·1
Printed by Ali Bukhsh at the
Royal Printing Works, Godowlia, Benares City.

·संक्षेपशारीरकम्
श्रीमत्सर्वज्ञमुनिविरचितम्
श्रीमन्नृसिंहाश्रमविरचितया तत्त्ववोधिन्याख्यया
टीकया सहितम्
वाराणसेयराजकीयसंस्कृतमहाविद्यालयन्यायशास्त्राध्यापकेन
न्यायव्याकरणाचार्य मीमांसाशिरोमण्युपाधिकेन
श्रीसूर्यनारायणशर्मशुक्लेन संशोधितम्
(पञ्चमो भाग.)
THE
SAMKSEPA SĀRĪRAKA
OF SARVAJNATMA MUNI
WITH
TATTVABODHINI
OF NRSIMHA ASRAMA
EDITED BY
SŪRYA NĀRĀYANA ŚUKLA,
NYAYA VYAKARANACHARYA,
Professor Govt. Sanskrit College, Benares.
1941.

·श्रीविश्वेश्वरः शरणम् । अयि विपश्चिदपश्चिमाः सहृदयधुरीणा मुमुक्षवो विद्वांसः ? विदितमेवेदं तत्रभवतां भवतां यत् "आस्तिकनास्तिकप्रभेद- भिन्नाः समेऽपि दार्शनिकाः प्रतिकूलवेदनीयतया हातुमिष्टस्य शोक- मोहलक्षणसंसाररूपबन्धस्य निवृत्तये यतमाना: "ते ज्ञानान- मुक्ति" रितिश्रुत्युपोदलितस्वानुभवयुक्तिभ्यां तत्त्वज्ञानमेव नदुपाय- मवधारयन्ति, तत्र तत्त्वस्य द्वैतत्वाद्वैतत्वसंशये "तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यत" इति श्रुनिप्रतिपन्नमद्वैतमेव परमार्थ इति अद्वैतविदां शून्याद्वयविज्ञानाद्वयशब्दाद्वयब्रह्माद्वयवादिनां सुदृढो विश्वासः, तेष्वपि "एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' इति श्रुतिप्रतिपन्न परमर्षिवादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्रसंदृब्धन्यायसमर्थित औपनिषदो ब्रह्माद्वयवाद एव परां कोटिमाटीकते इत्यस्माकमास्तिकानां चरमा विश्वासभूमिः, अत एवास्तिकजनजीवातुना भगवना लोकशंकरण शंकरण भगवत्पादश्रीशंकराचार्यरूपेणावतीर्य वादरायणप्रणीतब्रह्म सूत्रोपरि प्रसन्नगम्भीरं शारीरकभाष्यापराभिधानं शांकरभाष्यं नाम- भाष्यमभाषि इति ॥ तस्यैव शांकरभाष्यस्य अर्थतस्तात्पर्यश्च व्याख्यानाय प्रवृत्तेषु पञ्चपादिकाभामतीप्रकटार्थविवरणरत्नप्रभादिषु ग्रन्थेषु एकतरमु- कानुक्तचिन्तात्मकं तात्पर्यतो व्याख्यानं शारीरकभाष्यवार्तिकापरा- भिधानं श्रोसर्वज्ञात्ममुनिप्रणीतं संक्षेपशारीकं नाम ग्रन्थरत्नमिदं यन्मुद्रयित्वा श्रीमतां करकमलयोरुपहर्तुमिच्छामि । यद्यपि अनेकाभिर्व्याख्याभिः सहितमनेकत्र बहुवारं प्राप्तमुद्रण- मिदं संक्षेपशारीरकं तथापि उपलब्धटीकापेक्षया प्राचीनया प्रमेय- बहुलया गम्भीरया वृहत्परिमाणया श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीनृसिंहाश्रमप्रणीतया तत्त्वबोधिनीत्याख्यया श्रीपर्वतस्वामिपुस्त- ·( २ ) कालयादुपलब्धया अन्यत्र पुस्तकालयेषु अन्यत्र पुस्तकालयेषु अदृष्टपूर्वया सहितं न क्वापि मुद्रितमिति तद्वयाख्यासहितस्य संक्षेपशारीरकस्य मुद्रण- मेतद्दिदृक्षासंजातामुत्कण्ठामपनयेद्दार्शनिकविदुषामित्येतावतैव कृत- कृत्यप्रयत्नो विदुषां कृपाभाजनं स्यामित्यात्मानं बहु संभावये । उपलभ्यमानाः संक्षेपशारीरकटीकाः तत्त्वबोधिनी-श्रीनृसिंहाश्रमकृता एका सारसंग्रहः-श्रीमधुसूदनसरस्वतीकृता द्वितीया अन्वितार्थप्रकाशिका-श्रीरामतीर्थकृता तृतीया सुबोधिनी-पुरुषोत्तम मिश्रकृता चतुर्थी हित्वाहेयमुपादेयमुपादाय विचारतः । प्रायेण पूर्वटीकानामिहार्थः प्रकटीकृतः । इति सारसंग्रहस्थात्पद्यात् अन्या अपि काश्चन संक्षेपशारीर- कस्य टीका आसन्निति प्रतीयते तत्रैका विश्ववेदकृता अपरा च प्रत्यग्विष्णुकृता इति । विशेषाद्विश्ववेदस्य प्रत्यग्विष्णोश्च बुद्धयोः। व्याख्यानं श्रद्धयाऽलेखि गुरूणां तौ हि नो गुरू ॥ इति तत्रत्यादेव पद्यात् प्रतीयते । "सिद्धान्तदोपोक्तिमवेक्ष्य मूलशास्त्रम्" इति रामतीर्थकृतान्वितार्थप्रकाशिकास्थात् पद्यात् सिद्धा- न्तदीपाभिधमपि एक व्याख्यानमासीत् तत् विश्ववेदकृतातू प्रत्य- विष्शुरुताद्वा व्याख्यानादतिरिक्तमनतिरिक्तं वेति संशयो यावदुप- लम्ममवतिष्ठते। एवं व्याख्यानबाहुल्यदर्शनात्संक्षेपशारीरकस्य पूर्व भूयान् पठनपाठनादौ प्रचार पासीदित्यनुमीयते।

·- संक्षेपशारीरककर्तुः समयादिः- संक्षेपशारीरकस्य कर्ता सर्वज्ञात्ममुनि श्री देवेश्वराचार्यशिष्यः मनुवंशोद्भवे आदित्याभिधे राजनिभुवंशासति आसोदित्येतावन्मात्रं- "श्रीदेवेश्वरपादपङ्कजरजः संपर्कपूताशयः सर्वज्ञात्मगिराङ्कितो मुनिवरः संक्षेपशारीरकम् । चक्र सज्जनबुद्धिवर्द्धनमिदं राजन्यवंशे नृपे श्रीमत्यक्षतशासने मनुकुलादित्ये भुवं शासति" इति संक्षेपशारीरकचतुर्थाध्यायद्विषष्ठिमितात्पद्यादवगम्यते । अयं च देवेश्वराचार्यों भगवत्पादशंकराचार्यशिष्येषु अन्यतमः सुरेश्वराचार्य एव येन-नैष्कर्म्यसिद्धिः, तैत्तरीयोपनिषद्भाष्यवार्ति- कम्, बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्, दक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकं मानसोल्लासाख्यम्, पञ्चीकरणवार्तिकम् , काशीमृतिमोक्षविचारश्चेति षड्ग्रन्था. प्रणीताः । “शिलालेखादिषु चोलवंशीया राजानो मनुवंशो- द्भवत्वेन प्रसिद्धा:तस्मिंश्च वंशे आदित्यनामानस्त्रयो राजानः प्रसिद्धा- स्तेषु सर्वप्रथमः आदित्यः परान्तकस्य पिता आसीत् यस्य शासन- काल ईशवीयदशमशताब्द्याः पूर्वार्द्ध इति स एव संक्षेपशारीरककर्तुः सर्वज्ञात्ममुनेः समयः इति श्री महामहोपाध्याय गोपीनाथ कविराज महोदया न्यरूपयन्नच्युतग्रन्थमालाप्रकाशितशांकरभाष्यभूमिकायाम् । वस्तुतस्तु सर्वज्ञात्ममुनिप्रणीतप्रमाणलक्षणग्रन्थस्य समाप्तौ "श्रीदेवेश्वरपादपद्मरजसा सद्यः पवित्रीकृतः सर्वज्ञात्ममहामुनिः प्रकरणं चक्र त्रिकाण्डीगतम् यस्त्वेतत्पुरुषोऽवगच्छति स वै भूमण्डले पण्डित- स्तद्वत्तार्किकदुर्विदग्धदमने दक्षो मुमुक्षुर्भवेत् । श्रीश्रेष्ठानन्दपादशिष्याः श्रीदेवानन्दपादाः ।

·( ४ ) श्रीदेवानन्दपादशिष्याः श्रीदेवेश्वरपादा श्रीदेवेश्वरपादशिष्या. श्रीसर्वज्ञात्मपादाः तदीया कृति प्रमाणलक्षणं समाप्तम् ।' इति मद्रास सूचीपत्रे ( मद्रास का डिस्कप्टिव कैटलाग जिल्द २८ परिशिष्ट पृ० संख्या १०३७२ पुस्तकसंख्या १५७१६) लेखात् देवेश्वराचार्यो देवानन्दशिष्यः श्रीशंकराचार्यशिष्यात्सुरेश्वराचार्या द्भिश्न एवेति सिद्ध्यति । श्रीनृसिंहाश्रमश्रीचरणा अपि "देवेश्वराख्य. गुरुचरणारविन्दरजसाम्" इति संक्षेपशारीरकप्रथमाध्यायाष्टम- श्लोकव्याख्याने लिस्वन्तः सुरेश्वराचार्याइवेश्वराचार्यस्य भेदमेवाभि- प्रयन्ति । यत्तु “देवेश्वरस्य-सुरेश्वराचार्यस्य सुरपदस्थाने देवपदप्रयोगः साक्षाद्गुरुनामाग्रहणाय” (१ अ८ श्लो०) इति श्रीमधुसूदनसरस्वतीस्वामिनो लेखनं यश्च तत्समकालिकस्य श्रीकृष्ण तीर्थस्वामिशिष्यरामतीर्थस्य "इदानीं साक्षात्स्वगुरुं सुरेश्वराचार्य ममिपूजयति" इति संक्षेपशारीकव्याख्यायामन्वितार्थप्रकाशिकायां लेखनं तदुभयमपि भ्रान्तिमूलकं प्रमाणलक्षणग्रन्थसमाप्तिनिर्दिष्ट. गुरुपरम्पराविरोधात्। गुरुं प्रकाशयेद्धीमानित्यभियुक्तोक्त्या साक्षाद्गुरुनामग्रहणस्य शिष्टाचारपरम्परायां प्रचलिततया भङ्गया गुरुनामग्रहणस्थानुचित- ..44 त्वाचा किं च देवेश्वराचार्यस्य सुरेश्वराचार्यत्वे देवेश्वराचार्यस्तुति प्रसङ्गेन सुरेश्वराचार्यकृत्यनुल्लेखः सर्वज्ञात्ममुनेरशोभन इवेति न देवेश्वराचार्यः सुरेश्वराचार्यः किन्तु अन्य एव प्राचीनवेदान्तग्रन्थेषु सुरेश्वराचार्यवचनोद्धरणमिव संक्षेपशारीरकवचनोद्धरणाभावः तथा. विधप्राचीनत्वे बाधक इति सर्वज्ञात्ममुनिः तृतीयस्य चोलवंशी- यस्य आदित्यस्य शासनकाले बभूव यस्य समयो ई० द्वादश- ·शताब्धाः परार्द्ध इति प्रतीयते न तु त्रयोदशी शताब्दी तदानी चोख- नृपाणां शक्तासात् । चोलवंशीय दक्षिणभारतनृपतिनिर्देशात् सर्व. ज्ञात्ममुनिर्दाक्षिणात्य इति प्रतिभाति । श्री नृसिंहाश्रमस्वामिनः समयादिः । अद्वैतसिद्धौ मधुसूदनसरस्वतीस्वामिनः अप्पयदीक्षितेन्द्र सर्वतन्त्र स्वतन्त्राः अप्पयदीक्षिता इति लिखन्ति अप्पयदीक्षिताश्च सिद्धान्तलेशसंग्रहे श्री नृसिंहाश्रमप्रणीतामद्वैतदीपिकामुदाहरन्ति इति वेदान्ततत्त्वविवेकश्च श्रीनृसिंहाश्रमस्वामिना पुरुषोत्तमपुरे १६०४ वि० १५४७ ई० सं० लिखित इति तत्वविवेकसमाप्तौ लिखितम् तत- स्त्रयोऽपीमे समकालीना इति सियति इति ई० षोडशी शताब्दी नृसिंहाश्रमस्वामिनः समयः । एतेन मधुसूदनसरस्वतीस्वामिनः अप्पयदीक्षिताचायं नृसिंहा- श्रमो वृद्ध इति सिद्धम् । नृसिंहाश्रमस्वामिना प्रणोता ग्रन्थाः अद्वैतदीपिका, भेद- धिक्कारः, पञ्चपादिकाटीकावेदान्तरत्नकोषः, पञ्चपादिकाविवरण टीका-विवरणभावप्रकाशिका, तत्त्वदीपनटीका-तत्त्वदीपनभाव प्रकाशिका, नृसिंहविज्ञापना, संक्षेपशारीरकव्याख्या तत्त्वबोधिनी, वेदान्ततत्वविवेकश्चेति अष्टौ। श्री जगन्नाथाश्रमो ऽस्य दीक्षागुरुर्गीर्वाणेन्द्रसरस्वती च विद्या. गुरुः अस्य शिष्याः नारायणाश्रमो भट्टोजिदीक्षितः रङ्गोजिभट्टः वेदान्तपरिभाषाकारगुरुर्वेङ्कटनाथश्च । नानादीक्षितोऽपि नृसिंहाश्रम- शिष्यः नृसिंहाश्रमः शतवर्षजीवी आसीदिति प्रसिद्धिः । अप्पयदीक्षितस्य नर्मदातटे नृसिंहाश्रमेण समागमः संजातः ततः प्रभृति अद्वैतसिद्धान्ते श्रद्धावान् बभूव दीक्षितेन्द्र इत्यपि किंवदन्ती वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलीकार शिष्येण नानाजीदीक्षितेन नृसिंहसर्व- , ·स्वनाम नृसिंहाश्रमचरितं लिखितं यत्पुस्तकं काशीसरस्वतीभवनस्थे अतिप्राचीनसंग्रहे वे० न०६५ काव्यकोशसंग्रह वर्तते पत्र सं० १११ लि. का० १६८२ विक्रमसंवत्सरः । येषामदम्योत्साहेनायं ग्रन्थः प्रकाशमुपगतस्तेषां वाराणसेय राजकीयसंस्कृतमहाविद्यालयाध्यक्ष संस्कृतसाहित्यप्रतिष्ठेकर्जावित प्राच्यप्रतीच्योभयदर्शननिष्णात डा० श्री मङ्गलदेव शास्त्रि एम० ए० महोदयानां करकमलयोरुपहृत्यादो ग्रन्थरत्नं श्री विश्वनाथादर्थये सर्वविधामेषामुन्नतिमिति । ग० सं०का० इति सूर्यनारायणशर्मशुक्लः। काशी।

·or मंक्षेपशारीरकप्रथमाध्यायस्थ- विषयाणामनुक्रमणिका । विपया: श्लोकाः मङ्गलानि स्वौद्धत्यपरिहारः ६ १३ विचारमन्तरा औपनिषदमानस्य मुक्त्यसाधकन्वेन विचा- रार्थशास्त्रावश्यकतया विचारशास्त्ररूपस्य प्रकृत. ग्रन्थस्यारम्भः सप्रयोजन इति कथनम् विषयप्रयोजनयोरभावान्प्रकृतग्रन्थानारम्भशङ्का तत्परि- हारश्च २० २६ सकारणाध्यासनिरूपणम् ग्रन्थारम्भप्रयोजनोपसंहारः ५७ ब्रह्मणो विचारकर्तव्यत्वनिरूपणम् ५८ ६३ अधिकारिनिरूपणम् अधिकारिण: शिष्यम्य जीवब्रह्मक्यविषयकजिज्ञासा गुरोरुत्तरम् गुरोरुत्तरे शिष्यस्य प्रश्नावकाशस्य दानम् शिष्यस्य प्रश्नाः। अयोग्यतया तत्वमसीतिवाक्यस्थ जीवनीक्याबोधकत्वम् ६५ मानान्तरगोचर एव लक्षणादर्शना न लक्षणयापि उक्तवा- क्यस्यैक्यबोधकत्वम् १०० वेदान्तानां सिद्धब्रह्मबोधकत्वे प्रमाणान्तरसापेक्षतया अप्रमाण्यापातः १०१ १०२ अम्बण्डबोधकवाक्यस्य लोकेऽभावेन दृष्टान्तासिया- वेदान्तानामपि न अखएडबोधकत्वम् १०३ १०५ ब्रह्मणोवेदान्तजन्यज्ञानविषयत्वे सिद्धान्तभङ्गः १०६ ब्रह्मण्यकिंचित्करत्वान्न वेदान्तानां मानत्वम् १०७ वाक्यविधया पदविधया च अखण्डार्थकस्य तत्त्वमसी- त्यस्य ब्रह्मप्रमाणकत्वायोगः १०८ १११ ·२ संक्षेपसारीरकप्रथमाध्यायस्थ- विषयाः श्लोकाः १११ वदान्तानामनुवादकत्वलक्षणाप्रामाण्यशङ्का वेदान्तानां प्रवृत्तिनिवृत्त्यजनकतया निष्प्रयोजनत्वम् ११२ ज्ञानरूपब्रह्मणोऽसातत्वाभावेन प्रमाणाप्रवृत्तिशङ्का प्रमात्रादेः कल्पिनत्वेन ब्रह्मणि प्रमाणासंभवः शब्दस्यापरोक्षब्रह्मबोधजनकत्वानुपपत्तिः १२२ १२४ ब्रह्माविद्यानिवर्तकत्वेन वेदान्तपामाण्यम् इति सिद्धान्ति- समाधान दूषणम् १२५ १२७ अनिर्वचनीयत्वाप्रसिद्धिः अप्रमाएयोपसंहारश्च १२८ १२६ कार्यान्विते एव शब्दानां शक्तिग्रहात् न भूतार्थबोधकत्वं वेदान्नानाम् १३० १४३ प्रश्नोपसंहार: गुरुप्रार्थना च गुरोरुत्तराणि । अखरडबोधकस्यापि वाक्यत्वसमर्थनम् सोऽयमित्यस्याखण्डार्थकत्वसमर्थनम् १४४ १५० तदृष्टान्तेन तत्वमसीत्यस्याखण्डार्थकत्वसमर्थनम् मानान्तरगोचर एव लक्षणेति पक्षस्य खण्डनम् १५२ १५४ लक्षसामेदाः, तदुदाहरणानि, तत्त्वमसीत्यत्र जहदजह. १५४ १६२ सर्वपदलक्षणासमर्थनम् १६३ १६८ तत्वमसीत्यत्र पक्षान्तरेण जहल्लक्षणयाप्यखण्डार्थत्वम् लक्षणागौरयो)दोपपादनम् १७० १७२ तत्पदत्वंपदलक्ष्यार्थस्वरूपनिरूपणम् सत्यं ज्ञानमितिवाक्ये लक्ष्यलक्षविभागः तत्त्वमसोतिन्यायेन सत्यं ज्ञानमित्यत्र जहदजहल्लक्षणाति- देशः सत्यत्वादीनां वैविध्यम् १७८ १८५ शानानन्दादीनामत्यन्तामेदः १८६ १९० सत्यं मानमित्यत्र जहल्लक्षणा केदान्तानामखएडार्थप्रतिपादकत्वम् ·विषयाणामनुक्रमणिका। ३ विषया. श्लोकाः निषेधवाक्यानामन्यस्वराडार्थकत्वम् २५१ २६६ वैशेषिकमतेनाखण्डार्थत्वप्रसिद्धिः २७० प्राभाकरमतेनावरडार्थत्वप्रसिद्धिः २७१ २७३ अस्वएडार्थत्वे पाणिनिसंमतिः २७४ २७५ वेदान्तानां प्रमाणान्तरनिरपेक्षत्वम् २७६ ३१५ ब्रह्मणाऽशानाश्रयत्वम् ३१६ ३९६ अशानस्य भावरूपत्वम् ३२० ३३४ ब्रह्मणोऽशाततोपसंहारः अनिर्वचनीयवस्तुसाधनम् ३३६ ३३६ वेदान्तानां कार्यपरत्वनिरास: ३४० ४०० निषेधवाक्यानां कार्यपरत्वनिरासः ४०६ ४४७ झाने विध्यसंभव ४४८ ४६२ सगुणवाक्यानां निगुणे ब्रह्मणि ममन्वयः वेदे तात्पर्यस्वरूपनिरूपणम् ४६७ ४७० वेदान्तानां सिद्धार्थत्वे जैमिनिवचनविरोधपरिहारः ४७१ ४१५ जगत्कार्यलिङ्गन चेतनकारणानुमानम् जगति एकानेकप्रकृतिकत्वसंशय जगतः एकप्रकृतिकत्वम् ५०० ५१३ लक्षणभेदाः लक्षणलक्षणानि तदुदाहरणानि च जगजन्मादिकारणत्वविचारः समन्वयोपसंहारः ५४६ ५६३ द्वितीयाध्यायस्थ- विषयाखामनुक्रमणिका । अद्वैतबोधकवेदान्तानां भेदग्राहिप्रत्यक्षविरोधाशङ्का ६ वेदान्तानां तात्विकं प्रामाण्यं प्रत्यक्षादेस्तु व्यावहारिक- मिति न विरोधः अनात्मग्राहिण प्रत्यक्षादेस्तत्वनिवेदनाशक्तत्वम् सर्वस्य दृश्यस्य मिथ्यात्वसमर्थनम् १२ २४ - ·मंक्षेपशारीरकद्वितीयाध्यायस्थ- श्लोकाः ३२ ३८ ४३ ५४ ५७ ६२ ६३ ६८ ७० ७५ ७६ ८२ ८३ ८ विषयाः वेदान्तिनो विज्ञानवादिसाम्याशङ्कापरिहारी जाप्रत्स्वमयोः साम्ये शङ्कापरिहारौ परमते सत्यासत्यविभागासिद्धिः वेदान्तानां प्रत्यक्षादिविरोधाभावोपसंहारः परिणामवादस्य श्रुत्यसंमतत्वम् परिणामवादाभ्युपगमो विवर्तवादावतारणाय त्रिवतंवादस्य श्रुतिसंमतत्वम् संघातवादखण्डनम् आरम्भवादखण्डनम् आरोपादिदृष्टित्रयनिरूपणम् दृष्टित्रयस्यैकपुरुषाश्रयत्वोपक्रमः दृष्टित्रयस्य मतभेदेन अधममध्यमोत्तमाधिकारिभेदा- श्रयत्वम् दृष्टित्रयस्य भिन्नपुरुषाश्रयत्वखण्डनम् दृष्टित्रयस्यैकपुरुषाश्रयत्वोपसंहारः प्रत्यक्षादेन तत्त्वावेदकत्वम् पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यन्यायः संसारस्थ झानैकनिवर्त्यत्वम् स्वसम्मते जीवैकत्ववादे बन्धमोक्षव्यवस्थानिरूपणम् बन्धमोक्षव्यवस्थाविषये सप्त मतानि तेषां दूषणानि च स्वमतोपसंहारः मायाऽविद्याऽभेदानुमानम् ब्रह्मयोऽझानाधयत्वम् भाष्यकारोक्तस्य जीवातावचनस्याशयप्रदर्शनम् जीवेश्वरयोफैंलक्षण्यम् ब्रह्मणोऽशानाश्रयत्वोपसंहारः जीवत्वस्य वस्तुभूतत्वाभाव: बन्धमोक्षव्यवस्थाशास्त्रप्रामास्यम् कल्पितस्यापि गुर्वादेस्तत्वबोधकत्वसंभवः मुक्ती विशेषः १२५ १२७ १२८ १३१ १६२ १६८ १६६ १७१ १७२ १७३ १७४ १७६ २०६ २१५ २२४ २२५ २३५ २३६ २४४ ·विषयाणामनुक्रमणिका- श्लोकाः २४५ २४६ २४७ श्लोकाः १ विषयाः यावजीवश्रुत्यविरोधः मानान्तराविरोधोपसंहारः तृतीयाध्यायस्थ- विषयाणामनुक्रमणिका। विषया ब्रह्मविद्यासाधननिरूपणम् जीवस्य देहान्तरसंसरणविचार: त्वंपदलक्ष्यप्रश्न. तदुत्तरं च तत्पदलक्ष्यप्रश्नः तदुत्तरं च गुणोपसंहारः अन्तरङ्गवहिरङ्गसाधननिरूपणम् गृहस्थादीनामपि ब्रह्मविद्याधिकारः चतुर्थाध्यायस्थ- विषयावामनुक्रमणिका । विषयाः ज्ञानफलनिरूपणम् मोक्षे कर्मणामनुपयोगः जीवन्मुक्तरर्थवादत्वम् आत्मज्ञानप्रशंसा ग्रन्थनामादिकीर्तनम् इति संक्षेपशारीरक- विषयानुक्रमणी समाप्ता। १४३ ३०६ ३१० ३२५ ३२६ ३५७ ३५८ ३६५ श्लोकाः ३४ ३८ ६० ६३ ·संक्षेपशारीरकस्य श्लोकायचरणप्रतीकवर्णानुक्रमः। अ श्लोकप्रतीकानि श्र० श्लोक श्लोकप्रतीकानि अ० श्लो. अज्ञानमात्मविषयं भवहेतुभूतं १३०३ अकार्यस्वरूपस्य कार्यत्वमिष्टं १२४७/ अज्ञानमावरणमावरणं च माया ३ १०८ अकृतागमश्च कृतनिष्फलता ३० अज्ञानमित्यजडबोधतिरस्क्रिया १३१७ अक्षव्यक्तिविग्रतीत्यास्पदत्य ३ ७१ अज्ञानमेव च भविष्यति शक्तिरेषा३ १४ अखण्डमेवाद्वयमात्मतत्वं २ ६७/ अज्ञानमेव तु तदाऽवगतं त्वदीयं ३ १२१ अखण्डवाक्यार्थमनुव्रजन्ती २ ६६ अज्ञानवर्जिततया परमेश्वरोऽमौ २१८३ अग्निः क्षिप्तोऽप्युल्मुकेन प्रदेश- २ १६१ / अज्ञानमंशयविपर्ययरूपकाणि ३ ३४३ अचतुर्गुणशौचवारणात् १ ८१ अज्ञानात्मकवस्तु नाश्रयतया २२०६ अजडकारणभावनिबन्धन १३२५ अज्ञानानि बहून्यसंख्यवपुषः २१३३ अज्ञस्तावत्प्रत्यगात्माऽहमज्ञः २१२६ अज्ञानि ब्रह्म जीवो भवति भवति २१६४ अज्ञातताऽपिघटतेऽत्र दृशोऽनुभूतेः१३१६ / अज्ञानि ब्रह्म बुन्द्वीरनुसरति तत २ १३६ अज्ञातत्वे यानवोचाम दोषान् २१४२/ अज्ञानित्वं जीवभावो न तस्मात् २ २०६ अज्ञातमर्थमवबोधयतः प्रामायां १९१३/ अज्ञानिन्वं ब्रह्मणश्चानभीष्टं अज्ञातमर्थमवबोधयदेव मानं २ ८ अज्ञानित्वं ब्रह्मणो जीवता चेत् २१६५ अज्ञातमर्थमवबोधयितु न शक्तं २ २१ अज्ञानिनो भवति मोह विजृम्भित २ १६१ अज्ञानकल्पितमनिर्वचनीयमस्मिन् १३३६ / अज्ञानिनो भवति दुःखमनेन क्लुप्तं२ १७३ अज्ञानकल्पितमनिर्वचनीयमिष्टं १ ११८ अज्ञानं जडशक्तिमात्रवपा २१६५ अज्ञानजन्यकरणप्रतिबिम्बवाचि २२०७ अज्ञानं जडशक्तिमात्रवपुषा ३६६ अज्ञानतजघटना चिदधिक्रियायां १ ५५५ अज्ञानं सकलभ्रमोद्भवनकृत्पिण्डेषु२ १३२ अज्ञानतज्जमखिलं जगदात्मभासार १८५ अज्ञो विनश्यति पुमानतिमूद- १२६८ अज्ञानतज्जमतिहीनतया सुषुप्त ३ १२७ भज्ञोऽहमित्यवगतिर्न परस्प पुंमः२ १७८ अज्ञानदाह इति नैकपदं समासा ४ २२ अतोऽनपोद्यैव च तत्त्वमविदु २ १४ अज्ञाननाशपदमत्र हि मुख्यमिई १ २१३ श्रतो विरोधस्य निराससिद्धय २ १८ अज्ञानमप्यविदुषोऽस्य न तु १ ५१ अतो न वेदान्तवचःसु विद्यते अज्ञानमत्र यदि नानुभवात्प्रसिद्ध३ १२२ / अतः परत्वं श्रवणस्य तुल्यं ३१८७ अज्ञानमप्यमदभावतया प्रसिद्धः १ १२१ | अतः प्रसज्यप्रतिषेधसम्भवात् ४४५ अज्ञानमरित सकलं हि सुपुतिकाले३ १३३ / अत्यन्तानुपलब्धवस्तुनि पुनः ३२५७ ·२ संक्षेपशारीरकस्थ- श्लोकप्रतीकानि अ० श्लोक श्लोकप्रतीकानि अ० श्लोक अत्राप्यमौ दृनिहरिः पशुरित्य ४ २३ अध्यक्षगोचरमनर्थममि वाक्यं २ ३ अत्राह यद्यपि किमप्युपने यमत्र १ १२५ अध्यस्तमल्पवपुरस्य न वा अत्राह वाच्यशबलान्वितत्रस्तुनीयं१ २०२ अध्यस्तमेव हि परिस्फुरति भ्रमेषु १ ३६ अत्राह सद्वयमहं मम रूपमीने १ ६५ अध्यात्ममेवमधिभूतमथाधिदैवं ३ ६७ अत्रैव जन्मनि भवेदपवर्गदायि ३३४६ अनधिकारिणि शुद्धचिदात्मके १५५३ अत्रैव वस्तुनि दृढं व्यवतिष्टमानः २ १६३ अनधिकारितया दृगवस्थिता अत्रोच्यते न खलुवेदशिरांसि २ ७ अनवबुद्वमतः श्रुतिमस्तकै भय कलञ्जपदार्थगभक्षणं १४१८ अनादिवृद्धव्यवहारलक्षणे ३२५४ अथ केन चिदात्मकता १ १६८ अनाद्यजग्धेश्च निवृत्तिनिष्टा १४२६ अथ तदीययोगनिवर्तन ६ ४१६ अनाद्यविद्यापटनेत्रबन्धन अथ तमोमयविश्वविकल्पना ४ ३७ अनुपपत्तिबलेन विधेस्तयोः अथ यधुपक्रमणमल्पतरं २ १२१ अनुभूतियुक्त्यनुमितिक्र्तिया अथ यद्यपक्रमणमल्पमपि २१२२/ अनुमानमागमविरुद्वमिदं २१७१ अथवा चितिरेव केवला ४ १५/ अनुवददिदमेव वाक्यमर्थात् १५३४ अथवा चितिवत्प्रतीयतां ३ १७६ अनृतजडविभक्त दुःखतुच्छा अथवाऽनुवादमुपलभ्य ततः १५३६ / अनृतजड़विरोधिरूपमन्त १ १ अथवा मितियोग्यताऽस्तिता १४६४ अन्तरङ्गबहिरङ्गसाधने ३३२७ अथ शब्दसूचितमुमुक्षुरिमं २ ८५ अन्तरगमपवर्गकातिभिः ३३२८ अश्वा स तत्र परमात्ममतिः ३ ५१ अन्तगुणा भगवनी परदेवतेति ३२२१ अदृष्टदोषं परिहत्य शंमतः १४२६ अन्यदेव यदि कारणं भवेत् अवाप्यवान्तरवचःपरिणामबोध.३३११ अन्यस्य विभ्रमकरी पुरुषस्य अद्वैतबाधकमभूम्मम यद द्वितीय ४ ५६ अन्ये पुनर्विधिवचोजनितात्मबुद्धि१ २५७ अद्वैतमप्यनुभवामि करस्थबिल्व ४ ५५ अन्ये वदन्ति निरुपाधिनियोगरूपं १ १३७ अद्वैतमात्मपदमाहुग्नन्यमानं ११६६ अन्ये भिवस्वभावं विविधमभिद११३६ अद्वैतीकरणं निषेधवचनादुत्त्पनं १ २५१ अपरोक्षरूपविषयभ्रमधो- अद्वैतेऽर्थे प्रत्यगर्थोऽस्ति तद्वत् १ १६२ अपि च कर्तुरनुस्मरणे भवेत् ३२६२ अद्वैनं परिशोधितं भगवतो विष्णोः१ २६५ अपि च किंचिदपि प्रतिपादकं ३ २५६ अधममध्यमशुद्धिनिरूपणे ३६०७ अपि तु वैदिकवाङ्मनसातिगा- ३ २६५ अधिकारिणं च विषयं च विना २२४६ अपि च परमहंसस्त्यक्तसर्वेषणः ४ १० अधिष्ठात्रधिष्टेषभावेन योनि १५२६ अपि च पुरुषकर्मोद्भूतिकानी- ३ २५० अधिष्ठानमाधारमानं यदि स्यात् १ ३२ अपि च प्रनिषेधचोदना १४०१ ·शोकाद्यवर गप्रतीकवानुनमः । ३ अ० श्रो नोकप्रतीकानि अ. सो भोकप्रतीकानि अपि च प्रतिषधचोदना १४०३/ अायथें च कृत्यम्मरणम- अपि च बन्धनहेतुतया श्रुतं ३ ३५६ अकृत्यतृचश्च पाणिनिवचः अपि च भाष्यकृदेव नवप्रवी १ ४०/अल्पं रूपं बन्धनं प्रत्यागात्मा १ ५० अपि च रूपितगोचरताविधे १ ६० अवगनिगनमेवापेक्ष्य पूर्वापरन्व-३२४७ अपि च विश्वमनुप्रविवेश ३ ११| अवितमिदमेवमेतत् १५०८ अपि विशिष्टविधौ वचनान्तरात् १ ५३७ अविरलपदपडितः पद्मनाभस्य ४ ६१ अपि च लौकिकमानबलाश्रयान ३ २६१/ अविरुद्ध विशेषणहयप्रभवत्वेऽपि १ १६७ अपुनरुकनिषेध्यनिषेधकृत ३ ३१८ अव्युत्पत्ति बिभ्रती भाति मंदिन २ २१४ अपुनरुकपदानि विना यतः ३३१४ अशडमस्पर्शमरूपमव्ययं ३२६२ अप्पात्रमप्पात्रगतत्वमेव ३२८० अशुचेः प्रतिषेधशास्त्रतः ३ अबुध्यमानो न हि संविदं तन् ३१ असजनिः सेत्युपवर्ण्यमान ३२०२ अबोधनाशश्चितिरित्यमुस्मिन् १२१२ अमत्प्रपूतिर्न च मन्प्रसूति अयाह्मणाधर्मगिरोनशेष १४०६ असदपि फलवत्तामश्नुते २२३५ अभयं सनातनमनातुरधोः २ २२५ असनकाय गगनप्रसून- अभिचारकर्म विधयो हि यथा २२४४ असनिवृत्तिन च सचिवृत्तिः अभिदधाति करोति च लिपटं १ ३६६ अस्तित्ववस्तुविषयोपनिषभिक्तिः१ ४६३ अभिनयेन करिष्यति चेदयं ३ २६० अस्त्यस्म्यसीति च तिङन्तपदानि १४६१ अमिन एवैष पटः समीक्ष्यते २१०४/ अस्त्यम्यसीति च पदं प्रचुर १२८३ अभिन्नता भिवतया विरुद्धा ३ १६४/ अस्थलादिवचोनिरस्तनिखिल- १२६४ अभिन्नहेतुर्विषये समान १२२३ अस्थूलादिवचोनिषेधकतया भेदस्य१ २५६ अभिमतपशुपुत्रवृष्टिनाक १३६२/ अस्थूलादिवचः समुत्थितमति- १२५४ अभिहितघटनाऽथवान्विताना १ ३८२ / अन्यैव तत्त्वविनिवेदनशक्तिभाजः१ २५६ अभिहितघटना न चोपपत्रा १३-३ अहं प्रजायेय बहु स्वयं स्यां अभिहितवटना यदा तदानीं अभीष्टहेतुत्वलिर्थपृष्ठतः १४४६ आ अमेदिनो निर्विकृतेरनेक. २ ६६ अमेदिनः सावयवस्य सत्यं २ ६५ आकाङ्क्षादिर्विद्यते योग्यतान्ता १ ५४७ अयमपि परमात्मा प्रत्यगात्म- ४ २१ आकाङ्कितं भवतिपूरणशक्तियुक्त? ६७ अयं तु मायेति न शब्द एवं ३ १६ आकाशादावस्तिता तावदेका अर्थवादगतमभ्युपेयते ३ १६१ आकाशादौ नित्यता तावदेका ११८१ अर्थस्य मूलं निकृतिः क्षमा च ३ ३६६ आकाशादौ शुद्धता तावदेका ·संक्षेपशारीरकस्य- अ० श्लो श्र० श्लो लोकानीकानि श्लोकप्रतीकानि भाकाशादौ मत्यता तावदेका ११७८ आरोपदृष्टिरुदिता परिणामदृष्टिः २ ८२ आकाशे विहगोऽस्ति नास्ति २१३४ आलम्बनं च विरहय्य न विभ्रमस्य१३४० माल्यातमेव मदिदं भवतीति नाम१३०६ आवापोहापहेतोः पदमिदम- आग्नेय इत्याद्यपि तद्धितान्त- १३०८ मुकस्याभिधाने समर्थ अाग्नेयमाश्विनमथैन्द्रमितीदृशं हि१ ४६० आवृत्त्या वा तत्र वृत्याऽथ वेदं १ ५५६ भाच्छाद विक्षिपति संस्फुरदा- १ २० आश्चर्यमद्य मम भाति कथं द्वितीयं४ ५७ भाज्ञादिभेदेष्वनुवर्तमाने ११६६ आश्रयत्वविषयत्वभागिनी आज्ञार्थः प्रेरक: पौरुषेये १३८७ आसन्नवस्तुविषयेण यथाऽक्षजेन २ १२३ आज्ञायाचाद्युपाधिप्रणिपतित ११३८ आसीदहकरणमात्मतमोनिमित्तं ३ १२८ आत्मन्येव समस्तवस्तु यदि वा २११४ / आस्तामत्र वच.प्रवृत्तिविरहः १ २४० आत्मानं न तुकर्मतामुपनय छन्दः१ २४१ आत्मा प्रसाधर्यात वेद्यपदार्थजार ५४ ३ आत्माऽमूढः स्वप्रकाशो यथाऽयं २१४, आत्रेयवाक्यमपि संव्यवहारमात्रं ३ २१७ इच्छायामिति सूत्रकारवचनं आदाय नानाविधकारणानि १२१६ इतरेतराध्यसनमेव ततः आदाय मुख्यगुणलाक्षणिकप्रवृत्तीः१ १०४ इतरेतराध्यसनमस्त्वनयोरुभयोः ३ २३८ आदाय मुख्यगुणलाक्षणिकप्रवृत्तीः१ ४८५ इतश्च निर्भेदकमात्मतत्त्वं ३१६८ आदेयांशेनाणुमात्रेऽपि भेदो १ १३१] इति कामुकस्य तब संसरणं माघे सत्रे त्वंपदस्योदितत्वात् १५५२ / इति केचन वर्णयन्ति तत् १ ८३ आधिक्यमुत्सृजति शब्गुणो १ १०५ इति तु केचिदुशन्ति महाधियः २ ११ बानन्दत्वे सत्पता सत्यतार्या ११५ इति न धर्मविशेषसमर्पणं भानन्दविग्रहमपास्तसमस्त १ २६/ इति परस्परसंश्रयता यदा . ३२२७ माप्तोत्तत्त्वप्रत्यये मानमाव: ३ २७० इति बहुश्रुतभाषितमुच्चकैः आबोधत्त: सकलमेव हिमत्य- २ २२/ इति योजय सर्वमोदर्श १ ८२ आरम्भमादिवचनं मकल प्रवृत्तं २ ५५ इति वच:परिणाममुदीरितं आरम्भणादिवचमाखलु निर्विकल्प२ ४५ इति वाजपेयगतनीतिवशा आरम्भवादमुपगम्य तदीययुक्तः २ ७ इति विशेष इह प्रतिपादितः ३ ३२१ आरभ्भवादः कणमक्षपक्षः २ ६३ इति श्रुतिः कारणसाक्षिभाव ३ १८६ आरम्भसंहनिविकारविवर्तवादावर ५७ इति श्रुतिः शास्ति निपिद्धकर्मणि१ ४३२ आरह्म भूमिमधरामितराऽपिरोहु२ ६० इत्यं जगत्कारणवादिवाक्यं आरोपदृष्टिरपवाददृष्टिरेवं २ ८१ इत्युक्त गुरुणा स पृच्छति पुनः ३ १४३ ·श्लोकायचरणप्रतीकवर्णानुक्रमः । ५ लोकप्रतीकानि अ. श्लोक श्लोकप्रतीकानि म० श्लो इत्युत्तत्रोपरते गुरौ पुनरयं ३ ५७/ उदितपक्षपरिग्रहकारिणा इत्येवं कथयन्ति केचिदपरे ३ २२६ हिश्यमानत्वमन्चमान- इदमर्थवस्त्वपि भवेदजते १ ३४ उहिश्यमानं तदनुधमान- इदमुपेत्य किमप्युदितं मया १ २३० उद्गातृप्रतिहर्नुकतकतया जातौ २ ११७ इयमेव सर्वजननी प्रकृतिः २ १६७ / उद्यनिरस्यति तमश्च तदुद्भवं च ४ २४ इयं घटव्यक्तिरितीदृशेषु च १ २७५ उपचितापचितानि न निर्गुखे ३३१६ इष्टाभ्युपायवचनो लिडिति १४७४] उपनिषद्वचमा परमात्मधोः ३३०० इष्टाभ्युपायस्य च कार्यभावः १४७७ उपनिषद्वचमाभिहितात्मधीः इष्टाभ्युपायो विधिरात्मनीच्छा १४७५ उपनिषदिति वेद इत्यपीदं ३२६७ इह कलापदेन नजन्वयः १४२०/ उपनिषदितिशब्दो वेदशब्दश्च ३ २६८ इह जगति हि मर्व एव जन्तु १ ६६ उपत्तिवाक्यमधिकारिणि इह तावदक्षदशकं मनसा ३ २०/उपसदनवचो विचारमार्गात इहाधुनाऽऽरम्भणशब्दशक्ति २ ६५/ उपससाद चतुष्टयसाधनो उपादानता चेतनस्यापि दृष्टा उपादानता सच्चिदानन्दमूर्तेः उपादानतः संख्यया संगतिः स्यातू१५०६ ईशितव्यमनपेक्ष्य नेश्वरः ३ १८८/ उपाधिनासार्धमुपाधिजन्य ईश्वरत्वमपि तत्परश्रुतिः उपाधिमौपाधिकमान्तरं च उपाधिरज्ञानमनादिसिद्ध- ३२७७ उपाधिरन्तःकरणं त्वमर्थे ३२७८ उक्तसाधनसमुद्भवा सती उपाध्यभावेन भवेदुपाधिमत् उक्तं साधनजातमत्र सकलं ३ ३५८ / उपायमातिष्ठति पूर्वमुचैः २ उच्यते न तमसो निवृत्तितः उपेत्य वादं परिगृह्य चोच्यते उच्यते विविच्य साधनं उभयमपि परात्मनः स्वरूपम् १ ६८ शृणु उत्थानलिङ्गकृतकल्पनयैतदेवं उभयव्यतिमिश्ररूपता २ उत्पत्तिरप्यस्य निरूप्यमाणा ३२०१ उत्पत्तिरेव हि धिया स्वफलं प्रदातु४ २६ उत्पन्नशुक्तिमतिरात्मचितिर्यथैव ४ १६ एकत्वमेकवचनादवगग्यमानं उत्सर्गतः सकलकर्मनिवृत्तिनिष्ठा १ ८४ एकत्वमेकवचनेन समर्पितं यत् १५०६ उत्सृज्य तत्र वितथांशमथेतरस्मिन्१ २८८ एकत्र शक्तिग्रहणोपपत्ता उदासीनता च श्रुता नजप- १ ४३७ / एकत्र वृत्तिरिति क्षणमत्र मुख्यं १ २२१ उ .

·संक्षेपशारीरकस्य- ४ श्लोकप्रतीकानि अ. श्लोग श्लोकप्रतीकानि अ० श्लो एकदेशमुपलभ्य धर्मिणः ३३०८ एवं सतीदमपि तत्त्वमसीति वाक्य११५१ एकाज्ञानविकल्पितं सकलमे- २१७० एवं सतीदमविवेकनिबन्धनं ते ३ ७५ एका या प्रकृतिः समस्तजननी १५१० एवं सतीह तमसो न विविच्यवस्तु ३ १३४ एकाहाहीनमत्रद्वयविधिविहिता १ ६४ एवं सतीह यदि वेदशिरो न मान १ २६६ एकेन वाक्येन धियो विधान- १४५८ एवं सतीहापि विरुध्यमान ३२८७ एको देवः सर्वभूतेषु गूढः ३ १८३ एवं समन्वयनिरूपणयावबोध २ एकोपाधावस्तिता नास्तिता च २१६६ एवं समन्वयविरोधनिरासविद्या ४ ५२ एकोपाधावेकवस्तुप्रसिद्धी २ १५२ एवं स्फुरत्यपिगात्मनि तत्स्वरूपे१ ४६ एक चेतनमस्य यत्प्रकृतिता. १५१३ एकः शत्रुर्न द्वितीयोऽस्ति शत्रुः १३२१ ऐ एतत्त्वंपदलक्ष्यवस्तु भवता ३१४२ ऐदम्पर्यमखण्डवस्तुविषयं ३ २ एतत्समन्वयनिरूपणमेवमस्मिन् १ ५६३ ऐश्वर्यमज्ञानतिरोहितं सत् एतदथ्यहमवैतुमुत्महे ३ ऐश्वर्यमप्यनुभवादिवदात्मरूपं १ १६२ एतद्धि सोऽयमितिवाक्यम- १ १५० ऐश्वर्यमस्य परमात्मन उक्तमन्यैः ३ १५१ एतस्माच न जानतस्तव भवेत् ३ ८३ ऐश्वर्यवस्तु परिगृह्य तदत्यजन्तः ३ १७२ एतावता न च तमोऽपि सुपुप्तिकाले३ १२४ ऐश्वर्यवणनमतिस्फुटमेव कृत्वा १ १६३ एवमात्मनि तमोनिवृत्ततो ६ ऐश्वर्यवर्मनमिह द्विविधेन वेदे ३ १६६ एवमेव तु तमोनिवृत्तिगीः एवं तमोऽपि न बभूव सुषुप्तिकाले ३ १२६ औ एवं तावत्तत्त्वमर्थो विशुदौ ३३०३ एवं तावदसण्डवस्तुविपये औत्पत्तिकी शक्तिरशेष- एवं तावल्लक्षणावृत्तिहेतोः १२०० औत्पत्तिके हि भगवानयमप्रबुद्ध-२ ४८ एवं तावल्लोकसिद्धा न माया ३ १०४ ओदासीन्यप्रच्युतिप्रापकेऽर्थे १३८६ एवं न तत्वविनिवेदनशक्तियोगः २ ४४ औदासीन्यप्रच्युतेः प्रापकौ च १ ७६ एवं न वा अर इतिश्रुतमेव तावत्३ १६८ औदासोन्यविशेषमेव हि परब्र- १ ७५ एवं पुरानधिगतं यदि नानुभूतं २ २० औदासीन्ये बोधिते शास्त्रवृन्दै १ ७६ एवं प्रमाणमखिलं बहिरनिष्ठं २ १२ औदासीन्यं पुरुषगतमेवाविशेषा-१ ४१५ एवं विज्ञाय तापत्रयमतिगहनं ३ ५६ औदासीन्यं बोधयच्छास्त्रमेतत् एवं वेदशिरःप्रमाणमुदितं १२४६ एवं वेदान्तवाक्यैरवगतपदवीं २२४८ एवं शब्दान्तराणां नवनिपुणमति:११४१ कणभुगभिमतिर्वा कल्पनीया १ ४ ·श्लोकायचरणप्रतीकवर्णानुक्रमः । अ० ला० लोकप्रतीक्रानि अ० श्लोक श्लोकप्रतीकानि करणमिहलिडादेज्ञानमेव भागः१ ३-६ कार्यान्वितार्थविषया यदि करमुष्टिनिविष्टमुत्तम १३०४ शब्दशक्तिः कर्तृकर्म परिहत्य नेप्यने ३११२ / कालस्वभावपरमाण्वसुभृत्प्रधान-१ ५२८ कर्तृत्वमाह मम कर्मविधिनियोगः २ ४/ कालोऽत्तीतो ऽनादिरेष्यत्यनन्तः १ १२६ कर्तृत्वादि च दृश्यवर्गपतिनं ३ ८२ कालोऽनादिस्नत्र मुक्त शुकादिः२ १३१ कादिसंनिविवलेन तवापि कर्तृ ३ ८१/ काठः स्थाल्यां पचति विविधैः १३६२ कर्नादेवभासकत्वमगमः ३ ६१ किंच क्रियापदमपेक्ष्य पदानि वाक्य११०८ कर्मकाण्डकृतबुद्विशुद्धित १ ६६ किंच प्रतीचि सकलोपनिषत्प्रवृत्ता२ १०३ कर्मप्रधानेऽतिगते च काण्डे १४८८/किंच प्रमान्तरमपेक्ष्य गिरःप्रवृत्तिः१ १०१ कर्मेन्द्रियाणि ग्वलु पञ्चतथा पराणि३ १६ किच प्रमान्तरमिहाभ्युपयत्प्रतीचि१ १११ कष्टः कष्ट. कल्पितब्रह्मवादः २१६८ किच प्रवृत्तिविनिवृत्तिविहीनवस्तु १ ११२ किच स्वयंप्रभमलुप्तचिदेकरूपं ११०६ का किचाज्ञानं ब्रह्मणोऽप्यस्ति नास्ती-२१५५ किंचानृतद्वयमिहाध्यसितव्य- काणादशेनसमाश्रयदोषराशिः ३ २१८/किंचाप्रसिद्धमिदमत्र जगत्त्रयेऽपि १२० कादाचित्कात् कल्पना कारणस्य २२०२ किंचाऽऽन्नायवचःप्रमेयबलतः कामादि तत्र च भवेदिरतत्र चेति३ १७७ किंचिज्ज्ञताऽस्य तमसाऽऽवृत- कारकस्य करणेन तत्क्षणात् ३३३२ किंचैतरिक बन्धगोक्षव्यवस्था २२१६ कारणत्वमपि चित्सुखादिवत् ३ १८१ किं तु त्वंपदलक्ष्यमर्थमधुना ३ ५६ कारणत्वमुपलक्षणं चिते १३३३ किंते धनेन किमुबन्धुभिरेव बा ते ३ ३६५ कात्स्त्य हीष्टमबाधनं न खलु तत् ३ ८४ कि द्वैतानुभवो विरोधपदभाक् २ २१९ कार्यत्वमिच्छावशवर्ति किंचित् १४७८ किं निरस्तमहकारिकारणा २ कार्यप्रधानमखिलं च पदं सुबन्त-१४८६ किंमप्रपञ्चमिदमस्त्वथ वा समस्त३ १४४ कार्यवस्तु विरहय्य कारणं ३१८६ कुड्यं गृहस्य सरसोऽम्बुजमस्य १२२४ कार्यानुमानपरतन्त्रमिदं हि शास्त्रं१ ५३६ कुरु परापरवाक्यविवेचन कार्यान्वयान्वयिनि वस्तुनि कुर्वत्कारणपक्षमाश्रितवतः शब्दशक्ति १ १३० कूटस्थनित्यैव तु मुक्तिरेषा कार्यान्वयान्वयिनि वस्तुनि कृपणधीः परिणाममुदीक्षते २ ८६ शब्दशक्तिः १३४६ कृपणमध्यमपकधियां नृणां ३२४० कार्यान्वयान्वयिनि शक्तिरिति क्रियानुप्रवेशं विना प्रागभावः १४३५ १३५३ / क्रियापदं वेदशिरःस्वपीष्यते १२८२ स्थिती च ·संक्षेपशारीरकस्य- लोकप्रतीकानि अ० श्लो०] श्लोकप्रतीकानि म० श्लो कचिदभ्युपेत्य कथनं कुरुते २ ७७ चितिवस्तुन. स्वमहिमस्फुरणे २ ६६ क्षितिजलदहनानिलाम्बराणां १४६६ चिनिशक्तिबाधितवपुः २१६८ क्षितिजळदहनेषु तत्प्रदेशानु १४९७ चित्रादिवद्भवति साधनजातमस्य ३ ३५१ क्षरं प्रधानममृताक्षरं हर ४६ चित्रायागः पशुफल इति वीरस्म पूर्षे चषके नियुको ३ ६४ चिद्वस्तुनश्चितिभवेत्तिमिरंतमित्र १३९८ चेतसस्तु चितिमात्रशेषता ख चैतन्यमेव तु तमस्वि तदप्रबुद्धं २ २८६ समपि खदति खण्डितमीक्षते ३ १९७ चैतन्यवस्तुविषयाश्रय एव मोहः ३ १३ चैतन्यस्याज्ञानशक्तरनादे २१६२ or गङ्गापदं हि निजमर्थमपास्य तीरे१ १५५ जगत्कारणत्वं पुनर्यत्र दृष्टं गन्धछायालेशसंस्कारभाषा गुणतया हि पदानि परात्मनः ३ ३२५ | जगदुदयनिमित्तं चेतनं किंतु नाना १ ४६६ जगन्महिना न जगत्प्रसिद्धिः ३२३१ गुणतो गुणवृत्तिरिप्यते गुणं क्षिपेत्कारणमर्थवत्त्व जडत्वहेतोर्न जगन्महिना ३२३२ गुरुचरणसरोजसनिधानाद- जडप्रमाणस्य फलानिरूपणा जडशक्तिमालवपुषा २१६६ गुरुशिष्यसंगतिरतो न भवेत् ३ ३६ गोवत्सादौ मुक्तता तावदेका १९८३ जडशक्तिरस्ति च परस्य विभोः ३ ४४ ग्रामग्राहकयोः स्थिरत्वगमनी २ ३१ जदार्थसंविचहि कुर्वतः फलं जनयत्यसाविह मृषा वपुषा २२२६ घ जनिमदभवदेतश्चेतनादेव हेतोः १४६८ जन्मादिलक्षणमिदं जगतो यदुकं ५३८ घट एवं गति नभस्त्वधलं ३ २८ जन्मादिषड्भावविकारहीना घटापटो मिस इतीप्यते यदि २१०५ जन्मान्तरेषुयदिसाधनजातमासीत्३ ३६१ जन्या न मुक्तिर्घटते कुतश्चित् ४ ३२ जहतीह च लक्षणा मता चलने झुपभ्यभिमतस्य भवेत् ३ ३१ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिधर्मकमिदं विश्चतिः परमेश्वरस्य विमला ३ २२८ जाग्रत्स्वमसुषुप्तमूर्छिततनू चितिगतजशकरायष्टो विवर्तः३ २५२ जाग्रदुभूमौ या प्रसिद्धह माया ३ १०५ चितिमेदमभेदमेव वा ५ १४ जाड्यं जगत्यनुगतं खलु भावरूपं १३२२ चितिवस्तुबुद्धिजनकस्य पुनः २ १०१/ जातः सुतः सकलविवर्धनस्ते १३५१ ·श्लोकाद्यचरणप्रतीकवर्णानुक्रमः । & लोकप्रतीकानि अ. श्लोक श्लोकप्रतीकानि अ० श्लो जानात्यर्थे लिङ्पदं गौणमाहुः १ ४७६ | ततस्तनिषेधार्थमेतद्वभाषे १५३० जानात्यर्थे श्रेयसो हेतुभाव १४८०/नत वियन्मुख्यमदो जगजडं ३२३५ जीवत्वमेव तु तदाश्रयमध्यपाति ३ १५/ ततोऽस्तु रूपादिविहीनरूपे जीवन्मुक्तिगतो यदाह भगवान् २ १७४ | तत्परश्रुतिवच. प्रमाणकं ३१५८ जोवन्मुक्तिप्रत्ययं शास्त्रजातं ४ ३६ तत्र सत्यम नृतं च भेदता जीवन्मुक्तिव्यामृतेः प्रापको यः ४ ४१ तत्रापि दुर्घटमवैति यदा तु तत्त्व-२ जीवन्मुक्तिस्तावदस्तिप्रतीतेः ४ ४३ तत्रापि पूर्वमुपगम्य विकारवाई २ ५७ जीवस्य कार्यकरणाधिपतेरविद्या २१७५ तत्वावेदकमानदृष्टिरधमा जीवा एते स्वप्रकाशस्वभावा २१४७ तत्त्वंपदार्थविषयो नय एषयोज्यः १ १७७ जीवाज्ञतावचनमेवमिदं समस्तं २१८८ तत्त्वंपदार्थ विषयं तम इत्यपीद ३३४२ जीवाः सर्वे त्वां प्रति प्रस्फुरन्तः २ १४६ तथा तमःसंभवमच्छमन्तः ३ ६५ जीवेशानजगद्विभागजननी २१६० तथा त्वमपि चतुष्टयं तत् ३२७६ ज्ञप्त्युत्पत्योर्यद्वदेवं प्रवृत्ती ३ २७२ तथा श्रुतौ नेतिवचस्सु नाम्नि १४१४ ज्ञातेऽपि तावति ततोऽनतिरिक्त १ ४४ तथा सच्चिदानन्दशब्दास्तदर्थ १ २३६ ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः ३१५५ तथा हि नाग्रे करणीतिनाम्ना ज्ञानमस्ति खलु बाह्यगोचरं ३ १६६ तथा हि सम्बन्ध्युपमर्दबुद्धये ज्ञानव्यक्तिर्विप्रतीत्यास्पदत्वं ३ ७२ तथा ह्यजक्षीरविधेः समीपे ३२८६ ज्ञानस्य प्रागभावादपरमभिहितं ३ १११ तदन्वयात्प्रागसतः कथं स्यात् ३२०५ ज्ञानात्मकस्पामलमत्त्वगशेः २ १८६ तदसदिष्टफलोद्भवदर्शना- ज्ञानोत्पत्तिं वामदेवस्य गर्ने ३ ३५०/ तदसुन्दरमात्मसंविदा ज्ञानं निवर्तकमपि द्वितयस्य तस्य ३ १०६ तददुर्घटनखलु किंचिदपि प्रमाणं १ ३७१ ज्ञानं विधातु नहि शक्यमेतत् १४५७ | तदुदुर्घटं न खलु संविदियं स्वयोग्या१ २८५ ज्ञायन्ते चेद् ब्रह्मणा जीवभेदा २ १४६ तद्धि द्विधैकाधिकरण्यमुक्कं १२१८ ज्योनियान्तरित एव हि कर्मजातं३ ७७ तद्बुद्धिमात्रफलतैव च तत्परत्वं १४६६ ज्योतिर्ब्राह्मणवाक्यमानबलत: ३ १४१ तद्वदत्र पदजातबुद्धिमि १३७८ ज्यध्यात्समर्थमथवाऽक्षजमेकमेव २ ६ तन्न भाति चतुरस्त्रमुच्चकैः तन्मायावि ब्रह्म चेत्स्वप्रकाशं २ १४४ तमसा विनिर्मितमिदं सकलं तच्छन्दवाच्यगतमद्वयभागमेकं ११६०/तयोस्तु बाह्या विधिशास्त्रलभ्या १ ८७ तच्छब्दादवगतमद्वितीयमासीत् ३ ३०५ तर्कप्रतीतिसमयेऽपि तदद्वितीयं ३ ३०६ तच्छेषभावमनपेक्ष्यचतत्फलंस्यात् १ ४६७/ तव गाढतमसा रचितं २२२२ त ·संक्षेपशारीरकस्य- श्लोकप्रतीकानि अ० श्लोक श्लोकप्रतीकानि अ. श्लो तव चित्तमात्मतमसा जनितं २ २२५ त्यक्तःकार्यान्वितार्थवदितुमलमयं १ १३१ तव नित्यमुक्तसुखचिद्वपुषः ३ २२ त्वत्पादपङ्कजसमाश्रयणं विना मे ४ तव बोधजन्मनि पुरा २ २३६ त्वमतः स्वमोहरचितं गहन तव बोधमात्रमुपनेयमतः २२३८/ त्वय्येव कल्पितमहंकरणं विभर्ति ३ १३७ तव रूपमेव तव दुःखकर २ २३७ / त्वम्पदस्य इशिमदद्वये तस्माज्जीवन्मुक्तरूपेण विद्वान् ४ ४५ त्वंपदार्थविषयं समन्वयं नस्मात्कर्म समस्तमेव तु भवेत् ३ ३४० तेन सत्यमिह जागरं विदुः तस्मात्तत्परवेदवाक्यगतिभिः ३२६१ तेषां भेदः स्वप्रकाशो यदीष्टः २१४८ तस्मात्प्रधानपदभङ्गभयाद् गुणानां१५२२ द. उस्मात्यमाणफळमत्र निरूप्यमाणं ११२६ उस्मात्प्रवृत्तिविनिवृत्तिविवर्जितत्वं१ ३१५ /दहरस्थगुणोपसंहृतेः स्मादखण्डमवबोधयितुं समर्थः १ १६५ दहरादुपसंहृतैर्गुणैः स्मादखण्डविषया न वचःप्रवृत्तिः१ १००/दीपस्तमस्तिरवतीह भवत्कुतश्चित् ४ २५ स्मादखण्डविपये वचने विवादं १ २७३ इतिहरणकरत्वं पुंसि चान्यत्र चेदं ४ २० स्मादध्यस्वमेतत्सकलमपि दृशौ१ ५७ दृशो विराटसूत्रशरीरगोचरं स्मादभिव्यक्तिकरी न हेतु ३ २१४ दृश्यत्वजाड्यपरतन्त्रचिदाश्रय २१६६ स्मादशेषजगदेकनिदानभूत- ३ १३१ दृष्टश्च रज्जुविधिनाऽवगतार्थवस्तु १ २५८ स्मादसंगतमिदं प्रतिभाति यन्मे१ १४४/ देवयानपितृयानयोः पथोः स्मादसकतमिदं यदुशन्ति केचित्१३५६ / देवादीनां नास्ति कर्माधिकारः ४ ४६ स्मादाचं निराशा श्रुतिशिरसिन१ १४३ देशकालपुरुषैरवस्थया स्मादेतल्लक्षणं चिह्नमाहुः १५४८ | देहव्यक्तिर्विप्रतीत्यास्पदवं मादेषा स्वप्रयुक्तप्रमाण ३ २७१ द्रष्टव्य इत्यपि विधिर्न विधिप्रमे २ ५० माद ब्रह्मणि वाच्यवाचकयुजा १ ५२६ द्वारं तमोन्वयमपेक्ष्य द्शा हि दृश्यं १ ५२ माद् ब्रह्माविद्यया जीवभावं २१६२/ द्विजं न हन्याच कलञ्जमयात् १४०८ मात्र मानफकता निरूपा ३ २३७ द्वेषव्यक्तिर्विप्रतीत्यासदत्व ३ ७४ टस्थ्येनोपाधिमादाय मोहः २ १५१ २ १५६ द्वैताद्वैतनिवेशिनोऽनुभवना २२२० टथ्येनोपाधिरङ्गं यदि स्यात् २१६० उद्यणुकत्र्यणुकव्यापाश्रयं व कार्यकरणानि बहुप्रकारं ३ ६६ ग्यणुकस्य जन्मपरमाणुयुगात् २ ७३ पूषु भूमिषु तस्य च तिष्ठतः २ १२ नोऽपिचिक्नतनोस्तवदृश्यभूता३१३६ न तं विविदिषन्तमनन्यमकं १२ धर्मनिर्णयनिमित्तमिष्यते ·OM 3 श्लोकाद्यचरणप्रतीकवर्णानुक्रम । श्लोकप्रतीकानि भ० श्लो०] श्लोकप्रतीकानि अ० श्लो धर्मेऽपि तत्त्वमतिरेव तु चोदनायाः२ ५४ न च शुक्रशोणितसमागमने धातोः कर्मणइत्युदीरितमिदं ३३३८ न च सोमयागपदयोरुभयोः १३५२ धातोः कर्मण इत्युवाच भगवान् ३ ३३७ न चैवं विधिः कश्चिदत्रेति नस्यात् १ ५०७ धात्वर्थतोऽन्या नच भावनाऽस्ति १३३६ नञः प्रपञ्चप्रतिपादकस्य च १२६२ धात्वर्थाख्यानशक्तो यदि भवति १ १४०, नत्रः स्वसम्बन्धिदार्धवस्तुनः १४०२ धूमे सत्ता स्यादसत्ता च तस्मिन् २ २०१न तथाऽन्तरङ्गमुपलब्धिजनेः ३३५३ न तथाऽन्तरङ्गफलसंन्यसन न तदत्रसम्भवति युक्तिवशात् ३ २०६ न तदात्मनः स्फुरणमेव निजं २२०४ न कर्म काण्डेऽपि ततो नियोगः १ ४०० न तमोऽपि पूर्वमभवन्न २२४० न खलु कारणकार्यसमन्वयः ३ २२२/ न तमः परिहत्य लभ्यते २२४१ न खलु जगति श्रेयोहेतुप्रतीत्यु- १२६४ न तव क्वचिद्गमनमस्ति विभोः ३ २६ न स्खलु निर्गुणवस्तुपरं वचः ३ २६० न तव प्रतीचिकरणानि बहिः ३ ४१ न खलु पाणिनिपिङ्गलसंज्ञया ३ २६३/ न तस्य कश्चित्पतिरस्ति लोके ३१८५ न खलु संश्रुतसंहृतशब्दयोः ३ ३२४ / न तस्य कार्य करणं च विद्यते ३१८४ न स्वल्वट्ठीशं कारणं योगसिद्धं १५३३ नद्यास्तीरे फलमिति गिरः न च किमपि नः कार्य नाम प्रमाण-३३६३ न नामयोगो न च धातुयोगः १४१२ न च किंचिदन्यदसतो वदितु ३ २०६ न नीलत्वजात्याश्रयव्यक्तितःस्यात् १ २२८ न च क्रियाकारितसंहतानि १२८० न नीलोत्पलादिप्रदेशेषु किंचित् १२२६ न च गतार्थमिदं प्रति भाति नौ१ ५६ न नीलोत्पलाद्या गिरो व्यक्तिनिष्ठाः१ २२७ न च तथाऽयमभिन्नसमाश्रयः ३ २२३ ननु कल्पितं यदिह जागरितं २ ६२ न च तमोमयजन्म विमुक्तता ४ ३६ / ननु च डित्थडवित्थपदादिवत्स-३ २५३ न चन्द्रप्रकाशप्रकर्ष प्रकाशात् १२३५ ननु चाद्वयाश्रयतमः स्फुरणं २२१० न च प्रमाणान्तरयोग्यतायां १ २७६ ननु चैकरूपचितिवस्तुगतं २२०३ न च प्रसिद्धार्थपदान्तराणां ३ ६५ ननु निवृत्तिपरत्वमुदीरितं न च भवति विरोधस्योत्थितस्या-१ १६६ ननु मातृमानविषयावगती २ २७ न च मादृशजनधीकृतरचनं ३२६७ ननु लौकिकवचसां नरमति- ३३६६ न च वर्णपूगमपहाय भवेत २ २३१ ननु शाक्यभिक्षुसमयेन समः न च वर्णितादपरमत्र भवान् ३ २०७/ ननु सच्चिदादिवपुषो जगतः न च विनिगमनायां कारणं १ १६३ ननुसदृशमिदं वश्वोद्यमस्मासु ३ २४ न च शतिरस्ति सहजा यदि वा ३ ८१ ननु समीहितसाधनता लिको १४२७ ·संक्षेपशारीरकस्य- लोकप्रतीकानि अ० श्लो श्लोकप्रतीकानि अ० श्लोक ननूद्भिदादेयंदि नाम लोके ३ ६७ | नाखण्डवस्तुविषया वचसः प्रवृत्तिः१ १०३ नन्वज्ञेयमिदं भवेद्यदि मम १२४४ नाज्ञाततामनवगम्य पुरा प्रवेशातू२ १८ नन्वन्यो मद्वन्धमोक्षादिभागी २२१८ नाज्ञाततावगतये स्वयमेव बाह्यं २ १७ नन्वेवं चेद्वन्धमोक्षव्यवस्था २२१५ नाज्ञाततावगतिरस्ति जडेषु पूर्व-२ १६ नन्वेवं सति रज्जुखण्डलकम ३ १०२ नाज्ञानमद्वयसमाश्रयमिष्टमेवं २ २११ नन्वेवं स्यादुर्निवाराऽनवस्था २ १५४ नाज्ञानमस्ति च सुषुप्तिगतस्य ३ १२५ न पाल्यत्वयोगादलंभूष्णुभाव-१४३६ नाद्यापि वेदम्यहमनिवचनीयभाषां१ १२८ न पुरान्वयन तव चिद्वपुप. ३ ३२ नाद्यां न हन्यां न पिबेयमित्यपि १४०६ म पुरान्वयोऽत उपपत्तिसहः ३ ३७ / नानाविधैर्बहुभिरेव निमित्तभेदैः १ २२२ न पुराष्टकेन रहितस्य तव ३ २१ नान्वेति तत्तव चितिव्यतिरेकि ३ १३८ न प्रधानमपहाय वेदने ३ ३३४ नापूर्वमर्थमुपलम्भयितुं पदानां १ १०६ न प्रधानमिह वेदनं भवेत ३ ३३५ नाभावताऽस्य घटते वरणात्म-१३२० न प्रमातरि मति प्रबाध्यते २ ३३ नामधातुमहितो नजिष्यते १४०५ न प्रमेयमपहाय मातृता ३ १६१] नावेदविन्मनुते पुरुष बृहन्तं ३२६६ नमसः प्रदेशविरहानभसः ३ ३३ नासंसृष्टपदार्थबुद्धिपदयोः १३७२ न भेदबुद्धिर्घटते प्रमाणतः २१०६ नासंसृष्टमतो वदन्ति वचना १३८१ नयनिपुणधोर्बालश्चेष्टां १ ३६५ नाहकृतिं च परिहृत्य म योग्यतामात्रनिबन्धनो भवेत् ३ २३४ नाहं प्रकाश इति तावदनेन माया ३ १९० नरकपातविवर्जनवत्मना १४३० नाशः परस्य न च तस्य न रविशावरसख्यकृदीक्ष्यते ३ ११६ निजमायया परिगतः पुरुषः २ ३० नशक्यमुत्पाद्यमिति प्रशस्यते २११२/ नित्यबोधपरिपीडितं जगत् न सङ्करो नापि च संयुति- ३ २३३ नित्या च कारणगणस्य सतो न स्थानतोऽप्यस्ति परस्य कश्चित् ३ १४६ नित्यापरोक्षमपि वस्तु परोक्षरूपम् १ १२३ न स्थानतोऽप्यस्ति परस्य तस्मात् ३ २८२/ नित्यं प्रियादिषु सुखं प्रतिबि- ३ १५२ न स्वाध्यायवदाप्यता न च पुनः१३०६ नित्यः शुद्धो बुद्धमुक्तस्वभावः ११७३ न हि कल्पनाविरचितं वितथ ३ २४ निमित्तं च योनिश्चयत्कारणं तत् १.५३२ न हि सलु मतिपूर्वा ब्रह्मणः ३ २४६ नियोग एवैष पुमान्नियुज्यते न हि चित्तदृश्यमपि सत्यमिति २ २२६ नियोगकोट्याऽपि नरो न कश्चित्१ ४७६ न हि भूमिरूपरवतो मृगतृड्जल ३ २५ निरतिशयसुखं च दुःखबात- १ ६७ न हि विमत्यभिधेयपदार्थगं-१५०२ निरभिसंधिसमर्पितमच्युते ४ नमर्थवादा विधिमिबिरुवा ३२८५ निरूपणायां नयतोऽस्ति कश्चित् ३ २१० ·श्लोकाद्यचरणप्रतीकवर्णानुक्रमः । श्लोकप्रतीकानि अ० श्लोक श्लोकप्रतीकानि ब० श्लो निवृत्तिनिष्ट तुनिषेधवाक्ये १४४२ परमात्मपदं पराकृतद्वितयं निवृत्तिरस्ति द्विविधा बहिःस्थिवा? ८६/परमात्मभागपरिवेष्टनकृत् निवृत्तिसिद्ध्याऽपि नियोगसिद्धिः१ ४२३ परमात्मसंश्रयतमोजनितं २ २८ निषिद्धक्रिया दुःखनिष्पत्तिहेतुः १४४१) परमेव तत्त्वमगृहातमभूत २२३६ निषिद्धक्रिया प्रत्यवायाय नेति १ ४३८ परमेश्वरता गुणोऽप्यतः ३१८० निषिद्धक्रिया प्रत्यवायाय नो चेतू१४३६ परमेश्वरेण विभुना रणयन् ३ ४७ निषिद्धक्रियां चोदितस्याक्रियांवा १४४० परशब्दवृत्तिरपरत्र मवेत् १९७१ निष्कारणं श्रुतिशिरोवचनस्य भङ्गं १ ५४२ पर्यायता न खलु तत्त्वमसीति १२२५ निष्पन्नमेव यदि वा पुरुषप्रयन-१२६५ परस्पराभावधिया न भेदधीः २१०७ निष्पादितासकलकारकवर्गसाध्या ३११८ परस्पराभावमुपाददानो १२१० निःश्रेयसं न खलु माध्यमत: १३१४ परस्पराभावविहीनभावात् निःसंधिबन्धनमिदं चिदचि ११३८ पराञ्चि खानि व्यतृणत्स्वयंभूः २ १३ नीलैकगोचरतया नियतं न चक्षुः १ २९६ / परिकल्पितोऽपि सकलज्ञतया २२२७ नीलं सुगन्धि महदुत्फ्लमम्बुशायौ१ २२० परिच्छिन्नवस्तुव्यवच्छेदसिद्ध्यै १५२७ बैतत्क्लप्सनिमित्ततोऽपि घटते १ ३७६ | परिणति च विवर्तदशाद्वयं ३२४३ नैतत्प्रमाणमपनेतृसतो न तावत् ११२६ परिणाम इत्यय विवर्त इति २ ८६ नैतत्सारं सत्त्वमिष्टं वदि स्यात् २ २०० परिणामधियो विवर्तधी: २ नैतद्वस्तुनि कल्पितस्य जगतो १२४५ परिणामबुद्धिमुपसृद्य पुमान् नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्र ३३६३ परिणामविवर्तयोरत: नैवं भ्रान्तिनिमित्तकारणमयं ३ १०३ परिपूर्णचिद्रसघन ३ ४० मोअन्तमित्यत्र नजक्षणार्थ १५०७/ परिणामवादमुपगम्य तथा पशुनेतिपदे तृतीयया १५०४ पश्यन पश्यति गिरा कथयां बभूव ३१६७ पश्यामिचित्रमिवसर्वमिदंद्वितीयं ४ ५४ पदजातबुद्धिजनिता भवति १ ३७४ पादाय न पृथकप्रमाणमपरं १३८० पदवाक्यमाननिपुणा १ ११ पारम्पर्य प्रगतिकार्ति कारणादा-१३७६ पदवृत्तिसमन्वयावुभौ १५५१ / पारम्पर्य शुद्धिहेतुत्वहेतो. पदान्तरस्यागमनादिहान्यतः १३६७ पारोक्ष्यं च ब्रह्मणि प्रत्यगर्थे १२३८ पदार्थबोधेन कृतार्थता न ते ३२६४ पित्रा तत्त्वमसीति बोधनमनु ३२३६ पदार्थबोधं परिहत्य वाक्य ३ ३०४ पुरधर्ममात्मवि विकरप्य तया ३ ३६ परपक्षनिषेधमाचरन् २ ७८ पुरमेव गच्छति चितिस्त्वचला ३ २१ a ·संक्षेपशारीरकस्य- १४०४ १ १ श्लोकप्रतीकानि अ० श्लो श्लोकप्रतीकानि अ० श्लो. पुरवेष्टितं न तव चिद्वलयं ३ २७ प्रतिषेधवाक्यवदतः सकलं पुरवेष्टितः पुरवशानुगतः ३ ४८ प्रत्यक्त्वादिगुणान्वयेन यदि वा ११७० पुरहेतुकं तव यथा च वपुः ३ ४५ प्रत्यक्प्रमाणकमस- ३ पुरहेतुकं यदभवञ्च विभोः ३ ४३ प्रत्यक्त्वमात्रविषयाश्रयता पुरहेनुरूपटितस्य दृशेः ३ ४६ प्रत्यक्त्वमात्रविषयाश्रयमोहहेतोः२२१२ पुरुषभेश्वशादविविधा भवेत् २ ६० प्रत्यक्तत्वं लक्षयेत् त्वंपदार्थः १२३७ पुरुषमतिनिवेशो नास्ति वेदप्रमेये३ २४८ प्रत्यक्षकर्मवचसोरुभयोः समूहः २ ५ पुरुषमेकमपेक्ष्य च भूमिका ३ २४२ प्रत्यक्षलिङ्गवचननानि हि दर्श-१ २२ पुरुषापराधमलिनाधिषणा १ १४ प्रत्यक्षसूत्र इदमेव निवेदयिष्यन् ४ २७ पुरुषापराधविगमे तु १ १५ प्रत्यक्षादेरेष दोषस्ततोऽयं २ १०२ पुरुषापराधविनिवृत्तफल: १६ प्रत्यक्पराविषयवस्तुविवेचनाय ३ १३५ पुरुषापराघशतसंकुल १ १७ प्रत्यग्भावस्तावदेकोऽस्ति बुद्धौ ११५६ पुरोपलब्धो विषयो न दृश्यते ३ २५६ प्रत्यग्रपमतो न शब्दविषय: पुर्यष्टकं तदिदमप्यभवद्धि लिङ्ग ३ १६) प्रत्ययप्रकृतिशब्दतो बहिः पुर्यष्टकं भवति तस्य परस्य मोहात३ ६) प्रत्यावस्तुन एव तत्र विषये मा-२१२७ पुरं पुरस्थत्वमयो पुरस्थ ३ २८१ प्रत्ययार्थविषयं हि कर्मणा ३३३३ पुल्लिंङ्गत्ताऽपि घटते ऋतुगामिनो-१ ४७३ प्रत्यये सनि न चापवादक ३३३६ पूर्वक्षणे भवति वाच्यपदार्थभाग-५२०४ प्रत्यासबा परिणतिरियं पूर्वाग्यदृष्टपरिपन्थिनिबर्हणानि ३ ३४७ प्रथमचरमभावो निर्णये कारणचेत१ १६४ पूर्वापरान्वयवलेन हि कारणत्व- १ ३७३ प्रथमत्रिकं यजिनिगद्य गतं ४४६० पूर्वापरीभूतपदार्यनिष्ट १४६२ प्रभुरेष सर्वविदहं कृपणो २२२३ पूर्वोत्पामृगाम्बुविभ्रमधियः २११५ प्रमाणतो नास्ति निषिद्धकर्मणः १४३१ पूर्व विकारमुपवयंशनैःशनैस्तत् ३ २२० प्रमाणमिच्छन्प्रतिषेधचोदना पृष्ठात्परस्परयुजा प्रतिपत्तिरेषा १ १७६ प्रवर्तकोत्याननिबन्धने ततः १३६६ पृष्ठेन पूर्णवपुषा क्रियते प्रतीति १२५० प्रवर्तकं वाक्यमुवाच चोदनां पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यमाह २११६ प्रवर्तकं वाक्यमुवाच चोदनां प्रकर्षः प्रकाशातिरिको न चात्र १ २३४ प्रवृत्तिशास्त्रेण समेऽपि संमते १ म प्रकृष्टप्रकाशवजातो हि लोके १ २३१ प्रवृत्त्यभावस्य विरोधिकार्य प्रकृष्टप्रकाशचनी व्यक्किमेका १२२६ प्रवृद्धरागस्य निवृत्तयोऽस्थिरा १४२५ प्रक्षाम्नेन धवलं किमिदं बभूव २ १६ प्राज्ञ सुखं समनुभूय समुत्थि- १ २३ प्रच्याधि वस्तु मदिहास्ति ३ १२/प्राणोत्क्रान्तिनास्ति मूर्धन्यथैषां ४ ·श्लोकाद्यचरणप्रतीकवर्णानुक्रमः । १ ब. ७ श्लोकप्रतीकानि अ० श्लोग लोकप्रतीकानि अ० श्लोक प्रातिपदिकान्यनतिरिक्तविषयाणि१ २७४ ब्रह्माज्ञाने यद्वितीयत्वमेक प्रातिपदिकार्थगतमेव वचनानि १५०३ ब्रह्मात्मत्वं सन्तरार्य पुरस्तात् ४ ४४ प्रारम्भाः फलिनः : प्रस- ५ ब्रह्मात्मवस्तु निरवद्यचिदेकरूपं १३४१ प्रावादुकैरपि तथैव तदेषितन्यं ३ १३० ब्रह्मादीनामस्ति मुक्तिश्रुतिभ्यः ४ ४७ प्रियशिरस्त्वकथा खलु यादृशी ३ १७० ब्रह्माश्रयं न हि तमोऽनुभवेन लभ्यं ३ १४ प्रेमानुपाधिरसुखात्मनि नोप १ २५ ब्रह्मास्मीतिवचोनिविष्टपदयोमानं१२६३ ब्रह्मेतिशेषिपदमत्र हि लक्ष्यमेकं ११७५ ब्रह्मैव समिति गिरं प्रतिशेषितायै १३१० ब्रोव सन्निति ततोऽपि बलि- १३१३ बहिरङ्गसाधनमशेषगुरोः ३ ३५२ ब्रह्मैवसन्निति ततःप्रथमश्रुतं सत् १ ३११ बहु निगद्य किमत्र वदाम्यहं १ ३३१ ब्रह्मैव सन्नितिवचःप्रथमश्रुतत्वात ३०७ बाह्या ध्यात्मिकवस्तुजातजननी २ १३७ ब्रह्मैव संसरति मुच्यत एतदेव ३ बारिसौ रविनिशाकरवहिवाग्भिः३ ७६ ब्रह्मेवाज्ञानि तस्मादिह भावितुमलं२२०८ विम्बस्य नापितमसि प्रतिबिम्ब-२१७६ बुद्धिव्यक्तिर्विप्रतीत्यास्पदवं बुद्धिः समस्तविषयावगमे प्रवृत्ता २ ११ बुद्धवृत्तौ ज्ञानता तावदेका १९७६ भगवाननादिनिधनः कृपया बुद्धवृत्ती तावदानन्दतका १९८० भक्त्वा कथंचिदनुमानवशेन १५४१ बुयादिकार्येष्वपि चेतनोऽयं १५४६ भवति च पुरुषार्थकर्मियं बुद्ध्या तत्त्वंपदार्थावनुभवविषयं ३ ३१० भन्यप्रतीवावुपभोगभाजो बोधस्वभावकमबुद्धमनुष्णमुष्णं १ ११४ मध्यप्रतीतौ न हि कश्चिदर्थों १४७४ बोधात्मत्वे निर्निमित्त प्रतीचो १ १६० भव्याय भूतमिति किंचविधिप्रधाने१३१२ ब्रह्मज्ञानं जानता ब्रह्मबुद्धेः १४५१ भव्यायभूतमुपदिश्यत इत्यवोचन्१ ३६५ ब्रह्मज्ञानं प्रमाणं भवति द्वदमिदं ४ ७ भल्लातकादिरसयोगनिबन्धनं च ३१४६ ब्रह्मज्ञानं ब्रह्मणि ज्ञायमाने १४५२/ भावनाद्वयमतोऽवबोध्यते ब्रह्मज्ञानं सूचयन्सूत्रकारो १ ५६ भिन्नाभिन्नरवौ घटादिवचसा ब्रह्मपुच्छमितिवाक्यगामिनो २१२० भुजङ्गभोगं सुकुमारशीतलं ब्रह्म प्रमेयमथनेष्टमिह प्रमाण १११६ भुजङ्गमाङ्गशायिने ब्रह्मस्वयंभुपरमात्मपदस्य वेदो ३२६८ भूताय भव्याय यथोपदेशः १४८२ ब्रह्म स्वयं प्रथमतः शबलेषु तस्य १ २८६ भूतानि पञ्च तव मोहसमुद्भवानि ३ ६३ ब्रह्माज्ञानसमुद्भवग्रहगणं २१२५ भूतार्थनिष्ठवचनादपि शब्दशकिः१ ३६० ·संक्षेपशारीरकस्य- अ० श्लो १ G मोक्रपतीकानि श्लोकप्रतीकानि अ. श्लो. भूत्वा रागः कारणं पुंस्त्रवृत्तः ११३४ मानान्तरानधिगतं परिनिष्ठितं यत्१ २६४ भूयस्त्वपत्तनुगुणावयव क्रि- १ २६ मानेन मेयावगतिश्च युक्का भेदभ्रतिस्त्वन्यपरा समस्ता ३२८४मानं नकारकमिति प्रथितं पृथिव्यां१ १२७ मेवश्रुतिः कसितमेव भेद ३२८८ मायानिर्वचनीयमेव तु तमो ३१०० मेदादिरूपमक्योधयितुं समर्थ १ १४७ मायानिविष्टवपुरीश्वरबोध एष भेदाभित्रश्रातिरकोऽतिरिक्तो १२१५ मायामयत्ववचनादखिलं मृषेति ३ मेदं च भेद्यं च भिनत्ति मेदो १ ५५ मायामयी बाह्यनिवृत्तिरिष्टा भोका भोग प्ररितारं च मत्वा ३२६३ मायामसौ वितनुते विभुरेवमेनां २ १८७ भोक्त्राडिसूत्रे परिणामवाद २ ७६ मायामात्रमतः समस्तमभवत्स्वप्ने३ ११२ भ्रमाद नर्थस्य निदान मादरा-१४३४ मायामेनां जागरे लोकसिद्धां प्रान्तिज्ञानाद्ब्रह्ममः सिद्धिपक्षे २१४१ मायोपाधेरद्वयस्येश्वरत्वं ३१४८ मान्तिप्रतीतिविषयो न च १३३६ मायाविनो न मणिमन्त्रमौषधं वा३ ८७ प्रान्तं तथोपचरितं च यथाविभाग २ २३४ | मायाश्रुतिस्मृतिवचः सकलंतथा च २ ६८ मिथ्याज्ञानाजीवभेदप्रसिध्यै म. मिथ्याज्ञानाद्ब्रह्मण: सिद्धिपक्षे २ १४३ मिथ्या सुषिः सवितृमण्डल- मबत्यकाबु सहसाप्सु शिलाः २ मोमांसितव्यमनयैव सदद्वितीयं १ ५८ मणिमन्त्रमहौषधमितीदशकं ३ ११ मुक्तामुक्तौ विद्वदन्यौ त्वदन्या २ १२८ मतिमतां प्रबरो वृषभध्वजः ३ २६४ मुक्केऽज्ञानं दग्धमित्येतदेवं मनोवाम्येऽप्यपरोक्षता बला- १ ४३ मुक्तो मझं स्वप्रकाशश्शकास्ती-२ १५८ मन्त्रार्थवादगतमध्ययनं तदर्थ १४६८ मूर्तामूर्ततदुत्यलिङ्गपुरुषव्यामिश्र-३ २३० मन्त्रार्थवादक्चसामपि गोचरेषु १४७० मोक्षस्वरूपे विफलक्रियोऽसौ मन्त्रोहीनः स्वरतो वर्णतो वा महिनं नमो नहि कदाचिदभूत ३ २३ मलं निरस्यार्थवदिष्यते चेत् ३२१३ महामहिनामपि यश्चिकी १ १३ यच्छु तं विविदिषोदयाय तत् ३३३० महोमुजोऽयं पुरुषो मनस्वी १२८१ यज्ञादिक्षपितसमस्तकल्मषाणां ३३४८ मातृप्रमाणमितिमविभागमि११९७ / यत एवमत्र न विरोधलवो मानान्तराधिगतगोचरगामिनी ११५२ यत एवमेतदुपपत्तिपथ ३ ३८ मानान्माधिगतता हिनकक्षमायां ११५३ यतो महावाक्यत एव पुत्रो ३३०२ मानान्तरानधिगतं त्वाम्पमान १२९८ यत्रो यतो निवर्तते ३३६४ . २२२१ ·श्लोकाधचरणप्रतीकवानुक्रमः । अ. श्लोक यत्त भोकप्रतीकानि लोकप्रतीकानि अ० श्लो यतः प्रपश्यनपि भेदिनः स्वं १ ४७ यहि कारकनयाऽवगम्यते ३३३१ यत्कर्मकाण्डनिपुणैरुदिनं पुरस्तात् ११४६ यमनियमविधानमनः कायचेष्टा१ ७४ यत्कर्मभावननपास्य निजप्रमेये २४यमस्वरूपा मकला निवृतिः यत्केचिदाहुरभिधाय निजाम्पदा-१ ३७० यम्मा-कृपापरवशो मम दुश्विकिम४ ५६ यत्तु प्रमाणमनुभूतिरिति प्रमाण १ २८४ यम्य प्रयोगविधिस्नि परिग्रहीता४ ११ प्रमाणमवधोर्य निजप्रमेये २ १५ यस्यापि विश्रुषि कृनायतया १३०२ यत्रापि देवगतितोऽस्त्यतिरिक्तभार ४५ यागाद्यर्थे मुख्यता यहादस्य १४८१ यत्राविशेकनिमित्तकावरोधे १३४- या नान्यमुद्दिश्य कृतिः प्रवृत्ता ११३३ यत्रैव का इदमेव तु देवदत्तवेश्मे-१ २०६ या फलश्रुतिरिहोपवर्णिता यथा च यागाद्यनुबन्धभेदा १ ४२२ यावत्वंपदलक्ष्यवस्तुविषयो ३ ६० यथा विशिष्टस्य विधानतोऽर्थात् १५३५ यावदशोऽन्यदिह संमृतिकारणं १३२४ यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वान्३ १५० योग्यत्वमत्र न च तत्त्वमसीति १ १८ यदपि किंचिदुपासननिष्ठितात् ३ २८६ योग्येतान्वितवया न च वाच्यता-१ ३६६ यदि कारणसंश्रयाद्गुणादयणुका२ ७५ योग्यतरान्वितपदार्थगतैव शब्द-१३५४ यदि कृत्स्न एव परमः पुरुषः ३ ३५ योग्येतरान्विननिमित्तकशब्दशक्ति१ ३४७ यदि नत्र पश्यामि हरेः परमं ३ ५५ योग्यतरान्वितपदार्थनिवेदने तु १३४४ यदि परिणतिरेपा चिद्विवतोऽथवा३ २४४ | यो यः शब्दो यत्कृतेऽर्थे निरूढः ११८५ यदि बोध एव परमार्थवगु: २ २६ यः कर्मकाण्डविषयेऽभिहितो-१ ७१ यदि भान्यभागविलये न भवेत् १२४५ यदि वा समुच्चयवशात्पुरुपः यदि सत्यमित्यवगतिं कुरुते पदिह किंचिदबोधसमुद्भवं रजतप्रतीतिरिदमि प्रथते ननु १ ३५ यदिह साधनमात्मधियः श्रुतं ३ ३५७ रज्ज्वज्ञानविजृम्भितस्य फणिनो १ २५५ रागद्वेषप्रशाख विषयगुणसमुद्रा-२ १२६ यदीयपंपर्कमवाप्य केवलं रागव्यक्तिर्विप्रतीत्यास्पदत्वं यद्वादरायणमतं परिगृह्य पूर्व १ २६७ ३ ७३ रूपं तावकमुज्जितद्वयमभूदद्वैत-१ २६६ यद्यत्र पश्यसि विरोधमुदीरय त्वं१ ६४ यद्वत्प्राकृतवैकृतावतितरामन्योन्य १ ११८ रूप्यज्ञानं रजतमिदमित्येवमुत्प १४६. रूपादिविन ममक्ष्य हि शुकि- २ ५२ यद्वस्तु सद्वयतयाऽवगतं स्वशब्दात ६६ यद्वाक्यजातमय वेदशिरोनिविष्टं ११४५ यद्वा विद्रोचरं योजनीयं ४० यद्यजकं किमपि लौकिकमीक्षिनं २ १० लडादिशन्देऽपगते लिहादी १ ४ ·संक्षेपशारीरकस्य- ७. विधिरिह गुणभूतः लोकप्रतीकानि अ० श्लो श्लोकप्रतीकानि अ० श्लो बक्षस्य लक्षणमिह त्रिविधं प्रसिद्ध१ ५१४/ वाग्विस्तरा यस्य बृहत्त १ ६ लक्ष्यस्वरूपकथनाय न लक्षणाय १ ५२३ वाचको हरणकर्तुं रिष्यते सक्ष्यस्वरूपमपि सयदमुष्य साक्षात्१ ५१६ वानप्रस्थगृहस्थनैष्ठिकजनैः ३३५६ पक्ष्यस्वरूपमुपलभ्य तदेकनिष्ठं १५२४ विकारवादं कपिलादिपक्ष- २ ६४ मक्ष्यार्थनिष्टमुपलब्धमतोऽन्यतो १५१५ विदितता परमात्मन इष्यते पक्ष्यार्थवाचि पदमत्र हि लक्षणार्थे१ ५२१ विदिते पदे भगवतः परमे २२४३ लिङलोडादि वास्तवभाव्या ! ३८० विद्या च विश्वविषयानुभवोत्यपूर्व-३ ५७ कोके प्रसिद्धपदगोचरतानिमित्त-१२७८ विद्याविग्रहमग्रहेण पिहितं लोके प्रसिद्धपदगोचरताऽस्तिकायें? २७६ विद्वांसो यदि मम दोषमु- मोकप्रसिद्धार्थपदामराणा १२१० विधयश्च कर्मविषयाः स्वतम. २२४२ खोके हिमायाधिगता न माया ३ ८६ विधिनिषेधवचः परिमाणतः विधिनिष्ठवाक्यमपि बोधयति १५१२ विधिपदानि हि भागसमर्पणात् १२१४ विधिमुखेन परस्य निवेदक बकारमासाचयमेव नित्या १ प्रत्ययार्थोऽपि १ ३६० वक्तृत्वमेव घटते यदि लिहपदस्य१ ३६७ विधिवश्वस्युभयं तु पदे पदे सक्सृज्ञानविवझयोरपि भवेच्छ १३५० चिनाऽपि शक्तिमहणं पदानां १२६१ वक्ष्यामि वत्स तववाछितम- १ १३ विना महावाक्यमतो न कश्चित् ३३०३ वचनार्थविमकिवाच्ययो १५११ विद्वत्रिकस्य द्वयापत्तिदोपात् १४५६ वस्तुस्वभाव इति सत्रमतो २२८७ विवर्तवादस्य हि पूर्वभूमिः वस्तुस्वरूपकयने ननु नास्ति पुंसः१ ३०० विशेषणानामसती प्रवृत्तिर्न दृश्यते३२८० वस्वस्तु नित्यमपरोक्षमिदं नुवाक्यं१ १२४ विश्वोद्भवस्थितिलयप्रकृतित्वमस्य १५१६ वाक्यप्रवृत्तिमनुसृत्य च सूतकारः२ ५६ विश्वोद्भवस्थितिल्यप्रकृतित्वरूप १५२० वास्वप्रयतमतिरिन्द्रियजन्यधोवत्१ १२२ विश्वं विष्णोरुत्थितं नामरूपं ४२७३ वाक्यात्प्रवर्तकनिवर्तकरूपभाज: १ ३४३ विपयकरणदोपान भ्रम. संविदि १ ३० वाक्यागतार्यनिष्ठागवति तु नृणां १ १४२ विग्यकरणदोषान भ्रमः संविदि २ १७२ वाक्यान्वियितलदार्थकथने १ २६२ | विषमदुर्गमदेशसहस्रगः वाक्येषु नश्वत्सु निवृतिमात्रं १४१० विस्पष्टमात्ममतमेव हि सर्वधर्म २ १६४ वाक्योत्यापितबुदिवृत्तिरमला १२४८ विज्ञाते ब्रह्मणिस्याद्विधिरयमफल:१४५५ वाक्यं मुक्तिम्लां धियं जनयति १२५३ वृत्ताप्रवर्तकनिवर्तकशास्त्रसिध्धै १ ७८ वामादेः खलु बालवस्तुविषयो १२४२ वेदवाक्यविषयस्य सत्यता - ·श्लोकायचरणप्रतीकवर्णानुक्रमः । लोकप्रतीकानि अ० श्लोक लोकप्रतीकानि म० श्लोक वेदान्तवाक्यगतिरत्र बहुप्रकारा ३ १४५ शब्दार्थमङ्गतिविदामय सत्वशुद्धः११६६ वेदान्तवाक्यजनिता मनिवृत्तिरेव४ २- शब्दो गकार इति लौकिकमस्ति १ २७१ वेदानवाक्यजनिता परमात्मबुद्धिर ५३ शब्द. प्रवृत्तिजनको न तु बोधकश्वेत१३५५ वेदान्तवाक्यमिह कारणबोध ३३४१ शगाडाभिधानाभिधेये हि पृष्टे १२३२ वेदान्तवाश्यमिह येन पथा प्रवृतं १ ५४० शशाङ्काभिधानाभिधेयो न चेष्टः १२२३ वेदान्तवादिसमयेऽपि समानमेतत्३ २१६ शश्वत्स्वयं प्रथमलुसचिदात्मभूतं १३५८ वेदान्तविज्ञानसुनिश्चिताया: ३३६२ शानदयेन परिदर्शितसाधनेन १ १० वेदेऽपिलाक्षणिकवृत्तिरियं त्रिधैषार १५७ शानद्वैविध्यदृष्टंद्विविधमधिकृते १ ७३ वेदेवक्तुरभावतस्तदुभयं नास्तीह १ ३५१ शास्त्रं तावत्तत्परं नेप्यते त- २२१७ वेदैकगम्यमितिकार्यमभीष्टमस्मिन् १३५७ शास्त्रं प्रवृत्तिषु निवृत्तिषु तुल्य- १ ७२ वैराग्यस्य दृढत्वमेकमारं ३ ३|शिष्योपसत्तिवचनानि समन्विता-१५५७ वैराग्यं विषयेषु पूर्वमपि मे ३ ५८ झुक्तिकाविषयबुद्धिजन्मना व्यतिपक्तबुद्धिजनक सकलं १ ३७५ शुक्तिकाविषयबुद्धिजन्मनः व्यवहारगोचरमत: मकलं २२४७ शुक्कोदमंशात्पृथगप्रतीता न्यवहारनिर्वहणशकिमसौ २१७०/शुद्धत्वाथ ब्रह्मणस्त्यज्यते चेत् २११७ व्यापार सकलस्य भासयति यो ३ ६२ शुद्धः परो न खलु वाङ्मनसभ्यतीतः३ ६ व्यावहारिकमतोऽवगम्यता २ ४३ शुद्धवस्तुनि यद्यपिप्रविशति ध्वानं२ २३५ व्युत्लास्य हि बुद्धिजन्मस १ १६ शुद्युत्थतजनितं चिदचिद्विभाग१२०० शेषेऽप्यूह्यं न्यायसाम्यादशेष- ११८६ श्रद्धत्स्व सौम्येति हि शास्तिशास्त्र २६७ श्रवणमननबुध्योर्जातयोर्यत्फलं ३३४६ शक्तिव्याप्तिप्रत्ययौ कारयिष्यन् ३ १०७ श्रवणादिकं शमदमादिपरः शको गुरोश्चरणयोनिकटेनिवाला १ ११० श्रवणेन्द्रियं चकित कर्णगतं २२३२ शक्नोति सिद्धमवबोधयितुंच १५६२ श्रीदेवेश्वरपादपङ्कजरजः ४ ६२ शबलताकवलीकृततावशात् १ ३२६ चैनपदैरुपसंहृतिशालिभिः ३३२२ शबलतापरिधानसमन्वयात् १३३० श्रुतिवचनमनेकं वक्ति तस्येक्षितृत्वं३ २५१ शवलमात्मपदेन निगद्यते १३२६ श्रतिवचन विशेषाञ्चैतने कारणे १५०० शब्दत्वजातिवचनो न हि शब्द-१ २७२ श्रुतिवचामि मुनिस्मरणानि च २ १३ शब्दशक्तिविषयं निरूपणं ३ ३४४ श्रुतिवचांसि मुनिस्मरणानि च ३ २४१ शब्दस्य लाक्षणिकमुख्यविभाग-१ १६४ श्रुतेश्व तात्पर्यमखण्डरूपे ३२८३ शब्दस्य लाक्षणिकवृत्तिरपि त्रिधैवा१ १५४ श्रुत्वाऽविरोधमुपपनसमन्वयोऽय३ १ ·२० संक्षेपशारीरकस्य- ६. श्लोकप्रतीकानि अ० श्लोक श्लोकप्रतीकानि श्रेयोहेतुत्ववाची यदि भवति तदा १३६८ सत्येऽप्यस्ति ज्ञानता ज्ञानतायार श्रेयःसाधनताग्निहोत्रनिलपा २ २४ सत्यं ज्ञानमनन्तमित्यभिहिते श्रेयःसाधनयागदानहवनाद्यर्थेषु १४७२ सत्यं न गत्यन्तरमस्ति तत्र श्रेयःसाधनतालिङर्थ इति च १४७१ सत्यं यदाह गुरुमान्यदि वाक्यगर श्रोत्रादिजन्यमतिवृत्तिषुबाह्यशब्दा३ ७८ सत्यं यदाह पितृमान्व्यवहार श्रीतार्थवृत्तिबललभ्यमपीह वस्तु ३ १७४ सत्संप्रयोग इति जैमिनिरप्युवार श्वेतिमानमभिपश्यतः पुरः १२७७ सदसत्सदसद्विकल्पितः सदसत्सदसद्विकल्पित प्रतिबद्धा सदसदुद्भवनं न विमुक्तता सद्दशसांशपराग्विषयेषु चेद षष्ठप्रपाठकनिबद्धमुदीरितं यत् ३ २१६ सदूपमावरणतानुभवादभीष्टं षष्ठी जातिगुणक्रियादिरहिते १२३६ स परिपृच्छति कोऽहमसौ च का सप्रयोजनकत्रुद्धिकारणं स. समवायिकारणगणेन तथा समविषमसमुन्बयो न युक्तो सकलशक्तिविकल्पनयान्वये ३२२६ समीहितोपायतया लिङन्वयात् सकळवेदशिरस्सु परात्मधी ३ ३१३ समुपसंहृतशब्दसमन्वितैः सकृदुच्चरन्यजतिरेष गुण १४६१ सम्यग्ज्ञानध्वस्तसर्वप्रपञ्चः सगुणवाक्यमपीह समन्वित १४६३ सम्यग्ज्ञानबलेन तं विरहितं सचित्सुखाद्वयवपुः कथयन्ति ११७४ सम्यग्ज्ञानविभावसुःसकल- सत्ती न संविक्रियते हि सत्त्वा २१११ सम्यग्ज्ञानाजीवभेदप्रसिद्धा सती हि सत्ताऽस्य पदस्य दृष्टा ३ २०३ सम्यग्ज्ञानादब्रह्मणः सिद्विपक्षे सतोऽपि कार्यत्वमयुक्तमेव ३ २११ सम्यग्ज्ञानान्मुक्तिसिद्धिर्यदीष्टा सतः प्रमाणाभिमतेषु पञ्चसु वस्तुषु जडेवजडप्रकाश सत्यतो यदि मृषा न भियते ३ ४७/ सर्वप्रमाणफलभूतसमस्तसंवित् सत्यव्यलुप्तचिति यत्वयि नास्ति ३ ११३ सर्वश्रुतिस्मृतिवचोभिरयं परित्रा सत्यप्येवं ज्ञातिरेकावकाशः ११८७ सर्व पराग्विश्यमेव हिमानजातं सत्पप्रतिज्ञनयनोत्यधियो घटादेः१ ४८ सर्व यदर्थमिह वस्तु यदस्ति किं सत्यमेवमनृतं च दुर्लभ २ ३६ सर्व सर्वसमुद्भवाय घटते सत्यमेवमनृतं च भेदतः २ ४२ समानमित्युपनिषद्वचनं सत्यासत्तवपुस्तपाहि सगुणं १४६४ साक्षादिहाभिमानमेव विवर्तवाद ३ २५५ सर्वत्र ·श्लोकाद्यचरणप्रतीकवर्णानुक्रमः । २१ श्लोकप्रतीकानि अ० श्लो श्लोकप्रतीकानि अ. श्लोक पाक्षिताऽपि परमात्मनो भवेत् ३ १८२/सोऽयं पुमानयमसाविति पौरुषेये १ १६५ पाक्षित्वमात्मतमसामतिकन्चुकेन३ १३२ सोऽयं पुमानिति वचस्युभयप्रकारा११५६ पाक्ष्यवस्तु परिहृत्य साक्षिता ३ १६० सोऽयं पुमानिति हि मुख्यपदार्थ १ १४६ पा चोपनेयरहिते विषयिण्यनन्तेऽ१३४२ सोऽवच्छेदोऽप्यस्ति नास्त्यम्बरे २१५३ गदृश्यधीप्रभृति न त्रितयं नि-१ २८ मड्कल्पपूर्वकमभूद्रघुनन्दनस्य २ १८२ रापेक्षावुदितौ यदा तु भवतः २ १९६ संक्षेपशारीरकमेवमेतत् पाभासज्ञानवाची यदि भवति ११६६ सवातवादमुपगम्य तु तत्र पक्षे २ ६६ नाभासमेतदुपजीव्य चिदद्वितीया १ ३२३ संज्ञासंज्ञिसमन्वयावगतये नामगानमथ जक्षणं जगत् ३ १६४ सम्बन्धजातविरहान्न च लक्षणा- १ २५२ सामगानमथ जक्षणं जगत् ३ १६५ सम्बन्धिताभवति लाक्षणिकप्रवृत्तः१२०५ नामगानमपि तत्स्वरूपतां ३ १६० सम्बन्धिरूयं यदि वस्तु लक्ष्य- १२०३ रामर्थ्यमस्य मणिमन्त्रनिमित्त-३ ८८ सम्बन्धः समवाय इत्यपि पदे १२७० गमानाधिकरण्यमत्र पदयोः १ १९७| संवित्तिभेदतदभावतदीयजन्म ३ २३६ मानाधिकरण्यमत्र भवति १ १९६] संविदुरं वहति तद्विषयोपयुक्तं १ ५३ मानाधिकरण्यमन्वयगिरा हेतुं १ २१७ | संविद्व्यक्तिर्विप्रतीत्यास्पदत्वं ३ ६६ मान्यतःप्रथममेष पदार्थ पिण्डो१३६१ संविदव्युत्पादकं यद्वचनमभिमतं १२४६ ामान्यं न विशेषवस्तुविरहे ३१६३] संवित्परिस्फुरति न स्फुरतीति २ २१३ युज्यादि न मोक्षपक्षपतितं ४ ३४ सवित्प्रमाणवटनां प्रति योग्यता १२८६ सेद्धान्वितं यदि लिङादिपदानि १ ३४६ संवेदनं यदिह मानफलं प्रसिद्धं ३ ८० सद्धार्थवादिवचनेषु नगौणतादि १४८६ संसारदोषमवधारयतो यथावत् ३ संहश्रुतिर्न घटते यदि शूरतास्य १ १७३ संसाररूपमवगच्छ विविच्यमानं ३ कृतदुष्कृतकर्मणि कर्तृतां १३२७ / संसिद्धा सविलासमोहविषये कृतदुष्कृतकर्मवशादयं ३ ४६ संसिद्धा सविलासमोहविषये कृतदुष्कृतयोः शबला यथा १३२८ संस्कारभ्रमसंतति प्रतिनरं भिन्नां २ १३८ तो जन्तुः स्वल्पमात्रेऽपि काले २ ३९० स्पष्टानुभूतिविषयो न तमस्तदानीं३ १२३ समन्वयादितिविधि- १२६१ स्पष्टं तमः स्फुरणमत्र न तत्र जति रक्षति संहरति प्रभुः ३ २६६ स्फुरणास्फुरणे च नाऽऽत्मनः स २२०५ दृष्टिस्थितिप्रलयसंयमनप्रवेश- १२६० स्मृतिसमपदजन्यबुद्धियुग्मा १३८५ पाधीश्वरता निषेधनपरा ३ १६३ स्यादेतदेवमनवद्यपुमर्थसिद्धि- १३०१ यमित्यपि पदार्थरूपकं १ २०७/स्वकारणैस्तन्तुभिरेवमस्य ३२०४ ऽयंगिरोरिव न लक्षणयाऽपि १ स्वतोऽपरोक्षा चितिरत्र विभ्र- १ ४२ त्रं तत्तु ·संक्षेपशारीरकस्य- भोकप्रतीकानि भ० श्लोक श्लोकप्रतीकानि अ० श्लो स्वमदृष्टमिह रज्जुमर्पव. २ ३५ स्वात्मानमेव जगतः प्रकृतियदेक- १५५० स्वमभ्रमोऽपि सुकृतादिनिबन्धन-३ ११७ स्वाध्यायधर्मपठितं निजवेदशास्वा३ २६५ स्वमश्च जागरितमप्युभयं तवैव ३ ११६ स्वाध्यायवन करणं घटते- स्वप्ने तप्तशिलाधिरोहमगता निः१ २३ स्वानुरक्कमतिजन्मकारणं स्वमेन जागरितमस्ति मृपात्व- ३ ११५ स्वानुरक्तमतिजन्महेतुतां स्वप्नेऽप्येवं स्वमट्टङमोहमात्रात् ३ १०६ स्वाभाविकी हि विषदन्वितता ३ ७६ स्वप्नोपलब्धमखिलं वितथंतयाऽपि३ ११६ स्वाभाविकी हुतभुजःस्खलु नोष्णता३ ११४ स्वनः शुभाशुभफलागमसूचकः १३३८ स्वीयाविद्याकल्पिताचार्यवेद स्वभावतश्चिदुधनविग्रहस्य । ३१४७/ स्वेच्छाविनिर्मितवपुरमन्तरेण २१८१ स्वभावतो यन्मियुनं विरुद्ध स्वराडिति च विद्यते श्रुतिः स्वाज्ञानकल्पितजग- २ हित्वा न वाक्यपदते प्रतिपत्तिहेतुः१ ११० स्वाज्ञानान्वयिनी चिदेव भवति ३ ८ हस्वाणुत्वे कारणद्वित्वहेतोः २ ७२ स्वातन्यमीवरगिरा गुणमार्गवृत्ति३ १७१ / हस्वारब्धं त्र्यणुकमणुभिस्तद्वदा-२ ७१ ह. समाप्तोऽयं संक्षेपशारीरकस्य श्लोकाद्यचरणप्रतीकवर्णानुकमः ।

·॥ श्रीगणेशायनमः। सटीक संक्षेपशारीरके चतुर्थोऽध्यायः। - अबोधोऽपि मवेदोधो यद्वोधात् पुरुषेप्सितः । अचिराद्देहविश्लेषस्तस्मै नृहरये नमः ॥ एवं साधनस्वरूपनिर्णयानन्तरं साध्यविषयिर्णी जिज्ञासा दर्शयति- उक्तसाधनसमुद्भवा सती किं प्रयच्छति फलं मुमुचवे । प्रत्यगात्ममतिरत्र मे मन- स्यर्थिता समुपजायतेऽधुना ॥१॥ उक्तसाधनेति । तृतीयाध्यायोक्तश्रवणादिसाधनात्समुद्भवो यस्याः प्रत्यगात्ममतेः सा तथोक्ता किं कीदृशं फलं प्रयच्छति किमितरवादि- भिरभ्युपेतसाध्यरूपमुक्तिफलं प्रयच्छति उत तद्विलक्षणमित्यर्थः। अत्र एतस्मिन्नर्थे अर्थिता बुभुत्सा अत्राप्युत्तरग्रन्थस्थं निर्णयं कुर्वित्येत- संबध्यते ॥ १॥ बुभुत्सान्तरमप्याह-- - किं निरस्तसहकारिकारणा केवलैव फलमर्पयेन्मतिः।

·१०३४ सटीके संक्षेपशारीरके- बाह्यसाधनसहायसंपदा वान्विता फलविधायिनी भवेत् ॥२॥ किं निरस्नेति । एतच केवलंत्यस्य विवरणम् । बाह्यसाधनसमुच्चि- तायाः फलहेतुत्वमुत केवलाया इत्यर्थः ॥२॥ एतदप्यहमवैतुमुत्सहे निर्णयं कुरु कृपाविधेयधीः। एतदेव हि दयालुलक्षणं यहिनेयजनबुद्धिवर्धनम् ॥ ३॥ एतदपीति । एतदप्यवैतुं बोद्धमुत्सह इत्यर्थः । कृपाविधेयधीरित्या- चार्य प्रति सवोधनम्। नन्वियं साधनजिज्ञासा तृतीयाध्याय एव कर्तुमुचितेति चेन्न साधनस्यैव तत्र विचारितत्वात् । यद्यपि पुरुषार्थ- पादे ज्ञानस्यापि पुरुषार्थसाधनत्वमुक्तं तथापि तज्ज्ञानस्य क्रत्वर्थत्व- निरासेन पुरुषार्थत्वप्रतिपादनप्रसङ्गादुक्कमिति न विरोधः कश्चिद्वहुशः प्रश्नकरणेनाचार्यस्य कोपो माभूदिति तं प्रसादयति एतदेवेति । एतच्छब्दार्थमाह- यदिति । विनेयः शिष्यः ॥ ३ ॥ आत्मज्ञानफलं कीदृशमितिप्रश्नस्योत्तरमाह उच्यते न तमसो निवृत्तितः किंचिदस्ति परमात्मधीफलम् । अन्यदल्पमपि साधनान्तरं न व्यपेक्ष्य फलदायिनी च धीः ॥४॥ उच्यते इति सविलासाविद्यायाः निवृत्तितोऽन्यत् किचित्परमात्मघीफलं नास्तीति सम्बन्धः । अविद्यानिवृत्ति- रेवात्मझानस्य फलं तु वैशेषिकादिमत इव वस्त- तमसः ·चतुर्थोऽध्यायः । १०३५ कस्य भूतस्य चिदुत्पत्तिनिवृत्तिर्वा इत्यर्थः । यद्यपि तमोनिवृत्ति स्वयमपुरुषार्थः सुखदुःखप्राप्तिपरिवर्जनयोरन्य- तरत्वाभावात् तथापि तमसः सकलानर्थनिदानतया तन्निवृत्तावेव तदात्यन्तिकनिवृत्तिरिति भवन्यविद्यानिवृत्तिः पुरुषार्थः । यद्यप्या- नन्दावाप्तिराप्यात्मज्ञानफलं तथापि तस्य नित्याप्तस्याप्राप्तम्रान्तिध्वं. समात्रमेव ज्ञानेन संपाद्यते इति आनन्दावाप्तिरन्यज्ञाननिवृत्तावेव सिध्यतीति सैव फलमित्युक्तम् । ननु कस्याज्ञानस्यात्मज्ञानेन निवृत्तिः कि वाद्यन्तराभिमतप्रागमावरूपाशानस्य उत भावरूपाज्ञानस्य-नाद्यः तनिवृत्तेरपुरुषार्थत्वात् निखिलानर्थनिदानाज्ञानस्य सत्त्वात्, न द्वितीयः अनादिभावरूपस्य तस्य निवृत्त्यनुपपत्तेः । ननु वैशेषिकादिमते अनादिभावरूपस्यापिश्यामस्य निवृत्तिदृष्टेतिचेन्न तस्याप्यसंप्रतिपत्तेः। न चानादेरपि प्रागभावस्य निवृत्तिरिव भावरूपस्यापि तस्य निवृ- त्तिरस्त्विति वाच्यम् भावविनाशस्य समचाय्यसमनायिविनाशन- प्रयोज्यत्वेन तदभावे तदनुपपत्ते अन्यत्रादृष्टत्वाञ्च । नन्वनादिभावो न निवर्त्यत इति समान्यव्याप्ति. अज्ञानं ज्ञाननिवर्त्यमिति विशेष- व्याप्तिविरोधेनाज्ञानातिरिक्तानादिभावविषया भविष्यतीति चेन्न शान- प्रागभावनिवृत्तिव्यतिरेकेण लोके भावरूपाज्ञाननिवृत्तरप्रसिद्धत्वात् । न चास्मन्मते अज्ञानस्य भावविलक्षणत्वात् अभाववैलक्षण्यमात्रेणैवभाव- त्वव्यवहारात् प्रागभावनिवृत्तिः स्यादिति वाच्यम् तीभावविल- क्षणत्वेनात्मवत्तदनुपपत्तेः तस्मादज्ञाननिवृत्तिरात्मशानफलमित्येतद- सङ्गतमिति चेत्- उच्यते अनादिभावरूपमप्यज्ञानं ज्ञानेन निवर्त्यते । न चानादिभावरूपस्यात्मवन्निवय॑त्वानुपपत्तिः आत्मनः सहानव- स्थानलक्षणविरोध्यसंसृष्टत्वेनैवानिवर्त्यत्वात् अज्ञानस्य लक्षणस्वविरोधिसंसृष्टत्वात् । ननु भावपदार्थस्य समवाय्यसमवा- यिनाशस्थितिविरोधित्वं तथा चाज्ञानेऽपि न विरोधिसंसर्गोऽस्तीति चेत् न प्रागभावादिनिवृत्त्यनुरोधेन नियमेन निवृत्तिप्रतियोग्यसमान- ·चतुर्थोऽध्याय । १०३७ वायिनाशसंपादकतयाऽन्यथामिद्धत्वात् पटो दह्यत इति प्रतीत्या साक्षादेवाग्निसंयोगस्य पटनाशहेतुत्वावगमाञ्च अत एव नासमवा- यिनाशस्यपि द्रव्यनाशहेतुत्वं मुद्गरण घटो भग्नः हस्तेन पटश्छिन्नः इति मुद्गरादेरेव घटादिनाशहेतुत्वानुभवाञ्च तस्मात्समवाय्यादि- नाशस्याप्रयोजकत्वाद्विरोधिसंसर्गस्यैव विनाशकारणत्वावगमात् निवृत्तिप्रतियोग्यसमानकालस्थितिकस्यैव प्रतियोगिविरुद्धत्वात् तादृशविरोधिसंसर्गस्य चात्मन्यभावात् अनादिभावरूपेऽप्यक्षाने च सत्त्वात्तन्निवृत्तिरुपपद्यते इति अज्ञाननिवृत्तिः परमात्मधीफलमित्यत्र न काचिदनुपपत्तिरिति सिद्धम् । द्वितीयप्रश्नस्योत्तरमाह-अल्पमपीति । साधनान्तरं ज्ञानातिरिक्त कर्मोपासनं वेत्यर्थः। फलदायिनी फलम- विद्यानिवृत्ति अज्ञाननिवृत्तरेव ज्ञानफलत्वात् न तजननेऽन्याप क्षेत्यर्थ ॥४॥ ननु ज्ञानस्याज्ञाननिवृत्तिरेव फलं सा च ज्ञानमात्रादेव भवती- त्येतत्कुत्र दृष्टं येन तद्वदत्रापि सैव फलमित्युच्येनेत्याकाङ्क्षायां लोके दृष्टमित्याह- शुक्तिकाविषययुडिजन्मनः शुक्तिकागततमोनिवृत्तितः । नापरं किमपि दृश्यते फलं नापरं च सहकारि कारणम् ॥ ५॥ शुक्तिकेति । शुक्तिकाविषयोत्पन्नज्ञानस्येत्यर्थः ॥ ५ ॥ ननु भवतु लोके यथा तथा आत्मज्ञानस्य तु नाविद्यानिवृत्तिः फलं दुःखोपप्लुतविज्ञानसंताननिवृत्त्यादेरेव वादिभिः फलत्वेनोप- वर्णनात् तस्यैव मोक्षत्वाच्च किं च शास्त्रीयसाधनं केन चिदुपकृतमेव ·१०३८ सटीक संक्षेपशारीरके- स्वफलं जनयतीत्याग्नेयादौ दृष्टम् अतः कर्मादिकमपि झानसहकारि- वक्तव्यमित्याशङ्कां दार्टान्तिकप्रदर्शनव्याजेन परिहरति- एवमात्मनि तमोनिवृत्तितो नान्यदस्ति परमात्मधीफलम् । नाप्यपेक्ष्य सहकारि कारणं किंचिदात्ममतिरर्पयेत्फलम् ॥ ६॥ एवमिति । यथा शुक्तिकाशानस्य शुक्तिकागततमोनिवृत्तिव्यति- रेकेणान्यफलान्तरं नास्ति नापि तद्भावे सहकार्यन्तरम् एवं परमात्म- झानस्यापि परमात्मगततमोनिवृत्तिव्यतिरेकेणान्यदुःखनिवृत्त्यादिकं फलं नास्ति नापि सहकार्यपेक्षेत्यर्थः । अयं भावः न तावदुपप्लुतविज्ञानसंतानोपरमो ज्ञानफलं मोक्षः संतानस्य संतानिव्यतिरिक्तस्य ज्ञानोपरम्यस्य कस्य- चिदभावात् संतानिन एव तत्त्वे अनुक्षणं लीयमानतया संसारदशायामविमुत्यापत्तेः संन्तानिनश्च झानस्य स्थायित्वे अपसिद्धान्तापातात् ज्ञानसंतानस्यात्मत्वेन तदुच्छेदस्यापुरुषार्थ- त्वप्रसङ्गाश्च न हि स्वोच्छेदाय कस्य चिद्वाञ्छा समुपजायते । ननु विषयाकारणोपप्लुतविज्ञानसन्तानस्यैवोपरमो मोक्षः न त्वालय विज्ञानसंतानस्येति चेन्न-आलयविज्ञानसंतानव्यतिरेकेण विषयाकार- विज्ञानसंतानस्यासंभवात् शानद्वययोगपद्यायोगात् । नन्वेकस्मि- न्संतान एव ज्ञानयोगपद्यासंभव. न तु संतानभेदेऽपीति चेत् न विषयाकारविज्ञानसंतानस्यालयविज्ञानसंतानाद् भिन्नत्वे पुरुषान्तर- संवेदनयत् अप्रत्यक्षत्वेन तदुपप्लवस्याप्यप्रत्यक्षतापत्त्या तत्संबन्धा- ·चतुर्थोऽध्यायः । भावाश्च तन्निवृत्तेरपुरुषार्थत्वापानान् आलयविज्ञानसन्तानेऽपि कर्तृत्वाद्युपप्लवसंभवेन तदुच्छेदस्यापि वक्तव्यत्वाञ्च । नाप्यनुपप्लुतचित्तसंतानोदयो ज्ञानफलं मोक्षः तत्र कि दण्डा- यमानस्थायिनि संतानेऽनुपल्पवमानं ज्ञायते किं वानुप्लवविशिष्ट- संतानान्तरे नाद्य. अपसिद्धान्तापातात् क्षणिकस्य च तस्यानुपप्ल- वाधारत्वायोगात् न द्वितीयः उपप्लुनसंतानादस्यान्यत्वे बन्धमोक्षयो- वैयधिकरण्यापत्तेः। एकत्वे चानुप लुतस्योपालुताभिन्नत्वेन मोक्ष- स्यापुरुषार्थत्वप्रसङ्गात् । । नापि दुःखनिवृत्तिरात्मज्ञानफलं मोक्ष. तत्र किं दुःखनिवृत्तिमात्रं तत्फलमुतात्यन्तिकतन्निवृत्तिः आद्येऽपि सकलदुःखनिवृत्तिः उत कतिपयदुःखनिवृत्तिः नाद्यः सुषुप्तिप्रलयादावपि मुक्तिप्रसङ्गात् । ननु तदा सकलदुःखध्वंसो नास्ति अनागतदुःखध्वंसाभावादिति चेत् न उत्पन्नस्यैव ध्वंसप्रतियोगित्वात् न द्वितीयः संसारदशायामपि तत्सत्त्वात् द्वितीये दु.खनिवृत्तेरात्यन्तिकत्वं किं नित्यत्वम् उत दुःखा- समानकालीनत्वं किंवा दुःस्वप्रागभावासमानाधिकरणत्वमुत दुःखप्रागभावासमानकालीनत्वं नाद्यः संसारदशायामपि मुक्ति- प्रसङ्गात् तदानांतनदुःखनिवृत्तेरपि नित्यत्वात् द्वितीयेऽपि कि परकीयदुःखासमानकालोनत्वमुत स्वकीयदु खासमानकालीनत्वं नाद्यः मुक्तानामप्यमुक्तिप्रसङ्गात् द्वितीये यत्किचित्स्वकीयदुःखासमान- कालीनत्वम् उत सकलदु.खासमानकालीनत्वम् नाद्य संसारदशायां जाग्रत्यपि मुक्तिप्रसङ्गात् तस्या अप्यनागतदु.खासमानकालीनत्वात् न द्वितीय. सुषुप्तिप्रलयादावपि मुक्तिप्रसङ्गात् तृतीयेऽपि यत्कि- चिदुःखप्रागभावासमानाधिकरणत्वम् उत स्वकीयदुःखप्रागभावास मानाधिकरणन्वं नाद्य संसारदशायामपि मुक्तिप्रसङ्गात् तदानी- ·१०४० सटीके संक्षेपशारीरके- तनदुःखनिवृत्तेरपि परकीयदुःखप्रागभावासमानाधिकरणत्वात्.: न द्वितीयः असंभवात् प्राक्प्रध्वंसाभावयोरैकाधिकरण्यनियमेन दुःख- निवृत्तः दुःखप्रागभावसमानधिकरणत्वात् तुरीयेऽपि किं यत्कि चिदुःखप्रागभावासमानकालीनत्वमुत सकलतदभावासमानकाली- नत्वम् । नाद्यः संसारदशायामपि मुक्तिप्रसङ्गात् तत्राप्यतीत- प्रागभावासमानकालीनत्वात् । न द्वितीयः-इदानींतनदुःखध्वं- सस्यापि विनष्टदुःखप्रागभावसमानकालीनत्वाभावेन सकलदुःख- प्रागभावासमानकालीनत्वसत्त्वेन मुक्तिप्रसङ्गात् । ननु संसारदशायां दुःखप्रागभावसमानकालीनत्वस्यापि संभवेन यावद्दुःखप्रागभा- वासमानकालीनत्वं नास्तीति चेन्न यावन्तो दुःखप्रागमा- वास्तत्समानकालीनत्वराहित्यं हि तदर्थः तच्चैकस्मिन्दुःख- प्रागभावे विनष्टेऽपि यावदर्थाभावात् संभवत्येव निखिलदुःखप्राग- भावसमानकालीनत्वस्य कचिदप्यप्रसिद्धत्वेन तदभावस्यासंभवाच । नन्वात्मनि निखिलदुःखप्रागभावस्यानादेः सत्त्वात् तत्समानकालीनत्वं तत्समानाधिकरणत्वं च आत्मत्त्वादौ प्रसिद्धमिति चेन्न-तत्र तत्समानाधिकरणत्वप्रसिद्धावपितत्समानकालीनत्वस्यासंभवात् दुःख प्रवाहस्यानादित्वेन निखिलदुःखप्रागभावानामेकदाऽवृत्तः एता. दृशदुःखध्वंसस्य विचारात्पूर्वमशातत्वेन मुमुक्षकामनाविषयत्वानु- पपत्तेश्च । तत्प्रकारकशानं विना तत्प्रकारककामनानुपपत्तः । न च स्वसमानाधिकरणस्वसमानकालीनदुःखप्रागभावासहच- रितं यदुःखं तत्प्रतियोगिध्वंसत्वं मोक्षत्वमिति वाच्यम् स्वपदेन यत्किचिद्दुःखमात्र विवक्षायामसहचरितत्वपदेनासमानाधिकरणत्व- विवक्षायां यज्ञदत्तात्मनिष्ठतादृशदुःखप्रागभावासमानाधिकरणसंसा- रिदेवदत्तदुःखनिवृत्तावतिव्याप्तः असहचरितपदेनासमानकालीन- त्वविवक्षायां शुकादिमुक्तावव्याप्तिः तदीयचरमदुःखध्वंसस्य ·चतुर्थोऽध्यायः । १०४१ तादृशयज्ञदत्तदुःखमागमावसमानकालीनत्वात्स्वपदेन मोक्ष्यमाणात्म- समवेतचरमदुःवविवक्षायां चासभवः नत्ममानाधिकरणतत्समान- कालोनदुःखप्रागभावम्यासमवेन तन्महचरितदुःखामावस्याभावात् स्वपदेन मोक्ष्यमाणात्मसमवेतदुःखमात्रविवक्षायामप्यसंमव एव चरम- दुःखस्यापि स्वपदार्थान्तर्गतत्वेन तन्ममानकालीनप्रागभावाभावात् मोध्यमाणेदानीतनदुःखविवक्षायां यत्किचिदःवं स्वशन्दार्थमादाय तदनन्तरभाविदुःखध्वंसेऽतिव्याप्तिः चरमदु खविवक्षायां चरमत्वस्य मोक्षप्रतियोगित्वेनात्माश्रयात् तत्त्वज्ञानकालीनत्वस्य दुःखान्तरेऽपि सरवात् । ननु तत्त्वज्ञानजन्यदु स्वत्वं चरमदुःखत्वमिति चेत् न तत्त्व- शानस्य मोक्षसाधनत्वात् दुःखसाधनत्वे मानामावात् । ननु तत्वों चरमदुःखमुत्पद्यते न त्वन्यत्रेत्यन्यन्वयव्यतिरेकावेव प्रमाणमिति चेत्र न हि चरमदुःखं नामेदानींतनमरणकालीनदुःखविजातीयं किंचि- दस्ति किन्तु निरुक्तलक्षणविशिष्टत्वमेव तच दुःखप्रागमावाभावादेव- त्यर्थसिद्धमिति न नीलघटत्वादिवत् कार्यतावच्छेदकं येन तत्त्वज्ञानं कारणं स्यात् । ननु तत्त्वज्ञानं विना कायव्यूहाभावात् युगपद्भोग. संभवेन निखिलसागमावाभावः संमवतीनि चेत् न मिथ्याज्ञान- प्रागभावानां परिच्छिन्नतया तत्त्वज्ञानं विनापि प्रतियोग्युत्पत्त्या क्षय- संभबात् अपरिमितत्वं च तत्त्वज्ञानेऽपि तत्क्षयानुपपत्तेः झानवय- यत् अनागताधर्माद्यभावे उपार्जितानां च कतिपयजन्मभिर्भोक्तुं शक्यत्वाद्विनापि तत्त्वज्ञानं दुःखप्रागभावासहचरितत्वोपपत्तेः । ननु मिथ्यानोच्छेदार्थ मिथ्यामानवासनोच्छेदार्थ वा तत्त्वज्ञानं स्वीकत. व्यमिति चेत् न वासनापि हि मिथ्याज्ञानोत्पादनद्वारा संसारहेतुः मिथ्याज्ञानं च प्रामभावामाबादेव न भक्तीति किं तदुच्छेदेन कालेन वा चरमभोगबन्यसंस्कारवत्तदुच्छेदसंभवात् तथा मोक्षस्य तत्त्वज्ञानसाध्यत्वेनापुरुषार्थत्वाच । नापि स्वसमानाधिकरणदुःखप्रागमावासहवृत्तिदुखध्वसो ·१०४२ सटीक संक्षेपशारीरके- मोक्ष इति नल्लक्षणं दु,खप्रागभावासमानकालीनत्वं हि दुख- प्रागभावासहवृत्तित्वं तदसमानाधिकरणत्वविवक्षायामनन्वयाद- संभवाच्च तद्यदि यत्किंचिद्दुःखप्रागभावासमानकालीनत्त्व लक्षणार्थः तदातिव्याप्तिः निखिलदुःखप्रागभावविवक्षायामसंभवः निखिल- दुःखग्रागभावसमानकालीनत्वस्यैव प्रतियोगिनोऽप्रसिया तद- भावघटितलक्षणस्यासंभवात् सर्वस्यापि सर्वस्यापि दुःखस्य तत्तवं- सस्य निखिलदुःखप्रागभावासमानकालीनत्वेनातिव्याप्तश्च । ननु यदेतादृशप्रागभावसमानकालीनत्वं तत्र तत्र प्रसिद्धं तत्सामान्या- भावो यावत्तादृशाभावो वा लक्षणार्थ इति चेन्न-असिद्धे. अग्रहाच्च कि चान्यत् प्रागभावस्य प्रतियोगिजनकत्वमते हि ब्रह्महत्यादिजन्य- दुःखविशेषप्रागभावः सर्वात्मन्यस्तीति वक्तव्यम् । अनादौ संसारे सर्वेषां ब्रह्महत्यादिसम्भवात् तत्संभवे च तजन्यदुःखस्य चावश्य- कत्वात् । तत्र च प्रागभावस्य कारणत्वात् प्रागभावाभावे प्रायश्चि- तवैफल्यात् तस्य त्वत्पक्षे प्रागभावपरिपालनफलत्वात् । तथा च येन केनचित् दैवात् ब्रह्महत्या न कृता तस्य तत्त्वज्ञानान्मोक्षो न स्यात् तदीयदुःखध्वंसस्य दुःखप्रागभावासमानकालीनत्वाभावात् । ननु तद्- दुःखप्रागमावोऽपि कायव्यूहदशायां दुःखं जनयतीति चेन्न । तद्धतुब्रह्म- हन्यादेरमावात् । ननु पापान्तरमासाद्य दुःखं जनयतीति चेन्न। पटप्राग- भावस्य दण्डादिनेवज्योतिष्टोमजन्यस्वर्गप्रागमावस्याश्वमेधापूर्वेण सह प्रातियोग्यजनकत्ववत् ब्रह्महत्याजन्यनिरतिशयदुःखप्रतियोगि+प्राग- भावस्य क्षुद्रतरपापेन प्रतियोगिजनकत्वानुपपत्तेः। नचात्मान्तरे ब्रह्मह- त्यामासाद्य दुःखं जनयतीतिवाच्यम् । प्रागभावस्य स्वसमानाधिकरण- प्रतियोगिजनकत्वात् । न च प्रतियोग्युत्पत्ति विना प्रागभावनाशः । यदि च कचित् दैवात् प्रागभावो नास्ति । तत्रापि तत्संशयान बहायाससाध्ययोगादिप्रवृत्तिः स्यात् अन्यस्मिन्मतेतु नायं दोषः । प्रागमावाभावात् । प्रागभावस्यासत्वेपि संशयात् प्रवृत्त्यनुपपत्ते ।

·चतुर्थोऽध्यायः। १०४३ प्रागभावसत्त्वे त्वदभिमतदुःस्वध्वंसाभावात् । प्रागभावस्य प्रति- योगिजनकत्वन पुनरावृत्तिप्रसङ्गाश्च नायं मोक्ष साधु । एतेन स्वममानाधिकरणदुःबासमानकालोनो दुःखध्वंमो मोक्ष इति निरस्तं प्रागभावसत्त्वेऽग्रे दुखोत्पत्तरावश्यकत्वात् । नच यदैवं- भूतो ध्वंसस्तदा स मोक्ष इति वाच्यम् । मोक्षस्यानित्यत्वप्रसङ्गात् । सुषुप्त्यादावतिव्याप्तेश्च जीवन्मुक्तावव्याप्तिः । न च सा मुक्तिरेव न भवतीति वाच्यम् । तत्रापि मुक्तिव्यपदेशानुभवयोः सत्त्वात् । केचित् दुःखेनात्यन्तं विमुक्तश्चरतीति श्रुतिबलात् दुःखात्यन्ता- भावो मोक्ष इति वदन्ति । तदसत् । स्वात्मनि दुःखात्यन्ताभावानुपपत्तेः परकीयदुःखात्यन्ताभावस्य मोक्षन्वे संसारदशायामपि मुक्तिप्रसङ्गः । ननु दुःखात्यन्ताभावानामप्यन्यत्र विद्यमानानां स्वीयनिखिल- दुःखध्वसे सति स्वस्मिन् सम्बन्धो भवति स एव मोक्ष इति चेत्र तद् ध्वसाधये तदत्यन्ताभावसंवन्धानुपपत्तेः । अन्यन्ताभावस्थ प्रतियोगिताक्प्रध्वसाभावासमानदेशत्वनियमात् प्रलयेपि मुक्ति- प्रसङ्गाश्च । अत्यन्ताभावस्य नित्यसिद्धतया ज्ञानवैयापाताञ्च । श्रुतिः स्वात्मनो वस्तुतो दुःखसंसर्ग निषेधति किंच दुःखाभावलक्षण- मोक्षस्य सुखरहिततया तुल्याययव्यत्वेनापुरुषार्थत्वप्रसङ्गः । ननु सुखमपि दुःखानुषक्तत्वाद्धेयमेव अतः कथं सुखस्य पुरुषार्थत्वमिति चेन्न । हेयत्वे सुखत्वविरोधात् उपादेयस्यैव सुख- त्वात् । ननु योगप्रभावात् कायन्यूहनिर्माणेन जीवन्मुक्तिदशायां सकल- सुखानुभवोस्तीति चेन्न । एवमेव वेदेहमुक्करपुरुषार्थत्वप्रसङ्गात् । न च जीवन्मुक्तस्यापि सकलसुखोपभोग. संभवति । योगिनामेव मुक्तिरिति नियमाभावात् । “तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव ·सटीके संक्षेपशारीरके- तदभवत् तथर्षीणां नथा मनुष्याणामि"ति मुक्त्यविशेषश्रुते. । एतस्यामवस्थायां कैवल्यमीश्वरस्यानीश्वरस्य वेति पातञ्जलवचनाञ्च । प्रतिनियतदेशकालफलानां कर्मणां योगिभिरपि युगपद् भोक्तुंमशक्य- त्वाच । अन्यथा चोदनाप्रामाण्यप्रसङ्गात् । ननु नामुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपीत्यादिस्मृत्या कर्मणां भोगादेव क्षयो भवति भोगश्च न क्रमेण संभवतीति युगपत वक्तव्य इति चेन्न। तद्ववनस्याकृतप्रायश्चितकर्मविषयत्ववत् प्रारब्ध- कर्मविषयत्वात् । अन्यथा प्रायश्चित्तवैफल्यप्रसङ्गात् । नन्वकृतप्रायश्चितानामेव तथेति चेत्तहि सर्वकर्मणां भोगनियमा. भावे सिद्ध प्रायश्चितादिवात्मज्ञानादपि आरब्धेतरकर्मणां निवृत्त्यु- पपत्तेः क्षीयन्ते चास्य कर्माणीति श्रुते ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणीति- स्मृतेश्च प्रारब्धस्य च झानोपजीव्यस्य तन्निवय॑त्वानुपपत्तेः । किं च झायमानमेव पुरुषार्थो वक्तव्यः न त्वज्ञायमानं भूनिहितनिध्यादेः पुरुषार्थत्वादर्शनात् । न च दुःखनिवृत्तिः केन चित् शातुं शङ्कयते । मोक्षदशायां शानाभावात् अन्यथा ज्ञानवैफल्यापत्तेश्च । अन्यतः ननु भोगजन्यकर्मनाशे शानमपि हेतुरिति चेन्न । क्लप्तादेव तदुपपत्तेः। ज्ञानस्य चान्यथासिद्धत्वाच । न च कर्म- प्रागभावासहकृतकर्मध्वंसं प्रति ज्ञानमपि हेतुरिति वाच्यम् । ज्ञानं विनापि प्रागभावलयसमवेन तद्विशिष्टस्यापि तस्य नीलघटवत् प्रकारान्तरेण सिद्धत्वात्। ननु न सर्वदा शायमानत्वं पुरुषार्थत्वे प्रयोजकमहिकण्टकादि- दुःसनिवृत्तरपुरुषार्थत्वप्रसङ्गात् । सर्वदा तद्भानाभावात् । किं तु शायमानत्वमात्रं तच प्रकृतेषि संभवति। विनश्यदवस्थशरीरोत्पन्न- ·चतुर्थोऽध्यायः । १०४५ आगा- मानेन योगजधर्मप्रभावेन वर्तमानागतदुःखनिवृत्तरपि ज्ञायमानत्व- संभवादितिचेवदेव यदि योगिनामेव मुक्तिरिति नियमः । न त्वेतदस्ति । अयोगिनां मुक्ती कथमनागतदु.खनिवृत्तिज्ञानं भवेत् । योगिनो वा आगामिन्या मुक्तवर्तमानत्वेनानुभवायोगात् । मित्वेन तदनुभवस्यापुरुषार्थत्वाच्च । ननु न दुखाभावशानं पुरुषार्थ- तोपयोगि किन्तु विविक्षतदुःखाभावत्वं तस्यैव प्रार्थ्यमानत्वात् । ननु च भूनिखातनिध्यादे. पुरुषार्थत्वस्याज्ञानदशायामदर्शनात् । शानदशायां च तदर्शनात् शानमपि पुरुषार्थ इति चेन्न। धनं हि न स्वतः पुरुषार्थः किन्तु सुखसाधनत्वेन तत्साधनन्वं च तस्य भक्षणादि- द्वारा ज्ञानेन वेति निखातधनस्य भक्षणादिद्वाराभावात् तज्ज्ञानमेव सुखसाधनमिति झानमन्यथासिद्धम् । ननु सुखानुभवदशायां व्यासङ्गादिकं न सहत इति सुखानु- भवोऽपेक्ष्यत इति चेन्न। तस्य सुखविच्छेदहेतुत्वेन तद्वयोपपत्तेरिति चेदुच्यते । अस्ति हि सुप्तस्य पुरुषस्य प्रबोधके प्रद्वषः स पुरुषार्थ- विच्छेदनिमित्त इति वक्तव्यः अन्यस्यानिष्टस्य तेनाकृतत्वात् । न चोत्थानमेवानिष्टं तस्यापि हि तत्साधनत्वात् । अत एवोत्थानस्या- नुष्ठानादिद्वाराप्रवलसुखसाधनत्वाभिमानिन. कस्य चिदुत्थापका- भिनन्दनं दृश्यते । स च स्वापे विच्छद्यमानः पुरुषार्थ सुखदुःखाभावो वोभयथाप्यात्मस्वरूप एवान्यस्य तदाभावात् । तयोश्चात्मस्वरूप- योरविच्छेद इति न पुरुषार्थविच्छेदः स्यात् तथा चाविद्यावृत्त्यधीन- तद्विकल्यानुभवविच्छेदनिमित्त एव प्रद्वेष इति सुखदुःखानुभवयोरपि पुरुषार्थताप्रयोजकत्वं वक्तव्यम् । अत एव सुखस्यावश्यवेद्यत्वकल्प- नमर्थवत् दुःखस्याप्यनित्यत्वसिद्धये तत्कल्पनम् । किं च दुःखाभाव- स्यैव पुरुषार्थत्वे तदत्यन्ताभावः किमिति तथा न भवेत् प्रत्युत कैमुतिकन्यायेन परमपुरुषार्थः स्यात् । एवं च परमेश्वरोपि नित्यतप्तः स्यात् । तथा च तज्ज्ञानस्यैवापुरुषार्थत्वे घटादिरपि नित्यतृप्तः स्यात् ।

·२०४६ सटीके संक्षेपशारीरके- ननु प्रतियोगिदुःखसमानाधिकरणदुःखाभावत्वप्रयोजकमिति चेत् । हन्तैवं दुःखमपि पुरुषार्थः तदुपलक्षितस्य तत्त्वेऽन्ताभावेपि तथात्वापत्तिः । ननु जन्यदुःखाभावः पुरुषार्थ इति चेत् तत्कि तजन्य- त्वमपि पुरुषार्थतायां प्रयोजकं तस्य सुखदुःखाभावतत्साधनान्यतम- त्वाभावात् प्रागभावस्य तदभावाच्च। तस्मात् दुःखध्वंसादिप्रार्थना तस्यापरोक्षज्ञानविषयत्वनिश्चयादिति तस्यापि पुरुषार्थतेति । कि च झायमानावस्थायामेव सुखं दुःखाभावो वा पुरुषार्थो भवति । कएटकादिजन्यदु खध्वंसोपि झानदशायामेव पुरुषार्थः। तथा च दुःखामावलक्षणस्य मोक्षस्य सर्वदा ज्ञानासंभवात् अपुरुषार्थतैव अतो न तदर्था मुमुक्षुप्रवृत्तिर्भवेत् सुखरूपत्वे तु मोक्षस्य तस्य ज्ञानाभिन्नत्वा- दस्ति सदा प्रकाशः । किं च सुखमेव सर्वत्र पुरुषार्थों न दुःखाभावः । - ननु वैपरीत्यं किन्न स्यादिति चेत्तर्हि सुखस्य कुत्रोपयोगः दुःखविनाश इति चेत् दुखस्य विक्षणावस्थायितया स्वयमेव नाश- संभवात् दुःखधारायां तथैव दर्शनातहि तद्वारा निवृत्तावेवोपयोग इति चेन्न । तत्सामाग्रीविनाशादेव तदुपपत्तेः। तस्यां सत्यां सुख- स्याप्यनुत्पादात् सुखं शयानस्य स्रक्चन्दनवनिताद्युपहितस्याक. स्मादेवपुत्राङ्गसंश्लेषेण कृतार्थोहमिति बुद्धिदर्शनाच न दुःखाभावे सुखस्योपयोगः नापि दुःखाभावाभिव्यक्तावुपयोगः । धर्मिप्रतियोगि- मानस्यैव तदभिव्यञ्जकत्वात् दुःखाभावस्य तु सति दुःखे जानदादी स्वरूपसुखानुभवादर्शनात् सति तु तस्मिन् स्वापे तदनुभवदर्शना- दन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रतिवन्धकामावत्वेन सुखाभिव्यञ्जकतयाऽन्यथा- सिद्धत्वमस्त्येव आनन्दस्य चात्मरूपत्वं प्रत्यक्षलिङ्गवचनानीत्यत्र निर्णीतमत. सुखमेव पुरुषार्थः । ननु स्वसमवेतसुखमेव पुरुषार्थो न सुखमात्रं पुरुषान्तरसुखे तत्त्वादर्शनात् सुखं मे स्यादितिप्रार्थनादर्शनाच अतः कथं स्वरूप- ·चतुर्थोऽध्यायः । 5०४७ समवायावकाशः । सुखस्य पुरुषार्थत्वमिति चेन्न ! लाघवात् स्वसुखस्यैव पुरुषार्थत्वात् समवायस्य सुखदुःखप्राप्तिपरिहारयोरन्यतरत्वाभावेनापुरुषार्थत्वात् । अप्रार्थ्यमानत्वाच्च । स्वसुखमिति च स्वसम्बन्धिसुखमुच्यते । सम्बन्धश्चाभेद एवेति न न चाभेदसुखं मे स्यादिति प्रार्थनानुपपत्तिः । तस्याः सुखाभिव्याजकान्त.करणवृत्ति- विशेषविषयत्वात् । अभिव्यक्तस्यैव सुखस्य पुरुषार्थत्वेन तदभिव्य- अकोपाधेरपि प्रार्थनाविषयत्वोपपत्तेः । किं च सुखं मे स्यादिति प्रार्थनापि सुखमेव विषयीकरोति न तु भेदं सम्बन्धं वा तयोरपु- रुषार्थत्वात् । तहिं परकीयसुखपि प्रार्थना स्यादिति चेत् किं परस्य सुखं स्यादिति प्रार्थना भवेदिति षे किं वा परकीयमपि सुखमस्य पुरुषार्थ स्यादिति । नाद्यः महतां तथैव दर्शनात् । न द्वितीयः । स्वेना- परोक्षतयानुभवितुं शक्यस्यैव सुखस्य स्वात्मानं प्रति पुरुषार्थत्वात् । परकीयसुखस्य चातथात्वात्। दुःखाभावः पुरुषार्थ इति वदताप्ये- वमेव वक्तव्यत्वात् । दुखाभावस्य च परात्मव्यावृत्तसम्बन्धस्यै- तस्मिन्नभावात् स्वरूपविशेषाभावात् । तथा च सुखप्रर्थनाया अप- रोक्षानुभवयोम्यसुखविषयत्वात् मे इतिषष्ठ्यर्थानुभवस्य ममात्मेत्या- दिवदौपचारिकत्वात् स्वरूपसुखस्य च ज्ञानाभिन्नस्यापरोक्षतयानु भवितुं शक्यत्वात् । विवकिनां परमानन्दो भूयासमिति प्रार्थना- दर्शनाच । स्वरूपसुखस्य पुरुषार्थत्वे न कदाचिदनुपपत्ति एतेन दुःखप्रागभावपरिपालनं मोक्ष प्रकृतिपुरुषविवेकग्रहात् चिदात्मनो विविकतयाऽवस्थानं मुक्तिरिति च प्रत्युक्तं सुखस्यैव पुरुषार्थत्वात्। सुखाभिव्यक्तिर्मोक्ष इति तु मतं यधनभिव्यक्तिम्रान्ति- ध्वसपरं तदास्मदिष्टमेव यद्यभिव्यक्तिर्नाम प्रागसन उत्पत्तिरित्यव परं तदा मोक्षस्यानित्यत्वप्रसङ्गः जन्यत्वात्। शरीरं विना तदुत्प- ·सटीक संक्षेपशारीरके- स्ययोगाचं तस्मात् दुःखनिवृत्त्युपप्लुतक्षानोपरमादेरपुरुषार्थत्वेनात्म- झानफलत्वानुपपत्तेः । अविद्यानिवृत्तश्च पुरुषार्थत्वसंभवात् लोका- नुरोधेनाज्ञाननिवृत्तिरेवात्मविद्याफलं तत्र च न सहकार्यपेक्षेति ॥६॥ ननूद्गीथवाग्धेन्वादिविद्याया अविद्यानिवृत्तिव्यतिरेकेण साध्य- फलकत्ववदात्मविद्याया अपि वैदिकविद्यात्वात् अविद्यानिवृत्ति- व्यतिरेकेण फलवत्त्वमस्त्विति चन्न वैलक्षण्यादित्याह- ब्रह्मज्ञानं प्रमाणं भवति दृढमिदं नात्र कश्चिद्विवादो ब्रह्मात्मा चैकरूपो न च बहुरसकस्तत्परत्वाच्छ्रुतीनाम् । एवं सत्यव्यात्मनमितिफलमिह दैतमूलापनुत्ति- नह्यज्ञानापनुत्तेरधिकमपि फलं किंचिदस्ति प्रमाणात् ॥७॥ ब्रह्मचानमिति । दृढ़ नि:सन्दिग्धं तदेव व्यतिरेकमुखेनाह-मात्रेति । अत्र ब्रह्मज्ञानं प्रमाणमिन्यत्र ब्रह्मविद्या हि निर्दुष्टतत्त्वमादिवेद- वाक्यजन्यत्वात् यथाभूतार्थवस्तुविषयत्वाञ्च प्रमाण वाग्धे- न्वादि विद्या तु नैवमारोपितवस्तुविषयत्वेनायथार्थत्वादित्यर्थः ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य संपदादिपरत्वात् तजन्यं झानम- यथाभूतमेव विचित्रगुणस्य परमेश्वरस्य तद्विरुद्धस्य जीवस्य चैक्या- सुपपत्चरित्याशङ्कयाह-ब्रह्मास्मेति । एकरूपः चैतन्यानन्दैकरसः न तु बहुरसको न वस्तुतो विचित्रगुणः तत्र हेतु:-तत्परत्वाच्छुतीनामिति । सकलवेदान्तानामुपक्रमादिभिश्चैतन्यैकरसब्रह्मपरत्वावगमादित्यर्थः । तथा चारोपितगुणस्य वास्तवैक्यविरोधित्वाभावान्न सम्पदादि- परसमतस्तजन्यज्ञानं प्रमाणमेवेति भावः । ततश्च प्रत्यक्षादिवत् प्रमाणत्वादविद्यानिवृत्तिमात्रफलकत्वमेव वच॑ युक्तम् । अन्यथा प्रमाणत्वळ्याबातात् । वाग्धेन्वादिविद्यानां तु पुरुषेच्छाधीनत्वेन च ·चतुर्थोऽध्यायः । १०४६ मानसक्रियारूपत्वेन चोदनाप्रमासाकत्वात् । अक्विानिवृत्तिव्यतिरेकेण साध्यफलकत्वमेवेत्यभिप्रेत्य फलितमाह-एवं सतानि । ब्रह्मज्ञानस्यैक- रसब्रह्मविषयतया प्रमाणत्वे सतीत्यर्थः । द्वैतमूलापनुत्ति.-सकला- नर्थनिदानाज्ञाननिवृत्तिः । तदेव न्यनिरकमुखेनाह-न हानि । प्रमाणस्याभिव्यञ्जकत्वस्वभावादशाननिवृत्तिरवाभिव्यक्तिस्तत्फलम् । अन्यथा प्रमाणत्वव्याघातादित्यर्थः । प्रमाणत्वादेव ब्रह्मज्ञानस्य न कर्मादिसहकार्यपक्षेति भावः । ७ ॥ , - किं च किनिष्कामतयानुष्टिनं कर्म ज्ञानस्य सहकारि उत फल- कामनयानुष्ठितम् , नाद्य तेयां विविदिषायां विनियुक्तत्वेन ज्ञानात् पूर्वमेव त्यक्तत्वात् , द्वितीयस्तु दूरनिरस्तः अन्यार्थमनुष्ठितस्यान्य- साधनत्वानुपपत्त्या ज्ञानस्य तदपेक्षानुपपत्तरित्याह- निरभिसन्धिसमर्पितमच्युते विहितमिष्टफलादपि निर्गतम् । यदपि कर्म तदप्यवधीरितं यदि धिया न तया परमर्थ्यते ॥८॥ निरभिसन्धाति । फलाभिसन्धिशून्यं यथा भवति तथा अच्युते समर्पितं परमेश्वरार्पणबुद्ध्यानुष्ठितमित्यर्थः । अत एवेष्टफलात् स्वर्गादेरपि निर्गतं स्वर्गादिफलशून्यमित्यर्थः । अवधौरितं त्यक्तं तया धिया परमात्मधिया अपरं स्वविध्युद्देशे फलान्तरसाधनत्वे. नावगतं तत्कामनयानुष्ठितं च ज्योतिष्टोमादिकमित्यर्थः ॥८॥ ननु विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वदोभयं सहेति श्रुत्या निरमि- सन्ध्यनुष्ठितकर्मणां झानसहायेन मोक्षहेतुत्वश्रवणात् कथं कर्मणां झानसहकारित्वनिरास इति समुच्चयवादिनो मतं दूक्यति- ·१०५० सटीक संक्षेपशारीरके- समविषयसमुच्चयो न युक्तो न हि जगदस्ति धियः प्रसूतिकाले । क नु खत विहितक्रियासमूहः कथमिव तत्र समुच्चयोपपत्तिः ॥६॥ समेति । किं ज्ञानकर्मणो समप्राधान्येन मोक्षहेतुत्वं किं वा कर्मप्राधान्येन अथवा ज्ञानप्राधान्येन न सर्वथापीत्याह-ममविषयममुच्चयो- न युक्त इति । कुत इति चेत् किं ज्ञानकालानुष्ठितैः कर्मभिर्ज्ञानस्य समुच्चयः किं वा ज्ञानात्पूर्वमनुष्ठितैः । अन्त्येपि किं कर्म साक्षान्मोक्षं जनयति, उतापूर्वद्वारा, नाद्यः-ज्ञानकालानवस्थायिनस्तथात्वा- नुपपत्तः, न द्वितीयः अपूर्वफलस्य कालनियमे प्रमाणाभावेन मोक्षस्य नियमेन विद्यासमानकालीननावेदकश्रुतिविरोधादित्यभिप्रेत्य प्रथम दूषयति । नहाति । जगदिति । पशुब्रीहिपुरोडाशादिर्मसाधनं विवक्ष्यते ब्रह्मात्मसाक्षात्कारकाले ऽविद्याया निवृत्तत्वेन तत्कार्यव्रीहिपुरोडाशा- धभावात् कर्म न संभवति । तत्रैवं सति कथं समुञ्चयोपपत्तिः न कथमपीत्यर्थः । श्रुतिश्चाविद्यया मृत्युं तीर्खा विद्ययामृतमश्नुत इति वाक्यशेषेऽविद्याशब्दवाच्यकर्मणो मृत्युतरणलक्षणबुद्धिशुद्धिमेव फलत्वेन प्रतिपादयति न तु समुच्चयमित्यर्थ. ॥ ६ ॥ किं च भानोद्देशेन कर्मत्यागविधानादपि न कर्मणां मानेन समु- अयसम्भवः, अन्यथा ज्ञानोद्देशेन विविदिषासंन्यासविधानानुपपत्तेः, विविदिषायाः पूर्वमनुष्ठितस्य विविदिषार्थत्वात् तदनन्तरं च कर्मसाः धनपुत्रमार्यादेरमावेन कर्मासंभवादित्यभिप्रेत्याह- अपि च परमहंसस्त्यकसर्वेषणःस- अनुभवफलविद्यां साधनैर्यधवाप। - - ·चतुर्थोऽध्यायः । कथमिव पुनरत्र प्राप्तिरस्ति क्रियाया भवतु तदपवर्गो विशयैवैकयाऽस्य ॥१०॥ अपि चेति । त्यक्तसर्वेषणः त्यक्तपुत्रवित्तलोकैषणः तत्माभ्य- बहिरङ्गकर्मत्यागवानित्यर्थः । अनुभवफलविद्यामवगतिपर्यन्तज्ञान- मित्यर्थः। साधनैः श्रवणाधन्तर पुनः परमहंससन्यासा- नन्तरमस्याधिकारिणः । फलितमाह-भवत्त्विति । कर्मप्राप्त्यभावस्त- च्छन्दार्थः । अस्याधिकारिणः ॥ १०॥ तरङ्गसाधनैः ननु शानस्यापि पुरुषार्थहेतुत्वमसिद्धं मानाभावात् । न च निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यत इत्यदिना शालस्य फलहेतुत्वश्रव- गान प्रमाणाभाव इति वाच्यम् । देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानस्य कर्मा- ङ्गत्वेनाङ्गफलश्रुतेः पर्णताफलवचनवदर्थवादत्वात् । न च तस्य कर्माङ्गत्वग्राहकाभावः मन्त्रार्थवादसिद्धपारलौकिकफलार्थकर्मविधि- सामर्थ्याख्यलिङ्गस्यैव तद्ग्राहकत्वात् । तथा चात्मनानस्य कर्माङ्ग- त्वात् कर्मणां च पुरुषार्थसाधनत्वस्यान्यत्र क्लमत्वात् कमवापव. गपुरुषार्थसाधनं न मानमित्याशङ्कयाह- - यस्य प्रयोगविधिरस्तिपरिग्रहीता द्वारैदमर्थ्यविनिवेदकमस्य सर्वम् । श्रुत्यादिमानमिह नास्ति तदात्मबुरी तस्मादियं भवतु नः पुरुषार्थभूता ॥ ११ ॥ यस्येनि । यस्यावहननप्रोक्षणादेः प्रयोगविधिरिति ग्राहकावस्थः प्रधानविधिरेवाभिधीयते । तस्यैव स्वशेषत्वेन स्वसन्निधिपाठे त- त्पदार्थग्राहकत्वात परिग्रहीता मत्प्रकरणपठिता: सपि मदर्था इति ·सटीके संक्षेपशारीरके- स्वशेषत्वेन, ग्राहकः द्वारैदमर्थ्यविनिवेदकं नियोगशेषितायां द्वार- स्यैदमर्थ्यस्य ब्रीह्यादिशेषत्वस्य विनिवेदकं बोधकं श्रुत्यादीत्यादिपदेन लिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्या गृह्यन्ते। यस्य परिग्रहीता प्रयोग- विधिरस्ति। अस्य श्रुत्यादि मानं सर्व द्वारैदमर्थ्यविनिवेदकमिति सम्बन्ध । तच्छुन्यादिमानमिहात्मबुद्धावसङ्गात्मज्ञान इत्यर्थ । दमनातम् । किं देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानमात्र कर्माङ्गमुच्यते । उताशनाया- धनीनान्मज्ञानम् । न द्वितीयः । तस्य कर्माङ्गत्वग्राहिश्रुत्यादिमानाभा. वादविरोधाञ्। नाद्य । तस्यापि तद्ग्राहिप्रमाणाभावात् । ननु कर्म- विधिसामाख्यं लिङ्गं प्रमाणमस्तीति चेन्न । केवलविधे व्यतिरिक्ता- स्मज्ञानं विना अनुपपत्त्यभावात् । देहात्मवादेपि कथं चिद्विधिसंभ- वान् । किंच श्रुत्यादयो हि प्रोक्षणादीनां सामान्यतो ग्राहकेण स्वीयत्वेन ग्रहणे सत्यपूर्वेण प्रयोजनप्रयोजनिभावेनान्विताभिधाने सति कथं तच्छेषभावं भजेरनित्याकाङ्क्षायां ब्रीहिपुरोडाशद्वारेति- द्वादमर्थ्यमात्रमावेदयति ग्राहकश्च नियोगः स्वसन्निधिपठितमेव स्वोयत्वेन गृहातीत्युत्सर्गः । क्वचित्पुन पर्णमयीत्वादौ प्रकरणपाठा- भावेऽपि क्रत्वव्यभिचारिजुहूसम्बन्धात् ग्राहकेरण ग्रहणं न चात्र प्रकर- क्यमस्ति कंचित् क्रतुमारभ्यात्मज्ञानस्यानाम्नात् नाप्यव्यभि- चारितक्रतुसम्बन्धः कात्मज्ञानस्य लौकिकवैदिकक्रियासाधारण- त्वात् तस्माद्व्यतिरिक्तात्मज्ञानमात्रस्यापि ग्राहकग्रहणाभावात् लिङ्गादेरप्यभावात् न कर्माङ्गत्वं किन्तूपकारकत्वमेव धनार्जनादिवत् तनश्च फलश्रुनेरर्थवादत्वाभावात् कर्मणां च पुरुषार्थसाधनत्वस्य निरस्तत्वात् विद्यैव केवलाऽविद्यानिवृत्तिलक्षणपरमपुरुषार्थ- साधनमिति ॥ ११ ॥ ननु शानसाध्याविद्यानिवृत्तिः सती असत्युभयात्मिकोभयविल- क्षणा वा। आये तस्या आत्मनोऽन्यत्वे द्वैतापत्तिः, अनन्यत्वे च ·चतुर्थोऽध्यायः । २०५३ नित्यसिद्धत्वात् ज्ञानानर्थक्यप्रसङ्गः, द्वितीये नरविषाणादिवज- न्यत्वानुपपत्तिः अपुरुषार्थत्वप्रसङ्गश्च, तृतीये विरोध. पक्षद्वयोक्त- दोषप्राप्तिश्च, चतुर्थेऽ निर्वचनीयस्याविद्यात्मकत्वेन तदनिवृत्तिरव प्राप्ता प्रतियोगितदभावयोरेकरूपत्वासंभवात् न घटाभावो घटो भवतीति चेन्न-पञ्चमप्रकरत्वाभ्युपमादिति मतान्तरमनुसृत्य परिहरति- - मदसत्सदसद्विकल्पित- प्रतिपकवपुर्निवर्तनम् । तमसोऽभ्युपगम्यतेऽन्यथा- नुपपत्त्यापतनैकहेतुतः ॥१२॥ सदमदिनि । सञ्च असञ्च सदसञ्च विकल्पितमारोपितम् अनिर्वच- यञ्च सदसत्सदसद्विकल्पितानि तत्प्रतिपक्षं नद्विलक्षणमेकं वपुः स्वरूपं यस्य तत्तथा निवर्तनं निवृत्ति: तमसो निवर्तनमिति सम्बन्ध अविद्यानिवृत्तेरुपन्यस्तपक्षचतुष्टयविलक्षणरूपपञ्चमप्रकारत्वेऽर्थापत्ति- रंव प्रमाणमित्याह- अन्यथानुपपत्त्येति । अन्यथानुपपत्ते. अविद्यानि- वृत्ते. पञ्चमप्रकारत्वं विना अनुपपत्तेरापतनं प्राप्तिरेक एव हेतुः । तस्मात् सदादिप्रकारेषु दोषस्योक्तत्वादित्यर्थ. ॥ १२ ॥ नन्वस्मिन्नपि पक्षे दोषः समान इति चेत् किं पक्षचतुष्टयोक्ता दोपान्यतमस्यापत्तिरिति दोपसाम्यं किं वा पञ्चमप्रकारत्वस्यात्य- ताप्रसिद्धिरेव दोष इति नाद्य इत्याह- सदसत्सदसहिकल्पित- प्रतिबद्धा न भवन्ति वर्धिते ।

·१०५४ सटीके संक्षेपशारीरके- परमात्मतमोनिवर्तनेऽ- नुपपत्तिप्रतिभासवृत्तयः॥ १३ ॥ सदसत्सदसदिकल्पितीतबद्धा इति । सत् असत् सदसत् अनिर्वचनीय- पक्षसम्बन्धिन्य इत्यर्थः । इदं चानुपपत्तीत्यत्र सम्बध्यते । अनुपपत्ति- प्रतिभासरूपा वृत्तयः अनुपपत्तिप्रतिभासा इत्यर्थः । वर्णिते पञ्चमप्र- कारत्वेनोपवर्णिते । न द्वितीयः लोकेऽत्यन्ताप्रसिद्धस्याप्यनुपपत्त्या अपूर्ववत्कल्प्यत्वसंभवात् । दृष्टपक्षचतुष्टयविलक्षणत्वमात्ररूपत्वाञ्च । पञ्चमप्रकारत्वस्य न किंचिद् दूषणमित्यर्थः ॥ १३ ॥ एवमविद्यानिवृत्तेः सदादिप्रकारापेक्षया पञ्चमप्रकारत्वमुक्त्वा भेदाभेदादिविकल्पप्रकारेणाप्युक्तरीत्या पञ्चमप्रकारत्वमित्याह- चितिभेदमभेदमेव वा इयरूपत्वमथो मृषात्मताम् । परिहत्य तमो निवर्तन प्रथयन्ते खलु मुक्तिकोविदाः ॥१४॥ चितीति । चैतन्ये इयरूपत्वं भिन्नाभिन्नरूपत्वं मृषात्मतां भिन्ना- भिन्नविलक्षणत्वमनिर्वचनीयत्व मुक्तिकोविदा: इष्टिसिद्धिकारादयः पूर्वाचार्याः ॥ १४ ॥ अस्मिन्पक्षेऽविद्यानिवृत्तेः सत्त्वाभावेन कथंचित्पुरुषार्थत्वमुप- पादनीयम् । अनिर्वचनीयत्वस्याप्यभावेन कथंचिदद्वितीयत्वव्याकोपः परिहरणोयः तत्र प्रमाणाभावश्च । न चान्यथानुपपत्तिः प्रमाणं तस्याः सत्त्वेप्यनुपपत्त्यमावात् । न च द्वैतापत्तिः। तस्या आत्माभिन्नत्वात् । नचैवं सति नित्यसिद्धत्वेन साध्यत्वाभावामानवैयर्थ्यमिति ·चतुर्थोऽध्याय । १०४५ वाच्यम् । साने सत्यविद्यानिवृत्तिरूपात्मस्फुरणं तदभावे तदस्फुरण- मित्येतावतैवोपचारात् साध्यत्वोक्तरित्येतत्सर्व मनसि निधाय स्वाभिमतं पक्षमाह- अथवा चितिरेव केवला वचनोत्पादितबुद्धिवर्त्मना। परमास्मतमोनिवृत्तिगी- विषयत्वं समुपैत्युपाधिना ॥ १५ ॥ अथवेति । न च कथं केवलस्यात्मनो ऽविद्यानिवृत्तिपदवाच्यत्व मिति शङ्कथम् स्वतोऽसंभवेपि वृत्त्युपाधिद्वारा तत्संभवोपपत्तेरित्याह- बचनेति । इदं चोपाधिनेति सम्बध्यते । वमपद वृत्तिपरं तत्त्वमादि- वाक्यजन्यान्तःकरणवृत्तिलक्षपेनोपाधिनेत्यर्थः । आत्मैवाविद्यानि- वृत्तिः स एवाखण्डाकारवृत्तिलक्षणं तटस्थं प्रवृत्तिनिमित्तमासाद्या- विद्यानिवृत्तिपदवाच्यत्वमुपैतीत्यर्थः ॥१५॥ नन्वज्ञाननिवृत्तिमात्रस्य चैतन्यात्ममात्रत्वमनुपपन्नं शुक्तिकाग- ताज्ञाननिवृत्तेस्तदभावात् न हि शुक्तिकायां चैतन्यमस्ति । अत. सर्वत्रानुगतं चैतन्यादन्यदेवाज्ञाननिवृत्तिपदवाच्यमङ्गीकर्तव्यमित्या- शय शुक्तिकादेरपि चैतन्यविवर्त्तत्वेन तत्रापि चैतन्यस्य सत्त्वाद- झानस्य च शुक्त्यवच्छिन्नचैतन्य एव विद्यमानत्वात् शुक्तिकाकारान्तः करणवृत्त्युपाधिना तटस्थभूतेन प्रवृत्तिनिमित्तेन तद्गतचैतन्यमेव तत्रा- प्यज्ञाननिवृत्तिपदवाच्यमिति न काचिदनुपपत्तिरित्याह- शुक्तिकाविषयबुद्धिजन्मना प्रत्यगात्मचितिरेव केवला।

·१०५६ सटीके संक्षेपशारीरके- - शुक्तिकागततमोनिवृत्तिरि- त्युच्यते दृतिहरिः पशुर्यथा ॥ १६ ॥ शुक्तिकेति । चक्षुरादिजन्यशुक्तिकात्वगोचरान्त करणवृत्तिलक्षणात् तटस्थप्रवृत्तिनिमित्तादित्यर्थः। तटस्थं प्रवृत्तिनिमित्तमादाय शब्द- वाच्यत्वे दृष्टान्तमाह-दृतीति । यथाश्वादिः पशुः पशुत्वलक्षणतटस्थ- प्रवृत्तिनिमित्तेन इतिहरिरित्युच्यते तद्वदित्यर्थः ॥ १६ ॥ दृष्टान्तं स्पष्टयति- वाचको हरणकर्नुरिष्यते शब्द एष हि दृतेर्मनीषिभिः। केवलं तु पशुता निमित्तनां बाश्चतः स्थितवती बजेदियम् ॥१७॥ वाचक इति । दृतेर्हरणकर्तुरिति सम्बन्धः । एष शब्दः इतिहरिशब्द. मनीषिभिः पाणिन्यादिभिः इयं पशुतेति सम्बन्धः निमित्ततां प्रवृत्ति- निमित्ततां वाह्यतः स्थितवती वाच्यमननुप्रविष्टैव सतीत्यर्थः । इतिहरणकर्तृत्व हि दृतिहरिशब्दवाच्यं हरतेतिनाथयोः पशाविति सूत्रेण दृतिशब्दे उपपदे हरतेर्धातोः कतरीन्प्रत्ययविधानात् तत्र च मनुष्यादौ तत्प्रयोगो माभूदिति पशाविति स्मरणात् पशुत्वेन प्रवृत्ति- निमित्तेन नियम्यमानं तत्पशावेव वर्त्तते । निमित्तभूतं पशुत्वं च वाच्याबहिरेव तिष्ठति न तु वाच्यकोटौ प्रविशति तस्य पशुपदसि- द्धत्वादिति यथाङ्गीक्रियत इत्यर्थः ॥ १७ ॥ । दार्शन्तिकमाह-

·चतुर्थोऽध्यायः ।
१०५७
एवमेव तु तमोनिवृत्तिगीः
शुक्तिकाविषयवुद्धिजन्मना ।
बायतः स्थितवतैव हेतुना
प्रत्यगात्मचिति वर्ततेऽञ्जसा ॥१८॥
एवमेवेति । हेतुना प्रवृत्तिनिमित्तेन प्रत्यागात्मचितिशुक्तिका-
वच्छिन्नचैतन्ये विषय इत्यर्थः । तथा च लोकंप्यज्ञाननिवृत्तश्चैतन्य-
मात्रत्वादनाननिवृत्तिमात्रस्य चैतन्यात्मन्वे न किंचिदनिष्टमिति
भाव.॥१८॥
ननु चैतन्यात्ममात्रस्याविद्यानिवृत्तित्वे संसारदशायामपि
तस्मिन् तत्प्रयोगः स्यादित्याशङ्कश प्रयोगस्य प्रवृत्तिनिमित्तसमान-
कालीनत्वात् तस्य च वाक्योत्थबुद्धिवृत्तिरूपस्येदानीमभावात् न
तस्मिन् तत्प्रयोग इत्येतत् सदृष्टान्तमाह-
--
उत्पन्नशुक्तिमतिरात्मचितिर्यथैव
शुक्तेस्तमोहतिरिति प्रतिपन्नमेवम् ।
आत्माऽपि जातनिजयुद्धिरबोधहानि-
रुच्येत केवलचिदेकरसो न पूर्वम् ।। १६ ॥
उत्पन्नेति । उत्पन्ना शुक्तिमतिः शुक्तित्वगोचरा मतिर्यस्या: सा
तथोक्ता आत्मचितिः शुक्त्यच्छिन्नात्मचितिः जातनिजबुद्धिः वाफ्या-
जाता निजाकारा बुद्धिवृत्तिर्यस्य स तथोक्तः यथा शुक्यवच्छिन्नं
चैतन्यं शुक्यज्ञाननिवृभिन्नमपि शुक्ल्याकारवृत्तौ सत्यामेव शुक्यशा-
ननाशपदवाच्यं न तु तत्पूर्व तथा च चिदेकरस आत्माप्यखण्डाकार-
बुद्धिवृत्तौ सत्यामेवाज्ञाननिवृत्तिपदवाच्यः न तु तत्पूर्वमित्यर्थः ॥१६॥

·सटीके संक्षेपशारीरके-
ननु लोके वा कथं वाच्ये सति तत्पदप्रयोगाभाव इत्याशङ्कय
वाच्ये सत्यपि प्रवृत्तिनिमित्ताभावेन तत्प्रयोगाभावे दृष्टान्तमाह-
दृतिहरणकरत्वं पुंसि चान्यत्र चेदं
दृतिहरिरिति लोके नोच्यते वर्तमानम् ।
अनधिकविकलं सत्कथ्यते तत्पशुस्थं
इतिहरिरिति शिधैर्वाह्यहेतोः पशुत्वात् ॥२०॥
दृतिहरणकरत्वमिति । दृतिहरणकर्तृत्वमन्यत्र मूषिकादौ पुंसि वा
अन्यत्र वा वर्तमानमिदं दृतिहरणकरत्वं दृतिहरिरिति नोच्यत इति
सम्बन्धः । पुरुषादी विद्यमानं दृतिहर्तृव दृतिहरिशब्दवाच्यं न
भवति प्रवृत्तिनिमित्ताभावादित्यर्थः । तर्हि कुत्र विद्यमानं तद्वाच्य-
मित्याकाङ्क्षायां पशौ विद्यमानमित्याह-अनधिकेति । पशुत्वान्यूनान-
तिरिक्तवृत्तीत्यर्थः। तत् दृतिहरणकर्तृत्वं तत्र विद्यमानस्य तद्वाच्यत्वे
हेतुमाह-वामहेनोरिति । बाहाभूताद्धेतोः प्रवृत्तिनिमित्तात् ॥ २ ॥
।
दान्तिकमाह-
अयमपि परमात्मा प्रत्यगात्मस्वभावो
वचनजनितबुद्धः प्राक् स्वरूपे स्थितोऽपि ।
न खलु विषयभावं ध्वान्तविच्छेदवाचो
ब्रजति हि तदुपाधेयुजिवृत्तेरभावात् ॥ २१ ॥
अवमिति । स्वरूपेऽविद्यानिवृत्त्यभिन्नप्रत्यगात्मस्वरूपे ध्वान्त-
विच्छेदवाचः अविद्यानिवृत्तिपदस्य तस्या ध्वान्तविच्छेदवाच
उपाधेः प्रवृत्तिनिमित्तस्येत्यर्थः ॥ २१॥

·चतुर्थोऽध्यायः । १०५६ - ननु निवृत्तिनाशादिशब्दोऽभाववाचक. कथं भावचैतन्यवाचक इन्याशय केवलनाशादिशब्दम्याभाववाचकत्वेप्यमानपदेन समस्तस्य तस्य वृत्त्युपाधिना भाववाचकत्वमेव नाभाववाचकत्वम्, प्रसिद्धा हि शब्दानां समासवलादर्थान्तर वृत्तिरित्यभिप्रत्याह- अज्ञानदाह इति नैकपदं समासा- त्पूर्वोनरे खलु पदे पदतामुपेतः । ज्ञानोदयं तटगतं समुपाददान- स्तस्मात्तमोहतिरवोऽत्र चिति प्रवृत्तः ॥ २२ ॥ अशानदाह इति । दाहो नाश: नैकपदं स्वत इति शेषः । समासात् षष्ठीसमासात्पूर्वोत्तरे पदेऽहानपदं नाशपदं च पदतामैकपद्यमुपेतः प्रामुतः ततः किं तत्राह-मानोदयमिति । 'तस्मादित्यादौसम्बन्धनीयम् । यतः समासवशादैकपद्यप्राप्तिः तस्मात्तमोहतिरवः अज्ञाननाशशब्दः झानोदयमखण्डाकारवृत्त्युदयं तटगतं तटस्थितं समुपाददानः सन् अत्र चित्ति केवलात्मनि विषये प्रवृत्त इत्यर्थः । नन्वेवं सति घटादिनाशादिपदानामभाववाचकत्वं न मपि केवलनाशपदादन्यत्वात्, न च तदिष्टमेवेति वाच्यम्, तथात्वे केवलनाशपदस्याभाववाचकत्वानुपपत्ते, तस्याभावादिति चेत्सत्यम् । अत्र हि केवलात् समस्तस्याभावपदस्य जन्यपदात् समस्तपदस्य तस्यार्थान्तरवृत्तिरिवार्थान्तरवाचकत्वमविरुद्धमित्येता- वन्मानं विवक्षितम् । वस्तुतस्त्वज्ञानवाचकपदेन समस्तस्य नाशादि- पदस्यैव भाववाचकत्वमिति विवक्षितम् । अत एव तमोहतिरव इत्युक्तमिति भावः ॥ २२ ॥ समासवशात् शब्दानामर्थान्तरे वृत्तिः कुत्र प्रसिद्धत्याकाक्षायां दृतिहरिशब्द एवेत्याह- स्यात् तेषा-

·१०६०
सटीके संक्षेपशारीरके-
अत्राप्यसौ दृतिहरिः पशुरित्यखण्डः
शब्दो न खल्वभिमतोऽवयवार्थयोगात् ।
धातुश्च वाचकतया हरतिः प्रसिद्धो
हीन्प्रत्ययश्च हरतेः परतः प्रसिद्धः ॥ २३ ॥
अत्रापाते । इतिहरिः पशुरित्यत्रापीति सम्बन्धः । असौ शब्द
इति सम्बन्धः । इतिहरिशब्द इत्यर्थः । अखण्डः समासेनैकपद्यमापन्न
एव सन्नभिमतः स्वार्थवाचकत्वेनाभिमतः नत्ववयवार्थयोगादित्यर्थः ।
दृतिहरिशब्दस्याप्यवयवार्थमनपेक्ष्याखण्डतयैव वाचकत्वं वक्तव्यम् ।
अन्यथातिप्रसङ्गः स्यादित्याह-धातुरिति । हरतिः धातुरिति सम्बन्धः
छञ् हरण इति धातुः वाचकतया हरणवाचकत्वेन प्रसिद्धः । हरति-
धातोः परतः प्रयुक्त इन्प्रत्ययश्च कर्तृवाचकत्वेन प्रसिद्धः । तथा चाव-
यवार्थेनार्थवत्त्वे मनुष्यादावपि तच्छब्दप्रयोगः स्यात् । ततः समा-
सादैकपद्येन विशिष्टार्थवृत्तिर्वक्तव्या तद्वदनापोत्यर्थः। तस्मादवि-
द्यानिवृतिरात्मैवेति न विरुद्धमिति सिद्धम् ॥ २३ ॥
नन्वात्मज्ञानमुत्पन्नमविद्यां निवर्त्तयति उत्पद्यमानं वा । नाद्यः ।
शानमोक्षयोः समानकालीनत्वश्रुतिविरोधात् सहावस्थितयोनिवर्त्य-
निवर्तकभावानुपपत्तश्च । न द्वितीयः । कार्यकारणभावस्य पूर्वापरभा-
बनियमादित्याशय पक्षद्वयेपि न दोष इत्याह-
उद्यन्निरस्यति तमश्च तदुद्भवं च
वेदावसानवचनादथ चोदितः सन् ।
ऐकात्म्यवस्तुविषयोऽनुभवोऽत एव
कंचित्सहायमनपेक्ष्य निवर्तकोऽसौ ॥२४॥

·चतुर्थोऽध्यायः । १०६१ उपनिति । उद्यन् जायमानः अथवत्यनास्थायाम् । एकात्म्यवस्तुविष- योऽनुभव वेदावसानवचनादुद्यन् अथवोदितः सन् तमश्च तदुद्भवं च निरस्यतीति सम्बन्धः । न चोदितपक्षे उक्तदूषणावकाशः मानस्थिति- काले भवतोपि मोक्षस्य झानसमानकालीनत्वात् एकस्मिन् काले सहस्थित्यभावाच । नाप्युद्यन्पक्ष उक्तदोषावकाशः । अविद्यानिवृत्ति- शब्देन हि वृत्तिसमानकालीनात्मैवोच्यते अन्यस्य तदभिधेयस्यामा- वात् । तत्समानकालीनत्वं च शानोत्पत्तिकालेपि संभवति । ज्ञाना- भावेऽज्ञानानुवृत्तिः शानदशायां तु न तदनुवृत्तिरित्येनावतैवाविद्या- निवृत्तनिसाध्यतोपचारात् । तदुक्तमाचार्यः “तत्कैवल्यमतः साध्यमुप- चारात् प्रचक्षत" इति भावः । अत एवान्यानपेक्षत्वमपिहानस्य फले संगच्छत इत्याह-अत एवेति । जायमानस्य जातमात्रस्य वा ज्ञान- स्याविद्यानिवर्तकत्वमतः शब्दार्थः सहायं कर्मादिलक्षणम्, असो- ऐकात्म्यवस्तुविषयानुभवः ॥ २४॥ उत्पद्यमानस्योत्पन्नस्य वैकाविषयप्रकाशस्य तमोनिवर्तकत्वे सर्वानुभवसिद्धं दृष्टान्तमाह- दीपस्तमस्तिरयतीह भवन्नुतस्वि द्भूत्वा चखव्यवधिमात्रमपेक्ष्य नात्र कश्चिद्विवादपदवीमुपयाति वादी तत्प्रतीच्यवगतौ तमसोऽपहन्याम् ॥२५॥ दीप इति । तिरयति तिरस्करोति निवर्तयतीत्यर्थः । इह लोके भवन् जायमानः । एतच प्रतीत्यनुरोधेनोक्तमुतस्वित् उतेत्यर्थः । अत्रास्मिन्नर्थे तथा च प्रकाशस्य स्वोत्पत्तौ स्वस्थितौ वा अन्यान- पेक्षतया तमो नवर्तकत्वस्य लोकेऽविप्रतिपन्नत्वानात्र विवदनीय

·१०६२
सटीके संक्षेपशारीरके-
मिति दान्तिकमाह-तदिति । प्रदीपवत् प्रतीच्यवगतौ प्रत्यग्विष-
यावगतो तमसोपहन्व्यां तमसो निवर्त्तनशीलायामखण्डाकारवृत्तर-
न्यानपेक्षतया तमोनिवर्तकत्वे न कश्चिद्विवदेदित्यर्थः। तथा चात्म-
विषयाखएडाकारवृत्तिः प्रकाशः अन्यनिरपेक्षतया तमो निवर्तयति
प्रकाशत्वात् प्रदीपवदिति विवक्षितम् ॥ २५॥
.
नन्वात्मधीरन्यसापेक्षा फलं प्रयच्छति साधनत्वात् यागव-
दिति प्रत्यनुमानमाशङ्कय कारकत्वमुपाधिमभिप्रेत्याह-
-
उत्पत्तिरेव हि धिया स्वफलं प्रदातु-
माकाङ्क्षिता न च ततोऽपरमर्थनीयम् ।
यत्कारकं तदिह काचति जन्ममात्रा-
दन्यन्न धीःकिमपि काचति जन्म लब्ध्वा ॥२६॥
उत्पत्तिरेव हीति । ततोऽपरमुत्पत्तेरन्यदिह स्वफलप्रदाने काङ्क्षति
अपेक्षते अन्यद् दृष्टमदृष्ट वा व्यापारम् ॥ २६ ॥
भगवज्जैमिनीयसूत्रपर्यालोवनयापि न ज्ञानस्योत्पन्नस्य स्वफ-
लेऽन्यापेक्षेत्याह-
प्रत्यचसूत्र इदमेव निवेदयिष्यन
न्यायेन जैमिनिरुवाच विदग्धबुद्धिः ।
सत्संप्रयोग इति तत्र हि बुद्धिजन्म-
शब्दस्य नान्यदिह किंचन कृत्यमस्ति ॥२७॥

·चतुर्थोऽध्यायः । प्रत्यवमत्र इति । तत्संप्रयोग इति प्रत्यक्षसूत्र इति सम्बन्धः इदं झानस्य फलेऽन्यानपेक्षत्वमेवोवाचेति सम्बन्धः । निरूपयिष्यन् प्रत्यक्षलक्षणं निरूपयिष्यन् न्यायेन शानस्यापि स्वफले व्यापारापेक्षायां सोपि व्यापारः किं ज्ञानात्मकः उत् स्फुरणात्मकः । आधेऽनवस्था द्वितीये तदेव फलं कुत्र व्यापारोऽपक्ष्यत इति न्यायेन । ननु तस्मिन् सूत्रे सत्संप्रयोगे सति यवुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमित्येतावन्मात्र प्रतीयते नतु तत्रान्यानपेक्षत्वमपीत्याशङ्कय सामर्थ्यात्तदपि प्रतीयत इत्याह-तत्र होति । सूत्रे तत्र हि जन्मपदग्रहणसामर्थ्यादयमर्यः प्रती यते तस्य प्रयोजनान्तराभावात् । अन्यथा या बुद्धिः सा प्रत्यक्ष- मित्येव प्रत्यक्षलक्षणं स्यात् । तावन्मात्रेणादुष्टत्वात् । तस्याजैमिनि: प्रत्यक्षज्ञानं स्वोत्पत्तिमात्रेण विषयाभिव्यक्तिहेतुरिति मन्यत इत्यर्थः । तथा चाखण्डाकारवृत्तिरन्यनिरपेक्षमेव सकलानर्थनिदानमज्ञान निवर्शयतीति सिद्धम् ॥ २७ ॥ ननु सा वृत्तिः केन निवयते किं स्वेनैव । उतान्येन नान्त्यः । अनवस्थानात् । नाद्यः स्वस्य स्वनिवर्तकत्वायोगादिति चेत् कि स्वत्य स्वनिवृत्तौ कारणत्वमित्यनुपपन्नमिन्युच्यते किं वाहमात्रस्य । नाद्यः। पूर्वभावित्वेन प्रतियोगिनोपि स्वनिवृत्तौ कारणत्वस्य सर्व- रप्यङ्गीकारात् एतावदेवास्माभिः कल्प्यते आत्मसाक्षात्कारत्वे- नापि वृत्तिः स्वनिवृत्तौ कारणमिति । न द्वितीयः । कारणाविद्यानिवृ- तेरपि कारणत्वात् । अथवा युगपदेव विद्याऽविद्यां निवर्तयति। अविद्या विद्यां न च तन्निवय॑स्य तनिवर्तकत्वानुपपत्ति: लोकेऽपि दृष्टत्वादित्याह - वेदान्तवाक्यजनिता मतिवृत्तिरेव मुत्पत्तितः सकलमेव भवार्यवाम्बु ।

·१०६४ सटीके संक्षेपशारीरके- पीत्वा स्वयं च खलु शाम्यति दग्धलोह- पीतं यथाम्बु चितिमेव तु शेषयित्वा ॥२८॥ वेदान्तति । सकलं कारणसहितं तात्मनोपि निवृत्तिर्नेत्याह- चितिमेवेति । यथा लोहसम्बद्धो वह्निः स्वसंसृष्टजलं नाशयित्वा स्वयमपि तेनैव नश्यति तमाशे कारणान्तरानुपलब्धेः एवम- खरडाकारवृत्तिलक्षणमहानलोपि चिन्मात्रशेषं यथा भवति तथा सविलासाविद्यावनं दग्ध्वा स्वयमपि तेनैव शाम्यति नश्य- तीत्यर्थः ॥ २८॥ ननु मुक्तनिसाध्यत्वेप्यनित्यत्वप्रसङ्गो दुर्वारः तथाहि मुक्ति- रनित्या फलत्वात् स्वर्गवदित्याशङ्कय तत्र सत्प्रतिपक्षमाह- कूटस्थनित्यैव तु मुक्तिरेषा विदाफलत्वादिह यद्यदेवम् । तत्तत्तथा दृष्टमशेषमेव यथा हि शुक्तयादिपदार्थसंविद् ॥ २६ ॥ कूटस्थेति । अविकारिनित्येत्यर्थः । एव कारेण परिणामिनित्यत्वं वार्यते । विद्याफलत्वात्-प्रमाणफलत्वात् । इह लोके यद्यदेव विद्याफलं तत्तदशेषं तथैव दृष्टमिति सम्बन्धः । कूटस्थनित्यत्वेने- त्यर्थः । कुत्र दृष्टमित्यत्राह-यथा होति । शुक्क्यादिपदार्थसंवित्- शुरुधादिपदार्थस्फुरणमर्थाश्चानित्यत्वानुमाने क्रियाफलत्वमुपाधि- रिति सूचितम् ॥ २६ ॥ ननु शुक्तिसंविदोपि प्रमाणजन्यत्वेनानित्यत्वात् दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यमित्याशङ्कय परिहरति-

·चतुर्थोऽध्यायः ।
२०६५
जन्मादिषड़भावविकारहीना
शुक्तयादिवस्तृपनिविष्टसंचित् ।
न प्रागभावाबनुभूतिरस्याः
स्वतः प्रमाणादपि युज्यते हि ॥ion
बन्मादीति । जायते अस्ति वर्द्धते परिणमते अपक्षीयते विनश्य-
तीत्येवं षड्भावविकाररहिता शुक्त्यादिवस्तूपनिविष्टसंवित् शुस्या-
दिगतस्फुरणं शुक्त्यादिसंविदः कूटस्थात्मरूपत्वात् प्रमाणान्वयव्य-
तिरेकयोश्च प्रमाविषयसम्बन्धाद्युपक्षयात् जन्यत्वे जडतया स्फुर-
णत्वानुपपत्तेश्च न सा जन्येत्यर्थः। किं च प्रागभावादिमत एवो.
त्पत्त्यादिकं संमवति । न च स्फुरणस्य प्रागभावसम्बन्धो विनाश-
सम्बन्धो वा शक्यावगमः । तथाहि किं स्फुरणप्रागभावादिस्तेनैव
गृह्यते। उत तद्वयतिरिक्तप्रमाणेन । नाद्यः । स्वप्रकाशस्यापि तस्य
स्वसम्बन्धग्राहकत्वेन स्पसत्ताकाले
प्रागभावविनाशयोरमावेन
तद्ग्रा-
हकत्वानुपपत्तेरित्याह-नेति । अस्याः शुक्तिसंविदः। न द्वितीय
इत्याह-प्रमाणादपीति । स्वव्यतिरिक्तप्रमाणादपि प्रागभावाद्यनुभूतिर्न
युज्यत इत्यर्थः ॥ ३०॥
कुतो न युज्यत इत्याशङ्कय किं प्रमाणेन संविदमचुवा सत्प्रा-
गमावं गृहाति उत बुद्ध्वा नाद्य इत्याह-
अबुध्यमानो नहि संविदं त-
सम्बन्धि किंचित्प्रतिपत्तुमीशः।
न बुध्यमामोऽपि तथा तदा हि
न संविदेषा विषयत्वहेतोः ॥३१॥

·१०६६ सटीके संक्षेपशारीरके- अबुध्यमान इति । अजानन् पुरुष इतिशेषः। तत्सम्बन्धिसंवित्- सम्बन्धिकिंचित्प्रागभावादिसंविद् ग्रहणाभावे प्रागभावादेस्तदीय- त्वग्रहानुपपत्तेर्विशेषणाविषयिण्या विशिष्टयुद्धरदर्शनाच्चेति भावः । न द्वितीय इत्याह-न बुध्यमान इति । मानेनेति शेषः । संविदमित्यनुषङ्गः । संविदं प्रमाणेन जानन्नपि न तथा तत्सम्बन्धिकिंचित् प्रतिपत्तुं नेश इत्यर्थः । नन्वस्मिन्पक्षे विशेषणसंवित्ज्ञानसत्वात् कथं नेश इत्या- शङ्कय भवेदेवं यदि संविदः प्रमाणेन ग्रहणं संभवेत् तदेव न संभवति तथात्वे ज्ञानविषयत्वेन जडत्वापत्तरित्याह-तदेति । संविदो शानविषयत्वे ॥३॥ ननु तर्हि कूटस्थनित्यत्वानुमानेऽजन्यत्वमुपाधिरित्याशङ्कय तेनैव हेतुनास्यापि साधनात् साधनव्यापकत्वमित्यभिप्रेत्याह- - जन्या न मुक्तिर्घटते कुतश्चि- द्विवाफलत्वादिति पूर्वहेतोः। यद्यद्धि जन्यं जगति प्रसिद्ध तत्तन्न विद्याफलमम्बरादि ॥३२॥ जम्या नेति । मुक्तिर्न जन्या विद्याफलत्वात् शुक्तिसंविद्वदित्यर्थः । तत्र व्यतिरेकव्याप्तिमप्याह-यद्यदिति ॥ ३२॥ नन्वत्र कर्माजन्यत्वमुपाधिरित्याशङ्कय तदप्यनेनैव साधयाम मोचस्वरूपो विफलक्रियोऽसौ विद्याफलत्वादिह यद्यदेवम् ।

·चतुर्थोऽध्यायः । १०६७ तत्तत्तथा दृष्टमशेषमेव यथैव रज्ज्वादितमोनिवृत्तिः ॥३॥ मोक्षस्वरूप इति । अविद्यानिवृत्तिलक्षणमुक्तिस्वरूपो ऽसावात्मा आत्मभिन्नाविद्यानिवृत्तिलक्षणमोक्ष इत्यर्थः । विफलक्रियः विफला- क्रिया यस्मिन् अविधानिवृत्त्यभिन्नात्मनि स तथोक्तः क्रियासाध्यो न भवतीत्यर्थः । अविद्यानिवृत्तः कर्मसमुञ्चितज्ञानसाध्यत्वेपि ज्ञान- फलत्वस्य विद्यमानत्वान्नान्यतरासिद्धिहेंतोरिति ध्येयम् । एवं विद्याफलं तथा कर्मासाध्यत्वेन ॥ ३३ ॥ ननु मुक्तः सायुज्यादिरूपत्वात्तस्य चोपासनादिक्रियासाध्य- त्वात्कथमक्रियाफलत्वमित्याशङ्कयात एव न सायुज्यादेनिःश्रेयसत्व- मित्याह- सायुज्यादि विवाद्गोचरपदं निःश्रेयसं नो भवे- स्कार्यत्वादिह यद्यदीशमदो निःश्रेयसं नेचितम् । यवस्कुड्यघटादि तादृशमिदं तस्मादिदं तादृशं युक्तं कल्पयितुं न तद्विसदृशं ताहन दृष्टं यतः ॥ ३४ ॥ सायुज्यादीति । सायुज्यपदेन वस्तुतोऽन्यस्य जीवस्य परेणैक्यम- त्यन्तं तत्सादृश्यं वा विवक्ष्यते आदिपदेन सालोक्यादिग्रहणम् । इह लोके ईदृशं कार्यम् अदस्तत् इदं सायुज्यादिकं च तादृशं कार्य तस्मात्कार्यत्वात् इदं सायुज्यादि तादृशं कुड्यादिवदनि श्रेयसं न तद्विसदृशमनिःश्रेयसकुड्यादिविलक्षणं कल्पयितुं न युक्तम् । अप्रयोज- कत्वं निराकरोति-तादृट् न दृष्टमिति । कार्य सन्निःश्रेयसं न दृष्टं यत इत्यर्थः । कार्यस्य घटादेः स्वर्गादेव निःश्रेयसत्वादर्शनात् दृष्टस्यैव ·१०६८ सटीके संक्षेपशारीरके- कल्पयितुं युक्तत्वाञ्च । न सायुज्यादेः क्रियासाध्यस्य निःश्रेयसत्वं कल्पयितुं युक्तमित्यर्थः ॥ ३४॥ नन्वेष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इति निःश्रेयसस्य साध्यत्वश्रवणात् कथं तनिराकरणमिति चेत् तत्र किं जीवस्य परमात्मभावलक्षणन्नि श्रेयसं साध्यमुत भेदप्रपञ्चनिवृत्तिलक्षणम् आद्यपि किमुत्पद्यमानं परमा- स्मभावलक्षणं निःश्रेयसं सदुतासन्नोभयथापि सदसतोरात्मनरशृङ्ग- योरिवोत्पत्त्यनुपपत्तेरित्याह- सदसदुद्भवनं न विमुक्तता सदसदुद्भवनानुपपत्तितः। सदसतोनशनं न विमुक्तता सतसतोनशनानुपपनितः॥ ३५॥ सदसदुद्भवननिति । सतो वाऽसतो वा परमात्मभावस्योद्भवन- मुद्भवः न विमुक्तता सतो वाऽसतो वा उद्भवनानुपपत्तेरित्यर्थः । अत एव न सदसदात्मकत्वमपि तस्य संभवतीति ध्येयम्। द्वितीयेपि किं निवर्त्यमानो भेदः प्रपञ्चः सन्नसन्वा नोभयथाप्यात्मनरशृङ्गवत् सदसतोर्निवय॑त्वानुपपत्तरित्याह-सदसतोरिति । नशनं नाशः अत एव सदसदात्मत्वमप्यनुपपन्नमिति ध्येयम् ॥३५॥ नन्वहंकारस्य चैतन्यामेदवदनिर्वचनीयस्यैव परमात्मभावस्यो. त्पत्तिरिति चेत्तत्राह- - न च तमोमयजन्म विमुक्तता न हि तदिष्टमनितरं हि तत् ।

·चतुर्थोऽध्यायः ।
१०६६
न खलु कल्पितजन्म विमुक्तता
समुपगच्छति तद्वितथं यतः ।। ३६ ।।
न च तमोमयजन्मेति । अर्विचनीयस्योत्पत्तिः न मुक्तता। तत्रानङ्गी-
कारमेव दूषणमाह-न च तदिष्टमिति । तत्-अनिर्वचनीयजन्म, अङ्गीका-
रेपि
दूषणमाह-अनिष्टतरं हि तदिाने । तद्-अनिर्वचनीयजन्म । अनिष्टत्वमेव
दर्शयति। न खल्विति । कल्पितजन्म-अनिर्वचनीयोत्पत्तिः तद्-अनिर्वचनीय-
जन्म । अनिर्वचनीयस्यावस्तुत्वेन मुक्तरपुरुषार्थत्वप्रसङ्गादित्यर्थः ॥३६॥
नन्वनिर्वचनीयस्यैव भेदप्रपञ्चस्य निवृत्तिरिति चेत्तहि त्वदिष्टन्न
सिद्ध्यति किन्त्वस्मदिष्टमेव सिद्ध्यतीत्याह-
-
अथ तमोमयविश्वविकल्पना-
विलयनात्मकमभ्युपगम्यते ।
सकलदूषणजातविवर्जितं
तदिह मोक्षपदं न निवार्यते ॥ ३७॥
अथेति । यदि मोक्षपदं मोक्षस्वरूपं तमोमयविश्वविकल्पनाविल-
यनात्मकमाविद्यकप्रपञ्चनिवृत्त्यात्मकमभ्युपगम्यत इति सम्बन्धः ।
तन्मोक्षस्वरूपं तथा चाविद्यानिवृत्तिस्वरूपत्वान्मुक्तस्तस्याश्च नित्या-
त्मस्वरूपत्वेन क्रियासाध्यत्वानुपपत्तेर्न क्रियासाध्या सायुज्यादिमुक्तिः
कि तु ज्ञानसाध्यात्माभिन्नाविद्यानिवृत्तिरेवेति भावः । तह्य भिनि-
प्पत्तिश्रुतेः कोऽर्थ इति चेत् संप्रसादाभिधेयत्वंपदार्थतत्पदार्थपरि-
ज्ञानेन वाक्यार्थस्वरूपपरिज्ञानमेवेति गृहाण। अन्यथा मुक्तः मोक्ष्य-
माणसंप्रसादपदाभिधेयजीवस्वरूपत्वाभिधायित्वेन रूपेणेत्येतद्विरो-
धादिति द्रष्टव्यम् ॥ ३७॥

·२०७० सटोके संक्षेपशारीरके- । नन्वविद्यानिवृत्तनिसाध्यत्वेप्यनुपपत्तिस्तुल्या तथा हि । किं झानमविद्यां सर्वात्मना निवर्तयति उत सावशेषम् नाधः । सद्य एवं शरीरपानप्रसङ्गेन जीवन्मुक्तिशास्त्रस्याप्रामाण्यप्रसङ्गात् । न द्वितीयः अज्ञानविरोधिनो शानस्य सावरोषं तन्निवर्तकत्वानुपपत्तेरित्याशङ्ख्यादौ प्रथमं पक्षमादत्ते- - सम्यग्ज्ञानविभावसुः सकलमेवाज्ञानतत्संभवं सद्यो वस्तुबलप्रवर्त्तनमरुयापारसंदीपितः। निर्लेपेन हि दंदहीति न मनागप्यस्य रूपान्तरं संसारस्य शिनष्टि तेन विदुषः सद्यो विमुक्तिधुंवा ॥ ३८ ॥ सम्यग्शानेति । सभ्यग्ज्ञानमात्मसाक्षात्कारः स एव विभावसुः वहिः वस्तुबलप्रवर्त्तनमरुद्धयापारसंदीपितः सन्नित्यर्थः । सद्यः स्वस- त्ताकाल एव सकलमेवाज्ञानतत्कार्यसफलमपि निर्लेपेन निरवशेषेण सर्वात्मनेदं च दन्दहीतीति पङ्क्त्यर्थस्य विवरणम् । निरवशेषमित्ये- तदेव व्यतिरेकमुखेनाह-न मनागिति । अस्याज्ञानतत्कार्यलक्षणस्य संसारस्य मनागीषदपि रूपान्तरं न शिनष्टि परिशिनष्टि । फलित- माह-तेनेति । येन सर्वात्मना ज्ञानादक्षानतत्कार्यदाहस्तेन सद्यः झानकाल एव विमुक्तिः विशेषेण मुक्तिः विदेहमुक्तिरित्यर्थः ॥ ३८ ॥ नन्वेवं सति तस्य तावदेव चिरं यावन घिमोक्ष्येऽथ संपत्स्य इति विदुषोपि प्रतीक्षाप्रदर्शक जीवन्मुक्तिशास्त्रं पीड्यतेति चेत्तत्राह- - जीवन्मुक्तिप्रत्ययं शास्त्रजातं जीवन्मुक्ते कल्पिते योजनीयम् ।

·चतुर्थोऽध्यायः। २०७१ तावन्माणार्थवत्त्वोपपत्तेः सद्यो मुक्तिः सम्यगेतस्थ हेतोः॥३६॥ जीवन्मुक्तिप्रत्ययमिनि । जीवन्मुक्त प्रन्ययो येन तत्जीवन्मुक्तिप्रत्ययं जीवन्मुक्तिप्रतिपादकमिन्यर्थः । तावन्मात्रेण कल्पितजीवन्मुक्तिप्रति- पादनमात्रेणार्थवत्त्वोपपत्तेः । जीवन्मुक्तिशास्त्रस्येति शेषः । तस्य हेतोः तस्माद्धेतोः । एतदुक्त भवति । शास्त्रे हि ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिक विद्यामुक्त्योः समानकालीनत्वमेव दर्शयति तत्र च कस्यचित्पुरुषस्य विद्यायाः मरणकालीनत्वनियमाभावात् कथं विद्यानन्तरमेव विमु- क्तिरिति शङ्का माभूदिति जीवतोपि विद्यामङ्गोकृत्य अमानित्वादि- मुक्तधर्मयोगेनोपचारान्मुक्ति बोधयति न तु सावशेषनाशेन मुख्या मुक्ति तावन्मात्रेणैव तस्य शास्त्रस्यार्थवत्त्वसंभवाश्यायविरोधेन मुख्यार्थपरिग्रहस्यानुचितत्वान्न्यायविरोधश्च शानस्याविद्यकभेदप्रप- श्चमात्रविरोधिनः सावशेषतया तन्निवर्तकत्वानुपपत्तिरेव । ननु प्रार- ब्धकर्मणा प्रतिबद्धत्वात् शानं शरीरादि न निवत्तंयतीति चेन्न कारणाविद्यानिवृत्तौ कार्यस्यावस्थानानुपपत्तेः। ननु तदानुगुण्येन कारणमपि किंचिदवशेषयति तदंशे प्रारब्धकर्मणा ज्ञानस्य प्रतिबद्ध- त्वादिति चेत् भवेदेवं यदि प्रारब्धं कर्म विद्येत तदेय नास्ति तस्या- प्यविद्याकार्यत्वेन झानेन निवृत्तत्वात् । ननूपजीव्यत्वात् प्रारब्धकर्म न ज्ञानं निवर्त्तयतीति चेत् । किं झानं स्वोत्पत्तौ प्रारब्धकर्मोपजीवति किंवा स्वस्थिती. अथवा स्वकार्ये। नाद्यः ज्ञानस्य दृष्टप्रमाणफल- त्वेनादृष्टोपजीवित्वाभावात् । न द्वितीयः । झानस्य स्वाश्रये त्रिक्षणा- वस्थायित्वेन तेन विनापि नदुपपत्तेः। न तृतीयः । शानकार्यतमोनि वृत्तौ तदनपेक्षणात् । ननु ज्ञानस्य देहजन्यत्वात् तस्य च प्रारब्धा- धीनत्वात् परम्परया ज्ञानं प्रारब्धमुपजीवतीति चेत् तह्य विद्याया अपि तादृशोपजीव्यत्वसंभवेनाणुमात्रस्याप्यनिवृत्तिप्रसङ्गात् । नन्व ·१०७२ सटीके संक्षेपशारीरके- विद्यासाधारणकारणमिति चेत्तर्हि देहप्रारब्धयोरपि तत्समानं श्रुतिरपि "क्षीयन्ते चास्य कर्माणी"त्यविशेषेण कर्मक्षयं दर्शयति तस्माद्विद्यायाः स्वोदयमात्रेण निरवशेषसंसारमूलाज्ञाननिवर्त्तकत्वात् न कथंचिदपि जीवन्मुक्तिशास्त्रं स्वार्थपरमिति न तत्पीडेति ॥ ३६ ॥ ननु न्यायविरोधेन जीवन्मुक्तिशास्त्रस्य स्वार्थपरत्वाभावो वर्ण- यितुंन शक्यः न्यायविरोधस्य परिहत्तुं शक्यत्वात् । तथा हिअप्रतिबद्धं हि ज्ञानं स्वकार्य जनयति अन्यथा विचारं विनोत्पन्नज्ञानस्याप्य- विद्यानिवर्तकत्वप्रसङ्गात् प्रतिबन्धश्च क्वचित् कश्चिद्भवति । देवदत्त- करदाहप्रतिबन्धककर्मणो यज्ञदत्तकरदाहप्रतिबन्धकत्वादर्शनात् ज्ञानं चारब्धकर्मणा प्रवलेन प्रतिबद्धं कथमविद्याया सर्वात्मना नाशं जन- येत् । ननु प्रारब्धकर्मणः प्रतिबन्धकत्वमेव न संभवतीतिचेत् किं क्वचि- दपि प्रारब्धं कर्माप्रतिबन्धकं किं वा ज्ञान एव । नाद्यः क्षुद्रस्यापि प्रारब्धकर्मणः महत्तरानारब्धकर्मप्रतिबन्धकत्वदर्शनात् , राजन्यादिदेहे वर्तमानस्याश्वमेधादिकमनुतिष्ठतस्तदानीमेव तत्फल- भोगप्रसङ्गात्, अनेकदेहारम्भकस्य च कर्मणः केषु चिद्देहेष्वारब्धेषु तस्यैव नियमेन देहान्तरारम्भकत्वदर्शनाञ्च, अन्यथा विद्यायाश्चरम- देहभाविन्या मध्ये कर्मान्तरव्यवधानेन च चरमदेहासंभवात् कस्यापि मुक्त्यर्थं प्रवृत्त्यनुपपत्तेः, चरमदेहो हि एकस्मादेवानेकफलात् कर्मणो- यद्देहानन्तरं देहान्तरं नारभ्यते स एव तत्र च देहे विद्योत्पत्यर्थ श्रवणादिप्रवृत्तिः तदारम्भककर्मफलमध्ये कर्मान्तरव्यवधानाभाव- निश्चय एव संभवति अन्यथा तदेहस्य कल्पान्तरानन्तरभावित्व- शङ्कया श्रवणादौ प्रवृत्त्यनुपपत्तेः तस्मान प्रारब्धन किंचिदपि प्रतिबनातीति वक्तुं शक्यम् । द्वितीये किं प्रारब्धस्य विद्याप्रतिबन्धकत्वे तस्याः स्वसमानकालीनमुक्तिसाधनत्वं श्रुत्या त्यज्यत इत्युच्यते। अथवा विद्याया विद्यात्वादेव प्रतिबध्यत्वानुपपत्तिरिति । न द्वितीयः । विद्यात्वस्याकिंचित्करत्वात् असंभावनादिभिस्तस्याप्रतिवध्यत्व- अन्यथा ·चतुर्थोऽध्याय । १०७३ दर्शनाच । न प्रथमः । अस्माभिरपि विधासमकालमेवाविद्या- निवृत्त्यङ्गीकारात् । कथं नहिं जीवन्मुक्तिरिति चेन्न-प्रारब्धप्रति- वन्धवलेनाविद्यालेशवशात्तदुपपत्ते । तस्मात्तस्य तावदेव चिरं भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिरित्यादिशास्त्रानुरोधेन विदुषोपि किंच- कालं देहावस्थितिरस्तीति पूर्वस्मिन्नरुच्या पक्षान्तरमाह - यद्वा विद्वद्गोचरं योजनीयं तस्याविद्यालेशवत्वोपपत्तेः। नस्याभीषा निनिमित्ता निवृत्ति- र्यद्रा विद्यामंततिहेतुलेशः॥ ४० ॥ यति । योजनीयं जोवन्मुक्तिशास्त्रमिति शेषः । तस्य विदुषः । ननु स लेश: केन निवर्त्यते किंज्ञानेन उतान्येन केनचित् । नायः भानस्य तत्समानकालीनस्य तन्निवर्तकत्वानुपपत्तेः । देहवियोगकाले झानसद्भावनियमाभावाच । न द्वितीयः-तददर्शनादित्याशय भाव- रूपनिवृत्तिकारणाभावेप्यभावरूपं तदस्तीत्याह-नस्येति । लेशस्य निनिमित्ता भावरूपनिमित्तहीनेत्यर्थः । यथा स्वर्गानुकूलतया कल्पि- तस्यापूर्वस्य तत्कार्यस्वर्गभोगविनाश्यत्वं कल्प्यत इत्यर्थः । नन्व- नादिसिद्धाविद्यालेशस्य कथं प्रारब्धनाशमात्रानिवृत्ति भावरूपमपि तग्निवृत्तिकारणं किंचिद्वक्तव्यमियभिनिविशमानं प्रति तदपि किंचिद्वक्तु शक्यत इत्याह-यति । विद्यासंततिः संतन्यमानविद्या- संस्कार इति यावत् । हेतुलेशः अल्पकारणं लेशनिवृत्ताविति शेष । हेतुलेशमिति पाठे तु विद्यासंततिः हेतुलेशं हेतोरशानस्य लेशं प्रति- निवर्तिकेत्यध्याहारेण योजनीयम्। अस्मिन् पक्षे संस्कारद्वाराविद्या- निवर्त्यत्व लेशस्येति द्रष्टव्यम् । सस्कारश्चाविद्यालेशात् तन्नाशेन वा विनश्यति । ननु विद्यासंस्कारस्यापि लेशसमानकालीनस्य कथं ·१०७४ सटीके संक्षेपशारीरके- तनिवर्तकत्वमिति चेन्न । निवर्त्यसमानकालीनस्यापि प्रतिबन्धक- क्षये तन्निवर्तकत्वोपपत्तरिति भावः ॥ ४ ॥ ननु कोऽयमविद्यालेशः किमविद्येव किंवा अविद्याया अंश: नोभयथापि जन्मान्तरलक्षणानर्थहेत्वविद्यायास्तदंशस्य वा अनुवृत्तत्वे मुक्तः अनुपपत्तेरित्याशङ्कय अत एव न तदुभयमपि किन्तु प्रारब्ध फलमात्रसम्पादनपटीयानवस्थाविशेष एव लेश इत्याह- -- जीवन्मुक्तिव्यापृतेः प्रापको य- स्तस्याविद्यालेशगन्धादिभाषा। नाविद्याया नापि भागस्य तस्या- स्तस्मिन्पचे दुर्घटत्वाद्विमुक्तेः ॥ ४१॥ जीवन्मुक्तीति । जीवन्मुक्त्यवस्थायां या व्यापृतिः देहयात्रा- नुकूला तस्याः प्रापको हेतुः यः अवस्थाविशेषस्तस्यावस्थाविशेष- स्यैवाविद्यालेशगन्धादिभाषा-अविद्यालेश इत्यविद्यागन्ध इति आदि- पदेनाविद्याच्छायेति संज्ञा नत्वविद्यायाः नापि अविद्याया भागस्य जन्मान्तरसम्पादनसामर्थ्यांशस्य तत्रोभयत्रापि हेतुः-तस्मिन्पच इति । जीवन्मुक्तरप्यनर्थहेत्वविद्यायास्तद्भागस्य वानु- वृत्तिपक्षे विमुक्तविदेहमुक्तरेव दुर्घटत्वादित्यर्थः ॥ ४१ ॥ तस्या ननु भाष्यकारैः संस्कारवशाकिचित्कालं शरीरादिप्रतिभासोनु- वर्तत इति संस्कारस्यैव जीवन्मुक्तिहेतुत्वमुक्तं तत्कथमवस्थाविशेषस्य तद्धतुत्वमुच्यत इत्याशङ्कय संस्कारशब्देनापि बाधिताविद्यापरपर्याया- वस्थाविशेष एवोच्यत इति तद्ग्रन्थपूर्वापरपर्यालोचनया ज्ञातव्य- मित्याह - ·चतुर्थाऽध्यायः । १०७५ गन्धच्छायालेशसंस्कारभाषा विज्ञातव्या भाष्यकारीयतन्त्रे । स्वाविद्याया बाधितायाः प्रतीतिः पौर्वापर्येणार्थमालोच्य बुद्ध्या ॥ ४२ ॥ गन्धच्छायनि । भाष्यकारीयतन्त्रे भाष्ये वुद्ध्या पौर्वापर्येणार्थमालोच्य प्रतीतेरात्मसाक्षात्काराद्वाधिताया: अविद्याया एव गन्धच्छायालेश- संस्कारभाषा गन्ध इति छायेति लेश इति संस्कार इति च भाषा विज्ञातव्येति सम्बन्ध । भाष्यकारो हि अकत्मिबोधो मिथ्या- झानबाधेन काग्युच्छिनति बाधितमपि मिथ्यानानं द्विचन्द्रादिक्षान वदिति बाधितानुवृत्यैवाज्ञानस्य शरीरादिप्रतिभासहेतुत्वं दर्शयति अविद्यायाश्च बाधितानुवृत्तिर्नाम उक्तावस्थाविशेष एव । तथा च संस्कारादिशब्दैरविद्यावस्थाविशेष एवोच्यत इति न किंचिदमुपपन्न- मित्यर्थः ॥ ४२॥ ननु मुक्तावप्यविद्यालेशेन संसारदर्शनमित्येतदत्यन्तं व्याहत- मिति चेत् किमेवं वदतो जीवन्मुक्तिरेव नास्तीति विवक्षा किंवा तस्य संसारदर्शनं नास्तीति । अथवा अविद्यादिलेशो नास्तीति न सर्वथापि सर्वस्यापि विद्वदनुभवसिद्धत्वादित्याह- जीवन्मुक्तिस्तावदस्ति प्रतीते- दैतच्छाया तत्र चास्ति प्रतीतः। द्वैतच्छाया रचणायास्तिलेश- स्तस्मिन्नर्थ स्वानुभूतिः प्रमाशम् ॥ ४३ ॥ जीवन्मुक्तिस्तावदिति । द्वैतच्छायेत्यनेन देहादिद्वैतस्य बन्धकरत्वरा- हित्यमुक्तम् । नत्र जीवन्मुक्तौ द्वैतच्छायारक्षणाय द्वैतच्छायानिर्वाहाय -

·૧૦૯૬
सटीक संक्षेपशारीरके-
कारणं विना कार्यानुपपरित्यर्थः । लेशः अविद्यालेशः, तस्मिन्नर्थ-
लेशोस्तीत्यस्मिन्नर्थे ॥ ४३ ॥
ननु ब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारेणाविद्यामात्रविरोधिना सकलसंसार-
निदानाशाने निवृत्ते कथं विदुषि तदनुवृत्तिः । न च विद्याया शेष-
प्रारब्धकर्मणा प्रतिबद्धत्वान्न सर्वात्मना विद्यानिवर्तकत्वमिति वाच्यम्
प्रारब्धस्याप्यविद्याकार्यत्वेन क्षीयन्ते चास्य कर्माणीति निवृत्तिप्रति
पादनात् निवृत्तौ प्रतिबन्धकत्वानुपपत्तेः । न च सा श्रुतिः प्रारब्धेतर-
कर्मविषयेति वाच्यम् । एवमप्यविद्यालेशनिवृत्तिप्रसङ्गात् । प्रति-
वन्धकविगमे तस्मादेव वा तजातीयाद्वा कारणात् कार्योत्पत्तिनियमा-
दित्याशङ्कय न तत्प्रतिवन्धबलाद्विद्यायाः सर्वात्मनाऽविद्यानिवर्तकत्वा-
भावं ब्रूम किन्तु सर्वात्मना विरोधाभावादेव विरोधो हि कार्यबल-
कल्प्यः यथाकार्यमेव वक्तव्यः विदुषि च द्वैतच्छायानुवृत्तिश्रुतिस्मृति-
विद्वदनुभवसिद्धा । तथा च तत्कारणत्वेनाविद्यालेशस्यापि वक्तव्य.
त्वान्न विद्याया अविद्यालेशेन विरोधः किन्त्वशान्तरेणैवेति न किंचिद-
निष्टमित्यभिप्रेत्याह-
-
ब्रह्मात्मत्वं सान्तरायं पुरस्ता.
होधोत्पत्तौ ध्वस्तमोहान्तरायम् ।
यद्यप्येवं द्वैतलेशानुवृत्तः
प्रत्यचन्वान्मोहलेशोऽभ्युपेयः ॥ ४४॥
ब्रह्मात्मत्वमिति । सान्तरायं सव्यवधानमविद्यावृतमिति यावत्
परस्तावोधोत्पत्ते. पूर्व ध्वस्तमोहान्तरायं निवृत्ताविद्याव्यवधान
यद्यपि ब्रह्मात्मत्वं पुरस्तादविद्यावृतं सद्बोधोत्पत्ती निवृत्ताविद्य
भवति । एवमेवमपीत्यर्थः ॥४४॥

·चतुर्थोऽध्याय.। तम्मान्जीवन्मुक्तिशास्त्रस्य प्रतीयमानार्थे बाधकाभावात् प्रामाण्यं सुदृढमित्युपसंहरति- तस्मान्जीवन्मुक्तिरूपेण विठा- नारब्धानां कमणां भोगसिधै। स्थित्वा भोगं ध्वान्तगन्धप्रसूतं भुक्कात्यन्तं याति कैवल्यमन्ते ॥ ४५ ॥ तस्मादिति । ध्वान्तलेशानुवृत्तिस्तच्छब्दार्थः ध्वान्तगन्धप्रसूतं अज्ञानलेशकार्यम् अत्यन्तं-निरवशेषम्,अन्ते-प्रारब्धभोगक्षये ॥४५॥ उक्तऽर्थे प्रमाणत्वेन श्रुति दर्शयति- क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशते देव एकः। तस्याभिध्यानाधोजनानस्वभावा- द्भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः ॥ ४६ ॥ क्षरमिति । नश्वरं तस्येश्वरस्य योजनम्-ब्रह्माभेदसाक्षात्कारः । अन्ते-प्रारब्धकर्मक्षये, विश्वमायानिवृत्तिः-प्रतिभासिकमायाया अपि निवृत्तिः, तस्मान्मुक्तः ज्ञानसाध्यत्वेनुपपत्त्यभावाज्ज्ञानसाध्याविद्या- निवृत्तिरेव मोक्षः न तु क्रियासाध्यसायुज्यादिरिति भावः ॥ ४६॥ ननु तयोर्ध्वमायनमृतत्वमेति तेऽचिंषमभिसंभवन्तीत्यादिना- मुक्तरचिंरादिमार्गगमनादिसाध्यत्वं प्रतीयते कथं ज्ञानसमानकाली- नत्वमितिचेन्न-~-तस्याः श्रुतेनिगुणविद्याविषयत्वाभावात् किमत्र प्रमाणमिति चेद् ब्रह्मादीनां मुक्तिश्रवणान्यथानुपपत्तिरित्याह- -- ·सटीके संक्षेपशारीरके- ब्रह्मादीनामस्ति मुक्तिःश्रुतिभ्य- स्तेषामेषा नाचिराद्या गतिर्वः। तस्मादस्या निर्गुणब्रह्मविद्या- सम्बन्धित्वं नैषितव्यं भवद्भिः॥४७॥ त्वाभावः ब्रह्मादीनामिति । हिरण्यगर्भविराटप्रभृतीनां श्रुतिभ्य. सहायमीक्षा- चक्रे यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमि तद्यो यो देवानां प्रत्यबुद्ध्यत इत्यादिश्रुतिभ्यः ब्रह्मणा सह ते सर्व इत्यदिस्मृतेश्चेति द्रष्टव्यम् । ननु ब्रह्मादीनां मुक्तिरस्तीत्येतावता कथं मुक्तेर्गमनादिसाध्य- नत्राह-तेषामिति । ब्रह्मादीनां व युप्माकं मतेपीत्यर्थः । ब्रह्मादीनामपि हि विद्यया मुक्तिः श्रूयते स्मर्यते च न च तेषां भव- न्मनेप्यचिरादिमार्गगमनमस्ति स एतान् ब्रह्म गमयतीति श्रुत्या मार्गम्य ब्रह्मलोकपर्यन्तत्वावगमात् कार्य वादरिरस्य गत्युपपपत्ते- रितिपरमर्षिसूत्राञ्चेत्यर्थः । फलितमाह-तस्मादिति । ब्रह्मविद्ब्रह्मादीनां गत्यसंभवम्नच्छब्दार्थः अस्या-अचिरादिगते. ॥४७॥ किं च परविद्यावतः प्राणोत्क्रान्तिनिषेधबलादपि नाचिरादि- मार्गश्रुतेनिगुणविषयत्वमित्याह- प्राणोत्क्रान्ति स्ति मुर्धन्ययैषां नाड्या तस्माद्यत्र यत्रैव विद्या। तत्रैव स्यान्मुक्तिरित्यभ्युपेयं गत्युत्क्रान्ती तेन विद्यान्तरेषु ॥४८॥ प्राणोत्क्रान्तिरिति । मूर्धन्यया मूर्धसम्बन्धिन्या नाड्येति सम्बन्धः सुषुम्ना नाड्येत्यर्थः एषां निर्गुणविद्यावतां न तस्य प्राणाः उत्क्राम- ·चतुथोऽध्यायः। १०७१ - न्तीत्यादिना परब्रह्मविदुषः शारीरादहिः प्राणोत्क्रान्तनिषिद्धत्वात्त- दभावे चाचिरादिमार्गासंभवान् तयोमायनिति तम्यास्तदधीन- त्वावगमात् न परलोकगमनादिमाध्या मुक्तिः किं तु यत्र ब्रह्मविद्या तत्रैव तत्काल एव ब्रह्मविद्यामात्रसाध्या मुक्तिः ब्रह्मविदाप्नोति परं ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति अत्र ब्रह्म समश्नुन इत्यादिश्रुतेरित्याह- तस्मादिति । यत्र यस्मिन्देहेऽचिरादिगते. प्राणोत्क्रान्तेश्च श्रूयमाणाया: का गतिरित्याशङ्कयाह-गत्युत्क्रान्तीति । निर्गुणविद्यायां गत्याद्यभावस्त- च्छब्दार्थः विद्यान्तरेषु सगुणविद्यासु ॥४८॥ इतोपि केवलविद्यासाध्या मुक्तिरित्याह देवादीनां नास्ति कर्माधिकारी विद्या तेषां केवला मुक्तिहेतुः। पारम्पत्कर्मणामुक्तहेतो- विद्याङ्गात्त्वं सर्ववर्याप्रमाणाम् ॥ ४ ॥ देवादीनामिति । देवादीनामपि मुक्तिः श्रूयते न च तेषां कर्मास्ति । उपनयनाधभावेन कर्माधिकाराभावात् अस्ति च देवताधिकरण- न्यायेन विद्यायामधिकारः अतस्तेषां केवलविद्ययैव मुक्तौ तच्या- येनेतरेषामपि सैव मुक्तिहेतुरित्यर्थः । तस्मिाकमपि न कथमपि कर्मापेक्षा स्यात् । देवादिष्वदर्शनादित्याशङ्कयाम्माकं शुद्धिद्वारा पर- म्परयोपयोगात्तदपेक्षा देवानां तु न तथा तेषां स्वन शुद्धाशयन्वात् । न ह वै देवान् प्रायं गच्छतीति श्रुतेस्तेषामपि जन्मान्तरीयकर्मणो वा मुक्त्युपपत्तेरित्याह-पारम्पर्यादिति । कर्मणां पारम्पयेण मुक्तिहेतु- त्वाद्विद्याङ्गत्वमित्यन्वयः । वर्णाश्रमेति देवानामप्युपलक्षणम् ॥ ४ ॥ ननु कर्माधिकृतानामस्माकं कर्माणि मुक्तिसाधनान्येव कि न स्युरिति चेन्न । मुक्तः साधनवैचित्र्येण वैचित्र्यप्रसङ्गात् । न च तेषां

·१०८०
सटीके संक्षेपशारीरके-
मुक्तिहेतुत्वे प्रमाणमपि दृश्यते । ननु दृश्यते हिरण्यदामृतत्वं भजन्ते।
कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादय इति चेत्सत्यम् । मुक्ति-
हेतुत्वमात्रं श्रूयते न तु साक्षात् परम्परया तु तद्धतुत्वे अस्ति
प्रमाणमित्याह-
पारम्पर्य शुद्धिहेतुत्वहेतो-
र्यज्ञादीनां श्रूयते स्मयते च ।
साक्षादेषां मोक्षहेतुत्वमेव-
मन्विच्छन्तोऽप्यागमान प्रतीमः॥५०॥
पारम्पर्यमिति । शुद्धिहेतुत्वहेतोः शुद्धिहेतुत्वाद्धेतोः शुद्धीतिविवि-
दिषाया अप्युपलक्षणम् श्रूयते तमेतमित्यादौ स्मर्यते "योगिनः कर्म
कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्वात्मशुद्धये । कषाये कर्मभिः पक्के ततो ज्ञानं
प्रवर्तते । वेदानुवचनं यज्ञो ब्रह्मचर्य तपो दमः । श्रद्धोपवासः
स्वातन्त्र्यमात्मनो झानहेतव” इत्यादौ तस्मानिरस्तनिखिलानर्थ
वातनिरतिशयानन्दचैतन्यात्मकब्रह्मतयावस्थानमेव मोक्षः स च
विद्यामात्रसाध्य इति सिद्धम् ॥ ५० ॥
अयं चार्थः सकलश्रुतिस्मृतिन्यायकोविदभगवद्भाष्यकारेणैव
दर्शितो मुमुक्षुवे तुभ्यमुपदिष्टः न तूत्प्रेक्षामात्रकल्पित इति शिष्यवि-
श्वासार्थ संप्रदायमूलनां दर्शयति-
इति बहुश्रुतभाषितमुच्चकैः
श्रुतिशिरोवचनानुगतं महत् ।
समुपदिष्टमिदं कृपया मया
प्रियमतीव हितं च मुमुचवे ॥५१॥

·चतुर्थोऽध्याय ।
१०५१
इतीति । अथवा शारीरकार्थविषयावगतिप्रधानमिन्युपक्रम्य स्वत-
न्त्रप्रकरणकरणे प्रक्रमाननुगुणना स्यादित्याशङ्कय नेदं स्वतन्त्रं प्रकरणं
किन्तु भाष्यार्थब्रह्मसंस्पर्शिन्वात्तदर्थावगतिप्रधानमवति प्रक्रर्मकरूपं
प्रदर्शयन्नुपसंहरति इतानि । इति अनेन प्रकारंण समन्वयादिप्रदर्शनपूर्वक-
मित्यर्थः । बहुश्रुतभाषितं बहुश्रुतो भगवान भाष्यकार: नेन भाषितम् ।
उच्चकैः स्पष्टं श्रुतिशिरोवचनानुगतमित्यनेन भाष्यकारप्रणीतामरुका-
दिवन्न मूलप्रमाणशून्यं किन्तु प्रमाणमूलमेव अत इदमत्यन्तं श्रद्धेयमिति
सूचितम् । अथवा तत्त्वमादिश्रुतिवाक्यार्थस्यैव मया व्युत्पादितत्वात्
तस्यैव च भाष्यार्थत्वादयमपि भाष्यार्थ एवेति सूचितं महत् ब्रह्म
तस्योपदेशविपयत्वे हेतु प्रियमिति स्वर्गादिभ्यो वैलक्षण्यमाह-प्रतीब
हिनमिति । अथवा भाप्योक्तमपि श्रुतिवचोनुगतमप्यल्पप्रयोजनं चेन्न
मुमुक्षूपादेयं तत्राह अतीव हितमेतादृशब्रह्मोपदेशे स्वस्य प्रवृत्तिबीजं
दर्शयन्नद्यतनानपि गुरून् शिक्षयति कृपयेति । नित्यवत् स्वानन्द-
तृप्तेन मया कृपयेव तुभ्यमुपदिष्ट न द्रविणादिलोलुपतयेत्यर्थः ॥५॥
एवं परमकृपालुनाचार्येण सप्रमाणकं सोपपत्तिकं ससाधनं
सप्रयोजनं च तत्त्रमादिवाक्यार्थे ब्रह्मात्मैक्योपदिष्टे शिष्योपि गुरू-
पदिष्टार्थमनुभवन् कृपयोपदेष्टुराचार्यस्यारण्यरुदितशया खेदोमाभू-
दिति प्रकरणार्थोपसंहारव्याजेन स्वस्य तदुपदिष्टब्रह्मविद्याफलप्राप्ति-
प्रदर्शनेनैव तं तोषयतीत्यभिप्रेत्याह-
-
एवं समन्वयविरोधनिरासविद्या-
निष्पत्तिसाधनफलानि गुरोः क्रमेण।
विज्ञाय वेदफलमात्मनि सर्वमेव
पश्यन्नुवाच कृतकृत्यमतिः स शिष्यः ॥५२॥

·सटीके संक्षेपशारीरके- एवमिति । समन्वयश्च विरोधनिरासश्च विद्यानिष्पत्तिसाधनं च फलं चेति तथोक्तानि अनेनाध्यायचतुष्टयार्थः क्रमेण दर्शितः । गुरोरिति पञ्चमी । गुरोः सकाशादित्यर्थः । वेदफल वेदजन्यज्ञानफलं ब्रह्मभावमिति यावत् तस्यैव सर्वरूपत्वात् सर्वमित्याह । यद्रापुरुषार्थ- पर्यवसायिवेदफलस्वर्गादिसुखस्य सर्वस्याप्यनवधिकात्मानन्दलेश- त्वात् तादृशात्मानन्दप्राप्तौ तदंशरूपस्वर्गादिसुखं सर्व तत्रैवान्तर्भूत- मित्याह वेदफलमिति । वैदिकं सर्व फलमित्यर्थः । अत एव कृतकृत्यमतिः कृत्यं सर्व कृतमिति मतिर्यस्य स तथोक्त । श्रूयते हि परिपूर्णानन्दात्म- ज्ञानात्कृतकृत्यता "आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पुरुषः किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनु संज्वरेदि"त्यादौ । स्मर्यत च "आत्मलाभान्न परं विद्यत" इति ॥ ५२ ॥ शिष्यस्य वचनमेवाह- विद्याविग्रहमग्रहेण पिहितं प्रत्यञ्चमुच्चैस्तरा- मुत्कृष्योनमपुरुषं मुनिधिया मुञादिषीकामिव । कोशात्कारणकार्यरूपविकृतात्पश्यामि निःसंशयं कासीदस्ति भविष्यति क नु गतः संसारदुःखोदधिः । विद्याविग्रहमिति । चैतन्यस्वरूपमग्रहेण पिहितं देहादिविलक्षण- स्तत्साक्षिस्वप्रकाशस्वरूप एवाहमित्यज्ञानेनावृतमुत्तमपुरुषं परमात्म- भूतं प्रत्यञ्वं मुनिधिया मननादिसंस्कृतधिया कारणकार्य- रूपविकृतात् कारणरूपानानात् कार्यरूपाद्विकाराच्च कोशात् कोश- वदाच्छादकीभूतान्नप्राणमनोविज्ञानानन्दमयादुच्चैस्तरां स्पष्टमुत्कृष्य विविच्य पश्यामोति सम्बन्धः। विवेचने दृष्टान्तः-मुजादिषीकामिवेति ।

·चतुर्थोऽध्यायः ।
२०६३
-
मुञ्जस्तृणविशेषः पूर्वमपि प्रत्यगात्मदर्शनमस्तीति ततो वैलक्षण्यमाह
नि: सशयमिति । एतादृशानुभवफलमनर्थनिवृत्तिमपि दर्शयति-कासीद-
स्मीति ॥ ५३॥
एवं त्वंपदलक्ष्यानुभवं तत्फलसंसारनिवृत्तिं च प्रदर्श्य इदानीं
तत्पदलक्ष्यानुभवं तत्कलपरमानन्दावाप्त्यादिकं च दर्शयति-
पश्यामि चित्रमिव सर्वमिदं द्वितीयं
तिष्ठामि निष्कलचिदेकवपुष्यनन्ते ।
आत्मानमव्यमनन्तसुखैकरूपं
पश्यामि दग्धरशनामिव च प्रपञ्चम् ॥ ५४॥
पश्यामीति । चित्रम्-आश्चर्य तत्र हेतुः-कूटस्थति । असङ्गकूटस्थ-
चैतन्यैकरसमपि स्वतो गगनप्रसूनायमानमिदं द्वैतमभूदिति चित्र-
मित्यर्थः । अनन्ते-अपरिच्छिन्ने । ननु परिच्छिन्नस्य तव कथम-
परिच्छिन्नरूपत्वं तत्राह-प्रात्मानमिति । आत्मत्वादेव परिच्छिन्नतायाः
कल्पितत्वात्तस्याश्चानवच्छिन्नानन्दात्मज्ञानेन निरस्तत्वानोक्तदोष
इत्यर्थः-तर्हि कथं प्रपञ्चप्रतीतिः लेशानुवृत्त्येत्याह-दग्धरशनामिति । रशना
रजुः यद्वा चित्रमिवार्थक्रियाशून्यं तस्यैव व्याख्या दग्धरशना-
मिति ॥ ५४॥
इदानी वाश्यार्थानुभवं तत्फलं देहाभिमानराहित्यं च दर्शयति-
अद्वैतमप्यनुभवामि करस्थपिल्व-
तुल्यं शरीरमहिनिल्वयनीव वीथे ।
एवं च जीवनमिव प्रतिभासमानं
निःश्रेयसो ऽधिगमनं च मम प्रसिरम् ॥ ५५॥

·१०८४ सटीके संक्षेपशारीरके- अद्वैतमिति । ऐक्यमित्यर्थः। अहिनिलयनीवत् सर्पत्वक् यथासर्पस्य परित्यक्तायां त्वचि नाभिमानः । तनिष्ठकण्टकादिबन्धनादिना वा न दुःखादि तथा ब्रह्मात्मैक्यमनुभवतो मम न देहादावभिमानः तद्गत मानावमानादिना वा न हर्षशोकावित्यर्थः। देहाभिमानराहित्यफल- माह-एवं चेति । देहाभिमानाभावे सति जीवनमनादिसुखदुःखानुभवः न वस्तुतः देहसम्बन्धाभावात् किन्तु जीवन मिव प्रतीतिमात्र प्रतिभासनं तत्त्वज्ञानमपि न वस्तुतः प्रमातृत्वाभावात् किं तु तदिव प्रतीतिमात्रं नि.श्रेयसप्राप्तिरपि न वस्तुतः कालत्रयेपि देहसम्बन्धाभावेन बन्धाभावात् किंतु तदिव प्रतीतिमात्रमिति प्रसिद्ध सिद्धमित्यर्थः । तथा च बद्धो मुक्तो विद्वानित्येत- प्रतिभामात्रमित्यर्थः । तथा श्रुतिः न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्नवै मुक्त इत्येषा परमार्थते"ति ब्रह्मविद्वचनं च "बन्धमोक्षौ न विद्यते नित्यमुक्तस्य चात्मन.” इति चोपपद्यत इति भावः ॥५५॥ एवं स्वानुभवं प्रदाचार्य महीकरणाय विद्यां प्रशंसति- अद्वैतवाधकमभून्मम यद् द्वितीय- मद्वैतमस्य बत बाधकमेव जातम् । मोहाद् द्वितीयमपबाधकमस्य विद्या- सामर्थ्यतो दयनियर्हणमद्वितीयम् ॥५६॥ अंदतेति । अस्य द्वैतस्य । ननु कथमद्वैतस्य द्वैतबाध्यत्वं तथा सति द्वैतवदद्वैतमपि मिथ्या स्यात् किंचाद्वैतं द्वैतबाधकमित्येतावता कथं विद्याप्रशंसा तत्राह-मोहादिति । अस्याद्वैतस्य द्वयनिबर्हणं द्वैतनिवर्तकं

·चतुर्थाऽध्यायः ।
१०८५
विद्यमानमप्यद्वैतं मोहाद् द्वैतबाधितमिव प्रतीयते न तु घस्तुतो बाधित-
मतो न द्वैतवन्मिथ्यात्वापत्ति. अद्वैतं च विद्यासामर्थ्यादेव द्वैतं बाधने
न स्वतः अन्यथा पूर्वमपि द्वैतवाधकत्वप्रसङ्गात् । अतो विद्याप्रशंसा-
प्यस्तीति भाव. ॥ ५६ ।।
ननु विद्यासामर्थ्यात् द्वैतनिवृत्तिरित्येतावता न कश्चिदाचार्य-
स्योत्कर्षः प्रतीयत इत्याशङ्कयान्वयव्यतिरेकाभ्यामनर्थनिवृत्तिफलक-
विद्याया आचार्याधीनत्वावगमादाचार्यस्योत्कर्षोस्तीत्यभिप्रेत्याह-
अाश्चर्यमद्य मम भाति कथं द्वितीय
नित्ये निरस्तनिखिलाशिवचित्प्रकाशे।
आसीत्पुरोति किमिमाः श्रुतयो न पूर्व
येन द्वितीयमभवत्तिमिरप्रसूतम् ॥५७ ॥
।
आश्चर्यमद्येति । अद्य भवत्सङ्गेन द्वैतनिवृत्तिदशायाम् । आश्चर्यमभि-
नीय दर्शयति कथमित्यादिना । आश्चर्य द्योतयितुं निरस्तेति । निरस्तं निखिल-
मशिवं दुःखात्मकमद्वैतं यस्मिन् चित्प्रकाशे स तथोक्त. पुरा भवत्सङ्गात्
पुरा
निरस्तनिखिलद्वैते मयि
पुरा कथमिदं द्वैतमासीदित्येतदद्याश्चर्य
भातीत्यर्थः । अद्येत्यनेनाचार्यसंपर्कस्यान्वय उक्तः पुरेत्यनेन न्यतिरेक
उक्तः । ननु तत्त्वमादिश्रुतिश्रवणव्यतिरेकेणैव द्वैतप्रती तिर्नाचार्यसग्नि-
धिव्यतिरेकेणेत्याशङ्कय तस्याध्ययनकालमारभ्याहरहर्विद्यमानत्वात्न
तद्व्यतिरेकप्रयुक्ता सेत्याह-किमिमा इति । पूर्व भवत्सङ्गात्पूर्वमिमाः
इदानीं विद्याहेतवस्तत्वमादिश्रुतयः न किं न श्रुताः किं येन श्रवणा-
भावेन मायाप्रसूतं द्वैतं भवेत् तादृशं श्रवण नास्तीति काका
सूच्यते ॥ ५७॥

·२०५६ सटीके संक्षेपशारीरके- अतः सतीष्वपि तासु तावन्मात्रेण द्वैतनिवर्त्तकविद्यानुदयात् श्रीमच्छीपादारविन्दरजःसंपर्के सति तादृशविद्योदयात् श्रीमन्त एवोत्कृष्टा इत्याचार्य मही करोति त्वत्पादपङ्कजसमाश्रयणं विना मे सन्नप्यसन्निव परः पुरुषः पुराऽऽसीत् । त्वत्पादपद्मयुगलाश्रयणादिदानीं नासीन्न चास्ति न भविष्यति भेदयुडिः ॥५८॥ त्वत्पादेति । सन् विद्यमानोपि असन् अविद्यमान इव ॥५८ ॥ ननु स्वार्थ प्रवृत्तेन मया काकतालीयन्यायेन दैववशोत्पन्नया विद्यया तव संसारो नष्टः अतः कथं मत्संपर्कादेव तव विद्या तत्राह- यस्मात्कृपापरवशो मम दुश्चिकित्सं संसाररोगमपनेतुमसि प्रवृत्तः । त्वत्पादपङ्कजरजः शिरसा दधान- स्त्वामाशरीरपतनादहमप्युपासे ॥५६॥ यस्मात्कृपापरवशइति । दुश्चिकित्सं तत्त्वज्ञानमहाभेषजपानं विना अपरिहार्यमपनेतुं निवर्तयितुं स्वार्थ प्रवृत्तस्यातिदुष्करसंसारापसर- पपर्यन्तं व्यापारानुपपत्तेः कृपयैव प्रवृत्तोसीत्यर्थः । ततश्च भवत्कृपा- वशात् कृतकृत्योप्यहं देहपातपर्यन्तं भवच्छीचरणारविन्दसेवापर एवासे। अन्यथा कृतघ्नत्यप्रसङ्गात् “यावदायुस्त्रयो वेद्यावेदान्तो गुरु- रीश्वरः । आदौ विद्याप्रसिद्ध्यर्थ कृतघ्नत्वापनुत्तय" इतिस्मृतेरित्याह ·चतुर्थाऽध्याय.। १००७ त्वत्पादेति । अनेनाचार्यसकाशाद्विद्याप्राप्त्यनन्तरं निरुपाधिपरदुःखग्रहा- णपरायणगुरुप्रीत्यर्थ तदुपदिष्टार्थानुभवप्रदर्शनं कर्त्तव्यम् । विद्या- नन्तरं देहपानपर्यन्तं गुरुसेवा च कर्तव्येति सूचितम् ॥ ५ ॥ एवं 'शक्तो गुरोश्चरणयोनिकटे निवासान्नारायणस्मरणतश्च निरन्तरायः । शारीरकार्थविषयावगनिप्रधानं संक्षेपतः प्रकरणं करवाणि हृप्यनि"नि प्रतिक्षातमर्थ सप्रपञ्चमुपपाद्यापसहरति- - संक्षेपशारीरकमेवमेत- कृनं परिब्राजकमुक्तिहेतुः। गुरुप्रसादात्परिलभ्य तत्वं त्रयीशिरस्तत्वनिवेदनाय ॥६०॥ संक्षेपशारिकमिति । 'संक्षेपशारीरकम्' इति ग्रन्थनाम शारीरकार्थस्य संक्षेपतः प्रतिपादकत्वात् संक्षेपशारीरकम् एवं समन्वयादिप्रतिपादन- रूपेणाधिकारिणोनेनाव्यवहितमुन्यप्रयोजनं दर्शितं मुख्यत्वद्योतनार्थ परिव्राजकग्रहणम् । अव्यवहितं चाह-त्रयीशिरस्तत्त्वनिवेदनाय-त्रयी- शिरोभिस्तात्पर्येण प्रतिपाद्यब्रह्मशानाय ॥ ६०॥ ननु ब्रह्मशानाय प्रकरणं कृतमित्यनुपपन्नं पुरुषापराधशतसं. कुलतेत्यत्र प्रकरणस्यासंभावनादिनिवृत्तिफलकत्वप्रतिपादनादित्या- शङ्कय पारम्पर्येण तत्फलकत्वमित्येतावतैयोक्तं साक्षात् फलन्त्व- सम्भावनानिवृत्तिरेवेत्युपक्रमैकरूप्यं दर्शयति श्रोतृणामस्मिन्नियमेन प्रवृत्तिसिद्ध्यर्थ नान्यशास्त्र- - अविरलपदपङ्किः पद्मनाभस्थ पुण्या चरणकमलधूलिग्राहिणी भारतीयम् ।

·१०८८ सटीक संक्षेपशारीरके- घनतरमुपघातं श्रेयसः श्रोतृसंघा- सुरसरिदिव सद्यो माटुं माङ्गल्यहेतुः ॥ ६१ ॥ पद्मनाभस्य अविरलेति । इय प्रकरणात्मिका भारती सुरसरित् गङ्गव श्रोतृ- संघात् धनतरमुपघातं माष्ट्रिति सम्बन्धः । तस्या विशेषणानि- अविरलेल्यादीनि । अविरलाऽनतिस्फुटा पदपङ्क्तिः पदसमूहो यस्यां सा तथोक्का गभीरार्थपदवृन्दकेत्यर्थः । जलनिक्षिप्तपदपङ्क्तरस्पष्टत्वात् सुरसरिदपि अविरलपदपङ्क्तिर्भवति । पुण्या परिशुद्धा दोषनिवर्हण- समर्थेति वा तत्र हेतुः-पद्मनाभस्य चरणकमलधूलिग्राहिणीति । सत्त्वप्रधानमायाप्रतिविम्बितचैतन्यस्य चरण पदमधिष्ठानं तदेव कमलमानन्दरूपत्वेन कमनीयत्वात्तस्य धूलिः एकदेशः एकदेशत्वं चाखण्डाकारवृत्तिप्रतिफलनात् तं गृह्णातीति तथोक्ता तथा च निर्दुष्ट- परमेश्वरविषयत्वात् भारत्याः पाठमात्रेण दोषनिवर्हणसामर्थ्य- मित्यर्थः । अथवा अनेन भारत्याः पद्मनाभस्य श्रीपादारविन्दे समर्पणं सूचितम्।सुरसरित्पक्षेतुप्रसिद्ध एवार्थः। अत एव माङ्गल्यहेतुः शुभहेतुः उपघातमसभावनादिप्रतिबन्धं सुरसरित्पक्षे पापं श्रोतृसंघात् श्रवणा- नुष्ठातृपुरुषसमूहात् सुरसरित्पक्षे गङ्गादिशब्दश्राविसमूहात् माष्टुं शुद्धी करोतु निवर्त्तयत्त्वित्यर्थः । निवर्त्तनस्य फलमाह-श्रेयस इति । मोक्षसाधनात्मज्ञानायेत्यर्थः ॥ ६१ ॥ इदानीमस्य ग्रन्यस्य निपुणगुरुप्रासदमूलत्वेन संप्रदायाधि- गतत्वं द्योतयनत्यन्तमादर्तव्यत्वं दर्शयति- भीदेवेश्वरपादपकजरजःसंपर्कपूताशयः सर्वज्ञात्मगिराऽपिकतो मुनिवरः संक्षेपशारीरकम् ।

·चतुर्थोऽध्यायः। १०१६ चक्रे सज्जनयुद्धिवर्धनमिदं राजन्यवंश्ये नृपे श्रीमत्यक्षतशासने मनुकुलादित्ये भुवं शासति ॥६॥ श्रीदेवेति । कर्तृगौरवादप्यादर्तव्यत्वं दर्शयति-मवंशात्मेति । या गी. तयाङ्कित. लक्षितः सर्वज्ञात्माख्यो मुनिवरो यनिरित्यर्थः । चके कृतवान् । कलौ प्रायशो जना अर्थनिर्दुष्टतामपश्यन्तः प्रणेतृगौरवमेव पश्यन्तः चिरंतनमपि ग्रन्थमद्यतनत्वबुद्ध्योपेक्षेरनिति मन्वा ग्रन्थस्य चिरकालीनत्वज्ञापनाय चिरकालीनराजसम्बन्धमाह-राजन्यवश्यति ग्रन्थस्य प्रसिद्धराजकालीनत्वे प्रदर्शिते प्रसिद्धम्य राज्ञो निपुणविद्वत्कुशलताकुलत्वेनायं ग्रन्थस्तैः परीक्षित एवेति तत्र मन्दाना विश्वासार्थमाह- राजन्येति । अथवा राज्ञोऽत्यन्तकुपितत्वेन तद्यशो वर्द्धनाय तन्नाम ग्रन्थे दर्शयति-राजन्येति । अक्षतशासने अखण्डितप्रताप मनुकुलादित्य इति नृपनाम ॥ ६१॥ -- अथवा इदानी मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि शास्त्राणि प्रथन्ते बहुमङ्गला ग्रन्था. फलाय भवन्तीति न्यायेन मध्येपि हरिशंकरादिपदग्रहणेन मङ्गलं सिद्धवत्कृत्यान्तेपि विष्णुं नमस्कुरुते- भुजङ्गमाङ्गशायिने विहङ्गमाङ्गगामिने । तुरङ्गमाङ्गभेदिने नमो रथाङ्गधारिणे ॥ ६३ ।। भुजङ्गमेति । शेषभोगशायिने विहङ्गमाङ्गगामिने गरुड़गामिने तुरङ्गमाङ्गभेदिने केशिसंज्ञकासुरहन्त्रे रथाङ्गधारिणे चक्रधारिणे श्रीविष्णवे नमः नमस्कारोस्त्विति ॥ ६३ ।। यजिज्ञासा मुमुक्षोहिततमफलदा यस्य चिह्न विवि? विश्वाख्यो यः श्रुतीनां श्वसनपवनवद्योनिराम्नायराशेः ।

·१०६० सटीके संक्षेपशारीरके- तात्पर्येण प्रवृत्तिर्यत इदमखिलं ज्योतिषां ज्योतिरात्मा गृह्णातु श्रीनृसिंहः स तु शुभमशुभं वागलिं वाङ्मयं मे। श्रीमजगन्नाथगुरोरनुग्रहः प्रविश्य मां योजयदत्र कर्मणि । अतो ग्रहग्रस्तमनुष्यवन्मे प्रवृत्तिरेषेति बुधाः क्षमध्वम् ॥ इतिश्रीमत्परमहंसपरिब्राजकाचार्यजगन्नाथाश्रमश्रीचरणचरणपरि- चरणप्राप्तविद्यनिखिलविद्वजनमनोहरश्रीमन्नृसिंहाश्रमश्रीचरण विरचितायां संक्षेपशारीरकव्याख्यायां तत्त्वबोधिनी समाख्यायां फलाख्यश्चतुर्थोऽध्यायः समाप्त ॥ समाप्तं चेदं सटीक संक्षेपशारीरकम् ।

·प्रथमाध्यायशुद्धिपत्रम् । पृ० प० १२ " ३ २५ ३ १० ३१ अशुद्धम् तदविषया ब्रह्मा ब्रह्म स्यादयतो स्वरूपसाध्य त्यस्वरूपं भोक्ता न ब्रह्म ब्रह्मणो माना विभागो अवास्तव उद्गिरेयुः यथार्थत्वेना भिप्रत्य न्यायतः दस्ति शनवादि परिकल्पित गच्छति ब्राह्मण्यजात तत्रायमाक्षेपः वस्तुविन्याधते ऽहंकारेऽऽधारे हंकारेऽऽधारस्या रेव वाध्यास हंकारस्या मर्थान्तःकरणा मादिपदेन शाना किंचिदव्यवहित तिरिक्तशाना मोहस्पृश्य शुद्धम् तद्विषया ब्रह्माब्रह्म स्यादतो स्वरूपस्वाध्य प्रत्यकस्वरूपं भोक्त न हि ब्रह्म ब्रह्मणोऽशाना विभागोऽवास्तव उद्गिरेयुः उद्भावयेयुः रयथार्थत्वेना मित्यभिप्रेत्य नान्यतः दस्ति च शानवादि परिवर्जित गच्छन्ति ब्राह्मण्यजाति तत्रैवमाक्षेपः वस्तुन्यवाधिते ऽहंकार आधारे हंकारे आधारस्या रेवाध्यास हंकारस्याप्य मादन्तःकरणा आदिपदेनाहाना किंचिद्वयवहित तिरिकाहाना मोहस्य दृश्य in wa si w w ४६ ५२ ६ १५ है ६१ Go १६ है ·२ सटीके संक्षेपशारीरके- प० " " २२ मुमुक्षु पुरुषार्थः ८० १० ५ ५ १६ " अशुद्धम् शुद्धम् पृ० मोक्षविरह मोहविरह प्रकल्पनयपी प्रकल्पनमपी परक्ता परक्ता स्वत्मान स्वात्मान ७२ स्वज्ञान स्वाज्ञान मुमुक्षुपुरुषार्थः क्रियापुरुषेच्छया क्रियाः पुरुपेच्छया निदानज्ञानस्य निदानाज्ञानस्य वैराग्यसंभवे न वैराग्यसंभवेन साध्ये तदेकफले साध्ये पुरुषः परमात्मा त- द्विविदिषा तज्ज्ञानेच्छा तन्मात्रसाध्ये तदेकफले ऽ प्रसिद्धः ऽसिद्धः भोगो नत्वारब्ध भोगेन प्रारब्ध परमात्मनः परात्मनः त्वात्मान त्वात्मन प्रवृत्तिनिवृत्तिषु प्रवृत्तिषु निवृत्तिषु अत्रोच्यते अस्योच्यते साधारण साधारणस्य प्रापको हेतु प्रापको हेतू १०० पुत्रेषणायाश्च वित्तेषणायाश्च पुत्रैषणायाश्च वितैषणायाश्च १०३ लोकेषणाया लोकैषणायाश्च नित्वृत्त्यो निवृत्त्यो १०५ नियमत्वप्रसङ्गः नियममात्रभङ्गप्रसङ्गः १०८ किमैक्ये। किमैक्ये स्वर्गादिरादेणात्म स्वर्गादिरागिण आत्म नोपालब्ध्यमावः नोपलब्ध्यभाव, बुद्धिशुद्धि बुद्धिशुद्धि पटुतर करणाशङ्का करखशङ्का २० . २४ ३ ३ २३ ·प्रथमाध्यायशुद्धिपत्रम्। ३ १६४ अशुद्धम् विषये परोक्ष्य पारोक्ष्यापरोक्ष जनेन " २२ सर्व प्रमाण २४ १२२ १२३ ब्रह्मणो विषयत्व न्यदर्शनात् सत्येव मानान्तरेग शात नहीतु उपाधि २० ३ १२५ शुद्धम विषये वा पारोक्ष्य पारोष्यापरोक्ष्य जनने सर्वप्रमाण ब्रह्मणोऽविषयत्व न्वयदर्शनात सन्न्येव मानान्तरेणाझात ग्रहीतु उपाधिमत् तटस्थ वासत्प्रकाशन न्त्रप्रमेयेऽपि धीजननसामर्थ्य निःसृतान्तःकरण यद्यजनयति तज्ज्ञानमप्यपरोक्षमेव तस्या अनुपपत्तेः १३० " १३३ १३८ १४१ १४५ २ . वासत्यप्रकाशन न प्रमेयोऽपि धीजनसामथ्र्य निसृतान्तःकरण यजनयति तज्ज्ञानं परोक्षमेव तस्यानुपपत्तः भाग्यस्य दानायनादि तद्विशेषतया द्विरवत्तदेवता पुप्रवृत्तः वाक्यानां धात्वर्थविषयः कृतिसाधनत्व तद्वा कायलुसंसर्गिणि र्खालिङादि १४८ १५३ ३ दानयनादि तद्विशेष्यतया द्विरवत्त पुंस्प्रवृत्ते वाक्यं धात्वर्थविषयः किन्तु कृतिसाध्यन्ध तदा कार्यसंसर्गिणि १८ १५७ ६६० खलु लिङादि ·सटीके संक्षेपशारीरके- प० अशुद्धम् नियमेन ससृष्टबुद्धिजनने " " शुद्धम् पृ० नियमने संसृष्टबुद्धिजनने-तादात्म्य- बुद्धिजनने १६७ गोचरो विषयः १७२ प्रयोज्यसमाना १७३ परिवर्जनतः लाक्षणिकवृति तत्त्वंशब्दयोरुभय १७६ लक्षणाया उभय विभागादे रविरोध आदेयशे १८० आदेश इति नजन्यं उभयपदस्था १८२ प्रथमपठितत्वं २८३ विरुद्धमित्याह १८५ नुपपत्ति १८८ गुणान्वयेन १८६ नुपपत्तिाख्यात वाक्यभेद केवलेऽपि मुख्या १ ५ " गोचरविषयः प्रयोजनसमाना परिजनतः लाक्षणिकप्रवृति तत्त्वंशब्दोभय लक्षणयोमय विभागादि रविध आदेयांशे आदेयांशइति तश्चन्यं उभयपदस्य प्रथमपठित्तत्वं च विरुद्धमित पत्ति गुणन्यायेन नुपपत्तिव्याख्यात वाक्याभेद केवले चामुख्या तात्वं शेषपदार्थ मखण्डानिष्ट वचस्यपलब्ध सम्बन्यो बुद्धपदवीं कित्ववच्छेदकस्य २३ ૨૨ ३ २२ ४ २०२ २०४ २०६ अशेषपदार्थ मखण्डार्थनिष्टं वचस्युषलब्ध संबन्धो बुद्धिपदवीं किंचावच्छेदकस्य is is on xM २०८ ·प्रथमाध्यायशुद्धिपत्रम्। पृ० प० ३ ५ अशुद्धम् दृष्टान्त ब्रह्मणादे सिद्धस्त्वात् योषितादौ चिन्ननववद् चिताटस्थं किंच शुद्धम दृष्टान्तः ब्राह्मणादे सिद्धत्वाद योपिदादौ चिन्तनवद चित्ताटस्थ्य कि . ६ २११ १६ २१२ लक्ष्ये वा १२ २१ १ २२८ २२० २२१ २८ संबन्धिता भेदो भेदाद्ध मुपादाना इति पदार्थ एकरसो तात्पर्यार्थस्य मनुपगच्छन्तं वचसामर्थे नतु तयोरिति बुभुत्सितमर्थ २४ १ २२४ २२३ २३३ पृष्ट तत्- - २३४ २३५ बोधकत्वासंभवः संबन्धितया भेदाभेदाद्ध मुपाददानेति पदार्थैकरसो तात्पर्यस्यै मनुगच्छन्तं वचसामेकार्थे न हि तयोगिति बुभुत्सितमर्थ पृष्ट बोधकत्वसंभवः प्रकर्षप्रकाशा स्वरूपज्ञानान्तरीय सिद्ध्यत्येव बुभुत्सितार्थत्वा जातिचन्द्रस्यै झाते प्रकृष्टस्य प्रकाश चन्द्रत्वादनतिरेकेण नच वाच्यत्वज्ञाना निमो आत्ममनो चैतन्यावच्छेदक प्रकर्षः प्रकाशा १७ १३ १६ २३ " स्वरूपक्षाननान्तरीय सिद्ध्यत्येवेति २३७ बुभुत्सितत्वा जातिः चन्द्रस्यै शाते विशेषतोऽझाते २३८ प्रकृष्टप्रकाश २४० चन्द्रत्वाद्वयतिरेकेण न च चन्द्रपदवाच्यत्वज्ञाना, नियमो आत्मा मनो चैतन्यावच्छेदकत्व २४७ ૨૨ ૨૩ २२ ·६ सटीके संक्षेपशारीरके- प० है ५ २६४ ३ " है अशुद्धम् मेक्षितत्वे तेनासौ उत्सारयद्भिः आकएपकत्वा स्पष्टमुक्तिफलां दृष्टे प्रमाययत् सिद्धत्वात स्वरूपेण सिद्धस्य पदार्थद्वयवादाय परिगृहीतादेय यन्मूलनाय व्यवहारास्पद सविनेप्यादौ काचिन्न क्षतिः प्रमाणसामान्य गृहीतुं पस्थितेयुत्पतिः ক্লিখনি तन्न वेदान्ता प्रमाणात्प्रमेय निसंदिग्धं नैव अशातवस्तु वेदान्तेषु पुनः निश्रयसं योग्यत्वाचाप्ति दशम फित्वज्ञान विवषास्य शुद्धम् पृ० त्मेक्षितृत्वे २४६ नासौ उत्सारयद्भिः अपसारयद्भिः२५३ आकाएपकत्वा स्पष्टं मुक्तिफलां २५३ दृष्टं प्रमापयत् २६३ सिद्धत्वात् तत् स्वरूपेणासिद्धस्य पदार्थद्वयमादाय २६६ परिहतानादेय २७० यन्मूलोन्मूलनाय व्यवहारात्पद २८० सवितेत्यादौ २८१ काचिन्न नः क्षति २८२ प्रमाणसामान्यलक्षण २८३ ग्रहीतुं २८८ पस्थिते व्युत्पत्तिः ग्निरर्थ इति गम्यते २८६ तत्र न वेदान्ता प्रमाणादप्रमेय निःसंदिग्धं नैवं २६३ अज्ञातं वस्तु वेदान्तेषु न ३०० निःश्रेयसं योग्यत्वात् । न ३०४ ईशम ३११ विषयस्य १४ १४ २२ ६ ३ है २१ १८ किंच झान * ·प्रथमाध्यायशुद्धिपत्रम् । पृ० प० शुद्धम् ननु श्रुती ३१५ अशुद्धम् न च श्रुतौ रजसस्तम देववदत्त संसर्गभाव तेजोवत्य ३ रजस्तम देवदत्त संसर्गाभाव तेजस्विन्य ६ १४ ॥ " २३ प्रौढा जगत्कारणत्वे प्रवदन्ति प्रपञ्चपरिणामो मतभेदः प्रामाणिकत्वाद् च्छब्दतत्तबुद्धि पशुः फलं क्रियाहेतुत्वे ३२२ ३२४ ३२५ ३२७ प्रोढा जगत्कारणत्वेन वदन्ति प्रपञ्चपरिमाणो मदभेदः प्रमाणिकत्वाद् च्छब्दात्तत्तबुद्धि पशुफलं क्रियातुत्वेहे न प्रति सर्वजनान भावादि तेन रोहादामु तद्भषण १२ ૨૨ ३३२ ३३५ न न प्रति ६ २२ ३३६ ३४६ ३४८ १२ २० ३५१ सर्वजनीन भावात् । पतेन रोहदाम तद्भूषण ततःप्रवर्तकवाक्यस्य व्युत्पति नि सामर्थ्यस्य पूर्वत्वक्षतेः फलकरणतया रन्वयो श्रेयो न चैवमनुमिते शाब्दत्व तदा तत्तज्ञान २ २५ व्युत्पत्तिनि समयस्य पूर्वक्षतेः फलकारणतया रम्वयी यो चैवमनुमिते शब्दत्व तदायत्ततज्ञान " R ३६२ ३६६ २४ ३६८ ·६ सटीके संक्षेपशारीरके- प० है ३ " है अशुद्धम् मेक्षितत्वे तेनासौ उत्सारयद्भिः आकएपकत्वा स्पष्टमुक्तिफलां दृष्ट प्रमाययत् सिद्धत्वात स्वरूपेण सिद्धस्य पदार्थद्वयवादाय परिगृहीतादेय यन्मूलनाय व्यवहारास्पद सवितेप्यादौ काचिन्न क्षतिः प्रमाणसामान्य गृहीतुं पस्थितेव्युत्पतिः निरर्थ इति तन्न वेदान्ता प्रमाणात्प्रमेय निसंदिग्धं नैव अशातवस्तु वेदान्तेषु पुनः निश्रयसं योग्यत्वाचाप्ति दशम कित्वज्ञान विषषास्य शुद्धम् त्मेक्षितृत्वे २४६ नासौ उत्सारयद्भिः अपसारयद्भिः २५३ आकाएपकत्वा स्पष्टं मुक्तिफलां २५६ दृष्टं २६२ प्रमापयत् सिद्धत्वात् तत् २६४ स्वरूपेणासिद्धस्य पदार्थद्वयमादाय २६६ परिहतानादेय २७० यन्मूलोन्मूलनाय २७२ व्यवहारात्पद २८० सवितेत्यादी २८१ काचिन न: क्षतिः २८२ प्रमाणसामान्यलक्षण २८३ ग्रहीतुं २८८ पस्थिते व्युत्पत्तिः ग्निरर्थ इति गम्यते २८६ तत्रन वेदान्ता प्रमाणादप्रमेय निःसंदिग्धं नैवं २६३ २६५ वेदान्तेषु न निःश्रेयसं योग्यत्वात् । न ३०४ दृशम ३११ विषयस्य ४ " ६ ३ अज्ञातं वस्तु 8 १३ २१ १८ किंच ज्ञान २५ ·. प्रथमाध्यायशुद्धिपत्रम् । पृ० प० शुद्धम् ननु श्रुतौ ३१४ ३१५ अशुद्धम् न च श्रुतौ रजसस्तम देववदत्त संसर्गभाव तेजोवत्य देवदत्त संसर्गाभाव तेजस्विन्य ३ ६ " १६ " २३ ३२२ ३२५ १२ २३ प्रौढा जगत्कारणत्वे प्रवदन्ति प्रपञ्चपरिणामो मतभेदः प्रामाणिकत्वाद् च्छब्दतत्तबुद्धि पशुः फलं क्रियाहेतुत्वे नन प्रति सर्वजनीन भावात्। एतेन रोहदाम तद्भूषण ततः प्रवर्तकवाक्यस्य व्युत्पत्ति नि सामर्थ्यस्य पूर्वत्वक्षतेः फलकरणतया ३३२ ३३५ . प्रोढा जगत्कारणत्वेन वदन्ति प्रपञ्चपरिमाणो मदभेदः प्रमाणिकत्वाद् च्छब्दात्तत्तबुद्धि पशुफलं क्रियातुत्वेहे न प्रति सर्वजनान भावादि तेन रोहादामु तद्भषण तत. व्युत्पत्तिनि समयस्य पूर्वक्षतेः फलकारणतया रम्वयी यो चैवमनुमिते शब्दत्व तदायत्ततज्ज्ञान ६ १७ २२ ३३६ ३४६ રૂક २० २ २५ ૨ श्रेयो न चैवमनुमिते शाब्दत्व तदा तत्तज्यान ३६२ ३६६ ३६७ ३६८ १६ २४ ·सटीके संक्षेपशारीरके- पृ० प० शुद्धम् पदार्थागोचर शाब्दत्व ३७४ ३७६ २ अशुद्धम् पदार्थगोचर शब्दत्व चान्यत्र ग्रहणाथ वर्जिता क्रिय १३ ग्रहणार्थ वर्जितक्रिय तत्पद ३७६ ६ अत्र परेषां " ३ ३८२ ३८४ १० ३८५ " परेषां मिदं च पुरुषार्थविषत्व स्वर्गात्मा भाव्यन्तरा केवलपदात् नन्यत्रैव ब्रह्मावगमने करणी मात्ररततः करणी नायौगिकत्व दूषयिष्यनन्येन ३९० ४०२ ५ " ४०४ मिदमिति च पुरुषार्थविषयत्व स्वर्गात्मता भाव्यान्तरा केवलात्पदात् नन्वन्यत्रैव ब्रह्मावगमेन करिणी मात्रं तत' करिणी नैयोगिकत्व दूषयिष्यन्नन्येन वाचिधातु अदिगतेन पपत्तरुक्ततया सिद्धवापान तद्वाक्यं यातना नियोग निवृत्तिनियोग बलवदनिष्टा प्रसक्तान्ति ऽर्थोपहतः " वाची धातु ४०५ ५ आदिगत्वेन पपत्तेः । उक्ततया सिद्धयेव पान तवाक्यं . ४०६ ४०७ " १० नियोगनियोग निवृत्तियोग वलवदनिष्ठा प्रसतम्रान्ति अर्थोपहतः २० ४१२ ·प्रथमाध्यायशुद्धिपत्रम् । प० ३ ५ १ ७ २० ६ ५ " अशुद्धम् द्विशिष्टसाधन निवृत्तिप्रयोग भक्षणादिन प्रत्यकब्रह्म दखलं त्रिकं द्वयं प्यनूद्यत्वं मनूद्यत्व यागनिनिष्ठं सम्भव पराणमपि वेदवचस्ता संसृष्टार्थ रूप्याज्ञानमिति अविभिन्न माङ्गिफलेन ध्ययने दर्शना कत्वारभम तस्याध्यान नानन्तर्य विषयत्वत्कुण्ठी कदेशः श्रेयसो वेदान्तैरवान्तर पदार्थावबोध पदस्थार्थत स्तहीति परिनिष्ठितनिष्ठं संबन्धाय प्रभाकर गौरव शुद्धम् पृ० विशिष्टेष्टसाधन निवृत्तिनियोग ४१६ भक्षणादिनः ४२२ प्रत्यग ब्रह्म ४२६ दखिलं ४३० त्रिकद्वयं ४३२ प्यनूद्यमानत्वं मनूद्यमानत्व यागनिष्ठ संभवः पराणामपि वेदवचसस्ता ४३६ संसज्यार्थ ४३८ रूप्यज्ञानमिति अभिन्नं मङ्गिफलेन ४३६ ध्ययने ऽदर्शना ४४० क्रत्वारम्भ तस्याधान आनन्तर्य ४४६ विषयत्वात्कुण्ठी कदेशश्रेयसो वेदान्तैरेवावान्तर पदार्थान्वयबोध ४६० पदस्यार्थत तद्धीति परिनिष्ठितनिष्ठम्-अभव्यार्थनिष्टं संबन्धार्थे प्राभाकर ४६४ कल्पनागौरव ६ " १० १ " १३ ५ ८ ५ २२ ·सटीके संक्षेपशारीरके- प० ४७१ १८ ४७२ ४७४ १२ ६ " अशुद्धम् वाक्यस्य युक्तसंभावितां निविष्टां निवयों निवर्त्यत्वं निवर्तना पादानादिति निलय ब्रह्मणोहनवच्छित्र स्वधाध्यप्या करणकत्वं पदार्थान्वय तात्पर्य नवयापातः वगीत पूर्वोक्तं प्रसिद्ध संकीर्तिते ष्णोरणा मच्छिन्न ताटस्थं स्युपहितस्य प्रकाशत्वे o ovo शुद्धम् वाक्यस्थ युक्तिसंभावितां न विद्मः निर्वयों निर्वय॑त्वं निर्वर्तना पादानमानादिति निलयं ब्रह्मणोऽनवच्छिन्न स्वाध्याया कारणैकत्व पदार्थानन्वय नतत्तात्पर्य नन्चयापात विगीत पूर्वोक्तां.प्रसिद्धि संकीर्तनं घ्पोरणा मनच्छिन्न तादस्थ्यं प्युपहितस्य परप्रकाशत्वे तत ४८० ४३ ४८८ ४५६ १३ १८ ४६३ ४६६ २० वाक्यस्य यतो हि यतो वाक्यस्थ १० ४६६ पृष्ठे २२ पलो "रित्यर्थ" इत्यजन्तरं "विशेषणसिद्धौ हि विशिष्टसिद्धिर्भवति न च करशीभूतस्य सोमस्य सिद्धिरन्यतोऽस्ति ततो विशिष्टविधिसामर्थ्यादेव ससिद्धिरित्यर्थः" इति त्रुटिः । इति प्रथमाध्यायस्य शुद्धिपत्रम् ।

·द्वितीयाध्यायशुद्धिपत्रम् । प. शुद्धम् प्रत्यक्षादिवाधमुक्त्वा नानयो पृ० ५२२ ५२३ १८ अयं तु अशुद्धम् प्रत्यक्षादिवाधकमुत्तवा ज्ञानयो अयं प्रमाण्यं बाधकत्वं मित्या विद्वदपसद तद्गोचर प्रमाणबाधित ५२५ ६ प्रामाण्य बाधकत्वमित्या विद्वदपसद. तदगोचर प्रमाणावाधित ५२६ " २३ ५३० ૨૨ ६ २० २३ ४ घटदे वस्तुतत्वानवच्छिन्न समानगुण सहकृवुद्धे विषयत्वप्रयोजकत्वादि जनकत्वेन च फलितत्वा विलक्षत्वा धरावाहिक कदापि मानवृत्ते व्यवहारिकत्व प्रमाण्याभावेन सत्यामिथ्या लिङ्गविपरिणमेन स्वान्नाद्विशेषः नैव तमनुतिष्ठेत् विदारिणपटुः स्वप्रकाशस्थ घटादे वस्तुतत्त्वस्यानवच्छिन्न समानगुणवद् सहकृतबुद्ध ५३१ विषयत्वमप्रयोजकत्वादि ५३३ जनकत्वेन फलित्वा ५३५ धिलक्षणत्वा ५३६ धारावाहिक कदाचित् मानप्रवृत्त व्यावहारिकत्व प्रामाण्याभावेन सत्यमिथ्या लिङ्गविपरिणामेन स्वप्नाद्विशेषः કર तमनुतिष्ठेत् विदारणपटुः स्वप्रकाशकूटस्थ ३ १२ ६ २० २३ २४ ·२ सटीके संक्षेपशारीरके- प० १ " ६ २० " अशुद्धम् दोषजन्यत्वो प्रत्यभिज्ञाविषयं विज्ञान ? ततौ प्रमात्रादिभेदा प्रतीतिकत्व तत्त्वमादिवास्यं व्यवहारिकत्व दर्शनाः यस्याम् नित्यबोधेनानासिद्धि विरोधिस्वभावात् मिय॑नानात्वान्ना तेन प्रत्यक्तत्त्वं १२ २१ ८ शुद्धम् पृ० दोषजन्यत्वे ५४६ प्रत्यभिज्ञाविषयः विज्ञानसंतती प्रमात्रादिभेदाभेदा प्रातीतिकत्व तत्त्वमस्यादिवाक्यं व्यावहारिकत्व दर्शना- ५५५ यस्य तम् नित्यबोधेनानादिसिद्ध ५६० विरोधिस्वभावत्वात् निवर्त्यमानत्वान्ना ५६० तेन परिपीडितं ५६१ प्रत्यक्तत्त्वं तदेव च घटादीनां तत्वं घटादिप्रामाण्यस्य ५६६ जैमिनिः ५६८ दूरप्रसारित अहे ५७२ न प्रत्यक्षादे ५७३ दुनिरूपत्वाभावात्त ५७३ तत्त्ववेदन परमार्थसत्त्वा तद्धानेन दपरप्रमाया: ५८० भ्युपगम ५८२ विरोधनुत्या इति कर्मोपासना ५८३ आरम्भखाद्यधिकरणे परिणति ov 0 ६ १ २२ २० घटादिप्रमाण्यस्य जैमितिः दूरप्रसरित अहे प्रत्यक्षादे दुनिरूपत्वाभावत्त- तत्त्वावेदन परार्थसत्त्वा तीनेन दरप्रमाया: भ्युगम विरोधनुत्येति कोप्रसना आरम्भणाधिकरणे परिस्पाति ૨૨ १४ २० ५८३ १५ ·द्वितीयाध्याय शुद्धिपत्रम् । ३ प० है ६५ अशुद्धम् शङ्कयायां नुपनत्वा किचिद्विना पूर्वक्षणस्थायित्व स्थायित्या तत्त्यापि द्रव्यवदिदं परिमाणु सप्रपञ्चमिति सप्रपञ्च जीवा दृष्टिबिलया भ्यासादशाया शुद्धम् शङ्कायां नुपपन्नत्वा ५६० कंचिद्विना ५६० पूर्वक्षणावस्थायित्व स्थायित्वा तस्यापि द्रव्यवदिदं परिदृश्यमानं ५६२ परमाणु सप्रपञ्चमिति ब्रह्मणि ६०० सप्रपञ्चत्व ६०१ जीवाः तत्र च ६०३ दृष्टिविलया भ्यासदशायां ६०५ एता दृष्टयो ६०६ मुमुक्ष्वेकत्वा ६०७ त्रयमपेक्ष्य ६८६ कन्योद्वहनन्यायापातः शब्दाः ६१२ व्यावहारिकप्रामाण्यं च ६१३ बाधाभावान्न ६१३ प्रमाणदोषाजन्य ६१३ सत्यघटादिजनकस्य त्याशङ्कां प्रतीयते mGNM G . एता दृष्टयो ६ २१ ६ १० मुमुक्ष्वकत्वा अयमपेक्ष्य कन्योद्वहन न्यापातः शब्दः व्यावहारिकप्रामाण्यं बाधान्न प्रमाणदोषजन्य सत्यं घटादिजनकस्य त्याशङ्कय प्रतियते विनाऽपि कल्प्यते शोल्क्येन तद्ग्रहण प्रकाट्य विनाशत्व १ है विना च २ ३ ६३० कल्पते शोल्क्ये न तदग्रहण प्राकट्य विनाश्यत्व ६३३ है ૨ ·२ सटीक संक्षेपशारीरके- प० १ ६ अशुद्धम् दोषजन्यत्वो प्रत्यभिज्ञाविषयं विज्ञान? ततौ प्रमात्रादिभेदा प्रतीतिकत्व तत्त्वमादिवाक्यं व्यवहारिकत्व दर्शनाः यस्याम् नित्यबोधेनानासिद्धि विरोधिस्वभावात् मिय॑नानात्वान्ना तेन प्रत्यक्तत्त्वं शुद्धम् पृ० दोषजन्यत्वे ५४६ प्रत्यभिज्ञाविषयः विज्ञानसंतती प्रमात्रादिभेदाभेदा प्रातीतिकत्व तत्त्वमस्यादिवाक्यं व्यावहारिकत्व दर्शना- यस्य तम् नित्यबोधेनानादिसिद्ध ५६० विरोधिस्वभावत्वात् निवर्त्यमानत्वान्ना ५६० तेन परिपीडितं ५६१ प्रत्यक्तत्त्वं तदेव च घटादीनां तत्त्वं घटादिप्रामाण्यस्य ५६६ जैमिनिः दूरप्रसारित ५७१ अहे ५७२ न प्रत्यक्षादे ५७३ दुर्निरूपत्वाभावात्त ५७४ तत्त्ववेदन परमार्थसत्त्वा तद्धानेन दपरप्रमाया: ५८० भ्युपगम विरोधनुत्या इति ५८२ कर्मोपासना ५८३ आरम्भखाद्यधिकरणे ५८३ परिणति १ १ २२ २० घटादिप्रमाण्यस्य जैमितिः दूरप्रसरित अहे प्रत्यक्षादे दुर्निरूपत्वाभावत्त- तत्त्वावेदन परार्थसत्त्वा तहानेन दरप्रमाया: भ्युगम विरोधनुत्येति कर्मोप्रसना आरम्भणधधिकरणे परिखाति ५८२ ११ २१ ·द्वितीयाध्याय शुद्धिपत्रम् । ३ प० GG है १० १५ अशुद्धम् शङ्कयायां नुपन्नत्वा किंचिद्विना पूर्वक्षणस्थायित्व स्थायित्या तत्त्यापि द्रव्यवदिदं परिमाणु सप्रपञ्चमिति सप्रपञ्च जीवा. दृष्टिबिलया भ्यासादशाया ५ २ पता दृष्टयो १७ शुद्धम् पृ० शङ्कायां नुपपन्नत्वा कंचिद्विना ५६० पूर्वक्षणावस्थायित्व स्थायित्वा तस्यापि द्रव्यवदिदं परिदृश्यमानं ५६२ परमाणु सप्रपञ्चमिति ब्रह्मणि ६०० सप्रपञ्चत्व ६०१ जीवाः तत्रच ६०३ दृष्टिविलया भ्यासदशायां ६०५ एता दृष्टयो ६०६ मुमुक्ष्वेकत्वा ६०७ त्रयमपेक्ष्य ६५६ कन्योद्वहनन्यायापातः शब्दाः ६१२ व्यावहारिकप्रामाण्यं च ६१३ बाधाभावान्न प्रमाणदोषाजन्य ६१३ सत्यघटादिजनकस्य त्याशङ्कां प्रतीयते ६२८ कल्पते ६३० तदग्रहण प्राकट्य ६३३ विनाश्यत्व ६३५ ६ २१ ५ मुमुक्ष्वकत्वा अयमपेक्ष्य कन्योद्वहन न्यापातः शब्दः व्यावहारिकप्रामाण्यं बाधान्न प्रमाणदोषजन्य सत्यं घटादिजनकस्य त्याशङ्कय प्रतियते विनाऽपि कल्प्यते शोल्क्येन तद्ग्रहण प्रकाट्य विनाशत्व ६ ११ ६ विना च २ शोल्क्ये न ३ १३ १४ ·४ सटीके संक्षेपशारोरके- पृ० प० ६३७ अशुद्धम् चाद्वितीयावेदक मुन्मृद्ग पूर्वोत्पन्नसंजात सर्वमानीय विधिः शङ्कयायां त्ववधानेन निर्वर्तयत्येव w ६३८ १६ ६४२ ६४५ ६४६ ६४७ २२ २ शुद्धम् चाद्वितीयत्वावेदक मुन्मृद्र पूर्वोत्पन्नमसंजात सर्वमत्रानीय विधिः कमैव विधि. शङ्कायां त्वव्यवधानेन निवर्तयत्येव भास्कर. गण. ग्रहगणः महाशस्त्र प्रसिद्धस्य हि हेतुत्वोक्तः शक्यं मुक्तव्यवस्था वेदना ने तत्रान्तः करणावच्छिन्नस्यवा रप्यभ्यु एकस्मिन्नपि जन्मनि शरीरस्य मुक्त्यापादनस्य ६४८ ov woM ६५३ ६५४ १० गरपाः ग्रहगणा: महाशास्त्र प्रसिद्धस्य हेतुत्वेनोक्तः शङ्कयं मुक्काव्यवस्था वेदने तत्र चान्तः करणावच्छिन्नस्य रभ्यु एकस्मिन्नपि शरीरस्थ मुख्यपादनस्य मुक्त इति तेषाममुक्त शिष्यतदु परिकल्पितस्य कश्चि मुक्तामुक्काभेद जयादो प्रप्रीतिः " ६ मुक्का इति 2 २० " ६५७ ३ तेषां मुक्त शिष्यस्य तदु कल्पितस्य कांचि मुक्तामुक्तभेद जाग्रदो प्रतीति: ६ " १६ ६६० ६६१ OMovM ·द्वितीयाध्याय शुद्धिपत्रम् । ५ पृ० अशुद्धम् निश्रेयसं चाब्रह्मज्ञान २ सत्या ६६६ ६६७ ६७० १३ ३७१ ६७२ ६७३ Kc ६७५ ३ ३ शुद्धम् नि श्रेयसं च ब्रह्माज्ञान सत्या मिथ्या वागुरा सा अनुमाना प्रामाणिक भापिष्ठाः ब्रह्मणोस्यास्ति सर्पादिप्रख्य प्रमाणगम्यत्वे अस्तं क्षिप्त प्रवेशितम् निर्धार मवभासत जीवाश्रयत्वपर नुभवानुरोधेन रहितमेव कुतः त्तनिष्ठ नियामकमस्त्येव दोषा तामसा बहुश्रुत मण्डनवचः करण करण द्भाष्य मेवमस्मदुक तद्वत्ता संविदनाथय निरावरणत्वे ६७७ ६७६ वागुरा नानुमाना प्रमाणिक सभाषिष्ठाः ब्रह्मणोप्यस्ति सर्पादिमुख्य प्रमाणागम्यत्वे क्षिप्तं अस्त प्रवेशित निर्धार ममभासत जीवाश्रयत्व नुभवविरोधेन रहितमेव तत्तनिष्ठ नियामकस्त्येव दोपा तमसा वहुश्रत मण्डनवः कारण कारण द्भयाष्य मेवास्मदुक्त तद्वद्धता संविदज्ञानश्रय निराधरण १३ २ ६८३ ६८४ १४ १२ " ६८६ ६२७ ६५९ ३ ११ " ३ ६८६ ६६० २ १ ·६ सटीक संक्षेपशारीरके- प० पृ० ७०२ ७०५ १३ । ७०७ अशुद्धम् मनुपन्यस्य तदन्तरमपि कल्प्येते माज्ञानस्यै दर्पणस्थ प्रत्यङ्गुख तक्षप्तौ १५ GOG ७१२ शुद्धम् मुपन्यस्य तदन्तरपि कल्प्यते मज्ञानस्यै दर्पणस्थं प्रत्यगुखत्व तज्ज्ञाप्ती हासा हासा प्रतिबिम्बभ्रमे बाध: स्यान्न " २३ ७१५ " ७१७ A ७१४ २१ ७२० २० ७२३ ७२५ १ ७२६ २२ हासा विम्बम्रमे स्यान्न तत्र स्वभाववत्त्वात् तमोनिवृत्ति प्रतिफलक ऽद्वितीयत्वाकारणा ज्ञानविरोधि अत्रानावृत प्रतीतेर्घटादौ प्रकाश एव मुक्तोज्ञान- अपश्यदि यावत्त निजस्वरूपभूतं परदर्शना विवक्षित स्वरर्णान्यतर नान्तं ब्राह्मण गुर्वादिकारण ७२७ स्वभावत्वात् तमोनिवृत्तिः प्रतिफलितं ऽद्वितीयत्वाद्याकारणा ज्ञानाविरोधि अज्ञानावृत प्रतोते घटादौ प्रकाशत एव मुको ज्ञान- पश्यन्नि तावत्त निजं स्वरूपभूतं पटदर्शना विवक्षितं कि स्वरवर्णान्यतर भ्रान्तं ब्रह्मण गुर्वादिदेहकारण ७२८ ७२६ ५ १२ २० २ ७३४ ७३५ ७३६ ७३८ ६ ७४३ ·द्वितीयाध्याय शुद्धिपत्रम् । पृ० प० " अशुद्धम् ततो तस्या प्रतिद्वन्द्वत्व संन्यस्यत्वात् चांशशत्रय शुद्धम् सतो तस्मा प्रतिद्वन्दित्व संन्यस्तत्वात चांशत्रय ૨૨ ७४३ ७५० AO इति द्वितीयाध्यायशुद्धिपत्रम् । द्वितीयाध्याये त्रुटयः। . ५२६ पृष्ठे २४ पङ्क्तौ ‘कार्यविशेषस्य' इत्यनन्तरं "नाद्य धात्व- र्थकार्यस्य मानान्तरयोग्यत्वात् कार्यविशेषस्येति" इति त्रुटिः । २२८ पृष्ठे १२ पङ्क्तौ "इत्यस्य' इन्यनन्तरं "प्रतीचीत्यत्र संबन्धः वेदान्तवाक्यमुखतः वेदान्तवाक्यात्” इति त्रुटिः । ५३६ पृ० ३ प० "परस्परं" इत्यनन्तरं "प्रति विभागवती: परस्परं भेदवती." इति त्रुटि । ५५४ पृ०७प० "स्वप्नपदार्थस्य" इत्यनन्तरं "बाधः सविलासा- विद्यालक्षणनिवृत्तिलक्षणबाधस्य" इति त्रुटि । ५६० पृ० १३ प० "वृत्त्यभिव्यक्तचैतन्यस्यैव” इत्यस्य स्थाने "वृत्त्यभिव्यक्तचैतन्यष्याज्ञानादिनिवर्तकत्वेऽपि चैतन्यस्यैव” इति पाठ। ५६८ पृ०१८ प० "रापातत" इत्यनन्तरम् “उपरिप्लवविचारणे आपातत एव समं विद्यादिति संबन्धः संप्रयोगजन्यत्वस्य उभयत्रापि तुल्यत्वात् प्रत्यक्षलक्षणं द्विविधप्रत्यक्षेऽपि आपातत" इतित्रुटिः ।

·सटीके संक्षेपशारीरके-
५७२ पृ० १० १० "नियमयति'' इत्यनन्तरं "द्रष्टव्यादिविधिः
स्वात्मानं नियोगपरत्वेन न नियमयति" इति त्रुटिः।
६०१ पृ० १३ प० "कारणं तां विना" इत्यनन्तरं "वस्तुतः"
इत्यारभ्य १५ पङ्क्तौ "कारणं तां विना" इत्यन्तः पाठो निस्सारणीयः।
६७७ पृ. १६ प. "चैतन्याभाससंबद्ध" इत्यनन्तरम् “अज्ञाना-
श्रय चैतन्यस्यैवाज्ञानप्रतिफलनद्वारा बुद्धौ प्रतिफलनात् बुद्धिस्था-
भासनिष्ठत्वोक्ति यथाज्ञानमन्तः करणगतचैतन्याभास संबद्धम्"
इति त्रुटिः।
७४. पृ० २१ प० "चासत एव" इत्यनन्तरं "प्रमितिजनकत्वं
तैरङ्गीकृतम् । अस्मन्मते तु" इति त्रुटिः ।
७४६ पृ. १६ प. "तत्फलीभूतहिंसाया इत्यारभ्य १८ पङ्क्तो
"प्रवर्तकं न भवति" इत्यन्त. पाठो निस्सारणीयः ।
"

·तृतीयाध्यायशुद्धिपत्रम् । प० पृ० ७५६ ७५६ १३ ५ ७५८ अशुद्धम् शाखान्य ऽधपतः धारयता प्रततरं समागमने भवतीति स्वाज्ञानमस्या नास्त्यन्त तनो शुद्धम् अन्यशाखा घ.पातः धारयतो प्रतरं समागमेन भवतीति भावः स्वज्ञानमस्या नात्यन्त तयो ततो ७५६ ७६१ ७६२ ६ ११ २ " तता २० . त्यवत्य त्यवगत्य ६३ ७६६ ७६८ ७६६ तमसस्ततश्च स्त्वित्यर्थः पुर्यष्ट प्रज्ञयोः सह बुद्धि " ७७१ ७७३ पुर्यष्ट १ " तमस्सततश्च स्त्वियर्थः पुर्युष्ट प्रज्ञयाः सहबुद्धि पर्युष्ट तदयागात् चेत् संसारमुक्ति नभ उपमः तस्यानातीतत्वात् घटाद्य ५ २२ तदयोगात् चेत् न संसारविमुक्ति नभोपमः तस्यानीतत्वात् घटा ७६ ७७६ २० २ विम्बात्मा संयोगाद्यनु धर्माध्यासमाह आत्मासमानः विभ्वात्मा संयोगानु धर्म्यध्यासमाह on ७८३ ७८६ आत्मासमानः ·सटीक संक्षेपशारीरके- पृ० प० ७६२ १३ अशुद्धम् प्रायो प्रयुक्त वैराग्यजननहेतु प्रमिति ८०० ८०५ १ २०६ २० ८०७ ८०८ २३ ८१३ ८९५ ८१८ ८२४ " १६ शुद्धम् प्राज्ञः प्रयुक्तं वैराग्यजनने हेतु तत्प्रमिति पञ्च तव आन्तर मार्ताण्डमण्डल सिद्ध विशति केवलत्वयि मायापदस्या कारणमात्र वृद्धानां पादानत्वस्य रूढस्य भेदेन हस्त्याद्यारोप ब्राह्मण हस्त्याद्यन्य स्वाह निवृत्तिर्माया स्वप्नदृष्टस्याप्या कानुभवः तद्वयतिरेकेण तवानुभूति घटनिरूपणा प्रतिपादयन्ती शौर्य श्रोतं विधया अन्तर मार्तण्डमाण्डल सिद्ध विशति केवलत्वमपि मायापरस्या कारणमात्रा वृद्धादीनां पादानस्य रुढस्य भेदन हस्ताद्यारोप ब्रह्मण हस्ताद्य स्वमदृढ निवृत्तिर स्वप्नदृष्टस्या कानुभव तयतिरेकेण तावनुभूति घटानिरूपणा यन्ती शार्य श्रोत्रं विद्यया ८२८ ८३२ ८३६ ८३७ २३८ ८४१ ८४६ ३ २२ ८६३ ८८१ ८८५ ८८८ ·तृतीयाध्यायशुद्धिपत्रम् । १ पृ० १३ ८९६ ३८ ८६६ ६०३ ." शुद्धम् दारण्यक करणा करणाना निराकरण विनेतरत् प्रकाशत्व साहित्य छिन्नं करापितं कारणा करणस्य संबद्धस्यैव गुणवत्त्वयो हेतु- गरण कार्य ब्रह्मनन्दी अकुर्वत्कारण " ९०५ १०८ अशुद्धम् दारण्य कारणा कारणाना निकरणपूर्वक विनेतरं प्रकाशत्वा सादित्य छिनकरापितं करणा कारणस्य संबन्धस्यैव गुणत्वयो हेतुः गुण कार्या ब्रह्मानन्दी कुर्वत्कारण चैतन्य च च चिच्चैत्ययो ब्रह्मात्मैक स्वत एवा विषयेऽन्तमेव शरीरसर्वज्ञाद्य कर्तृविषयज्ञान स्वरूपोत्पत्ती दृष्टवैचित्र्य स्वादृष्टादृष्ट दोषभावा वाक्यस्यातिरिक्त नपेक्षितः ३ ४ ६ १२२ चैतन्यं च १२८ ६४० चिच्चेत्ययो ब्रह्मात्मैक्य स्वतस्त्वा विशयेऽन्त्यमेव ऽशरीरसर्वज्ञा कर्तृविषयकज्ञान अदृष्टम्वरूपोत्पत्ती ऽदृष्टवैचित्र्य स्वादृष्टाकृष्ट दोषाभावा वाक्ष्यातिरिक्त नपेक्षतः २६ १६ १५६ है १६७ ९७६ २ ·सटोके संक्षेपशारीरके- प० पृ० ६७८ ६७४ १८२ ६६६ ६ २ अशुद्धम् न्तः कारण भासविशिष्टे लोकसिद्ध विशेषा विचारण धर्मिविशिष्ट वेत्स्यति देतद्दश भगवन्नि साधनेना निवहण निवहरण विवेकिन नियुज्य ऽपरिगृहः प्राप्तविद्या शुद्धम् न्त करण भासविशिष्टं लोकसिद्धविशेषा विचारेणापि धर्मविशिष्ट वेत्स्यसि देतादृश भगवान्नि साधनत्वेना निवहण निबर्हण विवेकिना नियुज्यमानः ऽपरिग्रहः प्राप्तविद्य १००१ १००२ २०१३ २०१६ १०१८ १० G २३ १०३० १०३२ २० ८२४ पृ० १७ पङ्क्तौ “हि न" इत्यारम्य १८ पङ्क्तौ "मान्त्रिक- त्वादिना" इत्यन्तः पाठो निस्सारणीयः । REE पृष्ठे १० पत्यनन्तरम्- बुद्ध्वा तत्त्वंपदार्थावनुभवविषयं कर्तुकामस्तदैक्यं वाक्याद्वाक्यार्थनिष्ठाच्छ्रुतिशिरसि गतादअसा तत्त्वमादेः ॥ तच्छेषापन्नमस्मिन्छुतिशिरसि वचोजातमन्यद्यदस्ति तस्येयत्तावुभुत्साकुलितनिजमतिः पृच्छतिस्मैष भूयः ॥३१० ॥ इति तृतीयाध्यायशुद्धिपत्रम् ।

·चतुर्थाध्यायशुद्धिपत्रम् । प० " १७ ૨૨ २ २० ५ अशुद्धम् शुद्धम् पृ० तद्भावे तज्ज्ञाने मविमुक्त्या मपि मुत्त्या तुल्याययव्यत्वेन तुल्यायव्ययत्वेन १०४३ एवमेव वेदेह एवमपि विदेह तत्त्वेऽन्ताभावे तत्त्वेऽत्यन्ताभावे २०४६ सति असति स्वभावा स्वाभाव्या १०४६ स्थायिनस्तथात्वा स्थायिनस्तस्य तथात्वा १०५० नाशपदस्या नाशपदस्याप्य १०५६ चोदितः वोदितः १०६० तत्संप्रयोग सत्संप्रयोग प्रतिबन्धश्च प्रतिबन्धकच १०७२ व्यवधानेन च व्यवधानेन हेतुलेशः हेतुलेशम् १०७३ इति चतुर्थाध्यायशुद्धिपत्रम् । है १७ २० १ 8