमिति मनुरमतिमनुसृत्याह सदाचारसहिताना- मिति । यात्मतुरेवैकल्पिकविषयतया नेह समुल्लेखः । (२) स्मृतीना प्रामाण्यमेकान्तरितमनुमीयमानशुतिसापेक्षत्वात् । व्याख्या- ग्रन्थाना प्रामाण्यं धन्तरितं, व्याख्येयरमतितन्मूलश्रुत्युभयसापेक्षवात् । (३) स घ न्यायो मौमासादर्शनस्य प्रथमाध्यायटतीयपादगतः । सदा- चाराणा प्रामाण्यं शन्तरितं, याचारेण रसते, तया ॥ श्रुक्षेरनु- मानात् । यत्रेदमुक्तम् । याचारात स्मृति ज्ञात्वा मृतेश्च श्रुतिकल्य- नम् । तेन हन्तरितं तेयां प्रामाणं विप्रष्टप्यते इति ।

·प्रधमकाण्डम् । है . । इत्युक्त पदाचारस्थायि प्रमाणतया खौकरणात् किमुत' सप्रणीतानां ग्रन्यानाम् । दृश्यते हि प्रकृतस्यास्य कल्पसूचप्रपोतः मऽिप्यर्थः । तेन कल्पोपजीयनामावस्थास्य कचित्परप्रत्यक्षवेदमूत- कवं कचित् स्वप्रात्यक्षवेदमूलकत्वं चावश्यमभ्युपेयम् । न चैवमस्य प्रणयनं तथापि निरर्थकमेवेति वाच्यम् । अष्टकादिस्तीनामिवे. वपि नानाशाखासमधिगम्यानेककल्पसूचीपस्थितानेक-कपिष्टंभक- तत्जदिकल्पानामङ्गमधानकर्मणां तत्तद्धर्मपाच विप्रकीर्णतया अलप- पुरुषैरत्पमाया सुखेन योडुभमक्यलात्परमकरुणया सर्वभइहार्थोऽय- स्थादेतत् । ननु तथापि खाध्यायविध्युत्यापिताध्ययनविधी उपादेयस्वाथायगतस्यैकत्वस्य विवचितत्वेनर) खपूर्वजपरिरहौतस्य वेदावयवेकशाखायामेव स्वाध्यायशप्तो पारम्पर्यस्यैकवेदस्य दयोस्व- याणां वा प्रत्येक एकैकशाखाऽध्ययन विषयत्वेन प्रतिज्ञाता, न खन्या। एवञ्च मति अध्ययनस्य दृयार्थता मङ्गच्छते। अन्यथाऽदृष्टार्थना- प्रमशः स्यात् । तथा कल्पसूचाणामपि वेदाङ्गत्वेनाध्ययनं खाध्याय- वद् व्यवस्थिवम् । एवञ्चानेकसूचार्थसंग्रहः किंफलायेति चेत् । सत्यम् । अधिकारिपरत्वेनाच वैषम्यान()। न चापस्तम्बध्वनितार्थ- *किमु - इति क. पुस्तके । (९) वेदमूलकतया प्रामाण्ये वेदादेव निर्वाहे किमेतत्प्रणयनेनेति भावः । (२) साध्यायोऽध्येवस्य इति खाध्यागतमेकावं प्रवकविवदुमादेयगततया विवक्षितमिति भावः। (e) तपाचाधिकारिभेदाभिप्रायेणानेकसूत्रार्थसंग्रह इति भावः ।

·१. निकायमण्डदम् । कारिकाखिति वक्ष्यमाणत्वात् कथमेतदिति) वाच्यम् । सृष्यधि- करणन्यायेनास्यापि स्वचत्वात्() । तदुभाम् । नसिद्धिजातिमारूप्यमांमालिङ्गभूमतः । षड्भिः सर्वत्र शब्दानां गौणौ वृत्तिः प्रकल्पते ॥ इति । यदा, माकाइस्थान्यतः पूरणाय शाखान्तराधिकपणन्याया)- मूलकोऽयं संयदः ॥ १॥ प्रवान्तरप्रकरणान्याह,- तत्राधिकारकालादि प्रथमं प्रतिपाद्यते । स्वान्नरमतं वक्ष्ये सोमयागं क्वचित् क्वचित् ॥२॥ तचेति । अधिकारीनाम कर्मजन्यफलभोक्तृत्वम्। अधि फलेभ्य- उपरि क्रियते अनेनेत्यधिकार दति व्युत्पत्तः। तच सोमप्रयोगे, प्रथमं अधिकारः कस्मिन् कर्मणि कस्याधिकार इति निरूपणम् । कालोवसन्तादिः। सच, कालदोषोऽधिकारम्य हानि वितनुते याचित् । इत्यादिना वच्यते । श्रादिपदात् पत्न्यादिनिरूपणम् । प्रयम, प्रथमपरिच्छेद इति यावत् । प्रतिपाद्यते उच्यते। तया मोमयागं (१) घनेकसूत्रार्थसंग्रहे हि बोधायनादिसूत्रध्वनितार्थकारिकाखित्वमि वातुमुचितमित्यभिमानः। (२) तयाचापस्तम्बसूत्रध्वनितार्थानां बाहुल्यात् तथोक्तमिति भावः । स्टूथ्य- धिकरणन्याक्य, मौमासादर्शनग्य प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादेव्युत्पादितः। (२) शाखान्तराधिकरणन्यायच मौमांसादर्शनस्य द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थ- पादे चिन्तितः।

·प्रथमकाण्डम् । प्रति सूत्रान्तरमतम् । सूचान्तराणि बोधायनादौनि, तेषां मतं तदुतार्थ, कचित् माकाहादिस्यले, प्रतिपाद्यते। वौमाकरणमनि- यममदर्शनार्थ ॥२॥ प्रसङ्गाभगायाह- प्रसङ्गादग्निहोवेष्टिपश्चाधानोपयोगि यत् । तत्रापि लेशतः किञ्चित् प्रवक्ष्ये तब तच च ॥३॥ प्रमङ्गादिति । प्रसङ्गात् प्रमज मलत्या(१)। अग्निहोत्रं तवामक- कर्मविशेषः । इष्टिदर्शपूर्णमासागयणेश्यादिः । परमिषोमीयादिः । अाधानम्। एतेषु उपयोगि यत् देशकालद्रव्यप्रतिनिध्यादि। तत्प्र- वक्ष्ये। एतदपि न माकल्येनेत्याह । तत्रापौति । लेशतः मझेपेण । सार्वविभक्तिकस्तमिः । न तु क्रमेणापौत्याह । तच तवेति । तस्मिन् तस्मिन् प्रसङ्गे ॥३॥ तच प्रथमोद्दिष्टमधिकारं निरूपयति',- अधिकारास्त्रिधा नित्यकाम्यनैमित्तिकत्वतः । ते च ौतार्थवादोत्यकल्पत्वेन विधा पुनः॥४॥ अधिकारा इति। कर्मपणं चैविध्यादधिकारस्यापि चैविध्यमिति भावः । नियादीनां लक्षणानि वच्यन्ते । पुनस्ते अधिकाराः श्रौतार्थ- वादकल्पत्वेन विविधा भवन्ति । एतदुकं भवति । सौर्य चळं निर्व- पेदित्यादिः श्रौतोऽधिकारविधिः । प्रतितिष्ठन्ति इवा यएताराची- नास्त्येतत् वा पुस्तके। (१) मतस्योपेक्षानईत्वं प्रसा।

·१२ विकाण्डमाइदम् । रुपयन्तीत्यादिरार्थवादिकोऽधिकारः। विश्वजिता यजेत्यादौ कल्यो) विधिरित्याधूयम् ॥४॥ अथ पित्यजे अधिकारचिन्ता । तदर्थमिदं विचार्यते । कि पित्यजोदर्शामत नेति । तत्र मतभेदेनोभयमपि मिद्धान्तयति । पितृयजस्य चाङ्गत्वमापस्तम्बेन दूपितम् । साधित तु भरद्वाजसूचभाष्यकृता श्रुतेः* ॥ ५ ॥ पिटयज्ञस्येति । पिढयज्ञ इति नत्प्रख्यगास्वात्कर्मनाम) । अङ्गत्वं दर्शाङ्गत्वम् । कात्यायनोऽपि । प्रकरणलिङ्गानुग्रहवचनाना- हिताग्निश्रुतिभ्योऽनङ्गामिति पूर्वपक्षसूणानङ्गत्वमाह। श्रुतैरिति । हेतौ पञ्चमौथम् । पूर्वद्युः पिढभ्यो निक्रीय प्रातर्देवेभ्यः प्रतनुते इति श्रुतेः । कात्यायनातु । अङ्ग वा समभिव्याहारदिति सिद्धान्तमा ॥५॥ . पञ्चमघषयोको व्यत्ययेन लिखितौ ग. पुस्तके । (१) कल्प्यते रति कल्पः । कल्य इति तु समोचीनः पाठः। विश्वजिता यजेतेत्यादौ फलश्रवणाभावात् निष्फले च नित्यानिरिक्त प्रवृत्त्यसम्भवात् तत्तत्पस्तविशेषकल्पनायाच विनिगमनाऽभावात् सर्वेषामिछागोचर। वर्ग एव पलखेन कल्प्यते । तेन वर्गकामस्य तत्राधिकारः। स्परमिदं मौमांसादर्शनस्य चतुर्याध्यायस्य टतोयपादे । (२) एसच मोभासादर्शनस्य प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे तत्प्रख्यचान्य- भास्वमित्यस्मिन् सूत्रे विचारितम् ।

·प्रतमकाण्डम् । एवमङ्गत्वपचे प्राधानपिढयज्ञयोरधिकारमाधार्थमाह । अाधानं नित्यमेवेष्टं फ्यिन्नोऽपि नाहशः । कैश्चिमीमांसकैः काम्यः पितृयज्ञो निरूपितः ॥६॥ श्राधानमिति । प्राधानं नित्यमिति याज्ञिकधिद्धान्तः । हवि- यज्ञस्यासु पाठात्पुरुषोययोगित्वात् । चिन्तामयोजनं तु यथा- ऽधिकारं विनियोगज्ञापनेति । तेनाङ्गहीनानामप्यधिकार इति । एवमाधानपिनयज्ञयोर्नियाधिकारमुक्का मतान्तरेणा काम्याधिका- रमाह। केथिदिति । वार्तिकमते पिण्डपित्यजस्थानङ्गलपण काम्यत्वम् ॥६॥ मतान्तरेणाधानस्यापि कास्यवसाह । श्राधानस्यापि काम्यत्व बोधायनमताद् भवेत् । सर्वकामार्थमाधानमिति तेन निरूपितम् ॥ ७ ॥ श्राधानमिति ।। बोधायनीय अधानस्य काम्पलमुक्तं, तेनो- भयोः काम्याधिकारोऽप्यस्त्येव ॥७॥ अथेदं श्रूयते । पौर्णमास्यां पौर्णमास्या एजेत, वपन्नो ज्योतिषा पतेत्यादि । तच केपु पिभित्यकाम्याधिकारः, केयु चित्का- म्यनैमित्तिकाधिकारः, केषु चिनियाधिकार इत्याह । प्रत्यमेव पाठः सबंध । परन्तु व्याधानखेति - इति भवितुमुचितम् । वसन्ते वसन्ते - इति क• पुरुके पाठः ।

·. विकायमण्डनम् । दिप्रकाराधिकाराणि कर्माण्यन्यानि कानिचित्। ज्योतिष्टोमोनिरूढश्च पशुः शौवामणी तथा ॥८॥ चातुर्मास्यानि दर्शश्च पौर्णमासोऽमिहोत्रकम् । वाजपेय इतौमे स्युनित्याः काम्या इति विधा ॥ ६ ॥ दिप्रकाराधिकाराणीति । नित्यकाम्यभेदेन दो प्रकारौ। अन्यान्याधानभिन्नानि । कानिचित्, न सर्वाणि । श्राययणादीनां नैमित्तिककाम्यत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् तान्येवाइ । ज्योतियोम- इति । दर्शपूर्णमामाभ्यां स्वर्गकामो यनेत, स्वाराज्यकामो वाज- पेयेन यजेतेत्यादि तत्तदाक्येषु फलश्रवणादिति भावः ॥६॥ ज्योतिटोमे नित्यकाम्यत्वस्य विशेषमाह । ज्योतिष्टोमस्य चाप्यग्निष्टोमसंस्थस्य नित्यता। अथ वोक्थ्यादिसंस्थस्यापीच्छन्त्यन्ये तु* नित्यताम्॥१०॥ च्यातियोमस्येति । अग्निष्टोमः मामविशेषः समाप्तो यस्य सो- मिष्टोममस्यो प्योतिष्टोमः । स नित्यः । अन्ये त्वमिष्टोमादयो- ऽनित्याः काम्या इति यावत् । मतान्तराश्रयोनाह । श्रथ वेति । क्यादीनामपि संस्थास पाठान्नित्यतेति भावः ॥१०॥ वसन्ते वसन्त इति वीपाश्रवणत् नियतनिमित्तकलाच ज्योतिटोमस्य नित्यत्वम्। कामनाऽधौनवाच काम्यत्वम्। तत्र निलवे सोमस्याईत्तिः सहकरणं वेति मतभेदेन पञ्चदयमाह । . पन्यापि, - इति क• ख. पुस्तकयोः पाठः।

·प्रथमकाण्डम्। १५ ज्योतिष्टोमस्य नित्यत्वादात्तिः प्रतिवत्सरम् । अथ वा सकदेव स्यानित्योऽप्याधानकर्मवत् ॥ ११ ॥ ज्योतिष्टोमस्येति। प्रतिवत्सरं वमन्तं प्राप्येत्यर्थः । अथ वा शब्दो- विकल्पे। वौसा भादराया। पुरुषसंस्कारत्वेन गौतमरटनी संस्थानां पाठात् नित्यानां सहदेवानुधानं दृष्टान्तेनाइ । प्राधानेति ॥११॥ काम्येन नित्यसिद्धिमाह। काम्यवुड्या यदैतानि कर्माणि कुरते तदा । तेनैव नित्यसिद्धिः स्यान्न नित्यार्था पृथक् क्रिया॥१२॥ काम्येति । स्पटम् ॥१२॥ कचित्कामनिमित्ताभ्यामधिकारस्तत्रोदाहरणमाह । वचित्कामनिमित्ताभ्यां सहिताभ्यामधिक्रिया। यथैवामयणे यागे यथा जानेटिकर्मणि ॥ १३ ॥ शाचिदिति । अव शरत्कालीननवशास्यागमोनिमित्तम् । तदनं * पसन्तं वसन्तं, - इति का पुस्तके पाठः । + नित्यायें, - इति ग पुस्तके माठः । सधैवाययो तिक पुस्तक पाठः। + (१) तथाच पुरुयसंस्कारस्थाधानवत् सनदनुठाने दोषपत्तेः न नित्यस्थापि ज्योतिरोमस्य प्रतिवत्सरमात्तिः । वसन्ते वसन्ते इति वक्षा तु न नित्यत्वा किन्वादराति भावः ।

·विकागडमण्डनम्। कामः। एवं पुत्रोत्पत्तिर्निमित्तम् । पूतत्वादिकं कामना । तब सकृदनुष्ठानेनोभयसिद्धिः ॥१३॥ अव नैमित्तिकाधिकारः एवेति एकदेशिमतमाह। केचिन्निमित्तमात्रेणैवाधिकारमिहाब्रुवन् । पूततोत्पत्त्येन्नवाप्तौ कामाभावेऽपि सिध्यतः ॥ १४ ॥ केचिदिति। पूतत्वानवाप्ती (१) श्रानुषङ्गिकं फलम् । तत्तु कामनां विनैव सम्भवति ॥१४॥ उद्भिदादिश्वधिकारस्वरूपमाछ। अन्ये नैमित्तिकाः केचित् यागाः काम्यास्तथाऽपरे। काम्यनैमित्तिकाः केचिदिति चैधं प्रकीर्तितम् ॥ १५ ॥ अन्ये इति । उक्थ्यादिभ्योऽन्ये विश्वजिदादयः । मचायागर्या- M • पुत्रोत्याक्तनवान्नाप्ति', - इति ग° पुस्तके पाठः। + पूतत्वानावाप्तिः, - इति क• पुरतके पाठ'। (१) काम्यते इति कामः फलम् । कामना इत्यत्रापि दविहितो भावो- प्रत्यवत् प्रकाशते इति न्यायेन सलमेवार्थः । तथाचैतन्मते व्याययणेटि- तिपिश्च नैमित्तिको काम्या च ।, योरधिकारयोः संबलनात् सकृदनुष्ठानमिति भावः। (२) पुत्रमतत्वममावामित्यर्थः । वरि मागुरिराझोपमवाप्योरपसायोरिय- नाकारणोर। .

·प्रथमकाण्डमा शाको विश्वजिताऽतिरावेणेत्यादिवाक्यनैमित्तिकलम् । अपरे देन- यागादयः । उपसंहरति इतौति ॥१५॥ असिानर्थ भरदाजमतमाह । काम्यताऽपि हि सोमानां वैज्ञतानामशेषतः। नित्यतोता भरदाजेनाधिकारमखैर्विना ॥ १६ ॥ काम्येति । अशेषाणामित्यशेषतः वैकतानां विश्वजिदादीनां मर्वषों यागानां नित्यकाम्यत्वं भरदाजसूचोक, अधिकारमखा ऐन्द्रामाशि- नादयः, तान् वर्गयित्ला । तेषां नैमित्तिकत्वमेवेति भावः ॥१६॥ निमित्तमधिकारकमुक्त, तसोभयनिष्ठम् अन्यतरनिष्ठं वोम- योरधिकार जनयतीत्याच। जायापुरुपसम्बन्धि निमित्तमधिकारवत् । जीवनादि यथा होमे गेहदाहादि वा यथा ॥ १७ ॥ जायेनि । उदाहरनि । जीवनादीनि । उमयसम्बधि यावनी- वर्म होमाधिकारनिमित्तम्। तेनैकतरमृतौ नाधिकारः। पदा नमः मन्ति, तदा, तदारपनीकोऽप्यमिहोत्रमाहरोदिति वचना- दयिधोत्रेऽधिकारः, न त दर्शपूर्णमासादौ, नथा व्यवहाराभावादिनि नन्त्ररत्ने। अन्ये दर्शपूर्णमामाययणहोमनैमित्तिकेटिष्वपि अपनौक- स्थाधिकार इत्या | गेहदाहोऽपि उभपनिमित्तम् । पाणियह- बादि महल कर्मस तथा द्रव्यपरिपईयु चेति सतेः ॥१७॥ (९) यधिकारकमधिकारहेतु।

·विकाइमण्डनम्। अन्यतरस्योदाहरणमाह। क्वचिदन्यतरस्थेन निमित्तेनोभयोरपि । साधारणोऽधिकार स्याद् भार्यासङ्गमणेष्टिवत् ॥ १८॥ कचिदिति । भार्थामंक्रमणेटिराहिताग्रेदितीयपाणियहणोत्तर- मानाता इष्टिः। अत्र यष्टगतमेव निमित्तमुभयाधिकारकम् ॥१८॥ कधिदेकम्यं द्वयस्य वा अधिकारकमुदाहरति । क्वचिदन्यतरस्थं वा हयस्थं वाऽधिकारकम् । यथा मांसाशने वाऽश्रुकर्मण्यन्टतभापणे ॥ १९ ॥ कचिदिति । मांसाशनादि दयस्यमेकस्यं वा प्रातपतीवात- भृत्याद्याः प्रयोजयति, इति भावः ॥१८॥ प्रधानकर्मण्यधिकृतस्यापि गुणकर्मप्यधिकारान्तरं भवतीत्याह । क्वचित्त्यधिकृतस्यैव चाधिकारान्तरं भवेत्। यथा गोदोहनाद्येषु पशुकामोऽधिकारभाक् ॥२०॥ कचिदिति । गोदोहनेन पशुकामः प्रणयेदिति वचनात् ॥२०॥ अथ निषेधवाक्येषु निवृत्तेरेव फलत्वात्तस्याय प्रवृत्तं प्रत्येव मार्थकत्वात्। स च रागत: शास्त्रतो वा भवति। अतस्तम्प्रत्येव निषेधशास्त्रमधिकारशद्भवति न सर्वानित्याह । यष्ट्रयज्ञमेव, इति ख• पुस्तके. पाठः । । थधिकारमुदाहरति, - इति ख• पुस्तके पाठ। + समर्थत्वात्, - इति ग० पुस्तके माठ' । * ·प्रथमकाण्डम् । निषिद्धेषु प्रष्टत्तः सन्निषेधेघधिकारवान् । मन्त्रशून्येऽपि भावार्थे विद्वानवाधिकारवान् ॥ २१॥ निषिद्धेष्विति। विद्वत्पश्चाधिकारितावच्छेदकमिति वक्ष्यति। दर्वि- होमादी मन्त्राभावाद्विद्वत्त्वमव्याप्तं स्यात्तदर्थमाह। मन्त्र इति ॥२१॥ पावनौवममिहोत्री जुहोति, शचिना कर्म कर्त्तव्यमुपवासवताएँ बद्धकच्छेन कर्तव्यमित्यादिवाक्यः कालमोचादिमजीवनं निमित्तम- धिकारकमित्याइ। होमादौ कालशौचादिमन्निमित्तन्तु जीवनम् । अमिहोधादिकं तस्मात् काले शौचे विधीयते ॥२२॥ होमादाविति । प्रादिपदार्दपूर्णमामादि । दितीयादिप- दादभुकवादि । उपसहरति । अमिहोबादिकमिति ॥२२॥ अकाले तमहातमिति न्यायेन सिमकाले शतस्य पुनः करणम् । अयाचित्वादिकृते सन्देशः । तदर्थ मतान्तराभिप्रायमर) पचव यमुपन्यस्थति। + निषेध्येषु, - इति क• ख• पुस्तकयोः पाठः । एवं परम टोकायाम् । + न्यूनापि, - इति क• ख• पुस्तकयोः पाठः । + यावज्जीवनममिहोत्र, - इति क• पुस्तके पाठः । मुभयवासवता, - इति ख• पुस्तके पाठः। ।। गोविनम्, - रति ग• पुस्तके पाठः । गतस्य काले शोष, - इति क ख गुस्तायोः पाठः । (१) कालय शौचयादिवियशः। (यसरणम्दीभेदाः । मतभेदाभिशयय।।

·२. निकाण्डमण्डनम् । अन्नानादशुचिः कर्म कृत्वाऽचिधनेन वा । नावर्तयेत्पुनः कर्म प्रायश्चित्तेन शुध्यति ॥ २३ ॥ अजानादिति । चिधनेन, लिगात्मा धनं जाया शुद्धं यस्य चतश्यम् इति । मारणात् । चोरितद्रव्यस्यैवाशचिवमिति वक्ष्यति। नावर्त- पेदिति । कृतस्य पुनः करणं नास्तीति वचनात् । निदानसूत्रम्। अङ्गमपरिसमाते प्रधाने क्रियते परिसमाप्ते तु न(३) कर्तव्यमित्यादि ॥२३॥ पचान्तरमाह। अपरे त्वशुचिद्रव्यकर्षादिकृतकर्मणः । श्रावृत्तिः सर्वथा कार्येत्येवमाहुर्विपश्चितः ॥ २४ ॥ तथा च अपरे विति । स्पष्टम् । अचाः। परस्यां व्याख्यायो जाना- जानव्यवस्थाभेदेन विकन्यमाहुः । तथाचाजानादशचिना कर्म- णि ज्ञानोत्तरं प्रायथित्तमाचं नारत्तिः । ज्ञानात्करणे तु पुनरा: वृत्तिरिति ॥२४॥ प्रसङ्गात् कचित्कर्मणि दौचितस्यामधिकारमाह । * माम्त्येतत् क• पुस्तके। + इत्यमेव पाठः सर्वत्र ! कर्ममणि छते, - इति सु भवितुमुचितम् । (१) प्रधानपरिममा पूर्व वैगुण्येऽवगते, पुनः सर्वमेव कर्तव्यम् । समाते तु मधाने नाशक्तिरित्यर्पः।

·प्रथमकायहम्। दीक्षितोऽनङ्गभूतेष्टिहोमपश्वादि नाचरेत् । होमेष्टिपशुमध्येऽपि काम्यं कर्मान्तरं न च ॥ २५५ नित्यं नैमित्तिकं तन्त्र प्राप्तकालं समाचरेत् । दौदित इति । दौवितो न जुहोतीत्यादिवाक्यात पुरुषार्थ- भूतहोमादीनां बाधः क्रियते । म बङ्गभूतहोमप्रायथित्तेच्यादीनां पाधः। अथ महत्ते नियतं दोषविशेषादित्यधिकरणन्यायेनाए । होम इति । कर्मान्तरनिषेधेन गुणान्तरन्तु भवति । प्राप्तकालमिनि । पविध्यादौ क्रियमाणे दैवात्सायशास्ले समागते मध्ये भायं होम समाप्येव पूर्वप्रवृत्तममाप्तिः । एवममिहोवार्थमुद्धरणे छते सन्ध्याका- स्नप्राप्ती सध्या कृत्वैव होमः ॥२५॥ विशेषमाह । शल्पातन्त्र महातन्त्रं यदि सन्निपतेत् कचित् ॥ २६ ॥ तन्मध्ये तन्न कर्त्तव्यं तत्समाप्य नदाचरेत् । अन्त्यतन्त्र इति। थथा होमे क्रियमाणे रामभान्तरा(गमने ममाप्येवेष्टिः । डकवराहादौनाचान्तरागमनेऽल्पतन्त्र प्रायथित्तम्- दकधारारूपं हवेवाये कर्मप्यधिकार इति भावः । एतदुम भव- ति। प्रयत कर्मणि नियं नैमित्तिक वा कर्मान्तरं अस्पतन्तं धमा- मतन्त्र वाऽऽपतनि तदोत्तरकर्माधिकारार्थ वादरायणिन्याय बाधि- सत्र, - इतिग. पुस्तके पाठ । + तन, - इति क पुस्तके पाठः रयं परत्र टोकायाम् । (१) रासभस्य चतरा मध्ये गमने इत्यया।

·२२ धिकाण्डमण्डतम् । त्वाऽऽगन्तुकं कृत्वैव शेषस्य करणम्। महत्तन्त्रपाते. तु अङ्गानं प्रधानाङ्गेनेति न्यायेन प्रवृत्तं समाप्य तत्कार्यमिति ॥२६॥ समानं तन्त्रमपि पश्चादेव कार्यमिति एकदेशमनाह ।। कैश्चित्पश्चिप्टिमध्येऽन्यत्पश्विष्ट्यादि समागतम् ॥ २७ ॥ तन्मध्ये तन्न कर्तव्यं पाश्चात्यं कार्यमिष्यते । कैथिदिति । स्पष्टम् ॥२०॥ शतप्रकृतियागत्वञ्च विकतिवधिकारप्रयोजकमित्याह । प्रयुक्तप्रकृतेरेव विकृतावधिकारिता ॥ २८॥ नायं नियम इत्यन्ये यथाकामं प्रयुञ्जते ।। प्रयुकेति। दर्शपूर्णमामाभ्यामियाऽन्येन यजेत, एष वाव प्रथमो- यशोयज्ञानामित्यादिवचनात् ॥२८॥ एकदेधिमतमाह। नायमिनि। अकृतसोमयागस्यातिरात्रा- दिक, अकृतदर्शपूर्णमासस्यापि पर्जन्यादिकामनायां कारोर्यादिक भवति । अपरा व्याख्या । असोमयाजिनोऽप्यमियोमौयविकारा- मतभेदेन विकल्पिता इति । एवं श्रूयते । पुचे जाते वैश्वानरं दादाकपालं निपेदिति । तत्र संशयः । अनेकभार्यस्यैकस्यामपि पुचोत्पत्तौ एकस्या एवाधि- इत्यमेय पाठः सर्वध । महातनापाते, इति तु भवितुमुचितम् । + इत्यमेव पाठ सर्वत्र । एकदेभिमतेनाए इति तु भवितुमुचितम् । 1कार्य तत् समाप्येव, - रति. श.- पुस्तके पाठ प्रयुज्यते, - इति क. ग. पुस्तकयोः पाठः। ॥ यशानां यज्योतियोम इत्यादि,- इति क• पुस्तके पाठः । 1 . FM ·प्रथमकाण्डम् । २२ कार उत सर्वामामप्यधिकार इति। तत्रैकस्या प्रतस्लोपनिमित्नमें- कस्या प्रातपतौनिन्यायेन प्राप्तं पूर्वपत्रं निराकरोति । बह्वीनामेकपत्नीनामेकस्याः पुवजन्मनि ॥ २६ ॥ सर्वासां तेन जातेन जातेष्टावधिकारिता। बहीनामिनि । एकपनौनामित्यवधारण(१) पछी ॥२८॥ मनु भ्राहपामेकजातानां यद्येकः पुत्रवान् भवेत्। सर्व ते तेन पुत्रेण पुचियोमनुरप्रवीत् ॥ इति मनूनेोरेकस्य धातुः पुत्रे जाते सर्वेषामप्यधिकारी न वेति मन्देहे सिद्धान्तमाह। भ्रातॄणां यद्यनेकेपामेकस्योत्पद्यते सुतः ॥ ३० ॥ स एवैकोऽधिकारौ स्यात् जातेप्टावितरे न तु । मातृणामिति ॥३०॥ मनु शुनौ विशेषथवणात् पुत्रशब्दस्य चापत्यवाचकत्वेन पुमान् पुरोगायत इत्यच दृष्टवात क्षेत्रजाद्युत्पत्तौ कन्याजनने पथमिष्टिः स्थान वेति मन्देहे सिद्धान्तमाह। क्षेत्रादिसुतात्पत्तौ पुषिकातनयोद्भवे ॥३१॥ यमौ जातौ पुमांसौ चेत् तयोरेकोऽपि वा पुमान् । मेकस्या,-इति ग• पुस्तके पाठः । । इत्यमेव पाठः रार्धन । विशेयाश्रवणात, - इति तु भवितुषिता। (९) निधारणार्थव्यर्थः। .

·त्रिकाण्डमण्डनम्।
२४
दुहितुर्जनने वाऽपि न जातेष्टिविधीयते ॥ ३२ ॥
कृत्वा वैश्वानरों कुर्यान्मारुतीमिष्टिमष्यथ ।
क्षेत्रजादौति । स्पष्टम् ॥३१॥ प्रायश्चित्तममुच्चयार्थमाह ।
चमाविति ।
मरुद्देवताकयष्ट्रष्यकोयागः ॥३२॥
यमयोमरणे विशेषमाह ।
मारत्येकैव मरणे स्त्रीत्वे वा यमयोईयोः ॥ ३३ ॥
पुमानन्यतरः सोऽपि मृतस्तत्रापि सैव हि।
मारुतौति । अधिकारात् यमयोरित्यध्याहारः। एकैव मारुती।
न जनननिमित्तजातेरिः । एकलिङ्गयोभिवलिङ्गयोर्वा यमापत्य-
योमरणे केवस्ता मारुतेष्टिरित्यर्थः ॥३३॥
एवं माधारणमधिकारं निरूप्य विशेषाधिकारार्थं प्रतिज्ञापयति ।
एवमुच्चावचेपूक्तेघधिकारोपयोगिषु ॥ ३४ ॥
पुनः सझेपतः सोमस्याधिकारी निरूप्यते ।
एवमिति । उवा अमाधारणाः, अमिहोपादिषु अधिकारोप-
योगिनः । अवचाः साधारणाः । यथैकस्याः पुत्रोत्पत्तौ सर्वामाना-
तेष्टावधिकारोपयोगिनः । तेषु अधिकारोपयोगिषु अधिकारे
फस्तभुगो उपयोगो येषान्तेषु पु, प्रमकानुप्रभातयेति शेषः ।
पुनः प्रष्टतमेव गझेपेण मोमाधिकारिणं निरूपयिष्यामः । मप-
यहणाचाच यानि अधिकारिविशेषणानि नोक्रानि, तानि उपल-
क्षणेन ज्ञातव्यानौत्यर्थः । यथा पवित्रपाण्यादि ॥३४॥

·प्रथमकाण्डम् । तष मोमेज्याऽधिकारिविशेषणान्याह। अहिताग्निः शुचिः शक्तः सश्रद्धोऽपतितोदिजः॥३५॥ स्वर्ग' कामयमानोऽन्यत् यत्किञ्चिदा फलान्तरम् । अहितामिरिति । सिद्धानिमन्तमेव सर्वकतना महत्तेर्न ततः माक् । एवं शचित्वं शाल्वं सश्रद्धवं अपतितवं द्विजत्वं चाधि- कारितावच्छेदकम् । अश्रद्धया इतक्षप्तमित्यादि वचनात् । माह्मण- সানামিবি সুনিৰিনি পাায়াযনীৱিসানালহ্মিাঃ । स्वर्गकामत्वमप्यधिकारितावच्छेदकं, ज्योतियोमेन वर्गकामो यजे- तेत्यादिवचनात् । यत्किचिकामनावत्वमपि तत्। श्रीपुरका- मनयाऽपि सोमेऽधिकारः, श्रीराष्ट्रपुत्रायुष्कामानामप्येवम् इति वचनात् ॥३५॥ ननु फलममुपये सति अनेकफलोद्देन सप्रयोगः, उन प्रतिकाममारत्तिरितिष पूर्वपक्षी३९) सिद्धान्तत्वेन स्वीकरोति। अन्यत्कामयमानोऽपि स स्वर्ग वाऽपि केवलम् ॥ ३६ ।। समुचितं वा युगपत् स्वर्गादि सकलं फलम् । निष्कामोऽप्येनसोभीतो वसन्तास्यनिमित्तवान् ॥३७॥ अन्यदिति । स्वर्गादन्यत्पुचादि । वर्ग वा केवलं कामय- (१) सिदामिमन्त गर्न प्रत्येक अतूगां प्रवृत्तिर्न तु ततोऽमिति पूर्व ऋतुप्रतिरतीत्यर्थः। (२) पामसियोः पक्षयोः प्रथमपक्षम् एनेकपलोदेशेन सहप्रयोग इति पक्षमिति यावत् । 4 ·विकागडमण्डनम् । मानो घथा निरपेक्षः म अधिधातो भवतीत्यर्थः ॥ ३ ॥ तथा, ममुच्चितं स्वर्गपद्यादि मकलं फस्ली) युगपत्कामनावानधि- कारी। पर्यायेणेत्यपरेषां मिद्धान्तः ( मिरविन्दा पौराष्ट्रमिवायु- प्कामस्येयादावप्येवम् । एवं सोमस्य काम्यत्वमका नित्यनेमितिकल- मप्याह। निष्काम इति । कामनाभाववतोऽयधिकारः। विधर्भा- च्याकामानिरत्यर्थमाह । एनम इति। एनः पापम् । एतेन उपा- तदुरितक्षयन्योत्पत्स्यमानदुरितप्रतिवन्धम्य वा भाव्यत्वमुकं भवति । वसन्त इति श्रवणात् वमन्ते निमित्ते ज्योतिष्टोमस्य विधानादमन्त- कालनिमित्तमप्यधिकारितावच्छेदकम ॥३०॥ -निरपेक्ष,-ति क. पुस्तके पाठः। (२) पलं प्रतीत्यर्थः। (२) सकलफलकामना न युगपत् किन्तु प-येणेत्यन्ये पां सिद्धान्त इत्यर्थः। (३) व्ययमर्थः। भट्टमते भावनैव विध्यर्थः । भावना चोत्पादनापरपायो। भावयितुर्यापारः । सा च कि केन कथमित्यंशनयमपेक्षते । किमि त्याकाढायां फलं भाव्यतयाऽन्वेति । निष्फले प्रत्ययोगात् । केनेत्या- कालायां धात्वोयागादिः करणत्वेनान्वेति । यदाजः। भावनैव हि भायेन फलेगान्वयमईति । धात्वर्थः करणं तत्र लाघवात् सन्निकर्षतः इति । कथमित्याकाडायामङ्गजातमितिकर्तव्यतयाऽन्वेति । एवर, प्रयाजादिभिरपकार सम्पाद्य दर्शपूर्णमासयागेन सगं भावयेत् स्वर्ग काम- इति स्वर्गकामो दर्शपूर्णमासाभ्यां यजे तेतिविधिवाक्यस्य वोधः । नित्य- कमणि तु मलाश्रवणात् उमात्तदुरितक्षयो वा बफरयामाव्यनिष्ठ- प्रतिबन्धो वा पलतयाऽन्वेति । तदुतम् । क्षयं केचिदुपात्तस्य दुरि- सय प्रचक्षते। यमुत्पत्ति तथा चान्ये प्रत्यायस्य मन्यते । नित्यक्रिया तथा धान्ये घ्यनुसङ्गफलां श्रुतिमिति ।

·प्रमगकारहम् । २७ * मतान्तरमुपन्यस्थति। यहा वसन्तकासादिजीवनास्वनिमित्तवान् । सोमेन यजते ब्रह्मविद्यापतयाऽथवा ॥३८॥ यद्देति । वौसाश्रवणा( वसन्तकालीनजीवनमधिकारितावच्छे- दकमिति भावः। अपवर्गकुखमप्यधिकारिविशेषणमाह । मोमे- नेति। महाविद्याऽङ्गत्वेन कर्मणोमोक्षसाधनत्वं स्फुटीकृतं भगवना अर्जुन प्रति । तद्यथा। "कर्मणा शुद्धपदयोन युद्धिमुपेष्यति'। "कर्मणैव हि संमिद्धिमास्थिताजनकादयः" । इत्यादि बहुभिर्वाक्यौतायामन्यचापि च । स्वर्ग कामयमान इत्यारभ्य यानि विशेषणानिस, यथासम्भव । पर्यायेण बोयानि ॥३८॥ परिवेवादिदोषनित्यर्थमधिकारिविशेषणान्तरं सर्वसाधारणमाह। अधिकारदशामाप्तपुरुपान्तरवर्जितः । कर्चवस्थागतैरन्यैर्वक्ष्यमाणैम्विभिर्युतः ॥३८॥ अधिकारेति । अधिकारदशायां प्राप्तं पुस्पान्तरं, तेन वर्जि- तोहीनः। सत्यधिकारे पितरि ज्येष्ठे मोदरे चानीजाने पति . प्रेषतया च वा,- इति क' पुस्तके पाठ । पोयतयाऽपि वा,- इत्यपि पाठान्तरमस्ति ग. पुस्तके । त्यमेव पाठ सर्वत्र ! वानि यथासम्भवं - इति तु युक्तम् । (१) वसन्ते वसन्ते इति वोमाश्रवणादिव्यर्थ । (२) पारगोति शेष । (२) वाघ विशेषखानामेकमधिकारितावच्छेदकामिति भाव ।

·२० विकाइमण्डनस् । अधिकारी नास्तीति तदभाववत्तमधिकारितावच्छेदकमिति भावः। पाट() विद्वत्त्वमप्यधिकारितावच्छेदकमित्यत्र पक्षश्यमाह। कति । वक्ष्यमाणैरनुपदम, अन्यैः कर्तुरवस्थायान्दगाथागतविद्यमान स्तिभि. विशेषणेयुकोऽधिकारी ॥३॥ तान्येवाह। स्वाध्यायविधिसंसिशस्त्रवेदार्थवेदनः। यहाऽध्ययनसंसिद्धानुष्ठेयमखमाचवित् ॥ ४०॥ खाध्यायेत्यादिना । स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति विधिचोदितषडङ्ग- मकस्तख शाखाऽपरर्यायवेदाध्ययनसमिद्धार्थज्ञानवत्त्वमधिकारितावच्छे- दकमिति भावः। तच, विधिवाक्यानां विधायकत्वेनार्थवादानां स्तावकलेन, मन्त्राणं स्मारकलेन, नामधेयानां परिच्छेदकत्वेन धर्म भामाण्य मिति सकशोऽपि वेदोधर्म प्रमाणमित्यन्यच विस्तरः। नवार्थप्रत्यायनद्वारा, न धारणमाचेण प्रमाणम्) । एवं चाध्ययन दृष्टार्थम् । द्वितीयं पक्षमाह। यद्देति । स्वाध्यायविध्युत्यापितानुष्ठेयमापो- पयोगिस्वाध्यायार्थज्ञानवत्त्वमधिकारिवणमिति भावः। तेनाध्ययन- दृष्टार्थवं युकतरं भवतीत्यभिप्रायः ॥४॥ . (९) भौमांसादर्शनस्य पठाध्यायस्य प्रथमे पादे ऽधिकारचिन्तितः। तत्र च विदुष एवाधिकार प्रति स्थितम् । (२) सच प्रमाणमर्थप्रत्यायनदारेति सम्बन्धः । विधेयप्राधान्यविवक्षया तधेति नपुंसकनिर्देशः। (छ) अधिकारितावच्छेदकमिति, घधिकारिविशेषेयमिति वाऽर्थः । .

·प्रथमकाण्डम्। २९ . हतौयं परमाह यदाऽध्ययनसंसिद्धविज्ञानरहितोऽपि सन् । नातीवाधिक्रियाशून्योभर्तृयज्ञादिदर्शनात् ॥ ४१ ॥ यति । तादृशवेदाध्ययनवत्वमेवाधिकारिविशेषणं नार्थज्ञानव- त्वमेव । तेनार्थज्ञानाभावे कर्मण्यधिकारो नास्तीति वक्तुं म युक्त- मिति भावः। तदर्थ सन्मतिमपि दर्शयति । भर्तयज्ञादौनां दर्श- मात् । तस्कृत निबन्धेषु * भाग्यरूपेषु दृष्टवादित्यर्थः । सत्यर्पज्ञाने भूयसो फल मिद्धिः। ननु अर्थप्रत्यायनदारा मन्त्राणां दृशार्थत्वमिति स्वीकुर्मः । तदभावे तु सिद्धमुच्चारणमात्रेणादृष्टमेव। न ततोऽन्यदृष्टमुपलभा- मई। येनादृष्टकल्पनमन्याय्यं भविष्यति। दत्ततिलाञ्जलिश्च जैमिनि- सिद्धान्तः(५) इति चेत् । उच्यते। अनुष्ठामतभूतामुष्ठेयमारणार्थकलं मप्रपचनामकभाष्यकारशतेषु वत्कृतनिबन्धेयु, - इति क. पुस्तके पाठः । तत्कृतनिबन्धेषु इत्येतावमा ख० पुस्तके । भर्तृप्रपशनामक. भाष्यकारशतेषु निवन्धेषु,- इत्यंभल तवृष्टतनिबन्धेष, - इत्यस्य टीका- रूप इति प्रतिभाति। (१) स्यादिति शेषः। भौमांसादर्शनस्य द्वितीयाध्यायस्य हितीयपारे पर्धाभिधानसामान्मन्त्राणां विनियोगो जैमिनिना सिद्धान्तितः । यर्थ ज्ञानवत एव कर्माधिकार स सिद्धान्तलधैववितिष्ठते । व्यर्थः भानरहितस्याधिकारपदो तु य सिहान्तो भग्यते । प्रयोक्तुरर्थशान- भून्यस्वेन मन्तायामप्रत्यायमासम्मवादिति भावः ।

·३० घिकाण्डमण्डनम् । करणमन्त्राणां वदन्तो मन्त्रप्रयोरेव मन्त्रजन्यशाब्दबोधं मन्यन्ने । तत्तु वयं न मृयामहे । किन्तु श्रोतुरेव मन्यामहे । शब्दोचारणस्य परं प्रत्येव शाब्दबोधजनकत्वखाभायात् । न हि खस्मिन्नेव शाब्द- बोधाय वाक्यप्रयोगोऽर्यवान् भवति । वास्तदर्थावबोधस्य शब्दप्रयो- गात् पूर्वमवग्नंभावित्वात् । न ह्ययुद्धेऽर्थ वाक्यरचना युज्यते । सूत्र- करोऽपि(१), "अविशिष्टस्त वाक्यार्थः (मी० १३०२पा०४० सू०)" इति लौकिकस्य वैदिकस्य च वाक्यस्यार्थावबोधं निर्विशेषं ब्रुवन् श्रोतरेव भाब्दयोधमभ्युपगच्छति। अन्यथा, लोके श्रोतः शाब्दबोधः मन्त्रेषु उच्चारयितरिति वैरूयापत्तेः । किच, श्रोतरेव मन्त्रतः शाब्दबोध इत्ययमोंमन्वगतमात्र स्पष्टं जभ्यते । प्रायेण हि सर्वे मन्त्राः सम्बोध्यविषयाः। तथाहि । इषे लो वेत्ययं मन्त्रः भाखाच्छेदने विनियुक्तः। तब माकासवात् । वाशब्दस्य सम्बोध्यैकविषयत्वाद्वितीयायोगबलाच्च शाखे, छिन- ग्रौत्यध्याधार्यम्) । भाखे इति सम्बोधने प्रथमा, मावोधने चेति च्याकरणसूचविहिता। सम्बोधनं ज्ञापनम् । इषे बोर्जे ला छिनमि इति शाखां प्रति ज्ञाप्योऽर्थः । मन्त्रं प्रयुञ्जानोज्ञापयति । तत् ज्ञासा शाखाऽमुजानाति । शाखाशब्देन नदभिमानिनौ देवता अभे- देगोपचर्यते । ततथ छेदनस्य तज्ञापनस्य च तचान्वयो न विरुध्यते। (१) मौमांसासूधकारो मिनिरपौत्यर्थः । (२) त्वाशब्दस्य संयोध्यमानार्थवाचित्वात् शाखे- इति सम्बोधनपदाध्या- हाए। वा-इति दितीयायोगवलात् छिननौति कियाध्याहार इति भाकः।

·प्रथमकाण्डम्। "अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् (वे०२१०१पा.५सू०)" इति वादरायणसूचे तझाय्यादौ च स्पष्टमेतत् । विष्णो व्य५ रचस्वेत्यादौ सूपपादनेनन् । मनु देवतावियहचैतन्यादिकं नवमे(९) निराकृतम् । सत्यम् । निराकृतमुत्सूत्रं भायझता। न तु सूचना । प्रत्युत सूचकारस्थ देवताविग्रहादिकमभिमनमेवेति विस्तरभयानाच प्रपश्यते । किन, स्तोत्रास्त्रीया काचो (२) देवतास्तुतिपराः स्तुत्यदेवताः प्रत्येव तहुण- बोधकरः । लोके हि स्तोता गद्यपद्यादिभिः स्तुत्य स्तौति । स्तुत्यश्च तासात चमत्कारमानानः प्रसीदति । वैदिकेऽपि हि तथा भाष्यम् । न प स्तोशस्त्राणि गारमित्रोः स्तुत्यगुणबोधं ऋचः कुर्वन्ति । श्रम प्रायाधि,दत्यादिमम्वोधनानुपपत्तेः । किञ्च मातत्येन मने न शंसितरर्थबोधस्तदनुमन्धानस्फुरणासम्भवात् । मुत्यदेवतार्थावबोध- वादे तु न विस्थते । किञ्च दाद हतीये, “भन्सान कर्मादि- मनिपातः स्यात् मर्वस्य वचनार्थत्वात् (मौ०१२ अ. ३ पा० ५सू.}" हत्यस्मिन्नधिकरणे करणमन्तेषु तदन्तेन कर्मादिसन्निपातः सिद्धा- न्तितः । मन्त्रार्थस्मरणस्य भयोगतत्ववादै मन्त्रोचारणं ततोऽर्थ- स्मरणं ततः कर्मति फ्रमः । ततश्च न(५) व्यवधाने सिद्धालयाकोपः। मन्तबोध्यदेवताभाब्दयोधवादे तु न काचिदनुपपत्तिः। यदुक्कम- दृार्थमेव स्थादिनि । तदपि न । देवतागतशाब्दबोधमादायैव (११ तत्र विवादोगा देवतानामेव साक्षात् सम्बोध्यत्वादिति माव' । (२) मौर्मासादर्शगस्य नवमाध्यायस्य प्रथमपादे नवमसूत्र। (३) प्रगौतमन्वसाध्या स्तुतिः स्तोत्रम् । व्यप्रगौतमन्नसाध्या स्तुतिः शस्त्रम्। (e) तेन व्यर्थधारणेन ।

·३२ विकाण्डमण्डनम् । दृष्टार्थत्वसम्भवात् । अपानमन्त्रणादिषु तु भवन्मनेऽयदृष्टत्वात् । न च योढदेवतागतार्थज्ञानस्य कथं दृष्टत्वं देवतानामप्रत्यच खाम् इति वाच्यम् । तहि लोके परखुद्धेरप्रत्यक्षवात् वाक्यस्य परप्रत्यायकतयाऽदृष्टार्थत्वम् । अनुमानादिना परस्मिन्नर्थज्ञानस्थ दृष्टलमिनिचेलोकववेदेऽपि तुल्यम् । यांत विशेषः । लोके वाक्यरचनायाः प्रयोत्राधौनलादर्थज्ञानं विना तदसम्भवात् प्रयोरर्थशाननान्तरोयकमस्ति । न तु नात्पर्य- विषयीभूतम् । मन्त्राणं पौरुषेयलेन नित्यमिद्धतया तत्तयो- मुरर्थज्ञानं नावग्यकम् । तथापाव्युत्पन्नानामपि मन्तप्रयोगो न विरुध्यते । न हि वनुरर्थज्ञानं श्रोतरर्थयोधे प्रयोजकम् । अव्युत्प- वडकमारिकापुदीरितगद्यपद्येभ्योव्युत्पन्नानां शाब्दयोधात् । थे तु भाष्यादिग्रन्था वरर्थज्ञानमिति ज्ञापयन्ति । तत्फलाभ्युदय हेत- वमा न तु अधिकारितावच्छेदकमिति सर्वमनवद्यम् । यदि च नैवं मन्यसे घेदुपनीयमानम्य वटोरुपनौतमाचस्य १ वटोर्मन्त्रविधिः कथं सङ्गाप्छत। न हि तस्य मन्त्रार्थज्ञानं कथमपि सम्भाव्यते । इति दुस्तरापोहतरङ्गिणे । मनु स्वाध्यायोऽध्येतव्यदति विधौ वार्त्तिके अधौतेन स्वाध्यायेन फस्तवदर्थज्ञानं कुर्यादिति वाक्यार्थी मौमांसामारे चाधौतेन स्वाध्यायेन यच्छक्यं समौहितं तत्कुर्यादिति वाक्यार्थः । (२) स सा- ऽप्यार्थिकः । वास्तविकस्तु खायायोऽध्येतव्य इत्यस्मिन् वाक्ये अध्य- घनकरणिकामां भावनायां स्वाध्यायस्य कर्मलम् । तच्च योग्यतया (१) समाधत्ते स इत्यादिना।

·प्रथमकाण्डम् । . प्रायलम् । तेनाध्ययनेन स्वाध्यायं प्राप्नुयादिति मुख्योऽर्थः । न च अनर्थकम्य प्राप्यनायोगादाक्यान्तरेणार्यवत्त्वज्ञानादौदृशं वचनं युज्यते अधौतेन स्वाध्यायेन यक यात्तत्कुर्यादिति वाच्यम् । तां चतुर्भिरभिमादत्ते । उरू प्रथखेति प्रथयति। ऐग्या गार्हपत्य- मुपतिष्ठते । इत्यादि मौतलैङ्गिकविनियोगाभ्यामर्थवत्तानिश्चये न नत्कन्पन युमिति मझेपः ॥ ४ १ ॥ अन्यान्यप्यधिकारितावच्छेदकान्याह । शिखावानुपवीतौ च स्नाताचान्तोऽस्पृशन परम्। आत्मानञ्चाशुचिद्रव्यं शूद्रादौनविलोकयन् ॥ ४२ ॥ शिखावानिति । शिखिवं बद्धशिखवस्थाप्युपलदणम् । उपवौ- तिलच सव्यांगोपरिश्तयज्ञोपवीतिलम् । "विशिखौ व्युपवीतौ च थत्करोति न तत्सतम्"। इति सारणात् । स्नातत्वच्च बहिः सर्वशरीरजलयोगित्वम् । यद्यपि भाविधं स्नान(१) स्मयते, तथापि वारुणमेव(९) सर्वकर्माङ्गम् । "मानानामपि सर्वेषां वारणेन च मानवः । कामति कर्माणि विधिवासर्वदा द्विज" । पति आग्नेयात् । इदं च छतमन्ध्यादिवस्यापलक्षणम् । "सनातः सम्यगाचान्नः कृतमन्ध्यादिककिया । (१) मात्र भौम तथाऽऽमेय वाययं दिव्यमेव च । वारण मानसश्व सामानं प्रकोतिमिति स्मृतो माविध मानमुताम् । (२) वारणं चादगाह्यं स्यादित्यायुतरवगाइनवान वारणम् । 5 ·३० विकाराइमण्डनम् । कामक्रोधविहीनश्च पाखण्डपावर्जितः । जितेन्द्रियः सत्यवादी सर्वकर्मसु शस्यते" । इति हेमाद्रौ वाराहात् । कृतसन्ध्यत्वञ्चानुदितहोमिभिन्नानामेव विशेषणम् । अनुदित होमिनां तु उदयात्प्रागेवोद्धरण(१) इत्वा होमोत्तरं सन्ध्यावन्दनमिति धर्मसूत्रात्। दशमे श्रीधरोऽप्येवमाह। उद्धृत्य सन्ध्यावन्दनं ततो होम इति देवजानीयपद्धतौ। युक्त, "सन्ध्याहीनोऽइचिनित्यमनईः सर्वकर्मस" । इति । दक्षवचनेन शुचित्वमम्पादनद्वारा सर्वकर्मागत्वात् मातःसन्ध्योत्तरं समुद्धरणं होमय । प्राधान्तशब्देन छतद्विराचमनत्वमुच्यते । कर्मा. रो दिराचामेदिति रमतेः । परं श्रात्मानमशचिद्रव्यं ममार्जन्युपा- नहादौन् अस्पृशन् अधिकारी भवति । शूद्रादीन् । श्रादिना नेच्छादौनपि अविलोकयन्नधिकारी। एतच दिङ्मावं पद- तिम् । तेन कृताहतवाम:) परिधानाणयामसपनौकत्वादीन्यु- तानि भवन्ति ॥४२॥ तत्र सपत्नीकत्वमधिकारमयोजकमित्युतम् । तदर्थं पत्नौवि- प्रेषणान्या। स्वाध्यायमाचं त्यवाऽन्ययजमानोतलक्षणाः। भार्याः सन्तौह यावत्यस्ताभिः सर्वाभिरन्वितः ॥ ४३ ॥ धनुदित होमिगा, - इति क• पुस्तके पाठः । (९) होमार्चममुद्दरणमित्यर्थः । (२) ईपीतं भवं शुरू सदशं यन्न धारितम् । घाइतं तद्विजानीयात् देवे पित्ये च कम्मणि इत्युक्तलक्षणं दास घाइतवासः ।

·प्रथमकाण्डम्। . खाध्यायेति । स्वाध्यायव्यतिरिक्त-यावद्विशेषणविशोषितो यज- मानस्तथैव लक्षणोपेतायावत्यः पन्यः ताभिः सर्वाभिः महितोऽधि- कारी ॥५३॥ पक्षान्तरमाह। यहा सवर्णया ज्येष्ठभार्ययैव समन्वितः। यहाऽऽधानादुपयूँढकामपत्नौविवर्जितः ॥ ४४ ॥ यदेति । सवर्णज्येधभार्यया महितोवाऽधिकारौ न त मर्वाभिः । सवर्णानामप्यनेकावे ज्येष्ठाया एव साहित्यं द्योतयितुं ज्येष्ठाग्रहणम् । वतीयं पचमाइ । यति। श्राधानानन्तरं जढा विवाहिता कामार्थ(५) या पत्नी, तया रहितोऽपि अधिकारीत्यर्थः ॥ ४ ॥ अधिकारिनिरूपणमङ्गल्या पत्त्यधिकारे वैषम्यं वमुपक्रमते । एवं सिद्धेऽधिकारित्वे यन्याः किञ्चिनिरूप्यते । तुल्य एवाधिकारः स्याम्पत्योरुभयो मिथः ॥१५॥ एवमिति । अधिकारित्वे अधिकारिखरूपे । म तु जाति)। . सर्वामिः, -अति नास्तिक पुस्तके । + सिद्धेऽधिकारत्ये, - इति क. पुस्तके पाठ (९) कामार्थ विवाहिता न धमार्थमित्यर्थः । कामार्थमेव या विवाहिता सैव कामपनौत्युच्यते । (२) धिकारिये इत्यत्र सरूयार्थ साथै वा त्वप्रत्ययो म भाषे इत्यामयः ।

·भिकाण्डमण्डनम् । खर्गकामो यजेतेत्यादिना कामगायां स्वौघुमौर विशेषादुभयोरपि यागेय्वधिकारादग्धावरचन्यायनान्योन्याकाहायव यागनिहतेः प्रथम तुन्याधिकारपक्षमाह । तुल्येति । फलिसंस्कारभूतकर्मसु पन्या अपि कर्तत्वेन तुल्याधिकार इत्यर्थः । तत्र वपने मथुणोऽपि साहित्यदर्शनादपने नास्तीति() ॥४५॥ न च, य एवाधनाः रस्ता इत्य म्यानिर्धनत्वेन त्यागे नाधि- कारइति । स्वौधनानि षडित्यादिस्मत्योपेतद्रव्यत्वात्यागेऽपि तुल्या- धिकारमाह। कर्तृत्वं तु तयोस्तुल्यं द्रव्यत्यागे प्रचक्षते । यदा त्यागं पतिः कुर्यात् पत्नी तमनुमन्यते ॥४६॥ अधिकारोऽपि वैपम्यं प्रोक्तं शब्दानुसारिणा । कर्ट लमिति । तुल्याधिकारपत्तेऽपि मतान्तरण द्रव्यत्यागे वेलचमाह । यद्देति । त्यागं स्वस्वत्वपरिहारपूर्वकं परखवोत्पादन- रूपं इन्द्रायेदं न ममेति, इन्द्रायेदं त्यजामौति रूपं वा, स्वामी कुर्यात् । पनी तमनुजानाति । सत्यपि माधये । स्वतन्त्रत्वाभावात् . इत्यमेव पाठः सर्वत्र । तुल्यइति, - इति तु समोचीनम् । एव परत्रा- प्यनेकत्र। + इत्यमेव पाठः सर्वच । सधनत्वे,- इति तु भवितुमुचितम् । (१) वपने पल्या व्यधिकारो नास्तीति भावः ।

·प्रथमकाण्डम् । 1 निर्धनत्वे नशब्दोच्चारणं यजमानस्यैवेति भावः(१) । इति शब्दा- नुमारिरुद्रदत्तमतम् * ॥६॥ तुल्याधिकारमुका महाधिकारपतमाह । प्राधान्येन स्वनिष्ठः सन् यजमानोऽधिकारवान् ॥४७॥ पत्नी तत्परतन्त्रा सत्याभूताऽधिकारिणी। तस्माबिरुद्धधर्मत्वे पतिधर्मा बलाधिकाः॥४८॥ प्राधान्येति । खनिष्ठः स्वतन्तः। स च प्राधान्यत्वे हेतः । परतन्त्रलच गुणभूतये । विचारमयोजनं, फलिसंस्कारा ये वाच- निका उभयोरानातास्त एव स्यु: नेतरे। उनञ्चायमर्थोऽपराले व्रतोपायनीयमश्रीत इत्यस्मिन् सूत्रव्याख्यानमरे कोपाध्यायैः ॥४७॥ तस्मादिति । महाधिकारादेव तोर्यवान्योन्यधर्मविरोधातन यजमानधर्मा एव भवेयुः । प्राधान्यात् ॥४८॥ मनु पचदयेऽपि कर्ममध्यएवान्यतरमती अधिकारविघातात्तव सस्थापनौयमित्येकर्दगिमतं दूषयति । नियेतान्यतरः पत्योर्यदोट्यादौ विसस्थिते । अवशिष्टः प्रकुवात तत्समाप्तिं यथोचिताम् ॥ ४६॥ शम्दानुसारीरुद्रदामतम्,-ति क° पुस्तके पाठ । शब्दानुसारौद्र दमतम्-ति ख• पुस्तके । स्त्यमेव पाठ सर्वत्र । येतत्सूपयाग्यावसरे, इति तु भवितुमुचितम् । । यथोचितम् ~ इति ग• पुस्तके पाव' । (२) पन्या सधगावपक्षेऽपि भार्या वयादिवचमेलम्या यस्सातव्यन्योक्त- स्वात् न ममेति त्यागो यजमानस्यव न तस्या । पन्या निर्धनलपक्षे तु सतरामेव तथेत्यभिप्रायः ।

·पिकामगइनम्। . मियतेति । यदीध्यादौ । आदिपदान पश्चादयः । विमंस्थिते अपरिममाप्ते । पत्योर्दम्पत्योः । अन्यतरः भाया पतिर्वा । अवशिष्ट- स्तयोरेकः । यथोचितान्तत्तत्कर्मलोपयुकामपि । इदं प्रक्रान्तकर्म- विषयम् । नाप्रकान्तविषयम् ॥४६॥ देशान्तरे यष्टमतौ अप्रक्रान्तमपि कश्चित्काल * कर्त्तव्यमित्याह । देशान्तरमृतं यावद्दहेयुर्वेदिकामिभिः । तत्पनी कारयेत्तावदग्निहोत्राद्युपस्थितम् ॥ ५० ॥ देशान्तरेति । उपस्थितं काले प्राप्तम् । श्रादिपदेन नित्येष्टि- राग्रयणं च । पनौपदं यष्टुरप्युपलक्षणम् । पनौप्रवामस्य बहुवादि- मम्मतत्वाभावात्पनीयहणम् ॥५०॥ एवमेव शास्त्रार्थ काम्येय्ववतारयति । एवमिध्वग्निहोत्रादि प्रकान्तं कर्म किञ्चन । मृते पत्यौ यथाशास्त्रं पत्नी परिसमापयेत् ॥ ५१ ॥ काम्यं कर्म प्रवृत्तः सन् वीतरागस्ततो यदि। कामाधिकारशून्योऽपि तदवश्यं समापयेत् ॥५२॥ एवमिति । एवमवश्यं ममापयेदित्युत्तरलोकेनान्वयः । प्रक्रान्त पारचं किंचन नित्यं नैमित्तिकं च । मृते पत्यौ । अन्तरेति शेषः । पनी यजमानो वा । यथाशास्त्र सुग्दण्डस्याधस्तात्ममिधधारणादि- शास्त्रमनतिक्रम्य थथा समापयेत् तथा काम्यमपि प्रारब्धं सदन्तरा . किचित्कालमित्यादर्शपुस्तकपाठः ।

·प्रथमकाण्डम् । * वृयादिरूपकामनायां सिद्धायां तदुत्तरं कामनाविरहेणधिकार- शून्येनापि प्रारमं ममापनौयमेव । न वन्तरा त्यागः । शिष्टवि- गईणात् । दोषश्रवणाच । यहा, पूर्ववचनमपि काम्यपरतयो- कोयम् ॥५१॥ ॥५२॥ तुल्याधिकारमहाधिकारपचीपष्टम्भ परदयमाघ । काम्यत्वे दम्पती कामं कामयेते पृथक् पृथक् । यहा कामयते स्वामी नावश्यं कामना * स्त्रियाः॥५३॥ काम्यत्वेति कर्मण इति शेषः । काममाविषयले मति उभयोरपि युगपदायुय्यादिकामनायामक एव काम्येशादिप्रयोगः कालभेदे त पृथगिति । अन्यतराधिकारे त उभयोरप्यधिकारो- ऽनुपदं वच्यते । दितीयं पक्षमाह । महाधिकारपडे यष्टुरेव काम्याधिकारः। कामनाः स्त्रिया अवश्यं निश्चयेन न सन्तौति भेषः । तस्याः पारतल्यादिति भावः ॥५२॥ नित्यकर्मष्याहितामेर्यथाऽधिकारं विनियोग इति पाठसिद्धान्ते- यस्तिरोहितशक्तिस्तस्याधिकारो न नश्यति । कर्मखवश्यकार्येषु नष्टशतस्तु नश्यति ॥ ५४॥ यादशंपुस्तकत्रयेऽध्येकवचनान्तपाठदर्शनात् तथैव निवेशितः । टोका. कारमते तु काममा,- इति बहुवचनान्तः पाठः। . (१) मीमांसादर्शनस्य पठाध्यायस्य बतौयपादमवसिद्धान्तमाश्रित्याहेत्यर्थः ।

·B. चिकाइकराइमम्। यस्विति । अवश्य कार्यपु नित्यनैमित्तिके विति यावत् । क- मसु । श्राधानानन्तरं चतुर्नाशादिना तिरोहिताऽन्तरिता गतिः सामर्थमाज्यावलोकनादिरूपं थम्य तादृशाख पुरुषम्याधिकारोन नग्यति । गित्येपु यावच्छश्यन्यायात् । यदा त नित्येय्वपि प्रारम्भ- मामयं नास्ति तदानीमधिकारलोप इत्याह। नएशोरिति ॥५४॥ ननु नित्येषु केषु चित् थावजीवानुष्ठेयत्वेनोपदेशेऽपि जीर्षस्य कर्मण्यनधिकार इत्येकदेशिमतं दर्शयितं सम्मति दर्शयति । यावजीवादिसंकल्पकारिणः शक्तिलोपने। अधिकारस्तदन्तः स्यादिति शालौकिनायधीः ॥५५॥ यावदिति । तदन्तः सामर्थपर्यन्तः । मनुष्यापामेवाधिकारः भारम्भसामर्थ्यादिति प्राक् प्रयुगाहेतोरविशिष्टलात् । भालौकि- नाथो धषिः ॥५५॥ पूर्वोक्कमेकदेशिमतं दूषयितमाह । यावज्जीवादिसंकल्पादूई चेच्छक्तिलोपनम् ।। तथापि नाधिकारस्य हानिर्वार्तिकदर्शनात् ॥५६॥ यावदिति । असामर्थोऽपि यथा कथञ्चित् नित्यं कर्तव्यमेवेति भावः ॥५६॥ . शालोकिमायधी,- इति क• पुस्तके पाटः । भालोकनाथधोः, - इति ग. पुस्तके पाठः। । लोपने,-इति कस• पुस्तकयोः पाठः।

·प्रथमकाण्डम् । e एतदर्थ याचिकमम्मतिं दर्शयति । मायेण याचिकाचारोऽप्येवमेवोपलभ्यते । न हि संकल्पितं कालमसंपूर्य त्यजन्ति ते ॥५७॥ प्रायेणेति । प्राचारस्थापि धर्म झन्तरितप्रामाण्यत्वेन निथया- दाचारग्रहणम्। आचारमेव विशदयति। न हौति । यावनी- वादिरूपं कालं असम्पर्य सम्पर्णमष्ठत्वा न त्यन्ति ॥५०॥ मनु थावज्जीवादिसान्ये मानाभावाप्रत्यहं यथाकाल नित्यानां प्रयोगमकल्याथयणेनेव निर्वाहाय* यावनि नित्यानां करणमिति पूर्वपक्षमाणा निराकरोति । यावज्जीवादिसंकल्पो न्यायप्राप्तो न यद्यपि । तथापि वचनात्याप्तस्तस्मात् कत्त स युज्यते ॥८॥ पावदिति ॥५॥ पवयमप्युपमहरति । एवंसते तु संकल्पे ततः शक्तिविलोपने।। युक्ता दर्शनभेदेनाचाधिकारास्तिनास्तिता ॥५६॥ एवमिति। एवं पावनौवादिरूये। दर्शनभेदेन मालोकिवार्तिक- • त्यमेव पाठः सर्वत्र । निर्वाहात - इति तु भवितुमुचितम् । + माविलोपने, - इति ग. पुस्तके पाठः । 6 ·82 निकाण्डमण्डगम्। शास्त्रभेदेन । अधिकारस्य अस्तिता नास्तिता च जेया)। दन्दान्ते श्रूयमाणस्य तत्प्रत्ययस्य प्रत्येकमभिसम्बन्धः ॥५६॥ प्रभात्याऽभावप्रथजादा । अशक्त्या याजमानं चेत्पनीकर्म च लुप्यते। न तावता क्रतुभ्रेपः स्यादथर्वणस्तूचतः ॥ ६ ॥ अशक्त्येति । याजमानं पुरुषार्थरूपम् । न त्वङ्गम् । पत्नी- फर्मापि तादृशं योनयन्धनादिरूपम् । फ्रवर्धन्तु ममाख्ययाऽध्वर्युः करोति ॥६॥ ननु त्यागम्य याजमानत्वेन तदशक्त्या पूर्वन्यायेन त्यागलोप- इति पूर्वपदं दूषयितुमाह । त्यागन्तु सर्वथा कुर्यात्तवाप्यन्यतरस्तयोः। उभावप्यसमर्थो चेन्नियुक्तः कश्चन त्यजेत् ॥६१ ॥ स्थागमिति । त्यागं मर्वथा स्वयमेव, पत्न्यपि पूर्वाकपाश्रयणेन कुर्यात् । पर्वथाशम्दा अगनावुपामौतोपमर्पणागतावाधनमध रति कात्ययनोकप्रकारार्थः । श्रारन्तागलौ लाइ । सदेति । यजमा- नम्य तचापि त्यागेऽप्यसको स्वामित्वा विशेषेण तयोर्दम्पत्योरन्यतरः . क दभितुमाध,-इत्यादर्श पुस्तकपाठो म समीचीनः । (1) तथाच शालीकिनाधमते यावज्जोवादिसंकल्पकरणानन्तरं शक्ति- सोपे नास्त्येवाधिकारः । वाकिमते स्वस्तौति यथायोगं योद्धव्यम् ।

·पथमकाण्डम् । ७३ एका पत्नौ यष्टा वा। उभयोरमामयं तु आश्चर्य नियुमः कश्चन अखाम्यपि अर्ध्वर्युः त्यागे अधिकरोति ॥११॥ अथेदं चिनयते बहुभार्यस्थात्र सर्वामामधिकार इति प्राणुक- प्रथमपते कनिहाया अवैकल्ये श्राज्यावेक्षणासम्भवात् कथमधि- कारति पूर्वपक्षं दूषयति । सर्वे खस्वक्रियाशक्तिमात्रेणैवाधिकारिणः । तसादनेकभार्यस्य ज्येष्ठा चक्षुष्मती यदि ।। ६२ ।। कनिष्ठाऽन्धाऽपि नित्येष्टिहोमादावधिकारिणी। कत्वज्वेक्षणादीनि ज्येष्ठैव कुरुते यतः ॥ ६ ॥ सर्वे इति । म स्वामिपत्नीलिजः स्वस्वकर्ममामर्थनवाधि- कारिणः। कर्ममामाच एलिजा समाख्यया वचनयोगाच। पत्योस फलयोगादचनाच। तदुक्तं, कर्मणि पुरुषाणां प्रधानं खामी फलयो- गात् । पुरुषयोगिमन्त्रसंस्कारयोस्त्यागे सामर्थ्यात् । वचनविरोधा- भ्यामन्य इति। तनाज्यावेषणस्य केवलकलर्थववादिमतेनोत्तरमाह । समादिति। यरमासामर्थ्यमधिकारक, तस्मात् अन्धाऽपि कनिष्ठा पनी संस्कारकर्मसु त्यागे पाधिकारिणौति भावः ॥ ६२॥ न चावणे चतुर्वेकल्यादसम्भवेन नाधिकार इत्यत आह । प्रालयति । शास्त्रार्थस्य नियनलादिति भावः ॥६३॥ प्राज्यावेचणस्य पुरुषार्थतावादिमतेनाह । खामिफलयोगात्, - इत्यादर्भ पुस्तकपाटो म समोचोगा। शास्त्रार्थस्था, इत्यादर्श पुस्तकपाटो न समोचोमः ।

·8 विकाण्डमण्डनम् । अन्ये त्वाज्येक्षणादीनि* सुप्रजास्वफलान्वयात् ।। सर्वाः कुर्युरिति प्राहुः तस्मादन्यां त्यजन्ति ते ॥६॥ अन्ये लिति । श्रूयते हि सुप्रजास्वादिरूपं फलं तच्छ्रवणाच्च पुरुषार्थताऽऽज्यावेक्षणस्य । तच्च मर्वसामपि नान्धानाम् ॥६४॥ अधिकारिताविघातकनिरूपणेन तदवच्छेदकान्याह । परीष्टिदोपसम्प्राप्तौ न यष्टव्यं कदाचन । स च दोपः प्रपञ्चेन सम्यगवाभिधीयते ॥ ६५ ॥ परोप्टेति । न यश्व्यम्, प्राधानादिकमपि न कुर्यादित्यर्थः । शेषं स्पष्टम् ॥६५॥ दोषलक्षणान्याह। दष्टं पौर्णमासेष्टिं सोमेज्यामग्निसङ्ग्रहम् । अग्निहोचं विवाहं च प्रयोगे प्रथमे स्थितम् ।। ६६ ।। दर्शरिमिति । एतनिषेधापालनमेव परिवेटत मिति भावः । अच प्रत्येकं निमित्तानि न तु समुच्चयः । तद्यथा । छतदर्शजनक- ज्येष्ठौरममोदरस्यैव दर्गेऽधिकार इति यथातथमूह्यम्। कृताधानजनकमोदरवत्त्वेऽपि तयोररुतपौर्णमामादिकयोः मतोरेतस्य पौर्णमामादौ नाधिकार इति भावः । निमित्तेन पुनराधानो- धन्ये त्याज्येक्षणादीनां - इति ग• युस्तके पाठः। + इत्यमेव पाठः सर्वत्र । सुमनस्वफलान्वयात्, इति तु भवितुमुचितम् । एवं परमायुग्नेयम् । । इत्थमेव पाठा सर्वत्र । परिवेतापमिति, - इति तु भवितुमुचितम् । तथा व .

·प्रथमकाण्डम् । ४५ तरमातदर्गादिलेऽपि तयोगांतिप्रसङ्ग इति सूचयितं मथमे इति ॥६॥ न कुर्याजनके ज्येष्ठे सोदरे वाऽप्यकुर्वति । क्षेचजादावनीजाने विद्यमानेऽपि सोदरे।६७ ॥ नाधिकारविघातोऽस्ति भिन्नोदयेऽपि चौरसे। पसन्धमूकबधिरपतितोन्मादपणे ॥ ६८ अत्र सोदर इनि औरम: मोदरी गायः । तथा च वत्त्यते । क्षेचनादाविति । क्षेचजादौ सोदरे इत्यनेनान्वयः । प्रादिशब्देन 'कन्यावस्यायां जातः ॥६॥ मोदरस्येवोरसम्य भिन्नोदरवेऽपि विघातकत्वमाश्य परिह- रनि । भिनेति । पकारः समुचये। अथ तयोराधानादिषु अधिकारिले मत्येव दोषो नान्यथेत्याह । पशिनि । पङ्गुनिरहितः। एकेन दाभ्यां वा । एवं सर्वध । अन्धो नेचहोनः। मूको वाक्हौनः । बधिरोऽयोत्रः । पतितः पातित्या पादककर्मकारी। उन्मादोऽपामारः, तदेव दूषणं यस्य ॥ ६८|| संन्यस्ते छिन्नइस्तादौ यहा पण्डादिदूपणे । जनके सौदरे ज्येष्ठे कुर्यादेवेतरः क्रियाम् ॥ ६ ॥ (१) जनकादिभिर्दर्शादी कते सत्येव दर्शादावधिकारो न त्वछते। रवच दर्शादेः प्रथमानुछाने बोध्यम् । यदि तु जनकादौना पुनराधाननिमित्तमुप- निपतति, सदानेषां पुनराधानोत्तर दादिकरणात् पूर्वमपि दर्मा द्यगुष्ठान म विश्धयते इति भावः ।

·६ धिकारहमण्डनम्। संन्यस्तेति । संन्यस्ते प्राधानाधाकृत्वैव प्रबजिते । निहस्तादो। श्रादिशब्दात् नामिकादिः । यदा । प्रकारान्तरेण ममुच्चयनिवार- णार्थं वायहणम् । तेन प्रत्येकं निमित्तता । षण्डः प्रसिद्धः । अष्टविधनपुंसकराहणार्य प्रादिपदम् । ज्येष्ठे मोदरे औरसमोदरे एवं विधे सति इतरः पुत्रः कनिष्ठबन्धुर्वा पूर्वतिं मवें कुर्या- दित्यर्थः ॥६८॥ तयोरस्त्वनधिकारित्वान्नैतस्याधिक्रियापतिः । ज्येष्ठे श्रद्धाविहीने सत्याधेयं तदनुजया ॥ ७० ॥ तयोरिति । तयोस्तत्रानधिकारादिति। अथ मोदरस्य विशेष: माह । ज्येष्ठ इति । ज्येष्ठे पूर्वाफदोषरहिते ज्येष्ठे मोदरे श्रद्धावि होने मति कामतोऽकारिणि, प्राजां प्राप्येवाधिकारः ॥७॥ तादृश(१) पितरि त श्रनुजयाऽपि नाधिकार इत्याच । पितुः सत्यप्यनुज्ञाने नादधीत कदाचन । पितयनाहितानावप्यादधीताथ वा सुतः ॥ ७१ ॥ श्रमिहोचञ्च जुहुयादिति लौगाधिकारिका । पितुरिति । स्तोगादिमतमुपन्यमति । पितरौति । अनुज- येत्यध्याहारः। "अनुजाता पित्रा तु श्राधानं भर्वदा भवेत्" । इति । सुमन्तुगरणात् । तथाच विहितप्रतिषिदवादिकम्पः ॥२१॥ एतदर्थं कठमम्मतिमाह। (९) ताइ थहाविदोने।

·प्रथमकाण्डम् । 80 पिता यस्याग्रजो भ्राता न कुर्यादा पितामहः ॥७२॥ तपोऽग्निहोत्र य वा सर्व कुर्यात् कठाशयात् । पितेति । तप श्राधानम् ॥७२॥ अथ सोदरगतनिमित्तान्याह । योगशास्त्राभियुक्ते वा कुने वा वामने जडे ॥ ७३ ॥ गादे वाऽमजे दुध्येत्यरिविन्दन्न चानुजः । योगेति। योगः पातञ्चलम्। कुनो भग्न पृष्ठः। वामनो खः । जडो वेदशून्यः ॥७॥ गङ्गादः बलगौः । एषां शुचित्वेऽपि कर्मानईत्वममामात् । न हि सर्वस्मिन् दहिवेद्यादौ सुगामादनादिसम्भवः । तदर्थ व सुगा- दिपरिमाणाधेन कार्यानुपपत्तेथेति दिक् । देशान्तरसे सत्यपि ज्येठे नानधिकारः इत्याह । देशान्तरस्थो न ज्येष्ठो जायेताहितवानिति ॥ ७४ ॥ कनौयानधिकारी चेदादधीताविचायरन् । देशान्तरस्य इति ॥४॥ प्रोषितज्येष्ठस्य तु कालविशेष तौवयैवाधिकारः इत्याह । प्रोपितस्तु यदा ज्येष्ठो जायेतानाहितानलः ॥ ७५ ॥ पवत्सरान् प्रतीक्षेत श्रादधौतानुजस्ततः । यस्यायो, -इति क. पुस्तके पाठः। + सत, इसिग. पुस्तके पाठा । .

·BE भिकादमगङाम्। प्रोपित इति । अचत्यो विशेषो हेमाद्रो कन्पतरौ च यः । विस्तरभयानोप्यते ॥७५॥ परीष्टिदोषम्य मतान्तरेण वैकन्पिकत्वमाइ । यहा पापं भवेज्येष्ठात् पर्व भार्यापरिग्रहे ॥ ७६ ॥ . यागाग्निहोचे तन्नास्तीत्या कश्चिन्मतान्तरम् । यदेति । यागः प्राधानपूर्णमामादिः । एतच अनुज्ञापरम । "मोदराणान्तु मर्वेषां परिवेत्ता कथं भवेत् । दारमा परिविन्देरनामिहोघेण नेज्यया" ॥ इति मारणात् । इदं च विवाहे प्रायथित्ताधिक्यज्ञापनार्थ वचन- मिति केचित् ॥७६॥ न कुर्याज्जनके ज्येष्ठे इति प्रागुतस्यापवादमाह । पितरि प्रेतभार्ये वा देशान्तरगतेऽपि वा ॥ ७७॥ अधिकारविघातस्तु न पुषस्योपजायते। पितरौति । अचापि देशान्तरपुरस्कारेण वर्षादिकास- प्रतीक्षण जेयम् ॥७७॥ वैकल्पिकमधिकारिविशेषणमाह । कृष्णकेशः समुत्पन्नपुषोऽग्न्याधेयमाचरेत् * ॥ ७८ ॥ सूचान्तरेधनुतात्वानियमो नेति केचन। रुपणकेश इति । कृष्णकेश इति गरीरमलोपलवकम। जातपुच इति। तामाशिषमाशामते तन्तवे ज्योतिमतौमिति ब्रूयाद्यस्य मारभेत्, - इति का पुस्तके पाठ । --- + ·प्रथमकाण्डम्। B९ . भुषोऽजातः स्यादिनि श्रुतौ श्रवणजातपुत्र इत्यवस्थाविशेषोपचक्ष- कम् । सा च पोडशवर्षादूर्धति । तेनाष्टाचत्वारिंभवर्षाणि ब्रह्मचर्य परेदिति 'स्मतिल्यता भवति । एत्यनुयहाय मतान्तरमा । नियम इति । सूचानरेषु मनसभतश्रुतिवचनेषु । * यदहरेवेन५ श्रद्धोपनमेट्थादधौतेति श्रवणात् ॥७८॥ काचित्पनी विनवाधिकारमाह । व्यभिचारवती योपा डेषिणी द्रोहिणी च या ॥७॥ प्राधानेसा परित्याज्यान वा त्याज्या मतान्तरात् । व्यभिचारवतीति । वेपिणे भर्तृदेषिणी । द्रोहोऽप्रियभाषणं कर्म च । प्राधाने आधागोत्तरभाविकर्मसु च । परित्याज्या अन- धिकारिणति भावः । मतान्तरमा । न वेति । मतान्तरात् महाधिकारवादिमतादित्यर्थः ॥६॥ अधुना यजमानासन्निधाने क्वचित्कर्मणि पत्न्या अधिकार इत्याइ। देशान्तरगते पत्यावग्निहोत्रादिकं तथा ॥८० ॥ ऋत्विकसमाहिता पत्नी कुर्यान्नैवं तु सौमिकम् । . यथा, - इति ख. पुस्तके व्यधिकः पाठ', नाधिकारी, - इति क. पुस्तके पाठः । सूत्रकार, - इति ग• पुस्तके पाठः। न वा त्याज्या इति पाठान्नरतया तब लिखितमस्ति । । समायुता,- इति ग• पुस्तके पाठ । नैव, -तिख. पुस्तकमो पाठ! 7 ·चिकाइमण्डनम् । । देशान्तरेति । अग्निहोत्रादिकमिति । श्रादिना पूर्णमासादि सर्वे नित्यम् । विगिति । "निधिप्याग्नौन् खदारेषु परिकस्यर्बिज तथा" । इति वचनात् । मोमसंस्थां निषेधति । नवमिति ॥८॥ रुद्रदत्तमतमाह। पितृयज्ञाग्निहोत्रं च* प्रकृतेष्टिं विनेतरत् ॥८॥ पश्चिज्यासोमयागादि याजमान कियाऽन्वितम् । स्वामिनि प्रोपिते नास्तीत्युक्तं शब्दानुसारिणा ॥२॥ याजमानक्रियाशून्यं दर्विहोमादि किश्चन । पिढयज्ञ इति । एतत्वयं विनाऽन्यत्किमपि न भवतीत्यर्थः । याजमानक्रियान्वितमित्येतेन वक्ष्यमाणाययणे ब्रीहिस्तम्बपक्षी भव- तौति भावः ॥११॥ ननु तथापि त्यागस्य याजमानस्य विद्यमानत्वेन तदशन्यत्वात कथमधिकार इत्याशहां परिहरति । यजमानेति । याजमानक्रिया पूर्णपाचपहणविष्णुक्रमणादयः । तन्यं कुर्यात् ॥८॥ उद्देशत्यागमात्रेण याजमानेन संयुतम् ॥३॥ कुर्यादवसरमाप्तमृत्विक पत्नीसमन्वितः ।। पिटयशोऽमियो घ, - इति ग• पुस्तके माठः । पावमाम, इति क. पुस्तके पाठः। | शौसमीपतः, - इति म० पुस्तके पाठः।

·पभमकाण्डम् । देवतोद्देशत्यागात्मकयाजमानमहितं त काले काले पलिक कुर्यात् त्यागमा पनौ कुर्यादित्यर्थः ॥८३॥ भयानिधानेऽपि पूर्वोत्रयाणं कर्मणां* अवश्यकरणमाह । पत्न्यां रजस्वलायां वा प्रस्तायामथापि वा ॥ ८४ ॥ सर्वमेव नियुक्तः सन् कुर्यादविग्यथोचितम् । पन्यामिति । अपिशन्दात्पतितायाम् । वाशब्दोविकन्ये । सर्व फर्म त्यागञ्च । पविगध्वर्युः । यथोचितं ब्रह्मादयः खं खं करें- त्यर्थः । तदभावे चयो द्वौ वा एको वा मचरेत् । तदा बौधायन- निष्कृतिः ॥८॥ रुद्रदत्तमतमुपसंहरति । अतोऽग्निहोचं नित्येष्टिः पित्यज्ञ इति चयम् ॥५॥ कर्तव्यं प्रोपिते पत्यौ नान्यत् स्वामिक्रियाऽन्वितम् । अत इति । षष्टम् ॥५॥ पूर्वी दाहोममाह। प्रवसत्याहितामौ यद्याअयणमुपागतम् ॥८६॥ मिहोत्री प्रौहिस्तम्वमिति पद समाश्रयेत् । . कर्म-दल नाति का पुस्तक। + पूर्वमेव, - इति या पुस्तके पाठ । +पधामपण उपागव', - इति ग. पुमा पाठ। य, - इति ख• पुस्तके पाठ ।

·पूर निकायहमदनम्। . प्रवमतौति ॥८६॥ नैमित्तिकौनामिष्टीनां गौणकानाभावामोपप्रमझावाह । नैमित्तिकास्तु* जातेष्टिगृहदाइटिपूर्विकाः ॥८७॥ स्वाम्यागमनपर्यन्तमुत्क्रष्टव्या प्रथेपतः। नैमित्तिका इति। पूर्विका इत्यत्र बहुमोहिः, पुरुषोपया- तरूपाः। श्रोषतः स्वरूपेण । तासां स्याने पूर्णतिरपि नेति भावः ॥८॥ कमीपयातरूपास विशेषमाह । प्रायश्चित्तेष्टिसम्माप्ती कुर्यात् पूर्णाहुतिं बुधः ॥८॥ उद्दातेयुपसम्प्राप्तौ जुहुयात् हादशाहुती । प्रायश्चित्तेति । प्रायश्चित्तेष्टयः व्रातपत्यादयः । बुध इति । प्रभुः प्रथमकल्पस्येत्यादिना निषिद्धं पूर्णाहुतिपक्षमेव प्रथमपक्षमा- मर्थ्य पि कुर्यादिति भावः । उदातेष्टौ विशेषमाह ।। स्पष्टम् । मियायेत्यादयः ॥८॥ प्रोषितस्य पुनराधानप्राप्ती निर्णयमाह । अग्न्याधेयादिकं प्राप्तमुभयानुगमादिना ॥८॥ स्वाम्यागमनपर्यन्तमुत्क्रष्टव्यमसंशयम्। • इत्यमेव पाठ सर्वत्र । नैमित्तिक्यस्तु - इति तु भवितुमुचितम् । छत्र, उति, - इति भवितुमुचितम् । 1 व्यव, दादशाहतयो,- इति भवितुमुचितम् ।

·प्रथमकाण्डम् । अग्न्याधेयमिति । श्रादिना मर्वैः पुनराधाननिमित्तः । असं- यं दिलेखोन कार्य इति भावः । यम्योभावनी अभिनिसोचेदि- त्युभयानुगमः प्रसिद्धः ॥८॥ नादृशस्यले पुनराधानोत्कर्षे अग्न्युत्पत्तये नैमित्तिकमाह । मथित्वा पावकं सर्वप्रायश्चित्तं विधाय च ॥१०॥ मित्रायेत्यादिभिर्हत्वा हादशानुगमाहुतीः । मथिलेति। मर्वप्राययित्तञ्च होमविशेषः । चकारः समुच्चये ॥४॥ पुनराधानोत्कर्षादावपि पूर्वी नित्यं कार्यमित्याह । अग्निहोत्रं यथाकालं नित्येष्टिञ्च समाचरेत् ॥ ११॥ था स्वाम्यागमनात्तिष्ठेदागत्याथादधीत सः। अग्निहोत्रमिति 20 केशवमिद्धान्तानुसारेण रुद्रदत्तमतमुपन्यस्य मतान्तरमवीप- दिगति । एवं केशवसिद्धान्तात् मोपितस्यामिषु क्रियाम् ॥१२॥ अवश्यं भाविनौमुत्वाऽधुना वक्ष्ये मतान्तरम् । एवमिति ॥८॥ * धनुत्पतये, - इति क. पुस्तके पाठः । + सर्व प्रायश्चित्तं. इति श० पुस्तके पाठः। + क्रियाः, - इति क० ख० पुस्तकयोः पाठः। व्य भाविनी रक्षा. - इति क. व. पुस्तयायोः पाठः।

·५० विकागइमगदम् । काम्याः क्रिया न कर्तव्याः स्वामिनि प्रोपिते सति ॥६॥ नित्या नैमित्तिको कार्या प्रवसत्यपि भर्तरि । काम्या इति । अत्र भिन्नवाक्यवान पौनरूत्तयम(ए) ॥६३॥ नित्येम्वपि क्वचिदपवादार्थमाह । तचापि नैव कर्तव्याः क्रियाः सोत्तरवेदिकाः ॥१४॥ अाधानपुनराधाने न स्तः पत्यो प्रवासिनि । +मोत्तरवेदिकाशातुर्माम्यपश्चादयः । नित्यनैमित्तिकत्वाभ्यां प्राप्ते निराकरोति । श्राधानेति ॥९४१ नन्वाधाननिषेधे श्राधानोत्कर्ष स्यादित्यामय परिहरति । उभयानुगमादौ तु प्राप्तेऽनयाधेयतः पुरा ।। ६५ ॥ न किश्चिदग्निहोचादि कर्तव्यमिह दर्शने । उभयेति । आदिपदात्पूर्णमासेष्टिः। नदभावाद्धारणञ्च न भवति । १६ दर्शने एतन्मते ॥ ५॥ श्राश्यत्वमप्यधिकारितावच्छेदकमिति व माग्नेः प्रवासमाह । धनान्धर्जयितुं युक्तः प्रवासो हग्निहोषिणः ॥ ६ ॥ धनैहि सम्भवेदिज्या तीर्थाद्यर्धन्तु न व्रजेत् । नित्यनेमितिको कुर्यात् - इति ग• पुस्तके पाठः । + अध, वनामीति, - इति भवितुमुभितम् । (१) सामिनि प्रोषिते इति प्रवसत्यपि मर्तरोति न पुनरात भिन्नयोर्वाका- योरपादानादिति भाव ।

·प्रथमकाण्डम्। धनानौति। हितार लिमया प्रवामोयुको भवतिसार ६ ॥ तचापि हेतमाह । धनैरिति । यागन्नार्थमाध्यत्वात्। परिपात् मिद्धार्थमनुवदति। तौर्यति । श्रादिपदात्सुदर्शनादिकार्यान्तराणि। वतस्या) महाफलदतीर्थवानादिजन्यमपूर्व न स्यात् तद्विधायक- वाक्यानां मझोपापत्ति शेत्यत शाह । ब्रह्मा विष्णुः शिवः सर्यो गोविप्राः पितृदेवताः ॥१७॥ श्रमिहोविट हे सन्ति व्रततीर्थतपांसि च । ब्रहोति । ब्रह्मादिग्रहण देवतामाधोपलक्षणर्थम । पिटदेवता कव्यवाहनलादय ॥९७}} प्रतानि एकादग्नादौनि । तीर्थानि पुष्करादीनि। तपामि पराकादौनि । वैश्वानर्यादिद्वारा अग्निहोत्रमशक कर्म यस्यास्तीति अमिझोषौ । तदुग्टई विद्यन्ते । तदुम यज्ञपार्छ । "एव मति ग्रहस्थस्य रहे सन्यमिहोधि । देवता ब्रह्माविष्वोगा इन्द्रोपेन्द्रादयस्तथा । अग्निहोत्रण तुन्य हि नैवेति तीर्थमालिका । ब्रह्मादितर्पण नैव न तपो न अपादिकम्" ॥ इति ॥ पत्ते, - इत्यादशंपुस्तकपाठो नातोव समोचीनः । । ब्रह्मा वियर कर गौतुर पिटदेवता, - इति पाठान्तरमस्ति ग. पुस्तके। नास्त्ययमा क• पुस्तके। (९) एवस्य बाधिताने।

·पिकागहमागम् । अपरे ने वर्षयन्ति । "अझे चेन्मधु विन्देत किमर्थं पर्वतं प्रजेत् । इएस्यार्थस्य मम्प्राप्तौ को विद्वान् बलमाचरेता" " इति न्यायेन तीर्थक्षेचाधर्थप्रवामी न भवति । अर्थार्थमायनाव- शककार्यार्थच प्रवामोऽस्त्येवेति । उच्च । "दृष्टार्थाय प्रवासातु नादृष्टाय कथञ्चन" । इति । तथा। "न विना निमित्तेन क्रीडापर्यन्तु न मजेत्" इति। तपोयणेन प्रायचित्तप्रत्याबायनिर्दियतीर्थसानको मादिपरि- माणगमनार्थप्रधामाः प्रत्याख्याताः। व्रतयहणाच एकादश्यादिवपि होमागभूतस्तक्थ्यभदएहविशेषभक्षणे न बतलोपप्रम किरिति ध्येयम्। ब्रह्मादियजनेन गोब्राहाएपरिचया पिटदेवतालप्या व्रताचरणेन तौर्थवानेन नपाक्नेशेन यद्धर्मजातं, तदमिहोत्रादिकर्मणा नायते इति । यथा । "यावानर्थ उदपाने सर्वतः मनुतोदके"। तथाऽचेति । सत्याच प्रवामानुज्ञायान्देशतः कालतथावधिमाह । अग्निहोत्रण रहितः पन्यानं शतयोजनम् ॥८॥ आहितामिः प्रयायाच्चेदमिहोत्रं विनश्यति । . व्य- इति ग्रन्थान्तरे पाठः । + यत्नमाचरेत् इति यन्यान्तरोयः पाठः ।

·प्रथमकाण्डम् । ५० अब्दं स्वयमजुङ्गयोहावयेहविगादिना ॥ १८ ॥ नस्य स्यात्पुनराधेयं पवित्रेष्टिरथापि वा*। अग्निहोचेणेति द्वाभ्याम् । रापविधाश्रयणेनाग्निहोत्रमब्दोऽनि- वाची । मामिप्रवासे दोपाभावशापनार्थ रहित इति । गतं योज- नानि यस्मिन् ॥८॥ मानिकोपलक्षणार्थ प्राहितामिरिति । अनर्थक्यादुर्यलमपि मवलं भवतीति न्यायात् । अदमिति । अशुहत होममकुर्वन् । नच्च मवामादया वा भवति ॥८॥ केनापि इतना तम्याग्दं स्वयं होममकुर्वतः पुनराधेयं नैमि- तिकं स्यात् । सूचान्तरस्यं विकल्पमाह । पविधिरिति । अपरे तु, प्रवामहेतुना पुनराधेयमकतया पविचेटिरिति व्यवस्थित- विकनपमाडः । एतेनार्थमपि चतुःोगात्मकयोजनस्य मतमध्यो- प्रवामस्तन्मये चाब्दपर्यन्त प्रवामो न कार्य इत्यभिहितं भवति । एवं हि श्रूयते । यावजौवं दर्शपूर्णमामाभ्यां यजेत । चिंश- वर्षाणि दर्यपूर्णमासी। गौणों का विरमेदिति । तत्र चिंगत्संवत्स- रपचे तदूर्ध्व दर्शपूर्णमासयोरेवाकरणामुत कर्ममावस्येनि विप्रति- पत्तावाद। इष्टेः सङ्कल्पिते काले जौणत्वे त्रिंशदाब्दिके ॥१०॥ पूणे सति निवर्तेत होमसोममखाद्यपि । पवित्रेरिमथापि वा, -इति क. एसके पाठः । * 8 ·पूज निफाएमडगम् । t केशवस्वामिना सर्व स्पष्टमेतन्निरूपितम्॥१०१॥ तस्मात् चेतामिनिष्पाद्यं नामिहोचादि किच्च न। यहा नेष्टिविकाराः स्युः सर्वमन्यद्भवेदिह ॥१२॥ यहामिहोत्रमेव स्यात् पशुसोमादि न विति। चिंशहिनादिभिर्वाऽमिहोपाद्युपरमोऽस्त्विति ॥१०॥ वेदान्ले पुरुषार्थाधिकरणे माह वामनः । इष्टरित्यादिचतुर्भिः । दष्टेः दर्शपूर्णमासयागस्य । सङ्कल्पिते प्रथमप्रयोगे परिग्टहौते । जीर्णत्वे बोर्णा वा विरमेदिति विहि- तकाले । अभावस्थायामिति यावत् । तथा, पिंगत्संवत्सरात्मके काले पूर्ण मति, होमोऽमिहोपं मोममखाधपि सकलं कर्मजातं निवर्तते । इदं वेगवखामिना स्पष्टमुलम् । ॥१०॥ ॥१.१॥ तस्मात् चेतामिमाध्यं किमपि न भवेत् । (१)धारणं तु मति- पत्त्या अर्थवत्। पचान्तरमा। (१) यदि होमादिकं किमपि न भवति तदा किमर्थममियशपाधादीमा धारणमित्याशयाह, धारयमिति । प्रतिपयति । व्याहितामिममि. मिर्दन्ति यशपालेश्चेति श्रुत्या रतस्याहिताग्नेर्यज्ञमात्रैरमिभिश्व दाहो- विदितः। सा तेषा प्रतिपत्तिः । तदर्थ तेषां धारणमिति भावः।

·प्रथमकाण्डम् । यति। इष्टिविकाराचातुर्मास्यादयो न स्युः। दविहोम- भोमविकाराश्च भवेयुः। नैमित्तिकेयौनां स्थाने पूर्णतिः ।। अथवा, पशमोमविकारा न स्युः, दविहोमाग्निहोत्रादिकं भव- त्येव । प्रथमपने सम्मतिं दर्शयति । चिंगदिति । श्रादिपदात् मकस्तमपि ॥१३॥ इति वेदान्ने पुरुषार्थाधिकरणे वामनेन साधितमित्यर्थः । জাষীমধিক্কায়িনা । “कुटुम्बभरणायालमन्नं यस्य विवत्सरम् ॥ १०४॥ काम्येन सोमयागेन यजेतासौ न चेतरः। कुटुम्बेति। यावन्तो यजमानस्य खग्टह्यानृगवादयः । कुटुम्वं तदहस्यस्य विजयं भरणाहणम् । इति । चिवर्षाधिककुटुम्बभरणाय द्रव्यवान् काम्यमोमानुडाने अधि- कतो भवति नेतरः ॥१४॥ नित्यन्तु यथालवगुणोपेतं कर्तव्यम् । तच यावच्छक्य- न्यायोपरम्भार्थमा। . एतस्मात् यूवं, त्रैवार्षिकाधिकालो यः स हि सोमं पिवेन्नर,- स्त्यधिकमलिग पुस्तके ।

·विकारहमण्डनम् । तावदन्नविहीनोऽपि कुर्यान्नित्यन्तु सौमिकम् ॥१०५॥ यथालव्धगुणोपेतं यथासम्भवदक्षिणम् । तावदिति ॥१५॥ गुण अरुणादयः। मेषं स्पष्टम् । यस यजपा:यं वचनं, तत्काम्यमोमपरम् । नित्याकरणे दोषश्रवणत् । तमेवाह । योऽनाहिताभिः शतगुः सहसगुरसोमपः ॥१०६ ॥ नासावर्चादियोग्यः स्यादित्येवं प्राह देवलः । य इति । गोपदं द्रव्यादैरुपलक्षकम् । गोव्यतिरिक्तद्रव्यमाध्य- वादाधानादेः ॥१६॥ अर्वा पूजा। प्रादिपदात् श्राद्धनिमन्त्रणादि । देवलग्रहां पूजार्थम् । अपाङ्खयाधिकारोपजौविविषयमा । यथार्थ भिक्षितं द्रव्यमन्यच विनियोजयेत् ॥१०७॥ श्राद्धादौ स्यादपालेयो भासयोनिं च गच्छति । यथार्थमिति । यथार्थ यथाप्रयोजनं यज्ञार्थमिति यावत् । अन्यत्र कुटुम्बभरणदौ । श्रादिपदादार्विज्यादौ ॥१.७॥ भामः श्टगालः । काकयोनिमिति वा पाठ: । एतेन याक्ति- . यशार्थ,- इति ग• पुस्तके पाटः ।

·प्रधमकाण्डम् । द्रव्येणापि नित्यं विधेयमित्युक्तं भवति । यच्च यज्ञार्थ याचितं द्रव्य- मित्यादि निदानवचनं, तत् काम्यपरम् । अथ सत्यधिकारे नित्यकर्मणामकरणे दोषश्रवणादवष्यमनुछे यत्वमाह। निर्धनोधनसाध्येषु नित्यधिकतो यदि ॥१०॥ चौर्यादन्यैः कुमारपीध्यर्थं धनमर्जयेत् । निर्धनेति चतुर्भिः लोकः ॥१०८॥ कुमार्गः प्रतिग्रहादिभिन्नैः । नदुभम् । "मप्त वित्तागमाधर्मा दायोलाभ: क्रयोजयः । प्रयोगो विप्रयोगश* सत्प्रतिग्रह एव च ॥ इति । चौर्यस्यापिप्रमतौ विभिनटि। चौर्यादिति। परखं नाददी- तेति श्रवणात्। सूर्यग्रहे कुरुक्षेचे मेपीकपणाजिनादिकम् ॥ १०६ ।। चाण्डालात् प्रतिगृह्यापि यजेतावश्यकैमखैः। यज्ञार्थ कुरुक्षेत्रादिपु प्रतिग्रहोऽपि न दोषायेति भावः ॥१०॥ ये शूद्रादधिगम्यार्थममिहोचमुपासते ॥ ११० ॥ इत्यादि निन्दावाक्यानि काम्यहोमविवक्षया । ये शूद्रादिति ॥११॥ * प्रयोग कर्मयोगय, - इति प्रत्यान्तरे मनुसंहितायाञ्च पाठः ।

·धिकाण्डमदनम्। मवानं निन्दावचनं काम्यहोमविषयम् । न नित्यविषयम् । तेषां करणश्रवणस्य बलीयस्वात् स्मृतेश्च तदपेक्षया दौर्बल्यात् । आवश्यके तु सोमादौ सर्वसम्भारसम्भृते ॥ १११ ॥ सुवर्णव्यतिरिक्ताङ्गद्रव्यालाभे हि चोरयत् । श्रावश्यकेति ॥१११॥ सर्वसम्भारममृद्धौ सुवर्णभिवदेयदक्षिणाऽस्लामे तु चौर्यमपि कृत्वा नित्यं मदविणं कार्यम् । नादक्षिणोयजो भवतीति श्रुतेः । थच सवर्णमेव दक्षिणादेयं तच सवर्णपेक्षायां यथासम्भवं देयं नतु सवर्णचौर्यम् । तस्य महापातकत्वेनाधिकार एव विहन्येत । "अप्यन्यायमतां कृत्वा भर्तया मनुरप्रवीत् । इति स्मृतेः पोल्यान्तर्गतलासागौनां नियममुष्ठेयमेषेति भावः। अथोपक्लप्तमोमभारमापि यष्टुः कनदर्शपौर्णमामवच्चाधिकारक- मिति विकल्पनाह । इष्टनित्येष्टिरथ वा ऽनिष्टेष्टिः सोममाहरेत् ॥ ११२॥ एवं सोमेष्टिपूर्वत्वे भवेत्तुल्यविकल्पनम् । इटेति। इष्टा नित्येटिदर्शपूर्णमानौ येन स तथा । अथ वा अनिष्टेष्टिः सोमं कुर्यात् ॥११२॥ उभयथा श्रवणादस्तु तुयविकल्पः । . सवर्णव्यतिरिक्तान्यदितालामे, - इति ग. पुस्तके पाठः । अथकार्यतं,- इति ग्रन्थान्तरोयः पाठः।

·प्रथमकाण्डम् । १३ कल्पान्तराभिप्रायेगा। व्यवस्थितविकल्यो वा कातीयवचनाद्भवेत् ॥११३ ।। यस्तूपक्लृप्तसोमः सन्नादधीत हुताशनम् । स कुर्यात् सोमपूर्ववमन्येयामिष्टिपूर्वता ॥ ११४ ॥ व्यवस्थितेति ॥ ११३॥ व्यवस्यां दर्शयति यस्तिनि । स्पष्टम् । दर्शपूर्णमामाभ्यामिक्षा- ऽन्येन यजेत मोमेन वोपतृप्तमोम इति कात्यायनवचनात् मोमेष्टि- पूर्वकत्वे व्यवस्थितो विकल्पः । अत्रैव विधिरनोकप्रकारमा । विधिरत्नोतमन्याहग् व्यवस्थितविकल्पनम् । विपुरुपमविच्छिन्नो यस्य सोमक्रतुर्भवेत् ॥ ११५ ॥ तस्य स्यात् सोमपूर्वत्वमन्येपामिष्टिपूर्वता । विधौति । श्रन्यादृक् अन्यदेव ॥११४५११५॥ जैमिन्युक्तविषयमाह। विमे सोमेष्टिपर्वत्वे विकल्यं माह जैमिनि ॥ ११६ ॥ राजादेरिष्टिपूर्वत्वपक्षमेव नियच्छति । विप्रेति । तुल्यविकल्पो व्यवस्थितो प्राहाणनामेवेति भावः ॥ विकसितम्,- इति ग• पुस्तके पाठः।

·६४ त्रिकाण्डमण्डनम् । दरनित्येष्टिरित्यादिना कृतदर्शपूर्णमामस्याकृतदर्शपूर्णमामस्य च मोमेऽधिकारमुक्ताऽधुनाऽऽदौ नामष्यनिरामार्थच ऐन्द्रामं पुनरुत- सृष्टमालभेते नि श्रूयते, तचाधिकारिणमाह । पिता पितामहो वाऽपि सोमं यस्य न पीतवान् ॥११७॥ ऐन्द्रानं पुनरुत्सृष्टमालभेत पशुं हि सः। पितेति । भोमयागेन नेशवानित्यर्थः । वाशब्दः समुच्चयार्थः । दिपुरुषामोमपीथिन इति वचनात् ॥१२७॥ उत्स्टशब्दार्थ स्वयं वक्ष्यति । देवताट्रव्यलक्षित ऐन्द्रामः पशुयाग पयते। दिपुरुषामोमपीथिन इति वचने देधा विप्रतिपत्तिमाह । एवं मीमांसकाः प्राहुर्याज्ञिका अपि केचन ॥११८॥ पशुः कैश्चित् पिता यस्य न सोमपः । एवमिति । तत्र पूर्वोतपक्षो मौमांसकाभिमतः। कतिपय- याधिकाभिमतय ॥११॥ द्वितीयं पक्षमाह। तस्येति । कैथित् याशिकच्यत इति शेषः । तच सम्मतिमाह। तस्य नेष्टः पितयंसोमपोथेपि सोमपश्येत् पितामहः ॥ ११६ ॥ तचैन्द्रानो न कर्तव्यो भारदाजीयभाष्यतः। यस्य स्खसोमय,- इति या पुस्तके पाठ ।

·प्रथमकाण्डम्। पितरौति ॥११६॥ एवं पितामहे सोमपे पितर्यमोमयाजिनि प्रायवित्तपशन भवतीत्युनं भाथे। म पायं पशगै छागोवेति मन्देहे सिद्धान्तमेवाह । चोदकानुग्रहाच्चायं पशुश्छागोऽवगम्यते ॥ १२०॥ पुनरुत्सृष्टवाच्यो हि वाहोत्सृष्टः पुनर्वहन् । लागेऽपि सम्भवत्येतदहत्येव हिमाचले ॥ १२१ ॥ चोद केति । चौदको विध्यन्तः । सर्वषां हि प्रशतिरग्रीषोमौयः। सच छागएकानातः, छागस्य हविष इत्यादिना । अवापि मामा- न्यपशशब्दनोपात्तः पशु झाग एव भविष्यति । एवं सति चोदका- नुपहः ॥१२॥ न चास्य पुनरुत्सृष्टत्वं न सम्भवतीति वाच्यम् । यः पूर्व वाहितोदौर्बल्यादुत्सृष्टः पुनश्च समर्थः स न पुनर्वाहितः, म पुनरु- वसृष्टशब्दार्थ इति । मचायं छागेऽपि सम्भवति । हिमाचलादि- देशे तस्यैव वाहकत्वात् ॥१२१॥ एकदेशिमतमुतिय दूषयति । पुनरुत्सृष्टगोमग इति गव्यमितीरितम् । सूचे गोजातिनियतं पुनरुत्सृष्टशब्दनम् ॥ १२२ ॥ पुनरिति । पुनरुत्सृष्टोगोमग: । इति शाखालरे श्रूयते । • गव्या हतौरितम्,- इति क• पुस्तके पाठः। । पुनगत्स्य गोगः, - इति क• पुस्तके पाठः। . 9 ·घिकाण्टममनम्। सूचे स पुनरुतसष्टमात्रम् । तब मामान्यम्य विशेषोपमहार- न्यायेन पुनरुत्सृष्टशब्दोऽपि गोजाती नियत इति ॥ १२२॥ ननु कुचचित् मामान्यत एव श्रूयते श्रतोविकल्पोऽस्विति चेदत- - . तथाऽप्यन्येऽपि तच्छब्दवाच्याः शाखान्तरश्रुतेः * । गोपशुः पुनरुत्सृष्टोऽमीपोमीयो भवेदिति ॥ १२३ ॥ पुनरुत्सृष्टशब्दार्थो गोशब्देन विशेपितः । तेनागौरिति । बुध्येत पुनरुत्सृष्टशब्दभाक् ॥ १२४ ॥ तथापौति । शाखान्तरे श्रवणदन्यापि मामान्येन श्रुताः पुन- स्तस्यशब्दाः। तच्छब्दोगोजातिशब्दः । शाखान्तरोयवचनमाह। गोपाइरिति । विशेषितः अमेयचतुर्धाकरणन्यायेन। दूषयति तेनेति । तेन शाखान्तरस्येन ॥१२॥१२४॥ तस्मादन्यपरेणापि वाक्येनोक्तमसंशयम् । गावन्येषु च सामान्यं पुनरुत्सृष्टशब्दनम् ॥ १२५॥ अन्यपरेणापि गोपरापरेणापि वाक्येन पुनरुत्सृष्टशब्दोगोषु छागेषु च मामान्येनाभिधानतां धत्ते इत्यसंशयम् । तथाच पुनरुत्सृष्टशब्देन छागोऽपि बुद्धिगोचरो भवति ॥१२॥ एवं च मति अजएव यायो नेतरः। नघ हेतुचतुष्टयमाछ। शाखान्तरे श्रुते, - इति क• पुस्तके याठ । + तेन गौरिति, - इति क• गगुस्तकयो पाठ । + इत्यमेव सर्वध । गवान्येषु, - इति तु समोधोनं प्रतिभाति । . - ·प्रथमशाहम् । वाच्यत्वस्याविशिष्टत्वाचोदकाल्लोकगईणात् । कलौ युगे तु गोयागनिषेधाच्च भवेदनः ॥ १२६ ॥ बाध्यत्वादिति । शब्दस्यास्य यौगिकबेनोभयचा विशिष्टत्वात् । शेषं स्वयम् ॥१२॥ उपसंहरति । पुनरुत्सष्टशब्दार्थछाग एव भवेदिइ । स्वकण्टेन भरद्वाजः सुस्पष्टमिदमब्रवीत् ॥ १२७॥ पुनरिति । समतिमाह। खेति ॥१२॥ अस्मिन्नेवार्थ लौगाविमतमा । त्यवेमं पुनरुत्सृष्टं क्लेशसाध्यं पुनर्मुनिः। सौगाक्षिरनुतस्पृष्टाण्यं पशुमनोपदिष्टवान् ॥१२८॥ व्योति। इमं पुनरुत्सृष्टशब्दम् । केशमायमिति लाक्षणि- कम्॥१२॥ पारिभाषिकमनुत्स्यशब्दार्थमाह। यमयोर्यः पुरो जातः सोऽनुत्सृष्टोऽभिधीयते। स सर्वचाविशिष्टत्वात् छागेऽपि न विरोत्स्यते ॥ १२६॥ यमयोरिति । यच गोपरित्युक्तं तत्प्रगंमार्थमर्षवादवचनम् । प्रत्यमेव पाठः सर्वत्र । + पुरा जासः, - इति ख. पुस्तके पाठः।

·F त्रिकाण्डमण्डाम्। सोमाधिकारहेतुत्वात् * सोमात्पूर्वच पर्वणि । पथुरेव विधातव्य इति कर्कस्य सम्मतिः ॥ १३ ॥ स चायं पशः मोमाधिकारार्थमुपदिष्टः । तस्मात् मोमात्पूर्वत्र सर्वपर्वणि कर्त्तव्यः । य दृष्येति श्रवणात् । इति कर्कोपाध्यायः ॥ १३.॥ बौधायनमतमा । अनीपोमौयपशुना सवनीयेन वाऽप्ययम् । पशुः समानतन्त्रः स्यादिति बौधायनाशयः ॥ १३१॥ अग्नीषोमौयेति । स्पष्टम् ॥१३१॥ भिन्नतन्त्राश्रयेण मतदयमुपन्यस्यति । पृथक्तन्त्रत्वपक्षेऽपि सोमात्पूर्वमनन्तरम् । ऐन्द्रामोऽयं विधातव्य इत्यन्ये तु व्यवस्थिताः॥ १३२ ॥ पृथगिति । अनन्तरं मोमानन्तरमित्यर्थः । तथाच विकल्पः । म च व्यवस्थित एव । न वैच्छिकः । व्यवस्थिताः व्यवस्था प्राप्ताः । मा चेवं बोध्या । । अमोमाधानिनः मोमारपूर्वम्। भोमाधानिनस्वनन्तरम्। श्रा- धानानन्तरं होमादिकरणेन मोमाधानं व्याइन्येत । तस्मात्सोमान- तरमेवेत्याशयः। कर्कस्तु सर्वेषां सोमात्पूर्वमेवाधिकारनिष्पत्तिला- भात्। अतएव विधिरवे साधनम् ॥१३२॥ सोमाधिकारे हेतुला, - इति ख• पुस्तके पाठ । क ·प्रथमकाण्डम् । दौाह्मण्यनिमित्तक नैमित्तिकपालम्भनान्तरमाह । योऽसौ दुाह्मणः सोमं पिपासति स श्रादितः । बालभेताश्विनं धूम्रललामं छागलं पशुम् ॥ १३३ ।। य इति । अमौ वक्ष्यमाणलक्षणो यो दुाह्मणे दौाहण्यगु- पायुतः मन् मोमपानं कर्तुमिच्छति । स प्रादितः, श्रादौ इत्यादितः । प्रथमप्रयोग इत्यर्थः । न प्रतिप्रयोगम् । म अश्विनी देवता यम्येत्याश्विनम् धूम्रललामं धूम्रलोहितवर्ण छागलं छागं परद्रयं बालभेत । द्रव्यदेवतोपदेशादाश्विनः पश्यागः कर्त्तव्य इति चोदना ॥१३॥ तलतमाह। वेदोवेदिश्च विच्छिन्नावुभौ यस्य विपूरुपम् । दुर्ब्राह्मणः स विज्ञेयः पुनर्मूतनयोऽपि च ॥ १३४ ॥ वेद इति । स्पष्टम् ! लक्षणान्तरमाह । पुनर्वरिति । पुन- भूतनयः पौनर्भवः । पुनर्भुलवणम* । उभयविधोऽपि दुर्भाह्मणः आश्विनपयागं कला मोमं कुर्यात् । पूर्वक ऐन्द्रामय दिपुरुष- मोमापौयित्वनिरामार्थम् । द्वितीयो । दौनियनिरमगार्थम् इति । निमित्तभेदाचैमित्तिकभेदः ॥१३॥ एतावभावमेव क ख• पुस्तकयो । घ. पुस्तके तु एतदनन्तरं किश्चित् स्थानं यक्षरशून्यं वर्तते । पुनर्भुलक्षणं सतो ज्ञेयम्, इत्येवं पाठो सम्भाव्यते। + दितीया,- इति क. ख. पुस्तकयोः पाठः। * - ·घिकाण्डमण्डनम् । यच्चो निमित्तभेद इति तत्र पूर्वपश्यति । न सोमं पीतवान् यस्य पिता वाऽपि पितामहः । दुर्वाह्मणं समाचष्टे कर्कः शाखान्तरश्रुतेः ॥ १३५ ॥ न मोममिति । दिपुरुषासोमपौथिस्वमपि दो हास्यप्रयोजक- मिति भावः ॥१३॥ अचार्थ सम्मतिं दर्शयति। पक्षमङ्गीकरोत्येनं मन्त्रब्राह्मणभाष्यकृत् । पक्षेऽस्मिन्नाश्विनन्द्रामौ यद्यप्येकनिमित्तकौ ॥ १३६ ॥ तथाप्यदृष्टकार्यत्वात्तयोरिष्टः समुच्चयः । पदमिति। एनं कोक्रपक्षम्। मन्वभ्राह्मणभाष्यकृत् रामा- एडारः। पूर्वपक्षमुपसंहरति । पक्ष इति । निमित्तभेदाभावादेकमेव नैमित्तिकं स्यादिनि । १३६॥ सिद्धान्तमाह। तथापौति । अदृष्टार्थानां समुच्चय इति न्यायात् । तदुकं कात्यायनमौमांसायाम् । प्राययित्तेषु दोषनामादित्यादि । एक- दैशिमतमाह। एकस्य सोमविच्छेदे केचिदैन्द्राममब्रुवन् ॥१३७ ॥ षयाणां सततं सोमे लुप्ते त्वैन्द्राममाश्विनम् ।

·प्रथमवाइम्। एकस्येति। एकस्य पितुः पितामहस्य वा अमोमपौथिवे ऐन्द्राम- एव एकः परभक्तौति ॥१३॥ चया पिचादौनां अविच्छेदेन अमोमपौथित्वे तु पशव्यं भवतीति केषाचिनातम् । भिनतन्त्रत्वपक्षेऽपि एतयोः समान- तन्त्रतेवेत्याइ। सयौः समानतन्त्रत्वं नानातन्त्रत्वमेव वा ॥ १३८ ।। समानतन्त्रपक्षेऽपि चैन्द्रामः प्रथमो भवेत् । एकादशिनितन्त्रत्वं भवेत्यशुगणत्वतः ॥ १३ ॥ किन्वेतावान्विशेषोऽच बहुत्वे हित्वमूद्यते। नयोरिति । तयोः पूर्वाक्कयोः । समानतन्त्रतायां इतः, पर- गणावतः। पवेकादमिन्यां सिद्धान्तितत्वात् ॥१३८॥१३८॥ पश्वेकादचिन्यपेक्षया विशेषमाह। किन्विति । पत्र बहुवचनान्तमयोगस्तच द्वित्वेनोहः । सोऽपि प्रयतौ ममवेतार्थानां दृष्टानां मुख्यार्थानां यजुर्मन्त्राणामेव । एवं पिता पितामहोवाऽपौत्यादिग्रन्थेन चौर्णदौर्बाह्मण्यपरिहारप्राय- चित्त एवाधिकारी भवतीति प्रतिज्ञातं भवतीति । अधुनाऽसौ चादिदोषरहित एव मोमेज्याधिकारी भवतीति ज्ञापनायोपकामति। रजोदोषे समुत्पन्ने सूतके मृतकेऽपि वा ॥ १४ ॥ नित्यं नैमित्तिकं कुर्यात् काम्यं कर्म न किचन । * काम्यकम्न, - इति का एस्तो साठः ।

·विकाण्डमण्डनम् । यत् श्राधानं पुनराधानं पशुः सौबामणी तथा ॥ १४ ॥ चातुर्मास्यानि सोमश्च तथैवाग्रयणक्रिया। अकाम्यत्वेऽपि नैतेषां सूतकादावनुष्ठितिः ॥ १४२ ॥ रजोदोष इति । रजोरूपोदोषः । दम्पत्योस्तुल्याधिकारस्य पूर्व सिद्धान्तितत्वात् तस्याः रजःमङ्कमे मति किमपि कर्म न स्यात्त- थाऽशौचे पौत्येकदेशिमतं दूषयति। नित्यमिति । यदकरणे प्रत्यवायस्तनित्यं अमिहो चहोमादि । भवति चास्य नियतनैमित्तिकत्वानित्यत्वयवहारः । निमित्ताजाय- ते तमित्तिकं धामवत्यादि। नन्विदमपि नित्यलक्षणाक्रान्त- बानित्यमिति चेत्। न । न हि बामवत्यादि निमित्ताभावेऽकरणेन प्रत्यवायं जनयति । निमित्तानन्तरं प्राप्तौ नैमित्तिकपदावरुद्धत्वान्न नित्यत्वम् । तथाचानयोर्यावछक्यन्यायोफ्टम्मकत्वेन कर्त्तव्यतामिद्धौ काम्ये तु मगुणस्यैव फलममर्पकलात्पत्त्यादिकर्डकधर्मलोयेन फल्गुत्वान प्रवृत्तिरिटेति भावः । ननु वाधानमपि रजोदोषादौ विधेयं स्थादित्याशङ्कां निराकरोति। श्राधानमिति। तचाधानं नित्यमिति याजिका मौमांमकैकदेशिनय । स्वामिमतं च। पुनराधेयस्य नैमि- तिकत्वेन प्राप्तिः, अन्येषान्तु नित्यसंस्थात्वेन प्राप्तिः। अकाम्यत्वेऽपौति नित्यनेमित्तिकवे यथास्वा ज्ञेयम् ॥१४०॥१४ १॥१४ २॥ याधान पुनराधाने, - इति ख. पुस्तके पाठः। + यथासं,- इति क• पुस्तके पाठः । ख• घ• पुस्तकयोः पाठ एव तु मूले निवेशितः । मम तु, नित्यनैमित्तिकत्वं यथास्त शेयम्, - इति पाठः प्रतिभाति । . - MP ·प्रथमकायहम्। 'प्रारम्भीवरवं यज्ञे, परम्भातिक्रमोदोषचाममाप्तौ स्यात् न स्यादिति मिहाथ पर्वकर्मसाधारणमनुवदति । प्रकान्तेष्वपि चैतेषु सतकादिसमुद्भवे । कर्तव्यान्यपि वैतानि वारितान्यप्यशेषतः ॥ १४३ ॥ प्रक्रान्नेविति। अनषतः अशेषाणि नित्यनैमित्तिककाम्यानि । कारितानि कर्तव्यतानिषिद्धानि। पूर्वमिति गेषः। तत्राप्याधान- गतो विशेषोवक्ष्यते ॥१४३॥ अधुना पातित्यादिदोषरहितवमप्यधिकारिनावच्छेदकमित्याह । पतितो नैव कुवात शास्त्रीय कर्म किञ्चन। प्रारब्धमपि सञ्जह्यादन्तरा पतितो भवेत् ॥ १४४ ॥ पतित इति । च प्रायचित्तानहः मायथित्तानिकुश्चेति द्विविधः। अन्यः प्रायश्चित्तौ। लौकिककर्मव्युदासार्थ, भास्त्रीयमिति। मनु पारमारियम इत्यादिना तस्थापि मकान्ताधिकारः प्रसाक रति पूर्वपवं निराकरोति । प्रारमिति । मनिस्येन प्रारम्भ कते मध्ये पातित्यनिमित्त तचैव कर्मसमाप्तिन तु तदुत्तरं करणमिति भावः ॥१४४॥ न चेतत्सत्यभाषणस्यापि शास्त्रीयलेन निषेधः स्यादित्यामा निराकरोति । अदिजेधेव योधर्मो धर्मः साधारणोऽपि वा। सत्यं वक्तव्यमित्यादिः पतितोऽपि समाचरेत् ॥ १४५ ॥ म 10 ·विकागडमपदनम्। अदिनेविति । चैवर्णिकव्यतिरेकेण पोधोमाधारण उको- मचादिभिरिति प्रोषः। प्रदक्षिणादिरूपः । अपि वा दिजाहिज- साधारण्येन योधर्मः सत्यवदनम्नानाचमनरूपलं कुर्यादेवेत्यर्थः । १४५७ ननु पतितम्य शास्त्रीयकर्मनिषेधात् कथमश्वमेधावपृथसातः येदित्यश्वमेधेऽधिकार इत्यागया । अश्वमेधादिके यज्ञे महापातकनाशने । पतितस्याधिकारोऽस्मिन् प्रत्युतानुगुणो भवेत् ॥ १४६ ॥ अश्वमेधेति । श्रादिपदावात्यस्तोमादिः । हेतुर्गभं विशेषए- माह । महापातकेति । अधिकारोऽस्तौति किं वक्तव्यम् । प्रत्युत ब्रह्माहत्यादिपापक्षयकामनाया अनुगुण प्रायथित्तानुकम्प एव भवेत् । उपदेशात् ॥१४६॥ अथ श्रूयते। न ब्राह्मणं हन्यान, न कलङ्गं भक्षयेत् । इत्यादि निषेधास्ते पतितेन पालनौया न वेति मन्देहे पूर्वोक्ताधिकारन्या- येन न पास्तनीया इति पूर्वपदं निराकरोति । पतितोऽपि निषिद्धानां वर्जनेऽधिकृतो भवेत् । ब्रह्मनस्यापि तेनान्या ब्रह्महत्या न युज्यते ॥ १४७ ॥ पतितेति । ब्रामस्य ब्रह्महत्याभ्यासे प्रायश्चित्तविशेषाधाना- दिस्यर्थः ॥१४॥ ननु स कुर्यात् पमिततमित्यादिकेन यस्य पतितातिदेभोऽस्ति PM ·प्रभमकायाम्। तम्य पूर्वानन्यायेनानधिकारिता धर्मानिदेशाङ्गवति न वेति सन्देह मिद्धान्तमा । पतितत्वातिदेशेषु नााधिकारी विनश्यति । निष्कृतिधतिदेश्याच न कर्मानधिकारिता ॥ १४८ ॥ पतितत्वेति । म पतितवनवेदित्यादिवाक्यः पावित्यासिदेश- स्तव नाधिकारविधातः । न चानिदेशोव्यर्थः। प्रायथितार्थमिति भावः ॥१४॥ पतितस्य प्रमगोपजीविविषयमाह । पतितस्य प्रसङ्गेन * बन्धुपातित्यहेतुकम् । विशेषमभिधास्यामः कर्मभेदेषु केचित् ॥ १४६ ॥ पतितस्येति । ममा नेति । प्रसङ्गमङ्गस्येत्यर्थः । बन्धुपन्देन मपि- पडावाववाच॥१४॥ अयेदं चिम्यते । समन्वय च प्रेयति पितापुत्रौद्यामिति । ज्यो- निष्टोमादिकर्मविशेषे श्रूयते । तत्र संभयः । पिचादौनां पतिताने सुब्रह्मण्यानामया; कर्तव्यो न वेति सन्देहे पिचादोगी मास्त्रीय- कर्मसन्धाभावात् कर्तव्य नि पूर्वपनं निराकरोति । पितुन नाम निर्देश्यं महापातकदोपिणः । आवेदनादिकार्येषु किन्तु तत्परभाविनाम् ॥ १५० ॥ पतितत्वप्रसङ्गेन, - इति सर्वत्र पुस्तके पाठः। टोकासम्मनपाठन मूले निषेधितः। + पिताधियामिति, - इति क. पुस्तके पाठः। .

·त्रिकाइमण्डनम् । पितरिति । ननु दारलोपामोपः स्यादित्यत पाह। किरिवति । परभाविनः पितामहादयः पयः तेषां नामनिर्देशः। प्रावेदन सब्रह्मण्याशंसनम् । श्रादिपदान्नान्दीश्राद्धादौ ॥१५॥ पिलपितामयोः पतितले निर्णयमाह। पितामहपुरोगानां चयाणां नाम निर्दिशेत् । पितामहोऽपि दुष्टश्चेत् प्रपितामहपूर्वकाः ॥ १५१ ॥ पितामह इति । स्पष्टम् ॥१५१॥ पयाणामपि सन्ततं • दुटवे निर्णयमाह । निर्देष्टव्यास्त्रयोमास्तस्मिन्नपि विपिते। प्रपितामहपित्राद्यास्त्रयोवाच्या यथाक्रमम् ॥ १५२ ॥ मपितामहेति । प्रपितामहपिता प्रपितामहपितामह इत्या- दिनिर्देशः कार्य इत्यर्थः । इदचोपलक्षणम् । एवं चतुर्णामपि दुष्टत्वे प्रपितामहपितामहेत्याधुग्नेयम् ॥१५॥ दुष्टश्चन्मध्यमः कश्चित्त दर्ज पूर्वपश्चिमान् । पौनेव निर्दिशेन्मान् किं त्वचैतविशिष्यते ॥ १५३ ॥ पुरुषमध्ये मध्यमः पितामहो दुष्टोत्तं वर्जयित्वा पूर्वपश्चिमा- उल्लेख्याः । पिचादित्रया दुष्टले प्रपितामहपिचाधुपादाने प नचापि मध्यमदुरले पूर्वपथिमयोरेव निर्देशः कार्यः । एतदर्थ सततं,- इति क• मुस्तके पाठः ।

·प्रथमकाण्डम् । ७ झथिदिनि पूर्वपश्चिमानित्यत्र बहुवचनान्तवञ्च । ननु निस्त- याणां श्रूयते तत् कथमुच्यते पूर्वपशिसानिति पूर्वपञ्चमुहावयति । पोनिनि । श्रूयत इति मेषः । सिद्धान्तयति । किन्विति । अब दयोरेव नामगह इनि विशेषशास्त्रेण सामान्यस्य बाधादित्यायः ॥ सुब्रह्मण्याझाने श्रूयते । अमुकस्य पुत्री यजेत इति। तच संशयः । पित्रादीनां दुष्टने पुत्रादिपदे निर्देशो नावावा। तर सिद्धान्तमाह। येषां केपाश्चिन्माना नामान्यध्वर्युरादिशेत् । तेषां पुचश्व पौचश्च नप्तेत्यादिश्यते पतिः ॥ १५४ ॥ येषामिति । येषामदुष्टानां * प्रपितामहादीनां नामानि कथ- येत तेषामेवायं यथा पुदिनोलेयः ॥१५४॥ ननु कथमय तेषां पुत्रवादौत्यवाह । पितामहादिचितये पिचादिवयभावना। अन्याशापि सम्बन्धे निर्देशत्वेवमेव हि ॥ १५५ ॥ पितामहादीति । ये नामगायोग्याः तेषां पिधादिभावना कार्या। यद्यपि नैव सम्पन्धः, तथाप्येवमेव निर्देशो वचनान् ॥१५॥ माचादिधये अविदेशार्थमाइ । . येषा दुसाना, - इति क. पुस्तके पाठ । त्यमेष पाठ सर्वत्र । नैवं, - इति तु पाठ समोचौन प्रतिभाति ।

·त्रिकाण्डमण्डनम् । मात्रादीनामिदं स्त्रीणां योजनीयमशेपतः । निर्देशत्यागयो मो* महापातकसम्भवे ॥ १५६ ।। माधादौनामिति। इदं पूर्वानलक्षणम् । नाम्बो निर्दस्याग- चानयोनिर्णये योजनीयम् ॥१५६॥ अधुना दत्तके निर्णयमाह । यजमानस्य यस्य द्दौ पितरौ वा पितामहौ। पितुः पितामहौ तस्य निदिशेवंशयोनरान् ॥ १५७ ।। यजमानेति । थस्य यजमानस्य चयाणां मध्ये यः कथन दत्तको- भवेत, तस्य यजमानम्योभी वंगौ निर्देव्यौ ॥१५७॥ माचादिवंशे तत्मत्पनौनामप्युल्लेखो भवतीत्याह । निर्देश्यानाच्च योपाणां सपन्योऽत्र भवन्ति चेत् । तासामपि समस्तानां नामनिर्देश इष्यते ।। १५८॥ निर्देश्यनामिति ॥१५॥ अथ पुषनामनिर्देश निर्णयमाह । औरसा एव पुषा ये महापातकवर्जिताः। तेपां नाम ग्रहीतव्यं सुब्रह्मण्यादिकर्मसु ॥ १५६ ।। औरमा इति । स्वपल्या स्वरमात् जाता औरसाः। तेषामपि पतितले म निर्देण्याः अन्यथा निर्देण्या इत्याह । महापातकेति ॥ • निर्देश द्याजयोर्मामा- सम• पुस्तक पाठान्तरम् । निर्देशन्यागयो- मांना-इदिम घ• पुस्तकयोः पाठः ।

·प्रधमकायठम्। औरमयहादेव मिद्धेऽर्थ स्पष्टार्थमा । पुत्राणां क्षेचजादीनां साधूनामपि नेष्यते । तथैव भ्रातृपुत्राणां पुचिकासन्ततेरपि ॥ १६० ॥ पुत्राणामिति । औरसपुत्राणामिव भादपुराणामपि स्यादि- त्याह । तथैवेति । अपिशब्दात् कन्यापत्यानामपि औरमवनि- द इत्यर्थः ॥१६॥ रहतानामपि अपत्यत्वात् स्यादत। श्राह। जीवतामेवापत्यानां यथाञ्च; प्रकीर्तितम् । स्वोमगानामधेयश्च पुंवदेव प्रकीयते ॥ १६१ ॥ जौवतामिति । क्रममाह। यथाज्येष्ठमिति । स्त्रीप्रजाखयि साधुले यथाज्येष्ठक्रमानिदेशार्थमा । स्वौमजेति। स्पटम् । अमुकस्स प्रपितामहो यजत इति नप्तुनामनिर्देशः ॥१६१॥ तेषामप्यपत्यवेत् यथायोगं यथासम्मवं. निर्देशो भवतीत्याह । नयवादीनामपत्यानि यदि जातानि कानिचित् । तेषामपि समस्तानो नामधेयं विनिर्दिशेत् ॥ १२ ॥ नादौनामिति । प्रायोऽसम्भवाद्यदौत्युकम् ॥१.६२॥ . स्वरसार्धमाद, ~ इति ख• मुस्तके याट । 1 स्यादव, - इति क. पुस्तके पाठः।

·८. त्रिकाण्डमनम्। जनिष्यमाणापत्यानां नाबाऽनुकोनं न सम्भवतौति हेतुदर्शन- पुरःसरमाह। जनिष्यमाणापत्यानामिदानीं नाम वर्जयेत् । जनिष्यमाणशब्देनैवेष्टं सम्बन्धकीर्तनम् ॥ १६३ ॥ जनिय्यमाणेति। नामदे विना केवलं जनिष्यमाणशब्देन सम्ब- बकौन न कार्यम्। कुतः । नामनिर्देनस्यापि वाक्यावयवा- लात् • तस्येदामौमभावात्। द्वादशेऽहनि पिता नाम कुर्यादिति श्रुतेः ॥१६॥ गतं प्रमझानुप्रसक्रम्। अथ यथोकदेशविशेषवत्त्वमपि मोमेज्या- दिष्वधिकारितावच्छेदकमिति व्यतिरेकमुखेनाह । देशदोपवशेनापि विनश्यत्यधिकारिता। अङ्गवङ्गकलिङ्गादौ म्बेञ्छादिनिलये यथा* ॥ १६४ ॥ देति । सर्वाणि निमित्तान्तरायेव । तेनार्यावर्त्तादावपि वेच्छा- दिनिलये माधिकारः। श्रादिपदादन्तरिधानाच्छादनादयः । अथ कालस्थापि अधिकारितावच्छेदकत्वमिति व्यतिरेकमुखे- कालदीपोऽधिकारस्य हानि वितनुते क्वचित् । मलमासे यथा सर्वकालान्तरमतावहे ॥ १६५ ॥ . तथा, इति क• ख• पुस्तकयोः पाठः।

·प्रथमकाण्डम्। कालदोष इत्यादिना । कालस्य दोषः मत्ययधिकारे अधि- फार हानि कुरुते । प्रारब्धकर्मणामगतिकानां च माधिकारविघात- इति सूचयितुं कधिदिति। दोष दिङ्मावमुदाहरति । मलमा- मेति ॥१६॥ तलक्षएमाद। सूर्यसझान्तिरहितो मलमासोऽभिधीयते। तवानन्यगतिं नित्वां कुर्यान्नैमित्तिकों क्रियाम्॥१६६। काम्यन्तु यागहोमादि न तष्टं कथञ्चन । नित्यापि तच नैवष्टा क्रिया गत्यन्तरे सति ॥ १६७ ॥ सूर्यति । पूर्वं कचिदुळं तत्पश्चार्थमाह । तति । तर मलमासे अनन्यगतिकं नित्यं नैमित्तिकं कुर्यात् । काम्यन्तु भव भवेत् । भर्वाङ्गोपमंहतस्यैव नस्य फलवत्त्वात् । न्यायविदन । काम्येऽपि अनन्यगतिकलमिति विशेषयन्ति । অন্যথা ইন্ম ভূঙিলিম্বি স্বত্তানিহালাৰীৰীঘি स्यादिति ॥१६६॥ १६ ॥ परिशेषात् सिद्धार्थमनवदनि । प्रतएव न सोमेज्या वसन्तेऽपि मलिन्तुचे। नित्याऽप्येपा न तत्र स्यात् समावात शुद्धपर्वणः ॥१६॥ नित्यति। अत एव कालदोषम्य अगतिकनित्यनैमित्तिक- • समान्यगति नियं,-इति ग• पुरूत कपाठो म समोचौमः । + प्रत्यमेव पाठा सर्वत्र । चतरवेति, -ति तु मदितुसधिसम् ।

·ए
निकाण्डमयमा
कर्मणमधिकारविघातदर्शनादेव हेतोः। गतिमेवाह ! समावा-
दिति ॥१६॥
सोमपदस्योपलवणत्वमा ।
एवमन्यानि कर्माणि नित्यान्यपि मलिन्तुचे ।
पश्चिच्याग्रयणाधानचातुर्मास्यादिकान्यपि ॥ १६ ॥
न कार्याणि वकालस्य शुद्धस्यापि च सम्भवात् ।
एवमिति । यत्र शुद्धकालसम्भवोऽस्ति तानि पर्वाणि उदाहर्त-
व्यानि । तान्येवाह।
पश्चिति । श्रादिपदात् । सौचामण्यादि ॥१६॥
अन्यत्रापि अमुमेव हेतं मश्वरनाह ।
महालयाष्टकोत्सीपाकर्माद्यपि कर्म यत्॥ १७ ॥
स्पष्टमासविशे पाख्याचिह्नितं वर्जयेन्मले।
उत्तरस्यापि मासस्य तस्यैव सम्भवात् ॥ १७१ ।।
महालयेति । श्रादिपदाच्छ्रवणाकर्मादि । यत् स्परमामविशे-
घेणाभिहितं तन्मले वर्जयेत् ।
उत्तरमामि इतक्षेत नव कृतं भवतीत्यभिप्रायः । अतः सग-
तित्वम् ॥१०००१०१॥
एवमेव मासिकेवपोत्याचा
प्रतिमासं मासिकानि कुर्वन् माप्ते मलिम्नुचे ।
मासिकं नैव कुरूत कुर्यादुत्तरमासि तत् ॥ १७२ ॥

·प्रयर्मकाण्डम् । a प्रतिमाममिति ५१०२४ प्रगतिकान्याह। पार्वणेध्यग्निहोचे च मासि श्राद्धं पित्क्रतुः। सन्या पञ्च महायजा देवताऽतिथिपूजनम् ॥ १७३ ॥ मेते मात्यादिमारभ्य श्राद्धपिण्डोदकक्रिया। सपिण्डीकरणान्ताश्च यथाकालमुपस्थिताः ॥ १७४।। तीर्थस्नानजपथाई पिण्डदानच्च तर्पणम् । यवत्रीहितिलामो जातकर्मादिकाः क्रियाः ॥१७॥ चन्द्रसूर्यग्रहे सानं श्रादानजपादिकम् । मधाचयोदशीश्राद्दमित्यादीनि बइन्यपि ॥ १७६ ॥ प्रत्युपस्थितहेवूनि सम्माप्तानि मलिम्बुचे। अनन्धगतिकत्वेन कर्नव्यान्यधिकऽपि च ॥१७॥ पार्वोयादिना। पार्वणेष्टिदर्शपूर्णमामौ। मामि श्राद्धं दर्श- श्राद्धम् । पिटकातुः पिण्डपित्यशः । ते प्रेतनिमित्नं दाहा- दारभ्य। मपिण्डीकरणासाः, तीर्थधानं मलमामान पूर्वमेव प्रस्थितस्य, अपादौमितौर्यमिमित्तान्येवा जातकर्मादिमस्काराः घड़ान्ताः। पाम- . इत्यमेव पाठः सर्वत्र । दाहादिमारभ्य, - इति तु पाठ टोकासमत- इति प्रतिभाति। नियमधिोऽपि पति क पुलके पाठः।

·28 त्रिकाण्डमण्डनम् । दानादौनि यहणनिमित्तान्येव • । श्रादिपदादलभ्ययोगानि अधी- दयकपिलाषष्ठीप्रमतौनि, प्रत्युपस्थिता प्राप्ताहेतवो निमित्तानि उप- रागादौनि येषां, एतादृशानि वहनि अधिकऽपि तानि कर्त्तव्यानि। एतेषामगतित्वमेव हेतुरित्याह । अनन्यगतिकेति । स्पटम् ॥१३॥ ॥१७॥१७॥१७६॥१०॥ आब्दिकत्राद्धे विशेषमाह। प्राब्दिकं नाम यच्छाई मलमासे न दुष्यति । मलमासप्रमौतानामन्येपामुत्तरच तु ॥१७८॥ श्राब्दिकमिति । अन्येषां शद्धमामामृतानाम् । इदं प्रथमाब्दि- कातिरिक्तविषयम् । तदुक स्टायनारे । "श्राब्दिकं प्रथमं यत्स्यात् तत् कुवौंत मलिम्बुचे । चतुर्दशेत सम्प्राप्ते कुर्चीत पुनराब्दिकम्" ॥ इति ॥ अस्थार्थ । पुनराब्दिकं द्वितीयादिवार्षिक योदमे मासेऽतीते चतुर्दम्याचदिने । कुर्यात् ॥१७८॥ अथाभ्युदयिकश्राद्धनिषेधव्यापारेपोतत्मयोजकानि कर्माणि न कार्याणौति लाघवार्थमाई। न स्यादाभ्युदयश्राद्धं विना जन्मनिमित्तकम्। गर्भे वाधुपिके मृत्ये नाधिमासं विवर्जयेत् ॥ १७ ॥ म स्थादिति । निषेधस्य प्राप्तिपूर्वकत्वात् पानि मागल्यकार्याणि चूडान्तात् प्राशनादीनि, - इति व पक्षके पाठ । त्यमेष पाठ सर्वत्र। .

·मधमकायहम्। मधेशविवाहादौनि तत्प्रापकाणि, तानि न युरिति भावः । अगतिकनैमित्तिकन्तु भवतीत्या ! विनेति । जन्मनिमित्तं पुज- भायुक्त प्रधानरूपं, तदर्जयित्वा । न तु जातकर्माङ्ग, न मोयन्ती- जातकर्मत्यादिना कात्यायनेन* निषेधात् । अगतिकतया प्राप्तानां गर्भाधानादिसंस्काराणां अङ्गत्वेन प्राप्तञ्च श्राद्ध नैव बाधितमिष्टम् । अबाधनोपपत्तौ बाधायोगात् । प्रधानं नौयमाममङ्गान्यपकर्षयतीति। न्यायाच्च । लौकिककर्मणि गर्भकर्मणि च मलमाम निषेधोनास्ती- व्याह । गर्भ इति । वाधुधिकं वृद्धिकर्म । मृत्ये वेतनादौ ॥१७॥ इदानों दवौं होमोग्टह्यकर्माणि पक्षादिप्रतीनि च मले कार्या- पीत्याह। वपदारं विना होमा ये भवन्तीह केचन। ते सर्वे मलमासेऽपि कर्तुं युक्ता इति श्रुतिः ॥१८॥ वषवारमिति। अगतिकनित्यत्वेन प्राप्तिमिद्धावपि पुनर्वचनं प्रपञ्चार्थम् । न तु वषट्कारवयागनिषेधार्थम् । श्रुतियहणं विन- म्भार्थम् ॥१८॥ नित्यानामपि प्रथमारम्भो मलमासे न भवतीत्याह । श्राधानानन्तरं पूर्णमासी चेन्मलमासगा। सस्थामारम्भणीयादीन्न कुवात कदाचन ॥ १८१॥ . न तु जातकर्मा सोध्यन्तीमित्यादिना विक्षितभातकर्मागतं- इति क. ख. घ. पुस्तकेघु पाठः। + महान्यपर्वतीति, - इति ड• पुस्तके पाठः !

·धिकागदमडगम्।
प्राधानेति । श्रारम्भपौया अम्बारम्भणीधा । श्रादिशब्देन
दर्शपूर्णमासी । यच्च प्रयोगपारिजाते गर्गवचनम् ।
"नामकर्म च दहिं यथाकालं समाचरेत् ।
प्रतिपाते मति तयोः प्रमस्ते मामिपुण्णभे" इति ॥
तथापि याज्ञिकाः-
"श्रारम्भं दर्शपूर्णथ्योरमिहोचस्य धादिमम् ।
प्रतिष्ठाः पञ्च कूर्माद्या मलमासे विमर्जयम्" ।
तथा,
"उपरागोऽधिमामय यदि प्रथमपर्वपि ।
तथा मलिघुचे पौषे नापारम्भणमिष्यते ।
गुरुभार्गवयोर्मोदये चन्द्रसूर्यग्रहे तथा"।
इत्यादिसदहवाक्येभ्यः,-
तथा, नामकरण करणे,
"व्यतीपाते च माती यहणे वैश्तावपि ।
श्राद्धं विना शभं नेव प्राप्तकालेऽपि मानवः ।।
अमामतान्तिविष्यादौ प्राप्तकालेऽपि माघरेग"।
इति गर्गवचमाञ्च मलास्ताधवरुद्धपौर्णमास्यां प्रथमपौर्णमास
मानुतिहन्ति । गर्गवचनं पुनराधानविषयवेन नेयम् ।
वस्ततस्तु दर्गेरिरित्यपपाठ एव । नामकर्म च जातेरिरिति
कास्ताद दर्शनान् । दर्शपूर्णमासानौजानोदक्षिणानिपक्वमित्यस्ति
देवघाजिकभाष्यञ्च । नथार, सूतकमास्तमतादिनिमित्तवमाद्
पुण्यदे,- इति क. पुलके पाठः ।
.

·प्रथमकाण्डम् । ८७ दर्शपूर्णमाघारमोत्कर्षे मति प्रापयणकाल भागते तदतिकमाझा- थामयं प्रकार इति । न च सवाइवचनान्यालम्यादिगाऽतिकान्तार- म्भविषयाणि, प्रथमपर्वणति प्रथमपदोपादानात् । प्रथमपर्वणशास्त- स्थादिनाऽतिकान्तलामम्भवान् ॥१८॥ अगतिक नैमित्तिकमपि कुर्यादिति मागुतं, ततो जातेटिरपि मसता, तदपवादमाह । नैमित्तिक्यपि जातेटिन कर्तव्या मलिम्बुचे । ऊर्ध्व पर्वणि कुवारनाशौचरजसी विना ॥ १२॥ नैमित्तिकौति । ऊर्ध्व शद्धमामौत्यर्थः । एवं रजोदोषे इत्या- दिवाक्येन नैमित्तिकानुष्ठानप्राप्त तविवेधति। प्राशौति। एतेनेत- दुग भवति । याच पुरुषोपयातरूपा जालेष्टिचामवत्यादयः ताः गद्धे पर्वणि भवन्ति। चाय कपियानरूपा प्रातपत्यादयो- नैमित्तिक्यस्तास्तत्कालं शद्धकालान्तरानादरेण । मलमासे प्रागौर रजभि वा भवन्ति ॥१८२॥ मले काग्यं न भवतीत्युक्तम् । नचारधकाम्यं भवतीत्याए । महत्तं मलमासात् प्राग्यकाम्यससमापितम् । भागते मलमासेऽपि तत्कर्नव्यमसंशयम् ॥ १८ ॥ - .उईपर्याय, - इति ख• पुजके पाठः। । गुरुपोषात स्पा, इति • पुस्तके पाठः । कर्मोपयातल्पा,-रति • पुलके पाठः। कालानादरेया, -- ति क. • • पुस्तकेय पाठ ।

·विवाहमहमाम् । प्रवृत्तमिति । स्पष्टम् ॥१८॥ मगतिकमप्याययणं महटे मलमासादौ कार्यमित्याह । पुराणधान्यशून्यत्वे क्षुद्दाधे समुपस्थिते । श्यामाकैर्मलमासेऽपि कृत्वाऽऽग्रयणमातुरः॥१८४॥ नवम्भुला यथाकालं बौयाग्रयणमाचरेत् । पुराणेति । उपलदणार्थमिदं मौशिरमाकपरम् । न्यायती- यात्॥१४॥ ममङ्गादिदमुवा प्रकृतार्थमुपसंहरति । दैवात्सोमेन नैवेष्टं प्राग्वसन्तान्यपर्वणः ।। १८५ ।। शिष्टं पवैकमेवाच तच्चापि* मलदूपितम् । सच सोममखो नैव कार्यानित्योऽपि सन्नयम् ॥ १८६।। यागलोपप्रसक्तावप्युटक्यादिमले यथा ।। देवादिति। दैवान्मानुषाद्दा प्रतिबन्धादसन्तात्पर्वण: प्राक् मोमे- न नेष्टं अन्यपर्व प मलमामगश्चेत, तवाग्रे वमन्ताभावादगतिको- नित्योऽपि सन् सोमो न भवति । किन्तु वसन्तं विनाऽयुदगयने कार्यः । तत्राप्ययम्भवेन सोपप्रमकावपि मलमासे न भवति ॥१८॥ ॥१८६॥ एतदेव दृष्टान्तेन दृढयति । । * तथापि, - इति क• ख पुस्तफयो पाठ । । सपा,-ति क• ख. पुस्तकयो पाठ ।

·प्रयमकाण्डम् । स उदक्यादौति । यथा पन्युदयादिकमधिकार विघातक तथा मलोपोति भावः । श्रादिपदात् सूतकादि । प्रकरणार्थमुपसंहरति । एवमुद्देशतः सारमधिकारस्थ भापितम् ॥१८७ ॥ विचिन्त्य * कथयिष्यामि तत्तत्प्रकरणे स्फुटम् । एवमिति । उद्देशतः मझेपेण । सारं श्रुतिसमतं निष्कृष्टभूतं बहुवादिमम्मतममेयं अधिकारय भाषितं निरूपितम् । न्यनत्वा- झापरिहारार्थमाह। विचिन्येति । स्फुटं विशदं विशेषाकारेणेत्यर्थः ।। अधिकारप्रकरणसमाप्तिं शिष्यावधानाय दर्शयति । इति श्रीवादि। मुहरकुठारकुमारस्वामिहरिसुत- विकाण्डमण्डनभास्करमिथसोमयाजिकतापस्तम्बसच- ध्वनितार्यकारिकासु सोमयागोपोद्घाते अधिकारि- निरूपणं समाप्तम् ॥ इतीति। वादिनः पूर्वपक्षिणः। तेषां भङ्गुरत्वादिरूपेण नाद्रूप्यरूपकं मुद्रेति । स्वोतिमिः मिखानाकथनद्वारा पूर्वपद- + विचिय, इति क. पुस्तके पाठः। । वादिह-इति ग. पुस्तके पाठः । । सोमयाजिसतो व्यधिकारनिरूपणं, इत्येतावन्मा । पुस्तके पाठ।

·त्रिकाण्डमण्डमम् ।
मिराकरणेन मुहरत्वं कुठारत्वचारोपितम् । चौणि च तानि
काण्डानि च चिकापडानि ।
इति श्रोत्रिकाण्डमण्डनकारिकाविवरणे प्रथममधिकारिकापडं
समाप्तम्।

·हितोयगारहम् । श्रीगणेशाय नमः। *शिष्टस्याभावतस्तुन्य द्रव्यं प्रतिनिधीयते। यावद्द्यावत्सुसदृशं तत्तदेव हि रायते ॥ १॥ *काम्ये प्रतिनिधिर्नास्ति नित्ये नैमित्तिके हिसः। * व्यादितः पथदशकारिकायां व्याख्या व्याख्यायुक्तापुस्तकेषु मोपलभ्यते । एकस्मिन् व्याख्यायुतपुस्तके भूलपुस्तके घ कारिका पश्यन्ते । एतासा যাঘায় হৃদয় মীন রনি সান। ঘনিই দীনা सहिप्ता व्याख्या विरथ लिख्यते । करणदोषादिषदमथाभावोऽयधिकारविघातको २ वेति सन्देछापन- याय प्रनिनिधिप्रकरणमारभते । भियस्येति । शियस्य भास्वविक्षितस्य प्रयस्य धमावतोऽमाये । शियामावस्य प्रतिनिध्युपादानहेतुत्वादा पञ्च- ग्यास्तसित् । न खलु शियस्य मावे प्रतिनिधियपादीयते । तुल्यमिथ- भापि शिरस्येत्यनुपञ्जनीयम् । तथाप श्रुतण्यापचार तल्यं प्रथान्तर प्रतिनिधातस्थमित्यर्थः सिध्यति । तुल्यत्वस्य येन केनापि धर्मेण सम्भवा- विभिनटि यावदियुत्तराईन । सौसादृश्यस्य पुनरसम्म येन केनचित् सादायेगापि प्रतिनिधियणं वक्ष्यते । १॥ • सर्वचाविशेषेण प्रतिनिधिग्रहये प्राप्त विशेषमा । काम्ये इति। हि यस्मात् मित्ये नैमित्तिके च स प्रतिनिधिस्तस्मात् काम्ये प्रतिनिधि ति। नित्यनैमित्तिकयोरकरणे प्रत्यायोपदेशात् प्रतिनिधिनाऽपि तयोः

·त्रिकागरमण्डभम् ।
पौणि च तानि
निराकरणेन मुद्गरत्वं कुठारत्वचारोपितम् ।
काण्डानि पत्रिकाण्डानि ।
इति श्रीचिकाण्डमण्डनकारिका विवरणे प्रथममधिकारिकाण्डं
समाप्तम् ॥

·हितोपकाण्डम् । श्रीगणेशाय नमः। *शिष्टस्याभावतस्तुल्यं द्रव्यं प्रतिनिधीयते । यावयावत्सुसदृशं तत्तदेव हि गृद्यते ॥१॥ *काम्ये प्रतिनिधिर्नास्ति नित्ये नैमित्तिके हि सः । • प्यादितः पञ्चदशकारिकाणां व्याख्या व्यायायुक्त पुस्तकेषु मोपलभ्यते । एकमिन् व्याख्यायुक्तपुस्तके मूलपुस्तके घ कारिकाः पद्यन्ते । एतासां व्याख्यायन्यः कालवशात् प्रलीन इति सम्भाव्यते । वर्षावगतये मयतासा सहिमा प्यारया विरष लिायते। कालदोषादिवदहण्यामादोऽप्यधिकारविघातको न वेति सन्देहासन- पाय प्रतिनिधिप्रकरणमारमते । शियस्येति । शियस्य शास्त्रविहितस्य दत्यस्य व्यभावतोऽमाये । प्रियाभावस्य प्रतिनिध्युपादानहेतुखादा पञ्च- म्यास्तसिल । न खलु शिरस्य भावे प्रतिनिधियपादोपते। तुल्यमित्य- चापि शिरस्येत्यनुयञ्जनीयम् । तथाच श्रुतस्थापचारे ताल्यं प्यान्तरं प्रतिनिधातयमित्यर्थः सिध्यति । तुल्यत्वस्य येन केनापि धर्मेण सम्भवा- डिभिगटि यावदित्युत्तरागि। सौसादृश्यस्य पुनरसम्भवे येग केनचित् सादृश्येनापि प्रतिनिधिग्रहणं वसते।। सर्वचाविधेश प्रतिनिधियर प्रा विशेषमाए । काम्ये रति । हि यस्मात् नित्ये नैमित्तिके च स प्रतिनिधिस्तस्मात् काम्ये प्रतिनिधि स्ति। नियनैमित्तिकयोरकरणे पचवायोपदेशात् प्रतिनिधिनाऽपि तयोः . .

·विकागडमण्डगम् । + काम्येऽप्युपक्रमादूर्ध्वमन्ये प्रतिनिधिं विदुः ॥ २ ॥ *न स्यात् प्रतिनिधिर्मन्चे देवेऽसौ कर्मणीश्वरे। न च प्रतिनिधिर्देशकालयो रित्ययापरे ॥३॥ *नाभावस्य प्रतिनिधिरभावान्तरमिप्यते । नापि प्रतिनिधातव्यं निपिई वस्तु कुत्रचित् ॥४ *श्रोत्रियाणामभोज्यं यत् द्रव्यं हि तदशेपतः । ग्राचं प्रतिनिधित्वेन होमकार्येषु न कचित् ॥ ५ ॥ देवेऽमौ, - इति ग• गुस्तके पाठः । करण, काम्यस्य त्वकरणे प्रत्यवायाभावात् श्रुतप्रध्ये शैव तदनुष्ठानमिति भावः । मतान्तरमा। काम्येऽपोति । उपक्रमादारम्भात् । ऊद परतः । प्रारमकाम्यकम्मरणोऽपि समापनस्यावश्यकत्वादारम्भात् परतः श्रुतहथा- पधारे तत्रापि प्रतिनिधियपादेयः । नित्यनैमित्तिकसभानन्यायवादिन्या- प्रयः । तदिदं धाव व्यप्रतिनिधिपरमित्यनुसन्धेयम् ।। सर्चचाविशेषेण प्रतिनिधिप्राप्तौ विशेषमाइ । न स्यादिति । मन्त्र इले • स्वेत्यादिः । देव इन्द्रादि । यमिराक्षवनौयादिः । का प्रयाजादि । ईश्वर स्वामी । एघु प्रतिनिधियर्थः । युक्तयस्यत्र मौमांसापछाध्या. यादवगन्तव्याः । वितरभयान प्रस्तूयन्ते । एवमन्यत्रापि । देशः प्राचीन- प्रवणत्वादिः । काल सायमादिः । व्यपरे इति कुन् मताकरे तयोः, प्रतिनिध्यभ्यनुज्ञानं सूचयति । सायमादिकालातिपातेऽपि गौणकाते सायं होमादे। करणस्य तत्र तत्रोपदिश्त्यादिति भाव ॥ ३ ॥ नामावस्येति । सौसादृश्ये सायपि थभावान्तरमभावान्तरण्य म प्रति- निधिः । स्परमन्यत् ॥ ४॥ उदाहरणार्थमाह । श्रोत्रियागामिति । स्वयम् ॥ ५॥ . .

·द्विनौयकाण्डम् । कर्मण्यशक्तता। K *सत्रेय स्वामिनि प्रेते कर्तृसङ्ख्यामसिइये। पुमान् प्रतिनिधातव्यो नासौ स्वामी कथचन ॥६॥ *यदैकयजमानेऽपि पत्युः ग्रामोऽन्योगुणकर्मार्थ नरः कात्यायनाशयात् ॥ ७ ॥ "सौवर्णी कुशमनी वा यन्यभावेऽमिहोविणः । पत्युः प्रतिनिधिं कृत्वा पत्नौ नैवं समाचरेत् ॥ ८ ॥ सौवर्णकुशमनौ वा, इति ग. पुस्तके या * रात्रेयिति । सभारिश यागविशेया। तत्पदार्थास्तु सदभाव काथ्याः । तत्र कस्मिंश्चित् खामिनि प्रेते मति सप्तदशात्वसझ्याप्रसिद्ध्यर्थमपरः पुमान् प्रविनिधातयः । इतरथा खज्यक कार्यु लुष्येत । योडशैव तु कार्याणि सम्पधेरन् । यय प्रतिनिहितः नासो खामी। स्वामौति पलस्य भोलारमाचक्षते । केवलं ऋत्विककमार्थमेव प्रतिनिधेयः इति भावः १६॥ • यदेति । एको यजमानो यस्मिन् तथाविधेऽपि यागे पत्युः स्वामिनो मजा मानस्यत्येतत् । कम्मणि सपरिकरेऽशता तदनुसानासामर्थं यदा भवति, तदा गुणकर्मार्थमङ्गकर्मानुपानार्थमन्यो नरः प्रतिनिधेयः । प्रधानन्त त्यागमानं यजमान एव कुर्यादिति भावः ॥ ७॥ सौवर्णाति । यमिकोधियः पन्यमानारे पनौप्रतिनिधितया मौवणे कुश- मयौं वा पत्नौमुपादायामिहोत्रं कर्तव्यम् । पत्न्या तु पत्युः प्रतिनिधि- मादाय न होतयम् । पत्युः प्राधान्यात् । प्रमाणभावाच ! मम्याः प्रति- निधि छन्दोगपरिभिरे कात्यायनेनोपदियः। यथा, "मतायामपि भार्यायां वैदिकानिं न हि त्यजेत् । उपाधिनामि नत् कम यानजीवं समाचरेत् । रामोऽपि फवा सौवर्णी सोता पनी याखिनीम् । ईजे सधैर्यफविधः सह भारगिरधुतः" इति ॥

·त्रिकाण्डमण्डमम्। "स्याद्दर्शपौर्णमासेष्टी चतुर्णमृत्विां क्रिया। चत्वारश्चन्न लभ्यन्ते चयः कुर्युस्त्रयोऽपि चेत् ॥ ६ ॥ सम्भवन्ति न, कुर्यातां दावेवेष्टिं कथञ्चन । यदि हावपि न स्यातामेकेनाप्यविजा सह ॥१०॥ यजमानः प्रयुञ्जीत तवानाजातनिष्कृतिः। यद्येकाकी पतिः कुर्यात् स्यादौधायननिष्कृतिः॥११॥ *ऋत्विजामुक्तसयोक्तगुणानाञ्चेदसम्भवः । उपेक्ष्यापि गुणान् कामान्सयोपादानमिष्यते॥१२॥ *पतितं वेदशून्यश्चेहिना सङ्ख्या न पूर्यते । तब सह्यां विहायापि गुणिनामेव सङ्घहः ॥ १३ ॥ * . दादौ यथोक्तसझ्यानामवित्रामसम्भवे यत् कर्तव्यं सदाह । स्यादर्श- त्यादि घिभि । स्परम् ।।१।। ध्यप यत्र ऋत्विग्गतसयोपादाने तदुतागुणामामुपसंग्रहो न भवति, गुणोपसंग्रह वा सध्या न पूर्यते, तत्र किं सद्ध्यानरोधेन गुणा नादर- योयाः च्यथवा गुणानुरोधेन सद्ध्यैव नादर्तया । अस्मिन् संशय निर्णय- माह । ऋत्विभामिति । काम्यन्ते इति कामास्तान् । गुणविशेषणमिदम् । तथा चोभयोपसंहारासम्भव सध्याऽऽदर।१२। मझामुरोधेन गणोपेक्षावदोषोपादानमपि स्यादित्याशशायामाइ । पतितमिति । पातित्यस्याधिकारविघातकत्वादिशून्यस्य च कर्मानुछा- मस्येवासम्भवादिति भावः ॥ १३ ॥ .

·द्वितीयकाण्डम् । *अतएव च सोमादौ पोडशविंगसम्भवे । अल्पीयांसोऽपि तत्सर्व कर्म कुर्युर्हि तादृशम् ॥१४॥ *कौषीतकिभिरामात कैथित् छन्दोगबक्षः। तावतामेव सर्वाऽपि दक्षिणा वरणानि च ॥ १५ ॥ श्रयेद विचायते । बौहिभिर्यवेत यवैर्यजेत,-इति विकल्पेन विहितेषूभयेषु मध्ये एकेन बौद्रियेण पारधे कर्मणि तस्य नाग- दोषापहारादिके नाते पश्चार्यदि मौहयोन प्राप्यन्ते, तदा कि वैकल्पिक द्रव्यान्तरं यवरूपमुपादेयमुत प्रौहिमदृशभिति। तर मुख्यद्रव्ये मति प्रतिनिध्यपादानस्यायुतत्वाद्यवानामुपादाने प्राप्ते सिद्धान्तमाह। द्रव्यं वैकल्पिकं किञ्चित् यच सकल्पितं भवेत् । तदभावे* सहग्यायं न तु वैकल्पिकान्तरम् ॥ १६ ॥ व्यमिति। सट्टगिति । नौहिसदृश नौवारादि। न तु + सदलामे, - इति ग• पुस्तके पाठ । 1 . पतएवेति । यत सयानुरोधेनापि पतितादयो गोमादेया स्थतएघे. त्यर्थ । तत्सर्वमिति घोडार्विक्सम्पाद्य सर्च मित्यर्थः ॥ १४ ॥ यदा खल्पोमास एवलिन सर्व कम्म कुर्वन्ति, तदा दक्षिणा वरणच तेमा सयानुसारेण भवति, उत तावतामेव सा दक्षिणा सर्वाणि प वरलोत्याकाडाया निर्णयमा । कौयौनकिभिरिति । कैचिदिति, तेया कस्यानिशखायामित्यर्थ ।१५।

·त्रिकाण्डमण्डनम् । यवाः । तेन प्रारब्धप्रयोगस्य द्रव्यस्याभावे नसदृशमुपादेयं न तु वैकल्पिकमिति । यथारमममापनमयोचितत्वात्। द्रयान्तरे चोपचिते तथा न स्यादिति ॥१६॥ यदा पुनर्मुख्यमलभ्यं मत्वा प्रतिनिधिमुपादातं प्रस्थितेनान्तरा- मुख्यं लब्ध नदा प्रतिनिधे. महापितवान् मिथ्यासकल्पदोषपरिक्षा- राय मुख्यमनावृत्य प्रतिनिधिरेवोपादेय इति प्राप्ने मिद्धान्तयति। मुख्यद्रव्यापचारे तत्प्रतिनिध्यभिसन्धिना* । प्रयुञ्जानस्य मुख्यार्थलाभे ग्राह्यः स एव हि ॥ १७ ॥ मुख्यद्रव्येति । अपचोरोऽलाभ: । अभिमन्धिः मरम्पः । म मुख्यार्थः । तदुम जैमिनिना । "मुख्याधिगमे मुख्यमागमा हि तदभावात् । मौ० ६१०३ पा० ३५सू." इति। यथाशक्ति भास्त्रार्थ मम्पादयामौटेवं गास्वार्थविषय एव सङ्कल्पः कर्त्तव्यो- न तु प्रतिनिधिखरूपं कथितव्यम् । तस्मात् मुख्यमाप्तौ मुख्यमे. घोपादेयम् ॥१७॥ अथ यदाकदाचिन्मतिनिधिना नियोजने आते पचामुण्यमुप- लब्धं तदा कृतमपि नियोजनं साहुण्याय पुनः खदिरे कर्त्तयमिति मचानस्योत्तरमाह । उपासे यस्मिन् कस्मिन् वा मुख्य पचरिते सति । अन्यद्रव्यं सजातीयं विभातीयमथापि वा ॥ १८॥ । मुरराहण्यापचारे तु प्रतिनिध्यभिसन्धिना, - इति ग• पुस्तके पाठ ।

·हितस्यकाण्डम् । १७ उपाति। अत्रीपात्तवं पशनियोजनादिकार्याभिनितिप- तवं ग्राह्यं, न ततः प्राक् । तच विशेषस्य वत्यमाणवात् । ते नियोजने लब्धाऽपि खदिरो निरर्थक एव । नियोजनार्थ हि नदुपादानम् । तच छतं गुणानुरोधेन नावर्जयितव्यम् । अतो- नादर्तव्यः खदिरः। तदुक्रम् । “मानर्थकत्वात् । मो०६०३ पा• ३०सू." इति। यस्मिन् कमिचिति। न्यायप्राप्तप्रतिनिधी वाचनिके वा। विजातीयमिति । वाचनिकत्वेन मन्दसदृशमपि ॥ उपादाय प्रयुञ्जानो यदि पूर्वमवाप्नुयात् । उपात्तत्वाविशेपेऽपि पूर्व हित्वा परं श्रयेत् ॥ १६ ॥ उपात्तत्वस्या विशेष उपात्तत्वसामान्येन न तु कार्याभिनिति- रूपेण । तेन च वैलक्षयम् । पूर्व खादिरादि । परं कदरादि। एवं भौशादिष्वपि द्रष्टव्यम् ॥१६॥ यदा तु प्रतिनिधाघुपाते तवणप्रोक्षणपेषणादिसंस्कारकरणो- तरमपि मुख्यकार्यापयोगाच्च प्राक् मुख्यलाभे तु निर्णयमाह । उपात्ते तु प्रतिनिधौ मुख्यार्थीलभ्यते यदि। तच मुख्यमनाहत्य गौणेनैव समाप्यते ॥२०॥ यनर्थक एव, प्रति • पुस्तके पाठः। + न गुयानुरोधादावयितव्यम्, इति • एलके माठा। 1 समापनम्, - इति • पुस्तके पाठः । 18 ·एच भिकारहमण्डनम् । उपात्तेति । अधीपात्तवं संस्कारकावसानावसायोति जेयम् । ततः प्राक् च पूर्वनि खात्। ददश्च गतवादाक्षिप्तमिति केचित् । श्रथ नौमभावे प्रतिनिधित्वेन नौवारीः प्रयोगे पारधे नौवारा- पामपहारादिनाऽभावे मति किं प्रतिनिधीभूतनीवारसदृशमुपादेयं उत मुख्यद्रव्यं प्रौहिरूपन्तसदृशं वेति । तर यथैव वैकल्पिकेष्वे- कस्मिन् मटत्ते तस्यैव तत्प्रयोगाङ्गलात्तदपचारे वैकत्यिकान्तरं मुख्य- मपि तत्प्रयोगानङ्गत्वानोपादीयते । तथैव प्रतिनिधौ प्रश्ते तस्यैव तस्मिन् प्रयोगेऽङ्गलात् तदपचारे तत्मदृशमेवोपादेयं न तु मुख्य तत्सदृशं वा तस्य प्रयोगामहावादिति प्राप्ते सिद्धान्तमाह । मुख्याभावे यदा गौणमुपात्तं सहिनश्यति । तच मुख्योपमं गौणं ग्राह्यं गौणोपमं न तु ॥ २१ ॥ मुख्याभावेति । प्रतिनिधौ नौवारे विनऐ मुख्यलाभे मुख्यमेव प्राध, तदलाभे नौधारभिषं बौहिमदृशमेवेति न तु कदाचिनौवा- रमशमित्यर्थः । म हि नौवाराणमङ्गलमस्ति । श्रुतिलिङ्गादि- प्रमाणाभावात् ॥२१॥ यदा पुनरश्वमफपरिमाणाय * शेषकार्यभ्यशापर्याप्ताः पुरोडाश- जातिमात्राभिव्यक्रिसमा प्रीपयोऽस्पेऽपिस्तभ्यन्ते, तदा तेरेव पुरो- डानः कर्मय उत नौवारैरिति संशयः । तपायाफपरिमाणस्थ परिमाणस्य, - इति क• पुस्तके पाठः ।

·द्वितीयकाण्डम् । भूयां शेषकार्याणां चानुग्रहाय प्रोहियास्त्रमेक बाधितव्यम् । किञ्च प्रतिनिधुपादाने तस्य नात्यन्तवाधोऽपि । प्रौद्यपादाने हि शेषकार्याणामत्यन्ततोप: स्यात् । अतोनौरावा एवोपादेयाः इति पूर्वपदे पाते सिद्धान्तमाछ। संस्काराणामयोग्योऽपि मुख्य एव हि धते । न तु संस्कारयोग्योऽन्यो गृह्यते प्रतिरूपकः ॥ २२॥ धवत्तमाचपर्याप्तबीहिद्रव्यस्य सम्भवे । पुरोडाशमहत्त्वार्थ न नौवारपरिग्रहः ।। २३ ।। संस्कारेति दाभ्याम्। संस्कारास्तचण महत्त्वादयः । अयोग्यत्वचा- स्पतया । अन्योनौवारकदरादिः ॥२२॥२३॥ यदा तु प्रधानयागाधमा पौड्योलभ्यन्ते, नचापि पूर्ववमति- मिध्यनुपादानशको परिहरति । मुख्य कार्यासमर्थे तु लव्याप्येतस्य नादरः। प्रतिरूपमुपादाय शक्तन्तेन प्रयुज्यते । ॥२४॥ मुख्येति । एतस्य मुख्यस्य । गक समर्थम् । प्रतिरूपं प्रतिनि- धिमा धनादरोऽपणम् ॥२४॥ अथ थच द्रव्यगुणविरोधस्तच कथम् । तद्यथा । मेसतः + बौधिभावं,-रति क. पुस्तके पाठः। f शतमेवोपयुच्यते, - इति ग्रस्थान्तरोपः पाठः । विध यत्र गुणाष्पयोविरोधक्षत्र कथम्, - इति. पुस्तके पाठः।

·.. त्रिकाण्डमण्डमम् । परिवत्यै. पानीहीण नखनिर्भिवानामिति । तत्र संशयः । ये बौहयः मन्नि मुस्यास्ते अकृष्णाः । ये च नौवारास्ते कृष्णाः । तत्र किं मुख्यद्रव्यमनादृत्य गुणमुरोधेन नौवारोपादानं उत्त कृष्णं गुणमनादृत्य मुख्यद्रव्यं प्रौश्य इति । नत्र प्रौहोणामुपादाने क्षण- राणहानिः सर्वथा, नौवाराणामुपादाने तस्यानुग्रहो भौहिशास्त्र- मपि किश्चिम्यूनं भन्पादितं भवति । अतः कृष्णानां नौवाराणा- मुपादाने प्राप्ते पाह। कृष्णवौह्यादिके द्रव्ये शिष्टेऽपचरिते सति । ग्राह्योऽकृष्णोऽपि सन् बौहि बौदिः कृष्णगुण्यपिा२५॥ कृष्णेति । अपचरितं प्रभावः । अनौहिनौवारादिः ॥२५॥ अथ मुख्यट्रव्यालाभे सुमदृशं ग्रामिति प्राक् प्रपश्चितम् । तच समदृशलाभे मन्दमदृशं न ग्राह्यम् । तदलाभेत मन्दसदृममपि । कपित्तु सुसदृशलाभेऽपि वचनान्मन्दमदृामपि ग्टनवे यथा पूतिकाः। तचोभयोः परिजानार्थमाह । . कायरुपैस्तथावणः शीरः पुष्पः फलैरपि । गन्धैरसैः सदृग् ग्राह्यं पूर्वाभावे । परम्परम् ॥ २६ ॥ कार्यरिति । यत्र बजधर्माणां सम्भवस्तच सुमदृशवमन्यच मन्द- . परिहत्य, - इति उ• पुस्तके पाठः । । पूर्वालामे, - इति. पुस्तके पाठः।

·हितीयकाण्डम् । मदृशत्वम् । अथ वा यत्र पूर्वपूर्वधर्मस्थितिः, तब समदृशत्वमन्यच मन्दमदृशवम् । श्राएवाह । पूर्वति । पूर्वस्य कार्यादिकस्य । परं उत्तरम्। कार्येरिति पुरोडागादिरूपकार्यनिष्पादकसमान्य रि- त्यर्थः ॥२६॥ प्रतिनिधी समदृशं यामित्युकम् । तर रूपादिना ज्ञातव्यम्। नदेव विशदयनि । हविौ हिमयं कार्य यदा यवमयं भवेत् । तयोरभावे श्यामाकानीवारा वा हविर्भवेत् ॥२७॥ हविरिति। यच सामान्येन चरुपुरोडाशचोदना, तच प्रौडौन् पवान् वा प्रतीयात् । नदाह कात्यायनः । श्रीहीन यवान्या इविषौति। या विशेषतोद्रव्यशोदनाऽस्ति तव नेदं शास्त्रम् । यथा, गावेधुकं चई निर्वपेदिति । तथा, भौहियवालाभे समदृशं यामाकनौवा- ररूपमेव नान्यत् । अप्रकान्तविषयमिदम्। श्रतस्तदेव यानाम् ॥१०॥ तस्याप्यसाभे मन्दसदामाह। वेणुयवा गोरस वा कन्दं मूलं फलं जस्लम् । सत्यं वा हविरेतेयां यथासम्भवमाहरेत् ॥ २८॥ धेयका इति। गोरसं दधिदुग्धादि । श्रनिषिद्धं कन्दादि हविः । फलं पजियोयम्। जसं वृक्षकषायः। मारो कामर्श- लाभे वाचनिक प्रतिनिधिमाह । मत्यमिति । मयं मत्यभाषणम् । पूर्वाभाये परस्परमित्ययानुयर्थमात्र । यथेनि १२॥ पत्र विशेषतो यधोदना माक्षि शास्तम्,-सिकाएन पाठः।

·विकाण्डमनम् । ईषदपि भाग्याभावेन प्रतिनिध्यसंभवादाह । प्रतिनिध्यन्तरं सत्यं विजेयं हविरत्यये । प्रधानदेवतोद्देशात् सन्त्यजेत् सत्यमात्मना* ॥ २९ ॥ प्रतिनिध्यन्तरमिति । वचनात् प्रतिनिधित्वमस्य । अतः प्रति- निध्यन्तरं वक्ष्यमाणं वाचनिकप्रतिनिधित्वं न तु न्यायप्राप्तम्। सत्यस्य यागसाधनलमाह । प्रधानेति । तथाचामये मौषोमाभ्यामिदं सत्यं ममेति प्रयोगः ॥२६॥ वेणुयवादीनामुपशक्षार्थत्वमाह। अतोऽन्यदपि वा ग्राह्यं सदृशं धान्यमाचकम् । न ग्राह्याः सर्वदा मापावरटाणुककोद्रवाः ॥ ३०॥ न प्रत इति । अत उक्तभ्योऽन्यत् । म मन्दसदृशं । मौई घर निर्वपेदिति श्रुतम् । तच मुगाभावे सुसमानां माषाण प्रति- निधित्वेन प्राप्ते तदर्थं सुसममपि निषिद्धं न प्रतिनिधेयमि- त्याह। न पाया रति । सर्वदा ससदृशानाभे समदृशापि माषाः मुगाभावे न प्रतिनिधेया इति भावः । अयजिया वै माषा अय- जिया वरटा इति तेषामयभियत्वकथनेन तनिषेधात् । तथा, मौनभावे अपवः कोद्रवाशायज्ञियाः न प्रतिनिधेयाः ॥३॥ . सत्यमात्भगः, - इति क. पुस्तके पाठः। म माझं सबदा माषणकोदारकोश्वम्, - इति ग• पलके पाठः।

·द्वितीयकायहम्। मकारान्तरेण समदृशलमुपदेशयितमाह । यदा ब्रीहियवाभावे तुपतण्डुलयोगिनीः । धौषधीः परिगृह्णीयादणुकोद्ववर्जिताः ॥ ३१ ॥ यदेति । तुषतण्डुलवत्त्वेन साधय प्रौहियवाभावे श्रोषधीषु ज्ञातव्यम् । अणुकोद्रवाणान्तु तत्त्वेऽपि निषिद्धवान प्रतिनिधि- यहपाम ॥३१॥ अधुना तेष्वेव ससदृभलं प्रकारान्तरेणा । ग्राम्यानां वा भवेट्याम्यमारण्यानासरण्यजम् । यवाभावे तु गोधूमास्ततोवेणुयवादयः ॥३२॥ पाम्याणमिति । उदाहरणार्थमाघ । यवाभावेति । यसमौ- पद्रव्याभावे । सामीप्यवर्या कृत्यादि मामौप्यं वलवदिति न्यायात् । तम्मान, यवाभावे मोहय एव याद्या इति । गोधूमाभावे वेणुयवाभावे ओषधयः । ग्राम्या प्रतिनिधिः याम्यः । श्रारण्या- नामारप्यः । तदभावे तुषालयोगिन्य श्रोषधयः, सामीप्यात् । नस्याभावे गोधूमाः । प्राकृतिमाम्यात् । तदभावे वेण्यवादयः । जातिमाम्यात् । समीपञ्च ग्राम्यवे सति चोदनागतयागसाधन- लम् । कृप्तकल्ययोः कृष्णं वलवदिति न्यायाध । एवं २, तुष- तण्डुलयोगिलशास्तमयनुस्ट होतं भवति । प्रपतिक्षेतदाबतायन- सूनभाग्ये। गोधमानामाविष्टं चोतं सतो,- तिसमुद्राइते शैव्यं सस्ये गोधमकोवाविति । .

·विकाण्डमनम्। प्राचारलवणं हौम्यमिति धर्मसूत्रम् । गोधूमानां तु चारे- गणान्तःपातिवादहौम्यत्वमिति । गातातपोऽपि,- "निप्यावाराजमाषाय गोधूमायणकामाथा । वर्जनौयाः प्रयनेन प्रियङ्वा वरटा अपि" इति । यदा तु यवैः प्रक्रान्ते कर्मणि यवानामपहारे नयोरभावे इति पूर्वानवचनाच्यामाकादीनां गौणद्रव्यतया प्राप्तौ नत्परिहारार्थमिदं वचनम् । पाम्याभावे श्रारण्याचाह्या इत्यत पाह। तत इति । तत- भारण्यायाम्याणमित्युक्तं भवति ॥३२॥ फलं याजिक वक्षस्य तत्पत्रमथवा* जलम् । छन्दोगावचनाज्जुहुयाइविरत्यये ॥३३॥ फलजलयोहेमिसाधनत्वमुकम् । एतदेव निर्वफि । छन्दोगेति। यजियवृक्ष उदुम्बरादिः, तत्फलम् । जलं तत्कषायः ॥२३॥ कपिञ्चेषदपि मादृश्याभावे वाचनिक प्रतिनिधिमुदाहरति । आग्रयणे न लभ्यन्ते श्यामाकाश्चेत्कदाचन । श्यामाकास्तरस्तत्र कार्यों बौधयनाशयात् ॥ ३४ ॥ पाययण इति । प्रस्तर इति । प्रशतेष्टौ ग्यामाकरणः प्रस्तरः कार्य इत्यर्थः ॥३४॥ चदा त्वमिहोचार्थ पयोन विन्देत, तदाऽपि वाचनिकातिमि- धिक्रमेण निर्वहणीयमिति माध्यन्दिनथुतिसम्मतङ्कममाह । तथत्यमधवा, इति क. पुस्तके पाठः।

·द्वितीयकाण्डम् । यद्यग्निहोत्रहोमार्थ पयोन स्यात् कदाचन । तदा ब्रीहियवौ ग्राम्यमौपध्यन्तरमेव वा ॥ ३५ ॥ भारण्यौपधयोरक्षफलाभ्याप इति क्रमात् । होमं कर्तुमुपादेयं पूर्वालाभे परम्परम् ॥ ३६ ॥ नेपामलामे जुहुयाच्या सत्यमात्मनः। माध्यन्दिनश्रुतौ सर्व विस्पष्टमिदमौरितम् ॥३७॥ यदौति। पासक्रमम्य जोहियवयोः प्रतिनिधित्वेन विवक्षा, अच तु पयम इति न पुनरुक्तिः ॥३५॥२६॥२०॥ एकदेशिमतमाह। मुख्यमेव हविस्तोयं न तु गौणमुपेयते । पयता तुल्यकल्पतदिति दामोदरोऽब्रवीत् ॥ ३८॥ मुख्यमिति । मोहियवशास्त्रवत्तुन्यविकल्प इति भावः ॥३८॥ मुख्यामा प्रतिनिधिप्रकारमेकदेशिमतेनाह । सायं होमो न लब्धश्चेत् तस्यां राबावभोजनम् । प्रातमीन लग्यवेत्तदहीजनं त्यजेत् ॥ २६॥ तावता होमसिद्धिः स्यात् तत्प्रायश्चित्तमिष्यते । छन्दोगानां हि केपाश्चिदु मध्ये कथित्तमौदृशम् ॥४॥ सायमिति। सायंहोमः माहोममाधनम् । एवं प्रातमिसाधनं न त दुपवासस्य तत्कार्यकारिकापमियाइ। तावति । वैशान- 14 ·विकायम रनम् । रेष्टिवदस्य प्रायश्चित्तरूपत्वमाह। तदिति । एकदेशित्वमस्योपदि- शति । छन्दोगानामिति । यो ग्यासू गौणानादरेण । केषा- चिदिति कस्यापिच्छाखायामित्यर्थः ॥३६॥ ४ ॥ पचायचोदना, तच एतं प्रतीयते । तदुकम् । एतमाज्ये लिङ्गादिति । तब ताभावे समदृशमुपादेयमिति पूर्वन्यायत: सिद्धम् । मुसदृशानि च मतदयेनाह । ताभावे भरवाजबौधायनमुनी पृथक् । थाहतुस्तच बौधायनोक्तमादी वदिप्यते ॥ ४१ ॥ ताभाषे इति । स्पष्टम् ॥४१॥ नदेवाह। हतार्थे गोरतं ग्राह्यं तदभावे तु माहिपम् । श्राजं वा तदलाभे तु साक्षात्तैलं ग्रहीष्यते ॥ ४२ ॥ तिलाभावे ग्रहीतव्यं तैलं जतिलसम्भवम् । तदभावेऽतसीसेहः कौसुम्भः सर्ययोद्भवः ॥४३॥ हतार्थ इति । गोहतमिमिति। महीनां पय इति सिगात् । तेलमिति सामात्तिनदेहः । जतिला श्रारण्यतिनाः। अतमौ चवमो ि॥४२॥४३॥ . तैलनं तिलसम्भवम्, - इति क• पुस्तके पाठः | -इति ए. पुस्तके पाठ । +यवसा, ·वितोपकायहम् । १.७ . वृक्षस्नेहोऽथवा प्रायः पूर्वाभावे परः परः । तदभावे यवव्रीहिश्यामाकान्यतमोद्भवम् ।। ४४ ॥ पिष्टमालोद्य तोयेन एतार्थे योजयेत् सुधीः । वृक्षतैलेषु पुन्नागनिवैरण्डोद्भवं त्यजेत् ॥ ४५ ॥ वृक्षवेधोयजियधनिर्यामः। तदभाव इति पूर्वाफाभावे। वृक्ष- स्नेहस्य यज्ञियत्वविशेषणार्थमाह । वृक्ष इति 18 ४॥४५॥ अभिनेवार्थ भरद्वाजमतं दर्शयति । भरहाजोऽन्यथा प्राह एतप्रतिनिधि मुनिः। गव्याज्याभावतरागमहिष्यादेतङ्गमात् ॥ ४६॥ तदभावे गवादीनां क्रमात धोरं विधीयते। तदलाभे दधि ग्राधमलामे तैलमिष्यते ॥४७॥ यचाद्यमञ्जनाद्यर्थ न लभ्शत कथञ्चन । तब क्षीरमनाहत्य साक्षात्तैलं ग्रहीष्यते ॥४८॥ यत्र मुख्यं दधि शौरं तचापि तदभावतः । अजादेः धीरध्यादि तदभावे तु गोरतम् ॥ ४६॥ मुस्यासन्नोऽथवा ग्राह्यः कार्यकारणमन्तती। अतएव एताभावे पूर्व दधि ततः पयः ॥ ५॥ भारद्वाज इति । कचित् ताभावे तेम्नमेवोपादेयं न दध्यादि इत्याह । यवेनि । प्राधमाज्यम्। यथा यूपाननादौ । एवं दयभावे ·त्रिका महनम्। प्रतिनिधिरुपादेय रत्याह। यत्रेति। अधुना प्रकारानरेण सुसह- शामाह । मुख्याभन्न इति । अथ वा, येन येन प्रकारेण मुख्यम्य कार्यकारणमन्ततो योमुख्यामत्रः, म एव तत्प्रतिनिधिः । निद- यति। अतएवेति । दन एवामनवादाज्यम्य प्रतिनिधित्वम् । पयमोव्यवहितत्वात् ॥ ४६॥ ४७: ४८॥४८॥५०॥ अधुना मानाय्ये प्रतिनिधिचिन्यते । सान्नाय्यञ्चेन्न लभ्येत पुरोडाशं प्रकुर्वते । पुरोडाशस्य चालाभे तघोपादौयते पृतम् ॥ ५१ ॥ मानायेति मा पञ्चभिः । भानाव्यमिति इन्द्रदेवताकदाधिप- योरूप* इविषोनामधेयम् । न लभ्यतेति । प्रवृत्तेः प्राक्, ततय माथापचारादौ वा। पुरोडामिति । निर्वापपूर्वक ऐन्द्रः पुरी- डाशः। स चायं प्रतिनिधित्वेन प्रतिज्ञानात्मानाय्यधर्मको भवती त्युकमन्यत्र । तस्याप्यस्ता प्रतिनियन्तरमाह । एतमिति । इदच मानाय्यस्यैव प्रतिनिधिः न पुरोडाशस्य । पूर्वस्य प्राशस्त्यज्ञापनार्थ तस्याप्यलाभ इति ॥५१॥ अथ सायंदोहविना विशेषमा । सायन्दोहो विनष्टश्चेत् प्रातदीहं विभज्य तु । तकं भागमातच्य । दधियागे नियोजयेत् ॥ ५२॥ पयोदधिरूप,- इति क. पुस्तके पाठः । | मागमातञ्चा, - इति क. घ. पुस्तकयोः पाठः।

·विसीयकाण्डम् । e . प्रातयति । आतचनमद्भाचे प्रातमोपेण। भावे • वक्ष्य- भाषट्रव्येः ॥५२॥ पणामपाकरणं श्रूयते । तर पणामभाये एकम्यासिएपण या मत्वे पूर्वोकपुरोडागादिक भविष्यतीत्यामहापरिधाराया । गवां सान्नाय्यदोग्ध्रीणां पडादीनामसम्भवे । दिर्दु धन्तेऽव गास्तिस रकां पहत्व एव वा ॥ ५३॥ गवामिति । पित्वमवे । प्रतिग दिदाजनं, एकस्याः । षट्- सवोदोहनमिति विशेषः ॥५३॥ प्रातचापपारे प्रतिनिधोमाघ । उच्छेपणायचारे तु मेध्यैरोपधितण्डुलैः। सान्नाय्यातञ्चनं कुर्यादोपपीभिस्तदत्यये ॥ ५४॥ उच्छेवपापचारेति ॥५॥ अथ मायामधिसत्य श्रूयते । यमपर्णामाकायामिति। पुनय भूयते । प्रागदोषौमिति। नत्र मंशयः। या माशुदोषी मा पर्णादि- गुणरकिना या उपादिगुणमती । मा प्रारदीगैराणहिता, . पनाम,-ति फ• पुल के पाठः । मले,-ine.एक पाठः । एसया,- • परत पाठः। Smr,-ति. पुपाटा। त्यमेश माट समतो,-गु मणिमपितम्।

·त्रिकामडकणनम्। तदा किम्बलीय इति। तच मुख्यममवेतवात्पर्णदिराणादर रति पूर्वपरनिराकारणायाह । प्रागुदीच्यादिका शाखा बहुपर्णादियोगिनी। नास्ति चेत् तच पर्णा दिगुणान् हित्वा दिगादरः ॥५५॥ प्रागुदीचौति । स्परम् ॥५५॥ इदानौमिदं विचार्यते । किमवत्तस्योद्धृतस्य यवदानमावस्य नाणे हविरन्तरमुत्पाद्यम, उत तस्मादेव हविःशेषात्पुनरवेदयमिति । तकदेशिमतमाह । अवदानविनाशे तु तस्यैव इविपः क्षतात् । मध्यान्पूर्वाईतोग्राह्यं नान्यदित्याश्वलायनः ॥ ५६ ॥ अवदानेति । नान्यदिति हविरन्तरं नोत्पादनीयमिति । मिद्धान्तस्तु पृथगेकदेकशिमतोत्घाटनेनेवोकः । स यथा । तब चेदं कात्यायनसूचम्। प्रवत्तनामे ऽन्यत्, गुणानुग्रहात्। अस्यार्थः। प्रथा- वत्तस्य पुरोडाशचर्वादेः मकाशात् पृथक् तस्यावदानदयमाचस्य नागे अन्यद्धविरुत्पादनौयं यागार्थम् । कुतः । गुणानुपहात् । एवं कृते मध्यपूर्वाद्धावदानरूपेण गुणेनाङ्गेन साधनभूतेन यागोऽनुग्रहीतो- भवति । शेषात् पुनरवदाय यागः क्रियते चेत्, तदा तम्य पूर्वार्द्ध- निकम्न चात् विगुण एव यागो भवेत्। कथम् । झवदानस्यैव या- . प्रामुदोथागता, - इति कः पुस्तके पाठ ।

·द्वितीयकाण्डम् । गार्थत्वपक्षे तस्य विनयवादवशिरस्थायागार्थत्वात् । समम्तपुरोडाशस्य यागार्थत्वेऽपि यवदाननाशन * तस्य विकललात् । न चासौ यागो- विगुण दृश्यते । तस्माद्धविरनरमेवोत्याधमिति । यत्पुनरुच्यते, सकस्लस्य पुरोडाशस्य इविष्वमिति तत्र पुरोडाशस्य यो मध्यपूर्वाद्धवियवो नदपादानकन्तवयवभूतमवदानइयं यागमा- धनन्तनामे मध्यपूर्वाद्धवियविनि मकस्तरूपे पुरोडा योमध्यावयवः पूर्वाद्धवियवथापादानतः स पूर्वावदानापेक्षयाऽवयवो नमिष- वदानोद्धरणेन विनष्टेऽपि मोचरस्य पूर्वाधात्तरस्य श्रवदा- महयोपस्तक्षणत्वेन विद्यमानत्वात्तत एव पुनरवदेयम् । ननु कतनस्य मध्यपूर्वार्द्ध अवदेये न विकस्तस्येति चेत् । तत्र । गास्वार्थत्वात् । मध्यादवद्यतीत्येतावदेव श्रूयते । न तु मकलस्य पुरोडाशस्य मध्या- दिति । तस्मात् पूर्वशेषादेवावदेयम् । तन्त्र । राणहानौ तु शेषभावात् ।। इविषो मध्यपूर्वार्द्धभागस्य चागं प्रति . गुणभूतस्य यागसाधनभूतस्य छानो नाम सतिन पूर्वशेषादवदेयम् । कुतः । शेषभावात् । शेषत्वादेव । तम्या- वशिरस्य षकार्यार्थवादित्यर्थः । इत्यस्य हि पुरोडागस्य यो- मध्यदेशनदपादानकोयतस्योपरिननोऽगुष्ठपर्वमाधावयवः सोऽव- बादामनाऐन, - इति क. पुलके पाठः । तिमिनवदामोदरणविनयेऽपि, - इति क. पुस्तके पाठ पूर्वातिरस्य, - इति स. एलके पाठः। ममतु, मध्यान्तरस्य पूर्वा- न्तिरस्य, - इति पाठा प्रतिमाति । इदं सूचमिति प्रतिभाति ।

·विकाण्डमण्इनम्। दातव्यः। अन्यस्त्ववदेयस्यापादानभूतः । न चासावरदातयः। म लिडादिशेष कार्यार्थः। अतोनामौ हविः । यत्तु हविस्तदिन- एम् । तदिनाशे च हविरनरमेवोत्पाद्यम् । यदा व अवदानस्यैव थागार्थता, ततस्तदिना शेषस्य कार्यार्थत्वाभावात् द्रव्यान्तरं या- गार्थमुत्पाद्यम्। यदापि समस्तपुरोडाशमायोयागस्तदाऽपि झव- दानना तस्य विकलालादविकलं इविरन्तरमुत्पाद्यम्। तस्मात् माधकमवत्तनाशेऽन्यदिति। तदुक्रम् । संस्काराणं पुरोडाशे यवदानं प्रयोजकम् । तदिनाशाच्च नष्टाम्ते नावदेयमतस्ततः ।। ग्टहीती मध्यपूर्वा तौ विनष्टाधुभावपि । अतः शेषस्य शेषत्वात् प्रधानत्वं न युज्यते इति ॥ अतएवाश्वलायनग्रहणं कुर्वनेकदेभिमतमिति सूचयति । अन्य- इविषोऽसम्भवे तु वक्ष्यते । येषां केषां चिदन्येषां इविषामयसम्भवे । मर्वचाज्यमुपादेयं भरद्वाजमुनेमतादिति ॥५६॥ अथ श्रूयते । यजुहा ग्रहाति तत्प्रयाजेभ्योयदुपभुति रक्षा- ति तत्प्रयाजातयाजेभ्य इति । तत्रैकस्योभयोऽऽज्यस्य नाशे कि प्रतिनिधेयमिति सन्देहे आज्यस्यायोराज्यान्तरं पायमिति प्राक्षे सिद्धान्तयति । जुहूपभृते नष्टे प्रौवाज्यस्य सकाशतः। श्राज्यरहणमाचष्टे कात्यायनमहामुनिः॥ ५७॥ इयं मूलकारिकैव प्रमाणतयोपन्यस्ता । इति वक्षते इत्यम्बया । .

·हितोषकाण्डम् । जुह रति । तथा च कात्यायनः । जुझदुष्टे पुनर्वहणं सो धुवाधादाय नतोयज्ञः प्रभवतीति श्रुनेः ॥५०॥ अप प्रमादाह । पशावुपाकृते याते मृते वाऽस्मिन्नकामनः। अन्यन्तद्रपतहर्णतहयस्कमुपावहेत् ॥५८ ॥ पशाविति । पाते उपाकरणे कृते मति याते पलायिते टते का । भन्यं पश्चन्तरमुपावरेत् प्रास्लभेत । नदुम कात्यायमेन । पायेदुपात: पलायेत वायवे तमनूद्दिश्यान्यन्तदर्श तदयममारतभे- तेति । अकामत इति। पलायनोत्तरं महता प्रयनेन अन्वेषितव्यः । ततोऽयलाभेऽन्यमासभेतेति भावः । भरणे तु विशेषमाह काण्या- पनः । माक् प्रयाजेभ्यश्चेन्नियुकोनियेतान्यमालभेन। पूर्वस्य वर्षा दक्षिणामौ जुझ्यात् सोमशेन्मार्जालौये ईजानाः पितर इत्यादि । ५८॥ पश्चन्तरोपादाने रुते यदि पूर्वालन्धः • स्यात्तदा किं कुर्या- दित्यन आच। तस्मिन्नुपासते पूर्वः पशुः सम्प्राप्यते यदा । नाद्रियेत तदा पूर्वमुपालम्भा परस्य वा ॥ ५५ ॥ . मस्मिविति । पूर्व पशु नाट्रियेत। परस्योपालभः। पूर्वस्योपा- . . पूर्वापासम्म', - इति • पुस्तके पाठः । 15 ·१९४ धिकागहमण्डनम् । लाभो वायवेऽनुपालभो वा । तदुक्तम्। उपालभ्यं तं वाथ तम-. नादरणं वेति ॥५६॥. पगौ पत्तायिते तस्मिन् * अनुपलभमाने च प्रतिनिधिमाह । पशुप्रतिनिधी ज्ञेयौ गौरश्वश्च परस्परम् । पशुयागप्रसिध्यर्थे छागमेषौ परस्परम् ॥६॥ पशरिति । अश्वगवयोरन्योन्यं प्रातिनिध्यं सामान्यात् । एवं छागमेषयोः ॥६॥ मनु सामान्य प्रतिनिधावुपोदयमिति। नत छागाभावे मेषापेक्षया सामान्यात्कार्याच्छागोपाल भितव्य इति प्राप्ले पाह। कूट कर्णस्तया काणः खण्डोवण्डास्त्वपन्नदन् । श्रोणः सप्तशफश्चेति न स्यात्प्रतिनिधिः पशोः ॥ ६१ ॥ फूट इति दाभ्याम् । कूटकर्णश्छिन्नकर्णः । काण एकाक्षः । खण्डोऽपुछः । वण्डोभमपृष्ठः । अपत् एकेन दाभ्यां चिभिर्वा परणेौनः। अदन् प्रदन्तः । श्रोणेऽमुकः । सप्तम फः एकेम गफेन न्यूनः। तथा एकशफायाकारचरायः । एते मुख्या अपि यथो- छागाभावे नोपादेयाः, किन्तु मेष एवोपादेयः ।।६१॥ तप इतमाह। . पुस्तके पाठः। + तस्मिन्, - इति नास्सिए. इति क. पुस्तके पाठः। 1 भण्ड, इति क. पुस्तके पाठ । एवं टोकायामपि ।

·द्वितीयकाण्डम् । अभश्यत्वादेकश फो होमकार्येषु न कचित् । ग्रायः प्रतिनिधित्वेन सत्यापाढनिरूपणात् ॥ २॥ अभक्ष्यत्वादिति । दुरात्वादिति भावः । तदाह कात्यायनः । शिष्टभक्ष्यप्रतिषिद्धं दुशमिति ॥६२॥ मत्याषाढमतमुक्का भरद्वाजमतमुपन्यस्यति । भरदाजस्तु नातीव निपिइं द्रव्यमाहरेत् । सामान्यचोदितं वापि विशेये विनिवारितम् ॥ ६३ ॥ भरद्वाज इति । अतीव निषिद्धम, अयजियामाषा इत्यादि। अधिकरणमवतारयति । सामान्यति । यथा। अनौषोमीयामा- लभेत्यादि सामान्येन श्रुतम् । कापि कुधापि विशेषशास्ते विनि- वारितं निषिद्धम् ॥६॥ विचारविषयमा । अनिपिइविशेयत्वमलब्धज्जिएक्षया । तव जात्यन्तरं किं तत्सदृशं गृह्यतामुत ॥ ६४ ॥ नजातीयो विशेपो वा निषिद्ध इति संशये *। अनिषिद्धति । प्रनिषिद्धोवाक्येन विशेषो यमिान्, नादृशमल- अधेदित्यर्थः । संशयमाइ । जिलयेति ॥६॥ पूक्ति मत्यापाठमतं पूर्वपचौहत्योत्तरपक्षमा । . • संशयः, - इति क• पुलके पाठ ।

·१९ ६ त्रिकादमयनम् । . वरनात्यन्तरं तच निपिद्धोऽपि स्वजातिमान् ॥ ५ ॥ अकूटछागालाभे स्थाच्छागः कटोऽपि न त्वविः । कूटच्छागाद्यभावे स्थान्मेपादिरिति भाष्यते ॥६६॥ वरमिति। मेषविषयमार। कूटेति ॥६५॥६६॥ एवमेव न्यायमोषध्यादिद्रव्येष्ववतारयति । तस्माद्रव्यान्तराणाञ्च निषिड्वानामशेषतः । धान्यकाष्ठतणादीनामाद्रानं युज्यते क्वचित ॥ ६७ ॥ तसादिति । धान्य मौवादिषु । काष्ठ पलाये। हयां वर्दिपि। एतन्मतस्यास्वरमादा । क्वचिदिति । ६०॥ पश्चवदानहानौ पूर्वाकन्यायेनान्यपश्चाप्तम्भप्राप्तौ सिद्धान्तमाह। प्राप्तं पश्ववदानानां यावतामवलोपनम् । तावत्कृत्वोएतं ग्राह्यमपि सर्वविलोपने ॥६॥ प्राप्तमिति । ॥६॥ अन्याचार्यधिद्धान्तमार। अन्ये पश्ववदानानां निःशेषमवलोपने। संघाच्यं न प्रहीतव्यं पशुरेवेति मन्वते ।। ६६ ।। अन्ये इति । एकस्य दयोख्यादीनां ना चाज्येनावदया मावदामनामे पश्चन्तरमेवेनि मन्यन्ते ॥६॥ पदयमाचनामे विशेषमाइ।

·हितीमकाण्डम् । हृदयस्य विनाशे तु पशुमन्य प्रयोजयेत्। यहा कातीयसत्रेण तत्स्थानेऽपि तं भवेत् ॥ ७० ॥ पदयस्येति । हृदयं पारिति वचनात् । कात्यायनमतमुपन्य स्थति। यद्दति । तत्स्याने घदयस्थानेऽपि । तथाचा कात्यायमः। सर्वेषां वाऽऽज्यस्य जुजयादर्थवादमाचं पशुवचनम् ॥७॥ वपाना विशेषमाह। पश्वात्तिर्वपाना न त्याज्यं तव गृह्यते । भरद्वाजमतादन्ये तमाप्याददते एतम् ॥ ७१ ॥ पश्वात्तिरिति । भरद्वाजमतेनाह । भरदाजेति ॥७१॥ थच यच पश्चन्तरालम्मोविहितोऽस्ति तच पूर्वपशीः प्रतिपत्त्यर्थ- यदा पश्वन्तरालम्भपक्षोऽध परिगृह्यते । नष्टशेषं पशोर्भागमुत्करे सन्त्यजेत्तदा ॥ ७२ ।। पदेति ॥७॥ उफार्थमुपसंहरति । येषां केयाचिदन्येपां हविधामप्यसम्भवे । सर्वचाज्यमुपादेयं भरद्वाजमुनेमतात् ॥ ७३ ॥ पानामवविरतराममयेऽपि भाग्यमुपादेपमित्याह । षा- मिति । स्पष्टम् ०३॥

·भिकारडमण्डलम्। सोमाभावे तु पूतीकाः पूतिकानामसम्भवे । भादारान् छेदमूलानि गृह्णीयात् फाल्गुनानिवा॥७४॥ तदभावे तु गृह्णीयादौपधौः क्षीरसंयुताः । तथैव वारुणा दूर्वाः कुशान् वा हरितस्तथा ॥ ७५ ॥ बहिः कुशमयं प्राधं न लभ्यन्ते कुशा यदि । शरशैर्यमुतवाश्ववालमौञ्जार्जुनेक्षवः ॥ ७६ ॥ सुगन्धितेजना दारुदूर्वाक्षौरदमा अपि । कुशाभावे ग्रहीतव्या बर्हिःकार्ये पृथक् पृथक् ॥ ७७ ॥ यहा सर्वतणेभ्योऽपि प्राध्यं बहिर्यथेप्सितम् । शुकशुम्बकृष्णवूलदुर्गन्धतृणवर्जितम् ॥ ७८ ॥ मोमप्रतिनिधौनाह। सोमाभावे विति द्वाभ्याम् । यदि सोमं न विन्देत पूतौकान- भिपुणुयादित्यच न मोमालाभे पूतीकविधिः। किन्तु प्रतिनिधितया मानेम्वनेकेषु द्रव्येषु पूतोकानां नियमः इति पठे सिद्धान्तितम। एवञ्च पूतौकाभावे न पूतीकमदृशमुपादेयं किन्तु सोममममेवा- दारादिकमिति भावः ॥४॥७॥ वहिरिति। कुभमयं वर्हिरिति नावन्मुख्यः कल्पः । तदसम्भवे . परादयो गाद्याः ॥७६॥७॥ मतामरमाइ । यदेति । शकशम्बादिवर्जनं यथा भवति तथा मटणेभ्यो बर्दियोधम् । शुकशम्पादिवर्जितेभ्यः सर्ववणेभ्य इति यावत् ॥८॥ JALA ·द्वितीयकाण्डम् । बौधायनादिभिः प्रोक्तो विधिरव मतात् पुनः ।. सूकलानेकलांश्चापि वर्जयन्त्यपरे बुधाः ॥ ७९ ॥ कुशाभावे कठाः प्राहुः पर्वपल्लवदोषधीः। . वरूकरत्तारकटक्परिध्याधकवर्जिताः॥८॥ मुख्यान्येवेति भाषन्ते केचित् काशान् कुशान् शरान् । बल्वजान् पुण्डरीकाणि यवबौहितृणान्यपि ॥८॥ पालाशः खादिरो वेभो मुख्यः स्यात्तदलाभतः । वनस्पतीनां सङ्क्रपामिनः कार्यों विशेषतः ॥८॥ बौधायनादिभिरिति । मोऽयं बौधायनादिसम्मनोविधिः । म- तात् पुनरिति। मतादिति ल्यग्लोपे पञ्चमौ। पुनरप्रथमे भेदे इति कोषात, मतान्तरमाश्रित्यापरे सूकलानेकलांथ वर्जयन्नि । सदृशानेकलाथापीति पाठान्तरम् ॥७८ ॥ मतानरमाह। कुशाभावे इति ॥८॥ मतान्तरमाह । मुख्यानौति । कागयुगादयः मर्चे मुख्याः । न तु काशादौना कुमप्रतिनिधित्वमित्यर्थः ॥८१॥ पालाश इति । इयोनामाग्रौन्धनार्थः प्रादेशदयपरिमित काष्ठ- रूपः । स प पालागः खादिरो वेति मुख्यः कन्पः । तदसम्भवे प्रतिषिद्धवज मर्चवमस्पतीनां कार्यः । खादिरपालाशयोर्विकल्पः ॥ ८२॥

·निकामहमण्डलम् ।
ततान् वर्जयेदृष्टान् कोविदारविभीसकौ ।
कपित्यं करभं राजवृक्षं शाकद्रुमं तथा ॥८३ ॥
नोपं निम्बं करजं च तिलक शाल्मलीमपि ।
श्वेमातकमपि त्यक्त्वा ग्राह्योऽन्यः सकलो द्रुमः ॥४॥
पालाशः खादिरो वैखो यूपो रौहितकोऽपि वा।
पादुम्बरो वा यूपः स्यादित्याहुः कठशाखिनः ॥५॥
यूपेवविद्यमानेषु ग्रायः कथिइनस्पतिः।
तदभावे तु यं कश्चिद यानिक वृक्षमाहरेत् ॥ ८६ ।।
अमिहोवहवन्यच कार्य वैकश्ती शुभा ।
पालाशी तु कठश्रुत्या तदभावेऽन्यक्षजा ॥८॥
श्रापस्तम्बोक्ताक्षोक्ता भवेयुः क्रतुषु सुचः ।
शमीमय्योऽथवा मूर्जवृक्षमय्यः कठश्रुतेः ॥८॥
प्रतिषिद्धानाह। तवेति दाभ्याम् । एतांस्यत्वाऽन्यः संकलो द्रुमो-
पाश इति स्पष्टार्थमभिधानम् ॥८३॥८४॥
यूपविधिमा । पालाम इति द्वाभ्याम् । स्पष्टार्थो लोकौ ॥
८५॥८६॥
सुषमधिमत्याह । अमिहोचेति । निहोचं इयते धया मेघ-
मग्निहोत्रहवनौ सुक् ॥८॥
अमिहोपादन्यवाह । श्रापम्तम्बामेति ॥८॥

·हिनीयकादम् । . तदलामे यथालाभमन्ययात्रिकदक्षजाः। खादिरो मुसला कार्यः पालाशः स्यादुलूखलः॥८॥ यहोभी वारणौ काय्यी तदभावेन्यशक्षजौ। रोहीतकान न्यग्रोधोत्यानपालाशान् वा कठश्रुतेःe on कुवात चमसांस्तेयामभावेऽन्यद्रुमोद्भवान् । श्राश्वत्थं वारणं नो चेदिडापावमिहान्यजम् ॥ ११ ॥ न लभ्यन्ते यदा गावो दक्षिणार्थेन चोदिताः। प्रत्येक तप निष्कः स्यात्तदई पाद एव वा । ६२॥ . द्रव्याणामेकजातीनां बहनां यच चोदना। तबाई मुख्यलाभेऽपि भेषे प्रतिनिधिर्भवेत् ॥ १३ ॥ मुमलोलखलयोर्विधिमाह। खादिर इति १८८॥ मतान्तरमाए । यति। उभौ मुसस्तोलूखलौ। ममप्रशानि- माघ । रोधीतकानियादिना ६ . ॥ सुर्यो तेति । रौधीतकानित्यादिमा गतेम साबन्धः । पाश्चत्य- मिति । रडापाचं नावदाश्वत्थं वारणं वा कार्यम् । तदसम्भवे बन्य- वृक्षामित्यर्थः ॥१॥ नेति। निष्कादयो गोः मस्याम्नायाः। निष्करखनेकधा मर्यते। तथा पामरः । माटे पते सुवर्णाना हेनुपरोभूषणे पले । दौनारे- ऽपि च निकोऽस्वीति । दीनारो मनराशेन प्यारयातः। पश। दौमारोरुपराविंगरया परिकीर्तितः । सुवर्णमातितमो भागो- रुपक उत्पते । मनु । चतुःपौर्णिको निष्क रति ८९॥ IG

·भिकाण्डमपनम् ।
सोऽपि मुख्य एव स्यात् सची गौणोऽथवा भवेत् ।
इत्येवमेकरूपत्वे न युक्तः कर्तुमाग्रहः ॥ १४ ॥
गावो हेमानि वस्त्राणि चोद्यन्ते यव दक्षिणाः ।
तभावे देन्मन्यांस्तत्संख्यानथवौदनान् ॥ ५ ॥
तयोरभावे कन्दानि मूलान्याहो फलानि च ।
नित्यस्य कर्मणः कार्य सर्वथैव समापनम् ॥ ६६ ॥
वाजपेयक्रती सर्वदक्षिणानामसम्भवे ।
गावः सप्तदशैकेयां सम्भवेऽपौति सामगाः॥६७ ॥
यज्ञोपवीतस्याभावे वस्त्रोपव्यानमाचरेत् ।
तदभावे तु सूत्रेण वितोपव्ययेत सः ॥ ८॥
भुजीयात एतेनैव स्वामिनाविष्टिमध्यतः ।
दभा क्षौरेण वा कार्य एताभावे तु भोजनम् ॥ ६ ॥
द्रव्याणमित्यादिलोकद्दयं पृज्यर्थम् ॥८॥४॥
गाव इति । मन्थास्तु, दधिमधुमखिलेषु सतवः पृथगेते वि-
पितास्त्रथस्तु मन्या:- इति ग्टद्मासन हे व्याख्याताः ॥५॥
तयोरिति । तयोर्मन्यौदनयोः ॥६६॥
वाजपेयेति। एकेषामाचार्या मते सर्वदक्षिणाऽसम्भवे सप्तदन-
गावो देयाः। सर्बदक्षिणसम्भवेऽपौति छन्दोगानां मतम् ॥ ८॥
पञोपवीतस्येति । यज्ञोपवीतं उपदिष्टगुणोपेतं ब्रह्मसूचम् ।
तस्याभावे वस्त्रेण, तस्याप्यभावे चिता सूचेणोपयानं कुर्यात् ॥१८॥
भुनीयातामिति । स्वामिनी दम्पनी । स्पष्टमन्यत् ॥८६॥

·दिवोयकाण्डम् । मुख्यत्त्वर्जिनं गौणं द्रव्यं यद्यपि विद्यते। तथापि गौणत्त्याप्तं मुख्य द्रव्यं ग्रहीष्यते ॥ १० ॥ मुख्यत्वर्जितं द्रव्यं यागार्थ चेन्न लभ्यते । स्तेयादन्यैरसन्मागैरजितेनापि चेज्यते ॥ १०१ ॥ मन्लोतानुक्तगुणक चोदितं चेन्न लभ्यते । मन्त्रानुक्तगुणं हित्वा स्यान्मन्त्रोक्तगुणादरः ॥ १०२॥ विशिष्टावयवद्रव्यं विशिष्टगुणयोगि च । चोदिताङ्गमलब्ध वै तच कार्यो गुणादरः ॥ १०३ ॥ मुख्यति । वर्णानुसारेणानुभिष्टा वृत्तिर्मुख्या । अनन्तरवर्ण- त्तिः पूर्वस्य गौणौ। त्तिर्णीवनोपायः प्रतिपादिरूपः । प्राप्त मर्जितम् ॥१०॥ मुख्येति । स्तेयादन्यैरित्यनेन स्तेयार्जितधनेन न यष्टव्यमित्युतम् । असन्मार्गा विक्रेयविक्रयादयः ॥१.१॥ मन्त्रेति । मन्त्रोमणकं मन्त्रानुमाणकं माक्षणोकगण कमिये- तस्। यच मन्त्रमाणाभ्यां पृथक् पृथक् गया अभिहिताः, तच तदुभषाणयुगद्रव्याप्तामै मानषोकगणानुपेक्ष्य मन्त्रोपगुणा एवा- दरणीया रत्यर्थः ॥१.२॥ विशिष्टेति । यचागद्रव्यस्थावयवविशेषा गुणविशेषायोपदिशा- समाचौभयोपसंहारामभये गुणदरः कार्य: 11 • ३॥

·विकायमण्डमम् । १२० स्थूलादिपरिमाणच द्रव्यं शुसादिरूपवत् । चोदिताङ्गमलब्धं चेत्तत्र रूपादरो भवेत् ॥१०४ ॥ दूरासन्नगुणोपेतमङ्गं न प्राप्यते यदि। दूरवर्त्तिगुणं हित्वा स्यादासन्नगुणादरः ॥ १०५॥ नानाधर्मवदङ्ग चेदलब्ध तच गृह्यते। स्वभावबलवद्धर्मबलवच्छास्त्रचोदितम् ॥१०॥ शास्त्रधमान् प्रतिनिधौ शक्त्या सर्वान् प्रयोजयेत् । मुख्याभिधायकान्मन्त्राननहेनैव कीर्तयेत् ॥ १०७॥ सर्वप्रतिनिधौ कार्य्यमनाजातजपादिकम् । स्यूलेति । मिष्टयोः परिमाणरूपयोरुपसंहारासम्भवे परिमाण- मुपेक्ष्य रूपमादरणीयम् ॥१४॥ दूरेति । अङ्गद्रव्यस्य दूरवर्त्तिन श्रासनाश्च गुणा यत्रोपदिष्टा- स्तचोभयोपसंहारामम्भवे प्रामनगुणादरः कार्य: ॥ १ ० ५॥ मानेति। पचाङ्गे नाभा धर्मा उपदिष्टास्तच ताबद्धर्मयुतस्या- स्थासम्भवे पो धर्मः स्वभावतो बस्तवान् यो वा बस्लवता शास्त्रेणो- पंदिरास्तद्धर्मयुतमङ्गं यहौतव्यम् ॥१६॥ भास्तेति। मुख्ये ये धमाः मास्त्रेणोपदिष्टास्ते यावष्यक्ति प्रति- निधौ प्रयोज्याः । मुख्याभिधायकाय मन्त्राः प्रतिनिधावनूहेनैव. पायाः ॥१७॥ मवेति । प्रतिनिध्युपादानेऽपि मुख्यस्य स्तोपान प्रम वैगुण्य- ·हितौरकाण्डम् । यहा प्रतिनिधानेनैवार्थसिद्धिः कठाशयात् ॥१०८॥ यत्र प्रतिनिधि तुं नैव शक्यः कथञ्चन । तत्रापि वाक्यसामर्थ्यात्तत्कायेऽन्यविधीयते ॥ १०६॥ श्राग्रयणे पशौ सोमे चातुर्मास्येवसम्भवे । इष्टिं वैश्वानरी कुर्यात्तत्तत्कार्यप्रसिद्धये ॥ ११ ॥ प्रायश्चित्तेरिकार्येषु कार्या पूर्णाहुतियुधैः । पश्चिष्टेरपि च स्थाने प्राहुः पूर्णाहुनि परे ॥ ११ ॥ सवायार्य तत्कर्तुमसमर्थस्य विश्वजित् । यद्दा चैधातवीया स्यात् सहसपशुदक्षिणा ॥ ११२॥ मनाजातजपादिना शमनीयम् । मतान्तरमाह । यद्दति। प्रतिनि- धिनेव कर्ममाद्गुष्याच तदर्थमनाजातजपादिकमित्यर्थः । १०८ ॥ यति। न्यायप्राप्तप्रतिनिध्यभावेऽसदृशमपि वचनप्राप्तं प्रतिनि- धेयमित्यर्थः ॥१०॥ आयपणे इति। श्रापरणादौ यानि यानि कार्याणि न सम्भ- वनि, तत्तत्मसिद्धार्थ वैश्वानरोगिष्टिं कुर्यान् ॥१९ . मायश्चित्तेष्टौति । प्रायश्चित्तेहिः तत्स्याने पूर्णाजतिन्वा काय्यां । पश्चिट्रिस्थानेऽपि पूर्णाहुति केचिदिच्छन्ति । परे इति कुर्वन् अन्ये नेछन्तीत्यपि सूचयति ॥१११॥ सत्रायेति । सत्र क मागूयागं कृत्वा यदि लत्कत्तुं न शक्नु- थात्, तदा विश्वजितं सहस्रयशदक्षिण धानवौधामिष्टिं का कुर्यात् । प्रागर्नाम याज्यादौ पठनीयो मन्त्रविशेषः । ९ १२॥

·१२६ विकाण्डमगतम्। उहातो मध्यमानोऽग्निन जायेत यदि क्वचित् । लौकिक मावजाकर्णविप्रपाण्योरसव्ययोः ॥११३ ॥ दर्भस्तम्बेऽप्स वाऽनुज्ञा परयोहीमयोईयोः । यदैकस्यैव होमस्य काठेऽनुज्ञाप्य वा भुवि ॥ ११४ ॥ अरण्यारोपितोऽप्यग्निमध्यमानो न चेद्भवेत् । तथापि गतिरेपैव कर्नु युक्ता मनीषिभिः ॥ ११५ ॥ अरण्यारोपितस्याग्नेः पक्षान्तरमपीच्छति । बौधायनो न शक्यं चेन्मन्यनं वाऽपि धारणम् ॥११६॥ लौकिकं वह्निमादीप्य विहृत्याग्रस्त मध्यतः । पारोपितारणों क्षिप्ता जुहुयादग्निहोत्रकम् ॥११७॥ उदात इति । यदाऽनिरुदातस्तदा मन्यनेनानिं मम्पादयेत् । मथ्यमानोऽपि यद्यमिनोत्पद्यते, तदा लौकिकान्यादौ परयोम- योरभ्यनुज्ञा । मतान्तरे वेकस्यैव होमस्य माहाणानुजया काठादौ करणम्। द्वितीयस्त होमः सर्वथाऽनिमुत्पाद्य तचैव करणयः । अमव्ययोर्दक्षिणयोः ॥११३॥११४॥ अरणौति । अरण्याममिमारोप्याहिताः प्रवामो विहितः । प्रवासे धारणिं मथित्वाऽग्निमुत्पाद्य तचामिहोचं कर्त्तव्यम् । यदि तु मथ्यमानोऽप्यनिन जायते, तदा पूनिव गतिः ॥११॥ अच मतान्तरमाह अरौति दाभ्याम् । अरण्यामारोपित- स्यामेरिति सम्बन्धक्षक्षणा षठौ। बौधायन इच्छतौति गतेन सम्बन्धः । अग्निरारोपितो यस्यां तामरणिमनेमध्यतः विप्तत्यन्वयः।

·दितीयवागडम्। १२० मन्थनं धारणं वाऽनर्यावत्कालं न सम्भवेत् । तावत्काल जुहोत्येवमागौपवसथ्यतः ॥ ११८॥ पश्चादौ यदि निर्मन्थ्यो मध्यमानी न जायते । तत्कायें हेमशकलं भवतं न इति क्षिपेत् ॥ ११९ ॥ अभिहृत्य व्याहृतिभिरंथानावग्निरित्यपि । साविचादि प्रपद्येत भरद्वाजमुनेर्मतात् ॥१२० ॥ पत्नी चेविधवा भूत्वा प्रमीयेत कदाचन । तदा श्रौतामिशून्यत्वान्निर्मन्थ्येनेव दह्यते ॥ १२१ ॥ पुनः परिणयाधाने स्वामिनो यदि सिध्यतः। पत्य मुतायै श्रौताग्निं दद्यानिमन्थ्यमन्यथा ॥ १२२ ॥ एतादृशाप्रकारेण होमस्थावधिमाइ । मन्यनमित्यादिना ।। ११८॥ पश्चादाविति। निर्मन्या इति मन्यनोत्पन्नस्यानामधेयम् । मध्यमानः मन् यदि निर्मन्थ्यो न जायते तदा भवनं न इति मनोण तहकार्य मिषपडं चिपेत् ॥११॥ मतान्तरमाह। अभिवत्येति ॥११॥ पनौति । ममीयते वियेत । श्रौतामिशन्यत्वादिति । पूर्वरतस्य पत्यु तदिनियोगादिति भावः ॥ १२१॥ पुनरिति । पन्यां मनायां पत्युः पुनः परिणयस्व पुनराधानस्य र सम्भावनायां श्रौतामिना पनौं दग्ध्वा पुनः परिण, पुनराधान च कुर्यात् । नदमम्भावनायान्तु निर्मन्यामिनेष मा दग्धव्या । १२२॥

·१२० त्रिकाण्डमनम्। तथैवानेकभार्यस्य यद्यकाच प्रमीयते । नेच्छेत् पुनर्विवाहं चेन्निर्मन्थ्येनैव तां दहेत् ॥ १२ ॥ किनचेतावदिहाप्यस्ति दग्ध्वा निर्मन्थ्यवहिना। उत्सर्गेध्या त्यनेदमीन् पुनस्तानादधीत च ॥ १२४ ॥ मृतभार्यस्य यागादौ सर्व स्त्रीकर्म लुप्यते । नान्येन केनचित् कार्य मृतायाः कर्म किञ्चन ॥१२५॥ फलौकरोति यः कश्चिदिप दासी पिनष्टि च । संपनीयाहुतिस्तच सर्वथैव च लुप्यते ।।.१२६ ।। अस्त्रीकस्य हविःपाको नियतः पूर्वपावके । सर्वथा नापरे वह्नाविति कात्यायनोऽब्रवीत् ॥१२७॥ तथैवेति। सुवर्थः शोकः ॥१३॥ अत्रैव विशेषमाह। किम्विनि। मृतां पनौं निर्मन्यामिना दग्ध्वा उत्सर्गरिविधिना श्रमोन् परित्यज्य तानमोन् पुनरादधीत ॥१२४॥ मृतभार्यस्येति । पत्नीकर्मशून्य एव तस्य याग इत्यर्थः । पल्याः प्रतिनिधिरूपेणापि केनचित्तत्कर्म न कर्त्तव्यमित्याह। नान्येनेति ॥ १२५॥ पनौकमलोपे फलीकरणादिकमपि न स्यात् तदभावे च विरेव न निर्वइदित्यामशाह। फलौकरोतीति । यः कथित शिष्यादिः । सञ्चन्यत् ॥१२६॥ विशेषमा। अस्लोकस्येति ॥१२॥ ।

·द्वितीयकाण्डम् । १२८ एवमुत्सर्गतः सब पत्नीकर्म विलुप्यते । मृतभार्यस्य चैकाकिनोऽग्निहोचादि जुहतः ॥ १२८॥ पत्नीमन्त्रान जपेत् स्वामी जीवन्ती चेन्न शक्नुयात् । लोपरवाथवा तेषामिति सचेषु केषु चित् ॥ १२६ ।। उपसंहरति। एवमिति ॥१२८॥ मृतभार्यस्य विधिमुक्केदानौं जौवन्येव पनी यशका भवति तदा किं कर्तव्यमित्याकाद्धायामाह । पनौमन्त्रानिति । मता- न्तरे तु जौवन्यामशतायां पन्यां पत्नौमन्त्राणं लोप एवेत्यर्थः ॥ एवं केशवसिद्धान्तो मृतभार्यस्य भापितः। श्राचार्यान्तरसिद्वान्ताः पुनराधी प्रपस्चिताः ॥१३०॥ एवमिति । एवं पूर्वोकप्रकारोमनपनौकस्य केशवधिद्धान्तानु- सारेण भापितः । ननु अपत्नीकस्थान्येऽपि शाखान्तरगोपरा- विषयाः मन्तीति न्यूनवमाशय परिहरनि । प्राचार्येति। भविश्य- नौति शेषः । स्वसूचसूचान्तरेषु। तेषां भिन्नप्रदेशौयत्वेन नाचौ- भविता:, किन्तु पुनराधिस्यले एव तेषां प्रपञ्चनं भविष्यतीति भावः ॥१३॥ अपक्षणाधिपतरोपजिविपया दमाद प्रस्तायामशक्तायामपेतायां च केचन । रजस्खलाविधि प्रामैथुनाहानवर्जितम् ॥ १३१ ॥ 17 ·त्रिकाण्डमण्उनम् । प्रसूतायामिति। प्रसूताशब्देन पुत्रजननमित्तकविंशतिदिनात्म- ककर्मानधिकाररूपाशौचवती सध्यते । कन्याजननप्रयुभेकमा- मात्मकलं कन्याजनौ । श्राका असमर्था रोगादिना । अपेता । दण गतौ। अप दूरं इता गता । अप दूरप्रमर्पणे इति विश्वः । मृतायामिति यावत् । चकारात् प्रोषिता पतिताऽपि मंग्टह्यते । केचन प्राचार्याः । अत्र कथिदिति वक्तव्ये पडवादिसम्मतिदर्शन- द्वारा स्वाभिमतलयुकवे व्यञ्जयन् केचनेत्याह । पास रजश्वलाधर्मातिदेशार्थमाह । रजस्वलेति । रजस्व लायां मत्यां योविधिः कल्पे दृष्टः स एवाच प्रसूतादिषु माडः । तामपरभ्य यतेत्यादिकः। पनौकर्मलोपपदो योत्रासादनादिरूपो वा पक्षः । उभयरूपोविधिरिति थावत् । श्रूयते चापस्तम्बसूत्रे भैथुनाहान- संजक कर्म, तस्यादृष्टार्थत्वमाशय रजस्वलाधर्मातिदेशाञ्च प्राप्तं परिहरति । भैयुनेति। मैथुनार्थमाझानं मन्त्रकरणकं शास्त्रेपो- पदियम् । तदिहायान्यत् प्रसूतादिषु भवतीत्यर्थः। तस्य दृष्टार्थवे भति पुरुषार्थस्वादिति भावः। ननु न देवतामिशन्दक्रियाः परार्थ- खादिति प्राक् अपश्चितम् । तत्र मन्त्राण प्रतिनिधिर्न वेति सन्देहे नियते मामान्यतः प्रतिनिधिः स्यात् । श्रारम्भनियमः दोषयासमाप्तौ ॥१३१॥ . लभ्यते,- इति क• पुस्तके पाठ । बिष कियान् ग्रन्यस्खटित इति प्रतिमाति ।

·हितीयकाण्डम् । होतुर्याज्याऽनुवाक्यासु विस्मृतिर्यदि जायते। तदाऽऽनयोभिरेन्द्रीभिः प्राजापत्याभिरेव च ॥१३२॥ यजेद्याज्यानुवाक्यामिाहतीभिरथापि वा। अनुमन्त्रणमन्त्रेषु याजमानेषु विस्मृतौ ॥ १३३ ।। तदा व्याहृतिभिः कुर्यात् स्वामी तदनुमन्त्रणम् । दीक्षावेदनसुब्रह्मण्यादिकायेंधशेयतः ॥ १३४ । पिचादीनां सुतादीनां मध्ये यन्नामविस्मृती। अक्षतं यस्य वा नाम निर्दिशेतं तमेव वा ॥ १३५ ।। जातिनक्षवगोवानुष्ठानान्यतमसंजया। तथेष्टौ प्रियपुत्रस्य पिचादीनां पितृकती॥१३६ ।। छिन्नं लूनश्च पिएन सान्वायं मृन्मयं तथा। होतरिति । याज्या नाम इविस्यागार्या सचः । अनुवाक्याच देवताहानार्थाः। तदिस्मरणे आग्नेय्यादौनामन्यतमाभिभिया- धतिभिर्वा यजेत् । यद्यपि मन्ने प्रतिनिधिनत्युक्तं, तथापि बचनात् कचित्तथालमादरणेयम्। स्पटमन्यत् । नामाधिष्टत्या दौति । पित्रादीनामिति । पित्रादौनां पुत्रादौनां वा कस्य विना- घोविस्मरणे ममादादनिर्देशे वा समस्यैव वाक्यस्य ननाममावस्य चा निर्दशा कार्यः ॥१२२११२३३१३४॥१३५ नामविस्मरणे निर्देशनकारमाह । मानौति ॥१२६॥ छिममिति । यथाविध्यनुत्पाद्य लोकमिश्वेदग्टहीयात्तदा

·त्रिकाण्डमण्डनम्।
लोकसिइं गृहीतञ्चेन्मन्त्रा जप्याः कठाशयात् ॥ १३७॥
छिन्नादि लोकसिहं चेदाद्रियत क्रतुं प्रति ।
तत्तन्मन्त्रजपं प्राह भरद्वाजः कृताकृतम् ॥ १३८ ।
छिन्ने चावहते लूने पिटे दग्धे च मन्मये।
खातेच लौकिके प्राप्तेजपोनाल्येव वाजिनाम्॥१३६॥
उक्तानि परिमाणानि वैदेरप्यग्निसद्यनाम् ।
तदसम्भवतो हासं कुर्यादाविरोधतः ॥ १४ ॥
अङ्गुलस्य प्रमाणं तु व्याख्यातमनलाहितौ।
तस्यासम्भवतस्तिर्यग्यवचितयमङ्गलम् ॥ १४१ ॥
प्रयोगकाले तत्तन्मन्त्रा जप्तव्याः ॥१३॥
मतान्तरमाह छिन्नादौति । तथाच भरदाजमते तत्तन्मन्त्रान्
अपेदा न वा जपेत् ॥१३८॥
मतान्तरमा । छिन्ने इति। तथाच कठानां मन्त्रजपोनियतः,
भरद्वाजीयानां कृताशतः, वाजिनान्तु न भवत्येव ॥१३॥
उनानौति । वेदेरग्निग्टहस्य च शास्त्रोपदिष्टपरिमाणासम्मवे
यावता परिमाणेन प्रयोजनं निर्वहति तावत्परिमाएं स्वमपि
कुबौत ॥१४॥
अगुतस्येति । यथोक्तपरिमाणामम्भवे तिर्यस्यापितयवत्रि-
तयमेवाङ्गुलपरिमाणं भवति ॥१४ १॥

·दितीयकाण्डम्।
वेदिसनमनार्थाय रज्जोराकर्षणे यदि ।
महौतलं न पर्याप्तं तमं विधिमाचरेत् ॥ १४२ ॥
श्रोण्यंसदेशान्तरालमाची रज्ज विधाय तु ।
तस्य द्वादशक भागमपरं तब निक्षिपेत् ॥१४३ ॥
रज्जुस्त्रयोदशांशेन शङ्कौ न्यस्ता यथा स्पृशेत् ।
श्रोण्यंसयोरन्यतरं तावद्दूरे निहन्ति तौ ॥ १४४ ॥
शङ्खदक्षिणश्रोण्यंसौ दक्षिणेन ततस्तयोः ।
शङ्कोनिक्षिप्य तत्पाशौ तां रज्जु तदनन्तरम् ॥१४५ ।।
श्रोणिं प्रति समाकृष्य तत धारभ्य चांसतः ।
· हदकार्ये लिखन्नेव वेदिं दक्षिणतो नमेत् ॥ १४६ ॥
एवमुत्तरतो नामः पूर्वपश्चिमतोऽपि च ।
यस्यां दिशि नमेदिस्तस्यां श्रोण्यंसतो वहिः ।।१४७॥
श्रोणिभ्यां च तथाईशाभ्यां डौ हौ शङ्क वहिः क्षिपेत् ।
रज्जुईयोईयोः शडकोः पूर्ववत् न्यस्य नामयेत्॥१४८॥
पूर्वपश्चिमयोरज्जुस्तत्तन्मानानुसारिणी।
तत्तद्रज्वनुसारेण तत्तच्छङ्कोहि क्रिया ॥ १४६ ।।
वेदौति । एषा व प्रक्रिया याज्ञिकन्योऽवगन्तव्या ॥१४ २॥
१४३११४४॥१४५॥१४६॥१४७॥१४॥१४६॥

·विकागड़मगडनम् । मुख्यकालमुपाश्रित्य गौणमप्यस्तु साधनम् । न मुख्यद्रव्यलोभेन गौणकालप्रतीक्षणम् ॥ १६२ ।। एकपक्षगतो यावान होमसद्दोऽतिपद्यते । पक्षहोमविधानात्तं हुत्वा तन्तुमती यजेत् ॥ १६३ ॥ स्वकालोत्कर्पतः कश्चिद गौणकालो निरूपितः।. अपकर्षादथान्योऽपि गौणकालो निरूप्यते ।। १६४॥ श्रामयाव्यार्तिमानापगतो वाऽध्वगतोऽपि वा। राष्ट्रभ्रंशे धनाभावे गुरुगेहे वसनपि ॥ १६५ ॥ अन्येष्वेवंप्रकारेषु निमित्तेचागतेषु च । समासममिहोत्राणां यथासम्भवमाचरेत् ॥ १६६ ॥ - उत्तरमाह। मुख्येति ॥ १६२॥ अथेदानों परहोममधिकृत्याह । एकेति । श्रतिपद्यते लुप्यते । अतिपत्यते इति तु समोचौनः पाठः । तं होममहम् । तन्तुमतौ नाम प्रायचिनेरिविशेषः ॥१६३॥ खेति । पूर्व स्वकालोत्कर्षण वकालात् परत इत्येतत्, पूर्वस्य कर्मणो गौणकालो निरूपितः, अथेदानौं वकालात् पूर्वतोऽपि गौणकालो निरूप्यते ॥१६॥ तच निमित्तान्याह । श्रामयावीत्यादिना। समासः सपः ॥

·प्रथमकाण्डम् ।
निमित्तानामिहैतेषां निर्दिश्यकं यदुच्यते ।
तत्सर्वेषु निमित्तेषु जानीयात् प्रतिपादितम् ॥१६७॥
पक्षहोमानशेषान् वा शेषहोमानथापि वा।
समस्य जुहुयात्तत्र प्रयोगोऽयं निरूप्यते ।। १६८ ॥
प्रतिपद्युन्नयेत्सायमापद्यन्यत्र वा दिने।
यावन्यौपवसथ्याहात्मागदिनानि भवन्ति हि॥१६
तावन्ति परिग्रहीयाच्चतुरुन्नयनानि च ।
पाचान्तरसहायायां नित्यायां प्राकृतसुचि ॥ १७० ॥
स्थूलं सुगन्तरं वाऽपि कृत्वा तव समुन्नयेत् ।
• एका समित् सकृड्डोमः सहदेव निमार्जनम् ॥ १७१ ॥
उपस्थानं सत्कार्य शेषा प्रकृतिरिष्यते।
निमित्तानामिति। एषां निमित्तानां मध्यादेकं निमित्तं नि:
दिग्य यदुच्यते, नत् सर्वेषु निमित्तेपूकां जानीयात् ॥१६॥
पक्षेति। तत्रायं वक्ष्यमाणः प्रयोगो निरूप्यते ॥१६८९
प्रतिपदौति। औपवमथाहात पर्चदिनात् प्राक् थावन्ति
दिनानि, तावन्ति चतुरुनयनानि प्रतिपदि दिनान्तरे वा सायं
समीयात् । एकस्यां सुचि तावतामसमावेशमाशाह । पावान्तर-
महायायामिति । पति पात्रान्तरे सुचं स्थापयित्वा तच चतरन-
यनानि रौयादित्यर्थः ॥१६८॥१७०॥
मतान्तरमाह । स्थूलमिति। ममुन्नयेदिति तावन्ति चतुरुभय-
मामि दयनेम संबंधते। होमप्रकारमाह । एकेनि॥१०॥

·विकाइमाइनम् । - अमुमेव प्रकारं प्रातहीमेऽयतिदिशति । एवमेवोत्तरवाहि प्रातोमान् समस्य तु ॥ १७२ ॥ जुहुत्यौपवसथ्याहप्रातीमावधीन् सकृत् । एवमिति । उत्तरत्राहि द्वितीयदिने। प्रातमान् कीदृशान् ? औपवमथ्याह: पर्वदिन, तत्कालीनपातहीमपर्यन्तान् समस्य, ता- वतां चतुरुनयनानां ममासं कृत्वा, मकदेकेन प्रयत्नेन जुहोति। चनु पौधानीये पर्वहोमपर्यन्तं ममामोऽच भवतीत्युतम् । तस्याग्रे व्यवस्था भविय्यति ॥१०॥ तथ पनदयोपन्यामार्थमाह । समारोपविधानेन समारोपयतेनिलान् ॥ १७३ ॥. ये धार्यन्तेऽथवा धार्यान्धारयत्येव पूर्ववत् । समारोपेति । समारोपस्य विधानं विधिस्तेनानीन् ममारोप- चन्ते। बहुवचनोपादानात्केषामित्याकाक्षायामा । थ इति ! ये अमयो नित्यं धार्यन्ते । तेषामित्यर्थः । ततय नित्याजसाणाङ्ग- तश्रियादीनां सर्वध्वमिषु । अन्यथा गार्हपत्य एवेति भावः । पक्षान्तरमा।। अथ वेति । धार्यान्। गाईपत्यस्य चयाणां पूर्ववनि- स्यहोमार्थ धारणं यथा माप्तं तथैव सतहोमसमासस्यापि धारणं भवतीति भावः । बहुवचनन्तु, अन्वाहिताजस्राभिप्रायेण ! म चार्य द्वादशरात्रमेव भवति । एवं चापदनुसारेण कृतहोमममासस्य समा- रोपोऽस्त्यमुनैव न्यायेन । नित्यं होमिनोऽपि प्रवासामयाविवनि- ·मधमकाण्डम् । १२९ मित्तवशाडूारणाजाको होमप्रयोगमपवृज्य प्रत्याई समारोपोऽयुक्तो- भवति । तथा चाथर्वपरिशिष्टे । प्रत्यशकौ काले काले प्रच र्थात्मनि समिधि वाऽऽरोपयेदत्यन्ता शतावपकृष्यापि प्रचर्यारोपये- नित्यानि नातिपातयेत्रोत्कर्षणावरोपयेदिति ॥ १०३ ॥ परहोमप्रकारमुका शेषहोमप्रकारमाह । एवं प्रतिपदोऽन्यत्र यचापदुपपद्यते * ॥ १७ ॥ तथैवौपवसथ्याहात् प्राग्यवायहिनश्यति ।। वृतीयायां चतुर्थी वा पञ्चम्यां वा परच वा ॥१७५ ॥ तदादीनां तदन्तानां होमानां स्यात्समस्यता। .एवमिति । एवं येन प्रकारेण पचचोम उक्तस्तेनैव प्रकारेण शेषहोमः कार्य इत्यर्थः । अयञ्च विशेषः। प्रतिपयतिरिकदिने द्वितीयादिपु यस्मिन् दिने सापत्प्राप्तिस्तद्दिनमारभ्य पर्वहोमदि- नात् माया, अथवा पहिने पापनिटतितदिनपर्यन्नं वा भवति । भाग्ययं ममस्य धोम एव । भापनिमित्तकोयादिदिनात्मकोऽपि भवतीत्याह । हतौयायामिति । परम् ॥१०॥१७५५ अधार्थ कठमम्मतिं दर्शयन्नाह । तथैवोपवसथ्यात् पाक यत्र ह्यापदिनश्यति, - इति श• पुस्तके पाठः । यदाऽमच विनश्यति इति • पुलके पाठः। । समासता, इतिकरु. पुस्तकयोः पाठः ।

·त्रिकाण्डमाइनम् । श्रापदेवावर्धिामसमासस्याभ्युपेयते ॥ १७६ ॥ तस्मात् कदाचिदारभ्य यावतस्तावतोऽपि वा। थापत्कालसमान् होमान् समस्येदेकपक्षगान् ॥१७॥ अतएव हिरापाय चिराचायाधिकाय वा । समस्य जुहयाद्दोमानित्येवं पद्यते कठैः ॥ १७८ ॥ प्रवासिनोऽग्निहोत्रस्य पञ्चाहं सप्त वा पुनः । सायं प्रातः पृथग्योमा एकस्मिन्नहनौति च ॥ १७६ ॥ एवमेकच पक्षे ये होमास्तेपामशेषतः। न्यूनानां वा समासः स्यान्न पक्षान्तरवर्तिभिः ॥१८॥ सर्वथोपवसथ्याहे सायं होमः पृथग् भवेत् । । सर्थव यजनीयाहे प्रातमी भवेत् पृथक् ॥ १८१॥ आपदिति । अवधिरारम्भसमायोः । ननु होमसमामस्यापद- वधित्वेन दीर्घापदि तावत्कासं होमममाम इत्यत आह। एक- परगानिति । तखरूपमाह। अतएवेति । स्पष्टम् । प्रवासनिमि- तविशेषेण समामे विशेषमाह । प्रवामिन इति । उपमंहरति । एवमिति । एकपक्षे ये होमास्तेषां मध्ये अमेषतः शेषाणां न्यूनानां था ममामः । न तु परहोमाख्यया पक्षान्तरवर्तिभिर्दिनः मह ममामः । तत्र हेतमाह। सर्वथेति। सर्वथा महापत्मत्त्वेऽपि। औप- वसथ्याई पर्चदिने सायंडोमः पृथक्, न समासेन। तथैवापत्मत्त्वेऽपि . संक्षिपेदेकपक्षगान,- इति ग• पुस्तके पाठः ।

·प्रथमकाण्डम् ।
यजमीयाहे यागदिने प्रातहीमः पृथक् भवेत्। तथा च मार्य
समामोमानो चतुर्दशौसायहोमान्तानां समासः । एवं पर्वप्रात-
हामान्तानां च प्रातहामानां समासः । न ततः परम् । औपवसथ्याई
पर्वदिने ॥१७६६१०७॥१७८॥१७॥१८० ॥१८१॥
पपिवासशून्यञ्चेत् प्राप्त केनापि हेतुना।
तदा तत्सायंहोमोऽपि पूर्वैः सह समस्यते ॥१२॥
यदा दैवान् मानुषादा प्रतिबन्धात्पर्वणि यमनियमाकरणे तु
पर्वसायंहोमोऽपि पूर्वैः सह समस्यो भवति । एकपक्षगतत्वात् ।
प्रात मस्त पृथगेव । अन्ये तु पर्वमायंप्रातहामावपि पूवैः सह
समस्या । ममासम्यापन्निमित्तकलात् ॥१२॥
तावता नापगच्छेच्चेदापत्यक्षान्तरेऽपि च ।
पुनस्तवापि कत्तयः समासः पृथगेव हि ॥ १८३॥
तावतेति । तत्रापि पक्षान्तरेऽपि ॥१८॥
पूर्वाकमेवानुवति ।
न तु पक्षान्तरस्थानां समासथोद्यते मिथः ।
एवमापहतः पक्षे पधे चैवं समाचरेत् ॥ १८४॥
वृतीयेऽनन्तरे पछे समासं न समाचरेत् ।
1
.
न लिति । दौर्षापदि परहोमनियममाह।
एवमिति । स्पष्टम ॥१८॥

·विकागदमण्डनंम् । ननु निमित्तमले कि कार्य्यमत श्राद। नावता नापगच्छेचेदापत्पक्षे तृतीयके ॥१८५ ।। कृच्छ्रेणापि विनिय तब होमान्दिने दिने । पक्षान्तरे पुनः कामं पक्षहोमादिमाचरेत् ॥ १८६ ।। कठः पक्षदयन्त्वेव । पक्षहोमो विनियम्यते। तावतेति । इन्द्रेण सङ्कटेन । एवमपि प्रापदनिहत्तौ चतुर्थ- पचे पुनः पदहोमः कार्य इत्याह । पक्षान्तरे दति। तत्र कठसम्म तिमाह। पचदयमा पक्षहोमो भवतीति नियमात् ॥१८५॥१८॥ अन्याचार्यमतमुस्खापयति । आपञ्चेदनुवर्तेत दीर्घकालं कदाचन ॥ १८७॥ यावज्जीवमविच्छिन्नान् पक्षहोमान् समाचरेत् । आपदेवावधिस्तत्र न पक्षगणनाऽवधिः॥१८८॥ श्रापदिति । स्पष्टम् ॥१८॥१८८॥ समामहोमे प्रकारान्तरमाह । अथापर समासस्य प्रकारः प्रतिपाद्यते। सायंप्रातस्तनौ होमावुभौ सायं समस्य तु ॥१८॥ आपन्नोजुहुयात्तच समिदेकाऽथवा इयम् । पक्षहोमादि चाचरेत्, इति ए० पुस्तके पाठ । पक्षय यावत्, - इति ग• पुस्तके पाठ । . + ·प्रथमकाण्डम् । . अथेति । मायंप्रातहीमो मायं ममस्य होतयौ । ममिच्चैका- दे वा भवतः । उभयथा श्रवणात् ॥१८॥ तन्त्र विशेषमाह। सायंहोमस्य मुख्यत्वात्तदीयं तन्त्रमिप्यते ॥ ११ ॥ चतस आहुतीः कुर्यात् तत्र हे सायमाहुती । है प्रातराहुती सायंहोमे चैका समिदयदि ॥ १९१॥ समित् कृता द्वितीया चेत् सा भवेत् प्रातराहुतौ। दिसायंहोमवनमृग्यादिःप्रातहीमवत्सुचम् ॥१८२।। भक्षमन्त्र भवेदूह आमेय सौर्यमित्यपि । उपस्थानं सहकार्य शेयं प्रतिवद्भवेत् ॥ १६३ ॥ केचिदे आहुतौ हुत्वा संविश्यैव निमौल्य वा । विच्छिद्यैतावता* होमौ कुर्याद्वे पाहुती ततः॥१६॥ कल्पभाष्ये पुनश्चान्यदापकल्पान्तरं स्थितम् । पक्षहोमादिकाः पूर्वमापत्कल्पानिरूपिताः ॥ १८५।। सायंप्रातःकालभेदसंपाद्याः सर्व एव ते । श्रापद्गुरुत्वमालोच्य कदाचित्सायमेव ते॥१८६॥ उभयेऽपि समस्वन्ते सायंप्रातस्तना अपि। इत्थं समस्तहोमानां समासान्तरमापदि ॥ १९७॥ * विधि तावता,-तिक पुस्तके पाठ.। + समस्य होमागो, - इति म पुस्तके पाठः।

·१४७ त्रिकाण्डमण्डनम् । सायन्तनान् समस्यादौ सर्वान् प्रातस्तनानपि । पुनस्तानुभयान् सायं समस्येदुक्तमार्गतः ॥१८॥ . सायमिति । मायमादिप्रातरन्त के कर्मप्रचचते इत्युकलात् कर्मणः माय- मुपक्रमलेन सायंहोमस्य मुख्यत्वम् । तस रति । यद्येका समित् क्रियते तदा सा सायंहोमे होतव्या। ममिवयपचे त्वेका सायंहोमे मानहाम चैका होतव्या । सुचं घ वारदयं मायंहोमवत् वारदयं च भातहीमवत् मृज्यात् ॥१८॥१८१॥१८२॥ विशेषान्तरमाह । भवति । मतान्तरमाह । केधिदिति । श्राइरिति मेषः । आहुतिदय होमानन्तरं संवेशं निमौलनं वा हत्या तावतैवापराइतिदयेन विच्छेदं सम्पाद्यापरातिदयं म्होतव्यं न तु नैरन्तयेणेति भावः ॥१८२॥२६४॥ मतान्तरमाह । कल्पेति । आपत्कल्पेऽपि समस्यमाना होमाः मायंप्रातःकालभेदेन सम्पादनौयाः । सायंहोमाः सायं, मातहीं- माय प्रातः सम्पाधा इत्यर्थः । श्रापदो गौरवातिरेके तु पायमे- चोभयहोमाः कर्जव्याः। तचापि प्रकारमाह। सायन्तनानिति ॥ १६५॥१८६॥१६णा१८८॥ पक्षहोमे हि तचैकमुदाहृत्योच्यते मनाक्। चतुरुन्नयनान्यस्मिन्नष्टाविंशतिरुन्नयेत् ॥ १८६॥ चतुर्दा कृत्वा जुहुयात् पट्पञ्चाशतमाहुतीः। प्रधेपास्तत्र चत्वारः प्रतिप्रक्षेपमाहुतीः ।।२०।।

·हितीयकाण्डम् । २०५ मन्त्रण * जुहुयादिहांश्चतुर्दश चतुर्दश । पक्षहोमसम शेपं सायं प्रातः समाचरेत् ।।२०१॥ सर्व हिरावहोमादावभ्यूद्यमिदमीदृशम् । कठा अप्येवमेवार्थमङ्गीकुर्वन्ति केचन ॥२०३।। दीर्घकालापदं मत्वा पक्षहोमे हुते सति । तबान्तराले यद्यापत्कदाचिदपगच्छति ॥२०३ ॥ काले काले पुनोमान् जुहुयात् प्राग्घुतानपि । कठेवं विदुः केचिबेच्छन्त्यन्ये पुनर्तुतिम् ॥ २०४ ॥ यावन्तोऽच समांसास्ते सर्वे सायमुपक्रमाः । प्रातःकालापवर्गाश्च न तु प्रातरुपक्रमाः ॥ २०५॥ तमेव मकारमुदाधरणोपन्यासेन विशदयति। पवेति ॥१८॥ २००॥२१॥ अमुमेव प्रकारमन्यवातिदिति । सर्वति ॥२२॥ यदा तु दीर्घकालीनामापदमवधाऱ्यांपकर्षरीत्या पक्षहोमाताः परतस्तु पक्षमध्य एवापदपगता, तब मतभेदेन व्यवस्याभेदमाघ । दीर्घति १२. ३१२.४॥ होमसमासस्यौत्सर्गिकौं रीतिमाह। यावन्त इति ॥२५॥ • सन्लेण, - इति क. पुस्तके पाठः । समासवत् इति क. पुस्तके पाठः। * सब, - इति क. पुस्तके पाठः। + 19 ·त्रिकाण्डमण्डनम्। . -- प्रातहोमादिका यद्दा समासा इति भापितम् । कल्पव्याख्यावृभिः कश्चित् पातश्चेदापदागता २०६॥ तथा पूर्वापराह्नादि निमित्तेऽथ समस्यति। पूर्वपधे तु राचौ चेन्मृतिशताऽग्निहोषिणः ॥ २०७ ॥ सायं हुत्वा तदैवाथ जुहुयात् प्रातराहुतीः । यदि त्वपरपक्षे स्यान्मृतिशङ्काऽग्निहोत्रिणः ॥ २०८॥ हुतावशिष्टाः पक्षेऽस्मिन् जुहुयात् सकलाहुतीः । दर्शष्टिञ्च तदा कुर्यादिष्टियदि न सम्भवेत् ॥२०६ ।। देवतानां प्रधानानामेकैकस्य पृथक् पृथक् । पुरोनुवाषघायाज्याभ्यां चतुरात्तएताहुतीः ॥ २१ ॥ यदि .तु प्रातरापदागच्छति तदाऽपि पूर्वमते सायमुपक्रम एव होमममासः प्राप्नोति, तच मतान्तरेण प्रातरुपक्रमत्वमा । प्रात- रिति ॥२०॥ अमिहोचिोमरणशक्षायां विशेषमाह । पूर्वपक्षे इति । पूर्व- पचे शतपचे ॥२०॥२८॥ दृष्यसम्भवे आह । इप्टिरिति ॥२०६॥ चतुरात्तं चतुरवत्तं तं तदाहुतौः पृथक् पृथक् जुड़- यात् ॥११॥ . पराडादौ, - इति क• पुस्तके पाठः ।

·द्वितीयकाण्डम् । १० . जुहुयादेवमन्यत्र सर्वत्रापदि इयते। अध्ययनमध्ये स्यात् पत्युर्मरणसंशयः ॥ २११ ॥ अवशिष्टेष्टिदेवेभ्यस्तत्सयानि एतानि च । चतुर्रहीतान्येकच गृहीत्वा चमसे सह ॥ २१२।। पुरोनुवाक्यायाध्याभिः पूर्ववज्जुहुयात् पृथक् । चातुर्मास्यान्तराले चेत् स्वामिनो मृतिशङ्कनम्।।२१३॥ तधान्यपर्वपर्यन्तमग्निहोचाण्यशेपतः । तदैव कुरुते दर्शान् पौर्णमासान् बहनपि ॥ २१४ ॥ चातुर्मास्यावशिष्टानि पर्वाण्यच समापयेत् । पश्चलामे पुरोडाशं निर्वपेत् पशुदैवतम् ॥ २१५ ॥ श्रामिक्षामथ वा कुर्यात् पूर्णाहुतिमथापि वा। अथेति । तत्मयानि देवतामयानि चतुर्टहौतानि तानि पुरोनुवाक्यायाज्याभि. पृथग जुझयात् । चातुर्मास्थयागमध्ये यजमानमरणमायामाह। चातुर्मास्येति । अभयपळपर्यन्तं चातुर्मास्ययागीयान्त्यपर्चपर्यन्तम् ॥२११॥९१२॥ २१३॥२१॥ यदि तु नदानौं पार्न लभ्यते तदाऽपि प्रतिनिधिना निर्व नीयमित्याह । पयलाभे इति । स सम्भवे पूर्णातिः कया। तावतेव मञ्च निर्वहति।

·घिकाण्डमण्डनम्। अाहितामिः कदाचित्तु कृष्णपक्षे मृतो यदि ॥२१६॥ तदा शेयाहुतीः सर्वा जुहोतीत्याश्वलायनः। अन्ये तदैव दर्शष्टिं कुर्युः कृपणे मृतस्य तु ॥ २१७ ॥ शुक्लपक्षे निशि प्रेतस्येच्छन्ति मातराहुतिम् । एवं प्रतिनिधिः प्रोक्तस्तत्कार्येच विधिः पृथक् ।२१८॥ अवशिष्टोऽच यः कश्चित् स्वे स्वे स्थाने वदामि तम्॥ श्राश्वलायनसम्मतिमाह । श्राहितानिरिति । अत्रैव मतान्तरमाह । अन्ये इति ॥२१५॥२१६॥२१॥ प्रतिनिधिप्रकरणमुपमहरति । एवमिति। प्रतिनिधिस्तनिवर्त्य कर्मणि विधियोमः ।न्यूनतापरिहारार्थमाह। अवशिष्ट इति॥२१८॥ इति वादिभटमुद्गरकुठार श्रीकुमारस्वामिज़रिसुत- चिकाण्डमण्डनभास्करमिथसोमयाजिकृतापस्तम्बसूच- ध्वनितार्थकारिकासु प्रतिनिधिनिरूपणं समाप्तम् ॥ . प्रतिनिधिनिरुपणं कार्यनिरुपण, - इति क. पुस्तके पाठ ।

·द्वतीयकाण्डम् । २०९ तृतीयकाण्डम् । স্বীসহায়নমঃ। ॐ नमो विश्वेश्वराय। नो दृष्टं गुरुमन्मुखं श्रुतिमुखं नो दर्शनानां मुर्ख नो वा वादिमुखं न याजकमुखं नो वा क्रिया मुखम् । स्फुर्जतसंप्रयजातजालमथनव्यापारपारक्षम विदन्भण्डनमण्डनं कथमहो व्याख्यातमाचमहे ॥१॥ कादं मन्दमतिः केदमकूपारविलोडनम् । तथापि साहसं कुर्वे तमन्तः सन्तुमईथ ॥२॥ एवं प्रतिनिधी निरूपिते मुख्यालामे प्रतिनिधिनाऽप्यननुष्ठितास क्रियास। उपधातः कियालोप उपेक्षा प्रमादतः । पतर्विधमिदं प्रोक्तं पुनराधानकारणम् ॥ प्रसिद्धः कर्म लोप उपधातोऽन्यजादिना । उपेक्षा ९ प्रवान प्रमादो मेरधारणम् । इति पचनात् क्रियालोपसात् पुनराधानं प्राप्नोति । असल सङ्गत्या पुनराधाननिमित्तानि कानिचित् पुनराधेपनिमित्तान्यपि पकुमारभते।

·१५० त्रिकाण्डमण्डनम् । कामे निमित्तयोगे वा पुनराधेयमिष्यते। निमित्तेषु यथायोगमाधानमथवा भवेत् ॥ १ ॥ काम इति। कामे इति' निमित्तसप्तमौयं विषयममप्तमी वा। कामनायां मत्याम् । वेत्ययवा। निमित्तस्य यस्योभावनी इत्यादिकस्य योगे माप्तौ मत्याम। पुनराधेय तहमञ्जकं काम्यं नैमित्तिकच कर्म दूयते अङ्गीक्रियते । कन्परुद्भिरिति शेषः । कामनायां तावत् । राज्ययशस्कामेति । अस्थार्थ: । राज्य- यशस्कामस्य पुनराधेयं भवति। वरुणो हैतट्राज्यकाम प्रादधे मोमो यशस्काम इति । तथा यशो भवति राज्यं आगच्चति य एवं विधानाधत्त इति श्रुतेः। नैमित्तिकशब्देन केनचिन्निमित्तेन विनरस्य पुनः सन्धानात्मक प्रायथित्तापरपर्याय कोच्यते । तच भिन्ने जुहोतीत्यादिकम् । भेदननिमित्तेन होमस्य विधानात् तस्य नैमित्तिकत्वम्। पुनराधेय- स्थापि यस्योभावो इत्यादिना नयस्याग्निनिष्ठाधानजन्यसंस्कारा- पूर्वातिभयस्य(१) पुनरमेस्तादृशापूर्वोत्पादकत्वेन नैमित्तिकत्वम् । एव- मेव पुनराधानस्यापि पुनराधेयस्य तु पुनः काम्यत्वमपि। तादृशा- इति, - इति मास्ति ए० पुस्तके । स्थमेव पाठः सर्वत्र । गच्छति,-इति १० पुस्तके पाठः । ६ नयस्यामिनियान, - इति ए० मुस्तके पाठः । (१) याधामेन हि व्यमिनिष्ठः कश्चित् संस्कारापूर्बासिया जन्मने, थमिनाशेन स विनश्यति, पुनराधेयाख्येन कर्मणा गुमास संस्कारा- ধূমায়িত ভবন। * ·तौरकाण्डम् । पूर्वातिशयनाशाभावेऽपि यशस्कामादीन् पनि विधीयमानावात् । पुनराधेयपुनराधाने इति कर्मणोनामधेये संव्यवहारार्थ । पुनराधानस्य तु केवलं नैमित्तिकावगेवाह । निमित्तेष्विति । निमित्तेषु जानेषु वेत्यथवा श्राधानं पुनराधानं भवेत् । भवपि निमित्तेषु पचे पुनराधानमेव स्यादत प्राह । यथायोगमिति । युज्यते अनेनेति योगः धर्मों युज्यते शास्त्रेणतो योगः मास्त्रमिति यावत् । तमनतिक्रम्येति, यथायोगं यथाशास्त्रमित्यर्थः । तथा प मास्त्रेण यसिनिमित्ते पुनराधेयं पुनराधानं वासातमस्ति नव नदेव स्वादिति भावः ॥ १ ॥ पूर्वं यथायोगमित्युक्त, नदेवासन्दिग्धमा । तव येषु निमित्तेषु शृङ्गग्राहिकया विधिः । तवैव पुनराधेयमन्यथाऽऽधानमिष्यते ॥२॥ तत्र येषु निमित्तेपु दङ्ग प्राधिकान्यायेन विधि: पुनराधेयविधिः प्रोक इति श्रेषः । तचैव पुनराधेयं स्यात् । अन्यथा पुनराधेयान्दाभावे । श्राधानं पुमराधानमिथ्यते गोमियते । याशिकरिति यः। तत्र पुनराधानशब्दे विद्यमानेऽविद्यमाने वा, अनिझमे तदामौनां विनाश इत्यादौ नाशप्सौकिकादिशब्दः पुनराधानमेव भवतीति पायो वाद: ॥ २॥ नति। - . व्यतिमामेतामोना, - इति ख., १० पुस्तकयोः पाठः । नियमिवाझयारिकवर्षः, - इयधिक पाठः क. पुस ।

·२५२ धिकाइमाईनम्। ॥ मतान्तरमाह। अन्यत्राप्यपरे* माहुः पुनराधिं विकल्पतः। अन्ये वतीयं नियतमग्न्याधेयं वितन्वते ॥३॥ अन्यचापौति । अपरे प्राचार्या अन्यत्रापि पुनराधेयनिमित्ते- ध्वपि विकन्येनेति विकन्यतः भावविभफ्रिकस्तम् । पुनराधिं पुनरा- धानं माडः। द्वयोरथमिनिष्ठसंस्कारोत्पादनक्षमत्वात् । सर्वसाधेय- स्यलेऽपि पुनराधानप्राप्तौ मतभेदेनापवादमाह। अन्ये विति। अन्ये प्राचार्याः नियतं नियमेन, बतीयं अग्न्याधेयं पुनराधेयमेव, वित- वते विस्तारयन्ति, कुर्वन्तीत्यर्थः । आधानानन्तरं केनचिनिमित्तेन पुनराधेयपुनराधानान्यतरमिन् कृते पुनः पुनराधानस्थाधेयस्य वा निमित्तमम्पाते पुनराधेयमेव भवतीति बतौयमब्दार्थ: । तप प्रथम काम्यमेवाह । अाधाय वत्सरे तस्मिन् होच्छौ पुनराहितिः। प्रजां पशूस्तथा पुष्टिमिच्छतामन्यदापि च ॥४॥. प्राधायेति । श्राधाय अनौनिति शेषः । श्राधानं कृत्वेत्यर्थः । तस्मिन् वत्सरे वृद्वौच्छौ उद्धेवित्तस्य इच्छायां भत्याम् । पुनरा- प्यन्यथाऽप्यपरे,- इति • पुरत के पाठः । + नियतमन्याधेयम्, - इति ग• पुस्तके पाठः। + पुनराधेयपुनराधानान्यतमे, -इसि ए. पुस्तके पाठः । पुन , - इति नास्ति क, ख, घ• पुस्तकेषु । गयाधामवत्सरे पसिन् यदि स्यात्, - इति, चाधारवत्सरे यसिन् दौछोः, - इति च पाठी म. पुलके । . .

·रतीयकाण्डम् । १५३ हितिः पुनराधेयं भवति। अपि च अन्यदा वत्सरादूईमपि प्रजा पुषादिममातिं पशून् गवादीन् पुष्टिं पुष्टिजनकाबादीन् रचना यदा कदाचिदपि पुनराधेयं भवति ॥ ४ ॥ वृद्धिकामवेन* पुनराधेयमुनमधुना नदेवाद्धिनिमित्ते नैमि- त्तिकमाह। अाधानवत्सरे जातो यद्याधातुरुपद्रवः । अधिर्नाम सा प्रोता तब स्यात् पुनराहितिः॥५॥ धानेति । तत्र स्यादिति ।। तब अवृद्धो मत्या निमित्त- सप्तमीयं, पुनरादितिः पुनराधेयं भवतीति शेषः । अद्धिलक्षण- माह। प्राधानेति । श्राधानस्य वत्सरे वर्ष चेद् यदि प्राधातुरा- धानकर्तुर्यजमानस्येति यावत् । उपद्रवी ग्रहदाहतस्वरादिजन्यः । मा अद्धिर्नाम मोका पता ॥ ५ ॥ निमित्तान्तरमाह। यजभागाङ्ग वैधुयायदाधानस्य कारणम् । आद्ये संवत्सरे तच्चत्तचैव पुनराहितिः ॥ ६ ॥ यजेति । यज्ञस्य भाग: यजियद्रयम् । अङ्गस्य पाण्यादेवैधुर्य राहित्यं नाम इति यावत् । तस्माद्धेतोर्यदाधानस्य कारणं पुन- रहिवामसे, - इतिक पुस्तके पाठः। सन तस्यामिति, - इति छ• पुस्तके पाठः। । यदा स्यादवैधादमधानस्य, - इति ग. एसके पाठान्तरम् । 20 ·धिकाइमण्डनम् । ९५० राधानकारणं निमित्तं कैचिदुसम् । चेद् यदि ननिमित्तं श्राधे वत्सरे प्रथमवर्ष जातं, तत्रैव तस्मिन्नेव निमित्ते पुनराहितिः पुनराधेयमेवेति ॥ ६॥ पुनराधेयनिमित्तान्येव व प्रतिजानौते । तचैतानि निमित्तानि सूचकाररशेपतः । निरूपितानि वक्ष्यामि पुनराधेयकर्मणि ॥ ७॥ तत्रेति। तत्र पुनराधेयकर्मणि सूचकारैर्वोधायनादिभिरशे- पतः माकल्येन निरूपितानि प्रोक्तानि निमित्तानि वक्ष्यामि । अषत इत्यस्य वक्ष्यामौत्यनेनाम्बयो वा* ॥७॥ प्रतिज्ञातमाह। यदित्तं जीवनायालं कुटुम्बस्यैकवत्सरे । तन्नाशे पुचमाना जातीनामवरोधने ॥८॥ , यदित्यादिपञ्चभिः । यदिति । एकवत्सरे एकवत्सरमभिव्याप्य कुटुम्बस्य वृद्धवपित्रादेर्भावनाय जीवनं कर्तुं प्रलं पर्याप्तं यदितं धनं धान्यादि वा। तमाशे चौर्यादिना तदपाये पुनराधेयमिप्यते अङ्गीक्रियते। पुचाय ते माथ पुचमाः पुचरूपा मनुष्या- अपत्यानौति यावत् । पुमान् पुचो जायते इत्यत्र पुंशब्दश्रवणात् * वक्ष्यामौत्यन्वयो वा, - इति क,ख, घ• पुस्तकेष पाठः । + क्षुलं वाऽस्यैकवत्सरे, - इति ग पुस्तके माठः । यामानापत्यादे वनाय, - इति उ. पुस्तके पाठः ।

·टतीयकाण्डम् । पुचभब्दस्यापत्यार्थत्वेन दृष्टत्वात् । तेन त्यपत्यस्यापि ममः। कन्या लविवाहितव । करमपाचे विशेषश्रवणेनाविवाहितकन्यामाया कन्यत्वेन विहितत्वादिति। पुत्रशब्दस्य सन्ततिवाचकाजाशब्दा- परपर्यायत्वेन पुत्रपौत्रप्रपौवहानी पुनराधेयमित्यभियुक्ताः। कथंभूतानां पुचमत्यांनां ? ज्ञातीनां सवर्णजाताना मित्यर्थः । अथवा, ज्ञातीनां कुलजातानां पुचयतिरिकानामपि, अवरोधने मरणे निमिने पुबराधेयमिप्यते इत्युत्तरलोकस्येनान्वयः । मां- यामिति पाठे मत्यांगन्देन मृतिः। मरणे इति पाठेत स्पष्ट- एवार्थः। अत्र ज्ञातिशब्देन चिपुरुषीति विज्ञायते। सा च खपितरमारभ्य वेदितव्या । पुषधाटपिटमाटबन्धुपशूमामिति यज- नम्त्रोतः । अङ्गसम्बन्धकारमा बन्धुरिति दुर्गवृत्तिकारः। अपरो- धनसंपरोधः स च राजादिष्त इत्यापस्तम्बः । बलवद्भिरपरैनिटम- मानत्वं रुध्यमानलं तदेवावरोधनमित्युक्तं श्रीरुद्रदत्तमाये । पूर्व- व्याख्यायां गोवलौवर्द्धन्यायेन प्रवृत्तिः ॥८॥ अङ्गनाङ्गनानाशे पुनराधानमिष्यते । ज्यानिः सर्ववहानिः स्यात् स्पष्टं माध्यन्दिनश्रुतेः॥६॥ अङ्गनाशे इति । तथा श्रङ्गनाणे पाशादिहानी, अङ्गनानामे स्वीमरणे निमित्ते पुनराध्यमिप्यते । एता निमित्तमातम्यः । तथाच प्रतिनिमित्तं नैमित्तिकमावर्तते । भाये तु अङ्गनाशब्देन कनिष्ठपनी श्राधानाननुप्रविष्टपदी वावारम्भणीयोत्तरमजातपूर्ण- प्रसक्तिः, - इति पुस्तके पाठः । * ·त्रिकारहमानम् । मामस्य ज्येष्ठपत्रौ वा पाझेयकम् । ज्येष्ठपन्या दोषविशेषेणानधि- कारापत्तावेतदिति मतिचन्द्रिकायाम् । एकवत्मरपर्याप्तद्रव्यहानी पुनराधेयममममम मन्वानस्य कम्यचिन्मतेनाह। ज्यानिरिति । ज्यानिशब्देन सर्ववहानिरुथते । इति माध्यन्दिमश्रुतेः मकाात् स्टम् ॥ अतोऽल्पद्रव्यनाथे तु पुनराधिन तन्मतात् । अमावपहतेऽग्न्याधिः सत्यापादादिदर्शनात् ॥१०॥ अत इति । अतः एतमादेव कारणात् अल्पद्रव्यना। यस्य यत् सर्वस्वं ततो न्यूनखहानौ तन्मताद्धेतोः न पुनराधेयं भवति । तथाच श्रुतिः । योऽमौनाधाय सर्वज्यानि जीयते स पुनरादधौतेति । सर्वखाब्दार्थस्तु विश्वजिदधिकरणे ज्ञेयः । मत्यापादादिदर्शनात् । सत्याषाढ़ः कश्चित् कम्पकारः, म ादिर्यस्य स गत्यापाढ़ादियों- धायनमानवादयस्तेषां दर्शनाच्या स्वात् । ("दीपको धूपकयेव तापार्थं यश्च नीयते । सर्वे ते लौकिकाः ज्ञेयास्तावन्माचापवर्गतः । इदं वचनं चयनविषयमिति मियाः। अमौ अपहते चौर्यादिमा भान्या वा नौते सति अग्न्याधेयं पुनराधेयं भवतीति शेषः ॥१०॥ प्रमीते पुनराधानमत्विग्नातपुरोहिते । बौधायनमुनिः माह नेष्टं सूचान्तरेचिदम् ॥ ११ ॥ • इत्यमेव पाठः सर्वन। t( ) एतविधातर्गतः पाठो मास्तिक, पर, घपुस्तकेषु । P- ·कीयकालम् । बौधायनमुनिः; पविझारपुरोहिते। विक् च भ्राता च पुरोहितश्चेति समाहारदन्दः । तस्मिन् प्रमौते मते मति युनरा- धानं माद। ददं लिगादिगरणनिमित्तं पुनराधानं कल्पान्तरेषु नेटं, न भवतीति भावः ॥११॥ प्राधानाद्यामयावित्वे बढ्चाः पुनराहितिम् । कथयन्ति प्रतिज्ञातभ्रंशे तामेव वाजिनः ॥ १२॥ श्राधानेति । प्राधानस्य श्रादौ प्रादिगवर्षे, श्रामयाविले श्रामयो रोगस्तद्वत्वे मति पुनराधेयं वकृचाः आश्वलायनाचार्याः कथयन्ति सन्ति । वामयाब्देन यादिमहारोगो ग्राह्यः । सामान्यरोगस्य तु नित्यत्वेन() नैमित्तिकापाभावात् । अतएव थज- मानस्य महारोगो वा जायते इति यज्ञतन्त्रोक्तिः मङ्गकृते । दर- व्याधिरिति कृतौ । अन्ये त्वामयोरोग इत्याहुः । तथाच सूचम् । স্বালাঘাষৰীনি । अत्र यद्यपि प्रथमवर्षे इति सूत्रहता नोनं नथाप्यमभ्यत इत्युक्तं वृत्तौ । नैमित्तिकानरमपि नैरेवी- दातम् । यदि वाऽव्ययेरविति । अस्यार्थः । अर्था पुत्रपवादयः यदि व्ययेरषिपधेरनिति । प्रपञ्चितं चैतविस्तरतो वृत्तिङ्गिः । पुयश्वादिविपत्तिनिमित्तस्य पूर्वमुत्वानोट्टद्वितं मूले । तामेव पुनराहितिमेव वाजिनो वाजसनेयिनः, नामैकदेशे नामयणमिति सत्सूत्रम्, ति पुलके पाठ एवमुत्सरल (९) या कश्चित् खल्परोगा भरोरे सर्चदेव न्यूनाधिकभावेन वर्तते इलि भावात ·धिकाइमण्डनम् । १५ न्यायात् । प्रतिज्ञातभंगे प्रतिज्ञातस्य भंगे नागे मति कथयन्ति । तथाच तत्सूनम् । पुनराधेयमाधानापतिजातस्येति । अस्यार्थः । प्राधानेनः लक्षणेन यस्याप्रतिज्ञातमाकाग्ममुपजायते मशंधाना- प्रतिज्ञात इति भईयजाचार्या व्याचवते । यम्याधानममनन्तरमेव प्रतिज्ञातमपगतं स प्राधानाप्रतिज्ञात इति कर्कः । चैवं श्रूयते । यस्थाधानमनर्थकं. स्यात् म पुनरदधौनेति । तथा, योऽनौनाधाय सर्वज्यानि जीयते स पुनरादधौतेति । सूत्रा- र्थस्त, प्रतीतः मसिद्धो ज्ञातः प्रतिज्ञातः । प्रादयोगतार्थ प्रथमयेति समामः । यो धन वित्ताध्ययनादिमत्तया प्रमिद्धः पुरुषः, म प्रति- ज्ञात उच्यते । न प्रतिज्ञातः अप्रतिज्ञातः । श्राधानेन लक्षणेन निमित्तेन वा अप्रतिज्ञातः श्राधानाप्रतिज्ञातः। यः प्रागाधाना- लब्धप्रतिष्ठोऽपि प्राधानभमनन्तरं संवत्सरादर्वागेव वित्तमानादिहा- नेन लाभाभावादा अप्रतिज्ञातोऽप्रसिद्ध व स्यादप्रतिष्ठ व भवेत् स एवमुच्यते । तस्येदं दुष्टान्युत्सर्गपूर्वकादृष्टान्युत्पादकं पुन- राधेयसञ्जकं कर्म भवति। तथा चाथर्वणे पद्यते । प्राधानादद्धि- थेत् संवत्मरादर्वाग् रोपिण्यामनिहोत्रमुत्सृज्य पुनर्वस्वोः पुनराद- धौतेति । भासायनश्च । काम्यं पुनराधेयमजानानस्येति । अस्यार्थः । आधानमंस्कृतेम्वमिषु पुत्रादिप्राप्त्यर्थानि कर्माणि कुर्ववपि अग्नि- दोषाद् य: कामान प्राप्नोति सो ऽजाननित्युध्यते । तस्य दुटामि- परित्यागेनादुष्टाग्न्युत्पादकतया काम्यं कामेभ्यो हितं पुनराधेयं भक्तीत्यर्थः । आपस्तम्बः । अग्रोनाधाय तस्मिन् संवसरे थो न यात् म पुनरादधीत प्रजाकामः पशुकामः पुष्टिकामो जान्यां पुत्र- ।

·मृतीयकाठम्। १५८ . भाायाम् । मानवे । श्राहितेषु व्यूध्यमानः पूर्वी पौर्णमासौमुपो- व्यागये वैश्वानराय द्वादशकपालं निर्वयेत् पौर्णमास्यां चलतो. विस्जेदग्याधेयेन व्याख्यातविकारांम् व्याख्यास्याम इति । काठके च। वृदो पुनराधेयमिति। तेन भर्टयजस्तव्याख्यान युक्तमिवाभाति । अथवाऽयमर्थः। प्रतिजान गदः पियवनः। कुतः एतदाऽस्य प्रिय- तमं मतिजाततमं धाम न यथा मियः पुचो वा पदयं वेत्यादी) तथा दर्शनात्। हरिखामिभिर्माधवाचार्येश तथैव व्याख्यातलाच । अतः मतिजातं मियं, न प्रतिजाराममतिजातमप्रियमित्यर्थः। श्राधान- ममनन्तरमेव पर्यवहानिपुधमरएमतिमाहान्यानिटदर्शनेनाधान- मातिशतममियमनिएफलदबादवनभं यस्य म श्राधानामनिजात- स्तस्य श्राधानामनिशातस्य पुनराधेयं भवतीति । अयमेव मोज्यतः सूचार्थः। पुचमायामित्यच पुधमन्दयापत्यमाचवचनः । नारायण- हत्ती पुमांम एव मे पुचा जायेरनियत्रापत्यवापिलोमः। जमयद पपुवाणौनि लिङ्गात् । पुमान् पुचो जायत इति च । पौत्री मातामहस्तेनेति मनूक्तेः । पुत्र्या अपत्यमित्यर्थं तु स्वोभ्योगिति पौय रयापत्तेः। न चान्तर्वर्तिनी विभक्तिमाथित्य) पुस्तवि- मिष्टस्यैवापत्यस्य प्रतीतिरिति वाच्यम् । निमित्तगतमझ्यालिङ्गयो- रविवक्षिततत्वेन सिद्धान्नितत्वात्पुत्रशब्दगनं पुंस्वमविवक्षितम् । प्रियतमम्, इति मालिक, ख०, ३० पुस्तकेषु । (९) यथा पुत्रः मिया हृदयं च प्रियं तथेतत् स्थानं प्रियं न किन्तु अत्यन्त प्रियमिति श्रुत्थी। (२) पुत्रस्यापत्यमित्यत्र विभास्यर्थ पुरुषमाश्रित्येत्यर्थः । .

·त्रिकाण्डमण्टनम् । . प्रपञ्चितं तौहिचमरण इत्यत्र भास्करभट्टैः। तथाच पुषशम्द- स्थापत्यार्थपरतथा तन्मार्थव शिक्षाविशिष्टपौत्रपौधादिमोऽपि निमित्तं भवितुमनौति भावः ॥१२॥ पुनराधामनिमित्तमाह । उदातेऽनौ विहारात्यामध्यमानेऽप्यजन्मनि । लोकाग्न्यादावनिक्षिप्तेऽभ्युदयेऽस्तमयेऽपि वा ॥ १३ ॥ उद्दातेति । विहारात् प्राक् विवरणत् पूर्वममावुदातेऽनुगते सति मध्यमानेऽयमावजन्मनि न विद्यते जन्म यस्य तसिनजन्मनि गति लोकाग्यादौ । पादिशब्देनोदपाचकुशवटुनामणाजाना यहणम्। श्रुतिदर्शनात् । अनिक्षिप्तेऽनिधापिते मनि अभ्युदयेऽस्तमये वा निमित्ते जाते ॥१३॥ विशिष्ट हेतुनाऽनेन* जातवेदा विनश्यति । विहारोत्तरकालं वा नष्टौ पूर्वापरानली ॥ १४ ॥ विभिटेति। अनेन पूर्वोक्कविशिर इतना उद्धरणमाकालौने- काग्न्यनुगमनिमित्तमन्यनाग्न्यजननहेतुकलौकिकाग्न्यादिनिधानरा- हित्यविशिष्टास्तोदयकालरूपनिमित्तेन जातवेदा अमिर्विनयति नाशं प्राप्नोति। अत्रानिशब्देनाग्निनिष्ठाधानजन्यसंस्कारापूर्व लक्ष्यते । शक्यामेर्दैवतालेन नामासम्भवादन्वयानुपपत्तेः। पुनराधानं भवतीति - इति ग• पुस्तके, तत्र,-इति २०ख०, ३० पुस्तकेषु माठः । (१) पुनमरणमिव पोव्यादिमरणमपौत्यर्थः।

·द्वतीयकाण्डम् । . भावः । प्राप्यतार्मिणीन्यायेन केवलगाईपत्योपशमे उभावनी इत्यादिनिमित्तमद्रावेन पुनराधेयमेव केचिद् व्याजgः। विहरण प्राक् तादृशविशिष्ट हेतुनामिनाश इत्युभम् । अधुना विहारोत्तरमपि तादृशेनैव हेतुनाऽमिनागो भवतीत्याह । विहारेति। वेयथवा ! विहारोजरकालं यथा स्थान तथा पूर्वापरौ गाईपत्याहवनीयो नष्टावनुगतौ ॥१४॥ शेष यूििदतं सर्व तवाप्यनिर्विनश्यति । वैधं काष्ठमनिर्मथ्य मागेवाग्न्युदकादिके ॥१५॥ विन्यतेपग्निनाशः स्यादुदयास्तमये सति । शेषं मध्यमानेऽप्यमानादिकं सर्व पूर्वोदितं यदि स्यात्तत्रापि तविमित्तेऽपि अगिदयं विनश्यति । अमिरित्येकवरनं जास्यभिमा- येण । न्यायस्य तुल्यत्वात् । विनाशगन्देन पुनराधेयं भवतीत्या | यस्योभावनी इति विशेषश्रवणत् । अच विशिष्ट हेतायुद्धरणोत्तर- कालौनेति विशेषणीयम् । पूर्वोतविभिएतौ मन्यनाग्यजनन हेतु- केति विशेषणस्य कृत्यमाह । वैधमिति । उद्धरणाप्रागुत्तरं वाया- वनुगते सति वैध शास्त्रचोदितं काष्ठमरपिरूपमनिर्मध्यामथिला मागेव मन्यनात् पूर्वमेव अग्युदकादिके विन्यस्तेष्वपि स्थापितेश्वपि१) उदयास्तमये जाते नागोऽमिनिष्टमस्कारध्वयो भवति । पुनराधेयं भवतीति भावः ॥१५॥ (२) प्यत्रैकवचनबद्धवचनात्तोरन्यपश्चिन्तनीय । ममतु, विन्यस्यनि- माश स्यात्, - इति पाठ प्रतिभाति । 4 21 ·११२ विकाइमण्डनम् । अस्मिन् विषये कर्कमतमाह । कालाल्पत्वे त्वनिर्मथ्य लोकाग्न्यादि क्षिपेयदि ॥१६॥ उदयास्तमयात् पूर्व कर्कोऽवानाशमिच्छति । कालेति। उद्धरणात् पूर्वमुत्तरं वाऽनुगमे कालान्पत्वे मति, कालस्याम्पत्वं कालापत्वं खन्पकालले मति, अस्तोदयभयान्मन्य- नारम्भमहत्वैव यदि चेत् उदयास्तमयात् पूर्वमेव लौकिकाग्न्यादि चिपेत् खरे स्थापयेत् । अस्मिविमित्ते कर्काचार्यः अनाशं ना- भाभावमिच्छति । मन्यनपर्याप्तकाले सति अनिर्मथ्य कृतेऽपि खरे ऽग्निस्थापने पुनराधेयमेवेति भावः ॥१६॥ मतान्तरमाह। लोकाग्न्यादावलव्धेोपि पुराऽस्तिमयोदयात् ॥१७॥ सन्धनारम्भमात्रेणं नाशो वृद्धैर्निवारितः । लोकेति । अर्कस्य सूर्यस्यास्तमयोदयात्पुरा पूर्व लोकाग्न्यादौ, श्रादिशब्देनोदकादिके अप्लब्धे भति अप्राप्ते मति', स्वत्पकालेऽपि मन्थनस्यारम्भमात्रेण केवलेनारम्भेण वृद्धेः पूर्वाचार्य सः संस्कार- नाशो निवारितः । न भवतीत्यर्थः । तत्प्रयुकं पुनराधेयं पुनराधानं वा न भवतीति भावः । किन्त्वनुगमप्रायश्चित्तमेव । मन्यनारम्भस्तु भास्पर्शन भवतीत्युतं नारायणवृत्तौ ॥१७॥ पूर्वमस्तोदयकालौनोभयानुगमस्य निमित्तवमुक्तमधुना तज्ज्ञा- नस्य निमित्तत्वं मतभेदेनाह । . ध्यपाले सति, - इति नास्ति क, ख, घ• पुस्तकेषु ।

·सतौरकाण्डम्। उभयोहानविज्ञानादूर्ध्वमोऽस्तमेति चेत् ॥ १८॥ कोऽमिनाशमाचष्टे पश्चाज्ञाते न दुष्यति । उभयेति । उभयस्यार्थादयः उदानमनुगमस्तस्य जामाज्ञाना- नन्तरं अर्कोऽस्तं चेत् एति उदयं प्राप्नोति तदा कर्काचार्योऽमि. नाममाचष्टे कथयति । पयात् प्रस्तोदयानन्तरं जाते अनुगमजान पेन दुग्थति दोषयुको न भवति । अर्थादमिः । पुनराधेयं तदा न भवतीति भावः ॥१८॥ उभयानुगमेऽपि पुनराधेयं नेति मतान्तरेणाह । एकयोनित्वपक्षे तु सर्वाग्न्यनुगमो यदि ॥ १६ ॥ उदयास्तमये चैव नाशमेके न तुभयो। एकेति ! एके श्राचार्या एकयोनिवपके, एका योनिररणियेषां ते एकयोनयस्तेषां भावस्तत्त्वं तस्य पत्रे, सर्वाग्न्यनुगमः सर्वेषां धया- णाममोनामनुगमो यदि चेत्, त पुनरुदयास्तमये परवेति सत्येव नाशं वदन्ति। नियोगार्थ एवजन्दः। तु पुनरुभयोगार्हपत्या- वनौययोरनुगमे न भवतीत्यर्थः ॥१८॥ तस्मिन्नेव परे सर्वाग्मानुगमेऽपि कञ्चिद्विशेषमाइ । अज्ञश्चेदुभयोहानेऽभ्युदयास्तमयात् पुरा ॥ २० ॥ परोमिरेको जातश्चेत्तावताऽपि न नश्यति । तदनुत्पादमात्रेण स्यादग्न्याधिन पूर्वयोः ॥२१॥ ययामातापि नेति, - इति ग., १० पुस्तकयोः माठः। । यदा, - इति ग. पुस्तके पाठः। *

·१६०
विकाण्डमण्डनम् ।
अज इति 1 उभयोदाने उभयानुगमे यदि अजस्तद्दिषयक-
ज्ञानाभाववानित्यर्थः । उदयास्तमयात् पुरा पूर्व मन्यनेन लौकि-
कानिस्थापनादिना वा परोऽग्निः पाशात्योऽनिर्गाईपत्य इति धावत्।
एकः केवलयेयदि जातः पद्यादाहवनीयाद्यनुगमज्ञाने जातेऽपि
तावता तनमानिमित्तेन न नश्यति नष्टो न भवति।
तत्रैवं प्रपञ्चः। यस्योभावनौ इत्यादिना उभयानुगमों निमि-
तम्। तचोभयत्वस्योद्देश्यविशेषणस्यापि विवक्षितत्वेन सिद्धान्तित-
वावेकानुगमे पुनराधानमित्येकः परः । अन्तर्गर्भिणैन्यायेन केवलं
गाईपत्यैकाग्न्यनुगमे पुनराधेयमिति द्वितीयः। कर्कमते भया-
नुगमज्ञानं निमित्तम् । तेनोभयानुगमस्यास्तोदयात् प्राक् जाने
पुनराधेयम् । तदुत्तरं ज्ञाने तु न भवति, किन्त्वनुगमप्रायथि-
मेव। केचित्तूभयानुगमस्य भिन्नयोनिपरत्वे निमित्तत्वमभिन-
योनिलपचे तु सर्वाग्न्यनुगमज्ञानस्य निमित्तत्वमाडः । अनापि
यमदूरात् परापश्येदित्यादि बोध्यम् ॥२०॥
तदिति । तस्य गाईपत्याग्नेरनुत्पत्तिमाचेण, अनुत्पत्तिरेव
अनुत्पत्तिमाचं, तेनान्याधि. पुनराधेयं भवति पूर्वयोराहवनौयद-
चिणान्योरनुत्पत्या नेत्यर्थः ।
अस्तोदयात् पूर्वमहतोद्धरणस्य गाईपायस्थानुगमे मत्यन्तर्गर्भि-
णोन्यायनोभयानुगमाभक्ष्य कृवाचिन्तयम् ॥२१॥
केचिवविहृतावस्थे परेऽनावनुगच्छति ।
नाधानं मन्वते तब नोभयानुगमो हि सः ॥ २२ ॥

·द्वतीयकाण्डम् । . . बेचिदिति । अविक्षतावस्ये, अक्षतविहरण अवस्था दमा यस्थ, विहरणात्नागिति यावत् । परेनौ पाश्चात्ये नौ गाईपत्येऽनुगते मति, केचित् केचन, तु अथर्थ, केचिदपोत्यर्थः। तत्र तस्मिन्निमित्ते आधानं पूर्वोक्त पुनराधेयं न मन्यते । अत्राधानशब्दोऽग्न्युत्पादकत्वेन पुनराधेये उपचर्यते। हि यस्मात् सः उभयानुगमी न, नैवेत्यर्थः ॥ ॥२२॥ थस्योभावप्रो अनुगतावभिनिनोचेदभ्युदियाद्दा पुनराधेयं तस्य प्राथवित्तिरित्यनेनास्तोदयकालीनोभयानुगमननिमिते नैमितिक- त्वनामातस्य पुनराधेयस्येध्यङ्गभूताग्न्यम्पाधानोत्तरकालीन-तादृशी- भयानुगमननिमित्तेऽपि मति निमिते नैमित्तिकमिति न्यायेन कालेन प्राप्तस्य निति बोधयन् निमित्ताभावमाचष्टे । श्रवाहितीभयध्वंसेऽप्यग्निनाशो न विद्यते। अन्वाहितविधिः कार्या हव्यवाहदये पृथक् ॥ २३ ॥ अग्विति । अनु अवाधानेनाहितः संवृतः अवाहितोऽर्था- दमिः। तस्योभयं गार्हपत्याहनीयरूपं, तस्य ध्वंयोऽभावः, म च माऽ- ऽदिरनन्तः(१) । तस्मिन् मति। यद्दा, अवाहितात् प्रवाधानामनरं' उभयध्वमे मति । अवाहितशब्दोऽत्राग्वाधानवचनः अनुपूर्वकस्या- (१) सच सच !. घटादिध्वंसोहि मुद्गरपातादिना जायते यसो सादिः । सस्तु कदाचिदपि न नश्यति । तमाशे घटाद्युन्मध्जना- पत्ते। अतोऽसावदन्तशेयर्थः ।

·हटतीयंकादम्। . . 요 तस्मादयथा तिथे ईमिकालोमस्य भुणिक्रिया । नामिहोत्रानमेवं न होतानुगमस्तिह 11 कित्यनादिष्टमाचेण पुनरुद्धरणं भवेत् । इति वचनात् अनादिएमनुगतप्रायश्चित्तम् । प्रवाहितविधेत फाल्पभेदेन नानालान्मूले नोक्त दनि मझेपः ॥२३॥ कचिदनुगमभ्राम्या कृते मन्यने पूर्वानिदर्शने च जाते तब कि स्यादिति अनुगमप्रसङ्गानेमित्तिकान्तरमाह। नाशभ्रान्त्या मथित्वाऽग्निं पूर्वाग्निं यदि पश्यति मथिताग्निं समारोप्य पूर्वाग्नौ वर्तयेत् क्रियाः ॥२४॥ नाशति । नामोऽनुगमस्तद्वन्याऽनुगत इति बुड्याऽग्निं मथिवा नद्वारेणोपलब्धिगोचरं कृत्वा पूर्वाग्निं खरस्थितामिं यदि पश्यति । सदेव मथितामिमरणिस्याग्निं समारोप्य पाचान्तरे खरे वा शत्वा ममारोपविधिनाऽरण्योः समारोग्यं कृत्वा किया होमादिरूपा पूर्वामी खरस्यागौ वर्तयेत् कुर्यादित्यर्थः । कालप्राप्त क्रियानुवादोऽयम् । अनुगतधान्या मथितस्यानेस्यागः सर्वप्रायश्चित्तं चेत्युक्तं देवयन्थे । ममारोपस्य तु नानात्वान्मूले नोमः । अस्यैव धान्योद्धृतस्य पूर्वाग्ने-. रुपरि निधाने छते अग्नयेऽनिमतेऽशकपास्त: पुरोडाशो भवति पूर्णनि वा गुयात् । कात्यायनेन तु उपस्थानमपि पानातम् । एक्माहवनीयदक्षिणाग्यन्यतराग्न्यनुगमभान्या गाईपत्यादुद्धरणे कृते समारोमग, - इति का, ख० पुस्तकयोःमाठः।

·पिकायमण्डनम् । पशान् पूर्वज्ञाने प्रायश्चित्तं हवा धान्योतस्य गाईपत्यमध्ये पद्यात्मचेपः कार्यः। अथ मदन्पदोषदुष्टोऽयममिरित्येवं युद्धियेन नदा इदं प्रायश्चित्तं कुर्यात् । तं धान्योद्धृतमाहवनौयस्य पथात् पुर- स्तादा स्थापयित्वा उभयचाग्निदये होमं कुर्यात् । तचैवं कर्तव्यता। खातवतौं प्रणालमदशौं पूर्वी समिधमाधाय एकमेव चतुर्ट होतं तस्यां ममिधि होतव्यं, यथा हुतं द्रव्यमुभयोरग्न्योः प्राप्नोति। एव- मुभयच होमः कृतो भवति । एवमेव भ्रान्यो तस्याहवनीयदक्षि- माग्न्योरपरि निधाने ते पूर्वोक्तमिटिरूपमुपस्थानरूपं वा पाय- चितं बोध्यमिति मझेपः ॥२४॥ प्रागस्तोदयादग्न्यनुगमे लोकान्यादीनामनिवेपे च सति पुन- राधेयस्य विकल्पमाह। उद्दातोदयनिम्रोका। यावदग्निविनाशनम् । अग्न्याधिपुनराधेये ' स्यातां तत्र विकल्पतः ॥२५॥ उदानि । उद्यतोऽनुगम', उदयश्च नियोकथेति समाचार- दन्दः । उद्यानादुद्दातमारभ्य उदयनियोकाद्यावदुदयास्तपर्यन्तमि- त्यर्थः । अग्निविनाशनम, लौकिकाग्न्यादिपराहित्येन पूर्वमुक्तम्। . . • तं,- इति मास्ति क• ख• • पुस्तकेषु । + निमोकार - इति ग• पुस्तके पाठ । एवं परत्र । घग्न्याधिपुनराधाने, - इति ग• पुस्तके पाठ'।

·रतीयकाण्डम् । तब तस्मिनिमित्त मति । अग्याधिपुनराधेये। युनराधानपुनरा- धये विकल्पतो विकल्पेन स्यातां भवतः । तदुतं यजपार्श,- "उदयास्तमयात्पूर्व गाईपायौ गतो यदि । भमनारणिमास्पृश्य पूर्ण सुर्यान्तु मन्यनम् ॥ मथ्यमानो न आयेत लौकिकाम्न्यादिकं विपेत् । ततो विहरणं कृत्वा होमं कुर्यादयथाविधि । यद्यन्यादावनिधि उदयास्तमयो मवेत् । खरस्वामं यदा शून्यं तदा स्यात् पुनराहितिः" इति । पुनरादितिपदस्योभषवाचकलादिति ॥२५॥ निमित्तानारमाह। मन्त्रं विना समारूदोरण्योरामनि वा यदि । तब ज्वलनशान्तौ स्यादसमारूदशान्तिवत् ॥२६॥ मन्बेनि । अरण्यो, वेत्यथवा, मन्त्रं समारोपमन्त्र विना भान्या मन्त्रान्तरेण ममारूदः छत इति शेषः। ततो ज्वलनशान्ती खरस्थान्युपगमे तच तस्मिनिमित्ते मति असमारूढ़शान्तिवत् असमारोपितस्य गान्तिस्तया तुल्यं स्यात् । अनुगमप्राययित्तं मथ- नपूर्वकं भवतीति भावः। समारोपित इति बुद्धा नुगम- प्रायश्चित्ते चेन करोति तदा तीयहोमकालात्मा जाते मन्य- जादि कार्यम् । सभाले पुसायामिति ॥२६. शान्ति, -- इति । पुस्तके पाठ । मन्त्रान्तरेण वा, - इति • पुस्तके पाठः। 1 व्ययमंशा छ या पुस्तकयोस्त्रुटितः । . * 23 ·भास्त्रमात्र,-त. पुस्तके पाठः। रूढ़ोऽपि मावरूदस्तदा तीयहोमकालामागवरोहणमन्त्रपूर्वकं मन्थने कार्यम् । तीयात् परन्तु पुनराहितिः स्यात् । इदन्तु मा. खान्तरविषयम् । कस्यांचिदवरोहणस्थानानानात्।. शास्त्रं मास्त्रोक्रविधिना शास्त्रोक्तक्रिययेति यावत्। आरूढ़ोऽपि भास्वतः शास्त्रेण सार्वविभक्तिकस्तम्। नावरूढ़ोऽरणिमात्मानं वा प्राप्तः। अनेनेदं कर्म कर्तव्यमिति नियमविध्यन्यथाभावात्। विद्य- मानेऽनौ यथोकः समारोपोधारणं वा कार्यम् । उपशान्ता त. भस्मस्पादि प्रायथित्तहोमान्तं कार्यम् । अथ मन्थने फ्रियमाणे मुगमोत्तरं मध्यमानेऽप्यजामौत्यध्याहार्यम् । असमारूढान्ति- त्रिकाण्डमण्डनम्। रस्कारोहणमन्त्रं विनाऽप्येतदेव नैमित्तिकं भवतीत्याह । पारदोपि यथाशास्त्रमवरूदो न शास्वतः । तोरे होमकाले वा सम्प्राप्ते पुनराहितिः॥२७ ।। प्रादेति । यथाशास्त्र, शास्त्रमननिकम्येनि यथाशास्त्र मन्त्रः'। समारोपितोऽपि, यदौति पूर्वोकमारय्यम् । शास्त्रतो- मरेण भावरूडा, प्रत्यवरोहणमन्त्रं विना भ्रानयाऽन्यमन्त्रेण वाऽव- यदा हेनुपरतया व्याख्येयम्। तधया। प्रारूढ़ेति। यथा- दमिर्न जायेत नत्र किं स्यादत आह। तीयेति। खरस्याग्न्य- बदित्युतवान् हतौये होमकाले सम्पाने पुनराहितिः पुनराधान भवतीति । वा मन्दोऽवधारणे । नदुमम् ।

·हतोयकाण्डम् । १०१ "अमावनुगते यस्य होमकालवयं मजेत् । खमयोर्विनवासे वा पुनराधानमईति” ॥२०॥ प्रागस्तोदयादम्यनुगमे लौकिकाम्यादिषु होम सम्पाद्य मन्यनं कार्यमित्युगमधुमा नवधिकपनपूर्वकं पुनराधाननिमित्तमात । यदा तु लौकिकाग्न्यादि निधाय हवनं तदा। हुतेऽपि लौकिकाग्न्यादौ मथ्यमानोऽप्यनन्तरम्॥२८॥ द्वितीयादा तृतीयादा होमकालात्युरा यदि । अमिन जायते तच पुनराधानमाचरेत् ॥२८॥ यदेवि दाभ्याम् । यदा यस्मिन् काले सौकिकान्यादि निधाय तदा तस्मिन्. काले तस्मिवानौ हवनं कार्यमिति शेषः । म बत्तरभाविमथिता। तु पुनरर्थे। लौकिकाम्यादौ तेऽपि अनन्तरं होमानन्तरं मध्यमानोऽपि अमिः द्वितीयादा बतौयादा होमकालात् पुरा यदि न जायते तत्र पुनराधानमाचरेत् । शेमस्त लौकिकानौ एक एव। दितीयहोमकालाप्राक् प्रजनने पुनराधानमिति रामांडारः। माङ्खायनसूचे अमवस्यवात्मन्यरण्योः समिधि नामि समारोश्यत इति । होमस्त समारोपमध्यमान विषयो नातुगतम- थ्यमानविषयइत्युक्तं वृत्तौ ॥२८॥२५॥ लौकिकामिनिधानामासत्तरं वा भस्मस्पर्मादिविशिष्टान्युत्पत्ति- रेव पुनराधाननिवर्तिकेत्याह ।

·१०२ त्रिकाण्डमण्डनम् । . . जातोऽपि वा विना भस्मस्पर्श जातजपं विना। प्रायश्चित्तं विना काष्ठं मन्यने चोदितं विना ।।३०॥ लौकिकः स्यादतो लुप्तादारभ्यावर्तयेत् पुनः । जातेति । भस्मस्प विना यस्मिन् गोमयपिण्डे दारुणि वाऽग्न्यु: पसमस्तनमानाऽरण्योः स्पर्शमन्तरेण मन्थनात् प्रथम-दितीय-रतीय- होमकालाप्राक् जातोऽपि तौकिकः स्यादित्युत्तरम्येन लौकिक- पदेनान्वयः प्रत्येकं बोध्यः। यवाग्युपशमस्तनमनाऽरणौ संस्पृशेदिति वचनात् ।.. एवं, जातजपं विना जातोऽपि स्लौकिकः स्यात् । इदश्च जातजपाभावरूपं . पुनराधाननिमित्तं यस्यां भाषायां जातेऽनौ जातजपोविहितोऽस्ति तच्छाखापरम्। एवं जातोऽपि प्रायश्चित्तं विना लौकिकः स्यात् । अत्र प्रायश्चित्तशब्देनानुगतप्रायश्चित्तमे- वोचते। तथाच प्रमादादिना प्रायश्चित्ताकरणेन लौकिको भवति । अब केचित् । भस्मस्पर्शरूपस्यैवादिष्टप्रायश्चित्तस्य कृतवादन्यद- नुगतप्रायश्चित्तं न भवति तेनानुगतमाययित्ताभावेऽपि लौकिकलं नेत्यासः। परे तु भस्मस्पर्श स्थानिहोत्रप्रकरणपठितत्वेन तत्परत्वा- पसव भस्मस्पर्को नान्यत्र । नयतिरिताग्म्यनुगमे भस्मस्पर्णो न भवति किन्त्वनुगतप्रायथितमेवेति कर्काः। तदुत रेणुकाचार्यैः । "विहारकालादन्यत्र यदा नर्योऽनुगच्छति । मथिला नर्यमुद्धृत्यानादिष्टं नच इयते” ॥ इति । मन्थने चोदितं काळं विना प्रमादादिना प्रमन्यामारेण धान्या ·टतोयकाण्डम्। . वा लौकिकारणीभ्यां जातोऽपि लौकिकः स्यात् । एवमचोदित- पाकादिकमपि पुनराधाभप्रयोजकम् । "सोदितन पाकेन छतेनोद्धरणेन च । 'लौकिकोऽग्रिः स विज्ञेयः पुनराधानमर्हति” । इति चौधायनीयात् । श्रतो यादग्निविनाशो जात इति हेतो- लुप्तात् लुप्तपदार्थानास्पादिरूपादारभ्य यस्य पदार्थस्य भरम- पर्यादेपो जातस्तमारभ्य पुनरावर्तयेत् । यदि स्पर्णा विहितो- जातजपस्वतस्तदा जातजपमारभ्यात्तिः, स्पर्शस्य एतत्वात् । एव- मूधम्॥३॥ अक्षतस्पर्मादिपदार्थानां कालावधिमा । यदि नावर्तयेदहौ तादृश्येव जुहोति च ॥ ३१ ॥ इयंमानेऽपि लुप्येत होमकालाष्टकात्परम् । चदौति । प्रमादादालयादा यदि नावर्तयेत् पुनराशत्तिं न कुर्यात्तादृश्येव स्पर्मादिरहित एव चेत् जुहोति, तदा अष्टमहो- मकालमभिध्याय लौकिको न भवति । इत जय होमकालाट- कापरं यमानेऽपि मति लुप्यते । अमिनिष्ठः संस्कार इति शेषः । लौकिको भवतीति भावः । दमचाकूतम् । अष्टमहोमपर्यन्तं तथाविधेऽप्यनौ सतानां कर्मणां फलजनकत्वमव्याहतं तदुत्तरं तु नैफल्यमिति होमाधि- करणस्य लौकिकत्वात् । तेन लुप्तपदार्थस्य विस्मत्या मरणोत्तरं चतुर्पु दिवसेषु मध्ये करणं इत ऊर्ध्वं पुनराधानमेव ॥३१॥ कुप्यते,-इति ख• ३० पुस्तकयोः पाठः । .

·२७२ घिकाण्डमण्डनम् । जातोऽपि वा विना भस्मस्पर्श जातजपं विना प्रायश्चित्तं विना काष्ठं मन्धने चोदितं विना ॥ ३० ॥ लौकिकः स्यादतो लुप्तादारभ्यावर्तयेत् पुनः । जातेति । भस्मस्पर्म विना यस्मिन् गोमयपिण्डे दारुणि वाऽन्यु- पशमस्त स्मनाऽरण्योः स्पर्शमन्तरेण मन्यनात् प्रथम-दितीय-तीय- होमकालाप्राक् जातोऽपि लौकिकः स्थादित्युत्तरस्येन लौकिक- पदेनान्वयः प्रत्येकं वोध्यः । यत्राग्न्युपशमस्तद्भग्नाऽरणी संस्पृशेदिति वचनात् । एवं, जातजपं विना जातोऽपि लौकिकः स्यात् । इदश्च जातजपाभावरूपं पुनराधाननिमित्तं यस्यां शाखायां जातेऽनौ जातजपोविहितोऽस्ति तच्छाखापरम। एवं जातोऽपि प्रायश्चित्तं विना लौकिकः स्यात् । अब प्रायश्चित्तशब्देनानुगतप्रायथित्तमे- वोचते। नयाच प्रमादादिना प्रायश्चित्ताकरणेन लौकिको भवति । अब केचित् । भस्मस्पर्शरूपस्यैवादिष्टप्रायथित्तस्य कृतत्वादन्यद- नुगतप्रायथित्तं न.भवति तेनानुगतप्रायश्चित्ताभावेऽपि लौकिकत्वं नेत्याः। परे तु भस्मस्पर्शस्यामिहोचप्रकरणपठितत्वेन तत्परत्वा- शव भस्मस्पर्को नान्यच । तयतिरिनारम्यनुगमे भस्मस्पर्शो न भवति किन्त्वनुगतप्रायश्चित्तमेवेति कर्काः। तदुनं रेणुकाचार्य । "विहारकालादन्यत्र यदा नर्योऽनुगच्छति । मथिवा नर्यमुद्धृत्यानादिष्टं तब हयते" ॥ इति । मन्थने चोदितं काष्ठं विना प्रमादादिना प्रमन्थागतरेण भान्या ·टतोयकागदम्। वा लौकिकारणीभ्यां जातोऽपि लौकिकः स्यात् । एवमचौदित- पाकादिकमपि पुनराधानप्रयोजकम् । "अचोदितेन पाकेन तेनोद्धरणेन च । 'लौकिकोऽग्रिः स विज्ञेयः पुनराधानमर्हति" ॥ इति बौधायनीयात् । अतो यसमादग्निविनाशो जात इति हेतो-. र्लुमात् नुप्तपदार्थाइमस्पादिरूपादारभ्य यस्य पदार्थस्य भस्म- स्पर्शादोंपो जातस्तमारभ्य पुनरावर्तयेत् । यदि स्पर्को विहितो- जातजपस्वकृतस्तदा जातजपमारभ्यावृत्तिः, स्पर्शस्य कृतत्वात् । एव- मूहम् ॥३०॥ अक्षतस्पर्णादिपदार्थानां कालावधिमाह । यदि नावर्तयेद्दह्रौ तादृश्येव जुहोति च ॥ ३१ ॥ हयमानेऽपि लुप्येत होमकालाष्टकात्परम् । यदौति । प्रमादादास्तस्थादा यदि नावर्तयेत् पुनरावृत्ति न कुर्यात्तादृश्येव स्पर्शादिरहिते एव चेत जुहोति, तदा अष्टमहो- मकालमभिव्याप्य लौकिको न भवति । इत ऊध होमकालाप्ट- कात्परं यमानेऽपि मति लुप्यते । अग्निनिष्ठः संस्कार इति शेषः। लौकिको भवतीति भावः । इदमचाकूतम् । अष्टमहोमपर्यन्तं तथाविधेऽप्यमौ छतानां कर्मण फलजनकत्वमव्याहतं तदुत्तरं तु नैफल्यमिति होमाधि- करणस्य तौकिकत्वात् । तेन लुप्तपदार्थस्य विस्मृत्या स्मरणोत्तर चतुर्पु दिवसेषु मध्ये करणं इत ऊर्ध्वं पुनराधानमेव ॥३१॥ कुप्यते, इति ख० घ० पुस्तकयोः माठः । .

·विकागडम गहनम् । १०॥ भन्मस्पर्णस्य पुनराधाननिमित्तानित्यतां मतान्तरकथनेनाह ! भस्मस्पर्श विनाऽप्येके लौकिकत्वं न मन्यते ॥ ३२॥ होमाष्टकाधिके लुप्ते धृतोऽप्यनिर्विनश्यति । ततोल्पहोमलोपेऽपि याद्दायेविनश्यति ॥ ३३ ॥ श्राधानपुनराधाने विकल्पेनाच चोदिते। भस्मेति । एके . प्राचार्याभस्मस्पर्श विनाऽपि लौकिकत्वं न मन्वते । अर्थादनः। क्रियाप्तोपनिमित्ते पुनराधेयं भवतीत्याह । होमेति माईन । तोऽपि ध्वस्तमानोऽयनिहोमानामष्टकं तस्मा- दधिके होमे लुप्ने मति विनश्यति नरसंस्कारो भवति । ततो- होमाष्टकादस्यहोमलोपेऽपि यदि उदायेदनुगमम्प्राप्नुयात् ताई विनश्यति । द्वित्रिचतुर्दामलोपेऽपि नष्टो भवति । विद्यमाने तु होमाष्टकपर्यन्तं नामोन, तदुत्तरं नामोऽमेरिति भावः । अचास्मिन् निमित्ते श्राधानपुनराधाने। স্মঘালয় पुनराधेयमुच्यते तचाप्यग्न्युत्पादकत्वेनाधानपदस्य भाक्रव्यवहारात् । विकस्पेन चोदिते । श्राधेयं पुनराधानं वा भवतीति भावः । ३२॥२२॥ अंच तोगादिमतमाह। । लुप्ते होमहये प्राइ लौगाक्षिरनिस्ताहितिम् ॥ ३४ ॥ ज्वलस्वग्निपु कर्तव्या तन्तुमत्त्येव केवला। लौगाविस्तमामा पिहोमदये लुप्ते मति पुनराहितिं पुन- ·हतीयकाण्डम् । राधानं प्राह । तथा चैतन्मतेनामिथ्वसामु होमदयालोमे पुनरा- धानमेव भवति । तथाचोकं मुगुणा । "होमदयात्यये दर्शपूर्णमामात्यये तथा। पुनरेवानिमादध्यादिति भार्गवशामगमिति"। विद्यमानेष्वनिषु त पुनराधानं नेत्याए । ज्यलखिति । अग्निषु ज्यालामु विद्यमानेषु केवला एकहविष्का नन्तुमत्येव तन्तुमनीष्टिरेव कर्तव्या। होमाटकलोपे नतोऽधिकलोपेऽपि पुनराधानं नेति. पूर्वमा दः। यदा केवा तन्तुमौष्टिं कृत्वाऽऽपनिवृत्ती प्रतिक्रान्त होमान् इत्वैव होमाः कार्या इति केवलशब्दार्थः ॥२४॥ दूदमापदिषयकमित्याह । आपद्यमिषु दीप्यत्स मासाई चेन हयते ॥ ३५ ॥ सर्वधोमानतिकान्तान् पक्षान्ते पक्षहोमवत् । समस्य जुहुयात्पश्चादिष्टिस्तन्तुमती भवेत् ॥३६॥ न तच पुनराधेयमिति कौपीतको श्रुतिः। श्रापदौति । श्रापदि रानभंगादिविपत्तौ अमिषु दौम्यत्सु विद्यमानेषु मत्सु मामाद्ध पक्षपर्यनं न हूयते छोमो न कियते चेत, अतिक्रान्तान् सर्वधोमान् दिनमझ्यात । सायं प्रातहीमान् पक्षहोमवत् समस्य समासं रुला जुन्यात् । पवादनन्तरं तन्तु- मतोमंचका इटिः प्रायश्चित्तं भवेत् । तब पुनराधानं पुनराधे ." . विकल्पेग नेति,-ति ख• पुस्तके पाउ। । दिनसंख्यात',- इति क पुस्तके पाठः ।

·विकाण्डमण्डमम्। . वा विकन्पेनोक्तं न भवेदिति कौपीतिको निर्माह्मणम्। पक्ष- होमवदित्युपलक्षणम् । तेन पदन्यूनहोमलोपेऽपि तावद्दिनमहात- होमान् कृत्ला तन्तुमतौरिः। अचातिक्रान्तहोमकरणमिति लौगादिमताझेदः। वकाला- दुत्तरोगौण इत्युशौणोऽप्यत्रदृशो भवेदित्युक्तेश्च होमकरणं युक्रम् ॥ ३५॥३६॥ श्रापदि पदादूर्ध्वमपि होमलोपे नामिनाम इति मतान्तरेणह षड्भिः । 'वत्सरं वत्सराई वा होमलोपे मतान्तरात् ॥ ३७ ॥ आपत्काले न नश्यन्ति दीप्यन्ते चेडुताशनाः । वत्सरं वसरपर्यन्तमित्यर्थः । कालावनोरत्यन्तमयोगे ईति 'दितौया। वेत्यथवा। वासरार्द्ध वर्षस्थाई षण्मामपर्यन्तम् । आपत्काले दुर्भिशादिना महापदि होमलोपे मति हुताशनायेद्दौयन्ने अनु- गताः .कदाचिदपि न भविष्यन्ति, तर्हि न नश्यन्ति पुनराधानं नेत्यर्थः । बहुवचनमन्तरागर्भिणोन्यायेन बोध्यम् । नित्यधारिल- पदाभिप्रायेण वा। यद्यनुगमनं समारोपो वा तदा पुनराधान- मिति पूर्वानं ज्ञेयम् । समारूढामेरप्येकाहामिहोत्रानारम्भे तन्तु- मतौं हत्वा प्रतिहोमं मनखतौं च प्रायचित्तमित्युक्त मायचित्त- प्रदौपे ॥३०॥ वत्सराद्धोत्तरमापनिवृत्तौ अतिक्रान्तहोमान् कला पञ्चवि- केष्टिः कार्यत्याह।

·एतीयकाण्डम् । पञ्च कार्याः पुरोडाशा होमे लुमेऽईवत्सरम् । पथितत् प्रथमोजेयः पावका शुचिरेव च ॥ ३८ ॥ व्रतपतिस्तन्तुमांश्चाग्नेर्देवतायाः गुणाः क्रमात् । ' सप्त कुर्यात् मुरोडाशान् होमे लुप्ते तु वत्सरम् ॥३६॥ पवमानः पावकय शुचिः पथिदित्यपि । वैश्वानरो व्रतपतिस्तन्तुमानिति सप्तभिः॥४०॥ विशेषितोऽग्निरेव स्यादेवताऽव यथाक्रमम् । पञ्चेति । अर्द्धवत्सरं, वासरम्याईमित्यर्द्धवत्सरं, होमे लुप्ते सति। एकवचनं सामान्याभिप्रायेण । पत्र पुरोडामा कार्याः। तानाइ। प्रथमः पथित् ज्ञेयः, द्वितीयः पावकः, बतौया चिरेव चेत्यपरः, चतया प्रतपतिः, पञ्चमस्तन्तुमाम् । एते पपिछदादयोऽमेर्दैवतायाः प्रामान गुणा विशेषणानि भवन्ति । तथाचामिः पथिकदेकोऽमिः पावको, मिः चि, रमितपति, रविन्तुमान् मामेण देवता भवन्ति। द्रयदेवतायहणायागोविधीयते । स चैकतन्त्रेण पृथक् तन्त्रेण वा भवति । वरसरं धोमे लुप्ते मति तु मतसङ्ख्याकान् पुरोडाशान् कुर्यात् । सतविकेकैवेष्टिः । पवमानेम्यादिसप्त वा प्रायथित्तेष्टीः कुर्यात् । अत्र यथाक्रम मममनतिक्रम्य सप्तभिर्विशे-' पितो विशिष्टोऽगिरेव देवता स्यात् । तच पवमान एकोगुणः, पावको द्वितीय इत्यादयः सा गुणा:, तद्विशिष्टः । अमिः पवमान- एका अमिः पावको द्वितीयोऽशि: विस्तृतीयोऽगिः पथिकञ्चन- धोऽनिशानरः पञ्चमोऽगितपतिः षष्ठोऽग्निस्तन्तुमान् सप्तम इति.

·१०० निकाण्डमनम्। देवता भवन्ति । अच पदादूर्ध्वमपि होम्सोपे नाधानमिति कौषीतकमतानेदः ॥ ३८॥३८॥४०॥ घोरापदिषयमाह। एकारम्भपरान्तविच्छेदेविशेषतः ॥४१॥ मनस्वती व्रतयुतां नाधानमनले सति । एकेति । अर्थाद्धोमानामेकारम्भपरान्ति विच्छेदेषु एक होम- लोपमारभ्य परार्द्धमझ्यानाहोमस्तोपेषु । अच परार्द्धपदमनेकवाच- कत्वे भातम् । यावन्नौवनिमित्तस्य तत्कालमध्यपातिवाच्छक्या-. नुपपत्तेः(५) । दृष्टश्चैतत् सहस्रसंवत्सरं सत्रमुपामीरनित्यत्र । अनले मति, खरे विद्यमाने अरण्योर्वा समारोपिते, प्राधानं पुनराधान नेति । अत्र यत्र यचाधानपदं तत् मुख्याम्वियानुपपत्तेः पुनरा. धानं लक्षयति । किन्तु विशेषतः प्रतयुतां प्रातपतेष्टिसहिता मनस्त्रतौं नमज्ञिकामाइति जुहुयादिति शेषः । तेन एकहोम- लोपे यावन्नौवहोमलोपे च नाधानं प्रातपत्येष्टिमनखतीहोम- रूपं प्रायश्चित्तं घोरापदिनिवृत्तौकार्यमित्युकं भवति ॥४१॥ इयमापत्सु घोरासु मिलितासूपयोक्ष्यते ॥४२॥ हादशाहुतिविच्छेदे * कुर्वन्यन्ये मनस्वतीम् । हादशाहाहुतिच्छेदे,- इति ग• पुस्तके पाठः । (१) यावजीवं खत्त्वमिहोत्रादिकं कर्तव्यतया चोद्यते । जीवनकालय प्रतायुर्वैपुरुष इत्युक्तलक्षणः। एवञ्च पराईसंख्यकहोम एव जीवन- काले म सम्भवति कुतस्तस्सोप सम्भवः । एवञ्चानायत्या पराईपद- भनेकवोधकमिति भावः * ·टतीयकाण्डम् । * मनोज्योतिर्जुयतामाज्यं मे विछिन्नं यज्ञं समिम दधातु । या इष्टा उपसो या अनिष्टास्ताः सन्तनोमि मनसा एतेन स्वाहा । इति । इयमिति । इयं प्रतयुता मनखती घोरास दुर्घटासु भापत्सु मिलितास एककालं प्राप्तास पयोकया, नान्यथा । पथोपसवे- उटा होमद्रव्याघभावे शरीरापाटधे च प्रसको । मतान्तरमा । भन्ये प्राचार्या दादशाहुतिविच्छेदे मनखतौं कुर्वन्ति । तदूर्ध्व- माधानमेव भवति । इदं स्वल्पापद्विययमिति मिला। मनखती मन्त्रपाठमाह । मनोज्योतिरिति ॥४२॥ निमित्तान्तरमा । नाशदाहावरण्योश्चेदग्निं यत्नेन पालयेत् । ४३ ॥ अन्यारण्योर्यावदेव नारोप्य मयितः पुनः । उद्दाने पुनराधानं छन्दोगपरिशिष्टतः॥४४॥ नाणेति । परयोश्चेनागदाही स्तः । नाश उपधानः । दाहः मधिद्धः । तदा तावत्कालपर्यन अग्निं पन्नेन पालयेत् । यावदेष अन्यारण्योरारोप्य पुनर्न मथितः । नापूर्वमुदाते । अनुगते मति पुणराधानं छन्दोगपरिशिष्टतः भवतीति भेषः ॥४३॥ अधिकरणप्रसङ्गादाह। स्पष मनखतोपाठाभ्यादृशः । सयथा। इत्यधिकं ग पुस्तके । पुस्तके मनोज्योति, इत्येतावन्मानं वर्तते । पुस्तकान्तरेषु मात्ययं मन्तः । जयमेव पाठः सर्वत्र । * ·विकायमण्डनम्। आत्मारोपे शरीरस्य नाशे नश्यति पावकः । शवदेहे विनटेऽपि दक्षिणः पाणिरस्ति चेत् ॥ ४५ ॥ लोकानौ स्थापयित्वाऽस्य पाणिं पुचोजपेयजुः । उपावरोह जातेति तूष्णीमग्निं नयेत्ततः ॥ ४६ ॥ . द्वादशोपात्तेनाज्येन तूष्णीकं जुहुयात् सुचा । - हस्तस्यातः प्रपद्येत प्रेतेऽमात्या इतिक्रियाः॥ ४७॥ . सकले कुणपे लब्धेऽप्येप एव विधिर्भवेत् । अनावरण्योरारूढे प्रमीयेत पतिर्यदि ॥ ४८. मैतं स्पृष्ट्वा मथित्वाऽग्निं भवा चोपावरोहणम् । पृतच हादशोपात्तं तूपणी हुत्वा शवक्रियाम् ॥ ४६॥ उपावरोह जातवेद इमं प्रेतं स्वर्गाय लोकाय 'नय प्रजानन् । आयुः प्रजा रयिमस्मासु धेहि प्रेताहु- तीश्चास्य जुपस्व स्वाहा । इत्युपावरोहणमन्त्रपाठः । श्रात्मेति । श्रआत्मारोपे गरीरस्य नाणे सति पावकः नश्यति । नारणौनाशे। अब शरीरनाशब्देन भवालाभ उच्यते। सच व्याघ्रादिभक्षणेन जलप्रवाहादिना वा भवति। तच व्याघादिना, शवदेहे शवरूपं देहं तसिन् विगटेऽपि चेत् दक्षिण: पाणिरस्ति, तदा न नाशः। तच किं स्थादत शाह । लोकेति । अस्य शवस्य पाणिं लोकाग्रौ स्थापयित्वा पुचः पुत्रादिरुपावरोहजातेति यजु- जपेत्। ततस्तूपणौमग्निं नयेत् । यस्यां शाखायां मागानं प्रति नयने इत्यमेव पाठ सर्चत्र ।

·हतीयकाण्डम् । . अग्रा- स्पृक्षा मन्त्राग्नानं तन्मा भूदित्यभिप्रायपरं वृष्णों पदम् । ततः पिवभूमी समिश्वेवागौ दादशोपात्तेन द्वादशवारं ग्रहौतेनाज्येन घुचा वृष्णोकं जुद्धयात् । प्राष्टतमन्त्रनिषेधार्थ पणौक पदम् । अतः परं अमात्या यष्ट्रपुरुषाः पुचादयः प्रेते इतिमियाः पावविन्यासादयः, नाः सर्वाः इस्तस्य कुयुः। यदि मकले कुणमे शवे लन्धे तनापि एषएव विधिर्भवेत् नामिनाशः। धस्तस्य शवस्य पालामे तु अामा मेता- धानपूर्वकोदाः । तेषामथ्यलाभे तत्पूर्वकः पर्णशरदाहः । श्रात्म- समारोपणविषयमेतत् । प्रसङ्गादरणिसमारोपविषयमाह । वित्ति। अरण्योरमावारूढे यदि पतिनियेत, प्रेत उपावरोहणं यजुर्जधाऽग्निं मथिला तस्मिन्नमौ द्वादशीपा एतं तूष्णीं इला भव- क्रियाः कुर्युरिति शेषः । उहाजन्यथै मन्त्रपाठमाघ । जपावरो- हेति ४४४५॥ ४६॥४७॥४८॥४८॥ विच्छिनाम्न्यादिविषयमाह । विच्छिन्नवह्निमुत्सृष्टपावकं विधुरानलम् । श्राहितानि मृतं दग्धु' चेताग्न्युित्पत्तिसिद्धये ॥ ५० ॥ भरदाजादयः प्राहुः प्रेताधानविधि एथक् । विच्छिन्नवन्हिं विच्छिन्नाग्निं उत्कृष्ट पावकं उत्सृष्टा मिं विधुरा- मलं विधुरामिम् । एतादृशं मृतमाहिताग्निं दग्धं घेतान्युत्प- *रत्यमेव पाठः सर्बध । यदि सकतः कुणपः शवो लब्धः, इति तु भवितुमुचितम् । | प्रेता,-ति • पुस्तके पाठः । एवं परत्र !

·त्रिकाण्डमण्डनम्। त्तिसिद्धये प्रेताधानविधिं पृथक् स्वतन्त्रं प्रेताधानमेव भारदामादयः माहा ॥५॥ तमेवाह । 'प्राचीनावीतिवानुवृत्यावोक्ष्यायतनान्यथ ॥५१ ॥ प्रेतं स्वाम्यालये क्षिप्ता पश्चिमाग्न्यालयेरणी। सन्निधायानलं मन्येदयस्येति यजुषा ततः॥५२॥ यस्यानयो जुहुतोमासकामाः सङ्कल्पयन्ते यज- मानमा सम् । जानन्तु ते हविषे सादिताय स्वर्ग लोकमिमं प्रेतं नयन्तु । इति मन्त्रः। अर्थात् पुचादि प्रेताधानविधि करिय्ये इति कङ्कल्प्य प्राची- मावौनिवान् भूत्वा अथ आयतनानि उद्धृत्यावीक्ष्य यजमानस्याने प्रेत स्याप्य, पश्चिमाग्न्यालये गाईपत्यागारे अरणी सविधाय यस्येति यजुषाऽनल भन्थेत् मन्यनमन्त्रस्यैकविधत्वात् * पाठमाह । यस्येति । ॥५१॥५२॥ प्रणीय पावकं तूष्णों द्वादशोपात्तसर्पिपा । तूपणौं हुत्वा ततः कुर्यः प्रेतेऽमात्या इतिक्रियाम् ॥५३॥ ततः पावकं प्रणीय प्राइवनौयस्याने निधाय वणी दादा- धारं ग्टहीतेनाज्येन तूष्णीमेवाहवनौये हुवा नतोऽमात्याः पुचा- दयः प्रेते इतिकिया कुयुः ॥५॥ इत्यमेव पाठ सर्वत्र । मम तु, मन्यनमन्त्रस्यानेकविधत्वात्, - इति पाठ प्रतिभाति। .

·सोयकाम अथारपारम्पभावे विधिमाध,। नष्टेधमिधथारण्यो शे स्वामी म्रियेत चेत् । श्राहरेदरणिबन्दमाधानोक्तविधानतः॥५४॥ तहदेवाभिमन्याथ तन्मन्त्राभ्यां विनिष्टत । निर्मथ्ये पावके यद्वौपासनार्थे तदस्ति चेत् ॥ ५५ ततोऽमिशून्यप्रेतोतमन्थनादि मपद्यते । यत्तु यस्यामयोजुहत्यादिमन्त्रकमीरितम् ॥ ५६ ॥ मखिति । अमिषु नष्टेषु अरण्योनाग्रे व मति यदि स्वामी- सियेत, तदा पुषादिराधानोतविधानेन यथोकप्तवपामरणिन्द- माहरेत् । नदेव वक्ष्यमाणनतनारपिस्वीकारविधिवदेव । तन्म- साभ्यां वक्ष्यमाणनूतनारणिस्वीकार विध्युक्ताभ्यां निमध्ये स्वौकि- कारपिमन्यनोत्पने पावके शौकिकेऽयौ विनिष्टयेत् मतपेत् । तदरणोदयं प्रौयामनार्थ श्रीयासमे इत्यर्थः । प्रतयेत् । चेनदस्ति । सर्वाधानिनस निर्मन्य्याग्नौ । ततस्तयोररण्योरग्रिन्योतोकमन्यना- दि, अमिशन्यानि पानि आधितामिप्रेतानि विच्छिनोत्सृष्टविधु- राहितामिप्रेतानौत्यर्थः । नेषु उर्फ मन्थनादि रितं पूर्वी पत्तासर्व प्रपच प्राप्नोति। मन्यनं विभिनष्टि । यस्येति । यस्था- मयो शुद्धत्यादिमन्सो यस्मिन् तथाभन, स्वार्थकम् । प्राङ्गादिदं विधिद्वयं भरद्वाजप्रोक्रमेव मूलकतोकम् ॥ ४॥५५॥५६॥ विनिक्षिपेन, - इति ग. पुस्तके पाठः । +पासना,- इति क• ख० घ०७० पुस्तकेषु पाठः । .

·१४ धिकाण्डमाइनम् । अथानेकपुनराधाननिमित्तानुगतधर्मचक्रागार्भूतोपेचारूपनिमित्त वकुमारभते । भार्यायां प्रोपितयाञ्चेदुदेत्यर्कोऽस्तमेति वा । तब स्यात्पुनराधेयमन्ये प्राहुरिहान्यथा ॥ ५७ ॥ । भायामित्यादिना । मा घोपेता च प्रवासादि रनि पूर्वो- फलक्षणा । श्रादिपदात् पनौमीमाद्यतिक्रमणादि । भार्यायां पन्यां मोषितायां, प्रकणोपिता प्रोषिता तस्यां, महत्सौमामतीत्यान- तौत्यवाऽन्यचाप्रिशालातोगतायामयेदुदेति वाऽम्तमेति चेत्, त तसिविमित्ते पुनराधेयं भवति । अन्ये प्राचार्या दह एतादृशाम्बले अन्यथा पाहुः। अच सीमाशब्देन ग्टहसीमा युक्ता। तदुहं छन्दो- गपरिशिष्टे । "विधारकाले यदि कार्यलोभात्- पानी तु मौमानमतीत्य गच्छेत् । नि:संशयोऽमि नाशमति ग्टहस्य मौमाऽच विवक्षितोऽर्थः"॥ . एकभार्यकविषयमिदमिति वदन्ति । तदुकं यजपाशंदौ। "पन्याः प्रवामविषये पुनराधिरुदादता । वाफीमनौषिभिः मोनोरेकभार्यस्य सेय्यते" इति । तच प्रवासोनाम । यदि सीमामतिक्रम्य रात्रौ तचैव वस्यति । प्रतचिम्झान्तर्गत पाठ • पुस्तकातिरिक्त पुस्तकेषु नास्ति ।

·दायकापाग। १५ . शाहस्य प्रयाणं यत् मवाम उच्यते बुधैः” ! पत्र भीमाशब्देन ग्टग्राममोमोचते । तेनामिग्टई विहाय स्वप्रामेऽन्यगामे वा रात्रौ धामः प्रवासः । राषिपदमुदयास्तमय- फालोपनवकम् । मूलकवाक्यताऽनुरोधात् । "यत्तु नारायणेनोमाम पामारवामिमगन्धितात् । मौमामतीत्य पेद्रात्रौ वासः भवमनं मतम् ॥ एकाकिनी यदा पनी कदाचिद् पाममामोत् । होमकाले भिसम्प्राप्ता म मा दोषेण युज्यने । अथ तवैव निवमेत् ग्रामं दत्वा प्रमादनः। लौकिकामिः स विज्ञेयः इत्येषा नेगमी श्रुतिः" । इति वचनाद गामान्तरे रावौ वामः प्रवरामः । तेन स्वगामे यन्याः राची वामे न दोषः । अनापि राषिपदमुदयास्तमयोपलदकम् । अन्यथा सायंहोमानन्तरं गमने पदयात् प्राक् परावृत्तौ पुनरां- धानप्रसङ्गः स्यात् । राषिवामसद्भावात् । अपिच राज्यहर्वासयोर- विशेषात् । यद्देवमिश्रादिग्रन्ये । "ग्रामान्तरे नगयीं पा पन्यां वाऽन्यत्र वा कचित् । मौमामतीत्य चंद्राचौ वामः प्रवसन स्मृत मिति" । ताा पूर्वानप्रवामलक्षणवाक्येकवाक्यतया प्याख्येयम् । नागस्यै-. वार्थस्योपलधेर्न लहानारमिति । ननु "मवद्धनमम्पत्त्य न नौर्याय कदापन । इति कूर्मपुराणोकं नया बौधायनेन च" इति । शोधायनीयाद्धनार्जनस्य भवासप्रयोजकावात्पन्यास तदभावात् 21 ·त्रिकाडमयनम् । कथं तत्प्रसक्तिः। चय एवाधनाः स्मृता इति रमतेति चेत्र । अस्ति चास्या अपि धनवत्ता। मम्भाव्यते च तदतान्धमममृद्धिलाके । स्वोधनानि पडिति सतेः । किश्च भवति हि पिटमाटभाट पुच- दर्शनेन धनोपलब्धिः। "दत्तं खमृदुहिन्यामनन्त फन्न दगावेत्" । इति दानखण्ड़े दक्षोनेः । दीयते च दूरादागताभ्यः स्वरूप्रम- तिभ्यो वाम प्रति । यत्त्वधना इत्युक्तं, तदखातव्यपरतया व्याख्ये- यम् । अतएव न कुर्युरग्न्युपस्यानमिति वक्ष्यते । एवश्वोपस्थिते यजमानवत्पत्न्या अपि प्रवासे यदि करोति तदाऽनेन भार्यायां प्रोषि- मायामिति वाक्येन स निषिध्यते । अतो बहुभार्यस्यैकभार्यस्य वा पन्याः प्रवासे पुनराधेयमेवेति मूलकाराः । इदमेकभार्यकविषयं न तु बहुभार्यकविषयमित्यन्ये । तच स्थात् पुनराधानमिति कुंत्र- चित्पाठः। युक्त एवायम् ॥५६॥ नेकपनीकस्यैकपनौकश वा नियतपनौमवासे खोतस्य पुन- राधेयस्य मतान्तरेण पनौनियममा । ज्येष्ठा चेदमिसंयुक्ता गच्छन्न्यन्या यथारुचि। यजमानेन सहिता यहा ता एव केवलाः॥१८॥ ज्येति । ज्येष्ठा पनी अग्निसंयुगा चेत्, संयुकशब्दः मामौप्यव- चनः । मुख्यार्थासम्भवात् । अन्याः कनिष्ठाः यथारूचि, क्रिया- विशेषणमिदम् । यथेच्छं, उदयास्तमयकालपर्यन्तमपि गच्छन्ति । दोषाभावजापनार्थ लट् । गच्छन्त्वन्या इति लोडन्तोऽपि कचित्पाठः!

·तोयकाण्डम् । So बहुभार्यस्य ज्येष्ठा चेत् प्रवसेत् पुनरादितिरिनि । वाक्यान्तरात् । कीदृग्योऽन्याः । यजमानेन भर्ता मक्षिताः । यदा, केवला यजमानरहितास्ता एव यवौयस्य एव यथाकामं गच्छन्तु । तेग ज्येष्ठामनिधाने भर्तः सविधाने सत्यप्यमति वा इतरामा प्रवामोनिमित्तं न भवतीति भावः। पत्र ज्येष्ठाप्रवास एवं पुनराधाननिमित्तमिति पूर्वमाझेदः ॥ ८॥ कदाचित् कनिष्ठामहरूतप्रवाश्यष्टुः कतिविधियमान् प्रसङ्गा- दाहा . प्रोपितः स्यादधः शायौ ऋतुपायो त्वमैथुनम् । वदन् बौधायनल्वेवमेका चेदग्निसन्निधौ ॥ ५ ॥ इतरासां यथाकामं प्रवासमनुमन्यते । इत्युक्तं भवभाप्येऽपि तावश्लोकेष्वपौरितम् ॥ ६ ॥ पोषित इति । प्रोषितः पानीमतिकृतप्रवासः अधः गायो स्यात् । अधाशब्देनाग्निस्थानानौ चत्वमुच्यते । खवायुदासाय, न त्यास्त- रणनिषेधार्थम् । तपायो स्यात् । तौ पौयतेऽसौ फतुपायी ऋतुजायोपयायी स्यात् । तु यमादमैथुनम् । मैथुगनिषेधः प्रोक इति शेषः । यदा, अतुगमनं अमैथुनं प्रोक्तमिति । उक्तं चर्तुगम- नस्थामैथुनखन्दानधर्मपु भौभयुधिष्ठिरमंवादे । अधुना ज्येष्ठाया- अपि प्रवामे पौधायनमतेन दोपाभावमा । वदनिति । बौधा- यनम्नु, एका कनिष्ठा ज्येष्ठा वा अनिसविधौ विद्यते, एवं वदन् ।

·२७ विकाण्डमण्डनम्। । इतरास अन्या यथाकामं यथारूचि प्रवास अनुमन्यते । अतएव ज्येष्ठाप्रवामेऽपि न पुनराधानमिति देवग्रन्ये मत इवचनम् । "ध्येठा चेद्दभार्यस्य धनिचारेण गच्छति । पुनराधाममके इच्छन्ति म तु सूरयः" ॥ इति मङ्गच्छते। ज्येष्ठाप्रवामेऽपि दोपाभावस्य प्राशस्य मूरि- पदाद्विज्ञायते । न तु गौतमः, इति मिश्रपन्यरतवैकल्पिकपाठम- माश्रयणे ज्येष्ठाप्रवामे पुनराधान स्यात्रवेति विकन्यः । तथाच बहु- भार्यस्यान्यतरपनौमविधाने पुनराधानन्नेति पूर्वमादिः । एतदेव बहुवादिमम्मत्या द्रढयति । इत्युक्रमिति । भवभाग्यसञ्जके अन्येऽपि इति बनेनेक प्रकारेण उनम् । तथा तातलोकेय्वपि कारिकासपि रेरितं उमिति ॥५॥६.० ॥ अधुनेकभार्यस्यानेकभार्यस्य वा स्वामिनोऽनिमविधाने सर्वथैव पुनराधामं नेत्यपरमतेनाह । एकस्यामप्यतिष्ठन्त्यामग्निहोचसमीपतः। पतिस्तिष्ठति चेदग्निनाशोनेत्यपरे विदुः॥ ६१ ॥ एकम्यामिति । एकस्यामपि ज्येषकनिष्ठान्यतरपन्यामपि अग्नि- होममोपतः ममौये इत्यर्थः । प्रतिष्ठन्यामविधमानायां मयां, पतिः खामी पेत्तिष्ठति विद्यते। अग्निहोत्रसमौपत इत्यनुषज्यते। चेत्, नागोऽग्रिनिष्ठसंस्कारनाशोने यपरे अवविदुरिति । 'तर एतचिहान्तर्गतः पाठो उ• पुस्तके मरः । ।

·रतीयकाण्डम् । १८ . . रुद्रदत्तरामाण्डारमाय्यपालोचनयाऽनेकमार्यस्यैकमार्यस्य वा प्रवा- मो भवति । तथैव पूर्व पूर्वपक्षौछत्य पल्यास्तुन्यस्वामित्वं वा- धित्वाऽनावमापाद्य तत्ममर्थनाय पुंस्त्वविशिष्टचोदनाऽभिधानपू- चिका कल्पान्तरोक्तिः प्रदर्शिता। तदर्थमेव दाशरथिभोमादिमह- तमानामाचार दर्शयिता जेमिनिस्वाञ्चोपहनम् । तस्मात् मि- द्धमभावेऽपि पन्या न कणोनिवृत्तिरिति । एवमेव भौमांसक- शिरोमपिनौलपहादिभिरपि 'कर्माजन्य फलेच्छावत्पन्यासल्याधिका- रोऽन्यथापाचाज्यनीहियवपश्यादिवदङ्गत्वमुकम् । मेर्वासाममनि- धानेऽपि न पुनराधानमिति बौधायनमतात् पूर्वमतादपि च भेदः ।। एवं स्वामिपन्योरन्यतरमन्निधाने मनमेदेदीपाभावमुकाऽधुनो- भयांसम्बिधाने मतभेदेगाह । सन्ध्यावदन्यदाऽप्यनीन् हित्वा चेदम्यती गती। अामान्तं वाऽथ सीमान्तं तचैकेऽग्निशमं विदुः ॥ ६ ॥ श्रन्ये नामान्तवसनात न त्वतिक्रममावतः । सौमि त्वतिक्रमादेव केवलान्नाशमब्रुवन् ॥ ६३ ॥ यदोभावयतिक्रम्य सौमां प्रत्यागतौ पुनः । उदयास्तमथात्पूर्वन नाशोऽति केचन ॥६॥ * व्यत्र, थाइपयूष, - इत्यधिकः पाठः ख. ध पुस्तकयो। मितभेदानाह, इति • पुस्तके पाठः । * ग्रामान्तरं गवा, - इति ग. पुस्तके पाठः ।

·११. विकाण्डमएनम् । . . सन्ध्यावदित्यादिभिः । दम्पती पनौखामिनावुभौ अन्यदा पसिन् कसिन् कालेऽग्नौन् हित्वा चेङ्गतो गमनं कुरुतः ग्रामम्य खावमथग्रामस्यान्तं यावत्पर्यन्तं जनानां वमतिः तत्पर्यन्त- मित्यर्थः। वेत्यथ वा। ग्राममोमान्तं खावमथग्राममीमापर्यन्तं, तच तस्मिन्निमित्ते सन्ध्यावत् अग्निशमं नाशं विदुः । यथाऽस्तो- दयकाले उभयोरमन्निधानेन नाम: प्रमिद्धोऽस्ति, तददुभौ यदा कदाचित् जनवमतेरूवं मोमोवं वां गतौ चेत् , पुनराधानमिति सन्ध्यावदित्युझम् । अत्र सौमाशब्देनामिमंश्रितपामसौमेति नारा- यणवृत्तौ। अग्न्यगारमौमेत्याशार्कः । याममौमाग्न्यगारमोमेति मतन्दयोभाय्ये । अच कैमुतिकन्यायेन तत्सिद्धौ पुनर्यहणं तस्थापि निमित्तता प्रतिपादयितुम् । अन्ये प्राचार्या ग्रामान्ने वमनात पुनराधानं न पुनरनिक्रममाचेण मौग्नि तु केवलादासर- हितादतिक्रमादेव नाममनुवन् । अत्र यामान्तवासमीमातिक्रमणे - निमित्ते इति पूर्व स्माद्भेदः। मौमातिकमणेऽपि दोषाभावमाचष्टे । यदेति । यस्मिन् काले उभावपि खामिनौ सौमामतिकम्यापि पुनः उदयास्मयात् पूर्व स्वपामं प्रत्यागतौ वास्मिनिमित्त नागोनेति केचनाइरिति शेषः'। अयमेव पूर्वमतादिशेषः ॥६२॥ . उदयास्तमयोत्तरमपि अपराहत्तौ स्वमतेन दोषाभावमाए । • प्रतन्दयाभाष्ये, - इति क• पुस्तके पाठः । शतभाध्ये - इति ख. ""ठः । 'मत' भन्दात् परं रक्षितं किञ्चित् स्थान घ• पुस्तके 1.

·तोपकायहम्। १८१ छन्दोगपरिशिष्टोक्तहोमकालात्यये इनलः । सीमातिक्रमणान्नश्यन्नोदयास्तमयादपि ॥ ५ ॥ छन्दोगेति । उभयोरित्यध्याहारः, मौमातिफमणोत्तर, छन्दी- गपरिगिएं कर्मप्रदीपस्तदुशोथोनवटिकात्मको होमकास्तपादव्यये मति अनलो अग्निनग्नेत, उदयास्तगयना नेति । तदुक्तं देवया- जिकः ३. मन वचनः। "विहायानि ममार्यचेत मौमामुमध गच्छति । होमकालात्यये तस्य पुनराधानमियते इति ॥ यजमामय पनौ च उभो प्रवमितौ यदा । श्रा होमाननिवर्तते पुनराधानमईति" । यदोभावयनिकम्येति भूलवत् पूर्वाद्ध पठित्वा । "भीमकालमतिफम्य तदा नश्यन्ति बया" - इति च ॥ "पनी मौमामतिकान्ता यजमानोग्टहे यदि । श्रा होमाद्यदि नागच्छेत् पुनराधानमर्हति ॥ एकाकिनी यदा पत्नी कदापियाममाग्रजेत् । होमकालेऽभिमप्राप्ता न मा दोपेण युज्यते ।। अथ सदैव निवसेदयामङ्गला प्रसादतः । लौकिकोऽमिः स विज्ञेय इत्येषा नैगमी श्रुतिः" इति। तरसात् नवनाडिकोत्तरं सौमातिकमणेनोभया भनिधाने पुनराधानमिति निर्गलितीर्थः १६५ ॥ पुमा, इति क ख ०७० मुस्तकेयु पाठः । + सोमालिकालयोनस्पेनोदयास्तमयादिति, - दलिय पुस्तके पाठः ।

·निकाइमगडनम् । मौमानिफममङ्गत्या नद्यतिक्रमणेऽप्या । । विनाऽग्निभियंदा पत्नी नदीमम्बुधिगामिनीम् । अतिक्रामेत्तदाऽमीनां विनाशः स्यादिति श्रुतिः ॥६६॥ 'विनेति । पनौ प्राधानमहकता अग्निभिविनाऽम्बुधिगामिनौं ममुद्रगामिनी स्वेनैव मावा- न तु गङ्गादिसहायेन, सर्वेषां जल- प्रवाधानां तादृशावात्। नदी, नदौलक्षण बग्रे वक्ष्यते, अतिमा- मेदत्तौर्य गच्छेत्, तदाऽमौनां विनाश इति श्रुतिः वेदश्रवणमित्यर्थः । इदानीमममुद्रगामिनीविषयमाह । 'पन्यन्तरेऽथवा पत्यौ हुताशनसमीपगे। अन्या पत्नी यथाकाममतिकामेन्नदीमपि ॥६॥ न कुर्यरग्न्युपस्थानं प्रवसन्त्योऽपि यो पितः। प्रोपितान जपं कुर्युरनन्त्येव सधर्मकम् ॥ ६॥ अागतोपस्थितिञ्चापि स्त्रीणां नेच्छन्ति सूरयः । पत्न्यन्तरेति । पत्न्यन्तरे ज्येष्ठाकनिष्ठयोन्यतरस्मिन्, अथवा पत्यौ हुताशनोऽग्निस्तस्य समीपगे सति पनौ यथाकामं यथेच्छ नदीमपि अनिकामेच दोष इति यावत् । एतेन पतिपत्न्यन्तरमन्निधाने समुद्रगाऽतिक्रमेण पुनराधानमितरस्यास्वतिक्रमेणोभयोयोरमन्त्रि- धाने पुनराधानं सन्निधाने नेति भावः । अत्र पनौग्रहणात् भीमा- ·रतीयकाण्डम् । निमकपो नद्यतिक्रमणे प्रवासे वा यजमानेन छते नदोष रति । तथा। "रजोदोपे समुत्पन्ने सूतके मृतकेऽपि वा । प्रवमनमिमाधिनः पुनराधानमनि । यौनामपि चैकस्यामुदक्यायान्तु न प्रनेत् । एकादरी पतुर्थेऽकि गन्तुमिच्छेविमित्ततः । घयों मुक्का त थोलोभात् प्रवमेत् पर्वमन्धिषु । करोति पुनराधानं प्राययित्तष्टादृते । नाग्निकार्यस्य वेलायां प्रवसेन र पर्वणि । न विना प निमित्तेन कौडाधर्थन्तु न मजेत् । प्रवद्धनसम्पत्ये न तोय कदाचन । इति कूर्मपुराण तथा बौधायनेन ॥ सहानियों मपनीको गच्छेत्तीर्थानि मानवः । पुराणवचनात्मामे प्रायोऽस्तीति केचन" । इत्यादिवपनरेतद्यतिरिमथले योध्यम् । पूर्वभिमतभेदैन्याया: कनिहाया वा प्रवासोपस्थिती तुज्य एवाधिकार स्यादिति स्वयमेव साधिते तुल्याधिकारे यजमानवत् प्रवासोपस्थानादिकं स्यादत- आह । ति । मवमन्योऽपि घोपितोऽन्युपस्यानं न कुर्युः। प्रोषि- ताः सन्यः अपम्यागोपस्थानरूपं न कुर्यः। नाई कर्मजन्यफलमो- ावं न स्थादत श्राइ। मधर्मकं समानधर्मकं फवं अनन्येव । ग्दङ्गाग्राधिकान्यायेन प्रवासोपस्थानमेव न स्यादत प्राइ । प्राग- तेति । आगतस्य प्रवासादागतस्य या यजमानसोपखितिरुपस्यानं साऽपि स्त्रीणां सूरयोनेछन्ति । न भवतीति भावः ॥६७॥८॥ 25 ·"१८४ त्रिकाण्डमण्डनम् । ८ सौमातिक्रमप्रमगादाह । पत्नी सीमामतिकामेदिना भाऽग्निभिः सह ॥ ६ ॥ तच नाशोऽपरे त्वाहुर्भयादयाने न दुष्यति। किन्तु साग्निविना भर्चा गत्वा संस्कृतसर्पिपा ॥ ७॥ हावयेचतुरात्तेन प्राप्ते देशे मनस्वतीम् । सायंप्रातस्तनौ हामावेवं स्यागमनेऽन्वहम् ॥७१ ॥ पत्नौति । पत्नी भत्रों विनाऽग्निभिः महानि ग्रहौत्वेत्यर्थः । मौमामतिकामेत्, तच नाशः । अपरे त भयाद्याने विसराहादिना गमने न दुय्यतीत्याडः । तथाच यसरि प्रवमितेऽप्रवमिते वा श्र- कस्मात् परचक्रादिप्राप्तौ अनीन् ग्टहौला मौमातिक्रमणादिके पत्न्या विहिते न दोष इति भावः । तदुक्तं देवयाजिकैः सङ्गह- वाक्यम्। “एकाकिनौ यदा पनी वहिमादाय गच्छति । तव नागोऽपरे त्वाद्धर्भयाद्याने न दुष्यतीति । न रुच्येकाकिनी पत्नी प्रयायादमिभिः सह । राष्ट्रभंशादिगमने उचितं यानमौदृशमिति च। अन्यथा हि प्रवसन्यां वहयोलौकिकाः खलु" । पन्याः साग्निप्रवासे थावत्प्रवासं प्रात्यहिकं प्रतिहोमं प्रायश्चि- तमाह। किन्विति । किन्तु परन्तु एवं यजमाने प्रोपिते घेदेकाकिनी पत्नी यामादहिरमोन् नयेत्, स्वयं वा वहिर्गला होमकाले नागच्छेत, तदा पुनराधानम्। एवं पत्न्यां प्रोषितायां ·बतोयकाण्डम् । १८५ यदि यजमानादुकापराधदयं भवति। एवं बहुपनौकस्थापि कस्याचित् प्रोपितायां पल्यन्तरं विद्यमानमपि अपराधदये पुम- राधानमिति अर्थाट्वगम्यते । यन्यान्तरेऽप्युक्रमस्ति । भनी विना मामिः पनी गला श्रमिभिः सह गमनं कला देश तदिनप्राप्तदेश संस्कृतमर्पिषा संस्कृताज्येन । किं भूतेन ? चतरातेन धर्टहीतेन, मनखतौं तत्मज्ञकामाहुति हावयध्वर्युद्वारा जुळ्यात् । णिज- न्तोऽयम् । तदुभम् । "राधंगादिगमने प्राप्ते देशे मनखतीम् । जुयाच्चतरातेन स्मार्जनौ सर्वसंज्ञितम्" । इति याजिकपन्ये । श्राज्यमस्कारस्य भानावात्रोक्त इति। नतः सायंमातस्तनी सायंमातर्भवो झौमौ पाविजा कार्यों न स्वयम् । "न वै कन्या न युवती नाल्पविद्यो न वालिगः । होता स्यादग्निहोत्रस्य नातीनामशतस्तयेनि" । सारणात् । अन्वहङ्गामने प्रत्यहमेवं स्थान, मनखतौहोम कुर्या- दिति भावः । मायंप्रातस्तनावित्यच तुटः प्रागनादेश: ॥६६॥७॥ सामिप्रवासवदच वास्तोष्यतीयहोमा अपि भवन्तीत्याह। वास्तोप्यतीयहोमाद्या भवन्त्यवाप्पशेपतः । श्रापद्यपि च कष्टायां विना पान्या * नरान्तः ॥७॥ पनी,- इति ख. प. पुस्तकयो पाठ पत्नौं,-इवि ग पुलके पाटः।

·विकाण्डमण्डनम् । सीमाऽतिक्रमणेऽनीनां न कथञ्चिदनुसाहः । प्रचापि यष्टारमृते पत्न्याः सानिमवासेऽपि ओषतोऽविशेषेण वास्तोप्यतौयहोमाद्याः पदार्थाभवन्ति । भयाद्यानेऽपि किञ्चिदि- शेषमाह। पापदौति। कटायामपि महत्यामिति गवत् । श्रापदि, पल्या नरान्तरः विभिविना अनौनां मौमातिक्रमणे कथञ्चित केनापि प्रकारेणानुग्रहोदोषाभाव इति यावत्, न भवति । अतएव यष्टुः प्रवासोपस्थिती, "निचिप्याग्निं स्वदारेषु परिकल्यर्विजं तथा । प्रवसेत्कार्यवान् विप्रो न स्यैव घिरं वसेदिति" । वाक्योका एलिक्कल्पमा कृतार्था भवति ॥७२॥ सामिप्रवासप्रसङ्गादाह । प्रत्यक्षेण नयनग्निमुच्छसेचेविनश्यति ॥ ७३ ॥ यदि वास्तुच्छ्रसन् गत्वा निधायोच्छस्य तं पुनः । हरेदनुच्छसन्नेव नश्यचिहरणेऽनलः॥ ७४ ॥ प्रत्यति । अग्निं प्रत्यरेण समारोपादृते शिक्यादिना नयन् यजमानस्तत्पुरुषोवा यदि उच्छ्रभेच्छासन्यजेत्, तर्हि विनश्यति संस्कार इति शेषः । स्वपामविषयमेतत् । "ग्रामासीमान्तरं गच्छेत् प्रत्यवोहव्यवाचनः । मिक्येनोदाहयेदगीन् पुनराधानमहतौति" ॥ स्मरणात् । "अनोविना समाप्ट अर्ध्व भम्यापरापनात् ।

·हतीयकाण्डम् । १८७ . इतोऽग्निौकिक्रोजेयः श्रुतौ मर्वच दर्शनात्" इति च । "कुरुक्षेत्रादितीर्थानां गमने देशविसवे । ममारोपं विनवानीचोदयुर्विपश्चितः । भारोप्यामौनरयोस्तानुदवस्येसहामिभिः" इति । यदि वा अथवाऽनुच्छ्रमन् श्वामोच्छाममकुर्वन् गला स्थलान्त- रमिति शेषः । निधाय प्राप्तदेशे स्थापयित्वोच्छस्य पुनस्तममिमनु- छपनेव हरेषयेत् । तदूचं पुनः स्थलान्तरनयने लौकिकत्वमाइ । नग्येदिति । एवं स्थाप्यस्थाप्य नयनेऽपि चिहरणे चिवारहरणे अनलोऽग्निनग्येदिति ॥७३॥७४। भीमान्तरादतिदूरं मामिप्रवासे विशेषमाह । शकटेनातिदूरं वा हरेद्देशं यथारुचि । स्वाजन्नवाथवा शम्यापरासात् प्राङ्येच्छसन् ॥ ७५ ॥ कर्मार्थहरणेऽनौनां नानुच्छासादि चोद्यते। भकटेति। थथारूचि यथेच्छन्देशं अतिदूरं वा देशं शकटेनानमा आहरेषयेन खाङ्गेन शिक्यादिना । तथाच दूरप्रवासे समारोग्या- मौषयेत्, प्रत्यचनयनपचे शकटेन नाङ्गेनेति । शिक्यादिना खाङ्गेन नयनेऽभिहितस्यानुच्छ्रामस्थापवादमाह। अथ वा शम्यापरासाम्प्र- पात् प्राक् देशं वमन् स्वाङ्गेनैव नयेत् । शाम्यापरामलक्षणे त। "दाचिसदगुला शम्या जवात् चिता परापवेत् । यावद्दे मममी देशः सम्याग्राम उदौर्यते” इति ॥ शम्यापरामादूर्ध्वन्तु श्वासगनिर्निरध्यते । चोदनागतहरणे भेष ·१९८ विकागहमण्डनम् । दोष इत्याह । कर्मार्थमिति । कर्मणे इति कर्मार्थम । गामित्र- धिष्ण्यादिषु यौनां हरणे गम्यापरामादूर्धमपि नयने अनुच्छा- मादिकं, न उच्छामोऽनुच्छामम्तदादिकं शकटादि न चोद्यते नोच्यते । खाङ्गेनोच्छूमताऽपि हरणं भवतीति भावः । तदुकं छन्दोगपरिगिटे । "कात्यायनमतात् केचिच्छ्रमन्तोऽप्यतिदूरतः । प्रत्यक्षेण नयन्यनीन् शकटेन विनाऽपि तु"-इति । "स्वस्टहस्य प्रयाएं यत्तत्पन्यनिममन्वितम् । किटोत्तत्प्रवृत्यर्थ मनमा मह गच्छति ।। अनस्यारोपयेदमोंस्तत्वाचायपि तत्र वै" । एतेनाहितामेरनस्यारोहणं प्रत्युनं भवति। गोयानत्वात्तस्य । रथस्य तु न निषध इति । "खाङ्गेन वा नयेदग्निं कात्यायनमतादपि । नयेद्दा नामणस्वन्योजवेन सह गच्छति” । अच जवपदोपादानादनुच्छसम्नेवाहरेत्। नानुच्छामादि चोधते इति तु कर्मार्थाहरणविषयमिति दिक् ॥२५॥ प्रत्यक्षस्यारूढस्य वाऽगेर्नयनेऽम्बारम्भोभवतीत्याह । नदीसन्तरणेऽमौनां सौमातिक्रमणे तथा ॥ ७६ ॥ सर्ववाद्यन्तसौम्नोर्वा स्वामिस्पृष्टाः स्यरमयः। नदौति। अमौनामनोगतानामरणिगतानां वा नदोसन्तरणे ममुद्रगाऽसमुद्रगामाधारणनदीपदवाच्यजस्तमहोत्तरणे, तस्मिन् काले ·हतोयकाण्डम्। . इति यावत् । प्रमक खामिस्पृष्टाः स्युः, स्वामिलस्योभयनिष्टत्वादु- भाभ्यामपि अनोऽन्वारम्भः कार्यः । समारोपपपदे सरयोः। अन्यत- रेणेति दीपिका । पल्यावखेम स्वामिन एवेत्यन्ये । तथैव सौमा- तिक्रमणे खाम्यवारम्भिताः स्युः । अथ वा श्राद्यन्नमी नोरपित- यामाधिष्ठातव्ययाममौनोः खामिस्पर्शिताः स्युः ॥७६ ॥ चामिपदेन प्रत्यक्षमयनएव प्राप्नोत्यत आई। प्रत्यक्षमरणि * द्वारमन्यथाऽमिविनाशनम् ॥ ७७॥ प्रत्यचमिति। प्रत्यवं साक्षात्त्वेन प्रसिद्धं, अरणिहारं अरणिरूपं धारम। माकपार्थिवादिना समायः। यतोऽस्ति, ततः ते अपि खामिस्पृष्टे स्याताम् । अन्यथा यदि स्वामिस्पृटे न स्तस्तदाऽमिवि- नाशनम् । पुनराधानमिति यावत् १७७॥ श्रामारोपणपक्षे किं स्थादत आह । श्रामारोपणपक्षे तु नान्वारभणमिष्यते । न काप्यारमाणं केचिलौगाक्ष्याद्यनिवन्धनात् ॥७॥ श्रात्मारोपणपचे तु, धात्मनि पाणिद्वारा समारोपणपचे अन्वारम्भणं नेप्यते। अर्थलोपादिति भावः । केचिदाचार्या लोगा- प्रत्यक्षं वारणि,- इति १० पुस्तके पाठः। + किचिलीगाध्यायनिवन्धनात्,-इति क ख घ०७० पुस्तकेमु पाठः। परत्वसमौषौनः टीकाविरुद्धय ।

·घिकाइमण्डनम् । चिप्रतीनां निवन्धनं वचनं, तस्मात् ५) वापि कुचापि अन्वारम्भणं नेय्यन्त इति मेषः ॥७॥ प्रमङ्गाबदोलतमाह। कूलद्दयान्तरालन्तु नदीशब्देन नोच्यते। किन्तु तद्देशवयैव जलसडोनदी भवेत् ॥ ७ ॥ अष्टौ धनुःसहसाणि न प्रसवतियज्जलम् । नदीशब्दाभिधेयत्वं तस्येच्छन्ति न सूरयः ॥ ८० ॥ एकेन नामधेयेन शतयोजनगामि यत् । उदकन्तन्नदीशब्दवाच्यमित्यपरे जगुः ॥ ८॥ कूलेति। नदीमब्देन कूलद्दयस्यान्तराखं मध्योनोच्यते किन्तु तद्देशवयैव कूलदयान्तरालवर्ती जलमहो नदीपदवाच्योभवेत् । जलमह विभिनष्टि । अष्टाविति । अष्टौ अष्टसङ्ख्याकानि धनुषां महसाणि, तत्परिमितदेशपर्यन्तमिति यावत्। यजलं न प्रसवति न वदति, तस्य जलस्य नदीपदवाच्यत्वं नेछन्ति। अपरे सूरयो- • इत्यमेव पाठः सर्वच । यन्वारम्भणं नेच्छन्तौति शेषः, - इति तु भवि- तुमुचितम् । + संसवति,- इति ग• पुस्तके पाठः । (१) लौगाक्षिप्रतोना वचनात् नान्वारम्भणं, तेषां तनिषेकवाक्यादिति मावः । तथाच लोगाश्यानिबन्धनादिति मूते लौगायाधानां निव- न्धनादित्याद्यपदं न त्वादिपदम् । तधात्वे झुनिवन्धनादवचनादिति च्याएयातुमुचितं स्यात् । तदेव तु समोघौनमिति प्रतिभाति ।

·द्वतीयकायम् । २०१ . (U ऽभियुका यत् जसमलेन नामधेयेन यमुनादिनाना शतयोजनगामि पतःमतकोअगामि, सदुदकं नदौाब्दवाच्यमिति जगः। फोमन- जन्तु मास्यपुरापो। "फ्रोशोधनु:महसे वे गयूनिदिर्गुण ततः । बिएणं योजनन्नम्मान प्रोझ मयाविशारदः"। धनुखवणं तव । रतुईस्तोधनुर्दड इति ॥०८1८० ॥१॥ प्रजार्थिनः कामार्थिनी वा दारान्तरमतपणेच्छो विषयमा कर्तव्यं पुनराधानं पुनः परिणये सति । अग्न्याधेयमुशन्तीह केचिदुद्दाहकर्मणि ॥८२ ॥ लौगाध्याद्यनिवडत्वादुभयन्नेति केचन । तचौपासनिनी पत्नी परा पूर्वाऽमिहोविणौ ॥ ८ ॥ कर्तव्यमिति । पुनः परिणये विवाहे झते मति तदुसरं पुन- राधानं कर्तव्यम् । केचिदाचार्या सोदाहकर्मणि जौवत्यतीकस्य पुनर्विवाहोत्तरमन्याधेयमपूर्वाधानमुशन्ति वदन्ति । यदा, अग्न्याधेयं पुनराधेयम् । केपमापार्था लौगाध्यादिभिरनिबद्धलादनुनालादुभयं पूर्वोक्त नेति ध्रुवन्ति । यदोभयमपि सौगाध्यादिमतेन नानुठीयते, तदा परा पनी दितीया प्रौपामनिनौ विवाहामिसंयोगात् । पूर्वा प्रथमा अमिहोत्रिणी। तयैव सहामीनामाधानात् ॥२॥३॥ अथ सपत्नीकस्य युनः परिपये मतान्तरेण विशेषमाह। तथैव, - इति क. • पुस्तकयो याठ । (१) विशेषमाध,- इति भवितुमुचितम् । 26 ·२.२ त्रिकाण्डमण्डनम्। पुनः परिणयेऽग्नीनामुत्पत्तावीदृशोविधिः । पुनः इति। पुनः परिणये स्वस्य पुनर्विवाहे कृते दितीयाया- अपि प्राधानसंस्कारसंस्कार्यताऽईवात, अग्नौनां चेतामानामुत्पत्ता- वौदृशोवक्ष्यमाणविधिः प्रयोगविधिः कर्त्तव्य इति भेषः ॥ तबादौ पुनः परिणये हेतमाह । श्राहिताग्निः प्रजाहीनां योयाऽपत्यां मृतप्रजाम् ॥८॥ दशमे हादशे पच्चदशे संवत्सरे स्त्रियम् । त्यक्त्वाऽन्यामुबहेत् कन्यां सद्यस्त्वप्रियभापिणीम् ॥५॥ आहितेति । प्राहिताग्निरग्रय आहितायेनासावाहितामिः । वाऽऽहिताग्म्यादिषु परमिति सूत्रात् पूर्वनिपातः । प्रजाहौना केव- वबन्ध्यां योषाऽपत्यां कन्याप्रसूं मृतप्रजां मृतापत्यां स्त्रियमनुक- मेण दशमे द्वादशे पञ्चदमे संवत्सरेऽप्रियभाणे तु मद्यस्यत्वाऽन्यां कन्यामुछेत् पुनर्विवाहं कुर्यादित्यर्थः । कन्यापदमक्षतयोनिपाणि- ग्रहणार्थम् । मर्यते विंशतिप्रसूतायाः पुनविर्वादः । "यदा विंशतिधाऽपत्यं प्रसूयेतानाजनः । पुनर्विवाहं तस्यास्त कुर्यात् स्वकुलशान्तये" इति । दममवर्षादिग्रहणं परीक्षार्थम् । न हि विज्ञायतेऽकामाद- न्ध्येति ॥८४॥८॥ विधिमाह। . न हि पन्या विज्ञायतेऽकस्माइन्येति,- इति ख• घ• पुस्तकयोः पाठः । न हि बन्ध्या विज्ञायते कस्माइन्येति, इति की पुस्तके । --- ·. हतीयकाण्डम् । २०६ भारोप्याग्नीनरण्योः स्वानुदवस्येत्सहाग्निभिः । उद्दासनेष्टित्वाऽथ समारोप्य हविर्भुजम् ॥ ६ ॥ कृत्वा ब्रह्मौदनाग्निञ्च तथौपासनपावकम् । ब्रह्मौदनादिकं सिद्धं कृत्वाऽग्न्याधि विधानतः॥८॥ पवित्रेष्टि तन्तुमतौं चैधातव्यां कमायजेत् । ऐन्द्रामेनैव पशुना यष्टव्यं केवलेन वा ॥८॥ अरण्योः खान् पूर्वभार्यया महाहिताननीनारोय समोरोप्या- मिभिरन्यधिकरणीभूतारणीभ्यां महोदवस्येत् । अवोत्पूर्वकोक्मति- देशान्तरलक्षकः । तत्र विहरणादिकं कृत्वा उद्याधनेष्टिं कुर्यात् । ततोपरिर्भुजममिं समारोथ । सथा, पूर्ववदौपामनपावकमोपास- नामिमेकदेशेन माकल्येन वा प्रोग्दनामिहत्वा नस्मिन् प्रमोद- नादिकं मिट्टत्वा, विधानतः पूर्वोक्न विधानेन । सार्वविभक्तिक- स्तम् । अग्न्याधि प्राधानं कुर्यात् । तदुत्तरं प्रमादनुफमेण पवि- घेरि तन्तुमतों चैधातव्येष्टिं यजेत् कुर्यादित्यर्थः । वेत्यथवा । रिचयस्याने ऐन्द्रामेन पहना केवलेनैव एकमेव यष्टव्यम् ॥८६॥ मतभेदेनाह। अथवा पुनराधानमेवाचेष्टं न चेतरत् । शिष्यगां गुरुगां गर्भहन्त्री । त्यचौतदाचरेत् ॥ ८ ॥ सदाग्निभिः, - इति ए. पुस्तके पाठः । । गर्भहक,- इति ग• पुस्तके पाठः । में ·२.8 त्रिकाण्डमगइनम् । धर्मप्रजासमृद्धेषु दारेषु यदि कामतः । अन्यान् समुदहेदारांस्तदा पूर्वोदितं विधिम् ॥१०॥ अनुष्ठाय मृगारेट्या यजेतात्मविशुद्दये। अथवाऽत्र पुनः परिणये पुनराधानमेवेटनेतरत् । पविशा- दिकं न भवतीति भावः । एवमेवाप्रियभाषिणीवच्छिय्यगामिनौं गुरुगामिनौं गर्भहन्त्रौं मद्यस्यका एतत् पूर्वोकमाचरेत् । यदि दारेषु धर्मप्रजासम्मृद्धेषु पानिमत्यधर्मेण प्रजाभिः सम्मृद्धेषु मत्सु कामतः कामार्थमेव अन्यान् दारान् ममुद्हेत् पुनर्विवाहं कुर्यात्, तदा पूर्वोदितं विधि अनुष्ठायात्मविशद्धये स्वपाविद्याथै मृगा- रेध्या यजेत सहत् । एकविंगतिवारमावत्येति बौधायनसूचे ॥८६॥ पक्षान्तरमाह। नादध्यादा मृगारेष्टिं पूर्वपत्न्या सहाचरेत् * ॥ ११ ॥ नादध्यादिति । वा नादध्यान पूर्वोक्नविधिनाऽधानं न कुर्यात् । अात्मविशद्धये पूर्वपत्न्या मह मृगारेटिमाघमाचरेत् ॥१॥ यदा कनिष्ठया महाधानं न छतं, नत्पचे विशेषमाह । नित्वाग्निहोचं प्रेतायै न स्त्रियै दातुमर्हति । नाप्यादधीत पूर्वामिनिहोचं समाचरेत् ॥ १२ ॥ समाचरेत्,- इति ग• पुस्तके पाठः ।

·हायकाइम् । २०५ नित्यानिहोच, नित्यगनिहोचं क्रियते यस्मिन् सन्नित्यामिहोत्र- मगिमिति यावत् । पूर्वप्रेताये कनिष्ठ स्त्रिय दातुं नाईति । इमे प्रेतामय इति पदिलेल्न नापि धौत पुनराधानमपिन कुर्यात् । किन्तु पूर्वा नियु अमिहोत्रं समाचरेत् कुर्यात् । अमि- होचपदं प्रकृतिविष्टत्युपस्तक्षकम् । अविशेषात् ॥ २॥ यथा प्रेताऽनौवाईवि तथा जीवन्धपि कनिष्ठाऽऽधानामष्टता मती कर्मजन्यफलमा नेत्याह । ज्येष्ठायां विद्यमानायां कनिष्ठायै स्वयोपिते ॥ काम्यं नित्यामिहोत्र वा न कश्चित् प्रयच्छति ॥६॥ ज्येष्ठति । ज्येष्ठायां व्येष्ठपन्या विद्यमानायां मत्यां कनिधाय खयोषिते, काम्यं कर्म नित्यामिहोचमुभयजन्यमदृष्टमिति यावत् । कश्चित् किमपि न प्रयच्छति । नादृष्टभागभवतीति भावः ॥ मतभेदेनाह। स्वीमाचमविशेषेण दग्ध्वाऽन्ये वैदिकाग्निभिः । विवायादधते याऽऽधानमेवास्ति चेइधूः ॥ ६४ ॥ अन्ये प्राचार्याः स्त्रीमा अविशेषेण ज्येष्ठत्वादिविशेषमन्तरा वैदिकामिभिर्दग्ध्वा विवाघ पुनर्विवाहट्टलाऽऽदधते । यदा वधर्व- ध्वन्तरमस्ति तदाऽधानमेव । अमौनां मेतायै दत्तत्वात् ॥४॥ यदि न स्यादिवास्तदा किमित्याह ।

·२०६ विकाण्डमगठनम् । . एकाको वाऽऽधीतानीन् विवाहश्येन्द्र सिध्यति । नित्येच्याग्रयणान्यग्निहोत्रं कर्मास्य नेतरत् ॥ ५॥ एकाकौति । यदि विवाहो न मिध्यति न भवेत, तर्हि एकाको वाऽमौनादधीत। एतेन कुशपत्न्यादिकल्पना विनैव विधु- रामिहोत्रं मिद्धम् । तच किदिमित्याह । अन्य विधुराग्निहोत्रिया: तेय्वनिषु नित्ये घ्याययणानि । नित्येष्टौ दर्शपूर्णमामौ । यद्यप्येत- योजौवननिमित्तेन नैमित्तिकवं प्रतिभाति, तथापि माधितं नित्यत्वं सिद्धान्ते । यदा, नैमित्तिकमपि नित्यमेव । यतोऽस्या करणे प्रत्य- वायजनकत्वमुत्पत्स्यमानदुरितप्रतिबन्धकवचास्तौति दिक् । इटिय- हणत्पश्चादिकं न भवति । नित्योपादानात्काम्येम्वनधिकारः । पाययणं अग्रस्थावस्यायनं प्राप्तिरिति वचब्राह्मणभाष्यम् । अतस्त- दष्यवश्यं कर्त्तव्यमन्यथा जीवनविरोधात् । स्मर्यन्ते च तदिनाऽन्नाशने बहवोदोषाः। "अनिट्वा तु नवैः सस्यैः देवानथ इतामने। पापानेवातुमिच्छन्ति येऽनन्ति काममोहिताः" इति । तदत्र मस्ययहणात्सर्वेषां यागसाधनार्थत्वप्राप्तौ, प्रौडौन् ययान् वा हवौंपि, प्रौहिभिर्यजेत यवैर्वा यजेतेति सूत्राभ्यामुभयोरेव थागभाधनत्वावगमादुभाभ्यामनुष्ठाने तत्तत्महभावजनितमस्थानाम- नुग्रहे येमवार्षिकसस्यानुग्रहार्थ ग्यामाकवणवानामपि समाहः । नवाग्रयणपूर्व नूतनगुल्मलतादीनां तत्तत्कालौनानामभक्ष्याणमि- यभियुक्ता. । सस्यानामेवेत्यन्ये । बौदियवाभामित्यपरे। नौ इयते - २.

·हंतीयकाण्डम् । यत्, तदनिहोत्रं प्रयः तदयच माधनलेन विद्यने, नदग्निहोत्रं कर्मनामधेयम् । तसशं कर्म भवतीति इतरत चातुर्मास्यादिकं मतान्तरमाह। एकाक्याधानपक्षस्तु । कर्मदीपे निराकृतः। जुहन्त्यन्ये मृतस्त्रीकाः कुशपत्नीसमन्विताः ॥६॥ जुहोति न मृतस्त्रीक एकाकी पूर्ववहिषु । भरद्वाजमतञ्चैतत् कर्मदीपे निरूपितम् ॥ १७ ॥ एकाकौति । एकाक्याधामपक्ष एकाकिनोविधुरस्याधानपक्षः पूर्वोत: कर्मदीपे छन्दोगपरिशिटे निराकृतः कात्यायनेनेति भावः । कर्मण्णुभयमाकाहत्वापदार्थानाम् । कुशपनौविधानमाह । अन्ये प्राचार्याः मृतस्वीकाः कुपनौसमन्विताः मन्तः जुहन्ति। ब्रह्म- माझणभावयोरिव श्रौतादिकर्मश्राद्धयोः। अचैव भरद्वाजमतमाह। मृतस्त्रोक एकाकी पूर्ववशिषु न जुहोति । एतद्भरदाजमतं कर्मदीपे निरूपितम् । तेनैतन्मते पूर्वपदग्रहणात् पूर्व एवामयो- माधानम् ॥८६॥८॥ मृतपत्नीकस्य विवाहोत्तरं पुनराधानमेव खमतेनाह । आहितामिर्मतस्त्रीक श्रादधानोऽन्यया सह । कृतारम्भादिधर्मोऽपि कृतसोममखोऽपि वा ॥ १८ ॥ थमिहोत्रं पय, - इत्येतावन्माषपाठ ७० ८०ए० युस्तकेषु । + एकस्याधानपक्षस्तु,-इति ग. पुस्तके पाठ।

·त्रिकाण्डमण्डनम् । अवतारम्भसोमेज्यां भार्यामेवानुमन्यने । नास्ति माहेन्द्रसान्नाय्यं सन्ति सारस्वतादयः ॥ १९ ॥ श्राहिताग्निरिति । मृतस्त्रीको मृतपूर्वपत्नीक धाहितानिरन्य- या परिणतया सह श्रादधान अपूर्वाधानं कुर्वाणः कृता अनु- छिता प्रारम्भधर्माः सारखतहोमाद्यायेन तथाभूतः, कृतः सम्पादित मोममखोयेनेवम्भूतोपि सन् । अद्यते पारगासोज्ये यया एवम्भू- ताम् । पूर्वमस्या अविद्यमानत्वात् । भायां पनौमेवानुवर्तते अनु- लचीकरोति । अपूर्वाधानमेव भवतीति भावः । अतः माहेन्द्रमा- चायं नास्ति न भवति। छतयोमवतो यजमानस्यैव नवाधिकारात्। यजमानत्वच्च व्यासव्यत्ति । उपञ्चतत् हौमे वसामावग्निमाद- धौयातामित्यच । "कर्वरूपम्य चैकयेऽपि तदधिष्ठानभेदतः । युतन्दिवचनं यददग्नीषोमौ हि दैवते” इति ॥ अतएवोक्त तुल्य एवाधिकार इति । सारस्वतादयः भाषावि- भेषेणाभिहितास्तरमञ्चका होमास्तेऽपि भवन्ति अपूर्वलादेतस्याः ॥ १॥ मतान्तरमाह। केचित्पत्युः प्रधानत्वान्नाट्रियन्ते तु योपितम् । तेनेष्टौ स्यान्महेन्द्रज्या न स्युः सारखतादयः ॥ १० ॥ श्राहितामेमतस्त्रीकस्याधानं सन्यसिष्यतः । सव्यासं वारयन्त्यन्ये यावज्जीवामिहोषिणः ॥ १०१॥ भायामेवानुवर्तते, - इति टोकासम्मतः पाठः ।

·तीयकाण्डम् । २.४ . केचिदिति । केचिदाचार्याः पत्युः पुरुषस्य प्रधानत्वात् माता- दङ्गलाद थोषितं पनौं पुरुषाशवादप्रधानलाबान्द्रियन्ते आदरं न कुर्वनि। पुनराधानमेव कुर्वन्नौति भावः । तदुक्तं रामाण्ड- रभाय्ये। यजपाचाणीव पत्नी न यजाङ्गमिति । किन्तु यष्टङ्गम् । अतः पन्यनधिकारेऽपि न निवर्तते भार्यम् । स्त्रीणां पति- प्रयुताधिकारोपनौवनात् । तथाच चचियायाः अनौषोमौये नाधि- कारदर्शनममधानलाच । यदा चाङ्गेन विधुरतां नौयादिति यज- मानस्याङ्ग पनौति दर्शनात् । अतएवेयमभियुकोशिः मङ्गच्छते । यदा हि पत्युः पत्याच श्रावनौयादिकाममयाऽऽधानेऽधिकारः मिद्धस्तदा कृतविद्यधैव कर्मभिर्वाहे तथा अलमविद्यापरिकल्पन- परिजिहीर्षया महाधिकार उपपद्यते । तस्या प्राइवनौयाचकाम- नायान्तु न महाधिकारः भर्चधिकारे केवलाज्यावेक्षणादौ कर्बल- मावं तस्याः । अध्यादेरिव मोमादौ । एवमाहवनीयादिमायेषु दर्शपूर्णमायादिप्यपि पत्न्याः फलकामनायां महाधिकारः। तदभावे तु पत्युरेवाधिकारः। पत्न्यास केवलमाज्यावेक्षणादौ कर्दत्वमा नाधिकार इति । अस एवावोचत् । "रजोदोये समुत्पन्ने नित्यं नैमित्तिक कार्यम्" इति । काम्यमपौय्यते कैश्चित् । नेन कारपोनेटो प्रश्तो महेन्द्रव्या . प्यादरं न कुर्वन्नौति भाव,-इति क. पुस्तके पाठः । पियाधिकारेऽपि, इति खु. ३० पुस्तकयोः पाठः । साय्य, इति को पुस्तके प्रा० । सामाय-इति तु प्रतिभाति । 27 ·विकाइमण्डनम् । स्यात् मन्याय्यं भवति। मारस्वतादयो होमाः प्रारम्भकालोया .न स्युः कृतप्रारनामोमेज्यावत्त्वाद् यजमानस्य । पल्यास्तु यजमानपदान- भिधेयत्वात् । श्राश्रमादाश्रमान्तरं गच्छेदिति क्रमप्राप्तस्याऽनुवादमाह । मृत- पत्नौकस्याहिताः भन्यमिप्यत: मन्यामं कर्तुमिच्छतः पुरुषस्थाधानं नेत्यनुषङ्गः। भरदाजेनकाकिन श्राधानस्य निराशतत्वात् । मता- न्तरमाह । अन्ये यावनौवामिघोत्रिणः मन्यास वारयन्ति निषेध- यन्ति । यतोहि यावज्नौवमनिहोचसम्बन्धस्य विवक्षितत्वात् । अागू: कृत्वा न क्रियते स पामा भवतीत्यर्थश्रवणाञ्च * ॥११॥ कर्मलोपे नैमित्तिकमाह। हुतेषु पक्षहोमेपु पक्षचयमनन्तरम् । कर्तव्यं पुनराधेयं मथ्यमानो हुताशनः ॥ १०२ ॥ दृष्टमात्रोऽनुगच्छेच्चेत्तव तस्य विनाशनम् । शतशोऽनुगमे चान्यैः पुनर्निर्मथ्य जप्यते ॥ १०३॥ नष्टे मथितमाचे चा समारोपयजुर्जपेत् । पुनर्निर्मथ्य जप्तव्यं यजुस्तूपावरोहणम् ॥ १०४ ॥ पताणाम्लयं पक्षत्रयं, सन्ततं पदहोमेषु इतेषु सत्सु अनन्तरं चतुर्थपतेऽपि पक्षहोमे ते मत्यनन्तरशब्दार्थ: । पुनराधेयं कर्त- धार्थवादश्रवणाच, - इति भवितुमुचितम् । पूतनोऽनुगमैषियः पुनर्निर्मथ्य जायते,- इति ग• पुस्तके पाठः । 1 सतीत्यनन्तरशब्दार्थ इति भवितुमुचितम् । .

·. टतीयकाण्डम् । व्यम् । षडापभिरूपितनिमित्तवावच्छेदकावच्छिषकारणवाककार्यम्य परहोमस्य तनिक्तिरेव परहोमप्रयोजिकेत्यन्थे। तेन, श्राप देवावधिस्तच न पक्षगणनावधिरिति मङ्गच्छते। एकमयोजकत्व- प्रसङ्गादाह। मध्यमानोमय्यतेऽसौ मथ्यमानः। मन्यनसमाना- धिकरणकालोहताशनोऽमिः दृष्टमात्रः सन् अरणिस्य एवं यन्त्र- विमोके तेऽकते वा दनुगच्छेत्, तत्र तस्मिन्निमित्ते नस्याग्ने- বিলাসনম ঋমিষিকালাম, पुनराधेयमिति यावत् । ননান। অনাকা: অননুসৰি ঋবিজ্ঞান- मतत्वात् पुनर्निर्मथ्य जप्यते । यस्यां शाखायामग्निजननोत्तरम- पावरोहणजपोऽभिहितोऽस्ति तजपः कार्य इत्यर्थः। पान्तरमाह । वेत्यथवा, मथितमात्रे, खरस्यापनात् पूर्वमेवेति मावशब्दार्थः । नप्टें मति, समारोपयजुर्जपेत् । समारोपणमन्त्रजपं यचाग्निरुप- शान्तस्तत्स्यानमभिष्टश्य जपेदित्यर्थः । पुनर्निर्मथ्य उपावरोहणं तत्मजकं यजुर्मन्त्र जप्तव्यं जपेदित्यर्थः । विध्यर्थं तव्यत् । तथाच पुनराधेय नेत्यर्थः ।। १ ० २०१० ३॥ १ ० ४ ॥ उपधाते नैमित्तिकमाह। जलेन हेतुना वह्निरुपशान्तो यदा भवेत् । कर्तव्यं पुनराधेयं " यापार्श्व निरूपितम् ॥ १०५ ॥ सदैव पुनराधेयसमावनुगते सति । असमाधाय चेत् स्वामी सीमामुनय गच्छति ॥ १०६॥ * पुनराधान,-रति म पुस्तके पाठः। तदेव,-ति क• ख. गुप्तरुयोः पाठः।

·त्रिकाण्डमगडनम्न २९२ जलेनेति । जलेन हेतुना जस्लरूपकारणेन बहिर्यदोपशान्तः सामय्येणेकदेशेन वा, तदा यजपायर्याकं पुनराधानं कर्त्तव्यम् । एत- सर्वसम्मतम् । पुनराधेयनिमित्तमाह । श्रमाविति । अग्नौ अनुगते भति चेदयदि अममाधाय मन्यनेन अग्न्युत्पादनपूर्वकमुपतमा- धानमत्या स्वामी यष्टा पानी वा, उभयोरपि स्वामित्त्वात्साम्येन, मौमामुलय श्रये किश्चिदपि गच्छति । तदैव पुनराधेयं, भव- तौति शेषः ॥१.५॥१६॥ उपधाते नैमित्तिकमाह । सूकररासभकाकगालैः कुकुरकुक्कुटमर्कटशूद्रैः। अन्त्यजपातकिभिः बुाणपैर्वा सूतिकयाऽपि रजस्वलया वा ॥ १०७ ॥ रेतोमूत्रपुरीपर्वा पूयाश्रुश्चेपमशोणितैः । दूपास्थिमांसमज्जाभिरन्यैर्वाऽपि जुगुप्सितैः ॥ १०८॥ पारोपितारणीस्पर्श कृतेः । स्पर्शनेऽपि वा। आत्मारुढेपु मज्जेद्दा वदेहा पतितादिभिः ॥ १०६॥ अथ वा योपितं गच्छेदन्टतौ काममोहितः। वदन्येषु निमित्तेपु केचिदग्निविनाशनम् ॥ ११ ॥ कक्कटमकंटशू है, -इति हितोपचरणपाठः क• ख• पुस्तकयोः । टोकासम्मतोऽप्ययं पाठः। +कतेऽौ,-रतिकख• पुस्तकयः पाठः । .

·हतौयकाण्डम् । सूकरेति । सूकरोदिविधोऽपि वराहः । रासभकाको प्रसिद्धौ। श्टगालः क्रोष्टा । कुछुटताम्रचूडः । मर्कटोऽनेकजातीयो वानरः । उपलक्षणया श्वाऽपि समृह्यते । वसूकरेत्यपि पाठः । शुद्रः मच्छूद्रो- ऽसच्छूद्रः तत्सदृशाथ समानन्यायात् । अन्यजः सप्तविधः । "रजकश्चर्मकश्चैव सटोबुरुड एव च । कैवर्तमेदभिल्लास मते ते अन्यजाः स्मृताः" ॥ पातकिन उपपातकिव्यतिरिकाः । सर्वेषामपि अतदिनाभावि- त्वात् । कुणपं गवम् । सूनिकया दशराधादर्वाक् । तदुत्तरं सूतिकाऽव्यवहारात् । रजःस्खलया पुष्पवत्याऽऽचतुर्थाः । तदुत्त- रमतव्यवहारात् । रेतमा पुंसः स्त्रियो वा, रेतःसामान्यात् । मूत्र- पुरोषमयुभयोः, सामान्यात् । पूयः मलविशेषः चतादिजन्यः । अश्रु प्राय॑नातिभेदाद्दिविधमपि । श्लेष्मा नामिकामतः कफच । इदं लालाया उपलक्षणम् । अतएव, मुखविाषपातभयाधुमने नलिकादिक धार्यम् । गोणितं प्रसिद्धम् । एतज्जीवमात्रस्य । अस्थि जीवजातस्य, होमातिरिक्षम्। मांसमपि तथैव । मज्जा धात विशेषः शुभं घनं जलम्। जौवमावस्यैतत् । एतैः सूकरादि- भिस्तथा अन्यैः उक्नेभ्योष्यतिरिने गसितेनिन्द्यैर्वसाधर्मकर्णमलादि- भिरारोपितारणोस्पर्म समारूढारणिपः । वेत्यथवा, अमेरसमारो. पितखरस्थानः स्पर्मने छते । तथा, आत्मारोपितेषु मज्जेगङ्गा- दिषु मज्जनं कुर्यात् । तच मशिरस्कम् । अभिरकन्तु कार्यमेव, धानस्याधिकारिविशेषणवात् । पतितादिभिः, प्रादिपदादम्य- मटोवण्ड एव घ,-इति यथान्तरता पाठः । .

·२९४ विकागइमण्डनम् । जादिभिथ, मानिध्यात् । तथा, काममोहितः, मन् पातुव्यतिरि- काले योषितं वस्तीमपि गच्छेत् । एषु पूर्वाक्षु निमित्तेषु मासु केपिदाचार्या अभिविनाशनमिच्छन्ति। श्रये पक्षान्तरम्य वक्ष्यमाण- वात् केचिदित्युमम् । नचात्मारोपणपई मज्जनादिकं निमित्तम् । असमारूढारणिसमारूढपचे तु जुगुप्सितान्तानि निमित्तानि । नचार्तवमैथुनस्य, क्रतुम्नातान्तु यो भार्यामित्यादिधर्ममंहिताभियो- दितत्वान्न दोषः ॥ १ ० ७॥१०८॥१०८॥११०॥ तच विशेषमाह। तचारणीगते यही नष्टे स्यात् पुनराहितिः। इतरेषु निमित्तेपु त्वग्न्याधेयं प्रचक्षते ॥ १११ ॥ तति । तच तेषु निमित्तेषु अरणिगते वहौ अर्थात् ममा- रोपितारण्योतिषु सत्सु अग्नौ नटे पुनराहितिः पुनराधानम् । नटे इति वङ्गिविशेषणम् । इतरेषु प्रत्यक्षात्मारोपितम्वमिषु, निमित्तेषु जातेषु अग्न्याधेयं पुनराधेयं प्रचक्षते ॥१११॥ यदा, पचान्तरमाह। यहा सीपघातेपु पुनस्त्वेति समिन्धनम् । द्रव्यस्थाग्न्युपघाते च द्रव्यशुद्धिसमिन्धने ॥११२॥ . वस्त्रोमभिगच्छेत्,- इति घ• पुलके पाठः। +दुरे, इति ग• पुस्तके पाठः । +यस्थान्युपधातेध,- इति ग• पुस्तके पाठः ।

·हतीयकायहम् । २९५ यति । सर्वपधातेषु पूर्वोकेषु, पुनस्वेति मन्त्रेण ममिन्धन समिदाधानम् । मन्टद्धस्याः पुनः समित्मक्षेपेण प्रदौलतरकरण- मित्यापस्तम्बीयात्। प्रसङ्गादाह। द्रव्यस्येति । द्रव्यसाग्न्युपाते, द्रव्यस्यवरुपाचादियोऽमिस्तदुप- धाते, यथोक्ता व्यशद्धिः पाचशुद्धिः ममिन्धनं पूर्वाना भवति । यथा तप्तचरुपाचे श्वादिस्पृटे मति प्रसादिना पाचद्धिः तद्- वृत्त्यग्न्यवधवस्पर्माः ममिन्धनच ॥११॥ अरणीसमारोपप्रमगादाइ उपघात प्रमगादाह । आरोपितारणी चोभै एका वा यदि नश्यति । तनाग्न्याधेयमिच्छन्ति पुनराधानमेव वा ॥११३ ॥ आरोपितेनि। पारोपितारणी कृतसमारोपारणी उभे देवा अथ वा एका यदि चेन्नश्यति । तस्मिन् निमित्त पुनराधेयं पुन- राधानसेव वा भवति । पछाविकल्पोऽयम् ॥ ११३॥ धौधायनमतेनाइ। एकारण्यां विनटायामस्ति चेदितरारणिः । तां शिवा मन्यनं प्रोक्तं भाष्ये बौधायनीयके ॥ ११४ ॥ एकेति । एकारण्या एकस्यामधरोत्तरयोरन्यतरस्यामरण्या वि- नयायां मत्यामितराऽन्यतरारपिरस्ति चेत् । वामदुटामेकारणिमेव हिला भागद्दयं कल्पयित्वा मन्थनं कार्य यथोक्रम् । इनि यौधाय- ·२१० विकागडमण्डनम्। जादिभिय, मानिथात् । तथा, काममोहितः मन् ऋतुव्यतिरि: काले योषितं खस्त्रीमपि गच्छेत् • एषु पूर्वानेषु निमित्तेषु मासु केचिदाचार्या अग्निविनाशनमिच्छन्ति । अग्रे पक्षान्तरस्य वक्ष्यमाण- चात् केचिदित्युतम् । तत्रात्मारोपणपने मन्जनादिकं निमित्तम् । अममारूढारणिममारूढपक्षे तु जुगुणितान्तानि निमित्तानि । तवार्तवमैथुनस्य, परतुम्नानान्तु यो भार्यामित्यादिधर्मसंहिताभियो- दितत्वान्न दोषः ॥१० ७॥१८॥१०६॥११॥ तत्र विशेषमाह। तवारणीगते वह्नौ नटे। स्यात् पुनराहितिः। इतरेषु निमित्तेषु त्वग्न्याधेयं प्रचक्षते ॥ १११ ॥ तति । तच तेषु निमित्तेषु अरणिगते वहौ अर्थात् ममा- रोपितारण्योतिषु सत्सु अग्नौ नष्टे पुनराहितिः पुनराधानम् । पदा, नष्टे इति वझिविशेषणम् । इतरेषु मत्य वात्मारोपितेष्वनिपु, निमित्तेषु जातेषु अग्न्याधेयं पुनराधेयं प्रचक्षते ॥१११॥ पक्षान्तरमाह। थद्दा सर्वीपघातेपु पुनस्वेति समिन्धनम् । द्रव्यस्थाग्न्युपघाते च द्रव्य शुद्धिसमिन्धने ॥ ११२॥ खस्नोमभिगच्छेत्,- इति घ• पुस्तके पाठः । +दुरे,-दनि ग• पुस्तके पाठ'। यस्याग्न्युपधातेष,- इति ग• पुस्तके पाठः ।

·विज्ञाण्डमहनम् । नौयके, बौधायनेन प्रोक्तं बौधायनीयं तदेव बौधायनी कं, खार्थ कम् । एवम्भते भाग्ये भाष्यने वेदार्थायेन तद्वायं सूचं, नम्मिन् प्रोमम् ॥११॥ एतस्य बड़वादिमम्मत्या प्राशस्त्यमाह । एतदङ्गीकरोतीह भवनागोऽपि बवचः। नष्टायाः प्रतिपत्तिः स्यादुर्भयारणिनाशवत् ॥ ११५॥ बचः भवनागोऽपि दहामिन् एतत् पूर्वाक बौधायनोक अङ्गीकरोति । नष्टाया अन्यतरारण्याः प्रतिपत्तिः उभयारणिनाशे- वक्ष्यमाणा या प्रतिपत्तिः तहत् कार्यतिशेषः । भवतन्न इति मन्त्रेण नष्टामेकामप्पु निमनयेदित्यर्थः ॥११५॥ प्रसङ्गादप्रकृतमयाह । अरणी मन्यनाशक्ते जन्तुभिर्मन्यनेन वा । स्याताश्चेदरणी तूभे ग्राह्ये शास्त्रोक्तलक्षणे ॥ ११६ ॥ अरणौ इति । परणे उभे अपि मन्यनागने जन्तुभिः कौटे- मन्थनेन वा हेतुना क्षयवशान्मन्यनाक्षमे स्थाताश्चेत्, तदा त पुनः शास्त्रोकलक्षणे ठूले नूतने ग्राह्ये। अत्र हेत्वर्थकटतीयोपान्तकौटपदो- पादानान् मन्थनेऽशक्ती हेतुभूतकठिनत्वन्धिमत्त्वसपिरवत्त्वादीनाम- प्युपखवण्या मामान्यप्रत्यासत्या मनः। यथा काकेभ्योदधिरक्ष्यता- मित्यादिषु ॥११॥ तविधिमाइ।

·रतीयकाण्डम् । २९० श्वोभूतेनुष्ठिते दर्श तस्मिन् जीर्णारणिदयम् । शकलीकृत्य पाथात्ये कहौ निक्षिप्य दीपयेत् ॥११७॥ ते उभे अरणी तच दीप्तेऽमी धारयन् जपेत्। उबुध्यस्वामइत्येतद्यन्ते योनिरित्यपि ॥ ११८ ॥ ततो दक्षिणइस्तेन नूतनामुत्तरारणिम् । गृहीत्वा सव्यहस्तेन गृहीत्वा चाधरारणिम् ॥ ११९ ॥ नोभूत इति । प्रातरनुष्टीयमानदर्शयागारपूर्वदिने मायां प्रा- तरमिहोत्रं ला अश्वत्थाद्धव्यवाहेत्यादिमन्त्राभ्यामाधरणं पूर्ववद्य- थोक्तायामविस्तारयोनिजारण्योरिति श्योभूतपदेन व्यज्यते । अच दर्भयाणापौर्णमास्यां न भवति । दम्पूर्णमामयोरेककर्मलादाद । तस्मिन् प्रारब्धे दर्गे अनुष्ठिते सति यागे जीर्णरणिद्वयं मन्य- नाग पूर्वारणिदयं शकलौहत्य खण्डशः सत्वा, अभूततडावे विः, पायात्ये वनौ गाईपरये निक्षिप्य दीपयेत् ॥ ततस्तदनन्तरं दक्षिणहतेन नूतनामुत्तरारणिं ग्रहोत्या, परि- शेषादामेनाधरारणिमित्यध्याहारः । ते नूतने उभे रणे तस्मिनिति तर दोप्लेऽनौ धारयन् मन् जपेत् ॥ किं अपेदित्याह । उयुध्येनि । उद्ध्यवान पनि प्रकारेण एतयजुः, श्यन्ते योनिरित्यपि यजुः, जपेदित्यन्वयः ॥११॥ ११८॥११६॥ सर्वेषामेकरूपत्वात्मन्त्र स्वरूपमा । सदई ग. पुस्तकानि रिपुस्तकेमु नास्ति । नामि टोकासम्मतम् । परन्तु सातत्वात् ग. पुस्तकानुसारेण निषेशितम् । * ON

·२१८
विकाइमण्डनम् ।
उबुध्यस्खाग्ने प्रविशस्त्र योनिमन्यां देवयज्यां वोढवे
जातवेदः। अरण्योररणीमनुसङ्गमस्व जौर्णान्तनुम-
जौर्णया निर्गुदस्वेति प्रथमोमन्त्रः ।
उद्बुध्यस्खाग्ने इत्यादि निर्णदखेत्यन्तोमन्त्रः ।
ततः कि कुर्यादित्याह ।
मन्यनस्यारता सम्यमाथित्वाऽग्निं विहृत्य च।
विलाप्योत्पूय दर्भाभ्यां सुच्याऽऽदाय चतुटतम्॥१२० ॥
जुहोत्याहवनौयामौ मनस्वत्या एतान्तया ।
इष्टिं तन्तुमतौं कुर्याच्छरावं दक्षिणां ददेत् ॥ १२१ ॥
मन्यनस्येति । मन्त्रजपानन्तरं मन्थनस्यावता दतः प्रथममि-
त्यादि मन्यन कृत्वा ततः सम्यक् मन्यनास्ताऽनिं मथित्वा प्रक-
टौशात्य, विद्वत्य विहरणं कृत्वा, विलाप्याज्यस्थाल्यामाज्यनिपिं
कृत्वा, दर्भाभ्यामुत्पूथ, सुचि जुहां चतुर्वारं हतं चतघृतं पादाय,
तान्तया त इति शब्दान्तया मनखत्या काचा आहवनौये अनौ
जुहोति । गाखान्तरे अन्यथा श्रवणात् एतान्तयेत्युकम् । ततस्तन्तु-
मतौ तसंजका मिष्टि कुर्यात् । 'मरावं दक्षिण दद्यात् । अवा-
हार्येण ममुञ्चित्य दद्यात् । माखान्तरे तु केवलं शरावं दद्यात् ।
तलक्षणन्तु,
वृत्तं प्रादेशमाचन्तु शरावं निगमोदितम्, इति
। तन्तु धान्यपूर्ण दद्यादित्येके ॥ १२ ॥१२१॥

·रतीयकायहम् । २१९ इत्यनारोपितारण्योः श्ये ग्राह्ये नवे पुनः । नदला यदोद्दायेत् तदा स्यात् पुनराहितिः ॥ १२२ ॥ इति अमुना प्रकारेण अमारोपितारण्योः हये नागे अपहार- रहदाहादिजन्ये जन्वादिमयनाक्षमे वा, पुनः नवे नूतने याह्ये खोकायें। यदि नूतने न लभ्येते, तदा किमित्यत आह । तदिति । नदलाभे नूतनारण्योरलाभे यदा उद्घायेदनुगच्छेत, तदा पुनराधानं स्यावत पूर्वोकोविधिः । अरण्योरपहारादौ यावदमि- रक्षण तावन्न पुनराधानम, मध्यएव नूतनारणिखौकारे नाधानम, अक्षते च तस्मिनग्न्युपगमे श्राधानमिति ॥१२२॥ प्रमगादरणौनाशनिमित्तान्याह । शूद्रोदक्यान्त्यकाकश्वपतितामध्यरासभैः। अनारूढारणिस्पर्शे ते विहायान्ययोहः ॥ १२३ ॥ शूट्रेति । शूद्रायरमवर्णः प्रतिलोमजाथ । उदक्या रजस्वला । अश्या अन्यजाः पूर्वानाः। काकश्वानौ प्रसिद्धौ। पतिताः पातित्य- प्रसङ्गकर्मकारिणः । अमेध्यं भूचादि । रामभवक्रीवान् । एतैरना- रूढारणिपर्ने ते विहायान्ययोररण्यार्ययोकयोर्यः खौकारः पूर्वोक्तः कार्य इति ॥ १२३॥ नधारणिप्रतिपत्तिमाह। भवतन्नः समेत्यसु मजयेद् दूपितारणी। एकारण्येव दुष्टा चेत्तामेवासु निमज्जयेत् ॥ १२४ ॥ भवतं न इति। भवत नः समनसेति मन्त्रेण अशु दूषिता-- ..

·२५. त्रिकाहमण्डनम् । रणे युगपन्मजयेत् । सिंहावलोकनन्यायेन पूर्वाक्रमेवानुवदति ।। एकारण्येव दुष्टा दोषयुक्ता चेत्, तानेव दुष्टामेव अमु निमन्जयेत, न तु माहा-दुभे ॥१२॥ श्रवान्यारणिलाभात् प्रागुहाते पुनराहितिः। काष्ठ शुद्ध्या विशोध्ये वा त्यजेद्दोपेऽतिसन्तते ॥ १२५ ॥ अल्पदोषे शुद्धिरेव त्यजेद्दोषेऽपि नारौ । . + तघान्यारणिलामात् प्रागुदाने,- इति ग• पुस्तके पाठः । एतस्मात् परं ग. पुस्तके योऽधिकाः माठोन्ति, सइइ प्रदर्श्यते,- उदाने पुनराधानं छन्दोगपरिभिरतः। यात्मारोपे शरीरस्य नाणे गम्यति पावकः । शवदेहे विनरोऽपि दक्षिणा पाणिरति घेत् । लोकामौ स्थापयित्वाऽस्य पाणिं पुषो जपेयजुः । उपावरोध भातेति तूपणोममिं नमेत्ततः । द्वादशोपात्तेनाज्येन तूष्णोकं जुहुयात् सुचा । इस स्यातः प्रपद्येत प्रेते मायाहुतिक्रियाम् । सकले कुणपे तब्बे एप एव विधिर्भवेत् । ष्यमावरण्योरारूचे प्रमौयेत पतिर्यदि । प्रेतं स्पृष्ट्वा मधि- त्वाऽमिंजसा चोपावरोहणम्। घृतं च हादशोपात्तं तूौं हवा सूक्ष- क्रियाम् । उमारोह भातवेद इमं खर्गय लोकाय मय प्रशानन् । प्यायुः प्रशां रयिमस्मास घेहि प्रेतातोद्यास्य जुषख साहा। इत्युपारोहमन्वपाठभेदः । विच्छिन्नवन्हिमुत्सृयमावकं विधुरानलम् । याहितानि मतं दग्धं त्रेताऽग्न्युत्पत्तिसिद्धये। भरदानादयः प्राइः प्रेताधानविधि एथक ! प्राधौनावीतवानुवृत्यावोघ्यायतनान्यथ । प्रेत खाम्यालये शिक्षा मनोयात् स्वालयेऽरयो। समिधायानलं मन्येद यस्येति यजुधाइनलः । यम्यामयो जुनतो मांसकामाः सइल्पयन्ते यभमानासम् । जायन्तु ते इविषसहिताय स्वगै लोकमिमं प्रेतं ·रतीयकाण्डम् । २२१ . काष्ठ- प्रचामिन् निमित्ते सति चिप नूतनारणिखीकार उचित । थदि विलम्बयेत्, तदा अन्यारणलाभात् खौकारात् प्राक् पूर्ल उद्वाते अग्रो पुनराहितिः । तदुक्रम, नष्टायामरणौ यावदग्निस्तिष्ठति वेश्मनि । तावद्धीमादिकं कृत्वा तनाणे पुनराहरेत् ॥ इति देवयाज्ञिकग्रन्थे । स्वसूत्रानुरोधेनैव पचान्तरमाह । काष्ठाोति । पूर्वपचनिरामार्थो वा शब्द । वेत्यथवा, पाया विशोध्ये, न पुनराधानम् । काशद्धि. स्मृत्यन्नरादौ प्रभिद्धा तयणादिः । यच्च शद्धिः मकदोषविषया। अतिमन्तते दोषे त्यजेदेव । सर्व वाक्यं सावधारणमिति न्यायात् । अत्य- दोषे तु शद्धिरेव । भष्टदोषे अरौ न त्यजेत्, मूले सन्तत- पहात् ॥१२५॥ क्रियालोपस्वरूपान्तरमाह । मागादित्योदयादोमं सङ्कल्प्य न जुहोति चेत् ॥ १२६॥ अग्न्याधिः पुनराधिर्वा नोभयं खामिसन्निधौ। भयन्तु । इति मन्थनमन्त । प्रसोय पावक तूपी हादशोपात्तमर्पिया। तूणी जला लत कुर्यात् प्रेते मात्याइतिकियाम् । गऐय्वमिम्वधा- रयोगाणे स्वामी मियेत चेत् । थाहरेदरणोदन्दमाधानोसविधा. मत ! नयथा ! सहदेवाभिमग्व्याच सन्मन्त्राभ्यो विनिक्षिपेत् । निर्म न्थ्ये मायके महीपासनार्थं तदस्ति चेत् । ततोऽमिशून्यप्रेतोकमायनादि प्रपद्यते । य यस्यामयो जुझेयादिमन्तकमोरितम् । अयमा पुस्तकान्तरेष पूर्वमेव गस ।

·विकामइमण्डनम् ।
२२२
आदित्योदयात् प्राक् होमं मनत्य चेत्, म, जुहोति। तदा-
धानमाधेयं वा भवति । स्वामिनो यजमानस्यामन्निधौ तु नो-
भयम् । अनुदित होमपरिग्रहं कृत्वा यदि निमित्तं विना उदिते
जुहोति तदा पुनराधानं न तु मनि निमित्ते । दैवान् मानुषादा-
ऽपराधादनुदितहोमिनोऽपि गौणकाले होमानानात्। स्वाम्यमविधौ
तु वचनान भवति । यद्वा । निमित्तमगावपरतया न व्याख्येयम् ।
अनुदिते होमपरियहिणा उदयात् पूर्वमकते होमे पुनराधानमेव ।
गौणकास्तकथनं तु यजमानामबिधाने । स्वामिमविधाविति पाठे
तु, यजमानामनिधाने न गौणकासविधानम् । किन्तु खामि-
सन्निधाने गौणकास्त इत्यर्थः समायाति ॥ १२६॥
फियालोपस्यैव स्वरूपान्तरमाह ।
अमृतं मृतमाकर्ण्य कृतं यस्यौवंदेहिकम् ॥ १२७॥
प्रायथित्तमसौ स्मात कृत्वाऽमीनादधीत च ।
यष्टरि प्रवसितरि अमृतं यष्टारं मृतमाकर्ण्य पुत्रादिना यस्य
यष्टुरौदेशिक पर्णशरविधिना कृतम् । पद्यात् फ्रियता कालेना-
गतेम यष्टा कि कार्यमत पाह।
माययित्तेति । प्रमौ स्मार्ग प्रायचित्तं कृत्वा अमौन् पुनरा-
दधीत च ॥१२॥
पौधायनो निमित्तान्तरमाह ।
नाशापहारावमौनां यहाऽऽरूढारणेयंदा ॥ १२८॥

·हतीयकाण्डम् । २२६ तदात्मारोपमार्गेण* लीकामावरोहणम् । कुर्याग्न पुनराधानमिति बौधायनोऽब्रवीत् ॥ १६ ॥ अत्यन्तसङ्कटे कापि पक्षोऽयमुपयोश्यते । ततेषु निमिक्तपु नष्टानां पुनराहितिः ॥ १३ ॥ स्थितानुत्सृज्य चान्येषु पुनराधानमिष्यते । तपोत्सर्गनिमित्तेषु यदाऽमौनां विनाशनम् ॥ १३१ ॥ नष्टेपूत्सर्गहेतुपाधायोत्सृज्याहितिस्तदा। नीना यट्या प्रारूढारण समारोपितारणरित्यकलमविव- चितम् । नागापहारी यदा स्याता, तदा आत्मारोपणप्रकारेण लो- कानौ रोहणं कुर्यात् न पुनराधानमिति बौधायनोऽनवीत् । श्रयं पत: अत्यन्तमहटे महापदि कदाचित् उपयोगाय भवति म मर्वदा । उपसंहरति । तनि । नच सर्वनिमित्नेषु मध्ये एतेषु पूर्वनिषु निमित्तेषु मत्स नानां पुनराहितिः । अन्येषु सत्सर्गपूर्वक- पुनराधामनिमित्तेषु जातेषु, स्थितान् खरे विद्यमानाम् अनौनुत्- सृज्य पुनराधागमिप्यते। तोतराईस्थितमुत्सर्गनिमित्तेवित्ति पदमन्येष्वित्यनेम विशेषणीयम् । तति । समापि उत्सर्ग हेत उत्सर्ग पूर्वकपुनराधेयनिमित्तेषु केषु पिनातेपु, भरेषु मन्स अनि- विति यः । तदा अायोज्य पुनराधेयम् । यथा, पुनराधेप- माधानाप्रतिजामस्य राज्यास्कामस्येत्युपगम्य घिरापावरमग्नौनुत् एज्येमि उमर्ग पातः। तचामयः स्थितायेदा यितानामेवानी- सदामारोपममार्गेण, - इति सटीकारतकेषु पाठः । .

·२२४ निकाण्डमण्डनम् । नामुत्मर्गपूर्वकमाधेयम् । यदा तु केनचिनिमित्तेनाग्निनाये जाते अनुत्सर्गविशिष्टाधेये श्राधाने वा प्रमके आधानाप्रतिज्ञात इत्या- दिना उत्सर्गविशिष्टाधेये च प्रमत तदा नष्टानगौनाधेयेनाधानेन वा सम्पाद्योत्सृज्य पुनराधेयमिति भावः ॥१२८॥१२८॥१३॥ १३१॥ तथा येपु निमित्तेषु सर्वैर्नाशोऽभिधीयते ॥ १३२ ॥ नष्ट एव भवेत्तत्र येषु नाशो विगीयते। तब किन्तु भवेत्तावदिकल्पो न हि सम्भवेत् ॥ १३३ ॥ पूर्वोक्नेषु येषु निमित्तेषु मर्वैर्नाश: अभिधीयते, तच तस्मिन् निमित्ते नष्ट एव भवेत् । पक्षान्तरश्रवणाभावात् । येषु निमित्तेपु माशो विगौयते परनिन्दितो भवति तच किन्तु भवेदिति प्रश्नः । तच पक्षान्तरे मत्यपि तदाश्रयणं न कार्यमित्याह तावदादो। विकल्पो न हि सम्भवेत् । यथा ज्येष्ठा चेत् बहुभार्यस्य यतिचारेण गच्छति । पुनराधानमक रच्छन्ति न तु सूरयः । इत्यादावभिहितस्यामिनाशस्य, न तु सूरय इत्यनेनापवादः कृतः । तच किमनुष्ठेयमिति विनये विकल्पेन इच्छावशाद् भवि- तव्यमिति । तचेच्छाविकम्पोन भवति । तस्याष्टदोषदूषितत्त्वेमा- मुपादेयतया व्यवस्थाविकल्पं युक्तं वक्तुम् ॥१३२॥१३३॥ सर्व पाठः किन, इति तु प्रतिभाति । + इत्यमेव सर्वत्र पाठः । व्यवस्थित विकल्पो युक्तो वक्तुम्,- इति तु भवितुमुचितम्।

·दतीयकाण्डम् । २२५ भयथा। . विनाशस्याविधेयत्वादत एवं* विवेचनम् । आदराद्रक्ष्यमाणस्य सर्वेष्टरेव नाशनम् ॥ १३४ ॥ न विगीतरुपेक्षायां विगौतैरपि नाशनम् । विनाशास्येति । विनाशस्था विधेयवादिधेयभिन्नत्वादत एवं वि- वेधनं विवेकः कार्यः । श्रादरात्परममात्या रक्ष्यमाणस्य पुंसः मर्वरः मर्वसम्मतैरेव पुनराधाननिमित्तैर्नाशनमनौनामिति शेषः। विगीतेः मापवादकैर्निमित्तैन । उपे यान्तु विगौतैरपि मापवादकैरपि निमित्तनश्यति । यथाकालक्रियं सावधानस्य परमश्रद्धावतः पुंमः सर्वसम्मतैरेव पुनराधाननिमितेः पुनराधान, उपेक्षावतो ऽश्रद्धाव- तश्च येन केनापि निमित्तेन पुनराधानमिति भावः ॥१४॥ अथ यदहरेवैनं श्रद्धोपगमे दित्युदिना श्रद्धावत्वस्याधिकारिवि- शेषणवादसमन्चमाममुं व्यवस्था मन्त्रान श्राह । यहा। ऽमिरक्षणे मार्गो याहशोजीशतः पुरा ॥ १३५ ॥ तदत्यये विनाशः स्यान्नान्यः पाक्षिकहेतुभिः । पवेति । यहाशब्दः पूर्वपरनिरामार्थः। अमिरक्षणे मार्ग:प्रकारः यादृमः पुराऽङ्गौशतः, तदत्यये पूर्वाङ्गौलतपवना विनाश: स्यात् । अन्यैः पाविकतभिकल्पिकपनं स्यात् । पथा नदीमौमाति- एव,- इति क• ख.. पुस्तकेषु पाठ । + यदा, इति पाठ गए. पुनकयो। 29 ·२९६ विकाराइम गडनम् । प्रमणे अग्निमंहरणर्थमग्न्यन्चारग्मे खौलते कदाचित् सौगा: क्ष्यादिमतेनालते पुनराधानमेव । यदा तु श्रादित एव स्लोगाच्यु- कप्रकारेणानुष्ठाने *ऽन्वारम्भणाभावेऽपि न तिरिति ॥१३५॥ अर्थतस्यापि रूपमित्यादिवदर्शनादपरितय्यमाणद्व व्यवम्या- न्तरमा । यहाऽग्न्यजनशक्तस्य पाक्षिकैरपि नश्यति ॥ १६ ॥ निमित्तैन दरिद्रस्य पाक्षिकैरग्मिनाशनम् । यद्वेति। यद्दति पूर्वपक्षापवादार्थं वचनम्। अर्जनशकम्य द्रव्या- नममर्थम्य पादिरपि निमित्तेनश्यति । मर्चेण निमित्तमात्रेणापि नभ्यतीति भावः । दरिद्रस्य पाक्षिरमिनाशनं नेति भावः ॥ अथेतदपि प्रभुसंमिताब्दीपसंग्टहीतानां कर्मणां दरिद्रादरिद्र- माधारण्यात् यत्किश्चिद्दोषदूषितत्वेनानौनां तेष्वनुष्ठितकर्मणामफल - प्रदत्वेन फल्गुतया भग्नाक्षिदुईले पुंमि काएव्यवहाराचापेशलं मन्वान- यहाऽमौन् जनयेदेव निमितः सर्वसम्मतैः ॥ १३७ ॥ पाक्षिकैर्जनने श्रेयो नैनस्तेधेव जुह्नतः । यति । यदेति पूर्ववत् । सर्वेषामाचार्याणां समर्निमित्तैर्निर- • रत्यमेव पाठः सर्वत्र । पदा तु व्यादित एव लोगाभ्युप्तप्रकारेणा- मुष्ठान, तदा,- इति तु भवितुमुचितम् ।

·हतीयकाण्डम् । २२० पवादकैरिति थावतु । शौन् जनयेदेव पुनराधानं कुर्यादेव । पातिकनिमित्तजनने सति श्रेयः अधिकतमफलदातारोऽायोभवेयुः । अथ तेम्वेव जुहतो यष्टुरेनो दोषो न । पाक्षिकनिमित्तन नैमि- तिकेऽनुष्ठिते फलाधिक्यमिति भावः ॥१२॥ নন্তু বিন্ধানুষ্টানঘন অর্থনিয়ন স্মা। अनेकाचार्यसिद्धान्ताः सौकर्याय निरूपिताः ॥ १३८॥ देशकालवयोऽवस्थाशक्तिभेदाधवस्थिताः। अनेकापहवीये आचार्याः कन्यतस्तेषां मिद्धान्ताः, न तु पूर्व- पताः । तेषामनुष्ठानानहेत्वात् सिद्धान्तयहणम् । मौकर्याय सुखेन स्वकर्मापरणाय निरूपिता उताः । ननु तहि खेच्छाविकल्पाः स्युः, इत्यंत श्राप देशेति । देशकालवयोऽवस्यातिभेदान् व्यस्थिताः व्यवस्थां माताः। तथा च तेषां खलौकपोतन्यायेन प्रवृत्तिः । किं तु अधिकारिणमालोच्येवेति । यथा एकाकिनी पनी अनिभिः मह न यायादित्येकाचार्य सिद्धान्तः । देशोपलवे तु तादृशं थान- मदुष्टमित्यपराचार्यसिद्धान्तः । अत्र देशलता व्यवस्था। कालपरत्वेन व्यवस्था, कालाम्पत्वे निर्मयादिषिव बोध्या ॥१३॥ पुनरुपसंहरति । पुनराधिप्रसङ्गन किञ्चिदन निरूपितम् ॥ १४ ॥ प्रायश्चितान्तरं वक्ष्ये स्वस्थाने बहुविस्तरम् ॥ १४१ ॥ पुरिति । पुनराधिः पुनराधान, तापमङ्गेन प्रमग मनात्या ·२२९ विकाण्डमण्टनम् । अस्मिन् पुनराधानमिमित्तनिर्णयाधिकारे किचिप्राययिनं ममि- धनादिरूपं निरूपितम् । एतेनान्यप्राययित्ताकथनान्यूनत्वं भागह- नौयम् । खस्याने प्रायथित निर्णयाधिकारे घडविस्तरोविम्तारोयस्य एवम्भूतं प्रायश्चित्तान्तरं प्रपौतास्कन्दनादि वक्ष्ये वदिस्यामि । इति श्रीवादिभटमुहरकुठार श्रीकुमारस्वामिस्त्ररिसुत- चिकाण्डमण्डनभास्करमिथसोमयाजिरुतापस्तम्ब- सूचध्वनितार्थकारिकासु पुनराधेयनिमित्त- निर्णयोनाम तृतीयकाण्डम् ॥ इतौत्यादि पूर्ववयाख्येयम् ॥ इति चिकाण्डमण्डमविवरणे पुनराधेयनिर्णयं नाम बतीयं काण्डम् ॥

·प्रकीर्णककाण्डम् । २२९ प्रकीर्णककाण्डम् । मौम्यगिरिजाजानि गिरिजामातरं परम् । यमामादाद्रजोनालयस्तैर्विघ्नः पलायते ।। प्रयोगानामेव सर्वधर्माण प्रायश श्रावमध्ये मौ समावात्कि- विदवमिष्टं केवलावसथ्यविषयकमेव वमुपामते । सात् करणमिच्छन्ति पाकयज्ञेषु केचन । श्राति केचिदिच्छन्ति तवात्तिस्तु सम्मता ॥ १॥ महादिति । पाकयज्ञेषु पाकसंस्थासु केचन सष्ठत् करणमि- छन्ति । केचिदातिमिच्छन्ति । स मतमाह । तत्रोभयपक्षमध्ये श्रावृत्तिः सम्मता ॥१॥ नच हेतुमाह। यस्मात् विधिविशेण फलमप्यतिरिच्यते। अष्टकानान्तु नारत्तिः संस्कारः स हि निशितम् ॥२॥ यस्मादिति । यमान कारणादिधिविशेषेप, विध्यते अनेनेति विधिः लिडादिस्तविशेषेण विशेषानुष्ठामेन फलमप्यतिरियते' ति । यथा, प्राधानं प्रष्टत्य शाखान्तरेऽभिहितं, पट् दधिणा प्रतिविभज्य ददाति दादा चतुर्विगतिवां भूयसीय यथाद्धमित्यादिषु दक्षिणदिविकल्पे विधिविशेषस्य चतुर्वि पति- गोदानपक्षस्य दानोतिरिकं फलं, तहापौति भावः । एककर्मणि गुणविशेषे फस्तविशेष इति कात्यायनाचार्याकः । मातापि सकृत्- ·विकाण्डमण्डनम् । पक्षात् विधिविशेषरूपेऽमकदनुष्ठाने कृते फुस्लातिशय इति.म दृष्टान्तदाटन्नियोर्वैय्यधिकरण्यम् । पाकसंस्थास्तु चतुर्विधातादि- भेदात् । तदुक्तं पारस्कराचार्यैः । चत्वारः पाकयज्ञाहतोऽ इतः प्रहतः प्राशित रति। एतलक्षणानि च विस्तरभौत्या नोयन्त इति मझेपः । अष्टकानामप्याती प्राप्तायामाह । अष्टकानामिति । अटकानान्तु एतत्मंजकानां कर्मणां नारक्तिः । इतुमाह। हि यस्मात् कारणत् स प्रकारूपकर्मविशेषोनिथितं मर्व- मम्मत संस्कारः। श्रात्मसंस्कार इत्यर्थः । एकदा संस्कृतः पुरुषः सर्वोपयोगाय भवतीत्युक्त्वात् । यथोपनयनादेः 'प्रात्ममंस्काराणम्। पार्वणादीनां तु नित्यत्वयवणादावृत्तिः ॥२॥ महत्करणेऽपि अधिकारिणमाह । अन्वष्टक्यं भवेत्कर्म यदि माता न जीवति । जीवपिटकविप्रस्य पिण्डयज्ञोभवेन्न वा ॥ ३ ॥ यदौति। यदि माता न जौवति तदैव भवतीत्यर्थः । प्रमगादाह । जोवपिन कस्य तु पिण्डयज्ञो भवेन वा भवेत् । उभयस्या- प्याघातत्वात् । तथाहि सूचम् । होमान्तमनारम्भोवेति ॥३॥ त्यमेव पाठः सर्वत्र । उपनयनादौना, - इति तु भवितुमुधितम् ।

·प्रकीर्णककाण्डम् । २२१ एवमाभ्युदयिकेऽपि विकल्पः स्यादत आह । पिचोस्तु जीवतोः कुर्यात् पुनः पाणिग्रहं तदा। पितुर्नान्दोमुखं श्राइं न तु स्वस्य मनोपिभिः ॥ ४ ॥ पिचोरिति । पिबोर्जीवतोः पाणिग्रहं यदा कुर्यात् तदा सम्य पितर्नान्दीमुखं नान्दोमुखदेवताकं पुनः श्राद्धं कुर्यान तु वन्य । इति मनीषिभिः प्रोतमिति यः । नान्दोश्राद्धं पिता कुर्थादाद्ये पाणिग्रहे बुधः । श्रत ऊर्ध्व प्रकुर्वीत स्वयमेव तु मान्दिकमिति वचनात् । पाणियक्ष्यदमात्मसंस्कारोपलक्षणम् । जौवपितुः सुतसंस्कारेषु सत्तदर्गपरित्यागेनोचितलाभिधानात् । जीवदर्गत्रयस्य तु लोपस्ये- वाभिहितवाच्च । अत्र बह वक्तव्यमस्ति, विस्तरमियोपरम्यते ॥४॥ शाखान्तरविषयमाह। नोडरेदावसथ्याग्निमेकानित्वादनाहितः । वैश्वदेवादिक कर्म तस्मात्तत्स्थे हविर्भुज ॥ ५ ॥ उसतो भूरिपाकाथै यदि किञ्चित् ननूनपात । पूर्वेण योजयित्वा तु वैश्वदेवो विधीयते॥६॥ अनाहितः मानिकः एकामित्वादामथ्याग्नि पाकार्थ नोद्धरेत् । यत एक एवाम्यास्ति । प्राहिताग्निस्तु पाकापर्थे उद्धरणं कुर्या- देव। यदि नोद्धरेत्तदा लौकिका मिमिद्धपाकेनैव तत्म्ये हविर्भुजि खरम्यागौ, वैश्वदेवादिकं कर्म कार्यम् । श्रादिपदादगौकरणादिक- ·विकाण्डमण्डनम् । २९. पक्षात् विधिविशेषरूपेऽमकृदनुष्ठाने ते फुलातिशय इति.न दृष्टान्तदान्तयोप्यधिकरण्यम् । पाकसंस्थास्तु चतुर्विधातादि- भेदात् । तदुकं पारस्कराचार्यः । चत्वारः पाकयजाहतोऽहुत: प्रजतः प्राशित इति। एतलतणनि च विस्तरभौत्या नोच्यन्त इति मधेपः । अटकानामप्याती प्राप्तायामाइ । अष्टकानामिति । अष्टकानान्तु एतत्मंजकानां कर्मण नात्तिः । इतमाह । हि यस्मात् कारणत् १ अष्टकारूपकर्मविशेषोनिथितं मर्व- मम्मत संस्कारः । आत्मसंस्कार इत्यर्थः । एकदा संस्कृतः पुरुषः सर्वोपयोगाय भवतीत्युक्त्वात् । यथोपनयनादेः * अात्मसंस्काराणम्। पार्षणादौनां तु नित्यत्वयवणादावृत्तिः ॥२॥ महात् करणेऽपि अधिकारिणमाह । अन्वष्टक्यं भवेत्कर्म यदि माता न जीवति । जीवपिकविप्रस्य पिण्डयज्ञोभवेन्न वा ॥ ३ ॥ यदौति। यदि माता न जीवति तदैव भवतीत्यर्थः । प्रसङ्गादाह। जौवपिटकस्य तु पिण्डयत्रो भवेत्र वा भवेत् । उभयस्या- प्या नातत्वात् । तथाहि सूत्रम् । होमान्तमनारम्भौवेति ॥३॥ इत्यमेव पाठः सर्वत्र छ । उपनयनादीना, इति तु भवितुमुचितम् ।

·२३१ प्रकीर्णककाण्डम्। एवमाभ्युदयिकेऽपि विकल्पः स्यादन आह । पिचोस्तु जीवतोः कुर्यात् पुनः पाणिग्रहं तदा। पितुर्नान्दोमुखं श्राद्धं न तु स्वस्य मनौपिभिः ॥ ४ ॥ पिचोरिति । पिचोर्जीवतोः पाणिग्रहं यदा कुर्यात् तदा खस्य पितुर्नान्दीमुखं नान्दीमुखदेवताकं पुनः श्राद्धं कुर्यान तु स्वस्य । इति मनीषिभिः प्रोतमिति शेषः । नान्दौश्राद्धं पिता कुर्यादाधे पाणिग्रहे वुधः । श्रत ऊर्ध्व प्रकुर्वीत स्वयमेव तु नान्दिकमिति वचनात् । पाणिग्रहपदमात्मसंस्कारोपलक्षणम् । जौवपितुः सुतसंस्कारेषु सत्तदर्गपरित्यागेनोचितवाभिधानात् । जीवदर्गत्रयस्य तु लोपस्यै- वाभिहितत्वाच्च । अब बह वनाव्यमस्ति, विस्तरभियोपरम्यते ॥४॥ शाखान्तरविषयमाह । नोहरेदावसथ्यामिमेकामित्वादनाहितः । वैश्वदेवादिक कर्म तस्मात्तत्स्थे हविर्भुजि ॥५॥ उहतो भूरिपाकार्थे यदि किञ्चित् तनूनपात् । पूर्वेण योजयित्वा तु वैश्वदेवो विधीयते ॥ ६ ॥ अनाहितः साग्निकः एकाग्निवादावमथ्यामि पाकार्थ नोद्धरेत् । यत एक एवाम्यास्ति । श्राहितामिस्तु पाकाद्यर्थ उद्धरणं कुर्या- देव। यदि नोद्धरेत्तदा लौकिका निसिद्धपाकेनैव तत्म्ये हविर्भुजि खरम्यानौ, वैश्वदेवादिकं कर्म कार्यम्। आदिपदादगौकरणादिक- ·२३२ विकागहमगदनम्। . मपि। यदि चोद्धरेत्तदा भरिपाकार्थ यदि किञ्चिदेकदेशेन तनून- पादुद्धतम्तदोधतैकदेशद्धरम्याग्निना योजयिला वैश्वदेवः कार्य- इति ॥५॥६॥ स्मार्तानुगमे स्थापनप्रकारमाह । प्रमादादग्निनाशयेन् मन्यनादरणेस्ततः । पञ्चभूसंस्कृतिं कृत्वा स्थापयेदग्निमेधितम् ॥ ७ ॥ प्रमादेति । प्रमादादमिनाशयेत्, नतोऽरणेमन्यनादेधितं मम्ट- मनिं पञ्चभसंस्कृति परिममूहनादिकां कृत्वा खरे स्थापयेत् । नाच प्रायश्चित्तमिति ॥७॥ प्रमादाम्बियाकरणे विशेषमाह । कालातिकमणे रुत्वा प्रायश्चित्तं विधानतः । ततो होमोदिकं कर्म कुर्यान्नित्यं विचक्षणः ॥ ८॥ कालेति। कालातिकमणे मुख्यकालातिक्रमणे विधानतः यथा- विध्युक्तं प्रायश्चित्तं कृत्वा होमादिकं नित्यं कर्म गौणकालेऽपि कुर्यात् । तदुत्तरं प्रायश्चित्तमा न कर्म । वैश्वदेवस्य तु रात्र: प्रथमयामपर्यन्तं गौण एव । दिवोदितानि कर्माणि प्रमादादकतानि चेत् । राः प्रहरपर्यन्तं कर्तव्यान्येव पर्वथा । प्रायजच मौरच वर्जयित्वा विशेषत इत्युक्नः ॥८॥ एवञ्च मति मायं होमात् प्रागेव भवति, न तदनन्तरमित्याह ।

·प्रकोणककागरम्। २२३ अकृते वैश्वदेवे,चेदस्तमेति गभस्तिमान् । वैश्वदेवं ततः कृत्वा सायं होम समाचरेत् ॥ ६ ॥ अकतेति । स्पष्टार्थम् ॥८॥ एवमेव सर्वच माधारणन्यायमाह । कालातीतेषु कार्येषु प्राप्तवत्स्वपरेषु च । कालातीतानि कृत्वैव दिदध्यादुत्तराणि तु ॥१०॥ कालातीते विति । कालातीतं कर्म कृत्वोत्तरं कार्यम् । न तु मुख्यकाललोभेन कालातीतात् प्रागनुष्ठानम् तच्च प्रायश्चित्त- मकृत्वा कृत्वा वा कार्यमित्यन्यत्र विस्तरः ॥१०॥ प्रायथित्तं कृत्वैव कार्यमित्येवं पक्षोज्यायान्, अत प्राह । पक्षादिः पिण्डयजश्च प्रमादादकृतं यदि। प्रायश्चित्तं ततोहुत्वा कर्तव्यं तदिनान्तरे ॥ ११ ॥ पदादिरिति। पक्षादिः स्थालीपाकः, पिण्ड्यज्ञश्च, यदि प्रमा- दादतः, तदा प्रायश्चित्तं ततोहुवा तापक्षादिकर्म दिनान्तरे कर्न- व्यम् । आगामिपक्षादिकर्मणः प्राक् । प्रायश्चित्तस्य तु नानात्या- नोमम् । तच गौणकाले पथिकृत्पूर्वकं भवतीति केचित्, परे तु गौणतिक्रमे दापौर्णमामिकोभयपक्षादिकमलोपे तत्स्वाने पथि- कृदित्यन्यत्र विस्तरः । पिण्ड्यज्ञस्य गौएकालोनास्तौति भाग्यशतः। तलोपे वैश्वानरयरुरेव भवति। रामाण्डारभाष्ये तु खकालादुत्तरो- गौण इति वचनादागामिदर्शऽनुष्ठानं प्रायश्चित्तपूर्वकं पिण्डयास्ये- युक्रम् ॥११॥ 30

·निकाण्डमण्डनम् ।
२३४
.
सर्वथैव नित्यकर्मलोपो न कार्य इत्याशयेनार ।
लुप्ते कर्मणि सर्वच प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ।
प्रायश्चित्ते हुने पश्चान् नित्यं कर्म विधीयते ॥ १२ ॥
लुप्तेति । स्पष्टार्थम् ॥१२॥
श्रौतारणिवत् स्मार्तारण्योः श्वादीनां स्पर्श त्यागः पूर्ववद्भवतो.
त्यनुवदति ।
श्वशूद्रपतितोदक्याकाकवानररासभैः ।
स्पृष्टा मूचपुरीपेण नाशमेत्यरणिः स्फुटम् ॥ १३ ॥
श्वशद्रेति । व्याख्यातपूर्वम् ॥१६॥
अरणौनाशोत्तरं नूतनारणिस्वीकारोऽविशेषेण विधेयः। अन्यथा
अग्युपगमे पुनराधानं प्रसज्येत । अत आह ।
नष्टायामरणौ यावदमिस्तिष्ठति वेश्मनि ।
तावशोमादि तत्र स्यात्तन्नाशे पुनराहरेत् ॥१४॥
नष्टायामिति। जीर्णरणिप्रतिपत्तिस्तु पूर्वाका ॥१४॥
जौवत्पनीकस्य द्वितीयविवाहादौ वैवाहिकहोमाधिकरणा-
निमाह।
भार्यायां विद्यमानायां द्वितीयामुद्दहेद यदि ।
तदा वैवाहिकं कर्म कुर्यादावसथेमिमान् ॥ १५ ॥
भार्यायामिति ॥१५॥

·प्रोककागहम् । २९५ . अपूर्वाधानमयाममन्थनेऽरणिस्वरूपमाह । उत्ताना प्राशिरा वेदिर्यथा वेदिस्तथारणिः । अध्वर्युः माङ्मुखोमन्थेत प्रत्यक् सुचरणा हि सा ॥१६॥ उत्तानेति। यथा वेदिस्तथारणिरिति वनव्यत्वे प्रथमं वेदि- खरूपमा उत्ताना प्राचिरा वेदिः । तददरणिस्वरूपं ध्येयम्। अध्वर्युः माड्मुखोमन्येत् । हि यस्मात् सा रणिः प्रत्यक् सचरण अस्ति । प्रामुखेनैव मन्यनं कार्यगिति नियन्तराण्याच । प्रामुखोविततो यज्ञः प्रामुखेनैव हूयते । माक् प्रणीतादिपाचाणि पश्चादग्निस्तु मथ्यते ॥१७॥ इव्यवाइवरुणं दृष्ट्वा भौतः प्रत्यगुदुद्रवत् । तमिच्छेत् पुनराधातुं तस्मात् प्रत्यङ् मथौत वै॥१८॥ अनुलोमा भवेद्योनेः पार्थभेदेन भिद्यते। अनुलोमेन मथितः सर्वान् कामान् प्रयच्छति ॥ १८ ॥ माड्मुख इति। यजः प्राइमुख: विततः। तथाविधेनेव इयते । प्रणीतादिपाषाणि प्राक् माक्मस्थानि । तस्मादमिः पयान मप्यते । नथा च सति मन्यनमपि प्रामुखेनैव भवतीत्यभिप्रायः । हव्यवाट प्रत्यक व दुपा भीतः मन् उदुद्रुवत् पलायते, तं पन्नायमान- मनिं पुनराधात मिश्लोक छन् । नम्मान प्रत्यङ् पद्यात् ·। विकायमण्डनम् । २३८ स्थित्वा मथौत । वे इति निश्चयेन । अग्निवरुणयोर्मध्ये जवनिका- रूपोऽध्वर्युर्भवतीति भावः । किञ्च। यः प्रामुखोमन्येत्स योनेरनुलोमा भवति। पार्श्वभेदेन भिद्यतेऽरणिरिति शेषः । अनुलोममन्यने फलमाह । अनुलोमेनेति । स्पष्टम् ॥१७॥१८॥१६॥ योनिखरूपमाह। मूलादष्टाङ्गलान् त्यत्वा अग्रान्च हादशाङ्गुलम् । मूलेति । अमिविच्छेदे प्रायश्चित्तमाह । अग्निहोत्युपविध्याग्नीन् ब्राह्मणः कामकारितः ॥२०॥ चान्द्रायणं चरेन्मासं वौरइत्यासमं हि तत् । अग्निहोचौति । आहितानि झणः कामकारितो न निमित्तेन । अनौनुपविष्य विच्छिन्नान् कृत्वा, मासे अतीते चान्द्रा- यणरेत् । हेतुः । हि यस्मात्तौरहत्यासमं मोकम् । एतेनेच्छया- ऽमित्यागे यावन्तोमामा अतौतास्तावन्ति चान्द्रायणनि कुर्यादित्युक्त भवति । ततश सायं प्रातच दिवसगणनया यावतौराहतौः परि- समाय तावत्पर्याप्तं धान्यं धनमन्यदा उतादि द्विजातिभ्यो दद्यात्। अप दिनातिपदेन प्राह्मणा एवोच्यन्ते । वर्णिकग्रहणे वाक्य. भेदापत्तेः । शेषं यावन्यन्दान्यतीतानौत्युनं पच्छ्रे प्रायश्चित्तमपि बाचरेत् ॥२०॥ • घन क्रियानपि गथस्तुटित इति टोकाप-लोचमया सम्भाव्यते । .

·प्रकीर्णककाण्डम् । २३० लिगात्मा मनं जाया शुद्धं यस्य चतुष्टयमित्याधुनस्यार्थ- शौचस्य प्रागस्त्यमाह । सर्वेषामपि शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम् ॥२१॥ सर्वेषामिति । स्पयार्थम् ॥२१॥ यररि प्रवमिते ग्टहे सविगादिना होतव्यमित्याह । अमिहोत्रं हुतं स्वामी प्रोपितो मन्यते यदा ॥ अपोऽनीयादिति कठेहीमः स्पष्टमनूदितः ॥२२॥ अग्निहोचमिति । प्रोषितोयटा अग्निहोत्रकाले मायंप्रातः अग्नि- होत्रं हुतं यदा मन्यते, तदा पोऽग्नौयात्, न तु नदानौमेव । कुतः । सर्वथैव नाव्युदकवर्जनमानातमस्ति । तभिरुक्तिः श्रुताव- भिहिता। एषा वै नौ स्वर्गस्येति। कठेः कटाखिभिमः स्पष्टमनूदितः प्रोक्तः ॥२२॥ पक्षहोमे ते ग्हे मता प्रवमता वा द्रव्यत्यागः कार्य एवेत्याह। सर्वेषु पक्षहोमेषु द्रव्यत्यागोऽस्ति सर्वदा ॥ कर्मान्यदस्तु वा मा भू ज्जपोवा स्यान्न सोऽस्ति वा ॥२३॥ मग्विति । सर्वेषु पक्षहोमेषु सर्वदा द्रव्यत्यागं कुर्यात् अन्यत् कर्म मञ्चरग्रहणादि अस्तु वा मा भज्जपः उपस्यानादिः स्यात् । मोऽपि वा नास्ति ॥२३॥ हेतुमाह। त्यागाभावाहुतं न स्यात् समक्षामपि केवलम् । अतोहोमानवादेन त्यागोऽस्त्येवेति कल्प्यते ॥२४॥ ।

·२१८ निशाण्डमण्डनम् । त्यागेति। केवलं त्यागहीनं प्रक्षिप्तमपि हुतं न स्यात् । अतो होमानुवादेन कटाधुनेन मर्वदा त्यागोऽस्त्येवेति कल्यते । अमनिधी पन्यायधिकारियो । अमन्निधौ तु पनौ स्यादुद्देशत्यागकरिका । इत्युक्तः । प्रमादिषु अध्वर्युरपि ॥२४॥ प्राश्यत्वस्य अधिकारितावच्छेदकवमित्याह । पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्दधानो जितेन्द्रियः। न त्वल्पदक्षिणैर्यज्ञैर्यनेतेह कथञ्चन ॥ २५॥ पुण्यानोति । श्रद्धधामः यज्ञादिषु श्रद्धावानपि जितेन्द्रियः शुद्धवात्मा अन्यानि पुप्यानि तीर्थमेवनादिरूपाणि कुरुते कुर्यात् । लिड्थ लट् । कुतिति वा पाठः । परन्तु दह अस्पदक्षिणैर्यः कदाचिदपि न यजेत ॥१५॥ इतमाह। इन्द्रियाणि यशः कीर्तिमायुः स्वर्ग प्रजा पधून् । इन्त्यल्पदक्षिणो यज्ञो तस्मान्नाल्पधनीयजेत् ॥२६॥ इन्द्रियाणौति । इन्द्रियाणि यशः स्वर्ग आयुः कीर्ति प्रजा पशून् अल्पदक्षिणो ऽयथोकदक्षिणो यज्ञोहन्ति। तस्मादायएवाधि- कारौति । दानादिजन्यं यमः । त्यागादिजन्या कौतिः। अर्थहीनोदहेद्राष्ट्र मन्त्रहौनस्तथ विजम् । पात्मानं दचिणाहौनोनास्ति यजममोरिपुरिति ॥ कुरते,-इति टोकासम्मत पाठः । .. - .

·प्रकोर्यककायहम् । २३ मास्ये दोषस्मरणाच । इदश्च काम्ययज्ञविषयम् । यस्य नित्यानि लुप्तानि नयेवागन्तुकानि च। विपद्यपि न म स्वर्ग गच्छेत्तु पतितो हि म इति ॥ तस्मात् कन्दैः फलेर्मुस्लैमधुनाऽऽज्यरमेन वा । 'नित्यं नित्यानि कुर्वीत न तु नित्यानि लोपयेदिति च । बौधायनवयोभ्यां विज्ञायते । श्रूयते च । पदि बौहौन विन्देरन् केन जुयादित्यादि । बामणस्य प्रतियहादिना राजन्यस्य जया- दिनेत्याधुपायेनार्जितधनेनायलमपि काम्यपरमेव । अश्वोयाह्योगजोयाधोया ह्या चोभयतोमुखी । कुरुक्षेत्रे प्रग्टह्यापि यजेतावश्यकैः । इत्यादिकारणात् । नित्येषु यथाशक्रिन्यायस्य काम्येषु सर्वानी- पसंहारन्यायस्य च पठाध्याये जागरूकावाच्चेति दिक् ॥२६॥ धनाद्यनमन्तरा प्रवासो न कार्य इत्याह । सर्वाणि तीर्थानि वसन्ति वेद्यां सर्वच देवायजतेनिहोचे। उलय तानेकनिषेवणार्थ व्यर्थ प्रयाणं दुरितञ्च यातुः ॥२७॥ मवैति । यतः सर्वाणि तो$णि वेधा वमन्ति, मर्व च देवा- विष्णादयोऽमिहोघे यजते इज्यन्ते । शन्दमं माधुलम् । तथाच पागावेधणवपुरोडाशस्ताविका शुनिः। अभिर्देवानामवमोविष्णुः परम इत्यादिः । अतस्तान् तीर्थानि देवांश्च उभय एकनिषेवणार्थ ·२३. विकाण्डमण्टनम् । । एकस्य तीर्थस्य देवस्य वा निषेवणार्थ प्रयाणं प्रवासोव्यर्थम् । तत्तीर्थफलभाक् न भवतीत्यर्थः । न केवलं व्यर्थमपि तु यात- १रितश्चेति ॥२०॥ एतादृशमतिविशिष्टमग्रिसेवनमिति ध्वनयितुमेतदुनम् । ब्रह्मव्याकरणं कृत्वा हुत्वा वै पावके इविः। शालग्रामशिला स्पृष्ट्वा शूद्रोगच्छत्यधोगतिम् ॥२८॥ मझेति । ब्रह्मवेदः, व्याकरणमुच्चारणकृत्वा । तथा, पावके हविर्भावा। भालग्रामशिला स्पृष्ठा । शूद्रोऽधोगतिं गच्छति । तस्मादेतत्चये द्विजातिरेवाधिकारौति भावः ॥२८॥ दूमे पञ्च प्रादौ प्रथमारम्भे ये पक्षाविधतास्ते सर्वदा यावजीवं स्वस्खकाले अनुष्ठेयाः । तानेवाह । रूपं कालोऽनुनिर्वापो देवता श्रपणं तथा । श्रादौ ये विश्ताः पक्षास्त इमे सर्वदा स्मृताः ॥ २६ ॥ रूपमिति । एतेषामुदाहरणनि देवयाजिकादिभिर्भाव्यादिषु लिखितानि। तान्येवोच्यन्ते। रूपम, दाक्षायणदर्शपूर्णमासस्वरू- पादि। कास्त उदितानुदितादिः । अनुनिर्वापः, वैधादित्ये- ध्यादिः । देवता, इन्द्रमहेन्द्रादिः । श्रपणं, गाईपत्ये पाहवनीये वा। अत्र सर्वघादिपदेनानिसदृशमेवोपादेयम्। अन्यथा कालशम्देन मद्यस्कालपञ्चाइिकैकाहिकादिनक्षत्रादीनामपि नियमः प्रपद्येत । एवं, रूपमित्यनेन समर्श तत्कार्यकारि याह्यम् । नध पूर्वाताम् । केचिद्रूपोदाहरणं द्यावापृथिवीयबैककपालमाध्यमित्याः । तच्चि- ·प्रकोणककारम् । . मयम् । कालादिमुम्पत्तौ शतमायश्चित्तेप्टेस्तदभावे पूर्णाहत्यसम्भवा- पानात् । न चेष्टापत्तिः । व्यवस्थामाखमममञ्जसं स्यात् । किञ्च, तत्रापि गव्यलादिकमपि परिग्टहीतं सुदुस्त्यजं स्यात् । समिद्- द्रव्यादिवपि पर्णमयवादीनां पूर्वपरियहापत्तेश । तथाच सर्वमा- क्यारम्भणीयच स्थात् । देवतायाः पुनर्विधानाच्च । न्यायस्य त्वगति- कगतिकत्वात् सर्वेभ्य इत्यचैव दना तण्डुलेरचतवेत्यादिपारस्करग्ट- धोकहोमद्रव्येषु गोभिलोकेषु च परिरहौतलाभेऽपि कादाचित्कलं व्याहन्येत । न च मिद्धमिष्टम् । मायंहोमेषु पद्रव्यं प्रातहोमेषु तद्भवेदिति । यजपा यमण्डनादितिवचनानर्थक्यापाताचेति दिक् । अन्येत रूपमित्यनेन क्रियारूपम्, अमिष्ट इत्यद्भिरभिमशति सात् त्रिवेत्यादि । कालरूपम्, उदितानुदितहोमिनोरपि पूर्व- घणरूपम् । मन्त्ररूपम्, प्रत्यष्टमित्यादि । देशरूपम्, माक्संस्य- मुदकसंस्थादि । द्रव्यरूपम्, श्राज्यपुरोडाशादि । बोरूपं, कुश- काधादि। समिद्रूपम्, पलामोदुम्वरादि । एवमन्यत्सर्वमाचमने प्राइमुखोदमुखत्वादिकं वदन्ति । ते परास्ताः । कालादीनां पृथगुपदेभवग्यात् । श्रावयानुष्ठानप्रमाञ्च । पूर्वैव योनिः पूर्वावत् पुनराधानकर्मणि । इत्यादि वक्षनवैय्यर्थ्याच्चेति सहपः ।। रति चिकाण्डमण्डनविवरणे प्रकीर्णकनिरूपणम् ॥

·२४२
विकाण्डमण्डनम्।
नो दृष्टं न च वा श्रुन न कथित केचित् कदाचित् कचि-
श्रो भूल न भविष्यतीत्युपकतेनान्यत् परम्भावुकम् ।
अत्रामौ मदनानलस्य विधुरा श्रीकण्डवैकुण्ठका.
सूर्याचन्द्रममौ दधौषिविटपाम्भोजाच ते साविण ॥