·Printed-Published & sold by
JAI KRISHNADAS-HARIDAS GUPTA,
The Chowkhamba Sanskrit Series Office,
VIDYA VILAS PRESS,
North of Gopal Mandir,
BENARES CITY,
1999asts
Printed by Jai Krishna Das Gupta
at the Vidya Vilas Press. Benares,

·हरिदाससंस्कृतग्रन्थमालासमाख्य- काशीसंस्कृतसीरिजपुस्तकमालायाः ३१ व्याकरणविभागे (५) पञ्चमं पुष्पम् । * श्रीः- परिभाषेन्दुशेखरः महामहोपाध्यायश्रीनागेशभट्टविरचितः । महामहोपाध्यायश्रीभैरवमिश्रविरचितया भैरवीत्यपराख्यया परिभाषाविवृत्त्या पं० श्रीलक्ष्मणशर्मणा संगृहीतया तत्त्वप्रकाशिकया च सहितः । काशीस्थश्रीस्याद्वादमहाविद्यालयव्याकराणाध्यापकेन लब्धसाहित्योपाध्याय. व्याकरणशास्त्रीपदवीकेन जोशीत्युपनामकदामोदरात्मजसदाशिव. शारिणा टिप्पण्यादिना परिष्कृतः संशोधितश्च । प्रकाशक:- जयकृष्णदास हरिदास गुप्तः- चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी। १९८८. अख्य सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः ।

·GOOD DDDDDDOWOOD इस कार्यालय द्वारा “काशीसंस्कृतसीरिज" के अलावा और भी ३ सीरिज यथा "चौखम्बासंस्कृतसारिज" "बनारससंस्कृतसीरिज" "हरिदाससंस्कृतसीरिज" प्रन्य. मालायें निकलती हैं तथा इन ४ सीरिजों के पश्चात् और भी विविध शास्त्र की पुस्तकें प्रकाशित की गई हैं तथा अन्य सब स्थानों के छपे हुए संस्कृत तथा भाषा-भाष्य के प्रन्थ विक्रयार्थ प्रस्तुत रहते हैं, सूचीपत्र पृथक् मंगवाकर देखें, इसके अलावा हमारे यहाँ सर्व प्रकार की संस्कृत, हिन्दी, अङ्ग्रेजी की सुन्दर छपाई होती है, परीक्षा प्रार्थनीय है। पत्रादि प्रेषणस्थानम्- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः- "चौखम्बा संस्कृतसीरिज” आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी।

·॥ श्रीः॥ भूमिका सुरासुरासेवितपादपङ्कजा, करे विराजत्कमनीयपुस्तका। विधेश्च पत्नी कमलासनप्रिया, सरस्वती नृत्यतु वाचि मे सदा ॥ अयि गीर्वाणवाणीविलासासादितहृदयानन्दाः, पदवाक्यप्रमाणपारावारीणवर्याः प. ण्डितराजशीर्षण्या महाभागाः, विदितमेवानभवताम्भवताम्वेदमुखतया परमपवित्रीभूतं वेदाङ्गधुरीणतामवलम्ब्यमानमखिलभारतवर्षप्रचलित विशेषतश्च विद्यापीठेषु वाराण. स्यादिमाननीयस्थलेषु पठनपाठनगोचरीभूतम्पाणिनीयव्याकरणं नाम शास्त्रं सर्वत्र । तत्र तत्रभवता भगवता पाणिनीयमुनिना विरचिताब्कुररोपणे महर्षिणा पूज्यपादेन श्रीकात्यायनेन विरचितपल्लवे तत्रभवता श्रीमता भाष्यकारेण बाढीकृतस्कन्धेऽत्र शा. खिनि समारुरुक्षूणां तत्फलस्वादरसिकानां सुखसमारोहणाय विरचिताः सोपानपरम्परा इव मानाविधाः प्रबन्धाः पण्डितप्रकाण्डैमान्यैर्मनीषिभिः । येषु प्रबन्धेष्वद्यत्वे श्रीमन्महामहोपाध्यायनागेशभट्टोपनिबद्धः परिभाषेन्दुशेखरः समाद्रियते शेखरतया सर्वैविचक्षणैः । श्रीमन्महामहोपाध्यायनागेशभट्टाः 'काले' इत्युपनामका महाराष्ट्रीयब्राह्मणा लब्ध. वागीश्वरीप्रसादका वाराणसीवास्तव्याः सतीदेवीगर्भजाः श्रीशिवभट्टतनुजन्मानः श्रीहरि. दोक्षितगुरुवयः प्रशंसिताः शब्देन्दुशेखराद्यनेकान्यकर्तारो निरंतर विद्यावारिधिप्लवमानाः परमधार्मिका इत्यादि न तिरोहितं विदुषाम् । अस्मिन् कुशाग्रबुद्धिनिबद्ध परिभाषेनुशेखरे करालकलिकालफूस्कृतिविम्पितधियां छात्राणां दुरवगाहतामवलोक्य बहुभिर्विद्वद्वविरचितास बहीष्वपि टोकास मध्ये सरल- सया मूलार्थज्ञापिकामगस्त्यकुलावतंसश्रीमद्भवदेवमिश्रात्मजमहामहोपाध्यायश्रीभैरवमिश्र. विरचितां भैरवी परिभाषावृत्तीत्यपराख्यां टीकां छात्राणाम्परमोपयोगिनी विचिन्त्य संवलितोऽयम्परिभाषेन्दुशेखरस्तया । सम्प्रति वाराणस्यादिविद्यालयेषु प्रचलिताध्यापनशैल्यनुसारेण तत्प्रवणानामपि छात्रा. णामध्ययनाय लक्ष्मणशर्मणा संगृहितया तवप्रकाशिकया च समलंकृतोऽयं ग्रन्थः । यद्यपि टीकाद्वयेन संवलितस्तथापि बहुस्थलेषु भैरव्यास्त्रुव्या नानास्थलेषु तस्वप्रका- ·[ २ ] .. शिकाया भ्रंशनेन च न ताह आल्हादकोऽयमिति : मत्वा 'चौखम्बासंस्कृतग्रन्थमाला, 'काशीसंस्कृतग्रन्थमाला, 'हरिदाससंस्कृतग्रन्थमाला, इत्येतासामध्यक्षमहोदयेन श्रीहरि. दासगुप्तात्मजजयकृष्णदासश्रेष्ठिना प्रोत्साहितेन मया अतिपरिश्रमेण प्राचीनद्विवान् ग्रन्थान् समवलम्ब्य सायन्तां भैरवों तत्त्वप्रकाशिकां च पर्यालोच्य सन्देहस्थलानि च गुरुवर्यपूज्यमहोदयपण्डितप्रकाण्डराजकीयसंस्कृतमहाविद्यालयाध्यापकमोकाटेइत्युपनामकश्श्री. गणपतिशाखिचरणानां सविधे परिज्ञाय तत्तत्स्थलस्य परिपूरणेन विषमस्थले टिप्पणीदानेन कुत्रचित्स्वतन्त्रव्याख्यानेन च परिष्कृत्य यथाशेमुषि संशोधितः । मुद्रणसमये अर्थवद्ग्रहणपरिभाषोपरि त्रुटितभैरवीटीकापरिदानेन मित्रवर्यपंडितराजकीय- संस्कृतपाठशालाध्यापकफडकेइत्युपाहानन्तशास्त्रिभिरुपकृतास्तेभ्यो धन्यवादान्वितरामः । अस्मिन् परिशोधितग्रन्थे गच्छतस्खलनन्यायात् मतिमान्याल्लेखदोषान्मुद्रकदोषात् दृष्टिदोषाद्वाशुद्धिः स्यातहि गुणैकपक्षपातिनो विद्वांसस्तां परिशोधयन्तु कण्टकाविद्धसरो. जमुकुलवत् हंसक्षीरन्यायेन निसर्गत एव गुणग्रहणपरा भवेयुः इत्यलम् । नचात्रातीवकर्तव्यं दोषदृष्टिपरं मनः । दोषो ह्यविद्यमानोऽपि तच्चित्तानां प्रकाशते ॥ इत्युक्तिमनुसंधाय मामनुगृह्णन्विति मुहुर्मुहुः साझलिबन्धं सम्प्रार्थयते विदुषामनुचरः जोशीत्युपाहसदाशिवशास्त्री साहित्योपाध्यायः व्याकरणशास्त्री च ·परिभाषाणां सूचीपत्रम् । २ ३ ४० परानित्यं बलवत् ४२ लक्षणान्तरेण प्राप्नुवन्० १० २२ ५० परिभाषानाम परि.अं पृ.अ. | परिभाषानाम परि.अं. पृ.अं. व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्ति: पूर्वपरनित्यान्तरङ्गापवा० ३८ १०४ यथोदेशं संज्ञापरिभा० पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् ३९ १०५ कार्यकाल संज्ञापरिभा० सकृद्तो विप्रतिषेधे १०५ अनेकान्तानुबन्धा इति ४ १३ विकरणेभ्यो नियमोब० ४१ १०९ एकान्ता इति १६ नानुबन्धकृतमनेकाल. ६ शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन्० ४३ ११३ नानुबन्धकृतमनेजन्त० १९ शब्दान्तरात्प्राप्नुवतः० ४४ ११३ नानुबन्धकृनमसारूप्यम् ८ २१ ४५ ११३ उभयगतिरिह भवति वञ्चित् कृताकृतप्रसङ्ग० ४६ ११४ कार्यमनुभवन यस्य च लक्षणान्तरेण ४७ ११४ यदागमास्तद्गुणीभू० ११ २९ यस्य च लक्षणान्तरेण ४८ ११४ निर्दिश्यमानस्यादे० १२ ३७ स्वरभित्रस्य प्राप्नुवन्० ४९ ११५ यत्रानेकविधमान्त० १३ ४७ असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे ११६ अर्थवद्ग्रहणे नानर्थ १४ ४९ नाजानंतयें बहिष्वप्र० ५१ १४२ गौणमुख्ययोर्मुख्ये० १५ ६१ अन्तरङ्गानपि विधीन ५२ १४७ अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थ १६ ५६ पूर्वोत्तरपदनिमित्तकार्यात० ५३ १६५ एकयोगनिर्दिष्टानाम् १७ ५८ अन्तरङ्गानपि विधी० ६४ १५६ कचिदेकदेशोऽपि० १८ ५९ वार्णादाबलीयः १५६ भाव्यमानेन सवर्णाना० १९ ६० अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः १६६ भाव्यमानोऽप्युकारः २० ६२ अन्तरङ्गादप्यपवादो० ६७ १७३ वर्णाश्रये नास्ति प्रत्यय० २१ ६५ येन नाप्रासे यो विधि उणादयोऽव्युप्तन्नानि० २२ ६८ कचिदपवादविषये० १९ १८२ प्रत्ययग्रहणे यस्मात्० २३ ६९ पुरस्तादपवादा:० ६० १८५ प्रत्यययग्रहणे चापञ्चम्या २४ ७२ मध्येऽपवादाः पूर्वान्० ६१ १८५ उत्तरपदाधिकारे प्रत्यय० अनन्तरस्य विधिर्वा० ६२ १८६ स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्ज० पूर्व छपवादा अभिनि ६३ १८८ संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे० प्रकल्प्य चापवादविषयम्० ६४ १८९ कृद्ग्रहणे गतिकारक. उपसंजनिष्यमाण० १९० पदाङ्गाधिकारे तस्य च० २९ ८४ अपवादो यद्यन्यत्र चरि० ६६ १९२ व्यपदेशिवदेकस्मिन् अभ्यासविकारेषु बाध्य० ग्रहणवता प्रातिप० ताच्छीलिकेषु वासरूप० ६८ १९५ व्यपदेशिवदावोऽप्राति० ३२ ९१ कल्युट तुमुन्खलर्थेषु० ६९ १९५ यस्मिन्विधिस्तदादावल. ३३ ९३ लादेशेषु वासरूपविधिः १९६ सर्वो द्वन्द्वो विभाषया० ३४ ९६ उभयनिदेशे पञ्चमी० ७१ १९७ सर्वे विधयश्छन्दसि० ३५ इति द्वितीयम्प्रकरणम् । प्रकृतिवदनुकरणम् एकदेशविकृतमनन्य० ३७ १०० इति प्रथमम्प्रकरणम् ॥ ५८ १७३ ७ ८२ ६ ० ३६ ·२ परि.अ. पृ.अं. ७७ . परिभाषानाम प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्ग विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाग्र० सूत्रे लिङ्गवचनमतन्त्रम् नजिवयुक्तमन्यसहश० गतिकारकोपपदानाम् सांप्रतिकाभावे भूतपूर्व बहुव्रीहौ तद्गुणसंवि० चानुकृष्ट नोत्तरत्र स्वरविधा व्यञ्जनमवि० हल्वरप्राप्तौ व्यञ्जनम० निरनुबन्धकग्रहणे० तदनुबन्धकग्रहणे कञ्चित्स्वार्थिकाः प्रकृ० समासान्तविधिरनि० संनिपातलक्षणो विधि:० संनियोगशिष्टानामन्य० ताच्छीलिकेऽणकृतानि० धातोः कार्यमुच्यमानम् तन्मध्यपतितस्तद्ग्रह लुग्विकरणालुग्विकरणयोः० प्रकृतिग्रहणे ण्यधिकस्यापि० अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिः संज्ञापूर्वकविधेरनि० आगमशास्त्रमनित्यम् गणकार्यमनित्यम् अनुदात्तमत्वलक्षण नघटितमनित्यम् आतिदेशिकमनित्यम् सर्वविधिभ्यो लोपवि० प्रकृतिग्रहणे यङ्लुगन्त० विधौ परिभाषोपतिष्ठते० उपपदविभक्त कारक० परिभाषाणां सूची। परि.अं. पृ.अं.। परिभाषानाम ७२ १९८ अनन्त्यविकारेऽन्त्यसदे० १०४ २४२ ७३ २०१ नानर्थकेऽलोन्त्यविधिः १०५ २४७ ७४ २०२ प्रधानाप्रधानयोः प्रधान १०६ २४७ २०४ अवयवप्रसिद्धः : समुदायक १०७ २४८ २०६ व्यवस्थितविभाषयापि० १०८ २४९ २०८ | विधिनियमसम्भवे. १०९ २५० २०९ | सामान्यातिदेशे विशेषा० ११० २५० ७९ २०९ प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्यः १११ २५१ २१० | सहचरितासहचरितयोः ११२ २५२ ८१ २१२ श्रुतानुमितयोः श्रुतसम्ब० ११३ २५३ ८२ २.१३ २.१३ | लक्षणप्रतिपदोक्त० ११४ २५५ ८३ २१३ गामादाग्रहणेषु० ११६ २५६ ८४ २१५ प्रत्येक वाक्यपरि० ११६ २६७ ८५ २१५ क्वचित्समुदायेऽपि ११७ २५८ ११८ २५८ २२५ बाधकान्येव निपा० ११९ २६१ १२० २६२ ८९ २२७ निषेधाश्चबलीयांसः १२१ २६३ ९० २२८ १२२ २६४ ९१ २२९ | योगविभागादिष्टसिद्धिः १२३ २६५ ९२ २३० पर्यायशब्दानां लाघव० १२४ २६५ ९३ २३० | ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्र १२५ २६५ ९४ २३१ | पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे १२६ २६५ ९५ २३२ एकस्या आकृतेश्चरितः १२७ २६६ ९६ २३२ सम्प्रसारणं तदाश्रयं च० ९७ २३२ १२८ २६६ कचित्विकृतिः प्रकृतिम् ९८ २३२ १२९ २६७ औपदेशिकप्रायोगिकयोः ९९ २३४ १३० २६७ रितपा शपानुबन्धन निर्दिष्टम्० १३१ २६८ १०० २३४ पदगौरवाद्योगविभा० १०१ २३५ १३२ २७१ अर्धमात्रालाघवेन पुत्रो० १०२ २३७ १३३ २७२ १०३ २४० इति तृतीयम्प्रकरणम् ॥ ८६ २१५ | अभेदका गुणाः ८८ २२७ पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृ० २२८ | अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्यः शुद्धिपत्रम् । पृ. अं. अशुद्धम् आन्तयम्बलीयः सहिताभरवि यियकोष्टूनि संज्ञाकृय प्रत्ययः आन्तर्यम्बलीयः सहिताभैरवी प्रियक्रोष्ट्रनि संज्ञा प्रत्ययः ८३ १०८ १५६ २१६ १ ११ २४ १२ ·॥ श्रीः॥ श्रीगणेशाय नमः । परिभाषेन्दुशेखरः। नत्वा साम्बं शिवं ब्रह्म नागेशः कुरुते सुधीः । भैरवी । वन्देऽहं परमात्मानं सर्वज्ञ रघुनन्दनम् । यत्कृपावशतो यान्ति सिद्धिमत्र महर्षयः॥१॥ सरस्वतीञ्च तां नौमि वागधिष्ठातृदेवताम् । देवत्वं प्रतिपद्यन्ते यदनुग्रहतो जनाः॥२॥ नत्वा तातं गुरुन्देवं भवदेवाभिधं विभुम् । यद्यशोभिर्धवलिता: ककुभो जननी पराम् ॥ ३ ॥ सीतां पतिव्रतां देवीं भारद्वाजकुलोद्भवाम् । विवृतेः परिभाषाणां व्याख्यां कुर्वे यथामति ॥ ४ ॥ चिकीर्षितस्य ग्रन्थस्य समाप्तिप्रचारादिप्रतिबन्धकदुरितोपशमाय कृतं मङ्गल शिष्यशि- क्षायै निबध्नाति नत्वा साम्बं शिवमिति । नतेः स्वावधिकोत्कर्षप्रकारकज्ञानाऽनुकूलव्या- पाररूपतया, उत्कर्षस्य च सर्वजगत्कर्तृत्वादिरूपस्य मायाशबलिते एव सम्भव इत्यभिप्रायेण साम्बमितिविशेषणोपादानम् । *नागेश इति* । न च 'आत्मनाम्' इत्यादिना स्वस्य ना- म्नो ग्रहणं निषिद्धमिति कथमेतन्निर्देश इति वाच्यम् ? तस्य निषेधस्य पितृसङ्केतितनामप रत्वादस्य च निर्देशस्य 'गोनीयस्त्वाह'इति भाष्यकारोक्तिस्थ इवयौगिकशब्दघटितत्वान् । एतेनाऽस्य ग्रन्थस्य भाष्यसिद्धान्ताऽनुसारित्वं ध्वन्यते । तत्वप्रकाशिका- राधयाञ्चितकरः स्मिताननः साभिलाषमभितो विलोकयन् ॥ पातु केलिवनवीथिसंस्थितो माधवो मधुरया गिरा वदन् ॥१॥ पार्वतीतनयं नत्वा कृत्वा गुरुपु वन्दनम् । यथामति सतान्तुष्ट्यै कुर्वे तत्त्वप्रकाशिकाम् ॥२॥ भैरवेणार्चिता वाणी नागेशस्यातिदुर्गमा ॥ तत्र गन्तुं प्रवृत्तेऽस्मिन् न हसन्तीह धीवराः ॥३॥ *साम्बमिति । अम्बा पार्वती, माया, जननी सतीदेवी वा, तया सहितमित्यर्थः । शिवम् शम्भु, शेतेऽस्मिन् जगदितिव्युत्पत्या प्रलयकर्तार, पितरम्वा ब्रह्म* व्यापक, पाल नकर्तार, ब्रह्मरूपिणम्वा । नत्वेत्यन्वयः । श्यौगिकेति । ननु नागः ईशः प्रवर्तको यस्येति- व्युत्पत्यङ्गीकारे क्रियावाचकत्वेन विशेषणत्वादीशस्य पूर्वनिपातापत्तिः । नच पितृसङ्केतित. नामलेखने दोषाभावः, तत्रापि स्वीयसूक्ष्मोच्चारणस्यावश्यम्भावात्, यद्यपि प्रतिज्ञावाक्य. घटकतया स्वीयनामनिर्देशे प्रत्यवायाभाव इति नामसङ्कीर्तनपूर्वकमभिवादन कर्तव्यमित्यर्थ- बोधक प्रत्यभिवादेऽशूद्रे' इत्यादिभाष्यप्रामाण्यालभ्यते तथाप्यभिवादात्पर विप्रो ज्यायांस- मभिवादयन् । असौ नामाहमस्मीति "स्वं नाम परिकीर्तयेत्” इत्यादिस्मृत्येकवाक्यतया नि- १ ·२ परिभाषेन्दुशेखरे- बालानां सुखबोधाय परिभाषेन्दुशेखरम् ॥ १॥ प्राचीनवैयाकरणतन्त्रे वाचनिकान्यत्र पाणिनीयतन्त्रे ज्ञापकन्यायसिद्धा.. नि भाष्यवात्तिकयोरुपनिबद्धानि यानि परिभाषारूपाणि तानि व्याख्यायन्ते। भैरवी *कुरुत इति । न च 'बालानां सुखबोधाय' इत्युक्त्या क्रियाफलस्य परगामित्वसूचना- दात्मनेपदाऽनुपपत्तिरिति वाच्यम् ? स्वस्य यशःप्राप्तिरूपस्य बालसमवेतसुखबोधात्मकस- कर्मप्रयोज्याऽदृष्टस्य च फलस्य कर्तृगामित्वसम्भवात् । *बालाच*-भाष्याधाकरग्रन्था- त्परिभाषार्थस्य झटिति ग्रहणेऽसमर्थाः । *परिभाषेन्दुशेखरमिति* । परिभाषा एव इन्दुः अर्थप्रकाशकत्वात्,' सा शेखरे यस्येति ग्रन्थपक्षे, यद्वा शेखरशब्दस्य भूषणवाचकस्य परि- भाषेन्दुशब्देन परिभाषेन्दुरेव शेखरो यस्येति बहुव्रीहिः । शिवपक्षे तु परिभाषेवेन्दुः शेखरो यस्येत्यर्थः॥१॥ ननु कास्ताः परिभाषा अत आह-*प्राचीनेति । इ(१)न्द्रादिनिर्मिते । वाचनिकानि*। वचनरूपेण पठितानि । *अत्र* । एतच्छास्त्रे । *ज्ञापकन्यायेति । अस्य प्रायेणेत्यादिः। ज्ञाप- कन्यायसिद्धानि, अत्र न्यायशब्दस्याऽल्पाच्त्वेऽपि लौकिकत्वेनाप्राधान्यं, ज्ञापकत्वेनैतच्छा- स्त्रीय लिङ्गमिति शास्त्रस्य ऋषिप्रणीतत्वेन स्मृतित्वात् 'स्मृत्यनुगृहीतत्वं ज्ञापकस्य' इत्य- भ्यहितत्वात्पूर्वनिपातः। न चाऽत्र शास्त्रेऽपि कासाञ्चित्परिभाषाणां वाचनिकत्वमिति न्यूनताऽऽपत्तिरिति वा. च्यम् ? प्रायेणेत्यादिपूरणेन परिहतत्वात् । तत्र ज्ञापकमेतच्छास्त्रीय लिङ्गमेव । न्याय. चैतच्छास्त्रप्रसिद्धा युक्तिर्यथा--नित्यस्य बलवत्वे प्रदर्शिता लाघवरूपा, अपि चा लोक- तन्त्रान्तरप्रसिद्धा युक्तिः, एताभ्यां सिद्धानि । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणस्य सिद्धशब्दस्य प्रत्येक सम्बन्धः । तेनैकसिद्धासंग्रहः । ज्ञापकसहितो न्याय इति च समासः । तेनोभयसिद्धायाः संग्रहः पुनरुभयोरेकशेषः। ननु सूत्ररूपेण पठितानां परिभाषाणामिहाऽव्याख्यानादप्रामाण्य प्रतिज्ञायाः प्राप्नोती- त्यत आह-*भाष्येति । परिभांपापदस्य च, 'परितो भाष्यते या सा परिभाषेति व्या- गृतिरूपस्य रूळ्यर्थताऽवच्छेदकस्यापि सम्भवात्परिभाषापदमासु योगरूढमिति बोध्यम् । न तत्वप्रकाशिका- यमस्य विशेषविषयकत्वात, इति चेत्सत्यं गोनीयस्त्वाह'इति भाष्यबलेन सामान्यविषय. कत्वकल्पनेनादोषात् । *कुरूत इति । “गन्धनावक्षेप” इति प्रकथनादावात्मनेपदम् । *सु. खबोधायेति । अनायासेन बोधायेत्यर्थः । एतेन शाबारम्भस्य प्रयोजनं दर्शितम् *पुत्रीरि. ति । एतेनोहापोहकुशलत्वं सूचितम् ॥१॥ परिभाषारूपे विषये दर्शितं तत्स्वरूपजिज्ञासायां जिज्ञासास्वरूपमाह-*ननु कास्ता इ. ति*। *पठितानीति । एवं च "इको गुणवृद्धी" इत्यादीनां न प्रतिज्ञाविषयीभूतत्वमितिमा- वः। *परिहतत्वादिति । केचित्तु सर्वासां ज्ञापकन्यायसिद्धत्वमेव, वावनिकत्वकथनन्तु भाष्येऽनुपन्यासमूलकमित्याहुः । *व्यापृतिरूपस्येति । परित इत्यस्य विधिशास्त्रजन्यशाब्दबोधे इत्यर्थः । व्यापृ- । (१) इन्द्रादीति । आदिपदेन ऐन्द्रं चान्द्रं काशकृत्वं कौमारं शाकटायनम् । सारस्वतं चापिशलं शाकलम् इति अष्टव्याकरणानि ज्ञेयानीतिभावः ।

·तत्वप्रकाशिकासहितामैरवी । ननु "लण" "अइउण"सूत्रयोर्णकारद्वयस्यैवोपादानेनाणिणग्रहणेषु स. 'न्देहादनिर्णयोऽत आह--- व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिन हि सन्देहादलक्षणम् ॥ ॥ विशेषस्यान्यतराद्यर्थरूपस्य व्याख्यानाच्छिष्टकृतात् प्रतिपत्तिनिश्चयो, यतः सन्देहाच्छास्त्रमलक्षणमननुष्ठापकं लक्षणमलक्षणं तथा न, शास्त्रस्य निर्णयजनकत्वौचित्यादित्यर्थः । भैरवी। तु यौगिकमेव संज्ञायामतिव्यासः । यत्तु, परिभाषात्वं 'लिङ्गवत्वे सति नियामकत्वम्' इति तन्न, वक्ष्यमाणे केवलवाचनिका- नामसंग्रहाऽऽपत्तेः । यदपि 'अनियमे नियमकारित्वम्' इत्येव तदपि न, अत्राऽव्याख्यातनि. यमार्थसूत्रेष्वतिव्याप्तः। सर्वशास्त्रोपकारकत्वेन भाष्ये सर्वतः पूर्व पाठेन चाभ्यर्हितत्वादनाऽपि सर्वत एतस्याः कथने बीज वक्तुं भूमिकामाह-*नन्विति । *व्याख्यानत इत्यादि -आद्यादित्वात् सार्ववि- भक्तिकस्तसिः । *विशेषप्रतिपत्तिरिति । कर्मषष्ट्यन्तेन समासः, आचार्य्यस्य कर्तुरनुपादा- नान्नान "उभयप्रासौ" इति सूत्रविहिता षष्ठी इति "कर्मणि च” इति समासनिषेधो न श. हुयः। शेषषष्ठयन्तेन वा समासः । व्याख्यानञ्च,- पदच्छेदः पदार्थोक्तिर्विग्रहो वाक्ययोजना। आक्षेपोऽथ समाधान व्याख्यानं षड्विधं मतम् ॥ तत्वप्रकाशिका- तिशब्दस्य व्यापारविशिष्टत्वमर्थान्न्यूनाधिकवृत्तिसङ्कोचकत्वमर्थः । शाब्दबोधजनकपरेण भाषापदेन स्वातन्त्र्येण वाक्यार्थधीप्रयोजकत्वमधिकारादिव्यावृत्तं रूपं सूचितमिति भा. कः । *अनियमे नियमकारित्वमितीति । अनियमत्वं न्यूनातिरिक्तवृत्तित्वम् , निय- मत्व-सोचकत्वमेवं च न्यूनातिरिक्तवृत्तिसङ्कोचकत्वं परिभाषात्वमिति फलितम् । *अतिव्याप्तैरिति । वस्तुतस्तु साक्षालक्ष्यधर्मिकसाधुत्वप्रकारकविधिशास्त्रजन्यशाब्दबोधी- यन्यूनाधिकवृत्तिसङ्कोचकत्वमिति स्वीकारान्न दोषः। नियमनिषेधापवादानां विषयसोच- कत्वेन शाब्दबोधीयसङ्कोचाभावाव्युदासः । संज्ञावारणाय विधिशास्त्रेति । स्या तामेव वारणाय साक्षादिति । शास्त्रत्वबाधबीजतन्त्रशेषसम्पादिकासु शास्त्रत्वं विना लक्ष्याविषयत्वेन बाधस्यैवास- म्भवात् बाधबीजानामुपजीव्यत्वेन तन्त्रशेषस्य च शेषत्वेनैव शेषभूतत्वादुपोद्घातसङ्गत्या शास्त्रत्वसम्पादिकानाम्पूर्वम्पाठे प्राप्ते तास्वपि पूर्व कस्याः पाठ इत्याशङ्कायामाह-*सर्व. शास्त्रोपकारकत्वेनेति* *अभ्यर्हितत्वादिति उपोद्घातसङ्गत्येति भावः । मूले-*सन्देहादिति । ननु पशुपदलोमवल्लाङ्गुलावच्छिन्ने शक्तमिति निश्चये श्वेते नीले वेतिसंशयादर्शनाद् "आदिरन्त्येन सहेता" इत्यनुशासनेनाण्पदेऽण्त्वावच्छिन्ने यावद्वणे श. कनिश्चयेन निश्चयस्य च संशयप्रतिबन्धकत्वेनाण्पदं वर्णत्रये वर्णचतुर्दशे वा शक्तमिति शक्ती, तात्पर्येऽपि चैकत्रानेकेच्छायाः दर्शनेन पूर्वतात्पर्येणोच्चरितम्परतात्पर्येण वेतीच्छायाः विरोधा- भावादेकर्मिकविरुद्धकोटिद्वयावगाहि ज्ञानरूपसंशयस्याभावेन कथं सन्देह इति चेत्सत्यम् पूर्वणकारोच्चारणसामर्थ्याच्छक्तिद्वयकल्पनेन तयोश्च व्याप्यव्यापकयोविरोधेन तात्पर्यसंश- यस्य जागरूकत्वात् । *अनिर्णयहति । तात्पर्यसंशयानिश्चयात्मकशाब्दबोधाभाव इत्यर्थः । अन्यतरार्थस्य । अन्यतम आयर्थः । परम्प.

·४ परिभाषेन्दुशेखरे- असन्दिग्धानुष्ठानसिद्ध्यर्थऽत्र शास्त्रे सन्दिग्धोच्चारणरूपाचार्यव्यव. हारेण सन्देहनिवृत्तेाख्यानातिरिक्तनिमित्तानपेक्षत्वं वोध्यत इति यावत् । तेन "अणुदित्सवर्णस्य” (१-१-६९ ) इत्येतत्परिहाय पूर्वेणाणग्रहणं, परेणेणग्रहणमिति "लण"सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ।। १ ।। तत्र संज्ञापरिभाषाविषये पत्तद्वयमित्याह-- यथोद्देशं संज्ञापरिभाषम् ॥ २॥ कार्यकालं संज्ञापरिभाषम् ॥ ३ ॥ उद्देशमनतिक्रम्य यथोद्देशम् । उद्देश उपदेशदेशः । अधिकरणसा- भैरवी। इति प्रसिद्धमेव । पदार्थोक्तिरित्यत्र पदार्थपदं वृत्या पदबोध्यपरम् । वृत्तिश्च शक्तिलक्ष- णाव्यञ्जनान्यतमरूपा, तेन ज्ञापकसिद्धानामपि संग्रहः । यथा-परेणाऽग्रहणे "उर्ऋत्" इति- सूत्रस्थं तपरकरणं व्यञ्जकमिति ॥१॥ अत्र शास्त्रे संज्ञापरिभाषाणां कार्यनिर्वाहकत्वं पक्षभेदेन तत्र तत्र दृश्यतेऽतस्तौ पक्षा- वाह-*यथोद्देशमित्यादिना*। तत्र प्रथमपरिभाषाऽर्थमाह-*उद्देशमिति । यद्यप्यन्यत्र भावजन्तयोरुदेशोपदेशपदयोः 'प्रत्यक्षमाख्यानमुपदेशो' 'गुणैः प्रापणमु- दूदेशः' इति भेदेनोपादानं दृश्यते। 'उद्देशश्च प्रातिपदिकानां नोपदेश' इति चोक्तम् । तथापी- होदेशपदमधिकरणघजन्तम्। उदुपेत्युपसर्गभेदेऽपि दिशधातुरुच्चारणार्थक एव। यथा-प्रत्य- क्षमाख्यानेऽपि 'इषेत्वकमधीष्व इति गुरुणा कथिते, शिष्यो वक्ति 'उद्दिष्टो मेऽनुवाकः' इत्य- त्रोत्पूर्वकदिशेः प्रयोगे । एवञ्चोदेशपदस्योद्दिश्यते उच्चार्यतेऽस्मिन्नित्यधिकरणघनन्तस्यो- तत्वप्रकाशिका- ननु ज्ञापितेऽपि स्वांशे चारितार्थ्याभावात्, व्याख्यानेनैव सन्देहनिवृत्तेरनन्यथासिद्ध- फलाभावाच्चेयमसङ्गतेत्यत आह-*असन्दिग्धेति । सन्देहविषयभिन्नं यदनुष्ठान शब्द- प्रयोगस्तत्सिध्यर्थ इति भावः । भावक्तान्तेनार्श आद्यचि निष्पन्नमेतद् । अयम्भावः-तद्विषयकप्रवृत्तिं प्रति तद्धर्मिकेष्टसाधनत्वनिश्चयस्य हेतुत्वेनात्रानुष्ठान- स्य शब्दोच्चारणविषयकेच्छारूपत्वेन तस्याश्च साधुत्वाभिधानद्वारा पुण्यजनकत्वरूपेष्टसा- धनत्वज्ञानजनकत्वाच्छास्त्रस्योत्तेजकत्वेन शास्त्रमसन्दिग्धानुष्ठानप्रयोजकम्भवतीति । प्रयो गश्चत्थं-शास्त्रं, सन्देहाभाववच्छब्दोच्चारणविषयकेच्छाजनकं इष्टसाधनत्वनिश्चयजनक- त्वात् । *सन्दिग्धेति । भावक्तान्तं मन्देहजनके लाक्षणिकम् । *बोध्यत इति । अनुमी- यत इत्यर्थः । प्रयोगश्चेत्थम्-सन्देहविषयीभूतं शास्त्र, व्याख्यानातिरिक्तनिमित्तानपेक्षं सन्देहजनकोच्चारणविषयत्वे सति, असन्दिग्धानुष्ठानप्रयोजकत्वात् । अन्न चानुकूलं णकारो च्चारणम् । अन्यथा गकाराद्यनुबन्धेनैव सन्देहनिवृत्तेस्तदुच्चारणं व्यर्थमेव स्यात् । कल्पिते त्वस्मिन्निमित्तान्तरस्यापेक्षाभावेन व्याख्यानेनैव निर्णयः । नतु गकारादिकरणेन । अत ए- व नन्द्वयोपादानमपि, इति न स्वांशे चारितार्थ्याभावप्रयुक्तमेतद्वैयर्थ्यमिति बोध्यम् । *व्यजामति । नच भाव्यमानत्वेन सवर्णाग्राहकत्वाज्ज्ञापितेऽपि कथं स्वांशे चारि- तार्थ्यमिति वाच्यम् ? अपूर्वबोधकत्वाभावेन भाव्यमानत्वाभावात् । "अणुदित्"सूत्रादन्यत्र तु तत्र तत्राण्ग्रहणसामर्थ्यात्पूर्वेणैव, अन्यथाऽचमेव विदध्यात्। वोरिति सम्मृद्यग्रहणादि- णपि पूर्वेणैव ॥१॥ *तत्र-शास्त्रे । तेन, शास्त्रत्वावच्छेदेन पक्षद्वयमिति न प्रत्येक संज्ञापरिभाषादेशमादाय ·तत्यप्रकाशिकासहितामैरवी । धनश्वायम् । यत्र देशे उपदिश्यते तहेशे एव वाक्यार्थबोधेन गृहीतशक्तया गृहीतपरिभाषार्थेन च सर्वत्र शास्त्रे व्यवहारः। देशश्वोच्चारणकाल एवात्र शास्त्रे व्यवह्रियते । तत्तद्वाक्यार्थबोधे जाते भविष्यति किञ्चिदनेन प्रयोजन. मिति ज्ञानमात्रेण सन्तुष्यद्यथाश्रुतग्राहिप्रतिपत्रपेक्षोऽयं पक्ष इति "ईदूत्" (१-१-११) सुत्रे कैयटः। भैरवी। चारणाधिकरणमर्थः। *अनतिक्रम्येति । ल्यबन्तस्याध्याहृतवर्तत इति क्रियायामन्वयः । यद्यप्युच्चारणस्य शब्दरूपतया तदधिकरणं गगनं सुप्रसिद्धं तथापि तस्याऽनौपाधिकभे- दाऽभावेन पौर्वापर्यव्यवहारनियामकत्वाभावादिहाऽधिकरणं खण्डकाल एव विवक्षितः । तत्र संज्ञापरिभाषाविषये आह-*यत्र देशइत्यादि । . संज्ञाविषये आह-*गृहीतशक्त्येति । परिभाषाविषये आह-गृहीतपरिभाषार्थे. नेति । गृहीतपदस्योभयत्र कर्मधारयः । *व्यवहियत इति । वक्ष्यमाणव्यवस्थासि- द्धये आश्रीयते । यथोदेशकार्यकालयोर्मध्ये द्वितीयपक्ष एव मुख्यः, प्रथमस्तु क्वचि- लक्ष्यसिद्धये आश्रीयते । परन्त्वयन्न मुख्याधिकारियोग्यमित्याशयेनाह-*तत्तदिति । ईद- त्सूत्र इति । यथा-अग्नी इत्यत्र "ईदेत्" इत्यनेन प्लुतम्बाधित्वा, प्रगृह्यत्वे जाते, तस्य स्था- तत्वप्रकाशिका- दोषले(१)शोऽपि । *ल्यबन्तस्येति । “परावरयोगे च” इति क्त्वाप्रत्ययस्य "समासे नम्पू. वें" इति ल्यप् । *सुप्रसिद्धमिति। नैयायिकादीनामित्यादि। *अनौपाधिकभेदाभावेनेतिर नित्यस्याकाशस्यैकविधत्वात्तत्रोपाधिकृत एव भेदः । पौर्वापर्ये चाधिकरणभेदस्यैव नियामक त्वेन वास्तविकस्य तस्यात्राभावेनपौर्वापर्यव्यवहार एव न स्यादतः खण्डकाल एव शब्दाधि- करणत्वेन विवक्षित इत्याह-*पौर्वापयति । *गृहीतशक्त्येति । अयं भावः-उद्बोधकस्य स्मरणे कारणत्वेन, विधिशास्त्रघटकत- त्तत्साईतिकपदानुभवोबोधितेन संज्ञाशास्त्रजन्यबोधादाप्तसंस्कारेणैव शाब्दबोधे जाते वि- धिप्रदेशे न संज्ञाशास्त्रोपस्थितेः प्रयोजनम् । कार्यकालपक्षस्तु स्मरणे अपेक्षाबुद्धरपि सह- कारित्वेन फलादर्शनात् गुरुवाक्ये विश्वासाभावाद्यत्र श्रोतुरुपेक्षा जाता तत्रानुभावकताया असम्भवात्पुनर्विधिदेशे संज्ञाशास्त्रजन्यबोधस्यावश्यकत्वादाश्रयणीयः । *गृहीतपरिभाषार्थे. नेति । अत्रापि स्वलिङ्गलिङ्गितविधिशास्त्रघटकस्वलिङ्गानुभवोबोधितेन संस्कारेणैव नि- हः। अयम्भावः-उभयत्र यथोद्देशे वाक्यैकवाक्यता। साचो(२)पजीव्योपजीवकभावा- (१)दोषलशोऽपीति । शास्त्रे इत्यस्य पक्षद्वयमित्यत्रान्वयेन पक्षद्वयत्वावच्छिन्ना. धेयतानिरूपिताधिकरणता शास्त्रत्वावच्छिन्नेति लभ्यते । अन्यथा संज्ञापरिभाषादेशत्वावच्छि- मायाः एव तस्या लाभेन प्रतिसंज्ञाविषयं प्रतिपरिभाषाविषयं पक्षद्वयमित्यनिष्टसंभावना स्या- दितिभावः। (२) उपजीव्यति। "वृद्धिरेचि" इत्यादिशास्त्राणां शाब्दबोधः वृध्यादिपदार्थज्ञानाय संज्ञाशास्त्राधीन इत्युपजीव्यत्वं, संज्ञाशास्त्राणामुपजीवकत्वं विधीनाम् । एवं परिभाषाविषयेऽपि बोध्यम् । यद्यपि परिभाषाशास्त्राणां तात्पर्यग्राहकत्वेन शाब्दबोधे च पदपदार्थज्ञानस्यैव का. रणत्वेन न तासां तथात्वम् , तथापि निश्चयात्मकशब्दबोधे तात्पर्यनिश्चयस्यैव कारणत्वेन परिभाषाणामुजीव्यत्वम्बोध्यम् ।

·परिभाषेन्दुशेखरे- केचित्तु-परिभाषाविषये "तस्मिन्” (१-१-६६) इत्यादिवाक्यार्थबोधे 'सप्तमीनिर्देशादि क्व' इति पालोचनायां सकलतत्तद्विध्युपस्थितौ सकल. तत्तत्संस्काराय गुणभेदं परिकल्प्यैकवाक्यतयैव नियमः । कार्यकालपक्षे तु त्रिपाद्यामप्युपस्थितिरिति विशेषः । एतदेवाभिप्रे. त्याधिकारो नाम त्रिप्रकारः कश्चिदेकदेशस्थः सर्व शास्त्रमभिज्वलयति, भैरवी। ने प्लुते कृतेऽपि पुनः प्रगृह्यसंज्ञा प्लुतस्याऽसिद्धत्वेन द्विमात्रत्वबुद्ध्या प्रवर्तते । यद्यत्र कार्य- कालपक्षः स्यात्तदा प्रगृह्यत्वस्य "अणोऽप्रगृह्यस्य” इत्येकवाक्यतापनत्वेन प्लुतात्परत्वबु- हा तदृष्ट्या प्लुताऽसिद्धत्वन्नस्यात् । 'लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रवर्त्तत' इति न्यायस्तु संज्ञा- शास्त्रविषये नाश्रीयत इत्यन्यत्र स्पष्टम् । कैयट इत्यनेन सूचितामरुचिं सूचयन् स्वसिद्धान्त. माह- केचित्विति। परिभाषाविषय इति भिन्नो ग्रन्थः । उच्यत इति शेषः । *वाक्यार्थबोध इति । सती- तिशेपः । *तत्तत्संस्काराय* । सप्तम्यन्तपदघटितवाक्यजन्यशाब्दबोधाय निश्चयात्मकबोधो हि नियामकशास्त्रसहायेन भवतीति भावः । *गुणभेदम्* परिभाषाभेदम् । *एकवाक्य- तयैवेति । एवकारेण यथोदेशपक्षेऽपि वाक्यभेदो नेति बोधितम् । ननु यथोद्देशेऽपि चेदेकवाक्यता तर्हि कार्यकालपक्षादस्य को विशेष इत्यत आहश्का- यंकालेति । *विशेषः । यथोद्देशपक्षाद्विशेषः । अत्र त्रिपाद्यामप्युपस्थितिरित्यनेन परि- भाषायाः यद्यत्स्थान तत्र वाक्यार्थबोधस्तजन्योऽस्त्येव, परन्तु सपादसताध्याय्यां यद्यच्छास्त्र. संस्कारयोग्य, तैः पदैकवाक्यता न तु पादिकैः, तेषामसिद्धत्वात् । कार्यकालपक्षे, तु परि. भाषाशास्त्रं चैपादिकेन शास्त्रेण स्वसंस्काराय स्वसन्निधिं प्राप्यते त्रैपादिकदृष्ट्या परिभाषा- याः सिद्धत्वात्, तदनन्तरं वाक्यार्थनिश्चयः । एवं च त्रैपादिकस्य शास्त्रस्यानतिप्रसक्तत्व कार्यकालपक्षमाश्रित्यैव सम्पाद्यमिति भावः। अत्रसाधकमाह-*एतदेवेति । पक्षद्वयेऽप्येक- वाक्यत्वसत्वादेव । *नामेति । निश्चित इत्यर्थः । अधिकारत्वेन निश्चितस्त्रिप्रकार इति बोध्यम् । तत्वप्रकाशिका- पनविषयताश्रयत्वरूपा । कार्यकाले तु पदैकवाक्यता । सापि स्वीयपदेन सह विधिशास्त्रीय. पदानां परस्परं नि(१)रूप्यनिरूपकभावापनविषयताप्रयोजकत्वरूपा । ननु शाब्दी ह्याकाङक्षा शब्देनैव प्रपूर्यतेऽन्यथाऽशब्दादऽपि बोधप्रसङ्गः । एवं चोपेक्षा- धियामिवापेक्षाधियामपि न स्मरणेन निर्वाह अपि तु पदसमर्पणेनेव, तच्चापेक्षाधियां गुणप्रदेशे विधिशास्त्रोपस्थापनेन, उपेक्षाधियां विधिप्रदेशे गुणशास्त्रोपस्थापनेनेति प्रभाकरानुयायिनः कैयरस्य मतमसङ्गतमत आह-*अरुचिं सूचयन् स्वसिद्धान्तमिति* | वाक्यभेदो नेति । पदैकवाक्यतैव भवतीति भावः । *को विशेष इति । बोधस्योभयत्र समत्वादित्यादि । *स्वसन्निधिं प्राप्यते । अदृष्ट- पिशाचाकर्पणन्यायेन । *साधकमाहेति । अनुकूलत्वेनेति शेषः । *अधिकारेति । स्वदेशे बोधशून्यत्वे सति साक्षादेकवाक्यतया बोधोपयोगित्वमधिकारत्वम् । दीपो यथा-स्वावयव. (१) निरूप्येति । "तस्मिन्" इति परिभाषया पूर्वस्येतिपदेऽपिते किनिरूपि- तम्पूर्वत्वमित्यवधिजिज्ञासायाम् "इको यणचि” इति सूत्रघटकाचीति तन्निरूपको भवति, परिभाषांपस्थाप्यस्तु निरूप्यः । ।

·७ तत्वप्रकाशिकासहितामैरवी । यथा प्रदीपः सुप्रज्वलितः सर्व वेश्माभिज्वलयतीति षष्ठी स्थाने"(१-१-४४) इति सूत्रे भाष्ये उक्तम् । अधिकारशब्देन पारार्थ्यात्परिभाषाप्युच्यते । क. श्चित् परिभाषारूप इति कैयटः । दीपो यथा प्रभाद्वारा सर्वगृहप्रकाशक एवमेतत् स्वबुद्धिजननद्वारा सर्वशास्त्रोपकारकमिति तत्तात्पर्य्यम् । एतच्च पक्षद्वयसाधारणं भाष्यं पक्षद्वयेऽपि प्रदेशैकवाक्यताया इतः प्रतीतः । तत्रै. तावान् विशेषः । यथोद्देशे परिभाषादेशे सर्वविधिसूत्रबुद्धावात्मभेदं परि- कल्प्य तैरेकवाक्यता परिभाषाणाम् । तदुक्तं "किङति च” (१-१-५) इति सूत्रे कैयटेन-'यथोद्देशे, प्रधानान्यात्मसंस्काराय सन्निधीयमानानि गुणभेदं । प्रयुअत' इति । कार्यकाले, तु तत्तद्विधिप्रदेशे परिभाषाबुद्ध्यैकवाक्यतेति । अत्रैकदे- शस्थ इत्यनेन तत्र तत्र तत्तबुद्धावपि तत्तद्देशस्थत्वं वारयति, यथा- व्यवहतॄणां कार्यार्थमनेकदेशगमनेऽपि न तत्तद्देशीयत्वव्यवहारः, कि. त्वभिजनदेशीयत्वव्यवहार एव तद्वत् । निषेधवाक्यानामपि निषेध्यविशे षाकाङ्क्षत्वाद्विध्येकवाक्यतयैवान्वय इति परिभाषासादृश्यात् परिभाषा- त्वेन व्यवहारः "विङति च" (१-१-५) इत्यत्र भाष्ये। तत्रैकवाक्यता प. भैरवी। परिभाषायाः कथमधिकारत्वमित्याकाङ्क्षायामाह-*अधिकारशब्देनेति । *एतच्चेतिर भाष्यमित्यनेनान्वितम् । *प्रदेशः* विधिः । *हतः । उक्तभाष्यात् । तत्र* यथोद्देश. पक्षे । परिभाषादेशे स्वसंस्कारायोपस्थितं विधिशास्त्रमेव परिभाषाभेदकम् । अस्मिन् पने आत्मशब्द आत्मीयपरिभाषापरः । विधिशास्त्राणां प्राधान्यं, साक्षालक्ष्यसंस्कारकत्वम् । गुणभेदम्* परिभाषाभेदम् । यथोद्देशपने परिभाषाया एकदेशस्थत्वं स्पष्टमेव, कार्यका- लपक्षे तु यद्यपि प्रधानदेशे स्वबुद्धिस्तथापि स्वप्रदेशे वाक्यार्थबोधे जाने तत्र तत्रैकवाक्यता- भवतीत्येतावता। अत एव वक्ष्यति *'अत्रैकदेशस्थ इत्यादि । *अत्र* उक्तभाष्ये । एतेन भाष्येण य- देशे परिभाषाणां पाठस्तदेशस्थत्वव्यवहार एवेति सूचितम् । ननु कार्यकालपक्षमाश्रित्य निषेधशास्त्रविषये व्यवस्थोपपादनमयुक्तं तस्य परिभाषा- त्वाभावादत आह-निषेधवाक्यानामपीति । अत्राऽपिना मुख्यपरिभाषात्वं येषां तेषां संग्रहः । निषेध्यपदञ्च, संस्कार्यपरम् । एकवाक्यतामुपपादयति-तत्रैकेत्यादिना* । पर्यु- दासन्यायेनेत्यनेन, यथा-तन्त्र पक्षे पदैकवाक्यता "निपात एकाजनाङ्॥ इत्यादावाद्भिन्न एकानिपातः प्रगृह्यसंज्ञक इति दृष्टा, तथा “क्छिति च, "इति शास्त्रेण विधिशास्त्राणामेक- वाक्यता किङगिन्नसार्वधातुकार्धधातुकयोरित्यादिरीत्या काय्येति बोधितम् । नन्विदम- युक्तम् "नधातुलोप" इत्यादौ नमोऽसमस्तत्वेन क्रियायामेवान्वयस्योचितत्वादित्याशये- तत्वप्रकाशिका- प्रभासम्वलितपदार्थप्रकाशक एवं परिभाषाशास्त्रमपि स्वावयवार्पणेनैवेत्याह मूले-*दीपो ननु “घटो न पट" इत्यत्र नजथे भेदे सत्यपि 'घटे न पटे' इत्यादौ तथाभावात्, अ- समस्तनमर्थभेदबोधे प्रथमान्तपदोपस्थितेः कारणत्वं कल्प्यते। एवंचात्र प्रथमान्तान्यससम्य- न्तपदसमभिव्याहृतत्वेन नमो भेदबोधकत्वं न सम्भवति तदाह-नन्विदमयुक्तमिति । यथेति।

·परिभाषेन्दुशेखरे- युंदासन्यायेन । प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि तेन सह वाक्यार्थबोधमात्रेणैकवाक्य- ताव्यवहारः। संज्ञाशास्त्रस्य तु कार्यकालपतेन पृथग्वाक्यार्थबोधः, किन्तु प्रदेशवाक्या- थेन सहैव । अत एव "अणोऽप्रगृह्यस्य" (८-४-५७) इत्येतदेकवाक्यतापन्नम् "अदसोमात्” (१-१.१२) इत्येतत् प्रति न मुत्वाद्यसिद्धम् , प्रसिद्धत्वस्यका- भैरवी। नाऽऽह-*प्रसज्यप्रतिषेधेऽपीति । तेन* विधिशास्त्रेण । अत्र साहित्य स्वजन्यशाब्दबोधा- व्यवहितोत्तरकालोत्पत्तिकत्वसम्बधेन । एतेन वाक्यैकवाक्यताया लाभः । प्राचीनमते, "ईदू- त्"सूत्रस्थकैयटोक्तरीत्या। यथोद्देशपक्षे परिभाषाणां पृथग्वाक्यार्थबोध इति । अस्मिन्मते तु परिभाषादेशे विधिसूत्रबुद्धौ सत्त्याम् तैरेकवाक्यतया वाक्यर्थबोधपर्यवसानमिति । अत्र भाष्ये 'एकदेशस्थ' इत्यनेन कार्यकालपक्षेऽपि यद्देशस्थत्वं परिभाषाणान्तद्देशीयपौर्वाप- र्य्यभाव एव विप्रतिषेधप्रवृत्तौ बीजमिति दर्शितम् । अत एवोभयनिर्देशे "ड: सि धुट्" इत्यादावस्मादेव भाष्यात् स्वीयं देशमादाय परत्त्वात् “तस्मादित्त्युत्तरस्य"इत्यस्य प्रवृत्तिः । निषेधशास्त्रस्य विषयेऽपि परिभाषात्वव्यवहारेण तव्यवस्था । अत एव भिन्नं छिन्नमि- त्यादौ व्यवहितेऽपि गुणनिषेधसिद्धये कृतस्य 'क्ङिति प्रतिषेधे तन्निमित्तग्रहणम्' इति वार्तिकस्य प्रत्याख्याने कार्यकालपक्षे "सार्वधातुकार्द्धधातुकयोः" इति सूत्रैकवाक्यतापन- स्याऽचारितायेंऽपि “पुगन्त" इति सत्रैकवाक्यतापन्नस्य निषेधशास्त्रस्याचारितायेंन व्यवधानेऽपि 'येन नाव्यवधान न्यायेन प्रवृत्तिरिति बोध्यम् । अथ संज्ञाशास्त्रविषये व्यवस्थामाह-संज्ञेति । पृथक* स्वप्रदेशे। न च वाक्याऽर्थबोध पदार्थोपस्थितेः कारणत्वात् तस्याश्चसत्वात् कथन्न वाक्याऽर्थबोध इति वाच्यम् ? न वाक्यार्थ वोध इत्यस्य पृथग्जायमानो न लक्ष्यसंस्कारक इत्यर्थात् । *सहैवेति । एतेनैवकारेण वा. क्यैकवा(१)क्यतया यो विधिप्रदेशे वाक्यार्थबोधः स एव लक्ष्यसंस्कारक इति ध्वनितम् । अत एव* प्रदेशीयवाक्यार्थबोधस्य लक्ष्यसंस्कारकत्त्वादेव । ननु तदेकवाक्यत्वमात्रेण कथमसिद्धत्वाऽभाव इत्यत आह-*असिद्धत्वस्येत्त्यादि । "पूर्वत्राऽसिद्धम्" इत्यनेनाऽतिदेश्यस्यासिद्धत्वस्य कार्यार्थमेव स्वीकारादिति भावः । तत्वप्रकाशिका- मूले-*संज्ञाशास्त्रस्य त्विति । तुरप्यथें । *कार्यकालेति । प्रदेशवाक्यार्थान्वयी। परि- भाषातो यो विशेपस्तं दर्शयति-*किन्विति । *इत्यादिति*-अयम्भावः-संज्ञाशास्त्रस्यापि परिभापावत् पृथक्जायमानः वाक्याथ- वोधः न लक्ष्यसंस्कारकः किन्तु कार्यकालपक्षे प्रदेशवाक्याथेन सहैवार्थादत्र भाष्यस्य विनि- गमकत्वेन संज्ञाशास्त्राणां विधिदेशे गमनेनेकवाक्यत्वमत एव विधिदेशेनैव पौर्वापर्यव्यव- हारः, नैवं परिभाषाणां तत्रैकदेशस्थेति दृष्टान्तन तथा विनिगमकत्वाभावात् इति विशेषः । अत एवास्य कार्यकालपक्षेऽपि स्वपदार्पणमेव नतु तदशगमनम् । अत एव स्वदेशेनैव पौर्वा- पर्यव्यवहारः । (१) वाक्यैकवाक्यतयेति । उपजीव्योपजीवकभावापन्नबोधप्रयोजकत्वरूपा वाक्यै. कवाक्यता। यथा-तस्मिन्नित्यादिपरिभाषाणां "वृद्धिरादैच्" इत्यादिसंज्ञाशास्त्राणां बोधः उप- जीव्यः "इको यणचि" "वृद्धिरेचि" इत्यादिविधिशास्त्राणां बोधः उपजीवकः। तयोश्च परस्परं उपजीव्योपजीवकभावत्वाद्वाक्येकवाक्यतेति भावः ।

·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । ार्थतया कार्यशानोत्तरमेव तत् प्रवृत्तिः, कार्यशानं च प्रदेशदेश एवेति तद्देशस्थस्यासिद्धत्वात् पूर्वग्रहणेनाग्रहणात् , एवं तद्बोधोत्तरमेव विरोध- प्रतिसन्धानं चेति तत्रत्यपरत्वमेव "विप्रतिषेध" सूत्रप्रवृत्तौ बीजम् । प्रत एव कार्यकालपते 'अयादिभ्यः परैव प्रगृह्यसंशा' इति "अदसो मात्" (१- १-१२) इति सुत्रे भाष्य उक्तम् । आकाडाराधिकारस्थभपदसंज्ञादिविषये तु यथोद्देशपक्ष एवेति तत्रत्य. भैरवी। । *प्रदेशेति । तत्र वाक्यार्थबोधे जाते एव कार्यनिश्चयात् । तद्देशस्थस्य* "अणोऽप्रगृह्य" इत्येतद्देशस्थस्य । “अदसोमात्" इत्यस्येति शेषः। *पूर्वग्रहणेन* "अदसोसेः" इति एकवाक्यतापन्न “पूर्वत्रासिद्धम्" इत्येकदेशभूतपूर्वग्रहणेन । एवमसिद्धत्वविषये सर्वत्र व्यवस्था बोध्या । असिद्धत्त्वं संज्ञाशास्त्रदृष्ट्या यत्र प्राप्त, तत्र व्यवस्थामुक्त्वा लाघवाय विप्रतिषेधसूत्रविषयेऽपि व्यवस्थामत्रैवाह-*एवमिति। तद्बोधोत्तरम् प्रदेशे वाक्यार्थबो- धोत्तरम् । चेन कार्य्यज्ञानसमुच्चयः । *तत्रत्यपरत्वम् प्रदेशदेशीयपरत्वम् । अत्र साध- कमाह-*अत एवेति । प्रदेशदेशीयपरत्त्वस्य विप्रतिषेधसूत्रप्रवृत्तौ बीजत्त्वादेवेत्त्यर्थः । *परैवेति । एवकारेण यद्यप्यष्टाध्याय्याम्पूर्वम्पाठः संज्ञायास्तथापि स्वदेशीयवाक्यार्थबो. धस्य लक्ष्यसाधकत्त्वाऽभावेनाष्टाध्यायीपाठकृतम्परत्वं यद्यप्ययादीनान्तथापि तस्य लक्ष्य- साधकत्वन्नेति सूचितम् । अत्र संज्ञापदोपादानेन परिभाषाविषये स्वदेशीयपरत्वस्यैव का. र्यकालपक्षेऽपि नियामकत्वमिति ध्वनितम् । *सूत्रे भाष्य इति । तत्र हि-'अमू अत्र' अमी अत्र' इत्यादौ मूत्त्वमीत्वयोः “अ- दसो मात्" इति सूत्रदृष्टयाऽऽरम्भसामर्थ्यादसिद्धत्वाभावेऽपि “एचोऽयवायावः" इत्येतह- ट्या सिद्धत्वादयादय आदेशाः प्राप्नुवन्तीत्याशङ्कायां, परेण “अदसोमात्” इतिसूत्रस्य तहि वैययं प्राप्नोतीनि शडिते, वचनस्य यद्देशस्थात् “अदसो मात्" इत्येतदृष्टया मू- त्वमीत्त्वे सिद्धे, तत्र चारितार्थ्यम्प्रदर्शितम् । “अमू अमी" इत्यत्र “अदसो मात्" इत्य- नेन प्रगृह्यते सति 'अप्रगृह्यस्या इति पर्युदासाय तदेकवाक्यतापन्न “अदसो मात्" इत्येतद्- दृष्टया सिद्धत्त्वं यथा, ततः सिद्धान्तिना कार्यकालपक्षे "प्लतप्रगृह्या अचि" इति सूत्रैकवा- क्यतापन्नस्य "अदसो मात्" इत्यस्य "एचोऽयवायावः" इत्येतदपेक्षया परत्वाद्विप्रतिषेधशा- स्वबलेनायादीन् बाधित्वा प्रगृह्यत्वमेव भवतीतिप्रतिपादितम् । नन्वेवं सर्वसंज्ञाशास्त्रविषये व्यवस्था स्यात्, एवञ्च भसंज्ञायाः सर्वत्र पदसंज्ञाबाधकत्व. मिष्टन्तन्न सिध्येदत आह-*आकडारेति । यथोद्देशपक्ष एवेत्येवकारेण कार्यकालपक्षव्य- वच्छेदः । यद्यत्र कार्यकालपक्षः स्यात् तदा “अदसोमाद् इति सूत्रस्थोक्तभाष्यरीत्या नलो- पैकवाक्यतापन्नपदत्वस्य पादिकत्वेनासिद्धत्वाद्भसंज्ञया बाधो न स्यादेवञ्च राज्ञ इत्यादौः नलोपः स्यात् । यथोद्देशपक्षे तु, स्वदेशीयपरत्वस्यैव नियामकतया पदसंज्ञाया भसंजया परत्वाद्वाधः । अस्मिन्पक्षे 'भविष्यति किञ्चिदनेन प्रयोजनम्' इति ज्ञानमात्रेण प्रवृत्तः स्वीकारात् । अन तु पदत्वस्य बाध एव प्रयोजनमित्यस्य वक्तुं शक्यत्वात् । कार्यकालपक्षे तु, तत्त- द्विधिप्रदेशीयपरत्वस्यैव नियामकतया यत्र भाऽधिकारीयशास्त्रस्य प्राप्तिस्तत्र भसंज्ञाप्रवृत्ति- रिति 'सुल्वा,धात्रा इत्यादौ भाऽधिकारीयशास्त्रस्याऽप्राप्ते भसंज्ञाया अप्राप्तौ "स्वादिषु, इति सूत्रेण पदसंज्ञा "इको सवणे” इति सूत्रैकवाक्यतापन्ना स्यात्तथा च प्रकृतिभावः स्यात् । न च भसंज्ञा पदसंज्ञाया अपवाद इति वाच्यम् ? शुनः शुना यून इत्यादौ युगपदुभयो ·१० परिभाषेन्दुशेखरे- परत्वेनैव बाध्यबाधकभावः । पदादिसंझानां तत्र जातशक्तिप्रहेणैव त्रिपा. धामपि व्यवहारः । अत एव “पूर्वत्रासिद्धम्" (८-२-१, ) इति सूत्रे भाष्ये परिभाषाणामेव त्रिपाद्यामप्रवृत्तिमाशङ्कय कार्यकालपक्षाश्रयणेन समाहि- तमित्याहुः । यथोद्देशपक्षः प्रगृह्यसंशाप्रकरणे भाष्ये ।। २॥ भैरवी। स्वस्व कार्यसमर्पणाय प्राप्तयोर्भसंज्ञायाः सम्प्रसारणप्रापकतया चारितायेन तातङ्न्यायेन तत्र प्रदेशीयपरत्वमादाय पदसंज्ञेव स्यादिति भावः । नन्वेवम्भपदसंज्ञाविधायकसूत्रदृष्टया त्रैपादिकस्यासिद्धत्वात्तत्र प्रवृत्तिर्न स्यात्, एवञ्चे- टस्थले एव "नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य” इत्यस्य प्रवृत्तिरिति न स्यादत आह-*पदादिसं- ज्ञानामिति । *तत्र* स्वदेशे। अत्र मानमाह-*अत एवेति । संज्ञाविषये स्वीयदेशे जातशक्तिग्रहेणैव त्रिपाद्यामपिस्थितिसत्त्वादेव । परिभाषाणामेवेत्येवकारेण संज्ञाव्यवच्छे- दः। एवञ्चैतद्भाष्यसूचितोक्तव्यवस्थासिद्धौ "ध्यङः सम्प्रसारणम्” इति सूत्रभाष्ये भसं. ज्ञाया!कार्यकालपक्षमाश्रित्य काय॑निष्पादकत्वमिति यंत् दृश्यते, तद्भाष्यन्त्वेकदेश्युक्ति- रिति बोध्यम् । 'अनस्तक्ष्णा' इत्यादावाद्याकारस्य लोपाभावस्तु 'अनन्त्यविकारेऽन्त्यसदे- शस्य' इति परिभाषयैवेत्यन्यत्र स्पष्टम् । यथोद्देशपक्षस्य सुप्रसिद्धत्वसूचनाय तस्य स्थ. लमाह-*यथोदेशपक्ष इति । एतेनाऽऽद्यपरिभाषाऽर्थो ध्वनितः ॥२॥ तत्वप्रकाशिका- *मू०-आहुरिति । अयमत्र निष्कर्षः-प्राञ्चस्तु संज्ञोपरिभाषाणां वाक्यार्थयोः सतोर्जात- स्य संस्कारस्य तल्लिङ्गालिङ्गितविधिघटकलिङ्गनोद्बोधे स्मरणेनैव विधावुपकारः। एवं च यथो- देशे वाक्यैकवाक्यतेव फलति । तयोर्वाक्याथें उपेक्षायां संस्काराभावाद्विधावनुभवेनैवोफ- कारः । एवं च (१)पदैकवाक्यता फलति । अयमेव कार्यकाल इत्याहुः । नवीनाः खलु-शाब्दी ह्याकाङ्क्षा शब्देनैव प्रपूर्यत इति नियमान संस्कारस्मरणेनोपकार अपि त्वनुभवेनैव । एवंच परिभाषाविषये पक्षद्वयेऽपि पदैकवाक्यतयैव स्वपदार्पणमेव नतु प्र- देशे स्वस्य गमनं जडत्वादिति फलति । संज्ञाविषये तु यथासम्भवमेकवाक्यताद्वयम्, प्रदेश- गमनञ्च विनिगमकत्वादित्याहुः। मतद्वयेऽपि पक्षद्वयमपेक्षोपेक्षाबुद्धिकृतमेव । विवादस्तु स्म- रणेऽनुभवे नत्वेकवाक्यतायामिति भावः । वस्तुतस्तु परिभाषाविषये न यथोद्देशः, नापि कार्यकालः, अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितलक्ष्यधर्मिकसाधुत्वप्रकारकबोधजनकत्वरूपशास्त्रत्व- म्विना "पूर्वत्रासिद्धम्” इत्यनेन त्रिपाद्या असिद्धत्याभावेन, तादृशशास्त्रत्वस्य शास्त्रत्वस- म्पादिकाधीनत्वेन शास्त्रत्वसम्पादिकानां परिभाषाणां सर्वत्र प्रवृत्तिः । शास्त्रत्वावच्छिन्नोद्दे- श्यताकपरिभाषाणाम् 'असिद्धं बहिरङ्ग, “विप्रतिषेधे परम्" इत्यादीनां त्रिपाद्या असिद्ध- त्वेन न तत्र प्रवृत्तिः। संज्ञाशास्त्राणामपि 'संस्कारकशास्त्रदृष्टया संस्कार्यस्य नासिद्धत्वम्। इत्यवसानसंज्ञाविधानात्कल्पनेन त्रिपाद्याम्प्रवृत्तावविरोधात्तद्विषयेऽपि न पक्षद्वयम् । परत्वा- दिव्यवस्थातु पाणिन्युच्चारणाधिकरणत्व लक्ष्यसंस्कारजननाधिकरणत्व, पाणिन्युच्चारणाधि- करणत्वे सति लक्ष्यसंस्कारजननाधिकरणत्वरूपाधिकरणत्रयेण कल्पनीया । तत्रोत्तरोत्तरं बलवत । तत्र परिभाषाविषये तृतीय, भपदसंज्ञादिविषये प्रथम, द्वितीय प्रगृह्मादिविषये, इति न कापि दोषलेश इति बोध्यम् ॥२॥ । । . (१) पदैकवाक्यतेति । सा च स्वघटकपदप्रयोज्यविषयतानिरूपितविषयताप्र- योजकपदघटितत्वरूपा बोध्या ।

·तात्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। कार्यकालमित्यस्य च काव्येण काल्यते स्वसन्निधिं प्राप्यत इत्यर्थः । काव्येण स्वसंस्काराय स्ववृत्तिलिङ्गचिन्हितपरिभाषाणामाक्षेप इति यावत्। अत एव “पूर्वत्रासिद्धम्" (८-२-१) इति सूत्रे भाष्ये त्रिपाद्या प्रसिद्धत्वा. तत्र सपादसप्ताध्यायोस्थपरिभाषाणामप्रवृत्तिमाशङ्कय यद्यपीदं तत्रासिद्धं तत्त्विह सिद्धमित्युत्क्वा तावताप्यसिद्धिरित्यभिप्रायके कथमिति प्रश्ने ? का. र्यकालं संज्ञापरिभाष यत्र कायं तत्रोपस्थितं द्रष्टव्यमित्युक्तम् । न च कार्यकालपते "डमो ह्रस्वात्। (८-३-४२) इत्यादौ "तस्मादित्यु- चरस्य” (१-१-६७) "तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य" (१.१.६६) इति परि- भाषाद्वयोपस्थितौ परत्वात् 'उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीयान्' इति "तस्मिन्" इति सूत्रस्थभाष्यासङ्गतिः ।. उभयोरेकदेशस्थत्वेन परत्वादि- त्यस्यासङ्गत्यापत्तेः । स्पष्ट चेदम् "इको गुण” (१.१.३ ) इत्यत्र कैयट इति वाच्यम् ? “विप्रतिषेध" सूत्रेऽष्टाध्यायीपाठकृतपरत्वस्याश्रयणेनादो. पात् । न हि कार्यकालपक्ष इत्येतावता तदपैति । पक्षद्वयेऽपि प्रदेशेषु स्व- भैरवी। द्वितीयपरिभाषाऽर्थमाह-*कार्यकालमिति* । चकारस्त्वर्थे द्रष्टव्यः । *कार्येण* कार्य. विधायकशास्त्रेण । *स्ववृत्तीति* स्वघटकेत्यर्थः । यथा-"इको यणचि” इत्यादावचीति पदम् । *अत एव* काय्यण स्ववृत्तिलिङ्गचिन्हितपरिभाषाणामाक्षेपादेव । *इदम्* चैपादिकम् । *तत्र सपादसप्ताध्यायीस्थपरिभापायाम् । अयम्भावः-यत्कायं सिद्धन्तत्समकालम्प्र- वृत्तिरास्ताम् । येषान्त्वसिद्धत्वन्तत्राकथम्प्रवृत्तिः, उभयोः परस्पराकाङ्क्षायां समकालप्रवृत्ते- ाय्यत्वादिति पूर्वपक्षः । संस्कारकस्य तदाकाङ्क्षाऽभावेऽपि, संस्कार्य्यस्य संस्कारकाकाङ्क्षा- ऽस्त्येवेत्यन्यतराकाङ्क्षया संबन्ध इति समाधत्ते-*तत्त्वित्त्यादिना* । *तत्तु* सपादसप्ता- ध्यायीस्थन्तु। *इह* त्रैपादिकशास्त्रपर्सालोचनकाले । *उपस्थितमिति । एतेनाऽक्षेपप- दार्थ उक्तः। परिभाषाविषये पूर्वोक्तां व्यवस्थामजानन् शङ्कते *न चेति । "डमो हस्वादचि" इत्यादिना "ड: सि धुट्" इत्यादेः परिग्रहः । *परत्वादिति एतदुपादान परत्वेन व्यवस्था भविष्यतीत्यभिप्रायेण, परिभाषा तूभयनिर्देश इत्यायेव । *"इको गुण" इत्यत्र कैयट इति तत्र हि-भाष्ये-नियमात् 'इकोगुणवृद्धीभवतो विप्रतिषेधेन इति क्रोष्ट्रीयवार्तिकव्याख्याना- ऽवसरे, भाष्यकृता नियमस्या "अलोऽन्त्यस्य" इत्यस्य राज्ञः,कच राजकीयमित्यत्राऽवकाशः, "इको गुण" इत्यस्य चयनं लवनमित्यादाववकाशः, इहोभयम्प्राप्नोति मेद्यतीति, 'इको गुण- वृद्धी भवतो विप्रतिषेधेन' इत्युक्तम् । ततो नैव युक्तो विप्रतिषेधः, विप्रतिषेधे परमित्युच्यते पूर्वश्चाऽयं योगः परो नियम इत्याशक्येष्टवाची परशब्दः, विप्रतिषेधे पर यदिष्टन्तद्भवतीति समाहितम् । तत्र नैष युक्त इति प्रतीकमुपादायेष्ट सिद्धये न युक्तः, यथोद्देशपक्षे परिभाषयोः पौर्वापर्य्यन्नतु कार्यकालतायामिति तेनोक्तम् । तस्य भावस्तु, गुणविधायके "सार्वधातु- कार्द्धधातुकयोः" इत्यादौ "अलोन्त्यस्येको गुण" इत्यनयोरेकदेशस्थत्वेन विप्रतिषेधाऽसङ्गा- तिरिति समाधत्ते-*विप्रतिषेधसूत्रे इत्यादिना । *तदपैतीति । अष्टाध्यायीपाठकृतम्पर- तत्वप्रकाशिका- मू-*परिभाषाणामाक्षेप इति । परिभाषोपस्थाप्यपदानामुपस्थापनमदृष्टपिशाचाक- पंणन्यायादिति भावः । एतेनाक्षेपहत्यस्य स्मरणमित्यर्थमुरीकृत्य प्राचीनरीत्यापलपन्तः परा- ·परिभाषेन्दुशेखरे- बुद्धिजननेनाविशेषात् । नहि तत्पक्षेऽप्यचेतनस्य शास्त्रस्य स्वदेशं विहाय तदुदेशगमनं सम्भवति । नाप्यस्मदादिबुद्धिजननेन स्वदेशत्यागो भवति । अत एव भाष्ये एकदेशस्थस्यैव सर्वशास्त्राभिज्वालकत्वमुक्तम् । अत एव "तस्मिन्” इति सूत्रे कैयटः। सूत्रपाठापेक्षया परत्वस्य व्यवस्थापकत्वमिति। "इको गुण” इति सूत्रस्थकैयटस्तु चिन्त्य एव । अन्यथा सर्वशास्त्राणां प्र योगार्थत्वेन प्रयोगरूपैकदेशस्थत्वेन क्वापि परत्वं न स्यात् । किञ्च "किति च” इति सूत्रस्थकैयटरीत्या विधिसूत्राणां यथोद्देशपक्षे परिभाषादेशसन्निधानेन तेषां परत्वं व्याहन्येत । एवं च 'वृतेभ्य' इत्यत्र "सुपि च” (७-३-१०२) इत्यतः परत्वात् "बहुवचने झल्येत्” ( ७-३- १०३ ) इत्येत्त्वमित्याधुच्छिद्यतेत्यलम् ।। ३ ।। इत्संज्ञका अनुबन्धास्तेष्ववयवानवयवस्वसन्देह पाह- - भैरवी। त्वमपगच्छतीत्येतनास्तीत्यर्थः । इदं परिभाषाविषये एवेति प्रागुक्तभाष्याद्विज्ञेयम् । *त. देशगमनमिति तद्देशीयत्वसम्पादनमित्यर्थः । *अत एव* परिभाषायाः स्वदेशत्यागा- ऽभावादेव । परिभाषास्थले स्वोक्तव्यवस्थाया.यटस्यापि सम्मतिमाह-*अत एवेति । प. रिभाषायामुक्तव्यवस्थासत्वादेव । *कैयटस्त्विति* यथोद्देशपक्ष इत्यायुक्तकैयटस्त्वित्यर्थः । *अन्यथा कैयटोक्तिस्वीकारे । *प्रयोगार्थत्वेन* प्रयोगसिद्धिफलकत्वेन । तत्साधनावसरे द्वयोरप्येकदा बुद्धर्जातत्वादेकदेशस्थत्वव्यवहारस्तयोः स्यात् । न स्यादिति तथा च-विप्र- तिषेधशास्त्रासङ्गतिरेव स्यादिति भावः । ननु विप्रतिषेधशास्वाऽसङ्गतिभयात् प्रयोगरूपो देशो न गृह्यते इत्यत आह-*किञ्चेति । *सूत्रस्थेति । प्रधानान्यात्मेत्यायुक्तकैयट इत्यर्थः । एवञ्च । तेषां परत्वस्य व्याघाते च । नच कार्यकालपक्षेऽपि परिभाषाया यदि स्वदेशीयत्वमेव, तदा त्रैपादिकस्य तदृष्टयाऽसि- द्वत्वं स्यादेवेति कार्यकालपक्षमाश्रित्य प्रोगुक्ता व्यवस्था न सङ्गच्छेतेति वाच्यम्, ? न हि प्रागुक्तभाष्यात्परिभाषायाः स्वदेशत्यागं कल्पयामः, किन्तु सिद्धायाः परिभाषायास्पादि- केन स्वसंस्काराऽपेक्षेयम् । एवं सत्युपस्थितपरिभाषयैव त्रिपाद्यामिष्टव्यवस्थासिद्धिरित्या- शयात् । अत्र मुले, स्थलान्तरे परेत्विति यथोच्यते तथा नोक्तडिन्तु केचित्त्वित्युक्तन्तदरुचि- सूचनाय । परिभाषायाः कार्यकालपक्षेऽपि यथान स्वदेशत्यागस्तथा संज्ञाविषयेऽपि बोध्यः । नच "अदसोमात्” इति सूत्रभाष्ये यदुक्तं 'कार्यकालपक्षे 'अयादिभ्यः परैव प्रगृह्यसंज्ञा' इति तद्विरोध इति वाच्यम् ? तत्रत्यसंज्ञापदस्य संज्ञाकार्य्यप्रकृतिभावोपलक्षकत्वात् । न हि प्रगृ- झसंज्ञाया अनुनासिकादेशप्रवृत्तिप्रतिबन्ध एव फलम्। तत्रैव 'अदसो न' इत्यकथनात् । एवञ्च संज्ञापरिभाषयोरेकरूपता भवतीति बोध्यम् ॥३॥ अत्र संज्ञापदोपादानेन यथा वृद्धयादिसंज्ञाया उपस्थितिस्तथेत्संज्ञाया अपीति तत्प्रसङ्गा- तद्विषये व्यवस्थामाह-*इत्संज्ञका इत्यादिना* । अनुबध्यन्ते परस्मिन् सम्बध्यते, तत्वप्रकाशिका- स्ताः । यथोद्देशे उभयाकाङ्क्षारूपप्रकरणरूपेण प्रमाणेनाङ्गाङ्गीभाकः। कार्यकाले, त्वन्यत- राकाङ्क्षारूपस्थानाख्यात्सचोपस्थाप्यपदाकर्षणेनापि सम्भवतीति भावः॥३॥ स्मृतिविषयत्वे सत्युपक्षानहत्वरूपसप्रसङ्गसङ्गत्यानेकान्तपरिभाषामवारयितुकामः स्मरणे उद्बोधकमाह-*अत्र मंज्ञापदोपादानेनेति । अनुबन्धानामित्संज्ञालोपाभ्यामपहारेण विधये कदाप्यदर्शनात् स्वरूपशास्त्रेण बोध्यबोधकयोः समानानुपूर्वीकत्वनियमात् "उदीचां मा ·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । १३. अनेकान्ता अनुबन्धा इति ॥४॥ अनेकान्ता अनवयवा इत्यर्थः । यो हवयवः स कदाचित् तत्रोपलभ्यत भैरवी। । तेऽनुबन्धाः । सम्बन्धश्च, शास्रो नानाविधो दृष्टः, काकवृक्षयोः संयोगः, वृक्षशाख- योः समवायो वा यथा, तंत्राद्यसम्बन्धाश्रयणेऽनवयवत्वन्द्वितीयसम्बन्धाश्रयणे त्व- वयवत्वमिति सन्देहबीजम् द्रष्टव्यम् । अत्रेत्संज्ञकत्वमनुबन्धत्वमिति प्राचीनानामु. क्तिस्तदनुवादोऽयमित्संज्ञका इति । एकान्तशब्दोऽवयववाची, तस्य ना समासेऽनव. यवा इत्यर्थ इत्याशयेनाह-*अनेकान्ता इत्यादि । वाच्यवाचकयोर्भेदाभेदौ स्वशासे प्रसिद्धौ, तत्राऽद्यपक्षाभिप्रायेणानवयवत्त्वसम्भावना। *यो ह्यवयव इत्यादिना । एवञ्चा- नुबन्धाः अनेकान्ताः अवयववृत्तिधर्माभावादिति हेतुः। अवयववृत्तिधर्माश्चावयविसम्बन्धि. त्वेन प्रतीतत्वमेव, शाखायां यथेति व्यतिरेकदृष्टान्तो बोध्यः । नन्ववयवस्यापि न सर्वदा प्रतीतत्वं सम्भवति छेदनेऽनुपलम्भादत आह-*कदाचि. तत्वप्रकाशिका- इति निर्देशाच्च बोधकताया अनुबन्धरहिते पर्याप्तेरवगमादाह-*आद्यसाम्बन्धाश्रयण इति। "हलन्त्यम्" इत्यत्रावयवबोधकान्त्यशब्देन शित्किदादौ बहुव्रीहिनिर्देशेन "आटश्च" इत्यादौ सानुबन्धाद्विभक्तिदर्शनेन च अनुबन्धविशिष्टे पर्याप्तत्वमपि बोधकताया सत्वादाह-*द्विती. यसम्बन्धाश्रयणे त्विति । *सन्देहेति । सन्देहस्तु, अनुबन्धाः, बोधकावयवास्तदनवयवा वेति । एतेनानुबन्धेऽवयवानवयवत्वस्य प्रत्यक्षत्वेन, सिद्धेश्च पक्षताज्ञानप्रतिबन्धकत्वेन मूले सन्देह इत्युक्तिरसङ्गतेति वदन्तः प्रत्युक्ताः, बोधकतानिश्चयस्यासत्वात् । यद्यपि निरूपकभे. देन तयोरेकत्र सम्भवेनाविरोधान्न सम्भवति सन्देहः, तथापि स्वघटितेत्यादिवक्ष्यमाणसा- ध्यशरीरस्वीकारेण विरोधस्य स्पष्टत्वात्। इदमत्र तत्वम्-सन्देहम्प्रति साधारणधर्मज्ञा- नस्य कारणत्वेन, कर्मघजन्तानुबन्धशब्देन परस्मिन् सम्बन्धसामान्येन वृत्तिमत्वस्य प्रती. त्यानुबन्धे अवयवानवयत्वसाधकसंयोगसमवायोभयसाधारणस्य सम्बन्धत्वस्य दर्शनेन सं. शयः । दर्शनन्तु, 'माङः, आटश्च' इति निर्देशे। प्रत्यक्षेण तु न निवृत्तिस्ततो बोधकतासंशय. स्योत्थितत्वात् । तस्य चानुबन्धत्वस्योच्चारणार्थकवणेऽपि संक्रान्तत्वादनुगतरूपेण पक्षताद- च्छेदकत्वज्ञानाय मूले 'इत्संज्ञका' इत्युक्तम् । ननु सन्देहशब्दादेव भावाभावयोरुभयोरुल्लेखादेकतरोपादानेनैव सिद्धेः, मूलेऽवयवानव- यवत्वोभयोरुपादानं व्यर्थम् , नच परिभाषाद्वयसाधारणत्वेन अवतरणत्वज्ञापनाय तथोपादान- मिति वाच्यम् ? अन्यतरेणान्यतरस्याक्षेपेणैव तथात्वावगमादिति चेन्न, यद्धर्मिकयत्सम्बन्धा- वच्छिन्नयत्प्रकारकनिश्चयत्वेन साध्याभावत्वावच्छिन्नप्रकारित्वसाध्यविशेष्यकत्वान्यतराव- च्छिन्नम् यत्संशयं प्रति निवर्तकत्वं, तस्य सन्देहस्य तत्पक्षकतद्विधेयकानुमितौ पक्षतात्व- स्वीकारेणादोषात् । अन्यथा वह्विव्याप्यसाध्यकानुमितौ वह्निमान्नवेति संशयस्य पक्षधर्मि- कवशिव्याप्यवत्त्वरूपसाध्यनिर्णयनिवर्त्यत्वात्तादृशनिश्चयाप्रतिबन्धकत्वाच्च पक्षतात्वं स्यात्। अत एव हृदादौ वह्नयभावस्यानुमाने वह्निमान्नवेति संशयस्य न पक्षतात्वं, हृदनिष्ठायाः साध्य वत्तानिश्रयप्रतिबध्यताया वह्निमत्ताविषयकत्वेनैवावच्छेद्यतया साध्याभावत्वावच्छिन्नप्रका- रित्वानवच्छेद्यत्वात् । प्रकृतपक्षविषयिताबहिर्भूतसाध्यविषयिताघटितधर्मावच्छिन्नं यत्प्रकृत- पक्षधर्मिकप्रकृतसाध्यवत्तानिश्चयनिवर्त्यत्वमिति निवेशेन तु न निर्वाहः, वह्नौ पक्षे वह्नः साध्य- तायां वहिहिमानवेति संशयस्य पक्षविषयताबहिर्भावेण साध्यविषयत्वाप्रसिद्धत्वादव्याप्तः। ननु प्रतिज्ञावाक्यानन्तरं हेतुमप्रदर्श्य, उपनयमुपादाय हेतुप्रदर्शनमसङ्गतमत आह अ- २ ·१४ परिभाषेन्दुशेखरे- एव, अयं तु न तथा, तदर्थभूते विधेये कदाप्यदर्शनात् । शित्किदित्यादौ स. मीपेऽवयवत्वारोपेण समासो बोध्यः । “वुञ्छणकठ" (४-२-८०) इत्यादौ भैरवी। । दिति । एतेन दोषोत्पा(१)देऽनुबन्धः स्यात्, प्रकृत्यादिषु नश्चरे । इति कोशसम्मतिरपि सम्भवति । एवञ्चानुपलम्भजनकयत्नं विनाऽवयविन्युपलभ्यमान- त्वमवयवत्त्वम् । तथान नास्तीति फलितम् । नन्वनवयवत्वे शित्किदित्यादौ समासाऽनुपपत्तिः, अवयवत्वे तु षष्ठ्यर्थस्यावयवावयवि- भावस्य सम्भवादत आह-*शित्किदित्यादाविति । समीपेऽवयवत्वारोपेण व्यवहारो, लोके यथा-गृहसमुदायस्य ग्रामपदार्थत्वेऽपि ग्रामरूपो(२)ऽयमित्यादौ दृष्टः, तथानापि कल्पना सम्भवतीति भावः । ननु समीपेऽवयवत्वारोपेण चेद् बहुव्रीहिस्तदा “वुञ्छण" इति सूत्रनिर्दिष्टकप्रत्ययस्यापि णित्वाऽऽपत्तिरत आह-*वुच्छणेति। सामीप्यञ्च स्वोच्चारणाऽव्यवहितोच्चारणविषयत्वम् , तच्च शप्रत्ययणप्रत्ययाण्प्रत्ययादिपु शित्वादिव्यवहारसिद्धये अश्रीयते । एवञ्च शप्रत्ययस्थ- तत्वप्रकाशिका- वयववृत्तिधर्माभावादिति । हेतोः प्रसिद्धत्वादनुपादानमिति भावः। बोध्यबोधकयोनिश्च- याभावेन हेतुतावच्छेदकरूपण हेतोरप्रसिद्धिमाशङ्याह-मूले विधेय इति । एवञ्च, अनु- बन्धाः बोधकानवयवाः, विधेये कदाप्यदर्शनादिति तत्वं सिद्धम् । नन्वेवं साध्याभाववद्गुणघटकगकारे हेतोः सत्वाव्यभिचारः, नच साध्यस्य स्वरूपबो- धकानवयवत्वेन गुणशब्दस्य स्वरूपबोधकाभावान्न व्यभिचार इति वाच्यम् ? निरूपकभेदेन धर्मवयस्यैकत्र समावेशदर्शनाद्विरोधाभावेन संशयाभावादनुमानस्यानुत्थानापत्तेरिति चेत्र, स्वघटितघटकवृत्तिश्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छेदकधर्मण साक्षादवच्छिन्नविधेयताप्रयोजकपदा- नवयवा इत्यर्थनादोपात्। यस्मिन्ननवयवत्वं साध्य, तत्स्वमिति । एवञ्च, गकारघटितगुण. घटकगकारवृत्तिधर्मः गत्वरूपस्तेन धर्मेण साक्षादवच्छिन्नविधेयताया अभावेन, हतोस्तत्र सत्वेऽपि न क्षतिः । सनि तु, नकारघटितसन्घटकसवृतिधर्मः सत्वरूपस्तेनावच्छिन्नाया विधे. यतायाः प्रयोजकत्वात्सनो नकारेऽनवयवत्वं सिद्धम् । विधेयतायाः धर्मेण साक्षादवच्छि- न्नायाः ग्रहणात् , गुणस्य व्यपदेशिवद्भावेन गकारघटितगुणघटकः गुणस्तवृत्तिधर्मण गुणत्वेन परम्परयाऽवच्छिन्नाया अकारादिनिष्ठायाः गुणरूपायाः विधेयतायाः प्रयोजकत्वेऽपि न दोषः, साक्षाद्गुणत्वावच्छिन्नविधयताया अभावात् । एत्वादिधर्मावच्छिन्नविधेयताप्रयोजकत्वमा- दायव्यभिचारवारणाय श्रावणप्रत्यक्षविषयतवाच्छेदकेतिधर्म विशेषणम् । नहि गुणादिविषय. ताया अवच्छेदकस्यैत्वादिकस्य प्रत्यक्ष श्रवणनिर्वर्त्यम्, अपितु गुणत्वादिकस्यैव तथा। यद्यपि गुणघटकाकारवृत्तिश्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छेदकाऽत्वरूपधर्मेणावच्छिन्ना विधेयताऽकारेऽस्ति, तत्प्रयोजकत्वं गुणे, इति व्यभिचारस्य तादवस्थ्यन्तथापि स्वघटितघटकयाववृत्तीतिवृत्त्यन्तेन विवक्षितत्वेन, यावत्त्वस्य समुदाये गुणे पर्याप्तत्वेनाकारे तदभावान्न दोषः । नचैवं सति सनो नकारे दोषः समुदायनिरूपितविधेयताया अप्रसिद्धत्वादेवमनुवादे "सन्यतः" इत्यादौ विभ- (१)दोषोत्पाद इति। दोषोत्पादनं दोषोत्पादस्तस्मिन् , प्रकृत्यादिषु प्रकृतिप्रत्ययागमादेशेषु इक्यण्सुडादिषु यन्नश्वरमित्संज्ञालोपाभ्यामदर्शनशीलमक्षरम् , तत्रार्थेऽनुबन्ध इति भावः ।। (२) ग्रामरूपोऽयमित्यादाविति । एवमेव प्रामकूपो गंगातीरमित्यादावपि बोध्यम् ।

·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । १५. णिवप्रयुक्त कार्य पूर्वस्यैवेत्यादि तु व्याख्यानतो निर्णेयम् । “हलन्त्यम्" (१-३-३) इत्यत्रान्त्यशब्दः परसमीपबोधकः ॥ ४॥ वस्तुतस्तु- भैरवी। ले पूर्वस्मिन् समीपे यथास्तीति तत्राऽवयवत्वारोपो भवति, तथा णकारस्य ककारसामीप्यं यद्यप्यस्ति, तथापि 'ऋश्यकः' इत्यादौ णित्वप्रयुक्तकार्याऽदर्शनमूलकवृद्धव्यवहारमूलकव्या- ख्यानेन, न णकारे कप्रत्ययसमीपेऽपि ककाराऽवयवत्वाऽऽरोपः; किन्तु छकारावयवत्वारोप एवेति निर्णयमित्यर्थः । ननु यत्रान्त्यशब्दोच्चारणन्तस्य का गतिरत आह-*हलन्त्यमित्यत्रेति । "उदीवां माछो व्यतीहारे” इति निर्देशोऽनवयवत्वे ज्ञापक इत्यपि सम्भाव्यते । अन्यथा मेङ एजन्त- त्वाभावादात्वासम्भवेन निर्देशासङ्गतिः स्पष्टैव । अतएव "अर्वणस्त्रसौ” इति सूत्रविहित त्रा- देशस्य सर्वादेशत्वञ्च न । एवमस्मिन्पक्षे 'नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वम्' इत्यादिवक्ष्यमाणप- रिभाषाणामनारम्भेण लाघवमपि सम्भवति ॥ ४ ॥ एतावता प्रबन्धेन एकदेशिमतमुपपाद्य सिद्धान्तिमतमाह-वस्तुतस्त्विति । तत्वप्रकाशिका- तिमादाय दोष इति वाच्यम् ? स्वघटितघटकानुबन्धेतरविभक्तीतरयावद्वत्तीतिविवक्षितत्वात्। "वुच्छण” इत्यादौ द्वन्द्वात्मकपदमादाय दोपवारणाय स्वघटितपदाघटितपदघटकस्य यावतो ग्रहणं बोध्यम् । अथ प्रत्युच्चारण शब्दो भिद्यते चेत्सनः सकारे हेतोः सत्वाद्यभिचारः, नचाभेदस्तहि मनिनो नकारे भागासिद्धिरिति चेत्सत्यम् ,स्वघटितपदाघटितपदघटकानुबन्धतरविभक्तीतरया. वत्प्रयोज्यविधेयतावच्छेदकधर्माभावस्य हेतुत्वेनादोपात् । धर्मस्य विशेष्यविशेषणदलसङ्घ चितस्य ग्रहणेन न केवलं नत्वधर्ममादाय दोपः । इतरविशेषणानां फलन्तु साध्यदलबदवग. न्तव्यम् । कुक्मुमोः ककारमकारयोर्भागासिद्विस्तु कुक्मुमोः ककारमकारौ बोधकानवयवौ, स्वबोधकावयवोत्तरबोधकानवयवोत्तरत्वात्" इत्यनुमानान्तरेण परिहरणीया। *वृद्धव्यव- हारमूलकव्याख्यानेनेति । मात्रचश्चित्वेन "स्वावटितपदघटकेऽनुबन्ध स्वनिरूपितावयवत्त न" इति कल्पनेनेति भावः । अनतिदिष्टघटकत्वस्वीकाराल्लोपशित्यत्र शितिभिन्नपदत्वका नावयवत्वारोपदोषः। केचित्तु, स्वसमीपत्व स्वाघटितपदाघटकत्वोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टेऽनुबन्धे स्वनिरूपि. तावयवत्वमारोप्यते । अत्रापि घटकत्वं व्यपदेशिवदावा(१)नतिदिष्टम् । डमुडादौ उम् उद्, इति पृथक्पदत्वकल्पे तु, अर्थवघटकत्वं, डम् , उ, द, पदत्रयम्वा परिकल्प्यावयवत्वं कल्प्य- म् । आये, उटः अर्थवत्वाभावात् , अन्त्येऽतिदिष्टघटकत्वसत्वादित्याहुः ॥ ४ ॥ ननु हेतोरानङः नकारे सत्वाव्यभिचारः, अपिच “धिन्विकृण्व्योर च" इति सूत्रघटका- कारे गणधातुघटकाकारे च, हेतोः सत्वाव्य(२)भिचार अत आह-*एकदेशिमतमिति* (१) व्यपदेशिवद्भावानतिदिष्टमिति । तेन लोपश् इत्यत्र न दोषः। तथाहि- स्वं लोपश् इत्यत्र लोप इति पदम् तेनाघटितं शितिपदं व्यपदेशिवद्भावेन तद्धटकत्वस्य शकारे सत्वेऽपि वस्तुतोऽघटकत्वेन शे लोपनिरुपितावयवत्वासद्धिः । (२) व्यभिचार इति । अत्र चक्रकापत्तिरपि दोषो ज्ञेयः । तथाहि-'विधेये कदाप्यदर्शनादिति हेतोः सिद्धिः "तस्य लोपः” इति वाक्यार्थज्ञानाधीना "तस्य लोप" ।

·परिभाषेन्दुशेखरे- एकान्ताः ॥५॥ इत्येव न्याय्यम् । शास्त्रे तत्रोपलम्भादन्यत्रानुपलम्भाश्च । अनवयवो हि काकादिरेकजातीयसम्बन्धेन गृहवृक्षाादधूपलभ्यते नैवमयम् । एवं हि बहु- भैरवी। *शास्त्रे तत्र इति*-अयम्भावः, "वृद्धिरादेच्” इत्यादौ शास्त्रे सामानाधिकरण्येन निर्देशात् । 'रामेतिब्यक्षरन्नाम मानभङ्गः पिनाकिनः । इत्यादौ लोके सामानाधिकरण्येन व्यवहाराच्च वाच्यवाचकयोरभेदेन व्यवहारो न्या- य्यः। तथा च-पूर्वोक्तो हेतुर्दुष्टः, स्वरूपासिद्धत्वरूपदोपाक्रान्तत्वादिति। *तत्र-वाचकत्वा- भिप्रेताणादिशब्दे । *अन्यत्र वाच्ये औपगवादिशब्दघटकाकारप्रत्यये । एवञ्च यथा कुठा- रादिना छेदनेऽवयवभूतापि शाखाऽवयविनि वृक्षे नोपलभ्यते तथाऽस्यापीत्संज्ञालोपाभ्या. मपहाराद्यत्नेनानुपलम्भो न्याय्य एवेति । एतेन 'यो ह्येकान्तः स कदाचित्तत्रोपलभ्यत एव' इत्यादि यत् प्रागुक्तन्तत्सत्तोका, तथावयविनि वाचके तस्य सत्वात्तत्सम्बन्धित्वेन प्रतीतत्वरूपो यः प्रागुक्तहेत्वभावस्तल्ला. भः, अन्यत्रानुपलम्भादित्यनेन वाच्ये प्रयोगघटकेऽनुपलम्भोऽपि प्रकृतस्यावयवत्वस्य साधक इति ध्वनितम् । एवञ्चानुबन्धाः अवयवाः अवयविसम्बन्धित्वेनाप्रतीतत्वात् छिन्नशाखादिवदित्यनुमान मस्मिन्नपि पक्षे सम्भवतीति । परमते हेतोः सत्प्रतिपक्षे तत्त्वमपि सम्भवतीति बोधितम् । एवं हेत्वन्तरेणाप्यवयवत्वं सिध्यतीत्याह-*अनवयवो हीति* । एकजातीयसम्बन्धेन*- संयोगेन । नेवमयमिति* । तादृशैकजातीयसम्बन्धन सर्वत्रोपलभ्यमानत्वरूपो योऽनवयव. वृत्तिधर्मस्तदभावो दर्शितः । तत्वप्रकाशिका- नचैतन्मते "नानुबन्ध' इत्यादि परिभाषात्रयकरणाद्गौरवमिति वाच्यम् ? अनवयवत्ववा- दिनोऽपि लक्षणाव्याख्यानादिकरणगौरवस्य समत्वात् , सामीप्येऽवयवत्वारोपे त्रादेशे सर्वा- देशत्ववारणायोक्तपरिभाषात्रयस्यावश्यं कर्त्तव्यत्वात् । *तत्र* बोधके । बोधकत्वनिर्णयस्तु समुदायाद्विभक्त्युत्पत्याऽनुमेयः । *अन्यत्र* विधेये। तथा च-'अनुबन्धाः बोधकावयवाः, एकजातीयसम्बन्धेन बोधके उपलब्धिविषयत्वे मत्यन्यत्र तदभावात् । कपालवत् । घटावयवः कपालः घटप्रतियोगिकसमवायानुयोगिक- त्वसम्बन्धेन घटे उपलभ्यते । अन्यत्र सम्बन्धान्तरेणोपलम्भेऽपि तेन। सम्बन्धेन तदभा. वोऽस्त्येव । यो ह्यनवयवः वृक्षादेः काकादिः स संयोगेनैकेन गृहवृक्षादिपूपलभ्यते । नचैवं चक्रे उत्पन्नविनष्टस्य घटस्य चक्रावयवत्वं स्यादिति वाच्यम् ? अन्यत्रोपलब्धिप्र- कारकसम्भावनाभावस्य हेतुत्वेन विवक्षितत्वात् । अहेतुर्दुष्ट इति । अवयववृत्तिधर्माभा. वरूपहेतुर्दुष्टः । *दोषाक्रान्तत्वादिति । अवयवत्वे सिद्धे सतीति भावः। *अस्मिन्नपि पक्षे सम्भवतीति । एवञ्च विरुद्धदोषाक्रान्तोऽप्ययं हेतुः । अस्य मतेऽनुपलम्भाश्चेत्यत्र च. कारो हेत्वन्तरसमुच्चायकः । इति सूत्रार्थबोधश्च "हलन्त्यम्" इति सूत्रार्थाधीनस्तदर्थबोधश्च पदार्थज्ञानविधया लक्षणा- प्रहाधीनः, लक्षणाप्रहश्च अनवयवत्वप्रहपूर्वकशक्यार्थबाधप्रहपूर्वकः, अनवयवत्वप्रहश्च प्रकृ. तहेतुज्ञानपूर्वक इति ।

·तत्वप्रकाशिकासहितामैरवी। वीहिरपि न्यायत एवोपपन्नः । अन्त्यादिशब्दे लक्षणा च न । किश्चानवयवत्वे 'णशक प्रत्ययादौ णादेरित्त्वानापत्तिः प्रत्ययादित्वाभा- वात् । दनचश्चकारस्य वैयर्थ्यापत्तेश्च । इदं च "तस्य लोपः (१-३-8) इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम् । तत्र युक्तं 'एकान्ता अनुबन्धा' इत्येव न्याय्यमिति दिक्॥५॥ नन्वेकान्तत्वेऽनेकालत्वादेव औशादीनां सर्वादेशत्वसिद्ध्या "अनेकाल" (१-१-५५) सूत्रे शिद्ग्रहणं व्यर्थमत पाह- भैरवी। . एतेनानुबन्धाः अवयवाः अनवयववृत्तिधर्माभावादित्यस्य लाभेन सत्प्रतिपक्षितत्वमिति भावः। एतावता प्रबन्धेन प्रागुक्तहेतोर्दुष्टत्वं प्रसाध्यावयवत्वे साधकान्तरमाह-एवंहीति । अवयवत्वे हीत्यर्थः । *न्यायत:-अरोपं विनैवेत्यर्थः । किञ्च प्राथमिकशक्तिग्रहेणैव "हलन्त्य"सूत्रजन्यशाब्दबोधोपपत्तो लक्षणाकल्पनं गौर- वग्रस्तमिति भावः । एवमादिशब्दस्याद्यावयवबोधकत्वं "हलादिः शेषः" इत्यादौ दृष्ट- मनुबन्धस्यातथात्वे णादिप्रत्ययावयवणादेरित्वानापत्तौ "आदिी” त्यादिशास्त्राणाम- सङ्गतिरिति भावः । नन्वित एवानुपपत्तेस्तत्रापि लक्षणां वदाम इति चेत्तत्राह-*दघ्नचश्चेति । एवञ्च द- घ्नच्प्रत्यये चकारोच्चारणमेकान्तपक्षे ज्ञापकमपीति भावः । *इदञ्च*-प्रागुक्तं सर्वञ्चेत्यर्थः । "एकान्ता अनुबन्धा इत्यस्योभयमिदमनुबन्धेषूक्तम् , एकान्ता अनेकान्ता इति, कि पुन. रत्र न्याय्यमेकान्ता अनुबन्धा इत्येव न्याय्यम्"इत्युक्तमित्यर्थः । ननु णादिप्रत्ययावयवाणादेरित्वाभावापत्तिरूपः प्रागुक्तोऽनवयवत्वे यो दोषस्तस्य ज्ञाप- केन वारणमपिःसम्भवति, यदि णशयोरित्वन्न स्यात्तदा द्वयोरसत्वरूपत्वादेव विकल्पे सिद्ध "श्याद्वयध” इति सूत्रे "विहितप्रापकन्दधातीति" सूत्रे विभाषाग्रहणं व्यर्थमिति तत्सामर्थ्या. देवेत्संज्ञा भविष्यतीतिचेन्न, कप्रत्ययादेः ककारस्य सा नस्यादित्यनेन प्रागुक्तदोषस्यादृढीक- रणात् । "इगुपध"इति यः कस्तस्य सा न स्यादित्यर्थाद्भवदुक्तं ज्ञापकं हि "श्याद्वयध" इति- सूत्रविहितप्रत्ययविषय एवेति भावात्। *दिगिति-दिगर्थस्तु“द्वयसच्” इति चकार एकोऽव- यवो द्वयोर्न सम्भवतीति चकारोच्चारणं दध्नच्प्रत्यये कृतमनवयवत्वे तु सामीप्यस्योभय- निरूपितस्य सम्भव इति तस्य वैयर्थ्यम् । लक्षणाकल्पनाभावेन लाघवञ्चेति ॥६॥ अवयवत्वपक्षे यो दोपः 'अर्वणस्त्रसौ'इत्यादेः सर्वादेशत्वाऽपत्तिरूपस्तमुद्धर्तुमाह-*नन्वे- तत्वप्रकाशिका *अवयवत्वे साधकान्तरम् । लाघवमूलक तर्कमिति भावः । *लाघवञ्चति। अनेकान्त- पक्षेऽनुवादे "सन्त्यतः” इत्यादौ नकारेत्संज्ञकसकारे परतः, विधौ "गुपप्तिकिड्यः” इत्यादौ नकारेत्संज्ञकः सो भवतीत्याद्यर्थकल्पनागौरवम् । एकान्तपक्षे तु सन् भवति सनि परत इत्या- धर्थ एवेति लाघवम् । एवञ्च 'न विधौ परः शब्दार्थ इति न्यायविरोधोऽपि न । अनुपलब्धिस्तु वलवदामि- त्संज्ञालोपाभ्यामपहारेणेति बोध्यम् । न च सूत्र एव अपहारेण नकाराभावात्सन् भवतीत्या- धर्थासङ्गतिः, स एवायमिति प्रत्यभिज्ञया सकारे सन् बुद्धः सत्वेनादोषात् ॥६॥ *सर्वादेशत्वापत्तीति । नचैतदनुपपन्नं “तृङ्” इति न्यासेनान्त्यादेशत्वोपपत्तेः, न- चाचारविबन्तादशब्दानि अल्लोपे सौ स्थानिवद्भावेन हलन्तत्वमादाय "हल्ड्याब्" इति सुलोपापत्तिः, ज्याग्रहणेन "अनुबन्धगतहलन्तत्वमादाय सुलोपश्चेन्ड्याइभ्यामेव” इति नि- यमेनादोषादिति वाच्यम् ? 'ओवश्नु छेदने' इति निष्पन्नस्य वश्चनशब्दस्य कुशब्देन समासे ·परिभाषेन्दुशेखरे- नानुबन्धकृतमनेकालत्वम् ॥ ६ ॥ शिद्ग्रहणमेवैतज्ज्ञापकम् । तेन "अर्वणस्तृ" (६-४-१२७) इत्यादेर्न स. देशत्वम् । डादिविषये तु सर्वादेशत्वं विनानुबन्धत्वस्यैवाभावेनानुपूर्व्या- । भैरवी। कान्तत्व इति*। *एतज्ज्ञापकमिति । तथा च-शिद्ग्रहणेनानुबन्धानामल्व्यवहारविषयत्व नास्तीति ज्ञाप्यते इति बोध्यम् । नन्वेवं डादिविषये सर्वादेशत्वानापत्तिरत आह-*डादिविषये विति। अत्रादिपदेन "जसःशि" इत्यस्या "सुपां सुलुग्" इति सूत्रोक्तादेशस्य संग्रहो, न तु णलन्तस्य, प्रत्ययाधि. कारे पाठेन स्वतः प्रत्ययत्वात् । न च डादिविषये आनुपूात्सर्वादेशत्वस्वीकारे सर्वादेशस- म्पादकतया डकारोच्चारणस्य चरितार्थतया डित्वसामर्थ्यादभस्यापि टेर्लोप इत्यस्यासङ्ग- तिरिति वाच्यम् ? डेत्यस्य स्थाने केतिसिद्ध डेत्याकारोच्चारणमेतदर्थमित्याशयात् । यदि त्वित्संज्ञायोग्यत्वमनुबन्धत्वमिति डकारस्य सर्वादेशत्वात् प्रागित्संज्ञाभावेऽप्यने- काल्त्वन्नभविष्यतीत्युच्यते तदा "डा आ” इत्याकारस्य प्रश्लेषेण सर्वादेशत्वं बोध्यम् । प्रकृतग्रन्थस्तु प्राचीनरीत्या। नच "अनेकाल" इति सूत्रे शिद्ग्रहणस्य पूर्वोक्तार्थज्ञापकत्वकथनमसङ्गतम् "ध्वसोरे द्वौ” इति सूत्रविहितलोपस्य सर्वादेशत्वसम्पादकतया शिद्ग्रहणस्य चारितार्थ्यादिति वाच्यम् ? "लोपोयि” इत्यतो लोपग्रहणे प्रकृते पुनलंपिग्रहणसामर्थ्यात्सर्वादेशत्वं भविष्य- तीत्याशयात्। यत्तु 'अनुबन्धा एकान्ता' इति मुख्यपक्षे, उच्चारणार्थकानामित्संज्ञां विना निवृत्त्यभाव इति सिद्धान्तात् 'दिव औत्" इत्यत्रौतस्तकारस्येत्वेऽप्यौदवयवत्वेनौदादेशस्यानकाल्त्वेन सर्वादेशत्वापत्तिरिति कस्यचिद् दूषणाभिधानन्तत् स्वीयो योऽनुबन्धानामव्यवहारविषय- त्वाभाव इत्यर्थे शिद्ग्रहणस्य ज्ञापकत्वमिति निष्कर्षस्तदज्ञानेन । यदपि वैयाकरण इत्यत्रैचश्चित्वाच्चित्स्वरापत्तिः, न चास्य प्रवृत्तावपि बहुपटव इत्यत्र- बहुचश्चित्वाद्यथा समुदायस्यान्तोदात्तत्वं भवति, तथा वैयाकरणेति समुदायान्त्यस्योदात्तत्वं भविष्यतीत्यणप्रत्ययाझुदात्तत्वान्न विशेष इति वाच्यम् ? "चित" इति सूत्रे "सप्रकृतेः' इ. तत्वप्रकाशिका- कुवश्चन इत्यत्रोत्तरपदे स्थानिवद्भावनाजादित्वमादादाय कोः कदादेशापत्तेरुपलक्षकत्वात् । *बोध्यमिति । एवञ्च नानुवन्धेत्यादिपरिभाषात्रयमत्रैव गतार्थम् । भाष्ये नानुबन्धे- त्यादिकथनन्त्वेतदभिप्रायेणैव । अत एवानुबन्धकृतोऽनेकालत्वव्यवहारो। यथा न भवेत्तथा कर्तव्यमिति व्याख्यानमपि सङ्गच्छते। अनुबन्धकायें "अनल्विधौ” इतिनिषेधो न प्रवर्तत इति प्रवाद एतन्मूलकः । “न ल्यपि" इतिनिधोऽपि एतदर्थे एव ज्ञापकः । नचैवं "हलन्त्यम्" शिकिदित्यादौ हलादिपदेनानुबन्धानामग्रहणादित्संज्ञाद्यनापत्तिः, तत्तत्सूत्रारम्भसामर्थ्या- दित्पदप्रयोज्यविषयतानिरूपितविषयत्वाप्रयोजकानुबन्धानामल्त्वव्यवहारो नेति कल्पनेना- दोपात् । इत्पदप्रयोज्यविषयतानिरूपितविपयत्वप्रयोजकत्वात् । *इत्संज्ञायोग्यत्वमिति । अत्रार्थे णबाधकशस्य । विकल्पविधायक "ददातिदधात्यो. विभाषा" इति विभापाग्रहणं ज्ञापकम् । अन्यथा प्रत्ययसंज्ञायाः पूर्वमित्संज्ञाया अभावेन"वाड सरूपोऽस्त्रियाम् इति विकल्प सिद्ध विभाषाग्रहणं व्यर्थमेव स्यात् । *प्राचीनरीत्येति* यद्वाप्यर्थे एवशब्दः। एवञ्चानुबन्धत्वस्याभावेन विनापि, अर्थादनुबन्धत्वसत्वेऽपि "आ आ" आनुपूर्व्यादा- .

·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । १९ सिद्धम् ॥६॥ नन्वेवमप्यवदातं मुखमित्यत्र पलोपोत्तरमात्त्वे कृते "प्रदाप(१-१-२०) इति घुसंज्ञाप्रतिषेधो न स्यादपः पकारसत्त्वेऽनेजन्तत्वादात्वाप्राप्त्या पलो. पोत्तरं पकाराभावेनास्य दापूरूपत्वाभावादत प्राह- नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वम् ॥७॥ "उदीचां माङ” (३-४-१६) इति निर्देशोऽस्या ज्ञापकः । “प्रादेच उ. भैरवी तिवार्तिके प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य चिद्ग्रहणेन ग्रहणेऽपि वैयाकरणशब्दावयवैचोऽप्रत्ययतया अत्रापि समुदायग्रहणे मानाभावादिति चेन्न, ऐजित्यत्र चकारस्येच्चकारसदृशत्वेऽपी- स्वाभावात्। यदप्यनुबन्धानामलव्यवहारविषयन्नास्तीतिसिद्धान्तोपरि अनुबन्धविनिर्मुक्तपदार्थोप- स्थितेः सर्वसम्मतत्वेनेशशब्दादिकारमात्रोपस्थितेस्तस्य च नानेकालत्वमिति सर्वादेश. त्वप्रापकस्य शकारस्यावश्यकत्वेन ज्ञापकत्वासङ्गतिरिति मूलशैथिल्याभिधानन्तत्स्थ. वीयः, अनुबन्धानामेकान्तपक्षस्य वाच्यवाचकयोरभेद इत्येतत्पक्षोपबृंहिततयाऽनेकाल्पद- स्याऽनेकाल्विषयकोपस्थितिविषयार्थकतया च वाचकोपस्थितिमादाय सर्वादेशत्वे सिद्धे शिद्ग्रहणं व्यर्थमिति मूलशैथिल्याभावात्, उपस्थाप्योपस्थापकयोरभेदादेवाग्रहीदित्यत्र "ग्रहो लिटि” इति दीधैं कृतेऽपि स्थानिवद्भावः सिध्यति, आदेशविधायकवाक्यघटकेट्पदा. द्विशिष्टोपस्थितेः सत्वात्। यत्त शब्दत उपात्तस्थानिस्थान्यवयवान्यतराल्वृत्तिधर्मवत उपस्थितियत्र तत्र "अनल्विधौ” इति निषेध इति सिद्धान्ते ईट्पदादिकारमात्रोपस्थितेः सत्वादनल्विधाविति- निषेधापत्तिरिति दूपणोदनन्तदपेशलम् । अल्वृत्तिधर्मवत इत्यस्याल्पर्याप्तधर्मावच्छिन्न- विषयताकोपस्थितिविपयधर्मवत इत्यर्थः । प्रकृते त्विट्पदादुभयपर्याप्तं यदिट्त्वन्तद्धर्माव- च्छिन्नविषयताकापस्थतेः सत्वेन निषेधविषयताया अप्रसक्तः ॥६॥ अथानुबन्धानामवयवत्वपक्ष एवावदातं मुखमित्यादिसिद्ध्यर्थम्भाष्ये परिभाषान्तरमुप- न्यस्तन्तद्वक्तुम्भूमिकांरचयति--*नन्वेवमित्यादिना*। *एवमपि उक्तदोषस्योक्तरीत्योद्धारे ऽपि । *आत्वाप्राप्त्येति । अस्य दाप्त्वाभावादित्यत्रान्वयः । ननु पलोपोत्तरमात्वं भविष्यतीत्यत आह-~*पकाराभावेनेति*। *माङ इति निर्देश: - मेङः : सानुबन्धकमाङ इति निर्देशः। ज्ञापकत्वमुपपादयति "आदेच" इतीत्यादिनाः । तत्वप्रकाशिका- कारप्रश्लेषात्सर्वादेशत्वं सिद्धमितियोजनया नवीनरीत्यापि व्याख्येयम् । *ज्ञापकत्वासङ्ग- तिरिति । अयम्भावः "अनेकाल"सूत्रस्यानेकालादेशः सर्वस्येत्यर्थेनानुबन्धविनिर्मुक्तपदा. ोपस्थितेः आदेशस्यानेकाल्त्वाभावेन सर्वादेशत्वसम्पादनार्थं शिद्हणं चरितार्थमिति कथं ज्ञापकत्वमितिभावः । बोधकवृत्यनेकालत्वमादाय तु न निर्वाहः, “पादस्य लोप” इति वि- हितलोपस्यापि सर्वादेशत्वापत्तेः, बोधकस्य लोपल्यानेकालत्वात् । *अभेद इत्येतत्पक्षेति* इत्थञ्च स एवायमिति प्रत्यभिज्ञयाऽऽदेशस्याप्यनेकालधर्मवत्त्वं भविष्यतीतिभावः । नचौ. शादौ शकारोच्चारणसामर्थ्यात्भूतपूर्वानेकालत्वमादाय सर्वादेशत्वसिधा ज्ञापितेऽपि “अनेका. ल" सूत्रे शिद्हणं व्यर्थमितिवाच्यम् ,? "विभाषाडि श्यो: "शिः सर्वनामस्थानम् इत्यादौ विशेषणार्थत्वेन चारितायेन "जसः शि" इत्यादेः शित्वस्य वैयर्थ्याभावात् ॥६॥ *पलोपोत्तरमात्वमिति नन्वज्ञातस्वस्वरूपज्ञापकोचारणविषयत्वस्योपदिश्यमानत्व- ·परिभाषन्दुशेखरे- पदेशे” (६-१-४५) इति सूत्रेणोपदिश्यमानस्यैजन्तस्यात्त्वं क्रियते, ङकारस- त्वे तु एजन्तत्वाभावादात्त्वाप्राप्तेस्तस्यासङ्गतिः। न चास्यामवस्थायां तस्य धातुत्वाभावात्कथमात्त्वम् ? "तत्र धातोः” (६-१-८) इत्यस्य निवृत्तरित्य. न्यत्र विस्तरः । स्पष्टं चेदं "दाधा ध्वदाप्' (१-१-२०) इति सूत्रे भाष्ये ॥७॥ नन्वेवमपि “वासरूपः” (३-१-९४) इति सूत्रेण कविषयेऽणोऽप्यापत्ति. भैरवी। उपदिश्यमामस्येति। उपदेशपदे कर्मणि घञ्, षष्ठ्यथें च सप्तमीत्यभिप्रायेणेदम् । धातुग्रहण- किम् ? 'लूज लविता' 'पूज् पविता' इति “न धातुलोप” इति सूत्रभाष्यादनुबन्धसद्भावकाले धातुत्वाभावात्कथन्धातुत्वमित्याशङते-*नचेति । समाधत्ते-*तत्रेति । *अन्यत्र विस्तर इति । गवादिकानामुद्देशो नतूपदेशः येषामिरेप्रभृतीनां प्रत्यक्षमाख्यानमस्ति तेषामपि शित्परत्वयोग्यानाम् नचेति प्रत्यासत्या लाभादित्यादिविस्तर इत्यर्थः । यदि तु"लिटि धातोः" इतिसूत्रस्थधातुग्रहणं तिष्ठतु तावत्, सान्न्यासिकमिति भाष्या- दिरेप्रभृतीनामेकाराणान्तडादेशानां टेरेत्वन्नेति ज्ञापकतया चारिताथ्य नैकारोच्चारणसाम- र्थ्यान्नात्वमित्यस्य वक्तुमशक्यतया च धातुग्रहणानुवृत्तः "आदेच उपदेश” इति सूत्रे आवश्यकतति विभाव्यते । तदा "लिट" इति सूत्रविहितादेशावयवैकारस्योभयांशे ज्ञापकता स्वीकार्य्या, यावता विनेतिन्यायात् । अत्रार्थे मानन्तु 'माङ' इति निर्देशस्य नानुबन्धकृत- मनेजन्तत्वमित्यर्थज्ञापकतापरं भाष्यमेव । एवं तादृशभाष्यादेव "माङ् माने" इति धातोः नवाप्रत्ययोऽनभिधानान्न भवतीत्यपि ज्ञेयमित्याशयः ॥ ७ ॥ अनुबन्धानामेकान्तत्वपक्ष एव सम्भाविनन्दोपान्तरविरसितुमाह-*नन्वेवमित्यादि। तत्वप्रकाशिका- स्याभावेन पलोपोत्तरं कथमात्वं भविष्यति, नच स्थानिवद्भावेन तल्लाभः, इत्संज्ञाविधौ तु मकारेत्संज्ञापरित्राणार्थ कृतेन थमोरुकारेणानतिदिष्टोपदिश्यमानत्वस्य ग्रहणम् । अत एवाटधातावका स्येत्संज्ञालोपोत्तरमतिदिष्टोपदिश्यमानत्वमादाय टकारस्येत्संज्ञा । अनेकानुबन्धघटितस्थले युगपदेव गवेषु विरोधाभावेन संजायाः प्रवृत्तिः । आत्वविधौ त्वतिदिष्टानतिदिष्टयोरुभयोर्ग्रहणम् । अत एव "दो दद्घोः” इत्यत्र दाग्रहणं चरितार्थम् । अन्यथा धारूप घावस्याप्राप्तेर्दाग्रहणमनर्थकं स्यात् , धेटष्टित्त्वेनोपदिश्यमानत्वाभावादात्वा- प्राप्तेरन्यत्र "दधातर्हिः' इत्यनेन बाधादिति वाच्यम्, तस्य शास्त्रप्रयोज्यविधेयताश्रयत्वरू- पशास्त्रीयकार्यत्वाभावादिति चेन्न तदेवदमिति प्रत्यभिज्ञयोपदिश्यमानत्वस्य सत्वेनादोषात्, "दोदघो” इत्यत्र दाग्रहणेन "आत्वविधावनुबन्धलोपोत्तरमपि उपदिश्यमानत्वम्” इति क- ल्पनेनादोषाच्च । इत्संज्ञाविधौ तु करणघअन्तस्यैवास्य मते सिद्धान्तितत्वेन तत्र शडैव नोदे. ताति बोध्यम् । *दाप्त्वाभावादि । दाप्त्वमानुपूर्वीरूपत्वम् । अत एव 'न विधौ परः शब्दार्थः' इति न विरुध्यते। अन्यथा पकारेत्संज्ञकदात्वरूपदाप्त्वस्य लक्षणां विनाऽसम्भवेन न्यायविरोधोऽप. रिहार्यः स्यात्। न चैवं 'देव रुही'त्यत्रोत्वं स्यादिति वाच्यम् ? "अतो रोः” इत्यत्रानुनासिको कारस्य विवक्षितत्वेनात्र तत्वाभावात् । निर्देश इति। नतु माङो निर्देशः ज्ञापकपरभाष्य- प्रामाण्येन कर्मव्यतिहारे तस्यानभिधानात् ॥ ७ ॥ *अणोऽप्यापत्तिरिति अनुबन्धस्यावयवत्वेन काणोरसरूपत्वादितिभावः । ननु वासरूप्यमोपदेशिकं प्रायोगिकम्वा, नायः व्यावाप्रसिद्धः । नापि द्वितीयः लक्षणे. कचक्षुषां शाखप्रवृत्तिं विना निश्चितप्रयोगज्ञानाभावादिति चेन्न वधादेशसन्नियोगशिष्ट"हनश्व- न ·तत्वप्रकाशिकासाहताभैरवी । २१ रित्यत आह- नानुबन्धकृतमसारूप्यम् ॥८॥ "ददातिदधात्योविभाषा" (३-१-१३९) इति णबाधकशस्य विकल्पवि. धायकमस्या ज्ञापकम् । तेन गोद इत्यादौ नारिणति वासरूपसूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ॥८॥ ननु संख्याग्रहणे बह्वादीनामेव ग्रहणं स्यात् प्रकरणस्याभिधानियामक. स्वसिद्धात् 'कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे कार्यसम्प्रत्यय' इति न्यायात् । श्र. स्ति च प्रकृते बह्वादीनां संख्यासंज्ञा कृतेति ज्ञानरूपं प्रकरणम् । न तु लोक. प्रसिधैकद्वयादीनामित्यत पाह-- उभयगातरिह भवति ॥९॥ इह =शास्त्रे । “संख्याया अतिशदन्तायाः” (५-१-२२) इति निषेधोऽ- म्या ज्ञापकः । न हि कृत्रिमा संख्या त्यन्ता शदन्ता वास्ति । तेन "कर्त्तरि भैरवी। एवमपीति* | पूर्वोक्तदोषवारणेऽपि । *णबाधकशस्य*। “श्यायध" इति सूत्रप्राप्तस्य णस्य बाधको यः शस्तस्येत्यर्थः । ननु 'नानुबन्धकृतमनेकालत्वम्' इत्यादिपरिभापात्रयस्वीकारोऽनुबन्धानामेकान्तत्वपक्षे कार्य इति गौरवमतोऽनेकान्तत्वपक्ष एव स्वीकार्य इति चेन्न, अनेकान्तत्वपक्षस्य दृढतर- साधकाभावेन पूर्वोक्तानुमानस्योक्तरीत्या दोषाक्रान्तत्वेनैकान्तत्वपक्षण सम्मतेनाविरोधा- चायुक्तत्वमिति स्वीकारात् ॥ ८ ॥ इत्संज्ञाविषये व्यवस्थायाः कथने संज्ञाप्रसङ्गन सङ्ख्यासंज्ञाविषयेऽप्याह-*नन्वित्या- दिना* । *प्रकरणस्य । भोजनादिप्रकरणस्य । *अभिधानियामकत्वम् । शक्तिनियामक- त्वम् । यथा सैन्धवपदस्य नानाधर्मावच्छिन्नशक्यताकत्वेऽपि भोजनरूपेण प्रकरणेन सैन्धव- पदस्य लवणप्रतिपादकतैव तदा, नत्वश्वप्रतिपादकता तद्वत् । ननु 'कृत्रिमाकृत्रिमयोः' इत्यत्र कृत्रिमशब्दः कृतिमप्रयोज्योत्पत्त्याश्रयपरः। एवञ्च घटाद्य. र्थवत् कृत्रिमत्वं संज्ञायामेव न तु संज्ञिन इत्यनुपपत्तिः कृत्या निवृत्तमिति विग्रहादिति चेन्न, शब्दार्थयोस्तादात्म्यादेवैतादृशव्यवहारात् । ननु लोके यथा भोजनगमनादिकं प्रकरणं तथेह शास्त्रे किमित्याशानुपपत्त्यर्थमाह- *अस्तिचेति । “अतिशदन्तायाः" इति निषेधस्य ज्ञापकत्वमुपपादयति-*नहीत्यादिना । त्यन्तस्य विंशतिशब्दस्य सत्वेऽपि सा न कृत्रिमेतित्यन्तप्रतिषेधवैयथ्यं स्पष्टमेव, कतिश- उदस्य व्यावृत्त्यर्थन्तदिति तु न कतीतिसमुदायस्य कृत्रिमत्वेऽपि तेस्तिशब्दस्यानर्थकत्वात् । तत्वप्रकाशिका- वधः” इति विहितापः सरूपत्वेन “मूर्तीघन" इत्यपा विकल्पेन बाधाभावायासरूपपदसार्थ. क्यात्। "हनश्चवधोऽमूर्ती"इति न्यासेन बाध्यबाधकभावाभावकल्पने तु इगुपधलक्षणक- स्य "तुन्दशोकयोः” इति केन विकल्पेन बाधाभावाय तत् । तत्त्वे तु विकल्पसमासापत्ति- रिति बोध्यम् । सारूप्यच स्वाघटकधर्मवघटितत्वे सति स्वघटकधर्मवघटितत्वम् ॥ ८॥ *शक्तिविषयकत्वम् । शक्तिनियन्त्रणम् । नियन्त्रणञ्चानेकार्थस्य शब्दस्यैकार्थपरत्वाम् ·२२ परिभाषेन्दुशेखरे- कर्मव्यतिहारे” (१-३-१४) "कएवमेघेभ्यः करणे" (३-१-१७) "विप्रति. षिद्धं चानधिकरण" (३-४-१३) इत्यादौ लौकिकक्रियाद्रव्याद्यवगतिः । तत्र कोभयगतिः क्वाकृत्रिमस्यैव व कृत्रिमस्यैवेत्यत्र लक्ष्यानुसारि व्याख्या- नमेव शरणम् । अतएवानेडितशब्देन कृत्रिमस्यैव ग्रहणं, न तु द्विस्त्रिघुष्ट. मात्रस्य । स्पष्टं चेदं संख्यासंज्ञासूत्रे भाष्ये । यत्तु, संज्ञाशास्त्राणां मच्छास्त्रेऽनेन शब्देनैत एवेति नियमार्थत्वं कृत्रि- माकृत्रिमन्यायबीजमिति, तन्न तेषामगृहीतशक्तिग्राहकत्वेन विधित्बे सम्भ. वति नियमत्वायोगात् । 'सर्वे सर्वार्थवाचकाः' इत्यभ्युपगमोऽपि योगिदृष्टया, नत्वस्मदादिदृष्ट्या विशिष्य सर्वशब्दार्थज्ञानस्याशक्यत्वात् । सामान्यज्ञानं तु न बोधोपयोगीत्यन्यत्र निरूपितम् ॥ ९ ॥ नन्वध्येता शयितेत्यादाविशीङोर्डित्वाद्गुणनिषेधःस्यादत पाह- कार्यमनुभवन् हि कार्यानिमित्ततया नाश्रीयते ॥१०॥ भैरवी। । *तेन* 'उभयगतिरिह' इति परिभापासत्वेन । *लौकिकेत्यादि । आद्ययोः क्रियावगतिः, अन्त्ये द्रव्यावगतिरिति विवेकः । *तत्र* उभयगतो। उभयोः कृत्रिमाकृत्रिमयोरित्यस्य कृत्रिमस्यैवाकृत्रिमस्येवोभयोर्वेत्यर्थः। उक्तानां लौकिकत्वञ्च वेदभिन्न प्रसिद्धरूपम् । नच कृत्रिम- स्यैव ग्रहणमित्यर्थ एव ज्ञाप्यतामिति वाच्यम् ? आमेडितादिसैज्ञाविषये दोषापत्तेः । *व्या- ख्यानमिति* = भाष्यकारादिव्याख्यानमित्यर्थः । *अत एव* व्याख्यानस्य शरणत्वादेव । *स्पष्टञ्चदमिति* । प्रागुक्तं सर्वमित्यर्थः । प्राचामुक्तिं खण्डयति-*यत्त्विति । नियमा. र्थत्वमिति । तन्मत बोधकत्वस्य शक्तिरूपत्वेन यथा कथञ्चित् सर्वेषां शब्दानां सर्वार्थबोधक- त्वं सिद्धमेति संज्ञासूत्राणि नियमार्थानीति भावः । *तेषाम्* संज्ञासूत्राणाम् । नियमार्थत्व. साधकयुक्ति खण्डयति-*सवैति । सर्वशब्दार्थत्यत्र शब्दार्थशब्दयोर्द्वन्द्वं कृत्वा सर्वशब्देन कर्मधारयोत्तरं तत्प्रकृतिकपष्ट्यन्तस्य ज्ञानशब्देन सह तत्पुरुषः। *सामान्यज्ञानमिति । शब्दत्वेनार्थत्वेन च सामान्यरुपणेत्यर्थः । “व्यवहाराय नियमः, संज्ञायाः संजिनि क्वचित् इति हरिग्रन्थस्य तु, संज्ञाशास्त्रेण संज्ञाशब्दानां संज्ञिनि शक्तिग्रहे वृत्ते अन्येपामर्थानामुपस्थिति- झटिति न भवतीति फलितार्थपरत्वेनोपपत्तिः कार्या॥९॥ सिंहावलोकनन्यायेनेत्मजायाः पुनः स्मरणात् तद्विषये वक्तुं शइते-*नन्विति । "डि. ति"इति सूत्रार्थप्रविष्टनिमित्तपदारणमात्रपरमित्यभिप्रायेण शङ्का । *कार्य्यमनुभवन्नि. तत्वप्रकाशिका- तात्पर्यबोधकत्वमितिभावः । सिद्धमिति "सिद्ध शब्दार्थसम्बन्धे” इति वार्तिकाच्छक्तिस- बन्धस्य सिद्धत्वबोधनादिति भावः । *अगृहीतेति* = । सत्यपि सम्बन्धे ग्राहकाभावे बोधो न दृश्यतेऽतः शक्तिग्राहकत्वेन विधित्वमेव युक्तम् । एवाञ्चागृहीतशक्तिग्राहकत्वं विधित्व- मितिविधर्लक्षणं निष्पन्नम् ॥९॥ *शङ्कत इति*। यथोदेशविचारे “क्ङिति च” इत्यत्र कैयट इत्युक्तम् , तत्र “विडति च" इत्यस्य कीदृग्वाक्यार्थ इत्याशङ्कायां संज्ञाविषयकविचारे निप्पन्ने, सप्रसङ्गसङ्गत्या तद्विष- यिणी व्यवस्थां वक्तुमाहेत्यपि बोध्यम् । *कारणमात्रेति* । समवायिनिमित्तोभयपरमितिभावः । कारणत्वञ्च-का-व्यवहि- तप्राक्क्षणावच्छेदेन कार्याधिकरणवृत्तित्वम् । तस्य च प्रकृते, ईकारेऽपि सत्वनेयमाशङ्केति ।

·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। भैरवी। 'त्यस्य* कार्येण सम्बद्धमित्यर्थः । *का-त्यस्य तु कार्यसम्बन्धित्वेन प्रसक्तमित्यर्थः तत्वप्रकाशिका। तत्वम् । इदच 'निमित्तग्रहणं कर्तव्यमुपधारोरवीत्यर्थम्' इति वार्तिकाभिप्रायेण, वस्तुतस्तु परसप्तम्याश्रयणेऽपि रोरवीतीत्यादानन्तरङ्गे प्रतिषेधे बहिरङ्गगुणस्यासिद्धत्वेन, भिन्नं छिन्न- मित्यादौ दकारेण व्यवधानेऽपि क्नोः कित्त्वसामयं नैकवर्णव्यवधानेऽपि निषेधप्रवृत्तिस्वी- कारेण चेष्टसिद्धः नेदम्फलमिति बोध्यम् । भवत इत्यादावकारव्यवधाने तु न गुणनिषेधः हल्वर्णग्रहणस्य विवक्षितत्वात् । केचित्तु निषेधं बहिरङ्गत्तया वारयन्ति तन्न 'निषेधाश्च बलीयांस' इत्यनेन तबाधात् । निषेधविषयेऽन्तरङ्गापरिभाषाया अप्रवृत्तेश्च । अत एव "दीधीवेवीटाम्” इति सूत्रं प्रत्याख्या- नपरं तद्भाष्यं च सङ्गच्छते । अन्यथा निषेधदृष्टया गुणस्यासिद्धत्वेन तदैयथ्यं स्यात् । नच 'प्रेद्ध' इत्यत्र गुणनिषेधवारणपर "न धातुलोप” इति सूत्रस्थभाष्यविरोधः, प्रकृति- प्रत्ययोभयकृतान्तरङ्गबहिरङ्गभावेऽप्रवृत्तिकल्पनेन प्रकृते प्रत्ययमात्रकृतत्वेनादोपात् । नचा- औष्टामित्यत्र सिचः सकारेण व्यवधानात् वृद्धिनिषेधः स्यात्, ज्ञापकसाजात्यात् धात्ववयवह- ल्वर्णस्य ग्रहणेनानिषेधात् । ननु गुतेत्यत्र धात्ववयवैकहल्वर्णाभावेन निषेधाप्रवृत्तिः, सिभिन्नहल्वर्णकव्यवधान इति कल्पनेन तु न निर्वाह अगुपीदित्यत्र सिचो व्यवधानेन निषेधाप्रसक्तेः । नच "गाकु. टादिभ्य” इत्यनेन कुटादिभ्यः परस्य प्रत्ययमात्रस्य डित्वविधानेन सिज्निमित्तको निषेधो भविष्यतीति वाच्यम् ? अन्तरङ्ग निषेधे बहिरङ्गस्य तिग्निमित्तकगुणस्यासिद्धत्वात् इति चेन्नागुषीदितिभाष्योदाहरणात् “गाङ्कुटादिभ्य” इति विहितङित्त्वाश्रयनिषेधे गुणवृद्धयोर- सिद्धत्वन्नेति ज्ञापनेनादोपात् । यत्तु व्यवधानं हल्रूपैकवर्णस्यैवास्तु तच्च गुणांशे, इत्थञ्चाक्षेप्टामित्यत्र वृद्धिः सुलभा नवागुपीदित्यत्र दोष इति तन्न । मृष्ट इत्यत्र "मृजेर्वृद्धिः” इत्यनेन प्राप्तायाः वृद्धेर्दुवारत्वात् । अन्येतु निषेधशास्त्राणां तत्तच्छास्त्रारम्भसामर्थ्याद्विधिनिषेधयोः पर्यायापत्तिवारणाय विध्येकवाक्यतयैव बोधः। सच पर्युदासन्यायेन । एवञ्च डिदिन्नसार्वधातुकार्धधातु- कयोरित्याद्यर्थेन सर्वत्र बाधायोगात्परसप्तम्याश्रयणन्नतु निमित्तग्रहणं कर्तव्यम् इति वदन्ति, तन्त्र प्रथमान्तान्यपदार्थसमभिव्याहारे नो भेदबोधकत्वं नेति सिद्धान्तेन नमोऽत्र भेदबोधक- त्वाभावात् । येऽपि पूर्वोक्तार्थ लक्षणया सम्पाद्य "ङिति च” इत्यस्य तात्पर्यग्राहकत्वं वद- न्ति, तेऽप्यमान्याः, निमित्तग्रहणाभावे पृथकवाक्यार्थबोधे भेन्नम् लक्षणायां भिन्नम् इति स्वरूपभेदेनालक्षणाया अप्रवृत्तेः । अपरेतु सत्यपि निमित्तग्रहणे कितः सर्वत्र प्रत्ययसम्बन्धिसत्वेन तत्साहचर्यान्डितोऽपि प्रत्ययसम्बन्धिनो ग्रहणेनेशीडोर्डित्त्वस्य तथाभावेनावतरणासङ्गतिः, नव 'इक्, स्मरणे" इत्यादौ धातुरपि किदस्तीतिवाच्यम् ? तस्य गान्तत्वात् कान्तस्तु चत्वेन, एवं सर्वत्र । नच 'ओहाक्' धातोर्यडि “जाहायत" इत्यत्र दीर्घपर्युदासाथ कित्करणमिति वाच्यम् ? "दीर्घोs- कित" इत्यत्राकितोऽभ्यासविशेषणत्वादत्र पर्युदासाभावात् । नवा “अस्य स्त्री ई" ई इवाचर- तीत्यर्थे क्विपि लटि शपि निष्पन्नस्यायतीतिरूपस्य प्रत्ययसम्बधिनो स्तिः सत्वेनोपलक्षणम् । कित्साहचर्यादुद्देश्यताश्रयभिन्नस्य, धातुविहितस्यैव वा डितो ग्रहणेनान तथात्वाभावात् । यद्यपि आये छिन्नम् भिन्नमित्यादावेव निषेधाप्रवृत्तिः तकारस्य नकारनिरूपितोद्देश्य- ताश्रयत्वात् द्वितीये अशब्दादाचारविचन्तात्कर्तरि क्विपि ततो डीपि आचारकिपि "अयती" इत्युदाहरण भविष्यति, अस्य जितो धातुविहितत्वात् । तथाप्यौपदेशिकधातुविहितस्येतिक- ·२४ परिभाषेन्दुशेखरे- "स्थण्डिलाच्छयितरि" (४-२-१५) इति निर्देशश्वास्या ज्ञापकः । "ऊर्जुनविषति' इत्यादिसिद्धये कार्य्यमनुभवन्निति । अत्र हि-"द्विवंचने. ऽचि" (१-१-६८) इति नुशब्दस्य द्वित्त्वम् । अन्यथा "सन्यो" (६-२-९) इत्यस्य षष्ठ्यन्तस्वात्सन्नन्तस्य कार्यित्वेन इसो द्वित्वनिमित्तत्वाभावात् तत्प्रवृत्तिर्न स्यात् । वस्तुतः समवायिकारणनिमित्तकारणयो/दस्य सक- ललोकतन्त्रप्रसिद्धतया तस्य तत्त्वेनाश्रयणाभावेन नैषा शापकसाध्या । अतएव हिः प्रयुक्तः। स हि तत्त्वेनानाश्रयणे हेतोः प्रसिद्धत्वं द्योतयतीति भैरवी। निर्देशश्चेति । चस्त्वर्थे । यत्तु"दोधीवेवीटाम्"इति सूत्रे दीधीवीङ्ग्रहणमस्यां ज्ञापककुटादिषु कुधातुपाठश्च तथेति तन्न । आद्ये दोधीवेवीप्रहणस्य भाष्यकृता प्रत्याख्यानात् सुत्रकाररीत्या ज्ञापकत्वमित्यपि न आदीध्यक इत्यत्रानिग्लक्षणवृद्धिवारणतया साफल्यात् । अन्त्यस्य ज्ञापकत्वमपि न चमत्कृ- तिकारि तत्रान्यत्र वा पाठे लाघवगौरवविरहात् *अन्यथा = । कार्य्यमनुभवनित्यस्या- भावे । "इको यणचि इति सूत्रस्य विषये 'सुध्युपास्य' इत्यादाविको निमित्तत्वन्तु "तस्मिन्" इति परिभाषाबलादजुपश्लिष्टस्याचः पूर्वस्येकः कार्यित्वस्वीकारादुकारस्य न कार्यानुभव इति पष्टमेव । कार्येण उपश्लिष्टस्य कायित्वमित्येतद्वयवहारात् तन्त्रान्तरीयव्यवहाराच सर्वे. रसिद्धौ नेयं परिभाषा ज्ञापकसिद्धति सूचयन्नाह-*वस्तुत इति । *तत्त्वेन* == निमित्त- त्वेन । *अतएव = तन्त्रान्तरीयव्यवहारसाध्यत्वादेव । *तत्त्वेनानाश्रयणे* निमित्तत्वेना- तत्वप्रकाशिका- ल्पनेन नदोषः । नैवमपि श्नुप्रत्ययस्य औपदेशिकधातुविहितत्वेन ङित्त्वेन सुनोतीत्यस्योप- पलक्षणम्, इक्त्वावच्छिन्नाया उकारे अङ्गत्वावच्छिन्नायाः सुन्वित्यस्मिन्नुद्देश्यतायाः सत्वेऽपि नुशब्दे कस्याप्यभावात् । एवं जिष्णवतीत्यत्रापि स्नुनिष्ठाया उद्देश्यताया अ- भावो बोध्यः । अथाङ्पूर्वाद्धाधातोः किप्रत्यये, आचारक्विपि "आधयति" इत्यत्र औपदेशि- कधातुविहितकिप्रत्ययसम्बन्धिकित्त्वस्य सत्वात्तदुपलक्षणं चेत्तर्हि गिन्निष्ठाया निमित्ततायाः सर्वत्र सप्तम्यन्तपदप्रयोज्यायाः सत्त्वेन तत्साहचर्यान्डिन्निष्ठाया अपि तथाग्रहणात् प्रकृते षष्ठ्यन्तपदप्रयोज्यायाः सत्वात् । एवञ्चारिरिपतीत्यस्योपलक्षणम्बोध्यमिति वदन्ति । *कार्याति*। इन्प्रत्ययस्योद्देश्यताश्रयत्वमर्थः । कार्यनिष्ठविधेयतानिरूपितोद्देश्यता- श्रयः निमित्ततया न गृह्यत इत्यर्थः । उद्देश्यत्वं विधेयतया साक्षान्निरूपितविषयताश्रय- त्वम् । विधेयत्वञ्चापूर्वज्ञानीयविषयताश्रयत्वम् । एवञ्च गुणनिष्ठविधेयताया इक्पदसन्नि- धानेन साक्षाद्विषयताशयत्वमिकारे तत्र निमित्ततायाः निषधेन परम्परया समुदायेऽपि निषे. धेन न समुदायवृत्तिनिमित्ततामादाय निषेधप्रवृत्तिः। यदितु यदुपदेशप्रयुक्ता यस्येत्संज्ञा तद- नुबन्धकत्वं तस्येत्युच्यते तर्हि अव्याप्यवृत्त्युदेश्यताशयत्वमादाय निमित्तत्वं वारणीयम् । इत्थञ्च-स्वाश्रयत्व स्वाश्रयघटितत्वान्यतरसम्बन्धेन कार्यनिष्ठविधेयतानिरूपितसा. क्षाद्विषयताविशिष्टः कार्यस्य निमित्ततया नाश्रीयत इति फलितोऽर्थः। एतदभिप्रायेण मूलेऽव- तरणेऽध्येताशयितेत्युदाहरणद्वयमुक्तम् *चस्त्वर्थ इति = । अर्थः प्रयोजन संग्रहरूपमिति बोध्यम् । तेन "निष्ठाशी" इत्यस्य संग्रहः । अन्यथा शयित इत्यत्र प्रकृतिनिष्ठकिस्वेन गुणे प्रतिषिद्ध कित्त्वप्रतिषेधल्य वैयथ्य स्यात् । *सकललोकतन्त्रेति । अत्र सकलपदं लोकेऽन्वित नतु तन्त्र, तेन वेदान्तिनये एक- ·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। २५. तत्वम् । “द्विर्षचनेऽचि" (१-१-५९) इत्यत्र भाग्ये ध्वनिषा ॥ १० ॥ भैरवी। । नाश्रयणे* निमित्तत्वेनानाश्रयणे । *तत्त्वम्* सिद्धान्तः । *ध्वनितैषेति । तत्र हि-अची-- स्यस्य जेत्रीयते देध्मीयते इति प्रत्युदाहरणमुक्तम् । अत्र “ईब्राध्मोः" इतीत्वस्याग्रहणाभा.. वे स्थानिवत्वेन निवृत्तिः स्यात्, पातिदेशस्य सिद्धान्तिसम्मतत्वात्, 'कार्यमनुभवन्' इत्यं. तत्वप्रकाशिका। स्मिन्नेव ब्रह्मणि कारणद्वयस्वीकारेऽपि न क्षतिः । सिद्धान्त इति । चिन्त्यमिदम् , वैया. करणनये शब्दस्य नित्यत्वेन तन्निरूपिततत्त्वयोर्गगनकुसुमायमानत्वात्। न्यायनयेऽप्येकारादेः समवायिकारणमाकाशः नविकारादिः । केचित्तु सकललोकतन्त्रेऽप्रसिद्धतयेति पाठम्मत्वा नैपेत्यत्रत्यनकारस्यकाकुपरतया, ज्ञाप- कसाध्या न, अपितु ज्ञापकसाध्यैवेति । अत एव ज्ञापकसाध्यत्वादेव । यद्वा तत्वेनाश्रय. णाभावे सत्येषा ज्ञापकसाध्या नेति न, अपितु ज्ञापकसाध्यैवेति वर्णयन्ति । परेतु अचीत्यादौ शाब्दे निमित्तकारणत्वव्यवहारस्य नित्यतापक्षे वास्तविकस्यासम्भवेन काल्पनिकत्वम्, जन्यतापक्षे कण्ठतालवाद्यवच्छेदेन वायुसंयोगस्येव निमित्तकारणत्वम्, एवं स्थानिरूपसमवायिकाणत्वमपि काल्पनिक शक्यते वक्तुं, लोकेऽपि घटोत्पत्यनन्तरं कपालस्य व्यवहाराभावः, एवमादेशोत्पत्यनन्तरं स्थानिनो व्यवहाराभावेऽपि निमित्तात्पृथक् समवाय- कारणत्वेन परिभाषा न ज्ञापकसाध्येति यथाश्रुतं युक्तमेवेत्याहुः। *सिद्धान्तिसम्मतत्वादिति । अयम्भावः, अचिग्रहणाभावे द्विरुच्यतेऽस्मिन्निति व्युत्प- त्या द्वित्वे निमित्ते परत आदेशः स्थानिवदित्यर्थकम् "द्विवचने” इत्येव सूत्रमस्तु । घामा. धातोर्यङि परत्वात् “ईघ्राध्मोः” इतीत्वे "द्विवचने” इत्यनेन कार्यातिदेशे "घ्राध्मा” इति बु. द्धावपि द्वित्वन्तु ध्रीष्मीत्यस्यैवेति "जेघ्रीयते देध्मीयते” इतीष्टं सेत्स्यतीतिप्रश्नः । चक्रतुरित्य- ऋद्वित्वात्परत्वाद्यणि, अनच्कत्वेन द्वित्वाप्राप्तावनेन कबुद्धावपि यण्विशिष्टस्येव द्वित्वेऽभ्यासे- ऽकारस्य श्रवणं नस्यात्तदर्थ रूपातिदेशेऽङ्गीकृते जेघीयते देध्मीयते इत्यत्रापिघ्राध्मेति रूपाति- देशेऽभ्यासे एकारश्रवणं नस्यात्तदर्थमचिग्रहणे कृते 'स्वरान्तरे व्यञ्जनान्युत्तरस्या इति प्रातिशा- ज्येन योऽजादिद्वित्वनिमित्तत्वाभावेनातिदेशाभावादिष्टसिद्धिरित्युत्तरम् । अचिग्रहणमेव रूपातिदेशे ज्ञापकमिति तात्पर्यम् । एवञ्च विशेषणांशविशिष्टेयम्परिभाषा ध्वनिता । अन्यथा “सन्यडोः” इत्यस्य षष्यन्त. खेन कार्यिणो यडो निमित्तत्वाभावेनातिदेशाभावे जेघीयत इत्यादीष्टसिद्धौ फलाभिधानमस. तम् स्यात् । अग्रेत्थं वदन्ति "द्विर्वचनेऽचि” इत्यस्य यदि द्वित्वनिमित्ततापर्याप्त्यधिकरणेऽचीत्यर्थ. स्तदैधाचक्रे इत्यादौ यणि वारितेऽपि चक्रतुरित्यादौ द्वित्वात्पूर्व यण् दुरिस्तत्रातुसोऽकार- स्य हित्वपर्याप्त्यधिकरणत्वाभावात् । यदितु द्वित्वपर्याप्त्यधिकरणघटकेऽचीत्यर्थस्तदा जग्म- तुरित्यत्र द्वित्वात्पूर्वमुपधालोपः प्रवर्तेत मकारेण व्यवधानाद् "द्विर्वचनेऽचि” इत्यस्याप्रत्र. तः। अथ द्वित्वनिमित्ततापर्याप्त्यधिकरणवटकाग्निमित्तकोऽजादेशो नेत्यर्थस्तदा जेघीयत इत्यादौ द्वित्वात्पूर्वमीत्वं न स्यादेतदर्थमचि पर्याप्तिनिवेशे जग्मतुरित्यादौ दोषः, अतुसोऽका- रेलोपशास्त्रीयनिमित्ततापर्याप्तेरभावात् । तस्मात्, द्वित्वनिमित्ततापर्याप्त्यधिकरणघटकाच्प- पर्याप्ता या निमित्तदलप्रविष्टा विषयता तबिमितक इत्यर्थ आवश्यकः, तेनाच्पदीया या नि- मित्तदलप्रविष्टा विषयता तस्या अतुसोऽकारे सत्वाजग्मतुरित्यादौ न दोषः, नापि जेघीयते इत्यादौ, तत्र यकोऽकारे निमित्तदलीयायाः कल्मा अपि विषयताया अभावात् । एवं सति, अर्जुनविषतीत्यादाविसः हकारेऽपि कस्यापि विषयताया अभावात गुणसय नि ३ ·परिभाषेन्दुशेखरे. ननु 'प्रणिदापयति' इत्यादौ दारूपस्य विधीयमाना घुसंज्ञा दापेर्न स्या- दताह- भैरवी । शोऽपि तस्माद्भाष्यादेवलभ्यते, अन्यथा यङन्तस्य कायित्वेन "द्विर्वचनेऽचि” इत्यस्य प्र. तिर्न स्यात् ॥१०॥ संज्ञाप्रसङ्गा संज्ञापि स्मृतेत्येतद्विषये विशेष वक्तुमुपक्रमते-*नन्विति । *दापेन स्या- दिति । यत्तु 'यदागमा' इति परिभाषाया एतावत्पर्यन्तमसिद्धतया तद्घटकदाशब्दस्य स्या. देवेति तन्न, तस्यानर्थकत्वात् । अर्थस्य वाच्यता हि, लोके, यदर्थबोधनाय यस्य प्रयोगो भ- वति तन्निरूपिता कल्पनीया, लोके हि यत्रागमप्रवृत्तिस्तत्रागमसहितप्रयोग एव दृश्यत इ- त्यनर्थकत्व स्पष्टमेव। *न स्यादित्यस्य । तादृशेऽर्थे प्रयोगेऽपि शब्दान्तरत्वादिति शेषः। स्व- तत्वप्रकाशिका। षेधो न स्यादिति चेन्न कापि क्षतिः, अवादेशे निषेधस्य प्रवृत्तः तत्राच्पदीयविषयताया इस इकारे सत्वात् इति परिभाषा निष्फला । न च दुयुपतीत्यत्र दि उसेतिदशायां यणो द्वित्व- निमित्तता पर्याप्त्यधिकरणघटकाच्पर्यात्पनिमित्तदलप्रविष्टविषयताकत्वेन निषेधात्पूर्वं द्वित्वे दिद्युषतीत्यनिष्ट स्यात् । सत्यां परिभाषायां साम्भावनिकस्य कार्यानुभवकर्तृत्वस्य ग्रहणेन यद्यत्र "द्विवचनेऽचि" इति न प्रवतेत तर्हि यणि परिभाषाया विषयस्स्यादिति सम्भावनया न दोष इति वाच्यम् 'प्रत्यय इति वक्तव्यम्' इति भाष्यात् प्रत्ययावयवस्यावो ग्रहणेनात्राप्र. वृत्तेः। नचात्मनो भवनमिच्छति भवनीयति ततः सनि द्वित्वात्पूर्व ल्युट्स्थानिकाननिमित्तक- गुणनिषेधे, “ओः पुयण" इत्यस्याभ्यासोत्तरखण्डव्यवधान एवं प्रवृत्याऽत्राप्राप्तेः, बिभवनी- यिषतीति रूपन्नस्यादिति परिभाषा सफलेति वाच्यम् ? "द्विवचनेऽचि" इत्यस्य द्वित्वविधा- यकशास्त्रीयनिमित्तदलप्रविष्टविषयताप्रयोजकप्रत्ययघटकापर्यात्पनिमित्तदलप्रविष्टविषयताके कार्ये ऽजादेशो नेत्यर्थेनावानस्य द्वित्वविधायकशास्त्रे निमित्तत्वेनाश्रयणाभावेनाप्राप्तः । अध्यजीगपदित्येतदर्थमन्निष्टा निमित्तताप्रत्ययनिष्ठविशेष्यतानिरूपिताव्यवहितपूर्वत्वसम्ब. न्धावच्छिन्नप्रकारता ऽसमानाधिकरणा ग्राह्या, “णौ च संश्चडोः" इत्यत्र समानाधिकरण. स्यैव सत्वेन द्वित्वात्पूर्व गाडादेशो भवत्येव । चकतुरित्यादेस्तु एकाचभ्यः आचारकि- पोऽनभिधानादनभिधानम् । सत्यप्यभिधाने प्रत्ययान्तत्वादामुत्पत्योक्तरूपालाभः । उश- ब्दादाचारविबन्तात्सनि, अविविषतीत्यत्र द्वित्वात्पूर्व गुणेऽप्यवादेशे प्राप्तस्य निषेधल्य प्रतिबन्धाय परिभाषाऽऽवश्यिकेतिचेत्तर्हि "द्विवचनेऽचि” इत्यत्र “अचः परस्मिन्" इत्यतः पूर्वविधावित्यनुवर्त्य पूर्वत्वेन दृष्टस्यैव द्वित्वे कर्तव्ये इत्यर्थेन प्रकृते तथाभावेन तदप्रातिरि -तिबोध्यम् ॥१०॥ *स्मृतेऽपि* एतेन सप्रसङ्गसङ्गतिरुक्ता। पूर्वाऽवतरणस्य शयितेत्यत्रेतेत्यस्यार्धधातुकत्वं कथमित्याशङ्कायां तदुपपादकतयोपोद्धातसङ्गत्या तदनन्तरं “यदागमा” परिभाषां वक्तुमुपक्र- मते-*नन्वितीत्यपि कश्चित् । *असिद्धतयेति । एवञ्च ग्राहकाभावेन स्वतन्त्रे दाशब्दे दाश- ब्दत्वमर्थवत्वञ्चास्त्येव । *तस्यानर्थकत्वादिति । अयमाशय:-"दाधाघ्वदाप्" इत्यत्र "दा" इति विशिष्टरूपोपादानेन- अर्थवग्रहणपरिभाषयाऽर्थवद्दाशब्दस्य ग्रहणेनान “आगमसमभि- व्याहारे आगमविशिष्टस्यैवार्थवत्वम्" इति सिद्धान्तेन, दापघटकदाभागस्यानर्थकत्वम्। तदु- पपादयति-*अर्थस्य वाच्यतेति । तन्निरूपिता कल्पनीयेति । यच यस्मानियमेन प्रतीय- ते तत्तस्य वाच्यम् यथा गोशब्दस्य गोत्वमितिव्याः । *स्पष्टमेवेति तथा चागमप्रवृत्ति- योग्ये आगमरहितः अनर्थकः तदर्थविवक्षायान्तद्रहितस्याप्रयोगादित्यनुमानमागमसममि. व्याहारन्यायविनिगमकम् ।

·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । तत्वप्रकाशिका। अत एव नैतौ दाधौ अर्थवन्तौ, को तर्हि पुग्विशिष्टौ” इति "दाधाध्वदाप्" सूत्रस्थ. भाष्य सङ्गच्छते । अतएव भावकर्मवाचिनि परतो ये स्यादय इत्यर्थे सीयुडविशेषित- स्स्यादिति "स्यसिच्" सूत्रस्थभाष्यमपि सङ्गच्छते । अन्यथा सीयुट्समभिव्याहारेऽपि केव- लस्य भावकर्मवाचकत्वाक्षतेरविशेषित इत्युक्तिरसङ्गतैव स्यात् । सीयुट्समभिन्याहारे लिडि प्रत्ययत्वाभाव इति तु नैतद्भाष्यारूढम् , अर्थवत्वाभावकल्पनायाः लघुत्वात् । प्रत्ययत्वस्य प्रत्यय इति महासंज्ञाबलात् स्वस्वप्रकृत्यन्यतरार्थप्रत्यायकत्वे सति प्रत्ययपदवत्त्वाद् । तत्र स्वार्थत्त्वं प्रत्ययनिष्ठविधेयता निरूपितबोधकतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतावत्वम् । प्रकृत्यर्थत्वञ्च धातुपाठकोशादौ प्रकृतिमुच्चार्य बोधितत्वम् । तत्र प्रकृतित्वं प्रत्ययत्वेन चिकीर्षितो यस्तनिष्ठविधेयतानिरूपितपञ्चम्बन्तपदप्रयोज्योद्देश्यतावत्वम् । अत एव वधा. चादेशानां न प्रत्ययत्वम् । एतदर्थं भाष्ये स्वीयमर्थ प्रत्याययन्तीतिविग्रहे स्वीयपदोपादानम् । एतेन साधुत्वं द्विविधम् , एकं शास्त्रप्रवृत्तिप्रयोजकम् । अपरं लोके प्रयोगत्वसम्पादकम् । तत्रोत्तरोत्तरप्रवृत्तैः शास्त्रैः पूर्वपूर्वप्रवृत्तशास्त्रबोधितस्य लोके प्रयोगाभावरूपमसाधुत्वम्बोध्यते, नतु शास्त्रप्रवृत्त्युपयोगित्वं वार्यते, तथाचार्थबोधजनकत्वं पूर्वपूर्वप्रवृत्तशास्त्रबोधितं साधुत्वम. स्त्येवेति कथमागमसन्निधाने आगमिनोऽनर्थकत्वं सम्भविष्यतीति न प्रणिदापयतीत्येतत् फलम् , “दा" इत्यस्यार्थवत्वमादाय घुत्वादिप्रवृत्तेरितिप्रत्युक्तम् । केचित्तु "समस्तुट्च” इति सूत्रे भाष्ये पूर्वान्तोऽयं तुद् परादितिशङ्कायां यद्ययं प्रत्य- यस्य स्यात् तर्हि प्रत्ययस्येकादेशो न प्राप्नोति प्रत्ययादिठस्याभावात् , इत्याशक्य ठकारे. णेकसवियोगशिष्टस्तु विधीयत इत्युक्तम् । तद्यतन्न्यायस्वीकार एव सङ्गच्छते। अन्यथा तुट्यपि प्रत्ययादिठस्य सत्वेन सन्नियोगशिष्टठविधानमसङ्गतं स्यादिति वदन्ति । यत्तु "आद्यन्तौ टकितौ" इत्यनेन तुटः प्रत्ययादित्वबोधनाढस्य प्रत्ययादित्वाभावाने कादेश इति भाष्यतात्पर्यमिति तत्तुच्छम् , आगमे तुटि प्रत्ययादित्वेऽपि केवलस्यागमिनोऽपि प्रत्ययत्वेन तन्मात्रादित्वमादायेकादेशप्रवृत्तः । यद्यपि "ठस्येकः" इत्यत्रादिग्रहणं नानुवर्तते तथापि अङ्गस्य निमित्तं यष्ठस्तस्येक इत्यर्था- श्रयणेन “कर्मणि घटोऽठच्" इत्यत्र यथाऽठजङ्गस्य निमित्तं, न ठ इति न तत्रेकादेशः, एवं तुटि सति समुदायोऽङ्गस्य निमित्तं न ठमात्रमितीकादेशो न प्राप्नोतीतिभाव इति कैयटः परे तु, आगमप्रवृत्तियोग्ये आगमरहितः अनर्थकः शक्तिविशिष्टत्वात्। अत्र वै० स्वाश्रय. त्व स्वाश्रयसमभिव्याहृतत्व स्वाश्रयघटकत्व एतत्त्रितयसम्बन्धेन । रामशब्दघटको रेफो य- था। अत्र रेफे दशरथापत्यत्वरूपशक्त्याश्रयत्वं स्वाश्रयमकारसमभिव्याहृतत्वं स्वराश्रयो रा. मस्तखटकत्वञ्चास्तीत्यनर्थकत्वम् । नचैवं राजपुरुषघटकराजेत्यस्याप्यनर्थकत्वं स्यादिति वाच्यम् ? एकार्थीभावानापनेतिश- तौ विशेषणादित्याहुः । अतएव नसा उशब्दस्य ममासे आगमरहिस्योशब्दस्यानर्थकत्वे- नान्वरेत्यत्र "निपात एकाजनाङ्” इति प्रगृह्यत्वं न । रामाणामित्यत्र नुत्सन्निधाने आमोड- नर्थकत्वेन भत्वाभावे "अल्लोपोन" इत्यनेन रामाम्घटकानोऽकारस्य लोपो न, नच सन्निपात. परिभाषया नाल्लोपः, "नामी" इत्यारम्भसामथ्येन तस्या अनित्यत्वात् । यत्तु निपातानां द्योतकत्वेन परस्परासामथ्येन न उशब्दस्य नजा समास इति तन्न वा- चकत्वपक्षे सामर्थ्यात् । अत एव "निपातस्यानर्थकस्य" इत्यत्रानर्थकपदं चरितार्थम् । अन्य- था घोतकत्वेन सर्वत्रानर्थकस्यैव सम्भवेनानर्थकस्येति पदं व्यर्थ स्यात् । तत्रक वाचकत्वं योतकत्वमिति जिज्ञासायां, यत्र तदर्थवाचकपदसमभिन्याहारस्तत्र घोतकत्वमन्यत्र वाच- कत्वमिति विवेकः । सर्वत्र लक्षणाकल्पने गौरवात् ।

·परिभाषेन्दुशेखरे- भैरवी। घटः, रूपमितिशस्त्रीयोपस्थितिसत्वाच्चेत्यपि बोध्यम्।णत्वात्मककार्यकालपक्षाभिप्रायेणेयमाशङ्का । तत्वप्रकाशिका। यत्तु न्यायस्य भूयादित्यत्र "त्" लोपाभावः, भूयास्तामित्यत्रेडभावः, एधिषीध्वमित्यत्र मूर्धन्याभावः फलम् , अन्यथा ततांवमित्येत्येतेषामर्थवत्वेन लोपादीनां प्रवृत्तिर्दुर्वारा स्यादि- तितन्न, आद्ये ड्याप्साहचर्येण लुप्यमानप्रत्ययानवयवस्य हलो ग्रहणेन, द्वितीये धातोः परस्ये. त्यर्थन यासुटा व्यवधानान्, तृतीये इभिन्न इणः ग्रहणेनादोषात् । यदपि फलोपधायकतारूपजनकतायाः ग्रहगे कामिनी जिज्ञासादिप्रतिबन्धकाशाबोधाज. नने प्रणिदातेत्यादौ घुत्वानापत्तिः, स्वरूपयोग्यतायाः ग्रहणे प्रकृने दाशब्देऽपि सत्वादवतरणा- सङ्गतिः । अत अर्थविषयकबोधजनकत्वमिति परित्यज्य, अर्थविषयकबोधजनकत्वप्रकारकता- त्पर्यविशेष्यत्वरूपमर्थवत्वं वाच्यम् , दाववर्तिनः तस्यापि समुदायस्य प्रत्येकानतिरिक्ततया दाशब्दे प्रकृते सत्वेनावतरणासङ्गतस्तादवस्थ्यमिति तदपि न । तादृशतात्पर्य विशेष्यन्त्रप्रति योगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकधर्मवत्वरूपस्यार्थवत्वस्य ग्रहणेनादोषात् । अवच्छेदकत्व- जात्रान्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वं ग्राह्यम् । पर्याप्तिश्चायमेको इमौ द्वौ, इति प्रतीतिसाक्षिक: स्वरूपसम्बन्धविशेषः । एवञ्च प्रकृतेऽनुयोगितावच्छेदकधर्मः त्रित्वं न तु दागतद्वित्वं तस्य न्यूनवृत्तित्वेनावच्छेदकत्वाभावात् । नच तत्सम्बन्धेन प्रत्येकावृत्तिधर्मस्य तत्सम्बन्धेन समुदायावृत्तित्वनियमात् दागतद्वि. त्वंऽपि तद्वर्तत इति वाच्यम् ? अवयवस्य समुदायातिरिक्तत्वस्वीकारेणादोषात्, प्रकारान्तर- स्य सर्वथा दुर्वचत्वात्। ननु "अतिही" त्यादिना णेः पुट् विधीयताम्, णेरवयात्वेन पुटोप्यार्धधातुकत्वानाप- यतीत्यादौ गुणानापत्तिर्दोषः "पुगन्त” इति सूत्रे पुगन्तग्रहणं च न कार्यमिति लाववमिति प्रकृते प्रणितदातातिवण्णत्वसिद्धिरिति चेन्न उत्तरसूत्रे षष्ठयन्तस्य णेरनुवृत्तौ लुक् नुका. दीनामन्त्यावयवत्वेन ह्वाययति वाजयतीत्याद्यसिद्धः । न च तत्रापि युट् जुद् इति न्यस्यता. मिति वाच्यम् , विलीनयतीत्यादौ गुणापत्तेः। न चोत्तरत्र प्रयोगानुरोधेन णाविति सप्तम्यन्त. त्वेन विपरिणाम इति न काप्यनुपपत्तिरितिवाच्यम् ? दापेटुङि पुड्विशिष्टस्य णेर्लोपेऽदीदप- दित्याद्यसिद्धः, दावाकारस्योपधात्वाभावेनाहस्वासिद्धेश्च । न च श्पप्णावितिन्यासेन न कापि दोषः, घ्रापयतीत्यादौ जिनादेशापत्तेः । न च पप्रत्ययः विधीयतामिति वाच्यम् ? कोपयतीत्यत्र गुणानापत्तेः पिचेतिन्यासेन तु न गुणनिर्वाहः पका- रादिसार्वधातुकार्धधातुकयोरित्यर्थन प्रकृतं व्यपदेशिवदायेन निर्वाहेऽपि तदादिविधेः फलाभा. बनाप्रवृत्या सार्वधातुकार्धधातुकपरकपकार इत्यर्थं श्रीपयतीत्यत्र गुणापत्तेः । नच पनिरूपित- मङ्गत्वमितिवाच्यम् ? श्रीपाशशब्दादाचक्षाणण्यन्तात् किपि णिचि श्रेपयतीत्यनिष्टापत्तेः । पकाररूपार्धधातुकइत्यर्थेन तु न निर्वाहः पुग्विधायके धातोरित्यम्याननुवृत्या पकारस्यार्ध- धातुकत्वाभावेन हेपयतीत्यसिद्धः । *णत्वात्मककार्यकालपक्षेति न यथोदेशपक्षे, तत्र प्रयोजन विशेषानुद्देशेन धातुसंज्ञा- समनन्तरमेव घुसंज्ञायां सम्प्रति पुक्यपि गृहीतसंज्ञास्मरणेन णत्वस्य सुलभत्वात् । किन कार्यकालेऽपि 'पूर्व धातुः साधनेन युज्यते' इति मते, न पुनरुपसर्गेणेति मते, पूर्वमेव प्रनिभ्यां योगे घुसंज्ञायामन्तरङ्गतया पूर्वमेव णत्वप्रवृत्तेरिष्टसिद्धेः, एतदपि अकृतव्यूहपरिभाषां स्वीकु. र्वतां प्राचीनानां मते तत्रार्थवहारूपनिमित्तस्य पुका विनाशसम्भवावं घुसंज्ञाया अप्रवृत्ते, न तदस्वीकुर्वतां नवीनानां मते किञ्च पुको बहिरङ्गतयाऽसिद्धत्वेन दा बुध्यैव घुत्वं भविष्यतीति। वस्तुतस्तु यत् क्रियायुक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येव गत्युपसर्गसंज्ञाः' भवन्तीति नियमेन यथो- -- ·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्रहणेन गृह्यन्ते ॥ १ ॥ यमुद्दिश्यागमो विहितः स तद्गुणीभूतः शास्त्रेण तदवयवत्वेन बोधि. भैरवी। । यदागमेतिपरिभाषार्थमाह-*यमुद्दिश्येत्यादिना* । यद्यपि परिभापायां यदागमा इति बहुव- चनान्तं, तथापि तत्सङ्ग्राहकवाक्यमित्यभिप्रायेण, इदञ्चैकवचनं प्रत्येकमेव लक्ष्यसंस्कारो ल. क्षणेन भवतीत्याशयेन । अस्यां यत्तच्छन्दौ काटियपरौ । तद्गुणीभूत-इत्यस्य व्याख्या- *शास्त्रेणेत्यादि । शास्त्रमत्राद्यन्तावित्यादिशास्रसहितमतिहीत्यादि । लोके यथा देवदत्तेत्या. दिशब्देन व्यवहृतस्य पश्चादङ्गाधिक्येऽपि देवदत्तेति व्यपदेशहानिर्न भवतीति दृश्यते तथाऽत्र शास्त्रेऽपि यादृशागमेन पूर्वकालजातव्यवहारहानिर्न भवति तादृशागमेन तद्वयवहारविषयता. तत्वप्रकाशिका देशपक्षे पूर्व घुसंज्ञायां सत्यामपि प्रकृते निशब्दादौ तन्निरूपितोपसर्गत्वाभावन णत्वाप्रव. त्तिः । उपसर्गत्वस्य जन्यबोधविपयाभूतक्रियाविशेषविषयकतात्पर्यग्राहकत्वे मति प्राद्यन्यत- मत्वरूपत्वेन जन्यत्वस्य निरूपकांशे साकाङ्कत्वेन, किन्निरूपितजन्यतावरोध इत्याकाङ्क्षायां "नेर्गद" इत्यत्र प्रत्यासत्या गदादिनिरूपितस्य ग्रहणेन प्रकृतेऽर्थवत्त्वस्य दापि सत्वन घुइप- र्याप्तजनकतानिरूपितजन्यतावद्वोधविषयीभूतक्रियाविशेषविषयकतात्पर्यग्राहककृतायाः प्रगिश- ब्देऽसत्वात् । एतेन पूर्व धातुरुपसगणेति मतमपि प्रत्युक्तम् । नवीनानां मतेऽपि 'स्थादिष्य- भ्यासेन' इत्यादिनिदेशेनासिद्धशास्त्रप्रवृत्युत्तरकालिकसापादिकशास्त्रप्रवृत्तिप्रयोज्यासिद्धशा. स्वनिमित्तविनाशसम्भावनायां पूर्वमसिद्धशास्त्रस्याप्रवृत्तिरितिकल्पनेनादोपात्। अन्यथा टा धातावन्तरङ्गतया पूर्व टुत्वे पश्चाद्धातुसंज्ञोत्तरं सत्वेऽपि ठकारश्रवणापत्तौ निर्देशासङ्गतिः स्पष्टव प्रकृते तु सापादिकशास्त्रप्रवृत्त्या चैपादिकशास्त्रनिमित्तविनाशः घुसंज्ञानिमित्तविनाश- द्वारा परम्पत्या बोध्यः । संज्ञाशास्त्राणां विधिनिमित्तनिमित्तकत्वनान्तरत्वाङ्गभावाच । अत एव "न यासयोः" इत्यादिनिदंशः सङ्गच्छते। अन्यथा परनिमित्तकत्वेनात्वस्य बहिरङ्गामिया गुणसंज्ञाया प्रवृत्त्या पररूपाप्रवृत्तेः निर्देशासङ्गतिरिति बोध्यम् । न च तथापि विभक्तिनि रपेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वं, 'नाजानन्तर्यः इति निषेधात् । न चैवमप्यदाबितिनिषेधेन घुसंज्ञाया अप्राप्तिरितिवाच्यम् ? 'अपिद्ग्रहणंकर्तव्यम्' इतिवार्तिकेन फलैक्याय पकारेत्संजकदापः प्रतिषेधात् बान्तस्य प्रतिषेधाद्वा । पान्तनिर्देशस्तु चत्वेन । केचित्तु 'सर्वे सर्वपदादेशाः' 'अनागमकानां सागमकादेशा' इति न्यायाभ्यां दास्थानिका- देशतां दापि प्रतिपाद्य स्थानिवद्भावनैकदेशविकृतन्यायेन वा दापि घुत्वमादायावतरणा पङ्गति वदन्ति, तन्मुधैव स्थानिवद्भावाप्रवृत्तेर्ग्रन्थकृता वक्ष्यमाणत्वात् । विकारपदेन स्थाने जाय. मानहासवृद्ध्योरेव ग्रहणेनागमविषये एकदेशविकृतन्यायाप्रवृत्तेश्च । अत एव लोपागमवर्णवि. कारेग्वित्यत्रागमात्पृथक् विकारव्यवहारोऽप्युपपद्यते । प्रकृतिग्रहणे ण्यधिकस्यापि ग्रहणमित्य- पिन शरणम्। कुत्वविषय एव तस्याः प्रवृत्तेः। येऽपि 'लक्षणप्रतिपदोक्त' परिभाषयाऽवतरणा- सङ्गति वदन्ति तेऽप्यमान्याः । 'गामादाग्रहणेष्वविशेषः' इति तत्प्रतिषेधात् । न चानयान- र्थकस्यापि दाशब्दस्य घुसंज्ञेति वाच्यम् ? अर्थवत्परिभाषाविषयेऽस्या अप्रवृत्तेः । अत एवं जन्मतः प्राकालिकविशेषणानां त्यागाभावो मीमांसकैः स्वीक्रीयत इति बोध्यम् । श्यमुद्दिश्येति* यस्यागमा इति विग्रहः । उद्देश्यत्वं षष्ठयर्थः अवयवत्वावच्छिन्नविधेय- ताश्रय इति आगमपदार्थः । मूले 'विहित' इति तु फलितार्थकथनम्, आगम्पदेनैव तलाभा. त् । षष्ठ्यर्थस्योद्देश्यतायाः विधेयतायामन्वयः। *तत्संग्राहकेति । तत्, यदागमा इति बहुवचनान्तम्। *कार्यिपरौ* आगमिपरौ । *तद्गुणीभूत इति । गुणशब्द अवयवपरः। आ. रोपितत्वं विप्रत्ययार्थः। क्तप्रत्ययार्थो विषयताश्रयः । ननु ग्रहणं ज्ञानमुच्चारणम्वा, ·- ३० परिभाषेन्दुशेखरे- तोऽतस्तद्ग्रहणेन तद्ग्राहकेण तब्दोधकेन शब्देन गृह्यते बोध्यत इत्यर्थः । तत्र तद्गुणीभूता इत्यंशो बीजकथनम् । लोकेऽपि देवदत्तस्याङ्गाधिक्ये तद्विशिष्टस्यैव देवदत्तग्रहणेन ग्रहणं दृश्यते । यमुद्दिश्य विहित इत्युक्तेः प्रनिदारयतीत्यादौ न दारित्यस्य घुत्वम् । “पाने मुक"(७-२-८२) इति मुग्विधानसामर्थ्यादेषाऽनित्या । अन्यथा 'पचमानः' इत्यादावकारस्य मुकि भैरवी। वच्छेदकधर्मातिदेशो विशिष्टे भवतीतिलोकसिद्धेयम् । यस्य तु परिमाणस्याङ्गाधिक्ये ताशपरिमाणवत्वेन यथा लोके न व्यवहारस्तथात्र शा- नेऽपि, पश्चादागतागमसहिते पूर्व जातव्यवहारविघट्टकागमसहिते न तद्व्यवहारः। अवार्थे मा नमपिवक्ष्यति-*आने मुगित्यादिना ।.बोध्यत इत्यस्य, समुदाय इति शेषः । अस्याः परि. भाषाया लोकसिद्धत्वमभिव्यञ्जयति-तत्रेत्यादिना। लोकेऽपीत्यपिशब्दःशास्त्रसमुच्चायकः। अत्र यथाधिकाङ्गविशिष्ट एवं देवदत्तशब्देन व्यवहियते नत्वधिकाङ्गरहितस्तथात्रापि उत्तरकाल. जातागमसहितस्यैव तद्ग्रहणेन ग्रहणन्न तु तदहितस्येति बोध्यम् । *न घुत्वमिति* । रेफस्य घुसंज्ञायोग्यसमुदायोद्देशेन विधानाभावादिति भावः । यमुद्दिश्येत्यनुपादाने तु रेफस्याका- रावयवत्वादवयवावयवस्य समुदायावयवत्वाद्दारित्यस्य धुत्वव्यवहारे सति नेर्णत्वापत्तिः स्या- त्। यदुक्तं पूर्वत्र, “पूर्वकालजातव्यवहारविघट्टकागमसहिते नतद्व्यवहारः” इति तत्र मानमुद्धा- टयति-*आने मुगित्यादिना । *अन्यथा ।अनित्यत्वानङ्गीकारे । अङ्गस्यातो मुगित्यर्थे- तत्वप्रकाशिका। ग्रहण नहि सम्भवतीत्याह मुले-*तग्राहकेति-* कर्तृबोधकः ल्युट्प्रत्यय इतिभावः । श्रोत्रे भ्रान्तिवारणाय आह-*बोधकेनेति । *बीजकथनमिति । तद्ग्रहणेन गृह्यत इत्यंशो हतुकथनम् । तद्गुणिभूता इत्यंशे 'यदागमा' इति बीजकथनमित्यपि बोध्यम् । एवञ्चानुमानगम्येयम् । तथाहि-स्वेतरत्व स्वोद्देश्यावयवेतरत्वोभयसम्बन्धेन स्ववि- शिष्टाघटितत्व स्वघटितत्व स्वोदेश्यताश्रयघटितत्व त्रितयसम्बन्धन आगमविशिष्टः आगमिबोधजनकपदजन्यबोधविषयताश्रयः, आगमिनिरूपितावयवत्वप्रकारकाहार्यज्ञानविष- यत्वात् । अधिकाङ्गदेवदत्तवत् । दापीति ण्यन्ते व्यभिचारवारणाय स्वविशिष्टाघटितत्वेति । दाप्घटकापमादाय तद्वारणाय सम्बन्धघटकद्वितीयसम्बन्धः। पुकमादाय तवरणाय प्रथमः । न च स्वरूपासिद्धिः, आगमविशिष्टस्तत् गुणीभूतः, आगमिनिष्टोद्देश्यतानिरूपितावयवत्वाव- च्छिन्नविधेयताश्रयत्वादित्यनुमानेन पक्षे तत्साधनात् अत्र चानुकूलं "आद्यन्तौ दकितौ” इ. त्यादिसहकृतं तत्तद्विधिशास्त्रमेव । व्याति विवृणोति-*लोके यथेति । ननु यदागमा इत्यत्र निरूपितत्वं पष्ठ्यर्थस्तस्य चावयवपदार्थेऽन्वयोऽस्त्वत आह-*य- मुद्दिश्येति*। *विधानाभावादिति ।अपितु "उरणपरः” इत्यणमुद्दिश्य विधानमितिभावः *अवयवावयवस्येति* अवयवावयवः समुदायावयवो भवतीति न्यायात्। अत एव लोके शरी- रावयवकरस्यावयवानाडुल्यादीनां शरीरावयवत्वम् । अत एव 'शेरते' इत्यत्रातमाश्रित्य जा- तस्य स्टः समुदायावयवत्वेन मार्वधातुकत्वात् “शीङः सार्वधातुके गुण" इति गुणसिद्धिः । यत्तु दधिच्छादयती त्यत्र"तिङङतिङः" इति निघातसिद्धिरिति तन्न “छेच इत्यत्र पूर्वपद- मध्याहृत्य हस्वान्तपूर्वपदस्यतुग्विधानेनादोषात् । न च परमं दधिच्छादायतीत्यत्र वृक्षप्रचल- नन्यायेन तुकः समुदायावयवत्वाग्निधातो न स्यादिति वाच्यम् ? पदद्वयनिमित्तकतुको बहिर- श्रासिद्धत्वेन निघातस्य सुलभत्वात । केचित्तु “पदस्य" इत्यध्याहृत्य गच्छतीत्येतदर्थम् “इषुगमियमां च्छः" इति छ विधाय ·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । ३२ अनया परिभाषया विशिष्टस्य सवर्णदीर्धे तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव । भैरवी। । नाकारोद्देशेन मुग्विधानात्, मकारविशिष्टस्यातोऽग्ग्रहणेन ग्रहणे सति आकारसहितस्य त. स्य स्थाने सवर्णदीर्घः स्यात् । यत्तु मुकि कृते मकारसहितस्य स्थानित्वेन समुदायान्तरतमो दीर्घ औकारः स्यादागमाभावे त्वाकार एव स्यादिति फलभेदस्य स्पष्टतया कथं मुग्विधानसा- मर्थ्यमिति तन्न । मुकि कृते तद्विशिष्टेऽत्वातिदेशेन तद्विरुद्धस्याम्त्वस्याव्यवहारात् स्थानि- नि कण्यौष्टयव्यवहारो न, किन्तु कण्ठ्यव्यवहार एवेति केवलकण्य एवाऽदेशः स्यादिति फ- लभेदाभावात् । अत एव मकारसहितसमुदायस्य यो दीर्घः सोऽनुनासिकः स्यादिति मुग्वि- धानसामध्ये दुरुपपादमिति प्रलपितमप्यपास्तम् । पूर्वस्याग्ग्रहणेन ग्रहणात् तम्मिन्ननुना- सिकत्वबुध्यभावेनासहिताकारस्य स्थाने निरनुनासिक एव स्यात् । ननु पचमान इति स्थिते दीर्घस्य मुक “आतो डित" इतीयादेशस्य च प्राप्तावनवकाश- न्धेन दोर्घबाधके इयादेशे कृते 'सवें सर्वपदादेशाः' इति न्यायेन समुदाये आनबुद्धौ मुक्प्राप्तिः मुकि कृते न दीर्घप्राप्तिरिति मुग्विधानसामथ्य दुरुपपादमिति चेन्न । बाध्यविशेषचिन्तया मु- तत्वप्रकाशिका। पृछति प्रछ्न इति रूप इष्टापत्तिं कृत्वा दधिच्छादयतीत्यत्र निघातं माधयन्ति ते त्वमान्या:"प्र- नेचासन्नकाले" इति निर्देशस्यासङ्गत्यापत्तेः । अन्येतु वृदित्यत्र प्रत्ययलक्षणेन कृदन्तत्वमादाय प्रादिपदिकत्वं यथा, तद्वदधिदित्यस्यापि प्रत्ययलक्षणेन पदत्वं वदन्ति। यत्तु बाणेन च्छिनत्तीत्यत्र निधातः प्रयोजन तन्त्र 'पूर्वोत्तरपदेति' परिभाषायामेकादेशपदस्य संहिताधिकारे विहितकोपलक्षणत्वस्य रात्रिमट् इत्त्याद्यर्थमवश्यं स्वीकार्यत्वेन तयैव पूर्व तुको निघातसिद्धः । गीः पुरित्यत्रेकारोकारावयवरेफस्य समुदाया. वयवत्वेन दीर्घः फलमित्यपि न "उरणपर” इत्यनेनावयवत्वविशिष्टपरस्परविधानात् । वस्तुतस्तु शेरत इत्यत्र स्टःसमुदायावयवत्वेऽपि ग्राहकाभावेन गुणानापत्ताववश्यं तस्मि- न्याये ग्राहकत्वं स्वीकार्यम् । एवञ्च प्रनिदारयतीत्यत्र घुत्वापत्तेस्तादवस्थ्यम्, अत आग- मात्प्राकालिकस्यावयवावयवस्य समुदायावयवत्वं न्याय्यम्। अत एव "सायं चिरं प्राहेप्रगे" इति सुत्रे ट्युट्युलोष्टित्वं चरितार्थम् । एवंच यन्निरूपितावयवत्वावच्छिन्नविधेयताश्रय इत्यर्थे- ऽपि न दोपः । नच शेरत इति न फलं 'शीडोरत्' इति न्यामेन 'सार्वधातुक' इति विषयसप्त- म्याश्रयणेन वेष्टसिद्धरिति वाच्यम् ? प्रदीव्यमान इत्यत्राकारावयवस्य मकारस्य समुदाया- वयवत्वेन "तास्यनुदात्तेत्” इतिस्वरसिद्धः फलत्वात् । परेतु यनिष्ठोद्देश्यताया अपर्यात्त्याऽपि ग्रहणेन शेरत इत्यस्यानयैव निर्वाहे प्रनिदारय- तीत्येतदर्थम् ट्युट्युलोष्टित्करणेनागमविधानात्प्राकालिकस्योद्देश्यस्य ग्रहणेन यमुद्दिश्येति- अन्थप्रवृत्तिरित्याहुः । *समुदायान्तरतम इति । कण्ट्यौष्ट्यस्थानतयेति शेषः । *औकार इति* ओकारस्याप्युपलक्षणम् । *अव्यवहारादिति अतिदिश्यमानधर्मविरुद्धस्वाश्रयधर्मप्र- युक्तकार्याभावस्यातिदेशस्वभावसिद्धत्वात् । *फलभेदाभावादिति । केचितु तावन्मात्रफलकत्वे उदानस्येति वदेत् , औदानस्येतिन्या- मेन तु न निर्वाहः, "अतो गुण" इति पररूपे ओकार एव विधेयः स्यात्, सत्युदानस्येतिन्यासे विधानसामर्थ्यात् पररूपस्य बाधेन कदाचिदौकारोऽपीति मुमाऽभेदः । लाघवस्त्वाचन्तावि- त्यस्याप्रवृत्त्येत्यपि वदन्ति । *आनबुद्धौ मुक्प्राप्तिरिति । एवंच तक्रकौण्डिन्यन्यायेन इया- देशबाधे पुनर्मुग्विषये इयादेशप्राप्तिरिति भावः । यसु मुकि कृतेऽत इति तपरकरणान्नेयादेश इति तन्न, पचमान इत्यत्रादुपदेशप्रयुक्तस्वरसा- धकपरभाष्यप्रामाण्येन यदागमलब्धस्य तपरत्वेनाव्यावृतेः । *न दीर्घप्ताप्तिरिति तक्रन्यायेम - ·परिभाषेन्दुशेखरे- औ एल" तेन 'दिदीय' इत्यादौ यणादि न, 'जहार इत्यादौ "प्रात ( ७-१-३४ ) इति च न । भैरवी। विधायकशास्त्रस्य 'येन नाप्राप्तिन्यायेन' दीयादेशोभयाबाधकत्वात् । तथाहि-कृतेऽपीयादे- शे मुकः प्राप्तिरितायादशस्यतद्विषयत्वाभावे सम्पादिते सति केवलसवर्णदीर्घस्यैव प्रतिस्तेन मह मुकः स्पायां तूत्सगें दीर्धे कृतं न मुकः प्राप्तिरिति येन नाप्राप्तिन्यायविषयताया अभा- वन निरवकाशत्वनैव मुका दीर्घबाध इति मुकि कृतऽपि दीर्घः स्यात्तथाच सति मुग्विधानस्य वैयथ्यं स्पष्टमंवत्याशयात् । *नेन । यदागमा इति न्यायस्यानित्यत्वेन । दिदीय इति । अत्र "दी ऐ” इति स्थि- 15न्तरङ्गे युडागर्म कृत तता द्वित्वं यदागमन्यायेन युविशिष्टस्याच्त्वे "एरनेकाच" इति यण् स्यात् । न चाकृतऽपि युडागमे यणादशे “यणा मय" इति यस्य द्वित्वे तादृशं रूपं सिद्ध - मति वाच्यम् ? यत्रयसिद्ध्यर्थन्तस्यावश्यकत्वात् । ननु युटि कृतऽपि यदि यणादशस्तहि "बुग्युटावुवङ्यणोः" इतिवात्तिकवैय्यर्थ्यमिति यण न भविष्यतात्यत आह-*जहार इति । अनाकारोद्देशन रेफविधानादाद्ग्रहणेन रेफविशि दृश्य ग्रहण स्यात् । न चादन्तादङ्गात्परस्य णल इत्यर्थ रेफविशिष्टस्य प्रनिदास्यतीत्यत्रेव ना- दन्ताङ्गत्वमिति कथमात इत्यस्य प्राप्तिरिति वाच्यम् ? भाष्यरीत्याऽऽतः परस्याङ्गसंज्ञानि तत्वप्रकाशिका। दीर्घस्यापि बाधादित्यभिमानः। यन नाप्राक्षिन्यायनेति तक्रकौण्डिन्यन्यायनेतिभावः। *. तद्विषयत्वाभाव इति:: तकन्यायेन बाधात् । *विषयताया अभावनेति। तदप्राप्तियोग्येऽचा- गितायें सति कृतं चारितार्थ्यविशिष्टत्व तकन्यायस्य विषयस्तस्यात्राभावेन । *दीर्घः स्यादि. नि । रमायामित्यादाविव निरवकाशत्वन बाध पुनस्तत्प्रवृत्तेरक्षतत्वात् । वैयथ्यं स्पष्टमें- यति । न च भुगभाव सवर्णदीघ बाधित्वा इयादेश एव स्यादिति तद्वाधनाथ मुकश्चारितार्थ्य. मितिवाच्यम् ? तद्वाधमात्रफलकत्व "अतो दीर्घा यजि" इत्यस्य स्थान “अत आ ने दीर्घः" "इदासः" "यभिच" इति न्यासेन ईदास इत्यत्र ईइति दीर्घग्रहणाभावरूपफलेन च विशिष्य दीर्घविधानात्तदाधसिद्धः । एतेन "आतो डित" इत्यनन्तरन्नानस्येत्यादिन्यासकल्पनं गौरव- ग्रस्तत्वादयुक्तमितिबाध्यम् । न च मुग्विषये प्रवृत्तिरित्येव कल्प्यतामिति वाच्यम् ? बाधा. पक्षयाऽनित्यत्वकल्पनस्य लधुभृतत्वात् बहुलक्ष्यसंस्कारानुरोधाच । वस्तुतस्तु 'सम्भवति सामानाधिकरण्य' इति न्यायेन अदन्ताङ्गस्य मुगित्यर्थ उचितः । करिष्यमाण इत्यादौ स्वरसिद्धये उपदेशपदविशेषणकतदन्तविधेरावश्यकत्वेन सार्वधातुकप्रत्य- नोपस्थिततदादिविशेषणकद्वितीयतदन्तविधरित्वेन चादन्तोपदिश्यमानान्ततदादेः परं य. सार्वधातुकमित्यर्थनादन्तोपदिश्यमानान्ततदादिग्रहणेन मुग्विशिष्टस्य ग्रहणात्पचमान इ- त्यादौ "तास्यनुदात्तेत्"इतिस्वरसिद्धिः सुलभा । अदुपदेशभक्तस्तद्ग्रहणेनेति भाष्यन्तु फलि. तार्थपरतया नेयम् । एवञ्चाङ्गग्रहणेन मुको ग्रहणेऽप्यक्ग्रहणेनाग्रहणान्नेदमनित्यत्वज्ञापकम् । किन्तहि ज्ञापकमित्यपक्षायां "न पदान्तात्" इत्यत्रानां ग्रहणं बोध्यम् । अन्यथा षण्णामित्यत्र "यचि, भम्" इति भत्वेन जश्त्वाप्रवृत्त्या ष्टुत्वप्राप्तिर्दुर्लभैवेति दिक् । *यण स्यादिति। इयङस्तु न प्राप्तिः, तक्रन्यायनेयडो युटा बाधात् । अत एव द्वित्वोत्त- रमपि न प्राप्तिः, स्वाद्देश्यातावच्छेदकावच्छिनातिरिक्तत्वेन सङ्कोचात् । एतेन “वुग्युटौ” इ- त्यत्र यणि योऽप्युपलक्षणम् । यणादिनेत्यत्रादिना इयडोऽपि संग्रहः, इति वदन्तः प्रत्युक्ताः । यणस्तु नेयवत् युटा बाधः, तदप्राप्तियोग्ये घनथें के दीय इत्यादौ युटश्चारितार्थ्यात् । *जहा. रेत्यादाविति । आदिना षण्णामिनि इत्यादीनां संग्रहः। आये नामि आम्बुध्या ष्टुत्वप्रवृत्ति ·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । ३ न चाकारादेवर्णस्य वर्णान्तरमवयवः कथमिति वाच्यम् ? वचनेनाव- यवत्वबोधनात् । तस्य चावयवत्वसादृश्ये पर्यवसानं बोध्यम् । न चोक्त. झापकाद्वर्णग्रहणेऽस्या अप्रवृत्तिरिति वाच्यम् ? "पानेमुक्” (७-२-८२) इति सूत्रे भाष्येऽकारस्याङ्गावयवस्य मुगित्यर्थे 'पचमानः' इत्यत्र 'तास्यनुदा. तेत्' ( ६-१-१८६) इति स्वरो न स्यादित्याशझ्यादुपदेशभक्तस्तद्ग्रह- गणेन ग्राहीष्यत इत्युक्तेरसङ्गत्यापत्तः। किञ्च ङमन्तपदावयवस्य ह्रस्वात्परस्य ङमो ङमुडित्यर्थे 'कुर्वन्नास्ते' भैरवी। मित्तस्य णल इत्यर्थस्यैव सत्त्वात् । न च णलोऽकारात्मकस्य सन्निपातेनारित्यस्य सिद्धिरिति पुनस्तस्य स्थाने आदेशो न, उपजीव्यविरोधादिति वाच्यम् ? "तौ सत्" इतिनिर्देशन विभ- नयादशे उपजीव्यविरोधस्यान्याय्यत्वमूलकसन्निपातपरिभाषाप्रवृत्त्यनङ्गीकारात् । केचित्तु "यासुट्परस्मैपदेपूदात्त" इति सूत्रेणोदात्तविधानं यदागमन्यायस्यानित्यत्वे ज्ञा पकमित्याहुः । तत्तुच्छम् । भूयासमित्यादौ चारितार्थ्यात् । दिदीय इत्यादिस्थले शङ्कते- *कथमिति । अमुल्योः परस्परमवयवावयविभावादर्शनादिति भावः । गगनकुसुमवद्वचनेना- सतो बोधनथमत आह-*तस्य चेत्यादि । सामान्यतो नानित्यत्वं किन्तु वर्णग्रहणे उक्तन्यायाप्रवृत्तावेव मुग्विधानं ज्ञापकमिति वा- दिमतन्निरस्यति-*नवेति । *इत्यर्थे* सिद्धान्तात्मके । *अदुपदेशभक्त इति । तस्य स्वरवि- धायकस्य उपदिश्यमानाकारान्तस्येत्यर्थः । अत एव हतो हथ इत्यादौ नातिप्रसङ्गः। वर्ण- स्य ग्रहणं विशेषणतया विशेष्यतया वोभयत्र यदागमन्यायप्रवृत्तिः । यदागमा इति परिभा- पार्थस्य यमुद्दिश्य य आगमो विहितः स तन्निष्ठविशेषणत्वविशेष्यत्त्वान्यतरविषयताकबोधज. नकशब्दन गृह्यत इत्यकारकस्य स्वीकारात् । एतत्स्वरविधायके सूत्रे वर्णस्य विशेषणतया ग्र. हुणेऽपि परिभाषायाः प्रवृत्तिमुक्त्वा विशेष्यत्वेन ग्रहणेऽपि तदप्रवृत्तौ दोपमाह- *किञ्चेति* *इत्यथें इति * । तत्र हि,मुटि पदादिति ग्रहणं कर्त्तव्यम् । इह माभूत्, दण्डि- ना शकटिना, तत्तर्हि वक्तव्यं न वक्तव्यम्, पदादिति वर्तते, एवमपि परमदण्डिना परमच्छत्रि- णेति प्राप्नोति, नैष दोषः । 'उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ इतिप्रत्ययलक्षणान्न भवति । एवमपि पदादिति वक्तव्यम् । यदि तत् प्रकृतं, प्राक् सुपि कृत्सनादित्येवन्तत् । एवं तर्हि जम एवार्य तत्वप्रकाशिका। स्यादन्त्ये इशब्दाजसश्शौ नुमि यदागमपरिभाषया नीत्यस्य इग्रहणेन ग्रहणे सवर्णदीर्घ इनि इति रूपं न स्यात् । यत्तु निर्दिश्यमानपरिभापया न दीर्घ इति तन्न स्थानिनिर्णायकपरिभाषाणां स्थानिनिर्णा- यकत्वे न प्रवृत्तिरितिनियमेन तदप्रवृत्तः। अत एव "नामेडितस्यान्त्यस्य तु वाइति सूत्रस्था- न्त्यग्रहणं चरितार्थम् । अन्यथालोन्त्यपरिभाषयैव सिद्धेस्तद्वैयर्थ्य स्पष्टमेव । अत एव "अमि पूर्वः" इत्यत्राकोऽनुवृत्तिश्चरितार्थाऽन्यथाऽमः पूर्व इति न्यासेन "आदेः परस्य" इत्युपस्थि. त्यातद्वैयर्थ्य स्यात् । यत्तु आदिना भवेयुरित्यस्य संग्रहः। अन्यथा “अतो येयः"इतीयादेशे तद्विशिष्टस्येयुसित्य- स्योस्ग्रहणेन ग्रहणे "उस्य पदान्तात्" इति पररूपापत्तिरिति तन्न । यासुटि उस उद्देश्य- स्वाभावेन परिभाषाया अप्रवृत्तः । *अदुपदेशभक्त इति । अत् उपदेशे यस्य तस्य भक्तः अ- वयव इत्यर्थः । यतस्तदवयवोऽतस्तद्बोधकेन तद्विशिष्टः ग्रहीष्यते यदागमपरिभाषयेति भा. बा विशेष्यतया वर्णमात्रवृत्तिधर्मातिदेश इति भावः। विशेषणतया* तबटितधर्मातिदेश- ·- ३४ परिभाषेन्दुशेखरे- इत्यादौ उमो ङमुडागमे णत्वप्राप्तिमाशक्य 'यदागमा' इति न्यायेनाद्यन- स्यापि पदान्तग्रहणेन ग्रहणात् "पदान्तस्य" (-४-३७) इति निषेध इति । अनया परिभाषया भागमानामागमिधर्मवैशिष्टयमपि बोध्यत इत्या- शयक "उमुद्” (=-३-३२) सूत्रस्थभाष्यासङ्गतः। भैरवी। ? ऽमुट् क्रियते, कथं, पदस्येति वर्तते डम इति च नैषा पञ्चमी, का तर्हि ? सम्बन्धषष्ठी हस्वा- दुत्तरस्य पदान्तस्य डमो मुट् भवतीति, यदि डम एव मुट् भवति कुर्वन्नास्ते "रषाभ्यां- नोणःसमानपदे” इति णत्वं प्राप्नोति पदान्तस्य इति प्रतिषेधो भविष्यति पदान्तस्येत्युच्यते नैष पदान्तः पदान्तभक्तः पदान्तग्रहणेन ग्राहिष्यते । एवमपि न सिद्यति, उक्तमेतत् न वा पदाधिकारस्य विशेषणत्वादिति, एवं तहि पदे इति वर्तते। क प्रकृतम्, “उत्रिच पदे इति एवमुक्तम् । तत्र कैयटः एवं तर्हि इम एवेति। ङमा पदस्य विशेषणात्तदन्तविधिना ङमन्तस्य पदस्यागमो विधीयमानो दण्डिनेत्यादौ ङमन्तपदाभावान्न भवति । नवा पदाधीति । पदस्येति नहि विशेष्यं किं तर्हि विशेषणमतस्तदन्तविध्यभावाद् दण्डि- नेत्यत्र ङमुदप्रसङ्ग इति एतादृशभाष्यकारोक्त्या ङमन्तपदावयवेत्यर्थ एव नास्तीत्यर्थ. कथनेन ध्वनितम् । *आद्यनस्य आगमनस्य । ननु कृर्वन्नास्त इत्यत्र आगमनकारस्योक्तरोत्या पदान्तत्वमिति यदुक्तन्तदसङ्गतम् 'यदा. गमा' इति परिभाषयाऽऽगमविशिष्टस्य समुदायस्यागमिधर्मातिदेश एव युक्तो नतु आगममा- त्रस्यति कथं 'कुर्वन्नास्त' इत्यत्र णत्वापत्तिवारणमत आह *अनया चेति । आगमिधर्मवैशि प्यमपीत्यपिशब्द आगमानामित्युत्तरमर्थक्रमेण द्रष्टव्यः । अस्मिन् पक्षे यदागमा इत्युत्तर- मपीतिशेषो बोध्यः । *तद्ग्रहणेन । इत्यस्यागमिग्राहकधर्मण । *गृह्यन्ते। ज्ञानविषयाक्रि- यन्त इत्यर्थः । एवञ्चागमी यद्धर्मप्रकारकज्ञानविषयो भवति तद्धर्मप्रकारकज्ञानविषय आगमो- ऽपि भवतीति फलितम् । अमुल्याद्यवयवावच्छेदेनापि अङ्गुलिव्यवहारस्य तस्मिन्नवयवे व्रणा- दिसद्भावदर्शनादयमप्यर्थो लोकदृष्ट एवेति बोध्यम् । ननु वर्णस्य विशेषणतया ग्रहणे परिभापाप्रवृत्त्युपपादनसमये 'पचमान' इत्यत्र या स्वरा- सिद्विरुक्ता सा कथं, पचमान इत्यत्र पचमान इत्यवस्थायां मुकः “तास्यनुदात्तेत्" इत्यस्य च प्राप्तावपरनिमित्तकत्वेन स्वरस्यान्तरङ्गत्वात्पूर्वमेव प्राप्तः । न च "वार्णादाङ्गम्बलीयः” इति परिभाषाया पूर्वम्मुक एवं स्यादिति वाच्यम् ? वार्णपरिभाषाज्ञापकस्यासिद्धपरिभापाया तत्वप्रकाशिका। इति भावः। *असङ्गत्यापत्तेरिति ।अयम्भावः-यदि तद्धटितधर्मातिदेशेऽस्या अप्रवृत्तिरित्यु. च्यते तहि "आनेमुग्" इत्यास्याङ्गावयवस्याकारस्य मुगित्यर्थे 'पचमान' इत्यत्र “तास्यनु- दात्तेत्" इति स्वरो न स्याददुपदेशात्परत्वाभावादित्याशङ्कायां यदागमपरिभाषयादुपदेशत्व साधनपरभाष्यासङ्गतिः स्यात् । अदुपदेशत्वस्यावर्णघटितधर्मत्वात् । अदुपदेशत्वमित्यस्या- दन्तोपदिश्यमानत्वमित्यर्थात् । शपि व्यपदेशिवदावेनादन्तत्वं बोध्यम् । *बोध्यमिति । एवञ्चागमानामिति परिभाषाऽपि यदागमशरीरेणैवानुमानगम्या । प्रयोगश्वेत्थम्-आगमा- अगमिवृत्तिधर्मप्रकारकज्ञानविषयताश्रया आगमिनिरूपितावयवत्वप्रकारकाहार्यज्ञानविषय- त्वात्। व्रणादिसद्भावदशायामगुलिव्यवहारवत् । वस्तुतस्त्विदं चिन्त्यम्, अगुल्यग्रपर्वादावारोपज्ञानाभावेन दृष्टान्तदाान्तिकयोवैष- म्यात् । नच पश्चाजाते गलकम्बले व्रणादिसद्भावदशायां गले व्रण इति व्यवहारदर्शनेन गल कम्बलस्य दृष्टान्तत्वसम्भवेन न व्यभिचार इति वाच्यम् ? फलाभावात् ।

·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। किञ्च गुणादे रपरत्वे रेफविशिगुणत्वाद्यष्टव्यम् । अन्यथा ऋकारस्य गुणवृद्धा अरारावेवेति नियमो न स्यात् । तश्च वर्णग्रहण एतदप्रवृत्तौ न स. हुन्छने । अतएव "रदाभ्याम्" (८-२-४२) इति सूत्रे भाष्यं 'गुणो भवति वृद्धिर्भवतीति रेफशिरा गुणवृद्धिसंशकोऽभिनिर्वर्त्तत' इति । अतएव "नेटि" (७-२-५) "णेरनिटि" (६-४-५१ ) इत्यादिचरितार्थम् । अनागमकानां भैरवी। अनित्यत्व एव ज्ञापकत्वसम्भवेन वार्णपरिभाषाया एवाऽभावात् । असिद्धपरिभाषाया अनित्यत्वं च यासेतिरूपसिध्यर्थमावश्यकम् । अन्यथा वार्णटाबपेक्षयाऽऽङ्गत्यदाद्यत्वस्यासि द्धत्वं स्यात् । एवञ्च वार्णपरिभाषाया असत्वान्न तया मुकः पूर्व प्रवृत्तिः । किन्तु पूर्वोक्तरीत्या स्वरस्यान्तरङ्गत्वात्पूर्वमेव प्रवृत्तिरितिचेत, अत एवास्वरसात्किञ्चेति दुषणान्तरं वक्ष्यति-*किञ्चेति । कथनोत्तरं यद्भाष्यीयप्रघट्टकबलेन दृषणाभिधानन्तदप्यस- इतम् । तस्य भाप्यस्यैकदेशयुक्तित्वात्। कथमिति चेच्छृणु। 'उत्तरपदत्व' इति परिभाषायाम- पदादिविधावितिपयुंदासेन पदान्तत्वप्रयुक्तकार्य एव उत्तरपदत्व इत्यस्य प्रवृत्तेरिति परमद- ण्डिनेत्यत्र ङ्मुडापत्तेरत आह किञ्च गुणादेरिति । अन्यथा । विशिष्टे तदभावे । *अत- एव* वर्णग्रहणेऽपि यदागमन्यायस्यप्रवृत्तरेव । अत्र रेफशिरा गुणवृद्धिसंज्ञक इति कथनेन वर्णग्रहणे यदागमा इति न्यायस्य प्रवृत्तिः स्फुटैव । *अतएव । यदागमा इति न्यायस्य स्वी- कारादेव । एवं च लोकन्यायसिद्धयदागमा इति वचनस्य शास्त्रे आश्रयणे "नेटी" त्यादि ज्ञापकं बोध्यम् । आदिना “पूर्वपरावर” इति सूत्रेऽधराणोत्यत्र दीर्घत्वप्रवृत्तेः संग्रहः । ननु शब्दस्य नित्यत्वस्वीकारणागमविधानं यथाश्रुतेऽनुपपन्नम् । यदि तु "तेस्तुः" इति. तत्वप्रकाशिका नच कुर्वन्नास्त इत्येव फलमिति वाच्यम् ? रामाणामित्यादौ नुटः सुप्त्वेन नान्तस्य पद- खेन "पदान्तस्य" इतिणत्वनिषेधापत्या सर्वेषामिति निर्देशन एतस्याप्यनित्यत्वाश्रयणे महतः वेशस्य सद्भावात् । भाष्यन्तु णत्वविधायकशास्त्रे नस्येत्यनेन डमुट्सहितस्य यदागमपरिभा - षया ग्रहणेन, कुर्वन्नास्ते इत्यत्र नद्वयस्य णत्वं प्रासं पदान्तस्येत्यनेन वार्यत, नत्वं न पर्याप्त्य- धिकरणसम्बन्धेन, किन्त्वाश्रयतासम्बन्धेन । एवं च नत्वाश्रयः पूर्वोऽपि भवत्येवेति पादान्त. स्येति निषेधसिद्धिरित्यभिप्रायेण । किञ्च वर्णमात्रवृत्तिधर्मातिदेशे परिभाषाया अप्रवृत्तेरङ्गीकारेण पदान्तत्वस्य वर्णमात्र- त्तिधर्मत्वाभावेन पदान्तभक्ततिभाष्यस्यासङ्गत्यभावात् । *वार्णपरिभाषाया असत्वादिति* समानकायित्वे एव प्रवृत्तेरङ्गीकारेण प्रकृते तथाभावाञ्चेति शेषः । “रदाभ्याम्” इति सूत्रे भाष्यमिति । सङ्गच्छते इति शेषः । तत्रहि-कार्तिरित्यत्र रेफात्परत्वेन “रदाभ्याम्" इति तकारस्य नत्वमाशक्य वृद्धिनिमित्तं यस्य तस्मात्परस्य प्रतिषेध इत्यर्थकेन वृद्धिनिमित्ता- प्रतिषेध इतिवार्तिकेन समाहितम् । किञ्च रेफशिरा गुणवृद्धिसंज्ञक इत्युपसंहृतम् । *अभिनिवर्तत इति । उत्पद्यत इत्यर्थः । वस्तुतस्तु रेफः शिरसि यस्येत्यतद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहिणा गुणवृद्धिसंज्ञकोऽभिनिवर्तमानो स्फशिरस्कः जायते "उरणपर" इति शास्त्रात्, इति भाष्यस्याभिप्रायेणारारावेवेति नियमो न भाष्याभिप्रेतः । अत एवानयोरसादृश्यमेव सादृश्यमिति नष्टाचदग्धरथन्यायश्च भाष्यो- का सन्च्छते। ननु "स्वरूपम्” इतिशास्त्रेण दाशब्दस्य संज्ञित्व, लोकन्यायसिद्धयाऽनया 'पुग्विशिष्टस्य बोध्यते, इति स्मृतिलोकयोर्विरोधे स्मृतेर्थलीयस्त्वेन नानया शास्त्र व्यवस्था स्यादत आह- *अत एवेति । *स्वीकारादेवेति । अन्यथाऽपटीत् कारयितव्यमित्यादाविटा व्यवधानेन ·परिभाषेन्दुशेखरे- - । सागमका आदेशा इत्यस्य त्वयमर्थः । आर्धधातुकस्येडागम इत्यर्थे झाते नित्येषु शब्देष्वागमविधानानुपपत्त्याऽर्थापत्तिमूलकवाक्यान्तरकल्पने. नेडहितबुद्धिप्रसङ्गे सेड्बुद्धिः कर्तव्येति । एवं चादेशेष्विवात्रापि बुद्धिविप. रिणाम इति न नित्यत्वहानिः। स्थानिवत्सूत्रे च नेदशादेशग्रहणं सातादष्टा- ध्यायीबोधितस्थान्यादेशभावे चारितार्थ्यात् । किञ्चैवं सति स्थानिबुद्ध्यैव कार्यप्रवृत्त्या 'निहिश्यमानस्य' (प०१२) इति परिभाषया अप्राप्त्याडागमसहितस्य पिबाधादेशपत्त्या लावस्थायाम. डिति भाष्योक्तसिद्धान्तासङ्गतिः। स्थानिवद्भावविषये 'निर्दिश्यमानस्य' इति परिभाषायाःप्रवृत्तौ तिसृणाम्' इत्यत्र परत्वात्तिस्रादेशे स्थानिवद्भावेनत्रया- देशमाशङ्कय सकृद्गतिन्यायेन समाधानपरभाष्यासङ्गतिः। “एरु" (३-४-८६) भैरवी बदनागमकानां सागमका आदेशा इति स्वीक्रियते तदा स्थानिवद्भावेन यदागमपरिभाषा गतार्थति केचित् तन्मतखण्डनायाह *अनागमकानामिति । अर्थापत्तीति । अर्थापत्तिरपि प्रमाणमितिवादिनो मतेनेदम् । यदागमा इति न्यायस्य गतार्थतां निरस्यति-स्थानिवत्सूत्र इत्यादिना । साक्षादितिः । ययोः २ थान्यादेशभाव इष्टस्तयोरानुपूव्यो उपादानं यत्र तत्रे न्यर्थ: "अदोजग्धिः” इत्यादौ यथा । ननु यत्र साक्षात्तयारुपादानन्तत्रापि सिद्धान्त बद्धिविपरिणाम एव कल्प्यत इत्यत आ. ह-किञ्चैवमिति । एवम् । आनुमानिकस्थान्यादशभावो यत्र तत्रापि स्थानिवद्भावप्रवृत्ति- स्वीकार । प्रथम तृतीयान्तस्य निर्दिश्यमानपरिभा'पाया अप्रवृत्ती हेतुत्वम् , स्थानि बुद्धी नि- दिश्यमानभिन्नत्वबुद्धस्तत्राभावादिति भावः । *अप्रात्येतिः अपिबदित्यादौ यथा । न चात्र लावस्थायामडागर्म-ट्यहितस्यैवार्थवत्वन्न तु तदहितम्धेत्यर्थववद्ग्रहणपरिभाषयाट्रहिताया- दशां न प्राप्नातोति वाच्यम् ? पाघन्तानामङ्गानामर्थवतामवयवस्य निदिश्यमानस्यत्यर्थश्र. यणात्। आदेश स्थानिवद्भावन स्थानिबुद्धिर्यत्र तत्र निर्दिश्यमानभिन्नत्ववुयभावं भाष्यं साधकमाह-*म्यानाति । परत्वादिति । त्रयादेशापक्षया परत्वादित्यर्थः। *भाष्यासङ्गति. रिति । 'निर्दिश्य नाना' इति परिभाषाया जागरूकत्वन शङ्काया एवाभावात्, यदित्येतत्परि- भाषाया अज्ञानेन शङ्का, तदा समाधानसमये निर्दिश्यमान परिभाषथैव समाधान कर्तुमुचित मिति भावः । ननु यत्र न साक्षात् स्थान्यादेशभावः किन्त्वानुमानिकस्तत्रास्थानिवद्भावाप्रवृत्तौ पचत्वि- त्यादौ तुशब्द तिङ्त्वाभावेन समुदायम्य पदत्यन्न स्यादत आह-*गुरुरित्यादाविति । म. तत्वप्रकाशिका । वृद्धिगि लाग्योरप्राप्तौ निषेधस्य वैयर्थ्यापत्तिरिति भावः । *अनागमकानामिति* इडित्यत्र बहुव्रीहि गाऽऽर्धधातुकम्यति स्थानपश्यन्तताश्रयणपरम् "आद्यन्तौ” इति सूत्रस्थम्भाध्य त्वेकश्युक्तिराटः उदात्तत्वानुपपत्तेः । *बुद्धिः कर्तव्येति । अत एव कार्यविपरिणामावा सिद्धम् । कार्या बुद्धिः सा विपरिणम्यते । तद्यथा कस्मैचित् प्राचीनं ग्रामादाम्र इत्युपदिष्टे नस्य सर्वत्राम्रबृद्धौ पश्चात् ये क्षारिणोऽवरोहवन्तः पृथुपर्णास्ते न्यग्रोधा इति कथिते सतत्रा. म्रबुद्ध्या न्यग्रोधबुद्धि प्रतिपद्यते । नित्याश्च स्वस्मिन्विपये आनाः न्यग्रोधाश्च बुद्धिस्तस्य विपरिणाप्यते । एवं नित्य एव स्वस्मिन् विषयेऽस्तिनित्यश्च भवतिः, बुद्धिम्तस्य विपरिणम्यते इति स्थानिवत्सूत्रे भाष्ये उक्तम् । नन्वादेशग्रहणादानुमानिकस्थान्यादेशभावेऽपि प्रवृत्तिरस्तीत्यत आह-*स्थानिवत्सूत्रे ·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । इत्यादौ स्थानपष्ठीनिर्देशात्तदन्तपरतया पठितवाक्यस्यैव समुदायादेशपर- त्वेनादेशग्रहणसामर्थ्यात्तस्य स्थानिवत्सूत्रे ग्रहणेन न दोषः। आनुमानि- कस्थान्यादेशभावकल्पनेऽपि श्रौतस्थान्यादेशभावस्य न त्याग इति "अचः परस्मिन्” (१-१-५७) इत्यादेर्नासङ्गतिः । एतेन 'यदागमा' इति परिभाषा- स्थानिवत्सूत्रेण गतार्थत्यपास्तम् । एतत्सवं "दाधा वदाप" (१-१-२०) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ॥ ११ ॥ ननु एवं 'उदस्थात्' इत्यादौ “उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य” (=-४-६९) इति पूर्वसवर्णापत्तिरत आह- निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति ॥ १२ ॥ “षष्ठी स्थानेयोगा" (१-१-४९) इति सूत्रमावर्त्तते । तत्र द्वितीयस्या. भैरवी। मुदायादेशपरत्वेन समुदाययोः स्थान्यादेशभावबोधकत्वेन तदन्तेति नित्यत्वसंरक्षणायैवमेव- स्वीकारात् । अत एव पठन्ति, 'सर्वे सर्वपदादेशाः इत्यादि पदशब्दोऽत्र अर्थवत्परः पठितवा- क्यस्यैवेत्यनेन यत्र न तथा पाठस्तत्र आगमविषये बुद्विविपरिणामसत्वेऽपि न स्थानिवद्- भाव इति ध्वनितम् । *आदेशग्रहणसामर्थ्यादिति । सम्बन्धिशब्दत्वात् स्थानिवदित्यु- क्त्यैवादेशलाभे आदेशग्रहणमानुमानिकस्यैवं विधादेशस्यापि ग्रहणार्थमिति भावः । ननु वर्णमात्रस्य यत्र स्थानित्वं तत्रानुमानिकस्य तस्य कल्पने "अचःपरस्मिन्" इत्य- स्थासङ्गतिः स्यादत आह-*आनुमानिकेति* *नासङ्गतिरिति । एवञ्च तत्र यथा श्रौत- स्थान्यादेशभावस्य न त्यागस्तथागमविषयेऽपि श्रौतस्यागमित्वस्य न त्याग इति 'यदाग- मा' इति परिभाषा नासङ्गतेति सूचितम् ॥ ११ ॥ अनन्वेवमिति । यदागमन्यायस्वीकारे । *पूर्वसवर्णापत्तिरिति । पूर्वस्य दकारस्य सवर्णः प्रथमोपस्थितस्तकारोऽकारस्य स्थाने स्यात् । निर्दिश्यमानपरिभाषा न ज्ञापकलौकि. कन्यायसिद्धा किन्तु सूत्रबलादेव लभ्यत इत्याह-*पष्ठीस्थान इतिः । *आवर्तत इति । यद्यपि भाष्ये “पष्टीस्थान" इति सूत्राभावेऽप्यन्तरङ्गत्वादिनान्यथासिद्धिरुगाविता, तथापि स्पष्टप्रतिपत्तये सूत्रञ्चेदारभ्यते तदाप्यावृत्त्यैतादृशार्थलाभ इति भावः। पष्टीपदं प्रत्ययग्रह- तत्वप्रकाशिका । चेति*। *उपादानमिति* । स्थानपष्टीतयेति शेषः । श्यत्र स्थानित्वमिति । पटयतीत्यत्र यथा ॥ ११॥ यदागमपरिभाषयापवादसंगति सूचयनिर्दिश्यमानपरिभाषामवतारयति-नन्वमि- ति*। *स्यादिति । नन्वङ्गोद्देश्यत्वेनाटो विधानेन, यदागमपरिभाषया यमुद्दिश्येत्यर्थत- याऽङ्गत्वातिदेशेऽपि स्थात्वस्यानतिदेशात्कथं पूर्वसवर्णापत्तिरितिचेन्न कार्यप्रयोजकानामुद्दे- श्यतावच्छेदकीभूतधर्मसमानाधिकरणयावद्धर्माणां कार्यार्थतयाऽतिदेशेन तिदेशात् । अन्यथा प्राणिदापयतीत्यादावादन्तोदेशेन जाते पुकि दात्वस्यानतिदेशाधुसं. ज्ञानापत्या तदसङ्गतिः स्पष्टैव । न चैवमपि सिजन्तस्याङ्गस्याडागमेन स्थात्वातिदेशः, ला. वस्थायामेवाडविधानात् । यत्तु "त्रिचतुरोः स्त्रियाम्" इत्यत्रेव 'श्रुतानुमितयोः इति न्यायेन उदः परयोः स्थास्त- म्भोरवयवस्य निर्दिश्यमानस्य पूर्वसवर्ण इत्यर्थेन निर्दिश्यमानपरिभाषास्वीकारेऽपि तथैव दोष इति, तन्न “प्रधानाप्रधानयोः' इतिन्यायेन पञ्चम्यन्तार्थेन तदन्वयात् । स्थात्वस्या- ४ ·- ३८ परिभाषेन्दुशेखरे- यमर्थः, षष्ठ्यन्तं निर्दिश्यमानमुश्चार्यमाणमुच्चार्यमाणसजातीयमेव निर्दि- श्यमानावयवरूपमेव वा स्थानेन स्थाननिरूपितसम्बन्धेन युज्यते न तु प्रती. यमानमित्यर्थस्तेनेदं सिद्धम् । न च "अस्य चौ" (५-४-३२) इत्यादौ दी. Cणामादेशानापत्तिस्तेषां निर्दिश्यमानत्वाभावादिति वाच्यम् ? जातिपक्ष दोषाभावात् । किञ्च "न भूसुधियोः” (६-४-८५) इति निषेधेन ग्रहणकशा- भैरवी। भ्युपत्य। णपरिभापया तदन्तपरम् । निर्दिश्यमानमित्यस्य चाध्याहारः निर्दिश्यमानपदं व्याचष्टे- *उच्चार्यमाणेति* । नन्वेवमपि यस्य प्रयोगस्थस्यादेश इष्टस्तस्य नोच्चार्यमाणत्वमत आह-*सजातीयेति । आनुपूर्वीकृतमत्र साजात्यं विवक्षितम् । नन्येवमपि सुपद उदस्थादित्यादिसिद्धादपि यत्राववयस्यैवादेश इप्यते तत्रातिस्य इत्यादौ निर्दिश्यमानपरिभाषाप्रवृत्ति रन्यादत आह-निर्दिश्यमानावयवरूपमेवेति । निर्दिश्यमानसजातीयावयवरूपमेवेत्यर्थः । “पादः पत्" इत्यादौ तु व्यपदशिवद्भावो विव- क्षितः । स्थानेन इत्यस्य व्याख्या-स्थाननिरूपितसम्बन्धेन, स च सम्बन्धी निवर्त्यनिव- कभावः। *जातिपक्ष इति । अत्वजातेः स्थानित्वविवक्षया सा जातीयत्र यत्र वर्तते तद्वारकार्य्यमतो दीर्घस्यापि भविष्यतीति भावः । इदं निर्दिश्यमानपरिभाषाप्रवृत्तिम- वस्तुत एतादृशस्थले निर्दिश्यमानपरिभाषा न प्रवर्तत इत्याशयेनाह-*किञ्चेति । यत्तु “न भृसुधियोः” इत्यस्य ज्ञापकत्वोपपादनमयुतम् । निर्दिश्यमानपरिभापाबाधिकाया "अलोऽन्त्य" परिभाषायाः प्रवृत्त्या दीर्घाणामप्यादेशसम्भवादिति । तन्न । अनया च स्व- स्वनिमित्तसन्निधापितानाम् “अलोऽन्त्यस्य" इत्यादीनां समावेश एवेत्युत्तरग्रन्थविरोधात् । "अलोऽन्त्य, परिभाषाया एतद्वाधकत्वे तुल्यन्यायन "आदः परस्य" इत्यपि बाधिका स्यात्तथाच "उदस्थात्" इत्यत्रानया दोपवारणपरभाष्यविरोधः स्पष्ट एव । तत्वप्रकाशिका। यदितु लुप्तपष्टान्तसकारप्रश्लेपेण "उदः परस्य” स्थास्तम्भसम्बन्धिसकारस्येत्यर्थन प्रकृतेऽटा व्यवधानान्न दोप इति, तर्हि त्रितामित्यस्योपलक्षणमिति बोध्यम् । *तदन्तपरमिति । वस्तुतस्तु षष्टयन्तस्यादेशासम्भवात्तत्सूत्रे लक्षणया पीपदं पष्टीप्रकृ. तिपरम् । 'पष्टयतं स्थानेन युज्यते यतः पठ्युच्चारिता' इति भाग्यात् । भायऽन्तशब्दः समीवर्तिप्रकृतिवचन इति भावः। यतः सेत्यनयोरध्याहारण यतः पष्ठा मा स्थान स्थाना- नुयोगिकसम्बन्धेन युज्यते इति तात्पर्यम्, प्रत्ययग्रहणपरिभापया तदन्तत्वं तस्य च समी- पर्तिप्रकृतिवचनपरत्वमित्यादिकल्पने गौरवात् । *विवक्षित इति । यद्यप्यतिस्य इत्यादी 'अन्त्यबार्यन्त्यसदेशस्य' इत्येव सिद्धं तथाप्यतिवयं विश्वौहः विदुपी इत्याद्यर्थ द्वितोया- र्थस्यावश्यकत्वम् । *न प्रतीयमानमिति* । शास्त्रान्तरसहकारेण बोध्यम् नेत्यर्थः । तथाच- पष्टीप्रकृतिजन्यप्राथमिकोपस्थितिविषयताश्रयत्वं निर्दिश्यमानत्वमिति फलितम् । उपस्थि. तौ प्राथमिकत्वं, शास्त्रान्तरासहकृतत्वं बोध्यम् । आनुपूर्वीकृतं साजात्यन्तु न युक्तं वृक्षस्त- त्रेत्यत्र निर्दिश्यमानपरिभाषया दोषवारणपरभाष्यासङ्गतेः । बिन्दुद्वयात्मकस्य विसर्गस्य विसर्जनीयपदवृत्त्यानुपूर्वीमदभावेन परिभाषाया अप्रवृत्तेः । ननु शालीभवतीत्यादौ "अस्य च्चौ” इत्यनेनेत्वं न स्यात् “आणुदित्” शास्त्रसहकारेणै- वाऽऽकारस्योपस्थितिविषयत्वेन निर्दिश्यमानत्वाभावादित्याशङ्कत-*नचास्य च्वाविति । *तद्वारकमिति । जातेः स्वतोऽनिर्दिश्यमानत्वेऽपि नान्तरीयकतया तत्तात्पर्येणोच्चरितव्य- क्तिद्वारकं तदस्तीतिभावः । *न प्रवर्तत इति । "अणुदित्" सूत्रबाधकतयेति शेषः । - ·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । स्रगृहीतानां निर्दिश्यमानकार्यबोधनान्न दोषः । इयङवोर्डित्वं विवर्णोव- र्णान्तधातुश्नुभ्रवामित्यर्थेन धात्वादीनामपि निर्दिष्टत्वादन्त्यादेशत्वाय । रीङिोर्डित्त्वं तु स्पष्टार्थमेव । एतेनेदं ङित्त्वं वर्णग्रहणे निर्दिश्यमानपरि. भैरवी। . ननु निर्दिश्यमानपरिभाषयैव सिद्धे इयवङोर्डित्वं व्यर्थमत आह-*इयडुबडोरिति । *इत्यर्थे । इत्याद्यर्थ । आदिना "स्त्रियाः" इत्यस्य संग्रहः। तस्य हि स्त्रीशब्दान्तं यदङ्गं तदवयवस्य निर्दिश्यमानस्य सर्वस्येत्यर्थः स्यात्तथा च समुदायादेशत्वापत्तिरितीयको हित्वं, थदित्वेतच्छास्त्रीया यात्मान्तबोधकभिन्नसंज्ञा या च परिभाषा तत्सहकारेण पष्ठीप्रकृतिबो. ध्यत्वन्निर्दिश्यमानत्वमिति विभाव्यते तदा "अविश्नु” इति सूत्रविषयेऽपीयको डित्वं सफ. लम् । परिभाषापदं तन्मध्यपतित इति परिभापापरम् । अत एव साकच्कस्यापि कादेशस्य सिद्धिः । *स्पष्टार्थमिति* । ऋत इत्युपादानेन कारस्यैव निर्दिश्यमानतया ठित्वाभावेऽ पीष्टसिद्धः । यत्तु व्यक्तौ पदार्थे गुणानाञ्च भेदकत्वे गुणान्तरयुक्तानामनिर्दिश्यमानत्वेनैतयोडित्वं सप्रयोजनमिति तदभसात् । गुणान्तरयुक्तत्वेऽपि सूत्रोचारितशब्दसजातीयत्वात् 'सुपद' इत्यत्र पादशब्द इवैपा वक्तुं शक्या । न हि व्यक्तिभेदमाग साजात्यस्य हानिः सम्भवति । अन्यथा क्वापि साजात्यन्न स्यादित्याशयेन स्पष्टार्थत्यकथनात् । *एतेनेति । वक्ष्यमाणदोपेणेत्यर्थः । *इदडित्वम् । रीड्रिडोर्डित्वम्। निर्दिश्यमाना- तत्वप्रकाशिका। *न दोपः । व्यक्तिपक्षेऽपीतिभावः । एवञ्च "अणुदिन्" सूत्रातिरिक्तः शास्त्रान्तरो ग्राह्यः । ननु प्रभवति सुष्टुव्यायति वा यत्कुलन्तरतिक्रान्तौ "अतिप्रभुवौ, अतिमुधियौ” इत्यत्र प्राप्तस्य यणो निपेवन सूत्रञ्चरितार्थम्, 'गतिकारकेतर' इति निषेधान्न यण् इति तु न शङ्यम् । पूर्वपदेनोत्तरपदस्य समायस्य चाक्षेपण धातुभूतोत्तरपदकसमास एव तत्प्रवृत्तेः । अत एव परममुथ्यौ परमसुल्वाविति सिध्यति । किञ्चाभवति यत्तहाभु क्विपि नपुंसकहस्त्रे अः आभु ययोस्तावानुवावित्यत्र चारिता र्थ्यम् , गतिकारकेतरस्य तु न विषयः, अन्तादिबद्भायेन गतिपूर्वकत्वादिति चेत्तर्हि दीर्घोच्चा. रणं ज्ञापकम् , निषेधेनेत्यस्यनिर्देशेनेत्यर्थ इति कचित् । न च दीर्घ अच्चपदीयनिर्दिश्य मानत्वाभावान्न ह्रस्व इति वाच्यम् ? सिद्धान्तभूतेन जातिपक्षेण दीर्घस्यापि निर्दि श्यमानत्वात् । यत्तु प्रभूसुधीशब्दयोर्नपुंसकहस्वत्वे तच्चारितार्थ्यमिति तन्न, नुमा यणो बाधात् । न च पुंवद्भावापक्षे नुमोऽप्रवृत्तिरिति वाच्यम्, ? तत्र हस्वत्वस्याप्यप्रवृत्तेः, क्लीबत्वविशिष्टार्थ- वाचकस्य पुंविशिष्टार्थवाचकरूपातिदेशे क्लीबत्वरूपार्थनिवृत्तेः । अन्येतु आभाति यत्तदाभम् , आभुमुययोस्तौ, आभ्यावित्यत्र गुणे पूर्वान्तद्भावेन नपुंसकहस्वे "नभूसुधियोः” इत्यत्र दीर्घनिर्देशे यनिषेधो न, भुशब्दस्य भोस्थानिकत्वेन स्थानिवद्भावेन भूशब्दत्वालाभात् । सूत्रे दीर्घनिर्देशाभाचे भुत्वस्य स्वाश्रयत्वेन यगः प्रति- षेधो दुर्वार एव । नचाभाशब्दस्य नपुंसकहस्वे ततो गुणे 'लक्ष्ये लक्षण' इतिन्यायात्पुनह वो न स्यादिति वाच्यम् ? तल्लक्ष्यत्वाभावात्। अत एव काण्डे कुडये इत्यत्र पूर्वान्तबगा- वेन हस्वत्वमाशय सत्वप्रधानस्य ह्रस्व इत्याश्रणेन भाष्यकृत्कृतसमाधानं सङ्गच्छते । एव. म्चात्रार्थे "अतो लोप" इत्यादौ तपरकरणं ज्ञापकम्। अन्यथा दीर्घाकारस्य निर्दिश्यमानत्वा- भावेन तद्व्यावृत्यर्थ तपकरणं व्यर्थमेव स्यादिति प्राहुः । डित्वं व्यर्थमिति । तद्धि इवोंवर्णान्तधातोरित्यर्थेऽन्त्यादेशत्वाय, यदि वर्णग्रहणे एषा ·४० परिभाषेन्दुशेखरे- भाषाया अप्रवृत्तिज्ञापकमित्यपास्तम् । “हयवरट्" सूत्रस्थेनायोगवाहाना-. मुपदेशेऽलोऽन्त्यविधिः प्रयोजनम् , वृक्षस्तत्र, नैतदस्ति प्रयोजनं निर्दिश्य. मानस्येत्येव सिद्धम्" इति भाष्येण विरोधात् । अनया परिभाषया “येन विधिः” (१-१-७२) इति सूत्रबोधिततदन्स्व स्थानित्वाभावबोधनं 'यदा. गमाः' ( प० ११ ) इति लब्धस्य च । तेन सुपद उदस्थादित्या- दिसिद्धिः भैरवी। रिभाषाया अप्रवृत्तौ त्वनेकालत्वाद्रीडादिः समुदायादेशः स्यादिति डिवं सफलमित्याशयः । तं दोपमेवाह-*हयवरडिति* । *उपदेशे* । यस्मिन् प्रत्याहारे उपदेशे प्रयोजनं तत्र उपदेश इति अविशेषेणेतिपक्षे । *विरोधादिति । विसर्जनीयान्तस्य पदस्येत्यर्थन पदसंज्ञकस्य समु- दायस्यादेशप्रसक्त्याऽलोऽन्त्यपरिभाषायाः सञ्चारः क्रियते । यद्ययोगवाहानामुपदेशो न स्यात्तदा विसर्जनीयस्याल्त्वविरहेणाऽलोऽन्त्यपरिभाषायाः प्रवृत्तिर्न स्यादित्याशयेनोपदे- शस्य प्रयोजनमुक्त्वा निर्दिश्यमानपरिभापया खण्डितम् । त्वद्रीत्या तु तत्रापि वर्णग्रहणेन निर्दिश्यमानपरिभापोपन्यासविरोधः स्यादिति भावः । न च निर्दिश्यमानपरिभाषा यस्या- नुपूर्व्या सूत्रे उपादानं तत्र प्रवत्तत "विसर्जनीयस्य स" इति सूत्रे तु न तथोपादानमिति कथं निर्दिश्ययानपरिभाषायाः प्रवृत्तिरिति वाच्यम् ? तद्भाष्यप्रामाण्येन रूच्या स्वरूपस्य बोध. नमेव यत्रत्यानुपूर्ध्या तत्रापि तस्याः परिभाषायाः प्रवृत्तिःस्वीकारात्। एवञ्च वर्णग्रहणेऽप्येपा प्रवर्तते । अत एव कारीपगन्धय इत्यत्र "आपत्यस्य" इति य. लोपः सिध्यति । प्यङः प्रत्ययस्य तु न निर्दिश्यमानत्वम् । यकारमात्रस्य तु वर्णत्वाद्भव- दुक्तरोत्या परिभाषाप्रवृत्तिनं स्यात् । तत्वप्रकाशिका । प्रवर्तत तदानयव सिद्ध डित्व विधानं व्यर्थ स्यात् । एवं च डित्वेन वर्णवणेऽप्रवृत्तिकल्पनायां मालीभवतीत्यादावित्व सिद्धे ग्रहणकशास्त्रहीतानां निर्दिश्यमानकार्यबोधनं व्यर्थमिति तात्पर्यम् । *स्पष्टार्थमिति: । नन्वद्गस्यापि धात्वादीनामिव निर्दिश्यमानत्वादन्त्यादेशत्वाय ङित्व- मिति चन्न । यत्पष्टीप्रकृतिबोधस्य स्थानेन सम्बन्धः प्राप्तः, तत्पष्ठीबोधस्य निर्दिश्यमान- स्येव स्थानसम्बन्ध इति परिभाषया बांधनेनाङ्गस्य तथात्वाभावात् । अन्यथा "विसर्ज. नीयस्य स" इत्यादी सकारवत्पदस्यापि निर्दिश्यमानत्वन पदस्यादेशवारणायायोगवाहा- नाम् 'अल्यु' पाठस्यावश्यकत्वात् 'नेतदस्ति प्रयोजनं निर्दिश्यमानम्येत्येव सिद्धमिति' भा- प्यं विरुवं स्यात् । ममतु पदस्थतिषष्टीप्रकृतिबोधस्य सर्वत्र निर्दिश्यमानस्यैव सत्वन तत्र प्रकृतपरिभापया अप्रवृत्याक्तं भाष्यं युक्तमव । अत एव 'जराया जरम्' इत्यादावङ्गस्य निर्दिश्यमानत्वमा- दाय नातिप्रसङ्ग इति दिक् । एवञ्चयश्वार्डित्वमपि स्पष्टार्थमेव । *स्यादिति भाव इति । कचित्तु विसर्गस्याल्त्वेऽपि वर्णत्वाभावान्न भाष्यविरोध इति वदन्ति । *मुपद इत्याद्यसिद्विरिति । इदं न युक्तम् , शास्त्रान्तरासहकृतस्य पष्टीप्रकृतिज- न्यप्राथमिकोपस्थितिविषयस्य विवक्षितत्वेन सुपद् इत्यत्र दोपाभावात् । एवं सति शास्त्रा- न्तरपदेन "स्वरूपं, "तिङस्त्रीणि त्रीणि" "अणुदित्" "स्थानिवत्" तन्मध्यपतित" "लिङ्ग- विशिष्ट" इत्यादिशास्त्रातिरिक्तं विवक्षितम् । आये तत्तच्छास्त्रारम्भः द्वितीये "रिच” तृतीये "न भूसुधियोः" इति सूत्रम्, चतुर्थे 'सन्तस्य प्रतिषेधः' इति वार्तिकम्, पञ्चमे "किमः कः" पष्ठे ·तत्वाकाशिकासहिताभैरवी । अनया च स्वस्वनिमित्तसन्निधापितानां "अलोऽन्तस्य" (१-१-५२) भैरवी। नन्वस्या यदागमन्यायेन यत्र विशिष्टस्य स्थानित्वप्रसक्तिस्तत्रैव प्रवृत्त्यापत्तौ 'सुपद' इत्याद्यसिद्धिरत आह-*अनयेति । निर्दिश्यमानभिन्नसामान्य व्यावर्त्यत्वेन विवक्षित- मिति भावः। - । यत्तु "अलोऽन्त्य परिभाषा अस्याः परिभापाया बाधिकेति तन्मतस्वण्डनायाह- *अनया चेति । सहेति शेषः । “त्यदादीनामेरनेकाच" इत्यादौ यथा, आदिपदेन "आदेः तत्वप्रकाशिका। महदात्वे लिङ्गविशिष्टाग्रहणज्ञापनपर भाष्यं प्रमाणम् । एवञ्च तत्तदतिरिक्तत्वनिवेशे गौरव- मत आह-*अनयेति । युक्तमवतरणम् । एवं यत्पदघटितशास्त्राप्रयोज्यपष्ठीप्रकृतिजन्योपस्थि. तिविषयताश्रयत्वं निर्दिश्यमानत्वं बोध्यम् । यन्मध्यपतितेत्यत्र तन्मध्येति पाठः कार्यः । यद्वा येन विधिर्यदागमेत्यन्यतरशास्त्राप्रयोज्येत्यादि लक्षणम् । एवं च तन्मध्येति विप- र्यासो न भवतीत्यभिप्रायः । केचित्तु पष्ठीप्रकृतिशक्यत्वम् तत्त्वम् , येन विधिः यदागमेति शास्त्रं लक्षणाग्राहकम् इति तद्वोधितानां पष्ठीप्रकृतिशक्यत्वाभावान्नोदस्थात्परमजरसावित्यादावतिप्रसङ्ग इति वदन्ति । अन्येतु लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया अपि लक्षणाग्राहकत्वेन देवीमञ्चतीति देवघ्रङ् इत्यत्र. देवीशब्दरस्य पष्ठीप्रतिशक्यत्वाभावेनास्य टेरयादेशानापत्तिरतः पष्ठीप्रकृतिजन्यप्राथमिको- स्थितिविपया यस्तसमभिव्याहृतो यः स्वीप्रत्ययातिरिक्तस्तवघटितत्वे सति पष्ठीप्रकृतिज- पन्यप्रतीतिविषयत्वं तत्त्वम् । सत्यन्तविशेषणं ग्राहकसूत्रबोधितस्य "तन्मध्य” इतिपरिभाषा- बोधितस्य "स्थानिवत्" सूत्रबोधितस्य लिङ्गविशिष्टपरिभापाबोधितस्य निर्दिश्यमानत्वला- भाय । पष्टीप्रकृतिजन्योपस्थितिविषयः जराशब्दस्तत्समभिव्याहृतो निरादिस्तदघटितत्व- मुदासीने रामशब्दादौ सत्वात्तत्र निर्दिश्यमानत्ववारणाय विशेष्यदलम् । अस्य स्त्री ई, याः जरसावीजरसावित्येतदर्थ स्त्रीप्रत्ययातिरिक्त इत्यत्र स्त्रीप्रत्ययः स्वप्रकृतिको ग्राह्यः । नव्यास्तु जरायाः जरा ते जराजरसावित्यादौ पष्ठीप्रकृतिजन्यप्राथमिकोपस्थितिविपयो यः पूर्वजराशदरतत्समभिव्याहृत उत्तरजरासकारस्तदघटितत्वमुत्तरजराशब्दे नास्तीति जर- सादेशानापत्तिरतः पष्ठीप्रकृतिविशिष्टाघटितत्व सति पाठीप्रकृतिजन्यप्रतीतिविषयत्वं निर्दिश्य. मानत्वम् । ३० स्वजन्यप्राथमिकोपस्थितिविषयताश्रयावधिकपूर्वत्व स्वजन्यशाब्दबोधीय- विषयतानाश्रयत्व स्वजन्यप्राथमिकोपस्थितिविषयताश्रयविशिष्टत्वैतत्त्रितयसम्बन्धन । वै. शिष्टयघटकवैः स्वसमभिव्याहृतत्व स्वोदेश्यकागमत्वोभयसम्बन्येन । एवञ्चोत्तरजराजकार- स्य स्वावधिकपूर्वत्वाभावान्निर्दिश्यमानत्वमक्षतम् । ईजरसावित्यत्रेकारस्य स्वावधिकपूर्व- त्वान्न विशिष्टे तत्त्वम् । देवाङित्यत्रेकारस्य स्वावधिकपूर्वत्वाभावान्न दोपः । त्रितामित्यत्र तकारस्य यद्यपि स्वावधिकपूर्वत्वं नास्ति, तथापि स्वोदेश्यकागमाश्रयत्वान्न नयादेशः । एवञ्च यदागमपरिभाषा नावश्यिका, अपिवन्निर्जरसावित्यत्रापि समुदायमादाय नदोषः। पूर्ववर्णघटितत्वात् । प्रतिपिञ्चतीत्यादौ नुमः स्वोदेश्यकागमत्वेऽपि स्वसमभिव्याहृतत्वाभा. वात्पत्वं सिद्धम् । स्वजन्यशाब्दबोधीयविषयतानाश्रयत्वस्य निवेशात् स्नात्वाकालकीकृ- त्येत्यत्र पूर्वत्क्वाशब्दस्य ल्यबिधायकस्य क्त्वान्तसमासावयवनिर्दिश्यमानस्येत्यर्थेन शाब्द- बोधीयविषयताश्रयत्वाभावाग्निर्दिश्यमानत्वाभावेन न ल्यप् । एतेन स्नात्वाकालक इत्यत्र निर्दिश्यमानत्वात् क्त्वो ल्यबापत्तिः, मयूरव्यसकादिगणे पाठेनात्र तदभाव कल्पने तु स्नात्वाकालकीकृत्येत्यत्र पुर्वस्य क्त्वो ल्यबापत्तिारैव । अत्र तु निपातनेन न तदभावकल्पनं विशिष्टस्य तत्र पाठाभावेन तनिमित्तकल्यपोऽनिवार्यत्वात् ·४२ परिभाषेन्दुशेखरे- भैरवी। परस्य” इत्यस्य बहुवचनेनानेकालित्यस्य च परिग्रहः । एवकारव्यवच्छेद्यं स्पष्टयति-*न . तत्वप्रकाशिका। इत्यपास्तम् । अनञ्पर्युदासादव्ययपूर्वस्यैव क्त्वो ल्यविधानात् । विशेषाश्रयणे मानाभा- वेन निपातनादेव तदभावाच्च । अत एवामुष्यायणपुत्र इत्यादौ न सुपो लुक् । यत्त चकारेण समासान्तरे घटकतया प्रवेशो न, अत एव 'परमो मयूरव्यंसक'इति वाक्य. मेव भवति । एवं च स्नात्वाकालकीकृत्येति रूपमेवासाध्विति तन्न, तस्यासार्वत्रिकत्वादत एव प्रत्ययमात्रग्रहणेत्यादिप्रयोगोऽपि सङ्गच्छते । सजुः सजुामित्यादावपि "ससजुषोरु” इत्यस्य सजुष्शब्दान्तस्य पदस्य रुरित्यर्थेन सजुप्शब्दत्वावच्छिन्नायाः शाब्दीविषयताया उभयत्र सत्वनोभयत्र निर्दिश्यमानत्वान्न व्यभिचारः । एवं जरसोजरसावित्यादावलुकि चोह- नीयम् । जराजरसावित्यादिस्थले पूर्वस्मिन् शाब्दबोधीयविषयताया अभावेन न जरसापत्तिः। अत एव "पादः पात्" इतिसूत्रे भाप्ये पाद उपधाया ह्रस्वत्वं वक्तव्यम् , न वक्तव्यम्, नि- दिश्यमानस्येत्येव सिद्धमित्युक्तम् , अन्यथा ह्रस्वे सुपात्पद इति रूपं भविष्यति पाच्छब्दा. न्तं यदङ्गं तदवयवोपधाया ह्रस्व इत्यर्थात् , अन्यत्र सुपत्पद इति फलभेदस्य सत्त्वाद्वात्तिक- प्रत्याख्यानासम्भवेन तदसङ्गतं स्यात् । ननु पदद्वित्वस्थल ऽनस्तमितावयवभेदस्य सर्वसम्मतत्वेनोत्तरस्यापि शाब्दबोधीयविष- यताश्रयत्वेन समुदायस्य तद्वटितत्वान्निर्दिश्यमानत्वानापत्तिः। न च स्थानिवद्भावेन समुदाय- स्यापि निर्दिश्यमानत्वं, नचानस्तमितावयवकत्वेन भागद्वयस्य पदत्वेन समासग्रहणकृतनि- यमाक्रान्तत्वेन समुदायाद्विभत्त्यनुत्पत्ती जराजरसावितिरूपासम्भवः परमादिना ऽन्वयाभा. वन सामर्थ्यात्समासाप्राप्तेश्च । यत्किञ्चिन्निरूपितव्याप्यताया एव वीप्सापदार्थतया वीप्सितस्य व्यापकेन्वयनियमात्, अतिशयिता जराअतिजतिविग्रहेणात्यातिशय प्रति वीप्सितत्वा- तत्रान्वयेनातिजराजरसावितिप्रयोगस्य सम्भवादिति वाच्यम् । कारकविभक्तेर्बलवत्वेन अ. ध्याहृतांच्चारणक्रियानिरूपितकर्मत्वस्योपस्थितस्य द्वे इत्यस्य सम्भवेन आष्टमिकद्वित्वस्यापि स्थान द्वित्वाभावेन स्थानिवत्त्वाप्रवृत्तेरितिचन्न, इष्टापत्तेः । अत एव वेश्यङ् जराया अमुङ्- इति प्रक्रियालाघवाय न कृत इति मूलकृता उक्तम् । अन्यथा पदद्वित्वस्य स्थानेद्वित्वत्वेन यथास्थितन्यास स्थानिवत्वेन समुदायस्य, अय. ढुङमुन्यामऽन्त्यस्यादेश इति फलभदस्य सत्वेन प्रक्रियालाघवोक्तिरसङ्गता स्यात्। अत. एव "किमः क" इत्यत्र ककाराच्चारणमकच्सहितस्याप्यादेशार्थमश्वचनं साकच्कार्थमित्यादि. भाग्यमपि सङ्गच्छते । अन्यथा स्थानेद्वित्वत्वेन समुदायस्यादेशार्थं तदावश्यकत्वेन तदाप्य. मसङ्गतं स्यात् । अत एव "पादः पद्” इति सूत्रस्थोक्तं भाष्यमपि सङ्गच्छते । एतन स्थानिवत्वेन समुदायस्यैवादेशः, साकच्कार्थमिति पदद्वित्वस्याप्युपलक्षणम् , फल- स्य अन्यथासिद्धिमात्रप्रतिपादनपरं “पादः पत्" इति सूत्रस्थं भाष्यमितिपरास्तम् । अनेक- त्रानेकाप्रामाणिकक्लिष्टकल्पनाकल्पने गौरवाच्च । उपस्थितौ प्राथमिकत्वनिवेशेन तत्तच्छा- स्वसहकांग्णोपस्थिति विषयताश्रयः यद्वा शाब्दबोधीयविषययाश्रयः निर्जरेत्यादि, तस्योदासी- नवघटितत्वेऽपिन निर्दिश्यमानत्वम् , निर्जरादीनां तत्तच्छास्त्रासहकारेण तद्विषयाभावात् । एतेन प्राथमिकाघटितं तैथिकानां लक्षणं चन्द्रग्रहणप्रयासवद्विफलप्रायमित्याकलयन्तु सुधिय इति दिक् । ननु साकच्कानपहारकादेशविषयेऽयं न्यायः मा प्रवर्तताम् तदपहारके तु प्रवर्तत एव । अत एव भिन्धकीत्यत्राकचि कृत निर्दिश्यमानपरिभाषया धित्वन्न प्राप्नोतीति भाष्य सङ्ग- ·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । ४३ इत्यादीनां समावेश एव, न बाध्यबाधकभावो विरोधाभावात् । नाप्येतयो. रङ्गाङ्गिभाव उभयोरपि परार्थत्वेन तदयोगात् । "अनेकाल शित्" (१-१-५) इति सूत्रे सर्वश्चैतत्परिभाषाबोधित एव गृह्यते । यत्तु "आदेः परस्य' (१-१-५४) "अलोऽन्त्यस्य" (१-१-५२) इत्येतावेवतद्वाधकाविति तन्न । “उदःस्थात्" इति सूत्रविषयेऽस्याः, “पादः पत्" (६-५-१३० ) इति सूत्रे भाष्ये सञ्चारितत्वात् । नाप्येतयोरियं बा. धिका । एतयोनिविषयत्वप्रसङ्गादिति "तिविंशतः” (६-४-१४२) इति सूत्रे कैयटः । अकज्विषये तु नायं न्यायः स्थानिवद्भावेनेव तन्मध्यपतित- भैरवी बाध्यबाधकेति। बाध्यबाधकभावे हि परत्वं 'बीजन्तच्च न सम्भवति विरोधाभावात् । क्वचिनिष्फलत्वेऽप्यस्याः प्रवृत्तिः स्यात् । क्वचित्तु ताभिः साध्यानां फलानामेतदेकवाक्यतया सिद्धिरिति भावः । नन्वेवमङ्गाङ्गिभावः स्यात्तथाचैकस्या अप्रवृत्तावियमपि न प्रवर्ततेत्यत आह-*नापीति । परार्थत्वेनेति* । विध्युपकारकत्वेनेत्यर्थः, 'गुणानाञ्च परार्थत्वात्' इति न्यायात् । समावेशफलन्तु "अस्थिदधि" इत्यत्र “पत्युनों यजे” इत्यत्र "ड्यन्तरुपसर्गभ्य" इत्यादौ च बोध्यम् । *एतद् परिभाषाबोधित एवेति । तेन निर्जरसावित्यादेः सिन्दिः । कौस्तुभोहितामुक्तिमपनुदति-*यत्त्विति । एतबाधकावित्यस्य परत्वादिति शेषः । भाष्ये "अनेकाल्” इति सूत्रविहितसदिशेन समावेशस्य कथनात्तत्रास्याश्चारितार्थ्यम् “आ. देः परस्य” इत्यस्य "अलोऽन्त्यत्य" इत्यस्य च “तास्यनुदात्तः" इत्यत्र "संयोगान्तस्य लो. पः” इत्यत्र च चारितार्थ्यमित्यभिमानः। तदुक्तिन्निरस्यति-उदःस्थादितीति । एवं तत्रैव भाष्ये "अलोऽन्त्यस्य" इति सूत्रविपये "तिविंशतः" इत्यत्र सञ्चारितत्वादित्यपि बोध्यम् । एवमुक्तरीत्या सर्वाभिः स्वस्व विषये समावेगेन सर्वलक्ष्यसिद्धौ बाधकल्पनमन्याय्यमित्यपि बोध्यम् । एतयोः*। पूर्वोक्तसूत्रयोः। *इयम् । निर्दिश्यमानपरिभाषा । बाधिकेति। सू- त्रोच्चारिताच्छब्दात् प्रथमं स्वस्वरूपीपस्थितिस्तत आद्यन्तयोः परामर्श इति, अन्तरङ्गाएपा, तयोर्बाधिकति तद्भावः । *निर्विपयत्वति । "उदः स्थास्तम्भोः" इति सूत्रविपये “उदस्था. त्" इत्यत्रादेरित्यस्य, “समः सुटि” इति सूत्रविषये "अलोऽन्स्यस्य” इत्यस्य च समावेशस्य तत्र तत्राकारे प्रदर्शनेन तत्तद्विपयताकत्वमपि तयारिति तत्तद्विषयताकत्वविशिष्टयोश्चारिता. .भावप्रसङ्गादित्यर्थः । तयोरियं यतो न बाधिकाऽत एवं उदस्थादित्यत्र सोमसुतावित्यत्र च पूर्वसवर्णाभावस्य "ओः सुपि” इति यणादेशाभावस्य च सिद्धिः । अत्र आद्यस्य "आदेः परस्य” इति परिभाषया सिद्विरुक्तैव, द्वितीये तु सुनोतेः क्विपि तु कितद्विशिष्टस्य ओरित्यनेन ग्रहणेन यणापत्ति: “अलोत्यस्य निर्दिश्यमानस्येत्यर्थंतु नान्त्यस्य निर्दिश्यमानत्वमिति बो- ध्यम् । *कैयट इति । तत्रहि तिशब्दान्त्यस्य लोपः कुतो नेति शङ्कायां निर्दिश्यमानपरि- भाषया समुदायस्यैव लोपसमाधानेन हि सा तयोर्बाधिकेतिप्रतिपाद्यान्तस्य "यस्येति च" इतिलोप सिद्ध तिग्रहणस्य वैयर्थ्यमिति तिग्रहणसामर्थ्यात्समुदायनिवृत्तिरिति तेनोक्तम् । नन्वेवमकन्विषयेऽप्यस्याः प्रवृत्तौ साकच्कस्य कार्य्यन्न स्यादत आह-*अकज्विपय इति । तत्रैतन्न्यायाप्रवृत्तौ बीजमाह-*स्थानीत्यादि । एवञ्च स्थानिवद्भावे सति यथा- ऽऽदेशे न निर्दिश्यमानभिन्नत्वबुद्धिस्तथा तन्मध्यपतितन्यायस्थलेऽपि तत्वबुद्धिरेव, गङ्गा यमुनाञ्च प्रविष्टा नद्यो यथा गङ्गायमुनाग्रहणेन गृह्यन्ते तद्वदिति भावः ननु शेखरेऽकच्सहितस्यापीत्यस्य व्याख्यानावसरे यद्यपि निर्दिश्यमानपरिभापया न प्रा. प्नोतीति शङ्कितं तेनैतद्विरुध्यत इति चेन्न । तत्रत्यपूर्वपक्षसमाधानयोः प्राच्यानुसारित्वात् । .

·परिभाषेन्दुशेखरे- न्यायेन तद्बुद्ध्यैव कार्यजननात् । इयं चावयवयष्ठीविषयेऽपि । श्रतएव "तदोः सः सौ” (७-२-१०६) इति सत्वम् अतिस्य इत्यत्र उपसर्गतकारस्य न निर्दिश्यमानयुष्मदाद्यवयवमपर्यन्तस्यैव यूयादयो न त्वतियूयमित्यादौ सोपसर्गावयवमपर्यन्तस्येति बोध्यम् । “पादः पत्" (६-४-१३० ) इति सूत्रे “षष्ठीस्थाने” (१-१-४६) इति सूत्रे च भाष्ये स्पष्टैषा ॥ १२ ॥ भैरवी। अत एव तत्रावृत्याश्रयणेनादेश इति कैयट इति कैयटपदोपादानमरुचिबोधकमुपात्तम् । एवं यदि अकचि कृते निर्दिश्यमानपरिभाषाप्रवृत्तिस्तदा 'इमअ'इत्येव सिद्धे कद्वयोपादानसाम- ात् सर्वदिशः, तत्र च निर्दिश्यमानपरिभाषाया अप्रवृत्तिस्वीकारेणापि समाधानं बोध्यम् । एवम्भिन्धकीत्यत्राकचि कृते निर्दिश्यमानपरिभाषया धित्वन्न प्राप्नोतीति भाप्यमपि परि- भापाप्रवृत्तिमभ्युपत्य पूर्वपत्युक्तिरिति कल्पनया निर्वाह इति । वस्तुतस्तु “कुतिहो:" "क्वाति”इत्युत्तरार्थडिम इत्यावश्यकमित्यकज्विपये निर्दिश्यमान- परिभाषा न प्रवर्त्तते इति सामान्यतो न नियमः। इह साकव्कस्यादेशस्तु द्वेः प्राविम्शब्दस्य पाठेन 'किमअ'इतिन्यासेन 'अनन्त्यविकार' इति परिभाषाप्रवृत्याऽकारयोः पररूपेण च भवि- प्यति। एवं सति "किंसर्वनामवेहुभ्य" इत्यत्र किंशब्दोपादानमपि न कार्य्यमतो लाघवमपी- ति बोध्यम् । अस्याः परिभाषायाः "पष्टोस्थाने योगा" इति सूत्रमूलकत्वस्य प्राक्कथनेन यत्र स्थानपष्ठी निर्दिष्टा तत्रैवास्याः प्रवृत्तिाय्यति “तदोसःसौ” इत्यादौ कथं प्रवृत्तिरत आह- *इयञ्चति । ची ह्यथै लक्ष्यानुसारिव्याख्यानादिति शेषः । तदेव दर्शयति-*अत एप्रेति । अवयवपष्टीविषयेऽपि प्रवृत्तिस्वीकारादेवत्यर्थः । *अतिस इति । अनिशयितः म इति कर्म- धारयः, त्यदाधन्तानामवयवयोस्तदोरित्यर्थे उपसर्गावयवस्य तस्य सकारः स्यादिति भावः । एवमतियूयमित्यादावपि सोपसर्गावयवस्यापि युष्मदाद्यन्ताङ्गावयवमपर्य्यन्तस्येत्यर्थन प्रा. प्तिबाध्या। अन्येतु निर्दिश्यमानपरिभाषाया यदुदस्थात्सुपद इत्यत्र प्रयोजनमुपात्तन्तदन्यथासि. द्वम् । “उदस्थास्तम्भोः" इति सूत्रे स्थाशब्दात् प्राक् सकारस्य प्रश्लपेण स्थास्तम्भो- रिति पष्टयर्थस्यावयवत्वस्य सकारविशेषणत्वेन स्थास्तम्भोरवयवो य उदः परः सकारस्तस्य पूर्वसवर्ण इत्याश्रयणादुदस्थादित्यत्र न प्राप्तिरिति मुराद इत्यपि अङ्गसंतानिमित्त. प्रत्ययपरस्य पाच्छब्दस्येत्यथैन सिद्धम् । नचैवमपि कौमुगळ्या भवतात प्रणम्य कारया. मासेति प्रयोजनानि सम्भाव्यत कौमुदगन्ध्येत्यत्र "गोत्रे यावणिनावनापी तदन्तयो- गुरुपोत्तमयोः” इत्यर्थन प्यडो डकारस्य यडश्वाविप्यन्न चरितार्थतया तातङ्न्यायेन गोत्रप्र- तत्वप्रकाशिका। च्छते । एवं च न “किमः कः” सूत्रस्थशेखरविरोधोऽत आह-*एवम्भिन्धकीति*। *पूर्वपक्ष्यु. क्तिरिति । यद्वा नैतत्कल्पनस्य प्रयोजनम् । “अन्तात्यन्त” इति सूत्रेऽत्यन्तग्रहणात् स्वघट- कावधिकपूर्वत्व स्वघटकावधिकोत्तरत्व स्वपर्याप्तोदेश्यतानिरूपितविधेयताश्रयत्वैतत्त्रितयस. म्बन्धन स्वविशिष्टयटितसमुदायस्य तन्मध्यपतितत्ववीकारेण प्रकृते तिङन्तोद्देश्यत्वेनाकचो- विधानात्तिान्तस्य तन्मध्यपतितत्वऽपि हकिशब्दस्य तदभावादाव्यं त्वदुक्तार्थे न ज्ञापकम् । अत एव जनं रातीति निष्पन्नजनराशब्दस्य न जरसादेशः, नकारस्य जराशब्दोदेश्यत्वेन वि. धानाभावात्। नच गाभणास्थगर्भः गर्भिणीग्रहणेन, गङ्गास्थो घटो गङ्गाग्रहणेन, गृह्यत इति लौकिक- दृष्टान्तविधि इति वाच्यम् ? एतदर्थ तत्सत्ताधीनसत्ताकत्वरूपान्याशतन्मध्यपतितत्वस्य स्वीकारात्। किम इत्यावश्यकमिति। तत्रापि 'उतिहो 'वातीतिरन्यासेतु 'इम' इत्यनेनैव .

·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । भैरवी। त्ययान्तस्य ध्यादेशोऽन्यथा स्यात्। एवन्तुह्यन्तं यदङ्गन्तस्य तातडित्यर्थे समुदायादेशत्वा. पत्तिरेवं प्रणम्येत्यत्रापि समासेऽनपूर्वे क्त्वान्तं यइङ्गन्तस्य ल्यबिन्यर्थेन समुदायादेशत्वं ल्यपः स्यात् । एवङ्कारयामासेत्यत्र आमादौ प्रत्यये परे ते यस्माद्विधायन्ते तदादेर्ण्यन्तस्ये- त्यर्थेन विशिष्टस्यायादेशः प्राप्नोतीति वाच्यम् । “अणिजोः इत्यत्र गुरुपोत्तमयोरवयवौ या- वणिजौ तयोः ष्यङित्यर्थाश्रयणेन तातडो डित्करणेन समासेऽनपर्व इत्यत्रापि पूर्वग्रहणम. कृत्वाऽनजः परस्य क्त्वः समासावययस्य ल्यवित्यर्थाश्रयणेन रेन नाव्यवधानन्यायेन धातु- मात्रव्यवधानेऽपि प्रवृत्त्या दोपाभावेन आमन्तादौ प्रत्यये परे यत्तदादि तदवयवस्य णेरित्य. र्थाश्रयणेन समुदायादेशत्वस्य व्यावृत्तिसम्भवादित्याहुः । अत्रेदमवधेयम्-उदस्थादित्यस्य संकारप्रश्लेपेण यत्माधनं तत् “पादः पत्" इति सूत्रस्थभाग्यविरुद्धम् । तत्र हि 'अवश्यमेपा परिभाषा कर्त्तव्या निर्दिश्यमानस्यादेशा भव. न्ति' इत्युपक्रम्य "उदस्थात्" इत्यत्र पूर्वसवर्णादेशव्यावृत्तः प्रदर्शनात् । यदि सकारस्य प्रश्लेपस्तदाऽट्साहित्यं यत्र तत्र प्राप्तेरभावेन भाष्यविरोधः स्पष्ट एव । किञ्च सकारस्य प्रश्लेपेऽप्युदस्थशब्दावयवसकारस्य पूर्वसवर्णापतिः । अत्र हि व्युद- शब्दविजन्तस्थाशब्दयोः समासे विशिष्टादाख्यानार्थके णिवि टिलोपे च कृतेऽविशिष्टावयव- सकारे स्थाशब्दावयवत्त्वस्य प्रक्रियाज्ञानवतां बुद्धिसम्भवात् । स्थाशब्दस्यैव कायित्वे तु प्रकृते न स्थाशब्दः । अक्तपरिमाणप्रहणेनैकदेशविकृतन्यायानवसरात् । नापि स्थानिवद्भावेन व्युदस्थाशब्दस्य स्थाने हि व्युदस्थशब्दादेशो न तु स्थाशब्दस्य स्थशब्द इति । न च व्युदशब्दस्य पृथक्करणेन स्थाशब्दाणिचि तस्यैव स्थाने स्थाशब्दादेश इति वाच्यम् ? उपसर्गग्यमानाकारस्य पूर्वपदस्य पृथक्कृतिहि संग्रामेति विशिष्टपाठेन कल्प्यते। यच्चान। पूर्वपद व्युदिति तन्नोपसर्गसमानाकारमिति स्पष्टमेवेति निश्चयात् । यदपि 'सुपद' इत्यस्यान्यथासिद्धिकल्पनं पूर्वोक्तन्यायेन तदपि न, निरुतन्दुरुतमित्यस्य सिद्धयेऽङ्गाधिकारस्यावश्यकत्वेनाङ्गभसंजयाऽऽक्षिप्तप्रत्ययस्य नित्यसम्बन्धित्वेन प्रत्यय- स्याङ्गविशेषणत्वमेवोचितमिति पाच्छब्दान्तं यदङ्गम्भन्तस्य प्रत्ययपरकस्यादेश इत्यर्थस्यैव न्याय्यत्वात्। यदपि कौमुदगन्ध्याशब्दस्यान्यथासिन्दूवैयधिकरण्येन सम्बन्धकल्पनया कल्पनं तदपि स्थूलं सम्भवति सामानाधिकरण्ये वैयधिकरण्येनान्वयस्य गौरवपराहतत्वात् । किञ्च वैयधिकरण्येन सम्बन्धे दाक्षीपुत्रीत्यत्रापि प्यङादेशः स्यादतः सामानाधिकरण्येन सम्बन्ध एवं दीक्षितैराहतः । यदपि “समासेऽनपूर्व" इति सूत्रे पूर्वग्रहणमकृत्वाऽननः परस्य क्त्व इत्वर्थाश्रयणेन प्रणम्येत्यस्य समाधान तत्स्थवीयः, तस्मिन् सूत्रे पूर्वग्रहणाभावे प्रशब्दशमीदार्विन्धित्वा- तत्वप्रकाशिका- सिद्धौ नावश्यकत्वमित्यपि बोध्यम् । *इत्याहुरिति परमजरसौ जराजरसावित्यादौ समु- दायस्य पूर्वजरा शब्दस्य वा जरसापत्तिरजादिविभक्त जराशब्दस्य विशेषणत्वेन वारणाया। "विभाषा सपूर्वस्य" इत्यस्य विद्यमानवयवपूर्वकपतिशब्दान्तप्रातिपदिकस्य नकारादेश इत्यथैनालोऽन्त्यपरिभाषयाऽन्त्यस्यैवेति वृषलपतिपत्नीत्यादौ न दोषः । व्याघ्रपात्पदः वि. श्ववाह इत्यादौ भपदाक्षिप्ताजादिसर्वनामस्थानस्य निर्दिश्यमानविशेपणत्वेन न दोपः । स्नात्वाकालकीकृत्येत्यत्र निपातनेन । एवं च निर्दिश्यमानपरिभाषा मास्तु प्रणिदापयती. त्याद्यर्थं यदागमपरिभाषास्तु। अपिबदित्यत्र परिभाषाया अनित्यत्वान्न दोप इत्यभिप्रायः। *दर्शनादिति । किञ्च त्रितामित्यत्र यदागमपरिभाषया विशिष्टस्य त्रिशब्दत्वेन त्रयादेशा- ·४६ परिभाषेन्दुशेखरे- ननु चेतेत्यादौ तस्वस्थकारस्य प्रमाणत प्रान्तर्यादकारोऽपि स्याद- भैरवी। . शब्दयोरेकार्थीभावविवक्षायां समासे प्रशमीदार्विन्ध्याग्निजुहोतीत्यत्र ल्यबनापत्तेः । न च पूर्वग्रहणसत्वेऽपि कथमिह प्राप्तिर्यावताऽव्ययस्य तान्तेन यत्र समापस्तौव ल्यप इष्टत्वादिति वाच्यम् ? कृद्ग्रहणपरिभाषया शमीदार्विन्धित्वा शब्दस्यापि क्त्वान्तत्वात् । यदपि कारयामासेत्यस्यामादौ प्रत्यये यत्र तदादितदवयवस्य णेरित्यर्थेन "स्यतासी" इव तदुपस्थितस्य तदादेरित्यस्य विधित्वेनान्वयात् 'प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्या' इति निषेधाण्ण्यन्तस्येत्यर्थासम्भवप्रदर्शनं तदपि न विचारसहम् । तत्र ललुटोनिमित्तत्येनोपादाना. तेन तदन्तविधौ निमित्तत्वानुपपत्त्या "उत्तमैकाभ्याम्" इति निदेशेन च यत्र यस्य प्रत्य. यस्य निमित्तत्वेनाश्रयणन्तेन तदन्तविध्यभावस्य आश्रयणेऽपि निमित्तत्वानाक्रान्तप्रत्यय. ग्रहणेन तदन्तविध्यभावे मानाभावात् । एवञ्चामादौ प्रत्यये णिमाद्विधीयते तदादेय॑न्त- न्यायादेश इत्यर्थेन किमवधिकमिति गिमात्रस्यायादेशसिद्धये निर्दिश्यमानपरिभापाया आवश्यकत्वात् । किञ्च तस्यै इत्यत्र स्याटि कृत आपश्च ह्रस्वे उग्रहणेन स्यैशब्दस्य ग्रहणात् स्मैशब्दा- देशः स्यादिति निर्दिश्यमानपरिभापाया आवश्यकत्वम् । अपि च क्रियास्तां क्रियास्तम् क्रियास्त इत्यत्र परत्वादन्तरङ्गत्वाहा यामुटि कृते तामादयो भवन्ति । एते च निर्दिश्य पान- परिभाषाभाव सयामुटकस्य स्युः । परस्मैपदेषु इत्यस्य विषयसप्तम्याश्रयणेन “आयुदात्तश्च" इति सूत्रभाष्यरीत्या लावस्थायां यासुटः प्राप्त्यान्तरङ्गत्वं बोध्यम् । न च निर्दिश्यमाना- रिभाषास्वीकारेऽपि कथमिहादेशः, यासुधा व्यवधानेन धातोः परत्वाभावादिति वाच्यम् ? धातोर्विहितानान्तमादीनामित्यर्थाश्रयणात् । अपि चातितिस्र अतिचतस्र इत्यत्र त्रिचतुरन्तम्य तिमृचतमृशब्दादेशवारणाय स्वी. कार्या । न च परिभापाभाव समुदायस्य तिम्राद्यादेो कथमन्याहार्थप्रतीतिर्वाचकाभावा. दिति वाच्यम् ? सामान्यशब्दस्यापि प्रकरणाद्यपक्षस्य विशेषावसायहेतुत्वस्य दर्शनात ॥१२॥ स्थान्यादेशानां प्रक्रमान स्मृतामन्यामपि परिभाषां वक्तुं भूमिकामारचयति-* नन्वि. तत्यप्रकाशिका। पत्तिः, नचंकारं प्रश्लिष्यकारान्तम्य त्रयादेश विधानेन तुग्विशिष्टे इकारान्तत्वस्य वर्णमा. त्तिधर्मत्वेनाल्बिधित्वन च यहागमपरिभाषायाः स्थानिवद्धावस्य चाप्रवृत्तेर्नदोष इति वाच्य. म् । प्रश्लेपस्यासम्भवात् । अत एव 'मन्तस्य प्रतिपंध' इति वार्तिकमपि सङ्गच्छते। अन्य. थाल्विधित्वेन स्थानिवद्भावाप्राप्ती तयथ्यं स्पष्टमेव । मन्यां निर्दिश्यमानारिभाषायां विशिष्टे तदभावान्न दोप इति बोध्यम् । एवं मखिदित्यत्रानडापत्तिबोध्या । यनु आमीति न्यास रामाणामित्यादी परत्वाद्दीघं नु तु हस्त्रग्रहण सामर्थ्यात् भूतपूर्व गतरवगमेन, तिसृणामित्यत्र "पट्चतुभ्य॑श्च" इति सूत्रे वेरनुवृत्त्या सिद्धम् , नच नृणामित्यत्र चारितार्थ्यम, तावन्मात्रप्रयोजनकत्वं नृनद्याप इत्येव ब्रूयादिति भाग्यात् ह्रस्वकारान्तर्कारा. न्तभ्य आचारविपोऽनभिधानन त्रितां मखिदित्यादिरूपायम्भवः । अन्यथा त्रितां नृतामि- त्यत्र हस्वग्रहणपत्वं नुटोऽप्राप्तिस्तदभावं तु स्थानिवत्त्वेन त्रिबुध्या त्रिनां नृनामिति फल- भदस्य सत्वेन हम्वग्रहणसामर्थ्यात्तदवगतिरसङ्गता स्यादिति तन्त्र, सूत्रद्वयस्य नद्यावन्तचतु: शब्दसाहचर्यण झलन्त प्रवृत्तेरनभ्युपगमेन नृतां त्रितामित्यत्र नुटोऽप्राप्तः ॥ १२ ॥ स्थान्यादेशानां प्रक्रमास्थानिनियामिकाः परिभाषा उक्त्वा इदानीमनन्तरवक्तव्य. त्वरूपावसरसङ्गत्याऽऽदेशनियामिकां परिभाषां वक्तुं भूमिकां रचयति-*नन्विति ।

·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । त प्राह- यत्रानेकविधमान्तयं तत्र स्थानत आन्तयम्बलीयः॥१३॥ अनेकविधं स्थानार्थगुणप्रमाणकृतम् । अत्र मानम्-“षष्टीस्थाने" (१-१-४९) इत्यत एकदेशानुवृत्त्या स्थाने ग्रहणेऽनुवर्तमाने पुनः “स्था- नेऽन्तरतमः” (१-१-५०) इति सूत्रे स्थानेग्रहणमेव । तद्धि तृतीयया विपरिणम्य वाक्यभेदेन स्थानिनः प्रसङ्गे जायमानः सति सम्भवे स्था. नत एवान्तरतम इत्यर्थकम् । तमबग्रहणमेवानेकविधान्तर्यसत्तागमक- म् । स्थानतः स्थानेनेत्यर्थः। तत्र स्थानत श्रान्तर्यम् "इको यणचि" (६-१-७७ ) इत्यादौ प्रसिद्धमेव । अर्थतः “पद्दन्न" (६-१-६३) इत्यादौ । स्थान्यर्थाभिधानसमर्थस्यैवादेशतेति सिद्धान्तात् यदर्थाभिधानसमर्थों यः स तस्यादेश इति तत्समानार्थतत्समानवर्णपादादीनां ते "तृज्वत्कोष्टुः" भैरवी। ति* । *अकारोऽपीति* अपिना स्थानकृतान्तर्याश्रयणपक्षे प्राप्तस्यैकारस्य परिग्रहः । श्यत्रा. नेकविधत्यादि । *यत्र* लक्ष्ये । *आन्तर्यम्- सादृश्यम् । स्थानिभिः सहादेशानामिति शेपः । अस्य वचनस्य निर्मूलत्वशङ्कां वारयति-*अत्र मानमिति ।। *स्थाने ग्रहणे* प्रसङ्गवाचिनीति शेषः । *तृतीयया विपरिणमय्येति । ध्वनितनेत्यस्य शेपः । *तमब्ग्रहण. मिति । यदि स्थानकृतमेवान्तयं सुप्रसिद्धन्तदा तमग्रहणवैययं स्पष्टमेव । *पादादीना. - मिति । यद्यपि तस्मिन् सूत्रे स्थानिनो नोपात्तास्तथाप्यर्थवत एव स्थान्यादेशभावस्य विश्रा. न्तरेवं कल्पना कायेति भावः । पदादिनमनादेशत्वसिद्धान्ताभिप्रायेणाह-*तृज्वदिति । नच स्थानार्थगुणप्रमाणकृतमिति परिगणने “उरणरपरः” इति सूत्रेण जातस्याणो रपरत्वं तत्वप्रकाशिका। *प्रमाणत:*। कालकृतात् । *आन्तर्यात्* । सादृश्यात्। *परिग्रह इति। विनिगमनाविरहा- दुभयोः पर्यायापत्तिरिति भावः । *स्थानार्थगुणेति । एतेन वर्णत्वादिधर्माणां व्यावृत्तिः सूचि ता। अत एव "स्थानेन्तरतम” इति चरितार्थम् । अन्यथा वणत्वधर्मण साधादिकारस्य स्थाने कारादीनामपि प्राप्तौ व्यावालाभेन तद्वैयथ्यं स्यात् । बाह्यप्रयत्नानां साक्षाद्वर्ण- वृत्तित्वाभावेऽपि, औपचारिक गुणत्वं बोध्यम् । इति शेष इति । अयम्भावः-अन्तरतम् इत्येको योगः, स्थाने द्वितीयः, तत्र प्रसङ्गार्थकस्थानेग्रहणानुवृत्त्या पूर्वेणैव सिद्धे द्वितीययो- गस्ताल्वादिस्थानपरी नियमार्थश्च । द्वितीय स्थानेऽन्तरतम इत्यनयोरनुवृत्त्या योऽर्थी भ. वति तं दर्शयति-*सति सम्भव इति । सम्भवाभाव तु पूर्वणवेष्टसिद्धिरिति भावः । वा- ग्धरिरित्यादौ यथा। नन्वेक एव योगोऽस्तु, अनुवृत्तस्थानेपः प्रसङ्गार्थपरमत्रत्यन्ताल्वादिपरमस्तु । योगवि. भागेनानेकविधसादृश्यसत्ताश्रयणे किं बीजमित्यत आह-*तमप्ग्रहणमिति । अयम्भावः-वाक्यभेदाभावे प्रसङ्गे सति स्थानेन सदृश आदेश इत्यर्थकान्तर इत्येता- वेष्टसिद्धौ तव्यथं सदनेकविधान्तर्यसत्ताश्रयणे गमकम् । एवञ्च वाक्यभेदोऽपि सिद्धः । अन्यथा तदाश्रयणमेव व्यर्थं स्यात् । नच सति तमपि लाकृतिरित्यत्र लकारो भवत्यन्यथा घकारोऽपि स्यादिति वाच्यम् ? अन्तरग्रहणसामयनातिशयार्थलाभात् । अन्यथा तत्स्था न इत्येव ब्रूयात् । तदाह-*यदि स्थानकृतमेवेति । एवङ्कल्पना कार्यतीति । सप्तम्य- ·- परिभाषेन्दुशेखरे- (६-१७-९५) इति च । गुणतो वागधरिरित्यादौ । प्रमाणतो "अदसो. ऽसे" (८-२-८० ) इत्यादौ । “स्थानेऽन्तरतम" (सूत्रे भाष्ये १-१-५०) भैरवी। विधीयत इति पक्षे त्रस्वर्णस्य वृद्धिप्रसङ्गे सर्व एवादेशाः प्राप्नुवन्तीतिदोषपरिहाराय भाष्ये अनान्तर्यमेवान्तर्यमेतयोरित्याश्रितं तद्विरुध्यत इति वाच्यम् । गुणशब्दस्योक्तत्रितया- तिरिक्तधर्मपरत्वात् । बाह्यप्रयत्नस्य वर्णवृत्तित्वेऽपि गुणस्य यथोपकार इतरव्यावृत्तिरू- पोऽस्ति तथैतेषामपीति गुणसादृश्याद् गुणत्वेन व्यवहारः । न चैवं ह्रस्वत्वादीनामपि गुण- ग्रहणेन सिद्धे ग्रहणे पृथक प्रमाणग्रहणवैय्यर्थ्यमिति वाच्यम् ? ब्राह्मणवसिष्ठन्यायेन तथो. पादानात् । *आदसोऽसेरिति । अत्र प्रमाणत आन्तरतम्यमादाय व्यवस्था मूल एव हस्व. तत्वप्रकाशिका । न्तपाठे सादृश्यानुयोगिनि स्थानिनि आदेश इत्यर्थे उपस्थितत्वादादेशप्रतियोगिकं सादृश्य वक्तव्यम् । सादृश्यञ्च प्रतियोगिवृत्तिधर्मवत्त्वम् । धर्मऽतिशयश्वान्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपो बोध्यः । अत एव लाकृतिरित्यत्र न वकारः । तस्य दन्तोष्ठस्थानजन्यत्वेन लकारे न्यून- धर्मवत्त्वेनानुयोगिताया अभावात् किन्तु लकार एव । एवञ्च शसाद्यव्यवहितपूर्वस्य पदा- दय इत्यर्थक"पद्दन" इति सूत्रेण पदादिप्रतियोगिकधर्मानुयोगिनः पूर्वस्यादेशविधानेन पादव- न्तादादेव तादृशधर्मानुयोगितायाः सत्वेन त एव स्थानित्वेन आक्षिप्ताः नतु चरणादयः । एवञ्चादेशः स्वविशिष्टनिष्टस्थानितानिरूपकः आदेशत्वादित्यनुमानं फलितम् । वै० स्व- त्तिसादृश्यवन्निष्ठभेदप्रतियोगितानच्छेदकानुपूर्वीमत्त्वसम्बन्धेन । तथाच-पकारादिघटितपुंस्त्व- विशिष्टचरणादिवोधकत्वरूपसादृश्यवान् पादशब्दस्तन्निष्टभेदप्रतियोगितानवच्छेदकानुपूर्वीपा- दशब्दत्ववत्त्वसम्बन्धन पच्छन्दविशिष्टः पादशब्द एव नतु चरणादिस्तत्र पकारादेरभावात् । नापि पच्छब्दस्तस्य भेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वाभावात्। एतदेवाभिप्रेत्याह-मूले *तत्स. मानार्थतत्समानवणंति* । नन्येवं सुत्र्युपास्य इत्यादौ यण् न स्यात् यण्वृत्तिसादृश्यवन्निष्टभेदप्रतियोगितानवच्छे- दकधर्मस्येकारादावभावात्। मूत्रन्तु तादृशस्थानजन्यत्वसमानाधिकरणमात्राद्वयन्यूनकालिक- त्वरूपधर्मण सादृश्यवति हस्वकारे चरितार्थमतः प्रथमान्तपाठ एव युक्तः। एवञ्च"पदन्न इति सूत्रं नादेशविधायकं किन्तु प्रयोगनियमार्थमत आह-*तृञ्चत्क्रोटुरिति । आदेशः स्ववि- शिष्टधर्मप्रयोज्यसादृश्यप्रतियोगिनिष्टस्थानितानिरूपकः आदेशत्वात् । वै० स्वनिष्ठत्व स्वेत. रानिष्ठत्वोभयसम्बन्धन । इति प्रथमान्तेऽनुमानम् । केचित्तु सप्तम्यन्ते आदेशविशिष्ठधर्म- वति स्थानिनि आदेशो भवति । धर्म वै० स्ववृत्तित्व स्वघटितदलभिन्नदलीयवृत्तित्व स्वघ. टितदलभिन्न दलीयस्वस्थानित्वेनाभिमतस्थानीतरस्थान्यवृत्तित्वैतत्त्रितयसम्बन्धेन । वाग्घ- रिरित्यत्रघकारविशिष्टनादमहाप्राणप्रयत्नवत्त्ववत् खकारविशिष्टमहाप्राणवत्वधर्मस्यापि हका- र सत्वात् खकारापत्तिर्वारा इत्यतःसप्तम्यन्तपाठो दुष्टः। किन्तु प्रथमान्तएव युक्तः । तत्र स्ववृ तित्व स्वस्थानिकादेशवृत्तित्व स्वस्थानिकादेशत्वेनाभिमतेतरयावदादेशावृत्तित्वैतचित- यसम्बन्धन स्थानिविशिष्टधर्मवानादेशो भवतीत्यर्थाद् , हस्वस्य दीर्घस्य चेकारस्य स्थाने तालुस्थानजन्यत्वरूपधर्मविशिष्टयकारादिरूपादेशसिद्धिः । वाग्धरिरित्यादौ नादमहाप्राण. प्रयत्नवत्वधर्मवतो 'धकारादरेव सिद्धिरिति न क्वापि दोपः । *तृज्वदिति । नन्वत्र स्थान्या. देशभावविरहादिदमुदाहरणमयुनमिति चेन्न । रूपातिदेशस्य स्थान्यादेशभावे विश्रान्तः क्रोप्टुरित्यस्यानुकरणत्वेऽपि प्रकृतिवदतिदेशात्पष्टयां तृन्वद्भावसिद्धत्वेन तृज्वदित्यस्य मत्वन्तत्वेन क्रोष्टुशब्दस्य स्थाने तृघटित आदेशो भवतीत्यर्थच्चानुपपत्तिविरहात । यदि तु पद्दन्नितिवदिदमपि प्रयोगनियमाथं तदा "इको यणचि” इत्युदाहरणम् । तत्रानुमानिक- ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी ४९ स्पष्टैषा ॥ १३॥ । ननु प्रोढवानित्यत्र "प्रादूहोढ" ( ६-१-८९३-वा० ) इति । वृद्धि स्यादत प्राह- अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य ॥ १४ ॥ विशिष्टरूपोपादाने उपस्थितार्थस्य शब्दम्प्रति विशेषणतयान्वयसम्भवे भैरवी व्यञ्जनयोरित्यादिना प्रदर्शिता ॥ १३ ।। अर्थकृतान्तरतम्यस्य प्रतिपादनात् तत्प्रसङ्गेनार्थवत्परिभाषाप्युपथिता तां वक्तुमुपक्र- मते -*नन्विति । परिभाषायां मानमाह-*विशिष्टेति । अर्थबोधकतावच्छेदकानुपूर्वी- विशिष्टेत्यर्थः । *विशेषणतयति । वाचकतासम्बन्धेनोपस्थिततदर्थविशिष्टस्योपात्तशब्दस्य तत्र तत्र ग्रहणमिति भावः। तत्वप्रकाशिका। स्थान्यादेशभावकल्पे दर्धात्यादीग्घटितस्य स्थाने कदाचिन्मध्वित्यादियण्घटितोऽपि प्रस- ज्यतेत्यर्थत आन्तर्यादध्यित्यवादेशो भवतीति वदन्ति ॥ १३ ॥ *प्रतिपादनादिति । यदागमपरिभाषाव्याख्यानकाले अर्थवद्दाशब्दस्य घुसंज्ञेत्यर्थस्योप- क्रमाच्चेति शेषः। *तत्प्रसङ्गेनेति । सप्रसङ्गसङ्गत्येति शेपः । मूले-*अर्थवद्ग्रहणइति । सम्भवत्यर्थवत्ग्रहणे नानर्थकस्य ग्रहणमित्यर्थः। *आनुपूर्वी विशिष्टेत्यर्थ इति । साक्षादानुपूर्व्य- वच्छिन्नमुख्यविशेष्यताप्रयोजकत्वरूपत्यर्थः । नच तत्पदप्रयोज्यशाब्दबोधीयविशेष्यतानिरू- पितप्रकारता ऽसमानाधिकरणविशेप्यताया मुख्यविशेष्यताशब्देन बोधनेन जराशब्दादौ तद- भावन परिभापायाऽप्रवृत्याऽजरातीत्यर्थकाजराशब्दादावपि जरमादेशापत्तिः । नचानसाक्षा न्मुख्येति निवेशे मानाभावः, अर्थवत्सूत्रस्थार्थवत्पदस्यैव मानत्वात् । अन्यथा ऽधातुपदस्य परम्परयाऽऽनुपूर्व्यवच्छिन्नविषयताप्रयोजकत्वेन परिभापयेव सिद्धेस्तद्वैयथ्यं स्पष्टमेव । अत एव यच्छतीति सिध्यति। अन्यथा परिभापाप्रवृत्या “छ च" इति तुकोऽप्रवृतिः स्यादितिवाच्यम् आनुपूर्व्या साक्षादवच्छिन्ना प्राथमिकोपस्थितीया या मुख्यविशेष्यता तत्प्रयोज्यत्वस्य ग्रह. णेनादोपात् । लक्षणाग्रहात्प्राक् तथात्वस्य सुस्थत्वात् । *तत्रग्रहणमितिभावः इति । अय माशयः-पदस्य शब्द अथं चोभयत्र शक्तिः, “घटमानय” "घटमुच्चारय” इत्युभयत्र प्रयोग दर्शनात् । उभयोरुपस्थितावेकांशस्य त्यागः कार्य:, उत तयोः विशेषणविशेष्यभाव इति वि. प्रतिपत्तो, विशेषणतयाऽन्वयसम्भवे त्यागस्य निर्मूलत्वाद्विशेषणतयैवा(१)न्वयः । तथाच क्व. चिदर्थप्रकारको बोधः क्वचिच्च शब्दप्रकारकः। अत्र शास्त्रेऽथं कार्यस्य बाधाच्छब्द एव विशेष्यः, अर्थस्तु प्रकार इत्येतन्मूलपा परिभाषा सिद्धेति भावः । (१) विशेषणतयैव अन्वय इति । ननु अर्थस्य शब्दम्प्रति वानकतासम्ब- न्धेन विशेषणत्वाङ्गीकारे प्रोढव नित्यादौ वृद्धिदुर्वारा वाचकतावच्छेदकानुपूर्वीसत्वे वाचकता. नास्तीति वक्तुमशक्यत्वेन तेन सम्बन्धेन वहनकर्मीभूतवाचकोढशब्दसत्वात् । न च स्व. विषयकबाधजनकतासन्बन्धन शब्दे अर्थविशेषणत्वाङ्गीकारेण न दोष इति वाच्यम् ? जनकतायाःस्वरूप योग्यतारूपाया ग्रहणे प्रोढवानित्यत्र वृद्धेदुरित्वात् । फलोपधायकनारूपाया ग्रहणे तु यत्र प्रौढपदादुब्दुद्धसंस्काराद्यभावेन शाब्दबोधाभावस्तत्र वृद्धयभावप्रसङ्गादिति चेन्मैवम् । स्वविषयकबोधतात्पर्येणोच्चरितत्वसम्बन्धेन शब्दम्प्रत्यर्थस्य विशेषणत्वस्वीकारे- गादोषादित्यन्यत्र विस्तरः ।

·- ५० परिभाषेन्दुशेखरे- त्यागे मानाभावोऽस्या मूलम् । अत्रार्थः कल्पितान्वयव्यतिरेककल्पितः, शा. स्त्रीयोऽपि गृह्यत इति "संख्यायाः” (५-१-२२ ) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । इयं वर्णग्रहणेषु नेति "लस्य" (३-४-७७) इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम् । अत एवैषा विशिष्टरूपोपादानविषयेति वृद्धाः । एतन्मूलकमेव "येन विधिः" (१-१-७२) इत्यत्र भाष्ये पठ्यते-"अलैवानार्थकेन तदन्तविधिः" इति । भैरवी। ननु लौकिकार्थवत्त्वं वाक्यस्यैव नतूढादिशब्दानामिति कथमूढवच्छन्देऽतिप्रसङ्ग- वारणमत आह-*अत्रार्थ इति । *कल्पित इति । कल्पितौ यावन्वयव्यतिरेको ताभ्यां कल्पित इत्यर्थः । कल्पितेत्यस्य शास्त्रवासनया कल्पित इत्यर्थः । शास्त्रीयोऽपीत्य- पिना लौकिकस्य संग्रहः । यदुक्तं विशिष्टरूपोपादानविषयेति तस्य फलमाह-*इयमि. ति । तेनोपेन्द्र इत्यत्र "आद्गुण" इत्यस्य प्रवृत्तिमिद्धिः । अन्यथोपगवेहागच्छेत्यादावेव स्यादिति भावः। *लस्येत्यत्र भाष्य इति । तत्र हि लादेशे सर्वप्रसङ्गोऽविशेषादित्यनेन लुना- तीत्यादावुद्भावितस्य अतिप्रसङ्गस्यानया परिहारं कृत्त्या अनेन प्रकारेण खण्डनं कृतम् । *अतः* *एव । वर्णग्रहणेऽप्रवृत्तरेव । उक्तार्थेऽन्यदपि प्रमाणमाह-एतन्मूलकेति । वर्णग्रह- तत्वप्रकाशिका। नन्वर्थे शब्दे च शक्तिरेका उत भिन्ना, नाद्यः कचिदर्थस्य कचिच्छब्दस्येति नियमाप्रस- तो, यत्प्रकारकं यद्विशेष्यकं शक्तिज्ञानं तत्प्रकारकतद्विशेष्यकबोधस्य नियोन पुनरुक्तदोपा- पातात् । नाप्यन्त्यः कशक्तिनिरूपकार्थविषयकशाब्दबुद्वित्वावच्छिन्नं प्रति अपरशक्तिनिरू- पकार्थविषयकतात्पर्यज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वादुभयार्थविषयकबोधाप्रसक्तेरिति चन्न । उभयांशे एका खण्डशः शक्तिरिति स्वीकारात् । तथाच धातुस्थल इवहापि बोध इति भावः । तत्र क्व खण्डशःक्व भिन्ना क्वच विशिष्टाशक्तिरिति चेत्, यत्र बोधः भिन्नः, तन्निरूपिता वि. घयता च भिन्ना तत्र भिन्ना शक्तिः । यथा हर्याविपदे । यत्र नानाधर्मावच्छिन्ना विषयता ए. का तत्र विशिष्टा । गोशब्दे यथा। यत्र प्रत्येकधर्मावच्छिन्ना विषयता नाना बोधकस्तत्र ख- । ण्डशः शक्तिः। केचित्तु अर्थविशिष्टे शब्दे शक्तिः, अर्थस्य लक्षणया बोधः । अपरेऽथं शक्तिः शब्दे लक्षणा इति वदन्ति । उभयमपि लक्षणाकल्पनेन गौरवग्रस्तमिति बोध्यम् । ननु वाक्यस्फोटवादीनाम्मत विशिष्टे एव शक्तिरिति विशिष्टस्यैवार्थवाचकत्वन्नावयवस्ये. ति प्रौढम्पश्यति विशिष्ट एवार्थबोधकः न केवलम् ऊढशब्द ऊढवच्छन्दो वेत्यत आह-*ली. किकार्थवत्वमिति*। *शास्त्रवासनया कल्पितति । शब्दानां नित्यत्वेऽपि यथा शास्त्रप्रक्रि- यानिर्वाहाय "इको यणचि” इत्यादाविकोऽचि परे यण् इत्यर्थस्तथहापि प्रौढम्पश्य प्रौढमान- यत्यादाववापोद्वापाभ्यां कल्पितो योऽर्थः प्रशब्दस्य प्रकृष्टार्थवाचकत्वमुढशब्दस्य वहनकर्म- त्वमर्थस्तमादाय शास्त्रप्रवृत्तिरिति भावः । ननु यत्रान्वयव्यतिरेकेणापि अर्थज्ञानं न भवति, यथाऽत्यन्तस्वार्थिक कादौ, तत्र कथं प्रवृ. त्तिः स्यादत आह-शास्त्रीयोऽपीति* । प्रत्यय इति संज्ञाकरणेन शास्त्रप्रामाण्यादगत्या सो. ऽपि गृह्यत इति भावः । विशिष्टरूपोपादाने एपेति । आनुपूर्वीमद्बोधकपदोपादान इत्यर्थः । नन्वानुपूर्वीमतो वाचकम् इति षष्टातत्पुरुषः, उत कर्मधारयः आनुपूर्वीमांश्चासौ बोधक इति, नाद्यः "एकाचो बशो भष" इति सूत्रे एकाच्पदस्यानुपूर्वीमदुहादिशदानां बोधकत्वेन तत्राप्येतस्याः प्रवृत्ती गर्दभादौ दभोऽनर्थकत्वाद्भप्भावो न स्यात्, नाप्यन्त्यः "वृद्धिर्यस्य" इति सूत्रे वृद्धि पदस्यानुपूर्वीमत्त्वादकारादेोधकत्वाञ्च तत्रैतत्प्रवृत्तौ शालीयादौ वृद्धराकारस्यान- ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । किश्च "स्वं रूपम्” (१-१-६८) इति शास्त्रे स्वशब्देनात्मीयवाचि. नार्थो गृह्यते रूपशब्देन स्वरूपम् । एवं च तदुभयं शब्दस्य संज्ञीति तदर्थः । तत्रार्थो न विशेष्यस्तत्र शास्त्रीयकार्यासम्भवात् , किन्तु शब्दविशेषणम् एवं चार्थविशिष्टः शब्दः संज्ञीति फलितम् । तेनैषा परिभाषा सिद्धति भाष्ये स्पष्टम् ॥ १४ ॥ नन्वेवमपि महद्भूतश्चन्द्रमा इत्यत्र "प्रान्महतः” (६-३-४६) इत्यात्त्वा पत्तिरत श्राह-- गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसम्प्रत्ययः ॥ १५ ॥ गुणादागतो गौणः । यथा गोशब्दस्य जाड्यादिगुणनिमित्तोऽर्थो वाही. भैरवी। साधकः। । णेऽप्रवृत्तिमूलकमेवेत्यर्थः । यदि सर्वतस्याः प्रवृत्तिस्तदाऽलोऽनर्थकेनेति विशेषणोपादानं विफलमिति भावः । “तस्मादित्युत्तरस्य” इत्यादौ कृतयणादेशोऽपि वर्णग्रहणेऽस्या अप्रवृत्तौ. सूत्रकारमते परिभाषायां साधकान्तरमाह-अकिञ्चेति । *एवञ्च । अर्थस्य विशेषणत्वे च । *तदुभयम् । शब्दार्थाभयम् । तत्र उपस्थितयोस्तयोः । *शास्त्रीयेति । शास्त्रबोध्य. मित्यर्थः । यथा “अग्नेर्डक्” इति ढक्तदर्थादङ्गारानहि सम्भवति । अधिकमन्यत्रोक्तम् ॥१४॥ अर्थत आन्तर्यस्य उक्तत्वात्तद्धटकतयार्थोपस्थितौ तत्प्रसङ्गेनाह-*नन्वितिर । *एवम् । उपस्थितार्थविशिष्टशब्दस्य ग्रहणेनानर्थकवारणेऽपि । *महन्त इति । अमहति महत्वस्यारोपेणात्र महच्छन्दः प्रर्वत्तत इत्ययङ्गौणः, भूतशब्दः कर्तृत्तान्त इति सामाना. धिकरण्यम् । वाक्यार्थबोधे पदार्थबोधस्य कारणत्वात् तस्मिन्पदशक्तिज्ञानस्य कारणत्वात् तत्सौका. याह--*गुणादागत इति । "तत आगतः" इत्यण् गुणो शत्रारोपितं प्रवृत्तिनिमित्तं तम्मादा. गतस्तज्ज्ञानजन्यशाब्दबोधविशेष्यः। एवञ्च गोगतजाड्यादिगुणज्ञासदृशजाड्यादिगुणज्ञानहेतु- तत्वप्रकाशिका। र्थकत्वन वृद्धसंज्ञानापत्तेः । सूत्रन्तु अशब्दाष्टापि तस्य पदान्तरेण समासे विशिष्टस्य वृद्धसंज्ञ. या चरितार्थम् । इति चन्न, अनुपूर्व्यवच्छिन्नविषयताप्रयोजकत्वस्य विशिष्टरूपत्वेन प्रकृते ए- काच्पदस्येकविशिष्टाच्घटितत्वावच्छिन्नविपयताप्रयोजकत्वेन तत्त्वाभावात् । नन्वेवमपि सङ्केतसम्बन्धेन वृद्धिपदत्वावच्छिन्ने वृद्विपदस्य शक्तः स्वीकारेण वृद्धिपदत्वस्य च जात्यखग्डोपाधिव्यतिरिक्तस्य सप्रकारत्वेनैव भानमितिनियमाद् वृद्धिपदत्वेनैवावच्छेद- कत्वं तच्चानुपूर्वीरूपमिति वृद्धिपदे तत्वसम्भवात्पुनस्तथैव दोष इति चेन्न । आनुपूर्व्या साक्षा- दवच्छिन्नायाः विषयतायाः ग्रहणेन प्रकृते परम्परयावच्छेदकत्वात् । ननु “गोतोणित्" इत्या. दे: "सदुचरितः शब्दः सकृदथं गमयति" इति न्यायेनैकार्थोपस्थापकगोशब्दे प्रवृत्तिर्नयात्त. दर्थमावृत्तौ तु गौरवमत आह-*किञ्चेति । एवञ्च सुत्रसिद्ध वेषा ॥ १४ ॥ *तत्प्रसङ्गेनेति । सप्रसङ्ग सङ्गत्येति भावः। अर्थवत्परिभाषाघटकार्थः गौणः मुख्यो वा गृ- ह्यत इत्याशङ्कायां तदुपपादकतयोपोद्धातसङ्गत्याऽऽह-*नन्विति । इत्यपि कश्चित्। गौणत्वं चात्र स्वशक्यार्थनिष्ठगुणसजातीयगुणसत्ताप्रयोज्यारोपविषयीभूतत्वम् । गौर्वाहोक इत्यत्र ब. लीवर्दादिरूपार्थस्य वाहीकेऽन्वयतात्पर्यानुपपत्तौ गोत्वस्य साधारणधर्माश्रयत्वेन वाहीके आ. रोपो भवति । एवञ्चारोपितगोत्ववान् वाहीक इति बोधो भवति तदेतदाह-*"तत आ. गत" इत्यादि । गुणसत्ता वास्तविकी, आरोपिता तत्रारोपिता । संज्ञादावित्याह- ·५२ परिभाषेन्दुशेखरे- । कः। अप्रसिद्धश्च संशादिरपि तद्गुणारोपादेव बुध्यते । मुखमिव प्रधान. त्वान्मुख्यः प्रथम इत्यर्थः । गौणे ह्यर्थ शब्दः प्रयुज्यमानो मुख्यार्थारोपेण प्र- वर्त्तते । एवं चाप्रसिद्धत्वं गौणलाक्षणिकत्वं चात्र गौणत्वम् । तेन प्रियत्र- याणामित्यादौ त्रयादेशो भवत्येव । तत्र त्रिशब्दार्थस्येतरविशेषणत्वेऽप्यु- तरूपगौणत्वाभावात् । किचायं न्यायो न प्रातिपदिककार्ये, किन्तूपात्तं विशिष्यार्थोपस्थाप. भैरवी। . कारोपविषयगोत्वरूपप्रवृत्तिनिमित्तजन्यशाब्दबोधविशेष्य इति फलितम् । *अप्रसिद्धश्चेति ! एतनाभिव्यक्त(१) पदार्थ इति न्यायसंग्रहः । *संज्ञादिरित्यस्य-संज्ञा आदिः प्रथमा यस्येत्य- थे। बोध्यबोधकभावरूपपष्ठ्यर्थे बहुव्रीहिः । *तद्गुणारोपात् । प्रसिद्धार्थसम्बन्धिगुणारोप- हेतुकतवर्मारोपात्। *संज्ञादिरपि । इत्यपिना अनुकरणशब्दसंग्रहः । अत एव "युष्मद्युपपद" इत्यादी "त्वमावकवचन" इत्यादि न भवति । तद्गुणेत्यत्र तच्छन्दो यदीयगुणारापस्तद्वा- चकशब्दस्य बांधकस्तद्वाच्यसम्बन्धित्वार्थकपष्ट्यन्तन समासः । तथाच यः शब्दः संज्ञा. त्वेन विनियुज्यत तस्य शब्दार्थस्य या वाच्यो लोके प्रसिद्धार्थस्तवृत्तिगुणारोप- स्य प्रकृतऽपि निमित्तत्वन गुणादागत इत्यवयवार्थसद्भावा ध्वनितः । मुखमिवत्यनेन यत् सादृश्यमुक्तं तत्र हेतुमाह-*प्रधानत्वादिति । प्रधानत्वञ्च वाच्यातिरिक्तानपक्षप्रवृतिक- स्वरूपम् । *मुख्य* । इत्यत्र शाखादित्वायप्रत्ययः। परिभाषाघटकनिष्कृष्टगौणत्वमाह-*- वञ्चति । *तन* । एतादृशस्य गौणत्वस्याश्रयणेन । *उक्तरूपति । द्विविधत्यर्थः । परिभा- पाषामंतादृशस्यैव गोणपदार्थस्य ग्रहणमित्यत्र मानन्तु सर्वादिसूत्रे 'संज्ञोपसर्जनप्रतिपेधी' वार्तिककृता य उक्तः स एव, सामान्यतो गोणपदार्थस्य ग्रहणे परिभाषयैव, उपसर्जनव्योवृत्ती संज्ञोपसर्जनप्रतिपंधवातिकवेयथ्यं स्पष्टमेव । *गौगलाक्षणिकत्वम्। इत्यस्य गौणः सन् लाक्ष- णिक इत्यर्थः । तेन मुद्धलाक्षणिकस्य व्यावृत्तिः, उत्तस्य गौणपदार्थस्य ग्रहणादवाम्नाया देव- ताऽस्याग्नेय इत्यत्र "अग्निकलिभ्याम्” इतिलिङ्गविशिष्टपरिभापया ढक्सिद्धिः । अत्र स्त्रियां पुम्शब्दस्य प्रवृत्तौ पुम्सम्बन्धी निमित्तन्न तु तदीयगुणारोपः । सिद्धान्तरीत्यापि न तस्य प्रतिपेधस्य परिभाषया गतार्थतति सूचयितुं सिद्धान्तार्थमाह- *किञ्चेति । *उपात्तमिति । शब्दत उपात्तमित्यर्थः । ऋविशेष्येत्यादि । विशेषधर्मप्रकार- कोपस्थितिजनकमिति यावत् । विशिष्टरूपम् । इत्यस्य पूर्वोक्त एवार्थः । अर्थवत्परिभाषामूल. तत्वप्रकाशिका- *प्रसिद्धार्थसम्बन्धीति । *शुद्धलाक्षणिकस्यति । सादृश्यतरसम्बन्धमूलकलाक्षणिकस्येत्य. थः । तनामहाब्राह्मणः इत्यत्रारोपितमहत्वस्य भानेऽपि सादृश्यतरसम्बन्धमूलकत्वादात्व. सिद्धिः। एतेन गुणप्रयोज्यलक्षणाविषयत्वमिति परिष्कुर्वन्तः प्रयुक्ताः। महत्त्वगुणप्रयो. ज्याया एव लक्षणायास्तत्र सत्वात् । अत एव तत्र न गुणप्रयोज्यत्यपि तदुक्तिरपास्ता । अत एव। "भेदाविमौ च सादृश्यात्सम्बन्धान्तरतस्तथा । गौणी शुद्धौ च विजेयो" इत्युक्त्वा तात्कान् यथा अतक्षा तक्षा इति शुद्धोदाहरणं वदन्त्याल झारिकाः । अन्यथा गुणप्रयोज्यारोपविषयत्वादत्रापि गौणीलक्षणा स्यात् । *पूर्वोक्त एवेति । साक्षादानुपू- (१) आंभव्यक्तेति । अभिव्यक्तपदार्था ये स्वतन्त्रा लोकविश्रुताः । शास्त्रार्थस्तेषु कर्तव्याः शब्देषु न तदुक्तियु ॥ ।

·५३ तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । कं विशिष्टरूपं यत्र तादृशपदकार्य एव । परिनिष्ठितस्य पदान्तरसम्बन्धे हि गौर्वाहिक इत्यादौ गौणत्वप्रतीतिर्न तु प्रातिपदिकसंस्कारवेलायामित्य. न्तरङ्गत्वाजातसंस्कारवाधायोगः प्रातिपदिककार्ये प्रवृत्त्यभावे बीजम् । श्व. शुरसदृशस्यापत्यमित्यर्थके श्वाशुरिरित्यादौ "अत इञः" सिद्धये उपा. त्तमित्यादि । न च प्रातिपदिकपदं तादशमिति वाच्यम् । तेन हि प्रातिपदि. दपवत्त्वेनोपस्थितिरिति तस्य विशिष्यार्थोपस्थापकत्वाभावात् । निपातपदं तु चादित्वेनैव चादीनामुपस्थापकमिति तदुद्देश्यककार्यविधायके "प्रोत्" भैरवी। कत्वादस्या अपि विशिष्टरूपोपादानविषय एवं प्रवृत्तिरिति भावः । *विशिष्यार्थीपस्थापकत्व. च* । साक्षासंज्ञाद्वारकपरम्परया वा विवक्षितम् । *विशिष्टरूप* । इत्यस्य स्वस्वरूपातिरिक्त. तत्तद्धर्मावच्छिन्नशक्ततावच्छेदकं विलक्षणं रूपमित्यर्थः फलितः । संज्ञाद्वारकपरम्परा निवेशात् "ओ"सूत्रस्थेन गोभवदित्यत्रानया प्रगृह्यसंज्ञाव्यावृत्तिपरभाष्येण न विरोधः । निपातेत्यानु- स्तिथात्वात् । प्रातिपदिकमितिपदन्तु स्वस्वरूपप्रवृत्तिनिमित्तकमिति वाशुरिरित्यत्र "अत इ” सिद्ध राजश्वशुराद्यच्च न भवति तस्य तथात्वात् । यदुक्तं प्रातिपदिककाय्येऽयं न्यायो नेति तद्बीजमाह-*परिनिष्टितस्येत्यादिना* । स्वार्थ परिपूर्णम् अर्थान्तरमाकाङ्क्षत इति न्यायात् । हेः यत इत्यर्थः । *प्रातिपदिकसंस्कारेति । सुप्सन्निधानसाध्यसाधुत्वरूपसं- स्कारकाल इत्यर्थः । *अन्तरङ्गत्वात् । पूर्वकालप्राप्तत्वात् । उत्तरकालिकप्रतीतिविषयगौण- त्वज्ञानप्रयोज्यप्रवृत्तिकबहिरङ्गो गौणमुख्यन्यायादितिशेषः । नन्वस्य न्यायस्यार्थबद्ग्रहणपरिभापासाध्यत्वेन यत्र विशिष्टं रूपं पदकाय्य प्रयोजकन्तत्र प्रवृत्तिरित्यस्य अर्थाल्लाभन पदकार्य इत्येव सिद्धेऽधिकविशेषणोपादानमनर्थकमत आह- *शुरेति* । *तादृशम् । विशिष्यार्थोपस्थापकम् । प्रातिपदिकेतिपदं स्वस्वरूपारिक्ततत्त. दुर्भावच्छिन्नशक्ततावच्छेदकधर्मविशिष्टनेत्याशयेनाह-*तेन हीति। "ओत्" सूत्रस्थभा- प्यविरोधमुपपादयति-निपातपदमिति* / *चादित्वेनः । इत्यस्य परम्परयेत्यादिः। एतेन संज्ञाशब्दानां स्वस्वरूपमेव प्रवृत्तिनिमित्तमिति नियमेऽपि न विरोध इति ध्वनितम् । एवञ्च "ओत" इति सूत्रे यहत इति तन्न विशिष्टं रूपं प्रातिपदिकादिति यद्यपि विशिष्टं रूपं तथापि नोक्तविशिष्यार्थीपस्थापकमदन्तप्रातिपदिकादिति तु नोपात्तमिति भावः । यदि चोपात्तं विशिष्यार्थोपस्थापकमित्यस्यैव स्वरूपातिरिक्ततत्तद्धर्मावच्छिन्नशक्तताव- च्छेदकं यत्रोपात्तन्तत्रेत्यर्थ आश्रीयते, तदा विशिष्ट रूपमिति स्वरूपकीर्तनमिति बोध्यम् । प्रातिपदिकपदान्निपातपदे वैलक्षण्यप्रयोजक त्विदम्, प्रातिपदिकसंज्ञाप्रदर्शकसूत्रे संज्ञितावच्छे- दकस्य तत्तद्धर्मस्यानुपादानम्, निपातसम्प्रदर्शकसूत्रे तु"चादयः" इत्यस्योपादानमिति । *गो- तत्वप्रकाशिका। य॑वच्छिन्नन्नविषयताप्रयोजकत्वरूप इत्यर्थः । *पदकायें एवेति । पदकार्यत्वञ्च-सुबनिमि. त्तकत्वे सति स्त्रीत्वानिमित्तकत्वम् । “गोतो णित्" "स्त्रयः” इत्यादीनां विभक्तिनिमि- त्तकत्वेन "जानपद" इत्यादीनां स्त्रीत्वनिमित्तकत्वेन पदकार्यत्वाभावाद्गौणेऽपि प्रवृत्तिः । यत्तु पदोद्देश्यकत्वं तत् , तन्न तद्धितविधावनुपस्थितेः, तेषां सुबन्तात्प्रवृत्तावपि तदनुद्दे- श्यकत्वात् । नापि पदसम्बन्धित्वं णित्वस्यापि तथात्वात् । त्वद्भुत इत्यादौ त्वाद्यादेशानाप- त्तेश्च । नापि प्रत्ययानिमित्तकत्वं "हरितादिभ्योऽनः" इत्यस्यापि तथात्वेन तत्रैतस्या प्रवृत्ती गौणेऽपि तेभ्यः फगापत्तेः । *चादय इत्यस्योपादानमिति । अयम्भावः-प्रातिपदिकसंज्ञाप्रदर्शकसूत्रे संज्ञितावच्छेदकस्य तत्तद्धर्मस्यानुपादानेन सड़.

·- ५४ परिभाषेन्दुशेखरे- (१-१-१५) इत्यादावेतत्प्रवृत्त्या गोऽभवदित्यादौ दोषो न । अग्नीषोमौ मा. णवकावित्यत्र प्रसिद्धदेवताद्वन्द्ववाच्यग्नीषोमपदस्य तत्सदृशपरत्वेऽन्तरङ्ग- त्वादीत्वषत्वे भवत एव । सदृशलाक्षणिकाग्निसोमपंदयोर्द्वन्द्वे तनामकावित्य- र्थके च नेत्वपत्त्वे । प्राये गौणलाक्षणिकत्वादन्त्येऽप्रसिद्धत्वात् । अतएवाग्नि- सोमौ माणवकावित्यत्र गौणमुख्यन्यायेन षत्ववारणपरं "अग्नेः स्तुत्स्तोम- सोमाः" (८-३-८२) इति सूत्रस्थं भाष्यं संगच्छते । गां पाठयेत्यादौ मुख्य- गोपदार्थस्य पाठनकर्मस्वासम्भवेन विभक्त्युत्पत्तिवेलायां प्रयोक्तृभिर्गौणार्थ- स्वस्य प्रतीतावप्यपदस्याप्रयोगेण बोद्धभिः सर्वत्र पदस्यैव गौणार्थकस्वस्य भैरवी । भवदितिः । अत्र गोशब्दोऽगवि गोगत्वगुणसजातीयगुणज्ञानजन्यगोत्वारोपेण वर्ततेऽतएव विप्रत्ययः । यत्र तु योगीश्वरशापादिना मुख्यगोरूपताप्राप्तिस्तत्र च्चिप्रत्ययो नेप्यत इति तात्पर्य्यम् । *दोपो नेति । प्रगृह्यसंज्ञाप्रयोज्यप्रकृतिभावरूपो दापो नेत्यर्थः । गौणमुख्य न्यायस्वीकारे लक्ष्यासिद्धिरूपं दोष परिहरति-*अग्नीपोमाविति । प्रसिद्धदेवतावाची । इत्यनेन गौणत्वशङ्कानवबो गो ध्वनितः । *आये । सदृशलाक्षणिकयार्द्वन्द्वे । *अन्त्ये*। तन्ना- मकयोर्द्वन्द्वे । उक्तार्थे भाष्यमुपष्टम्भकमाह-*अत एवंति । उक्ताभिप्रायकत्वादेवत्यर्थः । उक्त- न्यायस्याव्यापकत्वशङ्कावारणार्थीयाह-*गाम्पाठयेत्यादाविति । *प्रयोक्तभिरित्यादि । "- तेन प्रातिपदिकप्रकृतिकसुबन्तस्यैव गौणत्वग्रहो यद्यपि बोद्धस्तथापि न क्षतिरिति बोधितम् । ननु 'औतोम्शमीः" इतिसूत्रे विशिष्टरूपोपादानाभावेन न विशिष्यार्थीपस्थापकत्वमिनि गाशब्दस्य गौणत्वेऽपि स्यादेवात्वमिति पदस्यैव गौणार्थकत्वमिति यद्गाम्पाठयत्यम्य प्रयो. गस्योपपत्तये व्युत्पाद्यते तत्किमर्थमिति चन्न । अचिनवममुनवमित्यत्रात्वम्प्राप्नोतीत्याशय गोत इति वक्तव्यमिति वार्तिककृतोतन्तन्मतरीत्या निरुक्तविशिष्याापस्थापकरूपोपादान- स्य सत्वादेवं व्युत्पादनस्यावश्यकत्वात् । यदि च शसा साहचर्यादिह सुवाम्गृह्यते तेन नो. क्तदोष इति यथाश्रुतं सूत्रमेवास्त्विति विभाव्यत तदा पदकाय्यंऽप्ययन्न्यायो न प्रातिपदि. तत्वप्रकाशिका । तसम्बन्धन प्रातिपदिकपदवति प्रातिपदिकपदस्य शक्तः स्वीकारेण, अस्य च न्यायस्य साक्षा- दानुपूर्व्यवच्छिन्नमुख्यविशेष्यताप्रयोजकपदे एव प्रवृत्या प्रातिपदिकपदे तथात्वाभावन परिभा- पान प्रवर्तत । या प्रातिपदिकपदवन्निष्टमुख्यविशेष्यता तस्या आनुपूर्व्याः साक्षादवच्छिन्न- त्वाभावात्। या च साक्षादवच्छिन्ना प्रातिपदिकशब्दत्वरूपानुपूर्वी, तस्या तद्वनिष्ठविशेष्यतानि- रूपित्तप्रकारतासामानाधिकरण्येन मुख्यविशेष्यत्वाभावात् । निपातसंज्ञाविधायकसूत्रे "चाद- यः” इत्यस्यानुवृत्तेः संज्ञितावच्छंदकस्य तत्तद्धर्मस्योपादानेन निपातपदवत्त्वोपलक्षितचाद्यन्य. तमत्वावच्छिन्ने शक्तः स्वीकारण चादित्वरूपानुपूर्व्या साक्षादवच्छिन्नायास्तत्प्रयोज्यमुख्यवि. शेप्यतायाः सत्वानोत्सूत्रस्थभाप्यविरोधः । वस्तुतस्तु ओत्सूत्रस्थभाष्यन्त्यैकदेश्युक्तिः, "च्च्यन्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः” इति वर्तिक- मारम्भणीयमेव । चादी च्चिरव्ययमित्यस्य पाठेन च्च्यन्तस्यानुपूर्व्यवच्छिन्नत्वाभावात्, प्र. कृतावारोपण वर्तमानादेव च्चिविधानेन तस्य गौणमुख्यार्थयोरसम्भवाच्च । तदाह-*यत्र तु योगीश्वरशापादिनेति। ननु पदत्वस्य सुबन्तत्वेनात्वाभावेऽपि सत्वेन प्रयोक्तुर्गोणार्थत्वग्रहे कथमात्वमत आह- *बोन्दभिरिति । यदा श्रोतुः गौणार्थकत्वग्रहसम्भवस्तदैव गौणमुख्यन्यायप्रवृत्तिरिति कल्प- ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । ग्रहेणात्वं त्वं सम्पद्यते अमहान् महानभूतस्त्वद्भवतीत्यादिभाष्यप्रयोगे त्या- द्यादेशदीर्घादिना करणेन चास्य न्यायस्य पदकार्यविषयत्वमेवोचितम् । अन्यथा वाक्यसंस्कारपक्षे तेषु तदनापत्तिः । किञ्च शुक्लामियुक्त कर्मनिर्दिष्टं, कर्तृक्रिये चानिर्दिष्टे इत्याद्युक्त्वा इहे- दानी गामभ्याज कृष्णां देवदत्तेत्यादौ सर्व निर्दिष्टं गामेव कर्म देवदत्त एव कर्ता अभ्याजैव क्रियेत्यर्थनार्थवत्सूत्रस्थभाष्येण कारकादिमात्रप्रयोगे योग्यसर्वक्रियाध्याहारे प्रसक्त नियमार्थः क्रियावाचकादिप्रयोगः इत्येतत्ता. त्पर्यवेण सामान्यतः क्रियाजन्यफलाश्रयत्वमात्रविवक्षायां द्वितीयादीनां सा. धुत्वान्वाख्यानमित्यर्थलाभेन पाठन क्रियान्वयकाले पदस्यैव गौणार्थत्वप्रती. तिः प्रयोक्तुरपि । एवमेतन्मूलकः "अंभिव्यक्तपदार्था ये” इति श्लोकोऽपि पदकार्यविषयकः । ध्वनितं चेदं सर्वादीनि'' (१-२-२७) इति सूत्रे संज्ञाभू- भैरवी। ककार्य इति नियमस्यात्र व्यभिचार इति कस्यचित् कथनं यत्तन्न युकमिति सूचयितुमेवं व्यु. त्पादनमिति बोध्यम् । बोद्धः पदस्यैव गौणार्थकत्वग्रह इति नियमे भाष्यमप्युपष्टम्भकमा. ह-*अत्त्वन्तमित्यादिना* । आदिना यद्भवतीत्यस्य परिग्रहः । *अन्यथा । पदकार्यवि. षयकत्वमेवेति नियमाभावे । *तेपु* । गाम्पाठयत्यादिपु । तदनापत्तिः । आत्वाद्यनापत्तिः । इदं प्रयोक्तृणान्तदागौणार्थकत्वप्रतीतिमभ्युपत्य । वस्तुतः सापि नेत्याशयेनाह-*किञ्चति । इत्यादीत्यत्रादिना देवदत्त इत्युक्ते कर्ता निर्दिष्टः कर्मक्रिये अनिदिष्ट अभ्याजेत्युक्त क्रिया निर्दिष्टा कर्तृकर्मणी अनिर्दिष्ट इत्यस्य परिग्र- हः। *गामेव कर्म* । गामिति शब्दावाच्यमेव कर्म एवमग्रेऽपि बोध्यम् । *मामान्यतः । क्रियात्वरूपमामान्यधर्मण । *मात्रशब्देनाविशेषधर्मव्यावृत्तिः। *साधुत्वेति* । अस्य कर्मणि द्वितीयेत्यादिसूत्रेणेत्यादिः । विशेषक्रियान्वये आह-*पाठनेति। *गौणार्थत्वप्रीतिरितिः। न च "कर्मणि च" इतिसमासनिषेधोऽत्र स्यादिति वाच्यम् ? "शेषे विभाषा" इति विकल्प- विधानेन “उभयप्राप्तौ” इति नियमाप्रवृत्तिपक्षेऽत्र समासस्यासत्वात् एतावता प्रबन्धेन गौण- मुख्यन्यायस्य पदकार्यविषयत्वमेवेति व्यवस्थाप्याभिव्यक्तेतिन्यायान्तरन्तस्य प्रातिपदिक- कार्येऽपि प्रवृत्तिरिति केषाञ्चिन्मतन्तन्न युक्तमित्याह-*एवमिति । एवम् । उक्तन्या- यवत् श्लोकोऽपीत्यत्र श्लोकपदोपादानेन तस्य कल्पितत्वं सूचितम् । उक्तन्यायस्य पदकार्य- विषयत्वमेवेत्यत्र मानान्तरमप्याह-*ध्वनितमिति । ध्वनितमपीत्यर्थः । यदि प्रातिपदिकका- य्येऽपि न्यायस्य प्रवृत्तिः स्यात्तदा न्यायेनैव सिद्धे उक्तत्रितयासङ्गतिः स्यात् । यत्तु प्रातिपदिककायंपूक्तन्यायाप्रवृत्तिस्वीकारे।युष्मदस्मदोः स्वरूपमात्राश्रयकार्याणा- मुपसर्जनतायामिव संज्ञायामपि प्रवृत्त्यापत्तिरेवम् "स्त्रयः” इत्यादेरपि तथेति तन्न "प्रत्ययो- तरपदयोश्च" इतिसूत्रभाष्ये त्रिचतुर्युष्मदस्मदग्रहणेष्वर्थग्रहणं शब्दविशेषणमिति वार्तिकव्या. ख्यानावसरे उपस्थितार्थविशिष्टस्यैव प्रियतिसा अतित्वमित्याधुदाहरणघटकतया प्रदर्शनेन तत्वप्रकाशिका। नेन प्रयोक्तुः पूर्व गौणार्थकत्वग्रहेऽपि बोद्धस्तथाभावान्न दोष इति भावः । नन्वे कल्पने किं बीजमित्याह-*बोधुः पदस्यैव गौणार्थकत्वग्रह इति । अत्र केचिदि- यं परिभाषा प्रत्याख्यानकल्पे नोपयुज्यते तत्कल्प महत्पदेन महत्वसमवायिन उपस्थितौ श- क्या सैवार्थपदेन ग्रहीतुमुचितोऽन्यथा घटमानयेत्युक्तौ स्वसमानकालीनपटत्ववत्वेन घटत्व.

·भैरवी।
परिभाषेन्दुशेखरे-
तानां प्रतिषेधमारभता वार्तिककृता "पूर्वपर" इति (१-१-३४) सूत्रेऽसंज्ञ.
यामिति वदता सूत्रकृताऽन्वर्थसंज्ञया तत्प्रत्याख्यानं कुर्वाता भाष्यकृता च
अर्थाश्रय एतदेवं भवति शब्दाश्रये च वृद्ध्यात्त्वे इति श्रोत्सूत्रस्थभाष्यस्य
गकिकार्थवत्त्वयोग्यपदाश्रय एष न्यायस्तद्रहितशब्दाश्रये च ते इत्यर्थः ।
"गोतः” (७-१-६०) इति यथाश्रुतसूत्रे विशिष्टरूपोपादानसत्त्वेनोक्तरीत्यैव
बस्य भाष्यस्य व्याख्येयत्वादित्यलम् ॥ १५ ॥
अर्थवद्ग्रहणेन (पा० १४ ) इत्यस्यापवादमाह-
अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवता चानर्थकेन च
तदन्तविधि प्रयोजयन्तिं ॥ १६ ॥
तादृशार्थविशिष्टानामेव उद्देश्यत्वकल्पनात् । यच्च प्रातिपदिककायें गौणमुख्यन्यायाप्रवृत्तौ
सर्वनामसंज्ञासूत्रीयशेखरे संज्ञाशब्दव्यावृत्त्यर्थमभिव्यक्तेति न्यायमूलकं प्रसिद्धरित्युक्तं त-
द्विरोध इति नन्न । सर्वनामेत्यन्वर्थसंज्ञाबलेनैवाभिव्यक्तेति न्यायमूलकं यत्प्रसिद्धार्थकत्वम-
न्यत्र दृष्टं तस्य लाभ इत्यर्थी न तु परिभाषामूलमित्यर्थोऽभिप्रेतः । अभिव्यक्तेति न्यायमू-
लकमित्यत्रोष्ट्रमुखमित्यत्रेव समास इत्यविरोधात् ।
नन्वस्य न्यायस्य पदकार्य एव चेत् प्रवृत्तिस्तदा गोभवदित्यत्रानेन न्यायेन प्रगृह्यसंज्ञा-
वारणपरभाग्यविरोधः प्रगृह्यसंज्ञायाः पदकार्यत्वाभावादिति चेन्न । निपातस्य तत्रोद्देश्य-
त्वात् तस्य पदत्वसम्भवान् नहि पदत्वेन यत्रोद्देश्यता तोति निवेशोऽस्ति ।
ननु तथापि गौणमुख्यन्यायप्रदर्शनोत्तरङ्गीर्वाहीकः गाम्पाठयेत्यत्र गौणमुख्यन्यायेन वृ-
यात्वं न प्राप्नुत इति शङ्काया अर्थाश्रये एतदेवम्भवतीत्यादिना प्रकारान्तरेण वारणकृतन्न तु
पदकार्य्यत्वाभावेन वृद्ध्यात्वविपये गौणमुख्यन्यायाप्रवृत्तिप्रदर्शनेन इत्येषा कल्पना भाष्यका-
गनभिप्रेतेत्यत आह-*अर्थाश्रयेति* । वास्तविकमर्थवत्वं वाक्यस्यैव न तु पदस्येत्याशयेनेह
योग्यतानिवंशः । *तहितेति । सामानाधिकरण्यसम्बन्धन लौकिकार्थवत्त्वविशिष्टपदत्वर-
हितेत्यर्थः।
ननु तम्य भाष्यस्यार्थरहितवर्णमात्राश्रये इति योग्यार्थी झटिति प्रतीयते स एव कुतो
नेत्यत आह-गोत इतीति । *यथाश्रुतेति । गकारविवक्षायामसत्याम् ।
यत् तु प्रातिपदिककाय्य युष्मदाद्यादेशे जयादशे च कत्र्तव्येऽभिव्यक्तेति न्यायस्य संज्ञाव्या-
वृत्तयेऽवश्यमाश्रयणान्नाभिव्यक्तेति न्यायस्य गौणमुख्यन्यायेन गतार्थतेति तन्न । गौणमुख्ये.
तिन्यायादस्य, पृथक्त्वकल्पने न्यायान्तराश्रयणस्य गौरवपराहतत्वात् युष्मदादेशविषये दो-
पाभावस्य पूर्वमुपपादितत्वात् ॥ १५ ॥
तत्वप्रकाशिका।
स्यापि पटे सत्वात् तमानयित्वा कृती स्यात् । तथाच-समवायेन महत्वविशिष्ट इत्याद्यर्थे
महद्भत इत्यादौ नास्य प्रवृत्तिः, समवायेन महत्वस्य तत्रासत्वात् । नवा महत्वसमवाय
आरोपैयितुं शक्यते । शक्यतावच्छेदके लक्षणास्वीकारेण महत्त्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वेऽपि
समवायस्य तदभावात् । आरम्भपक्षे य एवार्थो वक्तृतात्पर्यविशेष्यः स एवात्मीयपदेन
गृह्यत इति आत्मीयार्थवाचकत्वम्महद्भुत इत्यत्राप्यक्षतमित्यस्ति परिभाषोपयोगः । अत
एव किञ्चत्याद्युक्त्वाऽऽरम्भपक्ष एवास्या उल्लेखः कृत इत्याहुस्तन्मन्दम्, अनयापि शक्तयो.
पस्थितार्थो ग्राह्यः । प्राथमिकोपस्थितत्वात् विशेषाभावाचेत्युभयकल्प एपोपयुज्यते ॥१५॥

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । . "येन विधिः” (१-१-७२ ) इत्यत्र भाष्ये वचनरूपेण पठितैषा । तेन राक्षा साम्नेत्यादावल्लोपो, दण्डी वाग्मी इत्यादौ "इन्हन्" (६-४-१२) इति नियमः, सुपयाः सुस्रोता इत्यादौ "प्रत्वसन्तस्य" (६-४-१४ ) इति दीर्घः, सुशर्मा सुप्रथिमेत्यादौ "मन" (४-१-११) इति ङीनिषेधश्च सिद्धः । अन्ये तु परिवेविषीध्वमित्यत्र ढस्वव्यावृत्तये क्रियमाणात् “इणः षी. ध्वम्" (८-३-७८) इत्यत्राङ्गग्रहणादर्थवत्परिभाषाऽनित्या तन्मूलकमि- दमित्याहुः । “विभाषेटः" (८-३-७९ ) इत्यत्रानर्थकस्यैव पीध्वमः सम्भ- वादत्रापि तस्यैव ग्रहणमिति भ्रमवारणायाङ्गादिति परे ॥ १६ ॥ भैरवी। । - अर्थवत्परिभाषामूलकत्वाद्गौणमुख्यन्यायं व्युत्पाद्यार्थवत्परिभाषयैव प्राप्तातिप्रसङ्गस्य वारणाय परिभाषान्तरमाह-*अर्थवदित्यादिना* । इयञ्चापूर्वपरिभाषेति परमतखण्डनावसरे व्यक्तीभविष्यति । परिभाषाघटकतृतीयान्तद्वयन्तदन्तविधिबोधकसूत्रघटकं यत्तृतीयान्तं ये. नेति तस्य विशेषणमित्यभिप्रेतमतोऽत्राऽनर्थकेन चेत्यनन्तरं विशेषणेनति शेषो बोध्यः । *व. बनरूपेण । वार्तिकत्वेन । एतेनास्याः परिभाषाया अपूर्वत्वं ध्वनितम् । *तेन* । विशेषण- बोधकान्नादिशब्दानान्तत्तत्सूत्रघटकानान्द्विविधविशेषणबोधकत्वेन परिभापापठितक्रमेणो. दाहरणमाह-*राजेत्यादिना । *अल्लोपः । “अल्लोपोऽनः" इत्यल्लोपः । सर्वेषाम्प्रथमान्तानां सिद्ध इत्यत्रान्वयः । दण्डी वाग्मीत्यादावादिपदग्राह्ये दण्डिनो वाग्मिनौ इत्यादौ नियमः सिद्ध इत्यत्रान्वयः दण्डी वाग्मीत्यत्र तु "सौ च” इति दीर्घः। *सुस्रोता इति । आगमसन्नि- धाने तद्विशिष्टस्यैवार्थवत्ताया भाष्यसम्मतत्वादिहानर्थकत्वम् । लोके यथाङ्गाधिक्येऽधिका. ऋविशिष्टस्यैव देवदत्तग्रहणेन ग्रहणन्दृश्यते तथह विशिष्टस्यैव वाचकतासम्बन्धन अर्थवैशि- प्ट्यमिति भावः। प्राचां मतमाह-*अन्येत्वित्यादिना । *परिवेविषीध्वमित्यत्र । परिपूर्वकाद्विप- धातोर्विधौ लिङ् सीयुटः सस्य लोपः । *ढत्वेति । पीध्वन्निमित्तकेत्यादिः । *तन्मूल- कम् । अर्थवत्परिभाषाऽनित्यत्वमूलकम् । आहुरित्यनेन सूचितामरुचिम्प्रकटयति-*"वि. भाषेटः” इत्यादिना । *अत्रापि* । पूर्वसूत्रेऽपि । *तस्यैव* । अनर्थकस्यैव । अर्थाधिकारस्य न्याय्यत्वादिति प्राप्तिभ्रमबीजमिह द्रष्टव्यम् । *इति पर इति । एतेनानिनस्मनग्रहणानीति परिभाषाया वाचनिकत्वं दृढीकृतम् । यत्तु "कार्मस्ताच्छील्य" इति ब्राह्मोजाताविति च टिलोपनिपातनमस्या ज्ञापकम् । एतत्प- रिभाषाभावे तयोरवयवस्यानोऽनर्थकतया "अन्” इति प्रकृतिभावाप्राप्त्या "नस्तद्विते” इति टिलोपनैव सिद्ध कार्म इत्यादिनिपातनानर्थक्यमिति । तन्न । इनाद्य तस्य ज्ञापकत्वासम्भवा- त् । नचार्थवत्परिभाषाया अनित्यत्त्वमेव ज्ञाप्यतान्तावतैव सर्वश्रेष्टसिद्धिरिति वाच्यम् ? तस्या अनित्यत्वेऽपि एप्वेव तस्या अप्रवृत्तिरित्यर्थबोधनायैतस्या आवश्यकत्वात् । “व्याख्या. तव्यनाम्नः" "अन्तर्बहिर्व्याञ्चलोम्नः" "स्थाम्न्मोऽकार” इत्यादिनिर्देशानां विशेषापेक्षत्वेन सौत्रत्वेनापि वोपपत्तिरिति बोध्यम् । न चार्थवद्ग्रहणपरिभाषानुरोधात् "विभाषेटः" इति तत्वप्रकाशिका । वारणायेति । अपवादसङ्गत्येतिशेषः । *विशेषणेनेति । यद्वा प्रकृत्यादित्वादर्थवता- अनर्थकेनेत्यभेदे तृतीया । प्रयोज्यकर्तृत्वेन वा तृतीयेति बोध्यम् । *अङ्गग्रहणादिति । नन्व- स्धातोः कर्मव्यतिहारे व्यतिषीध्वमित्यत्रार्थवतः षीध्वमसम्भवात्तत्र षत्वव्यावृत्तयेऽङ्गादिती. तिचेन्न, "उपसर्गप्रादुर्ध्याम्" इति विहितपत्वस्यासिद्धत्वेन तदभावात् । *भ्रमवारणायेति ।

·परिभाषेन्दुशेखरे- ननु "उश्च" ( १-२-१२) इत्यत्र “लिङ्सिचौ” ( १-२-११ ) इत्यत आत्मनेपदेवित्येव संबध्येतानन्तरस्वादत प्राह- एकयोगनिर्दिष्टानां सह वा प्रवृत्तिःसह वा निवृत्तिः ॥१७॥ वा शब्द एवार्थे । परस्परान्वितार्थकपदानां सहैवानुवृत्तिनिवृत्तीत्य- र्थः । एककार्यनियुक्तानां बहुनां लोके तथैव दर्शनादिति भावः । यत्त्वत्र शापकं "नेवशि” (७-२-८) इत्यत इडित्यनुवर्तमाने "प्रार्धधा. तकस्येट" (६-२-३५) इत्यत्र पुरनिड्ग्रहणं तद्धि नेत्यस्यासम्बन्धार्थमिति, तन्न । “दोधीवेवीटाम्" (१-१-६) इति सूत्रे भाष्ये तत्रत्येड्ग्रहणप्रत्याख्या- नायेड्ग्रहणेऽनुवर्तमाने पुनरिग्रहणस्येटो गुणरूपविकाराभावार्थकत्वस्यो. क्तत्वेन तद्विरोधात् । नमो निवृत्तिस्तु क्वचिदेकदेशोऽप्यनुवर्तते इति न्यायेन सिद्धा। वस्तुतस्तु "दीधीवेवीटाम्” (१-१-६) इति सूत्रस्थभाष्यमेकदेश्यु. क्तिः "आर्द्धधातुकस्य" (७-२-३५) इति सूत्रस्थेड्ग्रहणस्य “नेड्वशि" ७-२-८) इति सूत्रे भाष्ये प्रत्याख्यानात् । तत्करणेन गुरुतरयत्नमाधि- भैरवी सूत्रे पीध्वंशब्दासम्बन्ध एवास्त्विग्रहणं ज्ञापकमेव भविष्यतीति वाच्यम् ? परत्र वक्ष्य. माणस्यैकयोगनिर्दिष्टानामिति भ्यायस्य जागरुकतया पीध्वंशब्दासम्बन्धस्य वक्तुमशक्य. त्वात् ॥ १६ ॥ अतएव ताम्परिभाषामवतारयति-मनु उश्चेत्यादिना । *अनन्तरत्वात् । अव्यवहित्वात्। एकस्मिन् योगे कार्य इत्यर्थो वाभिप्रेतः न तु योगशब्दः सूत्रपरः "चिण्भावकर्मणोः” इति सूत्रे पुनश्चिणग्रहणात् । तद्धि "चिण्तेपद" इत्यतोऽनुवृत्तचिहणस्य "न रुध" इति सूत्रे नका. रसम्बन्धितया प्रतीतत्वन नकारग्याननुवृत्तेश्चिणोऽपि सम्बन्धाभावः स्यादतः क्रियते। अब कार एवं प्रयोक्तव्ये वाशब्दद्वयमलाराय। परिभाषायाः फलितार्थमाह-*परस्परान्विता/ति अत्र परस्परान्विततिकथनेनान्वितयोरेकसूत्रनिर्दिष्टयोः सहानुवृत्त्याद्यभावेऽपि क्षत्यभावः सू. चितः । अतएव परिभाषायां योगपदस्य कार्यपरत्वमेवेति युक्तम् । परिभाषाया लोकसिद्धत्व. माह-*एकति । अस्याः ज्ञापकसिद्धत्ववादिमतहण्डयति-*यत्विति । तत्रत्य इति । “दी. धीवेवीटाम्" इति सूत्रस्येत्यर्थः । विकारस्य इष्टत्वादाह-*गुणरूपेणेति। तद्विरोधादिति । यदि नमोऽसम्बन्धार्थमेव "आर्द्धधातुक" इति सूत्रस्थमिग्रहणं स्यात् । तदेड्ग्रहणेऽनुवर्त. मान इत्युक्तिविरुद्वा स्यात् । नमो निवृत्तिबोधकतया "आर्द्धधातुक" इति सूत्रस्थेग्रहणस्य चारितार्थ्यसम्भवादिति भावः । नन्विय परिभाषा यदि लोकसिद्धा तदानयैव नभ्सम्बन्धस्य तत्रावस्यकत्वेनेग्रह गेऽनुव. र्तमाने पुनरिग्रहणगुणाभावार्थमिति कथनं विरुध्येतेत्यत आह-*नमो निवृत्तिस्त्विति । ज्ञापकत्ववादिमतं सर्वथा भाप्यविरुदमिति बोधयितुमाह-वस्तुतस्त्विति । तत्करणेन। "आर्द्धधातुक" इतिसूत्रे इशब्दस्य करणेन । *गुरुतरयत्नमिति। तत्रेड्ग्रहणस्य करणम्पुनस्त- तत्वप्रकाशिका। वस्तुतस्तृत्तरत्र पीध्वमोऽर्थवत्वासम्भवात्तत्रार्थवत्परिभाषाबाधेऽप्यत्र बाधे मानाभावा- ज्ज्ञापकमेव ॥ १६ ॥ *एकयोगनिर्दिष्टेति । अन ज्ञापकम् ।। "हनः सिच्" इत्यत्र सिग्रहणम् । अन्यथा

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी ।
॥
त्यैतत्प्रत्याख्यानस्यायुक्तत्वात् ॥ १७ ॥
नन्धलुगधिकारः प्रागनङ उत्तरपदाधिकारः प्रागङ्गाधिकारादित्यनुपप-
नमेकयोगनिर्दिष्टत्वात् । तथा “दामहायनान्ताच" (४-१-२७ ) इत्यादौ
"संख्याव्ययादेः” (४-१-२६) इत्यतः सहयादेरित्यनुवर्ततेऽव्ययादेरिति
निवृत्तमिति चानुपपन्नमत पाह-
क्वचिदेकदेशोऽप्यनुवर्तते ॥ १८ ॥
एकत्रार्थे योगः सम्बन्धस्तेन निर्दिष्टयोः समुदायाभिधायिद्वन्द्वनिर्दि.
टयोरित्यर्थ इति "पक्षानिः" (५-२-२५ ) इति सूत्रे कैयटः। तावन्मात्रांशे
स्वरितत्वप्रतिज्ञाबलाल्लभ्यमिदम् । स्पष्टा चेयं "दामहायनान्ताच्च"
भैरवी।
।
स्य नियमार्थत्वस्य स्वकरणम् । तदुत्तरं सामर्थ्यादिटो "वतो वा” इति दीर्घस्य इट्स्थानिकस्य
स्वीकरणमपि च अचेतीदित्यादौ सवर्णदीर्घस्य “सिज्लोप एकादेश” इति वचनसामर्थ्यात् प्र.
वृत्तिस्वीकरणमित्यादिसाधकगुरुतरयत्नमित्यर्थः । *एतत्प्रत्याख्यानस्याः । “दीधीवेवीटाम्"
इति सूत्रस्थंग्रहणप्रत्याख्यानस्य ।
यसु अस्यां परिभाषयां "हनः सिज्" इति सूत्रस्थसिग्रहणस्य ज्ञापकत्वमिति । तन्न ।
लोकन्यायसिद्धपरिभाषया "लिसिचौ” इति सुनस्थसिन्ग्रहणस्यासम्बन्धे प्राप्ते सिन्ग्रहण.
स्यावश्यकत्वात् ॥ १७ ॥
पूर्वोक्ता परिभाषा न सर्वत्रेष्टसधिकेति परिभाषान्तरमवतारयति-*नन्विति । एकयोगेति
परिभाषायामपिशब्द एवार्थकः । एवञ्च पूर्वपरिभाषया अविरोधात् नैवत्र प्रवृत्तिरि.
त्यतो लक्ष्यनुरोधाद् व्यवस्था स्वीकार्य्या । परिभाषाघटकैकदेशपदोपादनस्वारस्वारस्यसिद्ध
कैयटप्रदर्शितम्परिभापार्थमाह-*एकनार्थ इति। द्वन्द्वनिर्दिष्टयोरिति । यथा “सङ्ख्याव्ययादेः"
इत्यत्र अव्ययपदम् । कैय्यट इत्यभिधानमरुचिबोधनाय, सा च यदि द्वन्द्वनिर्देशस्थल एवास्याः
प्रवृत्तिस्तदा अलुगधिकारः प्रागानङ इति प्रागुक्तव्यवस्थाया असङ्गतिरेव ।
किच "औतोम्शसोः" इति सूत्रेऽनेन न्यायेन “वा सुपि” इति सूत्रस्थामुग्रहणसम्बन्ध.
कथनपरभाष्यविरोधश्चेति । परिभाषार्थस्तु पूर्वपरिभाषाघटकयोगपदवदिहापि योगपदाका.
~परम् । एकदेशपदञ्च समुदायावयवैकशब्दपरमिति । परिभापायां साधकमाह-*तावन्मा.
वेति । तथाचोभयोः परिभापयोः समासासमासयोः प्रवृतिः, अस्या असमासंऽपि प्रवृत्ति-
स्वीकारादेव "आर्द्धधातुक” इति सूत्रस्थंग्रहणप्रत्याख्यानपरभाष्यस्योपपत्तिः ।
न च यदि प्रकृतपरिभाषायाः प्रवृत्तिर्न स्यात् तदा नकारसम्बन्ध्येड्ग्रहणस्य "आर्द्धधातु.
क” इति सूत्रे सम्बन्धः स्यात् । तथा च विध्यप्रसिद्धिरिति वाच्यम् ? विध्यनुमानेन विकल्प.
स्यैव फलत्वात् । तथाहि-वलाद्यार्द्धधातुकम् इडागमि इडभावादिति न्यायो बोध्यः । स्व.
वोधकवाक्योद्देश्यत्वमिह हेतुतावच्छेदकसम्बन्धः । न चैवम् "आर्द्धधातुक” इति सूत्रे
वेत्येव पठनीयन्नेडित्यनुवृत्त्या विकल्पस्य सिद्धत्वादिति वाच्यम् ? अत्र वाशब्दस्योच्चारणेन
"नेडशि” इत्यस्य नियमार्थत्वकल्पनेन गौरवस्य स्वष्टत्वात् । “वशि” इति तु वक्तुमश-
क्यम् । सर्वत्र विकल्पापत्तेः ।
तत्वप्रकाशिका ।
"लिसिच" इत्यतः सिच्पदानुवृत्त्यैव सिद्धे किं तेन ॥ १७ ॥
*अवतारयतीति । अपवादसङ्गत्येति शेषः ॥१८॥

·- ६० परिभाषेन्दुशेखरे- (४-१-२७ ) इति सूत्रे "श्रौतोऽम्शसो" (६-१-९३ ) इति सूत्रे च भाष्ये पूर्वा च ॥ १८ ॥ ननु "त्यदादीनामः” (७-२-१०२) इत्यादिनेममित्यादावनुनासिकः स्यादत प्राह- भाव्यमानेन सवर्णानां ग्रहणं न ।। १९ ॥ "अणुदित्” (१-१-६९) सूत्रेऽप्रत्ययः इत्यनेन सामर्थ्यात्सूत्रप्राप्त जाति- पक्षण प्राप्तं गुणाभेदकत्वेन च प्राप्त नेत्यर्थः । अत पवाणुदित्सूत्रेप्रत्ययादेशा- गमेषु सवर्णग्रहणाभावं प्रकारान्तरेणोक्त्वैवं तर्हि सिद्धे यदप्रत्यय इति प्र- - भैरवी। यत्तु अस्यां परिभाषायां ज्ञापकम् “तस्मादित्युत्तरस्य” इति सूत्रे निर्दिष्टपदस्य पुनरनु. चारणमिति शब्दस्योच्चारणम् । अन्यथा निर्दिष्टपदवदिति शब्दमपि न कुर्य्यादिति । तन्न । ज्ञापकस्वभावविरोधात् ज्ञापकस्य ह्ययं स्वभावः यद्वचनं ज्ञाप्यन्तस्य वचनस्याभावे यज्ज्ञाप. कत्वेनाधिमतन्तत्साध्यस्य प्रयोजनस्य अन्यथासिद्धिर्वचने ज्ञापिते तस्य वचनस्यान्यत्र फलन्तद्वचनसहायेन ज्ञापकस्य स्वविषये चारितार्थ्यमिति। न चेह तथा सम्भवतीति स्पष्टमेव। अत्रायं विवेकः परस्परान्वितार्थकेति प्रागुपादानाद्यन्न तादृशार्थसम्बद्धस्यैव पदसमूहस्योत्तरत्र सम्बन्धविवक्षा तत्राधिकार इति व्यवहारः, यत्र शब्दाधिकारस्यैव विवक्षा तत्र यावच्छब्द- मात्रे स्वरितत्वप्रतिज्ञा तावन्माग्रस्योत्तरत्र सम्बन्ध इति ॥१८॥ पूर्वपरिभाषाव्याख्यानावसरे गुरुतरयत्नस्योक्तत्वात् तन्मध्ये ऽग्रहीदित्यत्र दीर्घसाधनक. यत्नस्याप्युपस्थितत्वात्। तत्र यथा “ग्रहोऽलिटि" इति दीर्घस्य उपस्थितिस्तथाग्रहणकशास्त्र. बलादन्यत्रापीट प्राप्नोतीति तद्वारणाय इडिडेवेतिनियमार्थम् "आर्द्धधातुक" इतिसूत्रे हड्य. हणमावश्यकमितीग्रहणप्रत्याख्यानविरोधः, एवंत्यदादीनाम” इत्यादौदीर्वाऽपि प्राप्नोती. तिशङ्गामपाकतुं परिभाषामवतारयति-*नन्वितिः । *अनुनासिकः स्यादिति । दीर्घाप. त्तिस्तु नोक्ता ग्रहणकशास्त्रेण दोघस्योपस्थितत्वेऽपि मकारादत्यन्तविसदृशत्वादिति भावः । नेयं भाव्यमानपरिभापा ज्ञापकसाध्या, नाप्यपूर्वा वाचनिकी, किन्तु सौत्राप्रत्ययपदेन बोध्ये- अणुदित्सूत्र इत्यादिना* । नन्वप्रत्यय इत्यनेन सवर्णग्राहकत्वाभावलाभेऽपि आदे. शादौ कथं तदभावलाभ इत्यत आह-*सामर्थ्यादिति । सामर्थ्यञ्चाग्रे स्फुटम् । *सूत्रेग । अणुदितमूत्रेण । इदं व्यक्तिः पदार्थ इति पक्षे । जातिपक्षे त्वाह-*जातिपक्ष इति । व्यक्ति. पक्ष एव प्रकारान्तरेण प्राप्तं सवर्णप्रहणं विधीयमानविपये वारयति-*गुणाभेदकत्वेनेति । अस्य बोध्यत इति शेपः । अप्रत्ययग्रहणेन सामात्सिद्धस्यैव बोधितस्य वचनस्य सर्वनि- पेधकत्वादेव । *प्रकारान्तरेणेति । “ईहल्ययोः” इतिदीर्घनिर्देशेन “वृतो वा” इति दीर्घवि. धानेन प्रत्ययांशेऽनभिधानेनेत्यर्थः । यदुक्तं पूर्व सामर्थ्यादिति तस्य उपपादनं क्त्वान्तेन द्रष्टव्यम् । तज्ज्ञापयति बोधयति एवं कथनेन सिद्धैव परिभाषा एक देशानुमत्याऽप्रत्ययग्रहणेन तत्वप्रकाशिका। *शङ्कामपाकर्तुमिति। उपपादकत्वसङ्गत्येति भावः। *इममिति* । प्रथमोपस्थितिकत्वा- दिमाविति तु नोक्तम्। तत्र सत्यप्यनुनासिकेऽकारे वृद्ध्या शुद्धौकारस्य सम्भवात्, "अमोऽनु- नासिको नहौ" इत्यत्र नहावित्यैचोऽप्युपलक्षणमित्युक्त्यैचोऽनुनासिकत्वाभावाच्च । नापीम- इत्युक्तम्, अनापि गुणेन शुद्धस्यैव सम्भवात् परस्याधिक्येन तद्गुणकस्यैव सम्भवाच । *भाव्यमानेनेति । भाव्यमानबोधकेनेत्यर्थः । त्याहk ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी तिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयति भवत्येषा परिभाषा "भाव्यमानेन सवर्णानां ग्रह- जन" इति । किञ्च 'ज्याद ईयस' इत्येवान्तर्य्यतो दीर्धे सिद्धे "ज्यादादीयसः" भैरवी। बोध्यते इत्यभिहितम् । प्रत्ययशब्दस्य च प्रत्ययसंज्ञकपरत्वमेवेति च ध्वनितम् । तथाहि-अणुदितसूत्रे भाष्ये "अप्रत्यय इति किमर्थम्"? "सनासिभिक्ष उ:" अत्यल्पमिद मुच्यते, अप्रत्ययादेशटित्किन्मित इति वक्तव्यम् “आदेशोदाहरणम्" "इदम इश्” इत्याधु कम् । एतदुपक्रमभाष्ये प्रत्ययांशे प्रकारान्तरोपन्यासकाले प्रत्ययपदस्य योगार्थाप्रदर्शनेन कृ. त्रिमाकृत्रिमन्यायस्वारस्येन च प्रत्ययपदस्य प्रत्ययसंज्ञकपरत्वमेवोचितम् । तत्रैव भाष्ये 'भा. व्यमानेना इतिवचनं गृहीत्वाऽप्रत्ययपदस्य वैयोपपादनं कृतम् । तेन प्राचीनपठितत्वमस्मित वचन इति च ध्वनितम् । अस्या ज्ञापकसिद्धत्वमपि "ज्यादात्" इति सूत्रादस्तीति तमेव ज्ञापकमाह-*किञ्चति । तदुक्तं भाष्ये-"किमर्थं ज्यादादित्युच्यते न ज्याद इत्येवोच्यताम् । का रूपसिद्धिः, आन्त- य॑तो दीर्घस्य दीर्घा भविष्यति, एवं तर्हि इदमेव ज्ञापयति भवत्येषा परिभाषा भाव्यमानेन सवर्णानां ग्रहणन" इति । अत्रान्तर्य्यतो दीर्घस्य दीर्घा भविष्यतीति कथनं यदि व्यक्तिपक्षे. "अणुदित्"सूत्रेण तदा तस्मिन् सूत्रेऽप्रत्ययपदस्य सत्वेऽपितादृशोपपादनेन प्रत्ययपदस्य प्रत्यय- संज्ञकपरत्वमेवेत्याशयेन । जातिः पदार्थ इति पक्षेण चेचथापि अप्रत्ययः इत्यस्य तदाऽणुदित्सू श्रेणग्रहणस्य अनावश्यकतया तस्य प्रत्याख्यानेन उदिदंशे उदित्करणसामथ्येन तत्राप्रत्यय स्येत्यस्य सम्बन्धाभावेन प्रतियोगिसमर्पकं प्रत्ययपदं प्रत्ययसंज्ञकपरमेवेति बोध्यम् । इद ज्ञा. पर्क सामान्यापेक्षम् , तेनास्याःपरिभाषायाः सर्वेण प्रकारेण प्राप्तस्य सवर्णग्रहणस्य बाधकत्वम् । तत्वप्रकाशिका। नन्वनया सवर्णग्रहणे निषिद्धे, उच्चारितव्यक्तरेव ग्रपणं भविष्यति । न तु तद्वयतिरिक्तस्य धर्मान्तरयुक्तस्य वा, एवञ्चोदात्तानुदात्तादिधर्मवतां विधानं न स्यादिति चेन्न सवर्णानां ग्रहणं नेत्यस्य स्वावृत्तियोऽसौ स्वरत्वव्याप्यधमतरः शाणिनीयसंकेतविषयतावच्छेदकधर्मस्तद्वतां ग्र. हणं नेत्यर्थात् । स्वावृत्तिधमें पाणिनीयसतेतिविशेषणेन तत्पुरुपीयत्वतत्कालिकत्व तद्वय क्तित्वेत्यादिधर्ममादाय न दोपस्तेषां पाणिनीयम तविषयतावच्छेदकत्वाभावात् । यणादिप- देन वकारादीनां ग्रहणं च सिध्यति वत्वादीनामपि तादृशधर्माभावात् । “ऊकालोऽच्" इत्य- नेन हस्वादिसंज्ञाविधानात्, "मुखनासिक" इति सूत्रेणानुनासिकसंज्ञाविधानात्तेषां ताशय- मत्वेन तद्वतां व्यावृत्ताविममित्यादौ नानुनासिकः । भवितेत्यादौ च न दीघकार इति बाध्य- म् । 'सर्वेभ्य' इत्यादावनुदात्तत्वादिधर्मसिद्धये स्वरत्वव्याप्येतरत्वेति विशेषणम् । अन्येतु स्वतादात्म्य स्वनिष्ठशक्तिनिरूपकतावच्छेदसमुदायघटकत्वान्यतरसम्बन्धन स्व विशिष्टावृत्तिोंऽसौ तद्वयक्तित्व तत्पुरुषीयत्व स्वरत्वव्याप्योदात्तत्वादिघीतरः श्रावणप्रत्यक्ष. विषयतावच्छेदको धर्मस्तद्वतां ग्रहणं नेत्यर्थः । यणाद्यर्थमन्यतरसम्बन्धेन वैशिष्ट्यम् । स्वता दात्म्यमादाय यणादावव्याप्तिवारणाय स्वविशिष्टनिरूपितवृत्तित्वसामान्याभाववतो धर्मस्य ग्रहणमिति वदन्ति । *प्रत्ययांशेऽनभिधानेनेति* । अर्थविषयकबोधजनकत्वं शत्त्यधीनं, शक्ति. लोकाधीना, लोके तत्तदर्थतात्पर्येण दीर्घोकारादीनां प्रयोगाभावेनानभिधानं तेषां बोध्यम् । *ज्ञापकमिति। ननुज्ञापितेऽपिस्वांशेचारितार्थ्याभावः “बहोर्लोप" इत्यतोऽनुवृत्तेन लोपे. नैव ज्ययानिति रूपे सिन्ढे हस्वाकारविधानसामर्थ्यात्पररूपं बाधित्वासवर्गदीण रूपसिद्धरि. तिचेन, लोपे सत्यकृत्सार्वधातुकयोरित्यस्य प्रवृत्या ज्यायानितिरूपं हस्वाकारविधानेज्यया. निति फलभेदेन विधानसामर्थ्याभावात् । नच लोपेऽप्यनवृत्तपरिभाषया"अकृत्सार्वइत्यस्या- ६त० प्र० ·परिभाषेन्दुशेखरे- (६-४-१६०) इति दी?शारणमस्या ज्ञापकम् । “अणुदितासूत्रे "ज्यादात्। इति सूत्रे च भाष्ये स्पष्टैषा। "चोः कुः" (८-२-३०) इत्यादौ भाव्यमाने. नापि सवर्णग्रहणम् । विधेये उदित्करणसामर्थ्यात् । एतदेवा(१)भिप्रेत्य. 'भाव्यमानोऽणसवर्णान्न गृह्णाति'इति नव्याः पठन्ति ॥ १९ ॥ नन्वेवं "अदसोऽसेः" ( -२-८० ) इत्यादिना अमू इत्यादौ दीर्घवि. धानं न स्यादत प्राह- भाव्यमानोऽप्युकारः सवर्णान् गृह्णाति ॥ २० ।। "दिव उत्” (६-१-१३१ ) "मृत उत्” (६-१-१११ ) इति तपरक- भैरवी यतु गुणाभदकत्वेन प्राप्तस्य सवर्णग्रहणस्य नानेन निषेध इति तन्न। 'भाव्यमानत्वावच्छे. देन मवर्णग्राहकत्वाभावस्य भाष्यतात्पर्यविषयत्वात् तेनेदम्' इत्यादिभाष्योक्तस्थलवत् "मा- दुपधाया"चइत्यादावपि प्रवृत्तिरते एव घटवदित्यादौ नानुनासिकः । ज्ञापकस्य सामान्यापेक्ष- स्वाभिप्रायेणैवाह-*अणुदिदित्यादि । सामान्यापेक्षत्वे प्राप्तातिप्रसङ्ग वारयति-*"चोः कु:" इत्यादिना* । *एतन्मूलकमेव* । उदित्करणसामर्थ्यमूलकमेव । एतेन वास्तविको नैतादृशः पाट इति ध्वनितम् ॥ १९ ॥ *एवम् । भाव्यमानत्वावच्छेदेन सवर्णग्राहकत्वाभावस्य भाप्यतात्पर्यविषयत्वे । *भा- व्यमानाऽप्युकार इत्यादि । अस्यां ज्ञापकमाह-*"दिव उत्" इति । न चास्य स्वविषय चारितार्थ्याभावेन कथं ज्ञापकत्वन्तपरत्वाभावेऽप्यर्द्धमात्रिकस्य वका. स्य किञ्चित् सादृश्यादेकमात्रिक एवोकारो द्युभ्यां घुयानमित्यादौ भविष्यतीति वाच्यम् ? "च्छ्वाः शूड्” इति सूत्रे विद्ग्रहणाननुवृतिपक्षे युयानमित्यादौ चरितार्थस्य हस्वोकारादेश- स्याक्षरित्यादौ विपि चरितार्थन "च्छ्वोः शू” इत्यनेन शुभ्यामित्यत्र परत्वाद्वाधके दीर्घो- कारादशे कृतेऽपि “दिव" इत्यनेन दीर्घस्य दीर्घ एव स्यात् । तपरत्वसत्वे तु दीर्घस्याप्यूट: “पुन: प्रसङ्गविज्ञान" न्यायेन ह्रस्वादेश इति चारितार्थ्यसम्भवात् । नचोडादेशस्यापवादशङ्का अक्षयुवावित्यादौ चारितार्थ्यसम्भवात् । नहि तत्र उत्वं प्राप्नोति दिधातोः सानुबन्धकत्वात् मा च परिभापा प्रत्ययाप्रत्ययग्रहणेऽपि प्रवर्तते इत्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् । नन्वेवमपि "सकृद्धति" न्यायस्य प्रवृत्तिपक्षे धुभ्यामित्यत्र ह्रस्वो न स्यात् । किञ्च "च्छ्वोः इति सूत्रे डिग्रहणम्"अनुनासिकस्य"इति सूत्रादवश्यमनुवर्तनीयम् । अ- न्यथा युभ्यामित्यादौ उडिदम् इति सूत्रेण विभक्तरूठः परत्वादुदात्तत्वं स्यात्। नच"उपधाग्रहण तत्वप्रकाशिका। प्रवृत्या विधानसामर्थ्य नैवेष्टसिद्धौ पुनश्चारितार्थ्यासम्भव इति वाच्यम् ? भाव्यमानपरिभा- पाज्ञापनोत्तरमेवानवृत्तपरिभाषायां ज्ञापकमित्याशयात् । अङ्गवृत्तपरिभाषाज्ञापनोत्तरं भाव्य- मानपरिभाषाज्ञापकत्वे तु दीर्घग्रहणस्थ स्पष्टार्थतया ज्ञापकत्वासम्भवात् "ईहल्यघो" इत्यत्रत्यदीर्घोच्चारणस्य ज्ञापकत्व बोध्यम् । वस्तुतस्तु, अप्रत्ययग्रहणस्यापि ज्ञापकत्वं बोध्यम्, स्वांशे चारितार्थ्यन्तु भाग्यमानत्वस्य षष्ठ्यन्तपदप्रयोज्योदेश्यतानिरूपितविधेयताश्रयत्वरूपस्य स्वीकारेण पञ्चम्यन्तपदप्रयोज्यो- दश्यतानिरूपितविधयताश्रयस्य प्रत्ययस्य भाव्यमानत्वाभावेन बोध्यम् ॥ १९ ॥ अपवादसङ्गत्या परिभाषान्तरमवतारयति-*नन्वेवमिति । *दीर्घविधाननेति । भाव्य- मानपरिभाषया सवर्णाग्रहणादिति शेषः। *परत्वादुदात्तत्वं स्यात्। "वश्व" इति सूत्रे छाहणा. (१)क्कीच पुस्तके 'एतन्मूलकमेव' अयमपि पाठो दृश्यते । ?

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवो । ३ रणमस्या शापकम् । “तित्स्वरितम्" (६-१-१८५) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टषा ॥ २०॥ भैरवी। कर्त्तव्यम्" इति वार्तिकात् "दिवो अल्" इति सूत्रेण वा तन्निरासो भविष्यतीति वाच्यम् ? चौरित्यत्रदोषतादवस्थ्यात्। तथाहि-दिवशब्दस्य प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तत्वेऽन्तरङ्गे कृते. ततो वकारस्य स्रसनधर्मिणोऽनुदात्ते उडादेशे तस्य स्थाने "दिव औत्" इत्यौकारादेशे तस्य स्थाने सावपि पदमिति पक्षे दीर्घस्योकारस्य दीर्घ ऊकारः स्यात् । तत इकारस्य यणि कृते "उ. दात्तस्वरितयोर्यणः” इति स्वरितत्वं स्यादित्योकारः स्वरितो न श्रूयेत, यदि त्वेवं प्रक्रियायां "दिव औत्" इति सूत्रस्य वैयर्थ्यमिति षे तदा सकृद्धतिन्यायेनेवोडादेशेन बाधितः ऊकारा- देशो न भविष्यतीतिकल्पना सम्भवति । पुनः प्रसङ्गविज्ञानपक्षे तु दोषः । एवडिग्रहणानु- वृत्तौ तु अव्युत्पन्ने दिवशब्देऊडादेशस्य प्राप्तयभावन द्यौरित्यत्र "दिवऔत्" इत्यौकारादे- शेनोकारादेशस्य"दिव उत्" इतिसूत्रविहितस्य बाधः ग्रुभ्यामित्यादौ त्वान्तरतम्याभावादीर्घ उकारादेशो न भविष्यतीति तपरकरणचारितार्थ्यन्दुर्वचमित्यरुचेराह-*ऋत उदिति । नच पूर्ववदधुनाप्याकारस्य स्थाने दीर्घ ऊकारः स्यादिति वाच्यम् ? "दिव उत्" इतिव- क्तव्ये औकारादेशविधानसामर्थ्यात् । न च लाघवाभावः, प्रक्रियायां लाघवात् अपवादत्वाद्वौ- कारस्यौकारादेशाप्रवृत्तेः । अस्यादेशस्य प्रकाराकारोभयस्थानिकत्वेनान्तरतम्यात् प्राप्तदीर्घ- व्यावर्त्तकत्वेन तपरत्वस्य चारितार्थ्यम् । *तित्स्वरितमितिसूत्रे इति । तत्र हि-"तितिप्रत्य- यग्रहणं कर्त्तव्यम् । इह मा भूत् “ऋत इद्धातोः," न कर्त्तव्यम् । नैप तकारः किन्तर्हि दकारः। एवन्तर्हि दीर्घस्य प्रकारस्य सवर्णग्रहणेनान्तरतम्यादीर्घः स्यादित्याशङ्कय भाव्यमानेन सत्र- नाङ्ग्रहणति समाधाय यद्येपा परिभाषा स्वीक्रियते तदाऽमू अमूभ्यामित्यादी दीर्घा न प्राप्नोति “अदसोऽसेः” इत्यनेनोकारस्य भाव्यमानत्वात्" इत्याशङ्कय संज्ञापिकया भाव्यमा. नोऽप्युकार इति परिभाषया समाधानकृतम् । तत्वप्रकाशिका । करणकृतं लाघवमप्यस्ति । *चारितार्थ्यन्दुर्वचमिति,* । युयानमित्यत्र “दिव उत्" इत्यस्य चारितायेनाक्षयूरित्यत्रोटश्चारितायंन क्यजन्तादिवशब्दात् क्विपि धुभ्यामित्यत्रोभयोः प्रा- प्रयोः परत्वादाङ्गत्वाच्चोठि कृतेऽपि पुनः प्रसङ्गविज्ञानन्यायेन द्विमात्रिकस्याप्येकमात्रिक एवा. देशो यथा स्यादित्यस्ति चारितार्थ्यसम्भवः । नवालापस्य स्थानिवत्वेनोठ्न स्यात्, को वि. धिं प्रति तन्निपेधात् । अल्लोपस्य स्थानिवत्वेन पदत्वाभावात् "दिव उत्" इत्यस्याप्राप्तिस्तु न, उट्स्थानिभूताचः पूर्वत्वेन दृष्टत्वभावेन स्थानिवत्त्वाप्रवृत्तेः। एवञ्च "ऋत उत्” इति ज्ञाप- कान्तरमिति केचित् । वस्तुतस्तु एतादृग्ाभ्यामित्यस्यानभिधानाचारितायं दुर्वचमेव । *ऋत उदिति । आन्तरतम्यादृकाराकारयोः स्थाने प्राप्तदीवव्यावृत्याऽत्रत्यं तपरं चरितार्थम् । नच पितूराज्य. मित्यादौ "ठूलोप” इति दीर्घबाधनाथं तच्चरितार्थमिति वाच्यम् ? “स पितूरश्मयो यथा" इ. ति रामायणप्रयोगविरोधात् “उरणपर" इति सूत्रेऽग्रहणाभावे 'ऊरपर' इति भाष्यविरोधा. त् । बाहिरङ्गत्वेन "ठूलोप" इति दीर्घस्यासिद्धत्वाच्च । नन्वेवमुरुपधाया गुह इत्येव सिद्ध "ऊदुपधाया गोह” इति दीर्घोच्चारणं विकृतनिदेशश्च व्यर्थ इति चेन्न । अन्त्ये तक्रकौण्डिन्यन्यायेन गुणोत्तर चारितायंन उत्वेन गुण बाधित्वा उ. कारादेशे गूहतीत्याद्यसिद्धः । “किति च” इति निषेधेन गुणाप्राप्तियोग्ये जुगुहतुरित्यादावुका. रादेशस्य चारितार्थ्यात्तक्रन्यायाविषयस्तु न फलाभावेन तदर्थमनारम्भात् निषेधेनापि तत्प्रा.

·परिभाषेन्दुशेखरे-
भैरवी।
.
ननु भाग्यमानोऽप्युकारः सवर्णान् गृहातीति परिभाषयाऽमू इत्यादिसिद्धिः फलमित्यस-
इतन्तत्र हि हस्वदीर्घयोः समाहारद्वन्द्वेन दीर्घस्यापि निशादिति परिभाषां विनापि सिद्ध-
त्वादिति चेन्न । हस्वदीर्घयोः समाहारद्वन्द्वे हस्वस्य घिसंज्ञकत्वेन पूर्वनिपाते कृते "हस्यो नपुं.
सके” इति हस्वे सवर्णदीघे च प्राप्ते शब्दान्तरप्रात्यानित्ययोद्वयोः परत्वानपुंसकहस्व-
त्वे सति दीघे 'लक्ष्ये लक्षणस्या इति न्यायेन पुनहस्वाप्राप्तया रूपासिद्धः ।
यत्तु “समुद्रानाद्ध" इति निर्देशेन पूर्वनिपातप्रकरणस्यानित्यत्वादीर्घस्य पूर्वनिपाते
कृते “अग्निर्यदग्धन्त दहति इतिन्यायेन ह्रस्वोरस्य हस्वाभावे सवर्णदोघे ततो नपुंसकहस्वत्त्वे न
रूपसिद्धिरिति तन्न । पर्जन्यवलक्षणन्यायेन सुप्रसिद्वेन हस्वस्य परप्रवेशेऽप्यादौ पूर्ववत् प्रवृत्तेः।
यदपि "दिव उत्" इत्यत्र तपरकरणं यथाश्नुतरूपविवक्षया "हल” इति दोघव्यावर्तकत्वेन चरिता
मिति तदपि न। अदिति यथाश्रुतरूपविवक्षया पन्थानावित्यत्र “सर्वनामस्थाने चासम्बुद्वौ"
इति दीर्घानापत्तेः सम्प्रसारणजातत्वोभावेन "दिव उद्” इतिनिष्पनीकारस्य दीर्घाप्राप्तेश्च ।
यत्तु भाव्यमानोऽप्युकार इति परिभाषास्वीकारे "सनाशंसमिक्ष उ:" "तनादिभ्य-
उः" इत्याभ्यामपि दीर्घापत्तिरिति तत्तुच्छम् । “अणुदित्" सूत्रभाष्येऽप्रत्यय इति किमर्थम् ?
"सनाशंसभिक्षउः इत्यनेन प्रत्ययम्याप्रत्ययस्य ग्रहणव्यावर्त्यत्वेन प्रदर्शनात् । प्रत्ययविषये.
नयामवर्णग्रहणाप्रवर्त्तनात्। न च तद्भाष्यस्याणादिप्रत्ययाकारादेर्दीर्घाग्राहकत्वबोधकतयाऽप्यु-
पपत्तिः। "शनाशंस" इत्यादिविहितोकारविषये तु‘भाव्यमानोप्युकारः' इति परिभाषायाभव-
न्मतसिद्धायाः प्रत्ययग्रहणेनैकदेशानुमत्या बोधिता "भाव्यमानेन सवर्णानामहणन्न" इति
परिभाषा नराधकत्वाद्दीर्घः स्यादेवेति वाच्यम् । “ऊदुपधाया गोहः” इति सूत्रे ऊरुपधाया.
गोह इति वक्तव्ये अदितिदीर्घनिर्देशेन "भाव्यमानोप्युकार” इति परिभाषाया अनित्यत्वस्य
कल्पनात् “अणुददित"सूत्रस्थभाष्यस्य यथाश्रुतार्थप्राहकतयाप्युपपत्तेरुपलक्षणत्वकल्पना-
या अन्याय्यत्वाच्च ॥ २० ॥
तत्वप्रकाशिका ।
प्तियोग्यतानपायात् । अत एव सम्बुद्धौ न लोप इति निषेधेन रुत्वस्य चारितायेऽपि 'अप-
वादो रुनलोपं बाधिष्यत' इति भाष्य सङ्गच्छते । नव वैयर्य, गुणवाधेन कृतार्थत्वात् । न च
तावन्मात्रप्रयोजनकत्वे "दीधीवेवी"इत्यनन्तरं पाठेनैव सिद्धाविहपाठकरणं व्यर्थमेवेतिवा-
ध्यम ? लाघवाभावात् पाठम्याशोकवनिकन्यायेन चरितार्थत्वाच्च ।
किञ्च गोलमित्यादौ हलादावपि गुणनिषेधापत्तेः । आद्ये गुहेहेतुमण्ण्यन्ताञ्चडि द्वित्वबा-
धकहस्वादप्यन्तरङ्गत्वेन गणे उत्वे च “णौ चङि" इति हस्वनिवृत्त्या,चारितार्थ्यात् । अत एत्र
"उदुपधायाः” इतिसूत्रे उऊ इतिप्रश्लेषेण गोह इति विकृतनिशो भाष्ये प्रत्याख्यातः । अ.
जगृहदित्यर्थप्रश्लेपस्यावश्यकत्वात् । न चोत्वदृष्ट्या "णौ चङि” इति हस्वस्य बहिरङ्गतया-
ऽपिद्वत्वेन बाधाभाव इति वाच्यम् ? अदितिदीर्घोच्चारणसामध्येनोक्तभाष्यबलेन बहिरङ्ग-
स्याप्युपधात्वनिमित्तकहस्वस्य बाधकल्पनादिति केचित् ।
अन्येतु बाधकल्पनापेक्षया परिभाषाभावकल्पनमेव लघु । “अदस" इति सूत्रे उ इति स.
माहारद्वन्द्वनामू इत्यादीनां सिद्धिः, फलान्तरानुपलब्धेश्च । न च समाहारद्वन्द्वेऽन्तरङ्गत्वात्पूर्व
द्वस्वे ततो दी उइति रूपासिद्धिः "हस्वो नपुंसक” इति सूत्रे प्रातिपदिकग्रहणसामर्थ्यादेतद्वि-
हितहस्वविषये लक्ष्ये लक्षणस्या इति न्यायाप्रवृत्तः। समाहारद्वन्द्वे मानन्तु "अदसोमात्" इति.
सूत्रम् । न चेकारे चरितार्थम् , उकारसंग्राहकमादितिगुरुनिशासङ्गत्यापत्तेः । न च परिभाषा-
भावे 'भाव्यमानेन' इति निषेधात् स्थान्यनुरूपोदात्तादिविधानं न स्यादितिवाच्यम् ? स्वरा.
तिरिक्त तत्प्रवृत्तः ॥२०॥

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । ननु गवे हितं गोहितमित्यादौ प्रत्ययलक्षणेनावाद्यादेशापत्तिरत पाह- वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् ॥ २१ ॥ भैरवी। .. वर्णस्य ज्ञापकत्वप्रसङ्गादन्यामपि वर्णविषये प्रवृत्तियोग्यां परिभापामवतारयति-*नन्वि- ति* । न च गवेहितभित्यत्र "न लुमता" इति निषेधेनैवावादेशस्य वारणे सिद्ध नैतत्परिभा. षाप्रयोजनमिति वाच्यम् ? सुदृषत्प्रासाद इत्यत्र "अत्वसन्तस्य” इति दीर्घस्य "सोर्मन- सो" इति स्वरस्य च व्यावृत्त्यर्थ सूत्रस्यावश्यकत्वेन वक्ष्यमाणरीत्या सूत्रनीयमसिद्धाया ए- तत्परिभाषाया अपि तत्प्रयोजनस्योक्तत्वात् । 'वर्णाश्रय' इत्यस्य, विधौ कार्य इति शेषः । वर्णाश्रय इति बहुव्रीहिः। तत्वप्रकाशिका। *परिभाषामवतारयति । अवसरसङ्गत्येतिशेषः । *तत्प्रयोजनस्योक्तत्वादिति । चि. न्त्यमिदम्, "न लुमता" लुप्तेऽङ्गाधिकारः प्रतिनिर्दिश्यते किं तर्हि योऽसौ लुमता लुप्यते त. स्मिन्यदङ्गान्तस्य कार्यन भवतीति "न लुमता"इति सुत्रशेषभायात्, “युवोरनाको” इति सूत्रे चाङ्गस्य युवोरनाको भवतो यत्र तत्रस्थयोरितिसूत्राथें निर्णीते नन्दनदधि, कारकदधीत्यत्र दोपे एवं तर्हि नवा पर निमित्तं संज्ञा च प्रत्ययलक्षणेनेति भाष्यप्रतीकमुपादाय नहीह विभक्तिः प्र. त्ययान्तरं वा निमित्तत्वेनोपात्तमितिप्रत्ययलक्षणमनाकयोनास्तीति “न लुमताङ्गम्य" इति. प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधस्यायमविषयः केवलमङ्गस्य युवोरनाको भवत इत्युच्यते, तर्हि अस्ति प्रत्ययलक्षणेनाङ्गसंज्ञान हि तस्यां विधीयमानायां "न लुमताङ्गस्य” इति निषेधः प्रवर्तते । ल. ब्धाङ्गसंज्ञकस्य कार्यान्तरे विधातव्ये स निषेधः प्रवर्तते । नचाङ्गसंज्ञाङ्गस्य कार्यमितिप्रतिषे- धाभाव इति सिद्धान्तिकैयटोक्तेश्च । लुप्तप्रत्यये परतो यः पूर्वस्तत्प्रकृतिभूतो लब्धाङ्गसंज्ञकम्त- दुद्देश्यकं यत्कार्यमाङ्गमनाङ्गं वा तन्नेत्यर्थस्य सर्वसम्मतत्वेनावादेशस्य च लब्धाङ्गसंज्ञाकोद्. देश्यकत्वाभावेन तत्र सूत्राप्रवृत्तेः । नच शब्दानित्यत्ववारणायैज्घटितशब्दप्रयोगेऽवादिघटितः साधुरित्यर्थनावादेशस्य तद. स्तीति वाच्यम् ? गोधनमित्यादाववादेशवारणाय निमित्तस्यैच्येवान्वयेन साक्षालब्धाङ्गसं- ज्ञकोद्देश्यकत्वाभावात् । उत्क्रामेत्याद्यथं साक्षात्पदनिवेशस्यावश्यकत्वाच्च । अत्र साक्षाल. क्षप्रत्ययाव्यवहितपूर्वत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यताऽङ्गपर्याप्तधर्मावच्छिन्ना यत्र तत्र "नलु- मता” इत्यस्य प्रवृत्तिस्वीकारानिमित्तस्य निर्दिश्यमानेऽन्वयेऽपि निर्जरधनमित्यादौ न प्रत्य यलक्षणेन जरसाचादेशापत्तिः, अङ्गविशेपितनिर्दिश्यमाननिष्ठविशेष्यताया अपर्याप्तधर्माव- च्छिन्नत्वेन"नलुमता" इतिनिषेधस्य प्रवृत्तेः। अन्यथा "क्रमः परस्मैपदेषु” इति दीर्घा नस्यात्। न च तदर्थमजव्यवहितपूर्वत्वविशिष्टस्यैजन्तस्यार्थबोधनायोच्चारणप्रसङ्गेऽयायन्तः साधु. रित्येवोच्यतामिति वाच्यम् ? "गोरवचनं स्वरसिध्यर्थम्" इतिवार्तिककृत्सिद्धान्तितागा- गमपक्षे विशिष्टस्यैवार्थवत्त्वेन केवलस्यैजन्तस्यार्थबोधकत्वाभावेनावादेशानापत्या भाष्यवि. रोधापत्तेः । नचैवमपि "अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुक् बाधते' इति न्यायेनेत्संज्ञालोपाभ्यां प्रा. गेव डे इत्यस्य लुकि प्रत्ययलक्षणेन बुद्धावपि अच्परत्वाभावादवादेशो न स्यादिति वाच्य- म् ? इत्संज्ञादिविषये तदप्रवृत्तेः । अत एव 'क्किलुगुपधा” इतिवार्तिके लुकि न स्थानिवदित्य- स्य पञ्चेन्द्र इत्युदाहरणं भास्योक्तं सङ्गच्छते । अन्यथा इत्संज्ञालोपाभ्यां प्रागेव लुक्तद्धितलु. कीति लुसस्य डीपः मजादेशत्वाभावेन स्थानिवत्वाप्राप्तौ तद्वैयथ्यं स्पष्टमेव । *कार्य इति । कर्तव्य इत्यर्थः । *बहुव्रीहिरिति । वर्णः वर्णत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नः आश्रयो निमित्तं यस्ये.

·परिभाषेन्दुशेखरे- वर्णप्राधान्यविषयमेतत् । तत्त्वं च "प्रत्ययलोपे" (१-१-६२) इति सूत्रे “स्थानिवत्” (१-१-५६) इत्यनुवृत्त्यैव सिद्धे प्रत्ययलक्षणग्रहणं प्रत्यय(१)स्येतराविशेषणत्वरूपं यत्र प्राधान्यं तत्रैव प्रवृत्त्यर्थमित्येतत्सिद्धम् । ार्णमा(२)धान्यं च वर्णस्येतराविशेषणत्वरूपं प्रत्ययनिरूपितविशेष्यतारूपं भैरवी निमितत्यातिभित्ततापच्छेदकलन यत्र वर्णम्य आश्रयणन्तत्राप्यनया प्रत्ययलक्ष- गनिषेधः स्यात् । ताबातृगडित्यस्यानिद्विस्त माह-वर्णप्राधान्येति । एवञ्च यस्मिन्धि- धौ वर्णप्राधान्याश्रयविधित्वं सम्मिन् कर्त्तव्यऽयं निपंधः प्रवत्तते । यत्र त्वप्राधान्येनाश्रयण. नत्र नायनिषेध इत्यत्र प्रमाणमाह-*तत्वञ्चति । इत्येतलिमित्यत्रास्यन्वयः। इत्येतत्सि. मित्यत्तन पिद्धमित्यर्थः । एननानार्थरन्थ सूनासिद्धत्वमेवेति बोषितम् । तत्वमित्यस्य प्राधान्याश्यकनिधिप्रतिविषयाधिकरणमाभावप्रतियोगित्वम् “प्रत्ययलोप” इति शास्त्रा- निमित्यर्थः। श्रन्यानिदिलानुवृत्त्यतिः । “अन्य यलोप” इति सूत्रे प्रत्ययलक्षगग्रहणमप- नाय स्थानिवद्ग्रहणननुयल प्रत्ययस्य लोग शानियकायं भवतीति वाच्यम् ? स्थानिवत्पदे मसम्यन्ता:तिरिह विवक्षितीन तु पाठान्तान् ।तन इरिकतमित्यादी नाऽभावो न । *इ- विशेषणत्वम् । इतरनिमपिताभदासम्बन्धावचिजनविशेषणत्वाभावः। यत्र। यस्मिन्वि. नी, तयत्यय काय इति शपः । *प्रत्यर्थम् । “प्रत्ययलोप” इत्यम्प प्रवृत्यर्थम् । सेन ाियामाता चिन्यत्र “टिड्ढाणञ्” इति हायः प्रवृत्तिन । नत्र हि-अनुपसर्जनमण्योऽकार. मादित्यर्याश्रयान वर्णनिरूपिनाऽभेदसम्बन्धावच्छिन्नविपणता प्रत्ययस्य स्फुटैव । विन्यत्र "सन्धियला" इति जाताथेंड तस्य "वित्राग्वतारोहिणीभ्यात्रीयामुपसङ्ख्यानम्" इति लुक । ननु यत्र वर्गरम्य प्राधान्यं तव 'वर्णाश्रय' इति परिभाषायाः प्रवृत्तिरिति स्वीकारे गो- हिनमिन्यादाववादशस्य वारणेऽपि चित्रेत्यत्र प्रत्ययलमग स्यान, नहि डीविधौ वर्णस्यात तत्वप्रकाशिका । नि । मच प्रत्यासत्या लुप्तप्रत्ययवृत्तिः(१)। तेन वेधाः गजृरित्यादौ रुत्वे कर्तव्ये पदत्वाय प्रत्ययलक्षणं भवत्येव । अतृणहित्यम्यामिद्विरिति । इम्बिधी हलादी पितीति विशेषणत. या वर्णाश्रयणा । *इत्यत्र प्रमाणमाह* । नेतकम्, तत्वं चत्यनेन परिभाषायामेव प्रमाग - मुक्तम् । वर्णप्राधान्यविषयकत्वं तु वानिककारमते मूत्रस्याल्विध्यर्थत्वकल्पनयैव । अन्यथाऽप्राधान्येऽप्यनया निषेध मूत्रं निर्विषयमेव स्यात् । तत्त्वंचत्यम्य वर्णाश्रये प्रत्ययलक्ष. णाप्रवृत्तिमत्वञ्चेत्यर्थः । *प्रत्यय येतराविशेषणत्वमिति ।' अवयव(४)निष्ठविशेष्यतानि. (१) प्रत्ययम्येनराविशेषणत्वरूपमिति । अवयवत्वसम्बन्धाविच्छिन्न प्रकारता- भिन्न प्रत्ययत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नविषयताश्रयत्वम् तत्वम् । नेन 'गोहितम्' चित्रायां जाता पत्रा इत्यादी न कुत्रापि दोषः । (२) वर्णप्राधान्यञ्चति । प्रत्ययत्वव्यायधमविच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितप्रकारताना. श्रयत्वम् । तेन मित्रारतृणेट इत्यादी कुत्रापि न दोष इति दिक् । (3) लुप्तप्रत्ययवृत्तिरिति । लुप्तप्रत्ययवृत्तिया वर्णत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्ना विषय. ता तनिरूपके कार्य कर्तव्ये प्रत्ययलक्षणं न भवतीत्यर्थः पर्यचसन्नः । (४) अवयवेति । तेन वारीत्यादी सुबन्तसमुदाये सुपो विशेषणत्वेऽपि स्वावयवेऽ. विशेषणत्वेनोक्तप्राधान्येन प्रत्ययलक्षणासिद्धिः ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी ।
६७
च । तेन गोहितमित्यादाववादिर्न 'चित्रायां जाता चित्रा, इत्यादावण्योऽ.
कारस्तदन्तान्ङीविति ङीप् चन' । इयमल्विधौ स्थानिवत्वाप्राप्तावपि
प्तिप्रत्ययलक्षणविधनिषेधिकेति स्पष्टं भाष्ये ॥ २१ ॥
भरवी।
इन्यस्य प्राधान्य प्रातिपदिकविशेषायात आह-वर्णप्राधान्यञ्चेति । चस्त्वथें । *इतरा-
विशेषणलमिति । इदमोहितम् , कटमित्यायवादेशत्यादिव्यावृत्यर्थम् । प्रत्ययनिरूपि-
त्यादि । इदजित्रेत्यादौ डीपोप्रवृत्पर्यम् ।
ननु भाष्यकारमन स्यानिवन्सूत्रेणव मिहे "प्रत्ययलोप" इति सूत्रन्नियमार्थन्तेन 'वर्णा-
अये प्रत्ययलोष' इत्यम्य प्राप्तिरेव नेतीयं परिभाषा व्यर्थाऽत आह-*इयमिति* । अल्विधा-
विति विशेष्यतया विशेषणतया वा यत्रालाश्रयणं नवानल्विधावित्यस्य प्रवृत्तेः। एवञ्च यन्म-
ने “प्रत्यलोप” इति मूत्रं विधायक तन्मनेऽस्याः परिभाषायाः प्रयोजनम् । *स्पष्टम्भाष्ये ।
"त्योप” इति सूत्रे भाष्ये । तत्र हि-"प्रत्यवलोप” इति सूत्रस्य प्रयोजनं वार्तिकता प्रद-
गितम् 'प्रयोजनमपृक्तशिलोप नुगमामी गुगवनी दीर्घत्वे मडाटश्नम्धिधय' इति । अपृक्तलोपा
पुर,गापान्यवमान। शिलोप
नुम्,
अग्नबीन ताला पिण्डानाम्, अत्र "शेश्छन्दयि" इति शे.
ईक अक्कलोप अमामौ, हेअन छन् निदान् । गुणः, अधोक अलंद । वृद्धिः, न्यमार्ट । दीर्घत्वम्,
मोनाबाजिनां त्रीपयम्था ताता पिण्डानाम्। इम् अतृणेट् । अडाटी अधोक् अलेट रौवयः
ओनः । उनम् अभीनोऽत्र अछीनाऽत्रेत्येतानि प्रयोजनानि । यद्यप्यल्विध्यर्थमिदं सूत्रन्तथाप्या-
को सुधे एकान्यपि प्रयोजनानीति भावः । अल्विधौ प्रयोजनमतृणेट । अत्र हि “तृणहइम्'
इति "हलादौ पिति सार्वधातुके” इम् विध्यर्थमिदं सूत्रमितिवात्तिकमतेऽपि “प्रत्ययलोप” इ.
स्वत्र स्थानवदित्यस्यानुवृत्त्यैव सिढे प्रत्ययलक्षणग्रहणात् प्रत्ययामाधारणधर्मावच्छिन्ननिमि-
नक विधी प्रत्ययलक्षणहाय्यं यथा स्यादित्यर्थस्य सत्वेन
सुहपत्प्रासाद इत्यत्र "अत्वसन्त-
म्य" इति दीर्घ: "सामनखी” इति स्वरश्च न। अस्त्वस्याः प्रत्ययाप्रत्ययसाधारणत्वम् । ऐवङ्ग-
वहितमित्यत्रापि प्रत्ययलक्षणस्य न प्राप्तिरच्त्वस्य उभयसाधारणत्वात, भवति प्रत्ययलक्षणेन
कार्यम् अतृणेट अचकात् अचका इत्यादौ सार्वधातुकत्वतिप्त्वसिप्तधर्मावच्छिन्ननिमित्तकमेते ध-
मी: प्रत्ययासाधारणाः। एवञ्च यत्र वर्णस्य प्रधान्यन्तत्र वर्णवृत्तिधर्मस्य प्रत्ययाप्रत्ययसाधारण-
संन तत्र प्रत्ययलक्षणन्न भवतीति 'वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् इति परिभाषा सिद्वैव । भा
ग कारमते तु यद्यत् “प्रत्ययलोप"इति सूत्रस्य प्रयोजनन्तत्स्थानिवद्भावेन सिद्धमिति “प्रत्य.
यलोप” इति सम्पूर्णसूत्रनियमार्थम् । तथाहि-यत्र राजपुरुष इत्यादौ समासावयवस्य कु.
सो लुक् तत्र प्रत्ययलक्षणेन "यचि भम्" इति भलंजया नलोपाप्रवृत्तिः प्रयोजनमिति सम्भा.
व्यो, तच्च न “नङि सम्बुद्धोः इति औ प्रतिषेधाल्लिङ्गात् । अन्यथा भसंजया परमे व्योमन्नि.
त्यादिसिद्धौ तद्वैयथ्यं स्पष्टमेव । नलुमता"इति प्रतिषेधाच्च। आशीरित्यत्र हलादौ किति वि.
धायमानमित्वमपि न प्रयोजनमाशामः कावितिवचनेन तस्य सिद्धत्वात्। न च मित्रशीरितित-
-य प्रयोजनं भविष्यति नह्येतत् स्थानिवद्भावेन सिद्ध्यत्यल्विधित्वादिति वाच्यम् ? "शास” इति
सुत्रे हल्ग्रहणाकरणात् । नचैवमजादौ प्राप्तिरिति वाच्यम् । शास इदिति पृथक् सूत्रं कार्य्यन्त-
ताडिति तच्च नियमार्थम् अजादौ चेदङोवेति नियमेन तद्वारणात, आशासः काविति वचने तु
तत्वप्रकाशिका।
रूपितप्रकारतानाश्रयत्वम् । *वर्णस्येतेरेति । अवयविनिष्ठविशेष्यतेत्यादिरर्थः । तेनाच्पदा-
र्थस्यैचि विशेषणत्वेऽपि न प्राधान्यत्वक्षतिरिति गोहितं रैकुलमिति सिद्धम् । *प्रत्ययनिरू.
पितेति । स्वावयविनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वम् । तेन चित्रेति सिद्धम् ॥२१॥

·. परिभाषेन्दुशेखरे- ननु "प्रतः कृकमि" (८-३-४६) इत्यत्र कमिग्रहणेन सिधे कंसन- हणं व्यर्थमत पाह- उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ॥ २२ ॥ इदमेवास्या शापकमिति कैयटादयः। कंसेस्तु न कंसोऽनभिधानात् । "प्रत्ययस्य लुक" ( १-१-६१ ) इत्यादौ भाष्ये स्पष्टा । एवं "एवुल्तृचौ” (३-१-१३३ ) इत्यादौ भाष्ये व्युत्पन्नानीत्यपि । इदं शाकटायनादिरीत्या । भैरवी। शासोरेवानग्रहणे विध्यर्थम् । अन्यथा कावेवेतिनियमार्थन्तेनाशास्त इत्यत्र न । न च गोमान्य वमान्, अचकात् अचकाः अनड्वान् अननिति प्रयोजनम् “भोभगो" इति सूत्रभाष्योक्तरीत्या ऽल्वृत्तिधर्मावच्छिन्नाश्रयकविधित्वान्न स्थानिवद्भावेन सिद्धरिति वाच्यम् । आदेशविधावुपात्तो यत्राल्त्वपर्याप्त्यवच्छेदकधर्मस्तत्पर्याप्तावच्छेदकताकोद्देश्यताको यो विधिस्तत्रानल्विधा. वित्यस्य प्रवृत्तः "हल्याब्भ्य” इति सूत्रे तु सुतिस्यभेदविशिष्टहलत्वमुद्देश्यतावच्छेदकन्त. च नाल्त्वमिति स्पष्टमेव । एवमेव शिलोपेऽप्यनीत्रीत इत्यादौ बोध्यम् । न चैवमप्यतणेडित्य स्यासिद्धिरिति वाच्यम् ? तत्र हलीत्यस्यासम्बन्धात्। चैवन्तृणहानीत्यत्रेम् प्राप्नोति "तृणह” इति सूत्रे "नाभ्यस्तस्य” इति सूत्रादचि नेत्यस्य सम्बन्धात्। न चाग्निचिदित्यत्र स्थनिताव- च्छेदको धर्माऽनुबन्धलोप कृतं वकारमात्रवृत्तीति वाच्यम् ? तात्राप्युपात्तस्य वित्वस्याल्पर्या. प्त्यनवच्छेदकत्वात् । उद्देश्यतावच्छेदकधर्म उपात्तत्वविशेषणदाने चाग्रहीदित्यस्य साधना- वसरे "विशिष्ट श्रेषऽनलमाश्रयते इटनाम" इति भाष्यमेव मानम् । न चोद्देश्यतावच्छेदके उपात्तत्त्वविशेषणे प्राचीनोक्तासाधारण्यनिवेशात्को विशेष इति वाच्यम् ? स्थानिवत्पदा- स्थानितावच्छेदकधर्मस्योपस्थितत्वेन तस्मिन्नुपात्तत्वविशेषणापेक्षयाऽसाधारण्यनियशेऽनुप- स्थितकल्पनायाङ्गौरवस्य स्पष्टत्वात् । अधिकमन्यत्रोहनीयम् ॥ २१ ॥ पूर्वपरिभाषाप्रयोजननिरूपणावसरे गोहितत्युक्तन्तत्र गोशब्दस्य उक्तत्वात् प्रसङ्गेनोणा. दिसामान्यस्याप्युपस्थिततत्वात् तद्विषये विशेष वक्तुमवतारयति-नन्वत इति । कमिग्रहणे. नेति। "विष्वग्देवयोः" इति सूत्रेऽप्रत्ययग्रहणेन "धातुग्रहणे तदादिविधिरिति परिभाषाया ज्ञापितत्वादिति भावः । अव्युत्पन्नानि । प्रकृतिप्रत्ययभागकल्पनाद्वारकशब्दसंस्काररहिता- नि । *इदमेव* । कंसग्रहणमेव । एतेन "अर्थवदधातुः” इतिसूत्रमव्युत्पन्नानि प्रातिपदिक नीत्यत्र ज्ञापकमित्युक्तन्तत्परास्तम् । बहुपटव इत्यर्थन्तस्यावश्यकत्वाच्च । ननु कंसग्रहणस्य ज्ञापकत्वम् दुरुपपादम् कसेरपि तस्य सिद्धरत आह-*कसस्त्विति । नकसः । नकसशब्दः । यत्रभाष्ये एपोक्ता तदाह-*प्रत्ययस्येति । आदिना "आयनेयोग इति सूत्रपरिग्रहः । “प्रत्ययस्य लुक्” इतिसूत्रभाष्ये हि प्रत्ययग्रहणाभावे "कसीयपरशव्य. योः" इतिसूत्रे प्रकृतिनिवृत्त्यर्थमवश्यं छयतोरिति वाच्यम् । अन्यथा कसावयवस्य परश- व्यावयवोकारस्य लुक्स्यादित्यभिधायानयापरिहृतम् । अन्ये तु कमिप्रकृतिकाऽजन्तानभिधाने प्रमाणाभावान्न कमिग्रहणेनैषा ज्ञाप्यते किन्तु भाष्यकारपठितैवेत्याहुः । सर्पिषा याजुपेत्यादौ षत्वादिकार्य्यन्तु कास्वाय्यादिशब्दानां व्या- करणान्तरीयरीत्या ज्ञातसाधुकानामस्मिन्नपि व्याकरणे साधुत्वाभ्यनुज्ञानार्थमारब्धे “उणाद- यो बहुलम्" इतिसूत्रे बहुग्रहणेन साधनीयम् । “अयामन्त” इति सूत्रेऽप्येतब्याकरणानुपा. सानामनुवादो व्याकरणान्तररीत्या। *ण्वुल्तृचाविति । तत्राहि-तृचत्रकाराभावे मात्रादिश- दे दीर्घापादन कृत्वा तत्प्रसङ्गेन व्युत्पत्तिर्दशिता। वस्तुतोनायम्भाष्यकारीयसिद्धान्त इत्या- ह-हदमिति । इदम् व्युत्पन्नानीति । शाकटायनादीत्यादिना नैरुक्तसंग्रहः । *शब्देन्दुशेखर ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। पाणिनेस्त्वव्युत्पत्तिपक्ष ऐवेति शब्देन्दुशेखरे निरूपितम् । “मायनेयो" (७-१-२) इति सूत्रे भाष्ये स्फुटमेतत् ॥ २२ ॥ ननु देवदत्तश्चिकीर्षतीत्यादौ देवादेः सन्नन्तत्वप्रयुक्तधातुत्वाद्यापत्ति. रत प्राह- प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम् ।।२३।। "यस्मात्प्रत्ययविधिः” (१-४-१३) इति सूत्रे 'यस्मात्प्रत्ययविधिस्त- दादि प्रत्यय' इति योगो विभज्यते। गृह्यमाण उपतिष्टत इति शेषः । तेन तदाद्यन्तांशः सिद्धः तदन्तांशस्तु "येन विधिः" ( १-१-७२ ) इत्यनेन सिद्धः । स च शब्दरूपं विशेष्यमादाय विशेष्यान्तरासत्वे । यत्तु प्रत्ययेन स्वप्रकृत्यवयवकसमुदायाक्षेपात्तद्विशेषणत्वेन तदन्तवि- भैरवी। । इति । "उणादयो बहुलम्" इति सुत्रे इत्यर्थः । अव्युत्पन्नानाति पक्षे पाणिनीयसिद्धान्तभूते "उणादय” इति सूत्रस्य व्याकरणान्तरे ये उणादिप्रत्ययान्ताव्युत्पदितास्ते बहुलं वर्तमाने भूते वा साधवो भवन्ति । एतत् । उणादीनामव्युत्पन्नत्वम्, तत्र हि-शङ्खः कण्ठः इत्यादौ इनाद्यादेशमाशङ्कय प्रातिपदिकविज्ञानाच्च भगवतः पाणिनेः सिद्धमित्युक्तम् ॥ २२ ॥ प्रत्ययप्रसङ्गादाह-*नन्विति । परिभाषायां मूलमाह-*यस्मात्प्रत्ययविधीति* : *शे- प इति । तेन प्रत्यये गृह्यमाणे यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादीत्युपतिष्ठत इति वाक्यार्थः सम्प- ब्रा*तदाद्यन्तांश इति । तदादेरित्यन्तः समुदायस्य घटकोयोऽवयवस्स निरुक्तरीत्या सिद्धः । ननु यत्र न प्रक्रान्तं विशेष्यथन्तत्र तदन्तविधिरत आह-*सचेति । शब्दानुशासनप्र- स्तावादेतल्लाभः । प्राचामुक्तिन्निरस्यति-*यत्त्विति । स्वप्रकृत्यवयवेति । स्वम्प्रत्ययः प्रकृ. तिचंताववयवौ यस्य तस्येत्यर्थः । आक्षेपे बीजन्तु प्रत्ययस्य प्रकृत्यव्यवहितोत्तरत्वनियमेन तत्वप्रकाशिका *प्रत्ययप्रसङ्गादिति । सप्रसङ्गसङ्गत्येतिशेषः । देवद(१)त्तश्चिकीर्षतीत्यान्दाविति । आदिना देवदत्तो गार्य इत्यस्य परिग्रहः । *धातुत्वाद्यापत्तिरिति । एवञ्च सुब्लुगापत्तिः, विशिष्टाल्लुङाद्युत्पत्या विशिष्टस्याडापत्तिः,“सन्यडोः” इतिद्वित्वस्य दे इत्यत्र प्रवृत्त्यापत्तिों- ध्या। *शब्दरूपमिति । तदादिशब्दरूपमित्यर्थः । *विशेष्यान्तरासत्व इति। यत्र तु विशे- प्यं प्रक्रान्तं तत्र तद्विशेष्यकमेव श्रुतत्वात्, न तदादिविशेष्यकमिति भावः । नवोभयतदन्तविधिरस्त्वितिवाच्यम् ? तथा सति यजन्ततदादितदन्तप्रातिपदिकात्फगि- त्यर्थन "यजिमोश्च" इत्यनेन परमगाग्येतिविशिष्टात् फकि "कितिच" इत्यादिवृद्धौ पारमगा- रायण इत्यनिष्ठापत्तेः । नचैवं “वनोरच" इत्यत्रोभयतदन्तविध्यभावेऽतिधीवरीति न स्यात्, "नित्यं समास" इत्यत्रानुत्तरपदग्रहणेन कचिदुभयतदन्तविधेओपनेनादोषात् । अन्यथा परम- सपिः कुण्डिकेत्यस्येसन्ततदायभावात्षत्वाप्राप्तौ तब्यर्थ स्यात् । तेनहे बहुश्रेयसि इति सिद्ध. (१) देवदत्तश्चिकीर्षतीति । धातुत्वे "सुपो' इति सुलोपः स्यात् ॥ ननु प्रातिपदि- कावयवसुप्साहचर्यण धात्ववयवोऽपि सुप् संज्ञाप्रयोजक एव गृह्यत हाते प्रकृते धातुसज्ञा. प्रयोजकत्वाभावानलुग्, इति चेन। पदसंज्ञाप्रयोजकत्वस्य तत्रापि सत्वात् ॥ नच वृत्तिप्रयोजक त्वेन साहचर्यम् ॥ देवदत्तोगार्थ इत्यत्र 'देवदत्तो गार्य' इति समुदायस्यापि तद्धितान्तत्वेन प्रातिपदिकत्वात्तदवयवस्य सुपो वृत्यप्रयोजकस्यापि सम्भवेन साहचर्यस्यासम्भवात् ॥ ।

·परिभाषेन्दुशेखरे- . धिरिति तन्न । इयानित्यादौ तस्य तादृशसमुदायेन व्यभिचारेणापासम्भ- वात् । यत्र प्रत्ययो निमित्तत्वेनाश्रीयते, तत्र तदादेरित्यन्तांशमात्रोपस्थिति- रिति “अङ्गस्य" (६-४-१) इति सूत्रे भाष्यकैयटयोः। एवं यत्रापि पञ्च. म्यन्तात्परः प्रत्ययः पाश्रीयते तत्रापि तदादीत्यन्तांशोपस्थितिः, परन्तु तत्र पञ्चम्यन्तता । अत एव "एहस्वात्" (६-१-६९) इति सूत्रे एङन्तादि त्यर्थलाभः । अस्याः परिभाषायाः प्रयोजनान्तरं "येन विधिः” (१-१-७२) इत्यत्र भाष्ये उक्तम् । परमगाायण इति परमगार्ग्यस्यापत्यमिति विग्रहे. ऽपि गार्ग्यशब्दादेव प्रत्ययो न विशिष्टात् । निष्कृष्य तावन्मात्रेण एकार्थी. भैरवी प्रत्ययज्ञानस्य तादृशसमुदायाक्षेपकत्वमित्यभिमानः । अभिमानन्निरस्यति-*इयानित्यादा. विति । व्यभिचारश्चात्र सत्तायाम्बोध्यः। *तस्य । श्रयमाणप्रत्ययस्य । *समुदायेने सहेतिशेषः, एवञ्चाक्षेपोऽनुमानम्, स च-कालः,स्वप्रकृत्यवयवकसमुदायवान्, प्रत्ययावयवत्वात् , इतिरीत्या न्यायप्रयोगे सति स्वीकार्य्यः। कालिकसम्बन्धो व्याप्यव्यपकभावनियामको व. क्तव्यः । एवञ्जेयानित्यायधिकरणकालान्तर्भावेन व्यभिचारः स्फुटः । ननु तदन्तस्य चेत्यनेनांशद्वयस्य सर्वत्रोपस्थितिर्वाच्या चशब्दोपादानात्। एवञ्च "सुपिच" इत्यादौ सुप्चरमावयवको यस्मात्सुब्बिधिस्तदाद्यवयवको यः समुदायस्तत्परकस्तत्सुब्निमि- त्तकाङ्गसंज्ञकोऽप्रसिद्ध इत्यत आह-*यत्र प्रत्यय इति । मात्रपदेन तदन्तांशानुपस्थितिस्तत्र कल्पनीयेति बोधितम् । अत एव "स्त्रीपुंसाभ्याम्" इति निर्देशसङ्गतिः । एवम् "अतो भिस ऐ- स्" इत्यादावप्यकारान्तादङ्गात् परस्य भिसन्तस्यासम्भवः इति तत्रापि तदादेरित्यंशमात्रोप- स्थितिरित्याह-*एवमिति । एवञ्चोभयत्रोपस्थितस्य तदादेरित्यस्य विशेष्यत्वं, प्रकृतन्तु त. स्य विशेषणमिति भवति तदन्तविधिः । एतावानंशो यद्यप्युभयत्रोपस्थितस्तथापि पूर्वापक्षया यो विशेषस्तमाह-*परन्त्विति। अतएव । पञ्चम्यन्तस्य तदादेरित्यस्योपस्थितिसत्वादेव । एतेन विशेष्यस्य सुलभत्वमुक्तम् । एवमेकदेशमात्रस्योपस्थितिर्यत्रोक्तप्रकारद्वयन्तत्रैव, यत्र तु कवलप्रत्ययस्यैव शास्त्रे कायित्वेनोपादानं यथा “कृत्तद्वितसमासाश्च” “बहुगणवतुडतिस- व्या" "डतरडतमौ” सर्वादिषु पठितौ तत्रोभयांशोपस्थितिरभवति एतदेव ध्वनयति-*अम्या इति । देवदत्तश्चिकीर्पतीत्यत्र प्रयोजनस्योक्तत्वादाह-*प्रयोजनान्तरमिति । न विशिष्टान् । न परमगाग्यतिसमुदायात । "यजिमोश्च" इति सूत्रे प्रातिपदिकादित्यस्य पञ्चम्यन्तस्य सम्बन्धाद्वक्ष्यमाणायाः "प्र. तत्वप्रकाशिका। म् । तादृशसमुदायाक्षेपकत्वमिति । एवञ्च 'प्रत्ययः स्वप्रकृत्यवयवकसमुदायविशिष्टः, प्रत्य. यत्वात्' इत्यनुमानगम्येयमितिभावः । *व्यभिचार इति। यद्यपि प्रत्ययः स्वप्रकृत्यवयवकास मुदायत्वेनोपलक्षित इत्युक्तो नास्ति व्यभिचाररस्तथाप्येतन्मत आक्षिप्तपदार्थस्य शाब्दवाय भानाभावन स्वोक्तकल्पस्यैव युक्तत्वमिति बोध्यम् । यत्रोक्तप्रकारद्वयमिति । अयम्भावः- यत्र पञ्चम्यन्तात्परः प्रत्ययः आश्रीयते तत्र “प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्या” इति तदन्तविधनिषे. धात्तदाधेशमात्रमुपतिष्ठते । परन्तु तत्र पञ्चम्यन्तता। यत्र तु प्रत्ययः सप्तम्यन्तत्वनांपादीयते तत्र कस्मात्पर इत्यवध्याकाङ्क्षायां पूर्वत्वेनाभिमतस्य पञ्चम्यन्ततयोपस्थित्या तत्रापि प्रत्य. यस्य पञ्चम्यन्तात्परत्वेन प्रत्ययग्रहण इति तदादिविधनिषेधः । *एडन्तादिति । अङ्गाक्षेप. स्थासम्भवात्तदादिविशेष्यकतदन्तविधिरितिभावः । एङ्साहचर्यात् हस्वान्ततदादेः सम्बुध्य- वयवाघटितस्य ग्रहणेन हे कतरदित्यत्र रान्तस्य तदादित्वाद्दकारलोपाशङ्का नेति बोध्यम् । ननु ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभरवी । भावाभावेऽपि वृत्तिर्भवत्येव । अत्र चेदं भाष्यमेव मानमित्यन्यत्र विस्तरः । भैरवी। त्यग्रहणे चापञ्चम्या" इति परिभाषाया विषयतासत्वात् कथमिहांशद्वयोपस्थितिरिति चेत्र "यजिनोः" इति पञ्चम्यर्थे षष्ठी प्रातिपदिकादिति च तस्य समानाधिकरण विशेषणमिति नि- षेधस्याप्राप्तः, तत्र हि पञ्चम्यन्तं प्रत्ययस्य वैयधिकरण्येन विशेषणन्तत्रैव निषेधवार्तिकस्य प्रवृत्तेः। एतच्च तस्य निषेधवाक्यस्य व्याख्यानेन स्फुटीभविष्यति । ननु परमगाय॑स्यापत्यमिति विग्रहे विशिष्टार्थस्यापत्यार्थेन सबन्धो न तु केवलगार्यश- व्दार्थस्येति कथमत्र समुदायात् प्राप्तिरत आह-*निष्कृष्येति । अत्र निष्कृष्यैकार्थीभावाभा- बंऽपि वृत्तिप्रवृत्तौ इदम्भाष्यमेवेत्यत्रैवकारोऽप्यर्थः । तेन "अनुपसर्जनात्" इति सूत्रे कुम्भका- या अपत्यमित्यर्थे कारीशब्दादपि ठगापत्तिरितिशङ्कापरम्भाप्यमपि मानमित्यस्य लाभः, एतदेवाह-*अन्यत्रेति । यत्तु परमगार्ग्यस्यापत्यमितिविग्रहे गाय॑शब्दात् फक्प्रत्ययेऽपत्याथे परमशब्दार्थो विशे- षणमिति तन्न । एवं सति परमगार्ग्यस्यापत्येन योगाभावाद्विशिष्टात् प्राप्त्यभावेन परिभा- तत्वप्रकाशिका। *विशिष्टार्थस्यापत्यार्थेन सम्बन्ध इति* अयम्भावः-वृत्तिघटकपदार्थनिष्टविशेष्यतानिरूपितप्रकारताप्रयोजकपदस्य वृत्यघटकप- दार्थनिष्टप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वाप्रयोजकत्वं यत्र तत्रैव वृत्तिरितिनियमस्य ऋद्धस्य राज्ञः पुरुप इत्यत्र वृत्तिवारणायावश्यं वक्तव्यतया प्रकृते गार्ग्यफगित्यनयोर्या तद्वितरूपा वृत्ति- स्तद्धटकफगर्थनिरूपितप्रकारताप्रयोजकस्य गाग्र्येत्यस्य तवृत्त्यघटकपरमपदार्थनिष्टप्रकारता. निरूपितविशेष्यताप्रयोजकत्वेन तद्धितरूपा वृत्तिर्न स्यादतो विशिष्टार्थस्यापत्यार्थेन सन्बन्ध आवश्यकः। तदाह--*नतु केवलगाय॑शब्दार्थस्येति । *समुदायात् । गार्यशब्दात् । *निष्कृष्येति । अयमाशयः-यादृशयोः पदयोः वृत्तिश्चिकीर्षिता तवृत्तित्वेन सम्भाव्यमा- कार्थीभावानाश्रयीभूतपदार्थनिष्टप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वाप्रयोजकं यत्र वृत्तिघटकपदन्तत्र वृत्तिर्भवतीतिनियमस्याभ्युपगमेन ऋद्धस्य राज्ञः पुरुष इत्यत्र ऋद्धस्य राजपुरुषयोः या वृत्ति- स्तद्वृत्तित्वेन सम्भाव्यमानैकार्थीभावानाश्रयीभूतत्वेन न तत्र वृत्तिः । परमगार्यायण इत्यत्र नु परमशब्दस्य गायफगित्यनयोवृत्तित्वेन सम्भाव्यमानैकार्थीभावाश्रयीभूतत्वेन तनिरूपि- तविशेष्यताश्रयत्वेऽपि गार्या शब्दावृत्तिर्भवत्येव । पर्याप्त्या समुदाये एकार्थीभावसत्वेऽपि, अपर्याप्त्यागाय॑शब्देऽपि तस्य सत्वावृत्तिः भवतीति भावः । नन्वेवराजपुरुषयोस्समासेऽपर्याप्त्या पुरुषनिष्ठमेकार्थीभावमाश्रित्य तस्मादिनि राजपौरु- पिरिति स्यात् नचेष्टापत्तिः, "समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः” इतिवार्तिकस्य सौत्रनाडिरितिफ- लदानपरभाष्यस्यापर्याप्त्येकार्थीभावमादाय दोषसत्वेन विरोधापत्तेः, नच भाष्यप्रयोगविपयत्वस्वीकारान्न दोष इति वाच्यम् । अनुपसर्जनादितिसूत्रस्थस्य, कुम्भकारेयोप्यापयेत इति भाष्यस्यासङ्गत्यापत्तेरितिचेन्न यत्र प्रत्ययान्तत्वव्याप्यधर्मावच्छि- न्नोद्देश्यताकः प्रत्ययो भवति तत्रापर्याप्त्यैकार्थीभावमादायवृत्तिर्भवतीति नियमेनादोषात् । नवमपि राजपुरुषिघटकपुरुषिघटकपुरुषिशब्दात्फका भवितव्यम् । नच प्रत्ययत्वव्याप्येत्यत्र प्रत्ययस्य प्रातिपदिकपर्याप्तानुपूर्व्यवच्छिन्नोत्देश्यताकस्य ग्रहणेन न दोषः । कुम्भकारेयोप्या- पद्यतेतिभाष्यस्यासङ्गत्तेरितिवाच्यम् । आनुपूर्व्यवच्छिन्नोद्देश्यताकप्रत्यषवृत्तिप्रत्ययत्वव्या- प्यधर्मावच्छिन्नोत्देश्यताकप्रत्ययविधिविषये तथानियमात् । एवञ्च न क्वापि दोषलेश इति बोध्यम् । ननु प्रत्ययस्य प्रत्ययत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नग्रहणेऽपि प्रकृते सन्त्वस्य धातावपि सत्वेन ·परिभाषेन्दुशेखरे- प्रत्ययमात्रग्रहणे एषा न तु प्रत्ययाप्रत्ययग्रहण इति "उगितश्च" (४-२-६) इति सूत्रे भाष्ये । इयमङ्गसंज्ञासूत्रे भाग्ये स्पष्टा ॥ २३ ॥ "येन विधिः” ( १-१-७२ ) इति सूत्रे भाष्य एतद्धटकतदन्तांशस्या- पवादः पठ्यते- प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्याः ।। २४ ।। यत्र पञ्चम्यन्तात्परः प्रत्ययः कार्यान्तरविधानाय परिगृह्यते, तत्र तदन्त. विधिनेत्यर्थः । यथा “रदाभ्यां निष्ठातो नः" (८-२-४२) इत्यत्र । तेन दूषत्तीर्णेत्यादौ धातुतकारस्य न नत्वम् । तदन्तेत्यंशानुपस्थितावपि तदा- भैरवी। पाप्रयोजनकथनपरभाष्यस्यासङ्गत्तेः । *प्रत्ययमात्रग्रहण इति। यत्रोच्चारितं पदम्प्रत्ययभि. बस्याबोधकन्तत्र । *भाष्य इति । यत्र हि विशेषणविशेष्यभावे कामचारादुगितः प्रति. पदिकादुगिदन्तात् प्रातिपदिकादित्यर्थयोः सम्भवादुभयमवलम्ब्य लक्ष्याणि प्रसाध्योभयथा. पि निर्यवमतीनिर्गोमतीति न सिध्यतीत्याशङयोगित्वस्य प्रत्ययाप्रत्ययसाधारणत्वेन स- माहितम् ॥ २३ ॥ उक्तपरिभाषापवादत्वादाह-*येनेति । "प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्या" इति वार्तिकम् । अत्रापञ्चम्या इत्यसमर्थसमासः प्रत्ययः पर इति शेषः । एवञ्च प्रत्ययग्रहणे तदन्तस्यग्रहण. म्भवति प्रत्ययः पञ्चम्यन्तात्परो न गृह्यते चेदित्यर्थस्तत् फलितमाह-*यत्रेति। परिगृह्य. ते । अनृद्यते । अनेन तदन्तांशमात्रस्य निषेधादपवादत्वव्यवहारः । *न नत्वमिति । रे- फदान्तात् परं निष्टान्तमित्यर्थेन धात्ववयवतकारस्य नत्वापत्तिरिति भावः । एकदेशस्यैवाय- निषेध इत्यर्थस्य स्पष्टप्रतिपत्तये आह-*तदन्त इत्यादि । न च "रदाभ्याम्" इत्यस्य निष्टा. विशेषणत्वेररितम्मुदितमित्यत्र नत्वापत्तिः, निष्ठातकारस्य विशेषणत्वे पञ्चम्यन्तात् परस्य प्र- त्ययस्य ग्रहणाभावेन तदन्तांशोपस्थितिः स्यादेवति वाच्यम् । संयोगादेरित्युत्तरसूत्राद्धातो- रित्यस्यापकर्षेण तस्य निष्ठोविशेषणतया तदन्तांशानुपस्थितेः सिद्धौ रदाभ्यामिति तदवयव जकारस्य निर्दिश्यमानविशेषणमिति तत्राप्राप्तः । यदि तु निर्दिश्यमानत्वं कार्यविधायकशा घटकशब्दजन्यप्राथमिकशक्तिग्रहविशेष्यतावच्छेदकानुपूर्व्यवच्छिन्नत्वमित्युच्यते तदाऽनया परिभाषया रदाभ्यामित्यस्य निष्ठाविशेषणत्वेऽपि न चारितादौ दोपः । नचैवं निर्दिश्यमानप- रिभाषयैव दृपत्तीर्णमित्यादौ धातुतकारस्य व्यावृत्ती सिद्धायां "रदाभ्याम् इति सूत्रन्नतस्याः परिभाषायाः प्रयाजनमिति वाच्यम्। “स्यतासी लुलुटोः" इत्याद्यर्थमियमारब्धव्या। तथा- च-अनयापि रदाभ्यामित्यत्र निर्वाह इत्याशयात् । *नदेशानुपस्थिताविति । यत्र तदन्तस्ये. त्यंशस्यानुपस्थितिः तत्र प्रत्ययग्रहणे यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादेरित्यंशानुपस्थितावित्यर्थः । एतेन यन्त्र “सनाद्यन्तशब्देन प्रत्ययस्योपादानं तत्रापि तदन्तस्येत्यंशस्यानुपस्थितावपि"य- स्मात्प्रत्ययविधिस्तदादेः रित्यंशस्य पष्टयन्तस्योपस्थितिरस्त्येवेति बोधितम् । तेन वासुदेव. वाचकात् अशब्दात् “तत्र साधुः” इति यति “यस्येतिच"इति लोपे प्रत्ययमात्रस्य यशब्दस्य व्यपदेशिवद्भावेन तद्वितान्तत्वात् प्रातिपदिकत्वे सुपि षष्टयन्तगोशब्दस्य तेन समासे गोय इ. ति प्रयोगे "वान्तो यि प्रत्यये" इत्यवादेशाभावः । एवं हृदयस्य यः हृदय इत्यत्र “यस्य" इति लोपाभावो हृदयस्य हृदादशाभावश्च फलंसिध्यति । एतत्परिभाषाविषये प्रयोजनमाह-तदै- तत्वप्रकाशिका। प्रत्ययत्वव्याप्यत्वाभावेन दोषतादावस्थ्यमत आह-*प्रत्यमात्रग्रहण इति । एवञ्च "सनाय- न्त" इत्यत्रत्यसन्त्वस्य प्रत्ययमात्र सत्वेन न दोषः । धातुमाग्रवृत्तेस्तु न ग्रहणम् क्यजादीन- ।

·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी दीत्यंशस्योपस्थिती रेफदाम्तात्परस्य निष्ठातस्येत्यर्थ इति म दोषस्तदंशानु. पस्थितो मामाभावात् । तदन्तांशोपस्थितौ तूभयोरेकविषयत्वमेव स्यादिति भैरवी। वांश इति । उभयो योरेशयोरेकविषयत्वमेवेति । तथा चांशयोः समानकालोपस्थितिक- त्वरूपसमनियतत्त्वापत्तिरित्यनेन 'प्रत्ययग्रहण' इति परिभाषाविषये प्रयोजन स्फुटमभिहितम् । ययेकविषयत्वं तदा यत्र तदन्तत्वं तत्रैव तदादित्वमपि ग्राह्य "रदाभ्याम्" इत्यस्य पंचभ्यन्त स्य प्रत्ययविशेषणस्य सत्त्वादुभयोरप्यशयोरनुपस्थितौ यत्र प्रयोगे रदाभ्यां परा निष्ठास्ति तत्र निष्ठावयव तकारस्य पूर्वस्य दश्च नत्वमित्यर्थेन दृशच्छब्दावयवदकारस्य तत्प्रयोगघटकस्य नत्त्वापत्तिः । धातुतकारस्यांशद्वयानुपस्थितौ नत्त्वापत्तिस्तु नास्तीत्याशयेनेह दृषत्तोणेत्यादी दोषः स्यादित्येवाभिहितम् । नतूभयोरुपस्थितिकाले यथा धातुतकारस्य नत्वापत्तिरुक्ता तथाधुनाऽप्युक्तम् । किं चोभयोः समनियततत्त्वे "सनाद्यन्ता धातवः” इति सूत्रे स्वत एवा. न्तपदस्य सत्त्वेन प्रत्ययग्रहणपरिभाषाघटकस्य तदन्तस्येत्यंशस्य फलाभावादनुपस्थिती तदादेरित्यस्यापि अनुपस्थितिः स्यात् । एवज देवदत्तश्चिकीर्घतीत्यत्र समुदायस्य धातुत्वाप- तिरूपदोषानुद्धारोऽस्त्येवेति बोध्यम् । तत्त्वप्रकाशिका। नामग्रहणापत्तेः "भूवादयः” इत्यनेनैव सिद्धः सूत्रवैयापत्तेश्च । ननु प्रतिषिषतीत्यत्रज्झनेतिदीर्घमाशङ्कयोत्तरस्तु प्रत्ययो नेति सभाधानपरशेखरेण सन्त्व. स्य प्रत्ययमात्रे वृत्तित्वाभाव इति चेन्न । प्रतिषिषेति भाष्योदाहरणेनोत्तरत्रापि तत्सत्वात । प्रतिषिषतीत्यत्र तु अज्झनेत्यत्र हन्साहचर्येण धातुपाठपठितस्यैवाजन्तस्य ग्रहणेन न दोष इति बोध्यम् । एवञ्च प्रत्ययत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नपदप्रयोज्य प्रत्ययमात्रवृत्ति बोधोपस्थि- तीया या विषयता तदाश्रयं शास्त्रं तदादितदन्तस्य बोधजनकम्भवतीति प्राचीनाः। नवीतास्तु स्वाभाववत्व स्वाश्रयनिष्ठोद्देश्यतानिरूपितविधेयताश्रयभिन्नत्वैतदुभयसम्बधेन स्वविशिष्ट- वृत्तित्व स्वसमानाधिकरणोत्वोभयसम्धेन प्रत्ययत्वविशिष्टधर्मावच्छिन्नविषयताप्रयोजकपद- घटितशास्त्रे तदादितदन्तस्य ग्रहणं भवतीत्यर्थं स्वीकृत्य निखिलं दोष वारयन्ति ॥ २३ ॥ *एतद्घटकतदन्तांशस्येति । प्रत्ययग्रहणपरिभाषाघटकतदादिविशेष्यकतदन्तांशस्ये- त्यर्थः । तेन "पाद्यञश्चाबाच्यः" इत्यत्र प्रातिपदिकविशेष्यकतदन्तविधौ यजन्तादित्यर्थः । ननु प्रत्यासत्या पञ्चम्यन्तनिर्दिष्टप्रत्ययाद्यत्र प्रत्ययविधिस्तत्र स नेत्यर्थो वाच्यः "समा- सप्रत्ययविधौ” इति तु सौत्रस्य निषेध इति नानेनास्य गतार्थतेति चेन्न । "जितश्चतत्प्रत्य- यात्" इत्यस्य विकारावयवविहितप्रत्ययादजित्यर्थापत्योष्ट्रविकारादुष्ट्रकादनि वुन एवाङ्ग- संज्ञायां वृद्धिस्वरापत्तः । तदेतद्ध्वनयन्त्राह-*यत्रेति । कार्यान्तरविधानायेति । पञ्चम्यन्ता- त्परः प्रत्ययः यत्र प्रत्ययविधानाय गृह्यते तत्र तदन्तविधिनेति भावः। फलितार्थकथनमिद. म् प्रत्ययसंज्ञाविधानात्प्राक्प्रत्ययत्वज्ञानाभावात्प्रत्ययग्रहणपरिभाषाया अप्रवृत्या तत्रैतस्याः स्वतोऽप्रवृत्तः। केचित्त "किमेत्तिव्यय” इत्यस्य किंशब्दात्परो यो घस्तदन्तादामुप्रत्यय इत्यर्थे किन्त. रामित्यस्य तद्धितान्तत्वेनार्थवत्वात्प्रातिपदिकत्वं सिध्यति । अन्यथा तरामित्यस्य तद्धि. तान्तत्वे ऽपि अर्थवत्त्वाभावात्तन्न स्यादितिभाव इत्याहुः, तन्न । “किमेत्तिङव्यय" इत्यत्र प्रातिपदिकविशेष्यकतदन्तविधेर्निराबाधत्वात् । *मुदितमित्यत्र नत्वापत्तिरिति । नच निर्दि- श्यमानपरिभाषया न दोषः, तकारविशेषणतया समाधानपरभाष्यप्रामाण्येन तस्या अत्रा- प्रवृत्तेः 'निष्ठान' इत्येव सिद्धेस्तकारोच्चारणसामर्थ्याच्च । इतशब्दस्य पुनर्निष्ठासंज्ञायां भा. व्याविरोधस्तु न शयः, स्वजन्यद्वितीयोपस्थितिविषयत्वाभाववत्वे सति षष्ठीप्रकृतिजन्य- प्राथमिकोपस्थितिविषयताश्रयत्वरूपस्य तस्य स्वीकारात् । *नैतस्याः परिभाषायाः प्रयोजन- : . ७त० प्र० ·परिभाषेन्दुशेखरे- दृषत्तीर्णेत्यादौ दोषः स्यादेव । “स्यतासी लुलुटो" (३-१-३३) इत्यादौ लुलुटोः परयोरित्यर्थे नियमेनावधिसाकाङ्कत्वेनोपस्थितधातोरिल्यस्यावधि. त्वेनान्ययान्न तदन्तविधिः । “ हलुङ्याब्भ्यः" (६-१-६८) इत्यादौ तु न दोषस्तत्र कस्मादिति नियतावध्याकाङ्क्षाया अभावेन पञ्चम्यन्तस्य प्रत्यय. विशेषणत्वाभावात् । अङ्गसंक्षासूत्रे तु तदादेः प्रत्यये पर इत्यर्थे पञ्चम्यन्तस्य विशेषणत्वं स्पष्टमेव । अत एव "उत्तमैकाभ्याम्” (५-४-९९ ) इत्यादि. निर्देशाः सङ्गच्छन्ते ॥ २४॥ नन्वेवं कुमारी ब्राह्मणिरूपेत्यादौ “घरूप" (६-३-४३) इति हस्वापत्ति. भैरवा । यत्तु "सुप्तिङन्तम्" इति पदसंज्ञायामपि दोषः स्यादिति तन्न । तत्र यस्मात्प्रत्ययविधिरि- त्यस्यानुवृत्त्या निर्वाहात् । ननु "स्यतासी"इति सूत्रे प्रत्यत्यविशेषणबोधकपञ्चम्यन्तानुपादानेनांशद्वयोरूपस्थितौ दोषः स्यादत आह-*स्यतासीति । अवधिसाकांक्षत्वेन । परत्वस्यावधित्वनिरूपकतया नियमेना. वधिमाकांक्षत्वेन उपस्थितेति धातोरित्यधिकारे तस्य पाठेनेत्यादिः । *न तदन्तविधिः । न प्रत्यययग्रहण परिभाषाप्रवृत्तिः । यद्यपि धातोरिति स्यातासी विशेषणमत एव तयोरार्द्धधा. नुकत्वसिद्विस्तथाप्युपस्थितत्वात् तदेवावधित्वेन कल्प्यत इति भावः । नन्येवं डयापोरपि प्रत्ययत्वात् ताभ्यां प्रातिपदिकादित्यस्याक्षेपे तस्य ड्याविशेषणत्वेन तदन्तांशानुपस्थितौ यन्तादाबन्तादित्यर्थालाभोऽत आह-*याम्भ्य इत्यादाविति। अभावे. नति । आक्षिप्तस्यार्थस्य शाब्दबोधे भाने मानाभावेन नियतावध्याकाङ्क्षाया अभावेनेत्यर्थ । एवञ्चोपस्थितस्य तदादेरित्यस्य विशेष्यत्वं ड्यापशब्दश्च तद्विशेषणमिति भवति तदन्तविधिः। नन्यवमङ्गसंज्ञासुत्रे सामान्यतः प्रत्यय इत्यस्योपादानेन तदन्तविधौ प्रत्ययपूर्वभागस्यै. वाङ्गत्वमित्यस्य कथं लाभ इत्यत आह-*अङ्गसंज्ञासूत्र इति । एवञ्चोपस्थिततदादेरित्य. स्यैवावधित्वेनान्वयान्न तदन्तांशोपस्थितिः। *अत एव । तदादेरित्यस्यावधित्वेनान्वयात् तदन्नांशानुपस्थितरेव । अन्यथाऽङ्गत्वं प्रकृतिमात्रस्य न स्यादितिनिर्देशासङ्गतिः स्पष्टैव २४॥ *नन्वेवम् । प्रत्ययग्रहणपरिभाषास्वीकारे । *कुमारीति । पृथपदमेतत् । न च रूप. बायंगे तदन्तविधावपि नात्र हस्वत्वस्य प्राप्तिः, उत्तरपदशब्दस्य समासचरमावयवे रूढतया ब्राह्मणिरूपति समुदायस्योत्तरपदत्वाभावादिति वाच्यम् ? समानाधिकरणसमासे दोषदाना- य ताशसमाससमानार्थकवाक्यत्त्वोपादानात् । दोषस्तु कुमारब्राह्मणिरूपेत्यत्र बोध्यः । अत्र हि कुमारीशब्दस्य पुंवद्भावं बाधित्वा "पुंवद्रावाद्धस्वत्वं विप्रतिषेधेन"इतिवात्तिकबलात्पुव. त्वबाधक हस्वत्वं स्यात् । तथा च-कुमारिबाह्मणिरूपेति स्यादित्यत्र तात्पर्यम् । घेत्यशे संज्ञाविधाविति निषेधात् तदन्तविध्यभावेन दोषो नोक्तः । तत्वप्रकाशिका । मिति । नच "निष्ठायां त" इति सप्तमीतत्पुरुषे न निर्दिश्यमानपरिभाषाप्रवृत्तिरिति वा. च्यम् ? सप्तमीतियोगविभागस्य भाप्येऽदृष्टत्वेन, "सह मुग" इत्यस्यागतिकगतिकत्वेन, समासप्याप्राप्तेः । नचाचारविबन्तादनुनासिकत्वविशिष्टाद्धातोः क्तप्रत्यये दृपत्त इत्यस्यो. पलक्षणमिति वाच्यम् । तस्यानभिधानात् । अनन्त्यविकारपरिभाषाया न विषयः, देव ह. त्यत्रानन्त्यविकाराभावात् ॥ २४ ॥ अपवादसङ्गत्याह--*नन्वेवमिति* । कुमारीशब्दस्य भाषितपुंस्कत्वेन धुवावप्राप्त्या बहुव्रीहिकर्मधारयोरभावात्, नदीतरेत्यत्र हस्वव्यावृत्यथं समानाधिकरणे उत्तरपदे हस्वविधा- वेन षष्ठीतत्पुरुषस्याप्यविषयत्वादाह-*पृथक्पदमिति । कुमारब्राह्मणिरूपेति । वयोवा- ·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । ७५. रताह- उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे न तदन्तग्रहणम् ॥ २५ ॥ "हृदयस्य हल्लेखयदण्लासेषु (६-३-५०) इत्यत्र लेखग्रहणात् । तत्रलेखे- ति न घन्तमनभिधानात् । इयं च "हृदयस्य इति सूत्रे एवभाष्येस्पष्टा ॥२५॥ भैरवी। नन्वत्र धादिषु परेष्विति ज्ञाने कस्मादित्याकाङ्क्षायां यस्माद्विधिरित्यस्योपस्थित्या यस्मा- द्विधिस्तदादेः परो यो धादिरित्यर्थे पञ्चम्यन्तात् परस्य प्रत्ययस्याश्रयणेन "प्रत्ययग्रहणे वाप चम्या” इत्येव सिद्धेऽस्या वैयर्थ्यमिति चेन्न । शब्दस्वरूपं विशेष्यमादाय प्राप्ततदन्तविधस्त था निषेधोऽपि उत्तरपदस्य विशेष्यत्वाद्यस्तदन्तविधिः प्राप्तस्तनिषेधार्थमस्यावश्यकत्वात् । द्विविधतदन्तविधिनिषेधकत्वन्तु तस्या वक्तुमशक्यम् , "येन नाप्राप्तन्यायेन" पूर्वप्रतिपादि. ततदन्तविधेरेव तया निषेधात् । प्रकृतपरिभाषायां ज्ञापकमाह-*"हृदस्य” इति । अन्य थाऽणैव सिद्ध लेखग्रहणन्न कुर्यात् । ननु लेखग्रहणं यत्र घनन्तेन समास्तदर्थमस्तु इत्यत आह--*तत्रेति । तत्र उक्तसूत्रे गृह्यत इति शेषः । अनभिधाने मानमाह-*इयञ्चेति । तत्र हि-लेखग्रहणस्य उक्तरीत्या ज्ञा. पकत्वमुपपादितम् । यदि च हृल्लेखशब्दावयवो लेखशब्दो धजन्तः स्यात् । तदा ज्ञापकपर- भाष्यविरोधः स्पष्ट एव । ननु अयन्निषेधो. यद्युत्तरपदाधिकारपठितप्रत्ययत्वविच्छेदेन कल्प्यते तदा "घरूप"इति- सूत्र एव डीग्रहणेन तदन्तग्रहणं न स्यात् । एवम् "इको हस्वो ड्यो गालवस्य” “ड्यपाः संज्ञाछन्दसो" खित्यनव्ययस्य" इत्यादावपि निषेधापत्तिरिति चन्न । ज्ञापकस्य सजातीया. पेक्षत्वेन निमित्तत्वेनेष्टस्य प्रत्ययस्य यत्र ग्रहणं तत्र उपात्तस्य प्रत्ययस्य उत्तरपदविशेषणत्वं न इत्येव कल्प्यते। ड्याङ्यापोरित्यनयान निमित्तत्वम् । पष्ठयन्तशब्देनोपादानात् । “खिति इति सूत्रे यद्यपि सप्तम्यन्तपदबोध्यं तत्त्वं,तथापितब उपात्तम्, किन्तु बहुव्रीहिबोध्यमित्यदोषात् । उपात्तत्वञ्च प्रत्ययशब्दशक्यतानच्छेदक यद्रूपं तेन रूपेण गृहीतत्वम् । अत एव "रात्रेः कृति" "विविष्वग्देवयोश्चटेरद्रयञ्चतावप्रत्यये" अनयोन निषेधस्य विषयता । “श्येनतिलस्य पात, "उपसर्गस्य घज्यमनुष्ये" तनिषुको” एतेषु सप्तम्यन्तशब्दबोध्यत्वं यद्यपि अस्ति, तथापि ननिषेधः उत्तरपदविशेषणत्वस्य सामर्थेन कल्पनादिति दिक् ॥ २५ ॥ तत्त्वप्रकाशिका। चीनां पाक्षिकजातिकार्यत्वात् वद्भावस्य "जातेश्व" इति निषेधेन कुमारीब्राह्मणिरूपेत्यपि बोध्यम् । *शब्दस्वरूपं विशेष्यमादाय इति । सामान्यतः यत्किञ्चित्पदविशेष्यकतदन्तविध- स्तुन निषेधकस्तथा सति “तिङतिङ" इत्यत्रापि पदविशेष्यकतदन्तविधनिषेधेन देवदत्ता भवतीत्यत्र तिङन्तस्य निघातानापत्तेः । *न कुर्यादिति । नव तदन्तविधिना परमलेखशब्दे हृदादेशार्थं तदिति वाच्यम् ?ज्ञापकपरभाष्यप्रामाण्येन तस्यानभिधानात् । “गिलेऽगिलस्य" इत्यनेनैव तदन्तविधिना "तिमिगिलगिल" इत्यस्य सिद्धः" गिलगिले च" इति वचनेन"प्रा- तिपदिकग्रहणे उत्तरपदाधिकारे न तदन्तविधिः” इति परिभापाज्ञापनेन फलभेदाभावाच । नच तिमः गिलस्य च यो गिलस्स तिमिगिलगिल इत्यत्रोत्तरपदत्त्वाभावेन तदर्थ तदि- ति वाच्यम् ? एतादृशशब्देऽन्तरङ्गत्वात्पूर्वमेव मुसिद्धः । यत्तु गिलान्ते चेत् गिलगिले एव इति नियमेन चरितार्थत्वम् । अत एव तिमिक्षिप्रगिल इत्यत्र मुम् न इति वदन्ति तन्न विधेर्बलीयस्त्वात् । *उपात्तस्य प्रत्ययस्येति । श्रावणप्रत्य- ·परिभाषेन्दुशेखरे- - नन्वेवं परमकारीषगन्धीपुत्र इत्यत्रेवातिकारीषगण्यापुत्र इत्यत्र "व्यङा सम्प्रसारणं पुत्रपत्योः” (६-१-१३) इति स्यादत माह- स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जने न ॥ २६ ॥ विषयसप्तमीयम् । यः स्त्रीप्रत्ययः स्त्रियं प्राधान्येनाह तत्र तदादिनियमो भैरवी। । प्रत्ययप्रसङ्गादाह--*नन्वेवमिति । एवं प्रत्ययग्रहणपरिभाषासत्वे उक्तस्थलेष्वेव तद- न्तांशनिषेधस्वीकारे इति वा। नच प्रत्ययग्रहण इति परिभाषासत्वात् कथं परमकारीष- गन्धीपुत्र इत्यत्र सम्प्रसारणप्राप्तिरिति दृष्टान्तासङ्गतिरिति वाच्यम् ? भाष्ये प्रथमतः स्त्रीप्र. त्ययेनाइत्येव पठितमतः तेन प्रत्ययग्रहण इति परिभाषाया निषेधे परमकारीषगन्धीत्र इत्यत्र यथा भवति तथाऽतिकारीषगन्ध्यापुत्र इत्यत्रापि स्यादित्यर्थात् । यद्वा इवशब्दो भिन्नक्रमः अतिकारीषगन्ध्यापुत्रशम्दानन्तरं द्रष्टव्यः, एवञ्चातिकारीषग- न्ध्यापुत्रशब्दघटकपूर्वपदसम्बन्ध्यभावप्रतियोगि "व्यङः सम्प्रसारगं पुत्रपत्योः"इतिसूत्रविहित सम्प्रसारणं यथा भवति तथापरमकारीषगन्धीपुत्रहत्यत्रापि स्यादित्यर्थः। स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्ज- नेन । अत्रस्त्रीप्रत्यय इत्यस्य गृह्यमाण इति शेषः, अनुपसर्जने न इति विषयसप्तमी। एवञ्च स्त्रीप्र. त्यये गृह्यमाणेऽनुपसर्जनस्त्रीप्रत्ययविषये तदादिनियमो नेत्यर्थस्तत्फलितार्थमाह-*य स्त्रीप्रत्यय इत्यादिनाातदादिनियमो नेत्यस्यतदारेरित्यंशस्य सत्रानुपस्थितिरित्यर्थः। अतिप्रसङ्गशङ्का. तत्त्वप्रकाशिका। क्षविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयताप्रयोजकस्य प्रत्ययस्येत्यर्थः । नचै"एकतद्धिते च" इत्यत्राप्रवृत्यापत्तिः, "सर्वनाम्नो वृत्तिमात्र" इति भाष्येष्ट्या तस्य गतार्थत्वात्। एवञ्चोत्त. पदाधिकारे सप्तम्यन्ते निरुक्तप्रत्ययग्रहणे उत्तरपदविशेष्यकतदन्तविधिनेंति फलितः । तथा च न कापि दोषलेशः । केचित्तु “एकतद्धिते च” इत्येतदर्थ कृगिन्नविषयताप्रयोजकपदघटिते शार तदन्तविधि. नेति परिभाषार्थस्य सत्वेन "सुपिच" इत्यादावप्यनेनैव तदन्तविधिनिषेधेन "प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्या" इति परिभाषा न कर्तव्या । न च "स्यतासी ललुटोः" इत्यत्र कृदन्तत्वेन नि- षेधो न स्यादिति वाच्यम् ? कृदति" इत्यस्य तिस्थानितावच्छेदकधर्मवद्भिन्नाः कृत्संज्ञ- काः भवन्तीत्यर्थेन ल्लुटोः कृत्संज्ञाया अभावात् । दृपत्तीर्ण इत्यत्र निष्ठान्ततदायवयवस्य निष्टातकारस्य नत्वमित्यर्थेन न दोष इति वदन्ति ॥ २५ ॥ *प्रत्ययप्रसङ्गादिति । अपवादसङ्गत्येति शेषः । *स्यादित्यर्थ इति । केचित्तु इवेन नि- त्यसमासस्य विधानाद्भिन्नक्रमस्यासम्भवेन विभक्त "यस्मात्प्रत्यय" इति सूत्रेऽस्त्रीत्यनुवर्त्य स्त्रीप्रत्ययभित्रे प्रत्ययग्रहणे तदादेरुपस्थित्या यथाश्रुतमेवावतरणमुपवर्ण्य परिभाषयाऽनुपसर्जने- निषेधं नियमयन्ति । *स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जने नेति । अनुपसर्जनविषयकस्त्रीप्रत्ययबोधकपदव- टित शास्रोतदादेरुपस्थितिनं भवतीति परिभाषार्थः । अयमत्राशयः-ज्या इत्यादिशासमाव. -तंनीयम् । तत्रायेऽनुपसर्जनविषयिका स्वरितत्वप्रतिज्ञा कर्तव्या। द्वितीयमुपसर्जनविषयक- म्। तत्रानया परिभाषया प्रथमे तदादिविधेनिषेधेन परमकारीषगन्धीपुत्र हत्यत्र सम्प्रसारण भवति । अतिकारीपगन्ध्यापुत्र इत्यत्र तूपसर्जनत्वात्प्रथमस्याप्रातिः। द्वितीयस्वापि ता. देख्पस्थित्त्या व्यकन्ततदादित्वाभावेनाप्राप्तिः । न च द्वितीय वाक्यमनर्थकमुदाहरणाभावादितिवाच्यम् ! कम्लुबन्तकारीषगन्ध्याशब्द- स्य पुत्रशब्देन समासे तदुदाहरणत्वात् । एतेन “व्य सम्प्रसारणम्" इत्यत्रानुपसर्जनस्येति न्यस्य सर्वेष्टसिद्धौ व्ययेयमित्यपास्तम।

·तस्वकाधिकासहिताभैरवी। -- मा यस्त्वप्राधान्येसाह तत्र दादिनियमो ऽस्त्येवेत्यर्थः । प्रत्यासत्या यस्य समुदायस्य स्त्रीप्रत्ययान्तवमानेयं तदर्थ प्रत्यनुपसर्जनत्वमेवैतत्परिभाषाप्र- वृत्तौ निमित्तम् । तेनातिराजकुमारिरित्यादौ राजकुमारीशब्दार्थस्यातिशब्दार्थ प्रत्युपस. जनत्वेऽपि तदर्थ प्रत्यनुपसर्जनत्वात्तदादिनियमाभावेन ह्रस्वसिद्धिः। अत एवात्र परिभाषायां न शास्त्रीयमुपसर्जनत्वमसम्भवात् । अस्याः "प्रत्ययन. भैरवी वारणायाह-प्रत्यासत्येति । तेन निरुतार्थस्य प्रत्यासत्त्याश्रयणेन । स्वसिद्धिरिति । राजकुमारीशवस्य श्रीप्रत्ययान्ततया तदन्त यत् प्रातिपदिकमतिराजकुमारीति तस्य हस्वत्व- सिद्धिरित्यर्थः । *अत एव । प्रत्यासत्या पूर्वोक्तार्थाश्रयणादेव । *शास्त्रीयम् । प्रथमानि- दिष्टमित्यादिशाबोध्यम् । *असम्भवात् । स्त्रीप्रत्ययमात्रनिष्ठस्य तस्यासम्भवात् । अस्याः परिभाषाया यत्र प्रवृत्तिरिष्टा तार्श स्थलमाह-अस्या इति । उत्सर्गसमानधर्मकत्वस्य तत्त्वप्रकाशिका। उपसर्जनत्ववात्र, स्वापर्याप्तशक्तिप्रयोज्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारताप्रयोजकत्वम् । ष्य- इन्तेऽपर्याप्ता या शक्तिस्तत्प्रयोज्या विशेष्यता तद्धिताथै तनिरूपितायाः प्रकारतायाः व्यकि सत्वेन कन्लुबन्ते उपसर्जनत्व निराबाधम् । यत्तु स्वान्तपर्यासेत्यादि वदन्ति तन्त्र युक्तम् । पौर्वशाल इत्यत्रोपसर्जनत्वेन सर्वनामत्वा- भावात्पुंवद्भावाभावमाशय मात्रग्रहणसामर्थ्यात् भूतपूर्वगत्याश्रयणपरभाष्यविरोधापत्तेः । यद्वा 'स्त्रीप्रत्यये अनुपसर्जन' इत्युपतिष्ठते तदादेश्वोपस्थितिनेत्यर्थः । अत एव चकारग्रहणं सङ्गच्छते । एवञ्चावृत्तिम्विनैवानुपसर्जनीभूतष्यङन्तपूर्वपदस्य सम्प्रसारणमित्यर्थेनोपसर्जने ऽप्रत्तिरनुपसर्जने प्रवृत्तिश्च सेत्स्यति । नचास्मिन्कल्पे कन्लुबन्ते उपसर्जनत्वात्सम्प्रसारण न स्यादिति वाच्यम् , इष्टापत्तेः । स्वान्ततदाधवधिकपूर्वपदप्रयोज्यविशेष्यतानिरूपितप्रका- रताप्रयोजकत्वरूपोपसर्जनत्वस्वीकाराद्वा । कन्लुबन्ते पूर्वपदप्रयोज्यविशेष्यताया अभावानो. पसर्जनत्वम् । अतिकारीषगन्ध्येत्यत्र पूर्वपदभूतातिशब्दप्रयोज्यविशेष्यतायाः सत्वादुपसर्ज- नत्वम् । अत एव "तदोः सस्सौ" इत्यनत्यानन्त्यग्रहणं प्रत्याख्याय द्व इति स्यात् स्व इति. चेष्यते इति भाष्य सङ्गच्छते । अन्यथोपसर्जनत्वात्त्यदादित्वाभावेन तदुक्तिरसङ्गता स्यात् । अत एवानुपसर्जनादित्यस्य तदन्तविधेपिकत्वं सङ्गच्छते। अन्यथाप्ऽऽचारविबन्तप्रकृतिक कर्तृतिबन्ते कुरुचरशब्दे तस्य चारितायें तदसङ्गतं स्यात् । वस्तुतस्तु यत्किश्चित्प्रकृतिककर्तृविपोऽनभिधानेनोक्तोपसर्जनत्वे मानाभावात्पूर्वकल्प एव युक्तः । अत एव “ आरगुदीचाम्" इत्यत्राकारोच्चारणमन्यत्रापि विधानार्थमिति भाष्य सङ्गच्छते । अन्यथाचष्टणिजन्तप्रकृतिककर्तृक्विबन्ते चरितार्थेन तदुक्तिरसङ्गता स्यात् । *प्र. वृत्तौ निमित्तमिति । नन्वेवमतिबहुश्रेयसिरत्यर्धपिप्पलिरत्यर्धखट्व इत्यादौ हस्वानापतिः यस्य बहुश्रेयसी अर्धपिप्पली अर्धखट्वेत्यस्य स्त्रीप्रत्ययान्तत्वमानेयमस्ति तस्य स्त्रीप्र- त्ययान्ततदादित्वाभावात् । न च प्रातिपदिकविशेष्यकतदन्तविधिना स्त्रीप्रत्ययान्तत- दादितदन्तप्रातिपदिकेत्यर्थेन तत्सिद्धिरिति वाच्यम् । अनयैवातिराजकुमारिरित्यत्रापि नि. वहे प्रत्यासत्येत्यादिमूलमसङ्गतं स्यादिति चेन्नार्धशब्देन षष्ठीतत्पुरुषे प्राधान्यात्तत्र तदा- वंशानुपस्थिते। इक्सन्तावयवेकारस्य हस्वो नेत्यर्थक-"ईयसोबहुव्रीहेर्न” इति वार्तिकेन- "अतिबहुश्रेयसी" इति दीर्घस्यैवेष्टत्वात् । *हस्वसिद्धिरिति । लौकिकोपसर्जनत्वसमा. माधिकरणशाखीयोपसर्जनशीप्रत्ययान्तस्य हस्वविधायक "गोत्रियोः" इत्यनेन हस्वसिद्धि. ।

·(७० परिभाषेन्दुशेखरे-- हणे" ( प० २३ ) इत्यस्यांपवादत्वात्तदेकवाक्यतापनवाश्चात्रापि ग्रहाणप- दसम्बन्धेन स्त्रीप्रत्ययसामान्यग्रहणे तद्विशेष च प्रवृत्तिर्न तु स्त्रीप्रत्ययास्त्रीप्र. त्ययग्रहणे । ध्वनितञ्चेदम् "अवित्" (१-२-४५) सूत्रे भाष्ये । इयञ्च वा. चनिक्येव ध्यङः (६-१-२३) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टा ॥ २६ ॥ भैरवी। . न्याय्यत्वादिति भावः । ननु उत्सर्गसमानधर्मकत्वं उनमादौ व्यभिचरितमत आह-*तदेकेति । वाक्यैकवाक्यता अत्र बोध्या । ग्रहणपदसम्बन्धेनेत्यनेन स्त्रीप्रत्ययमात्रस्य येन केनापि रूपेण ग्रहण इति बोधि तम् । स्त्रीप्रत्ययसामान्यग्रहणे "गोस्त्रियोरुपसर्जनम्य' इत्यत्र, विशेषग्रहणे "प्यङः सप्रम्सा. रणम्" इत्यत्र, न तु स्त्रीप्रत्ययास्त्रीप्रत्ययग्रहणे, यत्रोभयबोधकस्य शब्दस्य उपादानं तत्र, तेन पुरुषोऽस्ति ते युवते इत्यत्र तिशब्दान्तवाक्यस्य तद्धितान्तत्वप्रयुक्तप्रातिपदिकत्वन्न, यदिम मामग्रहणकृतनियमेनैतद्वयावृत्तिरित्युच्यते, तदापि भक्त्या परमगतिरित्यत्र “कर्तृकरणेकृता बहुलम्" इति समाससंज्ञाभावः फलं मिध्यति । एतेन प्रत्ययान्तपर्युदासाप्राप्त्या भिक्षाः भि- क्षा भिक्षा आम् इत्यत्र एकशेपो न स्यादित्युक्तेरपि सङ्गतिः। *ध्वनितचेदमिति"। स्त्रीप्रत्य- यास्त्री प्रत्ययग्रहणे स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जने नइति परिभाषाया अप्रवृत्तिरित्येतद् ध्वनितम् ।त- त्रहि-समुदायस्यार्थवतो देवदत्त शुकामभ्याज दण्डेनेत्यस्य प्रातिपदिकत्वमाशय समासग्रहण. स्य नियमार्थत्वेन तेन नियमेन वारितम् । यदि स्त्रीप्रत्ययास्त्रीप्रत्ययेऽप्येपा परिभाषा प्रवत्तंत तदा राजकुमारीति समुदायस्यानया प्रत्ययान्तत्वेन प्रत्ययान्तपर्युदासस्य प्राध्या समासग्रहणम्य तत्र प्रातिपदिकमंजाविधायकत्वेन चारितार्थ्यसम्भवेन नियमार्थत्वकथनविरोध इति तेन ध्वनि तमित्यर्थः। *भाष्ये स्पष्टेति । तत्र हि मुख्यदृष्टान्तेन गौणेऽतिप्रसङ्गमाशय अनया स उद्- धृतः। अत्रेदमवधेयम्-परमकारीपगन्धीपुत्र इत्यत्र सम्सारणप्रवृत्तिस्वीकारे भाष्यविरोधसम्भा- वना भवति । तथाहि-"सम्प्रसारणाच्च” इति सुत्रेण पूर्वरूपस्य "शकतर्थम्" इत्यत्र प्राप्ति- माशय “सम्प्रसारणपूर्वत्वे समानाङ्गग्रहणं कर्त्तव्यम्' इत्युक्त्या परिहारः कृतः । तस्य यदि सम्प्रमारणाचौरकाङ्गस्थन्वमित्यर्थस्तदा सुध्युपास्येत्यादौ समासादुत्पन्नमुनिमित्तकाङ्गसंज्ञा. विशिष्टसमुदायावयवतया सम्प्रमारणम्य इकारस्य च स्थाने पूर्वरूपापत्तिरस्त्येव । यदि च प्र. त्यासत्त्या सम्प्रसारणनिमित्तप्रत्ययनिमित्तकैका गावयवत्वं विवक्षितमित्युच्यते, तदा परम. कारीषगन्धीपुत्र इत्यत्र सम्प्रसारणनिमित्तकाङ्गमंज्ञाया अप्रसिद्धया पूर्वरूपानापत्तिरिति केचित् । तत्र 'सम्प्रसारणपूर्वत्वे समानाङ्गग्रहणं कर्त्तव्यम्' इति वार्तिकेऽङ्गशब्दम्य सम्प्रसा. रणनिमित्ताव्यवहितपूर्ववर्तिसमुदायपरतया परमकारीपगन्ध्याशब्दस्य पुत्रशब्दाव्यवहितपूर्व वर्तित्वेन तदवयवसम्प्रसारणम्याचश्च तादृशसमुदायावयवतया पूर्वरूपस्य सिद्धः। अन्ये तु "स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जनेन" इति परिभाषा न स्वीकार्य्या "प्यङः सम्प्रसारणम्" इति सूत्रेऽनुपर्जनस्येति वाच्यम्, तावतैवातिकारीषगळ्यापुत्रा इत्यात्रातिप्रसङ्गस्याभावः सिध्यति । उपसर्जनत्वञ्चात्र लौकिकमेव । एवञ्च प्रत्ययग्रहणपरिभाषालब्धस्य प्यङन्तम्य तत्त्वप्रकाशिका- रित्यर्थः । गौरीपुत्र उमापुत्र इत्यत्र शास्त्रीयोपसर्जनत्वसत्वेऽपि लौकिकोपसर्जनत्वाभावान्न हस्वः । *असम्भवादिति । नचास्य स्त्री ई याः निष्क्रान्ता निरिरित्यादौ तत्सम्भवः । अत एन "स्त्रीभ्यो ढक्” इति न ढक् निरिरित्यस्य स्त्रीप्रत्ययान्ततदादित्वाभावादिति वाच्यम् । प्रकृतिविशिष्टप्रत्यये ऽसम्भवादित्यर्थात् । वस्तुतस्तु अनोपसर्जनत्वं शाखीयमेव बोध्यम् । स्त्रीप्रत्ययपदेन स्त्रीप्रत्ययान्तस्य ग्रहण.

·तत्त्वप्रकांशिकासहिताभैरवी । भैरवी। यत्रानुपसर्जनत्वं तत्र परमकारीपगन्धीपुत्र इत्यत्रैव भविष्यति । न च प्रत्ययग्रहणपरिभाषाल- ब्धस्य प्यडन्तस्य नपूर्वपदत्वं डिन्तु परमकारोपगन्ध्याशब्दनिष्ठम् , तच्च न प्यन्तिमिति क- थमिह सम्प्रसारणसिद्धिरिति वाच्यम् । अनुपसर्जनष्यङन्तान्तस्य पूर्वपदस्य ग्रहणेनादोषा- त् । न च परमा कारीपगन्ध्या यस्येति बहुवीही विनापीति वचनेन परमशब्दस्य लोपेऽवशि. टस्य कारीषगन्ध्याशब्दस्य पुत्रशब्देन समासे प्यङन्तस्य कारीषगन्ध्यशब्दस्य उपसर्जन- त्वेन कारीपगन्धीपुत्र इति न स्यादिति वाच्यम् । “प्यङइति सूत्रेऽनुपसर्जनेत्यस्य पाठे सर्वत्रैव व्यङन्तार्थस्य पुत्रपतिशब्दार्थविशेषणतया उपसर्जनत्वेन तादृशस्य व्यङन्तस्येष्टस्थ- 'ले प्रसिद्धयाऽसम्भवापत्तिः । अत उत्तरपदार्थभिन्नार्थविशेषणनापन्नार्थबोधकस्य प्यङन्तस्या- नुपर्जनपदेन ग्रहणेन पूर्वोक्तस्थले 'यः शिप्यतः इति न्यायेन प्यङन्तस्य बहुव्रीह्यर्थप्रतिपादकत. या तस्य निरुक्तानुपसर्जनत्वेन दोपाभावात् । न च "स्त्रीप्रत्यय” इति परिभापाया अनङ्गीकारे परममालायामित्यत्र याडनापत्तिरिति वाच्यम् । तत्र आबन्तमावन्तञ्च यदङ्गमित्यर्थस्य स्वीकारात् । न च "गोस्त्रियोः इति सूत्रे उपसर्जनत्वस्य शास्त्रीयस्याङ्गीकारादतिराजकुमारिरित्यत्र शास्त्रीयोपसर्जनत्वसत्वेऽपि स्त्रीप्रत्य- यान्तत्वाभावेन कुमारीशब्दस्य तत्समासे शास्त्रीयोपसर्जनत्वाभावेन च हस्वत्वानापत्तिरिति वाच्यम् । स्त्रीप्रत्ययान्तं स्त्रीप्रत्ययान्तान्तञ्च यदुपसर्जनमित्यर्थस्य स्वीकारात्,"तस्य च” इति वार्तिकस्वरसात्पुनस्तस्य प्रातिपदिकविशेषणतया प्रत्ययग्रहणपरिभाषालब्धस्त्रीप्रत्ययान्त- स्योपसर्जनपदार्थविशेपणतया स्त्रीप्रत्ययान्तात्तं यदुपसर्जनं स्त्रीप्रत्ययान्तञ्च यदुपसर्जनं तदन्तं यत्प्रातिपदिकं तस्य हस्व इत्यर्थाश्रयणात्। नचैवमाबन्तान्तमित्यर्थस्वीकारेऽतिखट्वायेत्यत्र थाडापत्तिरिति वाच्यम्। तस्याबन्तस्य लाक्षणिकत्वात् वर्णग्रहणेऽपि लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभा. पा प्रवृत्तिः “ओत्" सूत्रस्थभाप्यसम्मतत्वात् । न च निशायै इत्यत्र चरितार्थस्य "याडाप" इति सूत्रस्य लाक्षणिकत्वात् खट्वाय इत्यत्रापि अप्रवृत्त्यापत्तिरिति वाच्यम् । यस्य स्वरूपस्य लक्षणप्रवृत्ति विना नोपललब्धिस्तस्यैव लाक्षणिकस्यपरिभाषाविषयत्वात् । खट्वा इत्याका- ररूपन्तु सवर्णदीर्घप्रवृत्तिपूर्वकालेऽप्युपलभ्यत इति न परिभाषाया विषयः, पूर्वोक्ततदन्तविधि- स्वीकारादेवाईखट्वायामित्यत्र यासिद्धिः। न च "स्त्रीभ्यो ढक्" इति सूत्रे दरदोऽपत्यन्दा. रद इत्यत्र ढगभावाय स्वरितत्वप्रतिज्ञया स्त्र्यधिकाराविहितटाबाद्यन्तानामेव ग्रहणम् । एवंच परमगाङ्गेय इत्यत्र विशिष्टस्य श्रीप्रत्ययान्तत्वविरहाड्ढङ्न स्यात् । द्वितीयतदन्तविधिस्तु समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेध" इति निषेधाद् दुर्लभ इति वाच्यम् । विशिष्टेनैकार्थीभावेऽवयवे- नापि तस्यैव सत्वेन परमगाायण इत्यत्रैवावयवाड्ढकि तत्सिद्धः वस्तुतस्तु "स्त्रीभ्यो ढक्” इत्यत्रार्थग्रहणमेव । अतएव "पितृष्वसभ्यां ढकि लोपविधान- सङ्गच्छते । दरदादिस्वयर्थकानान्तु शिवादौ पाठातेभ्योऽण् बोध्यः । एतेनावयवाड्ढकः प्रवृत्तौ परमगाङ्गेयसिद्धावपि पारमगाङ्गेयासिद्धिरिति यो दोषः परिभापाया अस्वीकारे सम्भाव्यते, सोऽपि वारितो भवतीत्येवं रोत्या स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जन नेनेतिपरिभापाया अभावेऽपीष्टसिद्धिः काय्यंत्याहुः । अपरे तु "प्या” इति सुत्रेऽनुपसर्जनस्येत्यस्य कथनेन बहुपु स्थलेषु पूर्वोक्तरीत्याऽनेक- तत्त्वप्रकाशिका । म् । अतिकारीषगन्ध्यापुत्र इत्यत्र शास्त्रीयोपसर्जनसत्वात्तदादिनियमविधिः । अत एवार्धख- वेत्यादिस्थलेऽर्धाचासौ खवेति कर्मधारयसमास स्वीकृत्यैकदेशिसमास प्रत्याख्यातवान्भा- ब्यकारः । अन्यथाऽऽरम्भप्रत्याख्यानयोः फलभेदः स्पष्ट एव । नचात्र शास्त्रीयोपसर्जनग्रहणे परिभाषा व्यर्था, "प्यः" इति सुन्ने 'अनुपसर्जने इति .

·८० परिभाषेपुरोखरे- । नन्वेवं “तरतमपौ घ” (१-१-२१) इत्यादिना तरबन्तादेः संज्ञा स्यादत प्राह- संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति ॥ २७ ॥ भैरवी तदन्तविधिस्वीकारापेक्षया "सीप्रत्यये चानुपसर्जनेन" इति परिभाषा भाष्यकृता प्रतिपादि. तेति वदन्ति ॥ २६ ॥ प्रत्ययप्रसङ्गादाह-*नन्वेवमित्यादि । एवमित्यस्यापीति शेषः । *तरबन्तादेरिति । न च "उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे न तदन्तग्रहणम्" इत्यस्यैवं सति वैयर्थ्यमिति वाच्यम् । रूपकल्पग्रहणेन तदन्तस्याग्रहणस्य बोधनेन चारितार्थ्यसम्भवात् । तेन निषेधेनैव सिद्धिरि- त्याशयेनाह-तरबन्तादेरित्यत्रादिपदोपादानकृतम् । तेन "क्तक्तवत् निष्ठा" इत्यस्य सङ्ग्रहः। *संज्ञाविधाविति । विधिशब्दे भावे किः संज्ञाया विधिरिति कर्मषष्ट्यन्तेन समासः । तेन "निष्ठाचयचः" इत्यादौ तदन्तस्य ग्रहणं भवत्येव । ननु अनया तरबन्तादेघसंज्ञाभावेऽपि “घरूप” इति सूत्रे संज्ञानुवादेन विधानात् तद- न्तस्य ग्रहणं दुरिमिति चेन्न । एतनिषेधसामर्थ्यात् । प्रदेशेष्वपि तदन्तविध्यभावस्य कल्प- नात् । न चात्र सामर्थ्यस्य हेतुत्वकल्पनमसङ्गतम् लेखग्रहणज्ञापितेन "उत्तरपदाधिकार" इति पूर्वोक्तवचनेन तदन्तविध्यभावस्य सिद्धत्वादिति वाच्यम् ? "रात्रेः कृति विभाषा" इति सूत्रस्य रात्रिमटो रात्र्यट इत्युदाहरणस्य सर्वसम्मतस्य सिद्धये तस्य वचनस्यानित्यत्वस्य कल्पनात् । रात्रिशब्दात् कृतोऽसम्भवेन रात्रेः कृति विभाषा" इति सूत्रारम्भ एव तस्यानि. त्यत्वे मानम् । न चाचारकिबन्तरात्रिशब्दात् कृतः सम्भवः, । "अभिव्यक्तति” न्यायेन तत्र रात्रिशब्दस्य मुमभावात् । यद्वा ज्ञापकस्य सजातीयाऽपेक्षत्वादुत्तरपदाधिकार इति वचनस्थप्रत्ययपदस्य प्रत्ययसंज्ञा- शक्यतावच्छेदकरूपावच्छिन्नबोधकशब्दपरतया तेन वचनेन तदन्तविध्यभावो वक्तुमशक्यः । यत्र ताशरूपेणोपादानन्तत्रैव तस्य वचनस्य प्रवृत्तिकल्पनात्। “घरूप" इति सूत्रे घशब्देनो- पादानं तच्च न प्रत्ययसंज्ञाशक्यतावच्छेदकम् , यच्च प्रत्ययसंज्ञाशक्यतावच्छेदकं तेन रूपेणोपा. दानाभावः। अत्रापि कल्पनायां "राकृति" इति सूत्रस्य तादृशोदाहरणपरं भाष्यमेव मा. नम् । न चैतत्सामर्थ्यात् प्रदेशेषु तदन्तविध्यभावकल्पनेऽनेनैवेदूदेदन्तन्द्विवचनान्तं प्रगृह्यमि. त्यर्थासम्भवेन तस्य पक्षस्य "संज्ञाविधौ” इतिवचनेनासम्भवाभिधानमफलमिति वाच्यम् । संज्ञाविधावितिवचनस्य पुरःस्फूर्तिकतया तेनैव तत्पक्षासम्भवस्तत्रोक्त इति कल्पनस्य सम्म वात् । निषेधद्वयाज्ञानेन तु तत्र पक्षद्वयाशङ्का कृता । तत्त्वप्रकाशिका । न्यासेन "गोस्त्रियोः" इति सूत्रे 'स्थ्यन्तस्याइति न्यासेन च तदन्तविधिद्वयस्वीकारेण च सिद्धेरिति वाच्यम् । अतिबहुश्रेयसीत्यादौ हस्वाद्यापत्तेः ॥ २६ ॥ *प्रसङ्गादिति । अपवादसङ्गत्येति शेषः । *तरबन्तादेरिति । तथाच-गौरीबाह्मणि- तरेत्यत्र "घरूप" इति हस्वः स्यात्, ब्राह्मणितरेत्यत्र च न स्यादितिभावः । *सिद्धत्वादि. ति* । “प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्या" इत्यनेन तदादिविशेष्यकतदन्तविध्यभावस्य चेति शेषः । ननु आचारविचन्तादशब्दाण्ण्वुलि निष्पनाकशब्दे मुमर्थ चरितार्थमिति कथमनित्यत्वे मानमत आह-यति प्रत्ययसंज्ञाशक्यतावच्छेदकेत्यादि । श्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छे. दकधर्मावच्छिन्नविषयताप्रयोजकप्रत्ययबोधकपदमात्रपरतयेति भावः । *कल्पनस्य सम्भवा- व । दूदेदन्तं यद्विवचनं तदन्तमित्यर्थेन कुमार्यगारमित्यादौ दोषाभावाच ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभरवी । "सुप्तिङन्तम्" (१-४-१४) इत्यन्तग्रहणमस्या शापकम् । न च प्रत्य- ययोः पदसंज्ञायामपि प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तग्रहणसम्भवाशापितेऽ. पि फलाभाव इति वाच्यम् । पदसंज्ञायाः "स्वादिषु" (१-४-१७ ) इति भैरवी। न च "संज्ञाावधा" हात परिभाषाभावे तरबन्तस्य घसंज्ञायां प्रदेशे तरबन्तोपस्थितौ पुन- स्तस्य उत्तरपदविशेषणत्वेन तरबन्तान्ते उत्तरपदे इत्यर्थः स्यात् । तथा च-कुमारीपरमब्राम- णितरेत्यत्रापि हस्वत्वस्य प्राप्तिः, परिभाषासत्त्वे तु न प्राप्तिरिति निषेधसामर्थ्यादित्यनुपपन्न- मिति वाच्यम् । अन्तग्रहणस्य तत्र ज्ञापकतापरभाष्यप्रामाण्येन कुमारीपरमब्राह्मणितरेत्यत्र हस्वाभावनिश्चये तत्र उत्तरपदग्रहणस्य विशेषणताया एव कल्पनात् । न च पूर्वनिपातविधायक “निष्ठा" इति सूत्रे स्वरविधायक “निष्ठाचयज" इति सूत्रे च तदन्तग्रहणदर्शनेन प्रदेशेषु न तदन्तस्य ग्रहणमित्वनुपपन्नमिति वाच्यम् ? तत्र सामर्थ्यात् तदन्तविधिसम्भवात् । यदि तु लेखग्रहणबलेन प्रत्ययसंज्ञाशक्यतावच्छेदकानुपूर्व्यवच्छिन्नस्य यत्र उपादानं तत्र न तदन्तग्रहणमिति पूर्वोक्तः प्रकार एवाद्रियते तदा तु नानुपपत्तिरिति ध्येयम् । अन्तशब्दस्य "सुप्तिङन्तम्" इति सूत्रस्थस्य ज्ञापकत्वन्न सम्भवतीत्याशयेनाशय निराचष्टे-*नचेत्यादिना* । प्रत्यययोः* । सप्तिडोः। *फलाभावः । चारितार्थ्याभावः । तत्त्वप्रकाशिका । नच "क्तक्तवतूनिष्ठा" इति सूत्रे तदन्तविधिनिषेधाय सार्थिका, प्रदेशे "रदाभ्याम्" इ. त्यत्र "प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्या" इति निषेधादितिवाच्यम् । निष्ठासंज्ञाकाले क्तक्तवतोः प्र. त्ययत्वाभावेन प्रत्ययग्रहणपरिभाषाया अप्रवृत्या तदनुपयोगात् । नच “षः प्रत्ययस्य" इत्यत्र तदन्ताग्रहणायावश्यकम् इति वाच्यम् ? साक्षात्संज्ञानिष्ठ- विधेयतानिरूपितोद्देश्यताप्रयोजक प्रत्ययमात्रवृत्तिविषयताप्रयोजक पदं तदादिशब्दस्वरूप विशेष्यमादाय तदन्तोषस्थापकं न भवतीति परिभाषाया अथैनात्र प्रत्ययस्य साक्षादुद्देश्य- ताप्रयोजकत्वाभावेन निषेधाप्रवृत्तेः । अत एव "अर्थवत्" इति सूत्रे प्रत्ययान्ते पर्युदा- सः सिद्धः। नचैवं “कृदति” इत्यत्र कृत्संज्ञानिष्ठविधेयतया साक्षानिरूपितोद्देश्यताया तिङि अ- भावान्निषेधस्याप्रवृत्तेस्तदन्तविधौ तिङन्तस्य पर्युदासेऽपि तिङः कृत्संज्ञायान्तस्मिन्भवत्य- स्य "हस्वस्य पिति" इति तुगापत्तिरितिवाच्यम् ? संज्ञानिष्ठविधेयतया साक्षानिरूपितप्रत्यय- निष्ठोद्देश्यताप्रयोजकपदघटितशास्त्रे तदन्तविधिनत्यर्थस्य विवक्षितत्वात् । “षः प्रत्यस्य" इत्यत्र तु प्रत्ययपदस्य सूत्रघटकष्फादिबोधकत्वेन प्रत्ययबोधकत्वाभावात्प्रत्ययग्रहणपरिभा- पाया अप्रवृत्त्या न तदन्तविधिः । एतेन षण्णामित्यत्र पस्येत्वापत्तिरिति प्रत्युक्तम् । “सा- मन्त्रितम्" इत्यादौ चामन्त्रितेतिमहासंज्ञाविधानात्तदन्तविधिः। “बहुगणवतुडति" इत्य. त्यत्रापि संख्येतिमहासंज्ञाकरणात्तदन्तविधिः । “तद्धितश्चासविभक्तिः" इत्यत्रासर्वविभक्ति विशेष्यमादाय तदन्तविधिः । “कृन्मेजन्त" इत्यत्राव्ययेति महासंज्ञया । केचित्तु 'प्रयोजनं सर्वनामाव्यय इति वार्तिकबलाच्छन्दस्वरूपं विशेष्यमादाय तदन्त विधि वदन्ति । सापकमिति । नवान्तग्रहणसत्त्वे तदादिविशेष्यकतदन्तविध्यन्तरे च सुबन्ततदाद्यन्तस्य परसंज्ञा तदभावे सुबन्तस्यैवेति फलभेद इति वाच्यम् ! विशेष्यान्तरासत्वे तेन तदादिविशे- व्यक्तदन्तविधिविधानेनात्र विशेष्यान्तरस्यान्तपदस्य सत्वेन तदन्तविधेरसम्भवात् । यद्वा लाघवात्कर्मधारयाश्रयणेन सुबन्ततदाधमिवान्तस्य पदसंज्ञाविधानेन तदन्तविधा.

·परिभाषेन्दुशेखरे- - विषये प्रकृतिनिष्ठतया पदग्रहणस्य प्रत्ययमात्रग्रहणत्वाभावात् । “सुप्तिङन्त- म्" (१-४-१४) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टा ॥ २७ ॥ नन्ववतप्तेनकुलस्थितमित्यादौ नकुलस्थितशब्दस्य तान्तत्याभावा. समासो न स्यादत प्राह- कृद्हणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् ॥ २८ ॥ अस्याश्च कर्मणि क्तान्ते उत्तरपदेऽनन्तरो गतिः प्रकृतिस्वर इत्यर्थके. "गतिरनन्तरः, (६-२-४९) इति सुत्रेऽनन्तरग्रहणं ज्ञापकम् । तद्धि अभ्यु- द्धृतमित्यादावतिव्याप्तिवारणार्थम् । प्रत्ययग्रहणपरिभाषयोद्धृतस्य ता. तत्वाभावादेवाप्राप्तौ तद्व्यर्थ सदस्या ज्ञापकम् । न चाभ्युधृतमित्यादौ परत्वात् “गतिर्गतौ” (८-१-७० ) इत्यनेनाभे- निघात एवेति वाच्यम् ? पादादिस्थत्वेन पदात्परत्वाभावेन च तदप्राप्तेः । अनन्तरग्रहणे कृते तु तत्सामर्थ्याद्गत्याक्षिप्तधातुनिरूपितमेवानन्तय्यं गृह्यते इति न दोषः। भैरवी। 1*प्रत्ययमात्रेति । एतेन प्रत्ययग्रहणपरिभाषाप्रवृत्त्यनवसरो ध्वनितः ॥ २७ ॥ प्रत्ययस्य प्रसङ्गादेवाह-*नन्ववतप्त इत्यादि । *समासो न स्यादिति । "क्तेना- होरात्र"इति सूत्रात् क्तेनेत्यस्यानुवृत्तौ "क्षेप” इति सूत्रेण विहितः समासो न स्यादित्यर्थः । *अस्याश्चेति । ज्ञापकमित्यत्रास्यान्वयः । *तदप्राप्ताविति । अत्र ह्येवं स्वरप्राप्तिक्रमः उच्छब्दहृतशब्दयोः समासे "कुगती" इति सूत्रेण कृते, समासस्वरस्यादौ प्राप्तिस्ततोऽव्यय. पूर्वपदप्रकृतिस्वरस्य ततो "गतिकारकोपपदात्" इत्यस्य ततः “स्थायघजक्त” इत्यस्य तां "गतिरनन्तर', इति बाधत इत्यायुदात्त उद्धृतशब्दः । ज्ञापकत्वविघटनं खण्डयति--*नचेति । परत्वादित्यस्य "गतिरनन्तर” इत्यपेक्षये. त्यादिः । तथा च स्वविषये चारितार्थ्याभाव इति भावः । बाधकत्वेनाभिप्रेतस्याप्राप्तिमु. पपादयति--*पादादिस्थेत्यादिना* । पदात्परत्वाभावेन चेति । अत्र चकारो वाथें स चाऽनास्थायां द्रष्टव्यः । तेन “पदान्" इति सूत्रस्थेन अथ "पदात्" इत्यधिकारः आकुतः "प्राक् सुपि कुत्सनात्" इति भाष्येण न विरोधः । न च "गतिर्गतौ” इति सूत्रे "अभ्युद्धरति" इत्यत्र “यत् क्रियायुक्ता" इति वचनादभे- रद्धरति प्रति योगो न धातुवाच्याथं प्रतीत्यतिव्याप्तिनाशयोदो द्योतकत्वाभिप्रायेण समा. धानं कृतं भाष्यकृता तेनास्य विरोध इति वाच्यम् ? तस्य भाष्यस्यापादादिस्थत्वप्रयोगवि. पयकत्वादस्य नु पादादिस्थत्वप्रयोगाभिप्रायकत्वात् । तत्त्वप्रकाशिका । वपि न फलभेदः । *न सम्भवतीति । स्वांशे चारितार्थ्याभावादितिभावः । अन्येतु अनेकत्रानेकक्लिष्टकल्पनापेक्षया परिभाषा एव न कर्तव्या। परौ तरप्तमपौध इति न्यस्य कस्मात्परावित्यवध्याकाङ्क्षायां प्रकृतेः, परावित्यर्थे “प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्या" इति निषेधात्तदन्तविधेरप्राप्तिः । यत्र घस्तत्र तरप्तमपावुपतिष्ठेते इत्यर्थेन वाऽदोषः । "घरूप" इत्यादौ "उत्तरपदाधिकार” इति निषेधः । “तिशित" इत्यादौ सार्वधातुकोदे- श्यककार्याणामडाधिकारे पाठसामर्थ्यान्न दोषः ॥२७॥ -- ।

·तत्वप्रकाशिकालहिताभरवी । १३ न चाभ्युद्धृतमित्यादावभिना समासेऽनन्तरस्योदः पूर्वपदत्वाभावेऽ. पि स्वरार्थं तदिति वाच्यम् । “कारकादत्त" इति (१-२-१४८ ) सूत्रे का. रकादिति योगं विभज्य गतिग्रहणमनुवर्त्य कारकादेव परं गतिपूर्वपदं क्ता- .न्तमन्तोदात्तमिति नियमेन थाथादिस्वराप्राप्त्या कृत्स्वरेणोद उदात्तत्वसिद्- धेः । तस्मादनन्तरग्रहणं व्यवहितनिवृत्यर्थमेवेति ज्ञापकमेव । यत्र गतिकारकसमभिव्याहृतं कृदन्तं तत्र कृद्ग्रहणे तद्विशिष्टस्यैव ग्रह: णमपिशब्दात्तदसमभिव्याहृतस्य केवलस्यापीतितदर्थः। अन्यथा अनया कृद्- ग्रणविषये परत्वात् प्रत्ययग्रहणपरिभाषाया बाध एव स्यादित्यपि ग्रहणम् । भैरवी नन्वनन्तरग्रहणस्यान्यार्थत्वमपि सम्भाव्यत इति कथं तस्य ज्ञापकत्वमित्याशयेन ते--न चेति* / *अभिना समास इति । आधुदात्तोद्धृतशब्दस्येति शेषः । *स्वरार्थन्त- दिति । अनन्तरग्रहणमित्यर्थः । अयम्भावः--"बहुवीहौ प्रकृत्या” इति सूत्रात् पूर्वपदग्रहणानुवृत्तौ कर्मक्तान्तोत्तरपदे प्रत्यासत्या तत्समासावयवः पूर्वपदं प्रकृत्येति पर्य्यवसिताऽर्थोऽनन्तरग्रहणाभावे स्यात्। तथा चैतत्समासे उदस्तत्वाभावेन स न स्यात्। किन्तु पूक्तिरीत्या थाथादिम्वरस्य सति शिष्टत्वा- दुद्धतशब्दस्यान्तोदात्तत्वमेव स्यादिति। *उदात्तत्वसिद्धोरिति* । “गतिकारकोपपदात" इत्यनेनाद्यदात्तलिद्विरित्यर्थः । न च “प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्या” इति निषेधात् कथमत्र तद- न्तविधिरिति वाच्यम् । कारकात् परत्वस्य उत्तरपदविशेषणतया पञ्चम्यन्तात् परस्य प्रत्य- यस्येहाश्रयणाभावात् । अन्ये तु ज्ञापकत्वासम्भववादिमते परिभाषाया अभावेनोदूतस्य तान्तत्वाभावेना. न्तादात्ताप्राप्त्याऽनन्तरग्रहणस्य तद्वाधकत्वासम्भवादनन्तरग्रहणं ज्ञायकमेव भविष्यतीति शङ्कासमाधानयोरसङ्गतिः। न चयम्परिभाषा प्राचीनपठितैव तत्र लिङ्गप्रदर्शनमात्रमेतदित्येनामादायैवान्तोदात्त. त्वस्य प्राप्तिरिति वाच्यम् ? एवं सति सिद्धपरिभापयैव उद्धृतशब्दस्य तान्तत्वेन “गतिः" इति सूत्रेणाभेः स्वरप्राप्त्या तद्वारणायैवानन्तरग्रहणस्यावश्यकत्वेन ज्ञापकत्वकथनासङ्गति- प्रसङ्गात् । यदि त्वनन्तरग्रहणं पूर्वाचार्यपठिता परिभाषा इहाप्याश्रीयते इत्यर्थकमेवास्त्विति श्रूषे तथाप्यनन्तरग्रहणं ज्ञापयतीति भाष्याक्षरस्वारस्य भङ्गोऽस्त्येवेति शशङ्किरे । अत्राहुः-परिभाषायां ज्ञापितायां स्वविपये चारितायें सति ज्ञापकत्वं सुदृढम्भवति ज्ञापकस्वभावात् । तथात्वत्र नास्ति अनन्तरग्रहणस्यान्यार्थकत्वस्यापि सम्भवादितिशङ्काभि. प्रायः। उत्तराशयस्तु कारकात्परत्वाभावेन थाथादिस्वराप्राप्त्या कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणैव भव. दभिप्रेतस्य स्वरस्यानन्तरग्रहणसाध्यस्य सिद्धावनन्तरग्रहणमनन्तरस्येष्टस्वरो भवतीत्यर्थस्य स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थमेवेत्याहुः । केचित्तु ज्ञापयतीत्यस्य स्वरशास्त्रे तत्प्रवृत्तिमित्यादौ पूरणेनैकदेशद्वारा सा परिभाषेहा प्याश्रीयत इत्येवाथ इत्याहुः । परिभाषार्थमाह--*यत्रेत्यादिना* । *तदसमभिव्याहृतेति* । “समासे ऽनपूर्वे क्त्वो ल्य इति सूत्रेऽकृत्वेत्यादौ, ल्यबादेशवारणायानपूर्वग्रहणं कृतं, तच्च तदसमभिव्याहतस्य ग्रहण इव चरितार्थमिति तत्करणमत्राथें मानम् । *अन्यथा* । अपिशब्दाभावे । *परत्वा- दिति। न च कृद्ग्रहणे सर्वत्रैव प्रत्ययग्रहणपरिभाषाप्राप्त्याऽस्या अचारितार्थेन परत्वादि. त्युक्तिरसङ्गतेति वाच्यम् ? व्यावक्रोशीत्यादौ "स्वीप्रत्यये चानुपसर्जनेन" इत्यनया प्रत्यय- यहणपरिभाषानिषेधाद्गतिविशिष्टस्य णिजन्तत्वबुद्धिसम्पादकतयाऽस्याश्चारितार्थ्यात् ।

·परिभाषेन्दुशेखरे- अतएव साटिनमिति 'गतिकारकोपपदानाम्' (२०७५) इति 'क. दुग्रहण' इति च परिभाषाभ्यां कृदन्तेन समासे कृते विशिष्टादेवाणि सिध्य.. ति, न तु सङ्कोटिनमितीति "पुंयोगात् (४-१-४८) इति सूत्रे भाष्योक्तं सङ्ग- च्छते । अन्यथा तत्र केवलं कूटिनित्येतस्थापीनुणनन्तस्वात्ततोऽणि पाक्षिक- दोषो दुर्वार एव स्यात् । स्पष्टं चेदं सर्व "समासेऽनपूर्वे (७-१-३७) इति सूत्रे भाष्यकैयटयोः । "गतिरनन्तर" (६-२-४९ ) इत्यत्र तु गतेः पूर्व- पदस्य तान्त उत्तरपदे परे कायंविधानात्तत्समवधानेऽपि केवलस्य क्तान्त- त्वेन ग्रहणं बोध्यम् । इयं च कृत्सामान्यग्रहणे कृद्विदृशेषग्रहणे च, न तु कृद- कृद्ग्रहण इति "अनुपसर्जनात्" (४-१-१४) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ॥२८॥ पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य ॥ २९ ॥ पदमङ्गं विशेष्यं विशेषणेन च तदन्तविधिः। "येन विधिः” (१-६-७२) भैरवी *अत एव । अपिशब्दघटितपरिभाषासत्वादेव । अपिशब्दाभावे केवलस्य यूटिन्नि. त्यस्य कृदन्तत्वमनया परिभाषया न स्यात्। एवञ्च "गतिकारकोपपदानाम्" इति वचनस्य प्रवृत्तिर्न स्यात् । यदि परिभाषैव न स्यात् । तदा सकूटिन्नित्यस्येणुनन्तत्वन्न स्यात् इति तादृशसमुदायादण्प्रत्ययो न स्यात् इति भावः । न चानन्तरग्रहणेन कृद्ग्रहणे तदादिनियमो नेत्येव ज्ञाप्यं तावतैव विशिष्टादण्भविष्य- तीति वाच्यम् ? अधिकस्यान्यादृशस्यापि ग्रहणापत्त्या परमसळूटिन शब्दादप्यण् स्यात्, स्तोकात्परममुक्त इत्यादौ समासापत्तेश्च । *अन्यथा* | गतिकारकसमभिव्याहृतकृदन्तं यत्र तत्र तद्विशिष्टस्यैव ग्रहणमिति नियमाभावे । “पुंयोगात्" इति सूत्रभाष्ये हि--साङ्क- टिनमित्यस्य "कृतग्रहणे गतिकारक" इति परिभाषाफलत्वमुक्तम् । ननु गतिकारकसमभिव्याहारे तद्विशिष्टस्यैव कृद्ग्रहणेन ग्रहणमिति नियमश्चेद् "गतिर- नन्तर" इति सूत्रेणोद्धतशब्दस्य स्वरसिद्धिर्न स्यात्, उधृतशब्दस्यक्तप्रत्ययान्तत्वेनाग्रहणात् पुरोहितमित्यादौ कारकसमभिव्याहारेऽपि दोपश्चेत्यत आह-*गतिरनन्तर इति । एवञ्च तत्र सूत्रारम्भसामात् पूर्वोक्तनियमस्य त्याग इति भावः । *इयञ्च । परिभाषा च, प्रव- र्तत इति शेषः । *कृत्सामान्यग्रहण इति । तेन विष्णुसुकृतमित्यत्र “कर्त्तकरणेकृता बहु- लम्” इति सूत्रेण विष्णुनेतितृतीयान्तस्य सुकृतशब्देन समासो “गतिकारकोपपदात्” इति कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण मध्योदात्तत्वञ्च सिध्यति । *कृद्विशेषग्रहण इति । एतत्फलं सा- कूटिनमित्युक्तमेव । *न तु कृदकृद्ग्रहण इति । तेन बहुसुरागिणी नगरीत्यत्र "इन: स्त्रियाम्" इति कप्प्रत्ययो न, पुष्पमुहारीत्यादौ णिनीति पूर्वपदायुदात्तत्वन्न । तत्र हि- "काश्यपकौशिकाभ्याम्” “कलापिवैशम्पायनान्तवासिभ्यश्व" इत्यादिविहितणिनेस्तद्धित. स्यापि ग्रहणात् । *भाष्य इति । तत्र हि-प्रधानेन तदन्तविधिः प्रयोजनौम्भकारेय. सिद्धिः । अन्यथा प्रत्ययग्रहणपरिभाषया कारीशब्दादेव ठकस्यादिति कथितेऽनया विशिष्टा. संघातात् प्रत्ययोत्पत्तिशङ्कायामेवमुक्तम । “टिड्ढ” इति सूत्रे ह्मणशब्दस्य कृदकद्वोधकत्वेन डीप् प्रत्ययः केवलात्कारशब्दादयेति भावः ॥ २८ ॥ तदन्तविधिप्रसङ्गादाह--*पदाङ्गाधिकार इति। विशेष्यविशेषणभावविशेषे तात्पर्य- ग्राहकत्वमस्यास्तेन पदाधिकारेऽङ्गाधिकारे यच्छालं पठ्यते तत्र पदाङ्गशब्दबोध्यस्य विशे. प्यत्वं सिध्यति। तादृशतात्पर्य्यग्राहकत्वादेवाह-*येन विधीत्यादि । पदाधिकारे प्रयोजन ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी इत्यस्यायं प्रपञ्चः । तेनेष्टकचितं पक्वेष्टकचितमित्यादौ "इष्टकेषीकामाला- नां चित" ( ६-३-६५ ) इति हस्त्रो महान् परममहान् परमातिमहानि. त्यादौ “सान्तमहतः” (६-४-१०) इति दीर्घश्च सिद्धः । अत एव तदुत्तरपदस्येति पाठोऽयुक्त इति भाष्ये स्पष्टम् । अत्र पद- शब्देनोत्तरपदाधिकारः केवलपदाधिकारश्च । “पादस्य पदाज्याति' (६- ३-५२) इत्यत्र न तदन्तग्रहणं लक्ष्यानुरोधादिति सर्व "येन विधिः” (१-१- ७२) इत्यत्र भाष्ये स्पटम् ॥ २९ ॥ नन्येवमस्यापत्यमिरित्यादावदन्तप्रातिपदिकाभावादिञ् न स्यादत आह- व्यपदेशिवदेकस्मिन् ॥ ३० ॥ निमित्तसद्भावाद्विशिष्टोऽपदेशो मुख्यो व्यवहारो यस्यास्ति स व्यपदे. शी । यस्तु व्यपदेशहेत्वभावादविद्यमानव्यपदेशोऽसहायः स तेन तुल्यं भैरवी। . पक्वष्टकचितमित्यङ्गाधिकारप्रयोजन परमातिमहानितिविवेकः । अत्र कस्यचित्पाठः पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदुत्तरपदस्य चेति सोऽयुक्त इत्याह--*अत एवेति । परमातिमहानित्यत्र दीर्घस्य प्रवृत्तरैव । *अत्र । उक्तपरिभाषायाम् । उत्तरपदा- धिकारे पोष्टकचितमित्युक्तमेवोत्तरपदशब्देन पूर्वपदस्याक्षेपेग तस्य विशेष्यत्वमिष्टकादोनां विशेषणत्वमिति हस्वस्य सिद्धिः, केवलपदाधिकारे प्रयोजनं परमानदुद्भ्यामित्यादि बो. ध्यम् । उत्तरपदाधिकारे सर्वत्र तदन्तविधिश्चेदतिप्रसङ्गः प्राप्नोतीति शझं वारयति--*पाद स्येति । *सर्वमिति । आदितो यदुक्तं तत्सर्वमित्यर्थः ॥२९॥ *एवम् । विशेष्यसन्निधाने सर्वत्र नदन्तस्य ग्रहणमिति स्वीकारे । *व्यपदेशिवत् । एतस्याः परिभाषाया अर्थस्तु मुख्यो व्यवहार इत्याद्येव । तत्र मुख्यत्वे बीजमाह-*निमि- तसद्भावादिति । यत्र निमित्तस्य सद्भावात्तादृशो व्यवहारो जायते स एव मुख्य इति भावः। *असहाय इति । यथाऽइन्तात् प्रातिपदिकादिति व्यवहारो दक्षशब्दे मुख्यः । अदन्त इति व्यवहारे हि स्वाव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्येन किञ्चिद्विशिष्टत्वे सति स्थाव्यवहितपूर्वत्वसम्ब. न्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकयत्किञ्चिद्वर्णाभाववत्वमकारनिष्ठन्निमित्तमिति तच्च निमित्तं केव- लाकारे नास्ति स्वाव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन किचिद्विशिष्टत्वरूपविशेषणाभावादिति भा- तत्त्वप्रकाशिका। पदाङ्गाधिकार इति परिभाषाघटकस्येत्येतदुपपादकत्वादुपोद्घात सङ्गत्याह--*नन्वे. वमिति* । *इञ् न स्यादिति । अत इत्यस्योभयाविकारयहि तत्वादिति भावः । ननु “येन विधिः" इति सूत्रे "स्वरूपम्" इत्यतः स्वशब्दस्यानुवृत्या, तत्प्रत्याख्याने तस्य चेतिपाठेन च “येन विधिः" इत्यनेनैवोपपत्ता कथमिश्न स्यादितीति चेन्न । इयायेत्या. धर्थ परिभाषाया आवश्यकत्वेन तयैवेष्टसिद्धौ "येन" इति सूत्रे स्वशब्दानुवृत्तिस्तस्यचेति पाठो न कर्तव्य इत्याशयात् । यदि तु रोणीत्यादौ व्यपदेशिवद्रावप्रतिषधात, रौण इत्यादिसिध्य- र्थन्तदनुवृत्तिरावश्यिकीति चेत्तर्हि इयायेत्यस्योपलक्षणमिति बोध्यम् । विशेषणाभावादिति । अयमाशय:--स्वोच्चारणक्षणवृत्तित्व, स्वघटकोच्चारणक्षणप्रागभा- वाधिकरणक्षणवृत्तित्व स्वघटकोच्चारणाधिकरणक्षणसमानाधिकरणक्षणवृत्तित्वैतत्त्रितयसम्ब- न्धेन समुदायविशिष्टत्वरूपान्त्यत्वलक्षणघटकद्वितीयसम्बन्धाभावादकारे तदारोप्यते । एव- मोदित्वम्-स्वघटकत्व स्वघटकोच्चारणध्वंसाधिकरणक्षणवृत्तित्वाभाववत्व, स्वघटकोच्चारण- ८ त० प्र० ·। परिभाषेन्दुशेखरे- वर्तते कार्य प्रतीत्येकस्मिन्नसहायेऽपि तत्कायं कर्तव्यमित्यर्थः । तेनाका. रस्याप्यदन्तत्वान्न क्षतिः । एकस्मिन्नित्युक्तेः सभासन्नयन आकारस्य नादि. त्वं दरिद्राधाताविकारस्य नान्तत्वम् । अन्यथा सभासन्नयने भव इत्यर्थे "वृद्धाच्छः" (२-१-१४) दरिद्रातेरिवर्णान्तलक्षणोऽश्च स्यात् । अत एव हरिस्वित्यादौ सोः पदत्वं न । लोकेऽपि बहुपुत्रसत्त्वे नैकस्मिन् ज्येष्ठत्वकनि. टत्वादिव्यवहारोऽयं मे ज्येष्ठः कनिष्ठो मध्यम इति किन्त्वेकपुत्रसव एव । अनेन चाशास्त्रीयस्याप्यतिदेशः । अत एव इयायेत्यादावेकाच्त्वनिबन्धन- द्वित्वसिद्धिः । अत एव भवतीत्यादौ भू इत्यस्याङ्गत्वम्, इयानित्यादौ कार्यकालपते तद्धितान्तत्वनिबन्धनप्रातिपदिकत्वं च सिध्यति । अन्यथा यस्माद्विहितस्तदादिस्वाभावान्न स्यात् । भैरवी वः । *तेन* । व्यपदेशिवदेकस्मिन्निति परिभाषाङ्गीकारेण । *अकारस्य । वासुदेववाचक- स्याकारस्य । *नादित्वमिति । अत्र स्वाव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकय- किञ्चित्प्रतियोगिताकाभाववत्वमादित्वव्यपदेशे निमित्तम् स चाभावः सभासन्नयनावय- वाकारे नास्ति तादृशसम्शब्दवैशिष्टयस्य सद्भावादिति न मुख्यादित्वमसहायत्वाभावेनेयं परिभाषा तु न प्रवर्तत इति । एवं दरिद्राशब्दावयवाकारेऽपि बोध्यम् । अत्रोक्तस्य विशेष्य- स्याभावादिति भावः । *अन्यथा* । असहाय इत्येतदर्थकस्यैकस्मिन्नित्यस्याभावे । *अत एव* । एकस्मिन्नित्यस्य सत्वादेव। व्यपदेशिवदेकस्मिन्निति वचनं लौकिकमिति ध्वनयितु- माह-*लोकेऽपीत्यादि। *एकपुनसत्व एवेति । एतेन तत्रापि असहायत्व एव तादृशो व्य वहार इत्यस्य दृढीकरणम् । अत्र एकपुत्रत्व एवेत्यत्र बहुव्रीहेस्त्वः । व्यपदेशिवदित्यस्य लो. किकत्वस्वीकारात् फलान्तरमपि सिध्यतीत्याशयेनाह- अनेनेति । अशास्त्रीयस्यापीत्य- पिना शास्त्रीयपरिग्रहः । तेन "अचो यत्" इत्यादावाच् इत्यादेरजन्त इत्यर्थी यद्यपि शास्त्रबो- ध्यस्तथाप्यनेन न्यायेन केवलंऽतिदेशो भवति । *अत एव । अशास्त्रीयस्य अतिदेशादेव । तत्त्वप्रकाशिका। प्रागभावाधिकरणक्षणवृत्तित्वैतत्रितयसम्बन्धन समुदायविशिष्टत्वम् । एतच्चाद्यन्तवदितिसूत्र. मारभतः सूत्रकृतोऽभिमतम् । अत एव सत्यन्यस्मिन्यस्मात्पूर्वो नास्ति स आदिः, सत्यन्य- स्मिन्यस्मात्परो नास्ति तदन्यमित्युक्तं भाष्ये । अत्र यस्मादित्यस्य यत्समुदायादित्यर्थः । पूर्व इत्यस्य तत्समुदायघटकीभूतादू आदित्वेनाभिमतवर्णात्पूर्व इत्यर्थः । अत एव घटप- टावित्यत्र पकारात्पूर्वमकारस्य सत्वेऽपि नादित्वव्याघातः । एवमन्त्यत्वलक्षणेऽपि बोध्यम् । वार्तिककारस्तु, अनयोर्लक्षणे पूर्वोत्तरत्वेऽनिवेश्य सूत्रं प्रत्याचल्यो । भाष्यकारस्तु धुगि- त्यादौ घटकत्वातिदेशार्थमिमाम्परिभाषामारभन् अनयव दोपान् निराचकार । आदित्वान्त्य- त्वलक्षणे वातिककृदभिमते ऽङ्गीकृतवान् । एवं चादित्वान्त्यत्वघटकत्वघटितत्वेतिधर्मचतुष्ट- यम् भाष्यप्रामाण्यादनयाऽतिदिश्यते । घटकत्वञ्च स्वसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्व स्वाभावाधिकरणवृत्तित्व एतदुभयसम्बन्धन स्वविशिष्टत्वम् । एवं घटितत्वं स्वाभावाधि- करणावृत्तित्व स्वसमाधिकरणाभावप्रतियोगित्वैतदुभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वम् बोध्यम् । उभयत्र विषयितासम्बन्धेन ज्ञानरूपमधिकरणं बोध्यम् । एतेन धुगित्यादौ घटकत्वं लोकतस्सिद्ध व्यर्थेयम्परिभाषा इति वदन्तः प्रत्युक्ताः, द्विती- यसम्बन्धाभावेन परिभाषां विना घटकत्वाभावात् । *असहाय इति । अतिदिदिक्षितधर्म- वघटत्वं अतिदिदिक्षितधर्मवदघटितत्वं अतिदिक्षितधर्मवदसमभिव्याहृतत्वं असहायत्वम् । ।

·७ तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। यत्तु योऽर्थवांस्तत्र अर्थस्य त्यागोपादानाभ्यामेकाज्ज्यपदेशो यथेयाये. त्यादावर्थवतो धातोरयंवर्णरूप एकोऽजिति कैयटस्तन्न । तस्यैकपदा ऋगि- त्यत्र भाष्योक्तरित्या मुख्यव्यवहारसत्वात् । एकपदा ऋगित्यत्रार्थेन युक्तो व्यपदेश इति भाष्य उक्तम् । ऋक्त्वादेरर्थशब्दोभयवृत्तित्वेन तस्याः शब्द. मात्ररूपं पदमेकोऽवयव इत्यर्थः इति तदाशयः । तस्मादेकस्मिस्तत्तद्धर्मा. रोपेण युगपद्यथा ज्येष्ठत्वादिव्यवहारो यथा च शिलापुत्रकस्य शरीरमित्या. दावेकस्मिन्नारोपितानेकावस्थाभिः समुदायरूपत्वाद्यारोपेण एतस्य शरी- रमित्यादिव्यवहारः तथा अत्रैकाचत्वादिव्यवहारोपपत्तिरिति लोकन्या- यसिद्धेयम् । न चासहाय एवैतत् प्रवृत्तौ भवतीत्यत्र भू इत्यस्याङ्गत्वानापत्तिः सस- हायत्वादिति वाच्यम् ? शपमादायाङ्गवे कार्ये यस्माद्विहितस्तदादित्वे तस्य ससहायत्वाभावाल्लोके विजातीयकन्यादिसत्त्वेऽप्येकपुत्रस्य तस्मिन्ने- वायमेव ज्येष्ठ इत्यादिव्यवहारवत् । भैरवी "आद्यन्तवत्" सूत्रस्थकैयटोक्तमनुवदति-*यत्त्विति । शब्दार्थसमुदायस्यान्यपदा- र्थत्वं शब्दमात्रस्य तदवयवत्वमित्येकाजव्यपदेशो युक्त एवेति भावः ॥ मुख्यव्यवहारसत्वादि- त्यनेन तथोपपादने गौणत्वानापत्त्या लोकदृष्टान्तविरोध इति भावः। अर्थमाश्रित्य यो व्य- वहारः स मुख्य इत्यत्र भाष्यसम्मतिमाह-*एकपदेति । युक्तपदोपादानेन व्यपदेशिवदि. त्यस्य मुख्यव्यवहारतुल्य एव प्रवृत्तेर्भाष्यसम्मतत्वेनार्थमादाय व्यपदेशिवद्भावोपपादनमयुः तमिति सूचितम् । यथा व्यपदेशिवगावस्य प्रयोजनमुक्तन्त्र तथा आह-*तस्मादिति । वयः कृतावस्थानां प्राणिधर्मत्वादाह-*आरोपितेति । अनेकावस्थाविशिष्टः शिलापुत्रका दव्यवहार्य, एकावस्थाविशिष्टः शरीरपदजव्यवहारविषयः । *काय* । कर्तुमिष्टे । *तदा. दित्व इति । तदादित्वव्यवहार इत्यर्थः । *विजातीयकन्येति । लोके कन्यायाः पुत्रवेजात्य प्रसिद्धमेव, शास्रेऽस्मिन् वैजात्यन्तु तत्तत्कार्यविधायकशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकाक्रान्तसमु- दायघटकत्वाभाववत्वेन, तेन विजातीयप्रकृति पहायसत्त्वेन हरिपु करोषीत्यादौ प्रत्ययमात्रस्य पदत्वं स्यादिति निरस्तम् । भवतीत्यादौ शपमादायाङ्गत्वे चिकीर्षिते यस्माच्छविधिस्त- दादित्वस्य शप्परत्वविशिष्टस्य उद्देश्यतावच्छेदकतया तस्य मुख्यत्वाभावेन व्यववदेशिवदा- वः प्रवर्तते । असहायत्वञ्च सजातीयद्वितीयरहितत्वम् । सजातीयत्वमत्र तत्तदुइदेश्यतावच्छेद तत्त्वप्रकाशिका । अनेनेति । अयम्भाव:--दीक्षितैः परिभाषायाः शास्त्रीयकायें एवं प्रवृत्तिरित्यभिप्रेत्य प्रत्यय- पर्युदासाभावे हरिष्वित्यादौ प्रत्ययस्य प्रातिपदिकत्वेन सुबन्तत्वात्पदवे षत्वनिषेधापत्ति- मुपपाद्य व्यपदेशिवद्भावेन प्रत्ययान्तपर्युदासमाशय तत्र तदादिपदोपस्थित्या तस्य चाशा. स्त्रीयत्वेन, परिभाषाया अप्रवृत्तिरुक्ता। तत्र शास्त्रीयत्वं शास्त्रकारीयसचेतविषयतावच्छेद- कधर्मघटितधर्मवत्वरूपमभिप्रेतम् । अत एवेयायेत्यादावेकाच्त्वनिबन्धनद्वित्वसिद्धिः । अन्य. थैकाच्त्वस्य शास्त्रकारीयसङ्केतविषयताश्रयत्वाभावात्तन्न स्यात् । नवीनास्तु शास्त्रीयलक्षणे घटितत्वनिवेशे मानाभावाद्वौरवादस्या अशास्त्रीयकायेंऽपि प्रवृत्तौ बाधकामावादयुक्तन्तदिति मन्यन्ते । हरिष्वित्यादौ प्रत्यये प्रत्ययान्तत्वातिदेशस्त्व. सहायत्वाभावान । *त्यागोपादानेति । *ज्येष्ठत्वेत्यादि । स्वजन्यत्व स्वजन्योत्पत्त्युत्त. ।

·८८ परिभाषेन्दुशेखरे- न चैवं "निजौ चत्वार एकाच" इति भाष्यासङ्गतिरिकारस्यासहायत्वा- भावेन तत्र एकाचत्वानुपपादनादिति वाच्यम् ? एकस्मिन्नित्यस्यापOलो. चनया तत्प्रवृत्तः । अर्थवता व्यपदेशिवद्भाव इत्यत्रार्थवत्पदेनाप्यसहायत्व. मुपलक्ष्यते । अर्थबोधकन शब्देन व्यपदेशिसदृशो भावः कायं लभ्यते इति तदर्थः । प्रायोऽसहाय एवार्थवत्त्वात् कुरुत इत्यादौ तशब्दाकारोऽचामन्त्य भैरवी कावच्छिन्नघटकत्वेन विवक्षितम् । *न चैवमिति । असहाय एवैतत्परिभाषाप्रवृत्तिस्वीकार इत्यर्थः । *तत्र* । इकार । अनुपपादनादित्यस्यानया परिभापयेत्यादिः । *तस्प्रवृत्तेः । उक्तभाष्यप्रवृत्तेः । एतेनास्य भाष्यस्य एकदेश्युक्तित्वं दृढीकृतम् । नन्यर्थवता व्यपदेशिवद्भाव इति भगवदुक्तरर्थस्य त्यागोपादानाभ्यामेव व्यपदेशिवदा. वप्रयोजनं कैयटोक्तरीत्यैवोचितमिति तत् खण्डनमनुचितमत आह-*अर्थवर्तति । *पदेना. पीति । अनापिशब्दः । सूत्रस्थैकशब्दसमुच्चायकः । अर्थवतेत्यत्र पष्टयर्थे मतुप् पष्ठ्यर्थश्च सम्बन्धः सच वाच्यवाचकभाव एव । एवञ्च यत् फलितं तदाह-*अर्थबोधकेनेति । व्यपदेशिवगाव इत्यत्र तृतीयान्ताद्वति. ना सादृश्यलाभादाह-*व्यपदेशिसदृश इति । भावपदार्य्यपरम् । तदर्थः । उक्तभा. प्याक्षरार्थः । असहायत्वस्य उपलक्ष्यत्वे मानमाह-*प्राय इति । टित आत्मनेपदावयवा- कारऽप्यसहायत्वन्निरुक्तमस्त्येवंति तस्य टिमंज्ञायामेत्वसिद्धिरित्याह-*कुरुत इत्यादावि- तत्त्वप्रकाशिका । रकालावृत्ति--उत्पत्तिकालिकत्व स्वजन्योत्पत्तिप्राक्कालिकोत्पत्तिकत्वैतत्रितयसम्बन्धेन पितृ- विशिष्टत्वं ज्येष्ठत्वम् । यत्र देवदत्तस्य त्रयः पुत्राः सन्ति तत्र कनिष्ठे सम्बन्धद्वयाभावान ज्ये. टत्वं मध्यमे कनिष्ठस्यापक्षया प्राक्कालिकोत्पत्तिकत्वेऽपि ज्येष्ठापक्षयोत्तरकालवृत्युत्पत्ति. कत्वान्न ज्यष्टत्वं किन्त्वेतज्ज्येष्ठ एव । यत्र त्वेक एव पुत्रस्तत्र व्यपदेशिवदावादेनदुपपद्यते नैवमेकपदा ऋगित्यादौ तत्रार्थत्यागोपादानाभ्यम्मुख्यव्यवहारस्य विद्यमानत्वात् । *असहायत्वमिति । केचित्तु उक्तासहायत्वलक्षणस्वीकारे सभासन्नयने वृद्धाभित्रप्रा. तिपदिकत्वस्य व्यपदेशिवद्भावनाभावाय एकरदशक्यतावच्छेदकधर्मस्यादशो भवतीति निवेगे साम्नोलोम्नी इत्यादावीदन्तद्विवचनत्त्वस्यातिदेशेनाप्राप्तिरतः एकपदशक्यतावच्छेदकत्वे सति अतिदिश्यमानघटकपरमाप्रधानविशेपणीभूतधर्मवत्त्वम् असहायत्वम् वक्तव्यम् । इरित्यादा- वतिदिश्यमानादन्तत्वघटकपरमाप्रधानविशेषणीभूतस्यात्त्वस्याशब्दे मत्वाद्भवति व्यपदेशिव- भावः । धुगित्यादौ धात्ववयवैकान्त्वघटकीभूतस्य धातुत्वस्य सत्वात् , इयायेत्यादावेका- च्त्वघटकीभूतैकत्वस्य सत्वात् अतिदेशो भवति । हरिपु घटकसुभागे न सुबन्ततदादित्वारोपः तस्य एकपदशक्यतावच्छेदकत्वाभावात्। अत एव रामशब्देनजराशब्दत्वस्यारोपः अतिदिश्य- मानधर्मघटकयत्किञ्चिद्धर्मस्यासत्वात् । यद्यपि जकारोत्तरवर्तित्वादिरूपधर्मघटकाभृतः । अ- रत्वरूपधर्मोऽस्ति, तथापि तस्य मुख्यधर्मत्वाभावात् परिचायकमानं केवलन्तदिति वदन्ति। अन्येतु अनया घटकत्वघटितत्वे एवादितिश्यते। अत एवासहायत्वेन रामशब्दे न जरा- त्वारोपः । न च स्वमुखप्रविष्टधर्मस्यैव स्वस्मिन्नारोपो भवति नै जराशब्दत्वादेः, अका- रान्तत्वादेस्तु भवत्यारोपः स्वस्याकारस्य मुखे प्रविष्टत्वादिति वाच्यम् ? लोकव्यवहारवि- रोधापत्तेः । एकस्मिन्पुत्रे ज्येष्ठत्वादेरनतिदेशात्, उकारमात्रे जव्यवहितपूर्वत्वारोपाद्यणापत्तेः, भूधूगित्यादौ दुशब्दस्य भष्भावानापत्तेश्चातिदिश्यमानधर्मवद्भधात्ववयवसमभिव्याहृत. वेनासहायत्वाभावात्। नच घटकत्वघटितत्वमात्रातिदेशे एकस्मिन् ज्येष्ठत्वादिव्यवहारानुपपत्तिस्तवापीति ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । इति व्यवहारे, सादिर्यस्येति व्यवहारे, असहाय एवेति तत्र व्यपदेशिव. द्भावेन टिसंहासिद्धिरिति अन्यत्र विस्तरः ॥ ३० ॥ ननु गर्गादिभ्यो विहितो यञ् तदन्तविधिना परमगर्गादिभ्योऽपि स्या- दत प्राह- ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति ॥ ३१ ।। इयं च "समोसप्रत्ययविधौ प्रतिषेध" "उगिद्वर्णग्रहणवर्जम्” इति वार्ति- भैरवी। ति* । यदुक्तम् प्राय इति तदभिप्रायस्तु क्वचिदेकवणेऽपि ससहाय एवार्थवत्वम्। यथाऽधीत इत्यादौ । *अन्यत्र* । उद्योतादौ ॥३०॥ तदन्तविधिप्रसङ्गात् "अत इति सूत्रस्य प्रागुक्तत्वात् तस्य तद्धितविधायकतया "गर्गा- दिभ्य" इत्यप्युपस्थितमतस्तत्र शङ्कते-*नन्विति । *ग्रहणवतेत्यादिना । अत्र यस्य प्रा- तिपदिकस्य सूत्रे ग्रहणमुपादानं तेन तदन्तविधिर्नास्तीत्यर्थकरणे "अस्मायामेधास्रजोविनिः" इति सूत्रे समाघटकपदस्योपात्तस्य प्रातिपदिकत्वात्तदन्तविध्यभावापत्तौ यशस्वीत्यादिरूपा- सिद्धिरतः प्रातिपदिकत्वव्याप्यधर्मवत्वेनोपादानं यस्य प्रातिपदिकस्य तेन तदन्तविधि - स्तीत्यर्थः कार्यः । अस्त्वत्र प्रातिपदिकाप्रातिपदिकसाधारणमिति भवति तेन तदन्तविधिः । नन्वेवं “जराया जरसन्यतरस्याम्" इत्यादौ तदन्तविधिर्न स्यादत आह-*इयञ्चेति । तत्त्वप्रकाशिका- वाच्यम् ? स्वघटकत्व स्ववरकोत्पत्युत्तरकालिकोत्पत्तिकत्वाभाववत्वोभयसम्बन्धेन स्वपुत्र- समुदायविशिष्टत्वरूपज्येष्टत्वव्यवहारस्य स्वघटकत्व स्वघटकोत्पत्तिपूर्वकालिकोत्पत्तिकत्वा. भाववत्वोभयसम्बन्धेन स्वपुत्रसमुदायविशिष्टत्वरूपकनिष्ठत्वव्यवहारस्य घटक यातिदेशेनै- वोपपत्तेः ॥ ३०॥ । *नन्यिति । पदाङ्गेतिपरिभाषाघरकतस्येत्यस्योपपादिकामुक्त्वातदन्तेत्यंशस्यातिव्या. प्तिवारकत्वेनोपपादिकामवसरसङ्गत्याह इत्यपि कश्चित् । परमगर्गादिभ्योऽपीति । अपिना केवलस्यापि ग्रहणम् । नच 'व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन' इति ब्यपदेशिवद्भावाभावात् "येन" इति सूत्रेऽपि तस्येत्यंशाभावत्कथं केवलस्येति वाच्यम् ? प्रतिषेधस्य सूत्रगृहीतान्तादिशब्दविषयकत्वाद् इत्याशयात् । *प्रातिपदिकत्वव्याप्येत्यादि । “यचः" इत्यादौ द्यच्त्वस्य प्रातिपदिकत्व - व्याप्यत्वाभावेन निषेधाप्रवृत्या तदन्तविधावनेकाक्ष्वपि प्रवृत्तेः ग्रहणवत्प्रातिपदिका प्रत्य. योगिवर्णग्रहणान्यतमभिन्नत्वे सति प्रातिपदिकवृत्तिविषयताप्रयोजकत्वम् बोध्यम् । तेन “य. मिमोश्च" "उगितश्च" "अत इन " इत्यादौ निषेधाप्रवृत्तिः । केचित्तु "संख्याया अतिशदन्ताया” इत्यादौ संख्यात्वस्य प्रत्ययाप्रत्ययसाधारणत्वेन प्राप्ततदन्तविधिवारणाय प्रत्ययपदं प्रत्ययमात्रपरम् । अन्यथा “बहुगणवतुडति" इत्यत्र "संज्ञाविधौ” इति निषेधेन डतिमात्रस्य संज्ञायामपि प्रदेशेषु संख्याया इत्यादिषु प्रातिप. दिकविशेषणत्वेन तदन्तविधौ संख्यान्तादित्यर्थे केवलस्यारिडतेः संज्ञायाश्चारितार्थ्यात् पञ्चक इतिवत् प्रियपञ्चक इत्यपि स्यात् । मम तु मात्रपदनिवेशेन प्रदेशे 'ग्रहणवता' इति निषेधात्तदन्तविध्यभावेन नोक्तदोषः । इदानीं केवलस्य संज्ञायाः वैयर्थ्यात्संज्ञाविधाविति बाधित्वा तदन्तस्य संज्ञेत्यन्यदेतत् । अत एव स्त्रीप्रत्ययेषु ग्रहणवतेति निषेधाप्रवृत्तौ अनुपसर्जनादित्यस्य ज्ञापकत्वं भाष्यशेखरोक्तं सनाच्छते । अन्यथा "टिव" इत्यत्र टित्वस्य प्रत्ययाप्रत्ययसाधारणत्वेनैतन्निषेधाप्रवृत्या ·९० परिभाषेन्दुशेखरे- कस्थप्रत्ययांशानुवादः । अत एवायं प्रत्ययविधिविषय एव । अत एव "येन विधिः" १-१-७२) इति सूत्रभाष्ये प्रत्ययविधिभिन्ने "अत्तृन्" (६-६-११) इत्यादौ गृह्यमाणप्रातिपदिकेनापि तदन्तविधिप्रतिपादनं स्वसा परमस्वसे- त्यायुदाहरणं च सङ्गच्छते । अत एव च तदन्तविधिसूत्रे भाष्ये समासेत्या- दिनिषेधस्य कथनवदस्य न कथनम् । सोऽपि निषेधो विशिष्य तत्तद्रूपेण गृहीतप्रातिपदिकसूत्र एव । ध्वनितं चेदम् "असमासे निष्कादिभ्यः” (५- १-२०) इति सूत्रे भाष्ये। अत्र च शापक "सपूर्वाञ्च" (५-२-८७) इति सूत्रम् भैरवी। *अतएव । प्रत्ययविधौ यः प्रतिषेधो वार्तिककृतोक्तस्तदनुवादकत्त्वादेव । *अयम् । ग्रहण- वतेत्येद्वचनबोध्यः प्रतिषेधः। अत एव । उक्तार्थत्वादेव । *इत्युदाहरणमिति । "अप्तृन्" इति सूत्रे यद्यपि स्वसृशब्दस्य प्रातिपदिकत्वव्याप्यानुपूर्व्यवच्छिन्नस्य उपादानमस्ति , तथा- पि तस्य सूत्रस्य प्रत्ययविधायकत्वाभावेन तदन्तविधिः । न च स्वस्शब्दनिष्ठानुपूर्वी न प्रातिपदिकत्वव्याप्या तस्याः प्रातिपदिकानुकरणे स्वसृ इत्याहेत्यत्रापि सत्त्वादिति वाच्यम् । एवं सति प्रातिपदिकत्वव्याप्यधर्माप्रसिद्धिरतः प्राति- पदिकत्वव्याप्यत्वं प्रातिपदिकत्वाभाववान्योऽनुकरणातिरिक्तस्तवृत्तित्वरूपनिर्वाच्यमिति भवत्यत्र तदन्तविधिः । नन्वेतस्मिन् उदाहरणे "सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ” इत्यनेनैव दीर्घस्य सिद्धत्त्वादन्य- थासिद्धोदाहरणदानादेतद्भाष्यमेकदेश्युक्तमत उक्तार्थे साधकान्तरमाह-*अत एवेति । अ. स्य वचनस्य प्रत्यविधिविषयत्वादेव-*निषेधकथनवदिति । ननु तत्रत्यनिषेधकथनमुपलक्षणमस्त्विति चेत् स्वसा परमस्वसेत्यपि तमुपलक्षणमिति परमस्वसारावित्यादौ दीर्घानापत्तिरूपदोषोऽस्त्येवेति गृहाण । ननु वार्तिकस्थप्रत्ययांशानुवादत्वन्तदा भवेद्यदि वार्तिकस्यास्य वचनस्य समानविष- यत्वं स्यात् तदेव तु कथमत आह-*साऽपाति* । विशिष्येत्यस्यैव व्याख्यानम्-*तत्त. दिति । तत् तदित्यस्य प्रातिपदिकत्वव्याप्येत्यर्थः । गृहीतं प्रातिपदिकं यस्मिन् तादृशे सूत्रे इत्यर्थे बहुप्रीहिघटितः कर्मधारयः । गृहीतपदस्य नित्यसापेक्षत्वेन समासः । एतेन म. मानविषयत्वं प्रदर्शितम् । “अत इञ्” इत्यादौ तदन्तविधिरप्यनयैव रीत्या निर्बाध इति 'उगिद्वर्णग्रहणवर्जम्" इत्यपि नापूर्वमिति बोध्यम् । ननु तत्र वार्तिके प्रातिपदिकपदाभावात्कथमस्य समानविषयत्वमत आह-*ध्वनित. मिति । तत्र ह्मसमासग्रहणं किमर्थम् परमनेंकिका, नैतदस्ति प्रयोजनम् निष्कशब्दात् प्रत्य यो विधीयते तत्र कः प्रसङ्गो यत्परमनिष्कशब्दात् प्राप्नोति, तदन्तविधिना प्राप्नोति, ग्रहण वता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिपिध्यते, निष्कादिष्वसमासग्रहणं ज्ञापकं पूर्वत्र तदन्ता. प्रतिपंधस्य, पूर्वतितन कृष्णतिलशब्दाच्चतुर्थ्यन्तात् तद्विता "खलयवमाष” इत्यनेन यत् प्रत्ययः सिद्धो भवति किमस्य ज्ञापने प्रयोजनमिति प्रश्ने "प्राग्वतेष्टञ्” इत्यत्र तदन्तविधिः तत्त्वप्रकाशिका तदन्तविधिना बहुकुरुचरेत्यादौ प्राप्तडीब्वारणायाऽनुपसर्जनादित्यस्यावश्यकत्वेन तस्य ज्ञाप- कत्वं भाष्योक्तमसङ्गतं स्यात् । एतेन मानाभावान्मात्रेति न निवेश्यमिति वदन्तः प्रत्युक्ताः। "अस्मायामेधा" इत्यत्रासन्तादित्यर्थस्तु "अनिनस्मन्" इति परिभाषयाऽस्त्वादौ वर्णत्वा तिदेशेन वर्णग्रहणत्वानिषेधाप्रवृत्तः । अत एवानकारः अस्कार इत्यादि भाष्यप्रयोगाः सङ्क- च्छन्ते । अन्यथाऽनसित्यादिसमुदायाद्वर्णात्कार इति कारप्रत्ययोऽनुपपन्नः स्यात् । ।

·९१ - तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । अन्यथा “पूर्वादिनिः" (५-२-८६) इत्यत्र तदन्तविधिनैव सिद्धे किं तेन ॥३१॥ नन्वेवं “सूत्रान्तात् ठक" (४-२-६०) "दशान्ताड्ड” (५-२-४५ ) "एकगोपूर्वात्" (५-२-११८ ) इत्यादेः केवलसूत्रशब्ददशनशब्दैकशब्दादि- स्वपि प्रवृत्तिय॑पदेशिवद्भावात्स्यादत प्राह- व्यपदेशिवभावोऽप्रातिपदिकेन ॥ ३२ ॥ पूर्वात्सपूर्वादिनिरित्येकयोग एव कर्तव्ये पृथग्योगकरणमस्यां ज्ञापकम् । भैरवी। सिद्धो भवतीति भगवतोक्तम् ततो नैतदस्ति प्रयोजनं ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिषिध्यते इत्युक्त्वा न च ठविधौ काचित् प्रकृतिर्गृह्यते इदं तर्हि प्रयोजनमार्हादगोपुच्छ- सङ्ख्यापरिमाणात् ठक् परमगोपुच्छेन क्रीतम्पारमगोपुच्छिकमत्र ठक्प्रतिषेधड्ढञ् सिद्धो भवति एतदपि नास्ति प्रयोजनम् विधौ प्रतिषेधः प्रतिषेधश्चायमिति प्रतिपादिम् । अत्र न ठञ् विधौ काचिदित्येवं कथनेन तत्तद्रूपेण प्रातिपदिकस्य यत्र ग्रहणं तत्र प्रतिषेधः इति कथ. नेन च ग्रहणवतेत्यस्य प्रत्ययविधिविषयत्वमेवेति ध्वनितमित्यर्थः । *अन्यथा* । एतद्वचना- भावे । एतेन व्याख्यानेन यत्केनचिदुक्तं "समासप्रत्ययविधौ” इत्येतदपेक्षया "ग्रहणवता" इति भिन्नवचनभिति तनिरस्तम् । असमासग्रहणस्य वार्तिकस्थप्रत्ययांशो नापूर्व इत्यत्रैव ज्ञापकत्त्वादिति ॥३१॥ तदन्तस्य उपस्थितिप्रसङ्गादाह-*नन्वेवमिति* । *एवम् । प्रातिपदिकेन तदन्तवि. धिप्रतिषेधे अपीति शेपः । एतेनैकातिप्रसङ्गस्य 'परिहारेऽप्यतिप्रसङ्गान्तरमस्त्येवेति ध्वन्यते तत्त्वप्रकाशिका। न चैवम् "अल्लोपोऽन" इत्यत्रादिति तपरकरणं व्यर्थ स्यादिति वाच्यम् ? अन्धातोः किप्युपधादीघे आनित्यादौ वर्णत्वातिदेशेऽपि अल्त्वस्यानतिदेशादनल्विधाविति निषेध स्याप्रवृत्या स्थानिवद्भावेनान्त्वातिदेशेन प्राप्ताल्लोपस्य वारणाय तदावश्यकत्वादिति वन- न्ति । *प्रत्ययविधिविषय इति । तत्वञ्च स्वतादात्म्य स्वनिष्ठोद्देश्यतानिरूपितविधेयता- श्रयत्वैतदन्यतरसम्बन्धन प्रत्ययाधिकारपटितत्वे सति प्रययविशिष्टविधायकत्वम् । आद्यसम्ब- न्धनिवेशाद् “गर्गादिभ्योयञ्” इत्यस्य सङ्ग्रहः, द्वितीयन "नान्तादसंख्यादेः" इत्यस्येति बोध्यम् । विशेष्यानुपादाने "अग्रान्त" इत्यादावपि निषेधप्रवृत्या कुड्मलाग्रदन्निति न स्यात् । *उक्तरर्थत्वादेव* । प्रत्ययविधिविषयत्वादेवेत्यर्थः ॥३१॥ *एकयोगे इति । ननु स्वातिरिक्तावयवकत्वस्य व्यपदेशिवदावेनातिदेष्टुमशक्यत्वादे. कयोगे केवल पूर्वशब्दात्कथमिनेः प्राप्तिरितिचेन्न "पूर्वादिनिः" "सपूर्वाच्च"इत्यनयोः स्थाने "पूर्वान्तादिनि" "इष्टादिभ्यश्च" इत्यत्रेष्टाधन्तेभ्य इत्येव कर्तव्ये पृथक्योगद्वयकरणमस्यां ज्ञापकम् इत्यत्र तात्पर्यात् । नच पदलाघवाभावः नच पूर्वशब्दस्येष्टादिगणे पाठे इष्टाद्यन्तेभ्य इनिरित्येकसुत्रकरणेन लाघवमिति, अनेनेत्यस्यानुवृत्येष्टाधन्तनिरूपितकत्र) एव प्रत्या. सत्या प्रत्ययस्य विधाने कृतपूर्वीत्यस्य सिद्धावपि व्यपदेशिवदावेन पूर्वीत्यस्यासिध्यापत्तेः पूर्वान्तनिरूपितकर्तृत्वाभावात् । अतो योगविभागसामर्थ्याब्दहि तक्रियानिमित्तकर्तृत्वेऽपि पूर्वशब्दात्प्रत्ययाथं तथा पाठस्यावश्यकत्वादिति वाच्यम्, योगविभागाभावस्यैव लाघवात् । इत्थश्च धर्मिग्राहकमानेन सूत्रोपात्तान्तादिशब्दविषयकत्वमेव तस्याम् । इति सिद्धम्। युक्त तत् प्रत्ययविधिविषयकत्वे हि "रोणी" "उगितश्च" इत्यादीनां केवलेऽप्रवृत्यापत्तिः । एतदथं तस्य चेति पाठे गौरवं स्यात् ।

·९२ - परिभाषेन्दुशेखरे- न च “इष्टादिभ्यः” (५-२-८८) इति सूत्रेऽनुवृत्यर्थं तथा पाठोऽत एवानिष्टी. त्यादिसिद्धिरिति वाच्यम् ? सापकपरभाष्यप्रामाण्येनानिष्टीत्यादिप्रयो- गाणामनिष्टत्वात्, एकयोगेऽपि तावत उत्तरत्रानुवृत्तौ बाधकाभावाच्च । अत एव "नान्तादसंबयादेः” (५-२-४९) इति चरितार्थम् । अन्यथा पश्च- म इत्यादावपि व्यपदेशिवद्भावेन सङ्ख्यादित्वात्तद्वैययं स्पष्टमेव । इयं च प्रातिपदिकग्रहण एव, न तु प्रातिपदिकाप्रातिपदिकग्रहणे । तेन "उगितश्च" भैरवी। तानेवातिप्रसङ्गानुपपादयति-*सूत्रान्तादित्यादिना । *व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन । अत्रापि प्रातिपदिकपदं पूर्ववत् प्रातिपदिकत्वव्याप्यतद्धर्मावच्छिन्नपरमेव । अत एव व्यपदे- शिवद्भावेन "अत इञ्इत्यनेनेञ् अस्यापत्यमिरित्यादौ भवति । अत एव* । सपूर्वादित्य- नुवृत्तैरेव । परोक्तम् “एकयोगनिर्दिष्टानां सह वा प्रवृत्तिः सह वा निवृत्तिः” इति न्यायमाश्रि- त्य खण्डयति--*ज्ञापकपरेत्यादिना । द्वितीयन्यायमाश्रित्याह-*एकयोगेऽपीति । *अत एव* । प्रातिपदिकेन व्यपदेशिवद्भावनिषेधादेव । इतीत्यस्येतिसूत्रमित्यर्थः । *अन्यथा । एतनिषेधाभावे । परिभाषाघटकं प्रातिपदिकपदमुपात्तप्रातिपदिकत्वव्याप्यतत्तद्धर्मावच्छिन्न- परमित्येतत् व्युत्पादयति-*इयमित्यादिना* | *उगितश्चेति । यदि प्रातिपदिकपदै प्राति- पदिकसंज्ञकशब्दमात्रपर तदा "उगितश्व" इति सूत्रवटकस्योगित्पदस्य प्रातिपदिकसंज्ञक- त्वात् , तेनापि व्यपदेशिवद्रावो न स्यात्, तथा चेयतीत्यत्र ङीब्नस्यात् , यदि च तस्य चाइ. तिवार्तिकबलात्केवलादपि डीबित्युच्यते तदा ओर्भाव आवमित्यत्र “इगन्ताच्च लघुपूर्वात्" इत्यण्प्रत्ययसिद्धिः पूर्वोक्तार्थस्य फलम्, एवं हि पूर्वपरिभाषासाजात्यमस्याः परिभाषाया भवति, अत एव प्रत्ययविधिभिन्ने व्यपदेशिवद्भावः सिध्यति, तेन सर्वमधीनं सर्व वेत्ति वा सर्व इत्यत्र 'सर्वादेः' इति लुक् पूर्वपरिभाषायाः प्रत्ययविधिमात्रविषयत्वात् परमसरित्यत्र रुत्वञ्च सिध्यति। ननु यदि "व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन" इति परिभाषायाः पूर्वपरिभाषासाजात्यात प्रत्ययविधिमात्रविषयत्वं तदाऽत एव "नान्तादसलयादेः" इति सूत्रस्यैतत्परिभाषामञ्चारण चारितार्थ्यप्रदर्शनमयुक्तम्, यदि प्रत्ययविधिपदंप्रत्ययोद्देश्यकविधिपरं तदा पृथा गकरणस्य ज्ञापकत्वकथनासङ्गतिः। इयं ग्रहणवतेति चेत्युत्तरपन्थासङ्गतिश्चेति चेन्न, मडादीनां स्वतः प्रत्य- यत्वमेवेत्याशयस्य कल्पनात् । प्रत्ययविधिशब्दस्तु प्रत्ययकर्माकविधिपर एव, मडादीनां प्रत्य- यत्वे "नान्तादसयादेः इत्यादिपुडग्रहणानुत्तिर्न कल्प्या, प्रथमान्तस्य पष्टयन्तत्वकल्पना चन कार्यति लाघवम् । "द्वेस्तीयः” इत्यनेनैकरूप्यञ्च भवति “पट्कतीत्यत्र तु थुक्स्थाने थडितिपाठ्यम् । आगमत्वप्रतिपादनपरग्रन्थाश्च प्राचामनुरोधेनेति व्याख्येयम् । न च मडादीनां प्रत्ययत्वे पष्ठ इत्यत्र जश्त्वस्य चतुर्थ इत्यत्र रेफस्य स्थाने विसर्गस्य च "स्वादिष्वमर्वनामस्थान" इति पदत्वापत्तिरिति वाच्यम् ? "पष्ठाष्टमाम्यां चतुर्थीचाशिषी" इति निर्देशन भत्वानुमानात् । न चैवमपि विंशतितम इत्यत्र प्रत्ययाधुदात्तत्वेन तकाराकारस्य उदात्तत्वापत्तिरागमत्वे तु अनुदात्तत्वमिति दोष इति वाच्यम् ? "विंशत्यादिभ्य" इति सूत्रे वेतिवक्तव्येऽन्यतरस्यां ग्रहणेन समुच्चयार्थनान्तोदात्तत्वमपि विधीयत इत्यर्थाश्रयणात् । अत्र मानन्तु "उभयो मणिरुपये देवमनुष्याः” इति भाष्योदाहरणबलेनोभयशब्दाद्वि- वचनाभावकल्पनाविंशतितम इत्यन्तोदात्तोचारणमेव । यहा “षष्टाष्टमाम्यां चतुर्थी" त्यादिनिर्देशेन डग्रहणस्यानुवृत्तस्य सप्सम्यन्तत्वं कल्प्यते ·. तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। (४-१-६) इत्यत्र न दोष इति तत्रैव भाष्ये स्पष्टम् । इयं 'ग्रहणवता' (प०३१ ) इति च परिभाषा प्रत्ययविधिविषयैवेति "असमासे निष्कादि. भ्यः" (५-१-२०) इति सूत्रे भाष्यकैयटयोः स्पष्टम् । तेन "अहन्" (८-२-३८) इत्यादेः परमाहनशब्दे कंवलाहन् शब्दे च प्रवृत्तिरित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ३२॥ ननु "वान्तो यि" (६-१-७९) इत्यादौ यादौ प्रत्यय इत्यर्थः कथमत आह- यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे ॥ ३३ ॥ भैरवी। एवञ्च शबादीनां विकरणत्ववत् मडादीनामपि तत्त्वमस्तु । एवञ्चान्यत्र "विकरणेभ्य" इत्त्यु. क्या तस्य प्रत्ययायुदात्तत्वप्रवृत्तावपि दोषो न भविष्यतीति स्वर यो दोपः सोऽपि वारित इति केचित् । परे तु मडादीनामागमत्वमेव युक्तम् “मडादिपु यस्यादिस्तन्निर्देशः कर्तव्यः, अक्रियमाणे प्रत्ययाधिकारात्, प्रत्ययो विज्ञायेत तत्र स्वरे दोप" इति भाष्येण प्रत्ययपक्षस्य दुष्टत्व. सूचनात्। नन्वेवं पञ्चम इत्यत्र व्यपदेशिवद्भावेन पञ्चन्शब्दस्य संख्यादित्वात् निषेधस्य प्रवृत्तिः स्यादिति चेन्न, एवं सति सर्वत्रैव सङ्घयादित्वात् सूत्रस्यैव वैय्यर्थमिति मडागमविधानसा- मर्थ्यात् तद्विपये व्यपदेशिवद्भावानाश्रयणात् । एवञ्च पृथग्योगकरणं ज्ञापकमित्यस्य व्यपदे- शिवद्भावस्य क्वाचित्कत्वबोधनद्वारेति शेषः । *अत एव* व्यपदेशिवद्भावस्य क्वाचित्कत्वा- देव । *अन्यथा* । क्वाचित्कत्वानङ्गीकारे इति रीत्योपपत्तिः काय्यंत्याहुः । द्वयोः परिभाष- योः प्रत्ययविधिमात्रविषयत्वं मानान्तरमाह-*इयमित्यादिना* । *तेन* । उक्तपरिभाष. योः प्रत्ययविधिमात्रविषयत्वेन । “असमासे निष्कादिभ्यः” इति सूत्रे-"विधौ प्रतिषेधः प्र. तिषेधश्वायम्" इति भाष्योक्त्या तथ कल्पतादिति प्रागुक्तम् । न च "विधौ प्रतिषेध" इत्युक्त्वा पूर्वपरिभापाया अविषयत्वध्वननमस्तु, द्वितीयायाः प्रत्ययविधिमात्रविषयत्वध्वननन्तु कथमिति वाच्यम् ? असमासग्रहणेन तदन्तविधौ ज्ञापिते सति केवले तदन्तस्थो यो निषेधस्तत्सिद्विरप्युपपादनीया सा नोपपादिता व्यपदेशिवदान केवले तदन्ते तत्सम्भवस्याभिप्रायविषयत्वात्तेन द्वितीयपरिभाषापि प्रत्ययविधिमात्रविषये- त्यस्य ध्वननात् ॥ ३२ ॥ तदन्तविध्यपवादत्वात् स्मृतामन्यामपि परिभाषामवतारयति-*नन्वित्यादिना*। *क. थमिति । तदन्तविधेः सम्भवादिति भावः । न च यान्तप्रत्ययाप्रसिद्धया न तदन्तविधिरिति वाच्यं गोकाम्यमतीति गोकाम्यात् एतस्माच्छब्दादाख्यानार्थके णिचि टिलोपे यान्तप्रत्ययस्य सम्भवात् । न च "अचः परस्मिन्" इतिस्थानिवत्वम् , अज्झलादेशत्वात्। सूत्रारम्भसामर्थ्यादसि. द्वत्वमपि न । *यस्मिन्नित्यादि । अन्न यस्मिन्नितिसप्तम्यन्तानुकरणम् , अल् गृह्यते ज्ञायते येन तस्मिन् सप्तम्यन्ते यो विधिः स तदादौ बोध्य इति अर्थकरणे "इको यणचिइत्यादावपि तदादिविधेरापत्तिरिति तदन्तविध्यपवादत्वमस्या उक्तम् । तदन्तविधिः समानविभक्तिकविशे- ब्यविशेषणवाचकपदसविधाने भवति यथा तथेयमपि सप्तम्यन्तविशेष्यविशेषणवाचकसन्नि. धाने भवतीति कल्प्यम् । तथा च गृह्यते इतरभिन्नत्वेन ज्ञायते येन तद्ग्रहणम् विशेषणमिति तत्वप्रकाशिका । नचैव कुड्मलागदनिति न स्यात् , व्यपदेशिवनावाप्राप्तेरिति वाच्यम् ? इष्टापत्तेः ॥३२॥ *समानविभक्तिकेत्यादि । नामार्थयोरभेदान्वये समानविभक्तिकत्वनियमात् सामाना.

·९४ परिभाषेन्दुशेखरे- तदन्तविधेरपवाद इयम् । वाचनिक्येषा "येन विधिः" (१-१-७२) इत्यत्र भाष्ये पाठता । अस्याश्च स्वरूपसती सप्तमी निमित्तम् । अत एव "नेड्वशि कृति" (७-२-८ ) इत्यादौ वशादेः कृत इत्याद्यर्थलामः । इयं च भैरवी। यावत्, अलग्रहण इति कर्मधारयः पूर्वनिपातप्रकरणस्य "समुद्राभ्राध" इति निर्देशेनानित्य. त्वाद्विशेषणस्य ग्रहणपदस्य परनिपातःगृह्यमाण इत्यस्याध्याहारः। एवञ्चेतरभेदानुमितिजनक- ज्ञानविषये विशेषणे सप्तम्यन्तपदेन गृह्यमाणे यो विधिः स तदादौ बोध्य इति परिभाषार्थो भवति तस्य च यत्र विशेष्यवाचकं सन्निहितं भवति तत्रैव सम्भवो नान्यत्रेकोयणचीत्यादौ शब्दतादृशविशेष्यसन्निधानाभावात् । क्वचित्तु विशेष्यबोधकपदसन्निधानेऽपि अल्बोधकस्य विशेष्यसमर्पकतापीति स्वीकार्यम् “कारनाम्नि च” इति सूत्रे आदिग्रहणात् तेनाचीत्यस्य सन्निधानेऽपि"प्रादूहोढोढ्येपैष्येषु"इत्यादेख्हाद्यवयवेऽचीत्यर्थेनानुपपत्तिः । वाचनिक्येषेति। योपा "नल्यपितिज्ञापकसाध्या तथाहि अब हि "घुमास्थ"इति सूत्रे हलोत्यस्य कितीत्यनेन सम्बन्धेन हलन्तक्डितीत्यर्थी वाच्यस्तथा सति ल्यपस्तत्वासम्भबेनेत्वाप्राप्तिरतः सप्तम्यन्ते डितीत्यस्मिन् सन्निहिते यदलीति तत्तदाधिकमिति स्वीकार्यमित्येषा स्वीकार्या अस्ति च तस्य सूत्रस्य उदाहरणं पीतवानित्यादि तसादिपरश्चेति वदन्ति । तन्न मनोरमम् , हलीत्यस्य कङिद्विशेषणत्वे तदन्तविधौ पीतमित्याद्यसिद्धगपत्तेः । ल्यप उपदेशे हलन्तस्य औपदेशिकहलन्ते इत्वप्रवृत्तिज्ञापनेन चारितार्थ्याच्च । एतेन पीयते इत्यादिरपि सिध्यति । अकारान्ते डिति प्रत्ययेपीत्वं प्रवर्तत इत्यर्थज्ञाप- कतयापि चारितार्थ्याच्च । नन्यस्यां परिभाषायां यस्मिन् विधिरिति न वाच्यम् तदादावलिग्रहण इति पाश्यम् "तस्मिन" इति परिभाषा पूर्वस्येत्येशविकलोपतिष्टतामत आह-*अस्याश्चेति । स्वरूपस- तीत्यनेन सप्तम्यर्थाभावेऽपि अस्याः प्रवृत्तिरितिसूच्यते तस्मिन्निति परिभापया तु न निर्वाह- स्तस्याः सप्तम्यर्थसद्भाव एव प्रवृत्तेः । *अत एव । ससमीश्रवणमात्रेग प्रवृत्तरेव । अस्याः तत्त्वप्रकाशिका। धिकरण्यं समानविभक्तिकानामेव । एवञ्चवक्ष्यमाणविशेष्यविशेषणयोरुभयोः सप्तम्यन्तत्वेति ग्रन्थः न्यायसिद्धार्थानुवादकः । एतेन मृदु पचतीत्यादौ व्यभिचारादयुक्तमेतदिति वदन्तः प्रत्युक्ताः । नामधात्वर्थयो. स्तथात्वेऽपि नामार्थयोरतथात्वात् । *वारितार्थ्याच्चेति । विति विद्यमानो यो हल तस्मिन्नित्यर्थेनादोपाच्च । एतेन "स्थवदयोश्च” इति सूत्र "त्रौ च इति वार्तिकं चास्यांज्ञापकम् । अन्यथा" कोः कत्" इत्यत्राजन्ते उत्तरपदे इत्यर्थे एपामप्यजन्तत्वन तेनैव सिद्वौ एतयोयथ्य स्यादित्यपा- स्तम् । आचष्टण्यन्तात् विपि निष्पन्न योः रद्वदोः परत आदेशविधानेन चारितार्थात् । नच तन्मात्रप्रयोजनकत्वे रद्वदारित्येव वदेदितिवाच्यम् , क्विवन्तरम् वद्धातोः व्यावृत्यर्थत्वात् । यत्त प्रदायच्छत्रमित्यत्र तुकि ईत्ववारणार्थकतया "नल्यपि" इत्यस्य चारितार्थ्य नव बहिरङ्गतया तुकोऽसिद्धत्वं, 'नाजानन्तयं इति निषेधादिति वदन्ति तन्न । “आतो लोप इटि. च" इत्यादावपि अजन्ते आर्द्धधातुके इत्यर्थापत्तौ प्रदायेत्यादावकारस्यैव लोपे चारितार्य: स्यासम्भवात् । केचित्तु सम्भवति सामानाधिकरण्ये वैयधिकरण्यस्यान्याय्यत्वात् "न ल्यपि” “अपो. भः" इत्यादीनां ज्ञापकत्वमिति वदन्ति । । .

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। "प्रार्धधातुकस्येट्" (७-२-३५ ) इति सूत्रे वलादेरित्यादिग्रहणसाम- याद्विशेष्यविशेषणयोरुभयोः सप्तम्यन्तत्व एव प्रवर्तते । तेन "डः सि धु" ( :-३-२६) इत्यादौ सादेः पदस्येति नार्थः । “तीषसह” (७-२-४८) भैरवी । इत्य. प्रवृत्तौ विशेषान्तरमाह--*इयञ्चेत्यादिना* | *आदिग्रहणसामर्थ्यादिति । अन्यथा वली. त्येव श्रूयात् । ननूभयोः सप्तम्यन्तत्व एव चेदस्याः प्रवृत्तिस्तदा “तीपसह"इति सूत्रेऽनुवृत्तस्य विशेष्य- बोधकस्याद्धधातुकस्येत्यस्य सप्तम्यन्तत्वाभावात्तादेरित्यर्थलाभः कथमत आह-*तीषसहेति । अत्रावृत्तस्य वलादेरित्यस्य तीतिविशेषणम् तीतिसौत्री प्रथमार्थे सप्तमी। एवञ्च वलादेरि. तिसमुदायार्थेनान्वयान्नेह व्यधिकरणत्वादितिवलादिपदार्थैकदेशवल्पदार्थेऽभेदेन विशेषणम् । वञ्च तकाररूपवलादेरित्यर्थ एतत्परिभाषाप्रवृत्ति विनापि सिध्यति । एवं "सेसिचि" त्रापि बोध्यम् । वस्तुतस्तु “तीषसह" इत्यत्र "सेसिचि" इत्यत्र च सप्तमी यथाश्रुतैव वलादेरिति च तत्रानुवर्तते तीति इच्छत्यादिविशेषणं तस्मिन्निति परिभाषायाः प्रवृत्त्या च तकाराव्यवहि- तपूर्वेभ्य इच्छत्यादिभ्यः परस्य वलाद्यार्द्धधातुकस्येडित्याद्यर्थाश्रयणेन वेष्टसिद्धिः कार्या। एवञ्च तोतिसप्तम्याः प्रथमार्थकत्वकल्पना सौत्रत्वादेकदेशान्वयकल्पना च न कार्या "तस्मिन्" इति परिभाषाया षष्टयंशविकलाया उपस्थितिञ्चान्यत्र क्लप्वैव । न च "तीषसह" इत्यादेवलादिपदार्थविशेषणत्वेन तस्य तीतिविशेषणं न स्यान्नयुपा. धेरुपाधिर्भवति विशेषणस्य वा विशेषणमिति न्यायादिति वाच्यम् ? गुणः कृतात्मसंस्कार इति न्यायस्यापि क्लुप्तत्वात्। नन्वेवम् "आर्द्धधातुकस्येवलादेः" इति सूत्रे आदिपदन्त्यक्त्वा वलीत्येव पाठामार्द्ध- तत्वप्रकाशिका। *वलीत्येव ब्रूयादिति । ननु विभिन्न विभक्तिकत्वेन सामानाधिकरण्याभावात्तदादिवि. धेरप्रवृत्तौ तस्मिन्निति परिभाषया वलि परत आर्धधातुकस्येडागमविधाने भविष्यतोत्यादा. वेव स्यानतु भवितेत्यादावपि “नेशि” इतिनिषेधस्तु सुशर्मा देवदत्त इत्यादौ चरितार्थः । एवञ्चादिग्रहणं सफलमिति चेन्न बहुलक्ष्यसंस्कारानुरोधेन वलीति सप्तम्याः षष्ठ्यर्थत्वाङ्गी. कारेण तस्मिन्नित्यस्याप्रवृत्या सामानाधिकरण्यस्यापि सत्वेन परिभाषाप्रवृत्तेनिविनत्वात् शमिता यज्ञे इत्यादिनिर्देशानामसङ्गत्यापत्तेश्च । *सादेः पदस्येति । नचैवं तदादिविध्यभा- वेऽपि तदन्तविधिर्दुर्वारा षष्ठ्यर्थकसीतिसप्तम्याःसामानाधिकरण्यादिति वाच्यम् “डासि इति- दृष्ट्या रुत्वविसर्गयोः सिद्धत्वेन सान्तपदस्यासम्भवात् । अगत्या वैयधिकरण्यान्वयस्यैव मन्तव्यत्वात् । नचैवं तदादिविधेरप्यप्रातिः, तदन्तविधौ तथाङ्गीकारेऽपि तदादिविधौ सामानाधिकर- ण्यसम्भवात्तदानौचित्यात्। केचित्तु प्रत्ययावयवयकाराव्यवहितपूर्वयोरोदौतोरवावौ .स्त इत्यर्थेन सर्वेष्टसिद्धौ परि. भाषा व्यथैव । नचाचशब्दात् र्गोयुगच्प्रत्यये अवगोयुगमित्यत्र प्रत्ययावयवयकाराव्यवहि- तपूर्वत्वेन गोघटकौकारस्यावादेशापत्तिः, नच ओकारोच्चारणसामर्थ्यान्नावादेशः । अन्य- थागव्यजेव विदध्यात्, अशब्देन समासे अश्वगोयुगशब्दादाचष्टण्यन्ताणिचि कर्तरि किपि किनिमिक्तकयलोपेनिष्पने अश्वगोशब्दे तस्य चारितार्थ्यात् । अन्यथा वस्योठि वृद्धौ अश्वगी इति स्यात् । लोपात्प्रागेवादेशस्तु अकृतव्यूहेतिपरिभाषया नेति वाच्यम् औकारसाहचर्येण तत्प्रत्ययानवयवौकारस्य ग्रहणात् । “मोहस्वादचि” इत्यादौ पदे परतः यो खम् ततः परस्य ·- परिभाषेन्दुशेखरे- "सेऽसिचि" (७-२-५१ ) इत्यादौ यथा सादेरित्याधर्थलाभस्तथा शब्दे. न्दुशेखरे निरूपितम् ॥ ३३ ॥ घटपटं घटपटावित्यादिसिद्धये आह- सर्वो द्वन्द्वो विभाषयैकद्भवति ॥ ३४ ॥ भैरवी। । धातुकस्य प्रत्ययतया यस्माद्विहिस्तहादेरित्यस्य उपस्थितस्य वलीतिविशेषगमिति वलय. वहितपूर्वाद्यस्मादधातुकविधिस्तदादेः परस्यार्द्धधातुकस्येडित्यर्थेनेष्टसिद्धिरिति चेन्न । ना- पारुपाधिर्भवति विशेपणस्य वा विशेषणमिति न्यायस्यापीह शाखे क्वचित् प्रवृत्तिर्भवती त्यस्य ज्ञापनार्थन्तत् सत्वात् । यत्तु प्रकृतसूत्रे आदिग्रहणाभावे श्रुतत्वालीति आर्द्धधातुकस्यैव विशेषणं स्यान्नाक्षि. तस्येतिवल्यार्द्धधातुकस्येत्यर्थापत्तौ भविष्यतीत्यादावेवेट्स्यान्न तु भवितेत्यादावित्यादिन. हणस्य चारितार्थ्यात् न ज्ञापकत्वसम्भव इति तन्न, "जुष्टार्पितेन च्छन्दसि" इति नि- शेन तादृशार्थासम्भवात्। न चैकारणैकादेशे कृते चकाररूपवलपरत्वेन निर्देशोपपत्तिरिति वाच्यम् ? "अचः परस्मिन्” इति स्थानिवद्भावेन तत्वासम्भवात् , "परोशे लिट्" इति सूत्रे साधनेषु परोक्षेवित्यर्थकल्पने यदा रथ्यायान्तण्डुलोदकं दृष्यन्तत्र भवितव्यमिति भाष्य- प्रयोगे इडनापत्तेश्च । यत्तु विशेषणविशेष्ययोरुभयोः सप्तम्यन्तत्व एव चेत्तदादिविधिस्तदा "द्विगोलुंगनपत्ये" इति सूत्रभाष्य पञ्चगर्गरूप्यमित्यादौ लुपरिहारायाजादिग्रहण कर्तव्यमिति वात्तिककृतोक तस्य खण्डनार्थम् “गोत्रेऽलुगचि” इति मूत्रादचीत्यपकृप्याजादेरितिवाक्यभेदेन व्याख्यातम्। तेन क्वचिदनजादरपि लुक् द्विरथ इत्यत्र यता यथेति चोक्तं तदेतद्विरुद्वमिति तदपि न, तस्य भाष्यग्रन्थस्याप्यपदसम्बद्धं यदजादोतिसमुदितन्तन्न कार्यान्विादिग्रहण कार्यमित्यत्र तात्पय्यात्। न चैवमपि “हुझल्भ्यो हेर्थिः" इति सूत्रे भाप्ये रुदिहि स्वपिहीत्यत्र झलन्तात् परत्वात् धित्वं प्राप्नोतीत्याशय "घसिभसोर्हलि च” इत्यनो हलीत्यनुवर्त्य हलादेः हेरिति व्याख्यानेन दोपः परिहतः तत्र विशेष्यस्य सप्तम्यन्तस्याभावेन तदादिपरत्वेन व्याख्यान विरुध्यत इति वाच्यम्, निर्दिश्यमानपरिभाषयैव दोषाभावे सिद्धे हलाहणानुवृत्तिपरभा. प्यस्यैकदेश्युक्तित्वादिति दिक् ॥ ३३ ॥ कृद्ग्रहण इति परिभाषया यथाऽतिदेशेन गतिकारकविशिष्टस्य कार्य्य भवति तथा द्वन्द. विपयेऽपि अतिदेशमाह-*सा द्वन्द्वः इत्यादि । सर्वपदस्य कात्स्यार्थकतया द्वन्द्वश्व प्रागो. तत्वप्रकाशिका। अमुडागम इत्यर्थेन नव्यमते परमदण्डिनावित्यादौ ङमुडागमो न उमः पदे परत्वाभावात् । प्राचीनमतेऽपि ङमन्तस्य पदत्त्वाभावान्न दोपः । “मिनातिमानोतिइत्यत्र लक्षगया इत्सं ज्ञकशकारादावित्यर्थः । इत्संज्ञकशे परे इत्यर्थी वा। शस्येत्संज्ञालोपाभ्यामपहारेऽपि भूतपू. र्वगत्यजश्रायणेन तत्परत्वं बोध्यम्। “आतो लोप इटि च” इत्यत्रार्धधातुकावयवाचोः डिदिटोः परयोरित्यर्थन निर्वाहः । एवं सर्वत्र । अत एव एक इत्यादौ तादौचेत्यादौ आदिग्रहणं चरि- तार्थम् , इति वदन्ति। वस्तुतस्तु सम्भवति सामानाधिकरण्ये वैयधिकरण्यस्यान्याय्यत्वात्परिभाषाकल्पनमेव न्याय्यम् ॥३३॥ *अतिदेशमाहेति । सप्रसङ्गसङ्गत्येतिभावः। *सर्वो द्वन्द्व इति । ननु समुदायेऽवयवग- तसङ्ख्या आरोप इतरेतरयोगद्वन्द्वः, अनारोपे समाहारः इति विवक्षयैवोक्तरूपवयस्य ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी . "द्वन्दश्च प्राणी" (२-४-२) इत्यादिप्रकरणाविषयः सर्वो द्वन्द्व इत्यर्थः । "चार्थे द्वन्द्वः” (२-२-२९ ) इति सूत्रेण समाहारेतरेतरयोगयोरविशेषेण द्वन्द्वविधानात् न्यायसिधेयम् । “तिष्यपुनरर्वस्वोः” (१-२-६३ ) इति सूत्रस्थं बहुवचनस्येतिग्रहणमस्यां ज्ञापकम् । तद्धीदं तिष्यपुनर्वस्वित्यत्र तदुव्यावृत्यर्थम् । नचैवमप्यत्र “जातिरमाणिनाम्" ( २-४-६) इति नित्यै- कवद्भावेन बहुवत्रनाभावादिदं सूत्रं व्यर्थमिति वाच्यम् ? तवैकल्पिकत्व- स्यापि अनेन ज्ञापनात् । नचैते प्राणिन इति वाच्यम् , 'आपोमयः प्राण' भैरवी त्यादिप्रकरणविषयेऽपि वैकल्पिकल्वं प्राप्नोसीत्यत आह-*द्वन्द्वश्चेति । सामर्थ्यात्तस्य प्रकरणस्य न वैकल्पिकत्वम् । एवञ्च सर्वपदं परिभाषाघटकम् “चा) द्वद्व" इति सूत्रोदाहर. णस्य बोधकं न तु लक्षणस्येति फलितम् । अस्याः परिभापाया न्यायगिद्धत्वेऽपि दाढर्याय लिङ्गामप्याह-तिब्येत्यादिना । ज्ञापकमित्यस्यापीति शेषः। बहुवचनग्रहणस्य ज्ञापक- त्वमुपपादयति-तद्धीत्यादिना । पुनर्वसुशब्दस्य ताराद्वयबोधकतया वाच्यार्थस्य बहु. त्वस्य व्यावत्त्यांप्रसिद्धया बहुवचनग्रहणं व्यर्थमिति तदेनां परिभाषां ज्ञापयति । एतत्सत्ते त्वनयैवेदं तिष्यपुनर्नस्वित्यस्य सिद्धिरिति भावः। *एवम् । “चाथै द्वन्द्व" इत्यस्य वैकल्पि. कत्वे । इदमित्युपादानेन "तिष्यपुर्वपुइति समाहारद्वन्द्वे नपुसकं । तथा च "जातिरप्राणि. नाम्” इति सूत्रस्य विषयतास्तातिशाभिप्रायः । *सूत्रं व्यर्थमिति* । अस्योद्देश्याप्रसिद्ध. रिति शेषः । तद्वैकल्पिकत्वेति । अस्यात्र लक्ष्य इति शेपः । न तु सामान्यतो वैकल्पिक- "चाथै द्वन्द्व" इत्यनेनैव सियाऽस्य सूत्रस्य यद्वा यत्र व्यक्तः प्राधान्यविवक्षा तत्रेदन प्रवर्तते, यत्र तु जातेः प्राधान्यविवक्षा तत्र तु प्रवर्त्तते इत्येवंरीत्या वैकल्पिकत्वमित्यर्थः कार्य्यः । अत एव उपक्रमोक्तं घटपट घटपटावित्ये. तदप्युपपद्यते व्यक्तस्तत्र प्राधान्यस्याश्रयणात्। एवमेव तिष्यपुनर्वसुशब्दयोन्डे व्यक्ति प्राधान्यविवक्षायां पूर्वोक्तरीत्या बहुवचने प्राप्ते द्विवचनविधानं सङ्गच्छत । *प्राणिन इति* ! देवत्वादेषां प्राणित्वमित्याशयः । * आपोमय इति । अत्रापशब्दादाप्लधातुप्रकृतिकाs. सुन्प्रत्ययान्ताज्जलपर्यायात् प्राचुय्ये "तत्प्रकृतवचने मयट्” इति सूत्रेणान्नमय इति बन्म तत्त्वप्रकाशिका । सिद्धौ व्यर्थयम्परिभाषेतिचेन्न सर्वनामसंज्ञकत्वेनाभिमतशब्देषु विवक्षाद्वयसत्त्वेऽपि इतरत्र तत्सत्वे मानाभावेनोक्तरूपद्वयानापत्तेः । अत एव लोके वृक्षाः वनमिति व्यवस्थया प्रयोगः, नतु वनानि वृक्ष इति । सर्वनामस्थले तु सर्वो लोकः सर्वे लोका इति द्विविधप्रयोगदर्शनादुभ यविवक्षापि भवति । तथाच-कश्चिदुभूतावयवभेदकसमुदायबोधकः यथा वृक्षशब्दः, कश्चिदनुभुतावयभेदकस. मुदायबोधकः यथा वनशब्दः, कश्चिदुभयविधबोधकः यथा सर्वादयः । तत्र द्वन्द्वस्योभयविधः बोधकाभावात्परिभाषारम्भ इति तात्पर्यम् । न च "चार्थे द्वन्द्व" इत्यनेन समाहारेतरेतरयोरविशेषेण द्वन्द्वविधानादेव विभापयैकवद्भावे सिद्धे किमर्थाऽयमारम्भ इतिवाच्यम् ? "द्वन्द्वश्च प्राणितूर्य" इत्यनेन प्राण्यगादीनामेव समा. हारो नेतरेषामिति प्राप्तविपरीतनियमव्यावृत्त्या परिभाषाया आवश्यकत्वात् । व्यावा. ऽप्रसिोति । विपरीतनियमेनैकवद्भावाप्रवृत्तः । *ज्ञापयति । विपरीतनियमाभावकल्पन. येतिशेष । *व्यक्तिप्राधान्यविवक्षायाम्पूर्वोक्तरीत्येति । “फल्गुनीप्रोष्ठपदानाम्" इत्यतो नक्षत्रग्रहणानुवृत्तिसम्भवे पुनर्नक्षत्रग्रहणेन व्यक्तिप्राधान्य एवैतत्प्रवृत्तेः । एतेनैतद्वैकल्पिकत्व. त्वमेव तस्य, वैयर्थ्यमेव स्यात् । ५त० प्र० ·भैरवी। परिभाषेन्दुशेखरे- इति श्रतेरद्भिविना ग्लायमानप्राणानामेव प्राणित्वात् । स्पष्टं चेदं "तिष्यपु. नर्वस्त्रोः” ( १-२-६३ ) इति सूत्रे भाष्ये । अत एव "द्वन्द्वश्च प्राणी" (२.४-२) इत्यादेः प्राण्यङ्गादीनामेव समाहार इति विपरीतनियमो न ॥३४॥ सर्वे विधयश्छन्दास विकल्प्यन्त ॥ ३५ ॥ "व्यत्ययो बहुलम्” ( ३-१-८५ ) इति सूत्रे भाष्ये बहुलमितियोगवि- भागेन "षष्ठीयुक्त.श्छन्दसि" (१-४-६) इति सूत्रे वेति योगविभागेन चैषा साधिता । तेन प्रतीपमन्य ऊर्मियुध्यतीत्यादि सिद्धम्। युध्यत इति प्राप्नोति॥३५॥ ननु "क्षियः' । ८-२-४६ ) इत्यादावियङ्कथमत श्राह- प्रकृतिवदनुकरणं भवति : ३६ ॥ यद आप मयमिदम् सर्वप्तापी मूर्तिः शरीरिणामिति यथा । *भाष्ये । बहुवचनग्रहणस्य प्रयोजनकथनपरभाष्ये । नन्षां प्राणित्वमस्नु “जातिरप्राणिनाम्” इत्यस्य च वैकल्पिकत्वं मास्तु "द्वन्द्वश्व प्राणि" इत्यादिसूत्रविषये समाहारः प्राण्यगादीनामेवेतिनियमोऽस्त्विति तिष्यपुनर्वामुशब्दयोरितरे- नरपोग एव द्वन्द्व इति बहुवचनम्यव मत्वाद्वहुवचन ग्रहणमनर्थकमत आह-अत एवेति । बहुववनग्रहणादेव पूर्वोक्तप्रकारादेव बहबननग्रहणस्य वंयथ्यं स्पष्टमेवेति प्राण्यङ्गादीनां समा- हार एवं नियमो वाच्यम्तथा चतराणामुक्तरीत्या प्राणित्वाभावात्तेपां समाहारद्वन्द्वो भविष्यव । एवञ्च नित्येकाला बहुवचनाभावादहुवचनग्रहणं व्यर्थमेवेति जातिरप्राणिना. मित्ययोकरीत्या वकाल्पकत्वं बीका-मिति भावः । “जातिरप्राणिनाम् इत्यस्य नित्यत्वे "तस्यादित" इति सूत्रभाष्ये 'क्षीरोदक सम्पृक्त' इति प्रयोगे द्विवचनासिद्धिरपि स्यादिति द्रष्टव्यम् ॥ ३४ ॥ विकल्पस्य प्रक्रान्तवादाह-सवें विधय इनि* । अग्न्याचायरिति शेषः । विकल्पन्त इति पाठस्तु सुगमः। एतल्लाभापायमाह-*व्यत्यये इति*। *वेतियोगविभागेनेति । एवञ्चानन योगविभागन माष्टमिद्वौ छन्दग्मि विकल्पविधायकं सर्ववचनं व्यर्थमिति ध्वनि. तम् । भन* । छन्दसि सर्व विधीनां वैकल्पिकन्येन ॥ ३८॥ एकद्भावस्य प्राक् प्रक्रमात्ततप्रसङ्गनातिदेशान्तरस्यापि, स्मृतौ तस्यापि निरूपणमु. चितमिति तन्निरूपयितुमवतारयति-*नन्विति । कथमिति । सूत्रघटकशब्दावयवक्षिशब्दो तत्त्वप्रकाशिका। ज्ञापन व बहुवचनस्य चारितार्थ्यात्परिभाषाज्ञापकत्वासम्भव इति वदन्तः प्रत्युक्ताः, जाति- प्राधान्य प्रवर्तमानस्य "जातिरप्राणिनाम्" इत्यस्यात्र विषयाभावेन व्यक्तिप्राधान्ये पूर्वव. दृहुय धनस्यैव सत्वेन तद्वैयर्थ्यस्य सौष्ठवान् ॥ ३४ ॥ क्षिय इति । ननु हस्वान्तानुकरणे विमंज्ञायामियानुपपत्तिः, परत्वाद्गुणेन बाधात्। दीर्घान्तानुकरणे "क्षियो दार्घान्" इत्यत्र दीर्घग्रहणं व्यर्थमिति चन्न असीतिपर्युदासेनाति. दिष्टधातुत्वानाश्रयस्यैव धित्वस्वीकारेण गुणाप्राप्तः । अनयाऽशास्त्रीयस्यापि गुणाभावस्याति- देशेनादापाच, । अत एव "क्षियो दीर्घात्" इति दीर्घग्रहणं सङ्गच्छते । कचितु दीर्घान्तस्यैवानुकरणं दीर्घग्रहणं तात्पर्यग्राहकमित्याहुः । यत्त असखातिपर्युदासेन साहचर्यपरिभाषया वा असंयोगोपधेकारान्तस्य स्पर्शघटकोप- धाकेकारान्तस्य शब्दस्यैव वा संज्ञाविधानान्न निर्देशासङ्गतिरिति तन्न "विभाषा श्वे" इति निर्देशम्यासत्यापत्तः । कुक्षरित्यस्यासियापत्तेश्च ।

·९९ तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । क्षिय इतीयनिर्देशोऽस्या शापकः । तत्रैव प्रातिपदिकत्वनिबन्धनविभः क्तिकरणादनित्या चेयमिति "क्षियो दीर्घात्" ( ८-१-४६ ) इति सूत्रे भा. ध्ये स्पटम् ॥ ३६॥ ननु रामावित्यादौ वृद्धौ कृतायां काय्यकालपक्षे कथं पदत्वमुभयत भरवी। हि क्षिधात्वनुकरणन्न तु क्षिधातुरेवेति भावः । निर्देश: । सौत्रनिर्देशः । ननु यधतिदेशेन धातुत्वन्तर्हि धातुपर्युदासात् प्रातिपदिकत्वाभावेन विभक्तिरेव न स्यादत आह-तत्रैवेति ॥ ३६॥ अतिदेशप्रसङ्गादतिदेशान्तरमपि वक्तुमाह-*नन्विति । *कार्यकालपक्ष इति । राम स्मरतीतिप्रयोगे निघातप्रवृत्तिसमये पदत्वज्ञानमपेक्षितन्तञ्च न सम्भवनि प्रकृत्यवयत्रप्रत्य. ययोः स्थाने जातस्यादेशस्थकस्य उभयरूपत्वस्य निरूपम पम्भवात्। या हि द्वयोः पष्टीनि- दिष्टयोः स्थाने जातः सोऽन्यतरव्यपदेशं लभते इति न्यायेनायं यदि प्रत्यवयवन्तहा मु. प्त्वाभावः, यदि सुबितिव्यपदेशभाक् तदा पूर्वभागो यम्माद्विहितस्तत्वाभाव इति समुदा- यस्य पदत्वं कथमिति भावः । अत्र कार्यकाल पक्ष इत्युपलक्षणम् , यथाशपक्षेऽपि पुर्वका. लप्रवृत्तस्य पदत्वस्यकादेशे कृते रामावित्यादौ समुदायस्यान्यत्वादलाभान् । एकदेशेन विक- तमिति भावतान्तेन तृतीयान्तस्य समास एकदेशस्य विकारप्रतियोगिनोऽपि करणत्वविव- क्षया तृतीयेति तत "अर्शआद्यच्" इति केचित् । तत्त्वप्रकाशिका। वस्तुतस्तु दीर्घस्यैवानुकरणम् ,"क्षियो दीर्घात्" इत्यत्रत्यदीर्घग्रहणन्तु प्रतिपदोक्तक्षीप्धातोः व्यावृत्त्यर्थमिति बोध्यम् ॥ ३६ ॥ *पूर्वकालप्रवृनस्येति । नित्यमपि एकादेशं बाधित्वा फलानभिसन्धाननापरनिमित्त- कत्वेनान्तरङ्गत्वादितिभावः । *समुदायस्यान्यत्वादलाभादिति । इदं न युक्तम् , आनुमा- निकस्थानिवद्भावेन पदत्वस्य सुलभत्वात् । कार्यकालतु नानुमानिकस्थानिवद्भावः यस्माद्वि हितस्तदादित्वस्याशास्त्रीयत्वात् । ननु आकडारीयभपदसंज्ञासु यथोदेशपक्षस्यैव सिद्धान्तितत्वेनैकतरपोगेष्टसिद्धी पक्षा. न्तरेणतदुद्भावनप्यानुचितत्वेन च कार्यकालयक्ष इत्ययङ्गतम् । इण्धातौ उभयत आश्रयणे- त्यस्यानाश्रयणादुभयत आश्रयग इत्याप्यसङ्गतमितिचंन्न प्राचीनमतेनैतग्रन्थप्रवृत्तेः । भमाह. चर्येण पदपरस्य "स्वादिपु इतिविहितपदपरत्वात । यदा "कायं तदा संज्ञा, स्वदेशत्यागश्व" इत्यंशद्वयवतः कार्यकालपक्षस्य स्वदेशत्यागांश एव पूर्वग्रन्थस्थैवकारेण व्यावर्तनात् । पक्षद्वये. नापि दोपाभावसम्भवस्याभिप्रेतत्वात् । वस्तुतस्तु रामावित्युपक्षणम् चकार सुपुपुपतुरित्यस्य । अत्र हि द्विरुक्तस्याभ्याससंज्ञायाम् "उरत्" इत्यत्वे सम्प्रसारणे च कृते "हलादिः शेष" इत्यस्य पूर्वभागे द्विरुक्तपूर्वभागत्वाभावे. नाभ्यासत्वाभावादप्रवृत्त्यापत्तिः स्थानिवद्भावेन तु नाभ्यासत्वस्य निर्वाहः ऋकारादेरभ्यास- त्वाभावात् । “सर्वे सर्वपदादेशाः" इति न्यायेनापि नातिदेशः तस्यार्थव द्विपयकत्वेनात्राभ्यास- स्यानर्थकत्वात्। नचाविकारेणार्धाधिक्येन वा न्यायाप्रवृत्त्या कथमभ्यासत्वमिति वाच्यम्! स्वीयविधेयताश्रयावधिकपूर्वत्व स्वीयोद्देश्यविधेयोभयमात्रारब्धसमुदायघटकत्वोभयसम्ब. न्धेन द्वित्वशास्त्रविशिष्टोऽभ्याससंज्ञको भवतीत्यर्थक “पूर्वोऽभ्यास" इत्यस्य प्रवृत्तौ 'कृ' इति समुदायनिष्टस्य स्वीयोदेश्यविधेयोभयमात्रारब्धसमुदायत्वस्य "क" इत्यत्र न्याये- नातिदेशात् । द्वितीयसम्बन्धादूर्णनावेत्यत्रोणु इत्यस्य नाभ्यासत्वमिति बोध्यम् । यतु देवदत्तः पचे, प्रहिणोति, प्रराभ्यां कुलाभ्यामित्यादि फलम् “पच इ" इत्यत्रत्यति.

·- परिभाषेन्दुशेखरे- आश्रयणेऽन्तादिवत्वाभावाद्यस्माद्विहितस्तदादितदन्तत्वाभावादत प्राह- एकदेशविकृतमनन्यवत् ॥ ३७॥ अनन्यवदित्यस्यान्यवन्नेत्यर्थः । तत्रान्यसादृश्यनिषेधेऽन्यत्वाभावः सुतराम् । अत एव तादृशादर्थवोधः। अन्यथा शक्ततावच्छेदकानुपूर्व्यज्ञा- नात्ततो बाधो न स्यात् । एवं च रामिति मान्तस्य यस्माद्विहितस्तत्त्वम् श्रौ इत्यम्य परादिवत्त्वेन सुप्वमिति तदादितदन्तत्वार्थसमाजग्रस्तम् । छिन्नपुच्छे शुनि श्वस्यव्यवहारवन्मान्ते तत्वं लोकन्यायसिद्धम् । अत एव "प्राग्दीव्यतः" (४-१-३ ) इति सूत्रे भाष्ये दीव्यतिशब्दैकदेशदीव्यच्छब्दा- भैरवी । . वस्तुतस्त्वेकदेशा विकृतो यस्येति बहुव्रीहिरित्युचितम् । पूर्वनिपातप्रकरणस्यानित्य- त्वन्तु प्रामुक्तम् सामान्ये नपुंसकम् । अत्र ननाऽन्यशब्दस्य समासेऽन्यभिन्नाप्रसिद्ध्या वाक्या- प्रिमिद्धिरत आह-*अनन्यवदित्यस्येति । न चैवमपि अन्यत्वस्य केवलान्वयितयाऽन्य- सादृश्याऽप्रमिया ऽप्रसिद्धितावस्थ्यमिति वाच्यम् ? तत्का>विधौ यद्यद्धर्मावच्छिन्नस्या- पंक्षा तत्तद्धर्मावच्छिन्नभेदवत्परमत्रान्यपदमिति ततो वतिप्रत्यये सति तादृशभेदवत्सादृश्य- न्नेत्यर्थात्। नन्वेवमन्यसादृश्यनिषेधेऽपि अन्यत्वनिषेधालाभेन रामावित्यादौ पूर्वोक्तदोषोऽस्त्येवे. त्यत आह-तत्रेति। *तत्र* । एकदेशविकृते । *अन्यत्वाभावः । अन्यत्वनिषेधः । *अत एव । अन्यत्वनिषेधादेव । *तादृशान् । विकृतात। *अन्यथा* । अन्यत्वनिषेधा. भावे । परिभाषायां मानमाह--*छिन्नपुच्छ इत्यादिना* । यत्र भूयोऽवयवदर्शनन्तत्र जाते. रभिव्यक्तिरितिलोकन्यायेन तत्र तत्र स स धर्मः परिकल्प्यः । लोकन्यायसिद्धस्यापि अत्र शास्त्रे आश्रयणे मानमाह-*अत एवेति । लोकन्यायपिद्धस्यास्य वचनस्याङ्गीकारादेव । तत्वप्रकाशिका। उन्तत्वस्य “पचे” इत्यत्राशेपणाद्ये निघातः "हिनो" इत्यत्र हिनशब्दत्वारोपेण द्वितीये "हि. नुमिना" इति णत्वं, "रि" इत्यत्र रैशठदत्वारोपेण तृतीये "रायो हलि" इत्यात्वं सिध्यति इति तन्न स्थानिवद्भावन गतार्थत्वात् । एतेन “पचे" इत्यत्र स्थानिवद्भावेऽपि प्रहिणोतीत्यत्र न तेन निर्वाहः, ओकारे उबुध्याऽपि हिनशब्दत्वालाभात् , “सवें सर्वपदादेशाः" इत्यस्यार्थवद्वि- यकत्वात् स्थानिनि मति यत्कायं तदादोपीत्यर्थकेन "अचः परस्मिन्" इत्यनेनापि न, स्था- पनिन्यभवत आदेशेप्यभावात् इत्यपाम्तम् । निगाल्यत इत्यस्य सिध्यर्थं तादृशनियमस्या- भावात् । अन्यथा लत्वम्बाधित्वा णिलोपोनर लत्वन्न स्यात् । *इत्युचितमिति । इदं व्युत्पत्तिद्वयं न युकम् मान्ताकारान्तरामशब्दयोनिरुक्तकदेश- विकृतत्वासम्भवान् । एवञ्चैकदेशः विकृतः यत्रेति बहुवीहिर्वाध्यः । तथाच-स्वावयवविकारविशिष्टं स्ववद्वतीति परिभाषार्थः । स्वाघटकत्व स्वघटकमात्रो. देश्यकविकारतरत्व उभयसम्बन्धन स्वविशिष्टाघटितत्व स्वघटकोद्देश्यकविकारघटितत्व स्वघटकोद्देश्यकविकारतरयावद्घटितत्वैतत्रितयसम्बन्धन स्वविशिष्टं स्ववद्भवतीति निष्कृष्टो- अर्थः । तेन न निजरशब्दे जराशब्दत्वापत्तिः। नवाऽरेति समुदायस्य जराशब्दत्वापत्तिः । *शक्ततावच्छेदकेति। शक्तं पदम् शक्ततावच्छेदिका याऽऽनुपूर्वी, तद्विशिष्टमेव शक्यार्थबोधक विकृतावयवत्वे तु तदवच्छेदिकानुपूर्व्यसत्वात्ततस्तादृशादर्थबोधो न स्यादित्यर्थः । *आर्थसमाजेति* । अर्थानामयमार्थः, स चासौ समाजः समुदायस्तेन ग्रस्तम् गणितम् , ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । १०१ नुकरणमिदमित्युक्त्वा किमर्थ विकृतनिदश एतदेव शापयत्याचार्यो भवत्य- षा परिभाषैकदेशविकृतमनन्यवदित्युक्तम् । एतेनायं, न्यायः शास्त्रीयका. र्य एव शास्त्रीयविकारे एवेत्यपास्तम् । विकृतावयवनिवन्धनकाय तु नायं, छिन्नपुच्छे शुनि पुच्छवत्त्वव्यवहारवद्विकृतावयवव्यवहारस्य दुरुपपा. दत्वात् । एवमक्तपरिमाणग्रहणेऽपि नायम्, उक्तयुक्तः । एतत् “येन विधिः" . भैरवी। विकृतनिर्देशः । इकाभावरूपो यो विकारस्तद्विशिष्टनिर्देशः, अत्र विकारो न शास्त्रीयः किन्तु इच्छयानुच्चारणमेव । यत्र शास्त्रीयो विकारस्तत्रैवैषा परिभाषा प्रवर्तते इति नाग्रहः । किच शास्त्रीयविकारेऽपि, परिभाषाया लोकन्यायसिद्धत्वात् । अत एव रामावित्यादौ बुद्धेः शास्त्रबोध्यत्वेऽपि अकारनिवृत्तेरार्थिकत्वेनाशास्त्रीयत्वेऽपि परिभाषाप्रवृत्तिः । अन्यत्वस्य निषेधे शक्ततावच्छेदिका याऽऽनुपूर्वी तदभेदप्रतीतिरपि अर्थबोधजनकनियामिकास्तीति तस्मादर्थबोधः । एतेन* । अस्य न्यायस्य लोकसिद्धत्वेन । ननु कार्यकालपक्षमुपक्रम्यैतत्परिभाषावतरणमयुक्तमाकडाराधिकारस्थसंज्ञाविषये यथो. देशपक्षस्यैवाश्रयणादिति चेन्न, यत्रतदधिकारस्थसंज्ञाद्वयप्रमक्तिस्तत्रैव यथोद्देशत्वस्याश्रय णात्। तथाचोक्तं प्राक् “आकाराधिकारस्थभपदसंज्ञाविषयवित्ति" यत्र तु न द्वयोः प्रसक्ति- स्तत्र कार्यकालत्वमपि । अत एव "अन्तादिवच्च" इति सूत्रे परादिवद्भावस्य वृक्षे तिष्ठती. त्यादौ कार्यकालपक्षे निघातसिद्धिः फलमित्युक्तम् । ननु व्यवस्थितयोः कार्यकालपक्षयथोद्दशपक्षयामध्ये यथा प्रगृह्यसंज्ञाविषये यथोड्यक्ष एवाङ्गीक्रियते । अन्यथा “अणोऽप्रगृह्यस्य” इत्येतदकवाक्यतापन्नस्य "ईदूदेत्” इति सूत्रस्य प्लुत दृष्ट्याऽसिद्धत्वात् । प्लुतं कृते 'आगच्छतमग्नी' इत्यादी त्रिमात्रत्वादीकारस्य प्रगृवाभा वेऽनुनासिकापत्तियथोद्देशपक्षाश्रयणे तु प्लुतस्यैव प्रगृह्यसंज्ञाविधायकशानदृष्ट्या सिद्धत्वनादौ धगृह्यत्वं भवति । न च तस्य स्थान प्लुतादेशे तन्निवृत्तिरिति वाच्यम् , त्रिमात्रेऽपि प्लुतेड- सिद्धत्वेन द्विमात्रबुद्धया पुनः प्रगृह्यत्वाङ्गाकारात् । तथा रामावित्यादौ यथोद्दशत्वाङ्गीकारण पदत्वस्य पूर्वप्रवृत्तस्य "सर्वे सर्वपदादशा” इति न्यायेन सिद्धौ "एकदेशविकृतमनन्यवत इति पारिभाषानाश्रयणीयेति चेन्न, व्युभी' अत्युनीत्यादावनति कृते "बहुव्रीहरूधस" इति डी. प्प्रवृत्त्यर्थं परिभापाङ्गीकारस्यावश्यकत्वात् । *विकृतावयवेति । यथा मघवतः मघवनेत्यत्र "मघवा बहुलम्" इति त्रादेशे कते सम्प्रसारणमनेन न्यायेन, तत्रहि श्वादीनां सप्रसारणे नकारान्तग्रहणमनकारान्तप्रतिषेधार्थमिहि भाष्ये उक्तम् । उक्तार्थ मानमाह-*छिन्नपुच्छ इति। विशेषान्तरमप्याह-एवमक्तेति । परि. च्छिन्नपरिमाणेत्यर्थः । परिमाणमत्रानुपूर्वी यथोक्नपरिमाणार्थवाचकानान्द्रोणादिशब्दानाम- धिके न्यूने वा न प्रवृत्तिरिति लोके दृश्यते तद्वत । अत एवाऽराजकीयमित्यत्र "राजः कच" तत्त्वप्रकाशिका। अर्थ सम्बन्धिसमुदायान्तर्वृत्तमित्यर्थः । *किमर्थमिति । न च लाघवात्तान्तस्यैवावधित्वे तस्यैवेदमनुकरणं न विशिष्टस्येतिवाच्यम् ? "अत इन्” इत्यत्राणिजोः पर्यायेण विधानन्या- वृत्यर्थमर्थानामेवावधिमत्वस्येष्टत्वेनावध्यवध्यवधिमतोस्साजात्यमितिनियमादर्थस्यैवावधि. त्वस्येष्टत्वात्तान्तस्य निरर्थकत्वेन तत्वासम्भवात् । एवञ्चैकदेशविकृतोऽप्यर्थबोधकः । अन्यथाऽनेन न्यायेन शब्दस्वरूपाभेदप्रतिपादनेऽप्युक्तरीत्या अर्थाबोधकत्वेनार्थस्यावधित्वं न स्यादिति भावः । *ज्ञापयतीति । बोधयतीत्यर्थः । स्वांशे चारितार्थ्यासम्भवात् । नन्वेवं कतरदित्यत्र विकृतावयवहस्वत्वप्रयुक्तमपि कार्य स्यादत आह-*विकृतावय- वेति । *अक्तपरिमाणेति । संख्यात्वपरिमाणत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्न प्रकारताकबुद्धिनिष्ठप्र ।

·भैरवी। १०२ परिभाषेन्दुशेखरे- (१-१-७२) इत्यत्र भाष्यकैयटयोर्ध्वनितम् । यत्र त्वर्द्ध तदधिकं वा विकृतं तत्र जातिव्यक्षकभूयोऽवयवदर्शनाभावेन तत्वाप्रतीतौ कार्यसिद्ध्य- थं विकृतानलरूपावयवत्वप्रतीत्यर्थं च स्थानिवत्सूत्रम् । क्वचित्तु लक्ष्यानु- गेधानन्यायानाश्रयणम् । तेनाभीयादित्यादिसिद्धिः । स्पष्टं च क्वचिन्या- इति छप्रत्यये नकारस्य ककारादेशे च कृत "अल्लोपो ऽनः" इति न । एवञ्च विशिष्टानु पूर्वी- काणां शब्दानां साक्षात् संज्ञाद्वारा वा यत्रास्त्रयणन्तत्रैव न प्रवर्तत दी संज्ञाद्वारा परम्परा श्रयणादभीयादित्यादौ "एतेलिङि” इति न प्रवर्त्तते । तदेतद् वक्ष्यति "क्वचित्तु लक्ष्या. नुरोधादिति”। *एतत् । पूर्वोक्तमर्थजातम् । *ध्वनितमिति । तत्र ह्यक्तपरिमाणानामर्थानां वाचका ये शब्दास्ते न न्यूने न वाधिके इत्यस्य न्यायस्य सङ्ख्याशब्दपरिमाणशब्दयोः प्रवृत्तिरुना, तत्रार्थशब्दस्य वाच्यपरस्य संज्ञापरस्य च कथनं ध्वनितमित्यर्थः । एवञ्च "स्वंरू- पम्" इति सूत्रेऽपि । प्रकृते एकदेशविकृतन्यायेनैव निर्वाहेऽवयवादेशस्थले स्थानिवत्सूत्रस्य न प्रयोजनं किन्तु यत्र समुदायादेशस्तवति कश्चिदाह तदुक्तिं खण्डयति-*यत्र त्वद्ध मिति । यथा यत्प्रस्तोतीत्यत्र "तिङि चोदात्तवति" इति प्रशब्दस्य निवातः प्रशब्दस्य गति. त्वे सति स्यात् । तच्च प्रकृतर्धातुत्वसाध्यन्तञ्च नेकदेशविकृतन्यायेनेति तदर्थमपि सूत्रारम्भ आवश्यकः । एवञ्च तत्र “सर्वे सर्वपदादशाः” इति न्यायेन स्त्वित्यस्य स्तौशब्दादेशकल्पनया स्थानि. वद्भावन धातुत्वबुद्ध्या प्रशब्दस्य कार्यकालपक्षे गतित्वं भवति । *तदधिकमिति । यथा "प्रतापम्" इत्यत्र पूर्ववत् प्रशब्दस्य गतित्वं सति "गतिरनन्तर" इति प्रकृतिस्वरसिद्धिर्भः वति। यदि सर्वत्रकदेशविकृतन्याय आश्रीयते तदा बहुधीवानमाचष्टे स्त्रीत्यर्थे णिचि टिलापे तदन्तात्विपि णिलाप वा तस्यापि तेन न्यायेनान्नन्तबहुव्रीहिग्रहणेन ग्रहणं स्यात् । तथाच तस्मात् डाप्स्यात् । *कार्यसिद्धयर्थमिति । राजत्यादौ मुलापऽपि स्थानिवत्वेन पदत्व. सिद्धिः समुदायादशस्वले यथा भवति, तथा धियो कतरन् इत्यादौ यस्माद् विहितस्तत्व. प्रतीतिरपि स्थामिवत्सूत्रसाध्यय । *अभीयादित्यादिसिद्धिरिति* । अनोपसर्गत्वस्याक्तप. तत्त्वप्रकाशिका- तिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकविपयताश्रयविशिष्टत्वम् ० स्वघटित्व स्वसमनि- यतत्वान्यतरसम्बन्धन । व्यच्कत्वस्यकत्वप्रतिबन्धकीभृतद्विविघटितत्वात् । जरात्वादेस्त्रि. त्वप्रतिबन्धीभूतचतुष्टयमनियतत्वान्परिच्छिन्नपरिमाणत्वम् । गुडोदकमिन्यत्र दकशब्दे उद. कशब्दत्वातिदेशपरं भाष्यन्तु पूर्वोत्तरपदनिमित्तकार्यात्पूर्वमन्तरङ्गोऽप्येकादेशो नेतिपरिभा. पया पूर्वमेव स्वरप्रवृत्तैकदेश्युक्तम् । न चैवं दीव्यतिशब्दत्वस्याप्यनेनातिदेशाभावः, दीव्य. तिशब्दनिष्टबोधजनकत्यस्यैवदीव्यच्छन्दतिशेनेष्टसिद्धः । यत्त चतुष्व न जरात्वसमनियतं चतुष्ट्वस्य प्रतिमिभिन्नत्वादिति तन्न जरात्वजातेः सम. नियतत्वाभावऽपितादृशव्यक्तिनिष्टधर्मस्य तथात्वात् । अत एव लक्षणे न जातिपदोपादानम्। एतेन जातिघटितलक्षणं कृत्वा शेखरोपपादनाय व्यापकाभावप्रतियोगित्वपर्यन्तं क्लिश्यन्त. स्तऽपास्ताः। केचित्तु "उदके केवले” इतिसूत्रस्थभाष्यविरोधान्न समनियतधर्मस्यानेनानतिदेशः, अ. अभीयादित्यत्र तु न्यायस्यानित्यत्वात् हस्वाप्रवृत्तिः । अत एवाभीयात्पतञ्जलिरित्यत्र न ज- श्त्वमिति वदन्ति । *अभीयादिति। यद्यपि "अचः परस्मिन्" इतिस्थानिवत्वेनैव भान्तस्य पदत्वाभावस्तथापि पटितीत्यादीनामुपलक्षणं बोध्यम् ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। १०३ कैयटेन दर्शिते. याप्रवृत्तिः "प्रथमयोः पूर्वसवर्णः” (६-२-१०२) इत्यत्र त्यन्यत्र विस्तरः॥ ३७ ॥ इति प्रथमम्प्रकरणम् । भैरवी। रिमाणनिष्ठतयाऽयन्न्याय "एतेलिङि" इति विधीयमाने हस्ये यद्यपि पूर्वोक्तरीत्या न भवति, तथापि पदत्वस्याक्तपरिमाणनिष्ठत्वाभावेन भान्ले जश्त्वाभावसिद्ध्यर्थमिह लक्ष्यानुरोधा श्रयणं कर्तव्यमिति बोध्यम् । उक्तार्थदाढाय दृष्टान्तमाह-*स्पष्टञ्चेति । *कैयटेनेति । तत्र वृक्षानित्यत्र "प्रथमयोः” इति सूत्रं बाधित्वा पररूपं प्राप्नोति इति शङ्कायां "प्रथमयोः" इति योगविभागं प्रदर्य योगविभागेन पररूपस्य बाधे प्रदर्शित यथा योगविभागेन "प्रथमयोः" इति सूत्रम् " अतो गुणे " इति पररूपं बाधते तथा “ अमि पूर्व इत्येतमपि बाधेतति शङ्कायां भाष्ये 'मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते' इत्ययं योगवि- भागः पररूपं बाधिप्यते अमि पूर्वत्वन्न बाधिष्यते इति समाहितम् । ततो भाष्यकृतैवोक्तम् यद्येतदस्ति मध्येऽपवादाः, पुरस्तादपवादा इति नार्थ एकेनापि योगविभागेन पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्बाधन्ते, इत्येवं पररूपम् "अकः सवर्णदीर्घत्वं बाधिष्यते "प्रथमयोः पूर्वसव- णः दीर्घत्वन्नबाधिप्यते इति तत्र मध्येऽपवादा इतीतिप्रतीकमुपादाय कैयटेनोक्तम् । न्यायश्चा- यन्न तु वचनं यद्वक्ष्यति यद्येतदस्तीति नहि वचनस्यासत्ता सम्भावना न्यायस्तु क्वचित् क्वचिदाश्रीयत इति युज्यते वक्तुमिति ॥ ३७ ॥ . इति प्रथमम्प्रकरणम् । तत्त्वप्रकाशिका। केचित्तु एतन्न्यायस्वीकारे यत्र यत्राक्तपरिमाणादौ दोषस्तत्र तत्र न्यायानाश्रयणेनैव निर्वाहो लाघवादिति तन्न, अण्णन्ताच्छ्रायसशब्दाद्विचने श्रायसावित्यत्र वृद्धौ सान्तस्यो- गित्वेनानेन न्यायेनाङ्गतया च प्राप्तस्य नुमः पूर्वसम्बन्धित्वेन "अचः परस्मिन्" इतिस्था- निवत्वेन वारणपरभाष्यासङ्गतः । अतः पदत्वे कर्तव्ये एवेतन्न्यायानाश्रयणमिति बोध्यम् । *अन्यत्रेति । वस्तुतो व्यर्थेयं परिभाषा रामावित्यादौ यथोद्देशपक्षण निर्वाहात् । आरेत्या- दौ स्वीयविधेयताश्रयावधिकपूर्वत्व स्वीयोद्देश्यताश्रयसमभिव्याहृतवर्णाघटितत्वोभयस. म्बन्धेन द्वित्वशास्त्रविशिष्टोऽभ्याससंज्ञको भवतीत्यर्थक “पूर्वाभ्यास" इत्यनेनाभ्यासत्त्वेनादो- पात् । 'प्राग्दीव्यत' इत्यत्र तु सौत्र इकारलोपः । अत इव स्थानिवत्सूत्रे भाष्ये आदेशग्रहणे- नानुमानिकस्थान्यादेशभावेन पचत्त्वित्यादीनां पदत्वमङ्गीकृत्य एतदर्थमेकदेशविकृतस्योपस. ख्यानमिति यन्नोदितं तन्न वक्तव्यं भवतीत्युक्तं सङ्गच्छत इति दिक् ॥ ३७॥ इति प्रथमम्प्रकरणम् ।

·१०४ परिभाषेन्दुशेखरे- अथद्वितीयम्प्रकरणम् पूर्वपरनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः ॥ ३८॥ पूर्वात्परं बलवत् । विप्रतिषेधशास्त्रात्पूर्वस्य परं बाधकमिति यावत्:- नन्वेवं 'भिन्धि' (भिन्तात्) इत्यत्र परत्वात्तातङाबाधितोऽकच (धिः) न भैरवी। अथवाधबीजप्रकरणम् । एकदेशविकृतमल्यवदित्यत्र प्रतिषेधार्थकस्य नजः सत्वान्निपेधन भावांशस्य बाधो दृष्ट इति तत्प्रसङ्गेनान्यप्रयुक्तबाधानामप्युपस्थितिरिति तन्निरूपयति-*पूर्वपरेत्यादिना । सं. ग्राहकवाक्यमंतत् । पूर्वापक्षया परस्य बलवत्वमात्रेण लक्ष्याणां सिद्धिर्न भवतीति फलिता. र्थमाह-*पूर्वस्यति* ॥ ३८ ॥ *नन्वेवमिति । पूर्वस्य परशास्त्रेण विप्रतिषेधशास्त्रबलाद्वाधकल्पने । *अकजन स्यात*। "तिङश्व” इति विहितोऽकजनस्यादित्यर्थः । क्वचित्परत्वात्तातका बाधितो धिन स्यादिति. पाठोऽस्ति सत्वयुक्तः धिनस्यादित्यस्य भिन्धीत्यत्र धीत्यस्य श्रवणन्न स्यादित्यत्र तात्प. यमिति वाच्यन्तच न सम्भवति तातडो वैकल्पिकतया एतदभाव तच्छ्रवणस्य सिद्धेरिति तात्पर्य्यार्थविरोधात् , एवमाशङ्य पुनः प्रसङ्गविज्ञानन्यायेन समाधानमपि न युक्तम् "अचश्व" इति सूत्रस्थभाष्यविरोधात् । तत्र हि-भाग्य प्रतक्ष्य प्ररक्ष्यत्यत्र संयोगनिवृत्यर्थम् “उकाल" इति सूत्रेऽग्रहणम् , अन्यथा "हस्वस्य पिति" इति तुक् स्यादिन्युक्त्वा अच्ममुदानि वृत्त्यर्थञ्चाग्रहणम् । अन्यथा "छे च” इतितुको “दार्थात्पदान्ताद्वा” इति वैकल्पिकतुका तित. उच्छमित्यत्राच्समुदायस्य दीर्घसंज्ञायां बाधः स्यादिति “उकालोऽच्" इतिसूत्रेऽग्रहणस्य प्रयोजनम् “अचश्च” इतिसूत्रे उक्तम् । तत्र कैयटः, दीर्घलक्षणे तुकि परत्वात् प्रवृत्ते सद्गति. न्यायाधस्वलक्षणः पुनः प्रवर्त्तते। नचैव विधयविषये पुनःप्रसङ्गविज्ञानमस्ति नित्यविकल्पयोविरोधात् पूर्वण परस्य बाधप्र- तत्त्वप्रकाशिका। अथ वाधबीजप्रकरणम् । क्रमप्राप्त बाधबीजं वक्तुमाह-एकदशति । * उत्तरोत्तरमिति । "आनुपूव्ये द्वे वाच्ये" इत्युत्तरशब्दस्य द्वित्वं समासवच्च बहुलमिति बहुलग्रहणनात्र समासवद्भावः । एवञ्च पूर्वपरे. त्यानुपूर्त्या यदुत्तरं तबलीय इत्यर्थः । अथवा समाहारद्वन्द्वः एक उत्तरशब्दः परवाचकः, एकस्तूत्तरत्वेन गृहीतीत्तरपरः । ननु परशास्त्रं पूर्वशास्त्राद्वलवत् परशास्त्रत्वादित्यनुमाने हेतोः पक्षमात्रवृत्तित्वेनासाधार- णत्वाव्याप्तिग्रहप्रतिबन्धादप्रयोजकत्वमत आह-विप्रतिषेधशास्त्रादिति । एवाञ्चानुकू. लतर्कसत्वान्नाप्रयोजकत्वंहताविति भावः ॥ ३८ ॥ *अकच्न स्यादिति । इदं न युक्तमकची कुत्सानिमित्तकत्वेन बहिरङ्गत्वात् । *श्रवणन्न स्यादिति । परत्वात्तातडा बाधात् । “तातडा हेः स्थानिवत्वप्रतिषेधो वक्तव्य” इति वाति- केन स्थानिवत्त्वनिषेधाच्च । *सिद्धरिति* । नच तातडोऽभावपक्षेधिभावाभावोऽपि विधेय इति वाच्यम् । अप्राप्तविभाषास्थलेऽभावस्य सिद्धतया भावमात्रस्य विधानात् । अत एव मुमुक्षते वत्स इत्यत्राभ्यासलोपो न । केचित्तु मिन्धीति भिन्तादित्यस्योपलक्षणम् । तत्र परत्वात्तातका बाधितो धिन स्यात् ।

·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। - - स्यादत प्राह- पुनः प्रसङ्गविज्ञानातिमद्धम् ॥ ३१ ॥ नन्वेवं तिसृणामित्यत्र परत्वात्तिनादेशो पुनत्रयादेशः स्यादत प्राह - मकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद्वाधितं तद्बाधितमेव ॥ ४० ॥ तत्र क्वचिञ्चरितार्थयोरेकस्मिन् युगपदुसयोःकार्ययोरसम्भवेन बाध- काभावात्पर्यायेण तृजादिवच्छात्रव्य धमझे नियमार्थ विप्रतिषेधसूत्रमिति सकृद्गतिन्यायसिद्धिः। यथा-तुल्यबलयोरेकः प्रेष्यो भवति स तयोः पर्यायेण कायं करोति यदा तमुभौ युगपत्प्रेषयतो नानादिक्षु च कार्य तदाभयोर्न करोति योगप- द्यासम्भवात्तथा शास्त्रयोर्लक्ष्यार्थयोः क्वचिल्लदये योगपद्येन प्रवृत्त्यसम्भवाद- प्रतिपनौ प्राप्तायामिदं पर विध्यर्थ, तत्र कृते यदि पूर्वप्रानिस्तदपि भवत्येवेति पुनःप्रसङ्गविज्ञानसिद्धिरिति विप्रतिषेधसूत्रे भाष्ये स्पटम । यनु कैयटादयो व्यक्ती पदार्थे प्रनिलक्ष्यं लक्षणोपप्लवादुभयोरपि शा- भैरवी। सङ्गात् यत्र हि पूर्वी विधिः परन्न बाधते तत्र पुनः प्रसङ्गविज्ञानमित्याह-यथा भिन्धकीत्यत्र । एवञ्च भिन्धीत्यत्र तातङि कृतेऽपि यदि " पुनः प्रसङ्गन्यायेन " समुदायस्य धिः स्यात् तदा तातङ्प्रवृत्तिबाधः स्पष्ट एवं ॥ ३९ ॥ *नन्वेवम् । बाधके प्रवृत्तेऽपि बाध्यस्य प्रवृत्तिस्वीकारे । *त्रयादेशः स्यादिति । स्थानिवद्भावेन त्रिशब्दत्वादिति शेषः। *पद्ताविति । गतौ पूर्वपरयोर्युगपत प्राप्तौ सत्यां यो विप्रतिषेधः परेण बाधस्तस्मिन् मति यत्स्कदाधितन्तद्बाधितमेव । एतौ द्वावपि न्यायौ लक्ष्यानुरोधाद् व्यवस्थितौ । एतयोर्यथा मिद्धिर्भवति तं प्रकारमाह-तत्रेत्यादिना । *वञ्चित् । परस्पराविषये चारितार्थयोरित्यस्य कायोरित्यत्रान्वयः। एकस्मिन् लक्ष्ये अ. सम्भवेनेत्यत्रान्वयः । *लक्ष्यार्थयो:* । लक्ष्योपकारकयोः । *भाष्ये स्पष्टमिति । एवञ्च शा. स्त्रीय दृष्टान्तेन सद्गतिन्यायेऽस्मिन् लौकिकदृष्टान्तेन पुनः प्रसङ्गविज्ञानन्यायस्य सिद्धिः । कैयटोकरीत्या न्यायद्वयमिद्धिं वदतां मतन्त्वयुक्तमिति सूचयितु माह-*यत्त्विति । *व्य. तो पदार्थे* । व्यक्तिः पदानां वाच्येतिमते । अयं पक्षः "सरूपाणाम्” इति सूत्रभाष्ये द्रव्या- भिधाने व्याडिरित्यनेन वर्णितः, द्रव्यवाच्यत्वे सरूपसूत्रारम्भ एव साधकः, तथाचोक्तं भा- व्यकृता-प्रत्यर्थशब्दनिवेशान्नैकेनानेकार्थस्याभिधानमिति युक्तश्चायं पक्षः शनिग्राहकशिरो- मणेर्व्यवहारस्य तत्रैव सम्भवात् । अनुगता जातिः शक्यतावच्छेदिकेति न शक्यानन्त्यम् । नचानुगतजातेः शस्यत्वाभावे शक्यतावच्छेदकत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् ? अकारणत्वे- ऽपि कारणतावच्छेदकत्वपदशक्यत्वेऽपि शक्यतावच्छेदकत्वसम्भवात् । तत्वञ्च शक्तिग्रहे श. क्यनिष्ठा या विशेष्यता तदवच्छेदकतया भापमानत्वम् । अवच्छेदकत्वञ्चान्यूनानतिरिक्त- वृत्तित्वमतः पृथिवीत्वादेर्न घटादिपदशक्यतावच्छेदकत्वापत्तिः । आकाशशब्दादौ तु संज्ञा. शब्दवदाकाशशब्दावच्छिन्ने शक्तिरिति नाकाशः शब्दाश्रय इति व्यवहारानुपपत्तिः । *प्रति- तत्वप्रकाशिका। एवञ्च स्थानिवत्वप्रतिषेधारम्भो व्यर्थः स्यादिति भावः । भाष्यानुगामिनस्तु तिसृणामित्यत्र परत्वात्तिस्त्रादेशेन बाधितो नुद् न स्यादित्यवतरणमाहुः ॥ ३९ ॥ *शास्त्रद्वयप्रसङ्ग इति । अयम्भावः-यद्यपि विधेये स्वोद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन व्याप.

·- भरवी। १०६ परिभाषेन्दुशेखरे- स्त्रयोस्तत्तलक्ष्यविषययोरचोरितार्थेन पर्यायेण द्वयोरपि प्राप्तौ परमेवेति नियमार्थमिदमिति सकृद्गतिन्यायसिद्धिः । अत्र पक्ष पतनियमवशादेतल्ल. क्ष्यविषयकपूर्वशास्त्रानुपप्लव एव । जानिपते तूद्देश्यतावच्छेदकाक्रान्ते क्वचि. लदये चरितार्थयोद्धयोः शास्त्रयोः सत्प्रतिपक्षन्यायेन युगपदुभयासम्भवरू. पविरोधस्थल उभयोरप्यप्राप्ती परविध्यर्थमिदमिति "पुनः प्रसङ्गविज्ञानसि. लक्ष्यमिति । लक्ष्यभेदेन संस्कारकस्य लक्षणस्य भिन्नस्य कल्पनादित्यर्थः । अत्र सरूपसूत्र- स्थमुक्तं भाष्यं संयोगसंज्ञासूत्रस्थं ग्रामशब्दस्य बह्वर्थत्वप्रतिपादनानन्तरं तद्यः "सारण्यके ससीमके सस्थण्डिलके" वतो तमभिसमीक्ष्यैतत् प्रयुज्यतेऽनन्तराविमौ ग्रामाविति भा. प्यंञ्च मूलम् । ननु परमेव भवतीति नियमकल्पने तद्वयक्तिविषये कल्पितस्य पूर्वशास्त्रस्य वैयर्थ्यन्दुर मत आह-*अत्र पक्ष इति । *जातियक्ष इति । अत्र जातिपदं तत्रत्यपदार्थसाधारणधर्मः परं तेनाका शत्वाभावत्वादानां परमतमिद्धजातिलक्षणशून्यत्वेऽपि न क्षतिः । एतस्यैवात्र शास्त्र स्वार्थपंदन व्यवहारः । एतादृशधर्मस्य वाच्यत्वे "जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनम्" इति सूत्रं माणग्रहणपरं भाष्यमा कृतिग्रहणादित्याकृत्याभिधानात् मिद्वमितिच भाष्यम्मानम् । ननु व्यक्तौ शक्तिग्राहकस्य व्यवहारस्य सत्वात् कथनाताव शक्निसिद्विरिति चेदुच्यते। पूर्वव्यवहारण व्यक्तौ शक्तिग्रहेऽप्यानन्त्यात् तावतीषु व्यक्तिषु शक्तिग्रहासम्भवाजातादेव तस्या उचितत्वात् । यापि गौर्गोपदशक्य इति शनिग्रहो व्यक्तिविशेष्यकस्तथापि शिखीध्वस्त इतिवत् "सविर्गपणे विधिनिषधौ विशेषणमुपसंक्रमतः सति विशेष्ये बोधे” इतिन्यायेन जातो शनिः कल्प्यत । एतत्पक्षे वाच्यार्थम्यकत्वाच्छन्दभेदेन अर्थभेदेऽपि न शब्दभेद इत्यत्र संयोगसंज्ञासूत्रस्थग्रामशब्दोऽयं बह्वर्थ इति भाग्यम्मानम् । न च जातेर्वाच्यत्वं गां दद्याद् वीहीन वहन्तीत्यादावन्वयानुपपत्तिरिति वाच्यम् । व्यक्ती लक्षणाया एतादृशे स्थले स्वी- कारात् । शक्यार्थस्य तत्राश्रयत्वमेव सम्बन्धः । शाब्दबुद्धिं प्रति वृत्तिप्रयोज्योपस्थितेहेतु. त्वान्न तज्जन्योपस्थितः शाब्दबोधहेतुत्वक्षतिः । न चाकाशशब्दस्य शब्दावच्छिन्ने शक्तिश्वेच्छक्तिसम्बन्धस्यैव शक्यतावच्छेदकतावच्छे. दकत्वं वाच्यम् । एवञ्च शक्यतावच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्धापरिचयात्तस्य शनिग्रहानुपपति. रिति वाच्यम् ? कुत्वं कस्मान्न भवतीत्यत्र चताहात्म्यसम्बन्धस्य शक्यतावच्छेदकतावच्छेदक तया एतत्सम्बन्धन शब्दावच्छिन्नविशेष्यकम्य बाच्यवाचकभावात्मकशक्तिप्रकारकस्य ग्रहस्य सम्भवात्।*सत्प्रतिपक्षन्यायेनेतियथा मन्प्रतिपक्षस्थले विरोधिसाध्यद्वयव्याप्यवत्तापरामर्श सत्त्वेन तदभावव्याप्यवत्ताज्ञानस्य तद्वतावुद्धि प्रति प्रतिबन्धकतया न कस्यापि साध्यम्यानु. मितिस्तथात्रापि परम्परप्रतिबन्धान्न कस्यापि शास्त्रम्य प्रवृत्तिः स्यादित्यर्थः । *परविध्यर्थ. मिति । विप्रतिषेधशास्त्रमिति शेषः । एवमातिव्यक्त्यन्तरम्य वाच्यत्वाभिप्रायेण कैयटमः म्मतरीत्या न्यायद्वयोपपत्तिमुपपाद्य भाष्यसम्मतेन जातिव्यक्त्यारुभयोर्वाच्यत्वमिति मतेन तत्त्वप्रकाशिका । कत्वमवश्यं स्वीकार्यम् । अन्यथा विधेयशून्यस्यापि कदाचित्प्रयोगः साधुः स्यात् , तच्च नेष्टं प्रत्ययः परो भवत्येवेति नियमात् । एवञ्च पर्यायेणेत्यसङ्गतम् । तथापि विधेयद्वयविधानारम्भ. सामर्थ्यादन्यतरत्वेन व्यापकत्वस्वीकासन्न दोषः । यत्तु 'उद्देश्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन विधेयान्वय' इति तत्र । कदाचिद्विधेयशुन्य. स्यापि साधुत्वापत्तेः । एवञ्चात्रापि शास्त्रद्वयप्रामाण्यादन्यतरत्वेन प्रवृत्तिप्रसङ्गः ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । १०७ द्धिः” इत्याहुस्तन्न । व्यक्तिपक्षे सर्व लक्ष्यं शास्त्रं व्याप्नोति न जातिपक्षे इत्यत्र मानाभावात् । न बाह्मणं हन्यादत्यादौ जात्याश्रयसकलव्यक्तिविषयत्वार्थ- मेव जातिपक्षाश्रयणस्य भाष्ये दर्शनात् । अत एव "सरूप"सूत्रे भाष्ये जातौ पदार्थ नवयवेन साकल्येन विधेःप्रवृत्तौरनुबन्ध्य इत्यादौ सकलग. वानुबन्धनासम्भवान्कर्मणो वैगुण्यमुक्तम् । द्रव्यवादे चासर्वद्रव्यावगते?- रनुवन्ध्य इत्यादावेकः शास्त्रोक्तोऽपोऽशास्त्रोक्त इत्युक्तम् । भैरवी। । खण्डयति-तन्नेत्यादिना* । *सर्व लक्ष्यं शास्त्रमिति* । सर्व लल्यमिति कर्मबोधकम् शास्त्रमिति कर्तपरम् । ननु जातर्वाच्यत्वमते जातो कार्यान्वयम्य शाबोध्यत्वनातौ कार्यान्वयश्च । यत्किञ्चि. च्छक्तिद्वारा जातश्चेदपि शास्त्रञ्चरितार्थमिति सर्बलक्ष्यव्यापने शास्रारम्भसामर्थरूपं यत् त. तस्मिन् पक्षे मानन्तनास्तीति वदाम इत्यत आह-न ब्राह्मणमिति । सकलव्यक्तिविषय त्वार्थम्ब्राह्मणत्वजात्याश्रयसकलब्राह्मणहनननिषेधाय । *भाष्ये* । सरूपसूत्रे । अयम्भावः-व्यक्त रेव जातेरेव वाच्यत्वमिति पक्षस्याश्रयणन युक्तम् जातिशक्तिवादे गोत्वशक्तिग्रहाद्गोत्वपदजन्यानोत्वविशेष्यकबोधापत्तेः । न च गोत्वपदशक्ति ग्रहो गोत्वत्वा च्छिन्नविशप्यताको गोपदशक्तिग्रहस्तु गोत्वत्वानवच्छिन्नविशेप्यताक इति न गोत्वपदजन्य- शक्तिहादापत्तिरिति वाच्यम् , गोत्वनिष्ठनिरवच्छिन्नविशेष्यताकशक्तिग्रहस्य गोत्वत्वन्न गांपदशाति बाघग्रहसत्त्वेऽपि सम्भवेन तादृशबाधग्रहकाले गोत्वनिष्ठनिस्वच्छिन्न विषयता- कशाब्दबांधापत्तः। यदि चमात्य निरवच्छिन्नैव गोत्वपदस्यशक्तिः, गोप गोरित्याकारकं स्व. रूपती गांत्वप्रकारकं गोपदत्वविशिष्टविशेष्यकं शक्तिज्ञानं गीत्वविशिष्टविण्यकशाब्दबोधस्य हेतुरित्युच्यते । तदा कदाचित्ामवायन गोत्वप्रकारकदाचित्कालिक लम्बन्धन गोत्वप्रका- रकमिति व्यवस्थानुपपत्तिः । जातिविशिष्टशक्तिस्वीकार तु समवायेन गोत्वविशिष्टविषयकश- निग्रहस्य समवायेन गोत्वप्रकारकशाब्दबुद्धिप्रति हेतुत्वमितिकार्यकारणभावेन नानुपपत्तिः। गोत्वपदस्थ गात्वत्वे शक्तियथागोपदस्य गोत्त्व इति तु वक्तुमशक्यम् , लाघवमूलकस्पाकृ तिवादस्य शिथिलत्वापत्तः । किञ्च केबलव्यक्तर्वाच्यत्वे गौः शुक्लश्चलो डित्य इति सह प्रयोगानुपपत्तिधर्मविशेषात् । किञ्च यत्र हस्तिपके हस्तिनः पालकत्वसम्बन्धो न गृहीतस्तस्यापि हस्तिपकान्तरविशे. ध्यकसम्बन्ध हाद्वोधापत्तिरिति तद्वारणाय तव्यक्तिविशेष्यकशाब्दबोधन तद्वयन्तिविशेष्यक- सम्बन्धग्रहस्य हेतुता वाच्या। तथा सति व्यक्तीनां नानात्वात्कालान्तरायदेशान्तरायव्यक्ति विषयकशाब्दबोधानुपपत्तिरतो गवादिपदानाङ्गोत्वादिविशिष्टे शक्तिरित्यवायम् । एतदप्युक्तं सरूपसुत्रभाष्य-"न झाकृतिपदार्थस्य द्रव्यन्न पदार्थी द्रव्यपदार्थकवादिमते आकृतिन पदार्थ इत्युभयोरभयम्पदार्थ" इति यद्यप्येतद्भाष्याद्विशकलितशक्तिवाद इति प्रतीयत, तथापि कस्य. चित्किञ्चिद्गुणभूतङ्किञ्चित् प्रधानभूतमित्युत्तरभाप्यपालोचनया विशिष्टशक्तिवाद एव ता- त्पर्य्यमवधार्यते । किञ्च जातिरेव पदार्थ इति मते सर्वलक्ष्याव्यापने जातिवाच्यत्ववादस्य शिथिलत्वापत्तिः। उदेश्यतावच्छेदकावच्छेदेन शास्त्रप्रवृत्तेस्तत्पक्षे लाभादित्यपि बोध्यम् । उक्ताथै मानमाह-*अत एवेति । जातिवादस्य सकलव्यक्तिसंग्रहार्थमेव । *अनवयवेन । अस्यैव व्याख्या साकल्येनेति व्यक्तिविशेपा एघाबयथा इत्युच्यन्ते । *असम्भवादिति । देशकालभेदेन व्यक्तीनामान्त्यादिति भावः । *चैगुण्यमुक्तमिति । तस्य फलानवाप्तौ तात्प- सम । तर्हि द्रव्यमेववाच्यमित्यस्त्वित्यत आह-*द्रव्येति* I *चस्त्वर्थे । *एकः शात्रोक्त .

·१०८ परिभाषेन्दुशेखरे- किश्चन हि भाष्योक्ततृजादिदृष्टान्तस्य व्यक्तिपक्ष एव सर्वविषयत्वं न जा. तिपक्ष इत्यत्र मानमस्ति । अपि च व्यक्तिपक्षेऽप्यन्यव्यक्तिरूपविषयलाभेन चरितार्थयोरियं व्यक्तिविरोधात् स्वविषयकत्वं न कल्पयतीति वक्तुश- क्यम् । ज.तिपक्षेऽपि तजात्याश्रयतद्व्यक्तिविषयकत्वमेव नैतव्यक्तिविषय- कत्वमित्यत्र विनिगमकाभावः । तत्र लक्ष्यानुसारात् क्वचिच्छास्त्रीयदृष्टा- न्ताश्रयणं क्वचिल्लोकिकदृष्टान्ताश्रयणमिति भाष्यसम्मतमार्ग एव युक्त इति बोध्यम् । द्वयोः कार्ययोयोगपद्येनासम्भव एव विधिशास्त्रोपयोगी । इदम्"इको गुण" इति ( १-१-३ ) सूत्रे कैयटे स्पष्टम् । यथा शिष्टादित्यादौ तातशाभावयोर्युगपत्प्रवृत्तौ स्वस्वनिमित्तानन्तर्यासम्भवः । यद्यपि तातङादेः स्थानियत्वेनास्त्येव तन् , तथाप्यादेशप्रवृत्त्युत्तरमेव स, न तु तत्प्रवृत्तिकाले । एवं नुम्तृज्यत्वयोः पियक्रोष्ट्रनीत्यादौ युगपदस- म्भवो यदागमाः । ( प० ११ ) इत्यस्य मुम्प्रवृत्त्युत्तर प्रवृत्तः । एवं भि. भैरवी। इति । द्रव्यम्य वा सत्याप्रम शनिवेशस्योक्तत्यागौरनुबन्ध्य इतिशास्त्रघटकैःशब्द एकगोव्यया भवायकः प्या जथाकन पुरुषेण तच्छास्त्रजबाधोत्तर मेकगोरनुबन्ध कृतऽपि शास्त्रस्य कृतार्थत्वादपरः पुरुषो यदि तथा कुर्य्यात्तदाऽशाम्रोनादित्यर्थः । व्यक्तर्वाच्यत्व. तमएव येन प्रकारण विप्रतिपंधसुत्रस्य नियामकत्वमुक्तं तं प्रकान्निरस्यति-*अपिचति । *विनिगमकाभाव इनि* । तथा च-जातिपक्षऽपिमर्वव्यक्तिविषयकत्वसम्भवेन पायप्राप्ती विप्रतिषधसूत्र नियमाथं स्यादिति भावः । एबवटादिसम्मतमागंन्दूपयित्वा स्वसिद्धान्तमाह-*तत्रेति* । “विप्रतिषेधे परङ्कार्य म्" इत्यस्य नूत्रस्य यत्र प्रवृत्तिस्तद्दर्शयति-द्वयारित्यादिना । द्वयारित्यम्य परस्परविप. यपरिहारण लब्धावकाशयारित्यादि । एतच्च यत्रान्यतरस्य निरक्काशत्वन्तत्र निरवकाशस्य चरितार्थवाधकताया दर्शनादर्थमिदम् । शास्त्रोपयोगी । शास्त्रप्रवृत्त्युपयोगी। योगपद्येना. सम्भव इत्यनेन एकस्मिन् प्रयोग योगपद्ये नासम्भवा दशिता नत्वेकस्य कार्यद्वयासम्भव एवंति दर्शितम् । अतएव भाष्ये नावश्यन्हिकाय्ययोग एवं विप्रतिषेधः किन्तासम्भवोऽपीति प्रतिपादितम् । द्विकार्ययांगत्यस्य द्वाभ्याायाभ्यां गो यस्थकस्य स न विप्रतिषेधविषय इत्यर्थः । *क.पट इति। तेन हि तत्र द्विकार्ययोग्यत्वाभाव कवलोऽप्यसम्भवो विप्रतिषेध इत्युक्तम् । कवलासम्भवमेवदर्शयति-*यथेति । *स्वम्यनिमत्तति। तत्र शाभावे द्यानन्त- येन्निमित्तमिति स्पष्टमेव । तातडादश "तुह्याः” इति मूत्रस्याङ्गाधिकार पाठेनाङ्गानन्तर्य- निमित्तमिति बोध्यम् । नचाङ्गस्यति नानन्तरपदाच्याहारण तन्निरूपितसम्बन्धाथिका पष्टी किहि निमित्तानमितीभाव इति वाच्यम् , अङ्गमंज्ञा यम्माद्या विहितस्तस्मिन् तदादेर्भ- वाति तत्यव्यवहारस्य तत्र निमित्तत्वन्तच्चादेश सति स्थानिवद्भाव विना न सम्भवाति भावः । *तातादरिति । अत्रादिना शाभावपरिग्रहः । *तत् । आनन्तय्यम् । *स:* । स्थानिवद्वायः । एवं स्वस्वनिमित्तासम्भवस्य यथा पूर्वत्र प्रदर्शन तद्वत् प्रत्य स्याङ्गानन्तर्य युभयत्र निमित्तमङ्गसंज्ञा च तत्वबुद्धिसाध्येति भावः । *यदागमा इति* । स्थानिवद्भावस्या. तत्त्वप्रकाशिका। *कार्यद्वयासम्भव इति । शास्त्रेण गाव्यादीनामसाधुत्वाय स्वविधेयघटितं साधु तदि- तरदसाधु इत्यवश्य बोधनीये, तुझोरित्यनेन शास्तादित्यस्य साधुत्वं शाहीत्यस्यासाधुत्वमे- ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी १०९ न्धीत्यत्र तातधिभावयोर्युगपदेकस्थानिसम्बन्धस्वाङ्गरूपनिमित्तानन्तर्य- स्य चासम्भवो बोध्यः । “नुम्नुटो" अपि नुटयजादिविभक्त्यानन्तर्यवा- धो नुमि ह्रस्वान्ताङ्गबाध इत्यसम्भवाद्विप्रतिषेधः । क्वचिदियानुरोधेन पूर्वशास्त्रे स्वरितत्वप्रतिक्षाबलात् स्वरितेनाधिकं कार्यमित्यर्थात्पूर्वमेव भवति । तेन सर्वे पूर्वविप्रतिषेधाः संगृहीता इति "स्वरितेन"(१-३-११) इति सूत्रे भाष्ये । विप्रतिषेधसूत्रस्थपरशब्दस्येष्टवाचित्वात् तत्संग्रह इति वप्रतिषेधसूत्रे भा॥ ४० ॥ नन्वेवमेधते इत्यादौ परस्वाद्विकरणे "अनुदात्तङितः” (१-३-१२) इत्यादिनियमानुपपत्तिस्तेन व्यवधानादत पाह- विकरणेभ्यो नियमो बलीयान् ॥ ४१ ॥ अत्र "वृद्भ्यः स्यसनो" ( १-३-९२ ) इति सूत्रेण स्ये विभाषातवि. धानं ज्ञापकम् । अन्यथा स्यव्यवधाने नियमाप्रवृत्तौ सामान्यशास्त्रेणोभय- भैरवी। प्युपलक्षणम् । एवम् पूर्वतो विशेषोऽप्यस्तीत्याह-*युगपदेकेति । नादेशस्यान्यतरस्य तत्र प्रसक्तिस्तत्रैव विप्रतिषधविचारः शास्त्रे प्रवृत्त्युपयोगी किन्तागमविषयेऽपोत्याह-*नुम्नु- टोरपीति । पूर्वोक्तसङ्ग्राहकवाक्यस्य पूर्वापेक्षया परस्य यदलवत्वन्तद्वोधकत्वमेव लभ्यते, न तु परापेक्षया पूर्वस्य बलवत्वबोधकत्वन्तथाप्येतस्योपलक्षणत्वन्न त्वेतदुक्तस्थल एव बल. वत्वमित्याशयेनाह--*क्वचिदित्यादि ॥ ४०॥ पूर्वविप्रतिषेधस्य भाप्योक्तस्थल एव प्रवृत्तिरित्याशयेन शङ्कते-*नन्वेवमिति* । *ए. वम् । पूर्वविप्रतिषेधादन्यत्र परस्य पूर्वबाधकत्वे । *एधते इत्यादाविति । आदिना पचत इत्यस्य संग्रहः । “अनुदात्तडित" इत्यादिपदेन "स्वरितभित" इत्यस्य संग्रहः । सामान्यशा- श्रेण स्यादिभ्यः परत्वात प्रथमतो जातानामादेशानामयन्नियम इत्याशयेन शडेयम् । अत्र* अस्यां परिभाषायाम्। *स्ये इति* । सतीतिशेषः । *विभाषातविधानमिति । अतङिति. छेद इदं सूत्रं परस्मैपदबाधकात्मनेपदस्य बाधकमित्याशयेनैवमुक्तिः । *अन्यथा । एतत्प- रिभाषाभावे । *सामान्यशास्त्रेण* । “तिप्तसझि” इत्यनेन । तत्स्वप्रकाशिका। वंशाहावित्यनेन शाहीत्यस्य साधुत्वमितरस्यासाधुत्वं बोध्यत इति परस्पर विरोधोऽपि स्पष्ट एव । एवमन्यत्रापि विरोधोऽनुसन्धेयः ॥ ४० ॥ परम्बलवदित्यस्यापवादभूतां परिभाषामवतारयति-*पूर्वविप्रतिषेधेति । *परत्वादि. ति* । विकरणस्य खश्चानशादौ, आत्मनेपदस्य तु लिडादौ चारितार्थ्यम्: प्रकृते उभयोः प्राप्तौ परत्वाद्विकरणमिति भावः । इदमत्र तत्वम्-"तिप्तस्झी"त्यनेन विहिताः तिबादयः "अनुदात्तडित" इत्यादिभिनियम्यन्ते, एवञ्च तिबादिपु सत्सु नियमविकरणयोः प्राप्तौ परत्वा. द्विकरणे विकरणेन व्यवधानानियमाप्राप्तिः। न च विकरणे कृताकृतप्रसङ्गित्वादतुल्यबलवि. रोधत्वम्, परत्वादित्यस्य नित्यत्वादित्यत्रोपलक्षणत्वात् । “परान्नित्यम्" इत्यस्यानन्तरम- नुल्लेखस्तु वैचित्र्यार्थः। नच नियमस्याप्राप्तियोग्ये विकरणस्य चारितार्थ्याभावेन नियमबाध इति वाच्य- म् ? कृते नियमे चरितार्थत्वात् । नचैवं तक्रकौण्डिन्यन्यायेन बाधः, "भविष्यति गम्यादयः" इति निर्देशेन तस्यानित्यत्वेनावाप्रवृत्तः । अत्र कल्पे विषयसप्तम्याश्रयणे विप्रतिषेधशास्त्र. .१० त०प्र० ·- ११० परिभाषेन्दुशेखरे- सिद्धौ विकल्पविधानं व्यर्थ स्यात् । अत्रार्थे ज्ञापिते तु स्य इति तत्र विषय-, सप्तमी बोध्येति "अनुदात्तडित" (१-३-१२) इत्यत्र भाष्यकैयटयोः स्पष्ट- म् । विकरणव्यवधानेऽपि नियमप्रवृत्तेरिदं ज्ञापकमिति "शदेः शितः" (१-३-६०) इत्यत्र भाष्ये ध्वनितम् । वस्तुतोऽस्माज्ज्ञापकात् "अनुदात्तङित" (१-३-१२)इत्यादि प्रकरणं ति- बादिविधयेकवाक्यतया विधायकम् । तत्र "धातोः" (३-१-९१) इति विहि- नपञ्चमी, तत्समानाधिकरणम् "अनुदालङिन" (१-३-१२ इत्यादि विहित- विशेषणमेव । एवं च लावस्थायां स्पेऽपि तद्वयवधाने तसिद्धिः । शवादि- भैरवी। नन्वयमपि तस्मिन् काले स्याभावेन स्ये सनि विहितम्य विकल्पस्य न प्रातिरिति स्व. विपयेन चारितार्थ्यमतो ज्ञापकत्वासम्भव इत्यत आह-*अत्रार्थ इति । परिभापाबोध्या. थें । तत्र । "वृदुभ्य" इति सूत्र। पक्षान्तरमाह-विकरणव्यवधान इति* । *इरम्। “वृ. दुभ्य” इति सूत्रम् । *ध्वनितमिति । तत्र हि न्यविशन इत्यत्र “नेविंश" इत्यनेनात्मनेप- दमेव भवति स च नियमो न प्राप्नोतीत्याशयेनोपसर्गनियमेऽव्ययाये उपसङ्घयानमिति हि वार्तिककृताक्तम् । तच्च वात्तिकं यदि विकरणात् प्राइ नियमः स्यात् तदा नियम नित्यत्वाद्वि. करणेडागम इति व्यथं स्यात् । यदि तु "वृद्भय" इति पूरा विकरणव्यवधाने नियमानां प्रवृत्ती ज्ञापकमिति पक्षस्तदा नित्यत्वात् “नेविंश" इत्यस्मात प्राग्विकरणे तस्य नित्याचादव निय- मात् प्रागडागमेऽटो दिकरणान्तभक्ततया धातानः परन्याभावानियमानुपपत्तिरितिवात्तिक- मावश्यकमिति रीत्या ध्वनितमित्यर्थः । इदय भाष्य लावस्थायामागम इत्यनाश्रित्य प्र- वृत्तमिति बोध्यम् । पुर्वातप्रकारद्वयेऽपि गौरवमतः सिद्धान्तमाह-*तुन इनि* 1, अस्मानापका : "वृदय" इति सूत्ररूपाज्ञापकात् । *एकवाक्यतया* । वाक्यंकवाक्यतयाः । काश्यकालपक्षमा. श्रित्येइम्भाष्यं प्रवृत्तमत एव तत्र भाष्ये लम्य निबादया भान्तीत्युपस्थितमिदं भवति "अ. नुदात्तङिन" इत्यादीत्युनम् । तत्र* । तिवादिविधौ लावस्थायाम् । अस्यऽपीति । अनुदा- तठिदादिविशेपाणामिदानी सामान्यशास्त्रप्रवृत्ताचप्याला, "स्यतासी" इत्येतत्प्रवृत्तौ तु ने. ति सत्याऽन्तरङ्गत्वात् स्येपीत्यर्थः, अनापिशब्दोऽरुचिबाधनाय । वस्तुतो न लादेशात प्राक्स्यादयः, लादेशानां म्यादिभ्यः परन्वान्नित्यत्वाच्च । स्यादी. नान्तु न नित्यत्वम् , शब्दान्त प्राप्नुवना लक्षणान्तरण प्राप्नुवनश्चानित्यत्वाभ्युपगमात् । न च लादेशानामपि शब्दान्तरान् प्राप्तेरनित्यन्वमिति वाच्यम् , एवमपि परत्वानपायात् । नापि म्यादीनामपवादत्वम् , अनवकाशत्वाभावान् । नाप्युक्तरीत्यान्तरङ्गत्यम् , अधिका- पक्षम्य बहिरङ्गत्वमित्यर्थस्य वक्ष्यमाणरीत्याऽनाश्रयणान् । ननु यदि "अनुदात्तडित्" इत्यादि प्रकरणम्य तिवादिविधायकशास्त्रैकवाक्यतया विधा. यकत्वन्तदाऽनियमप्रसङ्गाभावात् “अनुदात्तड़ित' इत्यादिसूत्रे परिभाषात्वव्यवहारानुपप- त्तिरिति चन्न, अस्मिन् पक्षे परिभाषापदस्य परिभाषावदित्यर्थकत्वात् । ननु विहितविशेषणत्वेन व्याख्यानस्यधिष्यत इत्यादी स्यव्यवधाने तसिद्धिवच्छवा- दिव्यवधानऽपि तसिद्धेः फलत्वङ्कुतो नोक्तमत आह-*शबादिभ्य इति । कादौ सार्व तत्त्वप्रकाशिका। बाधेच गौरवमत आह-*पक्षान्तरमिति* / *गौरवमिति । नियमस्वीकारे प्राप्तबाधः अ. प्रासकल्पन जातनिवृत्तिरितिगौरवम् । *तिबादिविधौ* । अत एव लिट्लुनातीत्यादौ न ति- बाधादेशः ॥४१॥ . .

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । १११ भ्यस्तु पूर्वमेव नियमः। यद्वा.लमात्रापेक्षत्वादन्तरङ्गा आदेशा लकारविशेषापेक्षत्वात्स्यादयो बहिरङ्गा इति दिग्योगलक्षणपञ्चम्यामपि न दोषः । अत्र पक्षे "वृद्भयः स्य" (१-३-१२) इति सूत्रं स्यविषय इति व्याख्येयम् । प्रात्मनेपदशब्दादौ भाविसंशाश्रयणीयेति तत्त्वम् । भिन्नवाक्यतया सामान्यशास्त्रविहितानां निय. मे तु लुगादिनेव नियमेन जातनिवृत्तिरङ्गीका- । भुक्तवन्तं प्रति मा क्या इति श्रूयात् किं तेन कृतं स्यादिति न्यायस्तु नात्र शास्त्र प्राश्रयितुं युक्तो नियमादिशातगां वैयापत्तेः । ध्वनितं चेदं "स्थानेऽन्तरलम" (१-१-५०) इति सूत्रे भाष्ये । शास्त्रानर्थक्यं तु वृद्धिसंज्ञासूत्रे भाष्ये ति. रस्कृतम् । सामान्यशास्त्रेणोत्पत्तिस्त सम्पसूत्रस्थकैपटदरीत्या प्रधानान भैरवी । धातुके तेषां विधानादिति शेपः । नियमः । एकवाक्यतया विधानम् । इदञ्च व्याख्यान "स्यतासील्लुटोः" इति सूत्रे "आर्द्धधातुक" इत्यस्यानुवृत्तिं लादेशानामन्तरङगत्वचानपे- क्ष्य कतम् । तदननुवृत्तौ पूर्वोत्तरीत्या लादेशानामन्ताङ्गत्वे च धातोरिति परशब्दापेक्षया दि. ग्योगलक्षणा पञ्चम्येवास्त्वित्याशयेनाह-*यति । अलमात्रेत्यादि । इदमन्तरङ्गत्वोपपा. दनं कैयटरीत्या । वस्तुतस्तु अपरनिमित्तकत्वेन लादेशानामन्तरङ्गत्वमत्र बोध्यम् । *न दो- पः । शबादिभ्योऽपि पूर्वमेव लादेशानां प्रवृत्तेर्न दोषः । *अत्र पक्षे* । एकवाक्यतया आ. त्मनेपदविधायकत्वम् "अनुदात्तडित" इत्यादेरिति पक्षे । नन्वेकवाक्यतैव अनुपपन्ना पूर्वन्तिवादोनां परस्मैपदत्वेनात्मनेपदत्वेन च ज्ञानप्य लम्थानि- कत्वज्ञानमापेक्षत्वालस्थानिकत्वनाने च परस्मैपदत्वज्ञानस्य कारणत्वादित्यन्योन्याश्रयत्वा- दित्यत आह-*आत्मनेपदशब्दादाविति । *भाविसंक्षेति । एकवाक्यतत्थं कार्या अनुदात्तडितो धातोर्लस्य स्थान नेतादृशास्तिबादयो भवन्ति येषां जातानामात्मनेपदसंज्ञा भविष्यतीति । आत्मनेपदसंज्ञाविधायके लग्रहणानुवृत्तेः फलन्तु चानशस्तत्मज्ञावारणमेव । वस्तुत इ. त्यायुक्तपक्षापेक्षया पूर्वोक्तपक्षयोःपानाह-भिन्नेत्यादिना गौरवमित्यन्तन* । *नियमे । पूर्वोत्तरीत्या नियमाश्रयणे । *जातनिवृत्तिः । सामान्यशास्त्रेग जातानान्तिबादीनामनुदात्त. डिदादिभ्यो निवृत्तिः । ननु नियमेन निवृत्तेरसम्भवो भुक्तवन्तमिति न्यायविरोधादत आह-*भुक्तवन्तनिति । नियमादिशास्त्राणामित्यादिना निषेधशास्त्रपरिग्रहः। भुक्तवन्तमितिन्यायानाश्रयणस्य भाज्या. रूढत्वमपि सूचयनाह-*ध्वनितञ्चेदमिति* *इदम्* । उक्तन्यायानाश्रयणम् । तत्र हि-तस्य सूत्ररन्य शास्त्रान्तरेण जातानामनन्तरतमानामादेशानां निवर्तकत्वं कथितम् । नियमादिशा- खयर्थ्य इष्टापत्ति परिहरति-शास्त्रेत्यादिना* । प्रमाणभूत आचाय्यों दर्भपाणिः शुचावव. कागे प्राङमुख उपविश्य सूत्राणि प्रणयति स्म । तत्र नैकेनापि वर्णेनानर्थकेन भवितव्यमिति ग्रन्थेन तिरस्कृतम् । ननु सामान्यशास्त्रेण जातानां निवृत्तिरित्यस्य कथमुपपत्तिः, नहि एकस्माद्धातोर्जातस्यै कम्य लस्यानेकादेशानां सम्भवः, समुदायस्य स्थान्यर्थाभिधानसमर्थत्वाभावादत आह-*सामा. न्येति । *सरूपसूत्रस्थकैयटरीत्येति । तत्र हि-एकस्माद्गर्गशब्दात् बहूनां यम्प्रत्ययाना. मसम्भवं प्रतिपाद्यैकस्यापत्यस्य प्रकृत्यर्थेन योगात् प्रधानभेदे च गुणावृत्त्या गार्यशब्दाना. मेवेकशेष इति हि तेनोक्तम् । *प्रधानानुरोधेनेति । गार्या इत्यत्र याप्रत्ययस्य प्राधान्य ·- ११२ परिभाषेन्दुशेखरे- रोधेन गुणभेदकल्पना तावत् प्रकृतिकल्पनया कार्या, प्रत्ययनिवृत्ती च तत्कल्पितप्रकृतेरपि निवृत्तिः कल्प्येति गौरवमित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ४१ ॥ परान्नित्यं बलवत् ॥ ४२ ॥ कृताकृतप्रसङ्गित्वात् । तत्राक्लृप्ता भावकस्याभावकल्पनापेक्षया क्लृप्ता- भावकस्यैव तत्कल्पनमुचितमिति नित्यस्य बलवत्त्वे बीजम् । तदाह-कृता- कृतप्रसङ्गि नित्यं तद्विपरितमनित्यम् । अत एव तुदतीत्यादौ परादपि गुणा- नित्यत्वात् शप्रत्ययादिर्भवति ॥ ४२ ॥ भैरवी। न्तु प्रधानीभूतार्थप्रतिपादकतया स्पष्टमेव । तिबादिप्रत्ययानान्तु "भावप्रधानमाख्यातं स- स्वप्रधानानि नामानि” इति यास्कोक्तरीत्या यद्यपि न सम्भवस्तस्योपपद्यते तथापि सिद्ध- न्धात्वनुवादेन तेषां विधानेनापर्वाणां विधानात् प्राधान्यं द्रष्टव्यम् । *गुणभेदः । प्रकृतिभेदः । *प्रत्ययनिवृत्तौ चेति । चकारः प्रकृतेरपि निवृत्तिश्चेत्यनन्तरं द्रष्टव्यः । *विस्तर इति । एतेन लुगादिस्थले यथा प्रत्ययानामनुत्पत्तैरेवान्वाख्यानमिति सिद्धान्तस्तथेहापि नियमादिना सामान्यशास्त्रविहितानुत्पत्तरैवान्ताख्यानमित्याश्रीयते तदाद्यपक्षयोरपि दोषा- भाव इत्यस्य विस्तर इत्यर्थः ॥ ४१ ॥ *परादित्यादि । परस्यापि बलवतो नित्यम्बाधकमित्यर्थः । *तत्र* । परनित्ययोर्मध्ये । बोजमिति* । लाघवमेव नित्यस्य बलवत्वे बीज नत्विदं वाचनिकमिति भावः । *तदाह* । यनित्यस्य बलवत्वे बीजमुक्तं तदेवाह--*अतएव । नित्यस्य बलवत्वादेव । ननु तुदतीत्यत्र सत्यपि सम्भव बाधनं भवतीति न्यायेन शप्रत्ययस्य पूर्व प्रवृत्तिर्भवति, न तु नित्यत्वेन गुणस्यापि, कृते शप्रत्ययप्रसक्तः, बाधकेन "डिति च"इत्यनेन बाध इति त्व. न्यदिति साम्यमुभयोरत आह-*आदीति । तेन रुगद्धि रन्धयति अस्मै इत्यस्य संग्रहः । आये गुणं बाधित्वा श्नम् । द्वितीये तु उपधावृद्धिं बाधित्वा "रधिजभोरचि” इति नुम् । तृ. तीये नित्यत्वात् डेस्मै भवति । कृताकृतप्रसङ्गि नित्यम् , तद्विपरीतमनित्यमिति समुदिता परिभाषा ॥४२॥ तत्त्वप्रकाशिका। *परानित्यमिति* । नित्यम्परागुलवदिति प्रतिज्ञावाक्यम् । तत्र हेतुमाह-*कृताकृतप्रस- नित्वात् इति । आवश्यक श्राद्धभोजनादौ दौहित्रादिवदिति दृष्टान्तः । परत्वमनित्यत्वे उपलक्षणम् । तच्चापवादान्तरङ्गतरम्बोध्यम् । तेन तदादाय न व्यभिचारः । विप्रतिषेधशा. मात्परस्य प्राबल्यबोधनेन बाधस्तु नाशनीयः, नित्यस्य कृताकृतप्रसङ्गित्वेन तुल्यबलवि. रोधाभावात् । हेतुदले ढपादिकभिन्नत्वे सतीति विशेषणीयम् । तेन सापादिकानित्यस्य बल. वत्त्वेऽपि न क्षतिः । अप्रयोजकत्वशङ्कावारणाय तर्कमाह-क्लप्साभावकेति । ननु तुदतीत्यत्रोभयप्रवृत्तौ नित्येन कथं परशास्त्रबाध इतिचेन्न, उभयो-गपद्यासम्भवेना. न्यतरशास्त्रस्य प्रवृत्तेरावश्यकत्वेनाल्पसंकोचकस्य नित्यस्यैव प्रवृत्तेरुचितत्त्वात् । तथाहि-- यदि परशास्त्रस्य पूर्वम्प्रवृत्तिस्तदा एतत्कालिकावच्छेदेनेतदुद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नातिार- कत्वेन नित्यशास्त्रसंकोचः, यदि नित्येन परस्य संकोचस्तदा एतदुदेश्यतावच्छेदकावच्छिना. तिरिक्तत्व परस्येति सङ्कोचस्याल्पत्वम् । *शप्रत्ययादिरिति । नच शस्य शित्वसामर्थ्याद- गुणाभाव इति वाच्यम् ? विचति पृच्छतीत्यादौ सम्प्रसारणार्थतया तस्य चारितार्थ्याता नच प्रतिपदोकत्वं, तुदः प्रतिपदोक्तत्वेप्यादिशब्दप्रामाणामतथात्वात् ॥ ४२ ॥ ।

·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । यद्वयक्तिसम्बन्धितया पूर्व प्रवृत्तिस्तद्वयक्तिसम्बन्धितयैव पुनः प्रवृत्ती कृताकृतप्रसङ्गित्वमित्याशयेनाह- शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन्विाधरानित्यो भवति ॥ ४३ ।। इदं “शदेः शितः” (१-३-६०) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । तत्र हि न्यवि. शतेत्यत्र विकरणे कृते तदन्तस्याङ्कने धातुमात्रस्येत्यडनित्य इत्युक्तम्॥४३॥ एतत्तुल्यन्यायेन पाह- शब्दारात् प्राप्नुवतः शब्दान्तरे प्राप्नुवतश्च अनित्यत्वम् ॥ ४४ ।। एतन्मूलकमेवाह-- लक्षणान्तरेण प्राप्नुवन्विधिरनित्यः ॥ ५५ ॥ अतिदेशविषय इयमसिद्धवस्सूत्रे कैयटेनोक्ता ॥ ४५ ॥ भैरवी तत्र प्रथमांशस्योदाहरणं प्रदर्य द्वितीयांशस्यानेकविधत्वं यथा सम्भवति तदर्शयति-*य व्यक्तीत्यादिना* । अयमर्थोऽवश्यमेपिपतीत्यर्थे स्वीकार्यः । अत्र हीपधातोः सनि द्विवच- नेडागमयोः प्राप्तौ शब्दान्तरप्राप्तिकानित्याद्विवचनात् प्रागिडागमे कृते पिषशब्दस्य द्विवं. चनं भवति, इदम् व्यक्तिविशेषसम्बन्धस्य चिन्तनेनानित्यत्वम् । व्यक्तिविशेषचिन्तायामपि नित्यस्य उदाहरणन्तु, च्यवन्त प्लवन्त इति । अत्र हि च्युअअन्त इतिस्थिते शप्रत्ययनि- मित्तकगुणस्य "अतो गुण” इति पररूपैकादेशस्य च प्राप्तौ वक्ष्यमाणरीत्या नित्यैकादेशात प्राग्गुणस्य सिद्धिः॥४३॥ इयञ्च यव्यक्तीत्यादिनोक्ता परिभाषा न्यायभूता, न तु वाचनीकी, तत्र व्यक्तिपदेनोद्दे- श्यव्यक्तिवन्निमित्तव्यक्तरुद्दशाव्यवहितोच्चारितशब्दव्यक्तेश्च ग्रहणमपि सम्भावव्यत इत्याशयेन आह-*एतत्तुल्येति । आयोदाहरणम्माभवानुजिहदिति । अत्र युहेर्णिचि लुडि शब्दान्तरात प्राप्नुवतोऽनित्याद्वित्वात पूर्व परत्वेन “णौ चडि" इत्युपधाहस्वत्वस्य प्रवृत्तिर्भवति, यदि तु "णौ चडि” इति सूत्रभाष्योक्त्या यदयमोणिमृदितङ्करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यो द्विवचनात् हस्वत्वं बलीय इति रीत्या कृताकृतप्रसङ्गित्वेन द्वित्वस्य नित्यत्वेऽपि हस्वत्वस्य पूर्व प्रवृत्तिरि- त्युच्यते तदापूर्वोक्तमेव च्यवन्ते प्लवन्त इत्युदाहरणं बोध्यम् । अन हि गुणे कृते शब्दान्तरात् प्राप्नुवत एकादेशस्यानित्यत्वात् पूर्व गुणो भवति । अन्यथैकादेशे निति निषेधः स्यात् ।अत्रापि "अचः परस्मिन्" इति स्थानिवद्राववस्य निषेधे कर्तव्ये प्रवृत्तिरिति चेदुच्यते तदा "नेविंशः इति सूत्रस्थस्य न्यविशतेत्यत्र विकरणान्तस्याटि कृते विशेने। परत्वाभावानियमानुपपसावुपसर्गनियमेऽव्यवाय उपसङ्ख्यानमिति यद्वार्तिक तस्योक्तिसम्भव एवैतस्याः प्रयोजनम् । द्वितीयोदाहरणन्तु करिष्यते हरिष्यते इत्यादि । अत्र हि शब्दान्तरे प्राप्नुवतो विकरणस्यानित्यत्वात् लादेशे "स्वरितभित" इत्यनेन कृतेऽस्य प्रवृत्तिरन्यथा कृते विकरणे जितः परत्वाभावावियमो न स्यात् ॥ ४४ ॥ यदि तु यव्यक्तीत्यत्र व्यक्तिपद शास्त्रव्यक्तिपरमिति गृह्यते तदाह-एतन्मूलकेति । उक्त युक्तिमूलकेत्यर्थः । *लक्षणान्तरेण । उपदेशातिरिक्तन । *असिद्धवत्सूत्र इति । तत्र हि कुर्व इत्यत्र कुरउवसितिस्थिते लघूपधगुणोकारलोपयोः प्रायौ उलोपो नित्योगुणस्तु उलोपे कृते प्रत्ययलक्षणेन प्राप्त इत्यनेन न्यायेनानित्य इत्युक्तम् । एतदुदाहरणमजरांसि कुलानीति, ·- - ११४ परिभाषेन्दुशेखरे- यदा तु शास्त्रव्यतिरेकेण तद्विधेयकार्ययोरेव नित्यत्वादिविचारो यदा- पि व्यक्तिविशेषाश्रयणाभावस्तदाह- कचित्कृताकृतप्रसङ्गमात्रेणापि नित्यता ॥ ४६ ॥ कृते द्वितीये नित्यत्वेनाभिमतस्य पुनः प्रसंगमात्रं नित्यत्वव्यवहारे प्रयो- जकं न तु बाधकाबाधितफलोपहितप्रसङ्गोऽपि तथेति भावः॥ ४६ ॥ तदाह- यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तनित्यम् ॥४७॥ क्वचित्तु बाधकाबाधितफलोपहितप्रसंग एव गृह्यने । तदाह- यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते तदप्यनित्यम् ॥४८॥ सप्तमे कैयटेनैतदुपटम्भक लोकव्यवहारद्वयमुदाहृतम् । वालिसुग्रीव. - भैरवी। अत्र हि नुम् जरसादेशयोः प्राप्तयोरेतदभावे कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यत्वान्नुम् स्यात् , त- स्मिन् सति नुमाव्यवधानाजरसादेशो न स्यात्, एतत्परिभाषास्वीकारे तु पूर्वमजन्तत्वाज्ज रसादेशे तु झलन्तत्वात् प्राप्तिरिति लक्षणान्तरप्राप्तिकत्वेन नुमप्यनित्य इति परत्वाजरसि कृते झलन्तलक्षणो नुम्भवति ॥ ४५ ॥ नन्वेवं तुदतीत्यत्र गुणे कृते शप्रत्ययस्य शब्दान्तरात् प्राप्तत्वेन स्थानिवत्वातिदेशेन च प्राप्तत्वेनानित्यत्वात् परत्वाद्गुणे कृते प्राप्ती रूपासिद्धिरत आह-*यदा तु शास्त्र इति । एव लल्यानुरोधेन एपा एव परिभापा तत्र स्वीक्रियत इति भावः । कृताकृतप्रसङ्गि नित्य- मिति प्रथमांशघटकप्रसङ्गांशो बाधकाबाधितत्वरूपविशेषणसत्वासत्वद्वैविध्येनोक्त इति परि- भाषापि द्विविधत्याशयेन आह-*कृते द्वितीय इति । कार्यस्येति । अभिमतस्येत्यस्य वि. शेष्यमध्याहार्यम् । *प्रसङ्गमात्रमिति । एतस्य मात्रादस्य व्यवच्छेयं दर्शयति-*नत्विति४६ *लक्षणान्तरेण । शास्त्रान्तरेण । एतेन तस्य विशेषणस्यामत्वं दर्शितम् ॥ ४७ ॥ तद्विशेषणविशिष्टां परिभाषामाह-कृचित्त्विति । मप्तमे इति । तत्र "स्वमानपुंसकात्" इति सूत्रभाष्ये "स्वमो शत्यदादिभ्यश्च"इति वक्तव्यमिति वार्तिककृतोकम् । इदञ्च वात्ति. कमन्तरङ्गानपि विधीन् इत्यत्रापिशब्दः परस्यैव संग्राहक इत्याशयेन प्रवृत्तम् । इहापि यथा स्यात्, तत् ब्राह्मणकुलमिति । किंपुनः कारण न सिध्यति । ते यत्वे न लुग्भवेत् । अत्वे कृत लुङ् न प्राप्नोति । इदमिह सम्प्रधाय॑म् ।अत्वक्रियतां लुगिति । किमत्र कर्त्तव्यं, परत्वादत्वम् । नित्योलुक् , कृतेऽप्यत्वं प्राप्नोत्यकृतेऽपि । अनित्यो लुक् , नहि कनेऽत्वे प्रा. प्नोति। "अतोऽ"इत्यम्भावेन भवितव्यम् । तस्मात् 'त्यदादिभ्यश्व इति वक्तव्यमिति भाष्ये. ऽभिहितम् । अत्र कैयटः-नित्यो लुगिति । अत्वन्तु लुकि कृते प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधान्न प्राप्नो- तत्त्वप्रकाशिका । यस्यच लक्षणान्तरणेति ।अस्योदाहरण त्वापयति मापयतीति । अत्र मपर्यन्तस्य त्वमौ पररूपात्एवं नित्यत्वाहिलोपः वृद्धिः पुक् । अत्र पररूपं सति "प्रकृत्यैकाच् इति प्रकृतिभावेन यद्यपि निमित्त विहन्यते, तथाप्यनया नित्यत्वम् टिलोपस्य । नचान्तरङ्गत्वात्पररूपे प्रकृति- भावे त्वादयतीतीष्टम्, "नाजानन्तर्य" इति निपंधात् । तदसत्वेऽन्तरङ्गपरिभाषायानित्य- त्वाच्च । नच वार्णपरिभापया टिलोपः, भावकार्य एव धर्मिग्राहकमानेन तस्याः प्रवृत्तेः । एतन्मते तदसत्वाच्च ॥ ४७ ॥ अनियमिति* । अस्योदाहरणम् स्यानः, अत्र गुणात्पूर्व निस्यवादूट गुणस्तूठि यणा ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभरवी । ११५ योयुध्यमानयोर्भगवता वालिनि हतेऽपि सुग्रीवस्य वालितः प्रावाल्यां न व्यवहरन्ति । भगवत्सहायैः पाण्डवैर्जये लब्धेऽपि पाण्डवानां प्राबल्यं व्यवहरन्ति चेति । सवं चेदं लक्ष्यानुरोधाद्वयवस्थितम् ॥ ४८ ॥ "लुटःप्रथमस्य" (२-४-८५५) इति सूत्रे भाष्ये- स्वरभिन्नस्य प्राप्नुवन्विधिरनित्यो भवति ॥ ४९ ॥ इति पठ्यते । यत्र त्वेकस्यैव कार्यस्य परत्वं नित्यत्वं च तत्रेच्छयान्यतरत् तदुभयं वा तस्य बलवत्त्वे नियामकमुल्लेख्यम। अत एव तत्र तत्र परत्वानित्यत्वा- च्चेति भाष्ये उच्यते । वस्तुतस्तत्र पैरत्वादित्युक्तिरेकदेशिनः । स्पष्टं चेदं विप्रतिषेधसूत्रे कैयटे । “णौ चङि" (७-४-१) इति ह्रस्वापेक्षया नित्यत्वा- न्तरङ्गत्वप्रयुक्तद्वित्वस्य प्रथमतः प्रवृत्तौ नित्यत्वादित्येव भाष्य उक्तम् । भैरवी। . ~ तीत्यनित्यम् । अनित्यो लुगिति । अत्वे कृते लुग्बाधकस्यामादेशस्य प्राप्त्या लक्षणा- न्तरोपपादिप्रवृत्तिविधानं दुर्बलमेव धार्तराष्ट्रानिवेति । एतेन बाधकाबाधितेतिविशेषणविशिष्टं कृताकृतप्रसङ्गित्वं नित्यत्वव्यवहारे निमित्तं दर्शितम् ॥ ४८ ॥ शब्दान्तरस्येति प्रागुक्तपरिभाषायाः प्रपञ्चभूतामन्यामपि परिभाषामाह-*लुट इत्या. दिना* । *स्वरभित्रस्येति । स्वरेण भिन्नस्येत्यर्थः । स्वरोऽपि शब्दान्तरत्वसम्पादक इति भावः । *पठ्यत इति । तत्र भाष्ये स्वः कत्तत्यादौ तस्य "अनुदात्तेत्" इति स्वरापत्ति मुपपाथ तस्य डादिभिर्विप्रतिषेधविचारे कृताकृतप्रसङ्गित्वेन द्वयोरपि नित्यत्वमुक्त्वा लक्ष णान्तरेणेति प्रागुक्तरीत्या निघातस्यानित्यत्वं प्रतिपाद्य द्वादीनामनित्यत्वमेवमुक्तम् । स्वर- स्यापि शब्दान्तरत्वकारकत्वमिति तदावः । एतत्परिभाषोदाहरण दव्युदकमिति । अत्र दधि उदकमितिस्थिते नविषयस्येत्यायुदात्तत्वेनेकारस्यानुदात्तस्य कृताकृतप्रसङ्गितया प्रासनि- त्यत्वेको यणादेशः पूर्वन्न भवति किन्तु "उदके केवल" इति पूर्वपदान्तोदात्तस्वरेण भिन्नस्य स्थाने प्राप्तत्ववदनित्य इति परत्वादुदके केवल इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वे कृते प्रवर्त्तते । तत "उदात्तस्वरितयोर्यण" इति स्वस्तित्वमुकारस्य सिध्यति । सर्वसाधारणविशेषमाह-*यत्रेति । *अन्यतरत् । परत्वनित्यत्वान्यतरत् । एकस्य कार्यस्य बलवत्वमुपपादनीयं तच्चोभयथापि सम्भवति । *अत एव । बलवत्वप्रतिपादनता. त्पर्य्यत्वादेव । *तत्र तत्रेति । अस्य भाष्य इत्यत्रान्वयः । *तत्र* । भाष्ये । *एकदेशिन इति । नित्यानित्ययोरतुल्यबलत्वेन विप्रतिषेधशास्त्राप्रातः । *स्पष्टश्चेदमिति । तत्र हि- "विप्रतिषेधे पर कार्य्यम्" इत्यत्र यः कार्यशब्दस्तग्रार्थि कृत्यः । कारणयोग्य कार्यस्तुल्यब. • लज तथेति नित्यानित्योत्सर्गापवादान्तरङ्गबहिरङ्गेष्वस्य सूत्रस्याव्यापार इति तेनोक्तम्। एवञ्च तत्र नित्यत्वादित्यायेकदेशिवाक्यम् । उक्तार्थे भाष्यमुपष्टम्भकमित्याह-*णौ चढीति । तत्त्वप्रकाशिका । बाधितत्वादनित्य इति ध्येयम् । एवमस्मै इत्यत्रानादेशात्पूर्व नित्यत्वात्स्मायादेशस्ततो हलिलोपेन बाधादनित्य अनादेश इति ॥ ४८ ॥ *डादीनामनित्यत्वमिति । अनया डादीनामनित्यत्वात्परत्वात्स्वरे अन्तोदात्तसिद्धिरु- का । एतदभावे लक्षणान्तरेणेतिपरिभाषया निघातस्यानित्यत्वेन नित्यत्वाड्डादेशे टिलोपे ततस्स्वरे उदात्तनिवृत्तिस्वरेणान्तोदात्तत्वानापत्तिरिति भावः । सिध्यतीति । इदं पूर्वोत्तर- ।

·११६ परिभाषेन्दुशेखरे- एवं नित्यान्तरङ्गयोर्बलवत्त्वमपि योगपद्यासम्भव एवेति बोध्यम् ॥ ४९ ॥ नित्यादप्यन्तरङ्गं बलीयोऽन्तरङ्गे बहिरङ्गस्यासिद्धत्वात् । तदाह-- असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥ ५० ॥ अन्तर्मध्ये बहिरङ्गशास्त्रीयनिमित्तसमुदायमध्येऽन्तर्भूतान्यङ्गानि निमि. भैरवी। यद्यप्युभयं बलवत्वप्रयोजकं भवति तथापि प्रथमोपस्थितत्यागो नोचित इत्याशयेन नित्य. त्वादित्येवोक्तमिति भावः । विशेषान्तरमप्याह-*एवमिति । वस्य बलवत्वप्रयोजक. त्वस्य बलवदित्यर्थः ॥ ४९ ॥ यत्तु सीरदेवादयः नित्यादपि अन्तरङ्गम् बलीय इति परिभाषान्तरम् । यत्र नित्यस्य बहिरङ्गत्वमनित्यस्य तु अन्तरङ्गत्वं तत्रास्य प्रवृत्तिः, तेन बहिरङ्गान्तरङ्गयारन्तरङ्ग ब. लोय इति सिद्धन्नाजानन्तर्य्यपरिभाषया च अस्य न निषेध इति । तत्र तन्मने दूषयितुमुप. क्रमते-*नित्यादपि अन्तरगमित्यादिना*। *असिमित्यादि । एतत्परिभाषास्वीका. रात् पदस्य विभज्यान्वाख्यानमिति पक्षे ग्रामणिनी इत्यादौ कृताकृतप्रसमिनित्यादपि नुमः प्राक् हम्बत्वस्य सिद्धिरन्यथा नुम्यनजन्तत्वान्न स्यात् । उक्तपरिभाषायाः कर्त्तव्य इति शेषः । परिभाषां पूरणेच व्याचष्टे-*अन्तरित्यादिना । अन्तः शब्दार्थमाह-*मध्ये इति* मध्यत्वस्य सावधिकत्वेनावध्याकाङ्क्षाशान्त्यर्थमाह-*बहिरित्यादि । उपस्थितत्वाद्वहिरङ्ग- शास्त्रीयनिमित्तसमुदाय एवं गृह्यत इति भावः । अन्तर्भूतानीति शेषपूरणम् । अङ्गशब्दो नि. मित्तवाची । *निमित्तसमुदायादिति । अत एवातिष्ठिपदित्यत्र णिनिमित्तके गुगे कर्तव्ये ब. हिरङ्गस्य "तिष्ठतेरित्" इतीत्वस्यासिद्धत्वात् गुणाभावस्य सिद्धिः । तत्त्वप्रकाशिका। पदकार्यादन्तरङ्गोऽप्येकादेश इत्यत्रैकादेशपदं सन्धिकार्यस्योपलक्षणमित्यर्थाज्ञानेन ॥ ४९ ॥ नन्विदमवतरणमयुक्तम्परिभाषातुल्यपदार्थतात्पर्येणाकिञ्चित्करत्वादतो नित्यापेक्षयाऽन्त. रङ्गास्य बलबत्त्वे बीजमाहेत्येवावतरणं वक्तुं युक्तमित्यभिप्रेत्य ग्रन्थाशयमाह-*यत्तुसीरदेवा. दय इति । नित्यादपीति । अपिना परस्य संग्रहः । अन्तरङ्गत्वादिति हेतुः,हेतोः पक्षमा - प्रवृत्नित्वेनाप्रयोजकत्वशङ्कावारणायानुकूल तर्कमाह-*अन्तरङ्गे बहिरङ्गस्येति । साध्यदलेऽ- पवादभिन्नत्वमितिविशेषणं देयम् । तेनापवादेनान्तरङ्गबाधेऽपि न क्षतिः । *न स्यादिति । इदनित्यादन्तरङ्गस्योदाहरणं, परादन्तरङ्गस्य तु धियति असुनुवदित्यादि । अत्र परमपि लघुपधगुणं बाधित्वा पूर्वापस्थितिनिमित्तकत्वेनान्तरङ्गत्वादियडुवी। ननु परापेक्षयाऽन्तरङ्गस्य बलवत्वे किं बीजमितिचेन्नान्तरङ्गादृष्टया परस्यासिद्धत्वेन युग- पदसम्भवरूपविप्रतिषेधाभावात् विप्रतिषेधशास्त्राप्रवृत्तेः । अत एव "ओमाडोश्च" इत्याग्रह- णं चरितार्थम् । एवं नित्यादन्तरङ्गस्य बलवत्त्वेऽपि बोध्यम् । अत एव "अचः परस्मिन्ग इ. तिसूत्रे पट्ट्या मृद्व्वा इत्यादौ "अचः परस्मिन्" इत्यस्य खण्डनावसरे नित्यस्यापि परयणा- देशस्यानयासिद्धत्वात्पूर्वयणादेशस्साधितो भाष्ये । *अन्तः शब्दार्थमाह इति । अन्तर्भूता- नीत्येतद्धटकान्तः शब्दार्थमित्यर्थः । परिभाषाघटकान्तः शब्दार्थमाह-*अन्तर्भूतानीति । तु मध्यार्थः, समानाधिकरणानामेव बहुव्रीहेरनुशासनात् । *शेषपूरणमिति । अन्तर्भूतानी. स्यस्य इति शेषः । बहिरङ्गशास्त्रीयनिमित्तसमुदायमध्ये इत्यन्तमिति भावः । बहिरङ्गशाली. येतिफलितार्थकथने नतु तत्वेन निवेशोऽतो नान्योन्याश्रयः । लक्षातु बहिरङ्गत्वेन जिक्षि. तशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकत्वेनाश्रीयमाणशब्दसमुदायघटकनिमित्तकत्वम् । बहिरङ्गत्वेन जि. क्षितमित्यस्य बहिरङ्गत्वप्रकारकज्ञानविषयकेच्छाविषयीभूतेत्यर्थः । तथा च बहिरङ्ग वि. ।

·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। ११७ सानि यस्य तदन्तरङ्गम्। एवंतदीयनिमित्तसमुदायावहिर्भूताङ्गक पहिरङ्गम् । एतश्च "खरवसानयोः" (E-३-१५) इति सूत्रेऽसिद्धवत्सुत्रे च भाष्यकैय- टयोः स्पष्टम् । अत्राङ्गशब्देन शब्दरूपं निमित्तमेव गृह्यते शब्दशास्त्रे तस्यैव प्रधानत्वात् । तेनार्थनिमित्तकस्य न बहिरङ्गत्वम् । अत एव "न तिसृचतसृ" (६-४-४) इति निषेधश्चरितार्थः । अन्यथा स्त्रीस्वरूपार्थनिमितकतिनपे. क्षयान्तरङ्गत्वात्त्रयादेशे तदसङ्गतिः स्पष्टैव । अत एव त्रयादेशे "नन्तस्य भैरवी। अत्र प्राञ्च:-अन्तः शब्दस्याधिकरणशक्तिप्रधानतया क्रियायामेवास्यान्वय इति स्थि. तानीत्यस्याक्षेपः। अन्तः स्थितनिमित्तकत्वा पारिभाषिकम् पूर्वस्थानिकत्वाल्पनिमित्तक. त्वपूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वपरनिमित्तकत्वाभावान्यतमरूपम् द्वितीय घटकत्वेन सङ्ख्यया वा तृतीयन्तु प्रक्रियाक्रमेण प्रयोगे प्रागुधारणेन वा यथायथं प्रायम् । एतेषामुदाहरणानि तत्र तत्र स्फुटानि । कायिणो निमित्तत्वेनानाभयणस्यान्यत्र दर्शनादिहापिका निमित्तपदेन यद्यपि न गृह्यते तथापि कार्या विशेषणस्य निमित्तस्य निमित्ततावच्छेदकस्य चेह निमित्तपदे न ग्रहणम् । एतेषु तृतीयस्य यत्रान्तरङ्गबहिरङ्गन्योर्युगपत्प्रवृत्तिस्तत्राश्रयणम् । अत्रान्तरङ्गशा. कीय बहिरङ्गशास्त्रात् प्राक्प्रवृत्तिरतावतैव बहिरङ्गस्यासिद्धत्वव्यवहारः। एतादृशस्यान्तरङ्ग- त्वस्य लोकदृष्टन्यायतो लाभः चतुर्थान्तरङ्गत्वमादाय तु जातस्य बहिरङ्गस्यासिद्धत्वं भवति । द्वितीयेनापि चिनातस्यासिद्धत्वम् । यथाऽतिष्ठिपदित्यादावित्याहुः । भाष्यानुसारिणस्तूक्तेपु नानाविधान्तरङ्गभावेषु यत्र भाष्याद्यनुग्रहः स एव सहेतुकत्वेना- श्रयणाय इत्याहुः । निमित्तानीति बहुवचनमुदाहरणानानानात्वाभिप्रायेण । *तदीयेति । अन्तरङ्गशास्त्रीयेत्यर्थः । बहिर्भूतत्वमप्युक्तवैपरीत्येन बोध्यम् । उक्तार्थे प्रमाणमाह-*एत- चेति । *खरेति । अन्तरङ्ग बहिरङ्गमिति प्रतिद्वन्द्रभाविनावेताववित्यादिना तत्र स्पष्ट. मित्यर्थः । स्वसिद्धान्तमाह-*अत्रेति । *शब्दरूपमेवेति । अत्र शब्दपदं सप्तम्याद्यन्त. शब्दोपात्तप्रयोगस्थशब्दरूपपरम् । एवकारव्यवच्छेद्यं स्पष्टयति-*तेनेति । अत एवाति. विणे इत्यत्र “इकोऽचि” इतिनुमागमस्याधिकलीबार्थसापक्षस्य खिया इतीयङपेक्षया न बहि. रङ्गत्वम् । उक्तार्थे पाणिनिसम्मतिं दर्शयति-*अत एवेति । अर्थनिमित्तकस्य बहिरङ्गत्व. स्यानङ्गीकारादेव । *त्रयादेश इति । इदमुपलक्षणं दीर्घत्वस्यापि । यद्यन्तरङ्गनामीति दी- र्घत्वं पूर्व स्यात्, तदा कृतदीर्घस्य तिस्रादेशे विकारकृतलक्ष्यभेदाभावेन 'लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रवर्तत' इति न्यायेन पुनर्दीर्घाप्राप्तौ निषेधवैययं स्पष्टमेव । एतेन बहिरङ्गत्वेन तिस्रादेशस्य पूर्वमप्रवृत्तावप्यन्तङ्गे प्रयादेशे कृते तस्य स्थानिवद्भावेन त्रिशब्दत्वात् पुनस्तिस्रादेशे दीर्घाप्र. वृत्त्यथ "न तिस्चतस्” इति सूत्रमस्त्वितिशङ्कापि निरस्ता । तत्त्वप्रकाशिका- नाsपि इच्छाया अप्रतिबन्ध्यत्वेन तद्विषयकेच्छाभवितुमर्हति अतो नोक्तदोपः। एवं बहिर. इत्वलक्षणेऽप्युह्यम् । यत्तु स्वप्रवृत्तावित्यादि तन्न स्वशब्दस्याननुगतत्वात् । *शङ्कापि निरस्तेति । नच विशिष्टरूपोपादानेनार्थवत्वपरिभाषया “ब्रेस्त्रय" इत्यत्रोह. श्यनिमित्तयोरुपस्थितार्थद्वयेन साम्यमिति वाच्यम् ? तिनादेशेऽपि, उपस्थितार्थद्वयेन बीत्वरूपार्थेन चाधिक्यात् । ननु तिम्रादेशे शद्वान्तरत्वेन विकाराभावान्न लक्ष्ये लक्षणन्यायप्रवृत्तिः । अत एव भा. ध्ये विकारागमादिभिः शब्दानित्यत्वमाशंक्यादेशेन शब्दान्तरत्वकथनं सङ्गच्छतेऽतः प्राप्तदी- ·११८ परिभाषेन्दुशेखरे- प्रतिषेध" इति स्थानिवत्सूत्रस्थभाष्यवार्तिकादि सङ्गच्छते । एतेन गौधेरः पचेरन्नित्यादावेयादीनामङ्गसंशासापेक्षत्वेन बहिरङ्गतया प्रसिद्धत्वाद्वलि लोपो न स्यादिति परास्तम् । पयादेशादेरपरनिमित्तकत्वेनान्तरङ्गत्वाच । भैरवी। - किञ्च "नामिइति दीर्घदृष्टयाऽर्थनिमित्तकबहिरङ्गतिस्त्रादेशस्यासिद्धत्वानिषेधवैयर्थ्यमि. त्यपि बोध्यम् । *अत एव । अर्थनिमित्तकबहिरङ्गत्वानाश्रयणादेव । यद्यर्थनिमित्तकस्य बहिरङ्गत्वं तदाऽन्तरङ्ग त्रयादेशे तस्य स्थानियमावेन तिस्रादेशे कृते "लक्ष्य लक्षणस्य” इति न्यायेन पुनस्त्रयादेशाप्राप्तेर्वार्तिकस्य सङ्गतिन्यायेन समाधानारभा. प्यस्य चासंगतिः स्पष्टैव । वार्त्तिकादीत्यादिपदेन तत्प्रत्याख्यानपरभाष्यस्य संग्रहः । एते- न* । अर्थकृतबहिरङ्गत्वस्यानाश्रयणे प्रयोजकस्य उक्तशब्दरूपनिमित्तस्यैवाश्रयणेन । एया. दीनामित्यादिपदेन सीयुडागमपरिग्रहः । न च सीयुटोऽङ्गाधिकारे पाठाभावेनाङ्गसंज्ञासापेक्षत्वेन बहिरङ्गत्वं वक्तुमशक्यमिति धाव्यम् ? अङ्गसंत्यत्राङ्गन्य संज्ञाऽङ्गसंज्ञेत्यर्थाश्रयणेनाङ्गसम्बन्धिधातुसंज्ञाया विवक्षित. त्वात् । पचेरन्नित्यादावित्यादिपदेन भवेदित्यादिसंग्रहे तु ण्यादीनामित्यादिपदेनेयादेशपरिग्रहः । यत्त 'वर्णा वर्णन" इति सूत्रभाष्ये 'समानाधिकरणसमासाद्बहुव्रीहिरति विप्रतिषेधेन' इति वात्तिकखण्डनावसरे खपदार्थे निधीयमानः कर्मधारयोऽन्तरङ्गः अन्यपदार्थे बहुव्रीहिर्बहिरङ्ग इत्यभिहितं तदेतदर्थनिमित्तकबहिरङ्गत्वाश्रयणे विरुध्येतति । तन्न । उक्तान्तरङ्गबहिरङ्गमा. प्रदर्शनेन विप्रतिपेधस्य खण्डनेऽपाष्टस्य बहुपीहेरमाधनेन तस्य भाप्यस्यैकदेश्युक्तिन्वान् । किञ्च विप्रतिषेधोपपादनावरे बहुबीदेः कण्ठे काल इत्यत्रावकाशं प्रदर्शयता "शेपो बहु- व्रीहिः” इतिसूत्रस्थस्य समानाधिकरणानां बहुव्रीहिरितिवात्तिकन्योक्तिः परित्यक्तेति तस्य- कदेश्युक्तित्वम् । कितत्खण्डनावसरे कर्मधारयबहुबायोरन्तरङ्ग बहिरङ्गभावोपपादनमव्ययुक्तम् । बहुवीहेः समानाधिकरणपदसम्बन्धिनश्चारितार्थाभावात् । एतदये च इष्टिरियं पठिता समानाधिकर. पानमासाहुव्रीहिरिष्ट इति वदतापि बहुद्दिश्चारितार्थ्यप्रेक्षितमिति समानाधिकरणेत्यार. भयष्टिरित्यन्तभाष्यम्यकदेश्युक्तित्वमावश्यकमेव । तत्त्वप्रकाशिका। वारणाय निषेधचरितार्थ इत्यरुचराह-*किञ्चति । *इत्यपि बोध्यमिति । अयमाशयः- अन्तरङ्गत्यात् त्रयादेशे दी च कृते ततस्तिस्त्रादेशे पुर्नन दीर्घस्य प्राप्तिः, बहिरङ्गत्वेन तिस्रा. देशम्यागिद्धत्वात्। ननु दीवेऽजानन्तर्यसत्वेन "नाजानन्तर्य” परिभाषया कैयटमते तिसूगामित्यत्रानिद्वत्वा. भावात् "न तिसूचतसृ" इति निषेधस्य न वैयथ्यमत आह-*अत एव अपोदेशे सन्तस्येति। न च तिमृणामित्या स्थानिवत्त्वेन प्राप्तस्य "पत्रिचतुर्यो हलादिः" इति स्वरस्य नि. वृत्तिस्तत्फलम् । त्रयादेश एव स्थानिवत्त्वस्य प्रतिपिद्धत्वेन स्वरे तस्येष्टत्वात् । ननु एयादेरङ्गप्रत्ययसंज्ञोभयापेक्षत्वस्येव, लोपग्य विधेयत्वेऽपि मंज्ञाया अविधेयत्वेन निमित्तत्वे बाधकाभावात् । लोपविधायकस्य लोपवलसंज्ञोभयनिमित्तकत्वेन साम्यम् । अङ्गसंज्ञाया अनिमित्तत्वञ्चेत्यरुचेराह-*पचेरनिति । अत्र हीयादेशः अदङ्गयामार्वधातुक. संज्ञेतिसंज्ञाचतुष्टयापेक्षत्वेन बहिरङ्गः। ननु समुदायसापेक्षेयादेशापेक्षया लोपस्य वर्णद्वयापेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वमत आह-*अपरनि- मित्तकत्वेनेति ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवा । ननु “येन विधिस्तदन्तस्य" (१-१-७२ ) इति सूत्रे भाष्ये "इको यण- चि" ( ६-१-७७ ) इत्यादावपि तदन्तविधौ स्योन इत्यत्रान्तरङ्गत्वाद्यणो गुणबाधकत्वमिष्यते तन्न सिद्ध्येत, ऊनशब्दमाश्रित्य यणादेशो नशब्दमा- श्रित्य गुण इत्यन्तरगत्वाद्गुण एव स्यादित्युक्तम् । अत्र कैयटः-सिवेर्बाहुलकादौणादिके नप्रत्यये गुणवलोपोठो प्रसङ्गे ऊड. पवादत्वावलोपं बाधते गुणं त्वन्तरङ्गत्वाबाधते । गुणो ह्यङ्गसम्बन्धिनीमि- ग्लक्षणां लघ्वीमुपधामार्धधातुकं चाश्रयति । उठ् तु वकारान्तमङ्गमनुना- सिकादिश्च प्रत्ययमित्यल्पापेक्षत्वादन्तरङ्गः, तत्र कृते यण्गुणौ प्राप्नुत इति । भैरवी। यत्त कैयटेन "यन विधिः” इति सूत्रस्थभाप्यस्य योजनाय तादृशशब्दरूपनिमित्ताति- रिक्तस्याश्रयणं कृतं तत्खण्डयितुं शङ्कते-|-*नन्विति* । *अचीत्यादावीति । अत्रापि. तत्त्वप्रकाशिका । न चोभयविधान्तरङ्गत्वस्योभयत्र सत्वात्कथमसिद्धत्वमिति वाच्यम् ? "उपदेशग्रहण कर्तव्यमिति "आयनेयी” इति शेखसिद्धान्तादेशविधायकशास्त्रीयनिमित्तसमुदायघटकनिमि. तकत्वाभायेन पचेदित्यत्र लापस्येयादेशघटकयकारनिमित्तकत्वादियादेशशास्त्रीयनिमित्तसमु दायघटकत्वाभावेन च लोपविधायकस्यान्तरङ्गत्वाभावात् । केचितु चले: क्नोपरितिनिदेशेन वलि लापऽन्तरङ्गपरिभाषा न प्रवर्तत इति कल्पनेन प्रा. चाम्मने न दोपः । एवञ्च चिन्यमिदं सर्वमिति वदन्ति । अपरनिमित्तान्तरङ्गत्वस्वीकारे बी. जन्तु "ऊकाल" इति निर्देश एव । अन्यथा समाहारद्वन्द्वे उऊऊ३ इति स्थिते परत्वात्सव- दीर्घ ततो हम्बे उकाल इति स्यात् । अपरनिमित्तकत्वेनेत्यस्य उपश्लेपातिरिक्तनिमित्तक- त्वमर्थः । एवञ्च पचम्यन्तसप्तम्यन्तान्यतरनिमित्तकै बहिरङ्गामिति फलितम् । अत एव 'यस्स' इत्यादौ "त्यदादीनाम" इत्यतः प्रागन्नरङ्गत्वात्"हल्ययादि” लोपो न । अत एवाजरांमी. त्यत्र नुम् जरसादेशात्पूर्वविप्रतिषेधनेति स्वग्रन्थविरोधो न । अन्यथाऽपरनिमित्तकत्येनान्तर- ङ्गत्वादेव जरसः पूर्व शीभावे तद्न्थासङ्गतिः स्यात् । अत एव "नामि" इति सूत्रे आमोति न्याले नित्यत्वाहीर्घ आपादितो भाप्ये । सप्तम्यन्तमात्रनिमित्तकस्यैव तत्वे तु तदसङ्गतं स्यात्। " ऋतो भारद्वाजस्य " इति सूत्रेपदेशानपकपे जहर्थत्यत्र परत्वाद्गुणेऽनजन्तत्वानियेधो न प्रोप्नोतीत्युक्तं, भाष्ये, तत्वेतु गुणात्पूर्वमेवेनिषेधे तदसङ्गतिः स्पष्टव । केचित्तु जातबहिरङ्गस्थले एव उक्तान्तरङ्गत्वस्वीकारेणोक्तभाष्यद्वयस्याविरोधं वदन्ति । तन्न युक्तम् । तादृशस्थले एवैतादृशान्तरङ्गत्वस्वीकारे मानाभावात्फलाभावाच्च। यदितु इतरे- तरद्वन्द्वेन"उकाल" इति निर्देशस्योपपत्तिरिति ब्रूते तदा अतोऽम्" इत्यत्र तपरकरणमात्रांशे बीजमित्यवेहि । तद्धि आ इत्यत्राम्भावव्यावृत्यर्थम् । अन्यथा अश्व आश्चेति समाहारद्वन्द्वे परत्वात्सवर्णदीर्घ ततो हस्वे आ इति रूपाभावे सर्वत्र हस्वस्यैव सम्भवेन तद्यर्थ स्यात् । त. वेतु अन्तरङ्गत्वात्पूर्व हस्वे ततो दीर्घ लक्ष्येलक्षणन्यायेन न पुनर्हस्वः। न च परत्वावृद्धौ सत्या टिलोप इति मते तितउशब्दादाचक्षाणण्यन्तात्कतृक्विपि तिता इत्यत्र चारितार्थ्यम् । नच हस्वः टिलोपस्य स्थानिवत्त्वादिति वाच्यम् ? वृद्धेलोपो बलीयानिति सिद्धान्तपक्षे तितमित्यस्यैवेष्ट, त्वात् । नचात्रापि हस्वे टिलोपस्य स्थानिवत्त्वमिति वाच्यम् ? अनादिष्टादचः पूर्वत्वाभावात् नचैवं दुषीत्यत्र दिवस इति स्थिते उठं बाधित्वा परनिमित्तकत्वेनान्तरङ्गात्वात्पूर्व द्वित्वेऽभ्यासे उकारश्रवणानापत्तिरिति वाच्यम् , घटकनिमित्तकत्वरूपान्तरङ्गत्वस्योव्यपि सत्वेनोभयोः साम्ये परत्वात्पूर्वमूलप्रवृत्तेः सूपपादत्वात् ।

·- १२० परिभाषेन्दुशेखरे- एवं च संज्ञापेक्षस्थापि बहिरङ्गत्वं स्पष्टमेवोक्तमिति चेत्, न, तदन्तविधाव- पि बहुपदार्थापेक्षत्वरूपबहिरङ्गत्वस्य गुणे सत्वेन तत्र दोषकथनपरभाष्या- सङ्गतेः । बहिरङ्गान्तरङ्गशब्दाभ्यां बह्वपेक्षत्वाल्पापेत्त्वयोः शब्दमर्यादयाऽ लाभाश्च । तथा सत्यसिधं यह्वपक्षमल्पापेक्ष इत्येव वदेत् । अत एव "विप्र- निषेध" सूत्रे भाग्ये गुणाधणादेशोऽन्तरङ्गत्वादित्यस्य स्योन इत्युदाहरणं न तु गुणादूडन्तरङ्गत्वादित्युक्तम् । त्वद्रीत्यातदपि धक्तमुचितम् । प्राथम्यात्त. देव वा वक्तमुचितम् । मम त्वन्तरङ्गपरिभाषया तद्वारणासम्भवात्तन्नोक्तम् । किं च सिद्धान्ते नित्यत्वात् गुणात्पूर्वमूठ, गुणस्तु टि यणा बाधितत्वा. भैरवी। शब्देन यत्र विशेष्यं प्रक्रान्तं तत्र तु भवत्येव, यत्र तु न प्रक्रान्तं तत्रापि शब्दस्वरूपम्य वि. शेष्यत्वात् तदन्तविधिस्वीकार इति दर्शितम् । इगन्तस्य शब्दस्याजादौ शब्दे परे यणादि- रित्येवमर्थस्तदा स्यादिति बोध्यम् । *संज्ञापेक्षस्येति । गुणस्येति शेषः । *तदन्तविधाव- पीति । अत्रापिशब्दोपादानाद्विशेष्यसन्निधानाभावेन न तदन्तविधिरितिध्वनितम् । तदुक्तं वार्तिकता प्रकृते तदन्तविधिरिति । *बहुपदार्थेति । उकरीत्या पदार्थपञ्चकापेमेत्यर्थः याणादशस्तु इगन्ताजादिसापेक्षत्वादन्तरङ्ग इति भावः । तदन्तविधौ यादृशम्यान्तरङ्गबहि- रङ्गशब्दार्थस्याश्रयणे न दोष उक्तः स एव तु नास्तीत्याह--*बहिरङ्गान्तरङ्गोति । ननु शक्त्या तेन शब्देन तस्याला तत्तात्वय्येण प्रयोगाल्लक्षणया तथास्तु इत्यत आह-*तथासत्यति।*इत्येवेति। निर्वाजलक्षणापक्षया स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थमित्येव वदेदित्यर्थः । *अतएव । भवदुक्तस्य तदर्थस्याभावादेव । *इत्युदाहरणमिति* । दत्तमिति शेषः । *इत्यु- क्तमिति । अन्तरङ्गम्बलीय इत्यस्य फलनिरूपणावमर इति शेषः । त्वदीत्या । कैयटो. क्तरीत्या । *उचितमिति । उठगुणयोरपि तयोः सत्वादिति भावः । *ममत्विति । मत इति शेपः । *तद्वारणेति । ऊठा गुणधारणेत्यर्थः । ननु भाष्यान्यथानुपपत्या कैयटोकमावश्यकमिति वदाम इति चेत् तत्राह-*किञ्च सि. द्वान्त इति । अत्र सिद्धान्तपदोपपादनेन तस्मिन् काले तदसिद्धिरपि दोष इति ध्वनितम् । तत्त्वप्रकाशिका। वस्तुतस्तु कनृक्यान्तात्सुमनायशब्दात्कक्विपि अल्लोपयलोपयोः सुमना इत्यत्र तपरकर- णस्य चारिताथ्येन ज्ञापकत्वासम्भवात्फलाभावाचापरनिमित्तकत्वमन्तरङ्गत्वमिति न युक्तम् । न च हस्वः, अल्लोपयलोपस्य स्थानिवत्वात् , “को लुप्तं न स्थानिवत्" इति तु न, को विधि प्रत्येवतत्प्रवृत्तेः। अत एव दुयुपतीत्यपि साधु सङ्गच्छते।*उडपवादत्वादिति । ननु देवमाचष्टे द्युरित्यत्र टिलोपणिलोपयोःस्थानिवत्त्वेन वलोपाप्राप्त्योठि को विधिम्प्रतिनिषेधात्तदप्राप्त्या त- त्रांठश्चारितार्थ्यमिति चेन्न, अनुनासिकनिमित्तस्योठोऽपवादत्वमित्यभिप्रायात् । *अन्तरङ्गत्वा. दिति । गुणे निमित्तानि पञ्च उठि चत्वारीति भावः । *असङ्गतेरिति । कैयटमते ऊठीव य. ण्यपीगन्ताजादिशब्दद्वयमात्रापेक्षत्वेन गुणशास्त्रीयसंख्यावनिमित्तान्तर्भावाद्गुणापेक्षयाऽन्त- रङ्गत्वस्य सुवचत्वेन भाष्यासङ्गतिरिति भावः । न च गुणेऽपि पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वरूपा. न्तरङ्गत्वस्य वक्तुं शक्यत्वेनोभयोरन्तरङ्गयोः परत्वाद्गुणस्स्यादिति न भाष्यासङ्गतिरिति वाच्यम् ? सिद्धान्तेऽपि त्वदुक्तान्तरङ्गत्वस्य गुणे सत्वेन यणो ऽन्तरङ्गत्वेन गुणबाधकत्वप्र- तिपादनपरभाष्यासङ्गतः। ननु शब्दकृतान्तरङ्गबहिरङ्गभावस्य प्राधान्यं, शब्दशाखे तस्य प्राधान्यात्, अर्थकृतस्य तु गौणत्वम्। एवञ्च प्रधानान्तरङ्गगुणदृष्ट्या यणोऽसिद्धत्वान्न संज्ञाकृतबहिरङ्गत्वाश्रयणेऽपि ·तत्त्वप्रकाशिकासहितामैरवी १२१ वनीत्यः । ऊनशब्दमाश्रित्येत्यादिभाष्येण च परिभाषायामङ्गशब्देन सप्तम्या. धन्ततयोपात्तं शब्दरूपं निमित्तमेव गृह्यत इति स्पष्टमेवोक्तम् । यत्तु कैयटेन तदन्तविधिपक्ष परत्वाद्गुणः प्राप्नोतीत्युक्तं तत्तुनशब्द. माश्रित्येत्यादिभाष्यासङ्गत्या चिन्त्यम् । वलि लोपेऽन्तरङ्गपरिभाषा न प्रवर्तत इति तु न युक्तम् । तत्सूत्रे भाष्ये एव व्रश्चादिषु लोपातिप्रसङ्गमाश- भैरवी। *यणा बाधितत्वादिति । बाधकाबाधितप्रसङ्गस्य नित्यत्वसाधकत्वादिति भावः । कैयटो. कार्थे भाष्यविरोधमप्याह-*ऊनेत्यादि । सतम्याद्यन्तेति । अत्रादिना षष्यन्तशब्दोपा- तातिरिक्तस्य ग्रहणं, न तु षष्ठ्यन्तशब्दोपात्तस्य, कार्यिणो निमित्तत्वेन अनाश्रयणात् । पद. त्वाश्रयसमुदायस्यापि ग्रहणं, तेन परिभाषाज्ञम्पकपरभाष्यस्यापि मङ्गतिः। *परत्वाद्गुण इति । तदा द्वयोस्तौल्यादिति भावः । *भाष्येति । अन्तरङ्गत्वबहिरङ्गत्वबोधकभाष्येत्यर्थः। गौधेरः पचेरनित्यत्रोक्तशङ्कायामन्यकृतसमाधानं दूषयति। *वलिलोप इत्यादिना । *तत्सूत्रे. तत्वप्रकाशिका। भाष्यासङ्गतिरित्याह-*तदन्तविधौ यादृशस्थेति । *लक्षणया तथास्त्विति । अन्तर्भूत- संख्या अङ्गानि यस्येति विग्रहे शब्मर्यादयाऽपि लाभसम्भवः । ननु मुख्यगौणबहिरङ्गान्तरङ्गभावस्य तथा सति लाभासम्भवादाष्यमपङ्गतं स्यात् अतस्तथानोपात्तमत आह-*अत एवेति । ननु रीतिद्वयस्य सम्भवादविशेषान्नोक्तमत आह-*प्राथम्यादिनि* | *गुगात्पूर्वमूठि- ति* । ननु तदन्तविधिपक्षे यणो बहिरङ्गत्वेन कृताकृतप्रसङ्गित्वाद्गुणस्यापि नित्यत्वेन ऊठ. गुणयोः प्राप्तौ परत्वाद्गुण एव तत ऊठि इकोऽभावाद्यणः प्राप्तिरेव नास्ति इति उनशब्दमा. श्रित्येति भाष्यमसङ्गतं स्यात्, मम तु संज्ञाकृतबहिरङ्गत्वेन कृताकृतप्रसङ्गित्वाभावान गुण. स्य नित्यत्वमितिभाप्यं सम्यगेवेति चेत्र, ऊठि ऊकारे अन्यथा वकारे परतः विधानेन गुण. स्यानित्यत्वात्, शब्दान्तरे प्राप्नुवन् विधिरनित्यो भवतीति परिभाषणात् । नच गुणे शब्दा- न्तरात् प्राप्नुवत ऊठोऽप्यनित्यत्वमितिवाच्यम्, लक्ष्यानुरोधेन तस्येहानाश्रयणात् । ननु तव मते 'सिऊ न' इति समुदायस्योभयत्राश्रयणाद्धटकत्वघटितत्वाभावेन भाष्यम- सङ्गतं स्यादत आह-*ऊनशब्दमाश्रित्येति । *सप्तम्याद्यन्ततयेति । बहिरङ्गत्वेन जिघृ. क्षितशास्त्रघटकयत्किञ्चित्पदेनाश्रीयमाणशब्दसमुदायघटकपर्याप्तोपस्थितीयप्रकारतासमानाधि- करणविषयताप्रयोजकसप्तम्यन्तपञ्चम्यन्तान्यतरपदघटितशामत्वमन्तरङ्गत्वम् । बहिरङ्गत्वे. नाभिमतं शास्त्रम् "इको यणचि" इति तेनाश्रीयमाणश्शब्दसमुदाय उन इति तद्घटकः 'न' इत्येतत्पर्याप्तोपस्थितीयप्रकारतासमानाधिकरणविषयताप्रयोजक सप्तम्यन्तपदमार्धधातुक इति तत्पदघटितत्वम् “पुगन्तलघूपधस्य च” इतीत्यस्य । एवमन्यत्रापि बोध्यम् । यद्वा बहिरङ्गत्वेन जिक्षितशास्त्रविशिष्टशास्त्रभिनत्वमन्तरङ्गत्वम् । शास्त्रे वै० स्वीयोदेश्य. सावच्छेदकत्वेनाश्रीयमाणशब्दसमुदायघटकनिमित्तकत्वाभाववत्व स्वघटकौपश्लेषिकाधिक- रणबोधकसप्तम्यन्तपञ्चम्यन्तान्यतरपदप्रयोज्योपस्थितीयविषयतापर्याप्त्यधिकरणीभूतसमुदा. यघटकपर्याप्तोपस्थितीयप्रकारतासमानाधिकरणविषयताप्रयोजकसप्तम्यन्तपञ्चम्यन्तान्यतरप. दघटितत्वाभाववत्वैतदुभयसम्बन्धेन । एवञ्च प्रकृते “ऊकाल" "वाह ऊठ्" इत्यादौ च न काप्य. मुपपत्तिः । * न प्रवर्तते इति * । एतत्फलन्तु नोपयति, यातिः, पचेदित्यादि । अत्र णिज्नि. मित्तकस्य पुकः किनिमित्तस्यातो लोपस्य प्रकृतिप्रत्ययोभयापेक्षत्वेन बहिरङ्गस्येयादेशस्य धान्तभूतनिमित्तकत्वेनान्तरंगे वलि लोपे नासिद्धत्वम् । एवमक्षत्रितिभाष्योदाहते ऊठोऽसिद्धत्वालि लोपो न । 'नाजानन्तर्यः इत्यस्यान्तरंगे कृते इत्यथें मानामावो ११त.प्र. - ·१२२ परिभाषेन्दुशेखरे- योपदेशसामर्थ्यान्न । न च वृश्चतीत्यादौ चारितार्थ्यम्, बहिरङ्गतया संप्र- सारणस्यासिद्धत्वेन पूर्वमेव तत्प्राप्तेरिति भाष्योक्तः । यत्तु नलोपस्य षट्संज्ञायामसिद्धत्वात्पञ्चेत्यत्र "न षट्" (४-१-१०) इति निषेध इति तश्चिन्त्यम् । नलोपस्य हि पदसंज्ञासापेक्षत्वेन बहिरङ्गत्वं वाच्यम् , तच्च न । संज्ञाकृतबहिरङ्गत्वस्यानाश्रयणात् । पञ्चेत्यात्र निषेधस्तु स्त्रियां यत् प्राप्नोति तन्नेति व्याख्यानसामर्थ्येन भूतपूर्वषट्वमादायेति बो- भैरवी। . ति* । "लोपोव्यो" इतिसूत्रेत्यर्थः। *तत्प्राप्त: । वलोपप्राप्ः उक्तकैयटोक्तिवत् "नलोपः सुप्स्वर" इतिसूत्रस्थकयटोक्तिमपि खण्डयति । *यत्त्विति । *तच्चिन्त्यमिति । नलोपस्य बहिरङ्गत्वसाधकाभावादिति शेषः । तमेवाह-*नलोपस्येत्यादिना*। नन्वेवं पञ्चेत्यत्र टाबाप. तत्त्वप्रकाशिका। गौरवञ्च । अत्र मानन्तु चेले: क्नोपरितिनिर्देशः, स्वरदीर्घयलोपेष्वित्यत्र यलोपग्रहणञ्च । तद्धि वायोरित्यत्र वलि लोपे स्थानिवत्वाय, वलि लोपऽन्तरङ्गपरिभाषाप्रवृत्तौ तयैव सिद्धः तद्वेययं स्पष्टमेव । * नयुक्तमिति * । न च "स्वरदीर्घ"इति वार्तिके यलोपग्रहणं व्य. थेमिति वाच्यम्, मिग्राहकमानेन परिभाषायामागमादेशातिरिक्तस्यैव निमित्तम्यागपदेन ग्रहणेन प्रकृते वलि लोपस्यान्तरङ्गत्वाभावात् । “भविष्यति गम्यादयश्च" इति निर्देशन प्रकृतिप्रत्ययनिमित्तकस्यान्तरङ्ग कर्तव्येऽसिद्धत्वं नेति कल्पनेनादोषाच्च । अतएव मनाती- त्यादौ "अनिदिताम्" इति नलोपसिद्धिः। अन्यथा श्नाप्रत्ययस्यासिद्धत्वात्तन्न स्यान् । वस्तु. त इदमेव युक्तं वलि लोप उक्तमिग्राहकमानेन जातबहिरङ्गासिद्धत्वाभावस्यैव कल्पनान्नैत. त्सूत्रस्थभाष्यविरोधः । "लापो व्योः” इत्यत्र वकारग्रहणस्य भाष्ये प्रत्याख्यानाद्यकार- विषये न प्रवर्तत इति कल्पनाद्वा । न च सम्प्रसारणाविषये ववश्चेत्यत्र लोपो दुर्वार इति वाच्यम् ? पदसंस्कारपक्षेऽपि वृश्चतीत्यत्र विकरणात्प्राग्वलापप्राप्न्या, वकारोच्चारणसाम- विश्च धात्ववयववकारातिरिक्तस्य "लोपो व्योः" इत्यत्र वकारस्य ग्रहणेनादोपात् । अत एव पचदिति सिध्यति । अन्यथा यास्थानिकेयादेशस्यामिद्धत्वेन यलोपो न स्यात । केचित्तु वलि लोप इत्यत्र"न पदान्त” सूत्रस्थवलोपग्रहणम् ज्ञापकम् , अन्यथा यायायति इति समुदायसापेक्षत्वेन बहिरङ्गतयाऽसिद्धत्वादन्तरङ्गवलिलोपस्याप्राप्त्या तहमङ्गतिः स्पष्टेवेति वदन्ति । तन्न, ण्यन्तादयधातोः क्विपि णिलोप यलोप च आ इति मिष्यति, तत्र वलि लोप णिलोपस्य स्थानिवत्वप्रतिषेधाय नच्चारितार्थ्यात् । णिलोपवलिलोपयोस्तुल्यनि- मित्तकत्वेन वलि लोपस्यान्तरङ्गत्वाभावात् । अन्ये तु वरेग्रहणं ज्ञापकम् ,न च ज्ञापित यायायवर इत्यत्र प्रकृतिप्रत्ययापेक्षतयाऽलोप- स्यासिद्धत्वनालापाभावेन वरेग्रहणं व्यर्थमेवेति वाच्यम् “आतो लोप" इत्यस्य तदादिपदो- पस्थित्या समनिमित्तकत्वात् । ननु घअर्थकप्रत्ययान्तपिसशब्दस्याशब्देन समासे तत आचक्षाणण्यन्ताद्वरचि णिलोपे गुणे पस्वर इति सिध्यर्थन्तञ्चरितार्थम्, अन्यथा णिलोपम्य स्थानिवत्वाद्गुणो न स्यादिति चेन्न, वरे इत्यस्य वरे लुप्तं न स्थानिवदित्यर्थेन निषेधाप्रवृत्या पिस्वर इत्यस्यवेष्टत्वात् । * पटसंज्ञायासिद्धत्वादिति । यथोदेशे कैयटादिमते पट्त्वस्याल्वृत्तित्वे कार्यकाले विकृतावयनिबन्धनकाय एकदेशन्यायाप्रवृत्या नान्तत्वासम्भवेन षट्स्वाप्राप्त्याऽनयाऽसि. द्धत्व : स्वीकृतम्, पट्संज्ञायासंख्यासापेक्षत्वेऽपि पदप्रातिपदिकेति संज्ञाद्वयसापेक्षत्वेन नलोपस्य बहिरङ्गत्वमिति भावः । * व्याख्यानसामथ्येनेति * । इदं कार्यकालपक्षे। यथो.

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । १२३ ध्यम् । अत एव कृति तुगग्रहणं चरितार्थम् । वृत्रहभ्यामित्यादौ पदत्वनि- मित्तकत्वेऽपि नलोपस्य बहिरङ्गत्वाभावात् । भ्यामः पदसंज्ञानिमित्तत्वेऽपि नलोपस्य तन्निमित्तकत्वाभावात् । परम्परया निमित्तत्वमादाय बहिरङ्ग. भैरवी। त्तिः । न च “नलोपः सुप्स्वर" इति निर्वाहः, पटसंज्ञायां नलोपासिद्धत्वस्य तत्राफलत्वस्य भाष्ये कथनादत आह-पञ्चेत्यत्रेति। *अत* *एव। अर्थकृतबहिरङ्गत्वस्यानाश्र. यणादेव । *अभावादिति । संज्ञाकृतबहिरङ्गत्वानाश्रयणस्य प्रागुक्तत्वादिति । ननु पदसंज्ञाद्वारा पदत्वस्य भ्यानिमित्तकत्वमस्त्वित्यत आह-*परम्परयेति । नलोपे भ्याम इति शेषः । यदि परम्परया निमित्तस्याश्रय स्यात् तदा कृतितुरग्रहणं व्यर्थमेव स्यादिति भावः । ननु परम्परया निमित्तत्वमप्रसिद्धमनुमतमितिन्यायेन भाष्यकारसम्मतमेव, एवञ्च कृति- तुग्ग्रहणं न कार्यमिति लाघवं भवति, अतएव भसंज्ञायाः परनिमित्तकत्वमभिप्रेत्यैव वक्ष्यमाण तत्त्वप्रकाशिका । देशे तु लुगथं जातं पट्त्वमादायैवानुमानिकस्थानिवद्भावेव सिद्धम् । ननु प्रियपञ्चा द्रौपदीत्यत्र कीडाब्निपेयेन व्याख्यानं चरितार्थमितिवेत्सत्यम्, "अजा. द्यतष्टाप्" ऋचि पादः, अन्यतरस्यां डीप् पाद इति वर्तते चीति निवृत्तन्तत 'मन्नेभ्यः इति न्यासेन सिद्ध ङीप्प्रकरणमध्ये पुनष्टाप्करणेन टापो निषेध इति वोधनेन भूतपूर्वपट्त्वमा. दाय तत्प्रवृत्तेस्सूपपादत्वात् । किञ्च स्थानिवद्भावेन यथोद्देशस्यैवाश्रयणानिपेधोपपत्तेः सडेतसम्बन्धेन पट्त्वपद- वत्वस्य षट्त्वस्याल्वृत्तिधर्माभावात् । अत एव पटसंज्ञा नलोपासिद्धत्वस्य न फलमिति षट् संज्ञासूत्रे भाष्योक्तं सङ्गच्छते । किञ्च "न षड्” इतिसूत्रं “डाबुभाभ्याम् त्यत्रानुवर्त्य वाक्यभेदेन व्याख्यानेनाद षाच्च । * नलोपासिद्धत्वस्य तत्राफलत्वस्य भाष्ये कथनादिति * । तत्रहि "संज्ञाविधौ किमुदाहर. णम् ? दण्डिदत्तौ दत्तदण्डिनौ, नात्र धित्वाइण्डिन एव पूर्वनिपातः, ननु च यदा घित्वं तदा पूर्वनिपातः, यदा पूर्वनिपातस्तदा नलोपे घित्वमितीदमयुक्तम्, संज्ञाग्रहणसामध्येन यस्य पूर्वपदत्वे घित्वं भावि तस्य पूर्वनिपात इत्युक्तम् । यदि षट्संज्ञायां फलं स्यात्तदा साम •पपादनमसङ्गतं स्यात् । तस्माघिसंज्ञायामेव तत्प्रवर्तत इति भावः । फलं त्वस्य धुका. माविति । नचैतावन्मात्रार्थत्वे "द्वन्द्वे घिइत्यनन्तरं 'दिव' इति पठित्वा शब्दस्वरूपविशेष्यक. तदन्तविधिना परमाकामावित्यादिसिद्धेः संज्ञाग्रहणं न कार्यमितिवाच्यम् ग्रामणिपुत्रावि. त्यत्र पूर्वनिपाताय संज्ञाग्रहणस्यावश्यकत्वात् । किञ्च गुरुच्छत्रमित्यत्र पूर्वनिपाते तुकि घित्वासम्भवादनियमः सिध्यति, उक्तार्थानाश्र. यणे नियमापत्तिः । अत एवाग्रहणेन "नलुमता" इत्यस्यानित्यत्वज्ञापनपर भाष्यं सङ्ग- च्छते । अन्यथाऽलुकि वारिपुशय इत्यत्र सम्बोधने नुमोऽसिद्धत्वेन गुरुसंज्ञायां "गुरोरनृत" इति प्लुतः स्यात् । तद्वारणायाग्रहणस्यावश्यकत्वेन भाष्यमसङ्गतं स्यात् । *भूतपूर्वषट्त्व मादायेति * । पूर्व भूतं स्थितं षट्रत्वं स्थानिवद्भावेनादायेत्यर्थः । *चरिताथमिति । न च वृत्रहधनमित्यत्रापरनिमित्तकत्वेन पदत्वस्यान्तरङ्गत्वं शङ्कर बहिर्भूतसुनिमित्तकपदत्वा. पेक्षनलोपापेक्षया किग्निमित्तकतुकोऽन्तरङ्गत्वाहानेः । * वृत्रहभ्यामिति * । वृत्रेति पृथक् . पदम् । तेन न समुदायापेक्षबहिरङ्गत्वाशङ्का । हभ्यामित्यत्र वर्तमाने किम् । तेन भूरूणेति. नियमाप्राप्तिः। न च त्रिपायां बहिरङ्गपरिभाषायाऽप्रवृत्या क्यमेतदितिवाच्यम् ? कृतितुग्ग्रहणाभावे ·- १२४ परिभाषेन्दुशेखरे- स्वाश्रयणे तु न मानम् । ध्वनितं चेदं "नलोपः सुप" (८-२-२) इति सूत्रे भाष्य इति तत्रव भाष्यप्रदीपोद्योते निरूपितम् । अन्तरले कर्तव्ये जातं तत्कालप्राप्तिकं च बहिरङ्गमसिद्धमित्यर्थः । भैरवी। परिभाषाज्ञापनस्यापि सङ्गतिर्भवतीत्यत आह-*ध्वनितमिति । तत्र हि "वृत्रहभ्याम्" इत्यत्र कृतितुग्ग्रहणस्य प्रयोजनमुक्त्वा, तुग्विधौ चोक्तम्, किमुक्तम् “सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य” इति, ग्रामणिकुलमित्यादौ तुगभावायावश्यिकयाऽनयैव परिभा- पया वृत्रहभ्यामित्यस्यापि सिद्धौ कृतितुग्ग्रहणं न कार्य्यम् । ग्रामणिकुलमित्यत्राजन्तत्वं हस्वत्वस्य निमित्तं यदि तस्मिन् कृते तुक् स्यादवयवावयवश्व समुदायावयवो नेतिपक्षस्तदा तादृशसन्निपातविघातः स्वष्ट एवेत्याशयः। अत्र भाष्यकृता सङ्गिपातपरिभाषया वृत्रहभ्या- मित्यस्य सिद्धिमुक्त्वा कृतितुग्ग्रहणस्याकर्त्तव्यतोक्ता, न तु बहिरङ्गासिद्धत्वेन, विभक्तः सं.. प्रति निमित्तत्वेऽपि नलोपं प्रत्यनिमित्तत्वं, परम्परया निमित्तत्वज्ञानाश्रित, तेने ध्वनिमत्यर्थः । तत एकदेश्याह इदं तर्हि प्रयोजनम् । कृतीति वक्ष्यामि । इह माभूत् । वृत्रहच्छत्रम् । तुगभावो माभूदित्यर्थः स एव आह-नियमार्थ मेतद्भविष्यति । कृल. क्षण एव तुङ्माभुत्, छलक्षणो यथा स्यात्, अत्रापि प्रत्ययलक्षगेन विभक्तिपत्रिपातनिमित्त यत्पदं तस्य नलोपे निमित्तत्वे यादृशसन्निपातः पदसंज्ञायां निमित्तं तस्य विघातस्तुकि सति स्यादिति परम्परामाश्रित्य यादृशसंनिपातः पदसंज्ञायां निमित्तं तस्य विघातस्तुकि सति स्यादिति परम्परामाश्रित्य सन्निपातपरिभाषयैव कृतं स्यादित्याशङ्कयोत्तरमुक्तं न ह्येषः सन्नि- पातलक्षणः, प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तस्य यत्पदत्वं तनिमित्तकत्वाभावात् । एवञ्च वृत्रहभ्या- मित्यत्र नियमानुपयोग इति भावः । ननु बहिरङ्गपरिभाषया वृत्रहच्छत्रमित्यत्र तुगभावः सिद्ध इति नियम आवश्यक इति चेत्। अत्र कैयटः-पदत्वमात्रनिमित्तकत्वात् नात्र बहिरङ्गो नलोपः नहि एप इत्यनेन परम्पर. या निमित्तत्वे मानाऽभाव इति स्पष्टमेव प्रतीयते इति । परिभाषाज्ञापनावसरे तु ज्ञापकपर- भाष्यप्रामाण्यागसंज्ञाद्वारा तत्र विभक्तिनिमित्तकत्वमाश्रीयत इति भावः । वस्तुतस्तु न सामान्यतोऽर्थनिमित्तकबहरिरङ्गत्वस्यानाश्रयणम् "स्वार्थद्रव्यलिङ्गसंख्या- कारकाणां क्रमिकत्वात् “येन क्रमेण ज्ञानन्तेन क्रमेण तद्बोधकशब्दप्रादुर्भावस्यान्तरङ्गबहिर. भावेन स्वीकारात् तथा बहिर्भूतसाधनार्थकप्रत्ययनिमित्तकद्वित्वापेक्षयाऽन्तरङ्गार्थनिमित्त. कः सुडादौ भवतिग्रन्थस्तथा"निपात एकाजनाङ्” इति सूत्रे एकाजिति कर्मधारयो न बहु- बीहितिपदार्थप्रधानत्वेनान्तरङ्गत्वादिति ग्रन्थश्वोजीवितो भवति । तथा "वर्णो वर्णेन" इतिसूत्रस्थोक्तभाष्यमप्यामञ्जस्येनोपपद्यते किन्तु अन्तरङ्गो बहिरङ्गश्चैति प्रतिद्वन्द्वभावि. नावेतावर्थाविति "खरवसानयोः" इति सूत्रस्थभाष्यप्रमाण्येनोभयोः शब्दयोस्तुल्यत्वस्य न्यायसिद्धतया यत्र बहिरङ्गशास्त्रत्वेनाभिप्रेतमर्थनिमित्तकमन्तरङ्गशास्त्रच न तथा किन्तु शब्दनिमत्तकमेव तत्रैतस्याः परिभाषाया अप्रवृत्तिर्यत्र तूभयोरप्यर्थनिमित्तकत्वेन तत्वन्तत्र तु प्रवर्तत एवेति कल्प्यते । अत एव मनुष्योऽयम्प्रातरुत्थायेत्यादिरीत्या साधिताया बहिर- ङ्गान्तरङ्गयोरन्तरङ्ग बलीय इति परिभाषाया अस्यामेवान्तर्भावोऽप्युपपद्यत इति दिक् । एतावता प्रबन्धेन पदार्थ निरूप्य वाक्यार्थ वर्णयति-*अन्तरङ्ग इति । ननु जातत- कालप्राप्तिकबहिरङ्गस्यैवासिद्धत्वमनेन चेद्वोध्यते तदा "लोपोव्योः” इतिसूत्रस्थप्रागुक्तभा. ज्यविरोधः । अत्र गुपदेशोत्तर वलोपस्य प्राप्तिस्तदानीञ्च सम्प्रसारणस्य जातत्वतत्कालप्राप्ति- तत्त्वप्रकाशिका। तुकि नलोपस्यासिद्धत्वाभावेनाप्रवृत्तिवीजाभावात् । *जातमिति । ननु मास्तु जातासिद्धत्व ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । तत्त्वप्रकाशिका । फलाभावान् “वाह ऊ" सूत्रस्थोठ्ग्रहणस्य ज्ञापकत्वप्रतिपादनपर भाष्यन्त्वेकदेश्युक्तिः । न च पचावेदमिति फलम्, अन्यथा एत ऐइत्यत्वं स्यादितिवाच्यम् । 'इत ऐ' इति न्यासे. नादोषात् । भवानीस्यत्र तु नास्य प्रवृत्तिः, "मेनि" इतीकारोच्चारणसामत, गौरवाद् मेनें इति न कृतमिति चेतहि सामर्थ्यादित्यस्य तक्रन्यायेनैतदपवादत्वादित्यर्थात् । यत्तु "मोन" इति कर्तव्ये "मेनि" इतीकारोच्चारणसामर्थ्याद्वाध इति, भवाम इत्यत्र तु न दोषः, "सेयपिञ्च” इति साहचर्यजैकवचनसम्बन्धिन एव ग्रहणादिति तन्न " आदेः परस्य " इत्यस्याप्रवृत्त्या मकारस्य नकारादेशासम्भवात् । नच पचायेदमित्यत्र "आमेत" इत्यस्य दुरित्वम् तथाऽऽचारविबन्तादशब्दालटि कर्मव्य. तिहारे उत्तमपुरुषे इटि निप्पनेन एशब्देन पचावेत्यस्य"आख्यातमाख्यातेन" इति समासे पुनः सुशब्देन समासे नपुंसकहस्य सुपचावि इत्यत्रैत्वापत्या तथान्यासस्य दुष्टत्वमिति वाच्यम् ? प्रतिपदाकारग्रहणेनादोपात्। न च पत्राव भवाव एषु कर्मपु तेभ्यः पचावभवाय इत्यत्र प्रतिपदाक्कै .रस्य सत्वेनैत्वापत्तिरितिवाच्यम्, "टित आत्मनेपदानां टेरे" इत्यत आत्मने. पदानामित्यनुवात्मनेपदघटितशास्त्रपम्बन्धिन एवैत्वविधानात् । न च व्यवधानात्कथमनु. वृत्तिरिति वाच्यम्, "ब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः"टित आत्मनेपदानां देग," "थासः से," "लिटस्तअयोरेशिरेच" "लोट आमेतः" "सवाभ्यां वामौ," "उत्तमय पर ऐ, पिञ्च अत्रोत्तमम्य सम्बध्यते ततः एतुन, लवत् , एधः, "सेयरिच्च" "वा छन्दपि,""नि,""लो. टोडाटौ,” इति सूत्रव्यत्यासेन मण्डुकप्लुत्या वा अनुवृत्तेारत्वात् । नवादिवादित्यत्र"णौ- चङ्” इति हस्बे "अत उपधाया" वृद्धिनंति फलम्, न च तपरकरणमामाग्वाहस्वे वृद्धि नैतिकल्पनेनादोषः, इश्वाश्चेतिसमाहारे यम् . यम्पालयतीति यपालः, तप्यापत्यं स्त्री ऐय- पाली, मा भार्या यस्य स ऐयशलभार्य इत्यत्र तपरस्य पफ लयात्, अन्यथाऽगि पावरकाका. रस्य वृद्धो "वृद्विनिमित्तस्य इतिनिषेधा वदावो न स्यात्, यदि चावाल्लोगिलोयोः स्था निवत्त्वान्न वृद्धिरित्युच्यते तर्हि यदासस्यापत्यमेयदासी, सा भार्या यत्य स ऐयदासभार्य इत्य- अचरितार्थत्वमवेहि इति वाच्यम् अदुपधाद्विहिते णितीत्यर्थनादोषात् । अत एव युवानमा- चष्टे कनयताति भाष्यप्रयोगः सङ्गच्छते । नचैवं मारयतीति न स्याद्, इदुदुपधेभ्यो णिवोऽनभि धानात् । नत्र जहारेत्यत्र "ऋच्छत्यृताम्" इति गुणे, अभाजि, राग इत्यत्र नलोपे वृद्धिर्न. स्यादिति वाच्यम्' "ऋच्छत्यृतां," "भळेश्व" चिणि, घमि च भावकरणयोरित्यादौ विषयसप्त- म्याश्रयणेनादापात् । यत्तु "नाग्लोगि” इतिसूत्रे शास्ग्रहणं ज्ञापकमुपधाहस्वनिष्पन्ने वृद्धि ति, अन्यथा “णौ- चङि इति हस्वेऽपि वृद्धावशशासदितिस्यादेवेति तन्त्र विबन्तशास्शब्दस्य एशब्देन समासे तत आचष्टे गिचि टिलापे लुङि चङि “किलुगुपधात्वचपरनिहाँसेषु” इति स्थानिवत्त्वप्रतिषे. धाद्धम्। टिलोपस्य स्थानिवत्त्वावृद्धेरप्राप्तेरशशमदितिप्राप्तं तद्वारणाय शासग्रहणस्य च. रितार्थत्वात् । नाप्यसूषुददित्यत्र “णौ चङि” इतिहस्वस्यासिद्धत्वाल्लघूधपगुणाभावः फलम् को कित्वेन प्रत्ययोपदेशकालिकलघूपधस्य गुगविधानात् पुगन्तसार्वधातुकसाहचर्यादार्धधा. तुके परतः स्वोत्तरप्रत्ययानिमित्तकस्यैवेको गुणविधानाच । न चैव तोतोति दोधोति इत्यादौ गुणो न स्यात्, यलुकाछान्दसत्वात्, न च तुर्वाधातोः वनिपि तोवेति न स्यात्, उपदेशसामर्थ्याद्वलोपो नेतिवकारप्रत्याख्यानपरभाष्यप्रामाण्यात्त. स्यानभिधानात् । एवं जागृढ इत्यत्र सम्प्रसारणस्यासिद्धत्वाद् रुगादयो नेत्यपि फलन ऋद्ध पधो योऽभ्यासस्तस्य रुगादय इत्यर्थन तदप्राप्तः । जगदम्बेत्यत्र हस्वस्यासिद्धत्वान टावि. त्यपि न फलं सत्रिपातपरिभाषया टापोऽप्रवृत्तेः । नव जगदम्बारेत्यत्र सवर्णदीर्घल्यासिद्ध- ·१२६ परिभाषेन्दुशेखरे- वृश्चत्यादिषु पदरस्कारपक्षे समानकालत्वमेव द्वयोरिति बोध्यम् । एतेनान्तरङ्गं बहिरङ्गादलीय इति परिभाषान्तरमित्यपास्तम् । एनामा. श्रित्य विप्रतिषेधसूत्रे भाष्ये तस्याः प्रत्याख्यानाच । अन्तरङ्गशास्त्रत्वमस्या लिङ्गम् । भैरवी कत्वरहितेनासिद्धत्वासम्भावादत आह-*वृश्चत्यादिष्विति । आदिना पट्ट्या मृद्येत्यस्य सग्रहः । *पदसंस्कारपक्ष इति । एतेन पदसंस्कारपक्षाभिप्रायकमेव तद्भाष्यमतो न तद्विरो. धः । एतेन* । अस्याः परिभाषाया उक्तार्थकरणेन । ननु वक्ष्यमाणज्ञापकसाजात्याजातस्यैव बहिरङ्गस्यानेन असिद्धत्वविधान युक्तमत आह-*एनामिति । एवञ्च विप्रतिषेधसूत्रीयब. हिरङ्गादन्तरङ्ग बलीय इति परिभाषाखण्डनपरभाष्यप्रामाण्येन तत्काल प्राप्तिकमित्यशोऽपि मप्रमाण एव जात इत्यंशस्तु ज्ञापकसाजात्यात्कल्प्यत इति बोधयितुं ज्ञापक दर्शयिष्यनि । परिभाषाया लिङ्गवत्त्वनियमाल्लिङ्ग तावदाह-*अन्तरङ्गशास्त्रत्वमिति* । कैयटादिसम्मता- तत्त्वप्रकाशिका । त्वान्न पुनर्हस्व इति फलमितिवाच्यम् लक्ष्ये लक्षणन्यायेनपुनर्हस्वाप्रवृत्तेः। नच दीर्घस्य तन्मा. त्राद्देश्यकविकाराभावेन तल्लक्ष्यत्वाभाव इति वाच्यम् । विभक्तिस्थानिकैकादेशस्थले एव तथा स्वीकारात् । अत एव ऊखतुरितिप्रयोगः सन्नच्छते, इति चेन्न, किन्तभूशब्दात्सुपि भुवावित्यत्रोवोऽसिद्धन्वादृठाऽभावेन सफलत्वात्, न च सत्यप्युठि यीष्टसिद्धिः, अन्तरङ्ग- त्वादपवादत्वाच पूर्व सवर्णदाईं ततो यणि भ्यावित्यापत्तेः, नचाङ्गत्वात् “ओः सुपि"इति यणि तसिद्धिः, 'नभूसुधियोः इति निषेधस्तु साहचर्याद्धल्पूर्व एवेति वाच्यम् ? चक्रकापत्तेदुरुद्धर- त्वात्। तथाहि पूर्व पूर्वाकार "इको यणचि"इति प्राप्तांति तं मवर्णदीर्घःबाधते तमाङ्गत्वादोःमुपी. तितमन्तरङ्गत्वादिको यणीति । स्वायम्भावमित्यत्रोट्याद्गत्वाद्गुणं बाधित्वावडि गुणे स्वा- यम्भोवमिरयापत्तेश्च । “च्छ्वोः" इत्यत्र छसाहचर्यात्प्रत्ययानिमित्तकस्य वस्य ग्रहणेन न दोष इति तु न वक्तुं शक्यते क्विबन्तेपधातारशब्देन ममास तत आचारविपि शतरि शपा सहका. देशे इदित्यत्र छत्वं विपः प्रत्ययलक्षणेन शत्वे इदित्यत्र प्रत्ययनिमित्तकम्य छत्वस्य स. त्वात्, पररूपस्य स्थानिवद्रावस्तु न "नपदान्त इति निषेधात् । घनर्थकप्रत्ययान्तादियश. ब्दादाचाविबन्ताण्णो दिययतीत्यस्य च फलत्वात् । अन्यथा विपमादाय यलोपः स्यात् । वस्तुतस्तु असूपुदित्यपि फलम्बोध्यम् कोः कित्करणेन प्रत्ययावयवप्रकृत्यवयवंतदुभया. रब्धमयोगनिमित्तकगुरुज्ञा लघुसंज्ञां न बाधत इत्येव कलप्यते । नतु प्रत्ययोपदेशकालिको यो लघूपध इति, अमुस्रुवदित्यत्र प्रत्ययोपदेशकालिकलघूपधत्वाभावेन गुणाप्राप्त्या, लघुपधगु. णादन्तरङ्गत्वादुडिति भाष्यास त्यापत्तेः। एवं सुवाविन्यत्रोवडोऽसिद्धत्वान्न नेनि बो. ध्यम् । * अन्तरङ्गशास्त्रत्वमस्यां लिङ्गमिति । "सामध्यं सर्वशब्दानां लिङ्गमित्यभिधीयते" इत्यभियुक्तोक्त: शब्दसामर्थ्य लिङ्गम्, तदेव परिभाषाया अङ्गभावे निमित्तम् । तच्चातरङ्ग- शास्त्रत्व एव इति तवश्रुतिकल्पनया प्रवर्तत, नतु बहिरङ्गशास्त्रत्वं नाप्यन्तरङ्गत्वे । अत एवा- गच्छ पयोऽट् पयोद इत्यादावुत्वदृष्टया प्लुतस्यामिद्ध त्वं भाप्योक्त सङ्गच्छते । अन्यथा बहिरङ्गस्य प्लुतस्य त्रिपादीस्थतया परिभाषाया अप्रवृत्त्या परत्वात्प्लुत एव स्यादुत्वदृट्या प्लुतस्याश्रयत्वेन सिद्धत्वात्। अत एव पूर्वत्रासिद्धमित्यनेन श्रेपादिकान्तरङ्गस्य शास्त्रत्वेन रूपेणासिद्धतया न तत्र परिभाषाप्रवृत्तिरन्यथाशास्त्रत्वेनासिद्धावपि तत्प्रवृत्तिर्दुर्वारा स्यात् । प्राञ्चस्तु अन्तरङ्गत्वमेवास्याः प्रवृत्तौ निमित्तम् त्रिपाद्यामिय प्रवर्तत एव । अत एव नार्कुटः कात्तिः सुध्युपास्यः नार्मत इत्यादीनां सिद्धयर्थम् "विसर्जनीयोऽनुत्तपदे"निष्ठानत्वम- . ..

·तत्त्वप्रकाशिकालहितामरवी। १२७ इयं च त्रिपायान प्रवर्तते त्रिपाद्या अमितत्वात । अस्याश्च "वाह ऊ” सूत्रस्थमूग्रहणं झापकमिन्येषा सपादसताध्यायीस्था । अन्यण संपम्प र. णमात्रविधानेन लघूपधगुणे "वृद्धिरेचि" (६-१-८८) इति वृद्धौ विश्वौह इत्यादिसिद्धेस्तद्वैयथ्यं स्पष्टमेव । सन्यां ह्येतस्यां बहिरङ्गसम्प्रसारणस्या- भैरवी। मर्वाचीनोक्ति खण्डयितुं सिद्धान्तं तावदाह-*इयञ्चेति । नन्वस्याः सपादसताध्यायीस्थत्वे एतद्दृष्ट्या त्रिपाद्या असिद्धत्वं सम्भवति तदेव तु कथमत आह-*अस्याञ्चति । एवञ्च सपादसप्ताध्यायीस्थज्ञापकज्ञाप्यत्वात्सपादसत्पाध्या. यीस्थत्वमत्र सिध्यति । अन्यथा । एतत्परिभाषाभावे । *सम्प्रसारणेति । "वसाः सम्प्रसारणम्" इतिसूत्रात् सम्प्रसारणपदानुवृत्त्येत्यादिः । *लघूपधगुण इति । पूर्वरुपोत्तर व्याश्रये लघूपधगुणे। *तद्वैयर्थ्यम् । ऊग्रहणवैयर्थ्यम् । ननूविधानाभावे प्रष्टौहः प्रष्ठौ हेत्यत्रा "उडिदम्" इतिस्वरो न स्यादिति चेदत्राहुः, "उडिदम्” इति सूत्रे डिमिति पठित्वा व उरितिषष्ठीसमासे वुश्च उट् चेति द्वन्द्वेन स्वरस्य सिद्धः। वकारपाठफलं तु पृधातोः किपि पुरः पुरेत्यत्र तस्याप्रवृत्तिः। न चैवमपि वप्धातोः विपि उपेत्यत्र प्राप्नो. तीति वाच्यम् । अठ्साहचय्येणेणन्ताङ्गोद्देश्यकस्यैव वोर्ग्रहणात् । उट्युपधाग्रहणमिति वार्तिकेऽपि वुल् इति पाठ्यम् । तेन पदस्य विभज्यान्वाख्यानमितिपक्षे हृङः विपि हुवो हुवेत्यत्र न तस्य प्रवृत्तिः । सम्प्रसारणपूर्वत्वस्य नित्यत्वात् पूर्वमेव प्रवृत्त्यानुप- धात्वात् स्वराप्रवृत्तेः । न चैवमपि वहधातोः विपि सम्प्रसारणे उह उहेत्यत्र स्वरः प्राप्नो. तीति वाच्यम् । उकारसाहचर्यणैव यत्र वकारस्योकारविधायकशास्त्रे उद्देश्यतावच्छेदकध मस्य साक्षादुपादानं तत्र स्वरप्रवृत्तेरङ्गीकारात् । “वचिस्व" इति सूत्रे यजादिपदन वहधा- तोः सङ्ग्रहेऽपि साक्षादुपादानाभावेनोह इत्यादौ तस्याऽप्रवृत्तिः । एवञ्च 'बूट्युपधागाहणम्' इति वात्तिकस्याक्षद्युवेति व्यावय॑मस्तु । प्राचीनरीत्योद्ग्रहणस्य ज्ञापकत्वं विघटयति । तत्त्वप्रकाशिका। वृद्धः” 'यणःप्रतिषेधो वाच्यः' नृमतौवत्वप्रतिषेधः” इति वार्तिकचतुष्टयमारभ्यान्तरङ्गपरि भापया प्रत्याख्यातं भाष्ये। नवीनास्तु वार्तिकचतुष्टयं कर्तव्यमेवेति वदन्ति निरूपयिष्यते चेतत्पुरस्तात्। *व्यावत्यमस्त्विति । विश्वनाथभट्टास्तु वाहष्ठित् वाहष्ठ इति वा न्यासेन सिद्धे "उड्- इदम्" इत्यत्र ठिदिमितिऊठ्युपधाग्रहणमित्यत्र ठित्युपधाग्रहणमिति च न्यस्य ठिद्विधानार- म्भसामर्थ्याचित्रङ इव सम्प्रसारणविशिष्टस्य डिवात्स्वरसिद्धविधानं व्यर्थमेवेत्याहुः । त्रिपथगाकारास्तु एकमात्रालाघवेन स्वरविधायके उहेरपि पाठेन ज्ञापकपरभाष्यप्रामा ण्येन वहेः विपोऽनभिधानेन वैयर्थ्यमुद्घाटयन्ति । यत्तु तेनैव यद्वा हस्व उठ् विधेयः, स्वरविधायके च ठिदिति पाट्यम् तस्मादूठविधानमः न्यार्थमिति ज्ञापकत्वं सम्यगेवेति तन्न पदगौरवेणायुक्तत्वादिति हैमीकारः । वस्तुतस्तु मात्रालाघवस्य बलबत्त्वात् यु । मेवात एवेनातोरिकाराकारौ प्रत्याख्यातो भगवता भाष्यकृता । अक्षयुवेत्यत्र तु ठित्युपधाग्रहणमितिकरणेनादोषः । केचित्तु उडिदमित्यन्न उडिदमिति न्यस्य "एत्येधत्यूदसु" "ज्वरत्व" इत्यादौ हस्व एव उठ विधेय इति न काप्यनुपपत्तिरिति वदन्ति तन्न आवयतेः किप्युठि वार्णपरिभाषया सवर्ण- दीव बाधित्वा गुणवृद्धयोरवावितिरूपापत्तोः, इष्यते तु औरितीति विश्वनाथभट्टाः । यत्तु वश्च वाश्चेतिविग्रहे वलि वलोपेन वौ, उश्च ऊश्चेति द्वन्द्वे ततः षष्ठीतत्पुरुषे वो इति, इदमि अवादेशे वविदमिति स्वरविधायके न्यस्य ववास्थाने यो दीर्घहस्वौ उकारौ ताभ्यां ·१२२८ परिभाषेन्दुशेखरे- सिद्धत्वालधूपधगुणो न स्यात् । न च "पुगन्त” (७-३-८६) इति सूत्रे निमित्तमिका विशेणमत एव भिनत्तीत्यादौ न गुणः । एवं च "नाजानन्तर्ये" (५० ५१) इति निषेधात्कथं परिभाषाप्रवृत्तिरिति वाच्यम् । प्रत्ययस्या- जांश उस्थिताकाङ्कत्वेन तत्रैवान्वयात् । पुगन्तेत्यादौ कर्मधारयाश्रयणेन प्र. स्ययपराङ्गावयवलघूपधारूपेको गुण इति "इको गुणवृद्धी" (१-१-३) इति भैरवी। । *नचेति । *अत एव । निमित्तस्येतिग्विशेपणत्वादेवा*न गुण इति । येन नाव्यवधानन्या- येनेकवर्णव्यवधान एवं प्रवृत्तेरङ्गीकारात् । *एवञ्च* । निमित्तस्येग्विशेषणत्वे च । *तन्नव* । अङ्ग एव । एवञ्चाऽन्यानन्तर्याश्रयणाभावः स्फुट एव । *प्रत्ययेति । सार्वधातुकार्द्धधा. तुकेत्यर्थः । ननु सम्प्रसारणमात्रविधाने प्रौहः दध्युह इत्यादि न सिध्यति । अचि पररूपप्रसङ्गत्वे तत्त्वप्रकाशिका । परायाऽसर्वनामस्थानविभक्तस्दात्तविधानेनेष्टसिद्धिरिति तन । “इलोपो व्योः" इतिसूत्रस्थ- वकारप्रत्याख्यानपरभाष्यविरोधादित्युत्तरावलिकारः । सिद्धान्तविदस्तु भाष्यप्रामाण्यात् विश्वौह इत्यत्रोडिदमित्यस्याप्रवृत्तिरेवेति वदन्ति । चन्द्रिकाकारस्तु ऊडिदमित्यत्र सवर्णदीघंणोकारः प्रश्लिष्यते, सच साहचर्याद्वकारस्था- निक उपधाभुतो धातुस्थश्च गृह्यते, तेन तस्थुष इत्यादौ नातिप्रसङ्गः। विश्वौह इत्यादौ चाभीष्टस्वरसिद्धिरित्याह-*बहिरङ्गसम्प्रसारणस्येति । अस्य बहिरङ्गत्वं भत्वस्य पदद्वया. श्रितत्वेन बोध्यम् । नच स्ज्ञाकृतबहिरङ्गत्वत्य परम्परया वा बहिरङ्गत्वस्यानाश्रयणान्नेदं युक्तमिति वाच्यम् ? भत्वेन निमित्तस्याक्षेपात्। नच परनिमित्तकत्वेन गुणस्यापि बहिरङ्गत्त्वमिति वाच्यम् । अङ्गपदस्य प्रत्ययपरतः विधानेऽवध्यादिमति शक्तिस्वीकारेणोभयोः परनिमित्तत्वाविशेषात् । *लघूपधगुणो न स्यादिति । नच सम्प्रसारणस्यासिद्धत्वेऽपि पूर्वरूपस्यासिद्धत्वाभावाद् गुणेनेष्टसिद्धिरिति वाच्यम् "हल" इति ज्ञापन सम्प्रसारणवृत्तिधर्मस्य “सम्प्रसारणाञ्च" इति पूर्वरूपंऽप्यारोषेण तत्र बहिरङ्गत्वस्य सुवचत्त्वात् । अत एव हुत इत्यादौ पूर्वरूपेऽपि सम्प्रसारणत्वाद्दीसिद्धिः। अत एव जागृढ इत्यादौसम्प्रसारणस्यासिद्धित्ववत्तस्याप्यसि. द्धत्वानुगादिर्न । नच "अचः परस्मिन्” इति स्थानिवद्भावेन ऋदुषत्वान्नेदं फलमिति वाच्यम् ? अभ्यासकार्य तदुत्तरखण्डादेशस्य तत्कार्यप्रतिबन्धकीभूतं स्थानिवत्वं नेति कल्पनेन तनिषेधात्। अत एव वसुसंप्रसारणमज्विधौ सिद्धं वक्तव्यमिति वार्तिक सङ्ग- च्छते । अन्यथा सम्प्रसारणस्याभीयत्वेनासिद्धत्वेऽपि पूर्वरूपस्याद्धित्वाभावेन लोपसिद्धया तदसङ्गतं स्यात् । *उत्थिताकाङ्केति । अङ्गशब्दस्य प्रत्ययपरतो विधानावध्यादौ श. क्तिस्तत्र प्रत्ययस्योत्थिताकाङ्कत्वमितिकथञ्चिद्योज्यम् । यथाश्रुतं तु न युक्तम् अङ्गपदा- यस्यपित्रादिपदार्थवत्सनिरूपकत्वाभावात् सङ्केतसम्बन्धेनाङ्गवत्वस्यैवाङ्गपदार्थत्वाच्च । न. चाङ्गत्वशरीरे पूर्वत्वस्य पतितत्वेनाङ्गत्वं नित्यसाकासमिति प्रत्ययांशे उस्थिताकासत- येतितात्पर्यमिति वाच्यम् ? स्वाव्यवहितपूर्वत्व स्वनिष्ठविधेयतानिरूपितोद्देश्यताश्रया- अवयवकत्वोभयसम्बन्धेन प्रत्ययविशिष्टत्वरूपाङ्गत्वस्य देवदत्तस्य पुत्र इत्यादाविवाकार. क्षाशान्त्या नित्यसाकाङ्क्षत्वाभावात् । प्रत्ययस्यापि स्व स्वप्रकृत्यन्यतरार्थप्रत्यायकत्व. स्पतयोत्थियाकाक्षत्वाभावात् । साकासत्वेऽपि पित्रादेः पुत्र इवाङ्गस्यैव प्रत्यये विशेषण. स्वेनाङ्गसम्बन्धिप्रत्ययपरेक इत्यर्थे परिभाषाप्रवृत्तेर्दुरित्वाच्च ।

·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । १२९ सूत्रभाष्यसम्मतेऽर्थे भिनत्तीत्यादावदोषाच्च । अकारान्तोपसर्गेऽनकारान्ते चोपपदे वहेर्दाहेर्वा शिववित्रावनभिधानान्न स एव । वा!हेन्यादि तूहतेः क्विपि बोध्यम् । धातूनामनेकार्थत्वान्नार्थासङ्गतिः । 'प्रौह' इत्याद्यसाध्वेव वृद्धेरप्राप्तेः । अस्योहस्यानर्थक्यात् न “प्रादूहोढो" (६-१-८९-३ वा०) इत्यस्यापि प्रवृत्तिः । न व कार्यकालपक्षे त्रिपाद्यामेतत्प्रवृत्तिर्दुर्वारेति वाच्यम् ? पूर्व प्रति परस्यासिद्धत्वान्तरङ्गाभावेन पूर्वस्य तनिरूपितबहिरंगत्वाभावात्तया तस्यासिद्धत्वप्रतिपादनासम्भवात् । भैरवी उकारस्य च गुणाप्राप्तरिति कथमुग्रहणस्य ज्ञापकतेत्यत आह-*अकारान्तोपेति । वाहेत्रे. त्यत्र वाशब्दः समुच्चये "वा स्याद्विकल्पोपमयोः इति कोशात् । नन्त्वत्र वाहेविजित्यनुचितम्,णिलोपस्य स्थानिवद्भावेन भसंज्ञाक्षिप्तप्रत्ययपरत्वाभावेन सम्प्र. सारणाप्राप्ते भसंज्ञया प्रत्ययविशेषाक्षेपश्च आवश्यकोऽन्यथा वाहवादशब्दावयववाहशदस्य सम्प्रसारणापत्तिः स्यात्, न च विग्रहणं किप उपलक्षणमिति को लुप्तमिति” स्थानिवत्व- स्य निषेधो भविष्यतीति वाच्यम् ? तस्य असार्वत्रिकत्वादिति चेन, 'बाहु, प्रयत्ने' इत्यस्मा- द्विजित्यभिप्रायात् । अस्य दन्त्योष्ठशादित्वमपरमते प्रसिद्धम् वेहृवत् । वस्तुतस्तु प्रष्ठौह आगतं प्रष्ठवाड्रूप्यमिति "विभाषा पूर्वाह" इतिसूत्रे भाष्ये प्रयोगा- लौकिकविग्रहे प्रष्टौह इत्यस्य दर्शनेन “वहश्च" इति छन्दसीत्यस्यासम्बन्धेन लोपेऽपि विप्र. त्ययस्य स्वीकारान्नानुपपत्तिरिति । ननु यद्यनकारान्तोपपदे तस्यानभिधान तदा वायूंह इति न स्यादत आह-*वायूंह इत्यादीति। नन्वेवं प्रौह इत्यपि तथा स्यादत आह-*ौह इति । *अप्राप्तेरिति । ऊोऽभावा- दिति भावः । नन्येवमपि “प्रादूहोढ" इत्यनेन वृद्धिः स्यादत आह-*अस्योहेति। आशसन्तैकदेशस्येत्यर्थः । ऊहेत्यकारान्तस्य शसैकदेशाकारेण निष्पाद्यस्य कथञ्चिदप्यर्थवत्वं नास्तीति भावः । यदुक्तं पूर्वत्रेयं निपाद्यान्न प्रवर्त्तत इति, तत्र कैयटोक्तरीतिमाश्रित्य प्राचामुक्तिं खण्डयितुमुपक्रमते । *न चेत्यादिना* | *तया । बहिरङ्गपरिभाषया तत्रोपस्थिततया । *तस्य । पूर्वस्थवहिर- तत्त्वप्रकाशिका। वस्तुतस्तु "पुगन्त" इत्यस्यैकवर्णव्यवधाने प्रवृत्तावपि "नाजानन्तर्य" परिभाषायां तत्सहने मानाभाव इति नप्राप्तिरितिदिक् । *नानुपपत्तिरिति । केचित्तु प्रष्ठौह इति रूप वाहृधातोरपि सम्भवेन भाष्योपपत्तो लोकेऽपि विप्रत्ययस्य स्वीकारे मानाभाव इत्याहुः । *परस्यासिद्धत्वादिति । नव पूर्वत्र कर्तव्ये परस्य "पूर्वत्रासिद्धम्" इत्यनेनासिद्धत्वे- पिकृते परस्यासिद्धत्वे मानाभावेन कार्तिरित्यादौ वृद्धौ नत्वविधायकस्यासिद्धत्वाभावात् परिभाषाप्रवृत्या वृद्धर्बहिरङ्गासिद्धत्वेन तत्वाप्रवृत्तिः। अत एवाष्टानामिति प्रतीकस्थशे. खरोऽपि सङ्गच्छते। अत एव बहिरङ्गामिद्धत्वेन नृमतौ वत्वप्रतिषेध इत्यादिवार्तिकाणां प्रत्याख्यानमपि सम्यगेवेतिवाच्यम् "नभकुर्छ राम्" इत्यत्र कुहिणेन कृते पूर्वस्मिन् परस्या- सिद्धत्वस्य कल्पनात् । अन्यथा कुर्यादित्यत्र "अत उत्सार्वधातुके" इत्यत्र तपरकरणेन गुणाभाववदीर्घस्यापि वारणसम्भवात्तब्यर्थ: स्यात् । मम तु कृतेऽप्युत्वे दीर्घस्यासिद्धत्वेन तद्ग्रहणं युक्तमेव । अत एव चश्चर्यते इत्यत्र "उत्परस्यात" इत्युति दीर्घः सिध्यति । ।

·परिभाषेन्दुशेखरे- न चानया पूर्वस्यासिद्धत्वात्तदभावेन तं प्रति परासिद्धत्वं "पूर्वत्र" (८-२-१) इत्यनेन वक्तुमशक्यमिति वाच्यम् ? एवं हि विनिगमनाविर- हादुभयोरप्यप्रवृत्यापत्तेः । किंच पूर्वत्रत्यस्य प्रत्यक्षस्वेन तेनानुमानिक्या अस्या बाध एवो. चितः । अतः कार्यकालपतेऽपि त्रिपाद्यामस्या अनुपस्थितिरेव । अत एव कार्यकालपक्षमेवापक्रम्याक्तयुक्तोरुकानो "अयुक्तोऽयं पारहारो न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात्" इतीत्युक्तं "विसर्जनीय" सुत्रे भाष्ये सिद्धान्तिना त्रि पादीस्थेऽन्तरंगे कर्तव्येऽयं परिहारो न युक्त इति तदर्थः । किं तु वचनमेवा. भैरवी स्य । *अनया* । असिद्धं बहिरङ्गत्यनया । *एवंहि* । 'पूर्वत्रासिद्धम् , 'असिद्ध बहिर गम्' इत्याभ्यां मिथः प्रवृत्तिप्रतिबन्धे हीत्यर्थः । *आपत्तेरिति । अन्यतरा प्रवृत्तिरिष्टा न तुउ भयोरिति भावः । एवमभ्युपगम्यवादेनोक्तम् । वस्तुता विनिगमकमस्तीत्याह-*किञ्चेति*। *अस्याः। बहिरङ्ग परिभाषायाः। *अत:* उक्तहेतुभ्याम् । अपिशब्दस्तदभिमत यथोदेशपक्षसमुच्चायकः । स्वोक्तार्थे भाष्यसम्मति- माह-*अत एवेति । उभयत्रैतदनुपस्थितेरिष्टत्वादेव । विसर्जनीयसूत्रहति । विसर्जनी- यविधायके “खरवसानयोः" इतिसूत्र इत्यर्थः। *न युक्तः । संयोगान्तस्य"रदाभ्याम् इत्यादौ यत्र यत्रोक्तः स सर्वान युक्त इत्यर्थः । *वत्रनमिति* । वचनानीत्यर्थः । एकवचनं प्रकृताभिप्रा. येण । यत्र यत्र दोपस्य प्रसक्तिस्तत्र तत्र वचनमारब्धव्यमित्यर्थी वा। यथा “संयोगान्तस्य लोप” इति सूत्रे दध्यत्रेत्यत्र यकारस्य लोपवारणाय "संयोगान्तस्य लोपे यणः प्रतिषेध" इति वचनमारब्धन्तस्य "न वा झलो लोपात्" इत्यनेन प्रत्याख्यानं कृतम् । तत्र वाशब्दोपा. दानेन वचनाम्भः कर्त्तव्यो "झला लोप” इति वा स्वीकार्यमित्यर्थः । यथा “मादुपधाया" इति सूत्रे नार्मत वत्वस्य प्रतिपेध इत्यस्य 'न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् , इत्यनेन यत् प्रत्या- ख्यानं तत् न युक्तं किन्तु प्रतिषेधवचनमेव युक्तम् । अत्र नृमतोऽपत्यमिति विग्रहे जातस्याणो रेफनिमित्तत्वेन बहिरङ्गत्वेऽपि तत्प्रत्याख्यानमुक्तयुक्त्या न युक्तमिति भावः । तथा "रदाभ्याम्" इति सूत्रे निष्टानत्वमवृद्धेः” इतिवचनं कातिरित्याद्यर्थ कर्तव्यम्। तथा "खर- तत्त्वप्रकाशिका- त्रिपाद्यामप्रवृत्ती फलन्तु तद्वानित्यन्न वत्वस्या सिद्धत्वाभावेनानुनासिको न, कइश्वः अत्र कदादेशस्यासिद्धत्वाभावाज्जश्त्वभावो न, वारिणा सर्वेषां करिष्यतीत्यत्र प्रकृतिप्रत्ययनि. मित्तकत्वेन बहिरङ्गस्य सुटः स्यस्य नाभावस्य चासिद्धत्वाभावात् पत्वणत्वाभावी न, विव. क्षति बद्धममीभिरत्राद्ययोः झलादिनिमित्तकत्वेन "वश्व" इति पत्वष्य “नहो ध" इति धत्वस्य चासिद्धत्वाभावात्कत्वजश्त्वाभावी न, अन्त्ये भिस्निमित्तकत्वेन बहिरङ्गस्येत्त्यस्या- सिद्धत्वेन ईत्वाभावो नेति बोध्यम् । *अलो लोप इति वेति । एतेन त्वन्मते इव मन्म. तेऽपि एतद्वार्तिकानारम्भ इति सूचितम् । *न युक्तमिति भाव इति । नृमतः ऋमच्छन्द- स्याप्युपलक्षणत्वेन तस्मात् क्यजन्ताल्लङि "आर्मत्यत्" इत्यत्राटहवेति वृद्धर्बहिरङ्गत्वाभा. वत्ववारणायावश्यकत्वात् । यद्वा "मादुपधायाः” इति विहितविशेषणाश्रयणात् , यवादेराकृतिगणत्वाच्च दोषाभावे मन्मतऽपि वार्त्तिकानारम्भ एव । *कार्ति रित्याद्यर्थमिति । आवश्यकञ्चैतत् , अधातोः के आचारकिपि आतंदित्यत्र वृद्धर्बहिरङ्गत्वाभावेन नत्वाभावार्थम् । तथा नैष्कुल्यायर्थमिदु- पधस्येति पत्वे वृद्धरसिद्धत्वं वक्तव्यमिति ववनमारब्धव्यम् , यद्वा समर्यग्रहणात्कृतसन्धेरेव ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । १३१ रब्धव्यमिति तदाशयः । अत एव 'निगाल्यत' इत्यादौ लत्वार्थ "तस्य दोष" इति वचनमेवारब्धम् । अन्यथान्तरङ्गत्वागिणलोपात्पूर्व वैकल्पिकलत्वे तद्वै. ययं स्पष्टमेव । येऽपि लक्ष्यानुरोधादानुमानिक्याप्यन्तरङ्गपरिभाषया भैरवी। वसानयोः” इतिसूत्रे नार्कुटो नापत्य इत्यत्र विसर्गवारणाय विसर्जनीयोऽनुत्तरपदे इति वचन कृतम्। अस्योत्तरपदे सति न विसर्ग इति नार्थः यशः समुह इत्यत्र विसर्गानापत्तेः। किन्तु उत्त- रपदे सति यो रेफ उत्तरपदनिमित्तक इति यावत् । न चोत्तरपदस्य न रेफनिमित्तत्वं किन्त्व. ॥ इति वाच्यम् । तस्यानिमित्तकत्वेऽपि उत्तरपदे सत्युकारस्यादित्वव्यपदेशेनोत्तरपदस्य निमित्तत्वात् । आदेशव्यपदेशद्वारके निमित्तत्वमिहविवक्षित मित्याशयात् । न चैवमपि नार्वल्पिरित्यत्रोत्तरपदस्य निमित्तत्वाभावाद्विसर्गो दुर्वार इति वाच्यम् । 'अनुत्तरपद' इत्यस्योत्तरं यत्पदमर्थवत् तन्निमित्तकभिन्नमित्यर्थात् । एवमेव "रदाभ्याम्॥ इतिसूत्रे रशब्दस्योत्तरं यदर्थवत् तन्निमित्तकभिन्नरेफे लक्षणया "मादुपधाया" इति मृत्रेऽ. कारस्यापि तादृशस्य ग्राह्यतया सामञ्जस्यान्नानावचनारम्भकृतगौरवन्तु फलमुग्वत्वान्न दोषावहमिति बोध्यम् । कार्यकालपक्षे लक्ष्यदर्शनवशादानुमानिक्या परिभाषया प्रत्यक्षमिद्धस्य पूर्वजामिद्धमि. त्यस्य बाधकथन लक्षणकचक्षुपां वक्तुमुचितं किन्तु वचनारम्भ एव स्वीकर्तुमुचित इत्यत्र सिद्धान्तसम्मतिमाह-*अत एवेति । त्रिपाद्यामेतत्परिभाषाया अप्रवृत्तरेव । तत्त्वप्रकाशिका। तद्वितोत्पत्या न दोषावकाशः । *अर्थवत् तनिमित्तेत्यादि । स्वाव्यवहितपूर्वत्व ब्वोत्तर. प्रत्ययनिमित्तकत्वोभयसम्बन्धोनार्थवद्विशिष्टस्य रेफस्य विमर्गा न इत्यर्थः । नचैतद्वचनारम्भ एव गौरवम् , रामाणां प्रियाष्ट्नः राज्ञ इत्यादौ नुडल्लोपयोरसिद्धत्वेन णत्वश्चुत्वानापत्तेः । नच "भविष्यति गम्यादयः" इति निर्देशेनान्तरङ्गपरिभाषायाः प्रत्ययावयवकायें प्रत्तिरिति ज्ञाप्यतेऽन्यथा स्यस्यासिद्धत्वादिण्न स्यादिति वाच्यम् ? कार्तिनर्मित इत्याद्यर्थ तथापि वार्तिकारम्भापत्तेः। वस्तुत्तस्तु "उभयथ " इति निर्देशेन स्याव्यवहितपूर्वत्व अच्स्थानिकत्व स्वाघटितपदा. घटकनिमित्तकादेशावयवत्वत्रितयसम्बन्धन खर्विशिष्टस्य रेफस्य विसर्जनीयो न भवताति काल्यते । नर्कल्पिरित्यत्र रेफे ककाराव्यवहितपूर्वत्वस्य ककारादिघटित पदघटकेऽअप्रत्यय. निमित्तकारावेशावयत्वस्य च सत्वेन न विसर्जनीयः । एवं प्राछंतीत्यत्रापि बोध्यम् । एवञ्च वार्तिकमकरणीयमेव । यत्तु स्वाघटितपदाघटकत्वसम्बन्धेन खर्विशिष्टस्येति तन्न नार्कुट इत्यत्र ककाराघटितं पदं नृ इति तद्धटकस्य ऋकारस्थानिकरेफस्य सत्वेनाघटकत्वाभावाद्विमर्गापत्तोः । यदपि स्वाय. टितपदाघटका निमित्तको रेफ इति व्याख्यानं तदपि चिन्त्यम् । सम्बन्धे निमित्तपदा. प्रयेशात् । केचित्तु स्वाव्यवहितपूवोच्स्थालिकत्व स्वनिमित्तकत्वोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टरेफम्य स्वनिमित्तको विसर्जनीयो न भवतीति कल्प्यते इति उईतीत्यादौ न दोषः। अत्र निमि- तता तद्भावभावितमात्रेण । प्रथमसम्बन्धेन दास्याः पुत्र इत्यादौ न दोषः। अव्यवहित. पूर्वेत्युक्त्या या होतुः पुत्र इत्यादौ न दोषः । अच्पदोपापादानेन शाङ्गिश्छिन्धीत्यत्र न । द्विती. यसम्बन्धेन धातः पश्येत्यादौ न क्षतिरिति वदन्ति । *वैयर्थ्यमिति । न च प्लायते अना. न्तरङ्गत्वाहीचे लत्वार्थ, तथा तक्षिरक्षिभ्यां ण्यन्ताभ्यां विपि तक रगित्यत्र संयोगादिलो- पाथ, प्रहिणोतीत्यत्रान्तरङ्गगुणापेक्षया णत्वस्यासिद्धतया णत्वार्थ वचनमावश्यकमिति कथं । .

·परिभाषेन्दुशेखरे- प्रत्यक्षसिद्धस्य पूर्वत्रेत्यस्य बाधं वदन्ति तेऽपि लक्षणैकचक्षुभिर्नादर्तव्या इति दिक् । अत एव "प्रोमाङोश्च" (६-१-९५ ) इत्याङ्ग्रहणं चरितार्थम् । तद्धि भैरवी। । यदुक्तमन्तरंगे कर्तव्ये जातं तत्कालप्राप्तिकञ्च बहिरंगमसिद्धमिति तत्राय॑शस्य ज्ञापकसिद्धत्वं प्रदर्य द्वितीयांशस्यापि सूत्रकारसम्मतत्वं दर्शयति-*अत एवेति । द्वितीयांशनिवेशादेव । *तद्धीत्यादि । वाक्यसंस्कारपक्षे इद, तस्य विभज्यान्वाख्यान तत्त्वप्रकाशिका। व्यर्थमिति वाच्यम् ? लत्वे निगाल्यते इति भाष्यीयप्रयोगार्थ तस्य वैयर्थ्यमित्याशयात् । *नादरणीयेति । केचित्तु कार्यकालेऽस्याः सर्वथाऽप्रवृत्तौ न मानम् , पूर्वम्प्रति परस्यासि- खुत्वादित्युक्तयुक्तिर्न मूलम् कृते पूर्वस्मिन् परस्यासिद्धत्वे मानाभावात्। अत एव तत्र तत्र शब्देन्दुशेखरे शब्दरत्ने च तथाप्रतिपादितस्सङ्गच्छते । “कर्तरि चर्षी" इत्यादिनिर्देशाः कार्य. कालेऽस्याः कचित्रिपाद्यामप्रवृतौ गमकाः । किञ्च सर्वथा त्रिपाद्यामप्रवृत्तौ दध्यत्र कार्तिः नार्मतः नेकृतिरित्याद्यर्थमने कवकनारम्भे तवैव गौरवम् । आरम्भप्रत्याख्यानयोः फलैक्याय फलान्तराभिनिवेशस्य निष्प्रमाणत्वादन- भिधानाच्च । विसर्जनीयसूत्रस्थमतो "अयुक्तोऽय परिहारो नवा बहिरङ्गालक्षगत्वात्" इति भाष्यन्तु "तस्य दोष" इत्यत्र लत्वग्रहणं कुर्वता वार्तिकता पूर्वत्र कृतेऽपिपरस्यासित्वा. ङ्गीकारात्तद्रीत्या तम्प्रति तत्परिहारस्यायुक्तताभिप्रायकमिति न तद्विरोधः । अत एव प्रत्या. हारान्हिके नूनमनस्यापत्यं नार्नमनिरित्यत्र णत्वं प्रति वृद्धिरसिद्धत्युक्तम् । किच वार्तिके लत्वग्रहणं प्लायत इत्यत्र लत्वे स्थानिवद्भावर्थम् अत्रैकादेशापेक्षया विशिष्टसमुदायनिमित्तकलत्वमेव बहिरङ्गमिति न बहिरङ्गपरिभाषया सिद्धिः । विसर्जनीय- सूत्रस्थं त्वेवमेषा परिभाषा सिद्धा भवतीत्यन्तमेव भाष्यं सिद्धान्त्युक्तिः । कुतो नुखल्वि. त्यादित्वेकदेशिनः पूर्वत्र कृते परस्यासिद्धत्वे मानाभावात् । “नभकुर्छ राम्" इति सूत्रे कुचं. हणं तु परिभाषायां यथोदेशपक्षे तात्पर्यग्राहकमित्याहुः । अयमत्र निष्कर्षः-प्राञ्चस्तु त्रिपाद्यामन्तरङ्गपरिभाषा प्रवर्तते नवेति संशये कार्यकाले प्रवर्ततेऽन्यत्र नेत्याहुः । एवञ्च नार्कुटायथं तत्तद्वचनारम्भो न कर्तव्यो भवति तद्वान् रामा. णामित्यादि तु यथोदेशपक्षाश्रयणेन सिद्धम्, व्यवस्थितपक्षद्वय इति न्यायान विपरीत. शोदावनमिति तेपामाशयः । युक्तञ्चैतत्, अनेकत्रानेकक्लिष्टकल्पनयाऽस्य लघुभूतत्वात् । नव्यास्तु न यथोद्देशः नापि कार्यकालः किन्तु "पूर्वत्रासिद्धम्" इतिसूत्रमेव त्रिपा प्रवृत्तिनिवृत्त्योर्मूलम् इति त्रिपाद्या असिद्धत्वादेषां न त्रिपायां प्रवृत्तिरित्याहुः । निरूपि. तबैतत् यथोद्देशपक्षनिरूपणावसरे । पूर्वत्र कृते परस्यासिद्धत्वाभावेनानेकवार्तिकारम्भकृत. गौरवेण चैतदयुक्तमिव प्रतिभातीति विवेचयन्तु कृतधियः। द्वितीयांशनिवेशादेव । फलमस्य असुनुवत, ग्रामणिनी अयजे इन्द्रम्, ख्यति केशा इत्यादि, आद्ययोः लघूपधगुणा. दन्तरङ्गत्वादियकुबडौ, तृतीयचतुर्थयोः नुम्दीर्घाभ्यामन्तरगत्वाद् हस्वगुणो, पञ्चमेडिभ्या. मन्तरङ्गत्वाधासुद्, अन्त्ये गुणादन्तन्ङ्गत्वात्सवर्णदीर्घः, इति केचित् । अन्येतु सत्यपि गुणे जातबहिरङ्गासिद्धत्वेनाधयोरियडुवा निष्प्रत्युहावित्याहुस्तन, गुणस्यासिद्धत्वेऽपि यूबुध्यापादनासम्भवात् । अत एव "पूर्वत्रासिद्धम्" इत्यत्र शालासि- त्वं सिद्धान्तितं सः। यतु कोः कित्करणात्पुगन्तसाहचर्याच्च हलन्तलघूपधे एवं गुणप्रवृत्त तत्फलमिति तन्नाचारकिनन्तघमर्थकान्तभियधातोः कर्तृक्विप्यल्कोपयलोपयोस्तत आधारक्विपि भयतीति पियति, ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी खट्वा श्रा ऊढत्यत्र परमपि सवर्णदीर्घ बाधित्वा अन्तरङ्गत्वादुगुणे कृते वृद्धिप्राप्तौ पररूपार्थम् । साधनबोधकप्रत्ययोत्पत्यनन्तरं पूर्वधातोरुपसर्गयोगे पश्चात् खट्वाशब्दस्य समुदायेन योगाद्गुणस्यान्तरङ्गत्वमिति “सम्प्रसार- णाच्च" ( ६-१-१०८) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । एहीत्यनुकरणस्य शिवा- दिशब्दसम्बन्धे तु नास्य प्रवृत्तिपिकपर 'सम्प्रसारणाच्च'इति सूत्र. भैरवी। . एव समकालप्राप्तिसम्भव इत्याशयेन । तथैव दर्शयति-*खट्वेति । ननु गुणस्य सवर्णदीर्घा- दत्रान्तरङ्गत्वं न सम्भवत्युभयापेक्षयोभयत्र सत्त्वात् प्रत्युत पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वरूपमन्त रङ्गत्वं सवर्णदीर्घ एवेत्यत आह-*साधनेत्यादि समुदायेन*। उपसर्गद्योत्यार्थसहितधात्वर्थेन कारकस्य क्रियाकाङ्क्षानियमाद्, एवञ्च प्रक्रियाक्रमेण पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वरूपमन्तरङ्गत्व- माद्गुणस्यैवेति भावः । अत्र साधनबोधकप्रत्ययोत्पत्त्यनन्तरमिति कथनं वक्ष्यमाणो यः पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेण इति सिद्धान्तस्तदभिप्रायेण। न च प्रयोगे प्रागुच्चारणरूप पूर्वोपस्थितत्वं दीर्घनिमित्तस्येति तस्याप्यन्तरङ्गत्वसम्भवेनोभयोः समत्वात्परत्वाद्दीर्घ एवं स्यादिति वाच्यम् । धातुपसर्गकार्यत्वेन गुणस्यान्तरङ्गत्वात् । आग्रहणस्य ज्ञापकतापर. भाष्यप्रमाण्येनैकपद एव पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वरूपान्तरङ्गत्वस्य बलवत्त्वप्रयोजकत्वकल्प. नाच्च । न चाटा सहैकादेशस्याप्येकपदावयवरूपं यत्पूर्वोपस्थितनिमित्तं तत्प्रयोज्यत्वन्ना. स्तीति कथमाद्गुणस्यान्तरङ्गत्वमिति वाच्यम् , एकपद एवेत्यस्यैकार्थबोधक यत्पदं तदवयव. निमित्तकमित्यर्थात् । उपसर्गाणां घोतकतया आडा सहितस्य समासरूपपदस्यैकार्थस्यापि बोधकता स्फुटैव । खट्वा सहितस्य तु वाक्यार्थबोधकतया नैकपदावयव निमित्तकत्वमेव । ननु स्वतन्त्रं यदेहीतिपदं तदवयवैकारस्य पूर्वान्तवद्रावेनाइत्वात् तदनुकरणेनेहीत्यनेन षष्ठयन्तशिवशब्दस्य समासे प्रकृतिवदनुकरणमितिन्यायेनाङ्त्वबुध्या तत्र वृद्धिवारणाय आ- झहणस्य चरितार्थत्वात् । कथमाङ्ग्रहणस्य ज्ञापकत्वमत आह-*एहीत्यनुकरणस्येति । *अस्य । "ओमाडोश्च" इत्यस्य । इदञ्च समुदायानुकरणे समुदायघटकवणे यो व्यवहारः सोऽनुकरणावयवेऽपीतिवदतां प्राचामनुरोधेन । वस्तुतस्तथा न युक्तम् 'अस्य वामीयं सूक्तम्' इत्येतदवयवस्य सुपो लुगापत्तेः 'प्रकृतिवद्' इत्यस्यानित्यत्वेन तद्वारणन्तु क्लिष्टम् । किञ्चेदमनुकरणं समुदायस्य नत्वेकदेशस्येति समुदायनिष्ठधर्मस्यैवातिदेशो युक्तो तत्त्वप्रकाशिका। रूपानापत्तः अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वेन व्यवायात् । मम तु हलन्ततिनियमाभावेनादोषः । अयजे इन्द्रमित्यत्र दीर्घम्बाधित्वा नित्यत्वात् गुण इत्यपि न, सवर्णदीर्घस्यापवादत्वात् । अन्तरङ्गत्वे त्वपवादो यद्यन्यत्रेतिन्यायान दोषः । अत एवाग्रहणस्य ज्ञापनपरस्वग्रन्थोऽपि सङ्गच्छते । पव्या मृोतिभाष्योदाहरणमपि युक्तमेव । पूर्व परयणादेशःततः पूर्वस्येति तु न युक्तम् अनस्विधावितितनिषेधात् । परयगा- देशस्य बलवत्वाच्च । अपरे तु इच्छति, अभवकत् इति फलमायेऽन्तरङ्गत्वात्तुकि गुणोन, अन्त्ये नित्यादप्य- कचोऽन्तरङ्गत्वात् "इतश्व"इति लोपः । अन्यथा एच्छति, अभवतक् इति स्यादित्याहुः । ननु वृद्धिसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्यात्पदानां स्वातन्त्र्येणैव व्युत्पाद्यत्वप्रतीत्या खट्वा ओढेतिसिद्धयोः सम्बन्धे वृद्धिबाधनार्थमाङ्ग्रहणं चरितार्थमत आह-*तद्वीति । "युष्म- शुपपदे" इत्यादिसूत्रस्वारस्येन वाक्यसंस्कारपक्षस्यापि शास्त्रो आश्रयगन्तत्राग्रहण व्यर्थमिति भावः । “परमपि सवर्णदीर्घमिति । न च कृताकृतप्रङ्गित्वेन नित्यत्वाद्गुण एवेति १२त० प्र० ·- परिभाषेन्दुशेखरे- स्थभाष्यप्रामाण्येनानित्यं प्रकृतिवदनुकरणमित्यतिदेशमादाय लब्धाङ्गत्वे एतदप्रवृत्तेः। यत्तु पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते पश्चात्साधनेन च । उपसर्गेण तत्संज्ञक- शब्देन साधनेन कारकेण तत्प्रयुक्तकार्येण च । अतएवानुभूयत इत्यादौ सक- र्मकत्वात् कर्मणि लकारसिद्धिरिति तन्न । क्रियायाः साध्यस्वेन चोधात्सा- ध्यस्य च साधनाकाङ्कनया तत्सम्बन्धोत्तरमेव निश्चितक्रियाबोधेन साधन- कार्यप्रवृत्त्युत्तरमेव क्रियायोगनिमित्तोपसर्गसंशकस्य सम्बन्धौचित्यात् । अत एव "सुटकात् पूर्वः" (६-१-१३५) इति सूत्रे पूर्व धातुरुपसर्गेणेल्यका नैतत् सारं पूर्वधातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेणेत्युक्त्वोक्तयुक्तथा अस्यैव . भैरवी। नत्वेकदेशनिष्टस्पेति बोध्यम् । अत्र प्रायः पूर्वोक्तरीत्या आग्रहणस्य ज्ञापकतापरभाष्य धातूपसर्गयोः कार्य्यमन्तरङ्ग- मित्येतन्न्यायविरुद्धमिति वदन्ति, तन्म खण्डयितुमुपक्रमते-*यत्त्विति । कैयरमम्मतं पूर्व धातुरुपसगंण युज्यत इति वचनस्यार्थमनुवदति-*उपेत्यादिना* । साधनरूपार्थसम्ब. न्धन नेष्टसिद्धिरत आह-*तत्प्रयुक्तेति । अत एव । पूर्वमुपसर्गसम्बन्धस्वीकारादेव । इत्यादावित्यादिपदेनोपास्यते गुरुरित्यादः संग्रहः । क्रियाया इति । अस्य धातुत इत्यादि । साध्यस्य । साध्यत्वेन प्रतीयमानस्य । साधनस्येत्यादौ नियमत इति शेषः । पाध्यत्वासा- धनत्वयोनिरूप्यनिरूपकभावादिति भावः । *तनसम्बन्धोत्तरम् । साधनप्रयुक्तकारसम्ब- न्धोत्तरमेव । *निश्चितक्रियाबोधेन । निश्चितं यत्क्रियात्वं तस्य बोधन, क्रियात्वस्य साध्य. खेन प्रतीयमानव्यापारकत्वरूपत्वान् । *क्रियायोगेति । क्रियाविशेषणीभूनार्थद्योतकेत्यर्थः । क्रिपागत विशेपाथेद्योतनाय हि प्रादेरुपसर्गस्य योगः स्वीकिरते, क्रियात्वनिश्चयश्च तदेव भवतीतिभावः । *अत एव । उक्तहेतोरेव । ननु यदि पूर्वन्नोपसर्गस्ययोगस्तदा पूर्वोक्तस्थले कर्मणि लकारसिद्धिः कथमत आह- तत्त्वप्रकाशिका- वाच्यम् ? दीर्घम्यापवादत्वान्। ज्ञापिते तु अपवादो यद्यन्यत्रेति न्यायेनान्तरङ्गत्वाद्गुण एवेति भावः। *नत्येकदेशनिष्टस्येति । इदं बालम्भट्टाद्यनुरोधेन । *गुणस्यान्तरङ्गत्वमिति । न च देव आ उणमित्या धातूपसर्गकार्याभावेन गुणस्यान्तरङ्गत्वासम्भवात्परत्वाद्दीघे प्राले नित्यानित्यं बलीय इत्यत्रैवाङ्ग्रहणस्य जापकत्वं युन, खट्वा आ उढ इत्यत्रापि नित्य. त्वादू गुणे वृद्धि बाधनान्तच्चरितार्थमिति वाच्यम् । अपवादत्वात्मवर्णदीर्घ तत गुणे इष्टरूप. सिद्धेस्तम्य व्यर्थत्वात् । ज्ञापित तु "अपवादो यद्यन्यत्र" इति न्यायेनान्तरङ्गत्वात् गुणे वृद्धिवाधनार्थन्तच्चरितार्थम् । *इति बोध्यमिति । वस्तुतस्तु अतिदेशस्यानित्यन्येन प्राप्तः मुपोलृक् वारितो भाष्ये । अत एव जहिजोड इत्यादौ जोडं जहीतिसमुदायानुकरणेऽवयवस्य सुप्त्वाल्लोपस्सिध्यति । *तत्सम्बन्धोत्तरमिति । नव साधनसम्बन्धात्पूर्व क्रियाबोधक- त्वाभावात्कथं धातुत्वमिति वाच्यम्, यथा भाविमाधनसम्बन्धाश्रयणेन क्रियावाचिवमा श्रित्य धातुसंज्ञा जायते यथाच भाविकर्मत्वमाश्रित्योपक्रम एव कर्मत्वं तथा भाव्युपसर्गस- म्बन्धादुपक्रम एवं विशिष्टक्रियावाचित्वं दृश्यतामित्यर्थके- धातोः प्रसाधनयोगस्य भाविनः प्रक्रमाद्यथा । धातुत्वं कर्मभावश्च तथान्यदपि दृश्यताम् ॥ इति हरिकारिकयासमाहितत्वात् ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । युक्तावमुक्तं साधनं हि क्रियां निर्वर्तयतीत्यादिना भाग्ये । उपसर्गधोत्यार्था- न्तर्भावेण धातुनवार्थाभिधानादुक्तेषु कर्मणि लकारादिसिद्धिः । पश्चाच्छो. तुर्बोधाय द्योतकोपसर्गसम्बन्धः । एवं च अन्तरङ्गतरार्थकोपसर्गनिमित्तः सुट संकृतीत्यवस्थायां द्वित्वादितः पूर्व प्रवर्तते ततो द्वित्वादि । अत एव प्रणिदापयतीत्यादौ णन्वं “यदागमा” (प० ११) इति न्यायेन समाहितं भाष्ये । अत एव प्रत्येति प्रत्यय इत्यादिसिद्धिः। अन्यथान्तरङ्गत्वात् मव. दीघ रूपासिद्धिः । यदुपसर्गनिमित्त कार्यमुपसर्गार्थाश्रितं विशिष्टोप- भैरवी *उपसाधोत्येति । *धातुनैवद्योत्यः । अनुभवादिः । एवकार उपसर्गसंज्ञकशब्दसम्बन्धा. भावबोधनाय धानूनामनेकार्थत्वादिति भावः । *उक्तपु* । अनुभूयते सुखमित्यादिषु । ननु धातोरने कार्थत्वेनोपसर्गधोत्यार्थान्तर्भावेम पूर्वमेव चंद्धातोवृत्तिस्तदोपसर्गाच्चारणं व्यर्थमित्यत आह-*पश्चादिति । *योग इति । उपसर्गसंज्ञकशब्दस्य सम्बन्धं करोति । अन्यथा प्रयोगान्तरे तत्समभिव्याहाराभावे तादृशार्थस्याप्रतीततया वक्तुत्त्यिार्थविशिष्टा. र्थवृत्तिस्य धातुरिति ज्ञानसत्वेऽपि ताशार्थवृत्तित्वनिमित्तकस्य प्रत्ययस्प प्रयोगेऽपि श्रोतु. स्ततम्ताहशार्थबोधो न स्यादत उपसर्गसंज्ञकशब्दसम्बन्ध आवश्यक इति भावः । एवञ्चैवं क्रमः सिखः । पूर्वमुपसर्गयोगो नामोपसर्गद्योत्याथें वृत्तिस्ततस्तत्संज्ञाशब्दसम्बन्धात् प्राक् साधनप्रयुक्तः कार्यस्य प्रत्ययस्यायोगस्तत उपसर्गसंज्ञकस्य शलदस्य सम्बन्ध इति । एवं क्रमकल्पनेन योरपि वचनयोरेकवाक्यतैव भवति न तु विरोधः । एतेन दीक्षितादिकल्पितो वचनार्था निरस्तो द्रष्टव्यः । तेहि द्वयोर्वचनयोर्यथाश्रुतार्थकता स्वीकृता । एवञ्च यदा “पूर्व धातुरुपसगंण" इतिपक्षस्तदोपसर्गसम्बन्धऽपि तत्प्रयुक्तं कायं प्रत्यय इत्यादिनिर्देशेन न प्रवर्तते, किन्तु साधनबोधकप्रत्यये कृते तत्प्रयुक्तकाय्यं च कृते प्रवर्तत इति ज्ञापन निर्वाह इत्येवं लक्ष्याणां सिद्धिरित्युक्तम् । परन्तु पूर्व द्वयोविरोधकल्पना ततो ज्ञापकेन निर्वाहस्य कल्पनेति गौरवं तत्परिहारायै- कवाक्यौवापपादितरीत्या स्वीकर्त्तमुचितेत्याशयेनाह-*एवञ्चेति । *संकृतीत्यवस्थाया- मिति । अत्र तिशब्दोच्चारणं साधनबोधकत्वं वस्तुतः प्रयुज्यमानस्यादेशस्यैव, लकारस्य तु तत्स्थानित्वेन कल्पितस्य प्रक्रियानिहाय तदर्थत्वकल्पनेत्यभिप्रायेण । उपसर्गार्थस्या- न्तरङ्गत्वं धातोः पूर्व तस्मिन्नर्थवृत्त्या । अत एव साधनरूपार्थापेक्षया तस्य प्रकर्षः । अत. स्तारशाथै निमित्तकत्वात्सुडादेरप्यन्तरङ्गत्वं बाह्यसाधनप्रयुक्तं यत्काय्यं प्रत्ययस्तन्निमित्त. कत्वात् द्वित्वादेवाहिरङ्गत्वम् ,एवं रीत्या सिद्धौ ‘सुट्कात्पूर्व' इति न वाच्यमिति भावः । उपसर्गसंज्ञकशब्दसन्बन्धात् प्राक् साधनयोग इत्यर्थे भाष्यकारसम्मतिमाह-*अत एवे. ति* । पूर्व साधनयोगादेवेत्यर्थः । *णत्वमिति । यदि पूर्वमुपसर्गसम्बन्धः स्यात् तदान्त- रङ्गत्वात् णत्वं तदुत्तरं पुकि न्योयानुपयोगः स्पष्ट एव । ननुपादिकेऽन्तरङ्गे बहिरङ्ग परिभाषाया अप्रवृत्तेर्णत्वात् प्राक् पुगागम एवेति न्याया. नुसरण युक्तमेवेति चेन्न । बहिरङ्गपरिभाषाप्रवृत्तिमभ्युपेत्य णत्वमिति न, किन्तु प्रागुक्तरीत्या पुकः प्राकालिकत्वान्यायानुसरणं विनापि णत्वन स्यादिति भाष्यकारीयानुसरणेन पूर्व साध. नसम्बन्धो भवतीति वदाम इत्याशयात् । *अत एव । साधनबोधकप्रत्यययोगस्य पूर्व स्वीकारादेव । प्रत्यय इत्यादिपदेन “णेरध्ययने वृत्तम् इति निर्देशस्य संग्रहः । एवञ्चोक्तार्थे सूत्रकारस्यापि सम्मतिरिति भावः । *अन्यथा । उक्तार्थानङ्गीकारे । *अन्तरङ्गत्वात् । पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वेनान्तरङ्गस्वात् । “न धातुलोप आर्द्धधातुके" इति सूत्रस्थभाष्यवि. रोधपरिहारायाह-*यदुपसर्गेति । विशिष्टोपसर्गनिमित्तत्वात् । धात्वर्थगतविलक्षणार्थ.

·परिभाषेन्दुशेखरे- । सर्गनिमित्तकत्वात्तदन्तरङ्गम् । यत्तु न तथा, तत्र पूर्वागतसाधननिमित्तकमेवान्तरङ्गम् । अत एव "न धातु" (१-१-४) इति सूत्रे प्रद्ध इत्यत्र गुणो बहिरङ्ग इति भाष्ये उक्तम् । किञ्च पूर्वमुपसर्गयोगे धातूपसर्गयोः समास ऐकस्वाद्यापत्तिरिति "उपपदमति” इति (२-२-१९) सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । भावार्थप्रत्ययस्यापि र्वमेवोत्पत्तिः। अत एव "णेरध्ययने" (७-२-२६) इति निर्देशः सङ्गच्छते । इदं च सामान्यापेक्षं ज्ञापकं भावतिकोऽपि पूर्वमुत्पत्तेः । अन्यथा तत्र समा- सापत्तिः । तिङित्वतिङितिनिषेधान्न तत्र दोषो यदि भवतिङ्युपसर्गयोगोऽ स्तीस्यलम् । यत्तु विशेषापेक्षासामान्यापेक्षमन्तरङ्गं विशेषापेक्षे विशेषवर्मस्याधि. कस्य निमित्तत्वात् । यथा “रुदादिभ्यः सार्वधातुके" (७-२-६६) इत्यत्र रुदादित्वं सार्वधातुकत्वं च । तत्र सार्वधातुकत्यशानाय प्रकृतेर्धातुत्वज्ञानं प्रत्ययस्य प्रत्ययत्वज्ञानं चावश्यकमिति यासुडन्तरङ्गः । एतेन यत् "अनुदात्तङितः” (१-३-१२) इति सुत्रे कैयटेनोक्तं 'लपा- त्रापेक्षयाऽन्तरङ्गास्तिवादयो, लकारविशेषापेक्षत्वादहिरङ्गाः स्यादयः' इति तत्परास्तम् । विशेषापेक्षत्वेऽपि तस्य सामान्यधर्मानिमित्त कत्वाभावेन तत्व- भैरवी। घोतकताविशिष्टोपसर्गनिमित्तकत्वात्। समस्कारेत्यत्र सुड्यथा । *न तथा । न तादृशा. थेनिमित्तक, किन्तु उपसर्गसंज्ञकशब्दसम्बन्धनिमित्तकं तद्बहिरङ्गमिति स्वीकार्य्यम् । *पूर्वागतेति । पूर्वोत्पनेत्यर्थः । *साधननिमित्तकम् । साधनबोधकप्रत्ययनिमित्तकम् । पूर्वागतंतिकथनेन पश्चादागतं यत्पदान्तरं खट्वेत्यादि तत्प्रयुक्तं बहिरङ्गमिति पूर्वोक्तार्थः सूचितः । *भाष्ये उक्तमिति । यद्यपि प्रेद्ध इत्यत्र गुणस्य नोपसर्गनिमित्तकत्वं किन्तु तद. वयवनिमित्तकत्वं तथाप्युपसर्गस्य तद्भावभावित्वेन निमित्तत्वम् विशिष्टपदोपादानेनापसर्ग- संज्ञकस्य समुदायस्य निमित्तत्वं तद्विशेषणाभूतस्यार्थस्यापि निमित्तत्वमिति ध्वनितम् । 'पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते' इति मते दोषान्तरमप्यस्तीत्याह-*किञ्चेति । *समामे । "सह इतियोगविभागेन "कुगति" इति वा समासे । एकस्वय्यादीत्यादिपदेनैकपयररिग्रहः । ननु यत्र प्रत्ययस्य साधनबोधकता तत्र तथा अस्तु, यत्र तु भावे प्रत्ययस्तत्रोपसर्गनि मित्तकमेवादौ स्यादत आह--*भावार्थकेनि* I *पूर्वमिति । उपसर्गसंज्ञकशब्दसम्बन्धात् प्रागित्यर्थः । एवन तत्राप्यन्तरङ्गत्वादादौ प्रत्ययनिमित्तमेव कार्य भवतीति भावः । * अत. एव* । भावार्थकप्रत्ययस्य पूर्वमुत्पत्तिस्वीकारादेव । *अन्यथा । तिङः पूर्वमुत्पत्त्यस्वी कारे ।*तत्र । तिविषये । धातुनोपसर्गस्येतिशेषः । *यदिभावेति । वस्तुतोभावतिङन्त. स्थले उपसर्गयोग एवं नास्तीति यदिपदोपादानेन ध्वनितम् । प्राचामुक्तिखण्डयति- यत्त्विति । *अधिकस्य । सामान्यधर्मादधिकस्य । *सार्व. धातुकत्वञ्चेति । निमित्तमिति शेषः। एवञ्च सामान्यधर्मापेक्षशास्त्रापेक्षयाधिको धर्मों निमित्तकोटौ यत्र विशेषापेक्षोऽस्ति तबहिरङ्गमिति फलितम् । तथा चेबहिरङ्गो यासुड. न्तरङ्गस्तदाह-*यासुडिति । एतेन वक्ष्यमाणप्रकारेण । तं प्रकारमेव आह-*विशेषापे. तत्त्वप्रकाशिका। किति । न च लकारोत्पत्तावपिसाधनकायं जातमेवेवि समासो दुर्वार एवेतिवाच्यम् ? ।

·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । स्य दुरुपपादत्वात् , परनिमित्तकत्वेन स्यादीनां बहिरङ्गत्वाचेति तन्न । विशेषस्य व्याप्यत्वेन व्यापकस्यानुमानेनोपस्थितावपि तस्य निमित्तत्वे मानाभावेनाधिकधर्मनिमित्तकत्वानुपपादनात् । भाष्ये एवं विधान्तरण - हरङ्गभावस्य काप्यनुल्लेखाच्च । यत्तु मतुप्सूत्रे भाष्ये पञ्च गावो यस्य सन्ति स पञ्चगुरित्यत्र मतुप्पा. प्तिमाशङ्कय प्रत्येकमसामर्थ्यात् समुदायादप्रातिपदिकत्वात् समासात् समा. सेनोक्तत्वादिति सिद्धान्तिनोक्ते नैतत्सारमुक्तेऽपि हि प्रत्ययार्थ उत्पद्यते द्विगो. स्तद्धितो यथा पाञ्चनापितिरिति पूर्वपदयुक्तिर्भाष्ये । “द्विगोलुंगनपत्ये" (४-१-८८)लुग्विधानात्तद्धितार्थद्विगोस्तद्धितो भवति पश्चगुशब्दश्च द्विगुरिति तदाशयं कैयटाततो द्वैमातुरः पाञ्चनापितिः पाञ्चसु कपालेषु संस्कृत इत्यादौ सावकाशद्विगोर्बहुव्रीहिणा प्रकृते परत्वाद्वाध इत्याशयेन नैष द्विगुःकस्ताहि बहुव्रीहिरिति सिद्धान्तिनोक्ते तमवकाशमजानानोऽपवादत्वाद्विगुः प्राप्नो- तीति पूर्वपक्षी । अन्यपदार्थैः सुबन्तमात्रस्य विधीयमानबहुव्रीहेः संख्याया. स्तद्धितार्थे विधीयमानो द्विगुर्विशेषविहितत्वाद्वाधकः प्रामोतीति कैयटः । भैरवी। । क्षत्वेऽपीति* | *तस्य । बहिरङ्गत्वेनाभितस्य। सामान्यधर्मनिमित्तत्वाभावेनेत्यनेनोभयनि मित्तकत्वाभावो बोधितः । *तत्वस्य । बहिरङ्गत्वस्य । विशेषापेक्षशास्त्रात्सामान्यापेक्षशास्त्र. न्तदान्तरङ्गम्भवेद्यदा विशेषधर्मस्य (१)व्याप्यस्य ज्ञाने सति (२)व्यापकस्यानुमितिविषयस्य सामान्यधर्मस्यापि विशेषापेक्षशास्त्रप्रवृत्तावपेक्षा स्यात् तदेव तु नेत्याशयेन दूषयति-*त. वेत्यादिना । *अनुमानेनेति । अनुमानमनुमितिकरणं तेनोपस्थितिस्तत्प्रयोज्यानुमितिरि- त्यर्थः । एतादृशे विषयेऽस्यैव सम्भवादिति भावः। तस्य निमित्तत्वे व्यापकस्य निमित्तत्वे । *मानाभावेनेति। शब्दानुपात्तत्वात । तस्य निमित्तत्वस्वीकाराभावेऽप्यतिप्रसङ्गाभावादिति भावः। एवं सति तत्र नित्यत्वाद्यासुद् । अडिटोस्तु यामुटि न प्राप्तिरपृक्तत्वाभावादिति बोध्यम् । यदुक्तं भाष्ये 'एवं विधान्तरङ्गबहिरंगभावस्य क्वापि अनुल्लेखाद्' इति तन्न युक्त मतुप्सूत्रभाष्य एव तथोक्तत्वादिति कश्चित् भ्राम्येदतस्तादृशशङ्कानुत्थानार्थ तदाप्यमनुव. दति-यत्त्विति*। *इत्याशङ्कय* । हत्याशङ्काबोधकशब्दं श्रुत्वा । अस्य सिद्धान्तिनोक्त इत्यत्रान्वयः । *मतुप्प्राप्नोतीति । भवता कस्मादापाधते वाक्यावयवात् प्रत्येकाद्वाक्याद्वा समासाहेति कोटिनयेण वितl क्रमेण खण्डयति- प्रत्येकमित्यादिना । *असामर्थ्यात् । परस्परापेक्षत्वेनाऽसामर्थ्यात् । नैतत् सारमित्यारभ्य पूर्वपक्ष्युक्तिरित्यन्त एको ग्रन्थः । यद्यपि तद्धितार्थविषये द्विगुसमासविधानात्तद्धितस्य योऽर्थस्तद्वाचकता समासस्य नास्तीत्यतस्तद्धि- तोत्पत्तिः सुलभैवेति,तथापि न्यायसिद्धार्थे लिङ्गन्दर्शनमप्यस्तीत्याशयेन तदभिप्राय कैयट आह- *द्विगोरित्यादिना*। *तत इति । अस्य सिद्धान्सिनोक्त इत्यत्रान्वयः । *पूर्वपक्षीति । अस्य आहेति शेषः । तदाशर्य प्रकटयति-*अन्यपदार्थमात्र इत्यादिना । द्वैमातुरः पाञ्चना. पितिरित्यत्र प्रत्ययस्य न लुक् "अनपत्य” इति पर्युदासात् द्विगुविषयेऽप्यन्यपदार्थसद्भावेन (१) व्याप्यत्वमिति । स्वाभाववदत्तित्वम् , व्याप्यत्वम् । (२) व्यापकत्वमिति। स्वाधिकरणवृत्ति अत्यन्ताभावीयप्रातयोगितानवच्छदकधर्मव- त्वं व्यापकत्वम् ।

·- परिभाषेन्दुशेखरे- ततः सिद्धान्त्येकदेश्याह, अन्तरङ्गत्वाबाबीहिः । कान्तरणता, अन्यपदार्थे वहुव्रीहिविशिष्टेऽन्यपदार्थे दिगुस्तस्मिंश्चास्य तद्धितेऽस्तिग्रहणं क्रियत इति । अधिकात्यर्थापेक्षमत्वर्थनिमित्तो द्विगुबहिरङ्ग इति कैयट इति । नैषा सि. द्ध न्युक्तिरेतावतापि अपवादत्वाहानेः। अच्सामान्यापेक्षयणो विशिष्टस- सवर्णाजपेक्षदोघेण बाधदर्शनात् । किन उक्तरीत्या परत्वेनैव बाधसिद्धः । किञ्च अत्राधिकापेक्षत्वे. नैव बहिरङ्गत्वम् । म कंवलविशेषापेक्षत्वेनेति नैतद्भायारूढ विशेषापेक्षस्य बहिरङ्गत्वम् । अतएव सुबन्तसामान्यापेक्षो बहुव्रीहिस्तद्विशेषापेक्षो द्विगु- रिति नोक्तं भाष्ये । न चार्थकृतबहिरङ्गत्वस्य अनाश्रयणादिदमयुक्तम् , एक देश्युक्तित्वेनादोषात् । अतएवास्त्रिग्रहणं नोपाध्यथं, किन्तु अस्तिशब्दान्म- तुबर्थमितित्वदभिमतं बहिरङ्गत्वमपि द्विगोर्नास्तीति प्रतिपाद्य सिद्धान्तिना "मत्वर्थे हिगोः प्रतिषेधो वक्तव्यः" इति वचनेनैतत्सिद्धमित्युक्तम् । अतएव "तदोः सः सौ” (७-२-१०६ ) इति सूत्रेऽनन्त्ययोरिति चरितार्थम् । अन्यथा प्रत्ययसामान्यापेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वादन्त्यस्यात्नेऽनन्त्यस्यौव सन्वे सिद्धे तद्वैयथ्यं स्पष्टमेव । “पादः पत्” (६-४-१३०) इति सूत्रे भाष्यकैयटयो. भैरवी। । बहुवाहः प्राप्तिरिति भावः । *सिद्धान्त्येकदेश्याहेति । समाधानकर्तृत्वेनार्य सिद्धान्ती, एक- देशित्वं चास्याग्रे नवेत्यादिना स्पष्टम् । *अन्यपदार्थ । अन्यपदार्थमात्रे। विशिष्टे* । अस्तीति विशेषणविशिष्टे अन्यपदार्थे । *तस्मिन्नित्यादि । अस्य द्विगोरर्थद्वारा निमित्तभूते तद्धिते तद्धितविधायके "तदस्यास्त्यस्मिन्" इति सूत्र इति योजना। *एतावता* । अधि- कार्थापक्षत्वेन बहिरङ्गत्वेऽपि । *अपवादत्वाहानेः । पूर्वपक्षिणैव यदुक्तमपवादत्वं तस्या- हानेः, तद्रीत्या अधिकापेक्षत्वेऽपि बाधकत्वात् । तत्र हेतुमाह-*अजिति* । विशिष्ट:* अधिकः । सवर्णत्यस्य सवर्णपदप्रवृत्तिनिमित्तं यत्सावये तत्परत्वमिह बोध्यम् । इदै दूपणं परोक्कमपवादत्वमभ्युपत्य । वस्तुतोऽपवादत्वमेव नास्तीत्याह-*किञ्चेति । सावकाशत्वस्य दर्शनादिति भावः । नन्वस्य एकदेश्युनित्वमस्तु तथापि विशेषापेक्षात्सामान्यापेक्षमन्तरङ्गमिति प्रकाशित. मवेत्यत आह-किचात्रेति । *अत्र । द्विगौ। अधिकापेक्षत्वेन । अधिकनिमित्त- कत्वेन । *बहिरङ्गत्वमिति । भवदभिमतमस्तीति शेषः । *अत एव । भाष्यकाराऽनभि- प्रेतत्वादेव । अन्यथा तदप्ययुकम् स्यादिति भावः । *इदम् । एवं रीत्या बहिरङ्गत्वोप- पादनम् । *अत एव । एकदेश्युक्तित्वादेव । *अस्तिशब्दोदिति । अस्तिमानित्यादौ। *त्वदभिमतम् । सिद्धान्त्येकदेश्यभिमतम् । *बहिरङ्गत्वमपीति* । अनापिनाऽपवादत्वस्य समुच्चयः । *सिद्धान्तिना* । सिद्धान्तित्वेनाभिमतेन । वस्तुतो नैव सिद्धान्ती, पूर्वोक्तरीत्या परत्वेनैव सिदो वचनाङ्गीकारस्य निष्फलस्य करणात्। तथा च पञ्च गावोऽस्य सन्ति स पचगुरित्यत्र परन्वेनैव द्विगु बाधित्वा बहुव्रीहिर्भवतीति बोध्यम् । अत एव । विशेषापे- क्षात्सामान्यापेक्षमन्तरङ्गमित्यस्याभावादेव । एवञ्च तादृशान्तरङ्गबहिरङ्गभावः सूत्रविरुख इत्याशयः । *अन्यथा । तथाङ्गीकारे । *प्रत्ययेति । विभक्तीत्यर्थः । पूर्वोक्तार्थ द्रढयति- पादपदितीति । *भाष्यकैयटयोरिति । तत्र निर्दिश्यमानपरिभाषायाः प्रयोजनस्य कथनावसरेऽहदितामित्यादाविट्तामायोः सम्प्रधारणायां परत्वादिटमाशयान्तरङ्गत्वं तामा.

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। १३९ रप्येतदन्तरङ्गत्वाभाव एव सूचित इति सुधियो विभावयन्तु । नन्वेवमसुनुवदित्यत्र लघूपधगुणादुवङोऽल्पनिमित्तत्वाभावादुवङ् न स्यादिति चेत् । न । तत्रान्तःकायंत्वरूपान्तरङ्गत्वसत्वात् । अन्तःकार्यत्वं च पूर्वोपस्थितनिमित्तकस्वमङ्गशब्दस्य निमित्तपरत्वात् । इदमन्तरङ्गत्वं लोकन्यायसिद्धमिति मनुष्योऽयं प्रातरुत्थाय स्वशरीरकार्याणि करोति ततः सुहृदां ततः सम्बन्धिनामर्थानामपि जातिव्यक्तिलिङ्गसंख्याकारकाणां बोध. क्रमः शास्त्रककल्पितस्तत्क्रमेणैव च तद्वोधकशब्दप्रादुर्भावः कल्पित इति तत्क्रमेणैव तत्कार्याणीति पयेत्यादावन्तरङ्गत्वात् पूर्व पूर्वयणादेशः पर- यणादेशस्य बहिरङ्गतया प्रसिद्धत्वाद्वित्यनेन"अचः परस्मिन्" (१-१-५७) भैरवी। दीनामुक्तम् , कैयटेन च प्राग्लादेशेभ्यो धात्वधिकारात् तामादीनामन्तरङ्गत्वमुक्तम् । यदि विशेषापेक्षात्सामान्यापेक्षमन्तरङ्गमिति स्यात्तदा लादेशविषये धात्वधिकारस. त्वेऽपि तामादीनां सामान्यापेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वं वक्तुं शक्यमिति प्राग्लादेशेभ्य इति कथन- मनर्थकमापद्यतेति भावः । प्रागुनपुपारिभाषिकान्तः स्थितनिमित्तकत्वेपु तृतीयस्याश्रयणं युक्तमेव लक्ष्यानुरोधा- भाष्यकारादिसम्मतत्त्वाचेति ध्वनयितुमाशङ्य समाधत्ते-- *नन्वित्यादिना । *एवम् । उक्तसिद्धान्ते । *अल्पनिमित्तत्वाभावादिति । एतेन द्वितीयस्यान्तः स्थितनिमित्तकत्वस्या- भाव उक्तः । उबडादेशे चङ्मात्रस्य गुणे तु सार्वधातुकमात्रस्यापक्षास्ति । यद्यपि लघूपध. स्याङ्गस्य तत्र ग्रहणे घटकत्वेन उवकोऽप्यपेक्षास्ति तथापि निमित्तत्वेन तस्य न ग्रहणम् सप्तम्यन्तशब्दानुपात्तत्वादिति भावः। तृतीयम्प्रकारमाश्रित्य समाधत्ते--*तत्रेति । प्राचीनसम्मतस्याल्पापेक्षमन्तरङ्गमित्य- स्याभावेऽपि बहिरङ्गशास्त्रीयनिमित्तसमुदायघटकनिमित्तकत्वस्याभावेऽपि चान्तःकार्यत्वरू- पस्यान्तरङ्गत्वेन प्रादुद्रुवदित्यादेः सिद्विरिति भावः । एतादृशान्तरङ्गत्वं लोकेऽपि दृष्टमि. त्याह--*इदमिति* । उक्तान्तरङ्गत्वे भाष्यकारस्यापि सम्मति दर्शायतुमाह--*अर्थानामि- त्यादिना । *अर्थानाम् । शब्दवाच्यानाम् । *शास्त्रकृत् कल्पित इति । शास्त्रकारीययु. क्तिसिद्ध इत्यर्थः । विशिष्टबुद्धिं प्रति विशेषणज्ञानस्य कारणतया विशिष्टबुद्धिरादौ न सम्भ. वति निष्प्रकारिका व्यक्तिप्रतीतिश्च निर्विकल्प कभिन्ना नास्त्येव निर्विकल्पके त्ववश्यं जाति- भानमेतदर्थमेव निर्विकल्पकस्य स्वीकार इति रीत्या जातेरादौ प्रतीतिरिति व्यवहारः । ततो लिङ्गादीनानिराश्रिताना भानमिति व्यक्तिप्रतीतिः, ततः सङ्ख्यापक्षया लिङ्गस्य पदार्था- न्तरापेक्षत्वात्प्रथमं प्रतीतिः, सवयायास्तु द्वित्वादिकायाः पदार्थान्तरसापेक्षत्वं स्पष्टमेव । एकत्वमपि प्रसिद्धसहन्यारूप वस्तुमानसाधारणमतो न व्यावर्तकमिति समभिव्याहनपदार्थ. संसर्गित्वावशिष्टप्रकृत्यर्थतावच्छेदकावच्छिन्ननिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेकत्वमेकरच. नार्थ इति तदपि पदार्थान्तरसापेक्षमतो लिङ्गाबहिरङ्गम् । एवंरीत्या लिङ्गस्यान्तरसत्वात् तत्प्रयुक्तटाबादेरुत्पत्तिः । ततः कारकत्वस्य विजातीयक्रियापेक्षत्वं सहन्यायास्तु सजातीया- पेक्षत्वमिति सल्याप्रतीतिस्ततो बहिर्भूतक्रियामापेक्षकारकत्वप्रतीतिरिति क्रमः शावक- कल्पित इत्यर्थः । ननु एतादृशैकत्वस्यैकवचनार्थत्वं पशुना यजेतेत्यादावनुपपत्तिः, समभिव्याहृतं पदं गजे. तेति तत्सर्गित्वविशिष्टप्रकृत्यर्थतावच्छेदकं यागीयपशुत्वन्न तु तत्तद्यागीयपशुत्वं तेन रूपे. ण यज्धातोरुपस्थित्यभावात्तदवच्छिन्नपचन्तरनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्या पशुनिष्ठै.

·१४० परिभाषेन्दुशेखरे- इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । तदपि युगपत्प्राप्तौ पूर्वप्रवृत्तिनियामकमेव यथा पव्यत्यत्र पदस्य विभज्यान्वाख्याने न तु जातस्य बहिरङ्गस्य तादृशेऽन्त- रङ्गेऽसिद्धतानियामकं प्रागुक्तलोकन्यायेन तथैव लाभादिति “वाह ऊठ (६- ४-१३२ )-सुत्रे कैयटे स्पष्टम् । अत एव वाय्वोरित्यादौ वलि लोपो यणः स्थानिवत्वेन वारितो"अचः परस्मिन्" इत्यत्र भाष्यकृता । क्रमेणान्याख्याने तु उक्तोदाहरणे पूर्वप्रवृत्तिकत्वमप्यन्तरङ्गत्वं बहिरङ्गस्यासिद्धत्वमपि निमि. त्ताभावादप्राप्तिरूपं बोध्यम् । यत्तु एवं रीत्या पूर्वस्थानिकमप्यन्तरङ्गमिति तश्चिन्त्यम् । नजिष्ठ इत्यादौ. विन्मतोलुंकि टिलोपस्यापवादविन्मतो प्रवृत्त्या जातिपक्षाश्रयणेन वार- णप्रयासस्य "प्रकृत्यैकाच" (६-४-१६३ ) इति सूत्रप्रयोजनखण्डनावसरे भाष्यकृत्कृतस्य नैष्फल्यापत्तेः । त्वदुक्तरीत्या विन्मतोलुको बहिरङ्गासि. भैरवी। । कत्वे सत्वादिति चेव । तादात्म्यस्वाश्रयपशुकरणकयागकरणपशुनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छे. दकत्वोभयसम्बन्धेनैकत्वविशिष्टान्यैकत्वमेकवचनार्थ इत्यस्य स्वीकारात् । प्रतियोगिप्रसि- ख्रिश्चानेकपशुकरणकयागस्थले द्रष्टव्या । स्वमेकत्वम् । अत्र तादात्म्यानिवेशे सर्वेपामेवैक. स्वानामेकत्वाऽऽश्रयपशुकरणकयागकरणपशुनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं चालनीन्यायेन अस्तीति एकत्वविशिष्टान्येकत्वाऽप्रसिद्धिः । तादात्म्यमानस्य मंसर्गत्वे तादात्म्यसम्बन्धे. नेकत्ववत्वं सर्वस्मिन्नैकत्वेऽस्तीत्येकत्वविशिष्टान्यत्वस्याप्रसिद्धिरित्युभयसम्बन्धनिवेशः । अनेनैव क्रमेण पव्या मृद्वयेत्यत्र लिङ्गबोधकस्त्रीप्रत्ययस्य प्राक् प्रादुर्भावात् तत्प्रयुक्तयणादेशः पूर्वम्प्रवर्तते, पूर्वम्पूर्वयणादेशः परयणादेशापेक्षया पूर्वकालप्राप्तिकत्वेन भेदेन कल्पितशास्त्र. बोध्यः पूर्वयणादेशः । *तदपीति । पूर्वाक्तमन्तः कार्यत्वमपीत्यर्थः। *युगपत्प्राप्तौ* । पूर्वा पस्थितनिमित्तकस्य परोपस्थितनिमित्तकम्य च युगपत्प्राप्तौ । *पूर्वप्रवृत्तिनियामकमिति । पूर्वोपस्थितनिमित्तकस्येत्यादिः । *तादृशे*। पूर्वोपस्थितनिमित्तके। नन्वतिष्टिपदित्य- ब्र गुणस्य पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वनेतादृशान्तःकायित्वमाश्रित्यैव जातस्येत्वस्यासिद्धत्व. मस्त्वित्यत आह-*प्रागुक्तेति । लोकन्यायस्य युगपदुपस्थितविषयत्वात् । *अतएव । पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वरूपान्तरङ्गत्वस्य जातबहिरङ्गासिद्धत्वनियामकत्वाभावादेव । वा. बोरित्यत्र ।यलोपस्यनिमित्तभूतो वकारो यद्यपि पूर्वमुपस्थितस्तथाप्यस्य जातबहिरङ्गा सिद्ध त्वनियामकत्वाभावात्तनिवारणाय "अचः परस्मिन्" इतिस्थानिवद्भावो भाष्यकृताधि- तः । अन्यथासिद्धत्वादेव वारणे भाष्यासङ्गतिः स्पष्टैव । न च यलोपविधिम्प्रति न स्था. निवदिति निषेधः शंक्यः । 'स्वरदीर्घयलोपेषु लोपाजादेश एव न स्थानिवत्' इति नियमात् । *उक्तोदाहरणे* । पट्ट्येत्यादौ अदुद्रुवदसुनुवदित्यत्र तु पूर्वोत्तरीतिरेवाऽऽश्रयणीया। *पूर्व. प्रवृत्तिकम् । असन्दिग्धपूर्वकालिकप्रवृत्तिकम् । अत्रान्तरङ्गत्वम्पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वम् । प्रागुक्तपारिभापिकचतुर्विधाऽन्तरङ्गत्वेषु प्रथमोक्तं निरस्यति--*यत्विति । *तच्चि- न्त्यमिति* । प्राचीनोक्तं चिन्त्यमित्यर्थः । चिन्ताबीजमाह--*स्रजिष्ठ इत्यादाविति । अत्र स्रग्विन्शब्दादिष्ठन् । ननु पूर्वमिनित्यस्य टेरित्यनेन लोपस्य प्राप्तिर्विनो लोपे त्वज्शब्दस्येतिविषयभेदात् कर्थ "विमन्तो क्" इत्यस्यापवादत्वमत आह-*जातीति । नाप्राप्त टित्वावच्छितस्य लोपे वि. ग्मतोलुंगारभ्यतेऽतो विन्मतोलुंग्विषये टित्वावच्छिन्नस्य लोपो न प्रवर्तते तक्रदानोद्देश्याय ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । १४१ सिद्धत्वेन अनायासतस्तद्वारणात् । भाष्ये ईदृशरीत्या बहिरङ्गासिद्धत्वस्य काप्यनाश्रयणाश्च । परिभाषायामशब्दस्य निमित्तपरत्वाच । इयं चोत्तरपदाधिकारस्थबहिरङ्गस्य न प्रसिद्धत्वबोधिकेतीच "एका. चोऽम्" (६-३-६८) इति सूत्रे भाष्ये पूर्वपदयुक्तिरिति सा नादर्तव्या । परन्तप इत्यादावनुस्वारे नासिद्धत्वं मुमत्रिपाद्यामेतदप्रवृत्तेः । नव्यमतेऽपि यथोद्देशपक्षाश्रयणेनान्यथासिद्धोदाहरणदानेन तस्य तदु- क्तित्वमावश्यकमित्याहुः । प्राभीयेऽन्तरङ्गे भाभीयस्य बहिरङ्गस्य समाना- भैरवी। । । दधिदानमिवेति भावः । *तद्वारणात् । पुनः प्राप्तस्य टिलोपस्य वारणात् । किञ्च उक्तान्तर- त्वं न भाष्यकारसम्मतमित्याह--*भाष्य इति । निमित्तपरत्वादिति । स्थानिनो निमित्तत्वाभावः सुप्रसिद्ध एवेति भावः । *इयमिति* । असिद्धमिति परिभाषेत्यर्थः । *पूर्वपक्ष्युक्तिरिति । एवं रूपाया उक्तिः सा पूर्वपक्षिण इत्यतो ना ऽऽदर्तव्येत्यर्थः । तत्राहि-अथेह कथं भवितव्यं श्रियमात्मानं मन्यते ब्राह्म. णकुलं श्रियम्मन्यं श्रिमन्यमिति चेति श्रियम्मन्यमिति भवितव्यमिति सिद्धान्तिनोक्तम्। ततः पूर्वपक्षी आह, "स्वमो” इतिलुक्कुतो नेति। ततो बाध्यसामान्यचिन्तया सिद्धान्त्याह, नाप्राछे लुक्यस्यारम्भात्सुपोधात्वितिवत् स्वमोरित्यस्याप्यनेन बाध इति । ततो बाध्यविशेषचिन्तया पूर्वपक्षी, 'येन नाप्राप्तिन्यायेन "सुपोधातु” इति लुक् एवंविधानन्बाधकम् , अथवा "मध्येऽप. वादाः पूर्वान्विधीन्बाधन्ते” इति न्यायेन "सुपोधातु” इत्यस्यैवायं बाधक इति । ततः सिद्धान्ती आह-'असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग इति परिभाषया अमोऽसिद्धत्वाल्लुगभाव इति । एवंरीत्या स. माधानेकृते नपा परिभाषा उत्तरपदाधिकारे शक्या विज्ञातुमिह हि दोषः स्यात् द्विषन्तपः परन्तप इत्यत्र संयोगान्तलोपो न स्यात् तस्माच्छ्रिमन्यमित्येव भवितव्यमिति । एषा पूर्व- पक्ष्युक्तिरेतस्या उक्तरन्यथा सिद्धोदाहरणदानेन पूर्वपक्ष्यक्तित्वं स्पष्टयति--*परन्तप इत्या. दाविति । अनुस्वार इत्युपलक्षणम् । संयोगान्तस्य लोपेऽपीति बोध्यम् । त्रिपाद्यामेतद- प्रवृत्सेरिति । त्रैपादिकेऽन्तरङ्गबहिरङ्ग परिभाषाया अप्रवृत्तेविसजेनीयसूत्रभाष्ये सिद्धान्तित. त्वात् । *नव्यमतेऽपि । दीक्षितमतेऽपि । एतन्मने त्रिपाद्यामलितपरिभाषाया यथोद्देशपक्षे अप्रवृत्त्या तथोक्तेर्यदुदाहरणं तत्सिद्धमिति भावः । *तस्य* । उक्तभाष्यस्य । *तदुक्तित्वम् पूर्वपक्ष्यक्तित्वम् । *आहुरिति ।भाष्यीयसिद्धान्तानुयायिन इति शेषः। एतत्परिभाषावृत्ति. विषयेऽपर विशेषमाह--*आभीय इत्यादिना । समानाश्रयस्येत्यनेनासिद्धवत्सूत्रस्य प्रवृ. तत्त्वप्रकाशिका। साधनस्य सख्याविशिष्टत्वनियमेन सम्पूर्णतदाकाक्षानिवर्तकतिजामुत्पत्यैव तदाकाक्षा. निवृत्तिरितिपूर्व तिड्यतिकिनिषेधसम्भवात् ॥ ५० ॥ *पूर्वपक्ष्युक्तिरिति । वस्तुतस्तु परन्तप इत्यत्र त्रिपाद्यामन्तरङ्गपरिभाषायाऽप्रवृत्त्या दोषाभावेऽपि महाब्राह्मणः त्रयोविंशतिः अष्टाकपालम् इत्यादौ आत्वत्रयसादेशादेरसिद्धत्वेन सवर्णदीर्घायप्रवृत्त्वा परस्मैपदं सर्वेषांपुत्र इत्यादावलुको बहिरङ्गत्वेनासिद्धत्वात्स्मायाद्यप्रवृ. त्यापत्या आभीयबहिरङ्गस्यासिद्धत्वन भवतीतिवक्तव्यत्वेन अस्य भाष्यस्य सिद्धान्त्युक्ति- त्वमितिचन्द्रिकाकारः । श्रियम्मन्यमित्यत्र बाध्यसामान्यचिन्ताश्रयणमम्विधिसामर्थ्या. दितिभावः। ननु पपुष इत्यादावनया परिभाषया सम्प्रसारणस्य बहिरङ्गत्वेनासिद्धत्वादल्लोपादीनि न स्युरित्यत आह-*आभीयेऽन्तरङ्ग इति ।

·१४२ परिभाषेन्दुशेखरे- श्रयस्य नानेनासिद्धत्वमसिद्धत्वादित्यसिद्धवत् सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । एवं सिचिवृद्धेर्येन नाप्राप्तिन्यायेनान्तरङ्गराधकत्वमूलकं न सिच्यन्तरङ्गमस्तीति "इको गुण" (१-१-३) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ॥ ५० ॥ नन्वेवम् , अक्षद्यरित्यादौ बहिरङ्गस्योठोऽसिद्धत्वादन्तरङ्गो यण न स्या- दत प्राह- नाजानन्तर्य बहिष्ट्वप्रक्लाप्तिः ॥५१॥ अत्र "पत्वतुको" ( ३-१-८३ ) इति सूत्रस्थतुग्ग्रहणं शापकम् । अन्य थाधीत्य प्रेत्येत्यादौ समासोत्तरं ल्यपप्रवृत्या पूर्व समासे जाते तत्र संहि- भैरनी। . त्तियोग्यता उक्का । *अनेन* । 'असिद्ध पहिरनमन्तरजम्' इतिवचनेन । *असिद्धत्वात्। आ- भीयासिद्धत्वात् । *भाष्य इति । तत्र हि-"वसुसम्प्रसारणमन्विधौ सिद्धं वनव्यम्"अन्यथा पुरुषः, तस्थुपः, चिच्युषः लुलुवुपः 'इत्यादावल्लीपयणुवामप्रवृत्त्यापत्तिरित्युक्त्वा अन्तरङ्गं बहिरङ्गमिति प्रतिद्वन्द्विभाविनाविति "अभिवत् । सूत्रेण बहिरङ्गादृष्ट्या अन्तरङ्गस्यासिद्ध- त्वात् "असिद्धं बहिरङ्गम्" इति परिभाषाया अप्रवृत्तिरित्युक्तम् । अयम्भाव:--असिदपरिभाषाया ऊठग्रहणेन ज्ञापितत्वादाभीयतया यस्यासिद्धत्वं तन्नि मित्तनिमित्तकत्वं परम्परया भाग्यप्रामाण्यादाश्रित्य समानाश्रयत्वादसिद्धवत्सुत्रस्य प्राप्त्या असिद्धमिति परिभाषाया अप्रवृत्तिरिति । अपर विशेषमाह--*एवमिति* / *एवम् । पूर्व. वत् । न सिच्यन्तरङ्गमस्ति" इति प्राचीना वदन्ति तनापूर्ववचनकिन्त्वात्सिमितिभावः । *अरतरति* । गुणेत्यर्थः । ज्ञापकमप्यस्मिन्नाभाष्ये उक्तम्--"अता हलादेः" इति सूत्रे- ऽद्ग्रहणम् । "ह्मयन्त" इति सूत्र गिधिग्रहणञ्च । अग्रहणव्यावर्त्यमकोपादित्यादि तदन्य- शासिद्धमन्तर गुणे कृतऽलघुत्वात् । तथाचयादित्यादी गुणायादेशयोन्तत्वात्तदभावसि. द्धो गिधिग्रहणस्य वैयर्थ्य दुवारम् । “न सिच्यन्तरङ्गम्" इति स्वीकारफलन्त्वनेनायर्यादित्यस्य सिद्धिरन्यथा गुणायादेशयान्तित्त्वावृद्धिर्नस्यादिति ॥ ५० ॥ एतावता प्रबन्धन पहिरपरिभाषां निरूप्येतद्वाधकपरिभाषां निरूपयितुमाशङ्ते--*न. न्वेवमिति । *एवम् । बहिरङ्ग परिभाषास्वीकारे । *अक्षयूरिति । अक्षशब्दे उपपदे दिवेः क्किम् । *बहिरङ्गस्य उठ इति । अन्तरङ्गयणादेशापेक्षयेत्यादिः । यणादेशेऽज्मानं निमित्त. मुठि तु बाहर्भूतः किबित्यूबहिरङ्गः । अत्र परस्थितनिमित्तकत्वरूपमेव बहिरङ्गत्व बोध्यम् । तत्त्वप्रकाशिका। ननु अचिरायीत् अजिरायोदित्यत्रान्तरङ्गत्वादगुणे यादगे यान्तत्वाबृद्धिनिषेधस्स्याद. तस्तद्वारणाय "झयन्त" इति सूत्रे श्विग्रहणान सिच्यन्तरङ्गमस्ति" इतिजाप्यत तेनापीदि. त्यादौ न गुण इतिवदतामुक्ति निराकर्तुमाह-*एसिचीति। न चानचैपादित्यत्र वृद्धः परत्वा. ल्लघूपधगुणो दुर्वारः, नाप्राप्त्यसम्भवेन वृया बाधायोगादितिवाच्यम् बाध्यसामान्यचि. न्ताश्रयणेनादोषात् ॥ ५० ॥ *अक्षधरित्यादौ । आदिना हरय इत्यस्य सङ्गहः । *अन* । परिभाषायाम् । भाष्ये यदयं “पत्वतुको" इत्याहेत्युक्तं तथापि वक्ष्यमाणयुक्तस्तुग्ग्रहणे एव तत्तात्पर्यमित्याह-*तु. ग्ग्रहणमिति । *अधीत्यति । क्त्वान्तनाधीत्यस्य योगे धातूपायोः संहिताया नित्यत्वे. नान्तरङ्गनिमित्तविनाशकल्यप्प्रयोजकसमासस्यान्तरङ्गापक्षया बलवत्वेऽपि प्रकृते तदभावा. दन्तरङ्गत्वादीघे पूर्वान्तवद्भावेन गतित्वाध्यपदेशिवदावेन कृदन्तत्वात्ततस्समासे ल्यपि तुक एकपदसम्बन्धिप्रकृतिप्रत्ययमात्रापक्षेत्वेनान्तरङ्गत्वाहार्घस्यासिद्धस्वमितिभावः। नच दीर्घा ·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । ताया नित्यत्वाल्यबुत्पत्तिपर्यन्तमप्यसंहितयावस्थानासम्भवेनैकादेश ल्यपि तुगपेक्षया पदद्वयसम्बन्धिवर्णद्वयापेक्षकादेशस्य बहिरङ्गतया असिद्धत्वेन त- द्वैयथ्य स्पष्टमेव । पदद्वयसंम्बन्धिवर्णद्वयापेकादेशस्य बहिरङ्गत्वमिति प्रेद्ध इत्यादौ गुणो बहिरङ्ग इति ग्रन्थेन "न धातुलोप” (१-१-४ ) इति सूत्रे "संयोगान्तस्य लोपः” (८-२-२३) इति सूत्रे च भाष्ये स्पष्टम् । यत्तु षत्वग्रहणमपि सापकम्। अन्यथा कोऽसिचदित्यादौ पदद्वयसम्ब- धिवर्णद्वयापेक्षत्वेन बहिरङ्गस्यैकादेशस्यासिद्धत्वेन षत्वाप्रवृत्तौ किं तेनोत तन्न । इणः पूर्वपदसम्बन्विश्वेन पत्वस्यापि पदद्वयसम्बन्धिवर्णद्वयापेक्षत्वेन उभयोः समत्वात् एकादेशस्य परादिवत्त्वेनौसिदित्यस्य पदस्न सस्य भैरवी। ननु पदद्वयसम्बन्धिवर्णद्वयापेक्षं बहिरङ्गमित्यस्य पूर्वमकथनाद्भाष्यकारानुक्तत्वाच्च कथं बहिरङ्गत्वसाधकत्वमत आह-*पदद्वयेति । प्रेद्ध इत्यादौ आदिपदेनोपेद्ध इत्यस्य संग्रहः । *"न धातुलोप" इति सूत्रे । तत्र मा धानुकनिमित्ते धात्वंशलोप यत्किञ्चिनिमित्ते गुणवृद्धी न भवत इत्यर्थं उपद्ध इत्यादावपि निषेधः स्यादित्युक्त्वा, इत्थं समाहितम्-पदद्वयसम्ब- न्धिवर्णद्वयापक्षत्वेन बहिरङ्गत्वं वस्तुतस्तन सम्भाव्यते । परन्तु तत्र यदुपयर्गनिमित्तमित्यावे. वोक्तमत आह-योगान्तस्येति । तत्राहि-दव्यत्यत्र बहिरंगा यगादेश अन्तरंगी लोप इत्युक्तम् । पदद्वयसम्बन्धीत्यस्य विशेषणस्य तत्राऽनुपादानेऽपि वस्तुनम्नयात्वमम्नीत्यत्रैव तात्पर्य्यम् । कैयटाधुक्ति खण्डयति-*यत्त्विति*। *एकादशस्य । पूर्वजातम्येति शेषः । *इ. णः । ओकारस्य । अच् तु तदन्तर्गत इत्यत्र तात्पर्य्यम् । *पत्वस्यापति* । अग्रापिनाए कादेशसमुच्चयः । अत एवाह-उभयोरिति । ननु षत्वग्रहणं तत्र मास्तु कोऽपिचकोऽन्ये. त्यत्रनु न पत्वस्यापत्तिः, एकादशेनाकारस्यापहारे कृते एकदेशविकृतन्यायेन मिचनित्यम्य स्येत्यस्य च पदत्वात् । “सात्पदायोः" इति निषेधः सिद्ध एवेत्यत आह-*एकादेशस्येति । तत्वप्रकाशिका। त्पूर्व वित्परत्वाभावादुत्तरन्तु हस्वाभावादन्तरनाकर्तव्यताया अभावेन कथमसिद्धत्वमिति. वाच्यम् । असिद्धत्वोत्तर हस्वबुध्यान्तरङ्गप्राप्तेस्ततिपयत्वात् । केचित्तु समासे कृते संहिताया अविवक्षया तुकि ततो दोघं जापकज्ञानशैथिल्यमितिबद- न्ति । तन्निरस्यति-*असंहितयेति । ननु वीच्छन्नं सूच्छब्रमित्यादौ पदान्तपदाद्योरेकादेशस्य सत्वेन दीर्घस्यासिद्धत्वान्नित्यतु क्सम्पादनेन तुकश्चारितार्थ्यम्।अन्यथा “पदान्ताद्वा" इतिविकल्पापत्तिः नात्र दीर्घस्य बहिर त्वं पदयनिमित्तकत्वेनोभयोः समत्वादिति चेन्न षत्वसाहचर्यानित्यतुग्विधावेवैकादेशस्या- सिद्धत्वविधानात् । अतएव ज्ञापकपरभाष्यमपि सङ्गच्छते । नचैवं पत्वे कर्तव्ये यत्पइसन्धि. स्सस्य षत्वन्तत्पदसम्बन्धिवर्णेन सहकादेशस्यैव ग्रहणं तद्वत्तुक्यप्यस्तु । एवञ्च नहि थेः पक्षिण इः वी तस्य छत्रम् वीच्छत्रमित्यादौ तत्पदसम्बन्धिवणेनैकादेशोऽस्तीतिवाच्यम् अङ्गुलेरिः अगुलोः तस्य सङ्गोऽङ्गुडीसङ्ग इत्यादौ षत्वेऽपि तथानियमाभावात् । *एकादेश इति । यमिग्राहकमानादन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो ल्यब्बाधत इति तु अन्तरङ्गनिमित्तविनाश ल्यप एव प्राबल्यबोधकमिति भावः । अत एव निरेष्यगत अभिवाधगत इत्यादौ निरादि. पूर्वादिषिवद्योणिचि लघूपधगुणे ल्यपि णेरयादेशाभावासिध्यति । केचित्तु प्रकृत्येत्यत्र प्रादेराजुदासत्वसिद्धिः, अन्यथाऽन्तरङ्गमपि "निपाता आधुदात्ता" इति स्वरं बाधित्वाऽनया पूर्व ल्यपि ततः पूर्वपदप्रकृतिस्वर एव स्यादित्याहुस्तरसत्, . - ·परिभाषेन्दुशेखरे- पदादित्वाभावान्न "सात्पदाधोः" (८-३-१११) इत्यनेन निषेधः । त्रैपा- दिकेऽन्तर कार्यकालपक्षेऽपि बहिरणपरिभाषाया अप्रवृत्तेः पूर्वमुपपादि. तत्वाश्च । परिभाषार्थस्तु-अचोऽन्यानन्तर्यनिमित्तकेऽन्तरङ्गे कर्तव्ये जात. स्य बहिरङ्गस्य बहिष्टप्रक्लूप्तिनं । बहिस्पदेन बहिरङ्गम् , तस्य भावो बहि. रङ्गत्वं तत्प्रयुक्तासिद्धत्वस्य न प्रक्तृप्तिः न प्राप्तिरिति । प्रसिद्धं बहिरङ्ग- मित्युक्का "नाजानन्तर्य” इति वक्ष्यामीति भाष्योत्तया तत्रत्यस्यान्तरले इत्यस्यानुवृत्तिसूचनात् । तेन पचावेदमित्यादौ न दोषः । अन्तरङ्गस्या- भैरवी। . *पदादित्वाभावादित्यस्य । सकारस्येत्यादि ननु "सात्पदायोः” इति निषेधप्रवृत्तिप्रतिबन्ध न्धस्य अशास्त्रीयत्वात् तदर्थमतिदेशः कथं स्यात्-यदि चनिषेधप्रवृत्तिप्रतिबन्धस्याभावाभावरूपस्य प्रतियोगिरूपतया पत्वरूपत्वमिति नाशास्त्रीयत्वमिति बूषे, तर्हि उक्तरीत्या औसिचदित्यस्य पदत्वेनेणः पूर्वपदासम्बन्धित्वेन ज्ञापकत्वं युक्तमेव । किंच भानूष्ट्वमित्यपि पत्वग्रहणस्य फलमस्तु तत्र न कथमप्यशास्रीयत्वशङ्कापि अत्र झुमशब्दात्सुबन्ताल्लालसायां क्यचि मुगागमे उस्शब्दाद्वा सुबन्तात् क्यचि सुब्लुकि किपि अल्लोपयलोपयोर्भानुशब्दस्योस्शब्देन समासे एकादेशे च सति ततस्त्वप्रत्यये "हस्वात्तादौ तद्धित" इति पत्वे कर्तव्ये एकादशस्यासिद्धत्वात् हस्वात्परत्वमाश्रित्य षत्वं भवति, तच्च बहिरङ्ग परिभाषयव सिद्धमिति "पत्वतुकोरसिद्ध" इति सूत्रे षत्वग्रहणं व्यर्थ सत्तत्र ज्ञापकमेवेत्यत आह-*पादिक इत्यादि । यत्त्वस्याः परिभापाया अर्थनिरूपणावसरे हरदत्तादय ऊचुः "अचोरानन्तर्यम्” इति द्विव. चनान्तेन समासः क्वेत्यधिकरणाकाङ्क्षायां बाध्यासिद्धपरिभाषायाम् उभयोरुपादानादुभा. भ्यां तन्निरासादन्तरङ्ग बहिरङ्गे वेतिलब्धमिति, तदेतज्ज्ञापकं कृतितुरग्रहणात्पचावेदमित्यत्राबा. ध्यासिद्धपरिभाषायाः प्रवृत्तिपराऽऽकरप्रामाण्यामिग्राहकमानविरोधेन चायुक्तमित्याशयेन आह--*परिभाषार्थस्त्विति । अच इति सम्बन्धसामान्ये पष्ठी न तु स्थानषष्ठी । तेनाक्ष- धुरित्यस्य ज्ञापकस्य चोपपत्तिः । *अन्यानन्तय्ये*। अन्यनिरूपितानन्तये । ज्ञापकसाजा- त्यादाह--*जातस्येति तत्प्रयुक्तासिद्धत्वस्येति । एवं च बहिष्वपदं बहिरङ्गत्वप्रयोज्या- सिद्धत्वे लाक्षणिकमिति बोध्यम् । न च लक्षणैव चेदाश्रीयते तदा बहिष्ट्रवपदस्यासिद्धपरि- भाषायां लक्षणा अस्तु एवञ्चाचोन्यानन्तर्यानिमित्तकेऽन्तरले कर्तव्येऽसिद्धपरिभाषा न प्रव. र्तत इत्यस्त्विति वाच्यम् । त्वान्तस्य लक्षणा यदि परिभाषायां स्यात् तदा त्वप्रत्ययोपादा- नमनर्थकमापधेत । शक्यार्थस्य स्वाश्रयवाचकपदघटितत्वं सम्बन्ध इति वक्तव्यं तदपेक्षया त्वप्रत्ययमनुपादाय बहिःपदस्य स्वरूपशक्तस्य घटितत्वसम्बन्धेन परिभाषायां लक्षणाया उचितत्वान् साजात्याल्लब्धस्य जातस्येत्यस्य तदालाभश्च स्यादिति भावः । परिभाषार्थ. मध्ये यदुक्तमन्तरङ्गे कर्त्तव्य इति तल्लाभोपायमाह-असिमित्यादिना* । तेन* । अचो. तत्त्वप्रकाशिका। यत्तक्तनिवेशे पराजग्ध्येत्यत्रान्तरङ्गत्वादेकादेशे ततो जग्धिम्बाधित्वाऽनया ल्यपि पश्चा- जग्ध्यादेशेनैकादेशस्याप्यपहारापत्तिस्तत्र स्वेन स्वप्रकृतिद्वारा वाऽन्तरङ्गानिमित्तविनाशक. ल्यपः प्राबल्यकल्पनात् । अनुवृत्तिसूचनादिति । वस्तुतस्तु "वाह ऊ” सुत्रदेशत्वादसिद्धपरिभाषायाः प्रथमपा. दस्थनग्ग्रहणेन ज्ञापितायामल्यामनुवृत्त्यसम्भवाचिन्त्यमेतत् । बहिष्वपदार्थस्य नित्यसा. इष्टापत्तः ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । १४५ स्थानिककार्यस्यैत्वस्यान्यानन्तर्यानिमित्तकवाभावात । जातस्य बहि- रङ्गस्येत्युक्त्यायजे इन्द्रं धियतीत्यादौ बहिरङ्गदीर्घगुणादेरसिद्धत्वं सि. द्धम् । अत एव "इडिशीनामाद्गुणः सवर्णदीर्घत्वाच्छचङन्तस्यान्तरङ्: गलक्षणत्वात्" इत्यादिः संगच्छते । अत एव "श्रोमाङोश्च" (६-१-९५ इत्याङ्ग्रहणं चरितार्थम् । तद्धि शिव पा इहोति स्थिते परमपि सवर्णदी बाधनार्थम् । बाधित्वा धातूपसर्गकार्यत्वेनान्तरङ्गत्वाद्गुणे वृद्धिका न चाक्षरित्यत्र यणि कृते ऊठोऽसिद्धत्वावलि लोपापत्तिरिति वाच्यम् अचोऽन्यानन्तर्यानिमित्तान्तरले कर्तव्ये कृते च तस्मिन् यदन्तरङ्ग प्रामा- ति तत्र च कर्तव्ये नासिद्धत्वमित्येदर्यात् । प्रसिद्धपरिभाषायाः अनित्यत्वेन तद्वारणे त्वस्या वैययं तेनैव सिद्धेः । अत एव "नलोपः सुप्" (८-२-२) भैरवी। . ऽन्यानन्तर्यनिमित्तक इत्युपादानेन । *अतएव । जातस्येत्यस्य कल्पनादेव । आद्यम् विप्रतिषेधसूत्रस्थम् । एतदुदाहरणमयजे इन्द्रम् , ग्रामे इह, सर्वे इत्थम् । अन्त्यम् "डि. तिच" इति सुत्रस्थम् । तदुदाहरणन्धियति, रियति, पियति, अदुवदित्यादि । इत्यादीत्या. दिपदेन "अचः परस्मिन्" इति सूत्रस्थं पट्ट्या मृव्येत्येतत्साधनावसरे यदुक्तं बहिरङ्गण सिध्यतीति भाष्य तस्य सङ्ग्रहः । अत्रार्थ सूत्रकारस्यापि सम्मतिमाह--*अत एवेति । जातस्येत्यस्य निवेशादेव । *तद्धीति । पदस्य विभज्यान्वाख्याने इदम् । *धातूपसर्गति । यद्यपि सिद्धान्ते पूर्व साधनयोगः स्वीकृतस्तथापि तद्बोधकप्रत्ययोत्पत्त्यनन्तरं स्वार्थमात्र. द्योतकत्वेन साकाङ्क्षतया धातोरुपसर्गयोगे ततः समुदायार्थन शिवशब्दार्थस्य योग इति गुणस्यान्तरङ्गत्वम् । अत्रार्थेऽक्षयूरित्यत्र वकारस्योठादेशे यणि "लोपो व्योः" इति यलोपे कर्तव्य ऊठोऽसिद्धत्वं स्यादस्याश्च परिभाषाया असिद्धत्वाभावसम्पादिकाया न प्रालिरन्तर. ङ्गस्य वलिलोपस्याचोऽन्यानन्तर्यानिमित्तकत्वाभावादित्याशयेन हरदत्तकैयटसम्मतपरिभा. पार्थपक्षेऽप्यस्या न प्राप्तिरित्याशयेन च शङते--* चेति । समाधत्ते--*अच इत्यादि । तदर्थात् । प्रकृतपरिभाषार्थात् । एतादृशार्थस्वीकारे त्वचोऽन्यानन्तर्यानिमित्तकोऽन्तरङ्गो यणादेशस्तस्मिन् कृतेऽन्तरङ्गे वलि लोपे कर्तव्येऽसिद्धत्वस्य निषेधो भवतीति भावः । बृह- द्विवरणकारेणाचोऽन्यानन्तर्यानिमित्तकेऽन्तरङ्गे कर्तव्य इत्येव प्रकृतपरिभाषार्थः स्वीकृतो- ऽक्षयूरित्यत्र वलिलोपस्यापत्तिस्त्वसिद्धमिति परिभाषाया अनित्यत्वात्प्रवृत्तिरित्युक्त्त्वा वारिता। तथाकथनमनुचितमित्याशयेन आह--*असिद्धेत्यादि । *तद्वारणेविति । तुना ऽरुचिर्बोधिता । तद्वीजन्तु यदीयं परिभाषा नाङ्गोक्रियते तदास्यां यज्ज्ञापकं तदसिद्धपरिभा- पाया अनित्यत्व एव ज्ञापकमिति वक्तव्यन्तथा च सति "हस्वस्य पिति" इति तुकि कर्तव्ये. सिद्धपरिभाषा न प्रवर्तत इति फलितम् । एवं सति प्रामाणिपुत्रो ग्रामणिपतिरित्यत्र तुप्रा- प्नोति । यदि च सन्निपातपरिभाषया तत्र तुग्वार्यते, तदा सन्निपातपिभाषयैव वक्ष्यमाणस्य तत्त्वप्रकाशिका। काङ्कत्वात्प्रत्यासात्याऽजानन्तर्यनिरूपितस्यैव तस्य ग्रहणेनान्तरङ्ग इत्यस्य लाभ इति युक्तमुत्पश्यामः । अभावादितिधातोरित्यनुत्तस्य विहितविशेषणत्वमित्याशयः केचित्तु एधस्वेदमित्यादावमादेशापत्याऽस्याऽनित्यत्वमवश्यं स्वीकार्य स्यादन्तरङ्गपरि- भाषाया एवानित्यत्वकल्पनेनेयं व्यर्थत्याहुः । तन्न सकारसाहचर्याद्वकारात्परस्यानतिदिष्टा. कारस्य ग्रहणेन दोषात् । वलिलोपापत्तिरिति । चिन्त्यमेतत् वलिलोपेऽन्तरङ्गापरिभाषाया. १३ त० प्र० ·परिभाषेन्दुशेखरे- इति सूत्रे कृति तुग्ग्रहणं चरितार्थम् । अन्यथा वृत्रहभ्यामित्यादौ बहिभू. तभ्यानिमित्तकपदत्वाश्रयत्वेन बहिरङ्गतया नलोपस्यासिद्धत्वेन सिद्धेस्त- द्वैथ्यं स्पष्टमेव । मम तु तुक्यजानन्तर्यसत्त्वान्न दोषः। न चैवं सति "हस्वस्य पिति" (६-१-७१) इति सूत्रस्थ भाष्यविरोधः। तत्र हि ग्रामणिपुत्र इत्यत्र "इको ह्रस्वोऽङय" (६-३-६१) इति ह्रस्वे कृते तुकमाशङ्कय ह्रस्वस्य बहिरङ्गासिद्धस्वेन समाहितम्। 'नाजानन्तर्य' इत्यस्य सत्त्वे तत्र तदप्राप्तेरसङ्गतिः स्पष्टैवेति वाच्यम् । तेन,भाष्येणास्या अनाव- श्यकत्वबोधनात् । एतज्ज्ञापकेनान्तरङ्गपरिभाषाया अनित्यत्वबोधनस्यैव न्याय्यत्वात् । अत एव "अचः परस्मिन्" (१-१-५७) इति सूत्रे भाष्ये पटु ई आ इत्यत्र परयणादेशस्य तयासिद्धत्वात्पूर्वयणादेशः साधितः । अत एवैषा परिभाषा भाष्ये पुनः क्वापि नोल्लिखता । अत एवान्तरङ्गपरिभाषा- मुपक्रम्य विप्रतिषेधसूत्रे ऽस्या बहूनि प्रयोजनानि सन्ति तदर्थमेषा परि. भाषा कर्त्तव्या प्रतिविधेयं च दोषेषु इत्युक्तं "सम्प्रसारणाच" (६-१-१०८) भैरवी "हस्वस्य पिति"इतिसूत्रस्थभाष्यप्रयोगे तुक्प्राप्तिरूपदोषस्य वारणे सिद्धे वक्ष्यमाणस्या अस्या अनावश्यकत्वेत्यस्य ग्रन्थस्यासङ्गतिरित्यधुना नाजानन्तर्यपरिभाषा सत्वमेवोचितमिति । नन्व. स्त्वस्याययं तावतापीष्टापत्तिरत आह-*अतएवेति । नाजानन्तर्थपरिभाषासत्वादेवेत्यर्थः *अन्यथा । अनित्यासिद्धपरिभापया निर्वाह । *पदत्वाश्रयत्वेनेति । परत्वनिमित्तकत्वे. नेत्यर्थः । असिद्धपरिभाषाज्ञापकपरभाष्यप्रामाण्येन परम्परयापि निमित्तकत्वं क्वचिदाश्रीयते इत्यभ्युपत्येदम् । *मम तु* । नाजानन्तर्य्यपरिभाषास्वीकर्तुर्मम । *तुकि* । तुग्विधायके "हस्वस्य"इति सूत्रे । *न चैवं सति । नाजानन्तय्यपरिभापास्वीकारे सति । *तुकमाश. * । प्रत्ययलक्षणेन क्विप्परत्वात्तुकमाशय । *बहिरङ्गासिद्धत्वेनेति । बहि तोत्तरपद- निमित्तकत्वेन हस्वस्य बहिरङ्गत्वमिति भावः । *तत्र । ग्रामणिपुत्र इत्यत्र । *तदप्राप्ते. रिति । नाजानन्तर्यपरिभाषया निषेधाबहिरङ्गपरिभाषाया अप्राप्तेरित्यर्थः। नाजानन्तर्य- परिभाषार्थमध्ये जातस्येत्यस्य निवेश इत्यभिमानेनेयमाशय परोक्तप्रकारमभ्युपेत्य समा धत्ते-*तन भाष्येणेति । "हस्वस्य" इति सूत्रस्थभाष्येणेत्यर्थः । बहिरङ्गपरिभाषया समाधानकत्रकदेशिनास्यावश्यकत्वं ध्वनितम् । स एवाह--*अत एवेति । अनावश्यकत्वेन नाजानन्तर्यपरिभाषाया अभावादेव । वस्तुतस्तु इदं चिन्त्यम् । नाजानन्तर्यपरिभाषाया अर्थनिरूपणावसरे जातस्येत्यस्य निवेशादेव "अच परिस्मिन्” इति सूत्रस्थभाष्यं सुयोज. मेव । तस्य भापस्य बहिरङ्गान्तरङ्गयोथुगपत् प्राप्तिविषयकत्वात् । अनया सामान्यतो बहि. रङ्गपरिभापाया निषेधः क्रियते इत्याशयकैकदेशिना "अचः परस्मिन्” इति सूत्रस्थभाष्य. विरोधाभिमानिना नाजानन्तर्यपरिभाषाया अभाव एव स्वीकृतस्तन्मताभिप्रायेणाह-*अ. तएवैपेति । एपा नाजानन्तर्यपरिभाषा । *नोल्लिखितेति । इदमप्येकदेशिमतमवलम्ब्यै. 1 । यदनया साध्यं तदसिद्धपरिभाषाया अनित्यत्वेनैव साधनीयमिति भावः । *अतएव । तत्त्वप्रकाशिका। अप्रवृत्तेः । *अनावश्यकत्वबोधनादिति । वस्तुतः श्रौतमजान्तयं गृह्यते इति भाष्य. विरीधोद्भावनम्नमः । *पटु इ आ इति । इदमपि चिन्त्यम् जातस्यैवानयासिद्धत्वाङ्गी. - ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । इति सूत्रे भाष्ये । प्रतिविधानं च परिभाषाविषयेऽनित्यत्वाश्रयणमेवेति ध्व. नितमित्यलम् ॥ ५१ ॥ नन्वेवं गोमत्प्रिय इत्यादौ पदद्वयनिमित्तकसमासाश्रितत्वेन बहिरङ्गं लुकं बाधित्वान्तरङ्गत्वाद्धल्ड्यादिलोपे नुमादयः स्युरत आह- अन्तरङ्गानपि विधिन्बहिरङ्गो लग्याधते ॥ ५२ ।। अत्र च "प्रत्ययोत्तरपदयोश्च” (७-२-२९) इति सूत्रं ज्ञापकम् । त्वत्कृ. भैरवी। असिद्धपरिभापाया अनित्यत्वाव ।दति ध्वनितमिति* । एकवचनान्तप्रतिविधेयमिति. शब्दोच्चारणेनानित्यत्वमेव ध्वनितम् । अन्यथा यत्र यत्र दोषप्रसक्तिस्तत्र तत्र तद्वारकोपायान् प्रदश्येतानि प्रतिविधानानातिवदेदिति भावः । *अलमिति* । अलमर्थस्तु पूर्वोक्तरीत्या यद्यपि नाजानन्तर्य्यपरिभाषायाः सत्वमुचितमिति लभ्यते, तथापि वचनोङ्गीकारे गौरवस्य स्पष्टत्वात्, नाजानन्तर्यपरिभाषाया अभाव एवोचितः। विप्रतिषेध सूत्रस्थमेतत्परिभाषासत्व. परं भाप्यमेवैकदेश्युक्तिः । “हस्वस्यपिति” इतिसूत्रस्थभाष्यस्य सम्प्रसारणाच्च" इति सूत्र स्थभाष्यरीत्या सकलप्रयोजननिर्वाहण सिद्धान्त्युक्तित्वमेवोचितमिति। अतएव प्रतिविधेयं दोषेष्वित्यत्रैकवचनम् । यन्नाजानन्तर्यपरिभाषायां ज्ञापक तदसिद्धपरिभाषाया अनित्यत्व एव ज्ञापकमिति बोध्यम् । यदि तु नाजानन्तर्यपरिभापास्वीकारोऽपि भाष्यकृतः स्यात्तदा सापि तत्रोल्लिखितुमु. चिता, यत्र विप्रतिषेधसूत्रभाष्ये नाजान्तर्यपरिभापोल्लिखिता तस्यापि भाष्यस्यासिद्धपरि. भाषाया अनित्यत्वतात्पर्यकत्वमेव । यतोऽनित्यत्वस्य स्वविषयतावच्छेदकसमानाधिकरणा- भावप्रतियोगित्वरूपतया नाजातन्तर्यपरिभाषाया यो विषयस्तत्रापि स्वविपयतावच्छेदकस्य सत्वेन तया निषेधेऽपि तादृशानित्यत्वं लब्धमेवेति विप्रतिषेधसूत्रस्थभाष्यमपि चैकदेश्युक्ति- रिति यदि विभाव्यते तदा तथास्त्विति दिक् ॥ ११ ॥ *एवम् । असिद्धपरिभाषायाः सिजादाविव प्रागुक्तज्ञापकब नाचोऽन्यानन्तयं यत्र तत्रानित्यत्वादप्रवृत्तिस्वीकारे । *अन्तरङ्गत्वात् । बहिरङ्गशास्त्रीयनिमित्त समुदायघट कनि- मित्तकत्वेनान्तरङ्गत्वात् । *नुमादय इति । प्रत्ययलक्षणेनेत्यादि, समालाश्रितत्वेनेत्यस्य कथनं समुदायस्यापक्षासूचनाय परम्परयापि यनिमित्तं तस्य क्वचिदङ्गीकारात् । *अन्तरङ्गा. नपीति । अत्रापिना परस्य नित्यस्य च सङ्ग्रहः । *इति सूत्रमिति: । त्वमादेश विधाय. कमेतत्सूत्रमित्यर्थः । अस्य ज्ञापकत्वं विशदयति--*त्वत्कृतमित्यादिना* । आदिना त्वदीयो तत्त्वप्रकाशिका। *लोप इति । नव ततः परत्वाद्दार्घनुमादयः स्युरितिवाच्यम् ? अपरनिमित्तकत्वेन ह. ल्यादिलोपस्यान्तरङ्गत्वात् । नच तक्रन्यायेन दीर्घस्तं बाघेत, हल्झ्यादिविषये न्यायाप्रवृत्तः। *क्वचिदङ्गीकारादिति । नचोपदाग्रहणसामर्थ्यान्नुमः पूर्व दीर्घ इति वाच्यम् ? उपधाग्रहणस्य पूर्वमानोपलक्षकत्वात्। *परस्य नित्यस्य च संग्रह इति । तेन तत्कुलमित्यत्र परादप्यत्वा. पूर्व लुक्, यस इत्यादौ परमपि हल्ङ्यादिलोपं बाधित्वा "अव्ययादा-सुपः” इति लुक् च सिध्यति । वस्तुतस्तु-अपिघटितः पाठो न युक्तः भाष्ये क्वापि तथाऽभावात् । "स्वमोनपुंसकात् " इत्यत्रापिघटितः पाठः कैयटेन मतान्तरतयोपन्यस्तः । अत एव तद्राजसूत्रस्थभाष्यं स्वरस तस्साच्छते । सामासिकलुको बहिरङ्गत्वेन तद्राजलुको बाधकत्वात् । अत एव "त्यदादि भ्यश्च" इतिवातिक सङ्गच्छते । भवतादित्यत्र परत्वात्तातडिसकृद्रतिन्यायेन हेर्लुक्न । त्वं ·- परिभाषेन्दुशेखरे- तमित्यादौ लुगपेक्षयान्तरङ्गत्वाद्विभक्तिनिमित्तकवेन "त्वमावेकवचने" (७-२-९७) इत्यनेन सिद्ध इदं व्यथं सदेतज्ज्ञापकम् । ननु तव पुत्रस्त्वत्पुत्र इत्यादौ तवममादिबाधनार्थं तदावश्यकमिति चेत् । एवं तत्रित्यमपर्यन्तग्रहणानुवृत्तिस्तज्ज्ञापिकेति भाष्यकृतः। युष्म- दादिभ्य आचारक्विप् तु न सम्पूर्णसूत्रस्य ज्ञापकतापरभाष्यप्रामाण्याद् "हस्वनद्यापः” (७-१-५४) इति नुविधायकसूत्रस्थभाष्यप्रमाण्येन हल. भैरवी मदीय इत्यस्य प्रत्ययनिमित्तकादेशस्य परिग्रहः। तिततिानमित्तकत्वेनेति* "अष्टन आ विभक्तौ” इति सूत्राद्विभक्तावित्यस्य तत्रानुवृत्ते । एत फलं युष्मतमुन्दरपुत्र इति त्रिपद- बहुव्रीहावादेशाभावः । *इदम् । उक्तसुत्रम् । एतज्ज्ञापकम् । अस्याः परिभाषाया ज्ञापकम् । आदिना तुभ्यं हितं त्वद्धितमित्यादिसंग्रहः । *तव ममादीति । आदिना तुभ्या- द्यादेशपरिग्रहः। *नन् । उक्तसूत्रम् । अत्र उनसूत्रे यदि तवाद्यादेशविधानार्थमेतत् सूत्रं स्या- तदाउत्सर्गसमानदेशा अपवादा' इति न्यायेन मपर्यन्तस्यादेशे मिद्वेऽत्र तदनुवृत्तियों स्यादिति भावः । अत्र युष्मदस्मद्यामाबारे क्विपि प्रत्यये परे आदेशसम्पादकतया प्रत्ययग्रहणस्य चारितार्थ्यादुत्तरपदग्रहणमेव ज्ञापकमिति प्राञ्चः। तन्न युक्तमित्याश. येनाह-*युष्मदादिभ्य इति । *सम्पूर्ण सुत्रस्येति । न चान्तरङ्गानपोति परिभाषाभावे य. त्रोत्तरपदेऽनेनादेशस्तत्र समाससम्पादकविभक्तः प्रत्ययग्रहणेन ग्रहणादुत्तरपदग्रहणमेव नास्ती- ति कथं सम्पूर्णसूत्रस्येत्युक्तमिति वाच्यम्, यदि विभक्तस्तत्रत्यप्रत्ययग्रहणेन ग्रहणं तदा प्र. त्ययग्रहणमपि व्यर्थम् , विभक्तौ परत आदेशस्य त्वमावित्येव सिद्धेरित्याशयात् । न केवल. माभ्यामेवाचारे क्विप् न किन्तु हलन्तेभ्य एवेत्याह-हस्वेति । तत्र परिशेषात् षष्ठीबहु. वचनस्य ग्रहणमित्येतनिरूपणवमरे "कास्प्रत्ययात्" इतिसूत्रविहितस्य न ग्रहणमदन्तत्वेन सानुबन्धकत्वात् । स चावश्यमनुबन्ध उपादेयः । अन्यथा मस्येत्वापत्तेरित्युक्त्वातस्येत्वन्न फलाभावात्, प्रत्ययान्तादयमाम् विधीयते तत्र नास्ति विशेषः मिदचोऽन्त्यात्परत्वेन प्रत्य- यपरत्वेन वा । एतेन अनभिधानं ध्वनितम् । यदि हलन्तेभ्य आचारे क्विप स्यात्तदा विशेष. स्य स्पष्टतया नास्तीत्युक्तिरसङ्गता स्यात् । आमो मकारस्य नेत्वमास्कासोराविधानाज्ज्ञा- पकादिति तु युक्तय॑न्तरम् । अवगल्भादिभ्यस्तु अजन्तेभ्य एव क्विबिति बोध्यम् । *एवम् । क्विप इव । इदमुपलक्षणमत्यन्तस्वार्थिकतरबादेरप्यनभिधानम् । यदुक्तं मपर्यन्तग्रहणानुवृ. तत्त्वप्रकाशिका। ब्रह्मणकुलं सनीस्रस इत्यादौ लुक् बहिरङ्ग एव । सुपथि वनमित्यत्र कृताकृतप्रसङ्गित्वमात्रेण नित्यत्वाल्लुकि नात्वादि । ह्यस्स्वसित्यदावतुमाहचर्येणाव्ययभिन्नासन्तस्य ग्रहणेन न दीर्घः एनेन ज्ञापकसिद्धस्यासार्वत्रिकत्वेन भवतादित्यादौ न दोष इत्यपास्तम् भाष्यरीत्या वाचनि. कत्वेन ज्ञापकसिद्धात्वाभावाच्च । युष्मदस्मदोरलिङ्गत्वेनेत्यपि न युक्तम् "शिशीनुमलुग्विधि. इतिवार्तिकविरोधात् । ननु ज्ञापितेऽपि सूत्रं व्यर्थ त्वमावित्यत्र विभक्तावित्यस्याननुवृत्तेरत आह*-विभक्ति- निमित्तकत्वनेति*। *व्या स्यादिति । नगस्तु व्यर्थत्वादननुवृत्तिरितिवाच्यमनुवृत्ति. करणपरभाष्यप्रमाण्येनानुमितपाणिनीयस्वरितत्वप्रतिज्ञाया व्यर्थत्वापत्तः । ननुतकन्यास्वी- कर्तुर्वात्तिककारमते ऽपवादत्वाभावात्तत्स्वीकर्तुः भाष्यस्योत्सर्गतिन्यायाभावात्सर्यादेशवार. जाय तदस्त्वितिचेन्न । यत्रापवादशास्त्रीयस्थानितावच्छेदक साक्षात्परम्परया वोत्सर्ग शासी यस्थानिताया अवच्छेदकन्तत्रोत्सर्गसमानेतिन्यायस्य भाष्यकृतोऽप्यभिप्रेतत्वात् ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। न्तेभ्य प्राचारविषभावाच । एवमेवैकार्थकाभ्यां प्रातिपदिकाभ्यां प्रातिपदि. कणिचोऽपि अनभिधानं बोध्यम् । एतेन तत्रादेशार्थ प्रत्ययग्रहणं चरितार्थ- मित्यपास्तम् । ननु मपर्यन्तानुवृत्तिरपि सर्वादेशत्ववारणाय चरितार्था । न च 'उन्सर्ग- समानदेशा अपवादा, इतिन्यायेनासिद्धवत्सुत्रस्थभाग्यसम्मतेन मपर्यन्त. स्यैवादेशे सिद्ध तदनुवृत्तिय॑थेति वाच्यम् ? तस्य श्नम्बहुजकजादौ व्यभि- चारादिति चेन्न, श्नमि मित्त्वेन बहुचि पुरस्ताग्द्रहणेनाकचि प्राक्टेग्रहणेन तस्य बाधेऽपि अत्रोत्सर्गस्यत्यासानाभावात् । अत एव “तस्मिन्नणि च" (४-३-२) इत्यनेन युष्माकाद्यादेशविधानं चरितार्थम् । अन्यथा आकडा. देशमेव विदध्यात् । प्राकङि तवकाधादेशयोरेतदपवादयोरुक्तन्यायेनान्त्या- देशस्वापत्तिः, अतस्तद्विधानमिदमेव च तज्ज्ञापकम् । यद्यपि विरोधे बाधकत्वमिति वार्तिकमतेऽयं न्यायो भाष्यकारस्तु विनापि विरोधं सत्यपि सम्भवे बाधकत्वमिच्छतीत्यनभिहितसूत्रस्थकैयट- रित्या नायं नियमस्तथापि युष्माकाद्यादेशविधानज्ञापित उत्सर्गःस्वीक्रियत भैरवी। तिऑपिकेति तत्र शङ्कते-*नन्विति । *अनुवृत्तिरपीति । अत्रापिशब्द 'सूत्रस्य समुच्चा. यकः । *तस्य । उत्सर्गति न्यायस्य । व्यभिचारादिति । एतेन तस्या प्रामाणिकत्वं सूचि. तम् । *उत्सर्गस्येति । अत्रोत्सर्गपदोपादानेनोत्सर्गान्तरतौल्यं सूचितम् । उत्सर्गान्तरस्य ह्ययं स्वभावो यत् सामान्यतः प्रवृत्तिर्यत्र तु बाधकस्य विषयता तत्राप्रवृत्तिरिति । प्रत्युत त- स्य न्यायस्य स्वीकार एब मानमस्तीत्याशयेन आह-*अत एवेति । तस्योत्सर्गस्य स्वी. कारादेव । *आकङमेवेति । लाघवादिति शेषः । जित्वादस्यान्त्यादेशत्वेऽपि एतदपवादयो. स्तवकममकादेशयोरनेकालत्वात्सर्वादेशत्वं भविष्यतीति भावः । न्यायस्य स्वीकारे तु यु. ष्माकास्काकेतिसमुदायादेशविधानं युक्तमेवेत्याह-*आकडीति । *इदमेव । युष्माका- स्माकेति समुदायादेशविधानमेव । उक्तमेव शङ्कासमाधिभ्यां द्रढयति-*यद्यपीत्यादिना । *वार्तिकमत इति । यद्युत्सर्गापवादयोः समानदेशत्वं तदा विरोध इति भावः । *नायं नियम इति । एवञ्च तेनानिर्वाहान्मपर्यन्तानुवृत्तिश्चरितार्थति ज्ञापकत्वासम्भव इति भावः । तत्त्वप्रकाशिका- *प्रातिपदिकणिचोऽनभिधानमिति । प्रत्ययोत्तरपदयोः" "इत्यनेनैव सिद्धेः पृथक् “त्वमा वेकवचन" इति सूत्रकरणसामर्थ्यात् । “प्रत्ययोत्तर" इतिसूत्रेऽपि विभक्तिपदानुवृत्त्यान भिधाने मान चिन्त्यम् *असिद्धवत्सूत्रेति । तत्राहि-एत्वं लोपापवादो विज्ञास्यते, नचकारस्य लोपः प्राप्नोती त्युक्तम् । तद्धि सति न्याये एधित्यत्रैत्वस्य लोपस्थान्यकारस्थानिकत्वेन सङ्गच्छते । *ज्ञाप- कमिति । ज्ञापनफलं त्वस्या ज्ञापकत्वोपपादनमेवेति बोध्यम् ननुसाकच्कयुष्मकच्छब्दे फलभेदः, युष्माकाद्यादेशस्य साकच्कापहारकत्वेन निर्दिश्यमा. नत्वाभावादादेशाप्राप्राकडि साकच्कानपहारकत्वेन निर्दिश्यमानत्वेनादेशप्राः। सिद्धान्ते ऽपि युष्मककछब्दस्य युष्माकादेशे यौष्माकीण, आकङ्पक्षेतु यौष्मकाकीणइति फलभेद इति चेन सन्तादामनद्वाऽणि अनि वा विवक्षिते सुबन्तस्येव टेः प्रागकच्प्रवृत्याऽकचा व्यक धानादादेशस्यैवाणाः।

·१५० परिभाषेन्दुशेखरे- एवेति प्रकृते न दोषः । एतद्भाष्यमपि तत्स्वीकारे मानम् । एवं च मपर्य- न्तानुवृत्तिस्त्वत्कृतमित्यादौ मपर्यन्तस्यादेशविधानार्था। तत्र चान्तरङ्गत्वात् "त्वमौ” (७-२-९७) इत्येव सिद्धे व्यर्था सैतज्ज्ञापिका । शापिते त्वस्मिन्ने. तद्विपये .तवादीनामप्राप्त्या तदपवादस्वाभावेन मपर्यन्तस्यैवादेशार्थ सा चरितार्थेति तदाशयः। यत्तु हरदत्तेनान्तरङ्गप्रवृत्तौ प्रत्यय उत्तरपदे च मपर्यन्तासम्भवेन भैरवी। . *प्रकृते* । त्वादिविषये। ननु प्रकृतेऽनियम एवास्तु नोत्सर्गस्वीकारत आह-*एतदिति । मपर्यन्तन- हणस्य ज्ञापकता परोक्तभाष्यमपीत्यर्थः । एवञ्च युष्मकाद्यादेशविधानसहकृतोक्तभा प्येण प्रकृते तथैवाङ्गीक्रियत इति भावः । एवञ्च । तन्न्यायसिद्धौ च । संविधानार्थेति । इति वक्तव्यमिति शेपः । *तत्र च* । त्वत्कृतमित्यादौ च । *अन्तरङ्गत्वादिति । लुगपेक्षया अन्तरङ्गत्वादित्यर्थः । *अस्मिन् । अन्तरङ्गानपीतिन्याये । *एतद्विषये । “प्रत्ययोत्तरपद- योः" इति सूत्रविषये । *तवादीनामप्राप्त्येति* । बाधकस्य लुको विषयतासत्वेन तद्विषये पू. वं तवममाविति न प्रवर्तते विभक्ते कि तु विभक्तिपरत्वाभावादप्राप्तिरिति भावः । *तदपवा- दत्वाभावेन । तदपवादत्वासम्भवेन । तथा "चोत्सर्गसमानदेशा अपवादा" इत्येतन्न्याया- विषयतयाधिकस्यादेशवारणायसा मपर्यन्तग्रहणानुवृत्तिश्चरितार्थेत्यर्थः । *तदाशयः । भा. प्याशयः। *यत्त्विति । अस्य इत्युक्तमित्यत्रान्वयः । *अन्तरङ्गप्रवृत्ताविति । अस्यान्त. रङ्गानाति न्यायाभावे प्रागित्यादिः । *असम्भवेनेति । क्वचित्त्वमयोः क्वचित्तवादेर्जात. तत्त्वप्रकाशिका- नचौसि " ओकारसकार"इत्यादिना युष्मदादेष्टेः प्रागकचि तत्सम्भव इति वाच्यम् ? "अलुगुत्तर” इति सूत्रस्थभाष्यप्रामाण्यात्प्रमाणं विना द्वित्वादिभानस्य वृत्तावनभ्युपगमेन द्विवचनान्तेन विग्रहायोगात् । अत एव कुमादोरगारमिति प्रतिके कैयटेन "कथं द्विवचना- न्तन सनास इत्याशङ्कय नैप दोपः यथा तावकीन इत्यादावादेशेन सङ्ख्याविशेषो व्यज्यते तथेहापि सत्यां प्रगृह्यसंज्ञायां प्रकृतिभावेन द्वित्वं व्यज्यते इति दोपोपन्यास" इत्युक्त मि. ति केचित्तनैकवचने तवकममकादेशप्रवृत्याऽन्यत्र सङ्ख्याविशेपस्याप्रतीत्या विग्रहस्यैवाभा- वेन युप्माकास्माकविधानवैयापत्तेः । अन्येतु अकच्चिशिष्टे निर्दिश्यमानत्वस्यानङ्गीकारेणाकज्विपये फलभेदाभावात् । अकह. त्यस्य निर्दिश्यमानावयवत्वमुपलक्षणमिति "अनाप्यक” इत्यादेन सङ्गतिः । अत एवेम अ इत्येव वक्तव्ये क इति करणादकच्सहितस्य कादेशसाधनं मनोरमोक्तं सङ्गच्छते । यद्वा मादक इत्येव सिद्धेः युष्माकाद्यादेशस्य ज्ञापकत्वात् । नचैवमपि अन्तरङ्गानपीति परिभाषाप्रयोज्यं युष्माकादेशविधानवैयर्थ्य तत्प्रयोज्यश्च "उत्सर्गसमानदेशाः" इतिन्यायः तत्प्रयोज्यं च मपर्यन्तानुवृत्तिवैयथ्य तत्प्रयोज्या चान्तरङ्गानपीतिपरिभाषा तत्प्रयोज्य च युष्माकादेशविधानवैयर्थ्य मिति वाच्यम् "घकालतनेपु” इति ज्ञापकेन यत्तनितशास्त्रीयोदेश्य- तावच्छेदक यद्रूपं तद्रूपावच्छिन्नोद्देश्यताके कार्य कर्तव्ये तत्तद्धितपरत्वसम्भावनायां सुपा. मविद्यमानवद्भावस्य कल्पनेन युवाद्यादेशाप्रासश्चक्रकाभावात् । केचित्तु तवकश् ममकश् इति न्यासेन शित्करणसामर्थ्यात्सर्वादेशसिद्ध्या ज्ञापितेऽपि चारितार्थ्याभावस्तथापि तवकश ममकर इत्यत्रशिकरणमेव ज्ञापकं भविष्यतीति न दोष इत्याहुः।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। १५१ तदनुवृत्तिर्व्यर्था सती तज्ज्ञापिकेत्युक्तं तन्न । अन्तरङ्गाणामप्यपवादबाध्यत्वेन तद्विषये तदप्रवृत्तेः। वस्तुत इदं ज्ञापत्रं वार्तिकरीत्यैव भाष्यरित्या तु वाचनिक एवायमर्थ इत्याहुः । इयं "सुपो धातु" ( २-४-७१ ) इति लुग्विष. यैवेति केचित् । “एहस्वान्सम्बुद्धेः" (६-१-६९ ) "न यासयोः" (७-३-४५ ) इति सूत्रस्थाकर प्रामाण्येन लुभात्रविषया। श्राद्ये हे त्रप् इत्यादावनेन न्यायेन लोपं बाधित्वा लुग्भवताति भाष्ये उक्तम् । अन्त्य- अरवी। त्वात तदसम्भवेन। *तगनापिका* "अन्तरङ्गानपिइति न्यायस्य ज्ञापिका । *अपवाद- बाध्यत्वेनेति । अपवादस्य " प्रत्ययोत्तरपदयोः" इत्यस्य विषये तवादेरप्रवृत्तेर्मपर्त्यन्तस्य सम्भवेनाधिकव्यवच्छेदाय मपर्यन्तानुवृत्तिः काय्यंति तद्रीत्या ज्ञापकत्वासम्भव इति भावः । ननु यथा"उत्सर्गसमानदेशा अपवादा" इति न्यायो वात्तिककारमते तथा युष्माकाद्यादे शविधानमपि तद्रीत्यवास्तु भाप्यकारमते तु ज्ञापकत्वनिर्वाहः कथमत आह-*वस्तुत इति । इदम् | मपर्यन्तग्रहणानुवर्तनम् । तथाव-यत्तर्हि मपर्यन्तहणमनुवर्तयतीति भाष्यमपि वातिकरीत्यैव यद्यपीत्यादिना. सूचिताशयकमेतत् । *भाप्यरीत्यापि* । सत्यपि सम्भवे बाधनं भवतीति भाष्यरीत्येत्यर्थः । *आहुरिति । एतेनाचिर्बाधिता । यदि लुकोऽन्तरङ्गपरनित्यबाधकता सर्वमेप्यते तदास्त्व. स्य वाचनिकत्वम् । अन्तरङ्गविषय एव चंदस्य न्यायस्य प्रवृत्तिस्तदा वचनाङ्गीकारो व्यर्थ एव । अन्तरङ्गपरिभाषाया अनित्यत्वेनेष्टसिद्धरिति । इयम् । अन्तरङ्गानपीति परिभाषा केचिदित्यनेन सूचितामरुचिं प्रकटयति-एङित्यादिना । *आ करेति । कैयटादिमतसंग्र- हायाकरपदम् । *आये* । “एङ्हस्वात् सम्बुन्दः” इतिसूत्रे । *अनेन न्यायेनेति । अत्रा- न्तरङ्गबहिरङ्गभाव इत्थमुपपादनीयः । प्रसक्तादर्शनमात्रस्य लोपसंज्ञा भवतीति लोपस्ज्ञान्त- रङ्गा लुक्संज्ञा तु प्रसक्तप्रत्ययादर्शनस्येति सा बहिरोति । परे तु तत्र भाष्येऽपृक्तसम्बुद्धिलोपाभ्यां लुग्विप्रतिषेनेनेतिवार्तिकप्रत्याख्यानपरभाष्येs- ये न्याय उपन्यस्तस्याय भावः अन्तरङ्गानपि विधिन बाधते लुक् । अपिशब्दात् परनित्ययो. रपि संग्रहः । एतेन लुकः सर्वबाधकतया तद्विषये विप्रतिषेधोयासो न युक्तोऽतुल्यबलत्वादि- त्यत्र तस्य भाष्यस्य अतात्पर्यमिति लभ्यते। एवञ्चलुग्लोपयोरन्तरङ्गबहिरङ्गभावचिन्तनमनु- चितमित्याहुः । लुङ्मात्रेत्यत्र मात्रशब्दकात्स्न्त्ये । *अन्त्ये । न यासयोः” इति सूत्रे । तत्वप्रकाशिका। *व्यर्था सेति * । मपय॑न्तानुवृत्तिरित्यर्थः । ननु “प्रत्ययोत्तर" इत्यस्य "तवममौ सि" इतिनोत्सर्गः । किन्तु बाध्यसामान्यचिन्तया ऽऽत्वयत्वादयोऽपि तथावानुवृत्त्यभावे कदाचिदन्त्यस्यापि त्वमौ स्यातां मपर्यन्तानुवृत्तौ तु नेति फलभेदः स्यादिति चेन्न मपर्यन्तावृत्तिज्ञापकपरभाष्यप्रामाण्येन “प्रत्ययोत्तरपदयोश्च" इति सूत्रविषये बाध्यविशेषचिन्ताया आश्रयणेन "प्रत्ययोत्तरपदयोः" इति तवममावित्य. स्यैवापवादकं नत्वात्वयत्वयोरित्यभ्युपगमात् तत्रोत्सर्गसमानेति न्यायेन सिद्धेऽनुवृत्तियों सती ज्ञापिकेति बोध्यम् । * वाचनिक एवेति * । केचित्तु "तुभ्यमद्यौयि" अवृत्ताविति सूत्रकरणेन "तवममौ. सि" इत्यत्रावृत्तावित्यनुवृत्त्या सिद्धः “प्रत्ययोत्तरपदयोश्च" इति सूत्रमेव ज्ञापकम् नचा. तितवेत्यत्र दोषः, अवृत्तेरितिन्यासेन वृस्यनवयवे सादावित्यर्थेनादोषादित्याहुः । - ·- १५२ परिभाषेन्दुशेखरे- ऽन्तरङ्गाश्च विधीन् सर्वोऽपि लुग्बाधते न तु सुब्लुगेव । अत एव "सनी. स्रंस' इत्यादौ नलोपो न भवति । पञ्चभिः खट्वाभिः क्रीतः पञ्चखट्व इत्यादावकादेशात् प्रागंव टापो लुक् । अन्यथा कृतैकादेशस्य लुक्यकार. श्रवणं न स्यादिति कैयट उक्तम् । एतद्विरोधाद्यत् "तद्राजस्य" (२-४-६२ ) इति सूत्रे कैयटेनोक्तमङ्गानतिवन्तो ऽत्यङ्ग इत्यत्र सुपो लुकि बहुवचनपरत्वाभावात् "तद्राजस्य' इति लुक न स्यादिति शङ्कापरभाष्य. व्यख्यावसरेऽन्तरङ्गानपीति न्यायेनायं लुक् सुब्लुको बाधकः स्यादित्या- शङ्कय सुब्लुक एवानेन बलवत्वं बोध्यत इरित् प्रौढयेति द्रष्टव्यम् । लुगपेक्षया लुको बलयत्त्वस्य वक्तुम यत्वादिति तदाशङ्कासमाधानं वक्तु . भैरवी। । *सर्वोऽपीति । एतन "यडोऽचिच"इत्यस्यापि संग्रहः । *टापो लुक् । "लुक्तद्धितलुकि इति टापो लुक् । *एकादेशस्य लुक्*। परादिवगावेनाकारस्य स्त्रीप्रत्ययत्वादि । एतद्विरोधादिति* उक्तसूत्रद्वयस्थाकरविरोधादित्यर्थः । अयं विरोध एव “तद्राजस्य” इति सूत्रस्थोपपादन प्रौढ्- येत्यत्र हेतुः । “तद्वाजस्य" इति सूत्रमाप्ये बहुवचने परतो यः तद्राजस्तस्य लुगित्यर्थेऽबहुत्वे लुग्वचनम् । अबहुत्वे लुग्वक्तव्यः । अतिक्रान्तोऽङ्गानत्यङ्ग इत्यत्रान्यथा लुङ् न स्यादिति दूपणमुक्त्वा ततो भाष्ये शङ्कितम् । न बहुवचन इत्येव सिद्धम् । बहुवचन इत्युच्यते, न चात्र बहुवचनं पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन भविष्यति । नलुमता तस्मिन्निति प्रत्ययलक्षणस्य प्रति- षेध इति । अत्र अङ्ग अस् इत्यस्यातिसु इत्यनेन समासे कृतेऽपि बहुवचन इत्येव सिद्ध- मिति प्रतीकमुपादाय कैयटेन शसमेवाश्रित्यान्तरङ्गत्वात्पूर्व तद्वाजस्य लुक्वरिष्यते न चात्रेति । अन्तरङ्गानपि विधीन् “सुपो धातुप्रातिपदिकयोः” इत्ययं लुक् "प्रत्ययोत्तरपद- योग” इतिज्ञापकादस्यैवात्र सम्भवाद्वाधत इति भाव इत्युक्तम् । *तदाशडेति । सचासावशोति समासः । यद्यपि भाष्यकैष्यटरीत्या ज्ञापकस्य सामान्यापेक्षत्वं, तथापि ज्ञा- पकासाजात्यात् लुग्भिन्न कार्यनिमित्तविनाशकलुको लुग्भिन्नकार्यापेक्षया बलवत्वबोधकोऽयं तत्त्वप्रकाशिका। "प्रत्ययोत्तर"इतिसूत्रस्थभाष्यस्यायम्भावः-एतत्सूत्रलाघवाद्वाधकवाधनार्थ “त्वमौ” इतिविहितयोरनुवादक "वनोरच” इतिवत् इति तेनैव मपर्यन्तस्यादेशे सिद्ध तदनुवृत्तियों सती ज्ञापिकेति । न च मपर्यन्तानुवृत्तिरनुवादत्वार्थाऽन्यथा सर्वादेशार्थतया विधायकत्वा- पत्तिरिति वाच्यम् ? "द्विगुरेकवचनम्" इत्यस्यापि तद्धितार्थद्विगौ विधायकत्वापत्तेः । अन्येतु "प्रत्ययोः” इतिसुत्रमेव ज्ञापकम् । नच त्वद्धितमित्यादौ तवादिबाधनार्थन्तदिति वाच्यम् वृत्यनवयवे विभक्तावित्यर्थकावृत्तरितिन्यासेन सिद्धः । न च युष्मत्सुन्दरपुत्र इत्यत्र यथान्यासे प्रवृत्यभाव उक्तन्यासे प्रवृत्तिरिति फलभेद इति वाच्यम् इदानीमन्तरङ्गतिन्याया. भावेनान्तरणत्वात्त्वमावित्यस्य प्रवृत्तरित्याहुः। *इत्युक्तमिति । वस्तुतोऽपिघटितपाठा. भावनान्तरङ्गापेक्षया बहिरङ्गालुक एवं प्रावल्यबोधनेन कैयटोक्तं युक्तमेव । न च हे अपु इत्यत्र लुकः परत्वाद्गुणः स्यात्, नित्यत्वेन लुकः पूर्व प्रवृत्या दोषाभावात् । केचित्तु अपिघटित एव पाठः स्वनिमित्तविनाशकलुङ्मात्रस्य चानया प्रावल्यं बोध्यते, अतएव ब्रह्मिष्टः इति सिध्यति, अन्यथा लुक बाधित्वा परत्वाहिलोपे तस्याभीयत्वेनासिद्ध त्वात्पुनष्टिलोपाप्राप्त्या तदसिद्धिः स्वष्टैव । उपसंजनिष्रामाणन्यायेन पूर्व लुकोऽप्राप्स्या- तदर्थ "त्यदादिभ्यन" इति वार्तिकमावश्यकम् । “अलिङ्ग युष्मदस्मदी" इत्युक्त्या त्वत्कुल मित्यादौ न दोषः । "तुयो" रितिविषयससम्याश्रयणेन सेरेव तातहिति भवतादित्यादौन ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। १५३ युक्तम् । अनेन न्यायेनान्तरङ्गनिमित्तविनाशकलुकस्तत्प्रयोजकसमासादीनां च प्राबल्यं बोध्यत इति अन्यत्र विस्तरः ॥ ५२ ॥ नन्वेवं सौमेद्रेऽन्तरङ्गत्वात् "प्रादुगुणे" पूर्वपदात् परेन्द्रशब्दाभावेन "नेन्द्रस्यपरस्य (७-३-२२) इति वृद्धिनिषेधो व्यर्थः, अन्तादिवद्भाव- भैरवी। न्याय इति भावः । ज्ञापकसाजात्यमेव दर्शयति-*अनेनेति । अनेन, अन्तरङ्गानपीत्यनेन । *लुक:* । लुङ्मात्रस्य । यथा पञ्चभिः खट्वाभिः क्रीतः पञ्चखट्र इत्यत्रान्तरङ्कादेशस्य यनिमित्तं तद्विनाशः । अन्तरङ्गानिमित्तविनाशकेऽत्यर्थं प्रमाणन्तु भाष्यमेव । तथाहि-"ड्या- प्रातिपदिकात्" इतिसूत्रे प्रातिपदिकमा किमर्थमिति प्रघट्टके "अनुदात्तादेद्यचः" इत्यस्य प्रातिपदिकविशेषणत्वं यथा स्यात् समर्थविशेषेवत्वं माभूत् " अनुदात्तादेरञ् " भवति इह प्रसज्येत "वाचो विकारस्त्वचो विकार" इति एतद्वि समर्थमनुदात्तादि । “सावेकाच" इति विभक्तस्तत्वात् । इह न स्यात् सर्वपां विकार इति । यद्यप्युच्छादिषु पाठात् सर्वशब्दोऽन्तोदात्तस्तथापि "सर्वस्य सुपि” इत्यायुदात्तमेतत् पदम् । "नौव्यचष्टन्" इहैव स्यात् वाचा तरति त्वचा तरति इह न स्यात् घटेन तरति पटेन तरती- ति । यद्यनेन न्यायेनान्तरङ्गनिमित्तविनाशकलुको बलवत्वं बोध्यते, तदा सार्व इत्यत्र सत्यपि लुकि सौवर्यः सप्तम्यस्तदन्तसप्तम्य इति सिद्धान्ताद्विशिष्टस्य काय्यितया "न लुमता" इति निषेधाप्राप्त्या प्रत्ययलक्षणेन तस्य सौलभ्यादन्तरङ्गनिमित्ताविघटकत्वेनैतद्विषये लुको बलव- त्वाभावेन लुक्प्रवृत्तः प्रागन्तरङ्गत्वादाद्युदात्तत्वं “सर्वस्य सुपि” इत्यनेन स्यात्तथा च सम- र्थविशेषणत्वेऽनुदात्तादित्वं समर्थस्य नास्तीत्यञ् न स्यादिति सङ्गच्छते। यदि त्वन्तरङ्गनि- मित्तविनाशकेति विशेषणमनुपादाय 'सर्वविधिभ्यो लुग्विधेः बलवत्वं तदा लुग्विषये पूर्वमा. द्युदात्ताप्राप्त्या समर्थस्यानुदात्तादित्वाद्भाष्यासङ्गतिः स्पष्टैवेति । ननु एवमपि गोमप्रिय इत्यादौ समासात् प्राङ्नुमादयः स्युन हि तदा लुग् प्राप्तिरत आह--*तत्प्रयोजकेति । तस्य लुकः प्रयोजकं यत्समासादि तेपामित्यर्थः । आदिना त. द्वितपरिग्रहः । एवञ्च समासस्य बलवत्वात् समासविषये पूर्वमपि नुमादिर्न भवति अस्मि. वथंऽप्युक्तं यदन्तरङ्गानपीति न्याये ज्ञापकं तदेवं ज्ञापकमन्यथोक्तन्यायाङ्गीकारो व्यर्थ एव स्यात् । न केनैकमेव ज्ञाप्यते किन्तु यावता विना अनुपपत्तिस्तस्य सर्वस्य ज्ञाप्यत्वमिति स्वीकारात्॥५२॥ *एव* । पूर्वोक्तज्ञापकेन पूर्वोक्तस्थले दोषपरिहारेऽपि । *सोमेन्द्र इति । इत्यादिलक्ष्ये इत्यर्थः । *व्यर्थ इति* | बोध्यार्थाभावेन लक्ष्यासाधकत्वादिति शेषः । नन्वन्तादिदावेन तस्य ततः परत्वमस्वित्यत आह--*अन्तादीति । विरुद्धाभ्यां पूर्वपरशब्दाभ्यामन्तादि. शब्दाभ्याञ्च विरोधस्य पुरःस्फूर्तिकत्वाद्विरुद्धातिदेशद्वयस्यचैकत्रैकदातिदेशासम्भवेन "उभय- त आश्रयणेनान्तादिवत" इत्यस्य सिद्धिः । यथा लोके यस्नुल्यबलयोरेकः प्रेष्यस्तमुभौ युग. पत्प्रेषयतो नानादिक्षु च कार्ययोः प्रसक्तिस्तदा स यद्यविरोधार्थी तदोभयोः कार्य न करो. तत्त्वप्रकाशिका। दोष इत्याहुः । *स्पष्टैवेति ।एतत्फलम् अणुहि राजपुत्रीति । आथे "उतश्च प्रत्ययात्" इति. लुकः गुणनिमित्तविनाशकत्वाभावेनान्तरङ्गत्वाद्गुणे संयोगपूर्वकत्वेन लुङ्न भवति, अन्त्ये 'ग्नित्यानित्यम्" इत्याधुदात्तस्य डीनः निमित्तविनाशकत्वस्य लुक्यभावेनान्तरङ्गत्वा- न्छीन्यायुदात्तयोः पश्चात्समासस्वरेणान्तोदात्तत्व सिध्यतीति ॥ १२ ॥ *अन्तरङ्गत्वादिति । न च समर्थग्रहणेन कृतसन्धिकार्यात्प्रत्ययोत्पत्याऽन्तरङ्गकथनम- युक्तम् , तस्यान्तरणपरिभाषानुवादकत्वेनादोषात् ।

·. १५४ परिभाषेन्दुशेखरे- स्तूभयताश्रयणे निषिद्धः। किञ्च वृद्धिरप्यत्र न प्राप्नोत्यन्तादिवत्वोभयाभावेऽपि पूर्वान्तवत्त्वे. नैकादेशविशि पूर्वपदस्वेन न्द्रशब्दस्यैकदेशविकृतन्यायन उभयत आश्रयणे नान्तादिवदित्यस्याभावन तदाश्रयणे चोत्तरपदत्वेऽपि तस्यानचकत्वादेक स्यैकादेशेन परस्य नित्येन "यस्य" ( ६-४-१४६ ) इति लोपेनापहारात् । न च पराादवद्भावनैकादेशशिष्टस्योत्तरपदत्वमेवास्त्विति तत्सम्भव इति वाच्यम ? उत्तर पदाद्यचस्थानिकस्वात् वृद्धेस्तदभावेन अप्राप्तेस्ताद्रू- प्यानतिदेशात् । अन्यथा खट्वाभिरिटायपि पूर्वान्तवत्वेनादन्तत्व भैरवी तीति दृश्यते तद्वत् । ननु उभयत आश्रयणमिह नाङ्गीक्रियते किन्तु पूर्वान्तवद्भावेनेकारविशिष्टे पूर्वपदत्वमस्तु एकदविकृतमनन्यवदितिन्यायेनौत्तरपदत्वं न्द्रशब्दस्यास्त्विति "नेन्द्रस्य” इति निषेधश्व- रितार्थ इत्यत आह-*किञ्चति । *अत्र* । सामेन्द्र इत्यत्र । "देवताद्वन्द्वे च” इत्यनेन यत्रीभयोवतावाचकयोरुपलब्धिस्तत्रैव निपेधस्य प्रवृत्तः । *एकदेशविकृतन्यायेति । अ. स्यात्तरपदत्वपीत्यत्रान्वयः । एवञ्च उभयत आश्रयणाभाव एवेति भावः । प्रकारान्तरमाह- *उभयत इत्यादि । अयं भावः-अयं निषेधो निर्मूल: वृत्तिघटितातिदेशस्याहार्यारोपरू. पवन तस्य विरुद्धद्वयविषयेऽपि सम्भवात् । न चैवमभीयादित्यत्र"एतलिङि इतिहस्वत्वापत्ति रिति वाच्यम् ? उभयत आश्रयणेऽपि पौर्वापर्य्यरूपव्यपवर्गाभावन हस्वत्वाप्राप्तः । "उपस. गस्यायतो" "अन्तादिवच्च" इत्यादिसूत्रभाष्ये तस्य निषेधस्योल्लेखस्तु एकदेशिन इति बो. ध्यम् । *तदाश्रयणे वा* । अन्तादिवत्वांभयाश्रयणे वा । *तस्य* । न्द्रशब्दस्य । अनच्. कत्वमुपपादयति-*एकस्येति । इकारस्येत्यर्थः । *परस्य । अकारस्य । *तत्सम्भवः । वृद्धिप्राप्तिसम्भवः । *उत्तरपदाजिति। प्रत्यासत्याश्रयणादयमथर्थी लभ्यते । “प्राचां ग्रा. मनगराणाम्" इत्यस्य प्राग्ग्रामनगरवाचकाद्यावयवस्याचो वृद्धिरित्येवार्थः । एवं "देवता- द्वन्द्वे च" इत्यस्यापि समासात् प्राग्य देवतावाचकास्तां द्वन्द्वे पूर्वोत्तरपदाद्यावयवाचो वृद्धि रित्यर्थ इति भावः । *तदभावन* । आदित्वाभावेन । नन्वादित्वस्याप्यतिदशोऽस्त्वित्यत आह--*ताद्रूप्यति* । *ताद्रूप्यम् । वर्णमात्रवृत्तिधर्मस्तस्यानतिदेशादित्यर्थः । पृथगव- स्थिताभ्यामाद्यन्तवटिताभ्यां ये व्यवहाराः प्रातिपदिकत्यप्रत्ययत्वसुबन्तत्वादयस्ते कृतका देशस्यापि भवन्तीत्यर्थे भाष्यस्य तात्पर्य्यात् । तदुक्तं भाष्ये-वर्णाश्रये विधावन्तादिवद्. भावप्रतिषेधो वक्तव्यः, न वा अताद्रूप्यातिदेशादिति । *अन्यथा । तादूप्यस्याप्यतिदेशे। तत्त्वप्रकाशिका । * अनतिदेशादिति । नच क्षीरपणेत्यत्र "एकाजुत्तरपदत्वस्यातिदेशाय स्ववृत्तित्व स्ववृत्ति- वर्णत्वव्याप्यत्व स्वस्थानिकादशावृत्तित्त्व त्रितयसम्बन्धनान्तादिवर्णविशिष्टधर्मघटितधर्मान- तिदेश इत्यर्थस्यावश्यम्वक्तव्यत्वेन सौमेन्द्रे उत्तरपदाद्यच्त्यघटकाच्त्वे स्वस्थानिकादेशवृत्ति- वृत्तित्वस्य सत्वात्ताद्रूप्याभाव इति वाच्यम् स्वस्थानिकादेशवृत्तित्व स्वनिष्टाभेदसम्बन्धाव- च्छिन्नप्रकारतावच्छेदकतावच्छेदकत्वैतदुभयसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्वाभाववत्व स्व. वृत्तित्व स्ववृत्तिवर्णत्वव्याप्यत्व त्रितयसम्बन्धेन स्वविशिष्ट धर्मघटितधर्मानतिदेशात् । क्षीर- पणत्यत्र एवृत्त्यच्त्वे स्वस्थानिकादेकवृत्तित्वस्य उत्तरपदनिष्ठविशेष्यतानिरूपिताज्निष्ठाभेद- सम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकतावच्छेदकत्वस्य च सत्वान्न तादूप्यम् । प्रकृतं चैकारे स्वस्थानिकादशवृत्तित्वस्य सत्वेऽपिद्वितीयसम्बन्धाभावेन एकसत्येऽपि द्वयं नास्तीतिप्रतीत्या .

·तस्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । १५५ भिस ऐस्त्वापत्तिरिति भाष्ये स्पष्टम् । अत एव पूर्वेषुकामशम इत्यादावतरङ्गत्वादाद्गुणे वृद्धिर्न स्यादित्याश. ङ्कितम् । तदेकदेशमात्रस्य विकाराभावाश्च । तदुक्तं भाष्ये इन्द्रे द्वावचा. वेको यस्येति लोपेनापहृतोऽपर एकादेशेन ततोऽनचक इन्द्रशब्दः सम्पन्न स्तत्र कः प्रसङ्गो वृद्धेरिति । मरुदादिभिरिन्द्रस्य द्वन्द्वे इन्द्रस्यैव पूर्वनिपा- पूर्वोत्तर पदनिमित्तकार्यात्पूर्व मन्तर- गोऽप्येकदेशो न ।। ५३ ॥ अत्र च "नेन्द्रस्य” (७-३-२२) इति निषेध एव ज्ञापक इति “अन्ता- वञ्च" (६-१-८५) "विप्रतिषेधे परम्” (१-४-२) इति सूत्रयो । तोऽत पाह- स्पष्टम् ॥ ५३॥ भैरवी । - *भिस ऐस्त्वापत्तिरिति । विश्वपाभिरित्यादिव्यावृत्त्यर्थन्तु तपरत्वमिति भावः । अत्रार्थे भाष्यमपि मानमित्याह-*अतएवेति* । *पूर्वेषुकामशाम इत्यादाविति । पूर्वा चासावि. पुकामशमी च तस्यां भव इत्यर्थेऽणि पूर्वा इषुकामशमी अ इति स्थिते इषुकामशमीशब्दस्य प्राग्ग्रामवाचित्वेन "प्राचां ग्रामनगराणाम्" इति योत्तरपदवृद्धिस्तस्यास्तद्धितनिमित्तकत्वेन बहिरङ्गतया अन्तरङ्गत्वादाद्गुणे वृद्धिर्न स्यादुत्तरपदायचोऽभावादित्यर्थः । *आशङ्कितमि. ति* । आशङ्काभिप्रायस्तूक एव, समाधानन्तु वक्ष्यमाणपरिभाषायाः प्रवृत्त्या सूत्रस्य प्रवृत्तिरिति । ननु सौमेन्द्रे यथैकदेशविकृतन्यायेन मान्तस्य पूर्वपदत्वं तथै कादेशविशिष्टस्योत्तरपदत्य. मपि स्यादत आह-*तदेकदेशमात्रस्येति । गुणरूपविकारस्योभयस्थानिकत्वेनोत्तरपदैकदे- शमात्रविकाराभावादिल्यर्थः । अस्याः परिभाषाया लोकन्यायसिद्धतया लोके यस्यावयविन एवावयवो विकृतोभवति यदा तदा तदवयविवाचकशब्दस्य प्रवृत्तिदृश्यते नथेह कल्प्यमिति भावः । तदेकदेशेत्यत्रत्यतत्पदेनोत्तरपदं परामृश्यते । एवञ्च एकादेशविशिष्टे उत्तरपदत्वमेक- देशविकृतन्यायेनातिदेष्टुमशक्यमिति भावः । *तदुक्कमिति । तदेतत् सर्वमभिप्रेत्योक्तमि. त्यर्थः । *भाष्ये । “अन्तादिवञ्च" इति सूत्रभाष्ये । ननु मरुच्छब्देन्दशब्दयोर्यत्र समासस्तत्रैकादेशाभावेन तस्मात् तद्विते उत्तरपदस्य वृद्धि. निषेधविधायकतया सूत्रं सार्थकमत आह-*महादिभिरिति । *इन्द्रस्यैवेति । न च सौमेन्द्रेऽप्यजायन्तत्वमितीन्द्रशब्दप्यैव पूर्वनिपातापत्तिरिति वाच्यम् । अत्र सोमशब्दस्य महेश्वरवाचकत्वेनाभ्यर्हितत्वात् । *भाष्ये इति । इन्द्रे द्वावचावित्युक्त्वा एको यस्येति लोपेनापहृतः पर एकादेशेनातोऽनच्क इन्द्रशब्दः सम्पन्नस्तत्र कः प्रसङ्गो वृद्धरित्यनन्तरं 'पश्यति त्वाचार्यः पूर्वोत्तरपदयोः तावत्कार्यम्भवति नैकादेश इति ततो "नेन्द्रस्य" इतिनि. षेध शास्तीत्युक्तम् ॥ ५३ ॥ तत्त्वप्रकाशिका। उभयसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितकाभावसत्वान्न दोषः । यद्वा स्ववृत्तित्व स्ववृत्तिवर्णत्वव्याप्यत्व स्वविषषकशाब्दबोधजनकशक्तिज्ञानीयविशेष्य. तावच्छेदकश्च यो धर्मस्तद्धटितधर्मानतिदेश इत्यर्थेन "एकाजुत्तरपदे” एकार्थीभावसत्वेनाच अ- चपदवाच्य इतिशक्तिज्ञानस्यान्यथासिद्धत्वेन शाब्दबोधाजनकत्वादत्त्वे शाब्दबोधजनक- शक्तिज्ञानीयविशेष्यतावच्छेदकत्वाभावात् । शक्यार्थबोधमन्तरा लक्ष्यार्थबोधासम्भवेन "अ.

·१५६ परिभाषेन्दुशेखरे- नन्वेवमपि प्रधाय प्रस्थायेत्यादावन्तरङ्गत्वात् हित्वादिषु कृतेषु ल्यप् स्यादत प्राह- अन्तरङ्गानपिविधीन् बहिरङ्गी ल्यप् बाधते ॥ ५४ ॥ "अदो जग्धिः” ( २-४-३६ ) इति सूत्रे कितीत्येव सिद्ध ल्यग्रहण- मस्या ज्ञापकमिति “प्रदो जग्धिः" इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम् ॥ ५४॥ नन्वेवमपीयायेत्यादौ द्वित्वे कृतेऽन्तरङ्गत्वात् सवर्णदीर्घत्वेन तदसिद्धि- रताह- वार्णादाङ्गम्बलीयोलावति ॥ ५५ ॥ तेनान्तरङ्गमपि सवर्णदीर्घ गधित्वा वृद्धिरिति तसिद्धिः । “अभ्यास. स्यासवर्णे" (६-४-७८ ) इतीयविधायकसूत्रस्थमसवर्णग्रहणमस्या शाप- कम् । तद्धीपतुरित्यादावियङादिव्यावृत्त्यर्थम् । एतत्परिभाषाभावे त्वीष- तुरित्यादावन्तरङ्गेण सवर्णदीर्घेण वाधात्तद्वयर्थम् । इयवङो ह्यभ्याससम्ब- भैरवो *एवमपि* । पूर्वोक्तस्थलत्रये निर्वाहेऽपि । *अन्तरङ्गत्वात् । अनेकपदाश्रयसमासापे. क्षल्यबादेशापेक्षयान्तरङ्गत्वादित्यर्थः । हित्वं हि प्रकृतिप्रत्ययमात्रमापक्षम् । आदिपदाभ्यां प्रखाय प्रखन्यत्यस्य "जनमनखनाम्" इत्यात्वस्य च परिग्रहः । ननु "स्थानिवदादेश" इति सूत्रे भाष्यकारेणंतस्यैव ल्यग्रहणम्यालाश्रयकाये कर्तव्ये स्थानिवद्भावाभावे ज्ञापकतोक्ता मा विरुध्येत । एतज्ज्ञापकतया तम्य चारितार्थ्यादिति चेन्न यावता विनानुपपत्तिस्तस्य सर्वस्य ज्ञाप्यत्वात् ॥ १४ ॥ *एवमपि । ल्यविषये निवहिऽपि ।*अन्तरङ्गत्वात् । पूर्वोपस्थितनिमित्तत्वेनान्तर- त्वात् । तदसिद्धिः । इयायेत्यस्यामिद्धिः । *वार्णादाङ्ग बलीयः । वर्णस्यायं वार्णो वर्णनिमित्तक इति यावत् । *आङ्गम् । अङ्गाधिकारपठितसूत्रविधयम् । *तेन* | वादा. मिति वचनेन। द्वित्वान् प्रागेव वृद्धिस्तु न "द्विवचनेऽचि” इतिनिषेधात् । ईपतुरित्यादावित्या. दिनोखतुरित्यस्य इयङ्दीत्यादिपदनावङः परिग्रहः । *अभ्याससम्बन्लनि । न च संज्ञाक्ये तत्त्वप्रकाशिका। तोभिस एस्” इत्यादी हस्वाकारो अच्पदवाच्य इतिशक्तिज्ञानस्य शाब्दबोधजनकत्वेनात्वे स्वविषयकशाब्दबोधजनकशक्तिज्ञानीयविशेष्यतावच्छेदकत्वमस्त्येवेनि न दोषः । किन्च "अन्तादिवञ्च" इत्यनेन शास्त्रीयधर्मस्यैवातिदेशेनोत्तरपदत्वस्य तथात्वाभावात्। अच्त्वरूपशास्त्रीयधर्मघटितत्वनोत्तरपदाद्यचत्वस्य शास्त्रीयत्वात् ॥ ५३ ॥ बाधत इति * । धामग्राहकमानान्तरङ्गनिमितविनाशक इति भावः । अत एवा. भिवाचेत्यादौ णिज्निमित्तकवृद्धौ लघुपूर्वत्वाभावेन णेरयादेशी न । ननु ल्यविषयेऽन्तरझं नेत्येव जाप्यतां "नल्यपि” इति न कार्यमितिचन्न निरेप्यगत इत्यत्र लघूपधगुणस्याप्यप्रवृत्याध्यादेशापत्तेः, सङ्घीत्यत्यादावीत्वानापत्तेश्च । व्यग्निमित्तक कार्यवेत्यर्थे णिलोपानापत्तिः । अन्तरानिमित्तविनाशकल्यविषय इत्यर्थं तु "न ल्यपि, इत्यस्यावश्यकतया न किञ्चिल्लायवम् । *भाष्य इति । यत्तु “न ल्यपि” इतिसूत्रमा ज्ञापकमन्यथाऽन्तरङ्गत्वादीन्ये नट्ठयथ्यं स्पष्टमेवेति तन्न, उत्सर्गस्यापवादविपयपरिहारेण प्रवृत्तेः पूर्वमीत्वाप्रवृत्तः ॥ १४ ॥ * परिग्रह इति । ननु ईयतुरित्यत्र यसवर्णदीर्घयोयन नाप्राधिन्यायेन “दीर्घ इण:

·तत्त्वप्रकाशिकासहितामैरवी । भैरवी। न्धनिमित्तकत्वाव्दहिरङ्गौ। न चेयङादिरपवादो "येन नाप्राप्तिन्यायेनेयीत्यादिसकललक्ष्यप्राप्तय. णपधादत्वस्यैव निर्णयादिति प्राञ्चः । तबहिरङ्गत्वानङ्गोकारादिदमयुक्तमिति वाच्यम् । अभ्याससंज्ञाकृतबहिरङ्गत्वेऽस्य न तात्प. य॑म् , किन्तु अभ्यासावयवस्यादेशविधानादभ्याससंज्ञाप्रवृत्त्युत्तरमस्य प्रवृत्तिः सवर्ण- दीर्घस्य तु पूर्वमेवेति पूर्वकालिकप्रवृत्तिकत्वेऽस्य तात्पर्यात् । अत एवोक्तम्-*सम्बन्धेति । अभ्यासपदमभ्याससंज्ञापरम् । सम्बन्धः प्रवृत्तिः । ..तत्त्वप्रकाशिका- किति इत्यनेनानवकाशत्वाद्दीधै उत्तरखण्डे "इगो यण" इति यणि स्थानिवत्वेन तत्रेयवार. गार्थमसवर्णग्रहणमावश्यकमितिचेन्न “ओः पुजि" इतिसूत्रारम्भसामथ्येनाभ्यासस्य कार्य कर्तव्ये "अचः परस्मिन्" इत्यस्याप्रवृत्तिरिति सामान्येन ज्ञापनात् । किञ्च ईयतुरित्यत्र स्थानिवद्भावेनेयप्रवृत्तौ "दीर्घ इणः किति" इत्यत्र युगितिन्यासेना- भीष्टरूपसिद्धया दीर्घग्रहणस्य वैययेन इयडाऽप्रवृत्तिरितिकल्पनात् । न च "अत आदेः" इ. त्युत्तरार्थ दीर्घग्रहणमिति वाच्यम् ? व्याख्यानादा आदेरितिछित्वाऽभ्यासस्यादेरत आकार- विधानेनोत्तरत्र प्रयोजनाभावात् । यद्वा अभ्यासहवर्णस्येयङचि नविणधातावित्यर्थ केनाभ्यास स्यानिातिन्यासेन पूर्वोक्तदोपनिवृत्तेरसवर्णग्रहणवैयर्थ्यस्य तादवस्थ्यमित्याशयादिति दिक् । *अस्य तात्पर्यादिति । केचित्तु अभ्यासकार्याणामभ्याससंज्ञाप्रयोजकीभूतप्रत्ययनिमिस- कत्वस्याङ्गीकारेणादोषीत् । अत एव "ः सम्प्रसारणम्" "अभ्यस्तस्य च" इति योगवि. भागः सार्थकः । अन्यथा अजूहवदित्यादौ "अभ्यस्तस्य च" इत्येव सिद्धे "हः सम्प्रसार- णम्" इतियोगविभागवैयर्थ्य स्पष्टमेव । अत एव प्रजिह्वायिकयिषतीत्यादौ "अभ्यस्तस्य च" इति सम्प्रसारणन्न । नच निरुतज्ञापकेनाभ्यस्तकार्याणामेव तत्संज्ञाप्रयोजकप्रत्ययनिमित्तकत्वमेवकल्प्यत इति पुनरपि प्रकृतग्रन्थासङ्गतिरितिवाच्यम् ? "असति बाधके प्रमाणानां सामान्ये पक्षातः" इति न्यायेन पाष्टद्वित्वप्रकरणीयसंज्ञाकार्याणां तत्संज्ञाप्रयोजकप्रत्यानिमित्तकत्वकल्पनेना. दोषात् । अत एव प्रदुद्योतकीयिषति प्रसुस्वापयिषति प्रजिहननायिषतीत्यादौ "द्युतिस्वा- प्योः" इतिसम्प्रसारणम् "अभ्यासाच" इतिकुत्वच न भवति स्पष्टं चेदम् "अभ्यासाच" इति सूत्रे काशिकायामित्याहुः । अन्ये तु यद्यपि संज्ञाकृतस्य बह्व पेक्षत्वरूपस्य वा बहिरङ्गत्वस्यानाश्रयणन्तथापि अङ्गप. दस्य प्रत्यये परतो विधानावध्यादित्वे शक्त्या प्रत्ययनिमित्त कत्वात्तत्वं बोध्यम्। अभ्यासे. न्युक्तिः प्राचीनवासनयेति वदन्ति । *यणपत्रादत्वादिति । ननु र तीतिदशायामित्वेन यण सवर्णदीर्घयोस्तक्रन्यायेन बाधादित्वप्रवृत्त्युत्तरं न यविषयतेति कथं यणपवादत्वमिति. चेन्न, ऋतीतिस्थिते शब्गुणयोः प्राप्तौ नित्यत्वस्योभयोस्तुल्यत्वेन परत्वाद्गुणे पश्चाच्छपि लौ "अ" शब्दस्य द्वित्वे "अतिपिपयोश्च" इतीत्वे ततो यणः प्रासावित्वयणोर्युगपत्प्रा. प्रत्यभावेनोक्तन्यायाविषयत्वेनेयडो यणपवादत्वस्य ध्रौव्यात् । एतेनाभ्यासविकारेषु बाध्याना पूर्वम्प्रवृत्या उरदत्वे पश्चादित्वे यणस्सकललक्ष्यप्रायत्वेऽपि चक्रकापत्तेर्दुरित्वम् । तथाहि- तीतिदशायां यसवर्णदीर्घत्वात्वानां प्राप्तौ यणम्बाधित्वाऽपवादत्वात्सवर्णदीर्घः प्राप्तस्तं प्रतिपदविधित्वादित्वम्बाधित्वा प्राप्तं तद्वाधित्वाऽभ्यासविकारेषु बाध्यस्य पूर्वम्प्रवृत्त्याs त्वम् प्राई तद्वाधित्वा हस्वः तम्बाधित्वा पूर्वोपस्थितिनिमित्तकत्वेनान्तरङ्गत्वात्सार्वधातुके. तिगुणः त लघूपधगुणस्तं चान्तरङ्गत्वाधण्इत्यपास्तम् । १४ त० प्र० ·- परिभाषेन्दुशेखरे- परे त्वेतत्परिभाषाभावे "अभ्यासस्य" इति सूत्रमेव व्यर्थम् । न चेयेषे. यायेत्यादौ चरितार्थम् । तयोरपि पूर्वप्रवृत्तगुणस्य पूर्वप्रवृत्तवृद्धेश्च"द्विर्वच. नेचि" (१-१-५६) इति रूपातिदेशेनापहारे द्वित्वे कृते पुनः प्राप्ते गुणवृद्धी बाधित्वान्तरङ्गत्वासवर्णदीर्घापत्तः । न चेयीत्यादौ तच्चरितार्थम् । ताव- न्मात्रप्रयोजनकत्वे उरित्येव ब्रूयात् । य्वोरित्यनुर्वत्तते । "इणो यण" इति- साहचर्याद्वयाख्यानाच्च धातोरेव ग्रहणम् । अरिवर्णस्येयङि- । भैरवी। । - कैयटहरदत्तायुक्ति खण्डयति-*परेत्वित्यादिना* | इयतीत्यादाविति । अत्र हि ऋ ऋतीतिस्थिते न प्राप्तिरिकाराभावात् किन्तु "अतिपिपोश्च" इतीत्वे कृते सतीयाः प्राप्ति. स्तत्र न सवर्णदीर्घस्य प्राप्तिरित्याशयः । *उरित्येवेति । ऋवर्णस्येयडित्यर्थः । नन्वेवमारे- त्यत्रापि स्यादव आह-*य्वोरित्येवेति* ननु एतावतापि ऋवर्णान्तं यदङ्ग तदवयस्येवर्णस्येत्यर्थापत्तौ र अकरोदित्यत्र ळ्यन्ते रीडादेशे दोषापत्तिरत आह-*इणोयणीति । सुत्रान्तरसाहचर्य न व्यवस्थापकमत आह- *व्याख्यानादिति । धातावेवैतत्सुत्रप्रवृत्तिसम्पादकशिष्टकृतव्याख्यानादित्यर्थः । *धातोरे. वेति । धातुग्रहणानुवृत्त्या धातारेवेत्यर्थः । अन्ये तु स्वोरित्यस्यानुवृत्तावपि ऋवर्णान्ते धातावित्येव किं न स्यात् । इष्टापत्तिरिति चेदानुऋतीयितृशब्दादाचारविबन्तालटि भानुक्रतीयितरतीत्यत्रातिप्रसङ्ग इत्यत आह- *धातोरेवेत्याहुः । तथासति यादृशः सूत्रार्थस्तमाह-*अतें रिवणेति । अन्योक्तं खण्ड- तत्त्वप्रकाशिका। ननु इयर्डशे यणपवादत्वेऽप्युवङ् सवर्णदीर्घस्येवापवाद"उपसंजनिष्यमाणन्यायात" न चो. वोखेत्यादावन्तरङ्गत्वात्सवर्णदीघेण लघूपधगुणस्य बाधान्नोवकोऽनुवृत्तिरितिवाच्यम् “अचि- स्नु" इतिसूत्रे प्रत्येकं स्वरितत्वप्रतिज्ञाया वैयर्थ्यांपत्तेः । एवञ्चोखतुरित्याद्यर्थमसवर्णमप्याव- श्यकमितिकथं ज्ञापकन्तदिति चेन्न अनावितिन्यासेनोखतुरित्यादेः सिध्द्याऽसवर्णग्रहणस्य वैयर्थ्यध्रौव्यात्। कि नव्यनये विशिष्टे एव स्वरितत्वस्वीकारेणोवोखेत्यादावन्तरङ्गत्वेन लघूपधगुणस्य सवर्णदीर्घण बाधादुवकोऽननुवृत्तेरदोषात् । प्राञ्चइति । इयर्तीत्यादौ श्लुना प्रत्ययापहारेणा- क्षेपासम्भवादङ्गाभ्यासेत्त्येतदुभयसंज्ञानिमित्तकप्रत्यय इत्यर्थाभावेनेषतुरित्यादावुभयोस्तुल्य. निमितत्वेन परत्वात्प्राप्लेयवारणायासवर्णग्रहणमावश्यकमिति न तज्ज्ञापकमित्यस्वरसः॥ ननु निमित्तवैकल्यप्रयुक्तोपदेशाप्रवृत्तिस्तन्निमित्तसम्पत्तये सर्वत्रातिदेशस्य स्वीकारेणात्र चक्रे इत्यादाविव सत्स्वपि गुणादिषु द्वित्वनिमित्तैकान्त्वविघाताभावेनातिदेशाप्रवृत्तेरियायेये- त्यादौ सूत्रं चरितार्थमित्याह-नयेषेति । रूपातिदेशेनेति । धातुसंज्ञाया(१)अक्तपरिमा- निष्टतया गुणवृध्योरनन्तरं धातुत्वातिदेशमन्तरा द्वित्वाप्राप्त्याद्वित्वनिमित्तवैकल्येन रूपा. तिदेशस्यापि प्रवृत्तिरिति भावः । पुनः प्राप्त इति । अतिदिष्टरूपस्य निवर्तकवचनान्तरानु- पलम्भेन तद्रूपस्य तादवस्थ्यात्पुनः प्राप्तिरिति भावः । नच द्वित्वे कर्तव्ये इति कालावधारणं व्यर्थमिति वाच्यम् । गुणादीनां पुनः प्रवृत्यभ्यनुज्ञानार्थतया तच्चारितार्थ्यात् । अन्यथा रूपाति- देशे गुणादीनां बाध एव स्यात्, नच लक्ष्यभेदाभावात्कथं पुनः प्राहिः, द्विर्वचन इत्यस्यावृत्या द्वित्वे कर्तव्ये इत्यर्थाश्रयणसामध्ये नेतद्विषये तदप्रवृत्तेः । *धातुग्रहणानुवृत्येति । "अचि (१) अक्तपरिमाणत्वश्चति । संख्यात्वपरिमाणत्वान्यतरव्याप्ययत्किञ्चिज्जाति. व्यापकाभावप्रतियोगित्वमकपरिमाणत्वम् । व्यापकत्वघटकाधिकरणता च स्वाश्रयाश्रयत्वस- ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । स्यर्थः । अभ्यासस्या वित्यभ्यासस्यात्तरिति वा गुरुत्वान्न युक्तम् । न च ए ऐ ओ औ शब्देश्य प्राचारश्विबन्नेभ्यो लिटोयिङाद्ययं तत्सूत्रमावश्यक तथा श्रोग्धातोण्वुलन्तादिच्छाक्यजन्तान्सन्युवोणकोयिषतीत्याद्यर्थमावश्य. कामिति वाच्यम् । षाष्टप्रथमाहिकान्तस्थभाष्यप्रामाण्येन तेषामनभि. घानात् । अन्त्ये द्वितीयद्विवचनस्यैव सत्त्वेन त्वदुक्तप्रयोगस्यैव दुर्लभन्वात् । एवं च सम्पूर्णसूत्रस्यैव शापकता युक्ता । यद्यपि भाध्ये "यदयमभ्यास्यासवर्ण इत्यसवर्णग्रहणं करोति" इति ग्रन्थेन असवर्णग्रहमा शापकता लभ्यते तथापि न हन्तरेण गुणवृद्धी असवर्णपराभ्यासो भवतीति तदुपपादनग्रन्थे न सम्पूर्णसूत्र. स्येव शापकता लभ्यते । अग्रेऽपि नैतदस्ति ज्ञापकमर्त्यर्थमेतत् स्यादि. त्यनेन सूत्रसार्थक्यमेव दर्शितमसवर्णग्रहणस्यैव ज्ञापकत्वे तु तव्यावर्त्यप्र. भैरवी। यति-*अभ्यासस्येति । "अभ्यासस्यासवणं" इति सम्पूर्णसूत्रस्य चरितार्थत्वात् न ज्ञाप- कत्वं किन्तु असवर्णग्रहणमेवेत्याशङ्कां निराचष्टे-*न चेत्यादिना । अत्र मूल एकारादेरस. 'न्दिग्धोपलब्धिसत्वप्रदर्शनाय सन्धिर्न कृतः । *तथा । उक्तस्थल इव आदिपदेन इयेजकी. यिषतीत्यस्य सङ्ग्रहः । *पाष्टेति । दाश्चान्साहानिति सूत्रस्थेत्यर्थः । अत्र हि-"द्विवचनाद्गुणवृद्धी भवतो विप्रतिषेधेन" इत्येनिरूपणावसरे द्विवचनावकाशो बिभिदतुर्बिभिदुरिति। गुणवृद्धयोरवकाशः चेतागौः इहोभयं प्राप्नोति । इयोय इययिथेत्युक्तम्। ततोऽन्यत्र द्विवंचने परस्यगुणवृद्धी भविष्यत इपिरेणशङितेऽन्तरङ्गत्वात् सवर्णदीर्घः स्यात् । नस्याद्वार्णादाङ्ग बलीयो भवतीति गुणवृद्धयोः प्रवृत्तिरित्युक्त्वा तस्यां परिभाषायां मूलोतरी- त्याभ्यासस्येत्यस्यज्ञापकत्वोपपादनावसरे अर्त्यर्थमेतत् स्यादित्यनेन धातावेव चारितार्थ्यमुक्त नत्वे शब्दादिविषये तेन तेषामनभिधानमित्यर्थः । *अन्त्ये* । ओण्धातोरित्यादिनोक्ते । द्वितीयद्विवचनेति । न च यथेष्टं नामधातुपु इत्यनेन प्रथमैकाचोऽपि स्यादिति वाच्यम् । नामधातुपदस्य सुबन्तप्रकृतिकधातुसंज्ञाप्रयोजकप्रत्ययान्तधातुपरतया तस्याजादेरित्येकवा- क्यतया प्रवृत्तद्वितीयतृतीयेकाचो द्वित्वविधायकतयोक्तप्रयोगस्य सत्वात् । यद्यपि भाष्ये- ति* । दायान साह्वानिति सूत्रस्थोक्तभाष्येत्यर्थः । लभ्यते इति। विशिष्योपादानादिति शेषः *अत्यर्थमेतदिति । अनेन प्रागुक्तानामनभिधानं लभ्यते । ननु ऋधातायेव तस्य सूत्रस्य चारितार्थ्यप्रदर्शनमयुक्तम् । इण्धातोरिटकटकटीत्यत्र वीगती. त्यत्र वा प्रश्लिादिकारात्मकधातोर्वा थे "ऋतो भारद्वाजस्य” इति सूत्रेणेविकल्प इय:- यिथ इयेथेति रुपद्वयम्भवति तत्रेडभावपक्षे द्विर्वचनात् परत्वाद्गुणे एशद्धस्यैव द्विर्वचनं न तु तत्त्वप्रकाशिका। इनुधातोः” इत्यत इतिशेषः । तत्सूत्रमावश्यकमिति । नच "इजादेः” इत्याम् स्यात्, अनुच्छ इति पर्युदासेनौपदेशिकेजादिधातावेव तत्प्रवृत्तः । परत्वाद्गुणे इति । नच बन्धावच्छिन्ना बांध्या। यथा-संख्यात्वव्याप्या जातिः पञ्चत्वत्वं स्वाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धन तदधिकरणं पञ्चाक्षरावयवकः समुदायस्तमिष्ठाभावे जरास्वाभावाभावो नस्यादपितु घटत्वादा. भावः तदीयप्रातयोगितावच्छेदकं घटत्वत्वम् , अनवच्छेदकै जरास्वाभावत्वं तद्वत्वरूपव्याप- कत्वं जरास्वाभावस्य तत्प्रतियोगित्वं जरावस्येति लक्षणसमन्वयः इति दिक् ।

·- परिभाषेन्दुशेखरे- दर्शनेन तत्सार्थक्यमेव दशितं स्यात् । न चाकृतन्यूहपरिभाषयेयेषेत्यादौ सवर्णदीर्घाभाप्तियदि दीर्घा न स्यातहि गुणः स्यादिति सम्भावनायाः सत्वेन परिभाषाप्रवृत्तः सूपपादत्वादिति कथं सम्पूर्णसूत्रस्य शापकतेति वाच्यम् । तस्या असत्त्वात् । सत्वे वैतद्भाष्यप्रामाण्येन यत्रान्तरङ्गकार्यप्रवृत्तियोग्यकालोत्तरमेव तन्निमि- त्तविनाशकबहिरङ्गविधेः प्राप्तिस्तत्रैव तत्परिभाषाप्रवृत्तिस्वीकाराच्च । न चन्तिरङ्गत्वाहार्थेऽपीयायेत्यादौ पूर्वान्तवत्वेनाभ्यासत्वादिवर्णत्वाश्च णल्यसवर्ण इयविधानेन सूत्रं चरितार्थम् । न च "अचि श्नु” (६-४ ७७) इत्यनेन सिद्धिः, वृद्धिबाधनार्थत्वादिति वाच्यम् । प्रत्यासत्यासवर्णपदेना- भैरवी - तत्र "द्विवंचनेऽचि" इत्यस्य प्राप्तिः द्विर्वचननिमित्तापरत्वाभावात्ततोऽभ्यासस्य हुम्वत्वेऽ. सवर्णपराभ्याससम्भव इति कथं सम्पूर्णसूत्रस्य ज्ञापकत्वम् । एतेन उरितीण उपलक्षणमित्य. पास्तम्। किञ्च उक्तोदाहरणान्तरस्यापि सम्भवादर्त्यर्थमेतत् स्यादितिशकोत्तरं नैकमुदाहरणं योगा. रम्भं प्रयोजयतीत्युत्तरितं तद्विरुध्यत इति चेन, एतद्भाष्यप्रामाण्यादेव प्रागुक्तानामिव इये. थेत्यस्याप्यनभिधानं कल्पनीयमित्याशयात् । न च भारद्वाजनियमबलायः पक्षे इडभावस्तस्य योग्यतासत्वात्तादृशं रूपं दुर्वारमिति वाच्यम् , एतद्भाष्यबलादेव भारद्वाजसूचितविकल्पस्य व्यवस्थितविभाषात्वकल्पनेन प्रकृते इडभावस्याप्रवृत्तिकल्पनादित्याहुः । कौस्तुभोक्तरीत्या शङ्कते-*न चेति । गुणेत्युपलक्षणम् , वृद्धरपि प्राः । तेनादिपदग्राह्यस्य इयायेत्यस्य संग्रहः । अकृतव्यूहपरिभाषाप्रवृत्तिमुपपादयति-*यदीतिर । *तस्याः । अकृतव्यहपरिभाषायाः। एतत्तत्वं तनिरूपणावसरे स्फुटीभविष्यति । अभ्युपेत्याह-*सत्वे. वेति । एतदाष्येति । न ह्यन्तरेणेत्येतद्भाष्ये इत्यर्थः । वाकारोऽनास्थायाम् । *कालोत्तर- मेवा इत्येवकारः प्रसिद्धत्वद्योतकः । *तनिमित्तविनाशकेति* । अन्तरङ्गनिमित्तविनाशकेत्य. थः। तथा सेदुष इत्यत्रान्तरङ्गेडागमप्रवृत्त्युत्ता सम्प्रसारणस्यान्तरङ्गेडागमनिमित्तवलादि- त्वविनाशकस्य प्राप्तिः । न चयायेत्यत्रान्तरङ्गन्दीर्घोत्तरमप्यन्तरङ्गनिमित्तविनाशकस्य "अचो. जिति" इत्यस्य प्रापिरस्तीति वाच्यम् । अत्राप्यन्तरङ्गे सवर्णदीघे कृते नान्तरङ्गनिमित्त. विनाशकत्वं वृद्धः । सवर्णदीघे हि सवर्णात्परकत्वावच्छिन्नं निमित्तं तच्च तदा नास्त्येवेत्याश- यात् । *न चान्तरङ्गत्वादिति । अत्रान्तरङ्गत्वं पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वरूपम् । *सिद्धि. रिति । इयङ इति शेषः । वृद्धिबाधनार्थत्वात् “अचिश्नु" इतीयङबाधकवृद्धिबाधनार्थम् तत्त्वप्रकाशिका। "इ लिट् इत्यवस्थायां सिबादेशात्परत्वाद्वित्वेऽन्तरङ्गत्वात्सवर्णदी| दुर्वार एव, नव तत्रापि परत्वात् गुणः, "असंयोगात्” इति कित्वेन तदप्राप्तेः, अपिदितिनिषेधस्तु स्थानिव. वेन प्राप्तकित्वस्य निषेधेन चरितार्थ इति वाच्यम् । अपिदिति पर्युदासेन पित्वयोग्यादेशभूत. स्यैव लिटो ग्रहणेन लावस्थायां तदप्राः । अन्यथोवाचेत्यादौ सम्प्रसारणं दुर्वारम् । अनभि. धानमिति । हस्वापेक्षयाऽन्तरङ्गत्वादयादेशे इयेथेत्यस्य दुर्लभत्वात्। दीर्थो न स्यादिति। नच यदि गुणो न स्यात्ताह दीर्घः स्यादिति सम्भावनया गुणस्याप्यप्रवृत्त्या न दोष इति वाच्यम् । गुणस्यान्तरङ्गस्वाभावेन तत्रैतदप्रवृतेः । अनयाऽन्तर कार्यस्य प्रतिवध्यमानतयाs न्तरवृत्त: अनयाऽन्तरङ्गकार्यस्य प्रतिबध्यमानतयाऽन्तरङ्गप्रवृत्तेः प्रागन्तरङ्गनिमत्तस्य बहि- रङ्गेण यत्र विनाशसम्भावना तत्रैतत्प्रवृत्तः । - ·तत्त्वप्रकाशिकासहिंताभैरवी । भ्यासोत्तरखण्डसम्बन्ध्यसवर्णाच एव ग्रहणाच्छास्त्रबाधकल्पनापेक्षया परिभाषाशापकत्वस्यैवौचित्याश्चेत्याहुः ॥ सा चेयं धर्मिग्राहकमानादाङ्गवार्णयोः समानकायित्व एव । भैरवी। अभ्यासस्थासवर्ण" इत्यस्य सत्वादिति भावः । *अभ्यासोत्तरखण्डेति । न च शोक्तरीत्या दीर्घस्याभ्यासत्वात् णलस्तदुत्तरत्वादेवमपि दोषतादवस्थ्यमिति वाच्यम् । यदपेक्षया पूर्व- त्वमादायाभ्याससंज्ञा प्रवर्तते तत्सम्बन्धी योऽच् तस्मिनित्यर्थात् । ननु न "अभ्यासस्य इतियाण परिभाषा ज्ञाप्यत इति वदामः। किन्तु बहिरङ्गगुणादि- नान्तरङ्गस्य सवर्णदीर्घस्य बाधं कल्पयोम इति चेन्न । साक्षाच्छास्त्रस्य बाधकल्पनापेक्षया बहुलक्ष्यसंस्कारानुरोधेन परिभाषाज्ञापनस्यौचित्यात् । ननु प्रत्यासत्या "अभ्यासस्य” इति सूत्रस्य विलक्षणार्थकत्वमाश्रित्य परिभाषाज्ञा. पकतया चारितार्थ्यकल्पनापेक्षया "अचिश्नु” इति सुत्रबाधक "अचोऽणिति" इति सूत्रबाध. कतया सार्थकत्वमस्त्वित्यतआह-*शास्त्रेति । वृद्धिशास्वेत्यर्थः । किञ्चप्रत्यासत्तिन्यायापेक्षया व्यापिन्यायस्य प्राबल्यात् परिभाषाज्ञापनमेवोचितमि. ति भावः । किञ्चेयायेत्यादिकतिपयलक्ष्यलाभेऽपीयेषेत्त्यादिलक्ष्यासंग्रहः परिभाषां विना स्यादित्यपि बोध्यम् । *सा चेयमिति | या सम्पूर्णसूत्रज्ञाप्यत्वेनोक्ता सेयं परिभाषेत्यर्थः । *धम्मिग्रा. हकमानेति । धर्मः वार्णकार्यापेक्षयाङ्गस्य बलवत्वबोधकत्वम् तदाश्रयग्राहक ज्ञापक यन्मानम् "अभ्यासस्य" इति सूत्रं तस्मादित्यर्थः। *समानकाय्यित्वे एवेति । वार्णकार्यस्य यत्काय्यि तत्काय्यिकत्वं यत्राङ्गस्य तत्रैवेयं प्रवर्त तेइत्यर्थः । अत एव च्यवन्ते प्लवन्ते इत्यादौ नित्यत्वाद्वर्णमात्रापेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वाच्च"अतो गुणे” इत्येकादेशे कृते पिदपितोरेकादेशस्य परा. दिवदावेनापित्वाद्गुणाभावापादनपर भाष्य सङ्गच्छते । अत्र हि समानकायित्वाभावः स्फुट एव । यदि एतादृशनियमो न स्यात् तदाङ्गत्वात्पररूपात् पूर्व गुणस्य प्रवृत्त्या रूपस्य सिद्धौ निर्बाधायां "सार्वधातुकमपित्” इति सूत्रे पर्युदासपक्षे यद्गुणाभावापादन तद्विरु- ध्येत । "अचः परस्मिन्" इत्यनेन तस्य सिद्धिरिति त्वन्यत्। ननु समानकायित्व एवेति नियमस्य भाष्यसङ्गमनरूपफलसत्वेऽपि लक्ष्यसिद्धिरूप फल किमिति चेत्, गाते गाथे गाताम् गाथामिति गृहाण । एष हि गा अ आतामित्यादि- स्थितौ सवर्णदीर्घस्य "आतो डित" इतीयादेशस्य च प्राप्तावन्तरङ्गो दीर्घ एव भवति न त्व- न्तरङ्ग इयादेशः । सामान्यत एतत्परिभाषाप्रवृत्तौ तु आङ्गत्वादियादेशस्य प्रवृत्तौ रूपोसिद्धिः तत्त्वप्रकाशिका। यत्कार्यि । यः स्थानी । तत्रैव*। नतु समाननिमित्तकत्वे समानोद्देश्यकत्वे वेति भावः । तत्वञ्च वार्णशास्त्रीयस्थानितावच्छेदकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नानुयोगिताक. पर्याप्तिकस्थानिताकत्वम् । वार्णशास्त्रीयस्थानितावच्छेदकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदको यो धर्मस्स एवाङ्गशास्त्रस्याप्यपेक्षित इति भावः । यथा-इयायेत्यादौ वार्णशासम् "अकस्सवर्ण" इति तच्छास्त्रीयस्थानितावच्छेदकः पूर्वत्वं परत्वञ्च तत्र परत्वस्य पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदको धर्मः उत्तरेकारवृत्ति तव्यक्तित्वरूपो धर्मस्स एवाङ्गशाखस्य "अचोणिति "इत्य. स्येति समन्वयः । अत एव चच्छावित्यादावन्तरङ्गत्वासुकि अजन्तत्वाभावात् हस्वो न स्यादित्याशङ्कय वैयधिकरण्यान्वयेन समाधानपरभाष्य सङ्गच्छते। अन्यथा समानोद्देश्य- कत्येनाङ्गत्वात्पूर्व हस्वे तदसङ्गतं स्यात् । निरुक्तानुगमे तु तुक आगमत्वेन वार्णशास्त्रीयस्या. नितैव नास्तीति न दोषः । अत एव युच्छतीत्यादौ गुणोन । *रूपासिद्धिः स्फुटैव । अत एवं ·१६२ परिभाषेन्दुशेखरे- यत्तु समाननिमित्तकत्वरूपसमानाश्रयत्व एवैषेति तन्न । ज्ञापितेऽपीया- येयेषेत्याद्यसिद्धः सूत्रवैयर्थ्यस्य तदवस्थत्वाच । स्योन इत्यत्र तु वक्ष्यमाणरी- त्यास्था अनित्यत्वादप्रवृत्तौ गुणादन्तरङ्गत्वाधणादेशः। न चैवमपीयायेत्यादावियङ दुर्लभस्तत्र कर्तव्ये वृद्धयादेःस्थानिवत्वेन म. भैरवी स्फुटैव । नियमव्यवच्छेयं प्राचीनमतं निरसितुमाह-*यत्त्विति* | *समाननिमिसकत्वे । आङ्गवार्णयोरेकनिमित्तकत्वे, एतदुदाहरणमियाय कुम्भकार इत्यादि । अन्नान्तरङ्गोऽपि यणादे- शो बहिरङ्गाङ्गवृद्धः पूर्व न प्रवर्तते । समवायिकारणातिरिक्तस्य निमित्तकारणत्वेन प्रसिद्धत्वात् यत्र तादृशं समानं तत्रैवैतत्प्रवृत्तौ भवत्सम्मतस्य इयत्येत्यल्यैवासिद्धिरितिरीत्या दूषयति- *तनेत्यादिना* । अत्र वार्णसवर्णदीर्घस्याङ्गवृद्धिगुणयोः समाननिमित्तकत्वाभावः स्पष्ट एवं । किच समाननिमित्तकत्व इति नियमस्वीकारे उषतुरूचे इत्याद्यसिद्धिः । अत्र हि हस्व. त्वस्यभ्यासोद्देश्यकत्वेनोरदत्ववत्प्रत्ययो निमित्तम् । सवर्णदीर्घस्य तु न तथेति समाननिमि- कत्वाभावाद्वार्णपरिभाषाया अप्रवृत्तौ सवर्णदोघे हस्वत्वापत्तेः । समानकायित्व एवेति नियमस्वीकारे तु आङ्गमुभयत्र कार्याति पूर्वं ह्रस्वत्वे आङ्गे कृते ततः सवर्णदीर्घ विकारकृत- भेदाभावेन "लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव" इतिन्यायेन हस्वत्वाप्रवृत्तौ रूपसिद्धिः । न च सि ऊ न इति स्थितेऽन्तरङ्गस्य यणादेशस्य प्रवृत्तिरिष्यते सा च समानकायित्व. वदाङ्गगुणेन बाधान प्राप्नोतीति वाच्यम् वक्ष्यमाणज्ञापकेनास्या अनित्यत्वात्। न चैतन्मत एवानित्यत्वाश्रयणमिति भ्रमितव्यम् । एषा समाननिमित्तकत्वे प्रवर्तते इति वादिमतेऽपि गात इत्यादिरूपाणां शपमादाय दीर्घयादेशयोः समाननिमित्तकत्वसत्त्वादसिद्धयापत्तेरन्यथानु- पपत्त्यानित्यत्वाश्रयणस्यावश्यकत्वात्। इयांस्तु विशेषः-समाननिमित्तकत्वे प्रवर्तत इति वादिमतेऽनित्यस्यापि बहुषु अप्रवृत्ति- कल्पना, समानकाय्यित्ववादिमते तु कचिदेवेति लाघवमिति । एवमपि । वार्णपरिभाषया एकादेशात् प्राग्गुणवृद्धिप्रवृत्तावपि । “तत्र । इयपि । *स्थानिवत्वेनेति । "अचः परस्मि. तत्त्वप्रकाशिका। गान इत्यादौ "आनेमुक्” इतिमुग्न । अन्यथा गा अ आन इतिस्थिते आङ्गत्वान्मुकि गामान इति स्यात् । अत एवादादिकोऽयमितिहरदत्तादयः । फलेतु न भेद इति ग्रन्थश्च सङ्गच्छते । हस्वत्वाप्रवृत्तौरूपसिद्धिरिति । केचित्तु वार्णशास्त्रघटकसप्तम्यन्तपञ्चम्यन्तान्यतरपदप्रयो. ज्यविषयतापर्याप्त्यनुयोनितावच्छेदकाभूतो यो धर्मस्तद्धर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकाङ्ग पदविशिष्टविशेष्यताकत्व समाननिमित्तकत्वम् वै० स्वप्रयोज्यत्व स्वप्रयोज्यविशेष्यतानिरू. पितप्रकारत्वासामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन । इयायेत्यादौ वार्णम्"अकः सवर्ण" इतिशास्त्र तद्घटकं सप्तम्यन्तमचीतितत्प्रयोज्यविषयतापर्याप्यनुयोगितावच्छेदकोभूतो धर्म उत्तरेकारे तब्यक्तित्वम् तद्धर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकाङ्गपदविशिष्टविशेष्यता निर्दिश्यमानत्वाव. च्छिन्ना विशेष्यतातत्कत्वम् “अचोणिति" इत्यस्येति न दोषः । विशेष्यतायामाङ्गपदवैशि- ष्टयदानेन गाते गान इत्यादौ न दोषः । अन्यथा "आतो तिः" इतिशास्त्रघटकात्पदप्रयोज्य- विषयतायाम् "आने मुक्" इत्येतद्घटकात्पदप्रयोज्यविषयतायाश्च "अक: सवर्ण" इत्येतद्घटकाच्पदप्रयोज्यविषयतापर्यात्प्यनुयोगितावच्छेदकधर्मावच्छिनानुयोगिताकपर्याप्ति. कस्य सत्वाद्दोषो दुर्वारस्स्यात् । एवं चच्छौ युच्छतीत्यत्राप्यूयम् । अत एव "स्योन" इत्यादावन्तरङ्गत्वाधणितिभाष्य सङ्गच्छते । अन्यथाऽऽङ्गत्वाद्गुणो दुर्वारस्यादिति वदन्ति । वन कारक हत्यादौ निरुक्तसमाननिमित्तकत्वाभावेनान्तरङ्गत्वाचणापत्रः।

·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। सवर्ण इति प्रतिषेधादिति वाच्यम् । सूत्रारम्भसामर्थादेव स्थानिवस्वाप्रवृत्तेः। भैरवी। न्" इत्यनेनेत्यादिः । *सूत्रारम्भेति । "अभ्यासस्यासवर्ण" इति सूत्रारम्भेत्यर्थः । अभ्या- सस्येयकुवणदेशे कर्तव्ये तदुत्तरखण्डादेशस्य स्थानिवत्वं न इत्येतत्परित्यज्याधिकलक्ष्याणां तत्त्वप्रकाशिका- इतिलाघवमिति । केचित्तु-अनित्यत्वज्ञापनं न युक्तमननुगमात् । “पुगन्त" इत्यत्र पुगन्तसाहचर्येण लघूपधांशे हलन्ताङ्गे एवं प्रवृत्तिस्वीकारेण "स्योन" इत्यत्र गुणाप्राप्तेश्च । भाष्ये यणगुणयोरन्तरङ्गत्वादिविचारस्त्वेकदेशिनः उणादिष्वव्युत्पत्तिपक्षस्यैवाङ्गीकारात् । नच वारिणीत्यादावन्तरङ्गत्वानुमम्बाधित्वा सवर्णदीर्घापत्तिः, "इकोऽचि" इत्यस्यानवकाश. त्वेन सन्धिकार्यापवादत्वात् । चच्छम्यत इत्यत्रान्तरङ्गत्वात्तुक्यपि यदागमपरिभाषयाs च्छब्दस्य "नुगत" इत्यत्रत्यात्पदेन ग्रहणान्नुसिद्धिः । एवञ्च नव्यमतेऽनित्यत्वाकल्पना मितिमहल्लायवमितिवदन्ति । असवर्ण इति प्रतिषेधादिति । नच आय् इत्यत्र सवर्णाच्त्वबुद्धावपि तद्घटकाकारे अस. वर्णान्त्वस्य सत्वेन इयङः सुलभत्त्वम् । नच स्थानिनि सति यन भवति तदादेशेऽपि न भवति स्थानिनि सति यद्भवति तदादेशेऽपि भवतीत्यर्थकरणेन इयङ् दुर्लभ एवेतिवाच्यम् । देवयतेः क्विपि दयूरित्यादौ अयादेशानापत्तेः । स्थानिनि णौ सत्यभवतो यादेशस्य आदेशेऽपि दुर्लभत्त्वात् । तस्मादादेशे स्थानिवृत्तिधर्मसम्भावनायां यद्भवति तद्भवति यन्न भवति तन्न भवतीत्यर्थस्यावश्यकत्वेन इयायेत्यादौ सवर्णाच्त्वसम्भावनायामपि तहटकाकारमादायेय भवत्येव । अतएव "अचः परस्मिन्" इति भाष्यस्थं परस्मिन्नितिकिं युवजानिः नैतदस्ति प्रयोजन स्थानिवद्भावेऽपि आदेशघटकनकारमादाय लोपो भविष्यतीति संगच्छत इति वाच्यम् । स्थानी न निवृत्तः आदेशो न जातः इतिसम्भावनायां यद्भवति तद्भवति यत्न भवति तन्न भवतीत्यर्थकरणेन शङ्कायाः सङ्गतेः । अतएव एषो गमयतीत्यादौ "एतत्तदोः” इति सुलोपोन। *सूत्रारम्भसामर्थ्यादिति । नन्वियेथेत्यत्र पूर्व गुणे ततो द्वित्वे हस्वे च तस्य स्थानि. भुतादचः पूर्वत्वेन दृष्टत्वाभावात्स्थानिवद्भावाप्राप्सः चारितार्थ्यमिति चेन्नाभ्यासस्यानणीत्येव सिद्ध असवर्णग्रहणस्य वैयर्थ्यात् । ज्ञापिते त्वियीत्यत्रोत्तरखण्डस्य स्थानिवद्भावाप्राप्त्याs कारेऽनणीति निषेधापत्तेस्तथान्यासो दुष्टः । न चेयायेत्यत्र “इ ऐ अ" इत्यत्र स्थानिवद्भावेना. सवर्ण इति प्रतिषेधादियङोऽप्राप्तावपि पूर्वमायादेशे तस्मिनिकारनिष्ठसवर्णत्वातिदेशेऽपि तद- वयवाकारेऽसवर्णत्वस्य सत्वादनणीतिन्यासेऽपि न सिद्धिरिति वाच्यम् । "यून” इति "रिन" इति वान्यासेन इधातोधातोधावयवीभूतो य इकारस्तस्येयडित्यर्थकेनोक्तफलसिध्या सूत्रवैयर्थ्यध्रौव्यात्। नच सूत्रवैयादित्यस्य "ओः पुयणजि" इतिसूत्रवैयर्थ्यादित्यर्थः । अन्यथा अबीभव- दित्यादौ णावच आदेशो न स्याद्वित्वेकर्त्तव्ये इति भूशब्दस्य द्वित्वे वृद्धौ आवादेशे हस्वे स्थानिवद्भावेन अवर्णपरकपवर्गाद्यभावेन तद्वैयर्थ्यस्य स्पष्ट त्वादिति वाच्यम् ? प्रतिपदविधि. त्वात्पूर्व "णौ चडि" इति हस्वे पश्चाद् "हस्व" इत्यनेन हस्वे स्थानिभूतादचः पूर्वत्वेन दृष्ट. त्वस्याभावेन स्थानिवद्रावस्याप्रवृत्या सूत्रवैयर्थ्यस्याभावात् । मचस्थानिवद्रावेन लघुपरकाभ्यासाभावेन सन्वदावाप्राप्त्या सूत्रवैयर्थ्य स्पष्टमेवेति वाच्यम् । भूधातोः किपि नपुंसकहस्वे तस्माणिचि चड़ि द्वित्वेअध्यादिषु तेषां स्थानविज्ञावा. लघूपरकाभ्यासत्वेन सन्वनावे "दीर्घोलघोः” इति दीधै तत्रस्थानिभूतादचः पूर्वत्वाभावेन ।

·। । १६४ परिभाषेन्दुशेखरे- तञ्च सामान्यापेक्षमभ्यासकार्ये तदुत्तरखण्डादेशस्य तस्कार्यप्रतिबन्धकी. भुतं स्थानिवत्व नेति । अत एवारतीत्यादौ यणादेशस्य स्थानिवत्वादभ्या. सस्य "दलोप" इति दी| दुर्लभ इत्यपास्तम् । दीर्घविधौ तनिषेधाच्च । अरियियादित्यत्र स्थानिवत्वेनेय भवत्येव । तस्य स्थानिवत्वस्याभ्यास- भैरवी संग्रहायाह-*तचेति । *तच* । "अभ्यासस्य" इति सुत्रञ्च । *सामान्यापेक्षमिति । अस्य ज्ञापकमिति शेषः । एवं सति यथा वचनस्य निष्पत्तिस्तथाह-*अभ्यासेत्यादिना । एवं वचननिष्पत्तौ प्रकृते अभ्यासस्य कार्य्यमियडुवडावेतत्सूत्रविधेयौ तत्र कर्तव्ये "अचः परस्मिन्" इत्यस्याप्रवृत्त्या असवर्णपरत्वसत्वाद्भवति सूत्रस्य प्रवृत्तिः। *तदुत्तरखण्डेति । अभ्यासोत्तरखण्डेत्यर्थः । *तत्कायेति । अभ्यासकायेंत.र्थः । *अत एव* । सामान्यापेक्ष. ज्ञापकाश्रयणादेव । *आरतीति । यङ्लुगन्तस्येदं रूपम् । अत्र हि-ऋधातोः “सूची" इत्यादिना यङि तस्यानैमित्तिके लुकि लटि उरदादेशे प्रत्ययलक्षणेन यङन्तत्वात द्विर्वचने- ऽभ्यासस्योरदत्वे रुगागम उत्तरखण्डस्य यणादेशे "रोरि” इतिलोपे “ठूलोप" इति दीर्घ इति बोध्यम् । अत्र दीघे कर्तव्ये स्थानिवत्वं न भवति । क्वचिदत्र दीर्घविधौ तनिषेधादिति पाठस्स तु न युक्तः, लोपरूपाजादेशस्य सिद्धान्ते स्थानिवत्वनिषेधस्य एषु कर्तव्येषु स्वीकारात् यथाश्रुतसुत्ररीत्या वोपपादनीयः ॥ प्रतिबन्धकोभूतेति विशेषणस्य फलमाह--*अरियियादिति । तस्यैव लिङि रिगागमे * इत्यस्योत्तरखण्डस्य रिङादेशेऽपि तस्य स्थानिवद्भावादियङादेशः सिध्यति । तस्य स्थानि. वद्रावस्याभ्यासकार्य्यसाधकत्वात् । इदमत्र बोध्यम् । यदि त्वत्रान्तरङ्गत्वादिङादेशात् पूर्व. मेवेयडित्युच्यते तदा प्रतिबन्धकी भूतेति विशेषणस्य वैयर्थ्यम् । किशेतद्विशेषणदानेऽपि “काण्यादीनांवा" इति हस्वत्वाभावे अचकादित्यत्रोत्तरखण्डस्य स्थानिवद्भावात् सन्वद्भावे इत्त्वापत्तिरत अभ्यासस्य कायंत्यत्राभ्यासपदमभ्यासत्वपर्याप्त्य- धिकरणपरम् उत्तरखण्डपदञ्च उत्तरखण्डावयवाच्परम् । एवञ्चाभ्यासत्वपर्याप्त्यधिकरणोद् देश्यककायें तदव्यवहितोत्तरखण्डादेशस्य स्थानिवत्त्वन्नेति फलितम् । एवञ्च सन्वद्रावस्याभ्या सत्वपर्याप्त्यधिकरणोद्देश्यकत्वात् , तत्र कर्तव्ये स्थानिवत्त्वनिषेधो भवत्येव । पर्याप्त्य धिकरणत्वनिशादेवारियति ऊरिट्रियादित्यत्र यलोपे कर्तव्ये यण्डिरकोः स्थानिवत्त्वं भवत्येव । यलोपात्मककार्य्यस्याभ्यासत्वपर्याप्त्यधिकरणोद्देश्यकत्वाभावात् । एवञ्च प्रतिबन्धकी. भूतेति विशेषणस्य वैयर्थ्यमेव । अरियियादित्यत्रेयडादेशस्याभ्यासत्वपर्याप्तयधिकरणोद्दे. श्यकत्वाभावेन तस्मिन् कर्तव्ये स्थानिवत्त्वनिषेधाप्रवृत्तेः । तत्त्वप्रकाशिका । स्थानिवद्भावाप्राप्त्या सूत्रसार्थक्यस्य स्पष्टत्वादितिदिक् । अभ्यासकार्येति । तेन निन्यतुरि. त्यादौ नलोपे कर्तव्ये "अचः परस्मिन्"इतिस्थानिवद्भावनिषेधो न,“अनिदिताम् इतिलोपस्या- भ्यासकार्यत्वाभावात् । उत्तरखण्डादेशस्येति । तेन वनश्चेत्यादौ "न सम्प्रसारणे" इति निषेधे कर्तव्ये उरदत्वस्य स्थानिवत्यप्रतिषेधो न तस्योत्तरखण्डादेशत्वाभावात् । *विशेषणस्य वैयर्थ्यमिति । तत्सत्वेतु ईयतुरित्यादौ यणापत्तिः । स्थानिवद्भावस्य यणस्साधकत्वेन प्रतिबन्ध- कत्वाभावात् । नच “अकस्सवर्ण" इत्यनेन "इको यणचि” इत्यत्र सवर्णाभिन्नत्वेन सङ्को. चायणः प्राप्तिरेव नेतिवाच्यम् । स्वप्रवृत्तियोग्यस्वोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नातिरिकत्वन सहाचेन प्रकृत सवर्णदीर्घप्रवृत्तियोग्यत्वाभावेन यणो दुरित्वात्। पूर्वस्यैव विधौ स्थानिवद्भावेन सवर्णो कर्तव्ये स्थानिवत्वल्पाभावात् । नचाभ्यासकार्य इत्यस्य अभ्यासत्वावच्छिन्नो. देश्यताककायें इत्यर्थः । अत एव जहावित्यादौ "अत उपधाया" इति वृद्धि, नच यण अ. . ।

·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। कार्यप्रतिबन्धकवाभावात । इयं चाङ्गसम्बन्धिन्याज एवेति "स्वरितो वा" (८-२-६) इति सूत्रे भाष्ये । भैरवी। एतेन "नपदान्त" सूत्रव्याख्यानावसरे मनोरमायां यातिरित्यत्र यन्वयवाकारलोपस्य स्थानिवद्भावात्पुनरालोपो न शयः चिणोलुङ् (१)न्यायेनालोपस्यासिद्धत्वात् स्था. निवद्भावाच्चेत्युक्तन्तन्न युज्यते । तत्राल्लोपस्य यः स्थानिवद्रावस्तस्याभ्यासकार्यप्र. तिबन्धसम्पादकतयानेन वचनेन निषेधो भविष्यतीति स्थानिवदावादित्यसङ्गतमित्यपा. स्तम् । प्रतिबन्धीभूतेतिविशेषणं परित्यज्य पर्याप्त्यधिकरणत्वस्य निवेशेनाल्लोपात्मक- कार्य्यस्य अभ्यासत्वपर्याप्त्यधिकरणोद्देश्यकत्वाभावेन अनेन वचनेन स्थानिवद्भावनि. षेधाप्रसक्तः। अत्र केचित्--समाननिमित्तकत्व एवैषा प्रवर्तत इति न नियमः नडो ङित्त्वाज्ज्ञापकात् तद्धि विश्न इत्यत्र गुणाभावार्थम् । यदि समाननिमित्तकत्व एवेति नियमस्तदा तुकि छकारो गुणे तु प्रत्ययो निमित्तमिति व्याश्रयत्वादस्याः परिभाषाया अप्रसत्यान्तरङ्ग तुकि कृते गुणाप्रसक्तः, नको हित्वं व्यर्थ स्यात् । व्याश्रये असमाननिमित्तकत्वेऽपि परिभाषा प्रवृत्तौ तु वार्णतुकः पूर्वमाडो गुणः स्यादिति तच्चरितार्थम् । व्याश्रये प्रवृत्तिफलञ्च च्यवन्ते प्लवन्त इति । अत्र शवेकादेशमन्तरङ्ग बाधित्वा पूर्व गुणस्य सिद्धिः । न च यदीयं व्याश्रयेऽपि तदा प्रश्न इत्यत्र टुगागमम्बाधित्वा सम्प्रसारणापत्तिरितिवाच्यम् । “प्रश्ने चासनकाल" इति. निपातनेन सम्प्रसारणाभावस्य कल्पनादित्याहुः । वस्तुतस्तु "स्वरितो वा” इतिसूत्रस्थभाष्यप्रमाण्येन यत्र प्रवर्तते तदाह-*इयञ्च अङ्ग- त्यादिना । तत्र युदात्तानुदात्तयोरेकादेश आन्तरतभ्यात् स्वरितस्य स्थाने “एकादेश उ. दात्तेनोदात्त" इत्यनेनोदात्त आदेशः क्रियते इति मते एकादेशस्वरोऽन्तरङ्गः। एकादेशस्व. रोऽन्तरङ्गः सिद्धो वक्तव्यः, किं प्रयोजनम् अयवायावेकादेशशतृस्वरैकाननुदात्तसर्वानुदात्तार्थ- मित्येतनिरूपणावसरे आय,कुमा- इदम् किशोर्या इदम् । अत्र कुमारी ए इति स्थिते आडा. गमे कृते उदात्तनिवृत्तिस्वरेणान्तोदात्तकुमारीशब्दस्य यणादेशे "उदात्तयणो हल्पूर्वात्"इत्याट उदात्तत्वे कृते आडिकारयोरुदात्तानुदात्तयोवृद्धिरेकादेश उदात्तस्तस्योदात्त आयादेशो यथा स्यादित्युक्तम् । योकादेशस्वरोऽसिद्धः स्यात्तदा "उदात्तयण" इत्युदात्तस्याः सुप्त्वेनानु. दात्तस्यैकारस्यान्तरतम्यात् स्वरित आय् स्यादिति तद्भावः । "नैतदस्ति प्रयोजनम् । एकादेशे कृते "उदात्तयणो हलपूर्वात्" इत्युदात्तो भविष्यति । आडेकारयोरनुदात्तयोः प्रागे. कादेशः पश्चाद्विभक्त्युदात्तत्वमिति । इदमिह सम्प्रधा म् । उदात्तत्वं क्रियतामेकादेश इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादुदात्तत्वम् । नित्य एकादेशः कृते उदात्तत्वे प्राप्नोत्यकृतेऽपि । अनित्य एकादेशः, अन्यथा स्वरस्यकृते उदात्तत्वे प्राप्नोत्यन्यथा स्वरस्याकृते, "स्वराभ. बस्य प्राप्नुवन् विधिरनित्योभवति" । अन्तरङ्गस्तयेकादेशः। कान्तरङ्गता। वर्णावाश्रित्यै. कादेशः पदस्योदात्तत्वम् । विभक्तरुदात्तविधानादिति कैयटः । तत्त्वप्रकाशिका। भ्यासत्वावच्छिन्नोद्देश्यकत्वाभावेन प्रतिबन्धकोभूतेतिनिवेशाभावेऽपि ईयतुरित्यादौ यण दुर्वार एवेतिवाच्यम् । सन्निपातपरिभाषयैव वृद्धिवारणेनाभ्यासत्वावच्छिन्नेतिनिवेशे फला- भावात्। आदन्तमङ्ग निमित्तीकृत्य जातस्यौकारादेशस्य तदविघातकत्वात् । *आङ्ग एवेति। (१) चिणोलुङ्न्यायेनेति । यथाऽपाचितरामित्यत्र चिणः परस्य तशब्दस्य लुकि पुनस्तरपस्तस्य लुङ् न भवति प्रथमलुकोऽसिखत्वेन व्यवधानावित्यर्थः ।

·: परिभाषेन्दुशेखरे- तत्र हि-कुमार्य इत्यादौ यणुत्तरमाडुक्तः । इयं चानित्या "च्छवोः" (६-४-१९) इति सतुगनिर्देशात् । अन्यथानत्वात् पूर्व तुकः शादेशे तुकोऽप्राप्त्या तद्वैयथ्यं स्पष्टमेवेत्यन्यत्र विस्तरः ॥ ५५ ॥ नन्वेवं सेदुष इत्यादौ कसोरन्तरङ्गत्वादिटि ततःसम्प्रसारणेऽपीटः श्रव. णापत्तिरिति चेत् । अत्र केचित्- अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः॥५६॥ - भैरवी। पदत्वसम्पादकबहिर्भूतविभक्तिसम्बन्धित्वेन बहिरङ्गत्वमिति भावः । इदमिह सम्प्रधारी माट् क्रियतामुत्तत्वमिति । परत्वादाडागमः नित्यमुदात्तत्वम् । कृतेऽप्याटि प्राप्नोति अकृ. तेऽपि, अनित्य आद् अन्यथा स्वरस्य कृते 'उदात्तत्वे प्राप्नोत्यन्यथा स्वरस्याहते "स्वर- भिन्नस्य प्राप्नुवन् विधिरनित्यः"। "शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन्विधिरनित्यः" इति उदात्तत्वमपि अनित्यम् आटिकृतेऽन्तरङ्ग एकादेशः पूर्ववत् । तस्मात् नार्थः सिद्धत्ववचनेन । एतेन प्रध- टुकेन यणुत्तरमाटः प्रवृत्तिरिति वक्तव्यम् । सा च वार्णपरिभाषाया आप्रासावेव सम्भवति । सामान्यतः परिभाषाप्रवृत्तौ तु द्वयोरपि समुम्बायपदसिन्धत्वेन परिभाषाप्रवृत्तिः स्यादिति यणादेशस्य परिभाषायाः पूर्वमप्रवृत्तिः स्यादेवेति । तदेवोक्तम्-*हयोति। *आढुक्त इति। "उदात्तयण" इत्युदात्तेन सह सम्प्रसारणं कृत्वा परत्वादाहुक्त इत्यर्थः । एवं कथं पूर्व यणा. देशे सत्येव सा न भवतीति भावः । एवञ्च धर्मिग्राहकमानालाघवादनसम्बन्धिन्याग एवै- षा प्रवर्तते इत्येव कल्प्यते न तु समानकायित्व एवेति समाननिमित्तकत्व एवेति वा अनिष्ट. स्थले प्रवृत्तिस्त्वनित्यत्वादेव सम्पाद्या इत्याशयेनाह--*इयच्च अनित्येति । *पूर्वन्तुक: । छनिमित्तकतुकः पूर्वम् । यत् तु सतुक्कनिर्देशेन ज्ञापकेन समानाश्रयत्वे एवैषा प्रवर्तते इति कल्प्यते न त्वस्यानित्यत्वमिति तन्न । 'स्योनः' इत्यत्र गुणयणादेशयोः समानाश्रयत्वस- त्वाद्गुणात् पूर्वमन्तरङ्गस्य यणादेशस्य प्रवृत्त्यभावापत्तः । किच समानाश्रयत्वसत्व एवेति नियमस्वीकारे च्यवन्ते प्लवन्त इत्यत्र गुणस्य शबेका. देशस्य च समानाश्रयत्वविरहादस्याः परिभाषाया अप्रवृत्त्यान्तरङ्गादेशः पूर्व प्रवतेत ततश्च गुणो न स्यात् अङ्गसम्बन्धिन्याङ्ग इति स्वीकारे तु गुणस्याङ्गसम्बन्धित्वाद् भवति प्रवृत्ति- रिति दिक् । नन्वेवमपि अध्ययातामिन्यस्यामिद्धिावस्थायामडागम इति पक्षस्य भगवता कथनेन तदानीमडागमे इयडो निमित्ताभावादप्रात्या वार्णपरिभाषायास्त्वाङ्गवार्णयो. युगपत्प्राप्त्यभावेनाप्रात्या वृद्ध यापत्तेरिति चेन्न । लावस्थायामडागमप्रवृत्तिस्वीकार- परभाष्यप्रामाण्येन "अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग् बाधते" इति परिभाषा- घटकलुकपदस्य लुक्प्रयोजकस्यापि संग्राहकत्ववत्प्रकृतेऽप्याङ्गपदमाङ्गप्रवृत्तिप्रयोजकादेश- स्यापि बोधकम् । एवञ्च लावस्थायामडागमेऽपि वृद्धिस्तदानीं न प्रवृत्तिः। किन्तु लादेशस्य वृद्धः प्राक् प्रवृत्तिस्ततोऽङ्गसम्बन्धिन आङ्गस्येयहादेशस्य प्रवृत्तिस्ततो वृद्धेरिति स्वीकारात् ॥१५॥ *नन्वेमिति । उक्तस्थलेप्येवान्तरङ्ग परिभाषाया अप्रवृत्तिस्वीकारे । *अन्तरङ्गत्वात् । पूर्वोपस्थितनिमित्तकावेनान्तरङ्गत्वात् । सम्प्रसारणस्य तु विभक्त्युत्पत्यनन्तरं प्रातिरित्या. शयः । *अत्र* । उक्तपूर्वपक्षे । *केवित । दीक्षितप्रभृतयः । आहुरिति परेणान्धयः । *अ- सस्वप्रकाशिका। चिन्त्यमिदम् । ज्ञाने हत्यस्यासिध्यापत्तः। श्यादेशस्याङ्गसम्बन्धित्याभावेनान्तरणस्वादवृद्धौ ततः श्यादेशे रूपासिदः॥ १५ ॥ ।

·तत्त्वप्रकाशिकोसहिताभैरबी। न कृतो विशिष्ट ऊहो निश्चयः शास्त्रप्रवृत्तिविषयो यैरित्यर्थः । भाविनि. मित्तविनाश इत्यध्याहारः । बहिरङ्गणान्तरणस्य निमित्तविनाशे पश्चात्स. म्भावितेऽन्तरङ्ग नेति यावत् । अत्र च शापकं "समर्थानां प्रथमात्" (४- १-८२ ) इतिसूत्रे समर्थानामिति । तद्धि सूस्थितादिभ्यः कृतदीघभ्यः प्रत्ययो. त्पत्यर्थम् । अन्यथान्तरङ्गत्वाहीघे कृत एव प्रत्ययप्राप्त्या तव्यर्थता स्पष्टव । तत्रहि भाविन्यादिवृद्धशा सवर्णाचत्वविनाशः स्पष्ट एव । न चात्रैकादेशप्रवृत्तिस. मये वृद्धयप्राफ्यैकादेशे कृते आदेशे वृद्धः प्राप्तापि तनिमित्तविनाशाभाव इति वाच्यम् । तद्वारैव तन्निमित्तविनाशसवेनाततेः । न च सौस्थिती बहिरङ्गतया वृद्धरसिद्धत्वान्न तनिमित्तविनाश इति वाच्यम् । समर्थग्रहणे. नैतद्विषये तस्या अप्रवृत्तेरपि ज्ञापनात् । यत्तु समर्थग्रहणेन अन्तरङ्गपरिभाषाया अनित्यत्वमेव शाप्यत इति तन्न । असिद्धपरिभाषया समकालप्राप्तबहिरङ्गस्य पूर्वजातबहिरङ्गस्य च अन्तरङ्गे कर्तव्येऽसिद्धत्वं बोध्यते न तु जातेऽन्तरङ्गे तस्य तत्त्वं बोध्यते मानाभावात् भैरवी। । । तव्यूहा इति । उहपदार्थ व्याचष्टे-*निश्चय इति । विशिष्टः । अन्तरङ्गशास्त्रस्य पूर्व. कालिकप्रवृत्तिनिरूपितविषयिता विशिष्टः । एतदेवाह-*शास्त्रप्रवृत्तिविषय इति । यैः । पाणिनिप्रोक्तशास्त्राध्यतृभिः । निमित्तं विनाशोन्मुखं दृष्ट्वा इत्यस्य लाभायाह-*भाविनी. त्यादि । *अत्र* । उक्तपरिभाषायाम् । ज्ञापिते चारितार्थ्यमाह-तत्र हीति । अस्या ज्ञापित्वेहीत्यर्थः । *सवर्णाचत्वविनाश:* । सवर्णाच्त्व एको विनाशः । स्वविषये चारिता. थ्य विघटयति-*न चेति । *अत्र* । सूत्थितादिशब्दे । *वृध्यप्राप्त्येति । निमित्ताभावा. दित्यादिः । *आदेशे* । दीर्घ कृते सतीति शेषः । *तन्निमित्तेति । दीर्घनिमित्तभूतस्य हस्व. सवर्णाचो विनाशाभाव इत्यर्थः। *तद्वारा* । आदेशविनाशद्वारा पुनरपि समर्थग्रहणस्य परि- भाषाज्ञापकत्वविधानशङ्खयामाह-*नचेति। पदस्य विभज्यान्वाख्यामिति पक्षे सु उत्थित इति स्थितेऽकृतव्युहपरिभाषाया यदन्तरङ्गस्य सवर्णदीर्घस्य निमित्तं तदेव निमित्तमित्येतद् दृष्टया बहिरङ्गवृद्धरसिद्धत्वानिमित्तस्य विनाशोन्मुखत्वबुद्धयभावात् स्वविषये प्रवृत्त्यभावेन अचारितार्थ्यात् समर्थग्रहणस्य ज्ञापकत्वासम्भव इति भावः । *एतद्विषये* । अकृतव्यूहपरि. भाषाविषये । *तस्याः* । अन्तरङ्गपरिभाषायाः । अपिना अकृतव्यूहपरिभाषायाः समुच्च. यस्तथा च यावता विनेतिन्यायेन उभयं ज्ञाप्यत इति सिद्धम् । समर्थग्रहणमन्तरङ्गपरिभाषाया अनित्यत्व एव ज्ञापर्क न त्वकृतव्यूहपरिभाषायामिति मतं निरस्यति-*यत्त्विति । *तस्य । बहिरङ्गस्य । *तत्त्वम् । असिद्धत्वम् । *माना. भावादिति । असिद्धपरिभाषायां यज्ज्ञापकं प्रागुक्तद्वयं तेन मानेन तथैव कल्प्यते न तु तत्त्वप्रकाशिका। विनाशाभाव इत्यर्थः । सवर्णदीर्घेणैवतस्य कृतत्वादितिभावः। *आदेशविनाशद्वारेति। तथाचायं परिभाषार्थः निष्पन्नः बहिरङ्गेणान्तरङ्गानिमित्तविशिष्टविनाशे सम्भाविते पूर्वमन्त- रई न भवतीति भावः। वै० स्वप्रतियौगिकत्व स्वस्थानिकादेशप्रतियोगिकत्व एतदन्यत रसम्बन्धेन । सेदुष इत्यादौ निमित्तविनाशे स्वप्रति योगिकत्वं सौत्थितिरित्यादौ स्वस्थानि- कादेश प्रतियोगिकत्वमिति विवेकः । एतदृष्टया । अकृतेतिपरिभाषाष्ष्टया। *स्वविष.

·परिभाषेन्दुशेखरे- फलाभावाच। एवं च सूत्थितादावेकादेशस्य परिभाषांसाध्यत्वाभावेन तद. नित्यत्वज्ञापनासम्भवात् । “अन्तरङ्गानपि विधीन्' इत्यादेरप्यस्यामेवान्त. र्भावः । एतत्प्रवृत्तौ च निमित्तविनाशसम्भावनापि निमित्तम् । अत एव गोमहण्डीत्यादौ "हल्ङयादि" लोपो न । अन्यथा हलङयादिलोपकाले सामासिकलुकोऽप्राप्त्या तदुत्तरं चापहार्याभावादप्राप्त्या लोपस्यैवापत्तः । अस्ति चात्रापि यदि लोपो न स्यात्तहि लुक् स्यादिति सम्भावना । "अल्लो- पोऽनः" (६-४-१३४ ) इतिसूत्रस्थतपर करणं तु परिभाषानित्यत्वज्ञापनेन चरितार्थम् । तद्धयान इत्यादौ लोपवारणाय । अन्यथा दीर्घाभावे लोपस- म्भावनयैतत्परिभाषाबलाद्दीर्घाप्राप्तौ तद्वैयथ्यं स्पष्टमेवेत्याहुः । "समर्थानाम् इति सूत्र कैयटस्तु समर्थवचनेनेयं परिभाषा ज्ञाप्यते "प्रकृ. तव्यूहाः पाणिनीयाः” इति,तेन पपुष इत्यादायन्तरङ्गत्वात्पूर्व कृतोऽपीडागमो निवर्तत इति वदन् न कृतो व्यूहो विशिष्टस्तर्को निमित्तकारणविनाशेऽपि कार्यस्थितिरूपो यैरित्यर्थमभिप्रेति । "निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायः" इति यावत् । सूत्थितादिनि वृद्धौ दीर्घनिवृत्तौ सावुत्थितिर्माभूदिति सम- भैरवी । अन्तरङ्गे कृते पश्चात् प्राप्त बहिरङ्ग नेति परिभाषार्थी मानाभावात् । *फलाभावादिति । अनन्यथासिद्धलक्ष्यसिद्धिरूपफलाभावादिति भावः । *एवञ्च । अन्तरङ्ग कर्तव्ये जातं त- कालप्राप्तिकं बहिरङ्गमसिद्धमित्येव बहिरङ्ग परिभाषार्थस्थितौ च । *साध्यत्वाभावेन* | यदा दार्घस्य प्राप्तिस्तदा वृद्धरप्राप्तेनिमित्ताभावादिति भावः । अकृतव्यूहपरिभाषास्वीकारे लाघवमपीत्याह-*अन्तरङ्गानपीति । *अन्तर्भाव इति । यत् तस्याः फलं गोमप्रिय इत्या. दि तदनयव सिध्यति । नुमादिनिमित्तस्य विनाशोन्मुखत्वात् तेषां पूर्वमप्रवृत्तेरिति भावः । ननु सदुप इत्यादौ साक्षानिमित्तविनाशस्थलेऽस्याश्चारितायंन सुत्थितादौ साक्षात्रि- मित्तविनाशाभावन अस्या अप्रवृत्तौ स्वविषये चारितार्थ्याभावान समर्थग्रहणस्य ज्ञापकत्वा- सम्भव इत्याशङ्कायामाह-*एतत्प्रवृत्ताविति । एवञ्च सुत्थितादौ निमित्तविनाश- सम्भावनात्वस्ति यदि पूर्वसवर्ण दीर्घा न स्यात्तदावृध्दया तन्निमित्तविनाशः स्या दिति । अत्र सम्भावनापीत्यनेन यत्र साक्षानिमित्तविनाशस्तत्र सुतरां प्रवृत्तिरिति सचि- तम् । अत एव । अन्तरङ्गनिमित्तविनाशसम्भावनाया अप्येतनिमित्तत्वाङ्गीकारादेव । *आपत्तेरिति । तथा सति प्रत्ययलक्षणेन नुम् स्यादिति भावः । ननु 'अकृत' इतिपरिभाषाङ्गीकारे "अल्लोपोऽनः" इति सूत्रे तपरकरणं व्यर्थमत आह- *"अल्लोपोऽन" इतीति । आन इति । अनधातोः क्वि । न चानुनासिकस्येति दी कृतेऽन्त्वाभावात् कथं तपरत्वाभाचे आकाग्लोपस्य प्रातिरिति वाच्यम् । स्थानिवद्भावेना. बुद्धिसम्भवात् । *अन्यथा । एतदनित्यत्वाभावे । “अकृतव्यूहा" इतिपरिभाषायाः कैयटा. दिसम्मतान्तरमाह-*समर्थेत्यादिना । कैयट इत्यल्याभिप्रेतीत्यत्रान्वयः । एतत्पक्षे सम. र्थपदस्थ चारितार्थ्यादाह-*सूत्थितादितीति । *दी निवृत्ताविति । एतादृशं परम्पर- तत्त्वप्रकाशिका। ये* । परिभाषया विषयभूते लक्ष्ये । *विनाशसम्भावनेति । अन्तरङ्गशास्त्रप्रवृत्त्यभाव. सम्भावनाप्रयोज्या या बहिरङ्गशास्त्रप्रवृत्तिसम्भावना। तत्प्रयोज्यान्तरङ्गनिमित्तविनाशस- म्भवनायामन्तरङ्गो न प्रवर्तत इत्यर्थः । तदुपपादयति-अस्तीति । *अनित्यत्वज्ञाप- -- ·। । तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । र्थानामिति । लोकन्यायसिद्धश्चायमर्थः। तथा हि-लोके निमित्तं द्विविध दृष्टम् । कार्यस्थिती नियामकं तदनियामकं च । श्राद्यं यथा न्यायनयेऽ पेक्षाबुद्धिस्तन्नाशे द्वित्वनाशाभ्युपगमात् । वेदान्तिनये प्रारब्धस्य विक्षेप. स्थितिनियामकत्वं च प्रसिद्धमेव । द्वितीयं यथा दण्डादि, तन्नाशेऽपि घटनाशादर्शनात् । शास्त्रे लक्ष्यानुरोधाद्वयवस्था । भाविनिमित्तविनाशे पूर्वमनुत्पत्तौ तु न कश्चिन्यायो नापि संप्रतिपन्नो दृष्टान्तः । समर्थानामि. त्यस्यापि लोकसिद्धार्थशापनेन चारितार्यसम्भवे लोकासिद्धापूर्वताद्शा. र्थशापकत्वे मानाभाव इति तदाशय इति बोध्यम् । परे तु सेदुष इत्यादौ पदावधिकेऽन्वाख्याने सेवस अस् इति स्थिते इट्सम्प्रसारणयोः प्राप्तयोः प्रतिपदविधित्वात्पूर्व संप्रसारणे वलादित्वाभा. भैरवी। या निमित्तविनाशत्वेनैतत्प्रवृत्तौ एकादेशो न स्यादत आह-*साविति । न च "समर्था- नाम् इत्यस्योपादानेऽपि पूर्वोक्तरीत्या कैयटसम्मतार्थकपरिभाषायाः प्रवृत्तौ कथं सौस्थितीति रूपस्य सिद्धिरिति वाच्यम् ? समर्थवचनसामर्थ्यादेतद्विषये जातस्यानिवृत्यङ्गीकारादिति भावः । कैयटसम्मतपरिभाषार्थस्य ज्ञापनापक्षत्वेन लाघवमपीत्याह-*लोकन्यायेति । अप. क्षाबुद्धिरिति । नानकत्वावगाहिनी बुद्धिरपेक्षाबुद्धिः सा द्वित्वादिसंख्या प्रति हेतुः सा यावदस्ति तावद्वित्वादिस्थितिः अपेक्षाबुद्धिविनाशे द्वित्वादिविनाश इति हि नैयायिकस. रणिः । वेदान्तेति । तथेत्यादिः । विक्षेप:* । संसारः। ननु लोकेऽस्तु तथात्र शास्त्रे वैपरीत्यं कुतो नेत्यत आह-शास्त्र इति । तथा च-ल- क्ष्यानुरोधात् क्वचित्कारणनिवृत्तौ कार्यानिवृत्तिः क्वचित्कार्यानिवृत्तिश्च । क्वचित्कारणनिवृत्ती कानिवृत्तिश्च सेदुष इत्यादौ प्रसिद्धैव । कारणनिवृत्तावपि कार्यानिवृत्तिश्च पटच्या मृदये. त्यादौ द्रष्टव्या । *न कश्चित् न्याय इति । न च प्रक्षालनाद्विपस्य दूरोदस्पर्शनं वरम्' इति न्यायो लोके दृश्यत इति वाच्यम् । अनेन न्यायेन निमित्तविनाशे भाविनि कार्यकारण. स्यालाभात् । किन्तु अनेन न्यायेन काय्यं कृत्वा पश्चात्तस्य निवर्तनापेक्षया कार्याकरणे लाघवमित्येव प्रतिपाद्यते । *सम्प्रतिपन्न इति । युक्त इत्यर्थः । ननु ज्ञापवशात् सोऽर्थः कल्प्यते इत्यत आह-*समर्थानामिति । तदाशय* । कैयटाशयः । स्वसिद्धान्तमाह- *परे त्वित्यादिना । *पदावधिकेति । तथा च लक्ष्यानुरोधात् परिभाषाविषये पदावधिक मन्वाख्यानमेव कल्प्यते न तु क्रमेणेति भावः । पदावधिकेत्यस्य पदस्य विभागपूर्वकं स्थापन कृत्वेत्यर्थः । *प्रतिपदविधित्वादिति । एकाजाद्यपक्षत्वेन "वस्वेक" इति सूत्रार्थोपस्थि. तत्त्वप्रकाशिका। तेनेति । दानशानुभ्यां क्विपि तु न चारितार्थ्यम् , अर्थविशेषे सनो विधानेनार्थान्तरे नित्य- ज्यन्तत्वेन तत्र णिलोपस्य स्थानिवत्वेनाल्लोपाप्राप्तेः । इत्येव प्रतिपाद्यत इति । वस्तुतस्तु सामान्येन निमित्तविनाशस्य कार्यनाशनियामकत्वे मानाभावादृष्टान्तासिद्धेः । दीक्षितोक्त. मेतदपेक्षया सम्यगितिभावः । ननु विधिमुखेन नियमशास्त्राणाम्प्रवृत्तिरितिकल्पे “वस्वेकाजात्" इत्यस्यैव विधायक. त्वेन प्रतिपदविधित्वमुभयत्र तुल्यमत आह-*एकाजाधापेक्षत्वेनेति* अयम्भाव:-"वस्वेकाच्" इत्यत्र कृतद्विर्वचनैकाचोऽपेक्षितत्वेन द्वित्वादितः पूर्व नास्य प्रवृतिरिति विलम्बोपस्थितिकत्वम् , सम्प्रसारणस्य तु द्वित्वादिनिरपेक्षत्वेन शीघ्रोपस्थि- विकत्वम् । १५ त०प्र० ·१७० परिभाषेन्दुशेखरे- वादिटः प्राप्तिरेव नेति तस्सिद्धिरिति "समर्थानाम्" इतिसूत्रे कैयटे "अलि. द्धवत्" सूत्रे च कैयटे स्पष्टमेतत् । यद्यपि प्रतिपदविधित्वमनवकाशत्वे सत्येव बाधकत्वे बीजम् , तथापि पूर्वप्रवृत्तौ सावकाशत्वेऽपि नियामकं भवत्येवेति तदाशयः । निरूपितं चैत- द्वहुशः शब्देन्दुशेखरे । “समर्थानाम्" इतिसूत्रस्थसमर्थग्रहणं तु विषुण इत्यादावकृतसन्धेः प्रत्ययदर्शनेन सर्वत्र तथा भ्रमवारणाय न्यायसिद्धार्थाः नुवाद एव । ध्वनितं चेदं "विप्रतिषेध" सूत्रे भाष्ये । तत्र हि-वैक्षमाणिरि. भैरवी । .. त्यपेक्षया "वसोः सम्प्रसारणाम्" इत्यस्यार्थस्य शीघ्रोपस्थितिकत्वादित्यर्थः। न च प्रतिपद्वि. धित्वस्य बलवत्त्वप्रयोजकत्वे इयायेत्यत्र वृद्धःप्राक "इणो यण" इति स्यादिति वाच्यम् । प्रति- पदित्यत्र पदशब्दोच्चारणेन पदसंज्ञाप्रयोजकसुष्प्रकृतिबोधकशब्दविशेषमुच्चार्य तद्देशेन विहितत्वरूपस्य प्रतिपदविधित्वस्य विवक्षितत्वात् । अस्ति ह्येतादृशं प्रतिपदविधित्वं “वसोः सम्प्रसारण" इत्यस्य वमुपदस्य तदन्तपरतया भाधिकारेण च तादृशस्य तत्र सम्भवात् । पदसंज्ञा च तद्विधिलक्ष्याधिकरणिका ग्राह्या । एवञ्च "इणो यम्" इत्यस्य अतथात्वाददोष इत्याशयः। न च पपुषस्तस्थुष इत्यादौ सम्प्रसारणविधिलक्ष्याधिकरणकपदसंज्ञाया भज्ञया बाधात् प्रकृतसिद्धिरिति वाच्यम् । पदसंज्ञाप्रयोजकत्वयांग्यताया विवक्षितत्वात् । न च पूर्व सम्प्र- सारणेऽपि अन्तरङ्गपरिभाषया जातसम्प्रसारणस्यासिद्धत्वादिट् स्यादिति वाच्यम् । तस्या अनित्यत्वात् । प्रतिपदविधित्वस्यापवादसमकक्षत्वेनान्तरङ्गादपि प्राबल्यकल्पनाच्च । अत एव "प्रत्ययोत्तरपदयोः" इति सूत्रस्थयटग्रन्थे परनित्यान्तरङ्गप्रतिपदविधयोविराधिसन्नि. पात तपां मिथः प्रसङ्ग परबलीयस्त्वमिति पाठो दृश्यते । अपवादत्वसमकक्षत्वमेव ध्वनयति-यद्यपीत्यादिना । सत्येवेति* "शेषाद्विभाषा" इति सूत्रभाष्यसम्बादात् । तदाशयः । केयटाशयः । यदि तु प्रतिपदविधित्वं शीघ्रोपस्थि- तिकत्वमेव यथाश्रुतमस्तु । इयायेत्यत्र “इणो यण” इत्यस्य तु न प्राप्तिः, अस्य सूत्रस्य "इको यण" इत्येतद्वाधकस्य बाधनायारम्भात् । यथा यन्तीत्यत्र "इको यण" इत्येतद्वाधकस्येयङा- देशस्य तेन बाधः । एवञ्च उत्सर्गसमकक्षत्वेनेयायेत्यत्र “इको यण" इत्येतद्वाधकेयडादेशबा. धकस्य "एरनेकाच" इत्यस्य बाधकं यद् "अचोणिति" इतिसूत्रं तदेव “पूर्व ह्यपवादा अ. भिनिविशन्त" इति प्रकल्प्यति वा न्यायन भवतीत्यनेकाज्विषयकत्वन्न तस्य "इणो यम्" इत्यस्य, किन्त्वेकाविषयकत्वमेवेतिविभाव्यते तदा इयायेत्यत्र नास्य प्राप्तिरिति स्पष्टमेव । ईयतुरित्यत्रेण्धातोरुत्तरखण्डस्यानेकाच इति यण् इयायेति रूपसिद्धिस्तु पूक्तिरीत्या "इको यण" इत्येतबाधकेयकादेशबाधकयणादेशबाधकवृद्धिशास्रस्यैव प्रवृत्तिस्ततो "अभ्यासस्या. सवणे" इतीयडादेश इति रीत्या । नन्वेवं समर्थग्रहणानर्थक्यापत्तिरत आह-समर्थानामिति । अकृतसन्धेः प्रत्ययदर्शनेने. त्यनेन सूत्रकारस्य लक्ष्यकचक्षुष्कत्वं ध्वनितम् । तथा भ्रमवारणाय । अकृतसन्धेरपि प्रत्ययः इत्येतभ्रमवारणाय । अत एव पदस्य विभज्यान्वाख्याने कृतसन्धेरपि प्रत्ययः स्यादिति . कैंयटः। ननु यदि विभज्यान्वाख्यानं स्वीक्रियते तदा "सौस्थितिः" इत्यत्र अन्तरङ्गपरिभाषा. विषयत्वसत्वात् तदनित्यत्वे ज्ञापकमेव समर्थग्रहणमस्तु न तु तस्यानुवाद इत्यत आह *ध्वनिमिति । इदम् । समर्थग्रहणस्य प्रत्याख्यानम् । अत एवोक्तम्-सिद्धार्थानुवाद.

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । ति अन्तरङ्गपरिभाषोदाहरणमुक्तम् । किञ्च विभज्यान्वाख्याने सु उस्थित अस् इ इति स्थिते "वार्णादाङ्गं ब. लीय” इति प्राप्तवृद्धिवारणाय समर्थग्रहणमित्यत्रैव सूत्रे कैयटे स्पष्टम् । अत एव असिद्धवत्सूत्रे-'वसोः सम्प्रसारणमविधौ सिद्धं वक्तव्यं वपुष इत्यादौ वसोः सम्प्रसारणे कृते प्रातो लोपो यथा स्यात्' इति भाष्ये उक्तम् । पदस्य विभज्यान्वाख्याने पूर्वोक्तकैयदरीत्या पूर्व संप्रसारणे इटो. ऽप्राप्त्या उसनिमित्तक एव अतो लोप इति तदाशयः । अन्यथा अन्तरङ्गत्वा. दिटि तन्निमित्तक एव अतो लोप इति तदसङ्गतिः । अत एव चौ प्रत्यङ्गस्य प्रतिषेध इति वचनं वार्तिककृतारब्धं भाष्यकृता च न प्रत्याख्यातम् । प्रत्यङ्गमन्तरङ्गम् । अस्यां परिभाषायां सत्यां तु तद्वैयथ्यं स्पटमेव । अत एव "च्छोः” ( ६-४-१९) इति सूत्रेऽवश्यमत्र तुगभावार्थों यत्नः कार्योऽन्तर. भैरवी इति। 'बहिरङ्गान्तरङ्गन्योरन्तरङ्ग बलीय' इत्येतसिद्धानुवाद इत्यर्थः । तथाच-समर्थप्रहणस्प प्रत्याख्यान एवं विप्रतिषेधसूत्रस्थभाष्यतात्पर्य्यम् । तदेतदाह-*तत्र हीति* *वेक्षमाणिरिति* अत्र हि वि ईक्षमाण इति स्थितेऽन्तरङ्गसवर्णदीर्घत्वन्तावद्भवति । वार्णपरिभाषात्वनित्यः त्वान्न प्रवर्तत इति तद्भाष्याशयः। समर्थग्रहणप्रत्याख्याने तदाप्यतात्पर्य्यस्य यदि कृत. सन्धेरेव प्रत्ययोत्पत्तिस्तदा दीर्घप्रवृत्तिसमये वृद्धयाप्राप्तेरसङ्गतिः स्पष्टैव । वार्णपरिभाषाप्रवृत्तिमभ्युपत्याप्याह-किञ्चेति । अत्रैव* । “समर्थानाम्" इति सूत्र एव। एवञ्च वार्णपरिभाषाया अनित्यत्वादप्रवृत्तौ समर्थग्रहणस्य प्रत्याख्यानं यदि तु तत्प्रवृत्तिस्तदा वृद्धारणाय समर्थग्रहणमस्तु न तु अकृतव्यूहपरिभाषाज्ञापनायेति भावः । *अत एव । अकृतव्यूहपरिभाषाया असत्वादेव । *पूर्वोक्तेति । प्रतिपदविधेर्बलवत्वादिति कैयटरीत्ये. त्यर्थः । *उस्निमित्तक एवेति । एवञ्च समानाश्रयत्वमस्तीत्यसिद्धवत्सूत्रस्य विषयतास्तीति सूचितम् । अन्यथा । पूर्वोक्तकेयटरीत्यनङ्गीकारे । *तन्निमित्तक इति । इनिमित्तक इत्यर्थः । एवञ्च उस्निमित्तकत्वमाकारलोपस्य नास्तीति “वसोः सम्प्रसारणमविधौ” इति वार्तिकस्य तद्भाष्यस्य चासङ्गतिः स्यादिति भावः । अत्र केचित्-पपुपः तस्थुप इत्यादाविनिमित्तकोपधाकारलोपः स्यात्तदा जातोकार. लोपो वसोः सम्प्रसारणे वलो निवृत्तेरिटोनिवृत्तौ निमित्तविनाशानिवत्त । पुनराकारलोपस्तु लक्ष्ये लक्षणमितिन्यायेन अनुपपन्न इतोष्टरूपासिध्या इनिमित्तकाकारलोराङ्गोकारो नोचित इति तन्न । अस्य ग्रन्थस्य इनिमित्तकलोपप्रवृत्त्या रूपसिद्धिर्भविष्यतीत्येतत्तात्पर्य्य. कत्वाभावात् । किन्तु इनिमित्तको लोपो यदि स्यात्तदा भवदुक्तरीत्या रूपासिद्धिः स्यादेवेति यदिष्टरू. पसाधकस्य वसोः सम्प्रसारणनिमित्तकस्य लोपस्य सिध्यर्थं "वसोः सम्प्रसारणमविधौ सिद्ध वक्तव्यम्" इति वार्तिकं तदसङ्गतमेव स्यादित्यत्र तात्पर्य्यम् । *अत एव । अकृतव्यूह- परिभाषाया असत्वादेव । *चौप्रत्यङ्गस्येति । चौलुप्ताकारनकारेऽञ्चतौ प्रत्यङ्गस्य । *अन्तरङ्गस्य* । यथा प्रतीच प्रतीचेत्यत्र प्राप्तस्यापि अन्तरङ्गायगादेशस्य भाविसम्प्रसारण- विषये प्रतिषेधमाहुरिति वचनेन बोधितः । *न प्रत्याख्यातमिति । एनामाश्रित्य न प्रत्या- ख्यातमित्यर्थः । नैष दोषः एतदेव ज्ञापयत्याचार्यो न चौप्रत्यङ्ग भवतीति । यदयं चौदीर्घत्वं शास्तीति युक्त्या यत्प्रत्याख्यानं तत्त्वन्यत। *तद्वैयर्थ्यमिति । अनया परिभाषया तत्प्रा. मेरैव अभावादिति भावः । अत एव उक्तोऽर्थः । *यत्न:* । सतुकनिर्देशरूपः । अकृतव्यूहपरि- ·१७२ परिभाषेन्दुशेखरे- ङ्गत्वाद्धि तुक प्राप्नोतीति भाष्ये उक्तम् । एतत्सत्वे तु तुकोऽप्राप्त्या यत्ना- वश्यकत्वकथनमसङ्गतमिति स्पष्टमेव । न चैतदनित्यत्वज्ञापनार्थमेव तदिति तदाशयः, अवश्यमत्रेत्यतरस्वारस्य भङ्गापत्तः । किञ्च अनयैव "प्रत्ययोत्तरपदयोश्च” (७-२-२८) "प्रदो जग्घिय॑प्ति किति" ( २-४-३६ ) इत्यनयश्चारितार्थेन तज्ज्ञापकवशाल्लुग्ल्यपोरन्तर- बाधकता भाष्योक्ता भज्येत । किञ्चैषा भाष्ये न दृश्यते । तदुक्तमसिद्धवन्सूत्रे कैयटेम । “निमित्ता. पाये नैमित्तिकस्याप्याय" इति परिभाषाया भाष्यकतानाश्रयणादिति । पदसंस्कारपक्षे हरिरित्यादौ विसर्ग कृते ततो गच्छतीत्यादिसम्बन्धे हरिः गच्छतीत्यायेव साधु । तद्विषये पदसम्कारपक्षानाश्रयणं वेति दिक् ॥ ५६ ॥ भैरवी। - भाषासत्त्वे दोषान्तरमप्यस्तीत्याह-*किञ्चेति । अनयैव । अत्यनयैव । यद्यपि तयो. रत्रैव अन्तर्भावसम्भवः सम्भवति । तथापि विशिष्यज्ञापकप्रदर्शनपूर्वकं तयोर्युत्पादनवैयर्थ्य दुर्वारमित्यत्र तात्पर्य्यम् । ननु अकृतव्यूहपरिभापाया अभावे तस्थावित्यादौ पूर्वप्रवृत्तेः ष्टुत्वस्यानिवृत्तौ रूगसिद्धिः। न चैतदर्थमकृतेत्यस्याः स्वीकारे प्राप्तजीविक इत्यादिबहुव्रीहौ "गोस्त्रियोः" इति हम्बत्वे इत्यस्य श्रवणानापत्तिरिति बाच्यम् । “अचः परस्मिन्" इति सूत्रभाष्ये ऐनेय इत्यत्र एनीश- ब्दावकि “यस्य"इत्यनेनेकारलोपे सन्नियोगशिष्टन्यायेन नकारस्यापि निवृत्तिमाशङ्कय वि. धिशब्दस्य भावसाधनत्वमाश्रित्य पूर्वस्य विधौ भाव इत्यर्थाश्रयणात् स्थानिवदावाश्रयणेन सन्नियोगसत्वान्नकारानिवृत्तिसूचकभाष्येणोभयोरनित्यत्वस्यैव ध्वननात् । एवञ्च प्राप्तजीविक इत्यादाविकारत्य श्रवणं सुलभमेवेति चन्न । "स्तौति स्तोभति" इतिनिर्देशेन सपादसप्ताध्या. यीस्थकार्यप्रवृत्तियोग्ये विषये चैपादिकस्य पूर्वमप्रवृत्तेः सूचनेन अदोषात् । दोषान्तरमाह-*किञ्चति । न दृश्यते । फलतोऽपि न दृश्यते । तदाह-*तदुक्तमिति* ननु परिभाषाया अस्वीकारे पपुष इत्यादिमिद्धिः पदसंस्कारपक्षमाश्रित्योक्तरीत्या साध्यते चेदनिष्टस्याप्यापत्तिरत आह-*पदसंस्कारति* । तथा प्रयोगादर्शनात् पक्षान्तरमाह- *तद्विषय इति । अत्र वाक्यसंस्कारपक्षस्यैव आश्रयणमिति भावः । वस्तुतः पपुषः इत्यादी जातस्यापीटः सम्प्रमारणोत्तरं यणि सम्प्रसारणस्य बहिरङ्गत्वेना- सिद्धत्वाद्धलि लोपे इष्टरूपस्य सिद्धिरित्यपि बोध्यम् । अदिगिति । दिगर्थस्तु "च्छ्वोः" तत्त्वप्रकाशिका। केचित्तु वलादेरित्यनुवर्त्य तत्सामर्थ्यादिटोऽप्रवृत्तिरित्याहुः । अन्येतु नियमशास्त्राणां निषेधमुखेन प्रवृत्तिमभ्युपत्येदम् । विधिमुखेन प्रवृत्तौ तु सत्यपि इटि ततः सम्प्रमारणे यणि मम्प्रसारणस्यासिद्धत्वालीति यलोपे रूपसिद्धिः । कित सम्प्र. सारणस्य कृताकृतविधित्वेन नित्यत्वात्पूर्व प्रवृत्तौ ततो वलादित्वाभावादिट्नेत्याहुः । *तथाप्रयोगादर्शनादिति* । “विसर्जनीयस्य स" इतिसूत्रस्थभाष्यविरोधाच्चेस्यपि यो. ध्यम् । तत्राहि भाष्ये-"खरी ति" नानुवर्तते फलाभावात् नचोभयत्र सत्वप्रसङ्गः विसर्गविधेः वैयापत्तः । नचावसाने एवं सत्वापति: "शपरे विसर्जनीयः" इति ज्ञापकेन खयेव तस्य प्रवृत्तरित्युक्तम् । त्वन्मते हरिः गच्छतीत्यत्र जिह्वामूलीयवारणाय कुप्वोरित्यत्र खरीत्यनुवृत्ते. रावश्यकत्वेन तदसङ्गतं स्यात । *पक्षस्येवाश्रयणमिति । अहिरहिर्बुध्यस्वेत्यादौ "पूर्वत्रा- सिद्धीयमद्वित्व' इत्यस्यानित्यत्वात्पूर्व द्वित्वं पश्चाद्रुत्वेनेष्टसिद्धिः । स्थाता स्नातेत्यादौ तु ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। १७३. अन्तरङ्गादप्यपवादो बलीयान् ॥ ५७ ॥ तत्रापवादपदार्थमाह- येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्य बाधको भवति ॥८॥ प्राप्त इति भावे क्तः । येन नाप्राप्त इत्यस्य यत्कर्तृकावश्यप्राप्तावित्यों नद्वयस्य प्रकृतार्थदायबोधकत्वात् । एवं च विशेषशास्त्रोद्देश्यविशेषध- विच्छिन्नवृत्तिसामान्यधर्मावच्छिन्नोद्देश्यकशास्त्रस्य विशेषशास्त्रेण बाधः । भैरवी। । . इति सूत्रे न हीदं वचनं नापि न्याय इति हरदत्तोक्तस्य संग्रहः । एवं स्थिते एनां परिभाषां स्वीकृत्य अस्या अनिष्टविषये प्रवृत्त्यर्थेन नित्यत्वं स्वीकुर्वन्तो गौरवपराहता इति ॥ ५६ ॥ *अन्तरङ्गादपीति। अत्रअपिना परादिसमुच्चयः। तत्र । पूर्वाक्तसंग्राहकवाक्ये । घटेकत्वं सप्तम्यर्थः । परिभाषाघटकप्राप्तपदे कर्माद्यर्थस्य अनुपयोगादाह-*प्राप्त इतीति । येनेति कर्तरि तृतीया । सतीत्यस्य अध्याहारः । प्राप्तिरित्येव वा क्वचित्पाठः । अवश्येत्यस्य लाभा- याह-*नद्वयस्येति । अत एव येन प्राव इत्येव नोक्तम् । येनेत्यत्र यच्छब्दार्थश्चोत्सर्ग एव । तत्कर्तृकप्राप्लेरावश्यकत्वञ्च-अपवादविषये उत्सर्गप्राप्तेरपि सम्बन्धित्वम्, लोकव्वंव दृश्यते, सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तकं कौण्डिन्यायेत्यत्रापवादतक्रदानविषयेऽपि दधि. दानस्य प्रसक्तः । *एवञ्च* । तादृशस्य शब्दार्थस्य व्यवस्थितौ च । विशेषेत्यादिफलितार्थक- नम् , विशेषशास्त्रोद्देश्यभूतं यद्विशेषधर्मावच्छिन्नं तवृत्तियः सामान्यधर्मस्तदवच्छिन्नोद्देश्य- तत्त्वप्रकाशिका। "स्थादिप्वभ्यासेन" इत्यादिनिर्देशेन वैदिककार्यप्रतिबन्धकसपादसप्ताध्यायीस्थकार्यप्रवृ. त्तियोग्यतायाम् पादिकस्याप्रवृत्या न टवर्गादिश्रवणम् । वस्तुतस्तु “अवृत" इति परिभाषाश्रयणमेव लघु, अनेकवचनकल्पनापेक्षयाऽनुगतैकवच. नकल्पनाया लाघवात् । अत एव वैभाजित्रम् इति सिध्यति । अन्यथाऽन्तरङ्गत्वादयादेशे पश्चाद्विभायितु रिति णिलोपेऽपि अन्त्यस्य यकारस्य लोप तदसिद्धिः स्पष्टैव । नच विभा. जयितुर्यलोपे इति वक्तव्ये णिलोपकथनं सर्वलोपार्थमिति वाच्यम् । एवमपि घटसेदुषोरित्य. सिद्यापत्तेः। पदावधिकेऽन्वाख्याने प्रथमान्ताद् द्वन्द्व इति सिद्धान्तेन घटमु सदवससु ओसि. तिस्थितऽन्तरङ्गत्वात्समामात्प्रागेव एत्वाभ्यासलोपयोरिटि च तस्य श्रवणं दुर्वारमेव । अत एव “वसुसम्प्रसारणमज्विधौ सिद्ध वक्तव्यम्"इति वार्तिक सङ्गच्छते । एतत्परिभाषाया अभावे अन्तरङ्गत्वादिटि तन्निमित्तक एव पपुष इत्यादावालोपसिद्धेस्तद्वैययं स्पष्टमेव । न च "अ. कृत" इतिपरिभाषास्वीकारे "च्छ्वोः" इति सूत्रे सतुक्कनिर्देशस्यानित्यत्वज्ञापकत्वेन चारि- तार्थ्य वाच्यं तच्चावश्यमत्र तुगभावार्थः यत्नः कर्त्तव्य इति भाष्याविरुद्ध मिति वाच्यम् ? भवन्मतेऽपि वार्णपरिभाषास्वीकारेऽवश्यमित्यक्षरस्वारस्य भङ्गस्य तुल्यत्वात् । अकृतसन्धेरि. त्युक्त्या विषुण इत्यत्राकृतसन्धेः प्रत्ययोत्पत्तावपि अन्यत्र तथोत्पत्तौ प्रमाणाभावेन समर्थ. ग्रहणस्य यापत्तेश्च ॥ १६ ॥ *बलीयानिति । अपवादत्वादिति शेषः । *नाप्राप्त इति । नशमस्याप्राप्त इत्यनेन "सुप्सुपा" इति समासः । *अवश्यप्राप्ताविति । मान्तसमानार्थकावश्यशब्देनात्र समासः । अत एव "अवश्यकाधमर्ययोः" इति निर्देशः सङ्गच्छते । अन्यथा मान्तस्य योपधत्वाभावा. दूवुमोऽप्राप्त्या निर्देशासङ्गतिः स्यात् । एतेन “लुम्पेदवश्यम" इत्यस्याप्राप्त्या ऽवश्यप्राप्ताविति चिन्त्यमित्यपास्तम् । विशे. पशास्त्रेण बाध इत्यर्थः इति । ननु सामान्यधमें विशेषशास्त्रोदेश्यविशेषधर्मावच्छिन्नविशेषणं.

·१७४ परिभाषेन्दुशेखरे- . . भैरवी कस्य इत्यर्थः । अत्र सामान्यपदस्य व्यापकत्वार्थकतया विशेषशास्त्रोद्देश्यतावच्छेदकव्याप. कधर्मावच्छिन्नोद्देश्यकस्येत्येव सिद्धेऽधिकोपादानं स्पष्टार्थम् । अत्र विशेषसामान्येत्युपादानेन तयोरेव परस्परापेक्षत्वेन बाध्यबाधकभावविचारो न त्वेताशयोरन्यापेक्षयेत्यर्थादेवोक्तम् । एतदुदाहरणं यया-"होढ" इति शास्त्रस्य "दादेर्धातोर्घः" इति । अत्र विशेषशास्त्रोद्देश्यता. वच्छेदकं झल्परत्वपदान्तत्वान्यतरविशिष्टदादिधात्ववयवत्वविशिष्टतत्वं तदवच्छिन्नवृत्तियः सामान्यधर्मस्तादशहत्त्वं तदवच्छिन्नोद्देश्यकस्य "होढ" इत्यस्य "दादेर्धातोः इत्यनेन बाध. तत्त्वप्रकाशिका। विफलम् , सामान्यधर्मे विशेषशास्त्रोदेश्यविशेषधर्मावच्छिन्नवृत्तित्वमन्तरा व्याप्यव्या. पकभावरूपसामान्यविशेषभावस्यैवानुपपत्तेरितिचेन्मैवम् । उद्देश्यतावच्छेदकतावच्छेदकस- म्बन्ध एव व्याप्यतावच्छेदको व्यापकताक्छेदकश्च इति भ्रमो मा भूदित्येतदर्थ तद्विशेषण. सार्थक्यात् । अन्यथा प्रथमैकाच्त्वद्वितीयकाच्त्वयोः उद्देश्यतावच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्धेन समाना- धिकरण्यमेव नास्तीतिव्याप्यव्यापकभावकथा दूरे, इति द्वितीयद्विवचनेन प्रथमद्विवचनबाधो न स्यात् । तथा च-उदृश्यतावच्छेदकतानवच्छेदकेन स्वावच्छिन्नाव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन प्रथमैकाचत्वं द्वितीयकाचि वर्तत इति तेन सम्बन्धन प्रथमैकान्त्वे व्यापकत्त्वं, स्वरूपसम्ब. न्धेन द्वितीयकाच्त्व व्याप्यत्वं च सङ्गच्छते । स्यादतत्, उद्देश्यतावच्छेदकधर्मयोाप्य- व्यापकभावो बाधप्रयोजको वा उद्देश्यदलप्रविष्टधर्मयार्वा, नाद्यः, “नेमी रहौ कार्थिणौ किं तहि निमित्तं द्विवचनम्य" इति भाष्यविरोधात् । यत्वस्योद्देश्यतावच्छेदकत्त्वेऽपि रत्वस्यो. द्देश्यतावच्छेदकत्वनादेश्यतावच्छेदकत्वविरहात्, नाप्यन्त्यः, "अनुशतिकादिषु पुष्करस. च्छब्दपाठपामयं नादिवृद्धिरन्त्योपधावृद्धी बाधत" इति भाष्यविरोधात् उद्देश्यदलप्रवि. एयोः तद्धितत्त्वमिणत्प्रत्ययत्वयोः व्याप्यव्यापकभावापन्नत्वेन न्यायेनैव बाधोपपत्तौ ज्ञापका. श्रयणस्यासङ्गत्यापत्तेरितिचन्मैवम् , विशेष्यविशेषणभावापन्न गृहलोपनिवद्धयावत्पदार्थसङ्घ- चिताद्देश्यदलप्रविष्टयोाप्यव्यापकभावो बाधप्रयोजक इतिस्वीकारणादोषात् । अजव्यव- हितोत्तरत्वविशिष्टयत्त्वें व्यापकत्वस्याजव्यवहितोत्तरत्वविशिएं यरव्यवहितपूर्वत्वविशिष्टं च यद्त्वं तत्र व्याप्यत्वस्य च सत्त्वेन "नेमौ रहो” इतिभाष्यविरोधाभावात्, अदुपधागाव्य. वहितोत्तरत्वविशिष्टणित्प्रत्ययत्वस्य अजन्ताङ्गाव्यवहितोत्तरत्वविशिष्टणित्प्रत्ययत्वस्य सुश्रुतोपत्त्यं सौश्रुत इत्यादावभावेन यत्किञ्चिदङ्गाव्यवहितोत्तरत्त्वविशिष्टणित्तद्धितत्वस्य च तत्र सत्त्वेन तयााप्यव्यापकभावाभावेन अनुशतिकादिषु पुष्करसच्छब्दपाठसामर्थ्यादि. त्यादिभाष्यविरोधाभावाच्च । नच संकुचितयोः प्रथमैकाचत्वद्वितीयकान्त्वयोः व्याप्यव्यापकभावाभावेन द्वितीयद्विर्वचनेन प्रथमन्दिवचनस्य बाधो न स्यादितिवाच्यम् द्वितीयकाजव्यवहितपूर्वत्वविशिष्टादित्त्वविशिष्टा- उत्त्वव्याप्यतायाः प्रथमाजघटकाच्त्वे व्यापकतायाश्च सत्वेन दोषाभावात्। अथवा शाब्दबो. धीयविषयतयोरेव व्याप्यव्यापकभावो बाधप्रयोजक इति न कोऽपि दोपः । व्याप्यतावच्छेदके व्यापकतावच्छेदकश्च विषयतात्त्वमेव, व्यापकतावच्छेदके व्याप्यतावच्छेदकश्च सम्बन्धः स्व. रूपमेवेतिपूर्वकल्पापक्षया महालाघवम् । विषयता च विशेषणेन विशेष्येण इतरवाधादिना च स्वत एव संकुचिता भवतीति न पूर्वोक्तमपि विरोधः । तथा च बाधकत्त्वेन जिघृक्षितशास्त्री. योद्देश्यदलीयविषयतानिरूपितव्यापकतावद्विषयताप्रयोजकपदघटितत्त्वं बाध्यत्वे बीजम् । प्रथमद्विवचनद्वितीयद्विर्वचनस्थले च अजादेरित्येतद्घटकाच्पदप्रयोज्यविषयताव्यापकत्वम् एकाच्इत्येतद्धटकाच्पदप्रयोज्यविषयतायामस्तीतिलक्षणसमन्वयः। स्यादेतत् "अकः सवर्णे .

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। भैरवी। दीर्घ" इत्येतन्निरूपितं बाध्यत्वम् "इको यणचि" "आद्गुण" इत्येतयोर्न स्यात् अक्पदप्रयो. ज्यविषयताव्यापकत्वस्य "आद्गुण" इत्येतद्घटकात्पदप्रयोज्यविषयतायाम् "इको यणचि" इत्येतद्धटकेपदप्रयोज्यविषयतायाञ्चा(१)भावात् । न चेपदप्रयोज्यविषयतायामात्पदप्रयो- ज्यविषयतायां चान्यतरत्वेन अक्पदप्रयोज्यविषयताव्यापकत्वस्य सत्वात्र दोष इति वाच्यम् "आमिसर्वनाम्नः सुट्” इत्येतद्बाध्यत्वस्य "हस्वनद्यापो नुट्" "बहुवचनेझल्येत्” इत्यनयो- तत्त्वप्रकाशिका। रप्यापत्तेः “हस्वनद्यापोनुट्” हत्येतद्घटकहस्वपदप्रयोज्यविषयतायां "बहुवचने झल्येत्" इ. इत्येतद्घटकात्पदप्रयोज्यविषयतायां च अन्यतरत्वेन "आमि सर्वनाम्न" इत्येतघटकात्पदप्र- योज्यविषयताव्यापकत्वस्य सत्वात् इति चेम्मैवम् बाधकत्वेन जिघृक्षितशास्त्रीयोद्देश्यदली- यविषयताविशिष्टान्यतमत्ववद्विषयताप्रयोजकपंवटितत्वं बाध्यत्वे बीजमितिस्वीकारेणादो- पात्। वैशिष्टयञ्च स्वनिष्ठव्याप्यतानिरूपितव्यापकतावच्छेदकत्व स्वनिष्ठव्याप्यतानिरूपित. व्यापकतावच्छेदकविशिष्टाभावत्व एतदुभयसम्बन्धन । व्यापकतावच्छेकवैशिष्टयञ्च स्वाभाव. ववृत्तित्वस्वाधिकरणवृत्त्यत्यन्ताभावाप्रतियोगित्व एतदुभयसम्बन्धन “हस्वनद्याप” इति ह. स्वपदप्रयोज्य "बहुवचनेझल्येत्" इत्येतद्घटकात्पदप्रयोज्यविषयताद्वयवृत्त्यन्यतमत्वे "आमि. सर्वनाम्नः सुट् इत्येतद्धटकात्पदप्रयोज्यविषयताव्यापकतावच्छेदकत्वस्य सत्वेऽपि आत्पदप्रयो. ज्यविषयताव्यापकतावच्छेदकं यत्हस्वपदप्रयोज्यविषयतामात्रवृत्त्यन्यतमत्वं निरुक्तोभयस- म्बन्धेन तद्वैशिष्टस्यैव सत्वान्न दोषः, ह्रस्वपदप्रयोज्यविषयतामात्रवृत्त्यन्यतमत्वाभाववति विषयतयोः हस्वपदप्रयोज्ययोः यदन्यतमत्वं तत्रास्यासत्वात् हस्वपदप्रयोज्यविषयतामात्र. वृत्त्यन्यतमत्वाधिकरणवृत्त्यत्यन्ताभावाप्रतियोगिकत्वाच्च निरुक्तविषयताद्वयवृत्यन्यतमत्व- स्य । अत एव येन नाप्राप्तिन्यायेन "विसर्जनीयस्य सः" इत्यस्यापवादोऽयम् नतु "शपर वि. सर्जनीयः" इत्यस्येतिकौमुदीग्रन्थः सङ्गच्छते । “कुप्वोःऽऽकऽऽपौच" इतिशास्त्रघटककुपुपदप्रयो. ज्यविषयताव्यापकतावच्छेदक "विसर्जनीयस्य स" इत्येतद्घटकखर्पदप्रयोज्यविषयतामात्रवृ. त्यन्यतमत्वस्य निरुक्तोभयसम्बन्धन "शर्परेविसर्जनीयः” इत्येतद्घटकखर्पदप्रयोज्य "विसर्ज- नीयस्य" इत्येतद्घटकखपंदप्रयोन्यविषयताद्वयवृत्त्यन्यमत्वे वैशिष्टयस्यैव सत्वेन तदभावस्या- भावात् । नच "उर्ऋत्” इररारामपवाद इति न सङ्गच्छते । "ऋतइद्धातोः” इत्येतद्घटकसत्पद प्रयोज्य"मृजेर्वृद्धिरित्यंतद्घटकपदप्रयोज्य "पुगन्तलघूपधस्यच" इत्यत्रत्यइपदप्रयोज्यवि. पयमात्रवृत्यन्यतमत्वे "ऋत इद्धातो"रित्यत्रत्यरत्पदप्रयोज्यपुगन्तलघूपधस्येत्यत्रत्य- इक्पदप्रयोज्यविषयताद्वयवृत्त्यन्यतमत्वस्य निरुक्तोमयसम्बन्धन वैशिष्ट्यस्यैव सत्वादिति वाच्यम्, व्यापकतावच्छेदकवैशिष्टये स्वाश्रयव्यधिकरणविषयतावृत्तित्वस्यापि सम्बन्धस्य दानेनादोषात् । निरुक्तविषयताद्वयवृत्यन्यतमत्वाश्रयपुगन्तेत्यत्र इक्पदप्रयोज्यविषयतास. मानाधिकरणविषयतावत्वस्यैव निरुक्तविषयतात्रितयवृत्यन्यतमत्वे सत्वेन स्वाश्रयव्यधिक. रणविषयतावृत्तित्वस्याभावात् । नचैवं येन नाप्राप्तिन्यायेत्यादिकौमुदीविरोधः, "विसर्जनी. यस्य” इत्येतद्घटकखर्णदप्रयोज्यविषयतामात्रत्वाश्रयविषयताव्यधिकरणविषयतावृत्तित्वस्य "शर्पर” इत्येतघटकखर्पदप्रयोज्य "विसर्जनीयस्य स” इत्येतद्घटकखर्पदप्रयोज्यविषयताद्वयवृ. (१) स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वव्यापकत्वं सामानाधिकरण्यश्चात्र विषयतासम्बन्धेन । एवञ्चाकः विषयतयाऽधिकरणं यइत्यारिरिति, तत्र "इकोयणचि"इताक्प- दीयविषयताया अभावात्प्रतियोगित्वमिक्पदे इत्यव्यापकत्वम् "इको यणचि"इत्यस्य । एवं “आद्गुण" इत्यस्य श्रीश इत्यादी विषयता नास्तीति तत्वम् । .

·परिभाषेन्दुशेखरे- तदप्राप्तियोग्येऽचारितायं ह्येतस्य बाधकत्वे बीजम् । भैरवी। इति। नच "उर्जत इति ऋभाव इररारामपवाद इति सर्वसम्मतं तत्र विशेषशास्त्रोद्देश्यवृत्तिसा- मान्यधर्मावच्छिन्नोद्देश्यकत्वं न कस्यापीरादिविधायकस्येतिसूत्रत्रयापवादत्वव्यवहारानुपत्ति- रिति वाच्यम् । तत्रापि डिदिन्नधातुविहितप्रत्ययपरकाङ्गावयत्वविशिष्टोपधाभिन्न कृत्त्वस्य तादृशधर्मस्य सम्भवात् । एवमेव अन्यत्रापि बाध्यसामान्यचिन्तायामूहनीयम् । अपवाद. शास्त्रस्य उत्सर्गशास्बाधक्तायां बीजमाह-*तदप्राप्तीति* सामान्यशास्त्राप्रा. प्तियोग्ये विषये इत्यर्थः। एतेन उत्सर्गस्य प्रवृत्त्युत्तरमपवादत्वेनाभिमतस्य प्रवृत्तिसम्भव तत्त्वप्रकाशिका । त्यन्यमत्वे अभावादिति वाच्यम्, इष्टत्वात् । नच "शर्प रे विसर्जनीयः" इत्येतद्विषये पिंडऽकऽऽपौस्यातामिति वाच्यम् ?"कुप्वोऽऽकऽऽपौ. च" इत्यस्यासिद्धत्वेन "शर्परे विसर्जनीय" इत्यस्यैव प्रवृत्तः। "विसर्जनीयस्य स" इत्येतद्द. ट्या असिद्धत्वबाधमन्तरा “कुप्वोः ऽऽकऽऽपौच" इत्यस्य चारितार्थासम्भवेन तदृष्टयाऽसिद्ध. त्वबाधेनैवोपपत्तौ "शपरे विसर्जनाय" इत्येतदृष्टया असिद्धत्वबा मानाभावादिति दिक। *तदप्राप्तियोग्यऽचारितामिति । बाधकत्वं पञ्चवीजानि, तथाहि-तदप्राप्तियोग्ये अचा. रितार्थ्य, तदप्राप्तियोग्य चारितार्थ्यविशिष्टं कृतं चारितार्थ्यम् । तदप्राप्तियोग्येऽचारितार्थ्य. विशिष्टं कृते चारितार्थ्याभावः, नदप्राप्तियोग्येऽचारितार्थ्यविशिष्टं कृते चारितार्थ्याभावविशि टोत्सर्गशास्त्रप्रवृत्तिसम्भावनाप्रयोज्यापवादशास्त्रवैयर्यम् । उत्सगशास्त्रप्रवृत्यभावसम्भावना. प्रयोज्यापवादशास्त्रप्रवृत्तिमम्भावना चेति । नच द्वितीयबीजमनुपपन्नम्, यदि कृते चारितार्थ्य न्तहि न तदप्राधियोग्य अचारितार्थ्य, यदि यदप्राप्तियोग्य अचारितार्थ्य तहि न कृत चारि. तामिति विप्रतिपिद्धत्वादिति वाच्यम् स्वविधयाऽघटितं यत्स्वाप्राप्तियोग्यं तत्राचारिता. ऑविशिष्ट कृते चारिताथ्यबीजर्माित स्वीकारणादापात् । तत्र प्रथमबाजं यत्र तत्र स्वप्रवृत्ति- योग्यातिरिक्तत्वन सङ्कोचः । यथा-हे रमे इत्यादौ रमास् इति स्थिते "हल्याब" इत्यप्र- वृत्तियोग्य चारितार्थाभावस्य “सम्बुद्धा च" इत्यस्य सत्वन "सदुद्वौ च"इत्यतत्प्रवृत्तियो- ग्य यत्सम्बुभ्यव्यवहितपूर्वत्वविशिष्टं आबन्तमङ्गं तदतिरिक्तत्वेन संकाचः । रात्र तु द्वितीयं वाजं तत्र स्वप्रतियोग्यतिरिक्तत्वन स्वविधयघटितातिरिक्तत्वेन च संकोच: तदप्राप्तियाग्य अचारिताथ्यस्य कृत चारितार्थ्यस्य चति बाजद्वयस्य सत्वात् । यथा सुट्नुट- स्थले, सुट्प्रवृत्तियोग्यं यत् अदन्तसर्वनामाव्याहत्तातरत्वविशिष्ट आम् तदतिरिक्तत्वन सुट्- घटितातिरिक्तत्वेन च नुविधायक सोच इति मुटः पूर्व न नुट् । यत्र तृतीय वीजं तत्र स्वप्रवृत्तियाग्यो यः स्वीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नः तदतिरिक्त त्वेन सोचः, तदप्राप्तियोग्ये अचारितार्थ्यरूपीजन स्वप्रवृत्तियोग्येत्यस्य कृते चारितार्थ्या भाव इति वीजन स्वायोदश्यतावच्छेदकाच्छिन्नातिरिक्तत्वत्यस्य च लाभेन मिथोविशे. प्यविशेषणभावं कृत्वा विशिष्टातिरिक्तत्वेन सड़ौचात् । यथा याडामस्थल स्वप्रवृत्तियोग्यो यः स्वीयोदश्यतावच्छेदकावच्छिन्नः आबन्ताङ्गाव्यवहितोत्तरत्वविशिष्टङित्वावच्छिन्न: आम्प्रवृत्तियाग्यश्च तरिक्तत्वेन “याडापः” इत्यत्र सङ्कोचः आम्प्रवृत्युत्तरं आम्प्रवृत्तियोग्य. ताया आमा बाधाद्यासिद्धः तदेतत्पठ्यते "क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गाऽभिनिविशते” इति अयज इ इन्द्रमित्यादौ सवर्णदीप्रवृत्तियोग्यताया सत्वेऽपि सवर्णाजव्यवहितोत्तरत्वविशिष्ट- सवर्णाचत्वस्याभावात्सवर्णाजव्यवहितोत्तरत्वविशिष्टसवर्णाजतिरिक्ताचपरत्वमस्त्येवेति अन्त. रङ्गत्वादाद्गुणो भवत्येवेत्यत "अपवादो यद्यन्यत्र चरितार्थस्तहि अन्तरङ्गेण वाध्यतइति । चतुर्थवीज यत्र तत्र द्वितीयबीजवत्सङ्कोचः । यथा-आम्लुक्स्थले लुगप्रतियोग्ये अचा. ..

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। १७७ भैरवी । । अत एव "श्रआयादयः” (३-१-३१) इतिसूत्रे गोपायिष्यतीत्यादावाया- दीन् बाधित्वा परत्वात् स्यादयः प्राप्नुवन्तीत्याशङ्कयानवकाशा आयादयः । गोपायतीत्यादावपि शपस्यादिः प्राप्नोति । न च सति शप्यसति वा न विशे- षः, अन्यदिदानोमिदमुच्यते नास्ति विशेष इति । यदुक्तमायादीनां स्यादि- भिरव्याप्तोऽवकाश इति स नास्यवकाश इति भाष्ये उक्तम् । एवमत्र तत्प्र- वृत्त्युत्तरं चारितार्थेऽपि तदव्यानोऽवकाशो नास्तीति सममेव । किश्चानेन न्यायेन तत्प्रवृत्युत्तरमपि चारितार्थेऽपि तब्दाधबोधनम् । अन्यथानवकाशत्वेनैव वाधे सिद्धे एतस्कथनस्यैव वैयापत्तेस्तक्रकौडिन्य- एवं बाध इति ध्वतितम् । *अत एव । सामान्यशास्त्राप्राप्तियोग्य विषये चारितार्थ्यस्य बाधकत्वबीजत्वादेव । *आयादय इतीति । "तस्मिन्" सूत्रे आर्द्धधातुक इत्यस्य परसप्तमी. त्वपक्षे कथमिदं विज्ञायते आयादिभ्यो यदार्द्धधातुकं तस्मिन्नवस्थिते वा आयादीनां निवृत्ति भवतीति आहोस्विदायादिप्रकृतेर्यदार्द्धधातुकं तस्मिन्नवस्थिते वा आयादीनामुत्पत्तिर्भव- तीति विचारितम् । निवृत्तिशब्द उत्पत्तिशब्दो वा अध्याहर्तव्यः "गुपूधूप” इत्यारभ्य यत्सु- ऋत्रयं तस्य अयं योगः शेषस्तदा सर्वत्रानैमित्तिकत्वेन पूर्वमुत्पन्नस्यायादेः श्रवणम् । यत्र त्वार्द्धधातुकस्य श्रवणं तत्र वा आयादीनां निवृत्तिरिति प्रथमः पक्षः । यदा त्वेकवाक्यता आर्द्धधातुक इत्यस्यायादय इत्यस्य च तदा द्वितीयः पक्षः । तत्र प्रथमपक्षे गुप्तिर्जुगोपेति न सिध्यति, पूर्ववाक्यप्राप्ठायप्रत्ययान्तादप्रत्ययादित्यकारेण क्तिनो बाधनात् । गोपा गोपायाञ्चकारेति प्राप्नोति । द्वितीयपक्षे यद्यपि गुप्तिर्जुगोपति सिध्यति त. थापि गोपायाञ्चकार गोपाया इत्येतत् न सिध्यति । पूर्वमायप्रत्ययाभावेन प्रत्ययान्तत्ववि- रहादाम् अकारप्रत्ययश्च न स्यादिति भावः । एवम्प्रकारेण पक्षद्वयेऽपि दृषणमभिधाय अवि. शेषेणायादीनां वा विधिमुक्त्वा सार्वधातुके नित्यमिति वक्ष्यामि इत्युक्तम् । एतत्पक्षे स्यादि- बलीयस्त्वं विप्रतिषेधेन स्यादीनामवकाशः करिष्यति हरिष्यति, आयादीनामवकाशः गोपा. यति धूपायति । गोपायिष्यतीत्यत्र परत्वात् स्यादयः प्राप्नुवन्ति । न वैष दोपः आयादि. विधानस्य अनवकाशत्वात् । ननु चेदानीमवकाशः प्रक्लुप्तः गोपायति धूपायति, अत्रापि शप्स्यादिर्भवति नास्ति विशेषः सति वा शप्सति वा, अन्यदिदानीमुच्यते नास्ति विशेष इति । यत्तु तदुक्तमायादीनां स्यादिभिरव्याप्तोऽवकाशः स नास्त्यवकाशः । पर्जन्यवल्लक्षण प्रवर्तते इति न्यायात् । एवं रोत्या आयादीनामपवादत्वाद्विप्रतिषेधात् स्यादीनां बलवत्वं प्राप्नोति दूषणं परिहतम् अन्यदिदामोमित्यनेन बाध्यसामान्यचिन्तया बाध्यप्रवृत्त्युत्तरञ्चा- रितायऽपि बाधकत्वमिति स्पष्टमेव लभ्यते । इदञ्च अपवादत्वं न्यासभेदेन विकरणवनित्य विहितानामायादीनामुक्तम् । एतेन लिट्यायादीनां चारिताथ्येन अनवकाशा आयादय इत्य- सङ्गतमित्यपास्तम् । “आर्द्धधातुक" इत्यस्य विषयसप्तमीत्वेन सर्वदोषोद्धार इति त्वन्यत् । ननु विशेषशास्त्रस्य अचारितार्थ्य इत्येव सिद्धे तदप्राप्तीत्यादिव्यर्थमत आह-*किञ्चे- ति। अनेन न्यायेन इत्यादिना । *तत्प्रवृत्युत्तरम् । सामान्यशास्त्रप्रवृत्त्युत्तरम् । *चारिता. ध्येऽपि* । अपवादत्वाभिमतस्य चारितार्थेऽपि । अत्रापिभिन्नक्रमः । तेन तत्प्रवृत्त्युत्तरमपि चारितार्थ्यमित्यस्य लाभः । एवञ्च सामान्यशास्त्रप्रवृत्त्युत्तर पूर्व वा यस्य स्वारसिकी प्राप्ति- स्तल्यापवादत्वेन सामान्यशासबाधकत्वमित्त्युक्तं भवति । *अन्यथा । उत्सर्गप्रवृत्त्युत्तर- मपि चारितार्थ्याभावे । एतत्कथनम् । भाष्येऽपवादत्वेन बाधकत्वकथनम् । ननु अनेन सर्वथा अनवकाशत्वेनैव बाधः प्रकाश्यत इत्येव किं न स्यादत आह-तक- । ।

·- १७८ परिभाषेन्दुशेखरे- न्यायप्रदर्शनस्यापि वैयर्थ्यापत्तेश्च । यथा प्रथमद्विर्वचनस्य तदुत्तरं साव- काशेनापिद्वितीयद्विवचनेन बाधः । यथा चादेरपि प्रवृत्या चरितार्थेन "प्रादेः परस्य" (१-१-५४ ) इत्यनेन "अलोऽन्त्यस्य” (१-३-५२) इत्यस्य बाधः। तदुक्तं "मिदचोऽन्त्यात्” (१-१-४७) इति सूत्रे भाष्ये-सत्यपि सम्भवे बाधनं भवतीति । अन्यथा ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तकं कौण्डिन्यायेत्यत्र तक्रदानेन दधिदानस्य बाधो न स्यात् । तदानोत्तरं तत्पूर्व वा तहानस्य चारितार्थ्यसम्भवात् । अत एव विषयभेदेऽप्यपवादत्वम् । अत एवाचिरादेशेन नुटोऽपि अप- वादत्वाद्वाधमाशङ्कय "न निस" (६-४-४) इति ज्ञापन समाहितं तृज्व- "भैरवी । कौण्डिन्येति । अत्र यथा तक्रदानस्य दधिदानोत्तरञ्चारितायेंऽपि बाधकत्वम् दृश्यते । अ- स्येव अर्थस्य दृष्टान्तद्वयमाह-*यथाप्रथमेति च* । *आदेरपीति । अत्रापिशब्दो भिन्न- क्रमः । चरिताय नेत्यनन्तरं द्रष्टव्यः । उक्तार्थे भाष्यसम्मतिमाह-*तदुक्तमिति । *अत- एव* । सत्यपि सम्भव बाधाङ्गीकारादेव । अनाथं मानं दर्शयति-*अत एवेति । विषयभेदेऽपि बाधाङ्गीकारादेव । एतच्च यथा प्रथमेत्यादिना दृष्टान्तद्वयेन प्रदर्शितं यथा वा रुध्धातोविहितेन श्नमा विषयभेदेऽपि शष्प्रवृ- त्त्युत्तर चरितार्थेन शपो बाधनम् । *अत एव* । विषयभेदेऽप्यपवादत्वादेव । *बाधमाशङ्. क्येति । बाध्यसामान्यचिन्तयेत्यादि । अत्रे बोध्यम्-तिसृणाञ्चतमृणामित्यत्र अचिरा- देशस्य बाध्यसामान्यचिन्तया गुणदीपोत्वबाधकत्ववत् नुइबाधकत्वमपि स्यादिति या शङ्का सा तस्य निरवकाशत्वेनापवादत्वपक्षे, न तु येन नाप्राप्तन्यायेन नुदप्रवृत्त्युत्तरं रादेशाप्राप्तः । विषयभेदेऽपि अपवादत्वं भवतीत्यत्र तु दृष्टान्तता बोध्या । उक्तार्थसाधनं विपरीतार्थकल्पनेन तत्त्वप्रकाशिका- रितार्थ्यस्य लुकि कृते चारितार्थ्याभावस्य अमि कृते यदि लुक् स्यात्तदा "अतोऽम्" इत्यस्य वैयर्थ्यस्य च सत्वेन "अतोऽम्" इत्येतत्प्रवृत्तियोग्यातिरिक्तत्वेन "अतोऽम्" इत्येतद्विधेयघ- टितातिरिक्तत्वेन च "स्वमोनपुंसकात्" इत्यत्र सोचेन सोः पूर्वं अमनन्तरञ्च न लुक् । यत्र पञ्चमीजन्तत्र अपवादविषयातिरिक्तत्वेन सोचः । यथा --दधतीत्यादौ "झोऽन्त" इत्येतत्प्रवृत्यभावसम्भावनायां "अदभ्यस्ताद" इत्येतत्प्रवृत्तिमम्भावनायाः सत्वेन "अद. भ्यस्तात्"परत्वेन सम्भावितो यो यः तदतिरिक्तत्वेन" झाऽन्त” इत्यत्र सङ्कोवः । अत्रेदंबोध्यम् प्रथमबीजस्य रमेत्यादौ प्रतिपदोकत्वादेत्वे पश्चाद्धल्यादिलोप इति शेखरादिलापनमन्त. रेण नान्यत्प्रयोजनम् । रमेत्यत्र पूर्व हल्ड्यादिलोपे पश्चादेत्येऽपि क्षतिविरहादिति दिक् । *"आदः परस्य" इत्यनेनेति*-चिन्त्यमिदम्।अप्रधानानुरोधेन प्रधानावृत्तेरन्याय्यत्वेन "उ- दास्थास्तम्भो” रित्यादौ “अलोन्त्यस्य” इत्येतत्प्रवृत्या आकाङ्गायाः शान्तत्वेन च "आदे परस्य” इत्यनेन निरवकाशत्वेनैवालोन्त्यस्येत्यस्य बाधात् । *सत्यपि सम्भव इति । कृते चारितार्थ्यसम्भवेऽपीत्यर्थः । *अत एवेति । तदप्राप्तियोग्ये अचारितार्थ्यस्य बाधवीजस्य स्वी. कारादेवत्यर्थः । परत्वात्स्यादयः प्राप्नुवन्ति इदच "आयादयो वा" "सावधातुकेनित्यम्" इति न्यासपरतया प्रवृत्तम्भाष्यम् । नच सैद्धान्तिकन्यासे गोपायिष्यति गोपिष्यति गोप्स्यतीति रूपत्रयम्भवति, इदानीं तव न्यासे सार्वधातुके नियमिति अपवादत्वानित्यमेवा. यादिः स्यादिति वाच्यम् “आयादयो वा आर्धधातुके" अवार्धधातुक इति विषयसप्तमी, इदं च बाधकबाधनार्थन्ततः सार्वधातुके नित्यमिति न्यासपरतया भाष्ययोजनेनादोषात् ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । १७४ सूत्रे भाष्ये । तेन विषयभेदेऽपवादत्वाभाव एव बोध्यत इति कश्चित् तन्न । विन्मतोल्का टिलोपमात्रस्य बाधानापत्तेः । यत्तु "दयतेर्दिग" (७-४-8) इति सूत्रे द्वित्वोत्तरं दिग्यादेशस्य चारितायं कैयटेनोक्तं तत्प्रौढया । ध्वनितं च तेनापि तस्य तथात्वं तदुत्त. रग्रन्थेन । 'असम्भव एव बाधकत्वं विरोधस्य तद्वीजत्वात्' इति वार्तिकमतं तु भाष्यकृता दूषितत्वान्न लक्ष्यसिद्ध्युपयोगि । तक्रकौण्डिन्नन्यायोऽपि तदप्राप्तियोग्येऽचरितार्थविषयो विधेयविषय भैरवी। कश्चित् खण्डितवास्तन्मतं निरसितुमाह- तेनेति । *टिलोपमात्रस्य । "नस्तद्धित" इति "टेः" इति वा सूत्रेण प्राप्तस्य टिलोपस्य । तेन स्रतीत्यत्रांभयोरपि अप्रवृत्तिः । स्वोक्ताथें कैयटविरोधशङ्कानुत्थानायाह-*यत्त्विति । *कैयटेनोक्तमिति । एवं हि तत्र सूत्रे भाष्यम् दिग्ये दिग्यात इत्यादौ दिग्यादेशे कृते द्विवचनं प्राप्नोति अतस्तत्र सा. अभ्यासस्येति वाच्यम् । ननु द्विवंचने कृते साभ्यासस्य दिग्लादेशो भविष्यति । एवञ्च पूर्व साभ्यासस्येति न वाच्यमिति भावः । न सिध्यति । किं कारणम् । दिग्यादेशस्य परत्वात् । तस्मात् साभ्यासस्येति वक्तव्यमेवेति । अत्र यत्परत्वादित्येतदुपपादनावसरे द्विर्वचनस्याव. काशः पपाचेति । कृते द्विर्वचने दयतिसदभावादिग्यादेशस्य । एवञ्च अनवकाशत्वाभावन अकृते द्विर्वचने उभयप्रसङ्गे परत्वादिग्यादेशः । अत्र भाष्ये परत्वाहिग्यादेश इत्यस्य वक्ष्यमाणरीत्या सावकाशत्वेऽपि अपवादतया एकदेश्युक्तित्वेनैत. दुक्तिभाववर्णनपरस्य कृते द्विवचने दिग्यादेशस्य चारितार्थ्यकथनस्य प्रौढिवादत्वमेव युक्तं तदाह-*तत्प्रौव्येति । सत्यपि सम्भवे बाधनं भवतीति भाष्यविरोधादिति भावः । *व. नितमिति । विप्रतिषेधस्यायुक्तत्वाभिप्रायेण, विप्रतिषेधश्च द्वयोः सावकाशयोर्भवति । इह पुनरनवकाशो दिग्यादेशो द्विवचनं बाधिष्यते इति भाष्ये उक्तम् । पूर्व सामान्यविशेषभाव. मनाश्रित्योभयोः सावकाशत्वमुक्तम् । इदानीन्तु सामान्यविशेषाश्रयणेन नाप्राप्त द्विवचने आरभ्यमाणस्य दिग्यादेशस्य अपवादत्वमुच्यते इति ग्रन्थेन ध्वनितमित्यर्थः । पूर्वभाष्य त्वेकदेश्युक्तिरिति तात्पर्य्यम् । नन्वेवं वातिकमते लक्ष्यासिद्धिरत आह-*असम्भव एवेति । प्रागुक्तमेव द्रढयितुमुप. संहरति-*तक्रकौण्डिन्यति* । न्यायोऽपीत्यपिना येन नाप्राप्तन्यायसमुच्चयः । एतेन उभयो. न्याययारेकविषयत्वलाभः । *तदप्राप्तीति । उत्सर्गप्राप्तियोग्ये विषये चारितार्थ्यमित्यर्थः । *विधेयविषय इति । विधेयत्वाल्यालक्षणाजन्यशाब्दनोधीया विषयता ययोः सामान्यविशे- तत्त्वप्रकाशिका। *तत्प्रौढ्येति* वस्तुतस्तु लिनिमित्तादेशो तक्रन्यायस्यानित्यत्वेनेयं प्रौद्युक्तिः, अत एव पिप्ये शुशावेत्यादौ प्यादेशसंप्रसारणाद्युत्तर द्वित्वं सिध्यतीति दिक् । विधेयविषयश्चेति । विभिन्न विभिन्न विधेयतानिरूपितोद्देश्यदलीयविषयतयोर्यत्र व्या- प्यव्यापकमावस्तद्विषय इत्यर्थः । अथवा विधेययोर्यत्र व्यापकभावस्तद्विषय इत्यर्थः । अत एव अपवादो नुक्दीर्घत्वस्येत्यादिव्यवहारस्सङ्गच्छते, अन्यथानुक्शास्त्रीयविषयतापवाद इति वक्तव्यं स्यात् । उद्देश्यस्य उद्देश्यतावच्छेदकस्य उद्देश्यतावच्छेदकतावच्छेदकादेर्वा विधेयेन सार्क यः सम्बन्धः तत्तुल्यविनिवेद्यो यः संबन्धः स एव व्याप्यतावच्छेदकव्यापकतावच्छेदकश्वसंबन्धः यथा सुट्नुट्स्थले सुटा हि आमः संबन्धः । एवं नुटापि तत्तुल्यविनिवेद्यश्च सम्बन्धः स्वनिष्ठाद्यवयव. तानिरूपकत्वम् । तथाच यत्र यत्र स्वनिष्टायवयवतानिरूपकत्वसम्बन्धेन सुट् तत्र तत्र स्व- ·૧૮૦ परिभाषेन्दुशेखरे- तत्त्वप्रकाशिका। निष्ठाद्यवयवतानिरूपकत्वसम्बन्धेन नुडितिव्याप्यव्यापकभावः स्पष्ट एव । एवं "नेमौ रहौ कार्यिणौ" इत्यत्रापि रेफस्य स्वाव्यवहितोत्तरकर्मकत्वं विधेयेन सम्बन्धः एवम् "अनचि च" इत्यत्रापि स्वकर्मकत्वं यरो विधयेन सार्क सम्बन्धः । तत्तुल्यविनिवेद्यौ च स्वनिरूपितकर्मता- वद्यरव्यवहितपूर्वत्त्व-स्वनिरूपितकर्मतावत्वसम्बन्धौ । तथाच यत्र यत्र स्वनिरूपितकर्मता. वघरव्यवहितपूर्वत्वसम्बन्धेन "अचोरहाभ्याम्" इति द्वित्वम् , तत्र तत्र स्वनिरूपितकर्मता- वत्वसम्बन्धन "अनचिच" इति द्वित्वमिति व्याप्तिः स्पष्टा । एवं प्रथमद्विर्वचनस्थलेऽपि अजादेः विधयेन सहाव्यवहितोत्तरेकाचकर्मकत्वं सम्बन्धः, एकाच इत्यादेश्च स्वनिरूपितकर्म- तावत्वं सम्बन्धः, तत्तुल्यविनिवेद्यौ च स्वनिरूपितकर्मतावदेकाजव्यवहितपूर्वत्वस्वनिरूपित- कर्मतावत्वसम्बन्धौ । अजादेरित्यत्र बहुव्रीहिः तथाच यत्र यत्र स्वनिरूपितकर्मतावदेकाजव्य. वहितपूर्वत्वसम्बन्धेन द्वितायद्विवंचनं तत्र तत्र स्वनिरूपितकर्मतावत्वसम्बन्धेन । प्रथमद्वि. वंधनमिति व्याप्यव्यापकभावस्सुलभः । आदेशविपये च सर्वत्र स्वनिष्ठादेशतानिरूपितस्था. नितावत्वमेव व्याप्यतावच्छेदको व्यापकतावच्छेदकश्च सम्बन्ध इति दिक् । परेतु तदप्राप्तियोग्येऽचारितार्थ्यविशिष्टं कृते चारितार्थ्यरूपबाधबीजमपि न कल्प्यते तद्वी. जभूततक्रन्यायाऽपि न स्वीक्रियते । नच द्वितीयद्विवचनेन प्रथमद्विर्वाचनबाधो न स्यात् , एवं सजयतीत्यादौ "विन्मत्तोलका' टिलोपमात्रस्य बाधोन स्यादितिवाच्यम् । परत्वेन द्वितीयद्विवं चनदिग्यादेशाभ्यां बाधे सकृद्गतिन्यायेन पुनः पूर्वशास्त्राप्रवृत्त्या, प्रतिपदोक्तत्वात् परत्वाच एवं टिलोपे पश्चाद्विन्मतो कि असिद्धवदत्रेत्यनेन पुनः टिलोपाप्राप्त्या दोषाभावात्। नवमपि अत्यादौ टापा श्रीषा बाधो न स्यादितिवाच्यम् अत इत्यस्यावृत्या अजादेरपि विशेषणत्वस्वीकारेण डीषि कृते लिङ्गविशिष्टपरिभाषया अजादित्वेऽपि अदन्तत्वाभावेन निरवकाशत्वेनैव बाधान। यत्नु "रहाभ्याम्" इति साक्षाच्छ्तेन निमित्तत्वेन कार्यित्वबाधस्तक्रन्यायेनेति तदसत्, तक्रन्यायेन व्याप्यविषयताश्रयातिरिक्तत्वेन व्यापकविषयताश्रये सोचन प्रकृते अजव्यवहि. तोत्तरत्वविशिष्टो यरव्यवहितपूर्वत्वविशिष्टश्च यो यतस्यैव व्याप्यविण्यताश्रयत्वमिति तदति. रिक्तत्वेन यरपदार्थं सोचऽपि मद्द भद्रहद इत्यादौ द्वित्वस्य दुर्वारत्वेन भाष्यासङ्गत्तेः, ग्रा- ह्मणाः भोज्यन्तां माठरकौण्डिन्यौ परिवेविषातामिति पृथङ्न्यायप्रदर्शनासङ्गतेच, तस्माद्यत्र विपयतयोाप्यव्यापकमावस्तत्र तक्रन्यायः यत्र धर्मयोाप्यव्यापकभावस्तत्र माठरपरि. वेपणन्यायः अतएव"इको यति इत्यादौ "तस्मादित्युत्तरस्य" इतिनिर्देशेन माठरन्या- यस्यानित्यत्वेन स्थानित्वेन न निमित्तत्वबाघ इति केयटोक्त सङ्गच्छत । तथाच-एकविनियोगोदेशेन प्रयुक्तवाक्यकदम्बघटकव्यापकधर्मावच्छिन्नबोधकपदार्थताव- च्छेदकावच्छिन्ने तद्वाक्यकदम्बघटकव्याप्यधर्मावच्छिन्नबोधकपदार्थतावच्छेदकावच्छिन्नातिरि- कत्वेन सङ्कोचः । प्रकृते च द्वित्वं विनियुजानि इत्युदेशेन प्रयुक्त "अनचि च” यणो मयो द्वेष "अचोरहाभ्याम्" इति वाक्यकदम्बघटकव्यापकधर्मावच्छिन्नबोधकं यद्यत्पदं यरपदं तदर्थताव च्छेदकावच्छिन्ने तद्वाक्यकदम्बबटकं भयाप्यधर्मावच्छिन्नबोधकरपदं तदर्थतावच्छेदकावच्छि. नातिरिक्तत्वेन सङ्कोच इति महद इत्यादौ रेफस्य "यणो मय” हति न द्वित्वम् तत्रैवरेफस्य "अचारहाभ्याम्" इति न द्वित्वम्, हर्यनुभव इत्यादौरेफस्य "अनचि च इति न द्वित्वमिति सकलेष्टसिद्धिः । नचैवमपि मुटा नुटो बाधो न स्यादिति वाच्यम् , "आमि सर्वनाम्न" इत्यत्र आकार प्रश्लेषेण आकारादरेवामः मुविधानेन अधिकाराश्रयणेन ताशस्यैवामो नुड्विधानेन च नुटः प्राक सुटः, सुटः प्राकु नुटो वा अप्रवृत्तः। अत एव स इत्यादौ सत्वेन त्यदायत्वस्य अनवान अनड्वन इत्यादौ अमाम्भ्यान्तत्रैव नुमा च इयमित्यादौ यादेशमादेशाभ्यास ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । . एव चेति "तद्धितेम्वचामादेः" (७-२-११७) "धातोरेकाचः" (३-१-२२) इत्यादिसूत्रेषु भाष्ये स्पष्टम् । क्वचित्तु सर्वथानवकाशत्वादेव बाधकत्वं, यथा-डेरामो याडादिबाधकत्वम् । न हि याडादिषुकृतेषु “राम्" प्राप्नोति निर्दिश्यमानस्य व्यवधानात् । तत्र स्वस्य पूर्व प्रवृत्तिरित्येव तेणं बाधः । तत्र बाधके प्रवृत्ते यद्युत्सर्गप्राप्तिर्भवति तदा भवत्येव यथा तत्रैव याडादयः। भैरवी षयोरेव अनया परिभाषया बाध्यबाधकमावस्य कल्पना भवति न त्वनुवाद्ययोः । अत एव विशेषविहितेन सामान्यविहितं बाध्यत इत्युद्घोषः । तद्वितेष्वचामादेरिति । 'क्रोष्ट्रो जागत' इत्यादावान्त्योपधावृद्धयोनिषेधमुक्तोक्तन्यायेन तयोरादिवृद्धया बाधमाशङक्य सौश्रुत इत्यादौ तयोरप्राप्त्या आदिवृद्ध नवकाशत्वमितभिप्रायेण भाष्यकृता इह तदभाव इत्यु कम् । सामान्यविशेषभावो बाधहेतुः स चेह नास्ति इति कैयटः । अपवादत्वाभावे च पूर्वी. क्तदोषनिरासायानुशतिकादिगणे पुष्करमच्छब्दपाठस्य तयोर्बाचे ज्ञापकत्वमुक्तम् । *"धातो. रेकाच" इति । यद्यपि एतत्सूत्रभाष्ये विशिष्य किञ्चिन्नोक्तं तथाप्यस्य सामान्यशास्त्रत्वात् सामान्यस्य च विशेषेण बाधदर्शनादस्यापि "अजादेद्वितीयस्य” इति सूत्रापवादसहशत्वा- देतदुक्तिः, अत एवादिपदम् , तेन "नित्यं कौटिल्य” इति सूत्रम्य लाभः । तत्र हि-"अथै. तेभ्यः क्रियासमभिहारे यहा भवितव्यमिति प्रश्न, उत्तरयोविग्रहेण विशेषासम्प्रत्ययानित्य- ग्रहणानर्थक्यम् क्रियासमभिहारे च नैतेभ्यो या भवितव्यमिति” भाष्यकृतोक्तम् द्वितीयवार्तिके चकारेण विशेषासम्प्रत्ययादित्यस्यानुकर्षणाय चकारः कृतः क्रियासमभिहारे यत्र यह तत्र तदन्ताद्विशेषस्य भृशं जयन्तीत्याद्यर्थविशेषस्य अप्रतीतिः स न भवति । यद्यनुवादेऽपि एतत्न्यायसञ्चारः स्यात्तदा न्यायेनैवप्रथमसूत्रस्य बाधे सिढे विशेषास. । म्प्रत्ययादित्यनुकर्षकचकारोपादानवैयर्थ्यापत्तिरिति प्रतिपत्तव्यम् । अत एव "मिदचोऽन्त्या. त्परः" इति सूत्रभाष्ये विधेयविषय एवं विशेषस्य बाधकत्वप्रदर्शनाय सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतामित्युपन्यासः कृत इति द्रष्टव्यम् । विशेषविहितेन सामान्यविहितस्य बाधने न्यायद्वयम् । "येन नाप्राप्त" इत्यादि "निरवकाशो विधिरपवाद" इति च तत्राद्यस्य न्यायस्य यत्र प्रवृ. तिर्भवति तद्दर्शितं द्वितीयस्य तस्य विषयमाह-क्वचित्त्विति । अत्र तु शब्दः पूर्वोक्तन्या. याद्वैलक्षण्यसूचनाय सर्वथा तदप्राप्तियोग्ये विषये तत्प्रवृत्त्युत्तरमपि च । अत एव एवकार उक्तः । तत्र दृष्टान्तमाह-*यथेति । *डेराम इति । स्थाने विहितस्यामादेशस्य याडा. घागमबाधकतायां द्वितीय एवं न्यायः । तदेतदुपपादयति-*न हीत्यादिना | निर्दिश्ये- ति* । रित्यर्थः व्यवधानादिनेति शेषः । द्वितीयन्यायस्थले पूर्वस्माद्विशेषमाह-*तत्रेति स्वस्य । आमादेः पूर्वम् । याडादिभ्य इत्यादिः । *तत्र । द्वितीयन्यायसञ्चारस्थले । अत्रैव तत्त्वप्रकाशिका- "हल्डयादि लोपस्य बाधो न भवति । नच "इदमो मः" इति ज्ञापकेन तक्रन्यायानित्यत्व. कल्पनान्न दोष इति वाच्यम् । अननुगतानित्यत्वकल्पनापेक्षया फलाभावेन अस्मिन् शाखे स न्यायो नाश्रीयत इति कल्पनाया एव न्याय्यत्वात्। अत एव पिप्ये शुशावेत्यादौ प्यादे- शसम्प्रसारणाभ्यां द्वित्वस्य बाधो नेति दिगित्याहुः । विरोधस्य तद्वीजत्वादिति । वस्तुतस्तु विरोधाभावे तकन्यायेनापि न बाधः, 'विरोधे हि बलीयसा दुर्बल बाध्यत' इति न्यायात् । अत एव संज्ञासु परस्परं न बाध्यबाधकभावः । मत एव "आकडारादेका संज्ञा" इति सूत्र सन्च्छते । *भवत्येवेति । स्वप्रवृतियोग्ये यः । १६ त० प्र० ·- १८२ परिभाषेन्दुशेखरे- अप्राप्तौ तु न यथा पचेयुरित्यादौ दीर्घबाधके निरवकाश इयादेशे दीर्घा- भावः ॥ ५८॥ तदेत्पठ्यते- कचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गोऽभिनिविशत इति ॥ ५९ ॥ अपवादशब्दोऽत्र बाधकपरः । तदुक्तं "गुणो यङ्लुको" (७-४-८२) इत्यत्र भाष्ये । अभ्यासविकारेषु अपवादा उत्सर्गान्न बाधन्ते । अजीग. णत् । अत्र गणेरीत्वमपवादत्वाद्धलादिः शेषं बाधते । न गणेरित्वं अपवादत्वाद्धलादिशेषं बाधते । किं तहि । अनवकाशत्वादिति प्रन्थेन । गणरूपाभ्यासान्त्यणस्येलमित्यर्थे हलादिःशेषेण तन्निवृत्तौ तद. नवकाशमीत्वे तु कृते न तस्य प्राप्तिरन्त्यहलोऽभावात् । अभ्यासविका. रेषु बाध्यबाधकभावाभावेन च साधितम् । तस्मिंश्च सति लोपे कृते साम- ाच्छिष्टस्यान्त्यस्येत्वमिति न दोषः । न च येन नाप्राप्तिन्यायेन अपवाद- । भैरवी। दृष्टान्तद्वयमाह-*यथेत्यादिना । *दीर्घाभाव:* । “अतो दीघों यभि” इति दीर्घाभावः॥१८॥ *तदेतदिति । बाधकप्रवृत्त्युत्तरकालिकोत्सर्गकर्तृकं भवनमेव । *पट्यते । शब्देनाभि. धीयते। लौकिकैरिति शेषः । *अत्र* । उक्तवाक्ये । *बाधकपर:* । सर्वथा निरवकाशपरः । सदिति निर्टेशोऽत्र साधकः । अत्र हि-वृद्धिबाधकस्य पूर्वसवर्णदीर्घस्य "नादिचि" इत्यनेन निषेधे पुनर्वृद्धिर्भवति । पूर्वसवर्णदीर्घा हि बाध्यसामान्यचिन्तया वृद्धि यसवर्णदीर्घाणानि. रवकाशत्वाबाधकः, यद्यत्र पूर्वन्यायसञ्चारः स्यात्तदा वृद्धिर्नस्यादिति । अस्मिन्नर्थे भाष्य- मपि उपष्टम्भकमित्याह-*तदुक्तमिति | "अभ्यास" इत्यादि परिभाषाया उदाहरणम. जीगणदित्यादि प्रथमतो दर्शितम्, ततो येन नाप्राप्तन्यायेन गणेरीत्वं हलादिः शेष इति विहि. तस्य बाधकमिति कश्चिभ्राम्येतातस्तन्निरासायाह-*न गणेरीत्वमित्यादिना । अनेन ग्रन्थेन उभयो दः स्पष्टतरः प्रतीयते, "अभ्यासविकारे” इति परिभाषा तु 'डोढौक्यत' इत्या. धर्थमवश्यं स्वीकार्या। अत्र हि-हस्वदीयोरन्यत्र चरितार्थयोः परत्वाहीघे औकारस्यौकारे एव ततो हस्वत्त्वे कृते ततो "गुणो यङ्लुकोः" इति गुणेनैतस्य सिद्धिः । अन्यथा 'येन नाप्रोसन्यायेन" दीर्घस्य हस्वबाधकतया दीर्घ कृते हस्वानापत्तायुक्तरूपासिद्धिः स्यात् । न च "अभ्यासविकार" इति परिभाषास्वीकारे परत्वादित्येतद्विरुद्धमिति वाच्यम् । अभ्यासविकारादन्यत्र परस्य पूर्व प्रवृत्तिष्टा तत्सादृश्यादस्यापि लक्ष्यानुसारात् पूर्व प्रवृत्तिर्न तु बाधकत्वाभिप्रायेणैताशे विषये तथाभिधानस्य सर्वसम्मतत्वादिति । "ईच गण" इत्यस्यानवकाशत्वेन "हलादिः शेष बाधकतोक्ता, तामुपपादयति-*गणरूपेत्यादिना* । “ईचगणः” इत्यस्य "अलोऽन्त्यस्य इत्य. नेनैकवाक्यतयेतादृशार्थलामः । नन्वीत्वे कृतेऽपि तस्य स्थानिवत्वेन हलत्वाखलादिः शेषेण तनिवृत्तौ पुनर्गकाराकार- स्येत्वे रूपसिद्धिः स्यादत आह-ईत्वे कृते इति । *अन्त्यहल इति । न पत्र स्थानिव. त्वमल्विधित्वात् । इदश्च वस्तुगतिमनुरुध्य । न झत्रानन्त्यस्य हलो निवृत्तिः साक्षादुक्का । तत्त्वप्रकाशिका। स्वीयोदेश्यतावच्छेकावच्छिन्नस्तदतिरिक्तत्वेन सङ्कोचादिति भावः ॥ ५८ ॥ *इति प्रन्थेनेति । तथाचापवादशब्दस्य तक्रन्यायमूलकबाधकत्ववति रूढिरिति भावः ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । १८३. . त्वमप्यस्य सुवचं, तस्य चरितार्थविषयताया उक्तत्वात् । "इको झल्" (१-२-९) इत्यत्र भाष्येऽपि ध्वनितमेतत् । तत्र हि "अज्झन" ( ६-४-१६) इति दीघेण गुणोत्तरं फलाभावेन अनवकाशत्वाद् गुणे बाधिते दीर्घोत्तरं गुणः स्याहीर्घविधानं तु मिनोते-धं कृते "सनि मीमा" (७-४-५४) इत्यत्र मोग्रहणेनग्रहणेऽर्थवत्तत्र पश्चात्प्राप्तगुणबाधनार्थम् "इको झल" इति कित्त्वमित्युक्तम् । अन्यथापवादत्वेन बाधं तद्विषये उत्सर्गाप्रवृत्तेर्भाग्यस्य सूत्रस्य चासङ्गतिरिति स्पष्टमेव । यत्तु काञ्चनीत्यादावपवादमयड्विषयेऽप्यण भवति क्वचिदपवादविष- येऽपीति न्यायादिति तन्न । "श्रण कमणि च" (३-३-१२) इति सूत्रस्थ. भाष्यविरोधात् । तत्र ह्यणः पुनर्वचनमपवादविषयेऽनिवृत्त्यर्थ गोदायो बजतोत्याद्युक्तम् । काञ्चनीत्यादौ काञ्चनेन निर्मितेत्यर्थे शैषिकोऽण बोध्यः । भैरवी। । *अस्य* । ईत्वस्य । *तस्य । येन नाप्राप्तिन्यायस्य । *उक्तत्वादिति । प्रकृते तु गणरू. पाभ्यासान्त्यस्य णस्येत्यर्थे हलादिः शेषे सति नेत्वस्य चरितार्थत्वमिति भावः । *एतदिति उकन्यायस्य चरितार्थविषयकत्वमित्यर्थः । *तत्र हीति । अस्य सूत्राभावे चिचीषतीत्यादा. विति शेषः । *अनवकाशत्वादिति । यदि दीर्घोत्तरं गुणः स्यात्तहि दीर्घविधानमनर्थकं स्या- दित्यतोऽनवकाशत्वमिति भावः । *गुणे बाधित इति । पूर्वमप्रवृत्ते इत्यर्थः । एतस्य अग्रे उक्तमिति शेषः । एतेन निरवकाशत्वेन बाधके प्रवृत्ते बाध्यस्य सति सम्भवे प्रवृत्तिर्ध्वनिता। *अन्यथा । सर्वथा अनवकाशस्थलेऽपि येन नाप्राप्तन्यायस्वीकारे । *तद्विषय इति अपवादः त्वेन बाधविषय इत्यर्थः । *उत्सर्गाप्रवृत्तेरीति । सिद्धान्तित्वेनेति शेषः। प्राचीनोक्तं खण्ड. यति-*यत्त्विति । काञ्चनीत्यादावित्यादिपदेन "प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली" इत्यस्य रामायणप्रयोगस्य उपसंग्रहः । *अपवादमयडिति । "नित्यं वृद्ध" इतिसूत्रविहित इत्यर्थः । यत्तु "अत इम्” इति" सूत्रे विकल्पानुवृत्तेरिजोऽप्रवृत्तोऽपत्यार्थकोऽणप्रत्यय इति तन्न, यत्रोत्सर्गापवादयोवैकल्पिकत्वं तत्रापवादाभावे यत्नं विना उत्सर्गस्याप्रवृत्तः सिद्धान्ति. सम्मतत्वात्। यत्तु काञ्चनशब्दादनुदात्तादिश्च प्रत्यय इति तन, काञ्चनशब्दस्य ल्युडन्तत्वेन लित्स्वरेण "नविषयस्य” इति वा आधुदात्तत्वात् । *अपवादविपये* । अपवादस्य "अतोऽनुपसर्ग" इति कप्रत्ययस्य विषये । तहि काजनीत्यस्यासिद्धिरेवेत्यत आह-*काञ्चनीत्यादाविति । *शैषि. क इति । "शेषे” इतिसूत्रस्य दार्षदाः सक्तव इत्यादिसिध्यर्थं विधित्वस्यापि स्वीकारात् । न च "शेष" इतिसूत्र बाधित्वा "वृद्धत्वाच्छः" स्यादिति वाच्यम् । “राष्ट्रावार" इति यो वि. हितो घस्तदारभ्य ये प्रत्यया विशिष्य तेषु तेषु अर्थेषु विहितास्तेषां स्वस्वविषये प्राप्तानां शैषिकाण्बाधकत्वात् । यश्चाथों जातायन्यो विशिष्यानुत्तस्तस्मिन्नथें "शेष" इतिसूत्रेण प्राप्तस्याणो बाधे मानाभावात् । "वृद्धाच्छ" इति छप्रत्ययोऽपि घाद्यन्तर्गतः । अत एव नि. तत्त्वप्रकाशिका। *मीग्रहणेन ग्रहणेऽर्थवदिति । नच मीग्रहणेन ग्रहणभावेऽपि "मीनातिमिनोति" इत्यात्वे "सनिमीमा"इत्यत्र मीग्रहणेन ग्रहणम्भविष्यतीति पुनरपि भाष्यासङ्गतिरिति वाच्यम् । एन्निमि तत्त्वं निमित्तीकृत्य जायमानस्य आत्वस्य एज्निमितत्वविघातक "हलन्ता" इति कित्वस- म्पादक इत्यादेश प्रत्यनिमित्तत्वात् । शैषिकोऽणिति । "शेषः" इति आवृत्तविधायकशा- खेणेत्यर्थः । अन्नेई बोध्यम्-"येन नाप्राप्त" न्यायघटकतस्येत्यस्य यदि स्वेतरस्येत्यर्थः, ।

·- १८४ परिभाषेन्दुशेखरे- अत्रेदं बोध्यम् “येन नाप्राप्त" इत्यत्र येनेत्यस्य यदि स्वेतरेणेत्यर्थस्तदा स्वविषये स्वेतरघद्यत् प्राप्नोति तब्दाध्यंविध्यन्तराप्राप्तविषयाभावात् । इयमेव बाध्यसामान्यचिन्तेति व्यवह्रियते । अनवकाशस्वेन बाधेऽप्येषा वक्त्तं शक्या यादाहरणमस्ति विनिगमनाविरहात् । यदि तु येनेत्यस्य येन लक्षणेनेत्यर्थो येन कार्येणेत्ययों वा तदा बाध्य विशेषचिन्ता। अनवकाशत्वेन बाधेऽप्येतद्वाधेन सार्थक्यमुत तद्वाधेनेत्येवं विशेषचिन्ता सम्भवति यद्युदाहरणमस्तीति ॥ ५९ ॥ तत्र कार्येणेत्यर्थे पररूपत्वावच्छिन्ने कार्य प्रारभ्यमाणाया वृद्धस्तद्वाध- भैरवी। . मित इत्यस्यार्थस्य विशिष्योपादानम् । यदा तु काञ्चनस्येयमित्यर्थविवक्षा तदा छप्रत्ययो भवत्येव । एवं दाशरथायेत्यपि दशर. थेन पुनः पुनः स्मृताय इत्यर्थे साधुः । यदि तु दशरथापत्यायेत्यर्थविवक्षा तदात्वार्षत्वादिति. बोध्यम् । बाधकशास्त्र विशेष वक्तुमादौ व्यवस्थामाह-*अत्रेदमित्यादिना* | स्वमपवादः, एवञ्च अपवादेतरत्वान्वयितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नकर्तृकावश्यकप्राप्तिलाभः। तद्वाध्यमित्यत्र विहितस्य तच्छब्देन परामर्शविवक्षया तच्छब्दे वीप्साभावः । *इयमेव । स्वेतरसकलशा. स्वबाधरूपैव, *एषा* | बाध्यसामान्यचिन्ता, यदीत्यनेन तदलाभो ध्वनितः । विनिगम नाविरहादिति । "येन नाप्राप्तिन्यायेन" यत्र बाधकत्वं तत्रैव बाध्यसामान्यचिन्ता यत्र त्वनवकाशत्वेन तत्र विनिगमकयुक्तयभावादित्यर्थः । अत एव शक्यत्वम् लक्षणेन शास्त्रविशेषेण कार्य्यस्य विधीयमानत्वेन प्राधान्यादाह- *कार्येणेति । *यादाहरणेति । अत्रापि यदिशब्दोपादानेन उदाहरणासम्भवो बोधितः । न च अनवकाशत्वेन बाधकत्वम् "अचिर ऋत" इत्यस्यास्ति तत्र बावसामान्यचिन्ताप्य स्तीति पूर्वोक्तं यदीत्त्यनुपपन्न मिति वाच्यम् । तत्र स्वेतरशानसामान्यस्य न ग्रहणम् । नुड्वि. धायकशास्त्रबाधस्यादर्शनात् . किन्तु ऋत इत्युपादानसामर्थ्यात् सर्वबाधकत्वमित्याशयात् । यदि तु "ऋत"इत्युपादानेनानवकाशत्वेन बाधस्थलेऽपि बाध्यसामान्यचिन्तास्तीत्येवं कल्प्य. ते तदा तत्रापि तथास्तु । यदीत्येतद्घटितमसन्दिग्धे सन्दिग्धवचनन्तु प्रतिपायल्यार्थस्य दा. ाय। शास्त्राणि चेत् प्रमाणानीतिवत् अस्तीत्यतिशब्दस्तद्विषयकविचारसमाविबोधकः॥१९॥ *तत्र* । पुबोक्तार्थत्रयमध्ये ।*वृद्धः । “एत्येधयूठमु” इतिवृद्धः । *तद्वाधकत्ये । पररूप- तत्त्वप्रकाशिका। तदा बाध्यसामान्यचिन्ता तक्रन्यायविषयेऽपि इदं वक्तुं युक्तम् । श्ययुदाहरणमस्ति । इय- मेव बाध्यसामान्यचिन्तेत्युच्यते । यदि येननाप्राप्तवाक्यघटकत्तस्येत्यस्य लक्षणस्य कार्यस्ये. ति वार्थः, तदा बाध्यविशेषचिन्ता, तक्रन्यायविषयेऽपीदं वक्तुं युक्तं ययुदाहरणमस्ति इयमे वबाध्यविशेषचिन्तेत्युच्यते । मूलोक्तं तु न युक्तम् बाध्यविशेषचिन्ताविषये येनेत्यस्य लक्षणेन कार्येण वेत्यर्थः । "एत्येधत्यूमु" एतद्विषये "एङि पररूपम्" इत्यस्य "ओमाडोश्च" इत्यस्य वा नाप्राप्रभावन पररूपबाधकत्वस्यैवानापत्या बाध्यसामान्यचिन्तायां वा बाध्यविशेषचि. न्तायां वा येनेत्यस्य स्वेतरणेत्त्यर्थस्यावश्यं वक्तव्यत्वात् । निरवकाशत्वेन बाधेऽप्येषा वक्तुं शक्या ययुदाहरणमस्तीत्यपि चिन्यमेव । तक्रन्यायस्योदाहरणस्यैव दुर्लभत्वेन विशेषसा मान्यचिन्तयोस्सुतरामुदाहरणस्य दुर्लभत्वात् ॥ १९ ॥ तत्र तस्येत्यस्य लक्षणस्य वाक्यास्य वेत्त्यर्थे पररूपत्वावच्छिन्नविधायकशास. त्वावच्छि पररूपत्वावच्छिन्ने कार्य वा नाप्रासं आरभ्यमाणाया वृद्धस्तद्वाधकत्वे

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी ।
कत्वे निर्णीते किंशास्त्रविहितस्येत्येवं तद्विशेषचिन्तायामाह-
पुरस्तादपवादा अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते नोत्तरान् ॥३०॥
अवश्यं स्वपरस्मिन् बाधनीये प्रथमोपस्थितानन्तरबाधेन चारितायें
पश्चादुपस्थितस्य ततः परस्य बाधे मानाभावः । प्राकाङ्क्षाया निवृत्तेविप्र-
तिषेधशास्त्रबाधे मानाभावाश्चेति तस्य बीजम् ॥ ६० ॥
"नासिकोदरौष्ठजवादन्त” (४-१-५५) इत्यस्यौष्ठाद्यंशे ङीनिषेध.
त्वावच्छिन्नबाधकत्वे निर्णीते किंविहितस्येत्याकाङ्क्षायामाह-
मध्येऽपवादा पूर्गन विधीन् बाधन्ते नोत्तरान् ॥ ११ ॥
तेनौष्ठादिषु पञ्चसु "असंयोगोपधाइति प्रतिषेध एव बाध्यते, न तु
"सहनविद्यमान" लक्षण इति "नासिकोदर" (४-१-६५ ) इत्यत्र भाष्ये
स्पष्टम् । पूर्वोपस्थितबाधेन नैराकाङ्क्षयमस्या बीजम् ॥ ६१ ॥
ननु "वा छन्दसि" ( ३-४-८८ ) इत्यनेन "सेट पिञ्च" (३-४-८७ )
-
भैरवी।
।
त्वावच्छिन्नबाधकत्वे । विहितस्येति ।पररूपस्येतिशेषः । अत्र चैषा एजाधोरेत्येधत्योवृद्धि
स्तस्याः पररूपत्वावच्छिन्नाप्राप्तियोग्ये विषये चरितार्थ्याभावो ऽस्ति यद्यपि, तथापि पररूपे
कृते चारितार्थ्य नास्तीति न येन नाप्राप्तिन्यायसञ्चार इत्याशयेनाह-वस्तुत इति* । “पु-
रस्तात्" इति न्यायो युक्तिसिद्ध इत्याशयेन आह-*अवश्य स्वपरस्मिन्निति । परशब्दोऽ
ऽत्रान्यवाची । प्रथमोपस्थितानन्तरेत्यत्रानन्तर्यमुपस्थितिकृतमेव विवक्षितं न त्वाष्टाध्यायी
पाठेन । “एङि पररूपम्" इत्यस्याष्टाध्यायपाठकृततथात्वविरहात् । ततः परस्य* । "ओमा
डोश्व" इत्यस्य । *आकाक्षेति । बाध्यस्येत्यादिः। किं बाध्य किं न बाध्यमित्याकाङ्काया
एकबाधकत्वज्ञानेनापि निवृत्तेरिति भावः । यदि व्यवहितस्यापि बाध्यत्वेनाकाङ्क्षा कल्प्यते
तदा विप्रतिषेधशास्त्रस्य बाधकल्पनाया आपत्तिरपि भवतीत्याह-*विप्रेति*। *तस्य । एत.
स्य न्यायस्य ॥६०॥
मध्येऽपवादन्यायं वक्तुमाह-*नासिकेति । नासिकोदरयोःसंयोगोपधत्वं नास्तीत्यत
आह-*ओष्ठाद्यश इति । येन काय्येणेति प्रागुक्तार्थमादाय आह-*डीनिषेधत्वावच्छि.
नेति । *तेन* । मध्येऽपवादन्यायस्वीकारेण । अत्र न्याये साधकमाह-*पूर्वोपेति ॥ ६१ ॥
*विकल्पः स्यादिति । "वाच्छन्दसि" इत्यनेन पक्षे भावो बाध्यते अभावज्ञाने च प्रति.
योगिज्ञानस्य कारणत्वात् सम्पूर्णस्य "सेटपिञ्च" इत्यस्योपस्थितौ तेनोभयविधानादुभयेऽपि
तत्त्वप्रकाशिका-
निर्णीते कस्य शास्त्रस्य कस्य वा पररूपस्य इति विशेष जिज्ञासायामाह-*पुरस्तादपवादा
इति। तत्र कार्येणेत्यर्थे इति चिन्त्यमिदम् । उक्तयुक्तः ॥ ६॥
*जीनिषेधत्त्वावच्छिन्नबाधकत्त्व इति । नच "कुप्वोः क पौच" इत्यस्य सकललक्ष्य-
प्राप्त "विसर्जनीयस्य स" इत्येद्वाधकत्ववत्प्रकृते सकललक्ष्यप्राप्त "असंयोगपूर्वात्" इत्येद्वा.
धकत्वमेवोडाशे स्थानतु "सहन" लक्षणस्येत्यस्येतिवाच्यम् । इञ्ठको नाप्राप्तयोरार.
भ्यमाणस्य ऋष्यणः कस्य प्रत्ययस्य बाधकत्वमित्यवतरणस्य दातुं शक्यत्वात् । नतु "सहन.
विद्यमान लक्षण इति-इदमुपलक्षणम् , आत्रेय इत्यादौ परत्वाठगेव नतु अपवादो ऋष्यण
इत्यस्य॥६१ ॥

·परिभाषेन्दुशेखरे- इत्यनन्तरस्यापित्त्वस्येव हेरति विकल्पः स्यात् । तथा "नेटि” (७-२-४) इति निषेधोऽनन्तरहलन्तलक्षणाया इव सिचिवृद्धिमृजिवृद्धयोरपि स्यात् । अत उक्तन्यायमूलकमेवाह । अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति ॥ ६२॥. अत एव “संख्याव्ययादेः" (४-१-२६ ) इति ङीब्ग्रहणं चरितार्थम् । -तद्ध्यनन्तरस्य ङीषो विध्यभावाय । “नक्तिचि" (६-५-३७) इति सूत्रे दीर्घग्रहणञ्च चरितार्थम् । तध्वनन्तरस्य "अनुदात्तोपदेश" (६-४-३७) इत्यस्यैव निषेधाभावाय । मध्येऽपवादन्यायाद्यपेक्षयानन्तरस्येति न्यायः प्रबल इति "अष्टाभ्य” (७-१-२१.) इति सूत्रे कैयटः। प्रत्यासत्तिमूलको. भैरवी विकल्पः स्यादिति भावः । *तथा । पूर्ववत् । *उक्तन्यायेति । अनन्तरे प्रथमोपस्थित. स्येति न्याये हत्यर्थः । तेन पश्चादुपस्थितस्य न निषेध इति फलितम् । व्यवहितस्य अनन्त. रस्येति न्यायस्वीकारादेवेत्यर्थः । विध्यशोदाहरणमाह-*संख्येति । निषेधांशमाह-*न क्तिचीति । *अनन्तरस्येति । अनेनानुनासिकस्येत्यस्य ग्रहण न स्यादिति सूचितम् । तथा च "अनन्तरस्य" इति न्यायानङ्गीकारे अनन्तरस्य "अनुदात्तोपदेश" इत्यस्य निषेधव. यवहितस्य दीर्घस्यापि निषेधः सिद्धः । न्यायाङ्गीकारे त्वनुनासिकलोपस्यैव निषेधः स्यादिति दीर्घग्रहणं सफलमिति । एवञ्च तत्सूत्रस्थं दीर्घग्रहणमेवास्यां परिभाषायां ज्ञापकमिति सि. द्धम् । अष्टाभ्य इतीति । तत्र सूत्रे-"औशद्याविति वक्तव्यम् । किमिदमयाविति, अनु. त्तरपद इति । किं प्रयोजनम् । इह माभूत् । अष्टपुत्रः अष्टाभार्यः । एवं शङ्कायामस्तु लुक् तत्र । अस्त्वत्रौरत्वं लुग् भविष्यति । षड्भ्योऽप्येवं प्रसज्यते । इहापि तर्हि प्राप्नोति अष्टौ तिष्ठन्ति अष्टौ पश्येति । अपवादः । अपवादत्वादत्र औशत्वं लुक बाधिष्यते । इहापि हि बाधते, अष्टपुत्रः अष्टभार्यः यस्य विषये । यस्य लुको विषये औश्त्वन्तस्यापवादः । यो वा तस्मादनन्तरः । अयं वा अनन्तरस्य लुको बाधक भविष्यति । कुत एतत् । अनन्तरस्य वि. धिर्भवति प्रतिषेधो वेति" भाष्ये उक्तम् । अवश्यं लुकि प्राप्ते औशादेशविधानाद्बाध्यसामा न्यचिन्तया औशादेशः "सुपोधातु” इति लुकमपि बाधतेत्यभिप्रायेण "औशधौ” इति वार्ति कारम्भः । ततोऽस्तु लुगित्यस्य प्राप्नोत्वत्रौश्त्वम् लुग् भविष्यतीत्यस्य लुग्बाधको भवि. ध्यतीत्यत्र तात्पर्य्यम् । पड्भ्य इति । यथा यत्र लुक् तथा “पझ्य" इति लुगप्यौशादेश बाधेतेत्यर्थः । पुनरपि बाध्यसामान्यचिन्तयैव आह-अपवाद इति । बाध्यविशेषचिन्त. याह-यस्य विषय इति । एतेन येन काय्यणावश्यं प्राप्त इति न्यायेन "पइभ्य" इति लुक एवापवादः । “सुपो धातु" इति लुक् तु स्यादेवेति भावः । यो वा तस्मादन्तर इति । "अनन्तरस्य" इति न्यायन "पड्भ्यो लुक्" इत्यस्यैव लुक् औशादेशो बाधक इत्युक्तम् । तत्र मध्ये ऽपवादन्यायेन द्वितीयाध्यायविहितस्य लुको बाधा प्राप्नोतीत्याशङ्कय नैष दोषः यत्र द्वावपि व्यवहितौ पूर्वोत्तरौ तत्र पूर्वानुभवाहिततसंस्कारोपजनितस्मृत्युपारूढस्य पूर्वस्य युक्तो बाधः । इह त्वनेकाध्यायव्यवहितो द्वितीयाध्यायविहितो लुग् महता यत्नेन स्मत. व्यः । अनन्तरस्त्वनुभवनीय इति स एव बाध्यते । एतेन "अनन्तरस्य" इति न्यायस्य प्रा. तत्त्वप्रकाशिका। *कोषो विध्यभावायेति । नच हीषोऽनुवृत्तौ सूत्रवैयापत्या व्यवहितकीप एवानुवृत्ति र्भवतीतिज्ञापितेऽपि स्वांशे चारिताथ्यं नेतीतिवाच्यम् । डोपोनुवृत्तावपि ऊधाशब्दान्तात्परि. ।

·तस्वप्रकाशिकासहितामैरवी । ऽयम् । लक्ष्यानुरोधाच्च व्यवस्थेत्यपि पक्षान्तरम् । तत्र तत्र क्वचित् स्व. रितत्वप्रतिशासामध्येन बाध्यतेऽयं न्यायः । यथ "टिड्ढा' (२-१-१५) इति सूत्रेण डापा व्यवहितस्यापि डोपो विधिः । "नषट" (४-१-१०) इत्यादिना द्वयोरपि टाब्डीपोः प्रतिषेधः । इयञ्च "शि सर्वनामस्थानम्" भैरवी बल्यमर्थादुक्तम् । यस्तूत्तरस्तस्य स्मरणं न सम्भवति अनुभवाभावेन संस्काराभावादिति मध्येऽपवादन्यायलाभः । अत्र कैयटेन न्यायद्वयमध्ये “अनन्तरस्य" इति न्यायस्य प्रवृत्तौ युक्तिः प्रदर्शिता तेन प्राबल्यमनन्तरस्येति न्यायस्य तेनोक्तमित्याशयेन मध्येऽपवादन्याया. पेक्षयानन्तरस्येति न्यायः प्रबल इति कैयट इत्युक्तम् । केचित्तु सामान्यतः प्राबल्यं तस्य न्यायस्य तदभिमतम् । मध्येऽपवादन्यायस्य युक्ति मूलकत्वादनन्तरस्येति न्यायस्य तु ज्ञापकसाध्यत्वादित्येवं कैयटाशयं कल्पयित्वा कैयट इति कथनेनारुचिः सूचिता । द्वयोरपि न्याययोपिकसाध्यत्वेनार्द्धजरतीयस्यानौचित्यरूपा । म. ध्येऽपवादन्याये ज्ञापक "परिमाणाख्यायां सर्वेभ्य" इति सूत्रे सर्वग्रहणं तत्र हि परिमाणाख्या- यामित्यंश एकस्तण्डुलनिवाय इत्यत्र "ग्रह" इत्यपो निचाय इत्यत्र "एरच्" इत्यचो बा- धनार्थः । “ग्रहवृह" इति सूत्रम् "परिमाणाख्यायामेरच्" इति तु निश्चय इत्यत्र चरितार्थम् । तत्रादावकर्तरीत्यस्य प्राप्तिस्तयोराभ्यां सूत्राभ्यां बाधस्य प्रसक्तिस्तामपि परिमाणाख्याया. मिति बाधत इति "परिमाणाख्यायाम्" इति सूत्रस्य स्वविषयप्राप्त सर्वबाधकत्वात्सर्वापवा. दत्वेनाकर्तरीत्येतदपवादत्वमपि । यद्यपि विधेयस्यैकत्वमस्ति तथापि "परिमाणाख्यायाम्” इति सूत्रविपये तत्प्रवृत्त्या त दपवादत्वव्यवहारः । तत्र सर्वग्रहणं तस्य सर्वधातुभ्यो घविधायकत्वतात्पर्य्यकम् । तच्च "प. रिमाणाख्यायाम्" इत्यस्य सर्वबाधकत्वाभावशङ्कायाम् “एरच्" इत्यस्यैव बाधो न किन्तु "ऋदोरप्" इत्यस्य "ग्रहवृहनिश्चि" इत्यस्यापीत्येवमर्थ कृतं, तेन द्वौ कारो द्वौपावाविति सि द्धम् । एतच्च मध्येऽपवादन्यायसद्भावे सति उपपद्यत इति वदन्ति । पक्षान्तरमाह-*प्रत्यास- तीति । “यो वा अनन्तर" इति भाष्यस्य प्रत्यासत्तावेव तात्पर्य्यमिति भावः । नन्वेवमुभयोरपि न्याययोः समत्वेन व्यवस्था कथमत आह-*लक्ष्यानुरोधेनेति ।अत्रेदं बोध्यम् --यद्यपि कैयटस्य यो वेति भाष्यस्य द्विविधव्याख्यानमभिमतं तथापि प्रत्या. सत्तिमूलक इति व्याख्यानेन निर्भरः । एतच्च लुकः समकक्षत्वमभ्युपगम्योक्तं भिन्नकक्षौ वेतौ लुकौ एकस्य सर्वत्र प्राप्त्या परस्य सर्वत्र अप्राप्तयेति तेन कथनात् । *एकस्या "षड्. भ्य" इत्यस्य, अपरस्य "सुपो धातु" इत्यस्य, सर्वत्रेत्यभिधानेन येन नाप्राप्तन्यायेन तद. पवादत्वमेवौशादेशस्य, "सुपोधातु” इति यो लुक् स तु "अन्तरङ्गानपि” इति न्यायेनौशा देशस्य बाधक इत्यत्र तात्पर्य्यमिति । तत्र । तत्सूत्रस्थकैयटे। तत्र-पूर्वोक्तव्यवस्था. सिद्धौ । स्वरितत्वप्रतिज्ञानात्-स्वरितेनाधिकं कार्यमित्यर्थकात् स्वरितत्वात् । तत्र दृष्टान्तमाह-यथेति । यद्यपि डीबितिपदे स्वरितत्वमुत्तरसूत्रेषु सम्बन्धार्थं तथाप्येताह- शस्यापि तत्सूत्रार्थस्य अन्यत्र दर्शनादिह तथा आश्रीयत इति भावः । सामथ्येनेत्यस्य उदा. हरणमाह-*न षडित्यादिनेति । षट्संज्ञकेभ्य: स्वखादिभ्यश्च यत्प्राप्तं तन्नेति व्याख्यान. सामर्थ्यादित्यर्थः । *इयम् । 'अनन्तरस्य' इति परिभाषा । अत्रेदं तत्त्वम्-अनन्तरस्या. नन्तरोपस्थितिविषयस्य इत्यर्थः । तत्र "सहन्याव्ययादेः" इति सूत्रघटकलीप्पदसादृश्यात् पदमात्रनिष्ठमेवानन्तरोपस्थितिविषयत्वमभिप्रेतमिति न आग्रहः, किन्तु पदसमुदायनिष्टमपि तत्त्वप्रकाशिका- च्छेदकादेओत्सल्यादेरेव असत्त्ववाचकादेनिरुक्तबहुमोहेश्वेदव्ययादेवेतिसूत्रस्य नियामकल्वेन ·१८८ परिभाषेन्दुशेखरे- (१-१-४१) इत्यादौ भाग्ये स्पष्टत्यन्यत्र विस्तरः ॥ ६२ ॥ ननु दधतीत्यादावन्तरङ्गत्वादन्तादेशेऽल्विधौ स्थानिवत्त्वाभावाददादेशो न स्यादिति तद्वैयर्थ्यापत्तिरत पाह- पूर्व छपवादा अभिनिनिशन्ते पश्चादुत्. सर्गाः॥ ३॥ लक्षणेकचक्षुष्को ह्यपवादविषयं पालोच्य तद्विषयत्वाभावनिश्चये उत्सर्गेण तत्तल्लक्ष्यं संस्कारोति । अन्यथा विकल्पापत्तिरित्यर्थः। अभिनि- भैरवी। "नक्तिचि” इति सुत्रस्थदीर्घग्रहणस्य "अनुदात्तोपदेश" इतिसम्पूर्णसूत्रस्यैव निषेधाभावज्ञा- पकत्वात्। तेनापिदित्यस्य पदसमुदायस्याप्यनन्तरपदेन संग्रह इति "अनन्तरस्य” इति न्यायापेक्षया "येन नाप्राप्त" इति न्यायः प्रबलः । “अनन्तरस्य" इति न्यायस्याष्टाध्यायी. पाठलक्ष्यदर्शनोभयसापेक्षत्वात् । “येन न" इत्यस्य पाठापेक्षत्वादित्याशयेनाह-*अ. न्यत्रेति* ॥६१॥ अपवादप्रसङ्गादाह-*नन्विति । *अन्तरङ्गत्वात् । द्विर्वचनानपेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वात् । । चैतादृशशङ्कायां "पूर्व बपवादा" इत्यस्यावतारणमयुक्तम् । यद्यपि दधतीत्यत्र द्वित्वोत्तर- मड्भावस्य प्राप्तिस्तथापि जक्षतीत्यत्र द्वित्वानपेक्षत्वेन समत्वमेवेति अड्भाबस्य तत्र येन नाप्राप्तन्यायेनान्तादेशापवादस्य चरितार्थतया अपवादोऽपि यद्यन्यत्र चरितार्थ इति न्यायेना- न्तरङ्गान्तादेशाबाध एव स्यादिति वाच्यम् । अन्तरङ्गत्वादित्यस्य विकरणापेक्षयापरनिमित्त कत्वेन अन्तरङ्गत्वादित्यर्थात् । एवञ्च अपवादो यदीत्यस्याविषयोऽयमिति बोध्यम् । विक. रणे तस्य श्लौ द्विवचनेऽद्भावस्य प्राप्तिरन्तादेशस्य तु पूर्वमेव प्राप्तिरित्याशयः । *तद्वैयथ्ये. ति* । “अदभ्यस्तात्” इति सूत्रस्य वैयर्थ्यमित्यर्थः । न च जक्षतीत्याद्यर्थम् "अदभ्यस्ता. त्" इत्यावश्यकमिति वाच्यम् । तेष्वपि पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वेन पूर्वस्थितनिमित्तकत्वेन चान्तरङ्गत्वादन्तादेशः प्रथमतः स्यात्तथा च तत्र झत्वाभावेनाद्भावो न स्यादिति तस्य सूत्र- स्य वैयर्थ्यमित्याशयात् । न चादग्रहणमात्मनेपदेषु अतत इत्यर्थमावश्यकमिति वाच्यम् । तावतापि सम्पूर्णसूत्रस्य वैयर्थ्यमेवेत्यर्थात् । “पूर्व छपवादा" इत्यत्र हिशब्दो निश्चितत्व. सूचकः । द्वौ न्यायौ भाप्ये तत्र तत्रोपनिबद्धौ तत्र व्यवस्थामाह-*लक्षणकेत्यादिना । *अन्यथा । अपवादशास्त्रस्य यो विषयस्तद्विषयकत्वस्याप्युत्सर्गशाने स्वीकारे । विक- तत्त्वप्रकाशिका। आढकोधी अग्रेवणोधीत्यादौ ङीपभावाय सूत्रस्य सार्थक्यात् ॥ ६२ ॥ *तद्वैयापत्तिरिति । नच जक्षतीत्यादौ अदादेशस्य चारितार्थ्यमितिवाच्यम्। आयत्रा. दिषूपदेशिवद्वचनमिति सूत्रे उपदेशिवदावनात्रापि पूर्वमेवान्तादेशप्रवृत्या तद्वैयर्थ्यस्य स्पष्ट त्वात् । नचैवमपि अत्रापि उपदेशिवद्वचनमस्तीतिसूत्र एव अन्तादेशं बाधित्वा अदादेशो भवतीत्यवतरणासङ्गतिरितिवाच्यम् । आयन्नादिपूपदेशिवद्वचनं स्वरसिध्यर्थमितिवार्तिके स्वरसिद्धिरूपप्रयोजनोपन्यासेन अभ्यस्तविषये अभ्यस्तानामादिरितिस्वरप्रवृत्त्या आयुदा. तरूपप्रयोजनाभावेन तद्वातिकाप्रवृत्तः। *विकल्पापत्तिरिति । अयंभावः असति बाधके उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन विधेयान्वय इतिसिद्धान्तः। अवच्छेदकावच्छेदेन विधेयान्वय इत्यस्य उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वं विधेये विधेयतावच्छेदकसंसर्गमपदिश्यानियमतो भासत इतीत्यर्थः । तथाच-अपवादशात्रीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिमातिरिक्तत्वेन उत्सर्गशास्त्रीयोदेश- तावच्छेदकावच्छिो सङ्कोचामावे अपवादोत्सर्गयोरभयत्रापि उश्यतावच्छेदकत्वस्य विधेये

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी ।
विशन्त इत्यस्य बुद्ध्यारूढ़ा भवन्तीत्यर्थः । "अपवादो यद्यन्यत्र चरितार्थ
(प०६६) इति न्यायस्य तु नात्र प्राप्तिरन्तादेशाप्राप्तिविषये चारितार्थ्या.
भावात् ॥६॥
लक्ष्यैकचक्षुष्कस्तु तच्छास्त्रपर्यालोचन विनापि अपवादविषयं परित्य.
ज्योत्सर्गेण लक्ष्यं संस्कारोति तस्यापि शास्त्रप्रक्रियास्मरणपूर्वकप्रयोग एव
धर्मोत्पत्तः तदाह-
प्रकल्प्य चापवादविषयं तत उत्सोऽभिनिविशते ॥ ६४ ॥
तत इत्यस्यापवादशास्त्रपालोचनात् प्रागपीत्यर्थः । प्रकल्प्येत्यस्य
परित्यज्येत्यर्थः।
अत एव प्रातिपदिकार्थसूत्रे भाष्ये इदं द्वयमप्युक्त्वा न कदाचित्तावदु.
सो भवत्यपवादं तावत् प्रतीक्षत इत्यर्थकमुक्तम् ।
एतन्मूलकमेव नवीनाः पठन्ति-
भैरवी।
ल्पापत्तिरिति । अस्य तस्मिन् विषये इत्यादिः । शास्त्रे उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकप्रवृत्ति.
कत्वं न्याय्यमिति भावः । *बुद्ध्यारूढा इति । एवञ्च अपवादस्य प्राथमिकबुद्धिविषयत्वेऽ-
प्युत्सर्गस्य विषयेऽपवादविषयभिन्नत्वनिश्चये सत्युत्सर्गशास्त्रोद्देश्यतावच्छेदकस्य विलक्षणस्य
व्यापिका एतत्प्रवृत्तिरिति न विकल्पापत्तिरिति । एवञ्चोत्सर्गप्रवृत्तौ अपवादज्ञानं कारणमिति
भावः । एवञ्च अपवादोऽपीति न्यायस्याविषयोऽयमित्याह-*अपवादोऽपीति । यथाकथ.
ञ्चिदपवादविषयत्वं ज्ञात्वा तत उत्सर्गबुद्धिर्निवर्तते अन्यत्र तु सा कर्तव्येऽपि फलति । *अ-
* । दधतीत्यत्र न ॥ ६२ ॥
द्वितीयमवतारयति-*लक्ष्यैकेतितंच्छास्वेति । अपवादशावेत्यर्थः । ननु यदि लक्ष्यैक-
कचक्षुष्कस्य लक्षणापेक्षैव न, तदोत्सर्गेण संस्कारकरणं किमर्थमत आह-*तस्यापीति । अपि
शब्देन लक्षणैकचकक्षुष्कसङ्गहः । “एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः शास्रान्वितः स्वगें लोके च का.
मधुग् भवतीति शास्त्रान्वितत्वेन भाष्यकृता प्रतिपादनादिति भावः । उक्तरीत्या न्यायद्वयस्य
विषयभेदात यत्कश्चिदपवादेनोत्सर्गस्य बाधाविशेषादेकेनैव सिद्धे पक्षद्वयोपन्यासोऽनुचित
इत्याह-तनिरस्तमिति बोध्यम्। "प्रकल्प्य” इति वचने ल्यपउच्चारणेनैवानन्तर्यस्य लाभे तत
इत्यस्य वैयर्थ्यमत आह-*तत इत्यस्येति । तच्छरहस्य प्रक्रान्तपरामर्शकत्वादेतादृशार्थलाभः।
*अभिनिविशते । प्रवर्तते । एवञ्च नैत्रादिः कर्ता अपवादविषयं स्वयमेव त्यक्त्वोत्सर्गेण
लक्ष्यं संस्करोति । एवञ्च एतावानत्र विशेषः । लक्षणैकचक्षुष्केण पूर्वन्यायविषये सर्वत्र प्राप्त-
स्योत्सर्गस्यापवादेन बुद्धयारूढेन विषयविशेषात् निवृत्तिः सम्पाद्यतेऽत्र तु प्रागेव ताहशी
बुद्धिरिति ॥ ६३ ॥
*अतएव । न्याययस्योक्तरीत्या विशेषार्थबोधकत्वेऽपि फलतो विलक्षणार्थतात्पर्य्यक
त्वादेव । *तावत् । आदौ। इत्यर्थकमिति। वाक्यान्तरमिति शेषः यथा न तावदन्न ति-
हादेशो भवति अपवादौ तावच्छतृशामची प्रतीक्षेते इति । यदि द्वयोाययोभिन्नार्थत्वं स्या-
तदोपसंहारद्वयं कुर्यादिति भावः। *एतम्मूलकमेव । फलितमूलकमेव । ऋष्यसम्मतत्वध्व.
मनाय-*नवीना इति । दीक्षितादय इत्यर्थः, दधतीत्यस्य साधनायेति शेषः । द्वितीयवचनस्य
तत्त्वप्रकाशिका।
नियमतो भानेन अन्यतरत्वादिना व्यापकतावक्तव्येतिविकल्पोपपत्तिरिति । चारितार्थ्या-
भावादिति । अत्रापि शङ्कासमाधानादिकं पूर्ववबोध्यम् ॥ ६३ ॥

·१९. परिभाषेन्दुशेखरे- उपसंजनिष्यमाणनिमित्तोऽप्यपवाद उपसंजातनिमि. त्तमप्युत्सर्ग बाधत इति ॥६५॥ यत्तु अभ्यस्तसंक्षासूत्रे कैयटेन प्रकल्प्य चेति प्रतीकमुपादाय यथा “न सम्प्रसारण" (६-१-३७ ) इति परस्य यणः पूर्व सम्प्रसारणं पूर्वस्य तु तन्निमित्तः प्रतिषेध इत्युक्तं तत्तु तत उत्सर्ग इत्याद्यतराननुगुणम् । यत्तु अपवादवाक्याथ विना नोत्सर्गवाक्यार्थ इति तदर्थ इति तन्न । अभिनिविशतेऽपवादविषयमित्यादिपदस्वारस्य भङ्गापत्तेः । पदजन्यपदार्थो. पस्थितौ वाक्यार्थबोधाभावे कारणाभावाच । यत्र त्वपवादो निषिद्धस्त. त्रापवादविषयेऽप्युत्सर्गः प्रवर्तत एव । यथा वृक्षावित्यत्र "नादिचि" (९-१-१०४) इति पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधनात् प्रवर्तमानस्य वृद्धिबाधकत्वाभा- वाढद्धिः प्रवर्तते । अतएव "तौ सत् (३-२-१२७ ) इत्यादि सङ्गच्छते । अत एव निर्देशाद् भ्रष्टावसरन्यायस्यात्र शास्त्रेऽनाश्रयणम् । ध्वनितं चेदं. "इको गुण" (१-१-३) इति सूत्रे भाष्ये इति भाष्यप्रदीपोइयोते निरू. पितम् । अत्र देवदत्तस्य हन्तरि हते देवदत्तस्य उन्मजन नेति न्यायस्य भैरवी। । अन्यकल्पितमर्थ निरस्यति-*यत्त्विति । एतन्मते प्रकल्प्येत्यस्यापवादविषयकल्पनां कृत्वा तथोत्सर्गशास्त्रं प्रवर्तते यथापवादस्य प्रवृतिः स्यादित्यर्थः । *इतीति । इति बुद्धिस्थे स. तीत्यर्थः । *सम्प्रसारणमिति । प्रवर्तते इति शेषः । एवञ्च विद्ध इत्यादावन्त्यस्य यणः पूर्व सम्प्रसारणं भवतीति सिद्धम् । *तत्तु* । कैयटोक्तन्तु । *अननुगुणमिति । एतच्च स्पष्टमेव । आदिना वेत्त्यस्य प्रकल्प्येत्यस्य च परिग्रहः। किञ्च भगवता "न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्" इति ज्ञापकादन्त्यस्य यणः पूर्व सम्प्रसारणं भवतीत्ययमों बोधितो न तु न्यायेनेत्यस्य ता. दृशार्थकत्वं न युक्तमिति भावः । द्वितीयवचनस्य अन्यकृतमर्थान्तरं निरस्यति-*यत्र त्वप. वादति । एतादृशस्यार्थस्य सम्भव एव नेत्याह-*पदजन्येत्यादिना*। एवञ्च उपात्ताक्षरा. र्थाभावेऽपि तत्तात्पर्ध्यार्थाऽपि नेति फलितम् । उक्तन्यायद्वयस्थलेऽपवाद विषयता फलोपहि. ता विवक्षितेति वक्तुमाह-*योति । *अतएव । फलोपहितापवादविषयताया आश्रयणा. देव । *अत एव निर्देशात् । "तौ सत" इत्यादिनिर्देशात् । एतेन उक्तार्थे सूत्रकारस्य सम्म तिर्दर्शिता । भाष्यकारस्यापि सम्मति दर्शयति-*ध्वनितमिति । तत्र हि वृद्धिग्रहणाभाव अभेत्सीदित्यत्र हलन्तलक्षणवृद्धर्बाधकत्वेऽकोषीदित्यादौ प्रथमप्राप्तगुणस्य स्वबाधकवृद्धिवि. षयेऽपि प्रवृत्तिः । “तौ सत्" इति निर्देशोपपादनेन कृता वृद्धस्तु बाध्यसामान्यचिन्तापक्षे "सिचि वृद्धिः" इति सूत्रविहिताया बाधकहलन्तलक्षणाया नेटीति प्रतिषेध इत्युक्तम् । देव. दत्तस्यहन्तरि हते देवदत्तस्य न उन्मजनमित्यस्य तु विषय एव नास्तीत्याह-*अत्र देवदत्त. स्येति । प्रतिपदोक्तस्य बलवत्त्वं सामान्येन कश्चिदाह तन्न युक्तं किन्तु स्थलविशेष एवेति तत्त्वप्रकाशिका। *उपसानिष्यमाणनिमित्त इति । उत्सर्गशास्त्रप्रवृत्त्यभावसम्भावनाप्रयोज्यापवादशा स्त्रप्रवृत्तिसभावनाबाधकत्वे बीजम् । अनेन च भविष्यदपवादविषयातिरिक्तत्वेन सडोची भवति । तथाच-अभ्यस्तात्परत्वेन संभावितो यो यः तदतिरिक्तस्यैव झस्य अन्तादेश इति दधतीत्यादौ न दोषः । *अनाश्रयणमिति । वस्तुतस्तु भ्रष्टावसरन्यायस्य नानविषय इति लेखनीयम् । शास्त्रस्यावसरो नाम तदीयोद्देश्यतावच्छेदकाक्रान्तिः । तथाच-वृक्ष औ ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । १९१ विषय एव नास्ति । हते देवदत्त उन्मजनं न । देवदत्तहननोधतस्य तु हनने भवत्येवोन्मजनम् । प्रकृतेऽपि न पूर्वसवर्णदीघण वृद्धहननं किन्तु हननोद्य. मसजातीय प्रसक्तिमात्रं प्रसक्तस्यैव निषेधात् । प्रतिपदोक्तत्वमपि निरवका. शत्वे सत्येव बाधप्रयोजकम् । स्पष्टं चेदं "शेषाद्विभाषा" (५-४-१५४) इति सूत्रे भाष्ये । तत्र हि-शेषग्रहणमनर्थकं ये प्रतिपदं विधीयन्ते ते बाधका भविष्यन्तीत्याशङ्क्यानवकाशा हि विधयो बाधका भवन्ति समासान्ताश्च कबभावे सावकाशा इत्युक्तम् । क्वचिदनवकाशत्वाभावेऽपि परनित्यादिसम- वधाने शीघ्रोपस्थितिकत्वेन पूर्वप्रवृत्तिप्रयोजकं बलवत्त्वं प्रतिपदविधित्वे. नापि । परनित्यान्तरङ्गप्रतिपदविधयो विरोधिसन्निपाते तेषां मिथःप्रसङ्गे परबलीयस्वमिति "प्रत्ययोत्तरपदयोश्च” (७-२-९८) इति सूत्रे कैयटेन भैरवी । । सिद्धान्तस्तं दर्शयति-*प्रतिपदोक्तत्वमपीति । अत्र प्रतिपदोक्तत्वं पदविशेषमुच्चाय्यं विहि- तत्वमानं न तु प्रागुक्तम् । यथा ऋभिने स्त्र्यर्थ चरितार्थस्य "पादोऽन्यतरस्याम्" इत्यस्य च्यभिधेयायां प्राप्तस्य "टाबृचि" इत्येनन बाध इति । एवञ्च सूत्ररीत्या ऋग्भिन्ने स्व्यर्थे द्विपदी द्विपादित्येव, भाष्यकृता तु "टाबृचि" इत्यस्य प्रत्याख्यानं ध्वनितम् । तथाहि-यावग्रहणं किमर्थमिति प्रघट्टके क्रुचा देवविशेति याब्ग्रहणस्य प्रयोजन. मुक्त्वा अत्रापि आकारान्तादेव टाप् तत्रापि पूर्वान्तवद्भावेन सिद्धमित्यनेन तत्खण्डने कृते "पादोऽन्यतरस्याम्" "टावृचिं" इति प्रयोजनमुक्त्वा पादशब्दसमानार्थकाकारान्तपदशब्द- माश्रित्य तत्प्रत्याख्यातम् । न चैवं द्विपदेत्यस्य सिद्धावपि द्विपदी द्विपादित्यपि प्राप्नो. तीति वाच्यम् । फलभेदे प्रत्याख्यानासम्भवेन "टाबृचि" इत्यस्यारम्भेऽपि तत्र अन्यतरस्या मित्यनुवर्त्य रूपत्रयं बोध्यमिति । स्पष्टञ्चेदमिति । निरवकाशत्वम् एव बाधकत्वप्रयोजक तदिति स्फुटमित्यर्थः । एतेन प्रतिपदोक्तत्वस्य भवदुक्तरीत्या बाधप्रयोजकत्वस्वीकारे प्रागु. क्तेषु अस्या पाठान्न्यूनतेति निरस्तम् । अपवाद एवान्तर्भावात् । *शेषग्रहणमिति । समा- सान्तापेक्षया शेषत्वस्य ग्रहणमित्यर्थक शेषग्रहणमित्यर्थः । *सावकाशा इति । ननु तत्र चारितार्थ्यऽपि येन नाप्राप्सन्यायस्य यद्वीजं तदप्राप्तियोग्ये विषये चारितार्थ्य तत्त्वस्त्येवेति भाष्यासङ्गतिरिति चेन्न । अस्मादेव भाष्यात् प्रतिपदोक्तत्वस्य येन नाप्राप्तन्यायमूलकापवा. दत्वे नान्तर्भावः, किन्तु निरवकाशत्व ऐवेति कल्पनात् । ननु प्रतिपदोक्तस्य नित्यस्य बाधकत्वमस्तु वैकल्पिकस्य तस्य तु बाधकत्वाभाव एव प्राप्नोति, स्वाभावे प्राप्तस्य कपस्तेनावारणादत आह-*क्वचिदनवेति । एवञ्च प्रतिपदविधि- वेन शीघ्रोपस्थितिकत्वं तेन तस्य पूर्व प्रवृत्तिरित्येव कल्प्यते। अत्र मानमाह-*परनि. त्येति । विरोधिसन्निपात इति । विरोधिनोः शास्त्रयोः सन्निपात एकत्र लक्ष्ये युगपत्प्राप्ती परादिक्रमेण ते भवन्तीति शेषः । *तेषाम् । पदादीनाम् । संग्राहकवाक्यपठितानामेव युग. पत्प्रासावित्यर्थः । *परबलोयस्त्वमिति । समाह स्वाक्यपाठेन येषां परत्वं तेषां बलीय. । । स्त्वमित्यर्थः ननु कैयटेन तथा पाठेऽपि भाष्यात् प्रतिपदविधित्वस्य पूर्वप्रवृत्तिनियामकत्वं न लब्ध. तत्त्वप्रकाशिका । इत्यस्यां दशायां "वृद्धिरेचि" इत्येतदुद्देश्यतावच्छेदकाक्रान्तेः सत्वेन अवसरभ्रंशाभावात् । *कैयटेन पाठादिति । वस्तुतस्तु अपवादस्थाने प्रतिपदविधिपाठेन नाय कैयटोऽर्थसाधकः ।

·- १९२ परिभाषेन्दुशेखरे- पाठात् । अत एव रमे इत्यादौ प्रतिपदोक्तत्वात् पूर्वमेव आकारप्रश्लेषाखल्- ज्यादिलोपो न प्राप्नोतीत्याशङ्कय "एङहस्वात्। (६-१-६९) इति लोपेन समाहितम् ॥ ६५ ॥ नन्वयजे इन्द्रमित्यादावन्तरङ्गस्यापि गुणस्यापवादेन सवर्णदीघेण बाधः स्यादत माह- अपवादो यद्यन्यत्र चरितार्थस्तान्तरङ्गेण बाध्यते ॥ ६६ ॥ निरवकाशस्वरूपस्य बाधकत्वबीजस्याभावात् । एवं च प्रकृतेऽन्तरङ्गेण गुणेन सवर्णदीर्घः समानाश्रये चरितार्थों यण्गुणयोरपवादोऽपि बाध्यते । पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वरूपान्तरङ्गत्वविषय इदम् । यत्तु आगमादेशयोर्न बाध्यवाधकभावो भिन्नफलत्वादत एव ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां कम्बलः कौण्डिन्यायेत्यादौ कम्वलेन न दधिदानवाध इति "च्छो" (६-४-१९) इति सूत्रे कैयटस्तन्न । अपवादो नुगदीर्घत्वस्येति भैरवी। मिति भाष्याननुग्रह एवेत्यत आह-*अतएवेति । प्रतिपदोक्तत्वस्य पूर्वप्रवृत्तिनियामकत्वा- देव। *प्रतिपदोक्तत्वादिति । सम्बुद्धिपदोपादानेन अस्य तत्त्वम् ॥ ६५ ॥ *अन्तरङ्गस्य । पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वनान्तरङ्गस्य । एतेन पूर्वसङ्गतिलाभः । *अप- वादेन । बाध्यसामान्यचिन्तयापवादेन अनवकाशत्वरूपापवादत्वविशिष्टेनेत्यर्थः । *समाना- श्रये* । दण्डाग्रम् , दधीदमित्यादौ । अयं भावः-अत्र समाने स्थानिनि निमित्ते च सर्वथा अनवकाशत्वेन यण्गुणौ बाधित्वा सवर्णदीधैं तयोरतावपि भिन्नस्थानिनिमित्तकेऽयज इ इन्द्रमित्यादौ कृतेऽपि यणादेशे स्थानि. वत्त्वेन दीर्घस्य प्राप्त्या न सर्वथा अनवकाशत्वमिति तदप्राप्तियोग्ये विषयेऽचारितार्थ्यरूपा. पवादत्वमेव यस्य बीजं तस्य येन नाप्राप्तन्यायस्य यद्यपि सम्भवस्तथापि अन्तरण बाध्यते "विप्रतिषेध"सूत्रे भाष्यकृता तुल्यस्थानिनिमित्तकयोरेव परस्परबाध्यबाधकमावस्याङ्गीका. रात् । एवञ्च । तादृशबीजाभावे च । प्रकृते*। अयज इ इन्दमित्यादौ । *पूर्वोपस्थिते. ति । एतेन यत्रान्तरङ्गत्वमन्यादृशं तत्रापपादेव बाध इति भावः । कैयटमतं निरसितुमाह-*यत्त्विति । भिन्नफलत्वादिति । फलमत्र यदर्थशासप्रवृ. त्तिस्तद्रूपं ग्रा_, तच नैतयोः आदेशो हि स्थानिनिवर्तकः, आगमस्तु नागमिनिवर्त्तकः । यथा दृष्टान्ते दधिदानस्यौदनसंस्कारः फलं कम्बलदानस्य तु शीतनिवारणमिति भिन्नफलत्वं तत्त्वप्रकाशिका। *पूर्वमेत्व इति । तदप्राप्तियोग्ये अचारितार्थ्यरूपबाधबीजस्य "सम्बुद्धौ च” इत्यत्र सत्वा- दितिभावः ॥६५॥ *गुणस्यापवादेनेति । नचातिदित्यादौ यणि कर्तव्ये सिज लोपस्यासिद्धत्वेन यणोप्रा. प्ल्या तत्र सवर्णदीर्घ चारितार्थ्यमितिवाच्यम् । “सिज्लोप एकादेश"इति वार्तिकें एकादेशपद यणोऽप्युपलक्षणमितिस्वीकारेणापवादस्वस्य सुस्थत्वात्, "इट ईटि" इत्येव सिद्धे "अकः सवर्ण, इतिसामान्यसूत्रकरणेन यणगुणापवादत्वस्य निर्गतुं शक्यत्वात् । *बाधकत्वबीजस्याभावा- दिति । चिन्त्यमिदम्-निरवकाशत्वरूपबाधवीजाभावे स्वस्यैव भङ्गापः । अत्रेदन्तत्वम् ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । १९३. "दीर्घोऽकितः" (७-४-८३ ) इति सूत्रस्थभाष्यविरोधात ॥ ६६ ॥ ननु अजीगणदित्यादौ गणेरीत्वं निरवकाशत्वाद्धलादिः शेषं बाधते तत्राह- अभ्यासविकारषु बाध्यबाधकभावो नास्ति ॥ ६७ ।। "दी?ऽकितः” (७-४-८३) इत्यकिद्ग्रहणमस्या शापकम् । अन्यथा यंयम्यत इत्यत्र नुकि कृतेऽनजन्तत्वाही_प्राप्तौ तद्वैयथ्यं स्पष्टमेव । इयं . परान्तरङ्गादिबोधकानामप्यबाधकत्वबोधिका । तेन अचीकरत् , मीमांसत इत्यादिसिद्धम् । आद्य सन्वद्भावस्य परत्वाद्दोघेण बाधः प्राप्नोति । अन्त्ये भैरवी। प्रसिद्धम् । आगमादेशयोः प्रयोगसिद्धिरूपैकफलमादाय समानफलकत्वजेत् दृष्टान्तेऽपि श- रीररक्षणरूपैकफलमादाय समानफलत्वात् दृष्टान्तासङ्गतिः स्यात् । *"च्छ्वोः" इति सूत्र इति । तत्र हि-भाष्ये ऊठष्टित्वाभिप्रायेण अथ ऊडादिः कस्मात् न भवति । आदिष्टिन- वतीति प्राप्नोति कस्य पुनरादिर्वकारस्य, अस्तु वकारस्यादिः । का प्रतिपत्तिः "लोपोव्योर्व. लि” इति लोपो भविष्यति । नैवं शङ्यम् । “ज्वरत्वर" इति द्वौ ऊठौ स्यातामित्युक्तम् । एतद्भाष्योक्तस्य वर्णनसमये यद्यादेशागमयोरपि बाध्यबाधकभावः स्यात्तदा नाप्साप्ते वलो लोपे आरभ्यमाण उडागमस्तस्य बाधको भविष्यतीत्युक्तम् । यद्यागमस्यापवादत्वेन वलोपबा. धकता स्यात्तदा वलोपो भविष्यतीति ग्रन्थस्यासङ्गतिः स्यादत आगमादेशयोर्न बाध्यबाध- कभाव इति । आगमादेशयोरपि "दी? कितः” इति सूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येन तत्त्वं स्वीक्रि. यत एव । “च्छ्वोः” इति सूत्रस्थभाष्यन्तु पूर्वपक्ष्युक्तत्वात् न लक्ष्यसंस्कारकमिति सिद्धान्ता- शयेनाह-तत्रेति ॥ ६६ ॥ अपवादप्रसङ्गादाह-*ननु अजीगणदित्यादि । *निरवकाशत्वादिति । अलोऽन्त्यप. रिभाषैकवाक्यतया गणरूपाभ्यासान्त्यणस्येत्वमित्यर्थकस्य च "गण" इति सूत्रस्य निरव. काशत्वादित्यर्थः । *अभ्यासविकार इत्यादि* । न च दीर्घस्य नुकश्च युगपत्प्रवृत्तेः सम्भवी- ऽस्त्येवेत्यकिद्ग्रहणचरितार्थमिति वाच्यम् । एवमपि दीर्घाप्राप्तियोग्ये विषयेऽचारितार्थ्यम. स्त्येवेति तस्य ज्ञापकत्वसम्भवात् । *अनजन्तत्वादिति । "अचश्व" इति परिभाषयाऽज. न्तस्यैव दीर्घविधानादिति भावः । अस्यां परिभाषायां बाध्यबाधकभावपदं न प्रक्रान्तापवा. दत्वप्रयुक्तबाध्यबाधकभावपरं किन्तु अन्यपरमपीत्याशयेन आह-*इयं चेति* | *परान्तर. ङ्गादीति । अत एवाभ्यासविकारेषु अपवादा उत्सर्गान न बाधन्त इति नोक्तम् । *आये । अचीकरदित्यत्र । *सन्वद्भावेत्यादि । सन्वद्रावावकाशः, अचिक्षणत् सन्वद्भावविषये विधीय- मानस्य दीर्घस्य तु अदीदयदित्यत्र चारितार्थ्यम् । *बाध इति । यदि पूर्व दीर्घः स्यात्तदा सकृद्गतिन्यायेन सन्वद्भावबाधेन निमित्ताभावादित्वं न स्यात् । न च पुनः प्रसङ्गविज्ञानेन सन्वद्भावो भविष्यतीति वाच्यम् । एवमपि "सन्यत" इति तपरत्वेनेत्वं न स्यादिति भावः । तत्त्वप्रकाशिका। अन्तरङ्गपरिभाषादिबाधमकृत्वा केवलोत्सर्गबाधेन यत्रापवादशास्त्रस्य चारितार्थ्य सम्भवति तत्रान्तरङ्गपरिभाषाबाधे मानाभावोऽस्या बीजम् । अथवा तदप्राप्तियोग्ये अचारितार्थ्य. कृते अचारितार्थ्यमितिबीजद्वयसत्वेन स्वप्रवृत्तियोग्यो यः स्वीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नः तदतिरिक्तत्वेन सोचे क्रियमाणेऽपि यद्युत्सर्गप्राप्सिरस्ति तर्हि सम्भवत्येवेत्येतत्परिभा. षायां बीजम् ॥६६॥ अकिग्रहणमस्यां ज्ञापकमिति । नच यंयम्यत इत्यादौअकिग्रहणाभावे दीर्घबाधित्त्वा १७त० प्र० ।

·परिभाषेन्दुशेखरे- "मानवध" (३-१-६) इति दीघेणान्तरङ्गत्वादित्त्वस्य बाधः प्राप्तः । यत्तु यत्रैकैकप्रवृत्त्युत्तरमपि सर्वेषां प्रवृत्तिस्तत्रैवैतत्प्रवृत्तिरिति “मत एक" (६-४-१२०) इति सूत्रे कैयटस्तन्न । नुकि कृते दीर्घाप्राप्त्या धर्मियाह- कमानविरोधान्मान्बधादीनां दीर्धे कृते इत्त्वाप्राप्त्या "गुणो यङ्लुकोः" (७-४-८२) इति सूत्रस्थभाष्योक्ततदुदाहरणासङ्गतेश्चेति अन्यत्र विस्तरः॥१७॥ ननु तच्छीलादितृविषये एवुलपि स्यात् । न च तृन्नपवादोऽसरूपा. भैरवी। *दोघेणान्तरङ्गत्वादिति । सन्प्रत्ययसन्नियोगेन विधानादीर्घस्यान्तरङ्गत्वम् । न च एकसू. त्रेण मभयोविधानेऽप्यभ्यासाभावेन दीर्घाप्राप्त्या कथमत्रान्तरङ्गत्वमिति वाच्यम् । अभ्या- ससंज्ञाप्रवृत्तिपर्यन्तं तदप्राप्तावपि दीर्घस्यापरनिमित्तकत्वेनान्तरङ्गत्वम् , इत्वन्तु सनि परतो विधानाबहिरङ्गम् । *एकैकेति । उत्सर्गस्यापवादस्य वा । यथा ननतीत्यत्रोरदत्वरुगादी- नाम् । रुगादिषु चोरदत्वस्य । *एतत्प्रवृत्तिः । अभ्यासविकार इति वचनस्य प्रवृत्तिः । ज्ञापकसिद्धत्वेनासार्वत्रिकत्वादेतत्परिभाषाया अप्रवृत्तीपरत्वादुरदत्वेनात्र रुकोऽबाध इति त्व. न्यत् । *"अत एक"इति सूत्र इति। तत्सूत्रभाष्ये णकारषकारादेरेत्वं लिटि वक्तव्यम् । नेमतुः नेमुः । सेहे सेहाते । किं पुनः कारणं न सिध्यति । अनादेशादेरिति प्रतिषेधः प्राप्नोति तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् लिटा अत्र आदेशादि विशेषयिष्यामः । लिटि य आदेशादिः तदादेति । अस्त्यन्यल्लिग्रहणस्य प्रयोजन पक्ता पक्तुम् । नैतदस्ति । ङितीति वर्तते । एवमपि पकः पक्ववानित्यत्र प्राप्नोति । अभ्यासलोपसन्नियोगेन एत्वमुच्यते, न चात्राभ्या. सलोपं पश्यामः, एवमपि पापच्यतेऽत्र प्राप्नोति । दीर्घत्वमत्र बाधकं भविष्यति । नाप्राप्ले- ऽभ्यासविकारे एत्वमारभ्यते। तद्यथा-अन्यानभ्यासविकारान् बाधते एवं दीर्घत्वमपि बाधेत । अभ्यासविकारेषु अपि ज्येष्ठमध्यमकनीयांसः प्रकारा भवन्ति । हस्वहलादिः शेषावुत्सर्गों । तयोर्दीर्घत्वमपवाद एवजेत्यायुक्तम् । *दीर्घत्वमात्रेति । 'अभ्यासविकारेषु बाधका न बा. धन्ते' इत्येतत्तु यत्र सर्वेषां प्रवृत्तिस्तत्राश्रीयत इति कैयटः । एत्वाभ्यासलोपयोः कृतयोर्दीर्घ- त्वाप्रसङ्ग इति विरुद्धत्वादबाधकत्वाभाव इति । *धर्मिग्राहकमानेति । बाध्यबाधकमावा. भावबोधकत्वं धर्मः सोऽस्ति यस्मिन् वचने तद्ग्राहकम् यन्मानं, तद्विरोधादित्यर्थः । एवमे. वान्यन्त्र व्याख्येयम् । ननु पूर्वोक्तभाष्यान्यथानुपपत्त्या तथार्थः कल्प्यते इति चेत् ज्ञापकसि. अस्यासार्वत्रिकत्वाभिप्रायेण भाष्ये तथोक्तिसम्भवादिति ॥ ६७ ॥ अपवादप्रसङ्गादाह-*ननु ताच्छीलादीति* I *तृनपवाद इति । अर्थविशेषे विधानेन तत्त्वप्रकाशिका । नुक्यपि पश्चाहीर्घवारणायाकिद्ग्रहण चरितार्थमितिवाच्यम्, तदप्राप्तियोग्येऽचारितार्थ्यविशि- प्रकृते चारितार्थ्यस्य नुकि सत्वेन तक्रकौण्डिन्यन्यायेन दीर्घबाधे पुनःर्षाप्रवृत्त्या अकिग्रहण. वैयया॑त् । नच दोघे कृते अत इति तपरकरणेन नुकोऽप्राप्त्या कृते चारितार्थ्य नास्तीतिवा. च्यम् , अभ्यासे सर्वत्र हस्वे तपरकरणवैयथ्येन तस्य औपदेशिकदीधे व्यावृत्तेरव वाभाम्यत इत्यादौ फलत्वेन कृते चारितार्थ्यस्य सत्वात् । यत्तु अनेनाकिग्रहणेन अभ्यासविकारेषु वैयधिकरण्यान्वयोऽपि ज्ञाप्यत इति, तन्त्र, परि- भाषाज्ञापनेन चारितार्थेन वैयधिकरण्यान्वयज्ञापनासम्भवात् । न च परिभाषाज्ञापन वैयधिकरण्यान्वयो वेत्त्यत्र विनिगमनाविरहादुभयमपि ज्ञाप्यत इतिवाच्यम्, वैयधि- करण्यान्वयज्ञापनेऽपि तक्रन्यायेन नुका दीर्घबाधेऽकिग्रहणवैयर्थ्यस्य तदवस्थत्वात् । नच ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । - भैरवी। पवादस्य विकल्पेन बाधकत्वात् । अत पाह- ताच्छीलिकेषु वासरूपविधिर्नास्ति ॥ ३८॥ एबुलि सिद्धे "निन्दहिंसादि" सूत्रेणैकाजभ्यो वुविधानमत्र झापक तत्र एवुल्वुओः स्वरे विशेषाभावात् । ताच्छीलिकेविति विषयसप्तमी । तेन ताच्छीलिकैरताच्छोलिकैश्च वासरूपविधिर्नेति बोध्यम् ॥ नन्वेवं कम्रा कमनेस्याद्यसिद्धिः “नमिकम्पि" ( २-१-६७ ) इति रेण "अनुदात्तेतश्च हंलादेः” (३-२-२४९ ) इति युचो बाधादिति चेत् न । "सूददीपदीतश्च" (३-२-१५३) इत्यनेन दीपेयुनिषेधेनोक्तार्थस्यानि. त्यत्वात् ॥ ६८॥ नन्वेवं हसितं छात्रस्य हसनमित्यादौ घनिच्छति भोक्तुमित्यत्र लिङ्- लोटावीषत्पानः सोमो भवतेत्यत्र खल् प्राप्नोतीत्यत आह- तल्युट तुमुन्खलर्थेषु वासरूपविधिर्नास्ति ॥ ६९ ॥ अस्य अपवादत्वं द्रष्टव्यम् । *ण्वुलि सिद्ध इति । करणस्याधिकरणत्वविवक्षया सप्तमी। ननु ताच्छीलिकेषु इत्यधिकरणसप्तम्युपादानादुत्सर्गापवादयोरुभयोस्ताच्छीलिकत्वे एतत्प- रिभाषाप्रवृत्तिरुत अपवादस्यैव । आये उक्तज्ञापकासङ्गतिः उत्सर्गस्य अताच्छीलिकत्वात् स्वविषये चारितार्थ्यासम्भवात्। किञ्च "पदेरनुदात्तेतश्च"इत्यनेन युचि सिद्धे "जुचक्रम्य इति सूत्रेणताच्छीलिकेषु परस्पर वासरूपविध्यभावस्योक्तसाधनाथं पदधातोविहितेन युचा ज्ञापनात्तेनैव सिद्धावस्य वैय- ापत्तिश्च । किचाऽलङ्करिष्णुरितिवदलङ्कारक इत्यपि स्यादन्त्ये “जुचक्रम्य” इति सूत्रे पदिग्रहणवै. यापत्तिरुभयोस्ताच्छीलिकत्वादत आह-*तोच्छीलिक इत्यादिना* । ताच्छीलिकप्रत्य. यविषयता च द्वयोर्न त्वेकस्यैव । एवञ्च प्रकृते उत्सर्गापवादयोर्यस्य कस्यचित्ताच्छीलिकत्वे वासरूपविध्यभाव इति सिद्धम् । एवम् । उभयोस्तत्वेऽपि वासरूपविध्यभावस्वीकारे । *इत्याद्यसिद्धिरिति । एकस्य कम्प्रेत्यस्य सिद्धावपि उभयोरसिद्धिरित्यर्थः । आदिपदेन गन्ता गामुक इत्यस्य विकत्थी विकत्थन इत्यस्य च सङ्ग्रहः । आद्य तृन्नुको । अन्त्ये घि. नुण्युचौ न स्याताम् । रेणेति । सर्वथाऽनवकाशेनेत्यादिः ॥ ६८ ॥ *एवम् । ताच्छीलिकेष्वेव अनित्यवासरूपविधिनिषेधाङ्गीकारे । *छात्रस्येति । म. ध्यमणिन्यायेनोभयत्र अस्यान्वयः । हसितमित्यादौ "नपुंसके भावे क्त:" "ल्युट्च" अनयोः प्रवृत्तिः । *भोक्तुमिति । समानकर्तृकेषु तुमुन् । लिङिति । इच्छार्थेषु इति विहितो। ईषत्पान इति । "आतो युच्" इति युच् । *क्तल्युडित्यादिः । एतेषु घमादीनामपवाद. तत्त्वप्रकाशिका- परिभाषाज्ञापनेऽप्यकिग्रहण व्यर्थम् । नुक्यजन्तत्वाभावादीर्घाप्राप्तेरितिवाच्यम् , वैय. धिकरण्यान्वयपरिभाषयोरसत्वेऽपि नुकः प्राक् दीर्घवारणायाकिद्ग्रहणसामयेन किदाविभि. वस्येत्यर्थस्यावश्यं स्वीकर्तव्यतया नुकः प्राग्दीर्घाप्रवृत्तये अकिग्रहणस्य सार्थकत्वात् । नच दी? नुक इत्येव सिद्ध किग्रहणेन वैयधिकरण्यान्वयो ज्ञाप्यत इति वाच्यम् . वनी. वच्यते सनीनस्यत इत्यादौ नीकः प्राग्दीर्घव्यावृत्तयेऽकिग्रहणसार्थक्यात् । परिभाषार्थस्तु-अभ्यासत्वावच्छिन्नोद्देश्यताककायेंषु बाध्य पूर्व प्रवर्तत इति अभ्या. ।

·-- १९६ परिभाषेन्दुशेखरे- इदं च वासरूपविधेरनित्यत्वात् सिद्धम् । तदनित्यत्वे शापकं च "अहे कृत्यतृचश्च" (३-३-१६६ ) इति । तत्र हि चकारसमुश्चितलिङा कृत्यतृचोर्बाधा मा भूदिति कृत्यतृग्रहणं क्रियते इति अन्यत्र विस्तरः । वासरूपसूत्रे भाष्ये स्पष्टा ॥ ६९ ॥ ननु श्वः पक्तेत्यत्र वासरूपविधिना लुडपि प्राप्नोति कृते प्रादेशे वैरूप्यादत प्राह- लादेशेषु वासरूपविधिर्नास्ति ॥ ७० ॥ आदेशकृतवैजप्यवत् लकारेषु स नास्तीत्यर्थः । अत्र व "हशश्वतोर्लङ च" (३-२-११६) इति लविधानं ज्ञापकम् । अन्यथा “परोक्षेलिट्" (३-२-१५) इति लिटालङः समावेशोऽसारूप्यात्सिद्ध इति किलविधाने. न शत्रादिभिस्तिङ समावेशार्थ शतृविधायके विभाषाग्रहणानुवृत्तिः "लिटः कानज्वा" (३-२-१०६) इति वा ग्रहणं च कृतम् । तजशापयति वासरूपसूत्रे. ऽपवाद आदेशत्वानाक्रान्तः प्रत्यय एव गृह्यत इति कैयटादौ ध्वनितम् । । भैरवी। भूतेषु सत्सु तद्विषये वासरूपविधिर्नास्तीत्यर्थः । एवञ्चैतद्विषयेऽपवादस्योत्सर्गबाधकत्वमेवा. ङ्गीक्रीयत इति फलितम् । इदम् । क्तति वचनम् । *ज्ञापकञ्चेति । चस्त्वथें । *तत्र हि । तस्मिन् सूत्रे हि कृत्यतृग्रहणमिति । एतेन लिविधानार्थ सूत्रस्यावश्यकत्वं ध्वनितम् । यदि वासरूपविधेरनित्यत्वं न स्यात्तदा वासरूपविधिनैव पक्षे कृत्यतृचोः सिद्धौ तयोर्ग्रहणं न कुर्य्यात् । *अन्यत्र विस्तर इति । एतदनित्यत्वेनैवोक्तं वक्ष्यमाणञ्च सर्व संगृहीतं भवतीति तद्वचनं न कार्यम् । यदि तु "शकि लिङ्च" इति चकारेण कृत्यग्रहणानुकर्षणार्थ कृतेन वासरूपविधेरनित्य. त्वं ज्ञाप्यते इति कल्प्यते तदा कृत्यतृग्रहणं "प्रैषातिसर्ग" इति सूत्रं च न कार्यमिति सूचितम् ॥ ६९॥ वासरूपविधिप्रसङ्गादाह-*नन्विति* | वासरूपविधिनेति । "ननु अनुबन्धकृतमसा- रूप्यं" गृह्यत इति कथमेतदत आह-*कृत इति । एवञ्च आदेशनिष्ठवैकप्यस्य स्थानिन्या. रोपाद्वासरूपविधेः प्राप्तिरिति भावः । *लादेशेष्वित्यादि । लश्वासावादेशश्चेति कर्मधारयः । आदेशपदं च आदेशकृतवैरूप्यवल्लाक्षणिकम् , विशेषणबोधकस्यापि आदेशपदस्य पूर्वनिपातप्र. करणस्य अनित्यत्वात्कडारादित्वात् वा परनिपातः । एवञ्च यत्फलितं तदाह-*आदेशकृत इति । *लङ:* । "अनद्यतने लङ्” इतिविहितस्य लङः । ननु लस्यादेशेष्विति षष्ठीतत्पुरुष एवास्तु लक्षणायां बीजाभावात् फलाभावाच इत्यत आह-*शत्रादिभिरिति । आदिपदेन कानवः परिग्रहः । *शतृविधायके । "लटः शतृशा. नचौ” इति विभक्तसूत्रे । *विभाषाग्रहणानुवृत्तिः । "नन्वोर्विभाषा" इत्यतो विभाषाप्रह- णानुवृत्तिः । *कृतमिति । भाष्यकृतेति शेषः । "सदादिभ्यो बहुलमिधातोः" इति वा. चिकप्रत्याख्यानाय हि भाष्यकृता विभाषाग्रहणानुवृत्तिः कृता । अवार्थे सूत्रकारस्यापि स. म्मतिमाह-*लिट इति । *प्रत्यय एवेति । आदेशत्वानाक्रान्त एवेति । एवकारस्य भि. तत्त्वप्रकाशिका। सत्वावच्छिनोद्देश्यतेत्युक्त्या अखतुरित्यादौ हस्वात्प्राक् न सवर्णदीर्घः, अन्यथा वाध्यस्य सवर्णदीर्घस्य पूर्व प्रवृत्तौ पश्चादहस्वे तदसिद्धिः स्पष्टैव । ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। १६७ तत्फलं तु सदादिभ्यो भूतसामान्ये लिटः क्वसुरेव न तु पक्षे तिङ् इति बोध्यम् ॥ ७० ॥ ननु "ङमो ह्रस्वात्" (८-३-३२) इत्यादौ ङमः परस्याचोऽचि परतो ङमः इति वेति सन्देहः स्यादत प्राह- उभयनिर्देशे पश्चमीनिर्देशो बलीयान् ॥ ७१ ॥ अचीति सप्तमीनिर्देशस्य "मय उनः” (८-३-३३ ) इत्युत्तरत्र चारि- भैरवी। नक्रमत्वकल्पनेन । *न तु पक्षे तिङ इति । अन्यथा वासरूपविधिना पक्षे तेऽपि स्युरिति शेषः । एवंच अनेनैव प्रकारेण लादेशविषये वासरूपविध्यभावः सिद्ध इति पूर्वोक्तवचने षष्ठी. तत्पुरुषाश्रयणमनर्थकमिति पूर्वोक्तकर्मधारयलभ्यार्थकमेव लादेशेषु इति वचनमिति भावः । क्वसुरेवेत्येवकारेण कानचः परिग्रहः तस्याः स्वरितत्वेन तत्रासम्बन्धात् ॥ ७० ॥ अपदादस्य बलवत्वेन तत्प्रसङ्गादन्यस्यापि बलवतो निरूपणार्थमाक्षिपति-*ननु ङम इत्यादि । उभयनिर्देश इत्यादि । *बलीयानिति । तस्य बलवत्वंच स्वार्थपरत्वमेव । ए- वंच उभयोः सप्तमीपञ्चम्योरेकत्र निर्देशे पञ्चमी निद्दिश्यमाना सप्तम्याः षष्ठीकल्पने समर्था, न तु सप्तमीनिर्देश एव पञ्चम्यन्तस्य षष्ठयन्तत्वकल्पकः, यथा “आमि सार्वनाम्नः सुट्" इत्यत्र । "आजसे:" इत्यत्रादिति पञ्चमी "ब्रेस्त्रयः" इत्यत्रामीति सप्तमीचरितार्था । एवमुभयोश्चरिता- र्थत्वात् "तस्मिन्” इति सुत्रात् "तस्मादित्" इत्यस्य सूत्रस्य परत्वाद्यवस्था, यत्र तु उभ- योरचारितायं तत्रापि पञ्चमीनिर्देशस्यैव बलवत्वम् । यथा “डासि धुट्" इत्यत्र । एवञ्च नेदं वचनमपूर्व, किन्तु परत्वानवकाशत्वप्रयुक्तबलवत्त्वानुवादकमेव । अनुवादसा. मादेव उभयोरचरितायेऽपि पञ्चम्याः बलवत्वम् । यत्र तु सप्सम्येवाचरितार्था तत्र सप्तमी. निर्देशस्यैव बलवत्वम् "आने मुग्" इत्यत्र यथा, अत्र “अतो येयः" इत्यत्र अत इति पञ्चमी चरितार्था, क्वचित्तु सप्तमीनिर्देशचरितार्थत्वेऽप्यचरितार्थपञ्चमीनिर्देशापेक्षयाबलत्वम् “दीर्घा- त्पदान्ताद्वा" इत्यत्र यथा अत्र हि पञ्चम्या अचरितार्थत्त्वेऽपि "सेनासुराच्छाया” इति ज्ञा. तत्त्वप्रकाशिका- यत्तु अभ्यासविकारेषु बाध्यबाधकयोर्यथा समावेशः स्यात्तथा कर्त्तव्यमितिपरिभाषार्थ इति तन्न, बोभूयते इत्यादौ पूर्व हस्वे पश्चाद्गुणप्रवृत्त्या पूर्व गुणेऽपि पश्चाद्धस्वप्रवृत्त्या च कदाचिद्गुणोत्तर हस्पप्रवृत्तेर्दुरित्त्वाद् ॥ ६ ॥ संदेहः स्यादिति । नच "डमो हस्वात्" इत्यादौ परिभाषाद्वयोपस्थितावपि अजादि. पदाव्यवहितपूर्वत्त्वविशिष्टः हस्वाव्यवहितोत्तरत्वविशिष्टो यो ड्रम तदन्तं यत्पदं तदव्यवहि. तोत्तरत्वविशिष्टो यः कश्चनोदासीनस्तस्य डमुडितिसूत्रार्थः सम्पत्स्यत इतिसंदेह एव तावना. वतरतीतिवाच्यम् , "तस्मिन्" इति "तस्मात्" इतिपरिभाषाद्वयेऽपि अव्यवहितत्वं पूर्वत्वं षष्ठयंशः अव्यवहितत्त्वमुत्तरत्वेषष्टांशश्चेतिप्रत्येकमंशत्रयस्य सत्वेन तत्र योंऽशः सिद्धो वा बाधितो वा भवति तदंशरहितयोरेवानयोरुपस्थितिरितिसंदेहस्य सुस्थत्वात् । तथाहि यदि "तस्मिन्" इतिपरिभाषा अंशत्रयवती उपतिष्ठेत तदा षष्टयंशविकला तस्मादित्युपतिष्ठेत षष्ठयशस्य सिद्धत्वात् । तथाच-"तस्मात्" इतिपरिभाषोपस्थापिताव्यवहितोत्तरत्वस्य श्रुतानुमितपरिभाषया श्रुतेऽच्येवान्वयो नत्त्वनुमिताव्यवहितपूर्वत्यविशिष्टे, एवं च ङमव्य. वहितोत्तरत्वविशिष्टो योच्चेदव्यवहितपूर्वत्वविशिष्टस्य मुडिति डमो मुट्प्राप्तः । यदितु "तस्मादित्युत्तरस्याइतिपरिभाषांशत्रयवत्युपतिष्ठेत, तदा "तस्मिन् इतिपरिभाषा षष्ठयशविकला उपतिष्ठेत तदा पूर्वोक्तदिशा अजव्यवहितपूर्वो योगम् तदव्यवहितोत्तरस्य मु.

·। १६८ परिभाषेन्दुशेखरे- तार्थ्यात् । पञ्चमीनिर्देशोऽनवकाश इति "तस्मादित्युत्तरस्य" (१-१-६७) इत्यस्यैव प्रवृत्तिः। यत्र तु "डः सि धुट्" (८-३-१०) इत्यादावुभयोरप्यचारितायं तत्र "तस्मिन् (१-१-६६) सूत्रापेक्षया "तस्मादित्युत्तरस्य” (१-१-६७) इत्यस्य परत्वात्तेनैव व्यवस्था । एवमुभयोश्चारितार्थेऽपि, यथा “आमि सर्वनाम्नः" (७-३-५२) इत्यादौ तत्रामीति सप्तमी "स्त्रय" इत्यत्र चरितार्था । आदिति पञ्चमी "अाजसेरसुक्” (७-१-५०) इत्यत्र चरितार्थेति स्पष्ट "तस्मिन्" इति सूत्रे भाष्ये कैयटे च ॥ ७१ ॥ ननु "प्रतः कृकमि" (८-३-४६) इति सत्वमयस्कुम्भीत्यत्र न स्यात् कुम्भशब्दस्यैवोपादानादत आह- प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम् ॥ ७२ ।। सामान्यरूपेण विशेषरूपेण वा प्रातिपदिकबोधकशब्दग्रहणे सति लिङ्ग. बोधकप्रत्ययविशिष्टस्यापि तेन ग्रहणं बोध्यम् । अपिना केवलस्यापीत्यर्थः । भैरवी । पकबलाद् दुर्बलत्वम् । एवमुभयोश्वारितार्थेऽपि सप्तमीनिर्देशस्यैव क्वचिद् बलत्वम् । यथा. "बहूर्जिनुम्प्रतिषेध" इत्यस्य प्रत्याख्यानाय "नपुंसकस्य झलचः" इति सूत्रेऽच इत्यस्य प. चम्यन्तत्वं कल्पयित्वा अचः परो यो झल् तदन्तस्येति व्याख्यानेऽच इति पञ्चम्याचरिता. या अपि "इकोऽचि" इतिसूत्रे सर्वनामस्थाने इत्यस्य "उगिदचाम्" इति सूत्रे चरिता. र्थसप्तम्यर्थकस्यानुवृत्त्या कुण्डानि वनानीत्याद्यर्थवाक्यभेदेन व्याख्यानपक्षे षष्ट्यन्तत्व. कल्पनम् । यद्यपि अनोभयोश्चारितार्थ्य तथापि पञ्चभ्या इक इति षष्ठयन्तसाहचर्य्यादुर्बलत्वम् कल्पितमेव एतत्सर्वमेतस्य वचनस्यापूर्वत्वाभाव एव सङ्गच्छते । न च भवदुक्तस्य सर्वस्या- र्थस्य "तस्मिन्" इति सूत्रभाष्येऽनुक्तत्वात् स्पष्ट "तस्मिन्" इति सूत्रे भाष्ये इत्यसङ्गत. मिति वाच्यम् । पञ्चमीनिर्देशस्य बलवत्वबोधकमेतद्वचनम् स्पष्टमित्यर्थात् । एवञ्च परत्त्वानव. काशत्वप्रयुक्तबाधद्वयानुवादकमेतद्वचनमिति दिक् ॥ १ ॥ इति बाधवीजप्रकरणम् । उभयनिर्देशप्रसङ्गादाह-*नन्वत इति । प्रातिपदिकेत्यादि । *सामान्यरूपेणेत्या. तत्त्वप्रकाशिका । डिति अचो ङमुट् प्राप्त इति, नचानयोः परिभाषयोरेकांशविकलयोन कुत्राप्युपस्थितिर्दृष्ट- तिवाच्यम् , प्रत्ययविधौ पष्टयशस्य बाधितत्वेन उत्तरत्वांशस्य सिद्धत्त्वेन च केवलाव्यवहित. त्वांशोपस्थितः, "उदः स्थास्तम्भः" इत्यादौ पष्ट्रांशस्य सिद्धत्वेनांशद्वयोपस्थितेः, "इको यणचि" इत्यादौ अंशद्वयोपस्थितेः, पल्ल इत्यादौ सकलांशोपस्थितेश्च दृष्टत्वात् । *बलीया. निति । यत्र पञ्चमीनिर्देशसप्तमीनिदेशयोस्सावकाशत्वं निरवकाशत्वं वा तत्र तस्मादिति अंशत्रयवती परत्वादुपतिष्ठते यत्र पञ्चमीनिदेशः सावकाशः सप्तमीनिर्देशश्च निरवकाशः तत्र तस्मिन्नितिपरिभाषांशत्रयवती तस्मादिति षष्ठवंशविकला उपतिष्ठते । परिभाषायान्तु पक्ष- मीनिर्देश इतिमलग्रामादिवभूयसा व्यपदेशः । "ड: सि धुट्" "आमिसर्वनाम्नः सुट्" "B. मो हस्वात्" "शि तुक्" इत्युदाहरणानि ॥ ७१ ॥ इति बाधबोजप्रकरणम् । अथ तन्त्रशेषप्रकरणम् । लिङ्गबोधकप्रत्ययविशिष्टस्येति । वै० स्वघटितत्व स्वनिष्ठ.

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। १६९ अस्याश्च शापकं सामानाधिकरणाधिकारस्थे "कुमारः श्रमणादिभिः" (२-१-७० ) इति सूत्रे स्त्रीलिङ्गश्रमणादिशब्दपाठः । स्त्रीप्रत्ययविशिष्टश्र. मणादिभिश्च कुमारीशब्दस्यैव सामानाधिकरण्यं न तु कुमारशब्दस्येति तदेतज्ज्ञापकम् । इयं च "द्विषत्परयोः" (३-२-३९) इत्याद्युपपदविधौ समासान्तविधौ, महदात्त्वे, नित्स्वरविधी, राजस्वरे ब्राह्मणकुमारयोः, "बहोर्नवदुत्तरपदभाम्न" ( ६-२-१७५ ) इत्यादौ समाससङ्घातग्रहणेषु भैरवी। दि* । प्रातिपदिकत्त्वात्मकसामान्यधर्मप्रकारकोपस्थितिजनकशब्दोच्चारण इत्यर्थः । अत एव ड्याप्सूत्रभाष्ये प्रातिपादकग्रहणेनैव सिद्धिमाश्रित्य ड्याप्ग्रहणवैयर्थ्यमाशङ्कितम् । विशेषरू- पेणेत्यस्य प्रातिपादिकत्वव्याप्यधर्मविशिष्टबोधकशब्दोच्चारण इत्यर्थः । अत एव वक्ष्यमाण- ज्ञापकसङ्गतिः । एवं च भाष्यप्रामाण्यादुभयन्त्र एतत्परिभाषाप्रवृत्तिः । एतेन ज्ञापकसाजा- त्याद्विशेषरूपेणेत्येव उचितमित्यपास्तम् । लिङ्गविशिष्टस्य इत्यत्र लिङ्गपदस्य वाचकयोःतादात्म्याल्लिङ्गबोधकटाबादिप्रत्ययपरत्वम्। तेन प्रातिपदिकत्वतयाप्यान्यतरविशिष्टबोधकशब्देन ग्रहणं बोधनमित्यर्थः । *स्त्रीलिङ्गाश्रमणा- दिशब्दपाठ: । स्त्रीत्वबोधकप्रत्ययविशिष्टस्य पाठः । *सामानाधिकरण्यमिति । एकार्थप्रति. पापादकत्वमित्यर्थः । यद्यपि भाष्ये "युवा खलति" इतिसूत्रे जरतीग्रहणस्य एतत्परिभाषाज्ञापकतोक्ता तथापि परिभाषाज्ञापनेऽपि युवताशब्दस्य जरतीशब्दसामानाधिकरण्यानुपपत्तिस्तदवस्थैवेति युवत्यां जरतीधर्मदर्शनमूलकजरतीत्वारोपस्य आवश्यकत्वेन परिभाषाभावेऽपि यूनि जरतीत्वारोपेण सामानाधिकरण्योपपत्तिर्भवति प्रकृते तु परिभाषाज्ञापनेन आरोपस्य अपेक्षेति श्रमणाशब्द- स्यैव ज्ञापकत्वमुक्तम् । न चात्रापि कुमारे श्रमणत्वारोपेण समानाधिकरण्यात् समासस्य उपपत्तिः सम्भवतीति कथमेतज्ज्ञागकमिति वाच्यम् । भिन्नलिङ्गानामजहल्लिङ्गातिरिक्तानामौपचारिकमपि समाना. धिकरण्यं न प्रतीयते शब्दशक्तिस्वभावादित्याशयात् । अतिप्रसङ्गभङ्गाय घटघटीग्रहणेन ए. तस्या अनित्यत्वं कल्पनीयं, तेन न सर्वत्र प्रवृत्तिरित्याह-इयञ्चेति*। *द्विषत्परयोरिति । तेन "द्विषत्परयो" इत्यनेन द्विषन्तप इत्यत्रेव द्विषतीताप इत्यत्र खच् न । *समोसान्तवि. धाविति । तेन मदराज इत्यत्रेव मद्रराज्ञीत्यादौ "राजाह" इति टच् न । *महदात्व इ. ति । तेन महाप्रिय इत्यत्रेव महतीप्रिय इत्वत्र "आनमहत" इति न, एवं महती ब्राह्मणीति स्थिते परत्वात् पुंवद्भाव बाधित्वा स न । *नितस्वरविधाविति । तेन दाक्षिरित्यत्रेव दा. क्षीत्यत्राहिचुम्बकायनिरित्यत्रेवाहिचुम्बकायनी इत्यत्र च "नित्यादिनित्यम्"इति स्वरोन । *राजस्वरे ब्राह्मणकुमारयोरिति । ब्राह्मणकुमारयोः परयोर्यो "राजा च" इति सूत्रेण विधीय. मानः पूर्वपदप्रकृतिस्वरस्तस्मिन्नित्यर्थः । स स्वरो यथा राजब्राह्मणो राजकुमार इत्यत्र च भवति तथा राजवाह्मणी राजकुमारीत्यत्र न भवति । *बहोर्नवदुत्तरपदभूम्नीत्यादाविति । "बहोर्नवदुत्तरपदभूम्नि"इत्यनेनोत्तरपदार्थबहुत्वेवर्तमानात् पूर्वपदभुतबहुशब्दात्परं यदुत्तरपदं तदन्ते बहुवीही नश्वत्स्वरो भवतीत्यर्थकेन योऽतिदेशः स यथा बहवो गोमन्तोऽस्मिन् वहु. गोमानित्यत्र भवति नमवत्स्वरश्व नमसूत्राभ्यामित्यन्तोदात्तत्वम् तथा वहवो गोमन्तोऽस्यां सा बहुगोमती इत्यत्र न भवति । *समाससङ्घातग्रहण इति । इदं पूर्वान्वयि, न तु पृथक्, तत्त्वप्रकाशिका- विधेयतानिरूपितोदेश्यताश्रयघटितत्त्व स्वविशिष्टाघटितत्त्व एतस्त्रितयसम्बन्धेन, स्ववै० स्वाषटकत्व स्वनिष्ठविधेयतानिरूपितोहेश्यताश्रयाघटकत्व एतदुभयसम्बन्धेन । *समास. - ·२०० परिभाषेन्दुशेखरे- च न प्रवर्तते इति ड्यापसूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । विभक्तिनिमित्तककार्थे च नेत्यपि तत्रैव । तत्र समासान्तविधाववयवग्रहण एव न, समाससङ्घातग्रहणे तु प्रवर्तत एव, स्वरविधावेव समाससङ्घातग्रहणे तत्र दोषोक्तेः । "बहुवी. हेरूधसः" (४-१-२५) इति सूत्रभाष्याच्च । एतावत्सु एवानित्यत्वादप्रवृ. त्तिर्दोषाः खल्वपि साकल्येन परिगणिता इति भाष्योक्तेः । नन्वेवं "बहुव्रीहेरूधसो कोष" (४-१-२५) सूत्रस्थभाज्यासङ्गतिः । तन हि-कुण्डोध्नीत्यत्र "नवृतश्च" (५-४-१५६ ) इति कनापादितो नद्य- न्तबहुव्रीहेरित्यर्थात् । नद्यन्तस्य बहुव्रीहित्वाभावात्तदसङ्गतिः । नद्यन्तानां यः समास इत्यर्थेन च परिहतम् । नद्यन्तप्रकृतिकसुबन्तोत्तरपदकः समास इतीति चेत् । न । अनया परिभाषया स्त्रीप्रत्ययसभिव्याहारे तद्रहिते द्व- टानां प्राप्तिपदिकत्वतद्वयाप्यधर्माणां विशिष्टेऽपि पर्याप्तत्वमतिदिश्यत इ. त्याशयात् ॥ ७२ ॥ भैरवी तंन "कुसूलकूपकुम्भशालम्बिल" इत्यनेन विलशब्दे परता विधीयमानं कुसूलादीनामन्तो- दात्तत्वं समाससङ्घातग्रहणेऽपि यथा कुसूलाबलमित्यत्र भवति तथा कुसूलीबिलमित्यत्र न भवति । विभक्तिनिमित्तकेति । तेन "उगिदचाम्" इति नुम् गोमानित्यत्रेव गोमतीत्यत्र न । *समासान्तेति । एतदुदाहरणं मद्रराज्ञीत्यादि प्रागुक्तमेव । *समाससङ्घातेति । तेन "शेषाद्विभाषा" इति कए बहुगोमत्का इत्यत्रेव बहुखट्वका इत्यत्रापि भवति । यदुक्तं स्वरविधावेव समाससङ्घातग्रहणेऽप्रवृत्तिरिति तत्र भाष्यमुपष्टम्भकमित्याह-*ब. हवीहेरिति । एतच्चानुपदमेव स्फुटीभविष्यति । एतावत्सु एवेति । तत्तत्सूत्रीयभाष्य- व्याख्यानेनैवंकल्पनात् । पूर्वोक्तार्थ गुढयितुं शङ्कते-*नन्विति । *एवम्* | "प्रातिपदिक. ग्रहण" इति परिभाषाया उक्तार्थकत्वं । *इत्यादिति । इत्यर्थ परिकल्प्येति ल्यब्लोप पञ्चमी । *नद्यन्तस्येत्यादि । बहुवाहित्वस्य सुबन्तसमुदायधर्मत्वेनान्यतररूपेण ग्रहणाभा- वादित्यभिमानः । सर्वत्र समासान्तविधावेतत्परिभाषाया अप्रवृत्तावेतद्भाष्यीयशङ्काया अस. अतिः स्पष्टेव । तादृशार्थमभ्युपत्यापि समाधत्ते-अनयेति । स्त्रीप्रत्ययसमभिव्याहार इति । अस्य विशिष्टेऽपीत्यत्रान्वयः । *इत्याशयात् इति । शाशयात्। वस्तुतस्तु नद्यन्तानां बहुव्राहीत्यर्थ एवाचितोऽत एव करभोरुरित्यत्र नित्यः कप् न । एवञ्च कुण्डोध्नीत्यत्र प्राप्तिरेव न । शङकरीत्या समाधानाशयस्तु प्रातिपदिकत्वव्याप्यं बहु. व्रीहित्वं सुबन्तसमुदायनिष्टमपि भवत्येव ॥ ७२ ॥ तत्त्वप्रकाशिका। संघातग्रहणेचति । तेन कुसूलोविलंकुसूलविलमित्यादौ "कुसूलकूपकुम्भशालं विले" इत्या- दिस्वरः प्रवर्तत एव । *प्रवर्तत एवेति । अत एव अतिशयिताः भ्रातरो यस्यां नागम् , अति भ्रात्री, अः अतिभ्रात्री यस्यां नगा सा आतिभ्रात्रिः, अतिशयितः श्रेयांसो यस्यां नगर्या सा अतिश्रेयसी, अः अतिश्रेयसी यस्य स अतिश्रेयसिः, कियतः समीपे उपकियतम् तस्मा. एण्यन्ताकि “उगित" इतिडीप् अः उपकियती यस्य ओपकियत इत्यादौ "वन्दिते भ्रा. तुः" इति कनिषेधः शरदादित्वाच, अनया परिभाषया भ्रातृशब्दान्तबहुव्रीहित्वस्य ईय. सन्तोत्तरपदवहुव्रीहित्वस्य शरदागुत्तरपदकाव्ययीभावत्वस्य वातिदशेन भवतः । ननु लिङ्गबोधकप्रत्ययविशिष्टे आनुपूर्वीस्पाणां प्रातिपदिकत्त्वरूपसामान्यस्य चातिदे- शाहुव्रीहित्वस्यातयात्वेन "बहुव्रीहरूधस" इतिसुत्रस्थभाष्यासङ्गतिरिति शंकते-नन्वे. वमिति । *प्रातिपदिकत्त्वतन्याप्यानामिति स्यादेतत् कुमारत्वस्य"कुमार, क्रीडायाम्, इ.

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । नन्वेवं यूनः पश्येत्यत्रेव युवतीः पश्येत्यत्रापि "श्वयुव" (६-४-१३३ ) इति सम्प्रसारणं स्यादत प्राह- विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाग्रहणम् ॥ ७३ ॥ भैरवी। तस्य समुदायस्य प्रातिपदिकसज्ञाविधानादिति पूर्वोक्ताथै शङ्कते-नन्वेवमिति । स्त्रीप्रत्ययसमभिव्याहारे विशिष्टे प्रातिपदिकत्वव्याप्यधर्मातिदेशे । प्रातिपदिकत्वव्याप्ययुव- नशब्दत्वस्य विशिशेऽतिदेशः स्यादिति भावः । ननु मघवतेत्यत्र सम्प्रसारणवारणाय चादीनां सम्प्रसारणे नकारान्तग्रहणमनकारान्तप्र तिषेधार्थमिति वार्तिकस्य "अल्लोपोऽनः" इत्यतोऽन इत्यस्यानुवृत्ति प्रदर्य प्रत्याख्यान कृतमित्यनन्त एव सम्प्रसारणयोग्यता । अन्नन्तत्वस्यापि स्त्रीप्रत्ययसमाभिव्याहारेऽतिदेशस्तु वक्तुमशक्यः । अनन्तत्वस्य प्रातिपदिकत्वव्याप्यत्वादिति चेन्न । वक्ष्यमाणाया विभक्ता. विति परिभाषाया गोमती यवमती नदीत्यत्र नुम्वारणायावश्यकर्त्तव्यतयैव युवतीः पश्येत्यत्र सम्प्रसारणवारणे अन इत्यस्य "युव" इत्यत्र सम्बन्ध एतदर्थमनावश्यक इत्याशयात् । वि- भक्कावित्यादिकाये कर्त्तव्य इत्यस्य अध्याहारः । एवञ्च विभक्तिनिमित्तककार्ये कर्तव्ये लि. बोधकप्रत्ययविशिष्टस्य ग्रहणं नेत्यर्थः । तत्त्वप्रकाशिका । तिधातावपि सत्वेन कुमारत्वे प्रातिपदिकत्वव्याप्यत्त्वाभावेन ज्ञापकासङ्गतिः, नच समर्थकुमा. रत्वं प्रातिपदिकत्वव्याप्यमिति न ज्ञापकासङ्गतिरितिवाच्यम् , अदन्तप्रातिपादिकत्वस्यापि प्रातिपदिकत्वव्याप्यत्वेन रमाशब्दे तदतिदेशे इआपत्तेरिति चेन्मैवम्, प्रातिपदिकमत्रवृत्ति. विषयताप्रयोजकपदप्रतिपाद्यतावच्छेदकधर्माणामतिदेशो भवति, विषयतायां प्रातिपदिक- मात्रवृत्तित्वं च प्रातिपदिकवृत्तित्वे सति प्रातिपदिकेतरावृत्तित्वम् तत्र प्रातिपदिकेतरवृति त्वाभावश्च अभेदान्वयाऽप्रयोज्यो विवक्षित इति रमेत्यादौ अदन्तत्वस्य नातिदेशः । अत्पद. प्रयोज्यविषयतायां प्रातिपदिकेतरवृत्तित्वाभावस्य अभेदान्वयप्रयोज्यत्वात् कुमारपदं च समर्थकुमारप्रकृतिके लाक्षणिकमिति निरुक्तप्रातिपदिकमात्रवृत्तिविषयताप्रयोजकं जातमि. त्यदोषात् । यद्वा, अनया परिभाषया पदप्रतिपाद्यानां प्रातिपदिकत्वव्याप्यधर्माणामतिदेशो भवति । एवञ्चादन्तप्रातिपदिकं पदप्रतिपाद्यं न भवतीति रमे इत्यादौ न दोषः । कुमारपदं च सम. र्थकुमारप्रकृतिके लाक्षणिकमिति समर्थकुमारत्वं पदप्रतिपाद्यं प्रातिपदिकत्वव्याप्यञ्च भवती. तितस्यातिदेशो भवतीति सर्वसामञ्जस्याच । केचित्तु हयं परिभाषा न कर्त्तव्या प्रातिपदिकविशेषग्रहणेषु सर्वत्र "पुमान् स्रिया" इत्ये. कशेषेणायस्कुम्भीत्यादौ दोषाभावात् । न च प्रातिपदिकसामान्य ग्रहणे दोष इति वाच्यम् ? "अर्थवदधातुरसप् प्रातिपदिकम्" इतिसन्यासेनादोपात्, सबितिगुप्तिकिझ्यः सनिति सशब्दा. दारभ्य सुपः पकारेण प्रत्याहारः। एवञ्च"कृत्तद्धित" इतिसूत्रे तद्धित्तग्रहणं "डसाए सूत्रे ध्याए ग्रहणं च न कर्त्तव्यं भवति । न च काशकृत्स्नेन प्रोक्तां मीमांसामधीते काशकृत्स्ना ब्राह्मणीत्यादौ प्रोक्तादध्येत्रथै जाते प्रोक्तप्रत्ययमात्रवृत्तितदादित्वानयनाय परिभाषा आवश्यकी, एवं शैव्याः अपत्यं शैवायनिरित्यादौ "अणोधच" इति फिमर्थे च आवश्यकीति वाच्यम् "ब्याइतिसूत्रे ज्यादाग्रहण क्रीयते तथा च प्रोक्तप्रत्ययान्तप्रकृतिकरुयन्ताबन्तात्प्रोक्तप्रत्ययान्तप्रातिपदिकाच परस्याध्येतवेदितृप्रत्ययस्य लुक् । एवमण्णन्तप्रकृतिको यो च्यापौ तदन्ताददन्तास प्रातिप. दिकात् “चो फि॥ इति "प्रोक्ताल्लुक "अणोद्यच" इत्यादेरर्थकरणेनादोषादित्याहुः॥७२॥ *सम्प्रसारण* स्यादिति । न चात्र तत्वे प्रातिपदिकव्याप्यत्त्वस्य निरुक्तप्रातिपदिकमा. .

·- भैरवी। २०२ परिभाषेन्दुशेखरे- स्पष्टा चेयं “युवोरनाको” (७-१-१) इत्यत्र भाष्ये । घटघटीग्रहणेन लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया अनित्यत्वात्तन्मूलवेत्यन्ये ।। ७३ ।। ननु "तस्यापत्यम्' (४-६-९२) इत्येकवचननपुंसकाभ्यां निर्देशागाग्र्यो गाावित्याधयुक्तमत माह- सूत्रे लिङ्गवचनमतन्त्रम् ॥ ७४ ।। अस्यां परिभाष यां मानमाह-*स्पष्टा चेयमिति । एवञ्च भाष्यप्रामाण्यादेषा कल्पते न त्वत्र ज्ञापकापेक्षा। मतान्तरमाह-*घटघटीग्रहणेनेति* । घटघटीत्यत घटीग्रहणेनेत्यर्थः । "श्वयुव” इतिसूत्रे मघवतेत्यत्र सम्प्रसारणवारणायान इत्यस्य सम्बन्धो यदृश्यते ततप्रधान- फलमन्यथा न सिध्यतीत्यभिप्रायेण । युवतीः पश्येति तु न प्रधानमन्यथासिद्धत्वादिति ध्व. नयितुम् । अन्य इत्यनेन अरुचिर्बोधिता। “युवोरनाको” इतिसूत्रभाष्येऽवश्यमेषा कर्त्तव्येति परिभाषात्वेन व्यवहारादस्य अतिरिक्तत्वमेवोचितमिति । ड्याप्सूत्रस्थभाष्यं त्वेतल्लब्धार्थक. थनपरमेव । अतएव विभक्तौ चोक्तं किमुक्तम् विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाग्रहणादित्येव तत्रोक्तम् । *अत्र* । विभक्ताविति सप्तम्यप्तपदोपादानाद्विभक्तिनिमित्तकं यत्कार्य तत्रैवास्याः प्रवृत्ति- रिति तु विभक्तावित्यस्य विषयसप्तमीत्वात् । तेन शुना शुने इत्यत्रेव शून्यै इत्यत्रापि गौरा. दिछीषन्तशुनीशब्दस्यान्तोदात्तस्य यणादेशे "उदात्तयणो हलपूर्वात्" इति प्राप्तस्य स्वरस्य "नगोश्चन्" इति प्रतिषेधणे न भवति । न च यदि विभक्तिस्थानिकाय्येऽपि चेत्परिभाषा प्रवृत्तिस्तदा चित्रगवीणामित्यत्र कवर्ग: वद्दुत्तरपदकसमासत्वस्य डीबन्तेऽभावात् णत्वं नस्यादिति वाच्यम् ? “युवोरनाकौ" इति सूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येन विभक्तः प्राधान्येन यत्कायं तत्रापि प्रवृत्तिरित्यर्थस्यैव कल्पनात्, णत्वन्तु न प्राधान्येन विभक्तिस्थानिकम् , नकारस्यैव तत्र प्राधान्यात् । यदि त्वागमानामा. गमिधर्मवैशिष्ट्यमपि “यदागमा” इति न्यायेनेति कल्प्यत इति पक्षस्य आश्रयणेन नकारस्य विभिक्तित्वं प्राधान्यं च अस्तीतिणत्वस्यप्रधान्येन विभक्तिस्थानिकत्वमप्यस्तीति लिङ्गविशि- टपरिभाषाया निषेधः स्यादित्युच्यते तदा विभक्तिस्थानिककार्यविषये प्राधान्येन आश्रीय. माणस्य कार्थियणो विभक्तित्वेन यत्र आश्रयणं तत्रैव विभक्तावित्यस्य निषेधस्य प्रवृत्तिरिति स्वीकार्यम् । णत्वे तु प्रधानतया आश्रितस्य नस्य णत्वेन काय्यिता न तु विभक्तित्वेनेति क्षत्यभाव इति बोध्यम्। यत्तु कश्चिदाह ड्याप्सूत्रस्थड्याबग्रहणेन लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया अनित्यत्वं ज्ञाप्यते तेनैषा सिद्धति तन्न । तत्रत्यड्याप्ग्रहणस्य अन्यार्थकतया अन्यत्रोक्तत्वात् ॥ ७३ ॥ तत्त्वप्रकाशिका। त्रवृत्तिविषयताप्रयोजकपदप्रतिपाद्यतावच्छेदकत्वस्य चाभावेन तस्यातिदेशो न भवतीत्य- वतरणासङ्गतिरिति वाच्यम् ? "अयुव" इतिसूत्रे वादेस्तदन्ते लाक्षणिकतया तदेकदेशभूते "अन" इत्येतस्य विशेषणत्वासम्भवेन 'गभीरायां नयां घोष' इतिवत् वादिपदस्य अन्न. न्तस्वाद्यन्ते लक्षणाया "अन" इत्यस्य तात्पर्यवाहकत्वस्य च स्वीकर्तव्यत्वेनादोषात् ॥७३॥ *इत्याद्ययुक्तमिति । नच स्तोकं पचतीत्यादौ एकवचनअमायर्थं "डोकयोः" इत्यस्य एकत्वोत्तरसंख्यामबुबोधयिषितायामेकवचनं, "स्वमोर्नपुं सकादतोमित्यादे" नपुंसकेतरलि. ड्रेऽबुबोधयिषिते लुगमादि भवतीत्यर्थस्यायश्ववक्तव्यत्वेन तस्यापत्यमितिनिर्देशस्य नास. गतिरितिवाच्यम् , “समवायात्समवैति" "पक्षिमत्स्यमृगान्हन्ति" इत्यादौ बहुवचनपुंलि. ङ्गादिनिर्देशेन “समवाय समवैति” सामवायिकः मृगं मृर्गी वा हन्ति मार्गिक इत्यायुक्तमिति अवतरणदानसम्भवात् । *सूत्रे लिङ्गवचनमतन्त्रम् । स्यादेतत् अतन्त्रमित्यस्य सूत्रघटक- ·। । तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । २०३ "अर्धं नपुंसकम्" (२-२-३) इति नपुंसकग्रहणमस्यां सापकम् । नित्यनपुंसकत्वार्थ तु न तदित्यन्यत्र निरूपितम् । धान्यपलालन्यायेन नान्तरोयकतया तयोरुपादानमिति "तस्यापत्यं" इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम् । अत एव "प्राकडार" सूत्रे एकेति चरितार्थमिति अन्यत्र विस्तरः ॥ ७४ ॥ भरवी लिङ्गबोधकप्रत्ययप्रसङ्गादाह-*नन्विति । *अस्यां ज्ञापकमिति । यदि सूत्रानिर्दिष्ट- लिङ्गवचनयोर्विवक्षा स्यात्तदा अर्द्धमितिनिर्देशादेव नपुंसकत्वस्य लाभेन नपुंसकग्रहणमनर्थक स्यादिति भावः । . ननु खण्डवाचकस्यार्द्धशब्दस्य नपुंसकत्वात् तद्व्यावृत्त्यर्थ नित्यनपुंसकस्य ग्रहणमिति वक्तव्यमिति तल्लाभार्थ सूत्रे नपुंसकशब्दोऽस्त्वित्यत आह-*नित्यनपुंसकेति । अन्यत्र नि. रूपपितमिति । “एओ” सूत्रभाष्ये एचो हस्वशासनेऽबँकारा कारयोविंधानमाशय नैव लोकेऽर्द्ध एकारोऽर्द्ध ओकारो वास्तीति समाधानपरभाष्येऽर्द्ध इति प्रयोगात् समांशवाच. कस्यापि न नित्यनपुंसकतास्तीति निरूपितम् । वस्तुतस्तु एषा युक्तिसिद्धैवेत्याह-*धान्येत्यादि । यथा कश्चिदन्नार्थी शालिकलापं स. तुषं सपलालमाहरति नान्तरीयकतया स ततो यावदादेयं तावदादाय तुषपलालान्युत्सृजति तथा नान्तरीयकतया लिङ्गवचनयोरुपादानमिति तस्स अविवक्षा उचितैव । आदावेतस्यां परि. भाषायां नपुंसकग्रहणस्य ज्ञापकत्वमुक्तं तत्र कश्चिदाह-उक्तज्ञापकाल्लिङ्गाविवक्षास्तु वचना. विवक्षायान्तु न प्रमाणमिति तन्मतखण्डनाय सिंहावलोकनन्यायेन वचनाविवक्षायामपि मान- माह-*अत एवेति । उपात्तस्यापि वचनस्याविवक्षासत्वादेवेत्यर्थः। यदि वचनस्यो- तत्त्वप्रकाशिका। पदजन्यबोधविषयत्वेन तात्पर्यविषयत्वभावो यद्यर्थः, तर्हि पूर्वोक्तप्रयोगेषु नत्वबहुवचनाद्यनुप. पत्तिः पुंसि बुबोधयिषिते एव "तस्माच्छसो न" इति शास्त्रेण नकारादेशस्य, बहुत्वे बुबो. धयिषिते बहुवचनमित्यनेन बहुवचनस्य च विधानादिति चेन्मैवम् , अतन्त्रेमित्यस्य शक्ती अविवक्षितमित्यर्थस्वीकारेणादोषात् । शक्तौ अविवक्षितमित्यस्य बुद्धिविषयतावच्छेदकत्व. वतशक्तो उपलक्षणं, न तु विशेषणमिति भावः । च-आश्रयत्वसन्बन्धावच्छिन्नबोधविषयतात्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्य. ताश्रयविशेषणानाम् बोधविषयतायां धर्मिपारतन्त्र्येण विशेषणत्वम् , तानि, विशेषणानीत्यु- च्यन्ते, येषां बोधविषयतात्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यताश्रयविशेषणता तेषां बोधवि. षयतायां धर्मिपारतन्त्रेण विशेषणत्वम् तानि विशेषणानीत्युच्यन्ते येषां बोधविषयतासामा. नाधिकरण्यमान तान्युपलक्षणानीत्युच्यन्ते। यथा तत्पदशक्तौ बुद्धिविषयताच्छेदकत्वं तथाच एकत्वविशिष्टनपुंसकत्वविशिष्टापत्यत्वावच्छिन्नं अण्पदात्प्रत्येतव्यमिति शक्तौ तव्यप्रत्ययार्थवि ययतार्यायथा अपत्यत्वस्यस्वनिष्ठस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितावच्छेचतासम्ब. न्धेन विशेषणत्त्वम् , नतथानपुंसकत्वैकत्वयोरिति अविवक्षते उपलक्षणे इत्याधुच्यते। नव "त. स्यापत्यम्" इतिशक्तिग्राहकशास्त्रेण एकत्वविशिष्टनपुंसत्वविशिष्टापत्यत्वावच्छिन्नोऽण्पदवाच्य. इति शक्तिज्ञानस्य जातत्वेनपुंस्त्वादिपुरस्कारेण अपत्यबोधो नस्यादिति वाच्यम् ? अपत्यत्वा वच्छिन्नोऽण्पदवाच्य इति शक्तिज्ञानान्तर्येण तदादिपदेन स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकबोधवत् नपुंसकैकत्वाविषयकापत्यत्वविषयकबोधस्याप्युपत्तेः । *नपुंसकग्रहणमिति । नच स्वरूपतो घटत्वादिगतलिङ्गस्यैव वैयाकरणमते बोधेन "स्वरूपम्" इति परिभाषया "अर्द्धनपुंसकम्" इति सूत्रीपदस्यैवोपात्तत्वेन तद्तलिङ्गस्यैव भानं, नतु समांशगतलिङ्गस्येति नपुंसकपहणमाव. श्यकमिति वाच्यम् । "पूर्वापर" इतिसूत्रे अर्द्धशब्दपाठेनैव सिद्ध अद्धंमितियोगविभागसाम• येन समांशयतलिङ्गभानेना नपुंसकग्रहणवैयर्थ्यात् । एकेतिचरितार्थमिति । तत्र एकेत्यस्य तथा .

·२०४ परिभाषेन्दुशेखरे- ननु "भृशादिभ्यो भुव्यच्वे" (३-१-१२) इति विधीयमानः क्यङ्, क दिवा भृशा भवन्तीत्यत्रापि स्यादत प्राह- नभिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथा ह्यर्थगतिः ॥ ७ ॥ नयुक्तमिवयुक्तं वा यत्किश्चिदृश्यते तत्र तस्माद्भिन्ने तत्सदृशेऽधिक. रणे द्रव्ये कार्य विज्ञायते, हि यतस्तथार्थगतिरस्ति । न हि अब्राह्यणमान- येत्युक्ते लोष्ठमानीय कृतो भवति । अतश्चव्यन्तभिन्ने च्व्यन्तसदृशेऽभूततद्भा वविषये क्यङिति नोक्तदोषः । “ोषधेश्च विभक्तावप्रथमायाम्" इत्यादौ विभक्तिग्रहणं होतन्न्यायसिद्धार्थानुवाद एव । एतेन विभक्तावित्याद्यस्या- . भैरवी। पात्तस्य विवक्षा स्यात्तदा संज्ञेत्यनेनैवैकत्वस्य लाभे सिद्ध एकग्रहणं व्यर्थ स्यादिति भावः । नन्वेवं "पड्भ्यो लुक" "छुट्यो लुङि' इत्यत्र वचनस्य अविवक्षा स्यात्तथा च प्रथमस्य प्राधान्य एवं प्रवृत्तिरिति न लभ्यते द्वितीये बहुवचनोपादानाद्गणस्य लाभ इति च न स्या. दिति चेन्न । एकवचन एवोच्चारणीये उभयत्र बहुवचनस्योपादानं विवक्षार्थमेव तत्सामर्थ्यात् प्रथमे प्राधान्यलाभो द्वितीये गणस्य लाभ इति स्वीकारात् । द्वितीये गणपाठसामर्थ्याच यत्र तु गणलाभार्थमादिशब्दस्यैव "नडादिभ्य" इत्यादावुपादानं तत्र बहुवचनमतन्त्रमेव । एवञ्च यत्र नान्तरीयकतया वचनविशेषोपादानं तत्र अविवक्षा यत्र तु विशेषार्थविवक्ष. या वचनविशेषोपादनं तत्र तु विशेषोपादानमेव विवक्षैवेति सिद्धम् ॥ ७४ ॥ गणनिर्देशप्रसङ्गादाह-*नन्विति । क्व दिवेति । भृशा बहवो नक्षत्रादयो रात्रावुपलभ्य. मानास्ते दिवा क्व भवन्तीत्यर्थः । *नभिवयुक्तमित्यादि । अत्र यत्किञ्चित् दृश्यते यत्र तत्रेति शेषो बोध्यः । तथा च यत् फलितं तदाह-नजित्यादि । यत्किञ्चिदित्यनेन वाक्यग्र- हणम् । *तथाथेति । तादृशस्यैवार्थस्य गतिः लोके प्रतीतिरस्ति । एतदुदाहरणं लौकिकमाह- *न हि अब्राह्मणमिात । एतेनैया लौकिकन्यायसिद्धति ध्वनितम् । *लोष्ठम् । मृत्पिण्डम् । एतस्याः परिभाषायाः प्रकृते प्रयोजनमाह-*अत इति । एतत्परिभाषासत्वादित्यर्थः । लोके सादृश्यप्रयोजको धर्मश्च यथासम्भवं द्रष्टव्यः । प्रकृतोपयुक्तो यो धर्मस्तमाह-*अभूते. ति। अत्र-नजिवयुक्तमित्यत्र । योगपदार्थः सम्बन्धः, स च नैकवाक्यघट त्वरूपः, ब्राह्मणस्य विद्येव क्षत्रियस्येति वाक्याद् ब्राह्मणसादृश्यस्य क्षत्रियनिष्ठस्य अप्रतीतेः । एक. वाक्यघटकत्वरूपस्य तस्याश्रयणे तु तस्यापि कदाचित् प्रतीतिः स्यात् । किन्तु स्वार्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतावदर्थतात्पर्य्यकत्वरूपोऽभिमतः । एवञ्च ननिवार्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतावदप्रतिपादकं यच्छब्दरूपं तत्स्वाभिधेया. तिरिक्त सहशेऽधिकरणे वर्तते । अधिकरणमत्र द्रष्टव्यम् । नयुक्तस्य लौकिकमुदाहरणमवा. ह्मणमित्युक्तमेव । इवयुक्तोदाहरणं तत्र तस्येवेत्यादि बाध्यम् । अत्र इव युक्तोदाहरणं लोके प्रसिद्ध मेव चन्द्र इव मुखमित्यादि । नजयुक्तस्यापि सदृशे प्रयोगस्तु "न हि अब्राह्मणमान- येत्यादिभाष्यात" कल्प्यते । नन्वेवम् "ओषधेश्च विभक्तौ” इत्यादौ विभक्तावित्यादीनां वैयर्थ्यापत्तिरत आह-*भो. पंधश्वेत्यादिना* । आदिना अकर्तरीत्यस्य परिग्रहः । यत्तु कश्चिदाह-तत्र विभकिग्रहणमेतत्परिभाषाया अनित्यत्वे ज्ञापकमिति तन्मतं ख- तत्वप्रकाशिका। संज्ञान्तरामानविशिष्टा संज्ञा भवतीत्यर्थः । ताहशार्थलाभश्च संज्ञेत्येकवचनेनैव भविष्यतीति . ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । नित्यत्वे शापकमिति वदन्तः परास्ताः, अनित्यत्वे भाग्यसम्मतफलाभावा. त् । अत एव "प्रकर्तरि च" ( ३-३-१९) इति सूत्रे कारकग्रहणं भाज्ये प्रत्याख्यातमिति बोध्यम् । स्पष्टा चेयं "भृशादिभ्यः" ( ३-१-१२) इति. सूत्रे भाष्ये । अत्र अन्यसदृशेत्युक्त्या सादृश्यं भेदाघटितमिति सूचयति । निरूपितं चैतन्मञ्जूषायाम् ॥ ७५ ॥ ननु व्याघ्रो कच्छपीत्यादौ सुबन्तेन समासात्ततोऽप्यन्तरङ्गस्वाहाप्यद. न्तत्वाभावाजातिलक्षणो कोष न स्यादत प्राह- गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः ॥ ७६ ॥ "उपपदम्" ( २-२-१९ ) इति सूत्रेऽतिङ्ग्रहणेन “कुगति" (२-२-१८) इत्यत्र तदपकर्षणेनातिङन्तश्च समास इत्यर्थात्तयोः सूत्रयोः “सुपसुपा" भैरवी। उडयति--*एतेनेति । एतेन वक्ष्यमाणेन हेतुना । तं हेतुमेवाह-अनित्यत्व इति । ननु अनित्यत्वफलमसूर्यम्पश्यानि मुखानीत्यादिसम्भवत्येवेत आह-*भाष्यसम्म. तेति । शब्दशक्तिस्वभावात् तादृशस्थले सादृश्याप्रतीतिलों के प्रसिद्धा, न तु तत्र ज्ञापका. वेत्यत . पेभेति भावः। ननु अनित्यत्वसिद्धार्थानुवाद एवं विभक्तिग्रह गादस्त्वित्यत आह-*अत एवेति । भाष्यानभिमतत्वादेव । यदि तथा स्यात् तदा प्रत्याख्यानासङ्गतिः स्पष्टैव । *सादृश्य* । महशादिपदशक्यतावच्छेदको धर्मविशेष इति अन्यत्र निरूपितम् । अत एवाह-*भेदाघ. टितमिति । एतेन तद्भिवत्वे सति तद्गतधर्मवत्वं सादृश्यमिति वादिमत न युकमिति सूचितम् ॥ ७ ॥ अब्राह्मण इत्यादिप्रवृत्तिप्रसङ्गादाह-*नन्विति* । आदिपदेनाश्वक्रीतीत्यस्य परिग्रहः । *ततोऽप्यन्तरङ्गत्वादिति । स्वार्थद्रव्यादीनां प्रतीतेः पूर्व क्रमिकत्वं निरूपितम् , तत एव अन्तरङ्गत्वमिति भावः। *प्रागिति । उत्तरपदे सुबुत्पत्तः प्रागित्यर्थः । एतेन पूर्वपदे तु सुबु. त्पत्तिरस्त्येवेत्युक्तम् । अत एव चर्मकीतीत्यादौ नलोपस्य सिद्धिः। अत्र सुबुत्पत्तेरित्युपल. क्षण स्त्रीप्रत्ययोत्पत्तरित्यस्यापि । तेन पूर्वोक्तप्रयोजनोपपत्तिः । एतस्यां परिभाषायां बीज- माह-*उपपदमिति* *कुगतीत्यत्रेति । “गतिश्च" इति पृथक् सूत्रे इत्यर्थः । *इत्यर्था- दिति- । “अति इत्यस्य प्रथमान्तत्वात् समासपदस्यापि तत्वात्सामानाधिकरण्यस्य न्याय्यत्वादयमेवार्थ उचितः । अत्र समासस्य तिङन्तत्वासम्भवेन विशेषगसार्थक्याय तिइ. पदस्य तिङन्तघटिते लक्षणा द्रष्टव्या । तस्य च नमा तत्पुरुषेण तिङन्ताघटिते इत्यर्थः । अथवा तिङ्पदंशक्यार्थपरमेव ना तु बहुवीहिः। *सुप्सुरेत्यस्य निवृत्त्येति । समुदायनिवृत्तावस्य तात्पर्य्यम् । तृतीयान्तनिवृत्तिरेव तु विवक्षितेति प्राञ्चः । तत्त्वप्रकाशिका। एकेति व्यर्थमिति भावः ॥ ७४ ॥ *भाष्यसंमतफलाभावादिति । एतेन "अनचि” इति पर्युदासेऽपि वागित्यादौ एतन्न्या- यस्यानित्यत्वस्य द्वित्वसिद्धिः फलमित्यपास्तम् । भाष्ये प्रसज्यप्रतिषेधस्यैव स्वीकारेण भाष्यासंमतत्वात् । *भेदाघटितमिति । अत एव, स्वस्य स्वेनापि सवर्णसंज्ञा भवतीति दिक् ॥ ७९ ॥ १८ त० प्र० ..

·२०६ परिभाषेन्दुशेखरे- इत्यस्य निवृस्यैकदेशानुमत्या कारकांशे च सिद्धेयं तेनाश्‍वक्रीतीति सिद्धा। अन्यथा पूर्व टाप्यदन्तत्वाभावात् "क्रीतात् करणपूर्वात्" (४-१-१०) इति ङीष् न स्यात् । अस्या अनित्यत्वात् कचित् सुबुत्पत्त्यनन्तरमपि समा. भैरवी। वस्तुतस्तु उभयनिवृत्तिरेव "उपपदमति" इतिसूत्रस्थभाष्यात् प्रतीयते । तत्र हि- "अति” इतिकिमर्थम् ? कारको व्रजति हारको व्रजति, अतिङितिशक्यमवक्तुम् . कस्मा. न भवति कारको व्रजति हारको बजतीति, सुप्सुपेति वर्त्तते, एवं तर्हि यदयमतिडिति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्योऽनयोर्योगनिवृत्तं सुप्सुपेति, किमेतस्य ज्ञापने प्रयो जनम्, गतिकारकोपपदानां कृद्धिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः" इत्येषा परिभाषा न कर्त्तव्या भवतीत्युक्तम् । अत्र भाष्ये अनयोर्योगयोरित्युक्तं, न तु विभक्त: "गतिश्च" इति सूत्र एव निवृत्तिबोधनाय अत्र “सुप्सुपा" इति निवृत्तमित्युक्तं, तेन "उपपदमतिङ्” इति सूत्रेऽपि तन्निवृत्तिरभिमता, यदि तृतीयान्तानुवृत्तिरेवाभिमता स्यात्तदोपपदं सुबन्त. मित्यर्थः स्यादेव, एवं सति कारको बजतीत्यादावुपपदस्य व्रजतीत्यस्य सुबन्तत्वाभावेन समासाप्रसक्तरतिग्रहणस्य तद्वयावृत्तिप्रदर्शकत्वपरंभाष्यमसङ्गतमेव स्यादतः प्रथमान्तस्या. पि निवृत्तिरित्यत्र तात्पर्यम् । इतोऽधिकं चन्द्रकलायां द्रष्टव्यम् । न चैवमुपपदस्यापि सुबु. त्पत्तेः प्राक्समासः स्यात् , एवञ्च चर्मकार इत्यादौ नलोपानापत्तिरिति वाच्यम् । “उपपदम्" इति महासंज्ञाकरणेन विभक्तयन्तस्यैवोपपदसंज्ञाप्रवृत्तेः । यद्यप्युपपादितरीत्या कारकस्य सुबु. त्पत्तेः प्राक्समासो न लभ्यते, तथापि एकदेशानुमत्या कारकांशेऽप्येवं कल्प्यते, "कर्तृकरण" इति सूत्रे बहुलग्रहणेन वा कारकांशेऽप्येवं कल्प्यते । * अस्या अनित्यत्वादिति । तत्र मान तु "अम्बाम्ब" इति सूत्रे गवादिग्रहणम्, तद्धि गोष्ठ इत्यादौ "सुपिस्थ" इति कप्रत्यया. न्तस्य समासे "सात्पदाद्योः" इति पत्वप्रतिषेधे प्राप्ते आरभ्यते । यदीयं नित्या तदा गोष्ठा. दिषु अपि सुबुत्पत्तेः प्रागेव समासो भविष्यतीति पदत्वाभावेन निषेधाप्राप्तेः षत्वस्य सिद्धौ तत्त्वप्रकाशिका। *डीप्नस्यादिति । नच उपसानिष्यमाणन्यायेन व्याघ्रीकच्छपीत्यादौ अन्तरङ्गोऽपि टाप्न स्यादिति वाच्यम् । उपसअनिष्यमाणन्यायेन अपवादविषयातिरिक्तत्वेन सङ्कोचात्, घपशब्दयोरपवादविषयजातिवाचकातिरिक्तत्वेन टापो दुर्वारत्वात् । नच उपसञ्जनिष्यमाण. न्यायेन अपवादविषयघटकातिरिक्तत्वेन सङ्कोचः क्रियत इति प्रकृते टाप् न प्राप्नातीति वा- च्यम् । खट्वाक्रीतीत्यादौ खट्वाशब्दस्य अपवाद "क्रीतात्करणपूर्वात्" इत्येतद्विषयघटकत्वेन ततष्टावनापत्तेः । नचैवमपि उपसञ्जनिष्यमाणन्यायेन अपवादविषयान्तातिरिक्तत्वेन सङ्कोचः क्रीयत इति व्याघ्री कच्छपीत्यादौ टाप् न भवति नापि खवया क्रीता खट्वाक्रीतीत्यादौ खट्वशब्दाहाबनापत्तिरिति वाच्यम्, घन इव कपिला घनकपिलेत्यादौ "अन्यतो डी” इति डीपापत्तेः, कपिलशब्दस्य “तत्पुरुषे तुल्यार्थ” इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरेणायुदात्तत्वेन अपवाद. विषयान्तत्वात्, "अपवादो यद्यन्यत्र" इति परिभाषया व्याघ्रीत्यादौ टापो दुर्वारत्वाच । परे तु कारकत्वताप्यधर्मावच्छिन्नग्रहणे एव एषा परिभाषा प्रवर्त्तते, न चास्या विप्रति. षेधशास्त्रकर्तृकार्यव्यवस्थापकत्वेन विध्येकवाक्यत्वाभावात्कारकत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नाग्रहणे एवेति वक्तुमशक्यमिति वाच्यम् ? "स्त्रीप्रत्ययेचानुपसर्जनेन" इति परिभाषाया लक्ष्ये एवो. पस्थितिकल्पे स्त्रीप्रत्ययसामान्यग्रहणे विशेषग्रहणे वैषा नान्यत्रेतिवत् यत्र शास्त्रे कारक. त्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नग्रहणं तत्सुबुत्पतेः प्राक् प्रवर्तत इत्यादिवक्तुं शक्यत्वात्। नच कुम्भकार इत्यादौ "यदा नषष्टीसमासस्तदोपपदसमास" इति भाष्यविरोधः “षष्ठी, इतिसूत्रे कारकत्वव्याप्यधर्मावच्छिाग्रहणाभावादिति वाच्यम्, तस्यैकदेश्युक्तित्वेनादोषात् । ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। २०७ सो, यथा सा हि तस्य धनकीतेति । अन्ये तु अनित्यत्वे न मानं तत्र अजादित्वाट्टाबित्याहुः । अत एव- कुम्भकार इत्यादौ षष्ठीसमासोऽपि सुबुत्पत्तेः पूर्वमेव । षष्ठीसमासाभावे च उपपदसमासककातै भावः, इति न तत्र वाक्यमिति "उपपदम्" (२-२-११) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । तत्र हि-'षष्ठीसमासादुपपदसमासोविप्रतिषेधेन' इति वार्तिकम् । अथ- वा विभाषा षष्ठीसमासो यदा न षष्ठीसमासस्तदोपपदसमास इति तत् प्रत्याख्यानं च। यद्यपि उपपदसमासस्यान्तरङ्गत्वाभिप्रायकं न वा षष्ठीसमासाभावादु. भैरवी। तन्दैयर्थ्य स्पष्टमेव । तस्मिन् सूत्रे स्थ इति प्रतिपदोक्तपरिभाषया “सुपिस्थ" इति सूत्रवि. हितकप्रत्ययान्तानुकरणं षष्ठयथें प्रथमा । *न मानमिति । अयम्भावः-दधिसेचावित्यादौ प्राक् सुबुत्पत्तेः समासे "सात्पदा. योः" इतिसूत्रस्य प्रवृत्ति स्यादतस्तेषु षत्वाभावसिद्धर थं पदादादिरितिपञ्चमीसमासस्या- वश्यकत्वेन गवादिग्रहणस्य आवश्यकतयानित्यत्वे ज्ञापकत्वं न सम्भवतीति, धनक्रीतेत्यादौ तु बहुलग्रहणात् सुबुत्पत्त्यनन्तरमेव समास इति । अन्ये त्त्वित्युपादानमरुचिबोधनाय, तद्वीजन्तु “न पदान्त" सूत्रे वेतस्थानित्यस्य सिद्वये पदान्तशब्दस्य पदेऽन्त इत्यर्थकत्वं स्वीकृतं, तत्पक्षे “गोचा" इत्यादौ प्राक् सुबुत्पत्तेः समासे पदपरत्वाभावेन निषेधाप्राप्तौ स्थानिवद्भावोऽलोपस्य स्यादिति रूपासिद्धिः स्पष्टैव । एतदपि धनक्रीतेत्येतत्तुल्यमेवेति चेद् बहुषु स्थलेषु बहुलग्रहणेन परिभाषाया अप्रवृत्तिकल्पनापेक्षया अनित्यत्वकल्पनमेव वरमिति, यदि तु "सात्पदाद्योः" इति सूत्रस्थपदशब्दस्य पदत्वयोग्यार्थ. कत्वं कल्प्यते तदा तत्र गवादिग्रहणस्य आवश्यकत्वेन ज्ञापकत्वं न सम्भवतीत्युच्यते तदा बहुलग्रहणादेव 'क्वचिदन्यदेव' इत्यर्थकात्परिभाषाया अनित्यत्वमिति । अत एव गतेरपि सुबुत्पत्त्यनन्तरं निर्गतः संयन्तेत्यादौ "सु.प्सुपा" इत्यस्य निवृत्तावपि सुबुत्पत्त्यनन्तरमेव समासो भवति । तेन रुत्वानुस्वारयोः सिद्धिः । प्राटितेत्यादौ पदान्तत्वात् पररूपं न भवति । *अत एवेति । परिभाषायां कारकांशसत्त्वादेवेत्यर्थः । *षष्ठीसमासः । कारकार्थकषष्टयन्तस्य समासः । *तत्र हि* । “उपपदम्" इति सूत्रभाष्ये हि । *इति वार्तिकमिति । एतेन विप्र. तिषेधप्रदर्शकवात्तिकमपि कारकषष्ठयन्तस्य समासः सुबुत्पतेः प्रागित्त्यत्र मानमितिध्वनि तम् । वार्तिकखण्डनाय भाष्ये आह-*अथवेति । ननुवात्र्तिकान्तरात् षष्ठीसमासस्य सुबुत्पत्त्यनन्तरमेव प्रवृत्तिरिति लभ्यत इत्याशयेन आह-यद्यप्युपपदेति । “षष्ठी” हतिसूत्रे सुपेति तृतीयान्तस्य सम्बन्धः । अत एव मातुः स्मरतीत्यादौ न समासः । इदश्च वार्तिकं पूर्वविप्रतिषेधप्रदर्शकवार्तिकखण्डनाय प्रवृत्तम् । पू. वार्तिकाशयस्तु कुम्भकार इत्यादौ सूत्रद्वयबोध्यसमाससंज्ञा तत्पुरुषसंज्ञावत् स्थास्यति "उपपदम्" इति सूत्रस्यापि परत्वात् प्रवृत्तिः स्यादिति, नतु इदं वार्तिक "विप्रतिषेधेपर कार्य्यम्" इति सूत्रप्रवृत्तिप्रदर्शनपरम् विरोधाभावात् । यथा "उपपदम्" इतिसूत्रविहिता तत्त्वप्रकाशिका। तथाहि-कुम्भकार इत्यादौ वाक्याभावाय नियोकार्थीभावस्याङ्गोकर्तव्यतया महाविभाषया समाससंज्ञायाः विकल्पकत्वेन "यदा न षष्टीसमासस्तदोपपदसमास' इत्युके व्यहितत्वेन एकदेश्युक्तित्वस्य स्पष्टत्वम् । ।

·२०८ परिभाषेन्दुशेखरे- पपदसमास इति वात्तिककृतोक्तं तथापि तदुभयप्रत्याख्यानपरमथवेत्यादि भाज्यं परिभाषायां सामान्यतः कारकोपादानेन कारकविभक्त्यन्तेन कृद्भिः समासमात्रस्य सुबुत्पत्तःपूर्वमेव लाभात् । एतेन एषा कारकतद्विशेषयोरुपा- दान एवेति परास्तम् । अस्या विध्येकवाक्यत्वाभावेन विप्रतिषेधादिशात्र- वत्कार्यव्यवस्थापकमात्रस्वेनोपादान एवेत्यर्थालाभाच ॥ ७६ ॥ ननु उगिदचाम्” (७-१-७० ) इत्यत्र धातोश्चेदुगित्कायं तमुञ्चतेरे. वेति नियमेनाधातोरेव नुमि सिद्धेऽधातुग्रहणं व्यर्थमत औंह- साम्प्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिः ॥ ७७ ॥ तत्तद्वचनसामर्थ्यन्यायसिद्धयम् । तत्सामर्थ्यादधातुभूतपूर्वस्यापीत्य- - भैरवी। समाससंज्ञा विग्रहत्वेन नित्या तथा षष्ठीति सूत्रविहिता तत्पुरुषसंज्ञापि, प्रकृतेषु अविग्रह- त्वानित्यैव तृतीयान्तस्य तत्र असम्बन्ध इति । उपपदसमासस्यान्तरङ्गत्वं पूर्वस्थितनिमि. तकत्वेन । तदुभयेति । पूर्वपक्षसिद्धान्तरूपवात्तिकद्वयेत्यर्थः । ननु प्रत्याख्यानपरभाष्यस्य कमिहोपपत्तिावतोक्तरीत्योपपदसमासोऽन्तरङ्ग इत्यत आह-*परिभाषायामिति । कारकविभक्त्यन्तस्य । कारकाधिकारीयसंज्ञाप्रयोज्यविभक्तय. न्तस्य। एतेन यद्यपि "पष्ठी" इतिसूत्रस्थोभयोः सुबन्तत्वे राजपुरुष इत्यादौ प्रवृत्तिस्तथापि प्रतिलक्ष्य भेदकल्पनेन "कर्तृकर्मणोः" इतिसूत्रविहितषष्ठयन्तस्य समास एतत्परिभाषाबला. दुत्तरपदे सुबुत्पत्तः प्रागेवेति न अत्रोपपदसमासस्यान्तरङ्गत्वमिति भावः । एतेन षष्ठीसमासोऽपि सुबुत्पत्तेः प्रागिति यत्प्रतिज्ञातं तस्य सिद्धिः । न च समासयोभेद स्वरभेदः । “गतिकारकोपपदात्" इत्यस्य उभयथापि प्रवृत्तो, “षष्ठी" इति सूत्रस्य "कर्तृक- र्मणोः" इति सूत्रविहितषष्ठयन्तस्थले उत्तरपदे सुबुत्पत्तेः प्राक् प्रवृत्तौ फलमप्यस्ति । तथाहि पतञ्जलिरित्यत्र, अञ्जले: पतित इति विग्रहे मयूरव्यंसकादित्वात् “षष्ठी” इतिसूत्रेण वा समासे पृषोदरादितशब्दस्य लोपे तान्तस्य जशत्वति। “षष्ठी" इतिसुत्रस्य प्रवृत्तिपक्षे षष्ठयन्तस्य- राजदन्तादित्वं कल्प्यम् । “मयूर" इतिसूत्रस्य प्रवृत्तिपक्षे तु मयूरव्यंसकादित्वं कल्प्यमिति. कल्पनायां न विशेषः । एतेन उक्तभाष्येण तादृशार्थस्य लाभोऽपि नेत्याह-*अस्या इति निराकाङ्गत्वेनेति शेषः । एतेषा लक्षणप्रवृत्तिव्यस्थापकत्वेन परम्परया विप्रतिषेधशास्त्रव- लक्ष्यसाधिकेति दर्शितम् ॥ ६ ॥ गतिकारकसंज्ञाया धातुयोग एव सम्भव इति धातोः स्मृतत्वेन प्रसङ्गाह-*ननूगिदचा- मिति । साम्प्रतिकेत्यादि । साम्प्रतिकस्य अभिप्रेततत्तत्कालिकलक्षणप्रवृत्तियोग्यस्य लक्ष्य. स्याभावे भूतपूर्वस्य पूर्वकालिकतादृशबुद्धिविषयस्य ग्रहणमित्यर्थः । *तत्सामर्थ्यादिति । तत्त्वप्रकाशिका। किञ्च "षष्ठी" इतिसूत्रत्यनुवर्तत आहोस्विन्नवा यद्यनुवर्तते कुम्भकार इत्यादावपि सुब- न्त समासापत्तिः । यदि नानुवर्तते राजपुरुष इत्यादापि सुबुत्पत्तेः प्राक् समासापत्तिः । अत एव षष्टीसमासादुपपदसमासो विप्रतिषेधेन, अथवा विभाषा षष्ठीसमासः यदा न षष्ठी समा. सस्तदोपपदसमास इति वात्तिकद्वयं न वा षष्ठीसमासाभावादुपपदसमास इति सिद्धान्तिना प्रत्याख्यातमिति दिक् ॥ ७६ ॥ *नुसिद्धिरिति* । नुमविषय एवं भूतपूर्वगत्याश्रयणम् , तेन गोमान् स्त्रीत्यत्र "उगि- तश्व" इति की न । नचाधातुग्रहणं धातोर्नुम् वारणाय, अचः परो यो झल् सदन्तान्नु- ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । । - भैरवी। थन गोमत्यतेः किपि गोमानित्यादौ नुसिद्धिः । "नामि" (६-४-३) इत्यादिसूत्रेषु भाष्ये स्पष्टा ॥ ७७ ॥ बहुव्रीही तद्गुणसंविज्ञानमपि ॥ ७८ ॥ अपिना ऽतद्गुणसंविज्ञानम् । तेषां गुणानामवयवपदार्थानां संविज्ञानं विशेष्यान्वयित्वमिति तदर्थः। यत्र समवायसम्बन्धेन सम्बन्ध्यन्यपदार्थ. स्तत्र प्रायस्तद्गुणसंविज्ञानम् । अन्यत्र प्रायोऽन्यत् । लम्बकर्णचित्रगू उदा. हणे । "सर्वादीनि” (१-१-२७ ) "जतित्यादयः” (६-१-६) इति च उदाहरणे सर्वनामसंज्ञासूत्रे भाग्ये स्पष्टा ॥ ७८ ॥ ननु “वदः सुपि क्यप् च" (३-२-१०६ ) इति चेनानुकृष्टस्य यतो "भुवो भावे" (३-१-१०७) इत्यत्राप्यनुवृत्तिः स्यादत प्राह- चानुकृष्टं नोत्तरत्र ॥ ७९ ।। णमुल्यनुवर्तमाने "अव्ययेऽयथाभिप्रेत" (३-४-५६) इति सूत्रे पुनर्ण। मुलग्रहणमस्या शापकम् । अन्यथा करवा चेति वदेत् । तद्धि उत्तरत्र उभयोः सम्बन्धार्थम् । उदाहरणानि स्फुटानि । इदमनित्यम् । अत एव "तृतीया अधातुग्रहणसामर्थ्यादित्यर्थः । *गोमत्यतेः किपीति । गोमन्तमिच्छतीत्यर्थे विहितक्यज- न्तादित्यर्थः । *भाष्ये स्पष्टेति । तत्र हि-"नामि, इति सनकारस्य ग्रहणं मास्त्वितिश- कायां दीधे कृते नुट् न स्यादितिपरेणोक्के अग्नीनामित्यत्रापि सर्वत्रान्तरङ्गत्वाहीचे कृते साम्प्र. तिकाभावे भूतपूर्वहस्वान्तत्वमादाय नुड् भविष्यतीतिपरेणोक्त नृणामित्यत्र दीर्घाभावपक्षे नुचरितार्थ इति शङ्कायां "नोकमुदाहरणम्” इतिरीत्या सनकारस्य ग्रहणं चरितार्थमित्य- भिहितम् ॥ ७७॥ "उगिदनाम्” इति सूत्रस्य पूर्वाक्तत्वात्तस्य च बहुव्रीहिसंज्ञकत्वादहुव्रीहिप्रसङ्गेनाह- *बहुव्रीहौ तद्गुणेति । तेषामित्यादिना वाक्याथ प्रदोभयोविभक्तविषये प्रवृत्तिमाह- *यत्रेत्यादिना* । यद्यप्यन्यत्र संयोगसमवायान्यतरसम्बन्धनिवेशो दृश्यते, तथापि मञ्जूषायां पदार्थप्रयोजनमानस्यैव सम्बन्धत्वम् , संयोगस्तु स्वतोऽपि पदार्थ, इति न स सम्बन्ध इत्यु- तं, तदा येनात्र संयोगानुपादानेनाह-*समवायेति । लम्बकणं भोजयेत्यत्र अन्यपदार्थस्य समवायेन विशेषणसम्बन्धित्वेऽपि व्यभिचारादाह-प्राय इति । लोहितोष्णीषा इत्यादौ। द्वितीयस्यापि व्यभिचारादाह-*प्राय इति । लौकिकोदाहरणमुक्त्वा शास्त्रीयमाह-*सर्वा. दीनीति* ॥ ७८॥ समुच्चयार्थकापिशब्दोपादानप्रसङ्गादाह-*नन्विति । अनुवर्तमान इति । "स्वादुमि" इत्यत इत्यादि । *अस्या । चानुकष्टमिति परिभाषायाः । “अव्यया इति सूत्रस्थणमुल् ग्रह णस्य चारितार्थ्यमाह- तखि उत्तरेति । उत्तरत्र । तिर्यच्यपवर्ग इत्यादौ । स्फुटानोति* "हरोमनुष्येऽच" "दिपूर्वपदाछ" "संवत्सराग्रहायणीभ्यां ठच" "पितुर्यव" इत्यादिः । आये "कापिश्याः फक्" इति .फको "शुप्रागुपाक्" इत्यत्र, द्वितीये "अर्धाबद्" इति यतो तत्त्वप्रकाशिका। मित्यर्थस्य "मलच" इत्यनुवृत्याचतेस्तप्रासौ नलोपिनोऽञ्चतेरितिनियमाभावात् ॥ ७ ॥ *चानुकृष्टमिति । नित्यर्थकवकारानुकृष्टमित्यर्थः । अत एवं "तृतीया चहोः" इत्यत्रा. - -- ।

·२१० परिभाषेन्दुशेखरे- - च हो:" (२-३-३) इत्यत्र चानुकृष्टाया अपि द्वितीयाया अन्तरान्तरेण इत्यत्र सम्बन्धः । “लुटि च क्लुपः” (१-३-९३) इति सूत्रस्थेना. नुवृत्यर्थकसकलचकारप्रत्याख्यानेन विरुद्धेयम् । व्याख्यानादेवानुवृत्ति निवृत्त्योनिर्वाह इति तदाशयः । “कुलिजाल्लुक्खौ च" (५-१-५५ ) इति सूत्रस्थभाष्यविरुद्धा च । तत्र हि-"द्विगोः ष्ठंश्च" (५-१-५४ ) इति सू. त्रात् ठनस्तत्र चेनाप्यनुकृष्टस्य "खोऽन्यतरस्याम्” इत्यस्य च अनुवृत्ति स्वोकृत्य "लुक्खौ च” इति भाष्ये प्रत्याख्यातम् ।। ७९ ॥' ननु अनुदात्तादेरन्तोदात्ताच्च यदुच्यते तद्वयञ्जनादेर्व्यञ्जनान्ताच्च न प्राप्नोतीत्यत आह- स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवत् ।। ८० ॥ स्वराद्देश्यके विधावित्यर्थः । “नोत्तरपदेऽनुदात्तादावपृथिवीरुद्रपूषम- न्धिषु" (६-२-१४२ ) इति सूत्रे पृथिव्यादिपर्युदासोऽस्या झापकः । प्र. न्यथा पृथिव्यादीनामनुदात्तादिस्वाभावादप्राप्तौ तद्वैययं स्पष्टमेव । धर्मि- भैरवी। "ग्रामजनपद" इत्यत्र, तृतीये "ग्रीष्मावरसमे” इति वुमो "व्यहरति" इत्यत्र, चतुर्थे "ऋत. ट" इति ठओ "गोत्रादडूवत्" इत्यत्रासम्बन्धः। एतत्परिभाषाया एव तत्र तत्र तस्य तस्यासम्बन्धनियामकत्वं भवतीति । *इदमनित्यमिति । "एकाजुत्तरपदेण" इतिसूत्रे णग्रह- णात् , तद्धि वाग्रहणासम्बन्धार्थम् , अस्या नित्यत्वे तु “प्रातिपदिकान्त" इतिसूत्रे चकारे- णानुकृष्टस्य वेत्यस्यासम्बन्ध सिद्ध तद्वैयर्थ्य स्पष्टमेव । *अत एव । अस्याः परिभाषाया अनित्यत्वादेव । *द्वितीयाया इति । द्वितीयापदमेव स्वरितत्वात तत्र सम्बध्यते न तु तृती. यापदमस्वरितत्वात् । *अनुवृत्यर्थेति । एतेन समुच्चयाथं यश्राकरस्तव्यावृत्तिः । *विरु. द्धेति । प्रात्याख्यानपक्षेऽनुवृत्यर्थचकारस्य न क्वापि सत्वं किन्तु अदृष्टार्थत्वमेव । *व्याख्या. नादिति । "स्वरितेनाधिकः कार" इति भाष्यकारीयव्याख्यानादित्यर्थः । तदाशयः । प्रत्याख्यानपरभाष्याशयात् । उक्तमेवार्थ द्रढयति-*कुलिजादिति । तत्र* | "द्विगो इति सूत्रे । *चेनाप्यनुकृष्टेति । चेनानुकृष्टस्यापीत्यर्थः ॥ ७९ ॥ बहुव्रीहिप्रसङ्गादाह-*ननु अनुदात्तादेरिति । न प्राप्नोतीति । स्वरस्याजधर्मत्वेन व्यञ्जनादेस्तथात्वासम्भवादिति भावः। *स्वरविधावित्यादि । स्वरविधावित्यत्र षष्ठीस. मासः । सा च न कर्मणि "बिल्वादिभ्योऽण्” इतिसूत्रारम्भात् । तद्धि "अनुदात्तादेव"इत्य. ऋ बाधनार्थम् , किन्तु शेषे षष्ठयर्थः सम्बन्धश्च स्वरानुवादकशास्त्रविहितत्वमेव । तत्फलित. माह-*स्वरोद्देश्यक इति* । उद्देश्यकत्वञ्च तदनुवादकशास्त्रबोधितत्वमेव, धर्मिग्राहकमा. नात् । परिभाषायां ज्ञापकमाह-*नोत्तरेति । अनेन सूत्रेण पृथिव्यादिवजितेऽनुदात्तादौ उत्तरपदे देवताद्वन्द्वे पूर्वोत्तरपदयोः प्रकृति स्वरो निषिध्यते । *अन्यथा* । व्यअनस्याविद्य- मानवत्वाभावे । *धर्मिग्राहकेति। पूर्वोक्तस्यार्थस्यानुवादोऽयम् । एतेन पौनरुक्त्यं नाशनी. तत्त्वप्रकाशिका। नुवृत्यर्थकचकारानुकृष्टाया द्वितीयाया उत्तरानुवृत्तावपि न क्षतिः । अत एवानुवृत्त्यर्थसकलयः कारप्रत्याख्यानपर "लुटि च क्लुप” इति सूत्रस्थभाष्यविरोधो न। ये व्यवहितसूत्रस्था. श्रकारास्ते निवृत्यर्थकाः । अव्यवहितसूत्रस्थास्त्वनुवृत्यर्थकाः। अत एव "लुक्खौच" इत्ये. तत्प्रत्याख्यानेन न विरोधः । एतेनेयमनित्येत्यपास्तम् ॥ ७९ ॥ ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। २११ ग्राहकमानादेव च स्वराहेश्यकविधिविषयमिदम् । अत एव “शतुरनुमो न. घजादी" (६-१-१७३) "अचः कर्तृयकि" (६-१-१९५ ) इत्यादावजादी अच इत्यादेश्वारितार्थ्यम् । अत एव राजवतीत्यादौ नलोपस्यासिद्धत्वाद. न्वतीशब्दत्वात् “अन्तोऽवत्याः" (६-१-२२० ) इति स्वरो नोदश्वित्वानि. त्यत्र "ह्रस्वनुड्भ्याम्" (६-१-१७६) इति मतुबुदात्तत्वन्नेत्याकरः । स्प. टं चेदं "समासस्य' (७-१-१३३ ) इति सूत्रे भाष्ये । "उच्चैरुदात्तः" (१-२-२९ ) इति सूत्रे कैयटस्तु इयमनावश्यकी समभिव्याहृताजुपरागण हलोऽप्युदासादिवदवभासात्तदुपपत्तेरित्याह । तत्र भाष्येऽपि ध्वनितमेततः॥ भैरवी। यम् । अत एव । स्वरोदेश्यकेति विशिष्यकथनादेव । सामान्यतोऽविद्यमानवद्भाव उदा. तत्वयोग्यविभक्तरजादित्वाव्यभिचारादजादीति व्यथं स्यादिति भावः । *अत एव । उक्ता. र्थत्वादेव । *उदश्चित्त्वानिति । इदम् कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तम् । न च "हस्वनुड्. भ्याम्" इति सूत्रेऽप्यन्तोदात्तादित्यस्यानुवृत्तः स्वरोद्देश्यकत्वमस्त्येव तत्फलन्तु मात्वावि- ददिषुमानित्यत्रेष्धातोर्धान्ये निदित्यधिकारोऽयं यदिषेः "किप च" इतिसूत्रविहितोऽण्प्रत्यया. न्तायुदात्तेषु शब्दात्परस्य मतुप उदात्तत्वाभाव इति वाच्यम् । स्वरोद्देश्यकेत्यादेस्तत्तद्विशेष. णाविशिष्टस्वरनिष्टावच्छेदकताकज्ञानमात्रनिष्ठकारणताकप्रवृत्तिप्रतिबन्धकंव्यञ्जनमित्यर्था- त् । तच्च ज्ञानमयाद्यनुदात्तक इत्यादिद्रष्टव्यम् । प्रतिबध्यस्य प्रसिद्धिस्तु प्रतिबन्धकाभा- वविशिष्टा, अर्जुन इत्यत्राज्प्रत्यये घटवान् पटवानित्यादौ मतुपि च द्रष्टव्या । आये. ऽर्जुनस्य तृणारख्या चेदित्यन्तोदात्तस्य अर्जुनशब्दस्य ज्ञानमज्प्रत्ययप्रवृत्तौ कारणमित्यादि. त्वविशेषणविशिष्टानुदात्तत्वनिष्ठावच्छेदकताकतज्ज्ञाननिष्ठकारणताकप्रवृत्तित्वमन्प्रत्ययप्रवृत्ती एवं मतुपि घटवानित्यादावन्तत्वविशिष्टोदात्तत्वज्ञानं "हस्वनुभ्याम्" इत्यस्य प्रवृत्तौ का. रणमिति तद्वर्त्तते, कापोतं मायूरमित्यादौ तु आदित्वविशिष्टानुदात्तत्वविषयकज्ञाननिष्ठताह. शकारणताकप्रवृत्तित्वमज्प्रत्ययप्रवृत्तिनिष्ठमिति तत् प्रतिबन्धकत्वं ककारमकारयोः प्राप्तमि. त्यविद्यमानवगावो भवति, उदश्चित्वानित्यत्र तकारस्तु नैतादृशः अस्य हस्वान्तत्वज्ञानप्रति बन्धकत्वस्यापि सत्वादिति तस्य अविद्यमानवद्भावो नेति बोध्यम् । एतेन दधतीत्यत्र न. द्यायुदात्तत्ववारणायान्तोदात्तादुत्तरपदादित्यत्यतोऽन्तोदात्तादित्यस्य "शतुरनुम” इति. सूत्रे सम्बन्धादस्य स्वरोद्देश्यकविधित्वमस्त्येवेत्यजादीत्यस्य वैयर्थ्य स्यादेवेति परास्तम्, भ्यामादिनिष्ठहत्त्वादित्वज्ञानस्य अजादित्वाज्ञानप्रतिबन्धकत्वं सत्वेऽपि निरुक्तस्वरोद्देश्य. कत्वस्य तत्रासम्भवात् । आकर इत्युपादानं कैयटस्थापि संग्रहाय । *उचैरुदात्त इतीति । तत्र सूत्रे अथ प्रथमानिर्दिष्टमज ग्रहणमनुवर्तते उताहोनेति भाष्ये उक्तम् । अत्र कैयटः यत्र स्वरो विधीयते तत्र व्यञ्जनस्याविद्यमानत्वादच एव भविष्यति, "अनुदात्तादेरच्" इत्यादा. वनुवादेऽपि न दोषः, स्वत एव हलोऽनुदात्तत्वं भवतु, अजुपरागवशाद्वति, एवं तर्हि न्याय. व्युत्पादनार्थ एवार्य विचार इति अनाजुपरागवशादित्यनेन अनुदात्तत्ववदुदात्तत्वस्य अपि अजुपरागवशादानमित्यपि सूचितम् । *ध्वनितमिति । तदने भाष्ये एवमुक्तम्-"किस अर्थोऽनुवृत्या वा अयमर्थः ययेते व्यञ्जनस्यापि गुणा लक्ष्यन्ते । ननु च प्रत्यक्षमुपलभ्यत “इषेत्वोर्जेत्वा" नैते व्यअनस्य गुणाः किन्तु अच एव स, तत्सा. मीप्यात व्यानमपि ततगुणमुपलभ्यते तद्यथा द्वयोरक्तयोर्वस्त्रयोर्मध्ये शुक्ल वसंतद्गुणमुप. तत्त्वप्रकाशिका । *तत्तविशेषणेति । स्वरत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नविषयता व्यअनादौ व्यञ्जनान्ते चातिदि.

·परिभाषेन्दुशेखरे-
ननु एवमपि राजदृषदित्यादौ "समासस्या (६-१-१६३) इति
अन्तोदात्तत्वं षकाराकारस्य न स्यादत प्राह-
हल्स्वरप्राप्तौ व्यञ्जनमविद्यमानवत् ॥ ८१ ।।
अस्याश्च "यतोऽनावः” (६-१-२१३) इति सूत्रेऽनौप्रतिषेधो ज्ञापकः ।
नाव्यमित्यत्रादिकारो न स्वरयोग्यो यश्चाकारस्तद्योग्यो नासावादिरिति
स प्रतिषेधोऽनर्थकः । न चादिरेव नकार उदात्तगुणविशिष्टान्तरतमाजरूपो.
ऽस्त्विति वाच्यम् । तथा सति निमित्तभूतव्यचकत्वस्य विनाशादुपजी.
व्यविरोधेनाद्युदात्तत्वाप्राप्तेरिति अन्यत्र विस्तरः। स्पष्टा चेयं "समास.
स्य" (६-१-२२) इति सूत्रे भाष्ये ॥ ८१ ॥
ननु "पूरणगुण" (२-२-१९ ) इति निषेधस्तव्यति स्यात् । “दिव
भैरवी।
।
लभ्यत इति कुतो नु खल्वेतेऽज एवं गुणाः अन्तरेणापि व्यञ्जनमेते गुणा लक्ष्यन्ते न पुनर्व्य.
जनस्य गुणाः स्युस्तत्सामीप्यादन्तेऽपि तद्गुण उपलभ्यत इति न पुनरन्तरेण अचं व्यन्ज.
नस्योच्चारणमपि भवति । एतेनैतत्परिभाषाया अभावेऽपि व्यञ्जनादेर्व्यञ्जनान्तस्य वा अजुप.
रागवशादनुदात्तादित्वादिव्यवहारोपपत्तिर्भविष्यतीति ध्वनितमित्यर्थः ॥ ८० ॥
स्वरप्रसङ्गादाह-*नन्वेवमित्यादि । *एवम् । स्वरोद्देश्यकविधावेव अविद्यमानव.
दावस्वीकारे । *न स्यादिति । अपि तु दकारस्य स्थाने आन्तरतम्यात् उदासो लकार:
स्यादिति शेषः । *हल्स्वरप्राप्ताविति । हलः स्थाने स्वरप्राप्यौ व्यञ्जनमविद्यमानवत् स्या-
दित्यर्थः । *अस्याश्चेति । चकारस्त्वथें । *नाव्यमिति । अन्यथेत्यादि । विशिष्टा-
न्तरतमारू । तादृशलकाररूपः । *अस्त्विति । स्यादित्यर्थः । एवञ्च तब्धावृत्त्यर्थ नौ.
प्रतिषेधस्यावश्यकतया ज्ञापकत्वासम्भव इति भावः । निमित्तभूतेति । आयुहात्तस्वरस्ये.
त्यादि । *आधुदात्तात्वाप्रारिति । एवञ्च एतदर्थ प्रतिषेधोऽनर्थक एवेति । स ज्ञापक इति
भावः । *अन्यत्र विस्तर इति । ननु हलः स्थाने स्वरस्य प्राप्तरेवाभावादियं परिभाषाs.
युक्ता । न च पूर्वाक्तरीत्या व्यञ्जनस्य स्थाने स्वरस्य प्रसङ्ग स्यादिति वाच्यम् । "उच्चैरु.
दात्त" इतिसूत्रे प्रथमान्तस्य "उकालोऽज्" इतिसूत्रस्थस्याजित्यस्य "अचश्व इतिसूक्षस्थाऽच
इत्यस्य चानुवृत्त्या उच्चैरुपलभ्यमानोऽजुदात्तः सवाचा स्थान इत्यर्थाद्व्यञ्जनस्याप्राप्तेरिति
चेन्न । षष्ठयन्तेऽच इत्यत्र स्वस्तित्वाभावात्तस्य स्वरूपपरत्वतात्पर्यकत्वाच । एवज व्य.
अनस्य स्थाने उदात्तादिशब्दद्वाच्यस्यापत्ति: परिभाषां विना स्फुटैत्र । *चेयमिति ।
चोऽप्यर्थे । एवञ्जेयमपि स्पष्टा तथा च परिभाषाद्वयमपि भाष्यसम्मतमेवेत्युक्तम् ॥ ८१ ॥
स्वरप्रसङ्गात्तव्यतस्तकारस्य स्वरार्थत्वात् तस्य चानुबन्धत्वात् तत्प्रसङ्गेन आहे-ननु
पूरणेति । *तव्यतिस्यादिति । तव्यत्यपि स्यादित्यर्थः । अस्यापत्तिः स्वकर्त्तव्यमि.
तत्त्वप्रकाशिका।
श्यत इत्यर्थेन हस्वान्तत्वबुद्धरभावात् ॥ ८० ॥
*विनाशादिति । नच स्वोपजीव्यभूतो यत्सनिपातः स्वातिरिक्तः, तद्विधात प्रति स्वय.
मनिमिसमितिसनिपातपरिभाषायस्य वक्ष्यमाणत्वे मोकविरोध इति वाच्यम् । स्वातिरिक्त.
तिविशेषणस्य स्ववैयर्यमूलकत्वेन आव्यमित्यादौ "यतोऽनाव" इत्यस्य चारिताऱ्यांद्वैय-
याभावेन व प्रत्यपि निमित्त न भवतीत्यदोषात् ॥ ८१॥

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। २१३ औत्" (७-१-८४) इत्यौत्त्वं दिवेः क्किप्यपि स्यात् । तथा "यतोऽनावः" (६-१-२१३) इति स्वरोण्यायपि स्यात् । "ऋदृशोऽङि गुणः” (७-४-१६) इति चयपि स्यात् । अत आह- निरनुषन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य ॥ ८२ ॥ तदनुषन्धकग्रहणे नातदनुबन्धकस्य ॥ ८३ ।। वामदेवाइयड्यौ” (४-२-९) इति सूत्रे, ज्यज्यतोर्डित्वमनयोपि. कम् । तद्धि-"ययतोश्चातदर्थे। (६-२-१५६) इत्यत्र तयोरग्रहणार्थम् । नत्रः परस्य ययदन्तस्योत्तरपदस्यान्त उदात्त इति तदर्थः । एवं च प्रवा. मदेव्येऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वर एव भवति । तन्मात्रानुबन्धकग्रहणे स च अन्यश्चानुबन्धो यस्य तद्ग्रहणं नेत्यन्त्यार्थः । एते च प्रत्ययाप्रत्ययसाधारणे "दिव औत्" (७-१-८४ ) इत्यादौ सञ्चारितत्वात् । वर्णग्रहणे चानयो. भैरवी। त्यादौ । *दिवेः किप्यपीति । अक्षयूरित्यादौ। *ण्यत्यपीति* | कार्यमित्यादौ । *चड्य. पीति । न चैतेभ्यः केवलेभ्यो न चङ् सम्भवति णिजन्तेभ्य एव च वाच्यस्तत्र णिचा व्यव. धानानापरत्वमिति वाच्यम्। "ऋदृशोऽङिइत्यस्य अशोडीत्यतोऽडीत्यनुवर्तमाने "श्व. यतेर" इत्यत्वं चड्यपि स्यादित्यर्थात् । *तद्धीति* । डिवं हीत्यर्थः । अव्ययपूर्वपदप्रकृति. स्वरः "तत्पुरुषे तुल्यार्थ" इतिसूत्रेण विहितः स्वरः । *तन्मात्रेति । स एवानुबन्धो यस्येति नियमांशमन्तर्भाव्य समासादेताहशार्थलाभस्तत्फलमाह-*स च अन्यश्चेति । एवनातद. नुबन्धकस्येत्यत्रापि स एवानुबन्धो यस्य स तदनुबन्धकः, न तदनुबन्धकोऽतदनुबन्धकस्तस्य नेत्यर्थः स्वीकार्यः । एवं च तद्भिन्नानुबन्धकस्य ग्रहण नेति फलितम् । ज्ञापकत्वसजातीया- पेक्षत्वात्प्रत्ययमात्रस्य यत्र विचारस्तत्रैव परिभाषाद्वयप्रवृत्तिरिति भ्रमनिवारणायाह-*एते चति । *दिव औदित्यादाविति । अत्राद्यपरिभाषायाः प्रवृत्त्या प्रत्ययाप्रत्ययसाधारण्य तस्य उचितमिति भावः । न चाधायां भाष्यप्रामाण्यात् प्रत्ययविषयत्वेऽपि द्वितीयपरिभा. पाया उभयसाधारण्ये कि मानमिति वाच्यम् । ओहाकः ककारस्य हश्च "बीहिकालयोः" इतिसूत्रे सामान्यग्रहणार्थस्य करणेन तथा कल्पनात् । यदि त्वन्त्यपरिभाषाया अन्यतरानु- बन्धोधारणा एव प्रवृत्तेः वक्ष्यमाणत्वान्नेदं प्रयोजनमित्युच्यते, तदा "पूर्वपराभ्याङ्गःस्थकन्' "प्रमुल्व" इतिसूत्राभ्यां साहचर्य्यात् तन्मध्यपाठाच्चाननुबन्धकस्यैव ग्रहणमितिशङ्कावार. गाय ककारो बोध्यः । न चैवं द्वितीयपरिभाषाया प्रत्ययाप्रत्ययसाधारण्येन प्रवृत्तौ मानाला- भस्तदवस्थ एवेति वाच्यम् । “वामदेवाड्डाड्डयौ” इत्येकसूत्रस्थडकारोच्चारणेन ज्ञाप्य- त्वात् प्रथमपरिभाषासाहचर्याच द्वितीयाया अपि तथात्वकल्पनात् । अतिप्रसङ्ग निराचष्टे-*वर्णग्रहणे चेति । तत्र हि भाष्ये-डकारः किमर्थ इति शङ्का अत्र कैयट:-और इति रूप कापि न विज्ञातमिति तथोपादाने कि प्रयोजनमिति प्रश्नः । ततो भाष्ये-सामान्यग्रहणार्थ इत्युच्यमाने प्रथमाद्विवचनस्यैव स्यात् निरनुबन्धकपरिभाषयेति भावः । एवज प्रथमाद्वितीयाद्विवचनयोहणार्थमत्र डकार उच्चारितः । एवञ्चार्य डकार: स्व. योध्यस्यौकारस्योपकारकश्चित्रक इव, तदनुबन्धकपरिभाषा त्वत्र न प्रवर्तते कारोचारण. तत्त्वप्रकाशिका । *चयपि स्यादित्यादिति* । नच चयतेश्वोऽभावः, "विभाषाधेव्योः" "जुस्तम्भुम्म चु" इतिसूत्राभ्यां चोविधानात् ॥ २ ॥ .

·२१४ परिभाषेन्दुशेखरे- रप्रवृत्तिरिति स्पष्टम् “औङ आपः” (७-९-३८) इत्यत्र भाष्ये । येनानु. बन्धेन सानुबन्धकत्वं व्यनुबन्धकत्वादि वा तदनुशारणे एवैषा धर्मियाह. कमानात् । तेन “जश्शसोः” (७-१-२० ) इत्यत्र नैषेति निरनुबन्धकत्वा- त् तद्धितशस एव अत्र ग्रहणं स्यादिति न शङ्कयम् । एवमन्त्यान्यतरानुब- न्धोच्चारण एव । तेन "वनोरच" (४-१-७) इत्यादौ वनिपक्वनिपोर्ग्रहण. सिद्धिः । एकानुबन्धकग्रहणे सम्भवतीति त्वर्थो न भाष्यादिसम्मत इत्यन्य- त्र विस्तरः ।। ८२॥ ८३॥ ननु कुटीर इत्यादौ स्वार्थिकत्वात् स्वार्थिकानां प्रकृतितो लिङ्गवचना- भैरवी। .. सामर्थ्यादिति तात्पर्य्यम् । अथवा वर्णग्रहणमिदं भवति न चैतद्वणंग्रहणेषु भवति अननुबन्ध- कग्रहणेन सानुबन्धकस्येति । अत्र कैयट:- -प्रत्ययस्थानुबन्धे भावाभावाभ्यां निरनुबन्धकपरि. भाषा व्यवस्थां करोति न वर्णस्येति. अनेन औ इत्युच्यमाने प्रथमाद्विवचनस्यैव ग्रहणं स्या. दिति दोष उद्धृतः, वर्णग्रहणे निरनुबन्धपरिभाषाया अप्रवृत्तेः फलं त्वौपगव इत्यत्र "ओर्गु णस्य" वायव इत्यत्र "डिइतिगुणस्य च सिद्धिः। वर्णग्रहणेऽपि एतत्परिभाषाप्रवृत्तौ नि. रनुबन्धकोकारान्ते भानव इत्यत्र "ओर्गुणस्य" चिकीर्षव इत्यत्र "धेर्डि" इति गुणस्य च च. रितार्थत्वाडोप्रत्ययान्तोपगुशब्दावयवोकारस्य सानुबन्धकोऽणप्रत्ययान्तवायुशब्दावयवोकारे "घेडिंग इतीत्यस्य च प्रवृत्ति स्यात् । एवम् "आद्गुण" इति सूत्रस्य दैत्येश्वर इत्यत्र प्रवृ. त्तिः स्यादस्यापत्यमिः औपगवस्य इः औपगवेरित्यत्र प्रवृत्तिर्न स्यादिति बोध्यम् । यदुक्तं वर्णप्रहणे वानयोरिति, तस्यानयोन प्रवृत्तिः । द्वितीयायास्तु प्रवृत्तिरित्यर्थः तेन "ऋशोऽ डिगुण" इति चङ्यपीत्यवतरणेन न विरोधः । अथ परिभाषाप्रवृत्तिविषये विशेषान्तरमाह- *येनेति । *तदनुच्चारणे* । तस्यानुबन्धस्यानुच्चारणे । तत्रायपरिभाषाविषये आह-*तेने. ति* । द्वितीयपरिभाषाविषये द्वयनुबन्धकत्वमित्यस्य नातदनुबन्धकत्वमित्यर्थः । *येनेति । याभ्यामित्यर्थकम् । तथाच उभयानुच्चारण इति फलितम् । तेन "हस्वनुड्भ्याम्" इति सूत्रे मतुग्रहणेन ड्मतुपो न ग्रहणम् । अन्यथा तन्त्रेण मतुग्रहणेनोभयोर्ग्रहणे टिलोपेऽपि कुमुद्वा. नित्यत्र भूतपूर्वहस्वान्तत्वमादाय मतुप उदातत्वं स्यात्, वाशब्दश्चाथें । *धर्मिग्राहकमा- नात् । ड्यड्ड्यतोर्डित्करणात् । *तद्धितशस इति । लौकिकसाहवर्म्यपरिभाषापेक्षया ज्ञाप कसिद्धतत्परिभाषाया प्राबल्यादिति भावः । कचित्तु तद्धितसोऽपीति पाठः । तत्रापिना सा. हचर्यात् सुपशमः संग्रहः । अविरोधाद्वयोरपि परिभाषयोः प्रवृत्तिः स्यादिति तनावः । *ग्रहणसिद्धि रिति* । अन्यथा वनिप एव ग्रहणं स्यात् । न च विधेयविषये उधारणा. यांनामित्संज्ञयैव निवृत्तिस्वीकारादनिपोऽपि द्वयनुबन्धकत्वमिति वाच्यम् । अनुबन्धपदस्य निवृत्त्यतिरिक्तफलकेत्संज्ञकपरत्वात् । अन्योक्तपरिभाषार्थ खण्डयति-*एकेति । एतादृशो यदि परिभाषार्थ: स्यात्तदा "मतुवसोः" इतिसूत्रभाष्ये 'वन उपसङ्ख्यानम्' इतिवार्तिकस्य प्रातरित्वा इत्युदाहरणमुक्तं तस्यासङ्गतिः स्यात् । तत्र हि-अन्येभ्योऽपीति क्वनिप्, आदिना कैयटादिपरिग्रहः । कैयटेन हि "टिड्ढ" इतिसूत्रे तन्मात्रानुबन्धकग्रहण इत्यर्थस्यैव वर्णनात "वनोरच इत्यत्र दोषापसंच॥ ८ ॥८३ ॥ उक्तपरिभाषायास्तद्धितविधायकसूत्रज्ञाप्यत्वात् तत्प्रसङ्गेन आह-ननु कुटीर इत्या. दाविति । "कुटीशमी" इतिसूत्रविहितस्येति शेषः । स्वार्थिकत्वादनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वप्रकृत्यर्थे भवन्तीति न्यायेन स्वार्थिकत्वात् । प्रकृतित इति । प्रकृतिमन्दात् षष्टयन्ता.

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। २१५ नुवृत्तायप्राप्तत्वात् पुंस्त्वानुपपत्तिरष्कल्पमित्यत्र नपुंसकत्वैकवचनयोर. नुपपत्तिश्चेत्यत आह- कचित् स्वार्थिकाः प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिवर्तन्ते ॥४४॥ "णचः स्त्रियाम्" (५-४-१४ ) इति सूत्रे स्त्रियामित्युक्तिरस्या शापि- का । अन्यथा "कर्मव्यतिहारे णच स्त्रियाम्" (३-३-४३) इति स्त्रियामेव विधानात् किं तेन । स्पष्टा चेयं बहुविधायके भाष्ये ॥ ८४ ॥ ननु सुपथी गरीति “युवोरनाको” (७-१-१) इति सूत्रभाष्योदा- तृत "इनः स्रियाम्" (५-४-१५२ ) इतिकप स्यादत आह- समासान्तविधिरनित्यः ॥ ८५ ॥ "प्रतेरंश्वादयस्तत्पुरुषे" ( ६-२-१८३ ) इत्यन्तोदात्तस्वायांश्वादिषु राजन शब्दपाठोऽस्या शापकः । अन्यथा टचैवान्तोदात्तत्वे सिधे किं तेन । "द्वित्रिभ्यां पाइन्मूद्धंसु (६-२-१९६) इति स्वरविधायके भाष्ये स्प- प्टेयम् ।। ८५॥ ननु शतानीत्यादौ नुमि कृते षट्संज्ञा प्राप्नोति ततश्च लुक् स्यात्तथोपा- दास्तेत्यत्राश्वे कृते "स्थाध्वोरिच्च" (१-२-१७) इतीत्वं प्राप्नोत्यत आह- सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य ॥ ८६ ॥ सन्निपातो द्वयोः सम्बन्धस्तनिमित्तो विधिस्तं सन्निपातं यो विहन्ति त. भैरवी । -- । दाचादित्वात्तसिः । *न्यायेति । यः प्रत्ययो यादृशेऽथें भवति तदन्तस्य तल्लिङ्गवचनकत्व. मितिन्यायेन इत्यर्थः । *अकल्पमिति । ईषन्न्यूना आप इति विग्रहे ईषदसमाप्तिविशिष्टे स्वाथै कल्पप्प्रत्ययः । *कचिदित्यादि । 'प्रकृतित' इत्यत्रापि षष्टयन्तादेव पूर्ववत्तसिः । *अन्यथा । परिभाषाया अभावे । एवञ्च लिङ्गांशे ज्ञापकसत्वाद्वचनांशेऽपि एकदेशानुमत्या प्रकृतिसन्बन्धिवचनानिवर्तनस्य कल्पनमिति भावः ॥ ८४॥ तद्धितप्रसङ्गादेवाह-*नन्विति । *सुपथीति । शोभनः पन्थाः यस्यामिति विग्रहः । *प्रतेरिति । प्रतेः परं श्वादयस्तत्पुरुषेऽन्तोदात्ता इत्यर्थः । *सिद्ध इति । प्रतिराजा इत्य. वेत्यादिः । अत्र "राजाहः" इति टच न ॥ ८५ ॥ समाससंज्ञाप्रसङ्गेन षट् संज्ञाया अपि स्मरणात्तत्राह-ननु शतानीति। आदिना सह- स्राणीत्यादेः परिग्रहः । *उपादास्तेति ॥ दीओ रूपम् । द्वयोः सम्बन्ध इति । पूर्वपरयोवि. तत्त्वप्रकाशिका। *किन्तेनेति । ननु लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया समासान्तविधावप्रवृत्तः राजी प्रतिगतः प्रतिराझिरित्यत्र स्वरार्थमश्चादिषु राजनशब्दपाठ आवश्यकः । नव स्वरविधावपि लिङ्गविशि टपरिभाषाया अप्रवृत्तिः, स्वरविधौ सहगताहणे भाष्ये दोषदानेनावयवग्रहणेऽप्रवृत्तौ माना. भावादत आह-द्वित्रिभ्यामिति । केचित्तु कचिदवयवग्रहणेऽपि न प्रवर्तत इति वदन्ति । अन्येतु द्वित्रिभ्यामित्यतो ष इत्यनुवर्तमाने "बहुव्रीही सक्थ्यक्ष्णोः" इति षच्ग्रहणम् निरुक्तार्थज्ञापकमित्याहुः ।। ८५ ॥ ननु शतानीत्यादौ पान्तसाहचर्यादौपदेशिकनान्तस्यैत ग्रहणे न दोषोऽत आह-*उपादास्ते- । .

·- परिभाषेन्दुशेखरे- स्यानिमित्तम् । उपजीव्यविरोधस्यायुक्तत्वमिति न्यायमूलैशा । मत एवात्र सन्निपातशब्देन न पूर्वपरयोः सम्बन्ध एव, किन्तु विशेष्यविशेणसन्निपातोऽ. पि गृह्यते । अत एव ग्रामणि कुलमित्यादौ नपुंसम्हस्वत्वेऽपि "हस्त्रस्य पिति कृति" (६-१-७२) इति तुम्न । प्रातिपदिकाजन्तत्वसन्निपातेन जातस्य हस्वस्य तदविघातकत्वात् । तुक्यजन्तत्वविघातः स्पष्ट एव । न चा. र्थाश्रयत्वेन हस्वस्य बहिरङ्गतयाऽसिद्धत्वम् । अर्थकृतबहिरङ्गत्वानाश्रय. णस्योक्तत्वात् । किं च "पत्वतुकोरसिद्ध” इत्येतबलात्कृतितुग्ग्रहणाच्च तुग्विधौ बहि- रङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्तेः । सर्वविधसन्निपातग्रहणादेव वर्णाश्रयः प्रत्ययो वर्णविचालस्यानिमित्तस्यादित्येतत्परिभाषादोषनिरूपणावसरे वार्तिककृतो. क्तम् । नहि प्रत्ययः पूर्वपरसन्निपातनिमित्तकः स एव व सन्निपातशब्देन गृहात इति मत्वा न प्रत्ययः सन्निपातनिमित्तक इति शङ्कायां तदभ्युपेत्येवाङ्गसंशा भैरवी। शेषणविशेष्ययोर्वा सम्बन्धः इत्यर्थः । *उपजीव्याविरोधस्येति । कारणविरोधस्येत्यर्थः । उप. जीव्यशब्दो हि उपजीव्यत आश्रीयते कार्य्याय यदिति व्युत्पत्त्या कारणपरः उपजीवत्युत्प. द्यते यदिति व्युत्पत्त्या उपजीवकशब्दः कार्य्यपरः । एवञ्च कारणविरोधो नोचित इति भावः । *अत एव* | सन्निपातपरिभाषाया न्यायमूलत्वादेव । परिभाषायां सन्निपातलमणशब्दो बहुव्रीहिसंज्ञकः विधिशब्दार्थोऽन्यपदार्थः स च कर्मकिप्रत्ययान्तः ताव्दिवातस्येत्यत्र "कर्म. णि" इत्यण् । यत्तु कश्चिदाह-इयं परिभाषा "न तिसूचतस्" इति निषेधेन ज्ञाप्यते । एतद्धि दीर्घनिषे. धार्थमारभ्यते दीर्घस्य ऋकारस्थानिकस्य चप्राप्तिविभक्तिपरत्व एव, विभक्तिपरत्वच विभक्ति सनिपातनिमित्तिकयोस्तिसूचतस्रादेशयोझैवभाव एव, डीवभावश्च सन्निपातपरिभाषासाध्य इति, एतच्च स्वस्रादिपु अनयोः पाठो नास्त्येतदभिप्रायेण तन्न. यदीयमुक्तज्ञापकसाध्या तदा पूर्वपरसन्निपातस्य तिसूचतस्रादेशे निमित्तत्वात् ज्ञापकसाजात्यात्पूर्वपरसन्निपातस्यैव परि भाषाप्रवृत्तौ निमित्तत्वं स्यात् । न तु विशेषणविशेष्यसन्निपातस्यापि, एषा न्यायमूलेत्यस्यैव वक्तुमुचितत्वात् । अत एव । विशेषणविशेष्यसनिपातस्यापि परिभाषाघटकसत्रिपातपदेन ग्रहणादेव । ग्रामणीति भिन्नं पदम् । *कुलमिति । नपुंसकत्वाभिव्यक्तये । *तदविघातकत्वा- दिति । तद्विघातकतुकं प्रत्यनिमित्तत्वादित्यर्थः । कैयटोक्ति खण्डपति-*न चेत्यादिना अर्थो नपुंसकत्वरूपः । अर्थापक्षान्तरङ्गहिरङ्गभावमभ्युपेत्याह-किन्चेति । "पत्वतुकोर. सिद्ध" इतिसूत्रस्थतुरग्रहणस्य प्रयोजनमधीत्य प्रेत्येति, यदि तुग्विधौ बहिरङ्गपरिभाषा प्रवृत्तिः स्यात्तदान्तरङ्ग तुकि कर्तव्ये पदद्वयसम्बन्धिवर्णद्वयनिमित्तकत्वेन बहिरङ्गस्थ दीर्घः स्यासिद्धत्वात्तुकः सिद्धौ तत्र सूत्रे तुग्रहणमनर्थक स्यात् । एवं कृति तुग्विधावपि बोध्यम् । विशेषणविशेष्यसनिपातस्यापि आश्रयणे भाष्यमपि प्रमाणमित्याह-*सर्व विधेत्या. दिना । *सर्वविधेति । उभयविध इत्यर्थः । दाक्षिः प्लाक्षिरित्युदाहरणम् । अत्र वर्णाः श्रयः प्रत्यय इन स्ववर्णविचालस्य “यस्येति" लोपस्यानिमित्त स्यादित्यर्थः । *वा. त्तिककृतोक्तमिति । वात्तिककृतेत्यस्य सिद्धान्तिनेत्यादि। एकदेशिमतमाह-*नहीति । हिशब्दश्चार्थे । इति मत्वेति कथनेन अस्यैकदेश्युक्तित्वं ध्वनितम् । एतेनंतदायविरोधात्पूर्व. परसनिपातः सन्निपातपरिभाषायां न गृपत इत्युक्तिनिरस्ता-*अगसंहति । अकारान्त. - ·तस्वप्रकाशिकासहितामेरवी । तर्थनिमित्तं स्यादित्येकदेशिनोतमिति न तद्रायविरोधः। किं चैवं शैवो गाग्यों वैनतेय इत्यादावपि अगसंज्ञाया लोपनिमित्तत्वा- नापत्त्या वर्णाश्रय इत्यस्य वैयर्थ्यम् । ग्रामणिकुलं ग्रामणिपुत्र इत्यादावुत्तर. पदनिमित्तके ह्रस्वत्वे यथाकश्चिदुबहिरङ्गपरिभाषयापि वारणं सम्भवती- ति "कृन्मेजन्तः” (१-१-३९) इत्यत्र “ ह्रस्वस्य पिति" (६-१-७१) इति सूत्रे चैकदेशिना तया परिभाषया तुग्वारितो भाष्ये । अत एव परिभा. षाफलत्वेनेदमुक्तं "कृन्मेजन्त" इतिसूत्रे वार्तिककृतेति केचित् । सन्नि- पातलक्षणविधित्वमस्या लिङ्गम् । स्वप्रवृत्तेः प्राक् स्वनिमित्तभूतो यः स. निपातस्तद्विघातकस्य स्वातिरिक्तशास्त्रस्य स्वयमनिमित्तमिति फलति । ननु एवं रामायेत्यादौ "सुपि च” (७-३-१०३) इति दीर्घानापत्तिः । भैरवी। प्रकृतीप्रत्ययसानपातनिमित्ताङ्गसंज्ञा पौर्वापर्यभावात्मकसम्बन्धनिमित्तैव सा अल्लोपनिमि- सं नस्यादित्यर्थः। एकदेशिनेतिकथनेनैतद्भाष्यबलेन सन्निपातपरिभाषायाः सोचो न न्याय्यः। अस्यैकदेश्युक्तित्व स्पष्टयति-किञ्चेति । शैव इत्यादि अकारान्तशिवशब्दाणप्रत्यय- ययोः पौर्वापर्यभावस्याङ्गसंज्ञां प्रति निमित्तत्वमेवमुत्तरत्त्राप्यूहनीयम् । श्वेयर्यमिति तथा च 'वर्णाश्रय' इत्युपादानसामर्थ्याद्विशेषणविशेष्यसन्निपातोऽपि गृह्यत इति भावः । ननु एवं ग्रामणिकुलं ग्रामणिपुत्र इत्यत्र बहिरङ्गपरिभाषया तुको व्यावृत्तिः कृता "कृन्मे. जन्त” सूत्रभाष्ये न त्वनया परिभाषयेति पूर्वपरसन्निपात एवाश्रीयत इति चेत्तत्राह--*माम- णीत्यादि । यथा कथंचिदिति । नाजानन्तर्यपरिभाषाया बाधिकाया विषयेऽपि बाध्यप्र. वृत्तिस्वीकारात् । *अत एव । विशेषणविशेष्यसत्रिपातस्यापि निमित्तत्वादेव । *इदमुक्त- मिति । ग्रामणिकुलमित्याद्युक्तम् । केचिदिति । भाप्यतत्त्वविदः । एवञ्च यं सन्निपात निमित्तं कृत्वा स्वस्य प्रवृत्तिस्तस्य सर्वथा विघटकं यच्छावं तस्य स्वप्रयोज्या प्रवृत्तिनेंति फलितं तदा-*स्वप्रवृत्तः प्रागित्यादि । शङ्कते-*ननु इति* । *एवम् । सन्निपातपरिभाषा. ङ्गीकारे । ननु सन्निपातलक्षणविधित्वस्यैतत्परिभाषालिङ्गत्वे तादृशविधिनिमित्तमेवैतत्प- रिभाषायामपि निमित्तमिति के सन्निपातनिमित्तकयादेशस्यान्तरङ्गस्य दृष्ट्याधिकापेक्षदीर्घ- तत्त्वप्रकाशिका। ति। *एकदेशिनोक्तमिति । सर्वत्र स्वप्रवृत्युत्तरकालिकप्रवृत्तिमता शास्त्रेण यस्य साधुत्वं बोध्यते तदपि साध्विति अभ्यनुज्ञावाक्ये स्वोपजीव्यविघातकातिरिक्तत्वेन सडो- चात् संज्ञाशास्त्राणां साधुत्वविधायकत्वाभावेनाभ्यनुज्ञावाक्याभावेनैतद्भाष्यस्यैकदेश्युक्तित्वं स्पष्टमेव । इदमत्राकृतम्-एवमेव विधिशा यत्किनिहोधितसाधुत्वमुद्देश्यतावच्छेदकं स्वप्रवृत्यु. त्तरकालिकवृत्तिमता सत्रिपातपरिभाषाप्रयोज्यस्वोपजीव्यविघातकातिरिक्तनेति सङ्कोचवता शारण यस्य साधुत्वं बोध्यते तदपि साध्वित्यभ्यनुज्ञावाक्यं च कल्पनीयम् । अत एवं गगरी आनयेत्यादौ यणादिक न, गगरी इति प्राकृतशब्दे यत्किश्चिद्वोकधितसाधुत्वस्याभावेन यत्कि. शिवोधितसाधुत्ववघटकस्यैवेको यण्विधानात्। अत एव सुन्दोपसुन्दन्यायेम एकस्मि व लक्ष्ये केनचिच्छारूण साधुत्वस्य पूर्वपूर्वप्रवृत्तशास्त्रेणाप्यङ्गीकृतत्वात् । *मनिपातलक्षणविधित्वमस्या लिङ्गामिति । विघातकशासत्वमस्या लिङ्गामिति वक्त. व्यम् । पूर्वरीत्या अभ्यनुज्ञावाक्ये सोचे नीतिशानमेवानुसतव्यम्भवति न धर्मशास्त्रमित्यु. १६ त० प्र० ·२१८ परिभाषेन्दुशेखरे- अदन्तागडेसन्निपातेन जातस्य यादेशस्य तदविघातकत्वात् । न च या. दिवसापेक्षदीर्घस्य बहिरङ्गतया प्रसिद्धत्वान्नात्र सन्निपातविघात इति वा- च्यम् । पारोपितासिद्धत्वेऽपि वस्तुतस्तद्विघातस्य जायमानत्वेनैतत्प्रवृत्तः। किश्चान्तरङ्गे कर्तव्ये बहिरङ्गस्यासिद्धत्वेऽपि तत्र कृते तस्यासिद्धत्वे मानाभावः। भैरवी। - - स्यासिद्धत्वान परिभाषाप्रवृत्तिरित्याशयेन शङ्कते-kन च यज्ञादित्वेति । बहिरङ्गपरिभाषायाः प्रवृत्तिमभ्युपेत्यापि समाधत्ते-*आरोपितेत्यादि । *एतत्प्रवृत्तेरिति । सन्निपातपरिभा. षाप्रवृत्तरित्यर्थः । वस्तुतस्तु बहिरङ्ग परिभाषाविषय एव नेत्याशयेन आह-किञ्चेति । अत्रान्तरङ्गस्य यादे. शस्य प्रवृत्त्युत्तर भवद्रीत्या बहिरङ्गस्य दीर्घस्य प्रवृत्तिर्वक्तव्या । तत्र बहिरङ्गपरिभाषाया वाच्यार्थसत्वात् प्रवृत्तिर्न सम्भवतीति भावः । वास्तविकसन्निपातविघाताभावे एवैतत्परिभा- तत्त्वप्रकाशिका। पजीव्यविरोधो न न्याय्य इति न्यायमूलकत्वस्य व्याघातापत्तेः। अत एवेदन्त्रिपाणं न प्रव. तते, विधातशास्त्रत्वप्रकारकज्ञानाभावात् , “न तिसृचतसृ” इतिनिषेधेन ज्ञापितेत्येषा सपादस- साध्ययीस्था, अन्यथा, तिसणामित्यादौ डीपि दीधैं तदभावे वा तदसङ्गतिः स्पष्टैव । स्वस्रा. दिषु तिसचतमपाठोऽप्रमाणिक इति "कृन्मेजन्त" इतिसूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । यत्नु 'वाचिहस्वश्व इत्येव सिद्ध "वामि" "डिति हस्वश्च” इति पृथग्योगकरणेनैषा परिभाषा ज्ञाप्यते । श्रीणामित्यादौ नुक्यजादित्वविधातः स्पष्ट एवेतिपृथग्योगकरणं सार्थकमियङ्- उवङ्-आक्षिप्तप्रत्ययस्य विशेषणान्मत्युमेत्यादौ न दोषः । एतेनात्रैव दोषादिदज्ञापकमसङ्ग- तमित्यपास्तम् । मतिचित्रे इत्यादौ चित्रको जित्वेन तत्र दोषवारणाय सैधातिकन्यासेऽपि प्रत्ययाक्षेपस्यावश्यकत्वादिति, तदसत्, “वाचिहस्वश्च इत्येव सिद्धे पृथग्योगकरणेन वामीत्यत्र "प्रथमलिङ्गग्रहणं चहतिवार्तिकमस्ति, "डिति हस्वश्व इत्यत्र नास्तीतिकल्पनाया आवश्य- कतया एकयोगस्य कर्तुमशक्यत्वात् । स्पष्टं चेदं भाष्ये। अस्यानिपाद्यामप्रवृत्तिस्वीकारादेव जग्धं करिष्यति सञ्च्छम्भुः राज्ञ उत्तम्भनमित्यादौ धत्वषत्वछत्वश्रुत्वतत्वादीनि सिध्यन्ति । अन्यथा तादिनिमित्तकजग्ध्यादेशषत्वयोः स्यप्र. त्ययनिमित्तकेटः शकारनिमितकतुकः अनन्तत्वनिमितकालोपस्य स्तम्भुनिमित्तकपूर्वसवर्णस्य च तत्तन्निमित्तविघातपूर्वोक्तविधिप्रवृत्ति प्रत्यनिमित्तत्वापत्तेः । एवं पण्णामित्यत्र षट्संज्ञक- निमित्तको नुद् तद्विघातजश्त्वं प्रतिनिमित्तं न स्यात् । *स्वातिरिक्तशास्त्रस्येति । अस्मिन्मते विधा तकशास्खे एव सोचः, तथाच "षड्भ्यो लुक" इत्यादौ स्वातिरिक्तस्वोपजीव्यविधातक- स्वाभावविशिष्टो भवतीत्याद्यर्थः । शतानीत्यादौ लुकि स्वातिरिक्तस्वोपछीव्यसर्वनामस्थान- विघा तकत्ववानेव भवतीति न लुक् , अतः स्वातिरिक्ततिवचनं स्ववैयर्थ्यमूलकम् । अत एव "यतो नावः ॥ इतिज्ञापकोपपादनपरग्रन्थविरोधो न । ननु वस्तुतो विघातस्य जायमानत्वेऽपि "डर्य:" इत्यस्य "सुपिच" इत्येतद्विशेष्यकस्वोप- जीव्यविघातकत्वप्रकारकज्ञानस्याभावेन "Z" इतिशाखे"सुपिच" इत्यस्याभ्यनुज्ञां ददात्येव, हर एधीत्यादौ वस्तुतो एजव्यवहितपूर्वत्वस्य सत्त्वेऽपि एजव्यवहितपूर्वस्वप्रकारकज्ञानाभावेन वृध्यप्रवृत्तिवत् अस्मिन् शाचे ज्ञानस्यैव प्रवृत्तिनिवृत्त्युपयोगित्वेन वस्तुस्थितेरकिञ्चित्कर. वादित्यरुचेराह-किति* । ननु यादेशस्य जातत्वेऽपि अभ्यनुज्ञादानसमये "सुपि च" इतिशासं नोपजीव्यविधातकमि.

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। २१६ । किच भातिदेशिकसनिपातविघाताभावमादायैतदप्रवृत्तौ गौरीत्यादौ सम्बुद्धिलोपेऽपि स्थानिवत्वेन ह्रस्वनिमित्तसन्निपातविघाताभावात्सतस्या- तिव्याप्तिपर "कृन्मेजन्तः” (१-१-३९) इति सूत्रस्थभाण्यासङ्गतिः। सनि पातस्य प्रशास्त्रीयत्वान्नात्र स्थानिवत्वमिति चेत् तहि अत्रासिद्धत्वमपि कथमिति विभावय । प्रशास्त्रीयेऽसिद्धत्वाप्रवृत्तः "ईदूदेत्" (१-१-११) इति. सूत्रे कैयटेन स्पष्टमुक्तत्वात् । एवं च पूर्वत्रासिद्धीयेऽपि कार्य एतत्परिभा. षाप्रवृत्तिर्भवत्येवेति चेत्, न । “कष्टाय" (३-१-१४) इति निर्देशेनैतस्या अनित्यत्वात् । भैरवी पाया अप्रवृत्तिरित्याशयेन आह-*किञ्चातिदेशिकेति । गौरीति सम्बोधनविभक्त्यन्तमे. तत् । स्थानिवत्वेनेति । "प्रत्ययलोप" सूत्रन्तु नियमार्थमिति भावः । *भाष्येति । नदी. हस्वत्वं सम्बुद्धिलोपस्येति भाष्यमित्यर्थः । *कथमिति। पुक् हस्वत्वस्येति भाष्यमप्येवं साध. कमिति बोध्यम् । अत्र "अचः परस्मिन्" इति स्थानिवद्भावस्य प्राप्तिरिति विशेषः । एव- शाशास्त्रीये कायेऽसिद्धत्वाप्रवृत्तौ च । *कष्टायेति । अत्र यादेशे यन्निमित्तमदन्तत्वं तस्य. दोघेण विनाशात् । तत्त्वप्रकाशिका। तिज्ञानस्य सत्वेनासमकालिकत्वेन भवत्येवान्तरङ्गपरिभाषाप्रवृत्तिरित्यरुचेराह-*किरोति । वस्तुतः शङ्कासमाधानादिकं प्राचीनरीत्या । *आतिदेशिकसन्निपातेति । अत्रातिदेशप- देन एकदेशविकृतयदागमा एतदतिरिक्तातिदेशस्यैव ग्रहणम् । अत एव तेषां येषां शैवो गार्य इत्यादिसिद्धिः । अन्यथा विभक्त्यानन्तयंनिमित्तीकृत्य जायमानन्त्यदायत्वं सुटे प्रति गर्गा. दिप्रातिपदिकं निमित्तीकृत्य जायमानं यत्रादिकं तन्दिघातक “यस्य” इति लोप प्रति निमित्त न स्यात् । अत एव “येषाञ्च विरोधः शायतिकः" "आवट्याच" इतिनिशाः सङ्गच्छन्ते । वस्तुतस्तु अन्यातिदेशेषु अतिदेशानुसन्धानात्प्राक्क्षणद्वयं सन्निपातविघातबुद्धेः सत्त्वेन एतन्न्यायद्वयस्य लौकिकत्वेन क्षणमात्रमपि सन्निपातविघातबुद्धेरभावेन युक्तिसिद्धमिदम् ! *पूर्वत्रासिद्धीयेऽपीति । चिन्त्यमिदम् । त्रिपाद्यां सन्निपातपरिभाषाप्रवृत्तौ बहूनां दूषणाना. मुक्तत्वात । *अनित्यत्वादिति । अत्र केचित् सङ्कुचितसडोचे गौरवात् सन्निपातपरिभाषा. प्रयोज्यः अभ्यनुज्ञावाक्ये स्वोपजीव्यविधातकातिरिक्तनेति सोच एव न भवति । अत एव सन्निपातपरिभाषया अनित्यत्वात प्रराणामितिमाधव इति कौमुदीग्रन्थः सङ्गच्छते । तथाहि- "नामि" इत्यारम्भसामर्थ्यात्परिभाषाया अनित्यत्वमावश्यकम् । तथाच-"हस्वनद्यापो नुट्" इतिशास्त्रीयाभ्यनुज्ञावाक्ये सन्निपातपरिभाषाप्रयोज्यसङ्कोचाभावेन "नामि" इतिशास्त्रस्येव "रायो हलि" इत्यस्याप्यभ्यनुज्ञां दद्यात् । न च "सुपि च" इतिदी? यद्यपीत्यादिकौमुदी. ग्रन्थ विरोध हति वाच्यम् । इष्टापत्तेरित्याहुः । अन्ये तुसङ्कचितसकोचाभावे सुलुनीत्यादौनुमथं सन्निपातपरिभाषानित्यत्वस्यावश्यकत्वेन "इस्वो नपुंसक” इति शास्त्रीयाभ्यनुज्ञावाक्ये सनिपातपरिभाषाप्रयोज्यसङ्कोचाभावे नुम इव नुकोऽप्यभ्यनुज्ञां दद्यादिति सुलु इत्यादौ नुगापतिः। 'कुचितसङ्कोचे तु "इकोऽचि विभक्तौ” इत्येतदतिरिक्त यत्स्वोपजीव्यविधात तदतिरिक्तनेत्येव "इस्वो नपुंसक" इतिशास्त्रीयाभ्यनु. ज्ञावाक्ये सहोचो भवतीति नोक्तदोषः "हस्वनयापो नुड्” इत्यत्रापि"नामिण इत्येतदतिरिक्त यत्स्वोपजीव्यविधातकमितिशास्त्रीयाभ्यनुशावाक्ये सोचो भवतीति नोक्तदोषः । “हस्वन. पो नुदात्यत्रापि "नामि" इत्येतदतिरिकं यत्स्वोपजीव्यविधातर्क तदतिरिक्तने त्येव ..

·२२० परिभाषेन्दुशेखरे- ययोः सन्निपातस्य विघातक शास्त्रं तयोः सन्निपातनिमित्तकविधावु. पादानमपेक्षितमिति तु नाग्रहः । अत एव दाक्षिरित्यत्राकारान्तप्रकृतीस. निपातनिमित्ताङ्गसंज्ञानया परिभाषयालोपस्य निमित्तं न स्यादित्याशङ्कया. नित्यत्वेन समाहितं "कृन्मेजन्तः” (१-१-३९) इतिसूत्रे भाये । न हि अङ्गसंज्ञायामदन्तस्याङ्गसंज्ञेत्युक्तमस्ति । न च कुम्भकारेभ्य माधय इत्यादावस्ययसंज्ञाया अनया परिभाषया वारणपरभाण्यासङ्गतिः । अनया परिभाषया लुङ्मा भूत् , अव्ययत्वं तु स्यादेव, लुका हि तदीयसनिपातस्य विघातो नाव्ययसंज्ञायाः, संशाफलं त्वकच् स्यादिति वाच्यम् । एतदुदाहरणपरभाष्यप्रमाण्येन साक्षात् पर- म्परया वा स्वनिमित्तसन्निपातविघातकस्य स्वयमनिमित्तमित्यर्थेन श्रदो. षात् । एतेनात्राकचस्यादित्यपास्तम् । न च कार्यकालपते लुगेकवा- क्यतापनसंशाबाधेऽप्यकजेकवाक्यतापना संज्ञा स्यादिति वाच्यम् । अन्त. रङ्गायां तदेकवाक्यतापन्नसंज्ञायां बहिरङ्गगुणादेरसिद्धत्वात् , लुगेकवाक्य-. भैरवी । अत्र कश्चित्-ययोः सन्निपातस्य विघातक शास्त्रं तयोर्यत्र सन्निपातनिमित्तकविधावु- पादानं तत्रैवैतस्या परिभाषाया प्रवृत्तिः, यथा आधये चिकीर्षव इत्यात्रानया लुगभावः । अस्ति च.सन्निपातलक्षणविधौ "घेडिति" इत्यत्र तथेति रामायेत्यत्र न सन्निपातपरिभाषायाः प्रातिरिति तन्न । तत्रैव भाष्ये एनामाश्रित्य कुम्भकारेभ्य इत्यत्र दोषाभावप्रतिपादनविरो- धात्तदाह-*ययोरित्यादि । भाष्यान्तरविरोधमप्याह--*अत एवेति । पूर्वोक्तार्थानाश्रय. णादेव । न च "कृन्मेजन्त" सूत्रभाष्ये आधय इत्यादौ अव्ययसंज्ञापादनमसङ्गतं "कृन्मेजन्त". इत्यत्रान्तशब्दस्य नित्ययोगे बहुव्रीहिंफलकत्वादिति वाच्यम् । अन्यार्थमावश्यकतया सन्नि. पातपरिभाषया दोपाभावे सिद्ध तत्रान्तशब्दस्यानावश्यकत्वात् । भाष्यविरोध परिहतुं शङ्कते-*न चेति । एतदुदाहरणपरेति* । अकहितोक्तोदाहरणेत्य - र्थः। परम्परयेति । एवञ्च साक्षात्कुम्भकारेभ्य इत्यादौ झलादितबहुवचनसन्निपातनिमित्तक स्यैत्वस्य यत्कार्यमव्ययत्वं तस्य ताशसन्निपातविघातकत्वाभावेऽपि स्वफललुक्प्राप्तया पर म्परया अव्ययत्वस्य ताशसनिपातविघातकत्वादस्त्येव सत्रिपातपरिभाषाप्रातिरित्याशयः । *इत्यर्थेन । उक्तपरिभाषाया इत्यर्थकरणेन। तेन उत्तार्थस्वीकारेणानयाप्यव्ययत्ववारणेन ता. शार्थकरणेनापि दोषाभावो नास्ति । संज्ञाकार्यभेदादिति तद्भाष्यमेकदेश्युक्तिरेवास्तु वृथाय परिश्रम इत्याशयेन शङ्कते-*न चेति । अन्तरङ्गायामिति । अनमित्तिकत्वेनान्तरङ्गत्वम् । *तदेकवाक्यतेति । अकजेकवाक्यतेत्यर्थः । लुग्वारणपरभाष्यस्योपपत्तिमाह-*लुगे. तत्त्वप्रकाशिका। सङ्कोच इति प्ररीणामित्यादावात्वन्न। अत एव "सुपिच" इति दी? यद्यपीत्यादिकौमुदीग्रन्थः सङ्गच्छत इत्याहुः। परे तु विघातकशास्ने एव संकुचितसोचः । तथाच "सुपि " इत्यादौ ":" इत्येत दतिरिक्तं यत्स्वोपजीव्यं तद्विघातकत्वाभावविशिष्टो भवतीत्यादिक्रमेणार्थ इत्याहुः । *ययोरिति । यद्पावच्छिन्नयोरित्यर्थः । *तयोरिति । तद्रूपावच्छिायोरित्यर्थः । यथा "Z" "सुपिच" इत्युभयत्रापि अन्तत्वेनैवोपादानम् । *माह इति । चिन्स्यमिदम् ताडशोदाहरणासम्भवात् । परम्परयेति । परम्पराच संज्ञामात्रषटितव । अत एव उना.

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। . तापन्ना तु न गुणादितोऽन्तरङ्गोभयोरपि शब्दतः सुबाश्रयत्वात् । "न यासयोः" (७-३-४५) इति निर्देशाषानित्या तेन नातिप्रसङ्गः । स्पष्टा चेयं “कृन्मेजन्तः' (१-१-३९) इति सूत्रे भाष्ये । अस्या अनित्यत्वे फलानि भाग्ये परिगणितानि । वर्णाश्रयः प्रत्ययो वर्णविचालस्यानिमित्तम्, दातिः। प्रात्वं पुग्विधेः, कापयति । पुगहस्वत्वस्य, अदीदपत् । त्यदाद्य- कारष्टाविधेः, या सेति । इविधिराकारलोपस्य, पपिवान् । “हस्वनुड्. भ्यां मतुप्" (६-१-१७६ ) "अन्तोदात्तादुत्तरपदात्" (६-१-६९) इति मतुविभक्त्युदात्तत्वं पूर्वनिघातस्य, भग्निमान्, परमवाचा । नदीह्रस्वत्वं सम्बुद्धिलोपस्य, नदि कुमारीत्यादि । यादेशो दीर्घत्वस्य, कष्टाय । इतोऽ. न्यत्र प्रवृतिरेव, दोषाः खल्वपि साकल्येन परिगणिता इति भाग्योक्तेरिति भैरवी केति । सुबाश्रयत्वादिति । कार्यकालपक्षे लुग्विधायकस्य संज्ञाशास्त्रस्य च सुपि परे यदे. जन्तं तदव्ययं भवति तत्परस्य सुपो लुगित्यथोश्रयणात् । अत्राथें भाष्यमेव मानम् । एवञ्च परनिमित्तकत्वमुभयोरितिनान्तरङ्गम्बहिरङ्गभावः । वस्तुतस्तु व्यवस्थितयोः कार्यकालयथोद्देशपक्षयोर्मध्येऽत्र यथोदेशपक्ष एव भाष्यप्रा- माण्यादाश्रयणीय इति न कश्चिद्दोषः । अन्ये तु-बहिरङ्गपरिभाषाया अनित्यत्वादिह लुगेकवाक्यतापनसंज्ञायां चिकीर्षितायां तस्या अप्रवृत्तिरेव भाष्यप्रामाण्यात्कल्प्यत इत्याहुः । कष्टायेतिनिर्देशात् चतुथ्यकवचन एवानित्यत्वेन अप्रवृत्तिरस्त्वित्यत आह-*"न यासा. योः" इति । निर्देशरूपात कारणादित्यर्थः। *वर्णविचाल* । रूपान्तरापत्तिः । सा चात्र अभा. वप्रतियोगित्वसम्पत्तिरूपा । *आत्त्वं पुग्विधेरिति । अनिमित्तं स्यादिति शेषः । एवमुत्तर. त्रापि बोध्यम् । *क्रापयतीति । अत्र क्रीभ्रातागिचि वृद्धौ तस्यैच "क्रीजीनाम्" इति. णिच्सन्निपातनिमित्तकमात्वं तादृशसन्निपातविघातकपुकं प्रत्यनिमित्तं स्यात् । आकारस्य पु. गितिमतेऽवयवावयवः समुदायावयवो नेति च स्वीकृत्येदं दूषणम् । *अदीदपदिति । आका रस्य णिच्सहिपातेन पुकि कृते "णौ चङि” इतिहस्वत्वमनया परिभाषया न स्यादित्यर्थः । *इड्विधीति । "वस्वेकाच्” इतिसूत्रस्य नियामकस्य विधिरूपेण प्रवृत्तिरितिमतेनेदम् । *मतुब्विभक्त्युदात्तत्वमिति । मतुपो विभक्तश्चोदात्तत्वं हस्वनुड्भ्यामितिविहितं शेषनि. घातस्यानिमित्तं स्यात् । अन्तोदात्तादित्यस्य तत्र सम्बन्धात्। *नदीहस्वत्वमिति । "अ. म्बार्थनग्रो इतिहस्वत्वं सम्बुद्धिसन्निपातनिमित्तकमित्यर्थः । *सम्बुद्धिलोपस्येति । "एक- हस्वात्” इतिसूत्रविहितस्येति शेषः । *दोषा इति । यद्यपि भाष्ये एते दोषाः समा भूयांसो तत्त्वप्रकाशिका। तुरित्यादौ सवर्णदीर्घः सिध्यति । अन्यथा स्वोपजीव्यलिटः गुरूपधत्वसम्पादनद्वारा आम इति लुक्सम्पादकसवर्णदीर्घ प्रति द्वित्वं निमित्तं न स्यात् , सवर्णदीर्घस्य परम्परया द्वित्वनि- मित्तलिड्विघातकत्वात् । *क्रापयतीति । नच पुक्यपि यदागमन्यायेन पुगन्ते क्रीत्वस्य सत्वेन नात्र सनिपातविधातः नचातिदेशिकसन्निपातविधाताभावमादायनैतत्परिभाषाप्रवृत्ति प्रतिबन्ध इत्युक्तत्वेन न दोष इति वाच्यम् ? "यदागमा" इतिन्यायातिरिक्तत्वेन सङ्कोच. करणादिति वाच्यम् । आतः पुग्विधानेन क्रीत्वस्य यदागमन्यायेनातिदेष्टुमशक्यत्वेन अन्यसङ्गतेः । तोऽन्यत्रेति । अनेन सन्धिकार्य सविपातपरिभाषानित्येति सूचितम् , ·२२२ परिभाषेन्दुशेखरे- अन्यत्र विस्तरः॥८६॥ भैरवी। वेत्युक्तं, तत्र वार्तिककारोक्तानि प्रयोजनानि नव, दोषास्तु अष्टायुक्तास्तथापि स्थलान्तरेऽपि दोषसम्भावनया समत्वोक्तिरत एव भाष्ये यादेशः "सुपि च" इति दीर्घत्वस्येत्यदृष्टमप्यत्र लिखितम्। न चैवं सति हे रम इत्यत्र प्रतिपदोक्तत्वेन हलङ्यादिलोपात् प्रागेत्वे सम्बुद्धिनिमित्त के कृते "एहस्वात्" इति सम्बुद्धिलोपः सन्निपातपरिभाषया न प्राप्नोतीतिशायां सन्निपात. परिभाषात्वनित्यत्वान्न प्रवर्तत इतिशब्देन्दुशेखरेऽभिहितं तदेतद्विरुध्यते नदीहस्वत्वमात्र. स्यानोपादानादिति वाच्यम् । नदीहस्वत्वपदस्य सम्बुद्धिनिमित्तककार्योपलक्षकत्वात् । स्यादेतत् । उक्तानि यानि प्रयोजनानि तेषामन्यथासिदिः सम्भाव्यते। तथाहि-आधये चिकीर्षवे कुम्भकारेभ्य एत्यत्र लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषयापि अव्य. यसंज्ञावारणं सम्भाव्यते वर्णग्रहणेऽपि लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषाप्रवृत्तेरेतत्सूत्रभाष्यसम्भ- तत्वात्। किञ्च "कृन्मेजन्त"सूत्रे मेग्रहणस्य कृतिशेषणत्वेन तदन्तलाभेऽन्तशब्दोपादानं नित्ययोगे बहुव्रीहिलाभार्थ तेनात्र न भविष्यति । न च ग्रामणिकुलमित्यत्र प्रामण्यः कुलमितिसमासे उत्तरपदनिमित्तके हस्वत्वे कृतेऽवयवावयवस्य समुदायावयवत्वाभावात् प्रत्ययलक्षणेन किपि प्राप्तस्य तुको व्यावृत्त्यर्थ परिभाषा आश्रयितव्येति वाच्यम् । अन्तरङ्गे तुकि कर्तव्ये बहिर. ङ्गस्य हस्वत्वस्यासिद्धतया तुगभावस्य परिभाषां विनैव सिद्धः, पदद्वयनिमित्तकं काय्य ब. हिरङ्गमिति स्पष्टमेव, शरीरावयवहस्तावयवाङ्गुल्यादेः शरीरावयवत्ववदत्रापि तुकः पूर्वपदाव- यवत्वसम्भवेन सन्निपातपरिभाषया तुग्व्यावृत्तः कर्तुमशक्यत्वाच्च प्रत्युत पूर्वपदग्रामणि- च्छत्रमित्यत्र सन्निपातपरिभाषास्वीकारे तुगनापत्तिरतः सन्निपातपरिभाषामनाश्रित्य असिद्धपरिभाषाया लक्ष्य साधनीयम् । यदि च बहिरङ्गपरिभाषावृत्तिस्वीकारेऽपि तुकश्छकारमात्रनिमित्तकत्वेनोत्तरपदत्वपर्या । सयधिकरणनिमित्तकहस्वत्वापेक्षयान्तरङ्गत्वेन हस्वत्वासिद्धत्वेन तुङ् न स्यादेवेत्यसिद्धपरि. भापैकवाक्यतया अत्र तुगभाव इष्ट एवेति षे, तदा उभाभ्यामेतद्वक्तव्यम् सन्निपातपरिभा. पादोषेषु अस्या पाठेन अत्र तुकोऽप्रवृत्तिरिष्टेति वृत्रहभिरित्यत्र तु "नलोपः सुप्स्वर” इति नलोपस्यासिद्धत्वान्न तुक् । एतेनावयवावयवस्य समुदायानवयवत्वमिति पक्षे तुग्व्यावृत्त्यर्थ परिभाषा आरब्धव्येत्यपास्तम् । न च निकुचितमित्यत्र कुञ्चेर्भावे कप्रत्यये "अनिदिताम्" इति नलोपे "उदुपधाद्भावादिकर्मणोरन्यतरस्याम्" इत्यकित्वनिवृत्त्यर्थं परिभाषाऽऽश्रयि. तव्या, अत्र कित्वसनिपातेन जातस्य नलोपस्य कित्वसन्निपातविघातकाकिवं प्रत्यानिमित्त. त्वमिति परिभाषाप्रवृत्तिः स्फुटैवेति वाच्यम् । “न धातुलोप आर्द्धधातुके" इतिकित्वाभावे- ऽपि गुणाभावस्य सिद्धः । न च "नधातुलोप" सूत्रप्रत्याख्याने दोष एवेति वाच्यम् । निकु. चितमित्यत्र "नधातुलोप" सूत्रमास्थाय सनिपातपरिभाषाप्रयोजनान्यथासिद्धिप्रदर्शनपर. भाष्यप्रामाण्येन "उदुपधात्" इत्यस्य विहितविशेषणत्वस्य सूत्रप्रत्याख्याने समाश्रयणात् । न चोपादास्तेत्यत्र "स्थाध्वोरिचा इति सूत्रेणेत्वं प्राप्नोति । परिभाषासत्वे तु एज्विषये विधीयमानमात्वमकित्वनिमित्तमितिकित्यविधाते न निमित्तमतस्तत्सन्नियुक्तमित्वमपि नेति वाच्यम् । 'दील प्रतिषेधः स्थाध्योरित्व' इति वार्तिकेनैव समाधानात् । यदि च वाति कारम्भकृतमेव गौरवमिति विभाव्यते, तदा स्थाधातुसाहचर्येण एतल्लक्षणोपयोगिलक्षण. प्रयोज्यैजन्तत्वायोग्यस्य घुसंज्ञकस्य ग्रहणमिति बोध्यम् । नच तिमस्तिष्ठन्ति चतनस्ति. छन्तीत्यत्र कीपोऽनुत्पत्तये परिभाषाश्रयितव्येति वाच्यम् । “न तिसरतमा हति दीर्घनिषेधा.

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। २२३ भैरवी। रम्भसामर्थ्यात्तिसृचतसृभावे डीपोऽप्रवृत्तेः । न च प्रियतिसृणां ब्राह्मणानामित्यत्र निषेधचारि. तार्थ्यमिति वाच्यम् । तत्राप्यवयवस्त्रीत्वात् डीपः प्राप्तः । किञ्च ज्ञापकादेव डी "त्रिचतुरोः" इतिसूत्रविहितादेशविषये नेति कल्प्यते इति स्व. नादिषु अनयोः पाठोऽपि न कर्त्तव्य इत्यपरमनुकूलम् । न च शतानि सहस्राणीत्यत्र नुमि कृते षसंज्ञा प्राप्नोतीति सा कर्त्तव्येति वाच्यम् "बहुगण" इति सूत्रात् संख्याग्रहणानुवृत्त्या उच्चारणार्थाकारे ष्णा इत्यनेन विशेषणादन्तशब्दार्थलाभे सिद्ध पुनरन्तशब्दोपादानादौपदे- शिकत्वप्रतिपत्तिरित्वदोषात् । नच शकटौ पद्धतावित्यत्र "अच्चघेः" इत्यत्वे टाप् स्यादिति सा कर्त्तव्येति वाच्यम् । “अत उत्सार्वधातुके” इत्यत्रेवादिति तपरकरणेन टावभावस्य सुवच. त्वात् । यदि तुत परकरणादेकादेशष्टापि कृते मा भूत् , टाप् तु स्यादेव, लक्षणद्वयबाधे मानाभा- वादिति मन्यते, तदा "सम्बुद्धौ शाकल्यस्य" इत्यादिनिर्देशो “अच्च घेः इत्यनेनात्वे टाब. भावकल्पक इति । न चेयेष उवोकेत्यत्र गुणे कृते आमभावार्थ सा कर्त्तव्येति वाच्यम् । "इजादेः” इतिसूत्रेऽनृच्छ इतिपर्युदासेन गुरुमत्वस्य लाभे सिद्धे गुरुमद्ग्रहणं नित्यगुरुमतो लाभार्थं तेनात्राप्राप्तः । न चैवमनृच्छ इति पर्युदासवैयर्थ्यमृच्छेस्तुकि कृत एव गुरुमत्वादिति वाच्यम् , धातुसंज्ञाप्रवृत्तिकालिकगुरुमत्वस्याश्रयणात् । अत एवोम्भधातोराशीलिडि गुरु. मत्वाभावेऽप्येतादृशगुरुमत्वसत्वेनोभाञ्चकारेत्यत्रासिद्धिः । नच शेषे लोपोऽन्त्यलोप इति पक्षे यूयमित्यत्र “जसः शी" इत्यनेन शीभावः प्राप्नोति परिभाषासत्त्वे यत्सन्निपातेन लोपस्त द्विघातान्न दोष इति वाच्यम् , " प्रथमयोरम्" "शसौ न" इति संहितापाठे मकारान्तर प्रश्लेषेण सिद्धेः। यद्यपि "जराया” इतिसूत्रेऽतिजरेणातिजरादित्यत्र सनिपातपरिभाषया जरसादेशाभाव आकरसम्मतः परिभाषाभावेतु जरसादेशः प्राप्नोतीति तत्स्वीकार आवश्यक इति तदपि "टा- डसि" इतिसूत्रे इनातोरिकारदीर्घोच्चारणप्रत्याख्यानपरभाष्यप्रामाण्येन विभत्तयादेशस्य पूर्व- विप्रतिषेधेन प्रवृत्तौ जरसादेशस्य सकृत्गतिन्यायेनाप्रवृत्त्या सिद्धम् ।यदपि “जराया जरसन्य तरस्याम्" इतिसूत्रभाष्ये “अथेह लुक् कस्मान भवति ? अजरसं पश्येतिपूर्वपक्षिणोक्त, कि पुनः कारण, द्वितीयकवचनमेवोदाहियते, न पुनः प्रथमैकवचनमपि अतिजरसन्तिष्ठतीति, अ. स्त्यत्र विशेषः नात्राकृतेऽम्भावे जरम्भावः प्राप्नोति, किं कारणमचीत्युच्यते यदा च जरस. भावः कृतस्तदा लुङ् न भविष्यति । "सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य" इति । यद्येवमतिजरसमतिजरसैरित्यत्र न प्राप्नोति । अतिजरमतिजरैरिति भवितव्यम् , गोनीयस्तु आह-इष्टमेतत संगृहीतमतिजरमतिजरैरिति भवितव्यं सन्निपातपरिभाषामाश्रित्योक्तम् । तत्परिभाषाया असत्वेऽप्युपपद्यते, तथाहि--अत्रैव सूत्रे भाष्येऽतिजरांसीत्यत्र नुम्जरसयोः। प्राप्तयोविप्रतिषेधेन जरसित्युक्तम् । तच्च विभक्तिसम्बन्धिकार्याणां पूर्व प्रवृत्तौ सङ्गच्छते । अन्यथा शीभावात् पूर्वमेव जरसः प्रवृत्तौ तदसर्वनामस्थानत्वाभावान्नुमाविप्रतिषेधवि चारासगतिस्तस्य तदुपपत्तये "जराया" इतिसूत्रस्थजरसशब्दे स्वरितत्वं स्वीकृत्याधिकः का. रोऽधिकार हत्यर्थाश्रयणादिष्टानुरोधेन जरसादेशस्य प्रवृत्त्यप्रवृत्ती भविष्यतः इष्टपरिज्ञान भाष्यीयव्यवहारेण भविष्यति न च परिभाषाया अभावे कुल ग्रामणीत्यत्र "स्वो नपुंसक" इति हस्वत्वे तुक् स्यादि. ति वाच्यम् । तत्रापि प्रातिपदिकत्वनपुंसत्वज्ञान किवर्थकर्तृकज्ञानसापेक्षमिति किप्प्रकृत्युभ. यसापेक्षहस्वत्वापेक्षया वर्णमात्रापेक्षतुकोऽन्तरङ्गत्वेन तदृष्ट्या हस्वत्वस्यासिद्धत्वसम्भ. वात् । न च "षत्वतुक" इतिसूत्रे "नलोपः सप्स्वर इतिसत्रे च कृति तुरग्रहणकरणेन तुकि कर्तव्ये बहिरणपरिभाषाया अप्रवृत्तिरिति वाच्यम् । न वयं बहिरणपरिभाषाया अप्रवृत्ति व. । ।

·२२४ परिभाषेन्दुशेखरे- ननु पञ्चेन्द्राण्यो देवता अस्य पञ्चेन्द्र इत्यादौ "द्विगोलका (५.१-८८) इत्यणो लुकि "लुक्तद्धित" ( १-२-४९) इति स्त्रीप्रत्ययलुक्यानुकः श्रव. णापत्तिरत आह- भैरवी। . दामोऽपि तु बहिरङ्ग परिभाषा अनित्येति ब्रूमः । एवञ्च "नाजानन्तर्य” परिभाषापि गतार्थे. तिलाघवं भवति सन्निपातपरिभाषाप्येतदर्थ नारब्धव्येति स्वीकारात् । यत्तु सन्निपातपरिभाषया परीणामित्यत्रात्वन्नेति, सन्निपातलक्षणविधित्वावच्छेदेन सन्नि. पातविघातकसामान्यानिमित्तत्वस्य नञ्समभिव्याहाराद्युत्पत्तिसिद्धतया अत्रैव नुटि दीर्घत्वं न स्यादिति कर्नामीति वाच्ये "नामि” इतिसामान्यसूत्रारम्भसामथ्येन विरोधपरिहाराय लक्षणया सन्निपातलक्षणविधिशब्दस्य नुभिन्नत्वविशिष्टसन्निपातलक्षणविधित्वावच्छिन्न. परत्वं वक्तव्यम् । एवञ्च नुटि दीर्घत्वस्येवात्वस्यापि प्रवृत्तिर्भविष्यति । अतएव माधवेन प्ररा. णामित्येवोदाहृतम् , स्वीकृतञ्चैवमेव केचित्तु इत्यादिना शब्देन्दुशेखरे तच उक्तपरिभाषाभा- वेऽनायासेन निर्वहति । यदपि श्रीपायेत्यत्र सन्निपातपरिभाषया "आतो धातोः" इति लोपो नेति तदपि 'लक्षणप्रतिपदोक्त परिभाषया गतार्थम् । यत्तु गव्यित नाव्यितेत्यादौ गोशब्दात् क्यचि "वान्त" इतिसूत्रेण वान्तादेशा "भव्य- गेय" इनिनिपातितभव्यशब्दादाचारक्विबन्तात्तृचि लुटि वा “यस्य हलः" इतिलोपः प्राप्नो- तीति सा कर्त्तव्येति, तदपि न, “वान्त" इतिसूत्रे वकारस्य प्रश्लेषेणैवोक्तप्रयोजनान्यथासि. द्धिसूचनात् । तथाहि-गव्यतीत्यादौ "लोपः शाकल्यस्य” इतिसूत्रेण वकारलोपाभोवो न वकारप्र. श्लेषफलं "नः क्य" इतिनियमेन पदत्वाभावाल्लोपाप्राप्तः, किंतु व हात लुतविभक्तिक भिन्न- पदम् , "वान्तो यि प्रत्यय" इति तत्र वर्तते । यि प्रत्यय इतिसप्तमीबलाद्वान्त इत्यस्यात्र प. छ्यन्तत्वं कल्प्यते । यादिप्रत्यये इति वा वर्त्तते, तथा च यादिप्रत्यये परो यो वान्तस्य वका. रस्य यादिप्रत्ययोपश्लिष्ट एव भवति । न तु कदापि तयोविश्लेष इति । एवं क्षय्यजय्यशब्द- स्याप्यावृत्तिं कृत्वातत्रापि पूर्ववत् “यस्य हल”इत्यस्याप्रवृत्तिरूहनीयेत्याहुः । तन्न, लोक. प्रसिद्धोपजीव्यविरोधस्य अन्यायत्वमूलकसन्निपातपरिभाषयैव सकलेष्टसिद्धौ बहुतर. क्लेशो नोचित इत्याशयेन सन्निपातपरिभाषारम्भात् वेत्यस्य पृथक्करणेऽपि 'प्रत्यय' इत्यस्य 'अय्यजय्य' इत्यस्यावृत्तौ मानाभावाच्च, "वाचि ह्रस्वश्चतिन्यासेन सिद्धे "वामि डिति हस्वश्च" इतिकरणमस्या लोकन्यायसिद्धायाः शास्त्रोऽङ्गीकारे ज्ञापकमपि सम्भवति, तद्धि भ्रूणामित्यादावजादि प्रत्यये जातनदीसंज्ञायास्तद्विघातकनुडागमे निमित्तत्वं न स्यादिति क्रियते । परिभाषाया अमावे तुरूपसिद्धिः स्फुरैवेति तथैव कुर्यात् । सा चेपा परिभाषा "न यासयोः” इत्यादिनिर्देशादनित्येति भाष्योक्तदोषाणां परिहारो बोध्य इति दिक् ॥ ८६ ॥ लुकः प्राक् प्रक्रमाल्लुगन्तरस्यापि स्मरणमिति प्रसङ्गसङ्गत्याह-*नन्विति । पञ्चे- न्द्र इत्यादाविति । अत्रादिना पञ्चधीवेत्यस्य परिवहः । सन्निपातपरिभाषाया उपजीव्यवि. रोधस्य अन्याय्यत्वमूलकत्वेन यद्यस्य उपजीवक तत्तस्योपजीव्यस्य साहायकमेवेति फलि. तम् । तथा सन्नियोगशिष्टपरिभाषाया अपि सन्नियोगनिमित्तकत्वं तत्प्रसङ्गादाह- तत्त्वप्रकाशिका । अन्यथात्रैव पूर्वरूप म स्यात् । अत एव "सोस्यादि इत्यादिनिर्देशः सङ्गच्छते । एवम "हकोचि विमको" इत्येतद्विषयेऽप्यनित्यत्व बोध्यमितिदिक् ॥ ८६ ॥ .

·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । .२२५ सन्नियोगशिष्टानामन्यतरापाये उभयोरप्यपायः ॥ ८७ ॥ अत्र च "बिल्वकादिभ्यश्छस्य लुक" (६-४-१५३) इति सूत्रस्थं छा हणं शापकम् । तद्धि छमात्रस्य लुग्बोधनद्वारा कुको निवृत्तिर्यथा स्यादि. त्येतदर्थम् । कृतकुगागमा नडाद्यन्तर्गताबिल्वादय एव तत्र निर्दिष्टा बिल्व- कादिशब्देन । न चैवमपि छग्रहणं व्यर्थम्, कृतकुगागमानुवादसामर्थ्यादेव तदनिवृत्तिसिद्धः। अन्यथा "बिल्वादिभ्य" इत्येव वदेत् , 'लक्षणप्रतिपदो. क्त' परिभाषया बिल्वादिपुरस्कारेण विहितप्रत्ययस्यैवलुग्धिानानातिप्र. सङ्ग इति वाच्यम् । ततोऽपि प्रतिपदोक्तत्वेन "बिल्वादिभ्योऽण" (४-३- १३६ ) इति विकारांद्यर्थस्य लुगापत्तिवारणार्थ कुगनुवादचारितार्थ्यात् । भैरवी। *सन्नियोगशिष्टानामित्यादिना । निर्धारणे षष्टी। *अन्यतरापाय इति । शास्त्रतोऽन्यतर- निवृत्तिप्राप्तावित्यर्थः । *इत्यर्थम् । इत्येतत्प्रयोजनकम् । ननु छग्रहणभावे बिल्वशब्दार्थात् स्वार्थ के, ततो "अदूरभवश्व" इत्यणन्ताद्गहादित्वाच्छे कृतेऽणोऽपि लुक् स्यादत आह-कृतेति । शीघ्रोपस्थितिकत्वाच्छस्टोव ग्रहणं भविष्य. तीति भावः। ननु छग्रहणाभावे कप्रत्ययान्तबिल्वकशब्दात्परस्य प्रत्ययान्तरस्यापि लुक्सम्भावना स्यात्, किञ्च कृतेऽपि छग्रहणे बैल्वकीयो वृक्ष इत्यत्र गहादिछान्ताच्छैषिकेऽणि छस्यापि लुक् स्यादिति चेन्न । लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषया कृते छग्रहणे कुगागमबिल्वकशब्दपुरस्का. रेण विहितछप्रत्ययस्यैव अनेन लुग्विधानात् । प्रतिपदोक्तत्वं गणपाठेन कल्पयते, न तु सूत्रे तथा पाठेनादिपदोचारणेन गणकल्पना गणपाठदर्शनेन आदिशब्दस्य प्रकारवाचित्वाभावा. दिति कल्पनीयम् । बिल्वकेति तु आगन्तुनाकारेण निर्देशः। ततोऽपि । नडादिछादपि, प्रति- तत्त्वप्रकाशिका। *सन्नियोगशिष्टानामिति । सन्नियोगशिष्टौ च सन्नियोगशिष्टौ सन्नियोगशिष्टौच स. नियोगशिष्टाः । तेषां सन्नियोगशिष्टानां साहित्यावच्छिन्नविधेयताश्रयाणामित्यर्थः । *अन्य. तरापाय इति । सम्भावित इति शेषः । *उभयोरप्ययाय इति । उभयोरप्यनुत्पत्तिरि- त्यर्थः । अत एव पञ्चेद्रः पञ्चैत इत्यादौ तकाराकारयोः श्रवणम्भवति । अन्यथा नकारानुकोर. नेन न्यायेन निवृत्तावपि देवदत्तहन्तृहतन्यायेन तच्छ्रवणं न स्यात् । एतेन अन्यतरापाये जाते उभयोरभावेन उभयोरप्यपाय इत्यसङ्गतमित्यपास्तम् । अपरे तु अन्यतरापाये जाते उभयोरप्यपाय इत्यस्य आदेशे तत्कृतस्थानिनिवृत्योभयोर- प्यपाय इत्यर्थः । तथाच पञ्चैतः पञ्चेन्द्र इत्यादौ नकारानुकोस्तरकृतस्थानिनिवृत्या स्थानि- स्थित्या अकारश्रवणमित्याहुः । यत्तु लुग्विषयेयं परिभाषा, अत एव खेयं फौलिः तार्तीयीकः इति सिध्यन्ति । अन्यथा गुणवृद्धिभ्यामित्वोत्वसंप्रसारणानां निवृत्तौ तत्संनियोगशिष्टानां क्या लस्चेकका निवृत्ति: प्र- सज्येतेति, तत्र वातकिनोऽपत्य वात इत्यादौ इनोपाये तत्सन्नियोगशिष्टस्य “वातातीसारा- भ्यां कुक्च” इति कुको निवृत्यभावप्रसङ्गात् । खेयं फौलिः तार्तीयीक इत्यादौ न दोषः प्राधा- न्यावनुयोग्यपाये प्रतियोग्यपायो भवति नतु प्रतियोग्यपायेऽनुयोग्यपाय इति स्वीकारात् , चलन" इत्यत्र प्रत्ययाधिकारात्प्रत्ययस्य प्राधान्यम् , उक्तयुक्तेरितिदिक् । *कुगनु- बादचारितार्थ्यादिति । नच "बिल्वादिभ्यासस्य लुग्" इत्येव रक्तव्ये "विल्वकादिभ्यो लु- ·२३६ परिभाषेन्दुशेखरे-: समुपयार्थकचशब्दयोगे तु विधेययोरेककालिकत्वैकदेशत्वनियमान्याय. सिद्धापीयम् । यत्तु "णाविष्ठवत्" इत्यनेन पुंवत्त्वविधानमेतदनित्यत्वज्ञापनार्थमन्य. थैतयतीत्यादौ टिलोपेनैव कोपि निवृत्ते सन्नियोगशिष्टपरिभाषया नस्यापि निवृत्त्यैतयतीत्यादिसिद्धौ पुंवत्त्ववैयथ्यं स्पष्टमेवेति "टे" (५-४-१५५) इति सूत्रे कैयटस्तन्न । इडबिडमाचष्ट ऐडबिडयतीत्यादौ पुंवत्वस्य भाव- श्यकत्वात् । ऐनेयः श्यैनेय इत्यादि तु स्थानिवत्त्वेन सिद्धमिति अन्यत्र विस्तरः ॥ ८ ॥ ननु चुरा शीलमस्याः सा चौरीत्यादौ "शीलम्" (४-५-६१ ) "छ- त्रादिभ्योऽणः" (४-४-६२) इति णे ङीप्न प्राप्नोतीत्यत आह- - भैरवी। पदोक्तत्वं, विशिष्योचारितत्वेन बोध्यम् । *समुच्चयार्थकचशब्दयोगे त्विति । "वनोरच" इत्यत्र यथा बहुभिर्धीवरीभिः क्रीत इत्यर्थे आीयस्य ठको “अध्यर्द्ध" इतिलुकि "लुक्तद्धि . तलुकि" इति स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तौ रस्यापि निवृत्तिः, न च रेफस्य निवृत्तावपि नकारो श्रूयेत तदादेशेन नकारस्य पूर्व निवर्त्तनादिति वाच्यम् , एतादृशे विषये लुगादिविधानेनापूर्वस्य नान्तस्य प्रयोग इत्येव बोध्यते । अतएव शब्दानां नित्यत्वस्योपपत्तिः । *एककालिकत्वे. त्यादि । युगपद्विहितानां कालिकप्रत्यासत्यापि समव्याप्तत्वमिति भावः । कैयटोक्तमनित्यत्वं दूषयितुं तदुक्तमनुवदति-*यत्त्विति । "तूरिष्ठेयः सु” इतिसूत्रा- दनन्तरं यदृरितिसूत्रं तत्रत्यं भाष्य णाविष्ठवत् प्रातिपदिकस्य णाविष्ठवद्भावः प्रातिपदिकस्य वक्तव्यः । कि प्रयोजनं पुंवद्रावरभावटिलोपयणादिपरलोपार्थम् । पुंवद्रावार्थम् , एनी श्येनी वा आचष्ट, एनयति, श्येनयतीति । अत्र कैयटः-तसिलादित्वादिष्टे पुंवद्रावो विहित इति णावपि भवति, टिलोपेनैव सन्नि. योगशिष्टत्वात् नकारनिवृत्तौ सिद्धायां पुंवद्वचनं सन्नियोगशिष्टपरिभाषायाः अनित्यत्वस्य ज्ञापनार्थम्, तेन श्यैनेय इति सिद्धं भवतीति एतद्दूषयति--*इडबिडमित्यादिना । इड. विडोऽपत्यमितिविग्रहे "जनपदशब्दात्" इत्यभि "अतश्च" इति लुक् । आदिना दरदोऽपत्य. मितिविग्रहे "द्वयञ्मगध" इत्यण् तस्य "अतश्च" इति लुक् स्थानिवत्त्वेन "अवापरस्मिन्" इति विहितेन तस्य सूत्रस्य तन्त्रादिना भावसाधनविधिशब्दाश्रयणेन पूर्वस्य विधि प्रति सत्तां प्रति स्थानिवत्त्वमित्यर्थाश्रयणात् । न च 'सन्नियोगशिष्टानाम्' इति परिभाषाया अनि. त्यत्वाभावे श्रौतमिति न सिद्धोदिति वाच्यम् । ज्ञापकसिद्धत्वेन असार्वत्रिकत्वात् ॥ ८७ ॥ उक्तपरिभाषायास्तद्धितछस्य लुग्विधानज्ञाप्यत्वात्तस्य तत्प्रसङ्गेन तद्धितविषय एवाह *ननु चुरेत्यादि । न प्राप्नोतीति । अण्णन्ताद्धि डीपो विधानात् । इदन्तु णान्त तत्वण. तत्त्वप्रकाशिका। क" इति कारणात्कुको निवृत्तिनं भवतीति वाच्यम् । तृणवेतसशब्दयोः नडादौ उत्करादौ गहादौ च पाठेन बिल्वादिश्छस्य लुगित्युच्यमाने शास्त्रत्रयविहितस्यापि लुगापत्तः । *इ. त्यन्यत्र विस्तर इति । पूर्वविधिशब्दतन्त्रेण पूर्वत्वेन दृष्टस्य विधौ स्थितौच कर्तव्यायां स्थानिवदिति, ऐनेय इत्यादौ नदोषः । वस्तुतस्तु तन्त्रस्य नोपयोगः । नच ऐनेय इत्यादौ पूर्वत्वेनाडष्टनस्य कोऽपि विधिर्ना- स्तीति वाच्यम् । एतत्परिभाषया अपायस्य कर्तव्यत्वेन तत्प्रतिबन्धार्थ स्थानिवत्वप्रवृत्तेः स. पपादत्वादिति दिक् ॥ ८७ ॥ ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहितामेरवी । ताच्छीलिके णेऽण्कृतानि भवन्ति ॥ ८८॥ “अन्" (६-४-१६७) इत्यणि विहितप्रकृतिभावबाधनाथं "कर्मस्ता- छोल्य" (६-४-१७२ ) इति निपातनमस्था शापकम् । ताच्छीलिकणा- न्तात् "प्रणो व्यचः" (४-१-१५६) इति फिसिद्धिरप्यस्याः प्रयोज. नमिति नव्याः । ताच्छोलिक इत्युक्तेः "तदस्यां प्रहरणम्" (४-१-५७) इति णे दाण्ड्येत्येव । "कार्मः, (६-४-१७२) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टा ||८|| ननु कंसपरिमृडभ्यामित्यादौ "मृजेर्वृद्धि” दुरेत्यताह- धातोः कार्यमुच्यमानं तत्प्रत्यये भवति ॥ ८९ ॥ भ्रौणहत्ये तत्वनिपातनमस्या शापकम् । 'धातो स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानम्' इतिपाठस्तु प्रसृद्भिरित्यादौ अनुदात्तस्य चर्दुपध. स्य" ( ६-१-५8) इत्यमापादनेन भाष्ये दूषितः । यत्कार्य प्रत्ययनिमित्तकं तत्रेयं व्यवस्थापिका । तेन पदान्तत्वनिबन्धनं "नशेर्वा" (८-२-६३) इति भैरवी। . न्तम् । *ताच्छीलिक इत्यादि । तच्छीलमित्यर्थे जातस्ताच्छीलिकः । न च "छत्रादिभ्यो ण" इति सूत्रे शीलमित्येवाधिकारो नतु तच्छीलमिति वाच्यम् । प्रथमान्ताच्छीलमित्यर्थे विधा- नेन अस्य ताच्छीलिकत्वात् । *अण्कृतानि । अनिमित्तकानि । ननु लाघवाय "छत्रादिभ्यो ग" इत्येव कुतो न सूत्रितमिति चेन्न । 'ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्र' इति एतत्परिभाषावि. षयत्वसूचनाय तथोक्तत्वात् । तेन छात्रा इत्यपि सिद्धयति । *नव्याः । दीक्षितादयः । वस्तुत इदमसङ्गतम् । तत्र अपत्यर्थस्याणो ग्रहणात् 'सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशः' इति न्यायात् ॥ ८८॥ प्रत्ययप्रसङ्गादाह-*धातोः कार्यमिति । तत्प्रत्यये । धातुसंशब्दनेन विहितो यः प्रत्य- यस्तस्मिन् । *अस्या ज्ञापकमिति । परिभाषाया अभावे भ्रूणहन्शब्दाद् "ब्रह्मभ्रूण" इति जिबन्ताद्भावे व्यभि "नस्तद्धित" इति टिलोपं बाधित्वा परत्वात् “हनस्त" इति तकारा. देशे सिद्ध तद्वैयथ्यं स्पष्टम् । न चोपधावृद्धयभावार्थ निपातनम् , आदिवृद्धया बाधात् । यद्यपि कुत्वाभावार्थ निपातनमिति वक्तुं शक्य, तथाप्युभयप्रयोजनसम्भवे एकस्यैव कल्पनमनुचितम् । अत एव "मृजेर्वृद्धिः" इतिसूत्रे भाष्ये आचार्यप्रवृत्तिापयति भवति एषा परिभाषा यदयं श्रौणहत्येतितत्त्वं शास्तीत्युक्तम् । यद्यपि तद्धिते तकाराभावज्ञापक- त्वेनापि चारितार्थ्यम् सम्भवति तथाप्यसति बाधके सामान्य प्रमाणानां पक्षपात इतिन्या- येन अस्यार्थस्य कल्पनमेव "मृजेर्वृद्धिः" इतिसूत्रभाष्यैकवाक्यतया कल्प्यते । तत्र हि-"कंसपरिमृड्भ्याम्" इत्यत्र वृद्धिवारणायैषा उक्ता। प्राचीनोक्तं परिभाषा. स्वरूपं खण्डयति-*धातोरिति । "अनुदात्तस्य इतिसूत्रे धातोः स्वरूपेणानुपूर्वी पुरस्का. रेणोपादानाभावेन अस्याः परिभाषाया अप्रवृत्तिरिति भावः। ज्ञापकसाजात्यात् यस्मिन् काव्य सप्तम्यन्तपदोपात्तस्य प्रत्ययस्य निमित्तत्वं तत्रैतस्याः परिभाषायाः प्रवृत्तिरित्याह- *यत्कार्यमिति । एवं च प्रत्यये परतो यत्कार्य धातोः प्राप्तं तद्धातूसंशब्देऽनेन विहिते प्रत्यये भवतीति परिभाषार्थः भवत्येवेति पक्ष इति शेषः । तत्त्वप्रकाशिका। *"धातोः कार्यमुच्यमान तत्प्रत्यये भवति । धातुत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नोद्देश्यताकं कार्य धातुत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपितविधेयताश्रये प्रत्यये भवतीत्यर्थः । मत ।

·परिभाषेन्दुशेखरे- कुत्वं प्रणड्भ्यामित्यादौ भवत्येव । इयडादिविधौ तुषा । "न भूसुधियो" (६-४-५ ) इति निषेधेनानित्यत्वात् । "मृजेर्वृद्धिः” (७-२-११४) इत्यत्र भाष्ये स्पष्टा ।। 18॥ ननु सर्वक उच्चकैरित्यादौ सर्वनामाव्ययसंझे न स्यातामत माह- तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यते ॥ ९ ॥ "नेदमदसोरको" (८-१-११ ) इति सूत्रे ऽकोरितिनिषेधोऽस्या शापकः । तदेकदेशभूतं तद्ग्रहणेन गृह्यते' इति "येन विधिः” (१-१-७२) इति सुत्रे भाष्ये पाठः ॥ ९० ॥ भैरवी। नन्येवं "अचिश्नु" इत्यस्य प्रत्यये परतो विधानेन सुधियावित्यादौ प्रवृत्तिर्न स्यादत आह-*इयडादीति* । नच "न भूसुधियोः" "इत्यस्य" "इको यण" इतिसूत्रविहियनिव- तकतया चरितार्थत्वेन नित्यत्वज्ञापकता न सम्भवतीति वाच्यम् । "इणो यण्" इतिसूत्रस्थ- यणपदस्य “एरनेकाच" "ओःसुपि” इत्यनयोनिषेधविधायकसूत्रे च अनुवृत्तेर्वाध्ययोः प्राप्ति- रवश्य वाच्येति ज्ञापकत्वं युक्तमेवेत्याशयात् ॥ ८९॥ प्रत्ययप्रसङ्गादाह-*ननु सर्वक इति । न स्यातामिति । साकच्कस्य शब्दान्तर. त्वादिति शेषः । *तन्मध्यपतित इति । तन्मध्यपतितस्तद्धटक-यत्किञ्चिद्वर्णविषयज्ञाना. धिकरणक्षणध्वंसाधिकरणक्षणवृत्तित्वे सति तच्चरमवर्णज्ञानोत्पत्तिप्रागभावाधिकरणक्षणवृत्ति- यज्ज्ञानं तद्विषयस्तद्ग्रहणेन तद्बोधकेन शब्देन गृह्यते इति । एवं चैतब्दोधकः शब्दस्तखटित समुदायस्तत्वोधको भवतीति फलितम् । *अख्या ज्ञापक इति ॥ यदि तद्बोधकः शब्दस्ताह- शसमुदायस्य बोधको न स्यात् । तदा साकच्कस्यशब्दान्तरत्वात् प्रसङ्ग एव नास्तीति अ- कोरिति प्रतिषेधोऽनर्थक स्यादितिभावः । तन्मध्यपतितत्वं समप्रविभागेन तु न युक्तमकवस्त- थात्वविरहात् किं तु पूर्वोत्तमेवेत्याशयेन आह-*तदेकदेशभूतमिति । एकदेशशब्दोऽव- यववाची ॥९॥ तत्त्वप्रकाशिका । एवेयडादिविधाविदं नोपतिष्ठते, तत्र धातुत्वावच्छिन्नोद्देश्यताकत्त्वसत्त्वेऽपि धातुत्वेतरधातु. त्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नोद्देश्यताकत्वस्याभावात् । एतन्मूलकमेव इयविधौ तु नैषेत्यादि वक्ष्यति ।। प्रणभ्यामित्यादौ भवत्येवेति । वस्तुतस्तु यत्कार्य प्रत्ययनिमित्तक तत्रेयं व्यवस्थापिकेत्यनुक्तावपि न दोषः । धातुत्व- व्याप्यधर्मावचिन्नोद्देश्यतानिरूपितविधेयताश्रयस्य विपः सत्त्वात् ॥ ८९ ॥ *संज्ञे न स्यातामिति । नच सर्वके उच्चकैरित्यादौ अविशिष्टे सर्वनामाव्ययत्वयोरस. त्त्वेऽपि न दोषः। सुबन्तात्तद्धितोत्पत्तिरितिसिद्धान्तेन सुबुत्पस्यनन्तरमेवाकच्प्रवृत्या मासपूर्वाः अत्युच्चैसावित्यादौ शीलुको वारणाय “जसः शी" "अव्ययादा" इत्यादौ विहितविशेषण. स्यावश्यकत्वेन "अव्ययसर्वनाम" विहितजससुपोः सत्त्वादिति वाच्यम्, “जसः शी" इत्यादौ अङ्गस्येत्त्यस्य तदादेरित्यस्य वा विशेषणत्वं स्वीकृत्य अङ्गतदादि वा यत्सर्वनाम ततः परस्य "जसः शी विधानेन मासपूर्वा इत्यादौ दोषाभावेन तत्र विहितविशेषणानङ्गीकारेण अत्युच्चै. सावित्यादौ दोषवारणस्य विहितखण्डनस्य च शेखरे एवोक्तत्वेन. सर्वक उसकैरित्यादौ अ. गाभिन्नसर्वनामाव्यवहितोतरत्वस्य अव्ययाव्यवहितोत्तरत्वस्य च सुप्यसत्वेनावतरणस. इतेः । *तन्मध्यपतित इतिः । तत्वं च स्वघटकाव्यवहितोत्तरत्वस्वघटकाव्यवहितपूर्वत्व स्वनिष्टोद्देश्यतानिरूपितविधेयताश्रयत्व एतचितवसम्बन्धेन स्वविशित्वम् ॥१०॥ ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहितामेरवी। ननु “गातिस्थाघुपाभूभ्यः” (२-४-७७) इति सिचो लुगपासीदित्यादौ पातेरपि स्यादत प्राह- लुग्विकरणालुग्विकरणयोरलुग्विकरणस्थ ॥ ९१ ॥ अस्याश्च शापका "स्वरतिसूति" (७-२-४४) इति सूत्रे सूङिति वक्त. व्ये सूतिसूयस्योः पृथनिर्देश इति कैयटः । तन्न । साहचर्यादलुग्विकरण: स्यैव ग्रहणे प्राप्ते पृथनिर्देशस्य तज्ज्ञापकत्वासम्भवात् । ध्वनिता चेयं परिभाषा “यस्व विभाषा" (७-२-१५) इत्यत्र भाष्ये । तत्र हि विदित इति प्रयोगे निषेधमाशङ्कय यदुपाधेविभाषा तदुपाधेनिषेधो "विभाषा गमहन. विद विशाम्" (७-२-५%) इति सूत्रे शविकरणस्य ग्रहणं लुग्विकरण- श्चायमित्युक्तम् । तत्र चो हेतौ । यतोऽयं लुग्विकरणोऽतो विशिसाहचर्या- च्छविकरणस्य प्रहणं न तु हनिसाहचर्यादस्याप्येतत्परिभाषाविरोधा- दिति तदाशयः। अत एव परिभाषायां लुग्विकरणस्यैवेति नोक्तम् । कण्ठतस्तु भाष्य एषा कापि न पठिता । “गातिस्था” (२-३-७७ ) इति सूत्रे पियतेस्रहणं कर्तव्यमिति वात्तिककृता सर्वत्रैव पाग्रहणे लुग्विकरणस्य ग्रहणमिति भाष्यकृता चोक्तम् । “स्वरति सूति" (७-२-४४) इति सूत्रे कैयटेन च भैरवी । धातोः कार्यमितिपरिभाषायां धातुशब्दसत्त्वात्तत्प्रसङ्गन आह-*ननु गातिस्थेत्या. दीति । पातेरपीति । पञ्चम्यन्तमेतत् । अपिना पिबतेः समुच्चयः पारूपत्वादिति शेषः । लु. ग्विकरणेत्यादि । अत्रालुग्विकरणस्येति सावधारणं । *कैयटः । "स्वरतिसूति" इति। सूत्रः भाष्यस्थः पूङ इत्यत्र कारः प्रेरण इत्येतद्व्यावृत्यर्थः । ज्ञापकत्वं विघटयति-*तन्नेत्यादि- ना । साहचर्यात् । पूर्वपरसाहचर्य्यात् । ननु यदीयं न ज्ञापकसाध्या तर्हि निर्मूला स्यादत आह-*ध्वनितेति । विदित इति । वेत्तेरिदै रूपं, दिवादितुदादिरुधादिपठितानां तु अनुदा. तत्त्वादेव निषेधो भवतीति भावः । *यदुपाधेरिति । पञ्चम्यन्तमेतत् । अनोपाधिपदं विशे. षणपर य उपाधिर्यस्य तस्यादित्यर्थः । अयं भावः-यदि साहचर्य व्यवस्थापक स्यात्तदा हनिसाहचर्यविशिसाहचर्याभ्यामु. भयोग्रहणं स्यादेतत्परिभाषासत्त्वे तु साहचर्य्यमानं न हेतुः। किन्तु एतत्परिभाषापीत्यलुग्वि. करणस्य ग्रहणमित्येतद् ध्वनितमित्यर्थः । अयम्विदित इति प्रयोगघटकः । *अत एव । उक्तभाष्येण ध्वननादेव । इति नोक्तमिति । यदीयं परिभाषा सूतिसूयत्योः पृथक्षनिर्देशरू. पज्ञापकसाध्या स्यात्तदा प्राथम्याल्लुग्विकरणस्यैव ग्रहणमित्येव ज्ञाप्यताम् , तावतापि उभयोः पृथनिर्देशस्य आवश्यकत्वं लभ्यते एवेत्यलुग्विकरणस्यैवेति कथनान ज्ञापकसाध्येति भावः। *एषा* । एवमानुपूका । एवमानुपूर्वीका विशिष्य भाष्ये न पठितेत्यत्रैव साधकान्तरमा. ह-गातिस्थेतीति । सर्वत्रेति । सर्ववेत्येवकारेण प्रकृतसूत्र एव । कैयटेन चेति । तत्त्वप्रकाशिका। *कैयट इति । नच स्वरतिसाहचर्यादलुग्विकरणस्यैव ग्रहणं स्यादित्युभयोHहणार्थ पृथ- गुपादानं सार्थकमिति वाच्यम् ? स्वरतिधनुदित्सुवेत्येव लिडे पृथनिर्देशस्य ज्ञापकत्वसं. भवात् । नचैवमपि 'लुग्विकरणालुग्विकरणयोर्तुग्विकरणस्यैव' इत्येव कस्मान कल्प्यत इति वाच्यम् ? “यस्यविभाषा" इति सूत्रभाष्यानुसारेण तथा कल्पनात् । एतेनं अत एव परिभा- २० त० प्र० ।

·२३० परिभाषेन्दुशेखरे- स्पष्टमुक्ता ॥१॥ ननु प्रजिघाययिषतीत्यादौ "हेरचङि' (७-३-५६ ) इति विधियमानं कुत्वं न स्यादत प्राह- प्रकृतिग्रहणे ण्यधिकस्यापि ग्रहणम् ॥ ९ ॥ अचङीतिप्रतिषेध एवास्या कापकः । इयं च कुत्वविषयैव । “हेरच. डि" इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टेयम् ॥ ९२ ॥ ननु युष्मभ्यमित्यादौ "भ्यसः” (७-१-३०) इत्यर भ्यमिति च्छेदे भ्यसो भ्यमि कृतेऽन्त्यलोप एत्वं स्यादत पाह- अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिः ॥ ९३ ॥ अङ्गेऽङ्गाधिकारे वृत्तं निष्पन्नं यत्कार्य तस्मिन् सति पुनरन्यस्याङ्ग- कार्यस्य वृत्तौ प्रवृत्तावविधानं भवतीत्यर्थः । एषा च "ज्यादादीयसः" (६-४-१६०) इत्याद्विधानेन शापिता । अन्यथा इकारलोपेन "प्रकृत्सार्व-" (७-४-२५ ) इति दीर्धेण च सिद्धे तद्वैयथ्यं स्पष्टमेव । अत एव भिन्न. स्थानिकाङ्गकार्यविषयाप्येषा । इयं च अनित्या "द्वयोः” (१-२-५९ । ५-३-९२) इति निर्देशात् । अनित्यत्वबललभ्यार्थमादायैव "भ्यासोभ्यम्" (७-१-३०) इतिसूत्रे भाष्ये निष्ठितस्येति पठितम् । भैरवी । चस्त्वर्थे ज्ञेयः ॥ ९१॥ धातुप्रसङ्गादाह-*ननु प्रेति । न स्यादिति । "हेरचडि" इति सूत्रस्य अङ्गाधिकारस्थ. त्वेन प्रत्यासत्त्या द्वित्वनिमित्तप्रत्ययनिमित्तकस्याङ्गस्य हिनोतेरभ्यासात्परस्य हकारस्ये. त्यर्थेन कुत्वाप्रा रिति भावः । प्रकृतिग्रहणे ण्यधिकस्यापि ग्रहणे तु णिजन्तमपि हिनोतिन. हणेन गृहोत, ततश्च कुत्वं प्राप्तमतश्चडि प्रतिषेधः सार्थकः । *कुत्वविषयैवेति । एवकारे चि. कीर्षिते ण्यधिकस्य न ग्रहणमिति बोधितम्। तदुक्तं भाप्ये-"हेश्चति प्रतिषेधानर्थक्यमान्य- त्वात् ज्ञापर्क त्वन्यत्र ण्यधिकस्यापि कुत्वभावस्य इति । एतेन "नभाभूपूकमिगमि” इति सूत्रे "ण्यन्तानाञ्चभादीनामुपसङ्ख्यानम्" इतिवाति- कारम्भादियमनित्या तेनाइपूर्वाद्धन्तेय॑न्तात् "आडो यमहनः" इत्यात्मनेपदं नेति वदन्तो- ऽभिषावयतीत्यत्राभेय॑न्तार्थविशेषकत्वेऽपि षत्वं भवतीति वदन्तश्चापोस्ताः ॥ ९२ ॥ प्रत्ययस्योपस्थितत्वात् तत्प्रसङ्गेनाह-*ननु युष्मभ्यमिति । आदिना अस्मभ्यमित्य- स्योपसङ्ग्रहः । परिभाषार्थमाह-*अङ्ग इत्यादिना ।परिभाषास्वीकारे तु युष्मभ्यमित्यादाव- वृत्तं यत्काय्यं शेषे लोपस्तस्मिन् सति पुनरन्यस्याङ्गाधिकारीयस्यैवल्याविधान सिद्ध भवति । "अङ्गवृत्त" इतिबहुवीरः सति सप्तमी, यद्वा कर्तृतान्तवृत्तशब्दस्य सप्तम्यन्ताङ्गश. ब्दस्य "सुपसुपा" इतिसमासः । *अत एव । अद्विधानस्य ज्ञापकत्वादेव । ज्यात्परस्येयलो. लोपोज्यस्य तु दीर्घ इति भिस्थानिकत्व स्पष्टमेव । अपिना समानस्थानिकस्य समुच्चयः । तेन युष्मभ्यमित्यादेः सिद्धिः । अमिधानमित्यस्यानिष्पत्तिरप्रवृत्तिरित्यर्थः । वयो- रिति निर्देशादिति । यदीयमनित्या न स्यातदा द्वयोरित्यत्र "स्यदादीनामा इत्यत्वे "ओ. सिचाहत्योत्वं न स्यादिति भावः । निष्तिस्येति । अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिनिहतस्येति तस्वप्रकाशिका। पालुग्विकरणस्येत्येव नोक्तमिति कैपटखण्डन परास्तम् ॥ ११ ॥ ।

·तत्यकाशिकासहिताभैरवी।
केचित्तु मनया परिभाषया न किशिलक्यं साध्यते । अत एव "शाज.
नोर्जा" (७-३-७९) "ज्यादादीयसः" (६-५-१६०) इति सूत्रयोरेनां शापयि.
त्वा किं प्रयोजनम् ? इति प्रश्ने पिबतेर्गुणप्रतिषेध उका, स न वक्तव्य इत्येव
प्रयोजनमुक्तं न तु लक्ष्यसिद्धिरूपम् ।
तदुक्तम्-"भ्यसोभ्यम्" इत्यत्राभ्यमितिच्छेदः "शेषे लोपश्च" अन्त्य.
लोप एष "मतो गुणे" (६-१-९७ ) इतिपररूपेण सिखे युष्मभ्यमित्य.
न्यत्र निरूपितम् । एवं च सूत्रद्वयस्थमेतज्ञापनपर भाष्यं "भ्यसोऽभ्यम्।"
इतिसूत्रस्थं च भाष्यमेकदेश्युक्तिरित्याहुः ॥१३॥
यत्वोरोदितिवाच्ये “मोर्गुणः" (६-४-११६) इति गुणग्रहणात्-
संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वम् ॥ ९४ ॥
इयं च विधेयकोटौ संज्ञापूर्वकत्व एव । तेन स्वायम्भुवमित्यादि
सिद्धम् ॥१४॥
भैरवी।
पठितमित्यर्थः । एतदर्थस्तु अङ्गे अङ्गाधिकारे वृत्तं वर्तनं यस्य तस्मिन् कृते सति निष्टितस्य
प्रयोगार्हस्य शब्दस्य पुनरङ्गाधिकारीयकार्यान्तरस्य अविधानमिति । *केचित्त्विति । भा.
प्यानुसारिण इत्यर्थः । *अत एव । अस्याः परिभाषायाः लक्ष्यासाधकत्वादेव । *एनां प.
ठित्वेति । तत्र जादेशविधानस्यैव ज्ञापकतोक्ता, अन्यथा जानातीत्यादौ "ज्ञाजनोः" इतिसू.
त्रेण जभाव एवास्तु तस्मिन् कृतेऽमि "अतो दोर्चा यमि" इति दीण रूपसिद्धिः स्फुटैवेति स
न वक्तव्य इति, एतत्परिभाषया गुणाभावस्य सिद्धेरिति भावः। *इत्येवेति । पिबतीत्यत्र
गुणाभावस्य पिबादेशस्य अदन्तत्वेन सिद्धिर्भवत्येवेतिपरिभाषायाः प्रयोजन नास्तीति भावः।
*तदुक्तमिति । प्रयोजनमुक्तमित्यर्थः। प्रयोजनान्यथासिद्धिमाह-*भ्यसोभ्यमित्या-
दिना । अभ्यमिति छेद इति । अत एव नवादेशो हलादिरस्तीतिभाष्य सङ्गच्छते। अन्त्य.
लोप एव । अत एव "साम आकम्" इतिसूत्रे लिङ्गाभावाहिलोपवचनानर्थक्यमितिभाष्य
सङ्गच्छते । “शेषे लोप" इतिसूत्रे शेषग्रहणं तु प्रत्याख्यातमेव ।
ननु परिभाषाया अभावे दवयति स्वजयतीत्यत्र वृद्धिोपे लुकि च कृते प्राप्नोतीति चेन्न,
इष्टवदित्यनेन अभावातिदेशोऽपि स्वीक्रियत इतिवृद्धयभावस्य सिद्धः। न चैवं सति प्रापय.
तीत्यत्र "अचो णिति" इतिवृद्धिर्न स्यादितिवाच्यम् , परिभाषायाः सत्वेऽनित्यत्वात् तदप्र.
वृत्त्या प्रापयतीत्यत्र वृद्धिवत्तदभावे "टेः" इतिसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येनोपधावृद्ध्यभावल्यैवा.
तिदेशात् । तत्र हि इष्टवद्भावस्य प्रयोजननिरूपणासरे पटुमाचष्ठे पटयति दूरमाचष्टे दवयति
प्रियमाचष्टे प्रापयतीत्युक्तम् । *सूत्रद्वयस्थम् । "शाजनोर्जा" "ज्यादादीयस" इतिसूत्रद्वय.
स्थम् । *सूत्रस्थं च भाष्यमिति । भ्यमितिछेदपक्षे अनया एत्वव्यावृत्तिप्रदर्शनपरभा.
व्यमित्यर्थः ॥ ९३॥
केचित्तु इत्यारभ्याहुरित्यन्तेनावृत्त इतिपरिभाषा खण्डिता, तया खण्डनीयत्वसाधा.
दन्यामपि प्राचीनपठितां परिभाषां खण्डयति-*यस्वित्यादिना। विधेयकोटौ । विधेयांशे.
ज्ञापकसाजात्यादिति शेषः । तेन "ओरो" इतिस्त्रस्य भाधिकारीयत्वेऽपि गुणग्रहणमनि-
त्यत्वसाधकारितार्थम् । अत एव "नपदान्त" सूत्र सार्थकम् । अन्यथा “अचः परस्मिन्"
इति सूत्रस्याचसंज्ञापूर्वकत्वेन अनित्यत्वेनैव इष्टसिद्धौ तद्वैयथ्य स्पष्टमेव ॥१४॥

·- . परिभाषेन्दुशेखरे- तथानिलोडित्येव सिद्ध प्रानिग्रहणात्- आगमशास्त्रमनित्यम् ॥ ९५ ॥ तेन सागरं तर्नुकामस्येत्यादि सिद्धम् ॥ ९५ ॥ तथा तनादिपाठादेव सिद्धे "तनादिकृअभ्या" (३-१-७९ ) इतिसूत्रे कृग्रहणात्- गणकार्यमनित्यम् ॥ ९६ ॥ तेन न विश्वसेदविश्वस्तमित्यादि सिद्धम् ॥ ९६ ॥ तथा चक्षिको ङित्करणात्- अनुदातेवलक्षणमात्मनेपदमनित्यम् ॥ ९७ ॥ तेन 'स्फायन्निर्मोक' इत्यादि सिद्धम् ॥ ९७ ॥ तथा विनार्थना समासेनानुदा पदमनेकमित्येव सिद्ध वर्जग्रहणात्- नघटितमनित्यम् ॥ २८ ॥ तेन "नेयव” (१-४-४ ) इत्यस्यानित्यत्वाद्धे सुभ्र इति सिद्धमिति तन्न, भाग्येऽदर्शनात् । भाग्यानुक्तज्ञापितार्थस्य साधुताया नियामकत्वे मानाभावात् । भाष्याविचारितप्रयोजनानां सौत्रातराणां पारायणादाबद्दष्ट- भैरवी। *आनिग्रहणादिति । आकारविशिष्टनिग्रहणादाकारोपादानादिति यावत् । अतेन । आगमशास्त्रस्य अनित्यत्वेन । *तर्तुकामस्येति । अत्रेडभावेऽपि नासाधुता। आदिना क्षुब्धो राजा, शार्क पचानस्य, इत्यनयोः संग्रहः । आये इडभावस्य द्वितीये मुगागमस्याभा. वेऽपि साधुत्वम् ॥ ९ ॥ खण्डनीयत्वादेवाह-*तथेति । *न विश्वसेदिति । अत्र "आदिप्रभृतिभ्यः इति शपो लुङ् न, एतत्स्वीकारादेव “स चापि गदया दैत्यः, सर्वा एवाहनत् पृथक्" इत्यस्य साधुत्वम् ॥ १६॥ खण्डनीयत्वादेवाह-*तथेति । *डित्करणादिति । न चैकारो नानुदात्त इति वाच्यम् , आख्यानमित्यत्र "अनुदात्तेतश्च हलादेः" इति युच् न स्यात् । नच काराभावे "इदितो नुम् धातोः इति नुम् स्यात् , तत्सत्वे त्वन्तेदित्वविरहान नुमितिवाच्यम् । इकारस्य स्थानेऽका- रस्य पाठेनापि नुमभावस्य सिद्धरित्याशयात् । *अनुदात्तेत्वलक्षणमात्मनेपदम् । अनुदात्तछि. त आत्मनेपदम्" इतिसूत्रविहितमात्मनेपदम् । तेत डित्वप्रयुक्तमात्मनेपदं कचिन्न । तेन "स. ख्यः शामि तनाह, न तु वेभि सुखावहम्" इत्यस्य साधुत्वोपपत्तिः । स्फायनित्यत्र त्वनु. दात्तत्वलक्षणात्मनेपदस्यैवाभावस्य सिद्धिः । शपामीत्यत्र तु गणकार्य्यस्य अनित्यत्वात् डित्वप्रयुक्तात्मनेपदस्य च तथात्वात् सिद्धिरिति विशेषः ॥ ९ ॥ खण्डनीत्यत्वादेवाह-*तथेति । *नघटितमिति । नघटितसूत्रविधेयमित्यर्थः । इति सिद्धमिति । तत्र नदीसंज्ञानिषेधाप्रवृत्या नदीसंज्ञायाम् "अम्बार्थनयोः इत्यस्य प्रवृत्ति- र्भवतीत्यस्य सिद्धिरित्यर्थः । एतत् खण्डयति-तत्रेति । ननु भाष्येऽदर्शन न अमावसाधक, येषां सूत्राणां भाष्येऽविचारणं तेषामध्यप्रामाणिक- स्वापरताह-*भाष्येति । *मानाभावादिति । तेन 'संज्ञापूर्वक इत्यादिसर्ववचनानां न साधुतानियामकत्वमित्युक्तम् । । । ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । मात्रार्थकत्वकल्पनाया एवौचित्यात् । किञ्च शापितेऽप्यानीत्यस्य न सार्थक्यमाडागमशून्यप्रयोगस्य अप्र- सिद्धेः । आग्रहणं तु लोड्ग्रहणवदिति बोध्यम् । अत एव "घोलोपो लेटि वा" (७-३-८० ) इतिसूत्रे वेति प्रत्याख्यातम् । लोपेऽप्याटपक्ष प्राटः श्रवणं भविष्यति दधादिति, अटि दधदिति आगमशास्त्रस्यानित्यत्वेत्वा. ट्यसति दधादित्यसिद्धया वाग्रहणस्यावश्यकत्वेन तत्प्रत्याख्यानासङ्गतिः स्पष्टैव । एतेन यत्कैयटेन केचिदित्यादिनास्यैव वाग्रहणस्य तदनित्यत्वज्ञापक. तोक्ता सापि चिन्त्या प्रत्याख्यानपरभाष्यविरोधात् । चक्षिङो कारस्यान्त इदिवाभावसम्पादनेन चारितार्थ्याश्च । “तनादि" सूत्रे कृञ्ग्रहणस्य भाष्ये प्रत्याख्यानाच ॥८॥ भैरवी। । ननु एवं तेषां ज्ञापकत्वेनान्योक्तसाफल्यकानां गुणादिशब्दानां वैयर्थ्यापत्तिरत आह- *भाष्याविचारितेति । एवं सर्वसाधारणदोषमुक्त्वा द्वितीयमसाधारणदोषेण खण्डयति- *किचेति । *अप्रसिद्धरिति । तथा च ज्ञापकत्वासङ्गतिरिति भावः । *आग्रहणमिति । आट् गृह्यते येन तदाङ्ग्रहणमानीतिसमुदायस्योचारणमित्यर्थः । *लोड्ग्रहणवदिति । यथा लोग्रहणमदृष्टा) तथेत्संज्ञकटकारोपलक्षितस्य अकारस्य उच्चारणमप्यदृष्टार्थमिति भावः । *अत एव । आगमशास्त्रमनित्यमित्यस्याभावादेव । श्वेति प्रत्याख्यातमिति । वेत्युपा. दानं दधात् दधदित्युभयसिध्यर्थम् , तच्च लोपस्य नित्यत्वेऽपि सिध्यतीति भावः। *आट्य- सतीति । भवत्सम्मतपरिभापया आट्यसतीत्यर्थः । ननु यदीयं परिभाषैव न तदास्या अनित्यतायाङ् "घोर्लोप” इति सूत्रस्थं वाग्रहणं ज्ञा. पकमिति । कैयटोक्तं विरुध्यत इतिशानिवारणाय कैयटमतं दूषयति-*एतेनेति । एतेन प्रत्याख्यानपरभाष्यप्रामाण्येन । एतेनेत्यस्यार्थ स्वयमेवाह-*प्रत्येति । चतुर्थपरिभाषा. विषय आह-*चक्षिङ इति । *अन्त इदित्वाभावेति । "इदितो नुम धातोः" इतिसूत्रे "गोः पादान्त" इति सूत्रादन्त इत्यनुवतितम् "इर इत्संज्ञावाच्या" इतिवार्तिकस्येकाररेफयोः पृथगित्संज्ञामाश्रित्य प्रत्यारल्यानं च कृतमत एवेरिद्धातोर्नुमागमो वारितस्तत्पक्षाभिप्रायेणे. दम् । नच चक्षिडित्यत्रेकारस्य स्थानेऽकारं पठित्वा नुमागमो वार्यताम्, एवं चेदित्वा. भावोऽस्त्येवेति उकारोच्चारणं ज्ञापकं भविष्यतीति वाच्यम् । पाणिनिपठितानुपूर्वीव्य. त्यासकल्पनेन उस्य ज्ञापकत्वकल्पने ज्ञाप्यस्यार्थस्य अपाणिनीयत्वस्य दुर्वारत्वात् । इष्टा. पत्तिस्तु कर्तुमशक्या तवचनसाध्यस्य प्रयोगस्य असाधुत्वापत्तेः । सिंहावलोकनन्यायेन तृतीयपरिभाषाविषय आह-*तनादीति* ॥ ९८॥ तत्त्वप्रकाशिका। श्वेतिप्रत्याख्यातमिति । न च "घोर्लोपोलेटि वा” इतिसूत्रे वाग्रहणसत्त्वेऽपि दधात् दधत् आगमशास्त्रस्यानित्यत्वाध इतिरूपत्रयं वाग्रहणप्रत्याख्यानेऽपि रूपत्रयमिति कथं तदसङ्ग. तिरितिवाच्यम् । वाग्रहणसत्वे दधात् इत्यन्तोदात्तमायुदातं च भवति प्रत्याख्यानेतु आगुदात्तमिति फल. भेदेन प्रत्याख्यानासङ्गतः । तथाहि-वाग्रहणसत्वे आटोऽभावे लोपाभावे दधात् इतिरूपसिध्या "अनुदात्तेच" इत्यस्य प्राप्त्यभावेन अन्तोदात लोपे आरिच "अनुदात्तेच" इत्यागुदात्तमिति, प्रत्याख्याने तु आटि दधात इतिरूपसिध्या आपदात एवेति फलभेदः स्पष्ट एव ! ।

·- -२३४ परिभाषेन्दुशेखरे- एवमेव- आतिदेशिकमनित्यम् ॥ ९९ ॥ सर्वविधिभ्यो लोपविधिरिविधिश्च बलवान् ॥ १०० ।। इत्यादि भाष्यानुक्त बोध्यम् । स्वायम्भुवमित्यादि लोकेऽसाध्वेवेति अन्यत्र विस्तरः ॥ १० ॥ भैरवी। कृतम्, खण्डनीयत्वसाधादर्वाचीनपठिता अन्या अपि परिभाषाः खण्डयति-*एवमेवेति । *अनित्यमिति । "स्थानिवदादेश" इत्येव सिद्ध "प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्" इतिसूत्रमा तिदेशिककार्यस्य अनित्यत्वे ज्ञापकमिति तद्भावः । एतत्फलमुभये इति । अत्र स्थानिवदावे. न तयप्प्रत्ययान्ततया विकल्पो नेति । सर्वविधिभ्यो लोपविधिरिति । अत्रापि "प्रत्ययलो. प" इतिसूत्रमेव यावता विनानुपपत्तिस्तस्य सर्वस्य ज्ञाप्यत्वादिति न्यायेन ज्ञापकम् । अन्यथा प्रत्ययलोपात् पूर्वमेव प्रत्ययनिमित्तकार्यस्य सिद्धौ तद्वैयर्यमस्त्येवेति तद्भावः । तेन कानि सन्तीत्यादिप्रयोगाणां सिद्धिः । *हड्विधिश्चेति । अत्र ज्ञापकम् - "सनिग्रहगुहोश्व” इति सूत्रे चकारकरणम्, सद्धि बुभूषतिरूपतीत्यादाविडभावाय, "श्रृंयुकः किति" इति सूत्रादुकोऽनुकर्ष- गार्थ यदीविधेबलवत्वं न स्यात् तदा तत्रेडागमात्पूर्व सनोझलादित्वात् "इको झल्" इति कित्वे भ्युक इत्येवेनिषेधे सिद्ध चकारवैय्ययं स्पष्टमेवेति । *इत्यादीति । आदिप. देन प्राचीनोक्तस्य क्रियाविशेषणानां कर्मत्वम्, तेषाञ्च नपुंसकत्वम् योगविभागसिद्धस्य बल वत्वम् क्रियाविशेषणबोधकान्नित्यैकवचनान्तत्वमिति वचनकूटस्य परिपहः । *भाष्यानुक्क. मिति । तथा चैतानि वचनानि निर्मूलानि अप्रामाणिकानीति भावः । ननु "आतिदेशिकमनित्यम्" इतिवचनस्य यत् फलमुभय इत्यत्र स्थानिवद्भावेन तयप्प्र- त्ययान्ततया "प्रथमचरम" इति सर्वनामसंज्ञाया विकल्पो नेति तस्य का गतिरिति चेन, भन्तरङ्गत्वेनायचः प्रत्ययान्तरत्वेन वा तत्र निस्यसंज्ञाया एव प्रवृत्तेः । “प्रत्ययलोप" इतिसत्र. नियामकताया एव भाष्यसम्मतत्वाच । यच्चोतं "सनिग्रहगुहोश्च" इत्यत्र चकारकरणं ज्ञाप कमिति तन्त्र, अनुवृत्त्यर्थकचकाराणां भाष्ये प्रत्याख्यानात् । किच तस्य चग्रहणस्य ज्ञापकत्वमपि न सम्भवति, "इको झल्" इत्यत्र झल्ग्रहणात्, त. खि यत्रेडागमस्तव्यावृत्त्यर्थम् । यदीडागमस्य बलवत्वं न स्यात्, तदा सर्वनैवेडागमात्पूर्व झलादित्वसत्वेन तद्वैयर्थ्य स्पष्टमेवेति । क्रियाविशेषणानां कर्मत्वादेर्युक्तिसिद्धत्वस्य अन्यत्र स्पष्टतया न तत्र वचनापेक्षा, योगविभागल्य बलवत्व योगविभागसामर्थ्यात् सिद्धम् । यदपि सर्वविधिभ्य इविधिबलवानित्यस्य फलमुक्तम्-'स्वपित्वा इति, अत्रेडागमा. त्पूर्व क्त्वाप्रत्ययस्य कित्वात्सम्प्रसारणे स्पासिद्धिरिड्विधेर्बलवत्वे तु पूर्वमिटः प्रवृत्तौ "न स्वासेट्" इति कित्वप्रतिषेधेऽनेन न सम्प्रसारणमिति, तदपि न, स्वपित्वेत्यत्र नित्यत्वात् सम्प्रसारणात पूर्वमिडागमस्य प्रवृत्तौ कित्वप्रतिषेधस्य सिद्धत्वात् । न च 'शब्दान्तरात् प्रा. प्नुवतो विधरनित्यत्वस्य अभ्युपगमेनेटोऽनित्यत्वात् पूर्व सम्प्रसारणे उगन्तस्वेनेनिषेधः स्यादिति वाच्यम्। "श्रुयक" इतिसूत्रे उपदेशपदसम्बन्धेनोपदेशे य उगन्तस्तत्रैवेनिषेधात्। सून इत्यत्र तु "वीदितो निष्ठायाम्" इत्यनेन सिद्धः । ननु एवमुकवचनप्रयोजनानां स्वायम्भुवमित्यादीनां का गतिरत आह- स्वायम्भुवमि- तत्त्वप्रकाशिका। अन्येतु आगमशानमनित्यमित्यस्य प्रवर्तत इति चेत्प्रवर्तत एव नेतिचेव नस्वेकस्मि. लक्ष्ये कदाचित्प्रवर्तते न प्रवर्तत इत्यर्थ इति प्रल्यानकल्पे रूपनयासिध्या तसङ्गतिः स्पटैवेत्याहुः॥९॥ । .

·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। यदपि मनु हन्तेर्यङलुक्याशीलिङि वधादेशो न स्यादत माह- प्रकृतिग्रहणे यङ्लुगन्तस्यापि ग्रहणम् ॥ १० ॥ षाष्ठद्वित्वस्य द्विः प्रयोगत्वसिद्धान्तेन प्रयोगद्वयरूपे समुदाये प्रकृतिरूप. भैरवी। . त्यादीति । लोक इत्यनेन छान्दसानां तु बाहुलकत्वात्सिद्धिरित्युक्तम् ॥ ९९ ॥१०॥ खण्डनीयत्वादेवाह-*यदपीति । न स्यादिति । लिप्रकृतेः समुदायस्य हनुरूप. त्वाभावात् । *प्रकृतिग्रहण इत्यादि । गृह्यते यस्मिन् तत् ग्रहणं प्रकृतेर्ग्रहणमिति समासः । एकदेशे ग्रहधात्वयें षष्ठयर्थविषयत्वस्य अन्वयः । तथा च प्रकृतियोधकशब्दो यङ्लुगन्तस्यापि बोधक इतिफलितोऽर्थः । इयं परिभाषा न्यायसिद्धत्याह-*षाद्वित्वस्येति । सिद्धान्तेनेति । अयं भावः-पाष्ठं द्वित्वं द्विर्वचनरूपमेव उच्चारणपदाध्याहारेण तनिरूपितकर्मषष्ठीत्वस्यै. काच इत्यत्रोचितत्वात् यस्य मते स्थाने द्विवचनं तेनापि “षष्ठीस्थान" इतिपरिभाषाबलात् स्थानपदाध्याहारेण तनिरूपितसम्बन्धार्थकत्वं कल्पनीयमित्यध्याहारस्य उभयत्र तुल्यत्वात् । किच स्थाने द्विवचने चिचोषति तुष्टूपतीत्यत्र सनः सकारेण विशिष्टस्य 'नटभाव्वद्य. अनानि भवन्ति" इतिन्यायेन द्विवचने प्रकृतिप्रत्ययविभागसम्मोहेन प्रत्ययावयवसकारस्य पत्वं विधीयमानं न स्यात् । यदि च "पूर्वत्रासिद्धीयमद्विवंचने” इति षत्वे कृते द्विर्वचन मिति विभाव्यते, तथापि सन् . परत्वबुद्धथाभावात् "अज्मनगमाम्" इतिदीर्घत्वं न प्राप्नोति । न च कृते द्विर्वचने चिचीपति दीर्घत्वस्याप्राप्त्यानित्यं दीर्घत्वम्, द्विवचनमपि शब्दान्तरस्य प्राप्त्या अनित्यमिति परत्वा. हीर्घत्वे ततो द्विवचनादेशे तस्य सिद्धिरिति वाच्यम्, एवमपि जुहूषतीत्यत्र सकारविशिष्ट- स्यादेशे सम्मोहेन "हः सम्प्रसारणम्" इति सम्प्रसारणापाः। यदित्वभ्यस्तीभविष्यत इत्यर्थस्य द्वेषोऽभ्यस्तस्य इत्युच्यते नच ह्वयतिमात्रमभ्यस्तमिति अभ्यस्तीभविष्यतो ग्रहणं विज्ञास्यत इतिभाष्यसम्मतत्वेन पूर्व सम्प्रसारणमित्याश्रीयते, तथापि पिपक्षतीत्यत्र सनः सकारेण विशिष्टस्य आदेशे सन्परत्वबुधभावात् "सन्यत" इतीत्वं न स्यात् । सूत्रं त्वने. काभ्यो विहिते सनि दिदरिद्विषतोत्यादौ चरितार्थम् । कि पापच्यत इत्यादौ पकारविशिष्टस्यादेशे यपरत्वबुधभावात् “दीर्घोऽकितः" इति- सूत्रे यमहणानुवृत्तिसामथ्येन द्वित्वनिमित्तकाङ्गावयवाभ्यासकाय्यं कृतेऽपि द्विर्वचने विधान- कालिकतत्प्रत्ययपरत्वं निमित्तीकृत्य भवतीति कल्पयते, तथापि संमोहेन एव जिघांसतीत्यत्र कुत्वमाटिदित्यत्र णिलोपः प्रतीषिपतीत्यत्र एकस्य सन्परत्वबुद्ध्यभावात् "सन्यत" इतीत्वञ्च नस्यात्। न च "स्तौतिण्योः" इतिसूत्रेऽभ्यासादित्युपादानेन अस्य द्वित्वोत्तरमेवप्रवृत्तेस्तन सन्परत्वबुद्धयमाव इति द्विर्वचनात् प्राग् यस्थानिस्थान्यवयवान्यतरसम्बन्धिव्यवहारःस द्विर्वचनान्तरमपि समुदायावयवे भवतीति ज्ञाप्यत इति न कोऽपि दोष इति वाच्यम् । शापकाश्रयणे महागौरवात् । तस्माद्विः प्रयोगरूपमेवद्विर्वचनमित्याश्रयणीयम् । नच अस्मिन् पक्षे बेभिवशब्दाचान्तात् सूचि परभागादेकाचः परत्वादिनिषेधमाशी. काचोऽङ्गादित्युक्तं भाष्ये, एवश्व "अचः परस्मिन्" इतिसूत्रे पूर्वविधावित्यत्र प्रत्य. विषधित्यत्र जुस्भावव्यावृत्तये परमीसमासस्य आवश्यकतया बेभिदिता बेभिरितुमित्यत्र यन्वयवाल्लोपल्य स्थानिकमावादिण् निषेधाप्रासावपि बिभित्सतीत्यत्रैकाच इतीनिषेधो म प्राप्नोतीति वाच्यम् , एकाचोङ्गादिति व्याख्यानेन समाधानात्। अयम्भाव:-अङ्गत्वस्य विधानप्रतिबद्धतया एका विहितादित्यर्थन दोषाभाव इति भिदितत्वत्र हि न एकाचो विधान विभिल्सतीत्यत्र त्वेकाच एवेत्याशयः । एतच्च भाष्यम् ·२३६ परिभाषेन्दुशेखरे- त्वबोधनेनेदं न्यायसिद्धम् । अत एव जुहुधीत्यादौ द्वित्वे कृते धित्वसिद्धि- भैरवी। "एकाच उपदेश" इति सूत्रे उपदेशपदमनुदात्तस्यैव विशेषणमितिपक्षाभिप्रायेण, यदिच समु. दाये वाक्यापरिसमातिरितिन्यायेन तदुसरभाष्योक्तरीत्या अङ्गत्वस्य प्रत्ययपरकसमुदाय एव विश्रान्तेबिभित्सतीत्यत्र दोष एवेति विभाव्यते तदोपदेशेऽनुदात्तादेकाचः श्रूयमाणा. दित्यर्थेनोपदेशपदस्योभयविशेषणत्वेन वा तत्रेदप्रतिषेधो बोध्यः । न चैवमपि तस्यैव वारद्वयं प्रयोगात्परभागस्य तत्त्वेन सिषेधेत्यत्र सेधेत्यस्य पदसंज्ञायां "सात्पदायोः" इतिषत्वनिषेधः स्यादिति वाच्यम् ? "सुप्तिङन्तंपदम्" इतिसूत्रे “यस्मात्प्रत्य- यविधिः" इत्यस्यानुवृत्त्या दोषाभावात् । तथा हि "लिटि" इत्यस्य विषयसप्तमीत्वेन पूर्व द्विर्वचने ततः समुदायाल्लिविधानेन यस्मात्तिविधानात् तदादितिङन्तत्वस्य प्रथमसिध. शब्दाद्यवयवकसमुदाय एव स्वीकारात्। समुदायस्य भ्वादिगणपठितत्वाभावेन क्रियावाचकत्वाभावेन च धातुत्वाभावात् ततो लिण्न सम्भवतीति वाच्यम् । लिटीत्यस्य परसप्तमीत्वेऽप्यदोषात् । सिषेधेत्यत्र षत्व. प्रतिषेधमाशय तावेवसुहिडौ यौ ततः परौ सैव प्रकृतिराद्या समुदायपदत्वमेतेनेति भाष्ये उक्तम् । 'आगन्तूनामन्ते सन्निवेशः' इति न्यायेन द्वितीयोच्चारणस्यैव विधेयत्वम् , यतो विधानं, तत्वन्तु पूर्वभाग एव, उच्चारणक्रियाया एव भेदो, न तु उच्चाय॑माणस्येतिप्रथम न चैवं स्यैव तत्वम् । न चैव जाहेतीत्यत्र दीर्घत्वं न स्यात, हाधातोद्वित्वेऽभ्यासात्परत्वाभावात् कित्वात् "दी? कितः" इत्यत्राकित्पदे लाघवात् कर्मधारस्य सत्त्वात्, स्थाने द्विवचनपक्षे तु कचिद- नुबन्धकाय्येऽपि "अनल्विधौ” इतिप्रतिषेधस्य श्नादेशस्य शानचः शित्त्वेन ज्ञापकेन स्वी. कारात्, समुदायस्य स्थानिवत्त्वेनाकित्वादीर्घत्वं सिध्यतीति वाच्यम्, वनीवञ्चीत्यस्य सिध्यर्थ नविद्यतेकिद्यस्येति बहुव्रीहरेवाश्रयणात् । न च द्विःप्रयोगपक्षेऽभ्यासस्यैव प्रकृतिराये. तिपूर्वोक्तरीत्या तत्स्वीकारात् स्थितस्यार्थस्य शब्दार्थस्य सम्बन्धस्य नित्यत्वात्त्यागाभा. वेन 'नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिरनभ्यासविकारे' इति परिभाषायामनभ्यासविकार इत्युपादान. मनर्थकमिति वाच्यम् , "दयतेर्दिगि लिटि" इतिसूत्रे "आर्द्धधातुक" इत्यस्य परसप्तमीत्वपक्षे अस्तेलेटि द्वित्वे परस्य भूभावे पूर्वस्य श्रवणं प्राप्नोतीति भाष्ये उक्तं, तत्प्रामाण्येन परस्या- र्धवत्वमवश्यं स्वीकर्त्तव्यं प्रत्ययप्राग्वृत्तित्वाच्च तथा स्वीकार्य्यम् । अर्थस्य भानच वारद्वयं नास्ति "तस्य लोपः” इति सूत्रेऽभ्यासस्यानर्थकत्वाभिप्रायेण परिभाषायामनभ्यासविकार इत्युक्तमतः पूर्वभागेऽनर्थकत्वमर्थसम्बन्धशून्यत्वरूपं न, किन्तु स्वप्रकृतिकप्रत्ययजन्यद्विर्वचन- निष्पाद्यपरभागप्रतिबद्धार्थबोधकत्वशक्तिमत्त्वं परिभाषायांचानर्थकत्वं प्रतिबन्धकाभावविशि. टार्थबोधकत्वशक्त्यभाववत्वमेव निवेश्यते, स च विशिष्टाभावः कचिद्विशेषणाभावात् कति द्विशेष्याभावाद्वेत्यदोषात्। केचित्तु-परिभाषायामनभ्यासविकार इत्युक्त्या क्रियावाचित्वं समुदाय एवेति तन्न उत्तरखण्डसाहित्याभावेऽभ्यासमात्रादर्थवोधो न बहुषु स्थलेषु इति तस्यानर्थकत्वव्यवहारः, उत्तरखण्डस्य तु प्रत्ययप्रावित्तिमः केवलस्यापि अर्थवत्तायाः पेचतुरित्यादौ दृष्टत्वेव तदृष्टा- न्तेन सर्वत्रोत्तरखण्डस्यवार्थवत्ताया उचितत्वात् । यद्यपि यातिरित्यत्र केवलपूर्वभागस्याप्यर्थवत्त्वं दृष्टम् , तथापि कचिदियानित्यत्र प्रत्य. यमात्रस्य अर्थवत्वं दृष्टमिति न सर्वत्र प्रत्यय एव बोधकः प्रतिकृतिरनर्थिकेति कमप्यते। अपितु उभयोरपि तथा, तथात्रापि पूर्वभागमानल्यार्थबोधकत्वस्य दर्शनेऽपि सर्वत्र नै कमप्यत इति दिक् । भदम् । परिभाषारूपं वचनम् । अत एव । प्रयोगद्वयसमुदाये प्रकृतिरूपत्वस्वी- .

·तत्त्वप्रकाशिकासहितामैरवी । रिति तदपि न, भाग्येऽदर्शनात् । क्रिञ्च, तेन सिद्धान्तेन प्रत्येकं द्वयोस्तत्ववोधनेऽपि समुदायस्य तस्वबो. धनेऽपि समुदायस्य तत्त्वबोधने मानाभावः । अत एव "दयनेविंग" (७- ४-६) इति सूत्रेऽस्तेः परत्वाद् द्वित्वे कृते परस्यास्ते भावे कृते पूर्वस्य श्रवणं प्राप्नोतीत्याशङ्कय विषयसप्तम्याश्रयणेन परिहतं भाग्ये । अन्यथा त्वदु. करीत्यैकाशिर्वचनन्यायेन समुदायस्यैव आदेशापत्तौ तदसङ्गतिः स्प. स्टैव । तस्मादुत्तरखण्डमादायैव यथायोगं तत्तत्कार्यप्रवृत्तिर्बोध्या । “भू. सुवो" (७-३-८८ ) इत्यस्य तदन्ताङ्गस्येत्यर्थात् प्राप्तस्य गुणनिषेधस्य बोभूत्विति नियम इति न तद्विरोधः । तस्माद्धन्तेर्यङ्लुकि वध्यादित्यादि माधवायुदाहृतं चिन्त्यमेवेत्यन्यत्र विस्तः ॥ १०१ ॥ यदपि ननु "वृद्धिर्यस्याचामादिः" (१-१-७३ ) इत्यत्रेकपरिभाषोप- स्थितौ शालीयाद्यसिद्धिरत आह- विधौ परिभाषोपतिष्ठते नानुवादे ।। १०२ ॥ - भैरवी। कारादेव । *अदर्शनात् । प्रयोगद्वयस्य प्रकृतिरूपत्वेन कार्य्यस्यादर्शनात् । पूर्वोक्तसिद्धान्तदर्शनमात्रेण तादृशसमुदाये तत्वमित्यस्य लाभोऽपि नेत्याह-*कि ति* *तत्त्वम् । प्रकृतिरूपत्वम् । *अत एव । प्रत्येक प्रकृतिरूपत्वसत्त्वादेव । *अन्यथा । समुदायस्य प्रकृतिरूपत्वस्वीकारे। ननु यथा समुदायस्य तत्त्वं तथा प्रत्येकमपि तत्त्वमिति कदाचित्तस्यापि स्यादिति विष. यसप्तम्याश्रयणमावश्यकमेवेत्याह-*एकाजिति*। *तदसङ्गतिः । ताशसमाधानस्यास. अतिः । जुहुधीत्यादेरुपपत्तिमाह-*तस्मादिति । ननु उत्तरखण्डादेरङ्गत्वाभावे "भूसुवोः" इति सूत्रबोध्यगुणाभावस्य बोभूत्वित्यत्राप्राप्तौ "दाधर्ती" इति सूत्रे बोभूत्वितिनिपातनं विध्यर्थमेव भविष्यतीति लोव्येवेत्येवं नियमार्थ निपातनमितिमाष्यकारीयकथनासङ्गतिरत आह-*भूसुवोरिति । *तदन्ताङ्गस्य । भूस्व. न्ताङ्गस्य । अगुणस्य गुणनिषेधस्य । तद्विरोध:* । नियमार्थ निपातनमित्येतत्कथनविरोधः। *तस्मात् । समुदायस्य प्रकृतिरूपत्वाभावात्, परिभाषाया अभावाच ॥१०१ ॥ खण्डनीयत्वसाधादेवाह-*यदपीति*। *परिभाषोपस्थिताविति । गुणवृद्धिशब्दो तत्त्वप्रकाशिका। *समुदायस्यैवादेशापत्ताविति । नच "आर्दधातुक" इत्यनेन तदाएपस्थित्या अस्त्ये. तपः तदादितदवयवो यो निर्दिश्यमान आर्धधातुकाव्यवहितपूर्वश्च तस्य भू इत्यस्ते रित्या स्थान परस्यैव भूरादेशो न पूर्वस्य आर्द्धधातुकपरकत्वाभावादितिपरस्य भूभावे कृते पूर्वस्य श्रवणम्प्राप्नोतीतिभाष्य सङ्गत्तमितिपरस्यैवार्थवत्वमित्येतद्भाष्य कथं गमकं “आर्दधातुक" इत्यस्य परसप्तम्याश्रयणेन एतझाष्यप्रवृत्तेरिति वाच्यम् ? 'नानयंञ्च' इतिपरिभाषायां 'अन- भ्यासविकार' इतिपर्युदासस्यैवोत्तरखण्डस्यैवार्थवत्वमित्यत्र गमकत्वात् । अन्यथा अभ्यास. स्याप्यर्थवत्वेन "अलोन्स्यस्या इत्यनेनैव विभेतीत्यादिलक्ष्यसिद्धौ तदसङ्गतिः स्पष्टैव ॥१०१॥ *विधौ परिभाषोपतिष्ठते नानुवादे । परिभाषया प्रधानविधेयसंस्कारे कर्तव्ये यावती परम्परा माप्रामा ततोऽधिकपरम्परा परिभाषाप्रवृत्तिन प्रयोजयति । तया -"पठीस्थान" इति परिभाषया विधिसंस्कारे कर्तव्ये स्वोपल्याप्चर्यस्य "इको पषि" इत्यादौ चारितार्थ्यात् ।

·परिभाषेन्दुशेखरे- अनूधमानविशेषणेषु तनियामकपरिभाषा नोपतिष्ठते इति तदर्थः । विध्याभूतानां परिभाषाणां विधेयेन प्रसिद्धतया सम्बन्धासम्भवेऽपि तद्वि- शेषणे व्यवस्थापकत्वेन चरितार्थानां तविशेषणव्यवस्थापकत्वे मानाभाव इति तर्कमूलेयम्। किच "उदीचामातः स्थाने" (७-३-४६) इति सूत्रे स्थाने ग्रहणमस्या लिङ्गम् । अन्यथा “षष्ठीस्थाने" (१-१-४६) इति परिभाषयैव तल्लाभे तद्वै. भैरवी। यत्रोचाय्यते तत्रेक इति पदमुपतिष्ठत इत्यर्थेन तस्य षष्यन्तस्य तत्रोपस्थितौ "वृद्धिर्यस्य" इतिसूत्रजन्यो महावाक्यार्थबोधो यस्याचामादिरिका स्थाने वृद्धिस्तवृद्धमिति स्याचदा शा. लीयासिदिः स्यादिति भावः । 'विधौ परिभाषोपतिष्ठत' इत्यत्र, विधावित्यत्य नियामि- केति शेषः । विधिपदस्य विधेयविशेषणे लक्षणा, तथा च विधेयविशेषणनियामिका परिभाषा भवतीति फलितम् । नतु विधिपदं विधिसत्रपरम्, सर्वासां परिभाषाणां विधिसूत्राङ्गतायाः सिद्धत्त्वादेतत्परिभाषाया एव व्यर्थत्वापत्तेः । नानुवाद इत्यत्रानुवादपदमनूधमानविशेषणे लाक्षणिकं तदाह-*अनूधमान इत्यादि । न च "इको यणचि” इत्यादिसूत्रेऽनूषमानमिक. इति तस्य विशेषणमचीति तन्नियामिका तस्मिन् इतिपरिभाषा भवतीति कथमेतदिति वा- ज्यम्, अनूयमानविशेषणनियामिका परिभाषा न भवतीत्यस्यार्थः । "इको यणचित इत्या- दावचीत्याधनूद्यमानस्येक इत्यादेविशेषणं, न त्वन्धमानविशेषणमित्यनूयमानविशेषणनिया. मिका "तस्मिन्निति निर्दिष्ट" इतिपरिभाषा भवत्येवारम्भसामर्थ्याच्चैवं कल्प्यते । वृद्धिर्यस्य हतिसूत्रे इपरिभाषोपस्थितौ तु इक्स्थानिकादिवृध्यवयवकाच्समुदायावयवकसमुदायस्य वृद्धिसंज्ञेत्यर्थः स्यात् । तथा च वृद्धिपदार्थस्यौपगवीय इत्यादावनूयमानौपगवेतिसमुदायवि. शेषणात् समुदायस्य यद्विशेषणं वृद्धिस्तनियामकत्वमिपरिभाषाया इति तत्र नानुवाद इति निषेधो भवत्येवेति भावः। विधेयविशेषणनियामकत्वं तु“षष्ठीस्थान" इति परिभाषाया "इको यणचि" इत्यादौ प्रसिद्धमेव, तेन सूत्रेण विधेयस्य यण इक्स्थानिकस्यैव साधुत्वबोधनात् । पूर्वोक्तस्य परिभाषाघटकदलद्वयार्थस्य युक्तिसिद्धत्वमित्येतद्दर्शयति-*विध्यङ्गभूतेति । मङ्गत्वमुपकारकत्वम् । “तस्मिन्" इत्यादिपरिभाषाविषय आह-विधेयेनासिद्धतयेति । "इको यण” इति सूत्रविधेयो यण तद्विशेषणत्वमचीत्यस्य न सम्भवति यण असिद्ध. त्वात् । तद्विशेषणेति । विधेयविशेषणे अनूचाने इक इत्यादौ तत्र व्यवस्थापकत्वे चारि- तार्थ्यम् । तादृशविधेयविशेषणस्येक इत्यस्य यद्विशेषणमाति तनियामकत्वं तद्विशेषणाव्य- वस्थापकत्वमित्यस्य विधेयविशेषणानूधमानविशेषणनियामकत्वं भवत्येवेति फलितम् । *तद्विशेषणेत्यादि । अनूद्यमानविशेषणव्यवस्थापकत्वमित्यर्थः । न च "वृद्धिर्यस्य" इत्यत्र वृद्धर्नान्धमानसमुदायनिरूपितसाक्षाद्विशेषणत्वमिति कथमेतदिति वाच्यम् , विशेषणविशे. पणत्वस्य साक्षात्परम्परासाधारणस्य विवक्षितत्वात् परिभाषाया विध्यङ्गत्वमुपकारकत्वं तथानुधमानविशेषणविशेषणनियामकत्वेऽपि सम्भाव्यतेति भावः । *तर्कः । न्यायः । अस्या न्यायसिद्धत्वेऽपि ज्ञापकमाह-*किति । न चात इत्यस्यानूधमानविशेषणत्व. मेव न त्वनूयमानविशेषणत्वमिति ज्ञापकत्वासम्भव इति वाच्यम् , 'श्रुतानुमितयोः श्रुतस- म्बन्धो बलीयान' इतिन्यायेनात इत्यस्य यकपूर्वाविशेषणत्वं तस्य वाच्छब्दार्थविशेषण- त्वमस्त्येवेति ज्ञापकत्वसम्भवात्, आतः स्थानिकस्वविशिष्टयकपूर्वत्वविशिष्टाभित्रो तत्त्वप्रकाशिका। "उदीचामात" इत्यादौ तदधिकपरम्परयोपकारकत्वे ऽप्रवृत्तौ स्थाने ग्रहणम् । "तस्मिन्गह- तिपरिभाषोपस्थाप्यस्य विधिसंस्कारे कर्तव्ये उद्देश्यमानघटिता परम्परा नाप्राति “अहो. यथा ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । २३६ यथ्यं स्पष्टमेवेति तन्न, "उदात्तस्वरितयोर्यण" (:-२-४) इत्यादौ "ज्य सम्प्रसारणम्" (६-१-१३) इति सूत्रभाग्योक्तरीत्या "मल्लोपोऽनः" (६-३- १३४) इत्यादौ चैतस्या व्यभिचरितत्वात्, भाग्यानुक्तत्वाच्च । स्थानसम्ब. न्धो न परिभाषालभ्य इत्यर्थस्य “षष्ठी स्थाने" (१-१-४६) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टमुक्तस्वेन त्वदुक्तचापकासम्भवाश्च । तत्र स्थाने ग्रहणन्तु स्पष्टार्थमेव । किञ्च विधौ परिभाषेतिप्रवाद "इको गुणवृद्धी" (१-१-३) "अचश्च" (१-२-२८) इत्यनयोविधीयते इत्यध्याहारमूलकोऽन्यत्र तु नास्याः फल. भैरवी। योऽत्तस्येत्वमित्यर्थः स्थाने पदभावेऽपि “षष्ठीस्थान" इतिपरिभाषोपस्थित्या स्यादित्यभिमानः । इमां परिभाषां खण्डयति-तनेत्यादिना । *उदात्तस्वरितयो. रिति । अत्रानूधमानो अनुदात्तस्तद्विशेषणं या तस्य विशेषणमुदातेति तनियामकत्वं “ष. छोस्थान" इतिपरिभाषायाः स्फुटमेवेति भावः। *भाष्योक्तति । तत्र हि-प्यङन्तपूर्वप. दावयवस्य यणः सम्प्रसारणमित्यर्थे वाराहीपुत्रे आद्यवकारस्य सम्प्रसारणं प्राप्नोतीतिशङ्काया अनन्त्यविकार इति परिभाषाया निराकरणं कृत्वा कान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानीति प्रश्ने ? "अल्लोपोऽनः" इत्यनेनाल्लोपोऽनस्तक्ष्णेत्यत्राथाकारस्य न भवतीत्युक्त्वा तत्प्रयोजना. न्यथासिद्धिनिरूपणावसरेऽङ्गभसंज्ञया यचीत्यस्याक्षिप्तस्यान्विशेषणत्वमुक्तम् । अत्र अनूद्य. मानावाकारविशेषणान्विशेषणत्वमचीत्यस्य स्पष्टमेव । एवम् "अचोरहाभ्याम्" इत्यत्रापि व्यभिचारो द्रष्टव्यः । आदिपदग्राह्यमप्येतदस्तु । ननु “संख्याव्ययादेः" इतिसूत्रे आदिग्रहणादेषा अनित्या, तद्धि "बहुव्रीहेरूधस" इति. सूत्रादनुवर्तमानस्य बहुवीहेरित्यस्य विशेषणम् संख्याव्ययादित्युच्यमान ऊधसो विशेषण स्यात् "तस्मादित्युत्तरस्य" इतिपरिभाषया अव्यवहितात्सङ्ख्याव्ययात्परस्येवोधसो ग्रहणं स्यात्। एवं च द्विपरमोध्नीत्यत्र न स्यादित्येवं क्रियते, यदि त्वियन्नित्या तदा अनूद्यमानब. हुवीहिविशेषणोधसविशेषणस्य संख्याव्ययस्य नियामिका तस्मादितिपरिभाषा न भविष्यती. तिदिग्वाचकपरशब्दाध्याहारेण संख्यावाचकद्विशब्दाद्यवहितादपि परस्योधस्शब्दस्य ग्रहणेन द्विपरमोध्मीत्यस्य सिद्धावादिग्रहणं व्यर्थमेवेति "उदात्तस्वरितयो" इत्यादौ न दोष इत्यत आह-*भाष्यानुतत्यादि । *स्थानसम्बन्धः । स्थानपदार्थनिरूपितसम्बन्धः । *न परि. भाषालभ्य: । न “षष्ठीस्थान" इतिपरिभाषालभ्यः । किन्तु अन्तरङ्गत्वादेव लभ्य इति हि तत्र सूत्रे भाष्यकृता प्रत्याख्यानसमये उक्तम् । ननु यदीयं परिभाषा स्थानेग्रहणेन न ज्ञाप्यते तदा तस्य वैययं स्यादत आह-*तत्र स्थान इति । ननु यदि विधावितिपरिभाषा नाङ्गीक्रियते तदा "वृद्धिर्यस्य" इत्यादावुक्त. दोष एवेत्यत आह-किच विधाविति । *अध्याहारमूलक इति । तथा च गुणवृद्धिश- उदाभ्यां गुणवृद्धी यन्त्र विधीयते तत्रेक इत्युपतिष्ठत इतिसूत्रस्यार्थ इति "वृद्धिर्यस्य” इत्यत्र वृद्धविधानाभावात्रेकोगुणवृद्धीत्यस्योपस्थितिरिति अध्याहारेण तस्य व्याख्यानमित्यत्र मूलं च "मालादीनां च इति सूत्रमित्यन्यत्र स्पष्टम् । किस स्थानेग्रहणस्य ज्ञापकत्वमत्र न समझसम् , गुणशब्दार्थस्य जातिशब्दार्थविशेषणत्व. मन्यत्र क्लुप्तमित्यत्रापि यकपूर्वत्वमातो विशेषणं तचात इत्यस्य साक्षादनूधमानविशेषणत्व. तस्वप्रकाशिका। पोऽनः" इत्यादौ एतदुपस्थितौ उद्देश्योद्देश्यतावच्छेदकोभयघटिता परम्परा प्रयोजिका भव. तीति अनया परिभाषया तदनपस्थितौ "व्याः सम्प्रसारम्" इति सूत्रत्यभाष्यविरोध ।

·परिभाषेन्दुशेखरे- - मित्यन्यत्र विस्तरः ॥ १०२॥ ननु नमस्करोति देवान्नमस्यति देवानित्यादौ "नमः स्वस्ति” (२-३.२६) इति चतुर्थी दुर्वारेत्यत आह- उपपदविभक्त कारकविभक्तिबलीयसी ॥१०३ ॥ कारकविभक्तित्वं च क्रियाजनकार्थकविभक्तित्वं तश्च प्रथमाया अप्य. स्तीति सापि कारकविभक्तिरिति “सहयुक्त" (२-३-१६) इत्यादिसूत्रेषु भाष्ये ध्वनितम् । इयं च वाचनिक्येव । अत एव “यस्य च भावेन" (२-३-९७ ) इति सप्तम्यपेक्षयाधिकरणसप्तम्या बलवत्वमनेन न्यायेन "तत्र च दीयते” (५-१-६६) इति सूत्रे भाष्ये ध्वनितं कैयटेन स्पष्टमुक्तम् । भरवी। मेव न त्वनूद्यमानविशेषणविशेषणत्वमित्यपि बोध्यम् ॥ १०२ ॥ “षष्ठीस्थान" इतिसूत्रघटकषष्ठीपदार्थस्य विभक्तित्वात् तत् प्रसङ्गेनाह-ननु नमस्करो- तीति । *उपपदविभक्तरित्यादि । उपपदविभक्तित्वं पदयोगनिमित्तकविभक्तित्वम् । कारकविभक्तिशब्दार्थमाह-*कारकेत्यादिना* । कारकपदस्य क्रियाजनकार्थतया तदधिकारे तासां विधानात् । *भाष्ये ध्वनितमिति । तत्र हि-अप्रधानग्रहणं शक्यमकर्तुम्, न चैव पितुरपि पुत्रेण सहागतः पितेत्यत्र तृतीयापत्तिः, "उपपदविभक्त कारकविभक्तिबलीयसी" इति प्रथमा भविष्यतीत्युक्तम् , एवं न्यायप्रदर्शनेन प्रथमायाः साधने तस्याः क्रियाजनकार्थकविभ. क्तित्व विना अनुपपपन्न मिति सा कारकविभक्तिरिति ध्वनितम् । इयं परिभाषोपपदविभक्तय- पेक्षया कारकविभक्तरन्तरङ्गत्वमिति न्यायमूलिकेतिप्राचीनमतं दूषयितुमाह-इयत्रेति । यत्तु कैयटानुयायिनः कारकविभक्तित्वं क्रियान्तरानपेक्षक्रियान्वय्यर्थप्रयोज्यविभक्ति त्वम् । अत एवैषा अन्तरङ्गन्यायमूलिका कारकार्थकपदस्य क्रियायामन्वयं विना अन्वयबो- धजनकत्वं नास्तीतिकारकविभक्तरन्तरङ्गत्वमुपपदस्य तु यत्रान्वयो विवक्षितस्तत्र नादौ सा. क्षादन्वयः, किन्तु क्रियाद्वारक एवेति तोगनिमित्ता विभक्तिर्बहिरङ्गा इति तन्मतं खण्डय- ति-*अत एवेत्यादिना* | *अत एव । अस्या वाचनिकत्वादेव । बलवत्वमित्यस्य ध्वनि- तमित्यत्र स्पष्टमुक्तमित्यत्र च अन्वयः । *"तत्र च दीयत" इति । तत्र च दीयत इत्यस्य का. यमित्यस्य च प्रयोजननिरूपणावसरे मास इति न भावलक्षणसप्तमी किं तर्हि औपश्लेषिकेड- धिकरणे इत्युक्तम् । एतेन कारकविभक्तबलवत्वं ध्वनितमित्यर्थः । किञ्च क्रियान्तरानपक्षे क्रियान्वय्यर्थप्रयोज्यत्वमित्यस्य क्रियान्तरानन्वयिनी या क्रिया तदन्वयी योऽर्थस्तत्प्रयोज्यत्वमित्यर्थोऽभिमतोऽथवा क्रियान्तरान्वयाप्रयोज्यं यत् क्रियान्व- यित्वं तत् प्रयोज्यत्वमिति उभयमप्यसङ्गतम् । ओदनं भुक्त्वा प्रजतीत्यत्राचे ओदनमिति द्वितीयायाः कारकविभक्तित्वं न स्यात् । भुजधात्वर्थक्रियायाः समानकर्तृकत्वस्वोत्तरकालि. कत्वोभयसम्बन्धेन वजनक्रियायामन्वयात् । नान्त्यः गोषु दुह्यमानासु गत इत्यादौ गोष्वि- सस्वप्रकाशिका। इति भावः ॥ १०२॥ *चतुर्थी स्यादिति । नच नमस्करोति देवानित्यादौ कृन्धात्वर्थफलेऽन्वयविक्षायां द्विती. याप्राप्तिः, नमःपदार्थेऽन्वयविवक्षायां चतुर्थी, निपातानां द्योतकत्वेन योतकवाचकसममिव्या. हारे विनिगमनाविरहेण विषयताया उभयप्रयोज्यस्वीकारेण "नमः स्वस्ति" इत्यस्य नमः प्रयोज्यविषयतानिरूपितविषयताप्रयोजकत्वेन तात्पर्यविषयाचतुर्थीत्यर्थकरणेन ममस्करोति देवानित्यादौ कृष्धात्वर्थफलेऽन्वयविवक्षायां द्वितीयाचतुर्योयुगपत्प्रासेस्सत्वेनापतरणसङ्गतेः । - ·. - तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । २४१ एतेन क्रियान्वयित्वं कारकत्वमित्यपास्तम् । “यस्य च भावेन" इति सप्तम्या अपि क्रियान्वयित्वात् । ये तु प्रधानीभूतक्रियासम्बन्धनिमित्तका. यत्वेन कारकविभक्तीनां बलवत्त्वं वदन्ति, तेषामुभयोरपि क्रियासम्बन्ध- निमित्तकत्वेन तदसङ्गतिःस्पष्टैव । एतेन "नमो वरिवः" (३-१-१९) इतिसूत्रे नमस्यति देवानित्यादौ चतुर्थीवारणाय भाष्य उपन्यासस्यासङ्गतिश्च । पतेन क्रियाकारकसम्बन्धोऽन्तरङ्ग इति तनिमित्ता विभक्तिरन्तरङ्गो. पपदार्थेन तु यत्किञ्चिक्रियाकारकभावमूलकः सम्बन्ध इति तन्निमित्ता ब- हिरङ्गेन्यपास्तम् । नमस्यतीत्यत्र नमःपदार्थेऽपि क्रियाकारकभावेनैवान्वया. त् । अत्र च नमःपदार्थस्यापि क्रियात्वं मुण्डयतो मुण्डस्येव । “सहयुक्ते" भैरवी तिसप्तम्याः कारकविभक्तित्वापत्तेः । गोपदार्थे यद्दुहधात्वर्थफलाश्रयत्वं तत्र क्रियान्तरान्वयि. त्वस्याप्रयोजकत्वात् नमस्करोति देवान्नमस्यति देवानित्यत्रानेन न्यायेन देवपदाच्चतुर्थीवार- गपरभाष्यविरोधापत्तेश्च। अनाये नमः पदस्य द्योतकतया कृधोतोरेव स्वनिष्ठापकृष्टत्वप्रकारज्ञा- नानुकूलव्यापारोऽर्थ इति कृधात्वार्थान्वयित्वेनैव चतुर्थीप्राप्तिर्वाच्या, द्वितीये नमस्यधात्वर्थेऽ. न्वयविवक्षयैव तत्प्राप्तिरित्युभयत्र क्रियान्तरान्वयप्रयोज्यक्रियान्वयित्वं न चतुर्थीप्रातिप्रयो. जकमिति चतुर्ध्या दुर्बलत्वस्य भवदुक्तस्याभावात्। प्राचामुक्ति खण्डयति-*एतेनेति । एतेन वक्ष्यमाणप्रकारेण । तं प्रकारमेवाह-*यस्य व भावेनेतीति । प्राचीनान्तरोक्तं दूषयति-*येत्विति । *उभयोरपि* । गोपु दुह्यमानासु गत इत्यादौ सत्सतम्यधिकरणसप्तम्योः । *तदसङ्गतिः । “तत्र च दीयत" इति सूत्रस्य भा. प्यासङ्गतिः। एतेन* । "नमोवरिव" इति सूत्रस्थभाष्यविरोधरूपदोषेण । दोषान्तरमाह- *नम इत्यादिना*। *असङ्गतिश्चेति । नमस्यपदार्थे देवपदार्थस्य क्रियाकारकभावसम्बन्धे. नान्वयादेवोभयोः प्रातिरितिचतुर्थीद्वितीययोः समत्वादस्य न्यायस्य भवदुक्तरीत्या प्रवृत्तिन स्यादिति भाष्यासङ्गतिरिति भावः । एतेन यत्र एकस्या एवोपपदविभक्तित्वं कारकविभक्ति- त्वञ्च सम्भवति तत्रास्य न्यायस्य प्रवृत्तिरिति यत् कस्यचित्कथनं तदपि निरस्तम् । “नमो. वरिव” इतिसूत्रस्थोक्तभाष्यविरोधात् “सहयुक्तेऽप्रधाच" इतिसूत्रस्थाप्रधानग्रहणप्रत्याख्या- नपरभाष्यविरोधापत्तेश्च । कैयटोक्ति खण्डयति-*एतेनेति । *अन्तरङ्ग इति । एतादृश. सम्बन्ध विना पदार्थान्तरस्यान्वयबोधो न भवतीत्यतोऽन्तरङ्गत्वमिति भावः । *तनिमित्ते- ति। सः क्रियाकारकभोवसम्बन्धो निमित्तं यस्या सा अन्तरङ्गा यत्किचित् क्रियाकारकमा. वमूलकसम्बन्ध इत्यनेन पूर्वापेक्षया वैलक्षण्यं ध्वनितम्, तत्र क्रियाकारकभाव एव सम्बन्धो न तु तन्मूलक इति यथा राज्ञः पुरुष इत्यत्र पुरुषनिष्ठस्य राजपदार्थनिरूपितस्वस्वामिभावा- स्मकसम्बन्धस्य क्रयणपोषणादिक्रियाकर्मभावो निमित्तं तद्वत । *अन्वयादिति । देवादे. रित्यादिः। ननु नमः पदस्य नामत्वेन तदर्थल्याक्रियात्वात् तत्र क्रियाकारकभावसम्बन्धेन अन्वय इत्यनुपपनमत आह-*अनचेति । नमस्यतीत्यत्रेत्यर्थः । *मुण्डस्येवेति । यथा तत्र णिजन्तस्य धातुत्वात् तघटकमुण्डशब्दार्थस्य क्रियात्वं तथा नमस्यतीत्यत्र क्यजन्तस्य धातुत्वात् तपटकनमः पदार्थस्य क्रियात्वमिति भावः । यतु "नमः स्वस्ति" इति सूत्रे स्वस्तिसाहचर्येण स्वरादिपठितनमः पदस्य योगे चतुर्थी नमख्यतीत्यत्र तु नमः शब्दस्य गतित्वमूर्यातित्वादित्यस्य योतकत्वमेव क्यप्रत्ययमात्रस्य कन्गतार्थवृतित्वमिति कृमर्थनिरूपितकर्मत्वादेव देवपदाद्वितीयायाः सिद्धौ नात्र "उपप. त० प्र०२१ - ·- । - २४३ परिभाषेन्दुशेखरे- (२-३-१६) इत्यादौ च प्रधाने प्रथमासाधनार्थमियं भाष्य उपन्यस्तेत्य- न्यत्र विस्तरः ॥ १०३॥ नन्वदमुयडिस्यादौ पूर्वस्यापि मुत्वापत्तिरत आह- अनन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्य ॥ १०४ ॥ अन्त्यसदेशानन्त्यसदेशयोरेकप्रयोगे युगपत् प्राप्तावन्त्यसदेशस्यैवेति त. दर्थः । अन्यथा धात्वादेर्नत्व सत्त्वे नेता सोतेत्यादावेव स्यातां न तु नमति सिञ्चतीत्यादौ । अनन्त्यविकार इति च लिङ्गम् । अन्त्येन समानो देशो भैरवी। दविभक्तेः" इतिन्याययोग इति तन्त्र, नमस्करोति देवानित्यत्र मुनित्रयं नमस्कृत्येत्यत्र च तथा यद्यपि वक्तुं शक्यं तथापि नमस्यतीत्यत्र प्रत्ययमात्रस्य वाचकत्वं भाष्यकारासम्मत- त्वाद्वक्तुमशक्यमित्येतदर्थमुपपदविभक्तरित्यस्यावश्यकत्वात् । यदि अन्न नमः पदस्य वाचकता न स्यात्तदा "नमोवरिव” इतिसूत्रभाष्ये चतुर्थीवारणा- येतस्याः परिभाषायाः प्रवृत्त्युपपादनं विरुध्येतेति स्पष्टमेव । यत्र तु विष्णवे नमस्कुर्य्यादि- त्यादौ चतुर्थी दृश्यते तत्र "क्रियार्थोपपदस्य" इतिसूत्रेण तस्योपपत्तिः कायेति दिक् ॥१०॥ पूर्वपरिभाषायो वाचनिकत्वमुक्तं तत्साजात्यादन्यामपि वाचनिकी परिभाषां वक्तुमुप. क्रमते-*नन्वदमुडित्यादाविति । अनन्त्यविकार इत्यादि । अनन्त्यविकार इत्यस्यानन्त्य. स्य विकारो येन शास्त्रेण तवेत्यर्थः । *अन्त्यसदेशस्य । अन्त्येन समानो देशो यस्य तस्ये. त्यर्थः । सर्व वाक्यमसति बाधके साधारणमितिन्यायेन लभ्यमर्थमाह-*अन्त्यसदेशस्यैवे- त्यर्थ इति । तदर्थ:* । वचनघटकस्यान्त्यसदेशस्येत्यस्यार्थः । अन्यथा अन्त्यसदेशानन्त्य- सदेशयोर्चुगपत् प्राप्तावित्यस्यानङ्गीकारे । ननु अन्त्यसदेशस्यत्येवास्तु तावतैवोक्तार्थलाभात् अनन्त्यविकार इत्यस्यैव वैयर्थ्यमत आह-*अनन्त्यविकार इतीति । "अन्त्यसदेश" इत्यत्र भाष्यकारीयवचनप्रामाण्यात् समान- तत्त्वप्रकाशिका। *अन्यत्र विस्तर इति । परे तु "उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बलीयसी" इति समानानु. पूर्वीकम्परिभाषाद्वयं, तत्र "तत्र च दीयत" इति कैयटोक्तपरिभाषाया कारकविभक्तित्वं लोको. तमेव, तत्र बीजन्तु "तस्मिन्"इतिपरिभाषोद्देश्यान्यथानुपपत्त्या यत्र कारकविभक्त्यर्थे उपपद- विभत्त्यर्थं च सन्देहः तमासति प्रमाणान्तरे कारकविभक्त्यर्थे एव तात्पर्यमवधारणीयमिति । तथाच--"व्याख्यानत" इति परिभाषाशेषम् । “सहयुक्त" इतिभाष्योक्तपरिभाषा तु प्रधान. न्यायमूला, तथाच तत्र कारकविभक्तित्वं प्रधानीभूतार्थनिमित्तकविभक्तित्वम् । अत एव अप्रधानप्रत्याख्यानं "सहयुक्त" इतिसूत्रस्थं सङ्गच्छते । अन्यथा पुत्रेण सहाग- तम्य पितुर्धनमित्यादौ षष्ट्याः मूलोक्तकारकविभक्तित्वाभावेन पितृपदोत्तरं तृतीयावारणाय अप्रधानग्रहणस्यावश्यकत्त्येन तदसङ्गतिः स्पष्टैव । अत एव राजः पुरुष इत्यादौ प्रतियोगिवाचकादेव षष्ठी नानुयोगिवाचकात् । अनेन न्या. येन अनुयोगिवाचकाद्विभक्त्यन्तरस्य सिद्धत्वात् । नच नमस्यति देवान् नमस्करोतिदेवानि. त्यादौ धात्वर्थफल एवान्वयविवक्षायां द्वितीयाचतुर्योः प्राप्त्या भाष्योक्तमेतत्परिभाषाफल. त्वेनोपन्यसनमसङ्गत स्यादिति वाच्यम् । अणुरपि विशेषोऽध्यवसायकर इतिन्यायेन कर्मसंज्ञायां कर्तृपदसत्त्वेन द्वितीयायां कर्तृनिष्ठव्यापारस्वापि प्रयोजकत्वेन प्रधानीभृतार्थनिमितक. विभक्तित्वरूपकारकविभक्तित्वस्य द्वितीयायामेव सत्त्वात् इत्याहुः ॥ १०३ ॥ *अनन्स्यविकारइति च लिङ्गम् । अन्त्य विकारयतीत्यन्त्यविकारः, न अन्त्यविकारः ·तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। यस्य सोऽन्त्यसदेशः । तत्त्वं च अन्स्यवर्णतवर्णयोरितराव्यवधानेन बोध्यम्। अत एव विद्ध इत्याद्यर्थं "न सम्प्रसारणे" (६-४-१३४ ) इति चरिता. भैरवी। । शब्दस्य सादेशो बहुवीहिश्च द्रष्टव्यः । ननु अनदेशपदेनाकाशस्य प्रयोगस्य कालस्य वा ग्रहण कर्त्तव्यम् । सर्वथा पक्षद्वये स्थूल- कालमादाय तृतीयेऽप्यदमुयङित्यत्र दोषस्तदवस्थएवेत्यत आह-तत्त्वञ्चेति । अन्त्यसदेश. त्वचेत्यर्थः । *तद्वर्गः । तत्तच्छास्त्रविधकार्यप्रवृत्तियोग्यवणः । इतरेण अव्यवधानमित्यत्र इतरपदं तत्तच्छास्वविवेयकार्यप्रवृत्तियोग्यताक्रान्तपरम् । एवञ्च अन अन्यपदश्रवणेन यावता कालेन उभयोरव्यवधानेनोच्चारणं सम्भवति तोवान् कालो देशपदेन विवक्षितः इतरेण व्य. ' वधानयोग्यकालव्यावृत्तये इतराव्यवधानेत्यस्य कथनम्। *अत एव । इतराव्यवधानेनेत्यस्य उपादानादेव तदनिवेशे सर्वत्रैवेतत्परिभाषाप्रवृत्तौ विद्ध इत्यादावनयव परिभाषा आद्यवर्ण. व्यावृत्तौ सिद्धाया "न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्" इतिसूत्रयापत्तिः । तत्रिवेशे तु विद्ध इत्यत्र अन्त्यवर्णो धकारस्तद्वर्णो यकारस्तयोः इतरेणाकारेणव्यवधानादल्या: परिभाषाया अप्रवृत्त्या प्रथमस्य वकारस्य सम्प्रसारणव्यावृत्तये "न सम्प्रसारणे" इतिसूत्रं सार्थकम् । एवञ्चेतराव्यवधाननिवेशे "न सम्प्रसारण" इतिसूत्र मेव ज्ञापकमितिबोध्यम् । तथा च-अन्त्यवर्णतद्वर्णयोरितेरेणाव्यवधानमनन्त्यविकारश्चयत्रास्ति तत्र अन्त्यसेदशस्ये त्युपतिष्ठत इति सिद्धम् । न चाददि अव इति स्थितेऽन्त्यवणेकाररेफयोरितराव्यवधाने ऽप्यन्त्येकारदकारयो रेफेण व्यवधानाददङित्येव स्यादिति वाच्यम् , इतरपदार्थस्य न च्छा. स्त्रविधेयकार्योद्देश्यत्वानाक्रान्तत्वरूपेण निवेशाद्रेफस्यापि तच्छास्त्रविधेयकार्योद्देश्यतया ताशेतराव्यवधानसत्त्वेनादोपात् । चलीक्लृप्यत इत्यत्र तु अन्त्यवर्णः पकारस्तद्वर्णोरेफो तत्त्वप्रकाशिका। तस्मिन् अनन्त्यविकारे अन्त्यवृतिविकाराप्रयोजके इत्यर्थः । यत्किञ्चित्समुदायविशिष्टे शास्त्रे अन्त्यसदेशस्येत्युपतिष्ठत इति यावत् । वैः स्वान्त्यवृत्तिविकाराप्रयोजकत्व-स्वान्त्य सदेशानन्त्यसदेशोभयवृत्तिविकारप्रयोजकत्व स्वनिरूपितावयवत्वावच्छिन्नोद्देश्यताकत्व. स्वनिरूपितावयवत्वावच्छिन्नोद्देश्यताकत्व एतत्रितयसम्बन्धेन, अत्र प्रथमसम्बन्धदानेन "सु धातु” इत्यादौ नास्या उपस्थितिः, द्वितीयसम्बन्धदानेन "णो न" इत्यादौ नास्या उपस्थितिः, तृतीयसम्बन्धदानेन नमननेता इत्येतद्धटकनमनने इति समुदायमादाय "णोन" इत्यादावेव नास्या उपस्थितिः, अददिहत्येत्समुदायमादाय "अदसोसेः" इत्यत्र वैशिष्टयस्य सत्वात् । तत्रान्त्यसदेशस्येत्युपस्थित्या अदमुयडित्यादौ नदोषः । नच पूर्वाडि शालाडि अग इत्येत्समुदायवैशिष्टयस्य निरुक्तसम्बन्धत्रयेण "सुनो धातु" इत्यादौ सत्त्वेन तत्रान्त्यसदेश. स्येत्यस्योपस्थितौ अनन्त्यसुपो लुगनापत्तिरिति वाच्यम् । यत्किञ्चिदूपविशिष्टे शाचे अन्त्यसदेशस्येत्युपतिष्ठत इति स्वीकारेणादोषात् । वैः स्वावच्छिन्ननिरूपितोन्त्यत्ववद्वृत्ति. विकाराप्रयोजकत्व स्वावच्छिनान्त्यसदेशानन्त्यसदेशोभयवृत्तिविकारप्रयोजकत्व स्वाच्छि. अनिरूपितावयवत्वावच्छिन्नोद्देश्यताकत्व एनधितयसम्बन्वेन, रूपच अदाइत्वधा. तुस्वप्रातिपदिकत्वादिकं ग्राह्यम् , तथाव-स्वावच्छिन्नं यद्राजन् उस पुरुष सु इति तदन्तवृत्ति. विकारप्रयोजकत्वमेव "सुपोधातु" इत्यस्येति न दोषः । नव अाशब्दत्वावच्छिन्नं यद- दावित्यादि तदन्तवृत्तिविकारप्रयोजकत्वमेव "अइसोसेः" इत्यादेरिति अदमुक्त्यिस्या- सिद्धिरिति वाच्यम् , दस्य म इतिशा अदः शरवरूपवैशिष्ठयपत्वेन तत्रान्त्यसदेशस्यो. पस्थितौ अनन्त्यसदेशदकारस्य मत्वाप्रवृत्तौ सन्नियोगशिष्टन्यायेनोत्वस्याप्यप्रवृत्तेरिति दिक् । *इतराव्यवधानेनेति । नच हंसशिरांसीत्यादावन्त्यतद्वर्णयो कारव्यवधानसत्वादिदम.

·- भैरवी। परिभाषेन्दुशेखरे- र्थम् । “मलोपोऽनः" (६-४-१३४) इत्यादेरनस्तपणेत्यादावाधाकारादा. वप्रवृत्तिरप्यस्याः फलम्, यजादिस्वादिपरानन्ताङ्गस्याकारस्य लोप इत्यर्थस्यैवाङ्गांशे प्रत्ययस्योत्थिताकाङ्कतयौचित्यादाङ्गावयवयजाादस्वादिपर- स्यान इत्यादिक्रमेणानेकत्रानेकक्लिष्टकल्पनापेक्षयास्य उचित्वात् । न चैषा "प्यङः सप्रसारणम्" (६-१-१३) इतिसूत्रे भाष्ये प्रत्याख्यातेति भ्रमि. तव्यम् । वातिकोक्तफलानामनेकक्लिष्टकल्पनाभिरन्यथासिद्धि प्राणि कारावयवस्तयोर्मध्येज्भागस्य सत्त्वेनेतरेण व्यवधानस्य सत्त्वमित्यस्याः परिभाषाया अप्रवृत्त्योभयो रेफयोर्लत्वस्य सिद्धिः । एवञ्च तत्तच्छास्त्रविधेयं यद्यत्काय्यं तत्तनिरूपितस्थानित्वपर्याप्तयधिकरणं यद्यत्तद्यक्ति- तावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवत्व्यवहितं यद्यत्तत्तद्भिन्नान्त्यसदेशस्य कायं भवतीत्यर्थस्य सत्वाददमुङित्यस्य चलीक्लृप्यत इत्यस्य च सिद्धिः । न चानस्तक्ष्णेत्यत्राद्याकारस्य लोपनिवृत्तिः परिभाषाफलत्वेनोक्ता सा नोपपद्यते । अधि. कस्य उभयातिरिक्तस्य कालस्य व्यवधायकस्य सत्त्वादिति वाच्यम् । अर्द्धमात्राकालस्य सर्वत्रैव व्यवधायकतयाऽसम्भवापत्त्या अतिरिक्तस्य वर्णस्यैव ग्रहीतुमुचितत्वात् । न चैवमपि हंसशिरांसीत्यत्राद्यस्य हकाराकास्य दीर्घव्यावृत्तिरेतत्परिभाषायाः प्रयोजन भाष्य उक्तम् । तत्र अन्त्यवर्णः सकारस्तद्वर्णो हकाराकारस्ताभ्यां भिवेन नकारेण व्यवधानात् परिभाषाप्रवृत्तिर्न स्यादिति वाच्यम् , तद्वर्णविशेषणभिन्नत्वस्यापि निवेशनीयत्वात् “सान्त. महत" इतिसूत्रस्य दीर्घविधायकतया "अचश्व" इतिपरिभाषया "अच" इत्यस्योपस्थिती उपधापदस्य पूर्वत्वावच्छिन्ने लाक्षणिकतया सान्तसंयोगावयवनकारपूर्वस्याचो दीर्घ इत्यर्थे नकारस्य तद्वर्णविशेषणत्वमस्त्येवेति दोपाभावात् । न चैवं सति "कृप उ : ल" इति व्याख्यानेन कृपे–कारस्य रेफविशेषणतया अन्त्यवर्ण. तपूर्णतद्विशेषभिन्नेन व्यवधानाभावेन परिभाषायाः प्रवृत्तावुभयोलत्वं न स्यादिति वाच्यम् , ऋकारस्य विशेषणत्वेऽपि कारावयवाज्भागस्य विशेषणत्वाभावेनोकत्रितयभिन्नेन तेन व्यवधानस्य सत्वात् । वस्तुतस्तु "न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्" इति ज्ञापकादन्त्यवर्णतवणेतरोयोऽच्त्वपर्याप्त्य. धिकरणविषयकप्रतीत्यविषयकस्तव्यवधानाभावो विवक्षितः। अस्ति च अच्त्वपर्यास्यधिक- रणकाराविषयकप्रतीत्यविषयत्वमृकारावयवाज्भागेऽपोति तेन व्यवधानात् परिभाषाया अप्रवृत्तावुभयत्र लत्वस्य सिद्धिः । एवञ्चेतरपदार्थे तत्तच्छास्त्रविधेयकार्योदेश्यत्वानाक्रान्तत्वं न निवेशनीयमित्यपि लाघवम् । परिभाषाया प्रयोजनान्याह-*"अल्लोपो न" इत्यादेरिति । *अस्या:* । उक्तपरिभा. पायाः । *प्रत्याख्यातेति । उक्तरीत्या प्रयोजनान्यथासिद्धिप्रदर्शनेनेत्यादिः । श्वार्तिको. क्तेति । "न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्" इतिसूत्रे विद्ध इत्याद्यर्थ न वक्तव्यमिति, तथा "सान्तमहत" इति दीर्घत्वं हंसशिरासीत्यत्राकारस्य न भवतीति, तथा अनस्तक्षणेत्यत्राद्या. कारस्य "अल्लोपोऽनः" इति लोपो न,मृजेवृद्धियमा इत्यत्राटो न, "वसोः सम्प्रसारणम् । इति विदुष इत्यत्र विदेर्वकारस्य नेतरेषाम् । *अन्यथासिद्धिमिति । "न सम्प्रसारणे सम्प्र. तत्त्वप्रकाशिका। सतमिति वाच्यम् । अन्त्यवर्णविशिष्टत्वमन्त्यसदेशत्वमिति परिष्कारेणादोषात् । वैः स्वाव. धिकपूर्वत्वस्वावधिकपूर्वाकर्तृकव्यवधानशून्यत्व एतदुभयसम्बन्धेन । वस्तुतः सर्वमिदं चिन्त्यम् , "प्याः संप्रसारणम्" इतिसूत्रस्यमाष्यविरोधात्, तत्र हि ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवो । यान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि तदर्थमेषा कर्तव्या प्रतिविधेयं दोषे. भैरवी। . सारणम्” इतिसूत्रमुक्तरीत्याकार्य्यमेव । “सान्तमहत" इत्यत्रापि न दोषः सर्वनामस्थाने इत्यस्य सान्तसंयोगविशेपणत्वात् । अनस्तक्ष्णेत्यत्रापि न दोषः असर्वनामस्थानयजादिस्वा. दिप्रत्ययस्याविशेषणत्वात् न्यमार्डित्यत्राटोऽपि वृद्धिर्मजेरिति ।न भविष्यति "इको गुण- वृद्धी" इति परिभाषयेक इत्यस्य तत्रोपस्थितिस्वीकारात् विदुष इत्यत्रापि निर्दिश्यमानपरि- भाषया दोषाभावसम्भवात् । एवं प्रकारेण अन्यथासिन्दिप्रदर्शने केशश्च प्रत्ययस्याङ्गाका. क्षोत्थिता अनाचशे तु तस्य निराकाङ्क्षतयोपस्थाप्याकाङ्क्षया सम्बन्धकल्पनमेवेति । न । च निमित्तत्वेन आश्रितस्य प्रत्यस्याङ्गविशेषणत्वचेत् “सान्तमहत" इतिसूत्रस्य सर्वनाम- स्थानपरं यदङ्ग तस्यावयवो यः सान्तसंयोगावयवनकारात्पूर्वोऽच् तस्य दीर्घ इत्यर्थः स्यात्तथा च हेस इत्यत्रापि दीर्घत्वं प्राप्नोतीति वाच्यम्। संयोगग्रहणस्यावृत्त्या प्रत्यासत्याश्रयणेन च यत्सान्तसंयोगान्तमङ्गं तस्य संयोगस्यावयवो यो नकारस्ततः पूर्वस्याच इत्यर्थाश्रयणेनादो. पात् । आवृत्तौ मानञ्च सर्वनामस्थानस्य सान्तसंयोगविशेषणत्वपक्षे यथा हंस इत्यत्र दीर्घा- प्राप्तिस्तथास्मिन्नपि पक्षे दीर्घाप्राप्लेरकथनमेव यानीत्यत्र बहुवचनमुक्तस्थलानां बहुत्वात् । प्रदर्यापीत्यपिना अन्यथासिद्धिप्रदर्शनमनास्थयेति सूचितम् । अत एव यानीत्याधुक्तिः सङ्ग- च्छते । *प्रयोजनानीति । यथा अदमुयङ् मिमाजिषति प्रत्यक्चेति त्यदादीनि उत्थितका. क्षतया सम्बन्धकल्पने तु "सान्तमहत" "अल्लोपोनः" "विभापा डिश्योः" इत्येतद्विषयेऽपि प्रयोजनम् । *दोषेब्विति । दोषाश्च भाष्ये आदिविधित्यदादिविधिसंयोगादिलोपकुत्वभष्- भावषत्वणत्वेषु अतिप्रसङ्ग इत्यनेन दर्शिताः। एतेषु कुत्रचिदोषो यथाश्रुतार्थे भवति यथा आदिविधिः “धात्वादेः पः स" "णोन" इति इहैव स्यात् नेता सोता नमति सिबतीत्यत्र न स्यादिति एष दोषस्त्वन्त्यसदेशानन्त्यसदेशयोयुगपत्प्राप्तावित्यनेन उद्धत एव, त्यदादिवि. धिः "तदोः सः सौ" इतिसत्त्वम् । तच्च त्यदाद्यत्वे कृते स इत्यत्रस्यात् । स्य इत्यत्र न स्या. दिति, अस्य दोषस्य चोक्तरीत्या अव्यवधानविवक्षयापि परिहारः, सम्भवत्येव, संयोगादि- लोपो मका इत्यत्र स्यात् मक्तुमित्यत्र न स्यादिति पदान्त्यसदेशत्वाभावात् कुत्वमिहैव स्यात पक्का पक्तव्यमित्यत्र न स्यात् , षत्वमिहैव स्याद्रष्टा द्रष्टव्यमित्यत्र न स्यात् , णत्व. मिहैव स्यात् माषवापेण मापवापीणामित्यत्र न स्यादिति, एतेषामपि यथाश्रुत एव सम्भवः यदि पूर्वोक्तयुगपत्प्रासिविषयकत्वमस्याः परिभाषाया इति परीक्षा तदा नेति, न हि अस्याः परिभाषाया युगपत्प्रातिविषय एवं प्रवृत्तिरित्येषा स्वकल्पनैव किन्तु भाष्यकृतैव प्रागुक्तदो. षाणामुदात्तनिर्देशात् सिद्धमित्यनेन परिहारं कृत्वा स हि उदात्तनिर्देशः कर्तव्यः न कर्त्तव्यः यत्रैवान्त्यसदेशवानन्त्यसदेशश्च युगपत्समवस्थितौ तत्रैषा परिभाषा भवतीत्युक्तं वार्तिको क्तमित्यनेनादमुडित्येतदर्थमस्या आवश्यकत्वं ध्वनितम् । स्पष्टप्रतिपत्तयेऽन्यत्रापि परिभा- पाप्रयोजनमाह- तत्त्वप्रकाशिका। हमां परिभाषामुक्त्वा किमेतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनमिति प्रश्ने "न संप्रसारणम्" इति सूत्र न कर्त्तव्यं भवतीत्युक्तम् । भवदुक्तान्त्यसदेशत्वपरिष्कारे "न सम्प्र” इति सूत्रस्य कर्तव्य- तया तद्विरोधः स्पष्ट एव । तस्मादन्स्यवर्णविशिष्टत्वम् अन्त्यसदेशत्वम् वै० स्वावधिकपूर्वस्ववत्वस्वावधिकपूर्वव. त्कार्विकर्तृकव्यवधानशून्यत्व एत्तदुभयसम्बन्धेन, कार्यित्वं साक्षात्स्थानिद्वारा वा बोध्यम् । तेन यून इत्यादौ परस्प सम्प्रसारणे न पुनः पूर्वस्य सम्प्रसारण स्थानिद्वाराकायिव्यवधान- सत्पात, तथा च नैतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानीति भाष्य क्लेशेन नैतान्येतस्याः परि.

·२४६ परिभाषेन्दुशेखरे- षु प्रतिविधानं चोदात्तनिर्देशासिद्धमित्युपसंहारात्, मिमार्जिपतीत्याधर्थ च सा तत्र वृद्धः पूर्वमन्तरङ्गत्वाद्वित्वे परत्वादभ्यासकार्ये ततोऽभ्यासे. कारस्य वृद्धिवारणायावश्यकी । न च वृद्धौ पुनरभ्यासहस्वत्वेन सिद्धिः "ल. ये लक्षणस्य” इतिन्यायेन पुनरप्रवृत्तः ॥ यत्तु "न सम्प्रसारण” इति सूत्रे भाग्ये नैतस्याः परिभाषायाः प्रयोजना- नीत्युक्तं तस्यायमर्थः-एतत्सूत्रप्रयोजनान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि न भवन्ति व्यधादावन्त्यसमानदेशयणोऽभावादिति। नैतान्येतस्याः प्रयोज- नानांनीति पाठोऽपि क्वचिद् दृश्यते ॥ वाचनिक्येवैषा । स्पष्टा च "यङ" (६-१-१३) इति सूत्रे "अदसोऽसेः” (८-२-८० ) इति सूत्रे च कोचद- नयसदेशस्येत्यनेन भाये इति अन्यत्र विस्तरः ॥ १०४॥ भैरवी। *मिमार्जिपतीति । अत्र चशब्दः पूर्वोक्तप्रयोजनसमुच्चायकः । *अन्तरङ्गत्वादू*। द्वित्वे अपरनिमित्तत्वेन अस्यान्तरङ्गत्वम् । *परत्वात् । वृद्धः परत्वात् । अभ्यासकार्य. मुरदत्वम् । “हलाद शेपः" "सन्यतः” इतीत्वम् । पर्जन्यवल्लक्षणन्यायेन ह्रस्वत्वे कृत इति शेषः भाष्येऽप्युदात्तनिदशात् सिद्धमित्युक्तम् । तस्यायमर्थः यथा "यथासंख्य" इति सूत्रे "स्वरितेन" इत्यस्य सम्बन्धात् यत्र यथासङ्ख्यमभिप्रेतं तत्र स्वरितत्वं प्रतिज्ञातमिति कल्पना तथेहापि अनन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्योदात्तनिर्देश इति पठनीयमिति अन- न्त्यविकारबोधकशब्दश्च तत्र तत्रादात्तगुणक: पठनीय इति भावः। परिभाषास्वीकारे "न सम्प्रसारण" इतिसूत्रस्थभाष्यविरोधशङ्कानुत्थानायाह-*यत्त्विति । क्वचिदृश्यत इति । अस्यांपपादितरीत्या स चायुक्त इति शेषः केचिदन्त्यसदेशस्येत्यनेनेति ध्वनिते- ति शेषः॥ १०४॥ तत्त्वप्रकाशिका। भाषाया इति पाठभेदेन च योजनं वृथैवेति सुधियो विभावयन्तु । *मिमार्जिपतीत्यर्थं च सेति* चिन्त्यमिदम् । 'द्विः प्रयोगोद्विर्वचनं पाष्ठम्' इति सिद्धान्तेन प्रत्येकं मृत्त्वसत्वे समुदाय तत्कार्याभावेन पूर्वोक्तपरिभाषालिङ्गाभावेन परिभाषाया अप्रवृत्तः, मृजमृज इस इतिस्थित परमपि हलादिः शेषादिक बाधित्वा पूर्वोत्तरखण्डयोः "मृजेवृद्धिः” इतिवृद्धौ पश्चात "हला. दिः शेषे” हस्व इत्वं च रूपसिद्धेः, मृजधात्वन्तंयदङ्गन्तदवयवो निद्दिश्यमानस्तदवयवस्य इकोवृद्धिरिति मृजेवृद्धिरित्यस्यार्थनाभ्यासे वृद्धयप्राश्च, पष्ठीप्रकृतिजन्यशाब्दबोधीयविपता. श्रयत्वे सति षष्टीप्रकृतिजन्यशाब्दबोधीयविषयताश्रयसमभिव्याहृतवर्णाऽघटितत्वरूपनिश्यि- मानत्वस्याभावात् । अत एव अनस्तक्ष्णेत्यादौ पूर्वानोऽकारस्य लोपो न, अत एव "प्यः संप्र" इतिसूत्रे भाष्ये एनां परिभाषामुक्वा, किमेतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनमिति प्रश्ने ? "न संप्रसारण" इतिसूत्रं न कर्त्तव्यं भवतीत्युक्तन्न तु लक्ष्यसिद्धिप्रयोजनमुक्तम् , एतद्विरोधेन मूलोक्तान्त्यसंदेशत्वं तु चिन्त्यमेव । अत एव "न संप्रसारण" इतिसूत्रस्थं नैतस्याः परिभा- पायाः प्रयोजनानीति भाष्यं सङ्गच्छते । इसशिरांसीत्यादौ तु न दोषः । सर्वनामस्थान इति सान्तसंयोगे एव विशेषणात्। अदमुयलितिरूपमेव न भवति किं त्वदन्त्येिव नेत्येक इति मुख्यार्थक एकशब्दप्रयोगात् असेहि दृश्यत इति हेतुबोधकहिशब्दघटितत्वाच्च । पूर्ववार्तिक- द्वयस्य केचित्पदर्घाटतत्वेन अरुचिग्रस्तत्वाच्च सहेतुकं हि वाक्यं प्रमाणं भवतीति "तस्य लोप" इति सूत्रभाप्याच्च । एवं चेयं परिभाषा निष्फलेति दिक् ॥१०४ ॥ . ।

·तत्त्वप्रकाशिकाभैरवीसहिता। २४७ - ननु "अव्यक्तानुकरणस्यातः” (६-१-8-) इति पररूपं पटत् इति पटितीत्यादौ "अलोऽन्त्यस्य" (१-१-५२) इत्यन्त्यस्य प्राप्नोतीत्यत आह- नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिरनभ्यासविकारे ॥ १०५ ॥ अनभ्यासेत्युक्तेबिभीत्यादौ "भृशामित्” (७-४-७६) इत्याद्यन्त्य. स्यैव । अभ्यासोऽनर्थकोऽर्थावृत्त्यभावात् किन्तु उत्तरखण्ड एवार्थवानिति अन्यत्र निरूपितम् ॥ एषा "अलोऽन्त्यात्" सूत्रे भाष्ये स्पष्टा । फलानामन्य. थासिद्धिकरणेन प्रत्याख्याता चेति तत एवावधार्यम् ॥ १०५ ॥ ननु ब्राह्मणवत्सा च ब्राह्मणीवत्सश्चेत्यादौ "पुमान् स्त्रिया” (१-२-६७) इत्येकशेषापत्तिः स्रोत्वपुंस्त्वातिरिक्तकृताविशेषाभावादत आह- प्रधानाप्रधानयोः प्रधाने कार्यसंप्रत्ययः ॥ १०६ ॥ तेन प्रधानस्त्रीत्वपुंस्त्वातिरिक्ताप्रधानस्त्रीत्वपुंस्त्वकृतविशेषस्यापि स. भैरवी। । अनन्त्यविकार इत्यनेन शब्देनापस्थितौ प्रतियोगिताया अनन्त्यविकारस्य विशेषणत्वा. दलोऽन्त्यपरिभाषाप्युपस्थिता तत्प्रसङ्गादाह-*ननु अव्यक्तेति । *प्राप्नोतीति । तथा च पटतीति स्यादिति भावः । *तत एवावधाय्यमिति । 'वानेडितस्य, इत्येवसिद्धे "नाने. डितस्यान्त्यस्य तु वा” इति ज्ञापकात् पटितीत्यस्य सिद्धिः, अनादेशे कृते हलि नकारस्य एव लोपेनाभ्यामित्यस्य सिद्धिः द्विशकारकनिर्देशेन "ध्वसोः" इति लोपः सर्वादेशः "अत्र लोपोऽभ्यासस्य" इति सूत्रेऽत्रग्रहणादयं लोपः सर्वादेशः अस्याः परिभाषाया अभावादेव "तस्य लोप" इति सूत्रे तस्य ग्रहणं चरितार्धम् । तद्धि "आदिी” इति सूत्रेण जीत्यादेः समु. दायस्य लोपार्थम् । अन्यथा "अलोऽन्त्यस्य" स्यात्, परिभाषासत्वे त्वन्त्यस्य नैव प्राप्नो. तीति सब्यर्थ स्यात् । न च इदोयपुसि"इति सूने इग्रहणमिदाऽयादेशो यथास्यादिति एवमर्थ. कृतं कृतेऽपि तस्मिन् अलोऽन्त्यविधिहश्शेतिसूत्राद्द इत्यनुवृत्त्यैव सिद्ध इद्ग्रहणं व्यर्थमिति तदस्यां परिभाषायां ज्ञापकम्, पिपर्तीतिनिर्देशश्च तस्य अनभ्यासविकार इत्यशे ज्ञापकोऽ. स्त्वितिवाच्यम्, परिभाषायाः सत्त्वे इत्थं ज्ञापकत्वासम्भवात् तथाहि यदि द इत्यस्यानुवृ. त्तिः क्रियते तदा दकारस्यैव स्यादिग्रहणे त्वादेशस्य अनेकालत्वात् सर्वस्येति विशेषस्य स्पष्टत्वात् । किञ्च तस्यासत्वेऽपि द इत्यस्यानुवृत्तिः क्रियते इद्ग्रहणञ्च न क्रियते चेद्दकारमात्रस्यैव स्यादिग्रहणे तु तत्सामर्थ्यात् समुदायस्यादेश इतीग्रहणस्य आवश्यकत्वमिति ॥ १०४ ॥ नानर्थक इति परिभाषयामर्थस्य प्रतियोगित्वेन आश्रयणादर्थसामान्यस्य उपस्थितावाह- *ननु ब्राह्मणेति । *तेन* । प्रधानाप्रधानयोरितिन्यायस्वीकारेण । लौकिको ह्ययं न्यायः यथा सैनिकानां जयेऽपि लोके राज्ञ एव जयव्यवहार इति बहुष्वपि सैन्येषु गच्छत्सु कोऽयमिः तत्त्वप्रकाशिका। *फलानामन्यथासिन्द्रिकरणेनेति । "हलि लोप" इत्यादौ अन्पदमनुवर्त्य तदन्तलोपे पररूपे दी च आभ्यामिति सिद्धमिति तदर्थ नैषा । एवं तस्तु वेत्येव सिद्ध अन्त्यस्य वेतिकरणात् “अव्यक्तानुकरणस्य" इत्यत्रालोन्त्यपरिभाषानोपतिष्ठत इति न दोष इत्यादि भाष्ये स्पष्टम् ॥ १०६॥ *प्रधानमीत्त्वेति । स्त्रीत्वावच्छिन्नमुख्यविशेष्यकबोधतात्पर्ययोच्चरितेन सहोतो पुंस्त्वावच्छिचमुख्यविशेष्यकबोधतात्पर्येणोचरितं शिष्यते मुख्यविशेष्यतावच्छेदकस्त्रीपुंस्त्व.

·२४८ परिभाषेन्दुशेखरे- त्वेन न दोषः । स्पष्टा चेयं "पुमान् स्त्रिया" (१-२-६७) "नपुंसकमनपुं. सकेन” (१-२-६९) इत्यनयोर्भाध्ये । अन्तरङ्गोपजीव्यादपि प्रधानं प्रबल. मिति "हेतुमति च" (३-१-२६) इत्यत्र भाष्यकैयटयोः ॥ १०६ ॥ ननु स्वस्रादित्वप्रयुक्तो मातृशब्दस्य ङीपनिषेधः परिच्छेत्तृवाचकमा. तृशब्दोऽपि स्यादत पाह- अवयवप्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसी ॥ १०७ ॥ तेन शुद्धरूढस्य जननीवाचकस्यैव ग्रहणं न परिच्छेत्तृवाचकस्य । योगजबोधे तदनालिङ्गितशुद्धरूढिजोपस्थितिः प्रतिबन्धकेति व्युत्पत्तिरेव तबीजम् । रथकाराधिकरणन्यायसिद्धोऽयमर्थः । - भैरवी। । - । तिप्रश्ने ? राजेत्युत्तरं दृश्यते इति । *स्पष्टा चेयमित्यादि । आयोदाहरणं तु उनमेव द्वितीये अनयैव परिभापया सूत्रप्रत्याख्यानं कृतम् । नपुंसकस्य प्राधान्यन्तु सन्दिग्धेऽप्यथें नपुंसक. लिङ्गस्य प्रयोगदर्शनेन कल्प्यत इति अन्यत्रापि विषयता परिभाषाया अस्तीति दर्शयति- *अन्तरङ्गोपजीव्यादपीति । अन्तरङ्गादुपजीव्याच्चत्यर्थः । *भाष्यकैयटयोरिति । तत्र हि-"हेतुमति" इत्यस्य प्रकृत्यर्थविशेषणत्वं खण्डयित्वा प्रत्ययार्थविशेषणत्वपक्षे पाचयत्यो. दनं देवदत्तो यज्ञदत्तेन इत्यादौ प्रयोज्यस्य यज्ञदत्तस्य अन्तरङ्गत्वादुपजीव्यत्वाच्च स्वव्यापा. राश्रयत्वेन कर्तृत्व प्राप्नोतीति "गतिबुद्धि" इति सूत्रं विध्यर्थमस्तु इत्याशङ्कय प्रयोजनव्या- पारस्य प्राधान्यात् तदनुरोधेऽपि कार्यस्य बलवत्वमाश्रित्य गत्याद्यर्थकधातुयोगे कर्मत्वस्य प्राप्तौ “गतिबुद्धि" इतिसूत्रं नियमार्थमित्युक्तम् । सर्वथा प्रधानस्य लोके बलवत्वं दृश्यत इति लौकिकव्यवहारदर्शनमेव एतबीजम् राजाज्ञया हि व्यवहारो यथेति ॥ १०६ ॥ प्रधानकार्य्यस्य प्राबल्यप्रतिपादनेन अन्यत्रापि तत्प्रसङ्गेन बलवतः स्वरूपमाह-*अव. यवप्रसिद्धरित्यादिना । अवयवशक्तिमहसहकृतसमुदायशक्तिमहात् । *समुदायप्रसिद्धिः । अवयवशक्तिप्रहानपेक्षसमुदायशक्तिग्रहः । *बलीयसीति । एतस्या बलवत्वं चैतजन्यबोधस्य अवयवशक्तिग्रहसहकारेण यस्यार्थस्योपस्थितिसम्भावना सा न भवतीति लौकिकव्यवहारा. देव तथा च शुद्धरूढार्थवाचको यो जननीबोधको मातृशब्दस्तस्यैव च स्वस्रादिपु ग्रहणम् , रिच्छेतृवाचकस्तु प्रकृतिप्रत्ययशक्तिग्रहसहकारेणार्थबोधकोऽतो न गृह्यते । एवं च याहशः प्र. तिबध्यप्रतिबन्धकभावः फलितस्तमाह-योगजबोध इत्यादिना । योगः अवयवशक्तिमह. जन्यावयवार्थीपस्थितिस्तज्जन्यो यो बोधः शाब्दबोधस्तस्मिन् । *तदनालिङ्गिन्तेति । यो. गार्थानालिङ्गितेत्यर्थः । एतेन पङ्कजपदात् पङ्कजनिकर्तृ पमित्याकारबोधाङ्गीकारेऽपि न क्षतिः, तत्र रूढिजन्या या रूल्यर्थतावच्छेदकपद्मत्वप्रकारकोपस्थितिः, तल्या अवयवशक्तिप. हजन्यावयवार्थोपस्थितिसहकृतत्वात्, तदनालिङ्गितत्वं तदसहकृतत्वमेव, एवञ्च प्रतिबन्ध. कस्य विशेषणाभावप्रयोज्योऽभावोऽस्तीति तादृशशाब्दबोधस्य उपपत्तिः, प्रतिबन्धकस्य उदाहरणन्तु मण्डपः कुशलः प्रवीण इत्यादिः। एवञ्च यौगिकरूढस्थले ऽयं प्रतिबध्यप्रतिबन्धक भाव इति सिद्धम् । स च मणिमन्त्रादिन्यायेन कल्पनीयोऽनुभवबलात् । *रथकाराधिकर. तत्त्वप्रकाशिका। मात्रकृतस्तयोः कृतस्नो विशेषश्चेदिति "पुमान् त्रिया" इत्यस्यादितितत्वम् । एवं पुंस्त्वा. च्छिन्नमुन्यविशेष्यकतात्पर्यणोचरिताच्छसः सस्य नोभवतीति "तस्माच्छलो न" इत्यस्यार्य- स्तेन राजकुमारीः पश्येत्यादौ न दोषः ॥ १०६ ॥ . ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। २५९ कश्चित्तु "दोधीवेवीटाम्" (१-१-६ ) इत्यत्र अनया परिभाषाया दी. धोवेवीडोरेव ग्रहणं न दीधीवेवीनामिति । तन्न। तथा सति दीवे. धीवीटामित्येव वदेदित्यन्ये ॥ १७ ॥ ननु वातायनार्थे गवाक्षेऽवङो वैकल्पिकत्वाद्गोक्ष इस्याद्यपि स्या. दतभाह- व्यवस्थितविभाषयापि कार्याणि क्रियन्ते ॥ १०८ ॥ लक्ष्यानुसाराद्व्यवस्था बोध्या । “शाच्छो” (७-४-४१) इति सूत्रे "ल- भैरवी। । णेति । तत्र स्थकारपदस्य रथकारोऽमीनादधीत' इत्यत्र सत्वात् सन्देहः रथं करोतीति व्यु. त्पत्या रथकारः कश्चन ब्राह्मणो रथकारपदबोध्यः प्रकृतवाक्यजन्यमहावाक्यार्थबोधविषयो प्रायः उत रूढः सङ्करजातीय इति अपूर्वा या अग्न्याधानोपयोगिनीविद्या तस्या अकल्पना. नुरोधेन द्विज एव रथकारपदबोध्य इति पूर्वः पक्षः । माहीष्योनौ प्रजायेते, विशूद्राङ्गनयो. नृपात् । शूद्रायाङ्करणो वैश्याद्विन्नास्वेष विधिः स्मृतः । माहिष्येण करण्यान्तु रथकारः प्रजा- यत इति मनुना करण्यो माहिष्येणोत्पन्नस्य रूढिरियं रथकार इति प्रदशितम् पूर्वोक्तप्रतिब. ध्यप्रतिबन्धकभावेन तस्यैव ग्रहणं तदन्यथानुपपत्त्या अग्न्याधानोपयोगिविद्याया अध्ययन. स्यापि कल्पनमिति सिद्धान्तितम् । पूर्वोक्तप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावानभिज्ञस्य यथाश्रुतार्थग्राहिण उक्ति खण्डयति-*कश्चि. त्त्विति । *तथा सति । धातुचतुष्टयस्य ग्रहणेऽभिप्रेते सति । इत्येव वदेदिति । अस. न्देहायेति शेषः । तथा च सिद्धान्ते दीधीवेवीग्रहणप्रत्यारल्यानपरभाष्यप्रामाण्यादेव समुदा. यस्य ग्रहण न तु तत्रास्याः परिभाषाया उपयोग इति दर्शितम् ॥ १० ॥ रूढिप्रसङ्गादाह-*ननु वातायनेति* | *गवाक्षे* ।। गवाक्षशब्दे । सामानाधिकरण्येन निर्देशस्तु वाच्यवाचकयोस्तादात्म्यात् । *व्यवस्थितविभाषयेति । व्यवस्थिता व्यवस्था. संजाता अस्याः सा, सा च व्यवस्था कचिदर्थविशेषे भावकार्यमेव कचिदभाव एव कचित्तु भावाभावोभयम् । एवञ्च एतादृशव्यवस्थानिश्चयो लक्ष्यैकचक्षुष्कसाध्य इति भाष्यकारीय व्याख्यानतो निर्णयः कार्य। एवञ्च व्यवस्थितविभाषया कार्याणि क्रियन्त इत्यस्य कचिदि. ति शेषः । भाष्यकृता च- देवत्रातो गलो ग्राह, इति योगे च सद्विधिः । मिथस्ते न विभाष्यन्ते, गवाक्षः संशितव्रतः" ॥ इति वाक्ये गवाक्ष इति पठितम् , तेन वातायनेऽवडादेश एव भवति न त्वन्यत् । यतो व्यवस्थितविभाषानिश्चयो लक्ष्यैकचक्षुष्कसाध्योऽतएवाह-*लक्ष्यानुसारादिति । *शा. च्छ्वोरित्यादि । आये देवत्रात इत्यादिनोक्ताः । अन्त्ये कौर्वतः पाचतः प्रपचतितरामि. तत्त्वप्रकाशिका। *व्यवस्थितविभाषयापीति । व्यवस्थितविभाषाशास्त्रीयोदेश्यतावच्छेदकव्याप्य यद्- पन्तद्रूपव्यापकभावाभावान्यतरविधायकत्वम् । यथा विभाषाशास्त्रं "सर्वत्रविभाषागो इति. तदीयावश्यतावच्छेदक अजव्यवहितपूर्वस्वविशिष्टैरुन्तगोशब्दत्वम्, तद्याप्यरूपं वातायन- बोधकघटकाजव्यवहितपूर्वत्वविशिष्टगोशब्दत्वं तद्व्यापकभावविधायकत्वं सर्वत्र विभाषेत्यत्र एवं विभाषाशास्त्रम् “अचि विभाषा" इति तदीयोदेश्यतावच्छेदकं अजव्यवहितपूर्वत्त्ववद. गृधात्ववयवरत्वं तद्व्याप्य रूपविषतात्पर्येणोचरितघटकाजव्यवहितपूर्वत्वाविशिष्टगृधातु. सम्बन्धिरत्वम् तव्यापकाभावविधायकत्वम् “अचि विभाषा" इत्यस्य । एवरीत्यासर्वत्र - ·- २५० परिभाषेन्दुशेखरे- टः शतृ" (३-२-१२४) इत्यादिसूत्रेषु च भाष्ये स्पष्टा ॥ १०८ ॥ विधिनियमसम्भवे विधिरेव ज्यायान् ॥ १०९ ॥ नियमे मश्रुताया अन्यनिवृत्तेः सामर्थ्यात्परिकल्पनमुक्तानुवाददोषश्चे- ति लाघवाविधिरेवेति बोध्यम् । “यस्य हल" (६-४-४६) इत्यत्र "इजा. देः सनुमः” इत्यादौ च भाष्ये स्पष्टेयम् ॥ १०९ ॥ ननु "आशंसायां भूतवश्व" (३-३-१३२) इत्यनेन लुङ इव लुब्लिटो. रप्यतिदेशः स्यादत 'पाह- सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशः ॥ ११० ॥ सामान्योपस्थितकाले नियमेन विशेषोपस्थापकसामग्रथाभावोऽस्या बी- भैरवी। त्यादेश्च शत्रादेशतदभावाभ्यां साधनं कृतम् ॥ १०८॥ विकल्पविधिप्रसङ्गादाह-विधीत्यादि । विधिरपूर्वविधिः । सम्भव इत्यनेनोभयको. टिसम्भावना यत्र तत्रैतस्याः परिभाषाया उपस्थितिः यत्रासम्भवस्तत्र तु तयोरन्यतरस्य एवं निर्णयः । ज्यायस्त्वे हेतुमाह-*नियमे हीति । अश्रुतायाः शाब्दबोध्याया एतेन तत्र निय. मस्य विधिरूपेण वाच्यपुरस्कारेण प्रवृत्तिरिति दर्शितम् । *उक्तानुवादः । शास्त्रान्तरसिद्धा- नुवादः । न चैवं परिसङ्घयापेक्षयापि विधौ लाघवात् तस्य अनुक्तौ न्यूनतेति वाच्यम् । अत्र शास्त्रे परिसङ्ख्यापि नियमपदेन उच्यते नियमे यथा गौरवं तथा परिसहयायामपीत्याश- यात् । *दोषश्चेति । चकारेण प्राप्तबाधसमुच्चयः । एवञ्च दोपत्रयस्य नियमे परिसहयायाच सम्भवाद्विधौ तु तदभावाल्लाघवमिति लाघवमूलिकेयम् । *"यस्य हलः" इति । आये "य. स्य” इति सङ्घातग्रहणमितिपक्षे अन्त्यलोपस्य "अतो लोप” इतिसूत्रेण सिद्धौ समुदायलो- पार्थमुत हल एवं यस्य लोपो न तु अन्यत्र लोलूयितेत्यादावितिसंशये उक्तरीत्या विधित्वमेव युक्तम् । अन्त्ये "इजादेः" इतिसूत्रेणेविभाषा इत्यतो णिग्रहणसम्बन्धन विकल्ये प्राप्से ला. घवान्नित्यार्थी विधिरिति पूर्वपक्षिणोक्तम् । ततः सिद्धान्तिना हलश्वेज्वित्यतो हल्ग्रहणानु. त्या नियमत्वमुक्तम् । तेन प्रेशणीयमित्यादौ णत्वस्य सिद्धिः। प्रमङ्गनमित्यादौ तु न भवति । तेन यद्यपि लाघवाद्विधेायस्त्वं तथापि लक्ष्यानुसाऱ्यांकरव्याख्यानात् नियमत्वस्य कल्प. नेति बोध्यम् ॥ १०९॥ विधिप्रसङ्गादाह-*ननु आशंसायामिति । अतिदिश्यत इत्यतिदेशः सामान्यस्याति. देशः, सामान्यपदं सामान्यधर्मावच्छिन्नपरम्, तन्निमित्तकत्वं पष्ठयर्थः । एवञ्च सामान्यधर्मा. वच्छिानिमित्तककार्येऽतिदिश्यमाने सति विशेषधर्मावच्छिन्ननिमित्तककार्यातिदेशो नेति फलितम् । परिभाषायां बीजमाह-*सामान्योपस्थितीति । यथा लोके ब्राह्मणवदस्मिन् क्षत्रिये वर्तितव्यमित्युक्ते ब्राह्मणसामान्यस्य यत्कार्य्यमभ्युत्थानादिकंतदतिदिश्यते न तु मा. ठरकौण्डिन्यप्रयुक्तकार्यस्यातिदेशो भवति लोके, तथैव शाळेऽपि व्यवस्थेति लोकन्यायसि. देयमिति केचित् । तत्त्वप्रकाशिका। लक्षणसमन्वयः ॥१०८ ॥ ननु “यस्यहलः" इत्यत्रात इत्यनुवर्त्य नियामकत्वमुत तदननुवयं विधायकत्वं चेति संशये आह-*विधिनियमसंभव इति ॥१०९ ॥ *सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशः । साश्यप्रतियोगितावच्छेदकधर्मव्यापकर्मल्यैवा. तिदेशो नतु सादृश्यप्रतियोगितावच्छेदकधर्माव्यापकधर्मस्येत्यर्थः । तथाचभूतत्वव्यापकभूतत्व.

·तत्त्वप्रकाशिकासहितामैरवी। २५१ जम् । तेन अनद्यतनभूतरूपे विशेषे विहितयोस्तयो तिदेशः । इयमनित्या "नल्यपि" (५-४-६९) इति लिङ्गात् । तेन स्थानिवत्सूत्रेण विशेषातिदे. शोऽपि । स्पष्टं चैतत् सर्व स्थानिवत्सूत्रे भाष्ये ॥ ११० ॥ ननु "तित्स्वरितम्” (६-१-१८६) इति स्वरितत्वं किरतीत्यादावपि स्यादत थाह- प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्य ग्रहणम् ॥ १११ ॥ इयं च "अङ्गस्य" (६-४-१) सूत्रे भाष्ये पठिता। वर्णग्रहणे च न प्र वर्तत इति तत्रैव कैयटे स्पष्टम् । अत एव "सनाशंसभिक्ष उ" (३-२-१६८) "वले" (६-३-११८) इत्यत्र सन्वलयोः प्रत्यययोर्ग्रहणम् । परे तु “तित्स्वरितम्" (६-१-१८५) इति सूत्रे एषा परिभाषा लक्ष्यसंस्काराय भाष्ये कापि नाश्रति कैयटेनोक्तम् । “अङ्गस्य" (६-४-१) इति सूत्रे तत्प्रत्याख्यानायैषा भाष्य एकदेशिनोका। अत एव तितिप्रत्यय भैरवी। वस्तुतस्तु लोकेऽपि विशेषधर्मावच्छिन्ननिमित्तककार्य्याभावे विशेषधर्मावच्छिनोपस्था- पकसामप्रयभाव एव बीजमिति, तथात्रापि शास्त्रे तादृशसामग्रयभावादेव विशेषधर्मावच्छिन्न. निमित्तककार्याभावः कल्प्यते । *तेन* । परिभापाङ्गीकारेण । *लिङ्गादिति । यदीयं नित्या स्यात् , तदा "नरकासेड़" इति कित्वस्य निषेधेन कित्वस्य विशेषधर्मतया न इत्यस्य अतिदे. शाभावेनेत्वाप्राप्तेस्तब्यर्थमेव स्यात् । *तेन* । अस्याः परिभाषाया अनित्यत्वेन । *अतिदेशो. ऽपीति । तेनाग्रहीदित्यत्र कृते दीर्घ स्थानिवद्भावेनेट्त्वातिदेशात् "इट ईटि" इत्यस्य प्रव. त्तिः । अन्यथा सामान्यस्य आगमत्वस्यातिदेशः स्यात् । प्रखाय प्रखन्येत्यत्रात्वविकल्पस्य च सिद्धिः एधिष्यत इत्यत्र लुट्त्वस्य सेहात इत्यत्र लिट्त्वस्य च व्यवहारः ॥११० ॥ प्रत्ययप्रसङ्गादाह-*ननु तित्स्वरितमितीति । किरतीत्यत्र "ऋत इद्धातोः" इति सूत्रे. तस्तितो विधानात् । *अडासंज्ञा सुत्रे इति । अङ्गसंज्ञाया सुत्रमिति समासः । तत्प्रयोज नप्रदर्शकम् "अङ्गस्येति अधिकारप्रदर्शकमिति यावत् । पठितेत्यनेनास्या वाचनिकत्वं ध्वनि तम् । *न प्रवर्तते इति । "तस्मादित्युत्तरम्य” इति निर्देशात् , तेन सुद्ध्युपास्य इत्यत्र यणादेशसिद्धिः प्रत्ययस्यैव ग्रहणे त्वस्यापत्यमिः एरयनम् ययनमित्यत्रैव स्यात्, "आद्गुण" इति गुण औपगवे इत्यादावेव स्यात् । *अत एव । "प्रत्ययाप्रत्यययोः" इति परिभाषा- स्वीकारादेव । *इति सूत्रे इति । कैयटेनोक्तमित्यत्रान्वयः । एकदेशिनोक्त इत्यनेन इयम. नारब्धव्येतिसूचितम् । परिभाषामाश्रित्य तत्प्रत्याख्यानापेक्षयाङ्गस्येत्यधिकारे लाघवम् । तत्त्वप्रकाशिका । स्यैवातिदेशो नतु तदव्यापक तानद्यतनपरोक्षत्वम्। *विशेषातिदेशोऽपीति । वस्तुतश्चिन्त्य . मिदम् । स्थानिवत्सूत्रस्थतदादेशः तत्स्थानिवद्भवतीत्यस्य संग्राहकवाक्यत्वेन अर्थ ल्यप् एतन् कावद्भवतीति अतिदेशवाक्यकल्पनेन सादृश्यप्रतियोगितावच्छेदकैतत्क्त्वावृत्ति तक्तित्वव्या. पकत्वस्य कित्वे सत्वेन तदतिदेशस्य सुलभत्वेन "नल्यपि" इत्यस्य वैयाभावास्फलाभा. वाच । न च सूत्रे येन रूपेण स्थानिता आदेशता च तेन रूपेणातिदेशवास्यकल्पने च मूल मृग्यमिति वाच्यम् । जजागरतुरित्यादौ गुणानापत्ते: अतुस् तस्वद्भवति परस्मैपदवद्वा भवतीत्यतिदेशवाक्यकल्पने भवन्मते विशेषातिदेशसत्वेन आहतुरित्यादौ तसो हित्वेन तस्य जजागरतुरित्यादावतिदेशे अविचिण्णजिस्वितिपर्युदासादितिदिक् ॥ ११ ॥ ।

·परिभाषेन्दुशेखरे- ग्रहणं कर्त्तव्यमिति वार्तिककृतोक्तम् । उक्तसूत्रयोाख्यानात् प्रत्यययोरेव ग्रहणमित्याहुः ॥ १११ ।। ननु "विपराभ्यां जे" (१-३-१९) इत्यात्मनेपदं परा सेना जयती. त्यर्थक पराजयति सेनेत्यत्र प्राप्नोतीत्यत पाह- सहचरितासहचरितयोः सहचरितस्यैव ग्रहणम् ॥ ११२ ॥ तेन विशब्दसाहचर्यादुपसर्गस्यैव पराशब्दस्य ग्रहणमिति तत्रैव भा. ध्ये स्पष्टम् । सहचरणं सदशयोरेवेति सहचरितशब्देन सादृश्यावानुच्यते रामलक्ष्मणावित्यादावपि दृष्टसादृश्यमेव नियामकम् । सदृशयोरेव सह वि. वक्षा तयोरेव सह प्रयोगे इत्युत्सर्गाश्च । ध्वनितं चेदं "कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया" (२-३-- ) इति सूत्रे भाष्ये । तत्र हि-"पञ्चम्यपाङ्परिभिः" भैरवी। परिभाषाया निरुतं दुरुतमित्यादिसकललक्ष्यसाधकत्वाभावाच्च सैकदेश्युक्तिः । *अत एव । उक्तपरिभाषाया अभावादेव । “अपृक्त एकाल्प्रत्ययः” इति सूत्रे प्रत्ययपदोपादानेन सूत्रक तापि तदभावो ध्वनितः। ननु उक्तसूत्रयोः सन्वल्ग्रहणेन प्रत्ययस्यैव ग्रहणमित्यस्य कथं सिद्धिरत आह-*उक्त- सूत्रयोरिति । *व्याख्यानादिति । आये गर्गादिपु विजिगीषुशब्दपाठमूलकात्, अन्त्ये "मतो बह्वचोऽनजिरादीनाम्" इति एतत्साहचर्यमूलकात् "उपसर्गस्य घन्यमनुष्य" इति सूत्राद्वहुलग्रहणानुवृत्तिमूलकाद्वा व्याख्यानादित्यर्थः ॥ १११ ॥ प्रत्ययप्रसङ्गादेवाह-*ननु विपराभ्यामिति । *सहचरितेत्यादि । अत्र सहचरितश- ब्देन सादृश्यवानुच्यते, तस्य चाभिधानियामकत्वम् "संयोगो विप्रयोगश्च साहचय्यं विरो. धिता इत्यत्र प्रसिद्धम् । *तेन* । “सहचरितासहचरितयोः" इति परिभाषास्वीकारेण विश. ब्दसाहचर्यादित्यनेन परस्परसाहचर्य्यस्याभिधानियामकत्वं तत्रेति बोधितम् । यदुक्तं सह- शयोरेव सह प्रयोग इति तन, सर्वत्र लादेशेन सह विकरणस्य सह प्रयोगेऽप्यर्थाबोधकत्वादत आह-*उत्सर्गाच्चेति | *ध्वनितभेदमिति । सदृशयोरेव सहप्रयोग इत्येतत् । एतेन रामलक्ष्मणावित्यत्रैव सहचरणमुपसर्गाणां न दृष्टम् । इत्यनया परिभाषया न निर्वाह इति श. ङ्कापि परास्ता, प्रादीनां सादृश्यस्य तत्संज्ञकत्वेन सत्त्वात् । लक्षणादयो "लक्षणेत्थम्भूत" तत्त्वप्रकाशिका। इत्याहुरिति । वस्तुतस्तु इयं परिभाषात्यन्तमावश्यकी । अन्यथा "नपदान्ताहो" इतिसूत्रे नमतीति नाम इत्यस्य, "वसुखसु” इतिसूत्रे वसुस्तम्भे इत्यस्य, वले इत्यत्र वल- धातोः, "वनो रच" इत्यत्र वनधातोः, “सन्यत" इत्यादौ सनधात्वादेश्व ग्रहणस्य दुरित्वात् । नच "अङ्गस्य" इतिसूत्रे एकदेशिनोकत्वेन इयं नास्त्येवेति वाच्यम् । यदशे एकदेश्युक्तित्वम् तदेशे तस्य तत्वेऽपि एकदेश्युक्तत्वमात्रेण तस्याः तत्वाभावात् । अन्यथा अन्तरङ्गपरिमा. पाया अपि 'नवा बहिरङ्गालक्षणत्वाद्वा' इत्याचेकद्देश्युक्तित्वेन परिभाषाया माप एकदेश्यु. तित्वापतेः । 'तितिप्रत्ययग्रहणं कर्तव्यम्" इतिवार्तिकन्तु प्रत्ययपरिभाषामबुध्या प्रवृत्तम् । ईकारान्तं यद्विवचनं तदन्तमितिकल्पे "अन्तरङ्गानपि" इतिन्यायमबुध्या अशुक्ले शुकले सम्पछेते शुक्ली अभवतामित्यत्र प्रगृह्यसंज्ञाया अभावाय प्रगृह्यसंज्ञाप्रकरणे भाष्ये निषेध. वचनवदितिदिक् ॥ १११ ॥ *सहचरितस्यैवेति । अत्रच बीज सहचरितस्य शकिज्ञानाधीनोपस्थितिः साक्षाना.

·तत्त्वप्रकाशिकासहितामैरवी । (२-४-१०) इति सूत्रेण लक्षणादिद्योतकपरियोगे पञ्चमीमाशक्य यद्यप्ययं परिष्टापचारो वर्जने चावर्जने चायं खल्वपशब्दोऽदृष्टापचारो वर्जनार्थ एव कर्मप्रवचनीयस्तस्य कोऽन्यः सहायो भवितुमर्हत्यन्यो वर्जनार्थाद्यथा अस्य गो सहायेनार्थ इति गौरेवानीयते नाश्वो न गर्दभ इत्युक्तम् । तेन हि-सदृशानामेव प्रयोगे सहायभावो बोधितः । "द्विस्त्रिचतुः" (८-३-४३) इति सूत्रे साहचर्येणैव कृत्वोऽर्थस्य प्रहणे सिद्ध कृत्वोऽर्थन. हणादेषा अनित्या। तेन "दीधीवेवीटाम् (१-१-६) इत्यत्र धातुसाहच. येऽप्यागमस्येटो ग्रहणमिति अन्यत्र विस्तरः ॥ ११२ ॥ ननु "अस्थि" (७-१-७) इत्याधनङ् प्रियसक्थना ब्राह्मणेनेत्यत्र न स्यादङ्गस्य नपुंसकत्वाभावादत प्राह- श्रुतानुमितयोः श्रुतसम्बन्धो बलवान् ॥ ११३ ॥ श्रुतेनैव सम्बन्धो नानुमितेन प्रकरणादिप्राप्तेनेत्यर्थः । प्रकरणादितः श्रुतेर्बलवत्त्वादिति भावः । एवं च तत्र लिङ्गमस्थ्यादीनामेव विशेषणं नाङ्ग- भैरवी। . इति सूत्रप्रसिद्धाः । *दृष्टापचार: । दृष्टव्यभिचारः अनियतार्थक इति यावत् । तदेवाह- वर्जने चेति । अवर्जन इत्यनेन अनर्थकस्यापि संग्रहः । कर्मप्रवचनीय इत्यत्रान्वयः । अह. ष्टपचार इत्यस्य व्याख्या वर्जनार्थ एवेति । एवं च कर्मप्रवचनीयसंज्ञकत्वेन प्रकृते सायं विवक्षितमिति भावः। अस्याः परिभाषाया अनित्यत्वे ज्ञापकमाह-*द्विस्त्रीत्यादिना । साहचर्येण* । सुजन्ता- भ्यां साहचर्येण, कृत्वोऽर्थग्रहणे सिद्धे । कृत्वोऽर्थे जायमानसुजन्तस्य चतुःशब्दस्य ग्रहणे सिद्धः । *तेन । अस्या अनित्यत्वेन । *आगमस्येति । एवम् "आग. महन" इतिसूत्रे आग्रहणसाहचर्येऽपि ऋग्रहणेन धातोर्ग्रहणस्य सिद्धिः, यतः सहचरित. शब्दः सादृश्यवद्वोधकोऽत एव, 'संयोगो विप्रयोगश्च" इति हरिकारिकाव्याख्यानावसरे हेला. राजेन “पञ्चम्यपापरिभिः" इत्युदाहृतम् । *अन्यत्र । उद्योतादौ ॥ ११२ ॥ साहचर्य्यप्रसङ्गादाह-*ननु अस्थीति । "श्रुतानुमितयोः' इत्यत्र श्रुतत्वं साक्षादुच्चरित. त्वमन्यतराकाशाजन्यसम्बन्धत्वं वा । श्रुतेनैवेत्येवकारव्यवच्छेद्यमाह-*नानुमितेति । अन्न बीजमाह-प्रकरणादित इति । बलवत्वञ्च तन्त्रान्तरेऽपि प्रसिद्धम् । यथा प्रत्यक्षस्य साम- ग्रीसत्त्वेऽनुमितेश्च सामग्रीसत्वे समाने विषये आदौ प्रत्यक्षमेव उत्पद्यते। ततोऽनुमितिसामग्री- सत्वे सा भवति एतादृशानुभवसिद्धत्वेन प्रत्यक्षसामग्र्याः प्रथमोत्पन्नप्रमितिजनकत्वात् ताशसामग्रीजन्यप्रमितिकरण प्रत्यक्षप्रमाणं, दुर्बलसामग्रीजन्यानुमानापेक्षया प्रबलमिति व्यवहारः । तथा साक्षात् श्रुतस्थले शाब्दसामग्रीसम्भवात् तत्रापि अनुमानापेक्षया शाब्द. प्रमितिकरणस्य प्राबल्यमिति । प्रकृतोपयोगमेवाह-*एवञ्चेति । तत्र*“अस्थिदधि” इति सूत्रे । तत्र, "नपुंसकस्य मलच" हतिसूत्रात् नपुंसकस्य इत्यनुवर्तते तस्य प्रातिपदिकसाकाङ्क्ष- तत्त्वप्रकाशिका। धीनोपस्थितिश्चेतिउपस्थितिद्वयम् । *अनित्येति । वस्तुतस्तु चिन्त्यमिदम् । “दीधीवे. वीटाम्" इत्यत्र हलनुबन्धकत्वेन साहचर्येण आगमस्यैव ग्रहणात्, नहि धातुत्वेनैव साहचर्य पाचं नतु हलनुबन्धकत्वेनेत्यत्र राजाज्ञास्ति, "द्विनिश्चतुः” इतिसूत्रे कृत्वोर्थग्रहणन्तु सुजन्त. त्वेनैव साहचर्य नत्वन्येनेत्यत्र बोधनद्वारा स्पष्टार्थमेव । नत्वेतल्या अनित्यत्वे गमकम् ॥११२॥ त. प्र. २२

·-
२५४
परिभाषेन्दुशेखरे-
स्य । शिशीलुम्विधिषु तु गृह्यमाणस्याभावात् प्रकरणप्राप्ताङ्गस्यैव विशे.
षणम् । अत एव "वा नपुंसकस्य” (७-१-७९) इति सूत्रे वा शाविति न
कृतम् । तत्र नपुंसकग्रहणं हि गृह्यमाणस्य शत्रन्तस्यैव नपुंसकत्ये यथा
स्यात् । बहवो ददतो येषु तानि कुलानि बहुददतीत्यत्र मा भूद्वहूनि ददन्ति
येषु ते बहुददन्त इत्यत्र यथा स्यादित्येवमर्थम् । स्पष्टं चेदं "स्वमोनपुंस.
कात्' (७-१-२३) इत्यत्र भाष्ये।
केचित्तु "अचो रहाभ्यां द्वे" (८-४-४६ ) इत्यत्र श्रुरोन रेफस्य निमि.
त्तत्वेन यरन्तर्भावादनुमितं कायित्वं बाध्यत इत्येतदुदाहरणमाहुः । तन्न ।
तक्रकौण्डिन्यन्यायेन सिद्धेरिति अन्यत्र विस्तरः ॥ ११३ ॥
ननु "तत्पुरुषे तुल्यार्थ" (६-२-२) इति स्वरः परमेण कारकेण पर.
रकेणेत्यादौ स्यात्तथा "गातिस्थाघुपाभूभ्यः” (२-४-७७) इति लुक
भैरवी।
त्वात् द्वितीय श्रुतत्वमत्र सम्भवति अस्थ्यादीनाञ्च साक्षात् श्रुतत्वम् । विशेषणमिति |
लिङ्गमिति शेषः । *प्रकरणप्राप्ताङ्गस्येति । अङ्गस्य अनुमितित्वमुभयाकाङ्क्षारूपप्रकरणप्राप्त
स्वरूपं बोध्यम् । श्रुतानुमितयोरित्यर्थो न केवलं युक्तिसिद्ध एवं किन्तु अत्र ज्ञापकमप्यस्ती.
त्याह-*अत एवंति* । द्वितीयं गृह्यमाणत्वमन्त्र द्रष्टव्यम् । *स्पष्टञ्चेदमिति । तत्र हि शिशी.
लुङ्नुविधिषु नपुंसकग्रहणं शब्दग्रहणं वा स्यादर्थस्य वेति विचारे, सिद्धन्तु प्रकृतार्थविशेष-
पणत्वात्, सिद्धमेतत् , कथं ? प्रकृतस्यार्थो विशेष्यते, किञ्च प्रकृतमङ्गम् , अङ्गस्य शिशी-
लुङ्नुमो भवन्ति नपुंसके वर्तमानस्य, कथम् प्रियसक्थ्ना ब्राह्मणेन, अस्थ्यादिषु शब्दग्रह-
गम् । अस्थ्यादिषु नपुंसकग्रहण शब्दग्रहणं द्रष्टव्यम् । एतदुत्तरं युक्तं पुनरिदं विचारयितुमि.
तिशङ्का अर्थस्य नपुंसकत्वात् तद्विशेषणत्वमेव युक्तमितिभावः । किं तहिं उच्यते अस्थ्यादिषु
शब्दग्रहमति इदन्नोचितमिति भावः । अत्राप्यर्थग्रहणमेव इत्युक्तम् ।
अन्न कैयटः-अर्थधर्मत्वाल्लिङ्गस्य नपुंसकार्थाभिधायित्वादस्थ्यादयो नपुंसकशब्देन
अभिधीयन्ते गृह्यमाणसम्भवे तद्विशेषणमेव लिङ्गग्रहणं तदभावे प्रकृतस्य अङ्गस्येति निर्णयः ।
अत्र वाशाविति वक्तव्ये "वा नपुंसकस्य" इति सुत्रनिदेश एव मानम् । गृह्यमाणशत्रन्तस्येति
अत्र गृह्यमाणत्वं द्वितीयं द्रष्टव्यम् ।
सीरदेवाद्युक्त खण्डयितुमुपन्यस्यति--*केचित्विति । साक्षात् श्रुतेन साक्षाच्छन्द-
बोधितेन । *अनुमितमिति । अत्रानुमितत्वं न प्रकरणप्राप्सत्वं किन्तु सामान्यधर्मप्रकारकप्र.
तीतिविषयत्वम् । *तक्रकौण्डिन्येति । ननु "येन नाप्राप्तन्यायनिरूपणावसरे तक्रकौण्डिन्य-
न्यायोऽनवकाशविषयो विधेयविषयश्च इत्युक्तम् । अन्न तु तक्रकौण्डिन्यन्यायेन सिद्धरित्यु.
च्यते । एतत् पूर्वोक्तविरुद्धम् , निमित्तत्वस्य अविधेयत्वादिति चेन्न, तक्रकौण्डिन्यन्यायस्थलीयो
यो यो न्यायः युक्तिरनवकाशत्वरूपा तया सिद्धरित्यर्थात्। यत्र यत्र रेफल्य निमित्तत्वं तत्र
सर्वत्र वाक्यान्तरेण काय्यित्वस्य प्रसत्या निमित्तस्वमनवकाशमिति तेन न्यायेन तद्रीत्या
इत्यर्थात् ॥ ११३॥
शीघ्रोपस्थितिकत्वप्रसङ्गादाह-*ननु तत्पुरुष इति । परमेणेत्यादि परिनिष्टितविभक्तया
समासस्य प्रदर्शनेन । इत्यादावित्यादिपदेन परमे कारक इत्यस्य परिग्रहः । ननु लोके स्वरो
तत्त्वप्रकाशिका।
*तक्रकौण्डिन्यन्यायेन सिद्ध रिति । वस्तुतस्तु माठरपरिवेषणन्यायेन सिद्धरिति वक.
व्यम् । अन्यथा महद इत्यादौ रेफस्य द्वित्वापत्यादिपूर्वोक्तदूपणावतारः स्यात् ॥११३॥

·भैरवी। । तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । पै शोषण इत्यतः कृतात्वात्परस्यापि स्यादत पाह- लक्षण प्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम् ॥ ११४ ।। लक्षणेनेत्यर्थः। लक्षणं लाक्षणिकमुपचारात्। तत्तद्विभक्तिविशेषाद्य. नुवादेन विहितो हि समासादिः प्रतिपदोक्तस्तस्यैव ग्रहणं शीघ्रोपस्थिति- कत्वात् । द्वितीयो हि विलम्बोपस्थितिकः । पै इत्यस्य पा इति रूपं लक्ष. णानुसन्धानपूर्वकं विलम्बोपस्थितिकं पिबतेस्तु तच्छोघ्रोपस्थितिकम् । इद- मेव ह्येतत्परिभाषाबीजम् । इयं च वर्णग्रहणेऽपि "प्रोत्" सुत्रे भाष्ये सञ्चा- रितत्वात्। न नियतः छन्दसि तु छान्दसत्वेनैव दोषनिराकरणमत आह-*तथेति । उपचारादिति । लक्षणशब्दादर्शभाद्यज्वा, तथाच यस्य स्वरूपलक्षगानुसन्धानजन्यसाधुत्वप्रतिपत्तिविषय. स्तल्लाक्षणिकम् । प्रतिपदोक्तत्वन्तु साक्षादुच्चरितत्वं, यथा पा रक्षण इति धातो, क्वचित् तत्त. च्छास्त्रानुवादेन विहितत्वरूपं तत् , यथा"विभाषादिक्समास"इतिसूत्रे "दिङ्नामान्यतराल" इतिसूत्रविहितसमाससंज्ञकस्य तत्तद्विभक्तिरित्यादि, तथा "तृतीया तत् कृतार्थेन गुणवचनेन" इति द्वितीयः, परिनिष्ठितविभक्त्या समासपक्षेऽपि "विशेषणं विशेष्येण" इति विहितः । *इदमेव । शीघ्रोपस्थितिकत्वमेव । एतेन लौकिकलाघवगौरवमूलकत्वमस्यार्थादुक्तम् । इयं वर्णग्रहणे ऽपीति । प्रवर्तत इति शेषः । "ओत्"सूत्र इति । तत्र हि-अनदः अदः समभवद. दोऽभवदित्यत्र च्च्यन्तत्वात् निपातसंज्ञायां प्राप्तप्रगृह्यासंज्ञाया अनया वारणं कृतम् । तत्त्वप्रकाशिका। *लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणमा अत्र लक्षणपदमुपचाराल्लाक्षणिकार्थकम् । प्रतिपदोक्तत्वं चात्र, स्वीयोद्देश्यतावच्छेदकसमर्पकज्ञानविषयीभूतानुपूर्वीसजातीयानुपूर्वी- मत्पदघटितशास्त्रविधेयत्वम् । यथा स्वं "धुमास्थ" इति तदीयोद्देश्यतावच्छेदकसमर्पकज्ञा. नविषयीभूतानुपूर्वी पाशब्दत्त्वरूपा तादृशानुपूर्वीमत्पदघटितं शास्त्रं पा पाने इति तद्विधेयत्वं पाशब्दादावितिलक्षणसमन्वयः । नन्वेवं "गतिकारक" इति शास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकसर्पकज्ञानविषयीभूता या गतित्वरूपा. नुपूर्वी तादृशानुपूर्वीमत्त्पदघटिशास्त्रविधेयत्त्वं "कुगतिप्रादय" इति समासस्यैवेति तस्यैव प्रतिपदोक्तत्वादग्रहणं नतु "अनेकमन्यपदार्थ" इति समासस्येति नेयडुवरितिभाष्योदाहृते आध्यै प्रध्यै हति बहुव्रीहौ यण् न । अत्राहि-प्रकृष्टाधीनिं यस्येति बहुव्रीहिः, एवं "इकोगुग. द्वी"इत्यत्रभाष्योक्तगुणवृद्धिपदानुवृत्तेवैयर्थ्यञ्च"त्यदादीनामः” इत्यादौ स्वीयोहेश्यतावच्छेद. कसमर्पकज्ञानविषयीभूता या गुणपदत्त्वरूपा आनुपूर्वी तद्वत्घटितत्वस्याभावात्, एवं लक्षग. प्रतिपदोक्तपरिभाषया तु नात्र निर्वाह इति "इको गुणवृद्धी" इतिसूत्रशेखरविरोध इति चेन्म- वम् , लाक्षणिकत्वेनाभिमतं प्रतिपदोक्तत्वेन चाभिमतं यच्छास्त्रद्वयं ताशशास्त्रीयविधेय. तावच्छेदकरूपावच्छिन्नोदेश्यताकत्वमेतत्परिभाषाप्रवृत्तौ लिङ्गमिति स्वीकारेणादोषात् । यथा "तत्पुरुषे तुल्यार्थ” इत्यादौ लक्षणिकत्वेन प्रतिपदोक्तत्वेनाभिमतं यच्छास्त्रद्वयं "विशेषगं विशेष्येण" "तृतीया तत्कृत" इत्यादि तदीयविधेयतावच्छेदकं यत्तत्पुरुषत्वं तदुपावच्छिन्नोहे. श्यताकत्वं वर्तते, यथा वा “गातिस्थाधुपा" इतिशा पा पान इत्यस्य विधेयतावच्छेद मानुमानिकस्थान्यादेशभावकल्पनया "आदेच" इत्यस्य विधेयतावच्छेदकै च यदात्वं तद्रूपा. वच्छिनोद्देश्यताकत्वं वर्तते। एवम् "इकोगुणवृद्धी" इत्यत्र लाक्षणिकत्वेन प्रतिपदोक्तत्वेनाभि. मतं "त्यदादीनाम" इत्यादि "मिदेर्गुण" इत्यादि शास्त्रहय, तकविधेयतावच्छेदकस्यैवाभा. इक.

·- परिभाषेन्दुशेखरे- यत्तु वर्णग्रहणे नैषा "मादेचः” (६-१-४५) इत्यत्रोपदेशग्रहणादिति, तत्तु तस्मिन्नेव सूत्रे शब्देन्दुशेखरे दूषितमिति तत एव द्रष्टव्यम् । भनित्या चेयं "भुवश्च महाव्याहते” (=-२-७२) इति महाव्याहृतिग्रहणादिति अन्यत्र विस्तरः॥ ११४ ॥ नन्वेवं देङो दोधातोश्च कृतावस्य घुसंज्ञा न स्यात्तथा मेङ प्रात्त्वे प्रणिमातत्यादौ "नेर्गदनद” (८-४-१७) इति णत्वं न स्यात्तथा गै इत्यस्यात्त्वे "घुमास्था" (६-४-६६ ) इतीत्वं न स्यादत शाह- गामादाग्रहणेष्वविशेषः ॥ ११५ ॥ भैरवी। . प्राचीनोक्तं खण्डयति--*यत्त्विति । *उपदेशग्रहणादिति । तद्धि चेता स्तोता इत्यत्र माभूदित्येवमर्थ कृतम् । यदि वर्णग्रहणेऽपि परिभाषाप्रवृत्तिस्तदा परिभाषयैव निर्वाहे तस्य वैयर्यमेव स्यादिति । *दूषितमिति । ओत्सूत्रस्थभाष्यविरोधेन उपदेशग्रहणस्य अन्यार्थ. स्वप्रदर्शनेन दूषितमित्यर्थः । ननु इयं वर्णग्रहणेऽपि प्रवर्तते चेद्यत्र "आदेच उपदेश' इत्यादिसूत्रविहितमात्वं तत्र उ. वङ् न स्यादत आह-*अनित्येति । भुवश्चेति । "भुव" इत्यनेन महाव्याहृतेर्विकल्पेन रे- फो विधीयते । तत्र महाव्याहृतेर्ग्रहणं भूशब्दस्य जसन्तस्य व्यावृत्त्यर्थम् । तस्य तु लाक्ष- णिकत्वादेव व्यावृत्तौ तब्धथं सत्तत्र ज्ञापकम् ॥ ११४ ॥ *नन्वेवम्* । लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषास्वीकारे । *न स्यादिति । सर्वेषां लाक्षणिक. स्वादिति शेषः । *अविशेष इति । व्यवस्थापकपरिभाषया विशेषस्यैव ग्रहणमिति नेत्यर्थः तत्त्वप्रकाशिका। वनाप्रवृत्तिः। नच "गतिकारकेतरण इत्यत्र प्रतिपदोक्तत्वेनलाक्षणिकत्वेन चाभिमतं यत् "कुगति" "अ. नेकमन्यपदार्थे” इति शाबद्वयं तदीयविधेयतावच्छेदकसमासत्त्वावच्छिन्नोद्देश्यताकत्वस्य स. त्वात् तदवस्थमिति वाच्यम् । गतिकारकपूर्वस्यैवभाष्ये पठितत्वेन पूर्वपदाभावेन समासाक्षे. पासम्भवात्। एतद्वार्तिकानियमलभ्यार्थानुवादकत्वादतिकारकेतरपूर्वपदस्येति कौमुदीपाठस्य। अथवा यत्किञ्चिच्छास्त्रविशिष्टत्वं प्रतिपदोक्तत्वं वैशिष्ट्यच स्वीयोद्देश्यतावच्छेदकरूपा. वच्छिन्नविधेयताकत्व स्वीयोदेश्यतावच्छेदकसमर्पकज्ञानविषयीभूतानुपूर्वीविशिष्टविधेयता. कत्व एतदुभयसम्बन्धेन, आनुपूर्वीवैशिष्टयंचस्वावच्छिनत्व स्वावच्छिवप्रयोज्योद्देश्यतानि. रूपितत्व एतदन्यतरसम्बन्धेन । प्रथमसम्बन्धदानेन "गतिकारक" इत्यादौ न दोषः, द्विती. यसम्बन्धदानेन "विशेषण विशेष्येण बहुलम्" इत्यादिलाक्षणिके न दोषः, द्वितीयसम्बन्धा. न्तर्गतावच्छिन्नत्वसम्बन्धदानेन पा पान इत्यादौ नाव्याप्तिः । एवं तदन्तर्गतस्वावच्छिनप्रयो. ज्योद्देश्यतानिरूपितत्व सम्बन्धदानेन तृतीयात्कृता"इत्यादौनाव्यातिरिति सुधियो विभावय- न्तु । दूषितमिति । वस्तुतस्तु एतदप्रवृत्तिरेव ज्यायसी फलाभावात् । नच अदोभवदित्यादी एतत्परिभाषया वारणपर "ओत्" सूत्रस्थभाष्यविरोध इति वाच्यम् । तस्यैकदेश्युक्तित्वेनादो. पात् । तस्य तु तदुक्तित्वं अगोभवदित्यादौ गौणमुख्यन्यायेन व्यापकसमाधानं च ददता भाष्यकृता ध्वनितमिति दिक् ॥११४ ॥ *गामादामहणेविति । दाशब्दस्य ग्रहण यस्मिन्सूत्रे तहामहणं गाश्चमाश्च दामहणं च गामादाग्रहणानि । तथाच-गाविषये माविषये दापदघटिते सूत्रे च लुग्विकरणपरिभाषा लक्ष. णप्रतिपदोकपरिभाषा निरनुबन्धकपरिभाषा अर्थवग्रहणपरिभाषा - नोपतिपत इत्यर्थः ।

·- भैरवी। तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । २५७ अत्र च शापकं दैपः पिस्वम् । तन्यदाबिति सामान्यग्रहणार्थम् । अन्यथा लाक्षणिकत्वादेव विधौ तदग्रहणे सिद्ध किं निषेधे सामान्यग्रहणार्थेन पि. त्वेन । तेन चैकदेशानुमतिद्वारा सम्पूर्णपरिभाषा शाप्यते । इयं च लक्षण. प्रतिपदोक्तपरिभाषानिरनुबन्धकपरिभाषा लुग्विकरणपरिभाषाणां बाधिका "दाधाघु" (१-१-२०) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टा । “गातिस्था" (२-४-७७) इति सूत्र इणादेशगाग्रहणमेवेष्यत इति न दोष इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ ११५ ॥ ननु वृद्ध्यादिसंशाः समुदाये स्युरत आह- प्रत्येक वाक्यपरिसमाप्तिः ॥ ११६ ॥ देवदत्तादयो भोज्यन्तामित्यत्र भुजि(१)वत् ॥ ११६ ॥ अत एव वक्ष्यति इयं चेत्यादिना । * अत्र च* । उक्तपरिभाषायां च । *अदावितीति । अ. प्रेति शेषः । *निषेध इति । अदा बिति निषेध इत्यर्थः । ननु दैपः पित्वं दाधातुविषय एव ज्ञापकमस्त्वित्यत आह-*तेन चेति । दैपः पित्त्वेन चत्यर्थः । *परिभाषाणामिति । तथा च-बाध्यसामान्यचिन्ता अवाश्रयणीयेत्युक्तं भवति । कचित् तु विशेषस्य ग्रहणमित्याह-*गातिस्थेतीति*। *इष्यत इति । अत्र मानं तु गा. पोहणे इणपिबत्योहणमिति भाष्यमेव । अर्थवत्परिभाषायाः सहचरितासहचरितयोरिति परिभाषायाश्च नेयं बाधिका। तेन दाशृधात्ववयवदाशब्दस्य "हावामश्च" इतिसूत्रे सानुबन्ध- कावासाहचर्यान्मामेडोरेव ग्रहणम् । न मा मान इत्यस्येति व्यवस्थायाः सिद्धिः॥११॥ "गातिस्था" इतिसूत्रे घुशब्दस्य संज्ञात्वात् तत्प्रसङ्गन स्मृतवृद्धिसंज्ञा विषय आह- *प्रत्येकमित्यादि । अत्र वाक्यशब्देन वाक्यजन्यशाब्दबोधीयोदेश्यताविषयता उच्यते तस्याः समाप्तिश्च सम्यगाप्तिः सम्बन्धः पर्याप्तिलक्षणः प्रत्येकवृत्तिधर्मस्तत्पर्याप्त्यवच्छेदक इति यावत् । एवञ्च "वृद्धिरादैच्” इति संग्राहकवाक्याबृद्धिशब्दाभिना आदेच् इति शाब्द. बोधे जातेऽपि समुदायस्य संज्ञायां फलाभावात् प्रत्येकवृत्तिधर्मस्य वाच्यतावच्छेदकत्वक- ल्पनेन लक्ष्यस्य सिद्धिः कर्तव्या । तत्र दृष्टान्तमाह-*देवदत्तादय इति । आदिना यज्ञद. त्तविष्णुमित्रयोः परिग्रहः । अत्र समुदायस्य क्रियाकर्तृत्वं प्रत्येकस्य क्रियाकर्तृत्वं विना अनुपपन्नमेवेति भुजिक्रियायाः सम्बन्ध एकैकमात्रसम्बन्धी कल्प्यत इति ॥ ११६ ॥ तत्त्वप्रकाशिका। ततश्च धेटोऽपि घुसंज्ञा सिध्यति । यत्तु गामादानां ग्रहणं यत्र तत्रैतत्परिभाषाचतुष्टयं नोपतिष्ठत इति तन्त्र, "धुमास्था" इति सूत्रे कृतात्वस्य पै इत्यस्य ग्रहणापत्तः ॥ ११९ ॥ *समुदाये स्युरिति । अयम्भावः संज्ञास्थले सर्वत्र उद्देश्यतावच्छेदकपर्याप्त्यनुयोगिता- वच्छेदकीभूतो यो धर्मः स एव विधेयपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदको भवतीति नियमेनोद्देश्यता. वच्छेदकपर्याप्तयनुयोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तविधेयकत्वं संज्ञासु नियत- मिति यावत् । तथा च "वृद्धिरादैच्" इत्यादौ द्वन्द्ववाच्यसाहित्यस्योहेश्यतावच्छेदकत्वेन तत्पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकं त्रित्वमिति तदेव वृद्धिसंज्ञापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकं भवतीति प्रत्येक संज्ञा न स्यादिति प्रत्येक वाक्यपरिसमातिः । "वृद्धिरादेच्” इत्यादी साहित्यस्योपल. क्षणत्वेन उद्देश्यतावच्छेदक आत्वं ऐत्वं भौत्वं चेति तत्पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकं ततब्यक्ति- त्वमिति तदेव वृद्धिसंज्ञादेःपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकमिति प्रत्येक संज्ञासिद्धिरिति भावः॥१६॥ (१) भुजिवविति । अत्र षष्ठ्यन्ताद्वतियः।

·- २५८ परिभाषेन्दुशेखरे- नन्वेवं संयोगसंज्ञा समाससंहाभ्यस्तसंज्ञा अपि प्रत्येकं स्युरत पाह- कचित्समुदायेऽपि ॥ ११७ ॥ गर्गाः शतं दण्डयन्तामर्थिनश्च राजानो हिरण्येन भवन्तीत्यादौ दण्डन- वत् । लक्ष्यानुरोधेन च व्यवस्था ॥ ११७ ॥ ननु "यूस्त्र्याख्यौ” (१-४-३) इत्यत्र व्यक्तिपक्षे दीर्घनिर्देशादन. णत्वेन ग्राहकसूत्राप्राप्त्योदात्ताधन्यतमोच्चारणेऽन्यस्वर(१)कस्य संज्ञा न स्यादत प्राह- अभेदका गुणाः ॥ ११८ ।। भैरवी। *नन्येवम् । प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्त्यङ्गीकारे । *स्युरिति । तथा च दृषत्करोतीत्यत्र संयोगान्तलोपस्य राजपुरुष इति समासपूर्वपदस्यापि समाससंज्ञायां समासस्येत्यन्तोदात्त. त्वस्य पूर्वपदेऽभ्यस्तसंज्ञायाः प्रत्येकपरिसमाप्तौ जुह्वतीत्यत्र उत्तरभागस्य "स्वरभित्रस्य प्राप्नुवन् विधिरनित्य" इति अनित्यं यणादेशं परत्वादाधित्वा "अभ्यस्तानामादिः" इत्यु. दात्तत्वे "उदात्तस्वस्तियोर्यण" इतिस्वरितत्वस्य चापत्तिः स्यादिति भावः । *क्वचिदिति । तथा च-पूर्वप्रतिद्वन्द्वितया लक्ष्यानुरोधेनेयमपि परिभाषा आश्रीयते । तत्र दृष्टान्तमाह-*गर्गा इत्यादिना* । अत्र समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिश्च वाक्यजन्यशा. ब्दबोधीयविषयतायाः समुदायवृत्तिधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकत्वमित्यस्य कल्पनमिति । समु. दाये वाक्यपरिसमाप्तौ हेतुमाह-*अर्थिनश्चेति । इत्यादावित्यादिपदं तादृशवाक्यशेषपरम् । तेन च प्रत्येक दण्डयन्ति दण्डिनचेह ग्रहणार्थो न तु निग्रहार्थ इति लब्धम् । शतमिह प्रधानं कर्म स्वीकारविशेषानुकूलव्यापारस्य धात्वर्थत्वात् अपादानस्थानापन्ना गर्गा अप्रधानं कर्म यदि अत्र प्रत्येक गगेंभ्यो ग्रहणं भवेत्तदा प्रधानस्य शतस्याप्रधानगर्गानुरोधेनावृत्तिः स्यात् । न हि प्रधानस्याप्रधानानुरोधित्वमुचितमिति । ननु उक्तयोन्याययोः कथं व्यवस्थेत्यत्र आह-*लक्ष्यानुरोधेनेति । अत्र एव क्वचिदु. नप्रकारद्वयमपि न, यथा “अटकुप्वाड्" इति सूत्रे हि व्यस्तैर्यथासम्भवं मिलितैश्चेति व्याख्यातम् ॥ ११७॥ संज्ञाप्रसङ्गादाह-*ननु “यूस्त्र्याख्य"इति ।जातिपक्षेऽस्यानुपयोगो वक्ष्यमाण एवेत्याशयेन । *व्यक्तिपक्ष इति । अभेदका इत्यस्य स्वरूपणोपात्ता अपीत्यादिः । एतेन यत्फलितं तदाह- तत्त्वप्रकाशिका। *प्रत्येकं स्युरिति । “वृद्धिरादैच्" इत्यादाविव “उभे अभ्यस्तम्" इत्यादावपि द्वित्वा. दिकमुपलक्षणं स्यादिति भावः । *समुदाये वाक्यपरिसमाप्ति: । "उभे अभ्यस्तम्" इत्यत्रो. भे ग्रहणसामर्थ्यादुभपदार्थतावच्छेदक द्वित्वं "सह सुपा" इत्यत्र सहग्रहणसामर्थ्यात्सहार्थसा. हित्यम् “हलोनन्तरा" इत्यत्रानन्तरा इत्युक्तेर्हल इत्यत्र एकशेषप्रयोजकीभूतं साहित्य च विवक्षितमिति न प्रत्येकं संज्ञेति । *अथिनश्च राजान इति । तथा च शतस्य विधेयत्वेन प्राधान्यात्तस्य अप्रधानगर्गानुरोधेन आवृत्तिर्न न्याय्येति भावः ॥ ११६ ॥ *संज्ञा न स्यादिति । अयं भाव:-"स्वरूपम्" इतिसूत्रे रूपपदेन श्रावणप्रत्यक्षविषय. तावच्छेदकधर्मस्य ग्रहणादत्त्वादिजातेरिव उदात्चत्वनिरनुनासिकत्त्वादेरपि ग्रहणे "युस्त्र्या. ख्यौ” इत्यादौ निरनुनासिकोदाचादिग्रहणे उदात्तत्वविशिष्टनिरनुनासिकत्वविशिष्ट इत्याच- वच्छिन्ने एव स्वरूपमित्यनेन शक्तबोधितत्वेन अनुनासिकानुदात्तादेनंदी संज्ञा न स्यादिति । (१) अन्यस्वरकस्यति । अनुदात्तादेरुपलक्षणमिदम् ॥ ।

·भैरवी। तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। २५९ असति यत्ने स्वरूपेणोच्चारितो गुणो न भेदको न विवक्षित इत्यर्थः । अत्र च "अस्थिदधि" (७-१-१८) इत्यादावनडादेरुदात्तस्यैवोच्चारणेन सिद्ध उदात्तग्रहणं शापकम् । स्वरूपेणोच्चारित इत्युक्तेरनुदात्तादेरन्तोदा. त्तादित्युदात्तादिशब्दोच्चारणे विवव । “उ” (१-१-१७ ) "ॐ" (१-१-१८) इत्यत्र अननुनासिक एव उच्चारणीये यत्नाधिक्येनानुनासि. कोच्चारणाद्विवक्षा बोध्या । “पथिमथ्यभुताम्" (७-१-८५) इत्यादौ स्थान्यनुरूपतययनुनासिक एवोच्चारणीय निरनुनासिकोच्चारणात्तद्विव. ता। एतदर्थमेवासति यत्ने इत्युक्तम् । न चैवमस्थ्यादीनां "नविषयस्य" (फि० २-३) इत्याद्युदात्ततया अन्त्यादेशस्यानङः स्थान्यनुरूपेऽनुदात्त एवोच्चारणीय उदात्तोच्चारणं विवक्षार्थ भविष्यतीति कथमस्य ज्ञापकत्वमिति वाच्यम् । परमास्थिशब्दा- दावन्तोदात्त उदात्तगुणकस्यापि स्थानित्वेन विवक्षायां मानाभावात् । चतसर्याादात्तनिपातं करिष्यते वधादेश आधुदात्तनिपातनं करिष्यते *असतीत्यादिना । अत्र च*। अस्यां परिभाषायां च । आदिना "चतुरनडह" इत्यस्य संग्रहः। विशेषणस्य फलमाह-*स्वरूपेति । शब्दोच्चारण इत्यनेन यत्र उदात्तादिशब्दस्य यः संज्ञी तत्तद्गुणविशिष्टो यस्तस्यैव यत्रोच्चारणं तत्राविवक्षा अस्त्येव, यत्र तु यत्नस्तत्र विवक्षा भव. त्येव । अत्र दृष्टान्तमाह-*उज मिति । उच्चारणीयमिति स्थान्यनुरूपत्वादित्यादिः। एत. दर्थमेव* । उक्तोभयार्थमेव । इदं सम्प्रदायमतेन विधेयाविषये विशेषस्य वक्ष्यमाणत्वात् । स्थान्यनुरूपोच्चारणस्थले विवक्षास्वीकारे "अस्थि" इतिसूत्रघटकोदात्तशब्दस्य ज्ञापकत्वं न सम्भवतीत्याशङ्कते-*न चैवमिति । ज्ञापकत्वमिति । स्वस्मिन्न चारितार्थ्यादिति शेषः । *अस्य* । उदात्तशब्दोच्चारणस्य । *अन्तोदात्त* । समासस्वरेण अन्तोदात्ते । अपिरसमा. सस्थलीयानुदात्तस्य समुञ्चायकः । एवं वा समासेऽनुदात्तगुणक एव स्यादितिसूत्र उदात्तश. ब्दोच्चारणमावश्यकमिति भावः । ननु निपातनस्थले यत्र विशेषाभावाञ्चतसरीत्यादिभाष्यासङ्गतिरत आह-*चतसा. तत्त्वप्रकाशिका। *गुणा अभेदका इति । अस्याः "स्वरूपम्" इतिपरिभाषाया अपवादभूतत्वेन तत्र रूपपदेन अनुनासिकत्वनिरनुनासिकत्वोदात्तत्वानुदात्तत्वस्वरितत्वातिरिक्तश्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छे. दकधर्मावच्छिन्ने एव शक्तिबोधनेन अनुनासिकानुदात्तादेरपि घिसंज्ञासिध्यतीतिभावः । एत. न्मूलकमेव-*असतियत्र अनुनासिकत्वनिरनुनासिकत्वोदात्तत्वानुदात्त. त्वस्वरितत्वानि गुणाः "स्वरुपम्" इतिसूत्रे रूपपदेनाविवक्षिता इति परिभाषार्थः । अक्षरार्थ- स्तु गुणा अभेदका अव्यावर्तकाः "स्वरूपम्" इतिसूत्रे रूपपदेनाग्रहणद्वारेति । *ज्ञापकमिति । नच ज्ञापितेऽपि पुनरप्युदात्तग्रहणं व्यर्थम् । "भाव्यमानेन" इतिनिषेधेन "गुणा अभेदका" इ. त्यस्याप्रवृत्तेरिति वाच्यम् । तस्यां परिभाषायां स्वरातिरिक्तत्वेन सङ्कोचेनादोषात् । अत एवं "बहुवचने झल्येत्" इत्येकारः वृक्षेभ्य इत्यादौ उदात्तः, पूर्वेभ्य इत्यादौ अनुदात्तः, चैत्रेभ्य इत्यादौ स्वरितश्च भवतीति दिक् । *अनुनासिके एवोच्चारणीये इति । नच पथीयतेः विपि पथा इत्यादौ स्थानिनिरनुनासिकस्यापि सम्भवादिदमसङ्गतमिति वाच्यम् । तस्यानभिधाने. नादोषात् । स्पष्टं चेदं "पथिमथ्यभुक्षामात्" इतिसूत्रे शेखरे तत्सुत्रस्थशब्दरत्नेचेति बोध्य म् । स्थान्यनुरूपेति । नच हनधातोरेकाच्त्वेनान्तोदात्त आगुदात्तश्चेत्यायुदात्तवधादेशो. । इति ।

·२६० परिभाषेन्दुशेखरे- पदादयोऽन्तोदात्ता निपात्यन्ते सहस्य स उदात्तो निपात्यते इत्यादि- भाष्यं त्वेकश्रुत्याष्टाध्यायीपाठे क्वचिदुदात्ताधुच्चारणं विवक्षार्थमित्याश. येन । त्रैस्वयेण पाठे इति पक्षे तु ज्ञापकपरं भाष्यमिति कैयटादयः । परे तु निपातनं नामान्यादृशे प्रयोगे प्राप्तेऽन्याशप्रयोगकरणं तद्रूपात् यत्रात्तत्र तत्रोदात्तादिविवक्षा। "तिसूचतसृ” इत्यत्र द्वन्द्वप्रयुक्तेऽन्तोदात्त उच्चारणीय आधुदात्तोच्चारणमन्यत्र स्थान्यनुरूपे स्वर उच्चारणीये तत्त. दुच्चारणं विवक्षार्थम् । सम्पूर्णाष्टाध्याय्याचार्येणैकश्रुत्या पठितेत्यत्र न मानम्। क्वचित्पदस्यैकश्रुत्यापि पाठो यथा “दाण्डिनायनादि" सूत्र ऐत्वाकेति । यद्यप्यध्येतार एकश्रुत्यैवाङ्गानि पठन्ति ब्राह्मणवत्तथापि व्याख्यानतोऽनुना- सिकत्वादिवदुदात्तनिपातनादिशानमित्याहुः । विधेयाविषये त्वप्रत्यय इति निषेधान्न गुणाभेदकत्वेन सवर्णग्रहणम् । अत एव घटवदित्यादौ मतो. भैरवी। शुदात्तेति । नन्वेवम् “अस्थि" इतिसूत्रघटकोदात्तशब्दोच्चारणस्य ज्ञापकत्वासम्भवोऽत्रापि एकश्रुत्या पाठे कर्त्तव्य उदात्तगुणकस्याना उच्चारणेनैव अविवक्षायाः सम्भवादुदात्तशब्दो. चारणं व्यर्थमेवेत्यत आह-*स्वय्येणेत्यादि । पाठे इति । अष्टाध्याय्यामिति शेषः। कैयः टादय इत्यनेन सुचितामरुचिं प्रकटयवाह-*परे त्वित्यादिना । सामान्येनोक्तमर्थ विशिष्य दर्शयति-तिस इति । अत्रापिशब्दो भ्रमात्पत्तितः । *अन्यत्र । वधादौ अस्य स्थानी हन्धातुः स यथानुदात्तस्तथैवानुदात्ते वधशब्दे उच्चारणीये इति भावः । *तत्तदुच्चारणम् । उदात्तोचारणमित्यर्थः । यथा हन्धातोरनुदात्तत्वात्तदादेशोऽपि तेन तुल्योऽनुदात्त उच्चारयि. तुमर्हः । एवं “पादस्य पदाज्याति" इतिसूत्रविहितादेशः “स्वाङ्गशिटाम्" इत्यायुदात्तस्य स्थानिन आधुदात्त एवोच्चारणयोग्यः । एवं चादेराकृतिगणत्वात् निपातत्वेनाद्युदात्तः सह- शब्दः तस्य स्थाने यः सादेशः स उदात्तानुदात्तोभयस्थानिकत्वेन स्वरितत्वयोग्यः । भाष्य. विरोधपरिहारायाह-*कचिदिति । एकश्रुत्यापीत्यपिना त्रैस्वयंपरिग्रहः-*ऐक्ष्वाकेतीति । अत्र हि इक्ष्वाकुशब्दात् “जनपदशब्दात्" इत्यञ्प्रत्यये तदन्त आहुदात्ता एक ऐक्ष्वाकशब्दः अपर इक्ष्वाकुषु जात इत्यर्थे "कोपधादण्" इतिसूत्रविहिताणन्तोदात्त उभयोरप्येतत् निपा. तनम् । उकारस्य लोपोऽत्र निपात्यते । यदि अत्रैकश्रुत्या पाठस्तदात्र निपातनमायुदात्तस्य उतान्तोदात्तस्येति संदेहे सत्येकशेषेणोभयोरप्येतत् निपातनमिति समाधियुक्तव । यद्यपि अत्र द्वन्द्वे समासान्तोदात्तत्वे शेषनिधाते च शङ्का अयुक्तैव, तथापि तदीयविग्रह- वाक्येऽयं विचारो बोध्यः । यद्यपि पाणिनेस्तत्र तत्र तत्स्वरस्य पाठस्तथापि अध्येतृणामेक. श्रुत्यैव पाठदर्शनेनोदात्तादिज्ञानाभावात् कथं स्वरनिर्णय इत्यत आह-*यद्यपि इति । ननु "यूस्त्र्याख्यौ" इत्यादावनुवादे सर्वसंग्रहार्थमियं परिभाषावश्यमारब्धव्या "अणु. दित्" सूत्रस्य तु नात्र व्यापारोऽनण्त्वात् , एवञ्च विधेयाविषयेऽस्य प्रवृत्त्यापत्तावतिप्रसा इत्यत्र आह-*विधयेति । इति निषेधादिति । 'अप्रत्यय' इत्यनेनैकदेशानुमत्या बोधिता. या 'भाग्यमानेन सवर्णानां ग्रहणं न' इति परिभाषा, तया निषेधादित्यर्थः । *अत एव । भाग्यमानेनेति परिभाषास्वीकारादेव । अत एव । मतुपो मकारस्यानुनासिकवका. तत्त्वप्रकाशिका। चारणमपि संभवतीति अन्तोदात्ते उचारणीये आधुदात्तोचारणविवक्षार्थमित्यसङ्गतमिति वा. व्यम्। "धातोः" इत्येनेनान्तोदात्ते एव पठनीये मायुदासोचारणस्य विवक्षारयात्।हमधातो. । ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । २६१ मस्य नानुनासिको वकारः । अत एव "तद्वानासाम्" (४-४-१२५) इति सूत्रनिर्देशः । अन्यथा “प्रत्यये भाषायाम्" इति नित्यमनुनासिकः स्यात् । जातिपक्षे तु नास्योपयोग इति बोध्यम् । यू इत्यादौ दीर्घमात्रवृत्तिजाति- निर्देशान्न क्षतिरिति अन्यत्र विस्तरः ॥ ११८ ॥ ननु "सर्वनामानि" (१-१-२७ ) इत्यत्र णस्वाभावनिपातनेऽपि लोके सणत्वप्रयोगस्य साधुत्वं स्यादत पाह- वाधकान्येव निपातनानि ॥ ११९ ।। तत्तकार्ये नाप्राप्ते निपातनारम्भात् । “पुराणप्रोक्तेषु" (४-३-१०५) भैरवी । रामावादेव । यदस्याः परिभाषाया अवतरणे व्यक्तिपक्ष इत्युक्तं तस्य फलमाह-*जाति. पक्ष इति । नास्योपयोग इति । एतेन जातिपक्षस्य आवश्यकता तेनैव सकललक्ष्यसंग्रह इति ध्वनितम् । ननु यदि जातिपक्षस्यैव स्वीकारस्तदा यू इत्यत्रातिप्रसङ्ग इत्यत आह-*यू इत्यादा. विति । एतेनाश्रीयमाणो गुणो भेदक इति परिभाषान्तरमिति कस्यचिदुक्तिरसङ्गतेति सू. चितम् ॥ ११८ ॥ "यूस्त्र्याख्यौ" इतिसूत्रे प्रसक्तस्य दोपस्य परिहारं कृत्वा तत्प्रसङ्गेन अन्यत्रापि सूत्रेऽ. तिप्रसङ्ग पारहामाह-*नन्विति। अत्र "पूर्वपदात्" इति णत्वं प्राप्तं तदभावस्य निपातनेऽ. पि लौकिकप्रयोगे णत्वापत्तिरित्यर्थः । “अट्कुप्वाइ इतिसूत्रस्य तु न प्राप्तिः। समानपदत्वा. भावात् । तद्धि निमित्तानधिकरणनिमित्तिमत्पदाघटितत्वम् निमित्तानधिकरणत्वं निमित्तान. वयवकत्वम् । निमित्तिमत्वं नकारावयवकत्वम् । पदत्वञ्च न पदसंज्ञाकत्वम् गन्धर्वगानमित्या सुबुत्पत्तेः प्राकृदन्तस्य गानेत्यस्य समासेन पदसंज्ञाया अभावेन णत्वापत्तेः । किन्तु वि. भक्तीतरानपेक्षया अर्थबोधकत्वेन दृष्टत्वम् । मातृभोगीण इत्यत्र भोगिणेत्यस्य प्रत्ययमात्रस्य वा न तादृशपदत्वमितिणत्वस्य सिद्धिः । चैवमपि सर्वनाथप्रभुणेत्यत्र णत्वं न स्यात् निमित्तानधिकरणेन निमित्तिमता पदेन नाथेत्यनेन घटितत्वादिति वाच्यम् । निमित्तानधिकरणत्वनिमित्तमत्वाभाववद्यत्पदं तदवयव. भित्रस्य नस्य णत्वमित्यस्मिन् समुदितार्थे तात्पर्य्यात् । पदत्वञ्च पूर्वोक्तमेव । एवञ्च सर्वना. थप्रभुणेत्यस्य समुदायस्योभयवत्त्वेन तदवयवस्य नादेशावयवनस्य तद्भिन्नत्वात् नत्वस्य सिद्धिः। तद्घटकनाथशब्दावयवस्य तु न, नाथेत्यत्रैकसत्वेऽपि द्वर्य नास्तीतिरीत्या तदुभया- भावस्य सत्त्वेन तादृशोभयाभाववत्पदावयवत्वस्य सत्त्वात् । तत्तत्कार्य इति । एवमभि- धानेनास्याः परिभाषाया येन नाप्राप्तन्यायमूलकत्वमिति ध्वनितम् । ननु बाधकान्येवेति नियमस्वीकारे “सायचिरम्" इतिसूत्रेण पुराशब्दागवाथै ट्युप्रत्यये तस्वप्रकाशिका। रायुदात्तेऽपि “धातोः इत्यनेनान्तोदात्तसामर्थ्यादेव उपदेशत्वावच्छेदेन एवोच्चारणीये आयु. दात्तोच्चारणस्य विवक्षार्थत्वाद्वेति दिक् । *अत एव तद्वानासामिति । नच "तसौ मत्वर्थ इत्यत्र दकारस्यापि प्रश्लेषेण तदो दान्तत्वेन भसंज्ञया अनुनासिकाप्रातिरिति न निदेशाऽस. अतिरिति वाच्यम् । तद्वानिति असुब्वत इति "प्रत्ययस्थात्कात्" इतिस्त्रोदाहतोपलक्षण- सेनादोषात् ॥ ११८ ॥ *णत्वाभावनिपातन इति । न च कृतणत्वेन या संज्ञावगमस्तत्रैव "पूर्वपदाव" इति णत्वं भवति । अत एव रघुनाथादिशब्दे णत्वं न, तथा च प्रकृते कृतणत्वेन संज्ञावगमामावा.

·- २६२ परिभाषेन्दुशेखरे- इति निपातितपुराणशब्देन पुरातनशब्दस्य बाधः प्राप्तोऽपि पृषोदरादित्वा- न्नेति बोध्यम् । पुराणेति पृषोदरादिः पुरातनेति चेत्यन्ये । इयं सर्वादिसूत्रे भाये स्पष्टा । अबाधकान्यपि निपातनानोति तु भाष्यविरुद्धम् ॥ ११९ ॥ ननूखधातोद्वित्वे स्वत एव ह्रस्वत्वात् पूर्वमभ्यासहस्वत्वाप्रवृत्तौ हला. दिशेषे सवर्णदोघे ह्रस्वापत्तिरत आह- पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिः ॥ १२० ।। एवं च हस्वस्यापि हस्वत्त्वे कृते 'लक्ष्ये लक्षणस्य' इति न्यायेन न पुनर्हस्वः। तदुक्तम्-"इको झल" (१-४-8) इति सूत्रे भाग्ये-कृतकारि खल्वपि शास्त्रं पर्जन्यवदिति । सिद्धेऽपि हस्वादिकारीत्यर्थः । न च लक्ष्ये लक्षणस्य सकृदेव प्रवृत्तिरित्यत्र न मानमिति वाच्यम् , "समो वा लोपमे- के" इति लोपेकसकारस्य, छित्वेन द्विसकारस्य, पुद्वित्वेन च त्रिसका. रस्य सिद्धौ "समः सुटि” (८-६-५ ) इति सूत्रस्यैव मानत्वात् । “सम्प्र. सारणाच ( ६-१-१८ ) सिचि वृद्धिः” (७-२-१ ) इत्यादौ भाष्ये स्पष्ट मुक्तत्वाच्च । अत्र 'विकारकृतो लक्ष्यभेदो न' इति "सिचि वृद्धिः" इति भैरवी। । तस्य तुडागमेऽवश्यप्राप् तदभावनिपातनेन पुरातनशब्दस्य बाध एवं प्राप्नोतीत्यत आह- *पुराणेति पृषोदरादित्वात् । तस्मिन् गणे तुसहितस्य पाठकल्पनात् । अन्ये तु पुरातनशब्दः "सायंचिरम्" इतिसूत्रसिद्ध एव । पुराणशब्द एव पृषोदरादिः क. ल्पनीयः । एवं हि निपातनद्वयकल्पना नेति लाघवमित्याशयेन आह-*पुराणेति । कैय. टायुक्ति खण्डयति-*अबाधकेति । *भाष्यविरुद्धमिति* | बाधकान्येव हि निपातनानी. ति तत्रोक्तः ॥ ११९ ॥ संज्ञाशब्दे निपातनप्रसङ्कन संज्ञान्तरस्य स्मृतौ अभ्याससंज्ञापि स्मृतेति तदुद्देश्यकका यविपये आह-*नन्विति*। *पर्जन्यवदिति । यथा पर्जन्यस्य सिद्धेऽपि जलौघे प्रवृत्तिस्त. थासिद्धेऽपि काठये स्वोदेश्यतावच्छेदकधर्मसत्वे लक्षणस्य प्रवृत्तिर्भवतीति तदर्थः । *एव. ब* । एतत्परिभाषास्वीकारे च । एवञ्च अयं न्यायो लौकिक इति ध्वनितम् । एतस्य आश्र- यणादेव "प्रवाहणस्य ढे” इत्युत्तरपदवृद्धिविधानमपि चरितार्थम् । इयं परिभाषा भाष्यका. रसम्मतापीति आह-*तदुक्तमिति । नन्वेतस्य न्यायस्य स्वीकारे लक्षणे प्रवृत्ते पुनस्तस्य लक्षणस्य प्रवृत्त्यभावसम्पादकं यत् 'लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रवर्तते' इति वचनं तन्निर्मूलमेव भविष्यतीति आशङ्कानिराकरणद्वारा त. मपि न्याय दर्शयितुमाह-*न चेति । *समोवेति । संस्कतंत्यादावित्यादिः । भाष्ये स्पष्ट- मुक्तत्वाच्चेति । तत्र हि-उदवोढामित्यत्र “सहिवहोरोद" इतिसूत्रात्परत्वात् “वदव्रज" इति वृद्धौ वर्णपदसामयेनाकारस्यौत्वं साधितम् । ततश्च पुनढलोपस्यासिद्धत्वात् हलन्त. लक्षणा वृद्धिः प्राप्ता सा लक्ष्ये लक्षणमितिन्यायेन वारिता विकारकृतलक्ष्यभेदो नेत्यतः सम्प्र. तत्त्वप्रकाशिका। पणत्वप्राप्तिरेव नेतीदमसङ्गतमिति वाच्यम् , "सर्वनामानि” इति आधुनिकसङ्केतत्वेन, पा. णिनिर्यदि कृतणत्वेन संज्ञा क्रियेत तहिं कृतणत्वे संज्ञावगमो भविष्यतीति णत्वाभावनिपातन. ज्य सङ्गतत्वात॥११९ ।। ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी : २६३ भाष्यात् प्रतीयत इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ १२० ॥ ननु स्यन्दूधातोः स्यन्तस्यतीत्यादौ सकारादिविशेषापेक्षत्वादात्मनेपद. निमित्तस्वाभावनिमित्तत्वाच्च "न वृद्भयश्चतुर्व्यः" (७-२-५६) इति निषे. धस्ये बहिरङ्गत्वेन अन्तरङ्गत्वादूदिल्लक्षणस्येड्विकल्पस्यापत्तिरत आह- निषेधाश्च बलीयांसः ॥ १२ ॥ अन्तरङ्गादुपजी(१)व्यादपि बलीयांस इत्यर्थः । 'चतुर्य' इति तु स्पष्टा- र्थमेव । अत एव तत्प्रत्याख्यानं भाष्योक्तं सङ्गच्छते । अत एव सवर्णसंज्ञादे. निषेधविषये न विकल्पः । अन्यथा मीमांसकरीत्या विधेरुपजीव्यस्वेन प्राब- ल्यात्तस्य सर्वथा बाधानुपपत्त्या दुर्वारः स इति मञ्जूषायां विस्तरः । अत एव "द्वन्द्वे च” (१-१-३१) "विभाषा जसि" (१-१-३२) इति चरितार्थम् । भैरवी। - सारणमित्याह-*अन्यत्र । *अन्यत्रेति । उद्योतादौ ॥ १२० ॥ धातुसम्बन्धिकार्यविधानप्रसङ्गादाह-*नन्विति*। *धातोरिति । तत्प्रकृतिकत्वं षष्ट्य. र्थः । ननु "न वृद्भय" इत्यस्य सकारादित्ववददिल्लक्षणस्यापि वलादित्वापेक्षत्वेन समत्वमत आह-*आत्मन इति । एतच्च अल्पापेक्षमन्तरङ्गमिति प्राचीनरीत्या। निषेधाश्चेति । निषेधशास्त्रमित्यर्थः । ननु उक्तफलस्य चतुर्ग्रहणसामर्थ्यादेव सिद्धौ न्यायानुपयोग इत्यत आह-*चतुर्थ्य इतीति । उपजीव्यादपि निषेधशास्त्रम्य प्राबल्ये साधकमाह-*अत एवेति । उपजीव्या. दपि प्राबल्यादेव । *अत एव* । उक्तार्थत्वादेव । *मीमांसकरीत्येति । यजतिषु ये यजामह करोति नानुयाजेषु इत्यादौ पर्युदास एव, न प्रसज्यप्रतिषेध इति तैरुक्तम् । एवञ्च उपजी. व्यानिषेधस्य प्राबल्यानङ्गीकारे "नामलो" इतिसूत्रे "तुल्यास्य" इतिसूत्रस्य उपजीव्य. त्वाद्विकल्पापत्तिरिति भावः । *अत एव । निषेधस्य प्राबल्येन विकल्पाभावादेव । अन्यथा तत्त्वप्रकाशिका । *इत्यन्यत्र विस्तर इति । तल्लक्ष्यत्वं च स्वीयप्राथमिकप्रवृत्तौ उद्देश्यतावच्छेदकाव च्छिन्नत्वेन आश्रीयमाणो यावान् शब्दसमुदायः तदघटको यस्तघटकमात्रोद्देश्यकविकारा. गमातिरिक्तस्तदघटितत्वे सति स्वीयप्राथमिकप्रवृत्त्युत्तरकालिकप्राप्तिभिन्नप्राप्तिविषयाघटि. तत्वम् । विकारे स्वघटकमात्रोद्देश्यकविशेपणदानेन काण्डे इत्यादौ पूर्वान्तत्वेन प्रातिपदि. कत्वमादाय पुनर्हस्वशङ्कापरम्भाष्य सङ्गच्छते । विकारातिरिक्तत्वविशेषणदानेन उदवोढामि. त्यादौ पुनर्न वृद्धिः। आगमातिरिक्तत्वविशेषणदानेन सर्वेषामित्यादौ पुनर्नसुट् । द्वितीयवि. शेषणदानेन एधेत भूयास्तामित्यादौ "लिङः सलोप" इति सलोपसिद्धिः । स्वीयप्राथमिकप्र. वृत्तिसमकालिकत्वं विशेषणविशेषणं स्वीयप्राथमिकप्रवृत्त्युत्तरकालिकप्राप्तिभिवत्वविशेषणदा. नेन षट्त्सु इत्यादौ पुनश्चतसिद्धिः। अन्यथा “खरिच" इत्यत्र पदस्येत्यधिकारात्स्वीयप्राथ. मिकप्रवृत्तिसमकालिकप्रातिविषयाघटितत्वस्य सत्वेन पुनश्चत्वं न स्यात् । निरुक्तविशेषणदाने. नेन स्वीयप्राथमिकप्रवृत्त्युत्तरकालिकप्रातिभिन्ना प्राप्तिः पुनः प्रवृत्तेः प्राकालिकीप्रातिः तद्विष. यघटितत्वेनेति न दोषः ॥ १२० ॥ *चरितार्थमिति* । अन्यथा उत्सर्गनिषेधयोर्विकल्पेन 'सर्वनामानि द्वन्द्वेचा इत्याभ्यामेव (१) उपजीव्यादपि । विधिशास्त्राभावे निषेधरूपाभावस्य प्रतियोग्यप्रसिध्या अमावस्याप्रसिद्धिः स्यादिति भावः । ।

·- "न - २६४ परिभाषेन्दुशेखरे- विध्युन्मूलनाय प्रवृत्तिरस्या बीजम् । लुमता" (१-१-६३) "कमे- णिका ( ३-१-३०) इत्यनयोर्भाष्ये स्पष्टैषा ॥ १२१ ॥ ननु अत्यन्तस्वार्थिकानामर्थप्रत्यायकत्वरूपप्रत्ययत्वानुपपत्तिरत पाह- अनिर्दिष्टाः प्रत्ययाः स्वार्थे ॥ १२२ ।। यस्यार्थः प्रकृया प्रत्याय्यते (१)सोऽपि प्रत्यय इत्यस्याप्यङ्गीकारात्तस्य प्रत्ययत्वमिति न दोषः । स्वार्थ इत्यस्य स्वीयप्रकृत्यर्थ इत्यर्थः । महासंज्ञाब- लादर्थाकाङ्कायामन्यानुपस्थितिरस्या बीजम् । “सुपि स्थः" (३-२-४ ) इत्यादिसूत्रेषु भाष्ये स्पष्टैषा ॥ १२२ ।। भैरवी। "द्वन्द्वे च" इत्यनेनैव विकल्पलाभे तद्वैयथ्यं स्पष्टमेव । न च "विभाषा जसि" इतिसूत्रस्येव "विभाषा"इतिनियमार्थमस्त्विति वाच्यम्,विधिनियमसम्भवे” इतिन्यायेन विध्यर्थकत्वकल्प नाया उचितत्वात् । इयं च परिभाषा लोकसिद्धन्यायमूलिका इत्याह-*विध्युन्मूलनायेति । प्रासस्य विनिवर्तनायेत्यर्थः । एतेन येन नाप्रासन्यायेन विधिशास्त्रस्य निषेधशास्त्रेण बाध इति दर्शितम् । लोकेऽपि यस्य उन्मूलनाय यस्य प्रसक्तिर्भवति ततस्तस्य बलवत्वं कंसात् कृष्णस्येव । *नलुमतेति । आये "उत्तरपदत्चे चापदादिविधौ” इति वचनस्य प्रत्याख्यान. समयेऽसर्वनामस्थान इति प्रतिषेधो 'निषेधाश्च बलीयांस' इति न्यायेन प्राप्नोतीति, अन्त्येऽपि णिडोऽनुबन्धयोः “णेरनिटि" इत्यत्र णिसामान्यग्रहणार्थत्वेन सावकाशत्वेन प्रतिषेधबलीय. स्त्वात्"डिति च" इति प्रतिषेधः प्राप्नोतीति चोक्तम् , इप्रकरणाददोष इति त्वन्यत्॥१२१॥ "कमेणिङ्” इतिसूत्रस्योक्तत्वेन तस्य प्रत्ययस्य स्वार्थिकत्वस्य इष्टत्वेन तत्प्रसङ्गेन आह-*ननु इति* ) *अनिदिष्टा इत्यादि । अनिर्दिष्टा विशेषतः, शब्दविशेषेणाप्रतिपादि. तोऽर्थो येषामित्यर्थः। ननु अथेन सह शब्दस्य वाच्यवाचकभावात्मकसम्बन्धनिर्णयोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां भवति स च अन्वयव्यतिरकोऽत्यन्तस्वाथिकेषु न सम्भवतीत्यत आह-*यस्यार्थ इति। यदर्थ. त्वेनाभिमत इत्यर्थः । एतेन विकारागमयोन प्रत्ययसंज्ञेत्युक्तं भवति । प्रकृत्या प्रत्याय्यत इत्यनेन यथा लोहितान्मणाविति कनोनुच्चारणेऽपि लोहितशब्देन सोऽर्थोभिधीयतेऽतः कन: प्रत्ययत्वनवम्प्रकारो विकारागमस्थलेऽस्ति विकारागमयोरभावे प्रकृतिप्रयोगाभावादिति मा. वः । अत एव महासंज्ञाकरणेन स्वस्वप्रकृत्यन्यतरार्थप्रत्यायकस्य प्रत्ययसंज्ञेति अन्यत्र उक्तम् । ननु अत्यन्तस्वार्थिकस्यार्थ एव अप्रसिद्ध इति स्वार्थ इति अनुपपन्नमत आह-*स्वार्थ इत्यस्येति । एवञ्च आत्मीयवाचकः स्वशब्दस्तत्र द्रष्टव्य इत्यर्थो दर्शितः । इयं च परिभाषा न्यायसिद्धति आह-*महेति । भाष्ये इति । तत्र हि-आखूथमित्यस्य योगविभागेन साधनावसरे भाव एवाण कर्मादावित्युक्तम् ॥ १२२ ॥ तत्त्वप्रकाशिका। रूपसिद्धौ "विभाषा जसि" इत्यस्य वैययं स्पष्टमेव ॥ १२१ ॥ *प्रकृत्यर्थ इति उपस्थितं परित्यज्य अनुपस्थितपरिकल्पने मानाभाव इति भावः॥१२२॥ (१) सोऽपीति । अपिना स्वार्थपरिप्रहः । तथा च-स्वस्वप्रकृश्यन्यतरार्थप्रत्या- यकर प्रत्ययत्वमित्यर्थः ।

·। तस्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । २६५ योगविभागादिष्टसिद्धिः ॥ १२३ ॥ इष्टसिद्धिरेव न त्वनिष्टापादन कार्यमित्यर्थः । तत्तत्समानविधिकद्विती. ययोगेन विभकस्यानित्यत्वज्ञापनमेतबीजम् ॥ १२३ ॥ पर्यायशब्दानां लाघवगौरवचर्चा नाद्रियते ॥ १२४ ।। तत्र तत्रान्यतरस्यां विभाषा वेति सूत्रनिर्देशशापितमिदम् ॥१२४ ॥ ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्र ॥ १२५ ॥ स्पष्टमेव पठितव्येऽनुमानाद्बोधनमसार्वत्रिकत्वार्थमित्यर्थः । तेन शाप- कसिद्धपरिभाषयानिष्टं न आपादनीयमिति तात्पर्यम् । भाष्येऽपि ध्वनितमे. तन्याप्सूत्रादौ । शापकेति न्यायस्याप्युपलक्षणम् । न्यायशापकसिद्धानाम- पि केषाश्चित्कथनमन्येषामनित्यत्वबोधनायेति भावः । यथा तत्स्थाना. पन्ने तद्धर्मलाभ इति न्यायसिद्धं स्थानिवत्सूत्रं, शापकसिद्धं च तत्र मन. ल्विधाविति ॥ १२५॥ ननु द्रोग्धा द्रोग्धा द्रोढा द्रोढेन्यादौ घत्वादानामसिद्धत्वात् पूर्व द्वित्वे एकत्र धत्वमपरत्र ढत्वमित्यस्याप्यापत्तिरत पाह- पूर्वत्रासिडीयमद्रित्वे ॥ १२६ ॥ भैरवी "सुपिस्थ" इति सूत्रे योगविभागकरणात् तत्प्रसङ्गन स्मृतामन्यामपि परिभाषां व्या. चष्टे-*योगविभागेति* । सर्वस्यैव वाक्यस्य असति बाधके सावधारणत्वमित्याशयेन आ- ह-*इष्टसिद्धिरेवेति । एवकारव्यवच्छेद्यमाह-*न त्वनीति । तत्तदिति। विभक्तकयोगेने. त्यर्थः । *विभक्तस्येति । एकस्येति शेषः ॥ १२३ ॥ योगविभागेन द्वयोः समानफलकत्वं कल्पयित्वान्यतरस्यानित्यत्वकल्पने यथा गौरवस्य सत्वेऽपि अङ्गीकारस्तथा अन्यत्रापि गौरवाङ्गीकार इत्याह-*पर्यायशब्दानामिति । अत्र ज्ञापकमाह-*तत्रेत्यादिना* ॥ १२४ ॥ बहुषु परिभाषासु ज्ञापकोपवर्णनात् तत्प्रसङ्गेन आह-ज्ञापकेति । अस्या लाभप्रका. रमाह-*स्पष्टमेवेति । ज्ञापकशब्दार्थमाह-*अनुमानादिति । तेन* । तस्य असार्वत्रि. कत्वेन । *भाष्येऽपीति । ड्याएसूत्रादौ भाष्येऽपीत्यन्वयः । एवं तत्परिभाषास्वीकारादेव छात्रा इत्यस्य सिद्धिः। अत्र हि-"कार्मस्ताच्छोल्ये" इत्यनेन 'ताच्छीलिकेऽकृतानि भवन्ति" इति ज्ञापितेऽपि "टिड्ढा" इति डीप न भवति । *ध्वनितमिति । यथा तत्र ज्ञाप. केन लिङ्गविशिष्टपरिभाषामुक्त्वा अनया परिभाषया द्विषतीताप इत्यत्र "द्विषत्परयोः” इति नेति सूचितम् । नन्वेवं न्यायसिद्धानां सार्वत्रिकत्वापत्तिरत आह-ज्ञापकेतीति । ननु "तत्स्थानापन्नस्तद्धर्म लभतः" इति न्यायेनादेशः स्थानिवदित्यस्य "अदो जग्धिः इति सूत्रे तिकितीत्येव सिद्ध ल्यप्पहणेनाल्विधौ स्थानिवत्वम् नेत्यस्य च लाभे सिद्ध "स्था. निवत्' इति सूत्र किमिति आरभ्यत इत्यत आह-न्यायज्ञापकेति । अन्येषामिति । न्यायज्ञापकसिद्धानामिति शेषः । पूर्वोक्तमेव स्पष्टार्थ दर्शयति- यथेति ॥ १२५ ॥ विकल्पस्य प्रसङ्गादाह-*ननु द्रोग्धेति । इत्यादाविति । साधनीय इति शेषः। घ. त्वादीनामित्यादिना ढत्वस्य परिग्रहः । *द्वित्वे । "नित्यवीप्सयोः" इति द्वित्वे । *इत्य. स्याप्यापत्तिरिति । अत्रापिशब्दः क्रमव्यत्यासेनापत्तिशब्दानन्तरं द्रष्टव्यः । तेन पाक्षिकी इत्वस्य सिद्धिः सूचिता । *पूर्वत्रासिद्धीयमित्यादि । यत् तत्रोपतिष्ठत इत्यस्य अध्याहारः । - 174 ·परिभाषेन्दुशेखरे। द्वित्वभिन्ने पूर्वत्र कर्तव्ये परमसिद्धमित्यर्थः । “पूर्वत्रासिद्धम्” (८-२- १) इत्यधिकारभवं शास्त्रमस्या लिङ्गम् । यत्र च सिद्धत्वासिद्धत्वयोः फले विशेषस्तत्रैवेयम् । कृष्णद्धिरित्यादौ जशूत्वात्पूर्वमनन्तरं वा द्वित्वे रूपे विशे- 'षाभावेन नास्याः प्रवृत्तिरिति अन्यत्र विस्तरः। "सर्वस्य द्वे" (८-१-१) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टेयम् ॥ १२६ ॥ ननु गोषु अश्वेषु च स्वामीत्यादिवद्गोषु अश्वानां च स्वामीत्यपि स्या. त् । “स्वामीश्वर" (२-३-१९) इति सूत्रेण षष्ठीसप्तम्योविधानादत माह- एकस्या आकृतेश्चरितः प्रयोगो द्वितीयस्याः तृतीयस्या- श्व न भविष्यति ॥ १२७ ॥ यत्र अन्याकृतिकरणे भिन्नार्थत्वसम्भावना तद्विषयोऽयं न्याय इत्यन्यत्र विस्तरः । “कृञ्चानुप्रयुज्यते" (३-१-४०) इति सूत्रे भाष्ये स्पप्टेयम् ॥१२७॥ ननु विव्याधेत्यादौ परत्वाद्धलादिःशेषे वस्य सम्प्रसारणं स्यादत प्राह- सम्प्रसारणं तदाश्रयं च कार्य बलवत् ॥ १२८ ॥ भैरवी । पूर्वत्रासिद्धीयपदं तदधिकारभवशास्त्रपरम् । एवञ्च पूर्वत्रासिद्धमित्यनेनैकवाक्यतया तदधि- कारभवं यच्छासं तत्राद्वित्व इत्युपतिष्ठत इत्यर्थस्तत्फलितमाह-*द्वित्त्वभिन्न इत्यादिना । परिभाषाया उक्तार्थत्वं ध्वनयन तस्य पदस्य सार्थक्यमाह-*पूर्वत्रासिद्धमिति । पूर्वत्रा. सिद्धीयमित्यत्र गहादित्वाच्छः । अस्याः परिभाषायाः फलमाह-*यत्रेति । द्वित्वपदा विनिगमनाविरहात्पदद्वित्वव. द्वित्वोभयपरम् । *फले विशेष इति । यथोदाहृतस्थले । तत्रैवेत्येवकारव्यवच्छेद्यं स्पष्ट- यति-*कृष्णद्धिरित्यादिना*। अनित्या चेयम् "उभौसाभ्यासस्य" इति लिङ्गात् । तेन प्रणि. नायेत्यादिसिद्धिः । *अन्यत्र । शेखरादौ। वाक्वाक्क् इत्यस्य साधनावसरे इति शेषः । *स्पष्टेयमिति । उक्तप्रयोगसिद्धयर्थः तत्र वार्तिकरूपेण पठिता। केचित्तु "नमुने” इति सूत्रे नेति योगो विभज्यते तेनेये सियतीत्याहुः, तन्न, तस्य योगविभागस्य भाष्येऽ. दर्शनात् ॥ १२६ ॥ कार्यद्वयविधानप्रसङ्गादाह-*ननु गोषु इति । एकस्या इत्यादि* । अस्य यत इत्या- दिः । आकृतिपदं स्वरूपपरम् । *चरितः* । कृत अत इति शेषः । एतस्य न्यायम्य विषयमा. ह-*यत्रेति । यथा अश्वानां स्वामी गोषु इति प्रयोगे अश्वानां स्वामी गोषु तिष्ठतीत्यर्था. न्तरमपि सम्भाव्यत इति षष्ठीसप्तम्योरुभयोरेकशास्त्रविधेयत्वेऽपि भेदेनैकस्मिन् वाक्ये न प्रवृत्तिः । किन्तु उभयत्र षष्टयेव सप्तम्येव वा प्रयोक्तव्या । एतेन सार्थकानेकविषयकोऽयं न्याय इति सिद्धम । तथा च-अनेन न्यायेनैव द्रोग्धा द्रोठेत्पस्य वारणं न युक्तम् । अयं च न्यायो लौकिकी या झटिति जायमाना प्रतिपसिस्तन्मूलक इति बोध्यम् । तदाह-*अन्यत्रेति । उद्योतादौ । *भाष्य इति । तत्र हि आमन्तस्य अपरिसमाप्तार्थकतयानुप्रयोगे सिद्ध सूत्र. स्य वैय्यर्थमित्याक्षेपे लिटिपरस्यैवानुप्रयोगोऽन्यपरस्य माभूदिति नियमार्थमेतत्सूत्रमित्येतत् खण्डनाय इयमुपन्यस्ता ॥ १२७॥ 'पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्व' इत्यत्र द्वित्वस्य प्रतियोगितया निवेशात् तत्प्रसङ्गेन द्वित्वसामा. न्यस्योपस्थितिसत्त्वात् “लिटिधातोः" इत्यपि उपस्थितम् , तन्त्र द्वित्वे सति यथा "हलादिः शेषः" इत्यस्य प्रवृत्तिर्भवति तथा अन्यत्रापि शास्त्रप्रवृत्तिक्रममाह-*ननु इत्यादिना ।

·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । २६७ तदाश्रयं “सम्प्रसारणाच" (६-१-१०८ ) इति पूर्वरूपम् । वस्तुतो "लिट्यभ्यासस्य" (६-१-१७) इति सूत्रे उभयेषां ग्रहणस्योभयेषां सम्प्र- सारणमेव यथा स्यादित्यर्थकत्वेनेदं सिद्धमित्येषा व्यर्थेति "लिट्यभ्यासस्य" इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । फलान्तरान्यथासिद्धिरपि तत्रैव भाग्ये स्पष्टा ।"णौ च संश्चङो" (६-१-३१) इत्यादौ संश्चङोरित्यादि विषयसप्तमीति तत्रा. पिन दोष इति अन्यत्र विस्तरः ॥ १२८ ॥ यत्तु- कचिद्विकृतिः प्रकृतिं गृह्णाति ॥ १२९ ॥ तेन "निसमुपविभ्योहः (१-३-३०)इत्यत्र ह्वाग्रणेन हेमो ग्रहणसिद्धिः १२९ औपदेशिकमायोगिकयोरौपदेशिकस्यैव ग्रहणम् ॥ १३० ।। तेन"दादेर्धातोः" (८-२-३२) इत्यत्र प्रौपदेशिकधातोरेव ग्रहणमिति । तन्न। तयोनिर्मूलवाद्भाप्याव्यवहनावाच्च । न च विकृतिः प्रकृति गृह्णातीति "अहिज्या" (६-१-१६) इति सूत्रस्थभाष्येणाद्यायास्तिरस्काराच्च, "निस. मुपविभ्यो त” इत्यादौ ह्वेनोऽनुकरणे सौत्रः प्रयोगः । प्रात्वविषये एव प्रा. भैरवी । परत्वादित्यस्य सम्प्रसारणापेक्षयेत्यादिः । इदं वचनं नापूर्वमित्याह-वस्तुत इति । इदै सिमिति | विव्याधेतिरूपं सिद्धमित्यर्थः । ननु एतत्परिभाषानङ्गीकारे भृष्टः जुहुवतुः शुश्रुवुरित्यादौ रमालोपेयङ्यणादीनां प्रवृत्त्या. पत्तिः । यणादेशस्य तु शुश्रुवुरित्यत्रैव सम्प्रसारणे पूर्वरूपापेक्षया परत्वात् प्राप्तिरत आह-*फ. लान्तरेति । उक्तफलान्तरत्यर्थः। *भाष्ये स्पष्टेति । सम्प्रसारणस्य नित्यत्वेन एतेषां सिद्धिः । एवं सम्प्रसारणपूर्वत्वस्यान्तरङ्गत्वात प्रवृत्तिः । ननु श्विधातोर्णिजन्ताल्लुडि चडि द्वित्वे वृध्यामान्तरङ्गत्वात् सम्प्रसारणात्पूर्व प्रवृत्ती अशूशवदित्यस्यासिद्धिरत आह-*गौ चेति । एवं च द्वित्वात् प्राक् सम्प्रसारणे ततो णिचि चडि वृद्धावावादेशे "णौ चडि" इति हस्बेऽस्य सिद्धि रिति भावः । वस्तुतस्तु अभ्यासविकारे बाध्यबाधकभावो नास्तीति परिभाषायाः सत्त्वेनेष्टानुरोधेन कार्यप्रवृत्त्या विव्याधेत्यादौ न दोष इत्यपि बोध्यम् ॥ १२८ ॥ अन्यसम्मते धातूपकारिके परिभाषे खण्डयति-*यस्थिति । आयपरिभाषायाः प्रयोज. नं निरूप्यते अत्र आत्मनेपदसिद्धिः । द्वितीयारिभाषाप्रयोजनं तु मूल एव स्फुटम् । *निर्मू स्वादिति । ज्ञापकशून्यत्वादित्यर्थः । ननु प्रथमपरिभाषाया नव्यो लिटोतियोग एवं ज्ञापकोऽस्तु, तथा द्वितीयायां "श्वोदित" इति सूत्रे विग्रहणं ज्ञापकम् , तद्धि शून इत्यत्र "युकः किति" इत्यस्याप्रवृत्तौ सार्थकन्त स्याप्रवृत्तिश्चैतत्परिभाषा साध्या । न च तीर्णमित्यस्य सिध्यर्थ "युक” इतिसूत्रे उपदेश- ग्रहणानुवृत्तिः कार्या। एवञ्च शुन इति न सेत्स्यतीति वाच्यम् । तदनुवृत्त्यभावेऽपि अनया परिभाषया सिद्धरत आह-*भाष्याव्यवहतत्वादिति । ननु 'अप्रतिषिद्धमनुमतं भवति' इतिन्याय एवानुपाहक इत्यत आह-*न च विकृति. रिति * । परिभाषाप्रयोजनान्यथासिद्धि माह-*निसमुपैति । वस्तुतस्तु तस्य ह इति निदंशस्य सोत्रत्वकल्पनमयुक्तम् । “आदेव उपदेशेऽशिति" इति सूत्रेऽशितीत्यत्र प्रसज्यप्रतिषेधस्यैवाश्रयगात् कृतात्वनिदंशफलं तु विषयविशेषपरिचयार्थ. मिति आह-*मात्वविषय एव । एवच "आदेच" इति सूत्रेग वा कृतात्वानुकरणाद्वा . - ·२६८ परिभाषेन्दुशेखरे । त्मनेपदं प्रयोगस्थानामेवानुकरणस्य घुसंक्षासूत्रे भाष्ये स्पष्टमुक्तत्वादित्यन्ये । अन्त्यापि तत्र तत्र उपदेशग्रहणं कुर्वतः सूत्रकृतो वार्तिककृतश्चासम्मता। इह हि व्याकरणे सर्वेष्वेव सानुबन्धकग्रहणेषु रूपमाश्रीयते यत्र अस्यै. तद्रूपमिति रूपनिर्ग्रहश्च शब्दस्य नान्तरेण लौकिकं प्रयोगं तस्मिंश्च लौकि- के प्रयोगे सानुबन्धकानां प्रयोगो नास्तोति कृत्वा द्वितीयः प्रयोगः उपास्य- ते, क उपदेशो नामेति घुसंशासूत्रस्थभाष्येण प्रायोगिकासम्भवे औपदेशिक- स्य ग्रहणमित्यर्थस्य लाभेन भाष्यासम्मता च । भाष्ये सानुबन्धकेत्यादि प्रकृताभिप्रायेण । “दादेः" इति सूत्रे दादिपदस्यौपदेशिकदादित्ववति लक्ष. णेति न दोष इति अन्यत्र विस्तरः ॥ १३० ॥ यदपि ननु अजर्घा बेभिदोतीत्यादौ तत्तद्गणप्रयुक्ता थिकरणा यङ्लु. कि स्युस्तया यङ्लुकि बेभिदितेत्यादौ "एकाच" (७-२-१०) इति इण- निषेधः स्यादत आह- शितपा शपानुषन्धन निर्दिष्ट यद्गणेन च । यत्रैकाग्रहणं चैव पञ्चैतानि न यङ्लुकि ॥ १३१ ।। अनुबन्धनिर्देशो द्विधा स्वरूपेण ङित इत्यादिपदेन च। हन्ति याति वाति । "सनीवन्त" (७-२-४६) इति सूत्रे भरेति । "दोङो युडचि" (६- ४-६३) "अनुदात्तडितः” (१-३-१२)। "दिवादिभ्यः श्यन्" (३-१-. ६९)। "एकाच उपदेशे” (७-२-१०) इत्युहरणानि । विश्व “सनाध. तस्य सिद्धिः । कृतात्वानुकरणमितिभाष्यसम्मतमपीति भावः ॥ १२९ ॥ द्वितीयां खण्डयति-*अन्त्यापाति । वार्तिककारासम्मतत्वमुपपाय भाष्यकारासम्मत. त्वमाह-इहहीत्यादिना । यत्रास्यैतदूपमित्यनेन सानुबन्धकनिर्देशे उपदेशावस्थायामेव घु. संज्ञाप्रवर्त्तते लक्ष्यस्थस्य तु स्थानिवदावेन ग्रहणमिति ध्वनितम् । ननु "दादेः” इति सुत्रे सानुबन्धकनिर्देशाभावेऽप्युक्तरीत्यौपदेशिकस्य ग्रहणञ्चेदाष्यकृत. स्तथोपपादनाभावात् न्यूनतेत्यत आह-भाष्ये सान्विति । स्वरूपमित्यनेन रूपपरियाहस्य सूचनात् । “दादेः" इति सत्रे गतिमाह-*दादेरितीति । *लक्षणेति । एतच्च शेखरे स्फुटम् ॥ १३०॥ अन्यामपि प्राचीनसम्मतपरिभाषां खण्डयितुमुपक्रमते-*यदपीति । दोषान्तरमाह- *तथेति । *श्तिपाशपेत्यादि । अत्रानुबन्धनिर्देशस्य द्वविध्य स्पष्टयति-अनुबन्धेति । नन्वेतत्परिभाषासत्त्वे "सन्यडोः" इति द्वित्वं यङ्लुकि न स्यात्तत्राप्येकाच इत्यस्य सम्ब. न्धादत आह-द्वित्वमिति । ननु "सनाद्यन्ता" इति सूत्रम् भाष्यकृता प्रत्याख्यातम् , तथा हि वदन्ति, नेवादयः"वसिवपियजिराजिवजिसहिहनिवाशिवारिभ्या इम्” इतिसूत्रेण विधी. यमान इनबाहुलकाद्वदेरपीत्याशयः । भुवो वादयो भूवादय इत्येवसिद्धम् , न सिधति, पाठे. न धातुसंज्ञा क्रियते न चैते तत्र पट्यन्ते, यदि पाठेन धातुसंज्ञा आणयत्यादिनिवृत्त्यर्थ क्रिय. ते तदा "अस्ते : "चक्षिः ख्या" "ब्रुवो वचिइत्यादीनां. कथमित्याशयकोक्त्यनन्तरं तत्वप्रकाशिका। "औपदेशिकप्रायोगिक" इति परिभाषया औपदेशिकधातोहणे 'दामलिट्' इत्यादाव- तिव्यामिवारणेऽपि अधोक्' इत्यादौ नाध्याप्तेः परिहास इत्याशयेनाह-*दादिपदस्येति॥१३०॥ भैरवी। . - ·भैरवी। तत्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । न्ताः" (३-१-३२) इति "भूवादय” (१-३-१) इति च धातुत्वं च भ. वत्येव "गुणो यङ्लुको" (७-४-८२) इत्यादिभिनिषेधानित्यत्वकल्पनात् । तेन भषभावोऽप्यजर्घा इत्यादौ भवति । अत एव "श्वोदितः” (७-२-१४) इति सूत्रे कैयटे यत्रैकाग्रहणं किश्चिदिति पाठः । “एकाच उपदेशेऽनुदा- त्तात्" (७-२-१०) इति सूत्र एकाग्रहणेन एकदे(१)शानुमत्यैषा झाप्यते । अन्यथोपदेशेऽनेकाचामुदात्तत्वस्यैव सत्वेन तद्वैयथ्य स्पष्टमेवेति । तदपि न भाज्यानुक्तत्वात्, एकाग्रहणस्य वधिव्यावृत्यर्थमावश्यकत्वाच्च । यद्यपि ते न पश्यन्ते प्रकृतयस्तु तेषामपि पश्यन्ते तत्र स्थानिवद्रावात् सिद्धम् । इमे तहि यद्यपि न पश्यन्ते येषां त्वर्थ आदिश्यन्ते ते तत्र पट्यन्ते । येषामिष्यादीनाम् , इमे सना दयो येषामर्थे आदिश्यन्ते तेषां धातुपाठेन धातुत्वात् स्थानिवदावन धातुसंज्ञा भविष्यति । षष्ठीनिर्दिष्टस्यादेशः स्थानिवद्भवति नचैतेषष्ठीनिर्दिष्टस्यादेशाः, षष्ठीग्रहणं निवतिष्यते, अप. वादे उत्सर्गकृतं प्राप्नोति, श्यनादीनां शिकरणादिति । ननु स्थानिवत्सूत्रे आदेशशब्दः क्रियावाचकश्शेत् स्वीक्रियते तदा स्थानिवदावेन सना- दिप्रत्ययानामेव धातुसंज्ञा प्राप्नोतीति चेन कर्मकर्तुमिच्छति करणाङ्गे इध्यर्थे 'सर्वे सर्वपदा. देशा' इति न्यायेन वर्तमानस्येषेः प्रसङ्गे चिकोर्षशब्दः सवन्त आदिश्यत इति सिद्धं तदन्त. स्य धातुत्वमिति कैप्टेन समाधानात् । एवं समभिन्याहारविशिष्टलवनक्रियावाचि लूशब्द. प्रसङ्गे लवशब्द आदिश्यते गुपप्रसङ्गे गोपायशब्द इति । एवम्प्रकारेण प्रत्याख्यानेऽपि आह-*भूवादय इति । वस्तुतस्तु तत्प्रत्याख्यानपर भा. प्यमेकदेश्युक्तिः । स्थानिवत्सूत्रे आदेशग्रहणसामर्थ्यादानुमानिकादेशस्य यः स्थानिवद्भावः स । यत्रादेशविधायकसूत्रे पठितयोः स्थान्यादेशबोधकशब्दयोर्लक्षगयार्थस्य विलक्षणशब्दरूपस्य बोधकत्वं तत्रैव, यथा "एरुः" इत्यादावुपात्तयोरेरित्यनयोर्लक्षणया तदन्तपरत्वमिति, यत्र तु न कथमपि स्थान्यादेशबोधकशब्दोपादानं न तत्रादेशस्यानुमानिकत्वमिति न तत्र स्थानिव. द्भावस्य प्रसक्तिरिति । *कल्पनादिति । निषेधस्य नित्यत्वे यङ्लुकि द्वित्वाभावेनाभ्यासा. भावादभ्यासस्य गुणविधानमनुपनमिति तज्ज्ञापकमिति भावः । तेन । निषेधस्यानित्यः त्वेन । भष्भावोऽपीत्यपिनोक्तफलसंग्रहः । *अत एव । उक्तनिषेधस्यानित्यत्वादेव किञ्चि दित्यस्यैकाज्घटित किञ्चिदेव न प्रवर्त्तत इत्यर्थः । अस्य कैयटीयवाक्यघटकस्य किञ्चिदित्यस्य सर्वत्रान्वयेन सामान्यतो निषेधवाक्यस्यानित्यत्वलाभः । किञ्चित्पदेन केषाञ्चिदेव कार्याणां तत्राप्रवृत्तिर्न तु सर्वेषामिति ध्वनितम् । * अनुमत्या* । अनु मतिद्वारा । *अन्यथा । अस्या अभावे । *तद्वैयर्थ्यम् । एकाच्पदवैयर्थ्यमित्यर्थः । *भाष्यानुकत्वादिति । "श्तिपाशपा" तत्त्वप्रकाशिका । *एकदेशानुमत्येति । अयंभाव:-"अच" इत्येव सिढे एकाहगं व्यर्थं सत्परिभाषायां ज्ञा- पकम् । नच सुत्रे'लिङ्गवचनम् इतिपरिभाषया एकग्रहणाभावे "अच" इत्येकत्वविवक्षाया वक्तु- मशक्यत्वेन एकग्रहणं न व्यर्थमिति कथं ज्ञापकम् , न च सिद्धान्तेऽपि अनुदात्तोपदेशानामेकाच्. त्वेन एकग्रहणं व्यर्थमेवेतिवाच्यम् , उपदेशत्वावच्छेदेन य एकाजित्यर्थ लाभायावश्यकत्वात् । अतएव वधादेशस्य हन्त्युपदेश एकाच्त्वेऽपि नेनिषेध इति वाच्यम् , अनकधातोर- भावेन अच इत्यस्य वैययेन एकत्त्वविवक्षया एकाच इत्यर्थलाभेन एकग्रहणल्य वैयर्थ्यात् । नचाजन्त हत्यर्थलाभाय"अच" इतिसार्थकमिति वाच्यम्, हलन्तानामनुदात्तोपदेशत्ववैया- पत्तेः । *आवश्यकत्वाचेति । वस्तुतस्तु 'अच' इत्येतत्सामर्थ्यादेव उपदेशत्वावच्छेदेनकाच. (१) एकदेशानुमत्येति । स्थालिपुलाकन्यायमूल कमेत दितिभावः । । । - ·भैरवी। २७० परिभाषेन्दुशेखर । नच वधिः स्थान्युपदेश एकाजेवेति वाच्यम्, साक्षादुपदेशसम्भवेनैतद्विषये स्थान्युपदेशाग्रहणादुपदेशत्वावच्छेदेनैकाजित्यर्थाच्च । किश्च उत्तरार्थमेकाग्रहणम् । अत एव जागरितवानित्यादावुपदेश उ. गन्तत्वमादाय "श्रुयकः किति” (७-२-११) इतोनिषेधो न । तत्रोपदेश इत्यनुवृत्तिश्च स्तीर्णमित्यादाविनिषेधायेत्याकरे स्पष्टम् । न च भाग्ये यङ्लोपे बेभिदितत्यादाविट्प्रवृत्त्यर्थमुपदेशेऽनुदात्तादेकाचः श्रूयमाणादङ्गादित्यर्थे सनीटप्रतिषेधो वक्तव्यो बिभित्सतीति दोषोपन्या. सवद्यङ्लुकि दोषानुपन्यासेन तत्रेडिष्टः । यङलोपेत्यादि भाष्यं तूपक्रमोप- संहारबलेन न यङ्लुग्विषयम् । किञ्च तस्य तद्विषयकत्वे यङ्लोपे स्थानिवत्वस्येव यङ्लुक्युपायाप्रदर्श- नेन न्यूनतापत्तिरिति वाच्यम् । इविषये यङ्लुको लोकेऽनभिधानेन छन्दसि सर्वविधीनां वैकल्पिकस्वेन च तत्र दोषानुपन्यासेनादोषात् । अन्यथैका. ग्रहणं किमर्थमिति प्रश्नस्य उत्तरत्र जागर्त्यर्थमिह च वध्यर्थमित्युत्तरस्य चे भाष्ये निरालम्बनतापत्तेः। न च आर्द्धधातुकाक्षिप्तधातोरेकाच इति विशेषणम् । एवं च बिभित्स. इतिनिषेधवचनस्य भाष्यानुक्तत्वादित्यर्थः । ननु 'अप्रतिषिद्धमनुमतं भवति' इतिन्यायेन आप्यकारस्येदं वचनमनुमतमेवेत्यत आह- *एकाग्रहणस्येति । वधादेशस्यादन्तत्वादिति ज्ञापकशून्यत्वेनेयं परिभाषा निर्मूलेति भा. वः । *न चेति । एकाजवेति । एतेनैतद्वयावृत्त्यर्थमेकाज्ग्रहणमनर्थकमेवेति तज्ज्ञापकमेवेति भावः। *साक्षादिति। मुख्यत्वादिति भावः । *उपेत्यादि । उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन विध. यान्वयस्य औत्सगिकतया एवं व्याख्यान योग्यमेवेति तस्य ज्ञापकत्वं न घटत्येवेति भावः । प्रकारान्तरेणैकाग्रहणस्य ज्ञापकत्वं खण्डयति-*किञ्चेति । *अत एव । तत्रैका. ग्रहणानुवृत्तरैव । तत्रानुवृत्तिफलमाह-*तत्रेति । चस्त्वथें । निषेधायेति । अन्यथा "ऋत इद्धातोः" इतीत्वे कृते उगन्तत्वाभावात् निषेधो न स्यादिति भावः । यद्यपि इयं परिभाषा भाष्यकृता कण्ठतो नोक्ता तथापि ध्वनितेत्याशयेन परिभाषासत्व. माशङ्कय निराचष्टे-*नचेत्यादिना* । प्रवृत्त्यर्थमित्यस्येत्यर्थ इत्यत्रान्वयः । कृते इति शेषः । *बिभित्सतीति । अत्र श्रूयमाणादकाचः परत्वाभावाद्वचनाभावे निषेधो न स्यादिति भावः। *दोषानुपन्यासेनेति । यङ्लुकीप्रतिषेधो वक्तव्य इति रीत्या दोषानुपन्यासेने. त्यर्थः। तत्र । यङ्लुकि। *इष्ट इति । स च "श्तिपाशपा” इति परिभाषासाध्य इति शेषः । बलेनेति । तत्राल्लोपस्य स्थानिवद्भावेन निषेधाप्रवृत्तिसम्पादनमुपसंहारस्तद्वलेनेत्यर्थः । मनु लोपत्वस्य व्यापकतया यङ्लोप इति भाष्येणैव तत्रापि दोषोपन्यासः कृत एवेत्यत आह-किञ्च तस्येति । न्यूनतापत्तिरिति । उभयत्राशङ्कोत्तरयोः समत्वादिति भावः । *तत्र । यङ्लुकि । *अन्यथा । उक्तप्रकारानङ्गीकारे । *उत्तरत्र* । 'यूक' इत्यत्र । ननु योकाग्रहणमुत्तरार्थ तर्हि तत्रैव कर्तव्यमित्यत आह-*इह चंति । आपत्तरिति । यङ्लु. ग्व्यावर्तकत्वेनोक्तरीत्या तस्य साफल्ये प्रश्नोत्तरयोनिरालम्बनत्वापत्तरित्यर्थः । ननु पूर्वोक्तमेकाचः श्रूयमाणादिति भाष्यमसङ्गतमेकाचो धातोरित्येवमन्वयस्योचित. तत्त्वप्रकाशिका । इस्वर्थसम्भवेन एकग्रहणं ज्ञापकमेव ॥ १३१ ॥ - ·भैरवी। तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी । २०१ तीत्यादावुत्तरखण्डस्य धातोरेकाच्त्वमस्त्येवोत्तरखण्डेऽस्तित्ववत् । एतच्च "दयते" (७-४-8) इति सूत्रे भाग्ये स्पष्टम् । एवं च प्रकृतभाष्यासङ्गति- रिति वाच्यम् । आक्षेपे आक्षिप्तस्यान्वये च मानाभावात्। अङ्गत्वं तु विशिष्ट एवेति "एकाचो द्वे" ( ६-१-१) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । निरूपितं च तनादिशेषे शब्देन्दुशेखरे । धातुत्वं तु उत्तरखण्ड एव । अत एव "एकाचो बशो भए झपन्तस्य स्वोः" (८-२-३७) इति सूत्रे धातोरवयवस्यैकाच इति वैयधिकरण्येनान्वये गर्धसिद्धिः प्रयोजनमुक्तं भाष्ये, न तु प्रसिद्धम जर्घा इति । प्रजर्षी बेभिदीतीत्यादौ श्नमश्यनादयस्तु चर्करोत चेत्यस्या. दादौ पाठेन यङलुगन्ते गणान्तरप्रयुक्तविकरणस्याप्राप्त्या न भवन्ति । छान्दसत्वादेव कार्यान्तराणामपि छन्दसि दृष्टप्रयोगेषु अदष्टानामभावो बो. ध्यः। भाषायां तु तादृशानामभाव एव । शितपा शपादिनिर्देशास्तु "भवतेरः" (७-४-७३)इत्यादि सूत्रस्थ तन्निर्देशवन्नार्थसाधका इति अन्यत्र विस्तरः॥१३१॥ ननु जभोऽचि रधेश्च नेत्यलिटीत्येव सूत्र्यतां किं द्वी रधिग्रहणेनेत्यत पाह- पदगौरवाद्योगविभागो गरीमान् ॥ १३२ ॥ त्वादित्याशय निराचष्टे-*नचेत्यादिना*। *भाष्यासङ्गतिरिति । एवं तद्भाष्यस्यैक. देश्युक्तित्वेन प्रकृतार्थासाधकत्वमिति भावः । *आक्षेप इति* । अस्य मानाभावादित्यत्रा. न्वयः । यथा पीनत्वस्योपपादकं रात्रिभोजनं तथा न प्रकृतेऽस्तीति भावः। अभ्युपेत्यापि आह-*आक्षिप्त स्येति । *मानाभावादिति । पदवृत्त्युपस्थापिते एवार्थे शाब्दबोधीयप्र. कारताविशेषयतास्वीकारान् । एकाचोऽङ्गादित्यर्थे प्रसक्तंदोपं वारयति-*अङ्ग त्वन्त्विति । अङ्गसंज्ञासूत्र दादिग्रहणाद् द्विःप्रयोगपक्षस्यैव पिद्धान्तितत्वात् तत्र यो यच्छब्दस्तेन प्रथम स्यैव ग्रहणतीयस्यागन्तुकानामितिन्यायेन द्विवचननिष्पाद्यत्वमिति भावः । ननु यथा समुदायेऽङ्गत्वं तथा धातुत्वमपि प्रथमे समुदाये वा द्विःप्रयोगसत्त्वात् कुतो नेति तटस्थशङ्कामाह-*धातुत्वमिति । उत्तरखण्ड एवेति । प्रत्ययसन्निहितत्वादिति शेषः । अतएवाभ्यासस्यानर्थकत्वव्यवहारः प्रपञ्चितं चैतत् प्राक् । अत्रा) भाष्यमपि प्रमाणमिति आह-*अत एवेति । धातुत्वस्योत्तरखण्डीयत्वादेव । *भाष्य इति । "दादेः" इति सूत्र इति शेषः । सामानाधिकरण्येन सम्बन्धे एकाचो अषन्तस्य धातोरवयवस्यबश इत्यर्थेऽज. र्धा इत्यत्र उत्तरखण्डस्य तथात्वमस्त्येवेति,नच दूषणमुपन्यस्तम् । किन्तु गई बित्यत्रैवोक्तम्। यदि सर्वत्र द्विर्वचनस्थले समुदायस्यैव धातुत्वं नतूत्तरभागस्य तदा अजर्षा इत्येतत्सि. द्विरपि प्रयोजनं वदेदिति भावः । "श्तिपापा” इतिवचनसाध्यप्रयोजनान्यथासिद्धिमाह- *अजी इत्यादिना । चर्करीतञ्चत्यस्येति चर्करीतमिति यङ्लुकः संज्ञा तत्सामर्थ्यात् तद. न्तसयादादित्वम्, एवं पाठस्य "आदिप्रभृतिभ्य" इति सूत्रप्रवृत्तिरेव प्रयोजनमिति तत्र सर्वत्र "कर्तरि शप्” इति सूत्रमेव प्रवर्त्तत इति भावः । *कार्यान्तराणाम् । "श्तिपाशपा" इति वचनसाध्यानाम् । *अभाव इति । 'छन्दसि सर्वविधीनां वैकल्पिकत्वात् इति शेषः । ननु एवमपि भाषायां तादृशप्रयोगासिद्धिरेवेत्यत आह-*भाषायामिति । शितपा. दिनिर्देशस्य परिभाषाया अभावे वैयथ्य तर्हि स्यादत आह-क्तिप्शबादीति । "भवतेरः लिटो निमित्तत्वेन यङ्लुकि नैतस्य सूत्रस्य प्राप्तिरिति ताशनिर्देशस्य साधुत्वबोध. नद्वारा अदृष्टार्थत्वं यथा तथा अन्यत्रापि श्तिवादिनिर्देशोऽदृष्टार्थ एवेति भावः ॥ १३१ ॥ धातुप्रसङ्गादाह-*नन्विति । *सूत्र्यतामिति । त्रिसूत्रीक्रियतामित्यर्थः । *पदगौर- - इत्यत्र ·२७२ परिभाषेन्दुशेषरे प्रतिवाक्यं भिन्नवाक्यार्थबोधकल्पनेन गौरवं स्पष्टमेव । परन्तु भाष्यास. म्मतेयम् । "टाङसि" (७-१-१२) इतिसूत्रस्थभाष्यविरुद्धा च । तत्र चेना. देशे इकारप्रत्याख्यानं योगविभागेनैव कृतिमिति बहवः ॥ १३२ ॥ अर्द्धमात्रालाघवेन पुत्रोत्सवं मन्यन्ते वैयाकरणाः ॥१३३ ।। "एप्रो” “ऐौच्"सूत्रयोर्ध्वनिषा भाष्ये । तत्रानेकपदघटितसूत्रे प्रा. येण पदलाघवविचार एव, न तु मात्रालाघवविचार, इति “ऊकालोऽ" ( १-२-२७ ) "अपृक्त एकाल"(१-२-४१ ) इत्यादिसूत्रेषु भाष्ये ध्वनितम् । तत्र हि-सूत्रेऽलग्रहणहलग्रहणयोविशेषविचारे संज्ञायां हल्ग्रहणं "ण्यक्ष- त्रि य"(३-४-४८) इति सूत्रेऽणिोरिति वाच्यामिति त्रीणि पदान्यलग्रहणे- तदे के स्वादिलोपे हल् ग्रहणं ण्येतिसूत्रेऽणिोरिति न वाच्यमपृक्तस्येति वा. च्यमिति त्रीरयेव पदानीति नास्ति लाघवकृतो विशेष इत्युक्तम् । भैरवी। । वादिति । अधि कोपादानप्रयुक्तपदगौरवादित्यर्थः । गौरवमुपपादयति-प्रतिवाक्यमिति । योगविभागे सति वाक्यार्थबोधसिद्धयेऽधिकवाक्यसम्पादकतिङन्तस्याप्यधिकस्य कल्पनायां प्रतिपत्तिगौरवमिति । *भाष्यासम्मतेयमिति । तदनुक्तत्वादिति शेषः । ननु अप्रतिषिद्धोतिन्यायेन इयमस्त्वित्यत आह-*टाङसीति । तत्र तेनादेशावयवेका. रस्य प्रत्याख्यानाय "आडि चापः” इत्यत्र योगविभागस्तत्र दर्शितः। एवं तत्र योगविभागेन प्रत्याख्यानादेतस्याः परिभाषाया अप्रामाणिकत्वमिति भावः । द्विरन्धिग्रहणन्तु एकयोग. निर्दिष्टानां क्वचिदेकदेशोऽनुवर्तत इतिपरिभाषाया अनित्यत्वस्य सूचनाय ॥ १२ ॥ भाष्ये बहुषु स्थलेषु लाघवोपन्यासेन सर्वोपकारकतया अन्त उपन्यासाह -*अर्द्धमा- वेति । अर्द्धमात्रालाघेवनापि पुत्रोत्सवं मन्यते किमुत ततोऽधिकानुपादानप्रालाघवेनेति तात्पार्थः । *ध्वनितेषेति । तत्र हि-"एच इक्" इत्यस्य प्रत्याख्यानावसरेऽद्धंकाराकारौ यदि स्यातां तावेवा. यमुपदिशेदित्युक्तम् । न चैवं तपरकरणावृद्धिगुणसंज्ञा मात्रिकाणां न प्राप्नोतीति वाच्य. म् । नच मात्रिकयोः स्वरूपेण निर्देशः कर्त्तव्य इत्याशयात् । एतेन अर्द्धमात्रा लाघवम्भवतीति ध्वनितमित्यर्थः । मात्रापदलाघवविषये व्यवस्थामाह- *तत्र अनेकेति। "अपृक्त एकाल्" इत्यादिना "प्रत्ययस्य लुकलुलु, "ए ओड्"ऐऔच्" इति सूत्रपरिग्रहः । *तत्र हि* । तयोर्मध्ये । *सूत्रे* । “अपृक्त एकाल्" इतिसूत्रे । उक्तमित्य. बान्वयः । *अल्ग्रहणेति । संज्ञायामित्यादिः । तदेकम् । अलग्रहणमेकम् । *अपृक्तस्येति वाच्यमिति । न चात्रापि पदविभागसत्वान्न लाघवमिति वाच्यम्, तस्य अखण्डस्य संज्ञा. त्वात् । *इत्युक्तमिति । अन्यथा मात्रालाघवकृतविशेषस्य सत्वात् तदसङ्गतिः स्पष्टैव । एव. मन्यत्रापि लाघवं भाष्ये स्फुटमिति तत एवावधाय॑म् । यदुक्तं पूर्वत्र प्रायेणेति तस्य फल. तत्त्वप्रकाशिका । *बहव इति । यद्यपि वर्णगौरवायोगविभागगरीयस्त्वस्य निरुकभाष्यविरुदत्वं तथापि "पदगौरवायोगविभागो गरीयान्" इति परिभाषाया लोकसिद्धत्वे न भाष्यविरोधः इति केचित् ॥ १३२ ॥ *लाघवेनेति । "प्रकृत्यादिभ्यः उपसंख्यानम्" इत्यनेन तृतीयेषा तेनार्धमात्रालाघ- वामिन्नं पुत्रात्सर्व पुत्रजन्मरूपे सुखजनक व्यापार मन्यन्ते वैयाकरणाः । हेतावेषा तृतीयेति- ·तत्त्वप्रकाशिकासहिताभैरवी। २७३ "अचि श्नु"(६-४-०७)इति सूत्र इण इत्येव सिद्धे खोरिति संमृद्यग्रहणात् न पूर्वेणेणग्रहणं तत्र विभक्तिनिदर्श सम्मृद्य ग्रहणे च सार्धास्तिस्रोत्रा इण ग्रहणे तिस्रो मात्रा इति लगसूत्रे भाष्योक्तेः । तथा"श्रोतः श्यनि- (७-३-७१) इति सूत्रे शितीति न वक्त म्। तत्रायमप्यर्थः "टिवुक्लंमु" (१-३-७५) इति सूत्रे शितीति न कर्तव्यं भवति भाष्ये न केवलं मात्रालाघवं यावदयमप्यर्थ इति कैग्योक्तः प्रायेणेति शिवम् ॥ १३३ ॥ इति श्रीमदुपाध्यायोपनामकशिवभट्टसुनसतीगर्भजनागेशभट्टकृतः परिमापन्दुशेखरः समाप्तः । भैरवी। । माह-*अचिन्विति* : *संमृग्र ग्रहणादिति । आदेशेन तो निवर्त्यग्रहणादित्यर्थः । तद. वोपपादयति--तत्रेत्यादिना । *संमृयग्रहण इति । यकारवकारादशाभ्यामिकारोकारो निवत्यग्रहणे इत्यर्थः । तिम्रो मात्रा इति । इदं पदच्छेदाभिप्रायेण संहितया पाठे तु सा. र्द्धमात्राद्वयमेव । अन्यत्राप्याह-*तीत इति । इतिभाष्य इत्यल्य कैयटोक्तत्यत्रान्वयः । *अर्थ इति । प्रयोजनमित्यर्थः । अपिना पदलाघवस्य परिग्रहः। अत्रेदमत्रधेयम्-अत्र ग्रन्थादौ "लग्" "अइउण्"सूत्रयोः णकारस्य एवोगदानेवाणिग्रहणे सन्देहादनिर्णयः प्राप्नोति तया. वृत्त्यर्थ "व्याख्यानत" इति परिभाषोपनिबद्धान्ते परिभाषान्तरागां व्याख्यानमकृत्वा अर्द्ध . मात्रालाघवेतिपरिभाषा व्याख्यानद्वारैवोपनिबद्धा, न तु परिभाषान्तराणामिवाल्या अवतरण. पूर्वकोपन्यासः कृत इति व्याख्यानस्य शिष्टकृतस्य मुख्यत्वं दर्शितम् । तेन अनित्यपरिभाषा- णां शिष्ट नेन लक्ष्यानुरोधेन प्रवृत्त्यप्रवृत्तिकल्पनमेवमेकयोगनिर्दिष्टानां कचित हैव प्रवृत्तिमि चिदेकदेशस्यानुवृत्तिरित्यपि व्याख्यानेनैव कल्पनीयमिति भावः । एक प्रवीन करणतन्त्रे वाचनिकानीत्युक्तम् । अर्द्धमात्रालाघवेनापि पुत्रोत्सवं मन्यन्ते किम्पु. नर्बहूनां वचनानां ज्ञापन संग्रहे सिद्धे तेषामानुपूर्वीरूपेणापाठेऽपि लाघवमिति च सूचित. मिति शिवम् ॥ १३३ ॥ नेत्राष्टभूतिवन्द्राब्दे वत्सरे दुर्मुखेरवौ.॥ ज्येष्ठेमास्यसितेपक्षे ग्रीष्मर्ती विश्ववासरे ॥ १ ॥ पूर्णयन्तनुताम्मोद यथाशक्ति विवेचिता ॥ विदुषां वक्षसि हरेन्यस्ता सा सिद्धिमाप्नुयात् ॥ २ ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायागस्त्यगोत्रोत्पत्रवन्दीमिधात्मज- लक्ष्मणमिश्रसुतभवदेवमिश्रसूनुभैरवमिश्रकृता परिभाषाविवृतिव्याख्या सम्पूर्णा । तत्त्वप्रकाशिका। केचित् । तिम्रो मात्रा इति । 'य्वोः इत्यस्य स्थाने 'इण' इत्युचारणे इण इयकुवा. वित्यत्र रुत्वयत्वयलोपेषु तु सार्धमात्राद्वयमिति बोध्यम् । शिवमिति । प्रन्यादौ ग्रन्थमध्ये ग्रन्थान्ते च मङ्गलमाचरणीयमिति शिष्टाचारविषय इति ज्ञापनायेत्यलम् ॥ १३३ ॥ ५० लक्ष्मणशर्मणा अन्गेन च पण्डितवरेण संगृहीता तत्त्वप्रकाशिका सम्पूर्णा ॥

·२५-० ६ विक्रयाणि-संस्कृत-पुस्तकानि । १ व्याकरणमहाभाष्यम् । म. म. श्रीकयटोपाध्याय-नागोजीमहाभ्यां प्रदीपोोताख्य. विभ्यां समुल्लसितम् नवान्हिकपर्यन्तम् । प्रथमाध्याय द्वितीयपादादि समाप्तिपर्यन्तं म. म. श्रीकैयटविरचित प्रदीप सहितम् । संपूर्णम् । २ व्याकरणमहाभाष्यम् । कैयटविवरण सहितम् । नवा कपर्यन्तम् । ३ व्याकरणमहाभाष्यम् । अङ्गाधिकार प्रकरणम् । ४ शब्दकौस्तुभः । सर्वतन्त्रस्वतन्त्र श्रीमदहोजिदीक्षितविरचितः । प्रथमाध्यायमारभ्य तृतीयाध्यायद्वितीयपादपर्यन्तं चतुर्थाध्यायप्रथमपादमारभ्य चतुर्थाध्यागपाद पर्यन्तम् । संपूर्णः । १८- ५ शब्दकौस्तुभः । नवान्हिकपर्यन्तः । ६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधिः । अयं व्याकरणशास्त्रस्यापूर्वी प्रन्थः प्रथमाध्यायतः तृतीयाध्यायान्न सम्पूर्णः । अस्मिन् ग्रन्थेऽपूर्वा लेखातुरी दृश्यते । यया ग्रन्थ. कारस्य न्यायादिसकलशास्त्रपारीणत्वं परिदृश्यते । बहुपु स्थलेषु शब्दकौस्तु. भादिग्रन्थानां महाभाष्याथाशयानवबोधमूलकत्वं प्रख्याप्यतेऽनेन । रचयिता चास्य ग्रन्थस्य विश्वेश्वराभिधः, यो हि तत्पित्राराधनेन प्रीयमाणो विश्वेश्वरः अहमेव त्वद्गृहेऽवतरिष्यामीत्युक्त्वा साक्षात् ज्ञानकलयावती! विश्वेश्वर एव । अतोऽयं ग्रन्थः व्याकरणादिशास्त्ररसिकरवश्य पर्यालोचनीयः । १५-० ७ वैयाकरणसिद्धान्तलघुमञ्जूषा। श्रीमदुर्बलाचार्यविरचित "कुनिका", श्रीमदूबा. लम्भट्ट विरचित "कला" इति टीका दयेन संवलिता । संपूर्णा । १५-० ८ पाणिनीयव्याकरणमिताक्षरा । श्रीमान्नभट्टप्रणीता । संपूर्ण । १५-० ९ बृहद्वैयाकरणभूषण पदार्थदीपिका सहितम् । श्री कौण्डभट्टविरचितम् । संपूर्णम् ६-० १० वैयाकरणभूषणसारः। सपरिष्कृत दर्पण व्याख्या सहितः । वैयाकरणभूषणसारः । सरलाव्याख्या सहितः । एलघुशब्देन्दुशेषरः। म०म० पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वतीयकृत श ‘ख्येन टिप्पणेन समुज्वलितः । अव्ययीभावान्तः । १३ लघुशब्देन्दुशेषरः । (भैरवि) चन्द्रकलाटीकासहितः । अव्ययीभावान्तः । प्रथमोभागः ५-० १४ लघुशब्देन्दुशेषरः । (भैरवि) चन्द्रकला टीका सहितः । तत्पुरुषादि ममाप्ति पर्यन्तः द्वितीयो भागः ८-० १९ परिभाषेन्दुशेषरः । श्रीमनागेशभट्ट विरचितः । म०म० श्री भैरवमिश्रविर. चितभैरव वित्यपराख्यपरिभाषाविवृत्या-तत्त्वप्रकाशिकयाटीकया च सहितः ।२-८ १६ प्रौढमनोरमा । शब्दरत्नभरविव्याख्या सहिता । श्रीयुत पं० माधवशानिभाण्डार. विरचित प्रभानामकटीप्पणी तथा अव्ययीभावप्रकरणोपरि श्रीयुत पं० जग. नाथशास्त्रि विरचित शब्दरत्नप्रदीपनामक टिप्पणी सहितः । अव्ययीभावान्तः। ५-० १७ प्रौढमनोरमा । शब्दरत्नव्याख्या सहितः सटीप्पण । संपूर्ण । १२-० १८ सिद्धान्तकौमुदी । सभाष्य शिक्षाऽष्टाध्यायीगणवार्तिकधातुपरिभापोणादिसूत्र. फिट्सनालिङ्गानुशासनसूत्रपाठैः सहिता । अष्टाध्याय्यबष्टकाकारायनुक्रमसूचिभिः संवलिता। मूलमात्र गुटका । । प्राप्तिस्थानचौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिटी।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.