·No text on this page.

·$
199917 7767
G44350 S2295
H24ct Month *3415
P3
M.22 23
DATE LABEL
THE ASIATIC SOCIETY
1, Park Street, Calcutta-16
The Book is to be returned on
the drte last stamped :
8-12.56
, 1961
26620
112 FEB 1979
37771

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·BIBLIOTHECA INDICA :
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED BY
THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
Now SRBIES.--Nos. 900, 908, 915, 918, 921, 927, 935,
943, 955, 960, 975, & 977.
THE TATTVA-CINTAMANI
BY
GANGEÇA UPADHYAYA
PART IV.-VOLUME XVI
ÇABDA-KHANDA;
FROM VIDAIVĀDA TO PRAMĀŅA-CATUŞTAYA-PRİMĀŅYAVĀDA
WITH THE COMMENTARIES 08
MATHURANATHA TARKAVAGIGA
AND
JAYADEVA MIGRA ;
AND WITH
THE AKHYATAVADA
AND
THE NANVADA
OF
MAHAMAHOPADHYAYA RAGHUNATHA QIROMAŅI.
EDITED BY
MAHAMAHOPADHYAYA KAMAKHYANATHA TARKAVAGISA,
Professor, Sanskrit College, Calcutta.
CALCUTTA:
.
PRINTED AT THE BAPTIST MISSION PRESS.
1901.

·V.G
BI 98
Part 4
Slno 229 30

·तत्त्वचिन्तामणी शब्दखण्डं। विधिवादादिप्रमाणचतुष्टयप्रामाण्यवादान्तं । महामहोपाध्याय-श्रीमहङ्गेशविरचितं । महामहोपाध्याय-श्रीमथुरानाथ-तर्कवागौशविरचित- रहस्यनामकटीकया महामहोपाध्याय-श्रीजय- देवमिश्रविरचितालोकाख्यटौकया महामहोपाध्याय-ौरघुनाथ- शिरोमणिकृतेन आख्यात- वादेन नवादेन च सहितं। एमियाटौकसोसाइटीसमाजानुमत्या संस्कृतविद्यालयाध्यापक- महामहोपाध्याय-ौकामाख्यानाथ-तर्कवागौशन परिशोधितं । कलिकालाराजधान्या वामिलमिननयन्ले मुद्रितं । प्रक्षालाः १२३ ।

·No text on this page.

·अनुक्रमणिका। दुःखपङ्कनिममानां जीवानां षोड़शपदार्थ-तत्त्वज्ञानद्वारा दुःखात्यन्त- विमुक्तये परमकारणिको महर्षितमः षोड़शपदार्थनिरूपणात्मक तर्क- शास्त्रं प्रणिनाय । स च महर्षिः प्रत्यक्षानुमानोपमान-शब्दात्मकप्रमाणचतु- श्यप्रामाण्यवादी, तन्मतमवलम्ब्य श्रीमद्ङ्गोशोपाध्यायः तत्त्वचिन्तामणि- नामकग्रन्थेन तादृशप्रमाणचतुथ्यस्य प्रामाण्यं सप्रपञ्चं सोपपत्तिकच्च व्यवस्थापितवान् । सच तार्किकविदग्धाग्रणीमिधिलाजनपदमलञ्चकार कस्मिन् समये कतममन्वयं मण्डयामास तहिशेषेण नावधार्यते, किन्तु षड़- दर्शनटीकाकृदाचस्पतिमिश्रात् तस्याप्राचीनतेत्येवं निर्णेतु शक्यते, यतस्तेन खग्रन्थे “प्रत्यक्षपरिकलितमप्यर्थमनुमानेन बुभुत्मन्ते तकरसिकाः न हि करिणि दृछे चौत्कारेण तमनुमिमते अनुमातारः" इति वाचस्पतिवचनयो- रविरोध इति वदता तस्मात् स्वस्थाप्राचीनता सूचिता । स एव नव्यन्यायस्य' प्रथमप्रणेता, तस्यैव पाण्डित्यवलेन न्यायदर्शनं सर्वत्र समादरमाससाद । तग्रन्थस्य चिन्तामणिसंज्ञकत्येन महाहमोपाध्याय:श्रीजयदेवमिश्रविर- चिततद्ग्रन्थव्याख्याया आलोकनामकत्वं, महामहोपाध्याय-श्रीरचिदत्त- विरचिततन्यथव्याख्यायाः प्रकाशनामकत्वं, तार्किकाग्रगण्यमहामहो- पाध्याय-श्रीरधुनाथशिरोमणिविरचिततग्रन्थव्याख्याया दौधितिनामकत्वञ्च युक्तमेव । तादृशष्याख्यात्रयस्य उत्कर्षवत्त्वेऽपि अतिसंक्षिप्तत्वात् महामहो- पाध्याय-श्रीमथुरानाथ-तर्कवागौशेन रहस्यनामकातिविशदव्याख्यया तद्- ग्रन्थतात्पर्य्यमुपवर्णितं । अस्मिन् तत्त्वचिन्तामणिनामकग्रन्थे चत्वारः परि. छेदाः सन्ति, प्रथमः प्रत्यक्षपरिच्छेदः, द्वितीयः व्यनुमानपरिच्छेदः, वृतीय- उपमानपरिच्छेदः, चतुर्थः शब्दपरिच्छेदः, प्रथमपरिच्छेदे प्रत्यक्षप्रमितेः लक्षणं कारणं प्रामाण्यश्च विशेषेणोपवर्णितं, द्वितीयपरिच्छेदे अनुमितेर्लक्षणं कारणं प्रामाण्यञ्च विशेषेणोपवर्णितं, ईश्वरानुमानप्रणाली विशेषणोपवर्णिता ·च। तीयपरिच्छेदे उपमितेर्लक्षणं कारणं प्रामाण्यश्च विशेषेणोयवर्णितं, चतुर्थपरिच्छेदे शाब्दप्रमितेर्लक्षणं कारणं प्रामाण्यच विशेषेणोपवर्णितं । 'हितीयानुमानपरिच्छेदस्य केचिदंशाः अस्मत्प्रदेशे पठन-पाठनयोः प्रच- रन्ति, सुतरां पठन-पाठनाभावात् उक्तग्रन्थोलुप्तकल्प एव जातः । तमि- ममुपादेयं ग्रन्थं लुप्तकल्पमालोचयद्भिः एसियाटोक-सोसाइटी-समाजविह्निः परिशोधनपूर्वकमुद्रणेनास्य ग्रन्थस्य प्रकाशार्थमहमाज्ञप्तः, मयाप्यस्य संखारविषये यावान् परिश्रमः समुचितः तावान् धकारि तथापि नम- प्रमादवशात् स्खलितं सन्तः संकुर्वन्तु । अतिप्रामाणिकालोकप्रतियाखा- पुस्तकानां सुलभत्वेऽपि अतिविशदत्वात् सुगमत्वात् सबैरन्तवासिभिः विशेष- खावृतत्वाच्च महामहोपाध्याय-श्रीमथुरानाथ-सर्कवागीशविरचितरहस्य- नामकव्याख्यया सह मूलपुस्तकमिदं मुद्रापितं । प्रत्यक्षपरिच्छेदस्य समवाय- वादे अनुपलब्धप्रामाण्यवादे अभाववादे प्रत्यक्षकारणवादे ममोऽणुत्ववादे अनुव्यवसायवादे निर्विकल्पकवादे अनुमानपरिच्छेदस्य ईश्वरानुमानवादे शब्दपरिच्छेदस्य शक्तिवादे समासवादे अख्यातवादे धातुवादे उपसर्गवादे प्रमाणचतुरप्रामाण्यवादे च महामहोपाध्याय-श्रीमथुरानाथ-तर्कवागी- शकृतरहस्यनामकथ्याख्यापुस्तकस्याप्राप्तत्वात् तत्र तत्र मूलविभागेषु महा. महोपाध्याय-श्रीजयदेवमिश्रविरचितालोकनामकथाख्यापुस्तकं सनिवेशित। पमानपरिच्छेदे रहस्यनामकव्याख्यापुस्तकस्यालोकनामकव्याखापुस्तकस्य चाप्राप्तत्वात् तत्र विभागे महामहोपाध्याय-श्रीकृष्णकान्तविद्यावागौशविर- चितदीपन्याख्यव्याख्यापुस्तकं सन्निवेशितं । शब्दपरिच्छेदस्य उच्छन्नप्रच्छन्न- वादे विधिवादे अपूर्बवादे शक्तिवादे समासवादे चाख्यातवादे धातुवादे उपसर्गवादे प्रमाणचतुष्यप्रामाण्यवादे च महामहोपाध्याय-औरचिदत्त- कृतप्रकाशनामकशख्यायां अभिनवपदार्थाविष्कारदर्शनात् तत्र तत्र विभागे कुत्र-कुत्रचित् रहस्यनामकल्याख्याया अधस्तात् कुत्र-कुत्रचिच्च आलोकनाम- कल्याख्याया अधस्तात् चिदत्तकृतप्रकाशनामकण्याख्यानमपि सनिवेशितं । यानि आदर्भमुस्तकान्यवलम्व्य मयैतत्परिशोधनं कृतं तेषामेकं नवदीम- ·निवासि-पूज्यपाद-महामहोपाध्याय-श्रीमुवनमोहनविद्यारत्नमहोदयसनि- धागादपरं भवदीपनिवासि-श्रीहरिनाथसिद्धान्तमहोदयसनिधानादित. रत् पूर्वस्थलीनिवासि-महामहोपाध्याय-श्रीयुक्तकृष्णनाथन्यायपञ्चाननमहो- दयसन्निधानादपरं बाँटपुरमिवासि-घूज्यपाद-श्रीश्यामापदन्यायभूषणमहो- यसग्निधानागपरमपि राजकीयसंस्कृतविद्यामन्दिरात् प्राप्त, एतत् पुस्तक- पञ्चकं सम्पूर्ण परिशुद्धञ्च । अन्यञ्च यत् सोसाइटोसमाजात् लब्धं तदसम्पण । तदेवं घड़ादर्थपुस्तकानि एतत्पुस्तकपरिशोधने सहायत्वेन लब्धानि । तत्वचिन्तामण्यन्तर्गताख्यातवादापेक्षया समुज्ज्वलत्वात् सबैरन्तेवासिभि- विशेषण समादृतत्वाच महामहोपाध्याय-तार्किकाग्रगण्य-औरघनाथ- शिरोमणिभट्टाचार्यविरचित पाण्यातवादः तत्त्वचिन्तामण्यन्तर्गतशब्द- परिच्छेदे नरूपदार्थविचाराभावात् उक्तशिरोमणिभट्टाचार्यकृतनवादच तत्वचिन्तामणिशेषे परिशियभावेन मुद्रापित इत्यलं पावितेन । श्रीकामाख्यानाथर्मणः ।

·No text on this page.

·तत्त्वचिन्तामणिकार-तत्त्वचिन्तामणिटीकाकारत- श्लोकानां अकारादिक्रमेण प्रतीकस्तूची। प्रत्यक्षखण्डस्य। प्रतीकः। अङ्गानि वेदाश्चत्वारः ११५ । ५ ॥ धन्यस्य ह्यन्यथा भानं ४६८।१॥ यायुर्वेदो धनुर्वेदः ११५ ॥ ७ ॥ इथे पुंसवने चैव 88 | १७! बोङ्कारश्चाथशब्दश्च १०२ ॥ ५॥ न। नित्य नैमित्तिकैश्चैव ६।१५॥ निष्फलानि च कम्माणि ।।१७॥ प। प्रतिमन्वन्तरश्चैषा ३४४ ॥ १६॥ प्रसतप्रतिषेधात्मा ४६५ । १॥.

·मा
महालाचारयुतानां १.५।५॥
य।
यस्मिन् देशे य वाचारः १११।।
वा
विशिखो थुपवीतच २२ । १६॥
स्था चेां न कुर्वीत ।।१७॥
स।
संवत्सरचैकमपि ३७१४॥
सदोपवीतिना भाशं २२ । १६॥
सन्निहितरजतसकले ४०५। ८॥
साकारपातादसतो न भानात् ४७४ । १ ।
.

·तत्त्वचिन्तामणिप्रबन्धकारोल्लिखित-तडीकाकारोल्लिखि- तानां ग्रन्थकारनाम्नां अकारादिक्रमेण सूची। प्रत्यक्षखण्डस्य। ग्रन्थकर्तनामानि । उपाध्यायः १७ । १५ । ग। गुरुः ।।१॥९१७ । १४ ॥ १२६ । १. ॥१३७ ॥ १५॥१४।१७ ॥ १६४।३॥ १९२।१६॥ द। दौधितिकृत् ११५ । १४ । १९१ । १०॥ प। प्राभाकरः २५६ । १ ॥ 8801 8 ॥ ५५६ ॥ १ ॥ प्राभाकरनव्यः ४६४ । २.॥ प्राभाकरैकदेशी ५१२ । १॥ ब। पौडः १०६।१॥ भा भट्टः ११७ । १५ ॥ १२६ । १४॥ भट्टाचार्य १६६ । २२॥ भट्टाचार्यानुयायो १८६ १६ ॥

·४ म। . मनुः ११०।३॥ मिश्रः ११७ । १५ ॥ १२६ । १२ । १६६ । ७॥ 8२० । ७॥ ६.५ ॥ १६ ॥ मिश्रानुयायो ४७६ | 8 ॥ ४८३ । मौमांसकः ५।११। १४ । १६॥ २२ ॥ ३॥ ३० ॥ १७॥ ४० | १३ ॥ ४८।९.॥ए । १८॥ मौमांसकैकदेशी ६० । १६ ॥ १२६ । ४ ॥१६६ । १० ॥ ३६६ । १४ ॥ मीमांसकनव्यः ३६६ । १५ ॥ सम्प्रदायवित् ७३६ । १॥ साम्प्रदायिकः १३४ । १६॥

·तत्त्वचिन्तामणिकार-तट्टीकाकारोल्लिखितग्रन्यनाम्नां अकारादिक्रमेण सूची। प्रत्यक्षखण्डस्य। ग्रन्यनाम । भा भारतं ११३ । १५॥ म। मौमांसा ३५४ । १॥ ३५५ । ४ ॥ वेदः : ११ । ४॥ १६ । ७॥ १७॥ १॥५१॥ ४ ॥ ५४ । १॥ ५५ । २ । ५६ । १९॥ ५८ |२७६ । २॥२७॥ ६१ । २॥८६॥ १०.। २॥१०४ । २॥ १०८।२॥ ३४॥५॥३४५। ८॥ ३५३ । । ३५४ । ३॥ ३५५।५॥ " श। श्रुतिः १५ । १ ॥ १६ । २॥ ६।६॥ ८४ । ३॥ २६ ॥ १ ॥ स। स्मतिः ११३ । १॥

·तत्त्वचिन्तामणिकारोल्लिखितानां तट्टीकाकारोलिखिता- नाञ्च वैदिकशब्दानां अकारादिक्रमेण सूची। प्रत्यक्षखण्डस्य। वैदिकशब्दः । अपूर्व २१ । १ ॥ २२ । ३ ॥ ३० ॥ ७ ॥ ३१ ॥ ५ ॥ ३६ । १ ॥ ५० ॥ २ ॥ ५१ । ७॥ ५३॥ १८॥ ५४ । ६॥ ५५ । १५। ६२ । २० ॥ ६३ । १६ ॥ ६६ । १३॥ अश्वमेधः ५३ । १८॥६७।१८ ॥ ६८ ॥ ५ ॥ ११ ॥ ८॥ था। बामेयााकपालं २७॥ १४ ॥ प्पाचारः २६ । १॥ धारः २७ । २ ॥ २६ । ११ ॥ इ। इज्या ४३।१॥ ४६ । १॥ ४६ । २३ ॥ इन्द्रवाहुः २८११॥२६ । ११ । इधिः ४३ । १२ । ६२ । १॥ का कारीरी २८।१२।६।२।६४ ॥ ७२ । ७॥ कृष्णालः४।६॥

·ग। रहरघः २७ । २ ॥२६ । चमः २७॥१०॥६१ । ५॥ द। दक्षिणा २६ । १६ । ७॥ ५३ । १२॥ दर्शः ६।२ ॥२२ । १२ ॥ २६ ॥ १३ ॥ २६ ॥ ५ ॥ २७ । १३ ॥४३॥ १ ॥ ६७। १५॥ ७. ||६४ | ३॥६५॥ १०॥ दापौर्णमासः २७॥ १५॥ ६९ ॥ ५ ॥ दुरितं ३१ । ४ । ३६ । ३ ॥ ४० ॥ १ ॥५३ । २॥ ५४ । १ ॥५६ ॥ १ ॥ ५७।७॥६५॥३॥७५।१॥ प। परमापूर्व २१ । ७ ॥ २२ ॥ ५ ॥ ५५ ॥ १२ ॥ पायसं २८।१॥ पुत्रेलिः २८ ॥ १२ ॥३१ । १७ ॥ ६६ । २ ॥ ६७ ॥१॥ पुरोडाशः ६७ । १८॥ प्रयाजः १६।६।२१।६।२३।१३॥३१ । । । प्रायश्चित्तं २१ । १०॥ २२ । १ ॥ ३६ । 8 ॥३८ । १० ॥ ४१ । ६ ॥६४ । १३॥ ६८।५॥ य। यागः ५२।२॥८॥१२॥७०।११ । ७१ । १९॥७२॥६॥ वाजपेयः८७ | १४|॥ विधिः२५ । ११ । ५६ ॥ १९॥.०१ । १।७२।१॥

·विश्वजित् । । ४ ॥ २८ ॥ ३॥ ३० ॥ ७ ॥ बौहिः ४४ |॥ श। श्येनः १८१११॥ ६३ ॥१०॥ श्राई १५ । १२ ॥ ४६ । ५ ॥ ४६ । १॥ स्फ्यः १३।१॥ १६ ॥ १२ ॥ ४७।३।४।६ ॥ खर्गः १३ । १२ ॥१४ । १७॥ २१॥ ६ ॥ २२ । । । २८ । ३ ॥ २६ । २१ । ६७ । १६॥ ७० ॥ ३॥ ३४४ | ३ ॥

·अकारादिक्रमेण विषयसूची। तत्त्वचिन्तामणौ प्रत्यक्षखण्डस्य । विषयः । अनुद्भूतत्वस्य नानाजातित्वव्यवस्थापनं ७२५ । ७ ॥ अनुभूतत्वाभावकूटस्य महत्त्वस्य च प्रत्यक्षत्वे प्रयोजकत्व- निरूपणं ७२५ । ११ ॥ अनुपलब्धिप्रामाण्ये बाधिका युक्तिः ६८५ । ५ ॥ अनुपलब्धिप्रामाण्य साधिका यक्तिः ६७३ । १ ॥ अन्यथाख्यातिविचारावतरणं ४३० । १ ॥ अन्यथाख्यातिविचारे प्राभाकरमतं ४४८ | ४ ॥ अन्यथाख्याती प्रमाणव्यवस्थापनं ४३६ । ३ ॥ अन्यथाख्यातौ प्रमाणाभावशङ्का ४३१ । १ ॥ व्यन्यथाख्याती प्राभाकरादीनां मतखाइनं ५१८ ॥ ७ ॥ अन्यथाख्याती प्राभाकरैकदेशिनां मतं ५१२ । १ ॥ अन्यथाख्यातो सिद्धान्तव्यवस्थापनं ४७७ ॥ १ ॥ अभावप्रत्यक्षे विशेषणतायाः प्रत्यासत्तित्वव्यवस्थापन ६६६ । १ ॥ अभावस्य भावरूपत्वे बाधिका युक्तिः ७०७ । ५ ॥ अभावस्य भावरूपत्वे साधिका यक्तिः ६८३ । १ ॥ ग। गुणाकार्यतावच्छेदकप्रमात्वखरूपजिज्ञासा ३०२ । १ ॥ गुरुमतखण्डनं १७० । १॥ 2 ·१० गोतमस्य यान्विक्षिकीप्रणयने वीजकथनं ११४ ।। ग्रन्थम्य चिन्तामणिनामकरणो वौजकथनं -४-१ ज्ञानस्य मानसज्ञान विषयत्वे बाधिका युक्तिः ७८४ । १॥ ज्ञानस्य मानस ज्ञानविषयत्वे माधिका युक्तिः ७६.३ । १२ ॥ न। निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्य लक्षणं ०६।२॥ निर्विकल्पकप्रत्यक्षखौकारे बाधिका यक्तिः ८८ । ३ ॥ निर्विकल्पकप्रत्यक्षखौकारे साधिका युक्तिः ८१७। ४ ॥ प। प्रत्यक्षलक्षणं ५३०।१॥ प्रत्यभिज्ञानविचार: ८३८ । ५॥ प्रत्यक्षविशंधे सन्निकर्षविशेषस्य हेकुत्वव्यवस्थापनं ५७२ ॥ १ ॥ प्रत्यक्षस्य विभागः ८०६ । १ ॥ प्रत्यक्ष यालोकसंयोगस्य कारणत्वव्यवस्थापनं ७२० । १॥ 'प्रमाणतत्वविवेकप्रतिज्ञा ११६।२॥ प्रमाणतत्वविषये माध्यमकस्य प्रत्यवस्थानं १९६ । २ ॥ प्रमाणतत्त्वविषये विप्रतिपत्तयः १२१ । २ ॥ प्रमाणतत्त्वविषये सिद्धान्तः १८४ । १॥ प्रमात्वस्य जातिवाद्यभावव्यवस्थापनं ३७२ ॥ १ ॥ प्रमाप्रमाणविभागः ५.८।। प्रमायाः परम उत्पत्तिकत्वष्यवस्थापनं २८७।१॥ प्रमायाः परत उत्पत्तिकत्वव्यवस्थापनविषये मीमांसकपूर्वपक्षनिरासः ३०८।१॥

·प्रमायाः परत उत्पत्तिकत्वव्यवस्थापने मीमांसकपूर्वपक्षः २८७ । ७ ॥ प्रमालक्षण सिद्धान्तः ४०१ । १॥ मङ्गलाचरण श्लोकः -१-१ मङ्गलाचरणस्य ग्रन्थसमाप्तिफलकत्वमत खण्डनं ५७ । १ मङ्गलाचरणस्य ग्रन्थसमाप्तिफलकचव्यवस्थापनं ५॥१॥ मङ्गलाचरणस्य विघ्नध्वंसफलकत्वव्यवस्थापनं ८८।१॥ मनसो विभुत्ववादः ७६२ । २॥ मनसो विभुत्ववादनिरासपूर्वकमणत्ववादव्यवस्थापनं ७७१ । १ ॥ मिश्र भट्टादिमतखण्डनं १७६ । ३। श। श्रोत्रपदार्थविवेचनं ६१७ ॥ १ ॥ स। समवायसाधनाइविप्रतिपत्तिः ६.०।१॥ समवायसाधने अनुमानप्रणाली ६३८ । ५ ॥ सविकल्पक प्रत्यक्षलक्षणं ३६ । १॥ सुवर्णस्य तेजस्वानुमानं ७४६ । ७ ॥ खोयग्रन्थस्य उत्कर्षकथनं ३ । १ ॥

·तत्वचिन्तामणि-तट्टीकाकारतानां श्लोकानां श्रुती-
नाञ्च प्रतीकस्य अकारादिक्रमेण सूची।
अनुमानखण्डस्य।
प्रतीकः ।
--
क।
कल्याणानां त्वमसि ७४६ । ११ ॥
यां यां प्रियां प्रेक्षत ७९६ । २१ ॥
व।
व्याघातो यदि शङ्कास्ति २३३ । १ ॥
स।
सच्चारिणी दीपशिखेव ७४६ । १५ ॥
समानबलौ हि सत्यतिपक्षी ८७४ । ६ ॥
खर्गकामो यजेत ०२० | १५ ॥

·तत्त्वचिन्तामणि-तट्टीकाकारधृतग्रन्थकारनाम्नां
अकारादिक्रमेण सूची।
अनुमानखण्डस्य।
प्रश्थकारनामानि ।
अभिनवमीमांसकाः ६४६ । १२ ॥
प्रा।
आचार्यः ७८ ॥ १२ ॥ २५३ । २ ॥ ५२६ । १६ ॥
उ।
उपाध्यायाः ६६२ । १५ ॥
ऋजकः ६० । १० ॥ १६६ । ४ ॥
ए।
एकदेशी २०३ । १५॥
ख।
खण्डनकारः २३३ । ३॥
ट।
टीकाकारः ८७।१७॥
द।
दीधितिकृतः ५ । १०॥
.

·न।
नवीनाः ६६.१ । १६॥
नव्याः १०।१॥२३ । १०॥२१३ । ॥२१५।१॥२४ ॥ २५१ ।
११ ॥ ५२३ । ६ । ७८२ । ४ ॥ ७८७ | ७ ॥ ८०३ । ६ ॥ ccc
१६ ॥ ८६६ । १७॥
पा.
पिट चरणाः १६३ । १३ ॥
प्रायः ६५। ७॥ १५२ । १५॥ २३८।१४॥ ५१८।१७ ॥ ५२० | ॥
५३२ । १६ ॥ ७८१ । १३ ॥ ७८२ । ४॥ ७८५ । १७ ॥ ८६३ । १८ ॥
प्राभाकरः १७४ | ॥
भ।
भट्टाचार्याः २१५ । ५ ॥ ६४३।६।
म।
मध्यमः ५२०।६॥
मिश्राः ६ । ६॥.८५। १२ । ७८७ । ४ ॥ ७८ | ॥ २१५। ३ ।
BE५ | १२॥ ५६।१२।
मौमांसकः २०४ । ५॥ २०६ । १२॥ ६४५। ७ ॥ ७२० । ६ ॥
ल।
लीलावतीकारः ८६ ।१०।२८ । १५ ॥
सा
सम्प्रदायविद. २६८ । १४ ॥
साम्प्रदायिकाः ६६३ । १५ ॥ ७८६ । १५। ६२ । १५ ॥
सोन्दड़ः ५३ । ७॥ ५७५ । १० ॥
खतन्त्राः १२१ । १२॥

·तत्त्वचिन्तामणि-तडीकाकारधृतग्रन्यनाम्नां
अकारादिक्रमेण सूची।
अनुमानखण्डस्य।
ग्रन्थनामानि ।
न।
निवन्धः ८८५॥
वेदः ७२० । १६॥
ल।
लीलावती ६ । १०॥ २८३ । १५ ॥

·तत्त्वचिन्तामणि-तट्टीकाकारोल्लिखितवैदिकशब्दानां अकारादिकमेण सूची। अनुमानखण्डस्य। वैदिकशब्दाः । । अपूर्व ७२० ॥ १॥ य। यागः ७२० । १५॥ खर्गः ७२० | १५॥

·अकारादिक्रमेण विषयसूची। अनुमानखण्डस्य। विषयः । अतएव चतुश्यं १६५ । १ ॥ अनुपपत्तिकरणकापत्तिप्रामाण्यवादिमीमांसकमतं ६७३ । १ ॥ अनुपपत्तिकरणका पत्तिप्रामाण्यवादिमीमांसकमतखण्डनं ६८० ॥ १३॥ अनुपसंहारिदोषस्य परोक्कलक्षणदूषणं ८३१ । १ ॥ अनुपसंहारिदोषस्य सिद्धान्तलक्षणं ३८ । १ ॥ अनुमाननिरूपणप्रतिक्षा १ । १ ॥ अनुमानविभागः ५५२ । १ ॥ बनुमानखरूपकथनं २।२॥ अनुमानाप्रामाण्यवादिचा कमतं २१ । १ ॥ अनुमानाप्रामाण्यवादिचार्वाकमतखण्डनं २२ । २ ॥ अन्वय-व्यतिरेकिहेतुत्वलक्षणं ७३५ । ६ ॥ अन्वय व्यतिरेक्युदाहरणलक्षणां ७४१ । १ ॥ अन्वयिहेतुत्वलक्षणं ७३५ । ३ ॥ असाधारणदोषस्य परोक्तलक्षणदूषणं ८२५ । १ । असाधारणदोषस्य सिद्धान्तलक्षणं २६ | १ ॥ बसिद्धिदोषस्य परोक्तलक्षणवूषणं ८८७ ॥१॥ असिद्धिदोषस्य सिद्धान्तलक्षणं ६१६ । १ ॥ उदाहरणसामान्यलक्षणं ७४ । ३ ॥ उपनयलक्षणं ७४६ । १ ॥ 3 ·उपाधिदूधकताबौजपूर्वपक्षः ३८३ । १ ॥ उपाधिदूषकतावीजसिद्धान्तः ३६३ । १ ॥ उपाधिवादपूर्वपक्षः २६४ । १ ॥ उपाधिवादसिद्वान्तः ३३६ । १ ॥ उपाधिविभागः ३७८ । ॥ उपाध्याभासनिरूपणं ३६८।१॥ केवलव्यतिरेक्यनुमानलक्षणपूर्वपक्षः ५८२ ॥ १ ॥ केवलव्यतिरेक्यनुमानसिद्धान्तलक्षणं ५०४ । १ ॥ केवलान्वय्यनुमानलक्षणपूर्व पक्षः ५५२ । २ ।। कवलान्वय्यनुमानम्य सिद्धान्तलक्षणव्यवस्थापनं ५७२ । १ ॥ केषाञ्चिव्याप्तिलक्षणदूषणं ६६ । १ ॥ त। तर्कनिरूपणं २१ । १॥ न। निगमनलक्षणं ७५२ । ३ । न्याय-तदवयवनिरूपणाप्रतिज्ञा ६८८ | १ ॥ प। पक्षतानिरूपणप्रतिज्ञा ४०७ । १ ॥ पक्षतासिद्धान्तव्यवस्थापनं ४३२ । १॥ पञ्चलक्षणौविचारपूर्वकं व्याप्तेरव्यभिचरितत्व पदप्रतिपाद्यत्वा- भावव्यवस्थापनं २७ । १॥ परामर्श पूर्वपक्षः ४४२ । १॥ परामर्श सिद्धान्तः ४६३ ॥ १॥ • परोक्तसव्यभिचारलक्षणदूषणं ७८४ । २ ॥

·परोक्तोदाहरणसामान्य लक्षणनिराकरणं ७४१ । ३ ॥ परोक्तन्यायल क्षणनिराकरणं ६६१ । १ ॥ का फलीभूताया अनुमितेः तत्करणस्य च लक्षणं ।।। बाधदोषस्य परोक्तलक्षणदूषगां ६३८१॥ बाधदोषस्य सिद्धान्तलक्षणं ६६० | १ ॥ व। विरुद्धदोषस्य परोक्तलक्षणदूषण ८४२ ॥ १ ॥ विरुद्धदोषस्य सिद्धान्तलक्षणं ५५ । १ ॥ विशेषव्याप्पिलक्षणं १३० । १ ॥ व्यतिरेकिहेतुत्वलणं ७३५ । ५ ॥ यधिकरणधम्मावच्छिन्नाभाववादिसोन्दड़मतं ५३ । १॥ व्यधिकरणधम्मावच्छिन्नाभाववादिसोन्दड़मतखण्डनं ५४ । २ ॥ व्यापकतापरामस्य हेतुतावादिमतं ५२१ । ३ ॥ व्याप्तिग्रहोपाये प्राभाकरमतं १७४ । २ ॥ व्यापिग्रहोपाये खमतव्यवस्थापनं २१० । १ ॥ व्यात्यनुगमप्रणाली ३४३ । १ ॥ स। सत्प्रतिपक्षदोषस्य परोक्तलक्षणदूषणं ८६५ । १ ॥ सत्यतिपक्षदोषस्य सिद्धान्तलक्षणं ०१ । १ ॥ संशयकरणकापत्तिप्रामाण्यवादिमीमांसकमतं ६४५ ॥ १ ॥ संशयकरणका पत्तिप्रामाण्यवादिमोमासकमतखण्डनं ६५६ । १ ॥ संशयपक्षतावादिमतखण्डनं ४०७ । २ ॥ संशययोग्यत्वरूपपक्षतावादिमतखगहनं ४२० ।। ॥

·२० सव्यभिचारविभागः ७८४ । १ ॥ सव्यभिचारस्य सिद्धान्तलक्षणं ८९६ । १॥ साधारणदोषस्य परोक्तलक्षणदूषणं ८१६ । १ ॥ साधारणदोषम्य सिद्धान्तलक्षणं ८२३ । १ ॥ सामान्यलक्षणापूर्वपक्षः २५३ । १ ॥ सामान्यलक्षणासिद्धान्तः २८३ । १ ॥ सामान्याभावविचारः १२४ । १ ॥ सिंह-व्याघ्रव्याप्तिलक्षणविचार:४६ | १ ॥ सिद्धान्तव्याप्तिलक्षणं १०० ॥ १ ॥ सिषाधयिषापक्षतावादिमतस्त्रण्डनं ४२३ । १॥ सूत्रकारीयप्रतिज्ञालक्षण निराकरणं ७०३ । १ ॥ खमते न्यायलक्षणव्यवस्थापनं ६६१ ॥ २ ॥ खमते प्रतिज्ञालक्षणव्यवस्थापनं ७०३ । २ ॥ हेत्ववयवलक्षणं ७२५ । ३॥ हेवाभासनिरूपणप्रतिज्ञा ७६२ । १ ॥ हेत्वाभासविभागः ७७८ । १ ॥ हेत्वाभाससामान्यलक्षणं ७६३ । १ ॥ हेत्वाभासानां असाधकतासाधकत्यव्यवस्थापन ह३।१॥

·तत्वचिन्तामणि-तट्टीकाकारोबृतश्लोक श्रुतीनां
प्रतीकस्य अकारादिक्रमेण सूची।
ईश्वरानुमानखण्डस्य ।
प्रतीकः।
॥
अशरीरं वावसन्तं १७८ । ११ ॥
अहं सर्वस्य प्रभवः ८२ । १२ ॥
आ।
यात्मा ज्ञातव्यः १७८।४।
आत्मा वा अरे श्रोतव्यः १५६ । ८॥१७८ ॥ ॥१३ । १६ ॥
आनन्दं ब्रह्मणो रूपं १८२ । ३ ॥
उत्तमः पुरुषत्वन्यः ८७।६॥
उभाभ्यामेव पक्षाभ्यां १८६ । ५ ॥
का
काम्यानां कम्मणां न्यासं १८८ । ६ ॥
जज्ञे जातिमरो दिनः १८७ । ४ ॥
ज्ञानं प्रधानं न तु कम्महीनं १८६ । १९ ॥
ज्ञानामिः सर्वकम्माणि १६२ । ८॥

·२२ त। तस्मात् तत्प्राप्तये यत्नः १८६ । २॥ तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति १४७ । ५॥ तावदेवास्य चिरं १६४ । ७ ॥ दुःखेनात्यन्तं विमुक्तः १६७ । १७ ॥ द्रव्यः श्रोतव्यः १६७ । १६॥ न पपाठ गुरुप्रोक्तां १८७ ॥१॥ नित्यं विज्ञानमानन्दं १८२।२॥ न्यायागतधनः १२५ । ॥ परिक्षानाद्भवेन्मक्तिः १८६ । ६ ॥ पुरोडाशैर्यनेत १३५ । ५॥ पुष्करपलाशेनापः १६५ । १ ॥ प्रतिष्ठितं पूजयेत् १४४ । ३॥ प्रधाने रागात् १६४ । ६० प्रोक्षिता ब्रोहयः १३६ । २॥ भिद्यते हृदयग्रन्थिः १६२ । ५ ॥ म। मामुक्तं क्षौयते कम्म १६२ । ६ ॥ मोक्षाश्रमचतुर्थो वै १८३ । १० ॥

·२३ वा विश्वतश्चक्षुरत ८७ ।। बीहिभिर्यनेत १३५ ॥ ४ ॥ बौहीनवहन्ति १३५ । ३ ॥ १४१ । २॥ बोहोन् प्रोक्षति ११२ । ५॥ स। संन्यस्य सर्वकम्माणि १८५ । १३ सक्तून् प्रोक्षति १०३ । १॥ सत्येन लभ्यस्तपसा १८६ । ७॥ स ब्रह्मसंस्थोऽम्मतत्वमेति १३ । ८॥ खे खे कम्मण्यभिरतः १८५ । १० ॥

·तत्वचिन्तामणि-तट्टीकाकारधृतग्रन्तकारनाम्नां
अकारादिक्रमेण सूची।
ईश्वरानुमानखण्डस्य।
ग्रन्थकतनामानि ।
प्रा।
याचार्याः ८३ । ६ ॥ १७८ । ११ ॥
त।
। त्रिदण्डिनः १८२ । ८॥
नयाः ५१ । १३॥ ८२ । ४ ॥
प।
।
प्राचः ८० | १
पाभाकराः १७३।४॥
व।
| वाचस्पतिमिश्राः ८१ । ६ ।

·तत्त्वचिन्तामणि-तट्टीकाकारतग्रन्थनाम्नां
अकारादिक्रमेण सूची।
ईश्वरानुमानखण्डस्य ।
ग्रथनामानि ।
जड़भरतोपाख्यानं १८६ । २० ॥
भ।
भगवद्गीता १८८।५॥
विष्णुपुराणं १८६ । १ ॥
श्रुतिः १३५ । ३ । १५६ । ६ ॥ १६७ । १८॥ १७८।१०॥ १८७ । १६ ॥
१८६।७॥१६५।१॥
स।
स्मतिः १८५ । १० ॥ १६३ । ५॥

·तत्त्वचिन्तामणि-तट्टीकाकारोल्लिखितवैदिकशब्दानां अकारादिक्रमेण सूची। ईश्वरानुमानखण्डस्य । वैदिकशब्दाः । । अपूर्व १३८ । ३ ॥ १५५ ॥ १ ॥ अवघातः १३५ । ३॥ द। दानं १३८ । ६॥ प। पुरोडाशः १३५ । ५॥ प्रयाजः १८४ । १०॥ प्रायश्चित्तं १५६ । १४ ॥ १६६ | ६ ॥ प्रोक्षणं १३५ ॥ ७॥१३६ । ५ ॥ १३७ । ७॥ १३६ । ३॥१४१ । १० ॥ यागः १३५ । ७॥१३८ । ६॥ १५५ । १॥ र। राषिसत्रं १७८ ॥५॥ सा खगः १३७ । ३ १५७ । २०॥ होमः १६८।६॥

·अकारादिक्रमेण विषयसूची। ईश्वरानुमानखण्डस्य। विषयः। ई। ईश्वरानुमानप्रणाली १ । १॥ का कारणत्वलक्षण १४८।७॥ ता विदण्डिमते मुक्तिपदार्थः १८२।८॥ . दाहाद्यनुकूलातिरिक्तशक्तिवादिमतं १९६ । ७ ॥ दाहाद्यनुकूलातिरिक्तशक्तिवादिमतखण्डनं १२२ । । । दुःखाभावस्य पुरुषार्थत्वव्यवस्थापनं १७५ ॥ १ ॥ प। प्राभाकरमते मुक्तिपदार्थः १७३ । ४ ॥ म। मुक्ति पदार्थविचारः १५६ । ७ ॥ मुक्तौ प्रमाणोपन्यासः १७७ । । वा विशियाभावविचारः ६६।२॥ स। संसर्गाभावान्योन्याभावयोभदोपायव्यवस्थापनं १०७ ! ॥

·तत्वचिन्तामणि-तट्टीकाकारतश्लोकानां प्रतीकस्य
अकारादिक्रमेण सूची।
उपमानखण्डस्य ।
प्रतीकः ।
।
अथ स्याम्मङ्गले ३।१३॥
ए।
एवं जाति-गुण-द्रव्य- १६ ।।
ग।
गगनं गगनाकारं ४ ॥
स।
सामान्यान्येव भूयांसि १३।२॥

·तत्त्वचिन्तामणिकार-तट्टीकाकारोल्लिखितग्रन्थकार- नाम्नां अकारादिक्रमेण सूची। उपमानखण्डस्य । ग्रन्थकारनामानि । ए। एकदेशी ११ । १२॥ जा । जयन्तभट्टः ६१ । ३॥ जरनैयायिकः २४ । १८॥ नवीनमीमांसकाः ३५।५॥ नयाः ५।४॥२५ । १६ ॥ म मिश्राः३५॥ मीमांसकः ३१२०॥ १५ ॥ १६ ॥२४ । १०॥88 । ७॥ ५५ ॥ १८ ॥ स। साम्प्रदायिकाः५।३।१३।१२॥ - ·अकारादिक्रमेण विषयसूची। उपमानखण्डस्य। विषयः। उपमाननिरूपणप्रतिज्ञा १ । १॥ उपमानप्रामाण्यमनङ्गीकूर्वतां मतं ५ । ३ ॥ उपमानप्रामाण्यमनङ्गोकूवतां मतखण्डनं ६६ ॥ १ ॥ उपमितिखल्यनिरूपणे जयन्तभट्टप्रतिमतं ६९ ॥ १ ॥ उपमितिस्वरूपनिरूपणे जयन्तभट्टप्रभृतिमतखण्डनं ६१ । ३ ॥ उपमितिखरूपनिरूपणे मीमांसकमतं 8५।२॥ उपमितिस्वरूपनिरूपणे मौमांसकमतखण्डनं ४० ॥१॥ उपमितिखरूपनिरूपणे खमतव्यवस्थापनं ६२।६ ॥ . स। सादृश्यस्यातिरिक्तपदार्थतावादिन एकदेशिनोमतं ४१ । ३ ॥ सादृश्यस्यातिरिक्तपदार्थतावादिन एकदेशिनोमतखण्डनं ४२ ॥ ३ ॥ सादृश्यस्यातिरिक्त पदार्थतावादिनव्यमीमांसकमतं ३५ ॥ १ ॥ सादृश्यस्यातिरिक्तपदार्थतावादिनव्यमीमांसकमतखण्डनं ३६ ॥ ४ ॥ सादृश्यस्यातिरिक्तपदार्थतावादिमौमांसकमतं १ ॥ १ ॥ सादृश्यस्यातिरिक्तपदार्थतावादिमौमांसकमतखगहनं २४ । ४ ॥

·तत्त्वचिन्तामणिकार-तट्टीकाकारतश्लोक श्रुतीनां अकारादिक्रमेण प्रतीकसूची। शब्दपरिच्छेदीयप्रथमभागस्य । प्रतीकः । ग। । गच्छ गच्छसि चेत् कान्त ३२५ । १२ ॥ त। तरति म्युं ४८२ । १८॥ ४६२ । ८ ॥ तस्मात् तपस्तेपानात् ३७२ । ३॥ तावत्कालं स्थिरच्चैनं ३७६ । २॥ प। प्रतिमन्वन्तरञ्चैषा ३७२ ॥ ५ ॥ ५० ॥ ३ ॥ य। यः कश्चित् कस्यचित् धमः ५०६ । ६ ॥ यो ब्राह्मणानवगुरेत् ४२ । १६ । यद्यदाकाशितं योग्य २६६ । १ ॥ यन्न दुःखेन सम्भिन्नं ५१० । १६ । व। वक्तारो धर्मशास्त्राणां । ५०८।१०॥ सा सकृच्च संस्कृतं स्त्रोत्रं 8०५ । ५ ॥ स्वयम्भरेष भगवान् ३७२।।

·तत्त्वचिन्तामणिकार-तट्टीकाकारोल्लिखितग्रन्थकार- नाम्नां अकारादिक्रमेण सूची। शब्दपरिच्छेदीयप्रथमभागस्य । ग्रन्थकर्तनामानि । अङ्गिराः५०६।१॥ अभिनववैशेषिकैकदेशौ १८२ । १ ॥ उच्छृहला १६३ । ८॥ २८३ । १२ ॥ उपाध्यायः १६४ । १३ ॥ का कणादः ३७१ । २ ॥ कपिलः ३७१ । २॥ ग। गौतमः ३७१ ॥ २॥ पा प्राभाकरः १३५ । २०॥ १५० । १५॥ म। मनुः 808॥ ५०८।१८॥ महार्णवकारः १२६ । १२॥ मिश्रः १६६।१॥ मौमांसकः ३४० १९॥

·३३
य।
यमः ५०८।१॥
व।
विष्णुः ५०६।१॥
वैशेषिकः १४२ । २१ । १५० ॥ १४ ॥ १५१ । २ ।
व्यासः ३४६ । २ ॥ 888 | २॥
स।
सम्प्रदायः १६२ ।।
सोन्दड़ः २०२।३॥

·तत्त्वचिन्तामणिकार-तटीकाकारोल्लिखितग्रन्यनाम्नां
अकारादिक्रमेण सूची।
शब्दपरिच्छेदीयप्रथमभागस्य ।
ग्रन्थनामानि।
भ।
भारतं ३४२ / ८॥३४४ । १५ ॥ ३४६ । ७ ॥ ३४७ । ५ ॥ ३६५ । १॥
व।
वेदः ८६ | १॥१०२। १॥ १०३। १ । १३१ । १३ । १३८ । ४ ॥
१३८ । ३॥ १४३।२॥१४६।१।१४७ । ३॥ १५० | ५॥ ३४०।
२१३४३ । १। ६४५ । १ ॥ ३४६ ॥ ३॥ ३.१ । २॥ ३०१ । ३॥
४६६ । १॥ ४७०।२॥ ४७१ । १॥ ४७४ | ४ ॥ ४८।१॥ ४८६ |
६॥ ४६४ । १॥ ४६८ | १ ॥ ५०० | १ ॥ ५०२ । २ ॥ ५१० । १॥
५११।१॥
स।
स्मृतिः ३६४ । २॥ ३६० । ८॥ ४६८ । २ ॥ ४७० । २॥ ४७३ । २ ॥
४७४ । ४॥ ४८१ । २॥ ४८५। ६॥ ४८८ । ५॥ ४८६ । १ ॥ ४६६ ।
१॥ ५००।१॥ ५०२।२॥ ५१० १॥ ५११ । १२ ॥

·तत्वचिन्तामणिकार-तट्टीकाकारोल्लिखितवेदोक्तशब्दानां
अकारादिक्रमेण सूची।
शब्दपरिच्छेदीयप्रथमभागस्य ।
वैदिकशब्दाः।
घष्ठका ५९१ । १२॥
व।
विश्वभित् २२६ । १॥
स।
खर्गः ५१ ० । १५ ॥
होलाका ५०३ । १॥

·अकारादिक्रमेण विषयसूची। शब्दपरिच्छेदौयप्रथमभागस्य । विषयः। अविनाभावस्याकाडावखण्डनं १८५ । १ ॥ •था। बाकाङ्गानिरूपणोपयोगिनी जिज्ञासा १८५ ॥ १ ॥ बाकाहालक्षणसिद्धान्तः २०८।१॥ बासत्तिवादपूर्वपक्षः २८६ । १ ॥ बासत्तिवादसिद्धान्तः ३११ । १ ॥ का कम्मत्वे घटवत्त्वानुमानप्रणाली ११८ ॥१॥ तात्पर्य्यपदस्य निष्कछार्थकत्वकथनं ३२७ ॥ २ ॥ तात्पर्य्यपदस्य यथाश्रुतार्थकत्वनिराकरणं ३१६ । १ ॥ तात्पर्य्यवादे मौमांसकमतं ३४० ॥ १ ॥ तात्पर्य्यवादे मौमांसकमतखण्डनं ३६८।६। नयमते बाकाडालक्षणं २४१ । १ ॥ प्रकारान्तरेण बाकागलक्षणं २३७ । १ ।

·३७ प्रकारान्तरेण वाक्यपक्षककम्मत्वादिविशिरज्ञानानुमानप्रणाली १२६ । २॥ प्राभाकरपूर्व पक्षसिद्धान्तः १३५ ॥ ३ ॥ य। योग्यतानिरूपणोपयोगिनी जिज्ञासा २४५ ॥ १॥ योग्यतालक्षणसिद्धान्तः २६२ । १ ॥ लौकिकशब्दाप्रामाण्यवादिनरन्मीमांसकमतं ८३ । १ ॥ लौकिकशब्दाप्रामाण्यवादिनरन्मीमांसकमतखण्डनं ५ । १ ॥ लौकिक शब्दाप्रामाण्यवादिप्राभाकरमतं १२ । ४ ॥ लौकिकशब्दाप्रामाण्यवादिप्राभाकरमतखण्डनं १०३ । १ ॥ व। वक्तस्तत्पदार्थविशिष्टज्ञानानुमानप्रणाली ११५ । ३ ॥ वर्णनित्यतावादिमतं ३७८ । ३ ॥ वर्णनित्यतावादिमतखण्डनं ४३ । १ ॥ वर्णानित्यत्वानुमानप्रणाली ३७६ । ३ ॥ वेदस्य नित्यत्वविषये गुरमतखण्डनं ४८८ । ५ ॥ वेदस्य नित्यत्वविषये गुरूणां मतं ४६७ । १ ॥ वेदस्य पौरषेयत्वव्यवस्थापनं ३३८ । ६ ॥ वेदस्य प्रवाहाविच्छेदरूपनित्यत्वमतं ४६५ | १ ॥ वेदस्य प्रवाहाविच्छेदरूपनित्यत्वमतखण्डनं ४६६ ॥ १ ॥ वेदस्य लक्षणं ३४८ । ४ ॥ । शब्दानित्यत्वविचारावतरणं ३७५ ॥ १ ॥ शब्दाप्रामाण्यलक्षणं १ ॥ २॥ शब्दाप्रामाण्यवादिबौद्धमतं १४ । १ ॥ .

·३० . शब्दाप्रामाण्यवादिबौद्धमतखण्डनं १७ ! १ ॥ शब्दाप्रामाण्यवादिवैशेषिकमतं २२ । १ ॥ शब्दाप्रामाण्यवादिवैशेषिकमतखण्डनं ३२ ॥ १ ॥ शब्दाप्रामाण्यवादिवैशेषिकपूर्वक्षः ४५ ॥ १ ॥ शब्दाप्रामाण्यवादिवैशेषिकपूर्वपक्षनिरासः ५० । २ । शब्दाप्रामाण्यस्य तात्पर्याधीनत्वकथनं ३१६।१॥ संसर्गबाधकाभावस्य योग्यतात्वखण्डनं २५४ । ३ ॥ सजतीयसंसर्गनिश्चयस्य योग्यतात्वखण्डनं २४५ ॥ १॥ समभिव्याहतपदार्थजिज्ञासाया आकाङ्गात्वखण्डनं १८६ । ३ । समभिव्यापदपदार्थसंसर्गव्याप्यधम्मस्य योग्यतात्वखण्डनं २४७ । २ ॥ सोन्दड़मतखण्डनं २.४ । ॥ सोन्दड़मते याकाङ्गगलक्षणं २०२ । १ ॥

·तत्त्वचिन्तामणिकार-तट्टीकाकारोल्लिखितग्रन्यनाम्नां
अकारादिक्रमेण सूची।
शब्दपरिच्छेदौयद्वितीयभागस्य ।
ग्रन्थनामानि ।
प।
प्रत्यक्षप्रकाशः ६५ | १७॥
व
वेदः
।१।१॥२॥२॥ ५३१ ॥२॥
श
श्रुतिः २२७ । 8 । २२९ । १ ॥ ११६ । १६॥ ३२° १६ ॥ ५९॥३॥

·तत्त्वचिन्तामणिकार-तट्टीकाकारोल्लिखितवैदिक- शब्दानां अकारादिक्रमेण सूची। शब्दपरिच्छेदीयहितीयभागस्य । वैदिकशब्दाः। अमिठोम २५७।८॥ अमोसोमौयकादशकपालयागः ३२२ । १६ ॥ अपूर्व ६६ । १ ॥ २६७ । ३ ॥ ३०८। ८॥ ३२२ । १ ॥ ३२४ । १ ॥ ३२४ । १॥ ३७२ । ३॥ ३४४ । ३ ॥ ३४८ | १॥ ३५६ । १२ ॥ श्रा। थामेयाहाकपालः ५१६ । १५ ॥ बामेयाठाकपालयागः ३२२ । १७ ॥ उपवापः ३५८ । १०॥ उपांश्यागः ३२२ । १॥ ऐ ऐन्द्रदधियागः १२२।१७॥ ऐपयोयागः ३२२ । १७॥ ज जातेहिः ४५१ । २॥४३ । ५ ॥ ४५५ । ५ ॥ द। दः १२२ । १०॥२२६ । ॥१२७ । ५ ॥ ३२८।१॥

·दानं ६७२ । २॥
दुरितं ३३२ । २॥
न।
नरकः १६७१२॥२९९ । २ ॥ २१७।८।२४।१॥ ४४३1४॥
प
परमापूर्व ३२३ । १ ॥ ३२४ । ७ ॥ ३२६ । ११ ॥ ३२८ ॥ १२ ॥ ३२६ । २ ।
पिटयज्ञः ४५३ | ५॥ ४५५ । ५॥ ४५८।३॥
पुरोडाशः ३५७।६॥
पौर्णमासः ३२२ । १६ ॥ ६२६ । ॥ ३२७ । १४ ॥ ३२८।१॥
प्रायश्चित्तं २१५ । ७ ॥ २३३ । १॥
य।
यागः ७ । ॥६।१७ ॥ १० ॥६६ । ५॥ १७४ । ५॥ २२५ । १९
२६६ । २॥ २६७ । ५॥ २६९ | २०॥ ३०० । ३॥ ३११ । २
३१५। १ ॥ ३१६ । १॥ ३२२ । ३॥ ३४१ । १॥
व
वाजपेयं १४७ । ६ ॥ १४६ । ६ ॥
विश्वजित् ३ । ५॥
श
श्येनः २०६ । २ ॥२११ । १॥ २१३ । १ ॥ ६३६ ।।
श्राद्धं ४३६ । ॥ ४५ ॥ १॥ ४१७ । १ ॥ १५१ । २॥ ४५८ । २॥
स।
सन्या २२४ | ॥२२५/२॥२३३ । ४।२४०।३॥
खर्गः ८ | १२॥ ७५ । ६॥ ८॥६५ ॥ १५ ॥ ९६ ! ५ ॥ १६४।१।
२५७ । १॥ ३०१ । १॥ ३०७ । १॥ ३१० । ८॥ ३११ । २ ।
३१४ ॥३॥३१६।२॥ ३२ ॥

·तत्त्वचिन्तामणि-तट्टीकाकारोबृतश्लोक श्रुतीनां प्रतीकस्य अकारादिक्रमेण सूची। शब्दपरिच्छेदौयद्वितीयभागस्य। प्रतीका। अकुर्वन् विहितं कम्म २३४ । ५ ॥ अभियुक्ताश्च ये यत्र ६४६ | ११ ॥ अम्बाम्बेति यदा बालः ६४२ । ६ ॥ प्रा। खात्मा ज्ञातव्यः ४५९ । ७॥ इन्द्रः सहसाक्षः ५९१ । ३॥ 'इन्दुमुपासीत ५११ ॥ १॥ क क्रियमाणोपकारे तु २२ । १२ ॥ जातास्तित्व-नास्तित्वे ५८७ । ३॥ तत्र तत्वमभियोगात् स्यात् ६४८ । १० ॥ तद्धितेन चतुर्था वा ५९६ ॥ १०॥ तरवि मृत्यु २०२ । ३।४५६ ।।

·४३ तस्मादेनसः ४१६ । १॥ ते नराः सुखम्र यवः ५०१ । १०॥ द। दद्यादहरहः श्राद्धं २२५ । ५ ॥ दुःखेनात्यन्तं ४४३ । ५॥ हादपोऽहनि पिता ६५० | ॥ ध। धर्मः क्षरति 8१७।१॥ न। नोपास्ते यश्च पश्चिमा २३ । ६॥ प। प्राथम्यादभिधाटत्वात् ५६४ । १॥ यज्ञायाचरतः कन्म ४५५ । ६ ॥ यन्न दुःखेन सम्भिनं ५०१ ॥ १॥ यो ब्राह्मणायावगुरेत् ३४१ । १ ॥ व। वर्षाष रथकारः ६०२ । ५। वाराही चोपानत् ५३१ । ६ ॥ विष्णुं ध्यायेत् ३१६ । १८ ॥ विष्णोः प्रीतिकामस्तं ३२० । ८॥ विशब्दो हि विशेषार्थः ३७३ । २ ॥ श। शक्तिमहं व्याकरणोपमान- 8८२ ॥६३८ । १८ ॥

·88
.
शास्त्रदेशितं फलं ५01६॥
शिवाय गां दद्यात् ५१४ । २॥
शूद्रायां करण वैश्यात् ६०२ । १४ ॥
स।
स विष्ठायां कृमि त्वा 88३ । ३ ॥
सन्ध्यामुपासते ये तु २२५ ॥ २ ॥
साधुभिर्भाषितव्यं ६४० । ११॥
खर्गकामोऽमियोमेन ५०४ । ११ ॥
खर्गेऽपि पातमीतस्य ५०१ ॥ २१ ॥

·तत्त्वचिन्तामणि-तट्टीकाकारोलिखितग्रन्थकारनाम्नां अकारादिक्रमेण सूची। शब्दपरिच्छेदीयहितीयभागस्य । ग्रन्थकारनामानि । । अतिनवीनाः १०१ ।। उच्छृखलाः ४२६ । ८॥ ४६२ । १० ॥ उत्तानाः ३३६ । ३॥ उदयनाचार्यः २८४ । १२ ॥ ग। गुरवः । १॥ २२ । ६ ॥ ७५ । १४॥ ८३ । ६ ॥ १२५ ॥ १७ ॥ ३०० । १॥ गुरुचरणाः १२ । १५॥ ५।१६।६।१६॥ १०४ । १२ ॥ ज। जैमिनिः ६४१ । ११॥ नवीनाः १३८ । ३॥ नैयायिकनव्याः २३५ । १६ ॥ प्राचीननैयायिकाः ७५ ॥ १४ ॥ प्राभाकरनव्याः १६५ ॥ १७ ॥ प्राभाकराः ५६६।१॥

·४६
भ।
भट्टः ३१४ । २२॥
भट्टाः २।१९ ॥ ५७८।८॥
भट्टैकदेशौ ३१४ । ५॥
म।
मण्डनः ५८७।१०
महानवकारः ७७ । १८॥
मिश्राः ४३ । ॥ १२९।।२१७।८॥
मिश्रानुयायौ २०३ । १५ ॥ २२८ | ६ २२६ । १३ ॥
मौमांसकः २२४ । १५ ॥ ३८५। १३॥ ५१६ । १०॥ ५२७ । ८॥ ५६३। ५॥
मौमांसकैकदेशौ ६० । ११ ॥
व।
वैयाकरणः २७४ । १३ ॥
श
श्रीकरः । ॥
स।
सोन्दड़ः २४ । ॥२०॥२१७।३॥ २७६ । १२॥

·अकारादिकमेण विषयसूची। शब्दपरिच्छेदीयद्वितीयभागस्य । विषयः । श्र। अपभ्रंशपदस्य न वाचकत्वमिति व्यवस्थापनं ६८।७॥ अर्थवादाप्रामाण्यवादिमतं ४६० ॥१॥ अर्थवादाप्रामाण्यवादिमतनिराकरणपूर्वकं खमतव्यवस्थापनं १८४ । १ ॥ प्रा। पाख्यातपदार्थविचारः ८१६ । १ । उपसर्गविचारः ५४।१॥ का कार्यत्वेन अपूर्वमेव विधिप्रत्ययवाच्यमिति प्राभाकरमतं २६७ । १ ॥ कार्यत्वेन अपूर्वमेव विधिप्रत्ययवाच्यमिति प्राभाकरमतखण्डनं ३७८ ॥ १ ॥ चिकीर्षा लक्षणं १४ । १॥ जातिविशिष्ठव्यक्तिशक्तिवादिमतं ५७२ । ३॥ जातिशक्तिवादिप्राभाकरमतं ५५६ । १ ॥ जातिशक्तिवादिभट्टमतं ५८७ । १ ॥ जातिशक्तिवादिमण्डनाचार्य्यमतं पू८७।१॥ जातिशक्तिवादिश्रीकरमतं ५६८ । ७॥ जात्याकृतिव्यक्तयः पदार्थ इति खमतव्यवस्थापनं ५ । ५ ॥

·ge धात्वर्थविचारः ८१७११॥ प। प्रत्यक्षादिप्रमाणचतुल्यप्रामाण्यव्यवस्थापनं ८६. ॥१॥ प्रवर्तकवाननिरूपणप्रतिज्ञा १।१॥ प्रवर्तकज्ञानविषये गुरुमतं ६।१॥ प्रवर्तकज्ञानविषये गुरुमतखण्डनं खमतव्यवस्थापनच १४४ ॥ १ ॥ प्रवर्तकधानविषये भट्टप्रभृतिमतखण्डनं ५। १॥ प्रवर्तकज्ञानविषये भट्टप्रभतिमीमांसकानां मतं २॥१॥ प्रवर्तक ज्ञानविषये महार्णवकारमतं ७/१॥ प्रवर्तक ज्ञानविषये महार्णवकारमतखण्डनं ७८।१॥ प्रवर्तकज्ञानविषये मौमांसकैकदेशिमतं ६०।११॥ प्रवर्तकज्ञानविषये विधिप्रत्ययार्थविषये च उदयनाचार्य्यमतं २८४ । १ ॥ या योगरूपवजादिपदार्थविचारः ५६५ । ५ ॥ ल। लक्षणाविचारः ६६०।१॥ व। वाक्यशेषस्य शक्तिग्राहकत्वव्यवस्थापनं ५२६ । । विध्यर्थविचारः २२४ । ॥ समासविचारः ७२७ । १॥ साधुशब्दविचारः ६४४ । ११ ॥ हिंसापदार्थविचारः २११ । १॥ - ·ॐ नमो गणेशाय। तत्त्वचिन्तामणौ शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । आचारमूलत्वं* वेदस्य प्रवर्तकज्ञानजनकत्वेन भव- शब्दाख्यतरीयखण्डे विधिवादरहस्यं । उच्छन्नप्रच्छन्नयन्थेन वेदस्खाचारमूलत्वनिरूपणानन्तरं प्रवर्तक ज्ञानं निरूपयितुं, प्रवर्तकज्ञाने पाचारमूखखस्योपपादकवरूपा- सुपोहातसङ्गतिं दर्शयन् शिथावधानाय प्रतिजानौते, 'प्राचारोति, 'प्राचारः' प्रवृत्तिः, तन्मूलत्वं तत्प्रयोजकावं, 'प्रवर्तकशामजनकत्वेन' जनकतासम्बन्धन प्रवर्तकज्ञानवत्वेन, तेन प्रवर्तकज्ञाने मजतिक्षाम:( (१) अन्यथा प्रवर्तकज्ञानजनकतायामेव सङ्गतिलाभः स्यादिति साव * उपोहातसङ्गतिमाह, 'धाचारेति, प्रसर एवात्र साहिरियो 'तत्रापौति, सघाभिधा लिखाद्यर्थः सैव परतिहेतुरिति भट्टाः । नया ·तौति प्रवर्तकवानं निरूप्यते। तचाभिधा-समस्या- 'भवति' निर्वहति, 'निरूप्यते' वेदस्याचारमूलत्वनिरूपणानन्तरं निरूप्यते । एतेन प्रवर्तकज्ञानजनकत्वस्य स्वरूपमत एवाचारमूखत्व- निर्वाहकत्वात्तनिर्वाहार्थं तनिरूपणमनुपयुक्त। न च प्रवर्तकज्ञान- जनकत्वज्ञानं विना नाचारमूलत्वज्ञानं अतस्तज्ज्ञानार्थे प्रवर्तकज्ञान- निरूपणमिति वाच्यं। प्रवर्तकज्ञानजनकत्वज्ञान(१) विनाप्याचार- मूखवज्ञाने विरोधाभावात् तथामत्याचारमूलत्वज्ञानं वेदस्य प्रव- कज्ञानजमकलज्ञानेन भवतीत्येव वकुमुचितत्वाच्च इति पूर्वपक्षा- भाको निरस्तः। मङ्गतिप्रदर्शनपरोऽयं ग्रन्थो न निरूपणप्रयोजन- प्रदर्शनपर इति ध्येयं। अब भट्ठाः प्रवृत्तिजनने विधिव्यापारीभूतोविधिसमवेतोभाव- नापरनामा अतिरिक्तपदार्थविशेषोऽभिधा तस्या एव ज्ञानं प्रवर्तकं तव र भावनात्वरूपेण विधियक्रिः, मा च जन्यत्वसम्बन्धेन एक- (१) वाचारमूलत्वं खरूपसम्बन्धविशेष इत्याशयेन समाधत्ते प्रवर्तकज्ञानेति । लिकादेस्तावदभिधानामकः खनिको व्यापारोऽवश्याभ्यपेयः व्यापारभिन्नस्य परनिष्ठव्यापारजनकत्वं खनिष्ठव्यापारहारा यथा दण्डस्य खनिष्ठस्पन्दार्जन- बारा चक्रनिळस्पन्दजनकत्वं, अत्र व्यापारे व्यभिचारवारणाय व्यापारभिन्न- स्थति, व्यापारिणः खनिष्ठव्यायारजनने म व्यापारापेक्षा धनवस्थापत्तरित्यत- उत परनिछेति, ज्ञानहारैव लिडादि प्रतिं जनयत्विति शब्दाश्रिता सा मायाम्यतीत्यत उक्त खगिछेति, सा च शब्दाश्रितत्वाच्छब्दभावनेत्युच्यते, ·महालतरोबर विविवाद। पदोपात्तलप्रत्यासत्यार वा पाख्यातसामान्यशिवलसन्धे अतिक- व्यापारे विधेरर्थान्तरे विशेषणतयान्वेऽति, प्रत्यर्थोऽपि विषयितया व्यापारे विशेषणं, तथाच यागविषयकभावनाजन्यव्यापारवान् पुरुष- इत्यन्वयः । न चैतादृशबुद्धवावपि प्रयोजनाज्ञाने कुतः प्रवृत्तिः प्रयोजनज्ञानस्याहेतुत्वे "विश्वजितेत्यादौ फलकल्पनानुपपत्तेः इति वाचं। यागविषयकव्यापारेऽभिधाजन्यत्वस्थान्वये व्यापारनिटेष्टमाथ- नत्वस्थाग्षयप्रयोजकरूपतया योग्यतात्वेन योग्यतावलादेव व्यापारे तहानात् । यदा विधित एव खर्गादिसाधनवग्रहः तच प्रवृत्तिकप- व्यापारे पाख्यातार्थ चेति प्रवृत्ताविष्टसाधनताज्ञानमेव प्रवर्तक । न चैवं न्यायमताविशेषः दृष्टमाधनत्वस्य विध्यर्थत्वादिति वाचं। क्रिथागतेष्टसाधनत्वं न विध्यर्थः अपि तु प्रवृत्तिगतमिति विशेषात् अभिधाभ्युपगमानभ्युपगमाभ्यामपि विशेषसम्भवाच्च । न चैवं ताड- माभिधायां मानाभाव इति वाथं। विधिः प्रवृत्तिजनकधर्मसम- वायिकारणं तब्जनकद्रव्यत्वादात्मवत् इत्यनुमानादेव तमिद्धेः पर- मते शब्दस्य द्रव्यत्वाचामिद्धिः। न च प्रवृत्तिजनकशरीरे व्यभि- चारः, तस्य परौर-प्राणसंयोगोपादानत्वात् । न च विधिन प्रवृत्ती (१) खप्रतिपादकवाक्यप्रतिपाद्यत्वरूपप्रत्यासत्त्येत्यर्थः । . अपरार्थविषयत्वेनार्थभावनेत्युच्यते, सा च साख्यातवाच्या तदुक्तं, "अमित धाभावनामाडरन्यामेव लिखादयः। अर्थात्मभावना त्वन्या साख्यातेषु गम्यते" । 'अर्थात्मत्वं' पर्थविषयवं, अर्थभावना च कर्म करणमिति- कर्तव्यताधापेक्षत इत्यंशत्रयवती भवति, अन्यथा पलं खर्गादि सान भाव- ·सावचिन्तामो कारणं प्रवृत्तिमामान्ये तस्य व्यभिचारादिति बाचं। वैषधीजन्य- प्रवृत्तौ तङ्केतुत्वात् ज्ञानवत् प्रवृत्तावपि वैवष्यसम्भवाच । तच्च जातिरूपमखण्डोपाधिरूपं वा इत्यन्यदेतत् । नन्वस्तु अभिधा तथापि तद्वौर्न प्रवृत्तिहेतुः प्रवृत्तिसामान्ये तस्था व्यभिचारात् प्रत्यक्षादि- नेष्टसाधनबाहेऽपि प्रवृत्तेः। नापि यागादिविषयिकायां, यागकतिः सर्गसाधनमित्याप्तवाक्यादितोऽपि प्रवृत्तः। नापि विधिजन्यायां, तजन्यतावच्छेदकस्यैव दुष्परिचयात्। नापि जातिविशेषविशिष्टायां, गुणगतजात्यनभ्युपगमादिति, चेत्, न, विधिजन्यतावच्छेदकाखण्डो- पाध्यवच्छेदेनेव तद्धेतत्वात्। न च भावनादिपदादपि तादृशप्रह- यापत्तिरिति वाच्य। विधिजन्यभावनाज्ञानस्यैव विलक्षणशक्तिमत्त्वेन लाभप्रवृत्तिविशेषे हेतुत्वादित्याहुः । परे तु मान्यज्ञानं प्रवर्तक, महास्य दया, तत्रैव विधिशक्तिः, चाग छाविषय इत्येवाग्वयबोध इत्याऊः । अन्ये तु वैदिकविधिजन्यप्रवृत्ती अपूर्वज्ञान प्रवर्तकं, नित्ये सन्ध्यावन्दनादौ फलाभावेन तथा कल्पनात् नित्यापूर्वस्य पण्डस्य नापि खौकारात्(१) विधिशतिरपि तत्रैव, थागजन्यमपूर्वमित्ये- बान्वयबोध इत्याजः। (नच नित्ये सन्ध्यावन्दनादौ पलाभावेन व्यभिचार इति वाच्यं । नित्यापूर्वस्य तचापि खौकारादिति खः । येत् तस्यैतलितयाधोगत्वात्, एवञ्च शब्दभावगापि भावनात्वात् किं के कथमित्यंशत्रयवती भवति, तदिदमाह, “लिडोऽभिधा सैव च शब्दभावना भाया तस्याः पुरुषप्रतिः । सम्बन्धबोधः करणं तदीयं प्ररोचना चार ·शब्दाखातुरोयख विधिवादा। . पूर्व-भावनाजानं न प्रवर्तकं, तस्मिन् सत्यपि केचित्तु भावनाजानं वैदिके प्रवर्तकं, भावमा च प्रयोग विष्टमाधमताज्ञानं नित्ये तदभावात, विधिशक्तिरपि तत्रैव पाख्या- तमामान्यस्य तदर्थत्वात् अन्वयश्चास्य पचतीत्यादिवदित्याज:(१)। तदेतन्मतचतुष्टयं एकेनैव ग्रन्थेन दूषयति, 'तचाभिधेति, 'त' निरूपणे, विषयत्वं सप्तम्यर्थः, अन्वयश्चास्य 'प्रवर्तकमित्यनेन, तथाच तविरूपणविषयौभूतं प्रवर्तकमिदं नेत्यन्वयः, अभिधात्वञ्च विधि- समवेतपदार्थत्वं अभिधापदवाच्यत्वं वा तेनास्मन्नते माप्रसिद्धिः अस्मन्मते शब्दशकेरेव अभिधापदवाच्यत्वात् । केचित्तु 'तत्र' प्रवृत्ती, 'न प्रवर्तक' नोत्पादकं न जनकमिति चावदित्याः। 'तस्मिन् सतौति विनेष्टमाधनतासानं तेषां ज्ञानेऽप्यप्रत्तेरि- त्यर्थः, ददश्च महल्यापूर्व-भावनाज्ञानं न प्रवर्तकमित्यचैव हेत: अभिधायां मानाभावेन तज्ज्ञानसत्त्वस्य वकुमशक्यत्वात् । 'असत्य- (१) तथाच यागानुकूलकृतिमानित्यन्वयबोध इति भावः । तयोपयुज्यते” ॥ इति, किमित्याकाक्षायां प्रवर्तनीयपुरुषप्रति व्या सैव कम्म, केनेत्याकाणायां सम्बन्धबोध इति, अव्युत्पन्नस्य लिएपदादप्य- प्रवत्तेः सम्बन्धबोधेन तच्छतिग्रहरूपेण सहकारिणा सा प्रवर्तयतीत्यर्थ, कमित्याकाणायां 'प्ररोचनेति, 'प्ररोचना' स्तुत्यर्थवादः, सच कम्मणः प्रशस्तत्वज्ञानमन्तरेणावसीदन्तौं प्रत्तिमप्रापयन्तौं विधिशक्ति पाशस्व- शानद्वारा प्रबत्तिजनौं करोति, अतएव यत्र प्ररोगा . व. श्रूयते ·तावचिन्तामणे प्रवृत्तः असत्यपि प्रहत्तेश्च । कार्यत्वज्ञान प्रवर्तकमिति पौति, इदच सर्वचैव हेतुः वैदिकविधिजन्यज्ञाने विधिसमवेत- पदार्थसहाण्यापूर्व-भावनादिविषयकवेऽसत्यपि क्रियेष्टमाधनत्वज्ञानेन प्रहत्तेरित्यर्थः । इदमुपलक्षणं वस्तुतस्तु एतादृशाभिधायामेव माना- भावः । म चोकानुमानमेव मान, शब्दस्य प्रवृत्तिमामान्ये शाब्दमवृत्ती वा व्यभिचारात् अन्यथासिद्धत्वाच अकारणत्वात् शब्दस्य द्रव्यत्वा- मिद्धे अप्रयोजकत्वाच्च() । एवं सकल्पज्ञानमपि न प्रवर्तकं माना- भावात् इच्छात्मकस्य तस्य स्वरूपमतोहेतुत्वेन तदभावे तज्ज्ञानाद- प्रवृत्तः, एवमपूर्वज्ञानमपि वैदिकविधिजन्यप्रवृत्तौ न कारणं अपू- दिपदादपि प्रवृत्त्यापत्तेः। अतएव भावनाचानमपि न प्रवर्तकं भावनापदादपि तदापत्तेरित्यपि बोध्यमिति मपः । “कार्यता- ज्ञानमिति कतिमाध्यताज्ञानमित्यर्थः । न च कृतिमाध्यताजानं विनापि घट-याग-पाकादिकर्तुस्तदुपायकपाल-इविस्तषुलादिसिद्ध- (१) मनु शब्दात्मान्यतरत्वमेव हेतुर्वाच्यः अतो नासिद्धिरत बाह, अप्र- योजकत्वाचेति । वचापि कल्यत इति तस्या विध्यविमाभाव इति । इदमत्र तत्त्वं, अभि- धापि न तत्त्वेन ज्ञाता खल्पसती वा हेतुरतिप्रसङ्गादिति प्रवर्तनावेन भावनात्वेन च ज्ञाता तथा, तथाच यज्यादिपदसमभिव्याहारेण यागादि- जनकपत्तिजनकत्वग्रहे समानसंविसंवेद्यतया यागादावपि कृतिसाध्य- वमानं, भाव्यानुपस्थितौ च भावनात्वेन ज्ञागमसम्भवौति समभिव्याहतपणं पति भावनायेन ज्ञायते, अतरवाश्रुतपने विश्वजिदादौ पलं कथ्यते, ·शब्दालतुरीयबहे विधिवाद । गुरवः। तथा हि ज्ञानस्य कृतौ जन्यायां चिकी- विशेष्यकप्रवृत्तिदर्शनाट्यभिचार इति वाचं। प्रवृत्तेहि विषयतात्रयों एका माध्यत्वाख्यविषयता, मा च यविष्ठतिमाध्यताज्ञान-चिकी- दिना प्रवृत्तिस्तनिष्ठा, तच घट-याग-पाकायेव न तु तब्जनको- भूतकपालादिसिद्धनिष्ठा, अतएव घटं करोति यागं करोती- त्येवानुव्यवसाय-व्यवहारौ न तु कपाल-हविरादेः सिद्धृतादशायां कपालं करोति हविः करोतीत्यनुव्यवसायो व्यवहारो वा कतिवा- चिधातुयोगे द्वितीयायाः माध्यत्वाख्यविषयतार्थकत्वनियमात् । न च माध्यत्वाख्यविषयताया एव कृतिवाचिधातयोगे द्वितीयार्थत्वनियमे कपाल-तन्वादेः सिद्धतादशायां कपालं करोति तन्तुं करोतीत्या- दिव्यवहारवत् कपालं घटवन्तं करोति तन्तुं पटवन्तं करोतीत्या- दिव्यवहारोऽपि न स्यादिति वाच्यं । माध्यवैशियबोधकपदासमभि- व्याहतहतिवाचिधातयोगे द्वितीयाया एव तथा. नियमातच कपालादिपदोत्तरद्वितीयाया श्राधेयत्वमर्थः, घटादिपदञ्च घटत्वा- दिपरं, मत्वर्थः श्राश्रयत्वं, धात्वाख्यातयोर्यापार-प्रयत्रौ यथा तथाचाभिधागतमिठसाधनत्वमपि भावते तच क्रियागतमिसाधनत्वं विना नेत्याक्षिप्ततदिधसाधनताबोधोऽपि, तथाच प्रवर्तनात्व-भावनात्व- ज्ञानानुकूलाप्यपरा शक्तिर्लिकादिपदण्व, अतरवैका प्रवृत्त्यनुकूला अपरा ज्ञानानुकूला इति शक्तिचतुष्टयमिति । अन्ये तु व्यवहारेण युत्पित्सु लः खप्रवृत्तिजनकत्वेनावधारिते शक्ति कल्पयति, तादृशीच्छेवेति, सैव लिसर्थ- इत्याहुः । अपरे तु अपूर्वमेव विध्यर्थो वैदिके तज्ज्ञानस्यैव प्रवर्तकस्वा- ·सामंदी योगमः, नया कपातिषटलाअयानुकूलव्यापारजनकपाका- नित्यचयः, कपाले घटं करोमौत्यादिवत् कपासं घटं करोमौ- त्यादिप्रयोगोऽपौव्यतएवेत्यपि वदन्ति । अपरा र उपादानवापर- नाचौ सिद्धत्वाख्यविषयता मा च सिद्धकपाल-हविस्तण्डुशाधुपाय- निष्ठा कपालेन घटं करोमि हविषा यागं करोमोत्यनुव्यवसायात् तब र उपादानवास्थविषयताथा एव हतीयार्थस्वात् तस्य च धात्वर्थ शतावषयात् । न च तच जन्यत्वं विषयत्व १) वा हतीयार्थः, तस्य घट-बागादावेवान्षय इति वाच्यं। सर्वत्र बतौथार्थस्य धात्वर्थ- एवान्वयस्थ व्युत्पनत्वात्। अन्यथा तण्डुलावयवेन तण्डुलं पचतीत्यपि व्यवहारापत्तेः। अन्या च उद्देश्यत्वाख्यविषयता, सा च यत्साधन- ताजानाधौना चिकीर्षा तनिष्ठा, तच्च जलाहरण-खरौदनादिरूपं फलमेव अखाहरणर्थितया घटं करोमि खर्थितया थागं करो- मौत्यमुव्यवसायात् जलाहरणमुद्दिश्य घटं करोमि वर्गमुहिग्य यागं करोमौत्यायनुव्यवसायाश्च । इत्थञ्च तत्तत्माध्यतावच्छेदकक-तत्तत्मा- ध्यकममिलावच्छिवं प्रति तत्तत्माध्यतावच्छेदकविशेष्यतावच्छदकक- (१) बाधेयत्वमित्यर्थः, कचित्तथैव पाठः । 'दित्वाडः। इतरेतु प्रतिरूपभावनाज्ञानं प्रवर्तकमिति सैव विध्यर्थ इति वदन्ति। तदेतत् सर्वं दूषयति, 'तस्मिन्निति, इदच हेतुइयं यथायोग्य योध्यं अभिधायां मानाभावेन तत्र तस्मिन् सतीत्यादिहेतोरनन्धयात् । इदमत्राकृतं पदार्थसम्बन्धभिन्नायामभिधायां मानाभावः व्यवहाराधीन- সুললি ঘ ঘনমালাৰাযল মলিগন্যমালা माये वा भावासकेटसाधनताबाममात्रब्यापारकलेनोपपत्तावभिधावक्षन- ·शब्दावतुरोषखडे विधिवाद । साध्यविशेषकातिमाध्यताजानं तरिति न व्यभिचार एवं चिकौर्षाया अपि हेतुलमवसेयं, तेन तथा अपि कपास-पाकि- स्तष्णुलाधुपायकप्रवृत्तौ९) न व्यभिचारः, अन्यथा नैयायिकमयेऽपि व्यभिचारस्य दुरित्वात् तैरपि कृतिमाध्यताज्ञान-चिकौर्षयोति- बोपगमादिति भावः। यत्तु प्रवृत्तेविषयताविथे मानाभावः, किन्तु कपास-हवि- तण्डुलाधुपायएव प्रवृत्तिविषयः प्रवृत्तिविशेष्यत्वमेव चोपादानत्वं । न चैवं घटं करोति चागं करोति पाकं करोतीत्यादिव्यवहारानुप- पत्तिः इतिवाविधानुयोगे द्वितीयाया विशेष्यतार्थकवनियमादन्यथा कपालत्वं करोतीत्यादिव्यवहारापत्तिरिति वाच्छं। पत्र घट-याग- पाकादिपदस्य कपाल-हविस्तण्डुलादौ वाचणिकत्वात् इतिवाधि- धातयोगे द्वितीयाया विशेष्यतानुकूस्तत्वान्यतरार्थकत्वनियमेनानु- कूलत्वं वा तत्र द्वितीयार्थति प्राचीननैयायिका वदन्ति । तदसत् । शक्षणया भब्दप्रयोगरूपव्यवहारसमर्थनेऽपि घटादिविशेष्यकत्वाव- गाहित्वनानुभूयमानायाः घटं करोतीत्यादिप्रात्यक्षिकप्रतीतेरनुप-. पादनात लक्षणायां मानाभावाच । किच जसाहरण-स्वर्गादि- रूपफलस्य उद्देश्यताख्यविषयतायाः घर-याग-पाकादेव साथ- नाख्यविषयताथा अनभ्युपगमे इष्टसाधनताज्ञान-कतिमाध्यताशान- (१) कपाण-पवितण्डलायुपादानविषयक प्रवत्ताविति ख० । व्यापारकावे मानाभावात् । न चोक्लनियमात् तत्काल्पनं, खनिचलख औरवेवाप्रयोजकतया कम्मविशेषत्वान् पमित्यादिकरणव्याप्तिसंचारी ·पेण्या विशेषसामग्रौलविरतात(१) दण्डोपादानकप्रवृत्ति विनाभि कपालोपादानकघटसाध्यकप्रकृती घटसाध्यकात्तिलमयेन तदुपा- दानकमवृत्तिमामय्या घटादिमाध्यकप्रवृत्तिमामय्यपेक्षया मामान्य- मामग्रौखविरहाचेति(२) चेत्, न, मामय्याः सामान्य-विशेषभावाना- पनवेऽपि दख-चक्र-कपाखाद्यन्यतमोपादानकप्रकृत्यतिरिकाथा घ- टादिसाधकप्रहत्तेरलोकतया तादृशान्यतमोपादामकप्रवृत्तिमामग्री- विरहादेव तादृशान्यतमोपादानप्रत्यक्षाभावदशायां तदनुत्पत्त: বিলিঅব্দিম্বিন্দিৰামৰীনি য নবিলি- मामय्याः कार्योपधायकत्वादिदमेव च कारणसमाजाधौना कार्यो- त्पत्तिरिति गौयते । एतेन घटादिचिकीर्षाविरहेऽपि दण्डगो- परप्रत्यक्षाहण्डोपादानकप्रवृत्त्यापत्तिस्तदवच्छिन्नमामयौमत्वादित्यपि निरस्तं। घटसंयोग-भ्रम्याद्यन्यतममाध्यकप्रकृत्त्यतिरिकाया दण्डोपा- दानकप्रवृत्तेरसौकतया तादृशान्यतममाध्यकप्रतिमामयौविरहादेव तदनुत्पत्तेः कार्योत्पत्तेः कारणसमाजाधीनत्वात् । गुरुचरणास्तु उपादानप्रत्यक्षस्य हि खातग्व्येण न हेतुत्वं किन्तु घटादिनिष्ठचिकौर्षाया दण्डाधुपादानकखौकिकसाक्षात्कारस्य च भावेऽपि दण्डादौ घटामाधमत्वज्ञानदमाया) घटसाध्यकदण्डोपा- (१) तथाच दण्डोपादानकपत्तिसामग्रौ न घटादिसाध्यकप्रहत्तेर्वि. श्रेषसामग्रीति भावः। (२) तशाच दडोपादानकात्तिसामग्री न घटसाध्यकप्रबत्त सामान्ध- सामग्रीति भावः। (२) गधाविति ग.। (७) दण्डादौ घटसाधनत्वचानाभावशावामिति गरे।

·शब्दाबरीपख विधिपादः । . दानकात्तिवारणव दण्डोपादाननिहरिकीर्षाविषयघटादिनापर्व ताज्ञानस्यापि घटादिसाध्यक-दडाधुपादानकात्तित्वावचित्र प्रति न्यायनये परनये च विशेषकारणत्वावस्यकत्वात् तदेव रिकोर्षा- विषयसाधनताज्ञानमुपादानां खौकिकात्यचात्मकं हेतुरुपेयते कार्य-कारणभावदयकल्पनमपेक्ष्य साधवात्। न घटादिसाथ- ककपालोपादानक-घटध्वंससाध्यकदण्डोपादानकसमूहासम्मलप्रवृत्ती दण्डनिष्ठघटसाधनताचानस्याहेतत्वात् तत्र व्यभिचारवारणाय घट- सावचिवसाध्यतानिरूपितदण्डत्वावच्छिनोपादानताशालिप्रवृत्ति- त्वमेव कार्यतावच्छेदकमुपेयं तथाच दण्डलावच्छिनोपादानता- निरूपितघटवावछिनमाध्यताशालिप्रवृत्तित्वमादाय विनिगमना- विरहात् नवापि गुरुतरकार्य-कारणभावइयमावश्यकमिति वाचं । दण्डाधुपादाननिष्ठचिकीर्षाविषयघटादिसाधनताज्ञानस्य घटादि- साध्यकदण्डाधुपादानकप्रवृत्तिं प्रति विशेषकारणत्वावश्यकतया वि- निगमनाविरहात् तादृशकार्य-कारणभावदयस्य सर्वसम्मतत्वात् इत्यच विशेषमामग्रौविरहादेवोपादानप्रत्यक्षाभावदशायां न घटा- दिसाध्यकप्रवृत्त्यतिप्रसङ्गः(१)। एतेन घटादिनिष्ठचिकौर्षाविरहेऽपि दण्डगोचरप्रत्यक्षात् दखनिष्ठमाधमताज्ञानात्मकविशेषमामपौसा- कताइण्डोपादामकप्रवृत्यापत्तिस्तदवच्छिन्नमामयौमत्वादिति द्विती- यातिप्रसङ्गोऽपि निरस्तः । केवलदण्डोपादानकात्तिवस्य कार्यना- नवच्छेदकवात् घटादिमाध्यक-दण्डाधुपादानकप्रवृत्तेच. घटादि- (१) प्रत्युत्पत्तिप्रसङ्ग इति म.।

·वाषितामणे देवन्तराभावात, चिकौर्षी च छतिसाध्यत्वकारिका निहचिकौशिक्षणघटादिसाध्यकप्रवृत्तिसामान्यसामग्रौविरक्षादेवा- सम्भवादिति प्राऊः। अथ प्रत्यक्षविषयकपालव्यको इदं न कपालमित्यसंसर्गग्रहस- बेऽपि कपासवप्रकारेण कपाखं घटसाधनं इति कपालत्यांश निर्धर्मितावच्छेदकक-तत्कपालविषयकलौकिकप्रत्यक्षात् कपालव- प्रकारेण तत्कपालोपादानकप्रवृत्त्यापत्तिः। न च कपाशवप्रकारेण नहाती प्रवृत्ताविष्टापत्तिरिति वाचं। अनुभवविरोधादिति चेत्, म, तत्तदुपादानतावच्छेदकांश ददग्वधर्मितावच्छेदकक-तत्तदुपा- दानविशेष्यकप्रत्यक्षस्य इदं कपासमित्याद्याकारस्य कपाखमिदं घट- 'साधनमित्याकारकस्य वा तत्तदुपादानतावच्छेदकक-तत्तदुपादानक- प्रवृत्ति प्रति हेतुत्वेन निर्धर्मितावच्छेदककज्ञानस्थाइतत्वात्। न चैवमिदं घटसाधनमिति लौकिकप्रत्यक्षात् इदनवप्रकारेणैतड्यात्यु- पादानकप्रवृत्तिर्न स्यात्। तस्येदवांगे निर्धर्मितावच्छेदककलादिति वाचं। उपादानतावच्छेदकभेदेन कार्य-कारणभावभेदात् इदम्व- खले निर्धर्मितावच्छेदककज्ञानस्थापि हेतुत्वात् इदमिदं नेत्यसंसर्ग- ग्रहासम्भवेन तत्रातिप्रमाविरहादित्यास्तां विस्तरः । व्यापारीभूतां चिकौर्षी लक्षति, 'चिकौर्षा चेति, अतएव क्रिया- विषयत्वं पलान्यविषयत्वं विशेषणं पलगोचरतादृशेच्छाया चप्रवर्तकत्वात् अतरव सत्यसाध्यक्रियायो तादृशेशसम्भवेऽपि न कृतौ व्यापार इति लिया अतिसाध्यत्वेग वास्तवेन विशेषितेत्याजा, सचिन्यं गुरुतरभारो- कोननादौ त्यसाध्येऽपि तादृशेच्छावाः ती व्यापारत्वात् श्रतएव ·शब्दालतुरीमखये विधिवाद। अतिसाध्यक्रियाविषयेच्छा पार्क कृत्या साधयामोहि 'चिकौर्षा चेति, व्यापारीभूता चिकौर्षा चेत्यर्थः, अन्यथा चिकीर्षासामान्यस्य लक्ष्यले बक्षणे फलचिकौर्षायामतिव्याप्तिवारक कतिमाध्यक्रियाविषयबविशेषणं व्यर्थ स्यादित्यनुपदमेव स्फुटौभवि- थति, 'कतिमाध्यत्वप्रकारिकेति, अब फलचिकौर्षाया व्यापारत्वा- भावेनालध्यत्वात् तातियाप्तिवारणाय 'तिमाध्यक्रियाविषयेति, 'क्रियापदं धर्मिमाचपरं, कतिमाध्यत्वच्च माध्यत्वाख्यफलीभूताति- विषयताशालिवं, तथाच साध्यत्वाख्यफलीभूतकृतिविषयतामालि- धर्मिविषयकेत्यर्थः, फलञ्च न तथाविधविषयतामालौति भावः । केषित्तु 'क्रियापदमेव माध्यत्वाख्यफलीभूतकतिविषयतामाशि- परं। न चैवं पृथक् कृतिमाथवं क्रियाविशेषणं व्यर्थमिति वा । कृतिमाध्यत्वप्रकारकवानस्य व्यापारीभूता चा चिकौर्षा सेव प्रचते साच्या मा च संवादिनी चिको विसंवादिचिकीर्षायां तत्- प्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वे अन्यथाख्यात्यापत्तः, तथाच धादिविष- यकविसंवादिचिक्रौर्षायामतिव्याप्तिवारणाय तविशेषणस्थावस्यकला- दित्याः। 'पाकमिति, पाक कृत्या माधयामौत्याकारिकायां तथा तदनु- भवात् कतिमाध्यत्वप्रकारकत्वस्थानुभवसिद्धबादित्यर्थः, अतिसाध्यवेन पाकमिशमौति तदनुष्यवसायमत्वादिति भावः । राया- व कतिजन्य एव श्रम इति वच्यते, वस्मात् काचित्काभिमायेख बल्पनिर्वचनमेतत् इति मन्तव्यं । अतः किमियत बार, 'खेति, संपदमन ·सदनुभवात, साप खतिसाध्यतामानसाध्या चा- याः स्वप्रकारकधौसाध्यत्वनियमात् । अतएव स्वकृति- इत्यादि, इच्छायाः' सप्रकारकसंवादौछायाः, तत्प्रकारकसंवा- दौछायामप्रकारकधीजन्यवनियमादिति फलितार्थः । गुरनवे रजतादिप्रकारकविसंवादौछायां रजतादिप्रकारकजानाजन्यायां व्यभिचारवारणय संवादिलोपादानं, कूटलिङ्गस्थलेऽप्यमायत्या(१) नदिया विषयान्तरविषयकत्वकल्पनेन विसंवादः कल्यते । न वैवं मम्वादिचिकीर्षायां तब्जन्यप्रवृत्तौ च कृतिमाध्यत्वप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि चिकौर्षासामान्ये प्रवृत्तिमामान्ये च कृतिमाध्यताज्ञानस्य हेतुत्वासिद्धिरिति वायं। संवादिचिकौर्षादौ कृतिमाध्यत्वप्रकारक- जानय हेतुत्वे सिद्धे पविशेषयोरिति न्यायात(२) चिकौर्षादिमा प्रत्येव तिमाध्यताविषयकज्ञानस्य हेतुत्वमिद्धिरिति भावः, एवम- पि। केपिनु या चमकारिकेचा मा तविषयकज्ञानमाथेति नियमः मनु प्रकारतापर्यन्तप्रवेशः, मूलेऽपि 'खप्रकारकत्यस्ख स्वविषयक त्यर्थः, एवच रजतादिप्रकारकविसंवादौछायां न व्यभिचारः। (१) कूटनिए दुनिई यथा व साध्यतायां प्रदत्वादिकं । (२) यविशेषयोः कार्य-कारणभावसत्सामान्ययोरयोति न्यायादित्यर्थः - प्रवर्तकचा तादृशमिति छत्वा प्रवते तु तदनन्तर्भावेऽप्यदोषादिति ध्येयं । इमाया इति, मानेच्छायाः खप्रकारप्रकारकज्ञानसाध्यत्वनियमादित्वर्थ इतिप्रवाशा ·शब्दायतुरोपसमें विधिवादः । বল নক্ষত্র বিনিময়-অনসন্ধাকালাইন खातग्व्येण रजतोपथितेरवयं हेतुवात् । न च तनये विसंवादी- छायामुपस्थितेष्टतावच्छेदकासंसर्गाग्रहस्यैव हेतुतया रजतज्ञान(1) तत्र कारणतावच्छेदकमेव न तु कारणमिति व्यभिचारो दुर्वार- एवेति वाच्यं । कारण-कारणतावच्छेदकसाधारणप्रयोज्यवरूपमाघ- त्वस्य नियमघटकलात् । न चैवं प्रक्षतेऽपि कतिमाध्यताज्ञानस्यैक- कालावच्छिकात्मवृत्तित्वसम्बन्धेनेष्टसाधनताजाननिष्ठकारणतावच्छे- दकत्वमेवायात कुतः कारणवमिति वाच्यं । वक्ष्यमाणक्रमेण तक्ये इष्टसाधनताज्ञानस्य इच्छाविरोधितया इष्टसाधनताज्ञानस्य चिकौ- हेतुत्वासम्भवात् परिशेषेण जन्यतारूपस्यैव कृतिमाध्यताज्ञानप्रयो- ज्यत्वस्य चिकौर्षायां सिद्धेः । न चेष्टसाधनताज्ञामस्थाजनकत्वेऽपि बलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञाननिष्ठजमकतावच्छेदकत्वमेव प्राथाविति वाच्य। बलवद्वेषस्यैव इच्छाविरोधितया तज्ज्ञानस्थापि चिकौर्षा- हेतुत्वामिद्धेः। वस्तुतस्तु विशेष्य-विशेषणभावे विनिगमकाभावात् उपस्थितेष्टतावच्छेदकासंसर्गाग्रहवदररहौतासंसर्गकेष्टतावच्छेदकोपस्थि- तेरपि तत्रये विसंवादीचाजनकतया जन्धत्वरूपमाध्यत्वमेव नियम- घटकमिति न कोऽपि दोष इत्याहुः । 'श्रतएवेति, चिकौर्षायाः खतिमाध्यताज्ञानसाध्यत्वादेवेत्यर्थः, 'खकतिमाये खातिमाध्यत्वेन ज्ञाते, बदचापाततः, वस्ततोलाघात् पाको मे कतिमान् भववित्याकारिका माध्यतासंसर्गण शतिप्रका- (१) उपस्थितः उपस्थितिविषयीभूतः ज्ञानविषयीभूत इति यावत्, पव- एव शामस्य कारणतावच्छेदनकोटिप्रविष्यत्वं ।

·साध्ये पाके प्रवर्तते, न विष्टसाधनताशानसाध्या खात्यसाध्ये चिकौर्षापत्ते, स्वकृत्यसाध्यत्वज्ञानं प्रति- बन्धकमिति चेत्, न, सदभावकारणत्वे गौरवात् । " रिकव थापारो न तु कतिमाध्यत्वप्रकारिका गौरवात्, अतएव भानमपि माध्यतासंसर्गेण कृतिप्रकारकमेव हेतुरिति तत्वं । यद्य- प्युठानियमबलेन कतिमाध्यताज्ञानस्य हेतवं साधितमेव तथापि धुवन्तरदानाय पुनरसुवदति, 'म विनि, 'इष्टसाधनताज्ञानसाध्या' कतिमाध्यताशानं विनापौष्टसाधनताज्ञानसाध्या, यथाश्रुतेऽपिमहेव- मातेः, 'खहत्यसाध्ये खकत्यमाध्यत्वेन निश्चिते, 'खत्यमाध्यत्वज्ञा- ममिति खत्यमाध्यतानिश्चयइत्यर्थः, कृतिमाध्यतासंभये प्रकृतेरनु- भवात् प्रथाश्रुतामातेः। न च कृतिमाध्यतासंशयेऽपि प्रवृत्तिस्वीकारे बडवित्तव्ययायामाध्येऽपि प्रवृत्यापत्तिरिति वाचं। बसवदनिष्टानु- बन्धिवज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वादेव तछा-प्रकृत्योरभावादिति ध्येयं । 'तदभावकारणत्व इति कतिमाध्यताज्ञानत्वेन हेतुलमपेच्य सत्यमा- स्थतानिधयाभावत्वेन हेतुत्वे गौरवादित्यर्थः । न चापामायनिव- थानाकन्दितरुतिमाध्यताचानवापेक्षया अप्रामाण्चामानास्कन्दित- कृत्यमाध्यत्वनिवथाभावलमेव अध्विति वाच्य। कतिमाध्यताजानथा- मामाचनियये बसवदनिष्टानुबन्धिलज्ञानोदयादेव प्रवृत्यभावमन्ध- • बसाध्ये खक्वत्यसाध्यत्वेन ज्ञाते, अतएवार, 'खेति, 'लाघवाव- तारादिति। यद्यप्येवंविधताघवावतारे खमते भेदायहो.ग प्रतिहेतु- ·भदाखरोषखये विविवादः । वात् न तदनाखान्दितवाप्रवेशात सत्यसाधतानिया तदभावव्यायादिमिवयथापि प्रतिबन्धकलावस्यकतया बडतरका कारणभावकल्पनागौरवाचेति भावः । केचित्तु ननूशानियमबच्चादन कतिमाध्यताजानं हेतुः तथापि कृतिमाध्यताजानत्वेन तब न हेतुत्वमपि तु साधमताविषयक- ज्ञानत्वेन सर्वचेष्टसाधनल-तिमाध्यलोभयविषयकसमूहासम्बनादेव चिकौर्वत्यवाह, 'न विष्टसाधनताज्ञानसाध्येति न विष्टसाधनता- चामत्वावविवातिमाध्यतावाननिष्ठकारणतायेत्यर्थः, 'सत्यमाथे खहत्यमाध्यत्वेन निखिते, 'चिकौर्षापत्तेः' केवलेष्टसाधनताजाना- चिकौर्षापः, कारणतावच्छेदकावच्छिनसत्त्वादिष्टापत्तो पोकानि- यमभङ्गाप्रसङ्गादिति भावः(१) । 'नदभावकारणले गौरवादिति, रह- मुपलक्षणं कृत्यमाध्यतानिश्चय प्रतिबन्धकवेऽपि या कारणानार भावादिष्टमाधमताजाने न कतिमाध्यताभानं ना केवलेष्टसाधनता- ज्ञानात् चिकौर्षापत्ते?रित्वाचेत्यपि बोथं । अनियममश्रुत्वैव() तटसः पाते, 'अयेत्यादौत्याः । (१) व्यभिचारेण छतिसाध्यताज्ञानस्याहेतुले चिकीर्षायां न विसाध्य- ताज्ञामजन्यत्वमिति भावः । (१) उक्तानियमममत्वेवेवि ग•। या यत्प्रकारिका इश सा वत्- प्रकारकज्ञानसाध्येति नियममित्यर्थः। रभेदग्रहापेक्षया गुरुत्वाव, तथापि तद्धेतोरेवेति न्यायादतिरिकविशिव- ज्ञानकल्पनागौरवाच, युगपदुपस्थित्वभावेन वत्र तथा पत्र युगपदुपस्थिती ·नाचिन्तामणी पवाभाव उभयसिहः कतिसाध्यताधौरसिधेत्यतो न लाघवावसर इति चेत्, न, यष शब्दादनुमानाडा दैवात् सा तच लाघवावतारादिच्छायाः स्वप्रकारक ज्ञानसाध्यत्वनियमेन कृतिसाध्यत्वज्ञानस्यावश्यकत्वाच्च 'घभावः' हत्यसाध्यतानिखयाभावः, 'उभयसिद्धः' चिकौर्षापूर्वमु- भवसिद्धः, 'अमिद्धा' चिकौर्षापूर्वमुभयासिद्धा,(१) 'म जाधवावसर- रति कतिमाध्यताज्ञानत्वस्य मदपि बाघवं न कारणतावच्छेदकतायां विनिगमकमित्यर्थः, लघु-गुरुधर्मावच्छिवं यदि फलपूर्वमुभयसिद्धं नदेव साघवस्य कारणतावच्छेदकतायां विनिगमकवमिति भावः । 'देवात्' प्रतिबन्धकसामग्रौविरहात, 'मा' चिकौर्षापूर्व कृतिमाध्य- नाधीः, 'चायवावतारादिति कृतिमाध्यताज्ञानवरूपलघुधर्मावछि- बस्य चिकौर्षापूर्वमुभयमते मलादित्यर्थः । ननु तथापि कतिमाध्यता- जानस्य नियतपूर्ववर्तित्वं कल्यं मम त्वनन्यथामित्वमाचं श्रतो साधव- •मत पार,(२) 'छाया इति तत्प्रकारकसंवादौायाः, 'स्वप्रकारक- ज्ञानसाध्यत्वनियमेन' तत्प्रकारकमानजन्यत्वनियमेनेत्यर्थः, 'पावश्यक- लाच चिकौर्षा हेतुत्वावश्यकत्वाच । अपि च हत्यमाध्यताजामप्रतिबन्ध- (१) त्यसाध्यतानिश्चयाभावस्य हेतुत्वं खोकुर्वतोमते चिकीर्षापर्व छति- साध्यताधौरसिद्धेत्यर्थः। (१) नवित्यादिः चाहत्यन्तः पाठः ग-पुस्तके नाति। जाधवावतार'इति भावः । 'साध्यत्व नियमेन' प्रयोज्यत्वनियमेनेत्यर्थ इति ·शब्दायतुरीपख विधिवादः । । अनकनानं विघटयत एवज्ञानस्य प्रतिबन्धकात्याय व्याप्तिधानविघटनहारा अनुमितिप्रतिबन्धकानैका- न्तिकचानवत् । कत्वान्यथानुपपत्त्यैव कतिमाध्यताज्ञानस्य चिकौर्षा हेतुत्वसिद्धिरित्यार, 'जनकज्ञानमिति, तजनकीभूतज्ञानविघटकस्यैव ज्ञानस्य तत्र प्रति- बन्धकत्वाञ्चेत्यर्थः । अत्र व्याप्तौ दृष्टान्तमार, 'व्याप्तिज्ञानविघटनदारेति अनुमितिजनकव्याप्तिजामविघटकेत्यर्थः, तथाच यत् यत्प्रतिबन्धकवानं भवति तत् तजनकज्ञानविषटकं भवति यथा व्यभिचारचानमनु- मितिप्रतिबन्धकज्ञानं भवति अनुमितिजनकव्याप्तिज्ञानघटकमपि भवतीति सामान्यतोव्याप्या कत्यसाध्यतानिययस्य चिकौ प्रतिबन्धक- ज्ञानत्वेन हेतुना चिकौजिनकचानविघटकत्वमाधने पचधर्मताव- मात्() कतिमाध्यताज्ञानस्यैव चिकौर्षाजनकत्वमिद्धिरिति भावः। न च जमकवानविघटकवेनान्यथासितया तदभावस्थाइत्वात् स्वरू- पामिद्धिदृष्टान्तासिद्धिय रति वाच्या प्रतिबन्धकत्वं हिन कारणी- भूताभावप्रतियोगित्वं, किन्तु प्रयोजकीभताभावप्रतियोगित्वं, प्रयो- जकत्वञ्च कारणकारणव्यावृत्तान्यथामिद्विचतुष्टयरहितत्वे मति नि- थतपूर्ववर्तित्वं कारण-तत्कारणमाधारणं, हेतौ ज्ञानपदोपादानादेव च विषयान्तरसञ्चारादौ न यभिचारः, माध्ये च ज्ञानपदं खरूप- कथन, विषटकवच प्रतिबन्धकत्वमेव न त्वेककालावच्छेदेन तदधि- करणवृत्तित्वरूपं विरोधित्वं, गुरुनयेऽभावस्थाधिकरणानरूपतया (१) कृत्वसाध्यतानिश्चयः चिकीर्षाजनकवतिसाध्यताबानेतरविघटकत्वा- भाववानित्याकारकवाधनिश्चयबलादित्यर्थः ।

·माचिसामग कलवाध्यतामानयापि छत्यसाध्या माभावस हानात्मकस्थ() विरोधितया भिसाधनापत्तेः। न पामाधुवज्ञाने साधुवज्ञाना- जन्यमादधीप्रतिबन्धके व्यभिचार इति वाच्यं । अनाकाप्यरूपा- माधुवनाने अाकाशाचाममादाय साध्यस्थापि मत्वात् बन्याशा- माधुत्वज्ञान प्रतिबन्धकले मानाभावात् । तथापि मिडौ व्यभिचार इति वाचं। गुरुनये सिद्धेरप्रतिबन्धकलात् नह्यात- प्रतिवन्धकताथा एव वा हेतौ निवेशात् । अतएवामित्वज्ञाना- बन्येच्छाप्रतिबन्धके सिलहानेऽपि न यभिचारः। तयाहत्तपति- बन्धकतावा एव इतौ निवेशादसिवनिमयस्थापि दशहेतुत्वा- धुपगमारा। अथ तथापि वाप-बमतिपक्षादौ व्यभिचारः । नाप नद्यावृत्तापि प्रतिबन्धकता हेतौ निवेशनौयेति वाच्यं । सत्यमाश्य- ताजानाभाव-व्यभिचारचानाभावयोरपि बाधाभावतयैव चिकौर्षानु- मित्योः प्रयोजकनया वरूपामिद्धि-दृष्टान्नासियोरापनः । न साचादविरोधिले सतीत्यनेन इतर्विशेषणच इति वाचं। माता- दविरोधिवं हिन प्राधाभाव-सहायाघनवगाहिलं प्रतेऽपि तद- बिहे हत्यमाध्यताबानस्य चिकीर्वाप्रकारोभतहतियाध्यवाभावाव- गाहिलात, अतएव न कारणभूताभावाप्रतियोगित्वमपि प्रकृतेऽपि नदभिः पूर्वपक्षिणा कृत्यबाध्यताधियः पाहादेव प्रतिबन्धकाला- भ्युपगमात् । न च इतौ प्रतिबन्धकज्ञानवपदेन ज्ञानलावशिव- प्रतिबन्धकनाशाशिवं विवक्षितं बाध-मत्प्रतिपक्षादेख निषयत्वेन ७ (१) अधिकरणामात्मकस्येति ख.।

·शब्दाखतुरीब विधिवादः । अन्यथा स्वछत्यसाध्यवामिष्टसाधनत्योपेक्षणीयत्व प्रतिबन्धकत्वमिति वाचं। प्रकृतेऽपि तदमिहे उसयुत्या() प्रत्य- माथतानियवस्यैव पूर्वपक्षिमते प्रतिबन्धकलात् इति चेत्, न, हेतौ स्वपाशाविरोध्यवगाविज्ञानभिन्नत्वेन वत्पदार्थविशेषणात् - पदं प्रतिबन्धकवानपरं, चिकौर्षायाच ज्ञानभिन्नत्वादेव मङ्गः, खग्रायविरोध्यवगाहित्वन्तु स्वं यत्र यदभाव-तयाण्य-तदवोदका- चन्यतममवगाहते तब तदवगाहित्वं संवादित्वेनापि हेतौ यत्पदार्थी- विशेषणीयः तेनेटभेदग्रहे प्रवृत्यादिप्रतिबन्धके तत्र न बभि- चारः(२) संवादिप्रवृत्तौ विशिष्टज्ञानमेव हेतुरिति माध्यमत्वादेव न नमादायैव व्यभिचारः । न च तथापि कूटपिङ्गखले मिला- संसर्गाग्रहेण लैङ्गिकासंसर्गाग्रहाधीनसंवादौछा-प्रवृत्तिप्रतिवन्धकोष्ट- भेदयो जनकौभूतविशिष्टज्ञानविघटकावाभावाड्यभिचार इति वाच। विशिष्टज्ञानस्य संवादौछा-प्रवृत्तिहेतुत्वेन अनायत्या तचापौश- प्रवृत्याविषयान्तरविषयकत्वकल्पनेन विसंवादित्वस्य तैः खौकारा- दिति दिक् । 'अन्यथा' एतादृशष्यायनीकारे, 'सत्यसाध्यत्वमिति दृष्टानार्थ पथा त्वया हत्यमाध्यत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वं कल्पनौवं नथेतेषामपि स्यादित्यर्थः, 'अनिष्टसाधनत्वं' बसवदनिष्टानुबन्धित्व, (१) अतिसाध्यतासंशयदशायां चिकोत्पत्तो बत्वसाध्यतानिश्चयखेनैव प्रतिबन्धकत्वमिति भावः । (२) गुरुमते तत्र बाधनिश्चयाभावकालीनस्य धर्म-धम्मिणो नदयस्यैव कारणत्वाब तत्र जमकवानविघटकत्वमिति भावः ।

·निष्फलत्वज्ञान प्रतिबन्धक क्रियाजानमेव प्रवर्तक कल्पेरत । मनु सनोधात्वर्थगोचरेछावाचित्वात् लाघवाच कृताविच्छा चिकौर्षा सा च दृष्टाविवेष्टसाधनता- जानादिति चेत, न, वह्निना साधयामीतिवत् कृत्या 'उपेषणीयत्वं' इसाधनतावच्छेदकरूपशून्यत्वं, 'निष्फलत्वं' इष्ट- पसोयधानशून्यत्वं, 'प्रतिबन्धक' चिकौर्षाप्रतिबन्धक, 'क्रियाज्ञान- नेवेत्येवकारेण एमाधमतादिज्ञानव्यवच्छेदः । मोन्दड़ः महते(१) 'नन्विति, 'मन इति, 'वाचिवात्' बोधक- लात्, एतच्च चिकौर्षापदस्य यौगिकत्वपक्षे, चिकौर्षापदस्थाखण्डरूढ- अपचे वाह, साधवादिति कृतिमाध्यत्वप्रकारकेच्छावापेक्षया कती- शत्वस्थ प्रवृत्तिनिमित्तस्य लघुवादित्यर्थः, 'चिकौर्षा' विकौर्षापद- वाचा, 'वृष्टाविवेति वृष्टिर्भववितीछेवेत्यर्थः, 'रएसाधनताजामान्' साधनताज्ञानमाचात् कतिमाध्यताज्ञानं विनापौरमाधमताज्ञाना- दिति चावत्, तत्र कृतिमाध्यवस्थाप्रकारतया सत्यमाध्यतानिवष- स्थाप्रतिबन्धकतया च कृतिमाध्यताजानस्य तत्व मामाभावादिति भावः। पत्र वृष्टिर्भववितीच्छेवेति प्रमाथाको दृष्टान्तः(२) गुरुनबे दृष्टिसाधं सुखं भवलितौरव विशेषणतया मुखत्वमिव दृष्टित्वमपि विषयौकोति न तु दृष्टिर्भवलिति खातव्येणेश अतिसाध्यत्वा- ( सोब्दड़मतमाश गिराकरोतीति ख.। (२) उभयवाद्यसिह इत्यर्थः।

·सापयामोतोकायार सते. पूर्वमनुभूयमानाया सका तावाचत्वेन गौरवेण च प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात् । किन्च पाकं चिकौर्षतीत्या प्राधान्येन पाकस्वेच्छा- विषयत्वमनुभूयते न तु कृतेः, धातोय सन्प्रत्ययाभि- प्रकारकेच्छां प्रति सुखत्व-दुःखाभावत्वप्रकारकज्ञानयोहतत्वेन कति- माध्यवाप्रकारकोपायेच्छाया अलौकत्वात् दृष्टिमाथं सुखं भव- वितौछायान्तु सुखे दृष्टिसाध्यत्वज्ञानमेव हेतुरिति मन्मयं । 'वहिना माधयामौ तिवदिति माध्यत्वप्रकारिकाया इति शेषः, 'अनुभूयमानायाः' नियमतोऽनुभूयमानायाः, 'मनन्तावाचलेन' मनन्ताप्रतिपाद्यत्वेन, 'गौरवेण' प्रवृत्तिनिमित्तगौरवेण, 'प्रत्याख्या- तुमशक्यत्वादिति कारणतायाः प्रत्याख्यात्मशक्यत्वादित्यर्थः, नयाच चिकौर्षापदाप्रतिपाद्यापि मा प्रवृत्तिइतरिति भावः। ननु पति- माध्यत्वप्रकारकेच्छायाचिकौर्षापदाप्रतिपाद्यत्वमिति घदुकं तदपि दूषयति, 'किचेति, 'प्राधान्येनेति विशेष्यतयेत्यर्थः, प्राधान्येन विषयत्वस्य तत्र दितौयार्थत्वे पाकत्वं चिकौर्षतौत्यपि प्रयोगाप- तिरिति भावः । 'न तु तेरिति, अतो न तौका चिकौर्षा- प्रतिपाति भावः । ननु पाकं चिकौर्षतौत्यत्र पाकस्य विशेष्यतया, पछाविषयत्वमनुभूयतइत्ययुक्त मन्प्रत्ययसमभियाहतधातोरिश- विशेष्यवाचित्वेन धात्वर्थस्यैव विशेष्यत्वादित्यत आह, 'धातोबेति छाप्रकारवापिसमिति, न तु विशेष्यवापिसमिति श्रेषः, प्रकार कतिमाध्यत्वं माध्यतासंसर्गप कति पाये तुपादिकानपष- ·साचिकामी घेवेच्छामकारवाचिव, प्रोदनं बुभुक्षत इत्या भोजन- विशेष्यतयौदनस्येच्छाविषयत्वानुभवात् । इष्टसाधन- त्वेन इष्टाविव कृताविच्छासम्भवेऽपि कृतीच्छा न प्रव- र्तिका किन्तु खतिसाध्येचैव, घट जानाति चिकी- पंति करोतीतिज्ञान-चिकीर्षा-कृतीनामेकविषयत्वा- मित्यन्यदेतत्() । 'भोजनविशेष्यतयेति भोजनप्रकारकेचाविशेष्यत- चेत्यर्थः, बोदनविशेष्यकभोजमप्रकारकेकाव इत्यन्वयबोधादिति भावः । ननु तिमाध्यत्वप्रकारकेच्छाया नियमतः रूतिपूर्वमनु- भवभिडूत्वेऽपि न मा प्रवृत्तिहेतुः अवच्छेदकगौरवात् किन्तु बतौच्छेव रएमाधमताज्ञानेन तथा अपि प्रवृत्तिपूर्व सम्भवात् । नवं क्रियाथा इष्टसाधनतादिजानेन विनापि तेरिष्टोपायवा- दिवानात् प्रवृत्त्यापत्तिरिति वाचं । इष्टत्वात्, अन्यथा तवापि तेरियाजनकवादिशानदशायामपि क्रियाचा इष्टसाधनत्वादि- ज्ञानात् प्रवृत्त्यापत्तेस्तुख्यत्वादित्यत आह, 'इष्टसाधनत्वेनेति रहमा- धनबहानेनेत्यर्थः, 'वृष्टाविवेति, प्रकृत्तिपूर्वमिति शेषः। 'करोतीति तादृशानुष्यवसायेनेत्यर्थः, 'चान-चिकौर्षा-कतौनामिति, प्रकृया सह प्रतिकारणशान-चिकौर्षयोः समानविशेष्यकापविषयौकरणदि- त्यर्थः । इदमुपलक्षणं अतिप्रसङ्गभङ्गाय तविशेष्यकहतौ तदनु- मातीशया एव हेतुताया वक्रव्यत्वात् पाकामुकूलनसतीश- (1) भक्षणादिकं शरणमित्यन्यदेतदिति ख, ग.।

·शब्दालतुरोपमा विधिवाः। नुभवात् । अयं यदि कत्या साधयितुमिश सा तदा चिकौर्षितस्य पाकस्यान्यतः सिद्धौ सा नापगच्छेत, न छुपायविशेषसाध्यत्वेनेच्छोपायान्तराधौनफसला- भेन निवार्यते, प्रोत्या धनलाभेऽपि प्रतिग्रहेण तल्लि- साया अनिवृत्तरिति चेत्, न, स्वविषयसिद्धत्वस्य' व-वचतिमाध्यत्वप्रकारकेच्छावयोः समभरौरखेन लाघव-गौरव- मपि नास्तौति ध्येयं । 'हत्या माधयितुमिति क्षतिमाध्यत्वप्रकारिके- त्यर्थः, 'मा' चिकौर्षा, 'चिकौर्षितस्य पाकस्येति चिकौर्षाविषयताव- केदकपाकवावच्छिमस्येत्यर्थः, 'अन्यतः सिद्धौ' अन्यतः सिद्धत्वाके, 'मा' पाकवाकारिका, 'नापगच्छेत्' न जायेत न तदापि जाये- तेति यावत, 'उपायविशेषमाध्यत्वेनेति एकोपायमाध्यत्वप्रकारिके- त्यर्थः, 'उपायान्तराधौनेति, उपायान्तराधौनमिद्धलज्ञानेनेत्यर्थः, 'पौत्या धनलाभेऽपौति धनलाभस्य प्रौत्या सिद्धत्वजानेऽपौत्यर्थः, 'प्रतिप्रहेणेति प्रतियहसाध्यत्वप्रकारकधनलाभेच्छाया इत्यर्थः, 'अनि- वृत्त' उत्पत्त्यनिवृत्तेः उत्पत्तेरिति यावत्, तथाच तदुपाथसाथ- त्वप्रकारकेच्छां प्रति नदुपायतः मिथवज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकतया उपायान्तराधौनमित्वज्ञानेऽपि कतिमाध्यत्वप्रकारकेशोत्पत्तौ न बाधकमिति भावः। 'सविषयमिद्धत्वस्येति, स्वविषयतावच्छेदका- 'खविषयेति खविषयसिद्धत्वज्ञानस्येत्यर्थः, घानातिरिक्तोछायां तम्- बागस्य तथात्वादित्वाजः। वस्तुतः सिद्धत्वज्ञानं नेच्छाविरोधि किन्तु विरोधिगुणान्सरमेव, परन्तु तदा सिडज्ञानामावेन हेत्वभावादग्रिमेश न जायते, एवष धनादावुत्पनेऽपि तदसि इवनमसम्भवानेशविच्छेद इति ·परेशाविच्छेदस्य गोपायेच्छाविरोधित्वात्। अस्ति चिनविशेष्यताकसिद्धत्वज्ञानस्येत्यर्थः, यथाश्रुते पाकं शत्या माध- थामौतौछाया अन्यतः सिद्धपाकाविषयतया तमिद्धौ तमिलते- रनुपपादनात्() । न च तस्याः(९) अन्यतः सिद्धपाकोऽपि विषयः यधिकरणप्रकारके छाया अभ्युपगमादिति वाचं। तथापि पाक- वरूपेणन्यतः सिद्धपाके सिद्धत्वज्ञाने तेन रूपेणासिद्धपाकमाचे नदापत्तेस्तादवस्यात् भित्रप्रकारकस्यापि सिद्धवज्ञानस्य प्रति- बन्धकलापाताश()। मिद्धत्वच्च कचिदुत्पत्रलं कचित् स्वत्वभागियर) कपिच क्षेमसाध्यताविरोधित्वरूपं ज्ञानादौ पामादौ दुःख- भागभावादौ यथाक्रमेण बोध्यं । प्रतिबन्धकाभावकूटस्थ हेतुत्वाच नामनुगमों दोषाय। न चैवं सिद्धग्रामादौ कथमिच्छेति वाच्यं । तर पामादिखाभस्था सिद्धयेवेच्छाविषयत्वान्न तु ग्रामादेरिति भावः। 'उपायेच्छाविरोधित्वात्' उपायेकानुत्पादप्रयोजकत्वात्, फलेच्छा- (उपायान्तराधौनसिद्धत्वशाने पाक कृत्या साधयानौतीच्छाया निशु- रुपपादयितुमशक्यत्वादिति भावः । (1) 'तस्याः' पाकं कृत्वा साधयामौतौच्छाया इत्यर्थः । (२) बियाः सिडा इत्याकारकसिद्धत्वधानस्य पाक कृत्या साधयामोतो- प्रतिबन्धकतापाताचेत्यर्थः (३)चित विद्यमानत्वमिति ख., ग.। विद्वत्ववाने सत्येव विच्छेद ग तथा ज्ञाने धनुमितिज्ञाने तु जाते वदभावात् व खरूपसदेव समित्तिप्रयोगक, अतएव सिद्धत्वज्ञानमपि खल्पसदे. पेवि भावः । पति पति, पाके सिद्धतया सविनयसिद्धत्वं, बोदगतिडतया शविरेव इति भाव इति प्रकाशः ।

·शब्दालतुरोपणे विविवादः । चतप पाकौदनयोः सिद्धत्वं, अन्यौदनेशयां पाक विच्छेदस्य प्रतिबन्धकलाभावेन यथाश्रुतासङ्गः, 'तच' चिकीर्षितच पाकस्थान्यतः सिद्धवज्ञानस्थले, 'मित्वं' सिवयहः, पाकस्य मिडू- बज्ञानात् खविषयमिद्धत्वज्ञानं श्रोदनस्य सिद्धत्वज्ञानात् फलेवा- विच्छेद इति भावः । मनु स्वविषयतावच्छेदकावचिनविशेष ताकमिवज्ञानवेन प्रतिबन्धकत्वे खत्वा वादनमुगमः । न. तदुर्गप्रकारकताचविशेषकेच्छां प्रति तादृशामिलज्ञानं विरो- धौति वाचं । विसंवादीच्छाया प्रसङ्घहात् । अथ तद्धर्मप्रकार- केच्छा प्रति तद्धविच्छिन्नविशेष्यताकसिद्धत्वज्ञानं विरोधि। न चैवं शूद्रादिपाके सिद्धवज्ञाने ब्राधणस्य पाके चिकौर्षा न स्यादिति बाच्च। तदानौं खौथपाकवादिरूपेणैव बाह्यणस्य पाके पिको- ऊत्पादात् पाकवरूपेण तदमुत्पादादिति चेत्, न, पाने सर्व मे भववित्यादिमिद्धयामादिगोचरेछायां ग्रामवरूपेण सिद्धव- ज्ञानेऽपि जायमानायां व्यभिचारात् कपाशत्व-विवादिरूपेण सिद्धत्वज्ञानेऽपि जायमानायां कपास-हविराघुपादानेच्छायां व्यभि- चाराध, सिद्धवज्ञामदशा तदनभ्युपगमे तदानौं प्रहत्तेरप्यप- जापप्रसङ्गात् उपादानेच्छायाः प्रवृत्तौ हेतत्वात् । श्रतएव नर्थ- प्रकारकलावनिमुखविशेष्यतावेच्छा प्रति सद्धर्भावचिनविशेब- ताकमिहत्वज्ञानं विरोधि नातो यामे खत्वं मे भवविति पिक- प्रामादिगोचरे छायां व्यभिचार रति कस्यचित् प्रापितमप्यपारतं, कपाल हविराघुपादानेछायां व्यभिचारात् पाकवादिरूपेण हि- ·तत्वचिन्तामो बज्ञानदायां मम तिमाध्यः पाको भवखितिचिकौर्षावाचनुत्पा- दवघटत्वादिरूपेण मिहत्वज्ञानदमायामपि नौलो घटो भवति- तौछाया अनुत्पत्तिप्रसङ्गाचेति । मैवं । तोहेग्यतावचे दको प्रति तर्मप्रकारकमिद्धत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकलात् उहे- स्यत्वच भववित्यादिपदाभितप्यमानो विषयताविशेषः, ग्रामे खलं भववित्यादौ तु ग्रामादि हेण्यः किन्तु तत्र स्वत्वमेव, एवं कपास- विराघुपादानगोचरेछायामपि कपालादि द्देश्यः किन्तु घट- यागादिः, उद्देश्यतावच्छेदकवच तत्पर्याप्यधिकरणत्वं तेन घटत्वा- दिरूपेण सिद्धत्वज्ञानदशायां न नौलो घटो भववितीछानुपपत्तिः, अतएव च यस्यां पाकादिविषयकचिकीर्षायां पाकवादिमात्रेण उहेन्यता मा पाकत्वादिरूपेण सिद्धत्वज्ञानादेवापैति यस्यान्तु खतिमाध्यपाकवादिरूपेण(१) मा तु खतिसाधपाकत्वादिरूपेण मिहत्वज्ञानादेवापतौति विभागः । तादृशविलक्षणविषयतानङ्गीकारे तु तत्तयतिवेनैव प्रतिबध्यता प्रतिबन्धकता तु तत्तड्यक्तित्वेन मामा- न्यतस्तत्तद्धविच्छिन्नविशेष्यताकमिद्धत्वज्ञानत्वेन वेत्यन्यदेतत् । केपितु यावच्छेदेनेष्टसाधनतासामाधीना इच्छा तङ्का- 'प्रकारकमिडूत्वनिमयो विरोधी इसमाधनत्वञ्च यत्र पाकवरूपेण महोतं तत्र पाकवप्रकारकसिद्धवधियैव सापगच्छति या कृति- माध्यपाकवादिना तदवगतं तत्र तदवचित्रमिद्धवधियेवेति विभागः। तेन प्रतिग्रहसाध्यधनलाभत्वस्य इष्टमाधनतावच्छेदकत्वात् प्रकारान्तरेण तलाभेऽपि न तदपगमः। न च सिद्धत्वज्ञामदायां (१) उद्देश्यतेति पूर्वेान्वयः ।

·शब्दायतुरीयस विधिवादः । जायमानायां घट-यागादिमायकप्रवृत्तिजनककपास-विरापार दानेवायां व्यभिचार इति वाय। गुरुनवे उपादाननिचिकौ - विषयसाधनताज्ञानस्य साक्षादेव प्रवृत्तिहेतुत्वेन ताशयां मानाभावात् तच्चाये स्फुटौभविष्यति, एवं न्यायमयेऽपि । न तथापि यथा पाकवरूपेणेष्टसाधनताशानात् कृतिमाध्यत्वप्रकारक- ज्ञानसहजतात् पाकः इतिसायो भवलितौछा तथा ग्रामवादि- रूपेण मिग्रामादाविष्टसाधनताज्ञानात् खौयस्खवप्रकारकशानस- तात् ग्रामो मे खत्ववान् भववित्याकारकसिद्धप्रामादिविशेष्य- केशोत्पत्तौ बाधकाभावात् तत्र व्यभिचारः ग्रामवादिरूपेण मित्वगहेऽपि तदुत्पत्तेरिति वाच्य। खतिसाध्यवातिरिकखले तत्प्रकारकफलार्थों छायां तत्यकारकफलमाधमतारहस्य फसबलेन हेतुतया ग्रामवरूपेण इष्टसाधनताज्ञाने तादृछाया एवामि- द्वेरित्याः । तदमत् । गुरुनये नित्यविषयकेछाया अमहात्() घटादिमाध्यकप्रवृत्तौ घटादिचिकीर्षावत् कपालाघुपादानकप्रवृत्ती कपालादौछाया अपि हेतुत्वेन कपाखाधुपादानके छायां व्यभिचा-. रस्य दुर्वारत्वाच। अन्यथा चिको विषयमाधमताज्ञानस्य चौकि- कप्रत्यक्षस्य चाविशिष्टत्वेऽपि यच्छा तवोपादानतया प्रवृत्तिर्यच नेच्छा तत्र नेति नियमानुपपत्तेः न्याय-मौमामामिद्धान्तस्य च युक्तिविरुखेमानुपादेयत्वादिति मङ्गपः । (१) कलिलाध्यत्वातिरिकस्थले तत्तकारकपलसाधनताबानस्य हेतुत्वेन तादृशानामावेन नित्यविषयकेच्छाया बसंग्रह इति भावः।

·वायचिन्ताम,.. चिकोर्षा भवत्येव, प्रत्युतासिहत्वात् सतावेवेचान विच्छित यदि कृतिविषयसिद्धत्व-फलेच्छाविच्छेदौन विरोधिनौ। प्रोत्या धनलाभे च तदधिकधनेच्छा न . सासु तथापि तत्र पाकाबौदनवान्या सामान्यतः मिडूपाक- गजन्यौदनयोः मिलनानात् पाकवौदभवान्यां पाकौदनयोरिश मार पोदनान्तरत्वप्रकारकोदनेकार्या पाकासरत्वप्रकारकपाका. सरचिकौर्षा तु स्थादित्यत पाह, 'अन्यौदनेछायामिति श्रोद- मानारत्वप्रकारकोदनेच्छायामित्यर्थः, 'पाकचिकौर्षा' पाकासरत्न- प्रकारिका पाकामारचिकौर्षा, 'प्रत्युतेति, पाकत्वावच्छिवस्थान्यतः बिनधानदायामिति शेषः, 'अमिद्धत्वादिति पाकस्य मिद्ध- मचानेऽपि पाकानुकूलकती सिद्धत्वाज्ञानादित्यर्थः, 'कतिविषयषि- इवेति कतिविषयस्य पाकादेः सिद्धत्वधीरित्यर्थः, 'न विरोधिनी' नतिविषयकेचाविरोधिनौ । मन्येवं धनलाभवरूपेण धनलाभ पौत्या मिखजाने मुखमामान्यरूपफलेकानन्या धमलाभवरूपेण धनलाभे प्रतियामाध्यत्वप्रकारिकेछापि मा जायतां खविषयताक- चेदकावच्छिनधर्मिताकमित्वज्ञानसत्वात् प्रौत्यपौनधनलाभजम्य- मुखे सुखालप्रकारकमिद्धत्वज्ञानसत्वेन सुखसामान्यरूपफलेकाविच्छे- दाच इत्यचेष्टापत्तिमाछ, 'प्रीत्या धनलाभे चेति धनलाभत्वरूपेण धनलाभे प्रोत्या मिहत्वज्ञाने चेत्यर्थः, 'तदधिकधनेचेति तदधि- कसबामप्रकारकाखेाजन्य तदधिकशनलाभत्वेन नदधिकभनखा- भेरीत्यर्थः, न विधियों पचत, सावविषय, ·মুন্তী বিখ। विच्छिचते तस्यासिहत्वात् तत्परछायाश्च सम्मान धनमापार्थिनच प्रोत्या धमलामेऽपि प्रतिग्रहेण - लिसा नास्त्येव धनमावस्य सिद्धत्वात्। किश्चिविशेष- 'अमित्वात्' मित्याज्ञानात्, 'तत्फखेछायाति तदधिक- सुखत्वप्रकारकतत्फलेच्छायायेत्यर्थः, 'धनमाचार्थिनवेति, धनमा- चार्थिनख प्रतिग्रहेण तबिमा प्रोत्या तमामे मास्येवेति योजना, 'धनमाचार्थिनः' धमलामजन्यसखसामान्यार्थिनः धनलाभनन्यसब- सामान्यफलेछावत रति यावत्,(९) 'प्रतिग्रहेण तक्षिणा' धनलाभ- बावच्छिन्नविशेष्यताक-प्रतिग्रहमाध्यत्वप्रकारकेच्छा, 'प्रोत्या तमाभे धनखाभवावच्छिन्नविशेष्यताकनौतिमित्वग्रह, 'नास्येव' न भव- त्येवेत्यर्थः, 'धनमात्रस्य मिखादिति, धनलाभवावचिनस्य मिडू- बनानादित्यर्थः । ननु धनलाभस्वरूपेण प्रौतिमिद्धधनखाभ एव प्रौतिमिलग्रहोऽस्ति न तु प्रतियहमाध्यधनलाभेऽपि तवान्यथा- ख्यात्यापत्तेः तथाच तमन्चे धमलाभवरूपेण प्रतियामाध्यधने प्रतिग्रहमाध्यत्वप्रकारकेच्छायां किं बाधकमित्यत पाच, 'किधि- विशेषमिहोवेति सामान्यधर्मप्रकारकयस्किञ्चिद्विशेषनिहमिहत्वज्ञा- नेनैवेत्यर्थः, 'सामान्येच्छाविच्छेद इति व्यायन्तरेवपि सामान्य- धोहेग्यतावच्छेदककेच्छानुत्पाद इत्यर्थः। ननु मामान्येच्छा प्रति सामान्यधर्मावछिन्नासु यावतीषु व्यकिषु तत्तयक्तित्वेन मिल- ज्ञानमेव विरोधि न तु सामान्यधर्मप्रकारेण यत्किनिधड्यक्रिमाचे (९) धनलामजन्यसखसामान्येशलन्येति यावदिति ग.। 5 ·तोवचिन्तामणी सियैव हि सामान्येच्छाविच्छेदः । अन्यथा सकलस्व- विषयसिबेरसम्भवेन तदिच्छेदो न स्यादेव। वस्तुतस्तु * मिद्धत्वज्ञानमित्यत आह, अन्यथेति प्रातिखिकरूपेण(१) मासु थतिषु सिद्धत्वज्ञानस्यैव विरोधित्वे इत्यर्थः, 'सकलखविषयमिद्धे- रिति खोद्देश्यतावच्छेदकपाकत्वादिसामान्यधर्मावच्छिनास याव- तौषु व्यक्तिषु प्रातिखिकरूपेण सिद्धलज्ञानस्येत्यर्थः, 'असम्भवेन' युगमहलेणाप्यसम्भवेन, 'तविच्छेदो न स्यादेवेति सिद्धत्वज्ञानप्रयु- कपाकत्वादिसामान्यधर्मोद्देश्यतावच्छेदककेच्छाविच्छेदः क्वापि न स्थादित्यर्थः । गुरुचरणास्तु(२) ननु सामान्येच्छा प्रति मामान्यधर्मप्रकारेण सामान्यधर्मावच्छिन्नासु यावतीषु व्यक्तिषु मिद्धत्वज्ञानमेव विरो- धौत्यत आह, 'अन्यथेति यावतीषु व्यक्तिषु सामान्यधर्मप्रकारक- मित्वग्रहस्यैव विरोधित्वे इत्यर्थः, 'सकलखविषयमिद्धेरसम्भवे- नेति स्वविषयतावच्छेदकपाकवादिसामान्यधर्मावच्छिनासु यावतीषु व्यक्तिषु मिद्धत्वस्य बाधितत्वेनेत्यर्थः, 'तविच्छेद इति, अन्यथाख्या- स्थापत्त्या सर्वच सिद्धत्वज्ञानस्थासम्भवादिति भाव इत्याऊः । (१) सत्ताक्तित्वादिनेत्यर्थः । (२) केचित्त्विति ग। ननु कृतिसाध्यत्वप्रकारकेच्छां विनापि कृतीच्छास्थले प्रयत्तेरनुभूय- मानवेन व्यभिचारादनन्यगत्या मिन्नविषयकेच्छाया अपि हेतुत्वं कल्य- मित्वत बाह, 'वस्तुतस्विति, मनु कथं भासत इत्यत आह, 'क्रियाहारैवेति, ·शब्दावतुरीयख विधिवादा । . कियानुकूला कृतिरिष्टोपाय इति जाने क्रियाया ननु कार्य-कारणभावापनाना जानेच्छा-तौना एकविशेष्य- कत्वानुभवोऽसिद्धस्तथाच लाघवात् स्वातीच्छात्वेनैव कारणत्वं । न चातिप्रसङ्गभङ्गाय(१) तद्विशेष्यककृतौ तदनुकूलचतौच्छावाएव हेतु- ताथा वक्रव्यत्वात् पाकानुकूलखवतीच्छात्व-खचतिमाध्यत्वप्रकार- कपाकेच्छालयोः समशरोरत्लान लाघव-गौरवमिति वाच्छ । सावतापि विनिगमनाविरहेण तत्त्वेन हेतुताया दुर्वारत्वात् । न च पाकानुकूलकतौच्छाया हेतुत्वे न्यायनये इच्छाहारा प्रवृत्ति प्रति पाकानुकूलकतीष्टसाधनताज्ञानस्य हेतृत्वप्रमको प्रवृत्तिं प्रती- साधनताज्ञानस्य कार्य-कारणभावे कारणतावच्छेदकगौरवं पाके- साधनताजानत्वापेक्षया पाकानुकूलकतोष्टमाधनताज्ञानत्वस्य गुरु- वादिति वाच्यं । प्रवृत्तिं प्रतीष्टसाधनताज्ञानस्याहेतुत्वेऽपि पति- विरहात् इच्छयैव(२) उपचौणत्वात्२) कृतौच्छा प्रति च(५) कृतौष्टमा- (१) एकसाध्यककृतौ अन्यसाध्यककृतीच्छाया हेतुत्ववारणायेत्यर्थः । (२) मनु कृति प्रतौरसाधनताज्ञानस्याहेतुत्वे कृताविठसाधनत्वज्ञानकाले । तव प्रवृत्त्यापत्तिरित्यत आह, इच्छयैवेति, कृताविठसाधनताज्ञान- काले कारणाभावादिच्छेव न जायते कृतीयसाधनताज्ञानस्य जनको. भूतस्य सत्त्वे कृताविठसाधनताज्ञानस्यासम्भवादिति भावः । (३) इच्छाहारोपेक्षणीयत्वादिति ख. । (४) नन्विच्छ प्रति इयसाधनत्वज्ञानस्य हेतुले यतिरिकाकारणत्वकल्प तव मते स्यादित्यत आह, कृतीच्छ प्रति चेति । साक्षात्माधमताबाधे परम्परासाधनतामादायैव साधनत्यप्रतीतिरिति सि- द्वान्तात् क्रियाहारत्वभाने तदुभयं भाति, तज्जन्यत्वे सति तज्जन्यजनकवस्यैव ·शतिसाध्यत्वमिष्टोपायवच भातं क्रियाहारैव रतेरि- धमताशानस्य हेतुतायास्तवापि सातत्वात् तव पाकेष्टसाधनता- शानवस्थावच्छेदकस्य लघुत्वेऽपि प्रवृत्तिं प्रति स्वकृतिमाध्यत्वप्रकार- कवानस्थापि पृथक्कारणत्वकल्पने गौरवाच्च । न च तवापि स्वा तिविशेष्यकपाकानुकूलत्व प्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वात् तत्र तुख्यत्वमिति वार्थ । तस्य पृथक्तुत्वविरहात् पाकानुक्चतित्वप्रकारेण तादृश- छतिविशेष्यकेष्टमाधनताज्ञानत्वेन हेतुत्वादिष्टसाधनताज्ञानस्य हेतु- ताबामेव तस्य प्रवेशात, यदि च तवापि स्वकृतिमाध्यपाकत्वप्रका- रकेटसाधनताज्ञानवेन हेतुत्वं न तु खतिमाध्यताग्रहस्य पृथकहे- तुत्वं तदा तु नावच्छेदकलाघवसम्भावनापि खतिमाध्यपाकेष्टमा- धनताज्ञानत्व-पाकामुकूलखतौष्टमाधमताज्ञानत्वयोः समशरोरत्वा- दित्यस्वरमादाह, 'वस्तुतस्विति, 'इष्टोपायत्वञ्च भातमिति । न च खमते इष्टोपायत्वभानाभिधानमनुपयुक्रमिष्टमाधनवज्ञानस्य खक- तिमाध्यत्वप्रकारके छायामहेतुत्वादिति वाच्यं। न्यायनये तुल्यमा- बारवादित्येके, "कियानुकूला कृतिरित्यत्र समानसंविसंवेद्यतया कृतिसा. भवावमानमित्यपरे । 'तथापीति, खकेदारशिवज्ञानवत् कृतिसाध्यत्वज्ञान- मिठसाधनताशानोपक्षीयमिति भावः । 'तौति, अनन्यथासिद्धान्धया- धनुविधायित्वादिति भावः । 'जीवनयोनौति, ननु त तोरेपेति न्यायात् प्राणपञ्चकसचारी जीवनादृष्टजन्य एव न तनन्य इति चेत्, अत्र वदन्ति, वायुदारणत्वेन भस्वावायुदारणवत्तस्यापि यत्नजन्यत्वानुमानात् । न च वाह्य- पाबूदाहरणे अभिचार, तस्यापोश्चरयत्नजन्यत्वादिति, तन्न, एवं रोश्वरथाने- मेव प्रचतेऽप्यन्तरं स्यात् बदि बन्यत्वं साध्यं तदोक्लयभिचारानुसार एवं ·গুৱীৰ বিহিঃ। साधनत्वादिति तदोधात् छताविव कृतिसाध्यत्वेन कियायामपि सैवेच्छेति चिकौर्षायां कृतिसाध्यत्वप्रका- रनैयत्यमतः कृतिसमानविषयचिकौर्षात्वेन चिकौर्षा- याः कृतिकारणत्वं न तु कृतीच्छात्वेन भिवाविषयतया मौकत्वसम्पादनाय तदभिधानात् स्वमतेऽपि इष्टसाधनताज्ञानस्या- हेतुत्वेऽपि वक्ष्यमाणयुक्त्या इष्टमाधमताज्ञानविशिष्टकतिमाध्यताज्ञान- खेन हेतुताया इष्टसाधमताज्ञानस्य तितावच्छेदकत्वेनापेक्षितत्वा- चेति शेवं। कुतोभातं तदाह, "क्रियाद्वारैवेति, उष्टं प्रति सते: माक्षात्माधनत्वस्य बाधात्तजन्यक्रियायामिष्टोपाचवमग्रहीत्वा तस्य दुर्यहत्वादिति भावः । 'तबोधात्' इष्टसाधनतावोधात, 'चिकौ- र्षायां' प्रवृत्तिपूर्ववर्त्तिक्रियानुकूलतीकायां, 'कतिसमानविषयेति पाकादिविशेष्यकेत्यर्थः, "चिकीर्षात्वेन' खतिसाध्यत्वप्रकारकेच्छा- वेन, 'तौच्छालेन' पाकानुकूखसतौछालेन, "भिन्नविषयतचा गौरवादिति भिन्नविशेष्यकत्वसवणगौरवादित्यर्थः । न च समान- --- ईश्वरस्य परेशानझोकाराच । अन्ये तु धावतः प्रयत्नोत्कर्षण श्वासनियावा- वच्छेदेन प्रयत्नजन्यत्वं सत्यादिकाले च प्रयत्नान्तराभावात्तजन्यत्वं । किष समाधिस्थानां श्वासधारसे श्वासक्रियाप्रतिबन्ध इत्यविवादं जौवनादृवन्त सदापि सब्बत्ति तथाच नौवबयोनिवतिव्यतिरेकादेव वत्र श्वासविषा- विरह इति तच तब्बन्धत्वमिवि वदन्ति । यद्यपि समारोहेशेन प्रणे प्रवृत्ति रापाद्या सा च प्राणातीन्द्रियतया , सम्भवति, प्रतिविषयप्रत्यक्षास्य बडेतत्वातथापि तन्मते प्राणस्य प्रत्यक्षत्वादिदमुलमसमते तुप्रास- ·तवचिन्तामणी यो विशेषकवभिनविशेष्यकत्वलक्षणवाघव-गौरवं न कारणतायां विनि- गमकं किश्ववच्छेदकलाघव-गौरवं कल्पनालाघव-गौरवञ्च तथेति वाच्यं । एकत्रावच्छेदकलाघवादेरमत्त्वेऽपि अणुरपि विभषोऽध्यवसा- चकर इति न्यायेन) समानविशेष्यकत्व-भिवविशेष्यकत्वलक्षणलाघव- गौरवस्थापि कारणतायां विनिगमकत्वात् लाघव-गौरवस्य कारण- तायां विनिगमकवे तान्त्रिकाणं व्यवहारस्यैव नियामकत्वात्, अन्यथा(१) अनुमितिं प्रति वनि धूमः पर्वते इत्यादि पक्ष- विशेषणकपरामर्शहेतुताया दुारत्वप्रसङ्गात्(१) घटादिविशिष्टज्ञानं (१) अणुरपि किञ्चिदपि विशेषो वैलक्षण्यं बध्यवसायकरः कारणतायां प्रतिबन्धकतायाञ्च विनिगमक इत्यर्थः । (२) भिन्नविशेष्यकत्व-समानविशेष्यकत्वरूपलाघव-गौरवस्य कारणताया- मविनिगमकत्वे। (३) एतन्मते पक्षविशेष्यकपरामर्श एवानुमितिहेतुरिति भावः । बहनाधामविप्रसङ्गो बोध्यः। न च मनोवहादिनाडीवत्तत्रेधापत्तिः, फलबलेन तत्रैव तथाभावात् अस्यास्तु फलाभावेन फलवत्तरत्तिविषयत्वायोग्यत्वादि- • त्याः। ननु विषभक्षणादिल्यावर्तकं खविशेषणवत्ताप्रतिसन्धानजन्यत्वं कायंताज्ञाने विशेषणमावश्यकं तथाच तत एवोक्तातिप्रसङ्गनिरासे चिकीर्षाधीनत्वं विशेषणं व्यर्थमिति चेत्, न, अयं कृतिसाध्यप्राणपञ्चक- सञ्चारी जीवित्वादित्याद्यनुमानसम्भवादत एव भ्रमेऽप्यतिप्रसङ्गवारणार्थ विशेषणोपादानमिति भावः । न च यत् कृतिसाध्यताज्ञानं ततः सा कृति. रिति जीवनयोनिकृतिसाध्यताज्ञानात् सैव ऋतिरिति नोक्तातिप्रसङ्ग इति वाच्यं । सादृशज्ञानं विनापि जीवनयोनिकृत्युत्पादेन व्यभिचारात्तस्या- सदानाजन्यत्वात् तस्मात्तत्प्रवृत्तिरूपकृतिविशेषं प्रत्येव तज्ञानस्य हेतुत्वात् ततं स्वातिप्रसङ्गवारणाय चिकीर्षाधीनत्वं विशेषणमावश्यकं । अत्र वदन्ति ·शब्दाख्यनुरोयसर विधिवादः। प्रति भूतले घटाभाव इत्यंभावविशेष्यकशामस्थापि प्रतिवन्धकता पत्तेच प्रवच्छेदकलाघव-गौरवविरहादिति भावः । केचित्तु 'भिन्नविषयतया गौरवादिति भित्रविशेष्यतया कार्य, तावच्छेदक-कारणतावच्छेदकगौरवादित्यर्थः, कतिमाध्यत्वप्रकारके छायाहेतुत्वे माध्यतासंसर्गेण खतिप्रकारकेच्छालेन हेतुत्वं खति- वेन च कार्यत्वं तत्तद्धर्मावच्छिन्नममानविशेष्यता प्रत्यासत्तिः । न च पुरुषान्तरौयेच्छामादायातिप्रसङ्ग इति वाच्छं । तत्पुरुषी- यत्वेनापौच्छाविशेषणात् खत्वान्तर्भावेन प्रतिपुरुषं कार्य-कारणभा- वभेदस्थावश्यकत्वात् खतौच्छाया हेतुत्वे तु भिनविशेष्यकतथा समानविशेष्यकत्वस्य प्रत्यासत्तिवासम्भवात्र) अतिप्रमङ्गभङ्गाय वि- भिव्य तत्तक्रियाविशेषस्यापि कार्यतावच्छेदक-कारणतावच्छेदक. कोटौ निवेशनौयत्वाद्गौरवमिति भाव इत्याहुः। तदमत्, ममापि खतौछात्वेनैव हेतुत्वं कृतित्वेनैव कार्यत्वं, किन्तु कार्यदिभि तत्तद्धर्मावच्छिन्नविशेव्यतायाः प्रत्यासत्तित्वं कारणदिशि चानुकूल- वसंमर्गेण स्वछत्यं तत्तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारतायाः प्रत्यामत्तिवमिति तस्यत्वादिति दिक् । (१) तथाच समवाय एव प्रत्यासत्तिः एवञ्च यागानुकूलकृतौच्छासत्त्वे पाकसाध्यकप्रवृत्त्यापत्तिवारणाय तत्माध्यककृतौ तदनुकूलकृती- छायाएव हेतुत्वोपगमात् कारणतावच्छेदक-कार्यतावच्छेदकयो- गैरिवमिति समुदितार्थः। वतिसाध्यताधौरेव हेतुर्न तु कृतावुक्तविशेषणापेक्षा तथा हिचिकीर्षा- धौनकतिसाध्यताज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि प्रकृते चिकीर्षाधीना कृतिरयोग्यैव विषयखभावादित्येव वौज, तथाच कृतिसाध्यताधीरेव चिकीर्षाधीनतो ·भाषितामणी गौरवात्। तथापि येन रूपेण यस्येष्टसाधनत्वं तेन प्रकारेण तच्छा यथा स्वकेदारष्टित्वेन इष्टसाधन- त्यात तथैवेच्छा तथा कृतिसाध्यत्वेन पाकस्येष्टसाध- नत्वमतः कृतिसाध्यत्वेन तत्रेच्छा भवतीति, कृती कृतिविषये वा चिकौर्षायां न सृष्टीच्छा, विलक्षण- मनु भवतु छातिमाध्यत्वप्रकारकेला चिकौर्षा तथापि तय पतिमाध्यताज्ञानं न हेतुः किन्तु इसाधनताशानमेव । न व सत्यमाध्यतावानेऽपि चिकौर्षापत्तिरिति वाच्यं । तत्प्रकारवेच्छा प्रति तावच्छेदेनेष्टमाधमताज्ञानस्य हेतुत्वेन कृत्यमाध्यतामा- नदणार्या तिसाव्यत्वावच्छेदेन पाकम्येष्टसाधनताज्ञानाभावादेव तप चिकौर्षानुत्पत्तरित्यागते, 'तचापौति, 'येन रूपेणेति थडू- विच्छेदेनेत्यर्थः, 'एमाधमत्वं' इष्टसाधनवग्रहः, 'तेन प्रकारेप' तमकारेणैव, 'सकेदारदृष्टित्वेन' खकेदारदृष्टिलावच्छेदेन, 'रष्टसाध- गवात्' तज्ज्ञानात्, 'इरसाधनत्वं' इष्टसाधमत्वग्रहः, 'श्रतः' अस्मात, 'रतिशब्दानन्तरं न कत्यमाध्यताज्ञाने चिकौर्षति शेषः। 'कतिविषये बेति, 'वाघब्द स्वार्थ छतावित्यनन्तरं योग्यः, तथाच छताविव कतिविषय इत्यर्थः, 'वृष्टीच्छति चिकौर्षाविषयजलसंयोगाधुहेश्यक- कारणं तथाच तथा ज्ञानेऽप्युक्तस्थले चिकीर्षाधौनकरयोग्यत्वादेव गोत्य. द्यते। न चान्वययभिचारः, तादृशविषयविलम्बादेव विलम्बादन्यथा अमेय पिकीर्वाधौगाविसाध्यवासानेऽपि चिकीर्षायामपि प्रासपचवारबारे प्रह- चापतेर्वचक्षेपायमागलात् । बजु चिकीर्षाधौगलं नातं वर येन चिको- ·शब्दाखातुरीयो बिभिवादः । येशाधीनतिसाध्या श्रमे दुःसत्वेनेचशविरहादतको विशेषणवादित्यर्थः, तथाच प्रवृत्तिवप्रकारकखप्रकारके छाधीन- प्रवृत्तिमाध्यताज्ञानत्वेन हेतुत्वमिति भावः । 'अन्येच्छा' अन्यप्रका- रकेच्छा, एवमयेऽपि, 'दुःखत्वेन' दुःखत्वप्रकारेण, 'अधीनत्वं' प्रयो- ज्यत्वं, न तु जन्यत्वं, तेन सुखत्वप्रकारकेश्छायाः फलेशन प्रवृत्तावहेतुत्वेऽपि न सुखे सुखत्वप्रकारेण चिकीर्षानुपपत्तिः । खप्रकारकेच्छाधीनत्वस्य छतिविशेषणत्वेऽपि तादृशतिसाध्यवस्व भ्रमान श्रमस्वरूपेण अमे चिकौर्षा-प्रवृत्त्यापत्तिर्द्वारा छापत्तौ च वरूपायोग्यताव्याभातात् विशेषणवैयर्थ्यप्रसङ्गाश्च यथोकवखे- ऽपौष्टापनेः सम्भवादिति वाचं। खप्रकारकेशधौनवं हिन. जातं प्रयोजकं किन्तु वस्तुगत्या या प्रकारकेच्छाधीना प्रवृत्तिः प्रवृत्तित्वेन तत्माध्यताज्ञानं हेतुरिति अमत्यप्रकारकेशाधीनहातेर- प्रसिहतया तादृप्रभ्रमासम्भवात् । अतएव स्वविषयकलमपहाय खप्रकारकत्वपर्यन्तानुधावनं अमेऽपि मुखत्वाधारोपे खेच्छाधीन- प्रवृत्तः मौलन्धेनारोपसम्भवात् । न च स्वप्रकारकेच्छाधीनत्वस खरूपमतो विशेषणत्वे प्रवृत्तिपर्यन्तानुधावनमफलं तावतैव नौवन- योनिमत्यादिव्यात्तेः किन्तु सतित्वेन खप्रकारकेच्छाधीनकाति- माध्यताजानत्वेन हेतुत्वमस्त साधवाभावेऽपि विनिगमनाविरहेप, इछसाधनतालिङ्गोपक्षीयत्वेनाहेतुत्वात् पन्यथा तमते नित्ये प्रति स्वाद फलेच्छायाताभावादिति भावः। 'खचिकौषति, यद्यपि प्रवर्तकचान चाधीनत्वं चिकीर्वाधीनत्वं वावगाहते किन्तु बदुपवल्यातिविशेषा..

·तत्वचिन्तामयी एवान्येच्छाजन्यकृतिसाध्यत्वेन अमो नान्तरोयक इत्यु- यते। स्वचिकौर्षाधीनत्वन्तु न कृतौ विशेषणं गौरवात्। ताधियो हेतुत्वस्य दुर्खारत्वात् इति वाच्यं । तेन रूपेण हेतुस्खे प्रवृत्तित्वेन प्रवृत्तिमाध्यताव्यतिरेकनिश्चयदशायामपि कृतित्वेन कति- माध्यताज्ञानस्य सम्भवात् तस्मात् प्रवृत्त्यापत्तेः। म च तवापि कतित्वेन कृतिमाध्यताव्यतिरेकनिश्चये प्रवृत्तित्वेन प्रवृत्तिमाध्यता- ज्ञानात् प्रवृत्त्यापत्तिरिति वाच्छं । सामान्याभावज्ञाने विशेषा- भावज्ञानस्य पौत्सर्गिकतया तदानौं प्रवृत्तित्वेन प्रवृत्तिमाध्यता- ज्ञानस्यैवानुत्पत्तेः, यस्य तु कदाचित्तत्मत्त्वेऽपि तज्ज्ञानं तस्य प्र. साविष्टापत्तेः प्रवृत्तिमाध्यताज्ञानसत्त्वे प्रवृत्त्युत्पादस्य भानुभव- सिद्धबादिति भावः । 'प्रतएवेति श्रमवप्रकारकेच्छाविरहादेवे- त्यर्थः, नियमत इति श्रेषः । 'अन्येच्छा' अन्यप्रकारकेच्छा, 'वधि- कौर्षाधीनत्वन्विति स्वप्रकारकचिकौर्षाधीनत्वन्वित्यर्थः, 'गौरवा- दिति चिकौर्षात्वस्य कृतिमाध्यत्वप्रकारकेच्छास्वरूपस्य कारणताव- छेदककोटिप्रवेशे गौरवादित्यर्थः । अत्र गुरुचरणः । खप्रकारकेच्छाधीनत्वस्य प्रवृत्तिविशेषणत्वेऽपि मुखत्व-दुःखाभावत्वरूपेण सुख-दुःखाभावयोस्तत्प्रकारकेच्छाधीनकति- माध्ययोः साध्यतया प्रवृत्त्यापत्तिर्दुवारा तत्रापि भोगादिरूपेष्ट- । वखत एव तदुभयमस्तौति किं लाघवेन तथापि कारणताग्राहकेगावच्छेद- कतया तब धर्मान्सरमवश्यं ग्रहीतष्यमिति तत्र लाघवावतार इवि भावः । 'गौरवादिति, कविसाध्यत्वप्रकारकत्वाभावप्रवेशादिति भावः । 'धन्तिरं ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । मधिनताज्ञानसम्भवात्। न चेष्टापत्तिः, तयोषिको विषयत्वेऽपि श्रमत्वेन श्रमवत् माध्यतया() प्रवृत्तिविषयत्वखरूपायोग्यत्वमिति मि द्वान्तात् तसिद्धान्तानादरे श्रमस्य स्वरूपायोग्यत्वमिति सिद्धान्तस्या- मादरणैयतापातात् । अथ विशेष्यतावच्छेदकभेदेन कृतिमाध्यता- ज्ञानचिकौर्षयोः प्रवृत्तिं प्रति कार्य-कारणभावभेदात् सुखत्वादिरूप- विशेष्यतावच्छेदकान्तर्भावेण कार्य-कारणभावस्य कचिदप्यकल्पनादेव तत्र न प्रवृत्त्यतिप्रसङ्गः कृतिमाध्यताज्ञान-चिकौर्षयोर्विषयनिष्ठतया हेतुत्वपक्षेऽपि सुखत्वावच्छिन्नविशेष्यताव्यावृत्तविशेष्यताघटितप्रत्या- नत्यैव कृतिमाध्यताज्ञान-चिकौर्षयोः प्रवृत्तिहेतुत्वान तत्र प्रवृत्ति- मङ्गः चिकौर्षा च तत्र भवत्येवेति चेत्, तर्हि स्वप्रकारकेच्छा- बौनत्वमपि स्वरूपमधिशेषणं व्यर्थं अमेऽप्यनयैव दिशा श्रमत्वरूपेण चिकौर्षा-प्रवृत्त्यतिप्रसङ्गवारणसम्भवात् । न च खप्रकारकेच्छाधौन- तिमाध्यताव्यतिरेकनिश्चये न प्रवृत्तिरिति तविशेषणमावश्यकमि- ति वाच्यं । स्वप्रकारकेच्छाधीनत्वस्य स्वरूपसत एवं विशेषणतया तादृशज्ञानसत्त्वेऽपि वस्तुगत्या या तादृशौ कृतिः कृतित्वेन तत्माध्यता- धौसम्भवात्(२) तवापि तदानौं प्रवृनेवारत्वात् । अथेच्छोद्देश्यत्वं विधा फलत्वेनोद्देश्यत्वं उपायत्वेनोद्देश्यत्वञ्च अन्यथेष्टसाधनताज्ञा- नेच्छयोः कार्य-कारणभावस्यैव दुर्वचत्वादित्यये स्फुटौभविष्यति तथाच स्वप्रकारकेच्छाधीनेत्यत्र सप्रकारकपदमुपायत्वेन यदुहेश्यलं (१) बभेदे हतीया तथाच साध्यत्वाभिन्नपत्तिविषयत्वेत्यर्थः । (२) विशेषाभावनिश्चयस्य सामान्यवत्ताज्ञानविरोधित्वादिति भावः .

·वाचपिनामयोः धन्ये तु क्षतिगतं धमान्तरमेव उद्देश्यत्वं तद्विशिष्ट- अतिसाध्यच न अमः पचिकौर्षितत्वात् किन्तु कति- नदवच्छेदकतारूपप्रकारतापरं तेन अमत्व-सुखस्व-दुःखाभावत्वाना बयाणामेव निरामः सुख-दुःखाभाश्योः साध्यतया प्रवृत्तिविषयत्व- खरुपायोग्यत्ववत् सुखत्व-दुःखाभावत्वान्या उपाययोद्देश्यत्वेनापी- शविषयत्वखरूपायोग्यत्वादिति चेत्, तथापि खत्वस्थानुगतस्था- भावात् प्रातिखिकयागल-पाकवाघन्तर्भावेणैव कार्य-कारणभावी निर्वतव्यः तथाच श्रमादिस्यले प्रवृत्तेरलौकतया बाग-पाकादिस्थले कृप्तवावद्विशेषसामनौवाधादेव अमादौ प्रवृत्त्यतिप्रसङ्गवारणसम्भवा- दिति प्राडा। मौमांसकैकदेभिमतमार, 'अन्ये विति, 'धर्मान्तरमेवेति, तविशिष्टहतिमाध्यताज्ञानमेव प्रवर्तकतया गुरोरभिमतमिति भवः । 'तविशिष्टेति उद्देश्यत्वविशिष्टकृतित्वेन उद्देश्यत्वविशिष्टकृतिमाध्यशे- त्यर्थः, यथाश्रुते भोजनादिकृतेरेव श्रमजनकतया भोजनादिवत् अमस्याप्युद्देश्यत्वाश्रयवतिजन्यवादसङ्गतिः, 'अचिकौर्षितत्वादिति, चिकौर्षितं प्रत्येव तेन रूपेण कृतेः कारणत्वेन कार्यतावच्छेदका- माकान्तावादिति भावः । 'तिमाचसाध्य इति प्रवृत्तित्वेन प्रवृत्ति- मनित्यं, 'चिकोर्षितत्वादिति चिकोर्षितस्यैव तादृशकृतिसाध्यत्वाभ्युपगमा- दिति भावः । 'अतरवेति यत एव तिमाघसाध्या श्रमोऽतएव, कम्म कहाच्जातं कवं श्रमसम्बजितमिति सार्बलौविवानुभव इति भावः । धर्मा- ·शब्दालातुरोयलये विधिवादः। मापसाध्यः । अतरव कष्ट कर्मेत्यनुभवोलोकानां । वं चिकीर्षायां ममैकं कृतिसाध्यत्वं प्रयोजकं तव तु कृति- साध्यत्वे सतीष्टसाधनत्वं सुखत्वं दुःखाभावत्वच्चेति च- मात्रसाध्य इत्यर्थः, यथाश्रुते जौवनयोनियबादपि तदुत्पत्तिप्रस- जात् । ननु यदि अमस्य नोद्देश्यत्वविशिष्टहतित्वेन बतिमाध्यता तदा तादृशप्रयत्नात् अमानुत्पत्त्या प्रवृत्तिमात्रस्य श्रमजमकवानु- भवो न स्थादित्यत आह, 'प्रतएवेति यत एव प्रवृत्तित्वेन प्रव- त्तिमाचमाध्यता अतएव, 'कर्म' प्रवृत्तिमाचं, 'कई श्रमजनक इत्यनुभवोखोकानामित्यर्थः, कारणतावच्छेदकस्य प्रवृत्तिवय उद- ध्यावविशिष्टप्रयत्नसाधारणतया ततोऽपि अमोत्पत्तेरिति भावः। अदमखरमवौज तथा मति भोजनादावपि चिकौर्षा प्रवृत्तिवन स्थात् तचापि तथा जनकत्वे मानाभावात् उकक्रमेणैव उपपत्ते- स्तादृशधर्म मानाभावालाघवेन कारणतावच्छेदकतया तस्कल्पने माथादुपपादकतया ज्ञान एवं त्वत्कल्पनौचित्यात् एककारणपरि-. आषापत्तेः । किच अमे तादृशातिमाटत्वाभावेऽपि तद्धमात् चिकौर्षा-प्रवृत्त्यापत्तिदुर्वारा इष्टापत्तौ स्वरूपायोग्यत्वव्याघाता- दित्यनुसन्धेयं । इदानौं मौमांसकः खमते नैयायिकनयापेक्षया साधवमुपसंहारव्याजेन दर्शयति, ‘एवमिति, 'प्रयोजक ज्ञानवि- पवतया कारणतावच्छेदकं, 'तव तु' नैयायिकस्य तु, 'कृतिमाध्यले मतौष्टसाधनवमिति कतिमाध्यत्वमिष्टसाधनत्ववेत्यर्थः, तेन । सरकल्पने गौरवमिति विपरीतं तदाह, 'एवमिति, 'चतुष्यमिति, सन्त ·तत्वचिन्तामणी तुष्टयं, इच्छाप्रयोजकन्तु मम मुखत्वं दुःखाभावत्वञ्चेति इयं, वृष्टिसाध्ये सुखे होछाष्टिमपि विषयौकरोति, न विष्टसाधनत्वेन तच्छा साधनत्वस्येच्छाविरोधि- पतष्यत्वानुपपत्तिः, मति सुखे भोगस्थावश्यकत्वान्न तस्य काम्यत्व- मिति न भोगत्वमादायाधिक्यं, यदि च मोऽपौच्छाविषयस्तदा तदादाय पञ्चत्वं बोध्यं, बलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानस्य हेतुत्वे विवा- दात्तत्रोत, 'इच्छाप्रयोजकञ्चेति कृतिमाध्यत्वाप्रकारकेच्छाप्रयोजक- घेत्यर्थः, 'इयमिति, भोगस्येच्छाविषयत्वे भोगत्वमादाय वयं बोध्यं। नन्वेवं वृष्धिर्भवविति कृतिमाध्यत्वाप्रकारिका वृष्टाविच्छा न स्थादत- पाह, 'वृष्टौति दृष्टिमाध्यं सुखं भववित्याकारिका वृष्टिमाध्यत्वप्र- कारिका सुखेच्छेत्यर्थः, 'वृष्टिमपौति, विशेषणतयेति शेषः, 'इष्टमा- धनत्वेन इष्टसाधनताज्ञानेन, 'तत्रेच्छति दृष्टिर्भवविति स्वातन्त्र्येण तचेच्छेत्यर्थः, 'माघनत्वस्येति साधनत्वस्य मिद्धमात्रधर्मतया तज्ज्ञान- स्वेच्छाविरोधित्वादित्यर्थः, तथाच वृष्टिर्भववित्याकारिकेच्छायाः सर्वथैवापलापः। न च तथापि कपाल-हविराद्युपादानेच्छा कथं स्थान्तस्या अपि कतिमाध्यत्वाप्रकारकत्वादिति वाच्यं । गुरुनये उपादानेकायाः प्रवर्तकत्वानभ्युपगमेन तादृशेच्छाया अश्यसिद्धेः, तबये सर्वत्रान्वितं, कृतिसाध्यत्वमादायैव चतुष्ट बोध्यं, भोगेऽपि चिकौर्या- सम्भवात्तमादाय चतुष्यमित्यन्ये, 'इयमिति, भोगेच्छाभ्युपगमे भोगत्वमपि बोध्यं । नन्वेवं शविष्छा न स्यादित्यत आह, 'कौति, सखेच्छायां सुख- स्वमिवावच्छेदकतया वृधिरपि विषय इति भावः ।'

·शब्दास्यतुरीयख विधिवादः । त्वात्। तव तु पयं, विषभक्षणे तु कृतिसाध्यत्वेऽपि बलवदनिष्टसाधनन्वेन चिकौर्षा नास्तीति, कृतौ पि. कौर्षाजन्यत्वं विशेषणमिति कश्चित्, तत्तुच्छ, एवं हि चिकौर्षाविषयसाधनत्वेनोपादानप्रत्यक्षस्य माचादेव प्रवर्तकवादिति भावः । 'तव' नैयायिकस्य, 'त्रयमिति, इष्टसाधनत्वमादाय भोगस्य काम्यत्वे भोगत्वमादाय चतुष्टयं बोध्यं, तदयं निष्कर्षः मौमांसक- नये चिकौर्षात्वावच्छिन्न प्रति कृतिमाध्यताज्ञानं हेतः कतिमाथ- त्वाप्रकारकेच्छां प्रति च सुखत्व-दुःखाभावत्वज्ञानं सुखत्व-दुःखाभाव- वातिरिक्तरूपेण कृतिमाध्यत्वाप्रकारिकेच्छायाः तम्मते अलीकला- दिति कार्य-कारणभावत्रयं, नैयायिकनये सामान्यतस्ततदर्थों का- सावच्छिन्न प्रति तत्साधनत्वज्ञानत्वेन सुखत्वप्रकारकेच्छां प्रति सुखत्व- प्रकारकज्ञानवेन दुःखाभावत्वप्रकारकेच्छां प्रति दुःखाभावलप्रका- रकज्ञानत्वेन चिकौर्षावावच्छिन्न प्रति कृतिमाध्यताज्ञानवेन हेतु- त्वमिति कार्य-कारणभावचतुष्टयमिति भावः । चिकौर्षाजन्यकति- माध्यताज्ञानं प्रवर्तकं तत्र चिकौर्षाधीनत्वविशेषणप्रयोजनं यत् केचिददन्ति तदुपन्यस्य दूषयति, 'विषेति, 'इतौति, तर चिकौर्षा- प्रमङ्गवारणायेति शेषः, 'विशेषणमिति, विषभक्षणच न चिकौर्षा- प्रवर्तकज्ञाने चिकौ धौनत्वविशेषणप्रयोजनं यत् कैश्चिदुक्तं तदुपन्यस्य निराकरोति, 'विधेति । 'एवं होति, देषणया निग्रहख नास्त्येव तत्- सत्त्वे वा ततोऽपि तदनुत्पत्तेस्तस्य निरतिरूपत्वादिति भावः। तथापि विषभक्षणव्याहत्य, नैतविशेषणं ततस्तद्याहत्त्वभावादिति भाव. इति प्रकाशः।

·वाचचिन्तामग पिषभबर्ष जतिसाध्यमेव न स्यात् जीवनयोनिकते- स्तस्यानुत्पत्तेरिति व्यर्थ विशेषणं । स्वादेतत् इष्टसाधनताभमाद विषभक्षणे चैत्यव- न्दने च चिकौर्षाजन्यकृतिसाध्यत्वमस्ति ज्ञानप्रयुक्त- खात् कार्यत्वस्य, तथाच सञ्चातबाधोऽपि सब कार्य- त्वज्ञानात् प्रवत्तेत तथा वृप्तोऽपि भोजने। धौनकतिमाथमित्यभिमानः। अभिमानं निराकरोति, “एवं सौति, चिकौर्षाजन्यकत्यसाध्यत्वे होत्यर्थः, 'जीवनयोनिकतेरिति, निहत्त- बेति श्रेषः, 'यथै विशेषणमिति, इतिसायवाभावेनैव तपाति- प्रशनवारणसम्भवात् भ्रममादायातिप्रमजय विशेषणहानेऽप्यविशेषा- दिति भावः । नैयाधिक: शहते, 'स्थादेतदिति, 'इष्टसाधनताश्रमादिति बसवदनिष्टाननुबन्धौष्टसाधनताश्रमादित्यर्थः, उत्तरमिति शेषः, तेनोभषमतसाधारणं, भ्रमब न्यावनये विशिष्यानं तन्मते चार- शैतासंसर्गकवानदयमित्यन्यदेनन्। 'विषभषण इति, विषभरणे बसवदनिष्टानपुषन्धित्वभ्रमात् अतिमाध्यत्वं, चैत्यवमाने रह- माधनताधमादिति बोध्यं । 'कतिमाध्थत्वमति खातिसाध्यव- 'भमादिति, नैयायिकस्य मते भोजन इति । न च पलेशविच्छेदपति- बन्धक इति वाचं। तस्याः प्रवर्तकज्ञानोपक्षौणत्वादन्यथा तन्मवे निब. प्रतिनं स्यादित्याशयादिति प्रकाशः ।

·शब्दावतुरीयखहे विधिवादः । मनु स्वकृतिसाध्यतानुभवस्तथा, अन्यथेष्टसाधनता स्मरणे विषभक्षणेऽपि प्रवर्तेत, न चेष्टसाधनताशानं मस्ति, 'ज्ञानप्रयुक्त्वात्' दृष्टमाधनताज्ञानप्रयुकत्वात्, ‘कार्य्यत्वस्य' कृतेः, प्रयुक्रत्वञ्च तत्रये कारणतावच्छेदकविधया(१) अस्मन्मतेच कारणविधयेत्यन्यदेतत् । 'कार्यस्येति पाठे कृतिरूपकार्य्यस्येत्यर्थः, 'मञातवाधोऽपौति दृष्टासाधनत्व-बलवदनिष्टजनकत्वज्ञानवानपौ- त्यर्थः, 'तच' विषभक्षण-चैत्यवन्दनयोः, 'कार्यवज्ञानादिति खा- तिमाध्यत्वस्मरणादित्यर्थः, इदमुपलक्षणं पाकादावपि सन्चातबा- धंदशायां तथा प्रसङ्गो बोध्यः, 'स्कृप्तोऽपौति। न च फलेकावि- रहादेव न तत्र प्रवृत्तिरिति वाथं । फलेच्छाया नित्यस्थले थभि- चारेण भिन्नविषयकवेन(२) चाजनकत्वादिति भावः । अत्र कस्यचित् समाधानं शङ्कते, 'स्वकृतीति, 'तथा' गुरुमते प्रवृत्तिहेतुः, 'अन्यथा' स्पतिमाधारणज्ञानमाचस्यैव गुरुमते प्रवर्तकले, 'इष्टमाधनतामरण इति निर्धर्मितावच्छेदकप्रमुष्टतत्ताकेष्टसाधनता- स्मरण इत्यर्थः, सनातबाध इति शेषः, 'प्रवर्ततेति तन्मते चैत्य- वन्दनादौ प्रवर्तत, अनुभवस्य हेतुत्वे च पक्षतावच्छेदकप्रकारेणेष्ट- माधमत्वरूपलिङ्गज्ञानाभावे कृतिमाध्यतानुभवाभावादेव न विष- भक्षणदौ प्रवृत्तिरिति भावः । 'नचेति, प्रकत इति शेषः, (१) इसाधनतालियसाधमताज्ञानविशिरकृतिसाध्यतावानस्य का- रणतायामिएसाधनताज्ञानस्य कारणतावच्छेदकत्वमिति तात्पर्य (१) ननु काम्यगोचरप्रवृत्तित्वमेव कार्यतावच्छेदकं वाच्यमतो न व्यभिचार- इत्यत बाह, भिनविषयकत्वेन चेति ।

·.. तस्वचिन्तामणे. वेदोवाऽनुभावकमस्तीति चेत्, न, वस्तुतस्तव* कृति- साध्यत्वे लिङ्गान्तरेणाप्तवाक्येन वा तदनुभवसम्भवान् खिङ्गाभासाच्छन्दाभासाद्दा अप्रतिप्रसनाच, भेदा- ग्रहवादिनस्तच तव तदनुभवाभावात्, मैवं, स्वविशे- 'एमाधनताज्ञानमिति पक्षतावच्छेदकचैत्यवन्दनवादिप्रकारेणेष्ठ- माधनतारूपसिङ्गचानमित्यर्थः, 'अनुभावक' कृतिमाध्यतानुभावक, प्राधस्तनपानस्य प्रवृत्तौ व्यभिचारसत्त्वेऽपि प्रौव्या दूषणान्तरमाह) 'वस्तुत इति वस्तुगत्येत्यर्थः, 'तत्र' विषभक्षणदौ, 'तदनुभवसम्भवा- दिति सञ्चातबाधतादशायामपि कतिमाध्यतानुभवसम्भवादित्यर्थः, अनुभवस्य हेतुत्वे व्यभिचारमयाह, 'लिङ्गाभासादिति, 'अप्रवृत्ति- प्रसङ्गादिति छत्यसाध्ये गुरुतरभारोत्तोलनादौ प्रवृत्त्यसमवादित्यर्थः, 'भेदायहवादिन इति वकृतिसाध्यताभेदाग्रहमाचवादिन इत्यर्थः, अन्यथाख्यातेरमौकारादिति भावः । 'तदनुभवाभावादिति, तथाच स्वातिमाध्यताज्ञानसामान्यमेव प्रवृत्ति हेतुन तु तदनुभ- वमात्रमिति तत्र स्खतिमाध्यतास्मरणात् प्रवृत्त्यापत्तिारेति * . दृषणे सत्येव बूषणान्तरमाह, 'वस्तुत इति, 'भेदायहेति, तथाच स्पतिसाधारणं वतिसाध्यताधाममेव हेतुः तच्चावास्येवेति प्रवृत्त्यापत्तिरिवि भावः । न च भावियौवनराज्यातिप्रसङ्गवारणायेदामोन्तमतिसाध्यतावानं प्रवर्तक मरणे चानुभवागोचरकालविशेषस्याभावात् कथं ततः प्रत्या- पत्तिरिति वाच्यं । सत्यापि खकालस्यानुभवागोचरस्यैव ज्ञानसामान्यसा- मयोभरिमा विषयौकरणात् पतीतत्वाद्यगोचरचानस्य वर्तमानसमयविष- ·অনুষী বিধি भावः । यद्यपि मचातबाधस्य खबतिसाध्यतास्मरणात् कथं प्रव थापादनं भावियौवराज्ये प्रवृत्त्यतिप्रसङ्गवारणय इदानीन्तन- खतिमाध्यताज्ञानस्यैव प्रवर्तकवेन तदभावात् दूदानौमन्तर्भावेण हतेः प्रागननुभूतत्वेन स्मरणायोगात्। न च तन्मते अतीतत्वाधगो- परज्ञानस्य विषयनिष्ठवर्तमानवविषयतानियमादनुभवागोचरस्था- पौदानीन्तनत्वस्य तौ भानमिति(१) वाचं । प्रमुष्टतत्ताक जाने मुख्य विशेष्यनिष्ठवर्तमानताभानस्यैव नैः स्खौकारादिदानौन्तनकतेः पूर्वाननुभूतत्वेन पूर्वानुभूतकतावेव इदानीन्तनत्वभानाभ्युपगमे अन्य- थाख्यात्यापत्तेच। किञ्च ददानौन्तनकृत्यनुत्पादेन इदानीन्तन- कतिमाध्यत्वस्य(र) बाधात् तत्र तादृशकतिमाध्यत्वस्मरणाभ्युपगमे अन्यथाख्यात्यापत्तिस्तथापि खतिमाध्यतास्मरणादेव श्राधस्तनपान- प्रवृत्त्यनुरोधात् यत्र चिकौर्षायामपि न भोजनादौ कुनविपति- बन्धकात् प्रवृत्तिस्तत्र इदानीन्तनकतेरप्रमिद्या तत्माध्यताज्ञाना- भावात् चिकौर्षाया असम्भवाच छतावुपखितेदानीन्तनत्वासंसर्गाग्रह- महातखकतिमाध्यताज्ञानमेव तन्मते प्रवर्तकं तथाच प्रकतेऽपि ज्ञानमावस्यैव खोत्पत्तिक्षणविषयकवनियमेन स्मृतितः उपस्थितख इदानीन्तनत्वस्य(२) छतावसंसर्गाग्रहात्मामान्यतः खकतिमाध्यतावि- शिष्टस्मरणाच प्रवृत्त्यापत्तिरित्यभिप्रायः । गुरुचरणास्तु इष्टसाधनताज्ञानस्याहेतवे मचातबाधदमायामपि (१) कृतौ सतौभानमितौति क, ग.। (२) इदानीन्समवस्वन्तरसाध्यककृतिसाध्यत्वस्य । (२) उत्पत्तिक्षयत्वमेव इदानीन्तनत्वं ।

·सावचिन्तामणो पणवत्ताप्रतिसन्धानजन्यं हि कार्यतावानं प्रवर्तक तथा हि काम्ये पुरुषविशेषणं कामना ततः काम्य- साधनताज्ञानेन याग-पाकादौ कार्यताज्ञानं, नित्ये भन्दाभास-लिङ्गाभासादिना इदानीन्तनखतिमाध्यताभ्रमात् त्य- वन्दनादौ प्रवृत्त्यापत्तिः वस्वन्तरविषयकतादृशप्रवृत्त्यन्तरमादाय अनुभूयमानारोपसम्भवात् । न च तन्मते तादृशकृतिमाध्यताविधि- चाममेव प्रवर्तकमिति न भ्रमात् प्रवृत्त्यापत्तिरिति वाच्यं । तथा मति निगडनिश्चलदेहस्य कृत्यमाध्ये गुरुतरभारोत्तोलनादौ प्रवृत्त्यनुपपत्तेः अन्यथाख्यात्यनभ्युपगमेन विशिष्टज्ञानाभावात्। किञ्च इदानौंपदेन स्थलकालस्यैव प्रवर्तकज्ञाने निवेभादमञातबाधकाले कृतेरुदयेन तत्कालवर्तमानस्वकृतिमाध्यताप्रमापि सञ्जातबाधदशायां लिङ्गान्तरादिना सम्भवतीत्येव दूषणं द्रष्टव्यमिति प्राडः । "खविशेषणेति खं प्रवर्तमानः पुरुषः तस्य यदिशेषणं तषिष्ठोयो- धर्मस्तत्ताज्ञानजन्यमित्यर्थः, 'पुरुषविशेषण' पुरुषवृत्तिधर्मः, 'ततः' तदनन्तरं, 'कायंताज्ञानं' कार्यतानुमानं, खविशेषणवत्ताप्रतिमन्धा- . यतानियमादित्याशयादित्याहुः। 'स्वविशेषणेति स्वस्य प्रवर्त्तमानपुरुषस्य रविशेषणं कामनादि तस्य या तहसा वर्तमानता तत्पतिसन्धानजन्यमित्यर्थः। गन्धाद्यप्रवृत्तौ कर्मतास्मरणस्य हेतुत्वात् तस्य च तत्प्रतिसन्धानअन्यत्वाभा. वाव्यभिचारः, एवं भेदाग्रहवादिनो विसंवादिप्रस्तावपि तथा । न च परम्परया पर्वानुभवहारा तत्प्रतिसन्धानजन्यत्वान तथेति वाच्यं । एवं हि समातबाधस्यापि कार्यतास्मरणात् विषभक्षणे प्रत्यापत्तिरिति चेत्, न ।

·शब्दाख्यतुरीयख विधिवादः। पकाख-शौचादि स्वविशेषणं, तथाचैतत्सन्ध्यायाम नजन्यमिति शेषः, अनुमानप्रकारच अग्रे वाच्यः । ननु(१) काम्यमा- धनताज्ञानात् याग-पाकादौ कार्यताज्ञानं कथं कामनावत्ताज्ञा- मजन्यं स्वकाम्यसाधनताज्ञानेनैव तजननादिति चेत्, न,(२) तदत्ता- ज्ञानं हि पक्षे तत्सम्बन्ध ज्ञानं भवति काम्यसाधनताज्ञानमपि कामनायाः खविषयमाधनतात्मकसम्बन्धज्ञानं, वस्तुतस्तु तद्वत्ताज्ञानं तत्सम्बन्धज्ञानं तज्ज्ञानमेव वा न तु पक्षोऽप्यन्तर्भूतः तथाच काम्यमा- धनताज्ञानमपि कामनायाः तत्सम्बन्धस्य च ज्ञानं भवत्येव कामना- याः स्खविषयताताकतत्सम्बन्धस्य च विषयौकरणदिति भावः। एवं मति यथा नातिप्रसङ्गस्तदनुपदमेव विवेचयिष्यामः। 'कालेति तत्त- कर्मविहितकालेत्यर्थः, 'शौचादीत्यादिना दिजातिवादिपरियाः, तेन शूद्रादौ न व्यभिचारः। 'खविशेषणं' प्रवर्त्तमानपुरुषनिष्ठधर्मः, तत्तत्कालस्यापि जीवित्वसम्बन्धन पुरुषनिष्ठलादिति भावः । 'तथा- चेति तेन चेत्यर्थः, अन्वयश्चास्य कार्य्यताज्ञानमित्यनेन, एतत्पन्ध्याया- (१) न चेति ग०। (२) इति वाच्चमिति ग०। वदतिरिक्तस्थले तस्य हेतुत्वादित्येके । अन्ये तु अमाद्यप्रवत्तौ तहेतुः विसंवादि- प्रत्तिस्थलेऽपि खतन्त्रकायंत्वस्मतिल्यनमस्येशसाधनस्वभ्रमरूपतत्प्रतिस- न्धानाधीनत्वादित्याड, । अपरे त्वाद्यपरत्तावपि स्मरणरूपेठसाधनत्य- प्रतिसन्धानाधौनं यत् कृतिविशेषसाध्यमिति ज्ञानं प्रवर्तकं तच्च न साति- रूपं पूर्व तादृशानुभवाभावात् किन्तु यात्यादिस्मतो सत्यामिछसाधनता. लिङ्गकमेव तत्र कार्यताज्ञानं । न चैवयिमग्रन्थविरोधः, तस्य मतान्तरे- णाभिधानादित्याहः। नन्धर कृतिसाध्यविषमक्षणः पुरुषत्वादित्यादिना ·वाचितामयी अतिसाध्यसन्ध्यावन्दनः सन्यासमये शौचादिमत्यात् पूर्वसन्यायामहमिवेति कायंतासानं शौचादिस्ववि- मिति इदश्च माध्यस्थकतिविशेषणं न तु पचविशेषणं, प्रयोजनाभावात् प्रवर्तकज्ञानाप्राप्तेश्च(१) 'सन्ध्याममय इति एतत्सन्ध्यासमय इत्यर्थः, 'शौचादौत्यादिना द्विजातिलपरिग्रहः, तेन शूद्रादौ न व्यभिचारः, यो यात्मन्ध्याकालौनशौचादिमान्दिजातिः म तत्कालौनाति- साध्यसन्ध्यावन्दनक रति सामान्यतो व्याप्तिरिति भावः । न चाच नतिमाध्यत्वं गतिफलोपहितत्वमेव साध्यघटकं खरूपयोग्यत्वरूपले तविशेषणवैयर्थापत्तेः तथाच कृत्यमाध्यत्व-राजभयरूपबलवदनिष्ट- साधनत्वज्ञानादिना पालस्यादिना वा प्रकृतमन्ध्यावन्दनके दिजातो व्यभिचार इति वाच्यं । तच्छन्यत्वेनापि हेनोर्विशेषणीयत्वात् । न तसन्ध्यावन्दनकस्यापि तत्र प्रवृत्तिः स्यादिति वाच्यं । खविषय- मिद्या चिकौर्षाविरहेण तचाप्रवृत्तेरिति । यद्यप्येतज्ज्ञानं न प्रवर्तकं (१) इदानीन्तनवतिसाध्यताज्ञानाप्राप्तेश्चेत्यर्थः । तादृशकायंताज्ञानं सनातबाधस्याप्यस्तौति बविप्रसङ्ग इति चेत्, अत्र वदन्ति मदीयेदानीन्तनेच्छाविषयसाधनत्व-शुचित्वसमानाधिकरणविहित. कालगौविश्वप्रतिसन्धानात्मक विशेषडयसामग्रीसहितस्य तस्य जनकत्वं । न दमुभयं विषभक्षणादावलौति, एवं खविशेषणवत्ताप्रतिसन्धानजन्यत्वात् सर्वस्यैव कार्यताज्ञानस्य सामान्यसामग्रौत्वमित्यत्र किं मानमिति चिन्त्यं । केचि यस्मिन् विशेषणे सत्यननुठानेऽनिशाव्याप्तिरिशहानिर्वा तदिह विवक्षित कामनायां हि सत्यां अनुष्ठाने इशस्यौदनादेनिरेवं शौचे ·शब्दास्यतुरोपखणे विधिवादः । शेषणचामजन्यं, तदुक्तं, स च कार्यविशेषः पुरुष विशेषणावगतः प्रवृत्तिहेतुरिति। संजातबाधस्य । विषभक्षणे चैत्यवन्दने च भ्रमदशायामिव नेष्टसाध- तो मदंशाप्रकारकत्वात् तथापि सन्ध्यावन्दनमिदानों महातिमाध्थं मत्प्रवृत्तिप्रतिबन्धकशून्यत्वे मति शौचादिमतो ममेदानौं पति- माध्यत्वेन वेदबोधितत्वादित्यनुमाने ग्रन्थतात्पर्य) । पत्र मौमांस- कपन्थसंवादमाह,(२) 'तदुक्तमिति, 'म च कार्यविशेष इति सच कार्य- निष्ठोविशेष इदानीन्तनखकतिमाध्यत्वरूप इत्यर्थः, “पुरुषविशेषण- वगत इति पुरुषविशेषणेन कामनादिशिङ्गेनावगत इत्यर्थः, 'पुरुष- विशेषेणावगत इति पाठे विशिष्यतेऽनेनेति विशेषो विशेषणं काम- नादि तेनावगत इत्यर्थः, 'प्रवृत्तितः' प्रवृत्तिप्रयोजकः। एवञ्चोका- तिप्रसङ्गमुद्धरति, ‘मनातबाधस्येति, 'भ्रमदशायामिवेति बैशवद- (१) इत्यनुमानोत्तरानुमानान्तरं प्रवर्तकं द्रष्यमिति ग्रन्थतात्पर्यमि- ति ख.। इदानी शौचादिमतो मम इदानी प्रवृत्तिप्रतिबन्धक- शून्यत्वे सति मम कृतिसाध्यत्वादित्युत्तरभाचं प्रमाणान्तरं प्रवर्तकं द्रव्यमिति ग.। (२) सत्र मीमांसकसम्मतिमाहेति ग.। सति अनुष्ठाने पापाव्याप्तिः पुरुषत्वादिकन्तु तथेवि नोक्लातिप्रसर इत्याडस्तदपि चिन्यं, इछहान्यादेरगनुगमेन विशेषणस्यागनुगमात् यदि चान्यतरवादिना तदनुगमतदा कामनाद्यन्यतरप्रतिसन्धानजन्यत्वमेवातु जाघवात्, यदि वान्यतरत्वं न कारणतावच्छेदकप्रविधं धन्यथा रणाचन्य- समावेनापि हेतुत्वं स्यादिति मन्यसे तदा तुल्यमिति । वखतः खविशेषण ·तावचिन्तामो मताजानमस्ति येन तज्जन्यकार्यतावानात् प्रवत्तेत वृत्तस्य च कामनाविरहेण इष्टसाधनताज्ञानाभावात् न तथा बोधः। निष्टाननुबन्धौरमाधमताभमदशायामिवेत्यर्थः, 'इष्टसाधनवज्ञान- मिति बलवदनिष्टाननुबन्धौष्टसाधनताज्ञानमित्यर्थः । यद्यपि विष- भक्षणे बसवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानाभावेऽपि तब्जन्यमुखे इच्छा- सत्वात्) इष्टसाधनस्वरूपखविशेषणवत्ताप्रतिसन्धानजन्यं कार्यताज्ञानं सम्भवत्येव, तथापि स्खविशेषणवत्ताप्रतिसन्धाने बसवदनिष्टाननुब- धिलविषयकत्वमपि विशेषणं देयमित्यभिप्रायः । 'रष्टसाधनताजा- माभावादिति इदानीन्तनेच्छाविषयमाधमताज्ञानाभावादित्यर्थः, 'न तथा बोधः न तब्जन्यबोधः । न चैवमतीतशौचादिलिङ्गाभासजन्य- कार्य्यताशानादपि प्रवृत्त्यापत्तिरिति वाच्य। इदानीन्तनत्वेनापि (७) इच्छासत्त्वादित्यनेन इदानीन्तनेच्छाविषयसाधमस्वरूपेठसाधननत्वस्य सावं व्यजितम् । बत्ताप्रतिसन्धानजन्यत्वेन हेतुत्वमिति न प्रकृतग्रन्थार्थः किन्तु तज्जन्यमित्येव तथाच प्रवृत्तिसामान्ये कायंताज्ञानत्वेन हेतुता काम्य-नित्वविशेषयोच वि- शेषसामग्रौद्ययमिति एवञ्चाये खेच्छाधीनत्वेन श्रमे समाधानमभ्युपगम- वादेनेति मन्तव्यं । नित्ये चेत्युपलक्षणं नैमित्तिकेऽपि शौचादिमत्त्वे सति निमित्तवत्वं तथेति ध्येयं, 'एतत्पन्ध्यायामिति । इदन्तु प्राथमिकमनुमान न त्वेवदेव प्रवर्तकं प्रवृत्तिविषयविशेष्यकज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वात् । किन्त- सानुमाने सति एतत्सम्योपासनमिदानी मत्वतिसाध्यं मत्वतिनिछ- ·शब्दाख्यतुरीयख विधिवादः । सविशेषणविशेषणात्। न चैवं कालभेदेन पुरुषभेदेन च कार्य कारणभावभेदादनन्तकार्यकारणभावप्रसङ्ग इति वाच्चं। नैयायि- कनयेऽपि प्रवृत्तिविषयविशेष्यकेदानौन्तनखेच्छाविषयसाधनत्वेदा- नौतनवलतिमाध्यवादिज्ञानस्य चिकौर्षायां प्रवृत्तौ च हेतुत्वेन कासभेदेन पुरुषभेदेन र कार्य-कारणभावस्था विशिष्टत्वात् । चत- एव वक्ष्यमाणक्रमेण नित्य-काम्यभेदेन कार्य-कारणभेदेऽपि न चतिरिति मन्तव्यं । न च वत्तिधर्मप्रतिसन्धानजन्यकार्यताज्ञान- माघस्य प्रवृत्तिहेतुत्वे दृष्टसाधनवायचानेऽपि इदं खेच्छाधीनेदा- नौन्तनमस्कतिमाध्यं स्वेच्छाधौनेदानीन्तनमावतिव्यतिरेकप्रयुक्तव्यति- रेकप्रतियोगित्वात् जन्यत्वे मति तादृशकत्यघटितमामय्यजन्यवा- बेत्यादिना कार्य्यतानुमानात प्रवृत्यापत्तिः तथापि ताशप्रवृत्त्य- घटितमामय्यजन्यत्वादिरूपखवृत्तिधर्मप्रतिसन्धानजन्यत्वात्(१) इति वाचं । स्खविशेषणपदेन विशिष्य तदानीन्तनखेचाविषयसाधन- व-तदानौन्तनशौचादिमत्त्वरूप(१) खत्तिधर्मस्य विवक्षितत्वात् । (१) तस्यापि तादृशकृतिजन्यत्वे सति तादृशसामग्राजन्यत्वादिरूपखति- धम्मप्रतिसन्धानजन्यत्वादिति ख० । (२) तदानीन्तनशुचित्व-जीवित्वरूपेति ग। इदानीन्तनखेच्छाविषयसा- धमत्वेदानीन्तनशौचादिमत्त्वरूपेति ख० । हेतुताप्रतियोगिककार्यताधिकरणस्वादित्यनुमान । म चासिद्धिः, एकवित्तिवे. द्यतया प्रथमानुमानेन तदग्रहात्, अतएव प्राक् तदपेक्षा, उक्वानुमानानन्तरं सविशेष्यकं मानसमेव वा ज्ञान प्रवर्तकमित्याड, तच्चिन्यं, तस्य स्खविप्रेषण- वत्ताप्रतिसन्धानाजन्यत्वेनाप्रवर्तकत्वात् परम्परया तज्जन्यत्वस्यातिप्रसक्तत्वात 10 ·चिन्तामो नवमननुनमः हिवाधनाखाजानेऽपि शौचादिमत्त्वप्रतिमन्धानजन्य- काीताज्ञानात्(१) काम्ये प्रवृत्यापतिथेति वाच्य। काम्यगोचरम- हप्तौ इदानौमानखेच्छाविषयमाधमल-बलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञान- बन्यकार्यताज्ञानं हेतुः नित्यगोचरप्रवृत्तौ च ददानौसनशौचादि- मासमतिमधानजन्यं कार्य्यताज्ञानमिति विशिष्य हेतु-हेतुमभा- बान प्रतिमाचेच कार्यताचानसामान्यं हेतः नित्य-काम्यभेदेन कार्य-कारणभावभेदेऽपि यथा म दोषस्तथो प्राक् । नित्यपदच रदानौं तत्पुरुषेण नित्यत्वेन ज्ञायमानपरं, तेन मित्यस्य काम्य- बधमेण शौचादिलिङ्गककार्य्यताज्ञानमात्रात् प्रवृत्तिः, काम्यवच्च नहानौं तत्पुरुषेण नित्यत्वेनाज्ञायमानत्वं तेन काम्यस्य नित्यख- भने भौचादिमत्ताशानजन्यकार्यताज्ञानादेव प्रवृत्तिः, नित्यवञ्च प्रत्यवायजनकौभताभावप्रतियोगित्वं । बेषितु तादृशोभयविशेषणाधीनकार्यताज्ञानानामेकशक्तिमत्त्वेन प्रतिक्षामान्यं प्रति हेतृत्व(२) इति वदन्ति, तदसत्, तथापि भोज- (१) शौचादिमत्ताप्रतिसन्धानजन्यकार्यताज्ञानेछसाधनत्वप्रतिसन्धानजन्य- कायंताबानादित्यर्थः। (२) अतःप्रातिसिकरूपेण तत्तविशेषणस्य कारणतावच्छेदककोटिप्रवि- पेऽपि न परस्परं व्यभिचार इति शेषः । तमादेतन्मते ज्ञानमात्रस्यैवात्मविशेष्यकतया भिन्नविशेष्यकस्यापि प्रवर्तकत्व- मित्येव तावमिति, 'सन्येति, यथा हेतुर्न व्यभिचारी तथा कार्य । न च नित्ये वेदाधीनज्ञानस्यैव प्रवर्तकतया नेतदनुमानापेक्षेति वक्तव्यं, तस्य खविशेषण- क्लापतिसन्धावानन्यत्वेनाप्रवर्तकत्वात् इदानीन्तनवादेलवामानाच । एवच लिये वेदाधीनकार्यताबानं प्रवकमिति मतान्तरेण बोध्यं । 'पुरुषेति पुरुष- ·शब्दास्यलयमहे विधिवादः । सामग्यन्तरकल्यनमिति चेत्, भवेदेवं, यदि कि साध्यत्वेन पाकस्य श्रोदनसाधनता स्यात, न चैवं, गौरावात, किन्तु पाकत्वेन, स तु कृति विना नेत्य- न्यदेतत् । वहिना साधयामौतिवत् कृत्या साधया- मौतौच्छा इष्टसाधनताज्ञानादेवेति चेत्, तई तप वहिसाध्यताज्ञानवदचापि कृतिसाध्यत्वज्ञानं कारण- मावश्यकं , कृतौ चानुभवसिहचिकीर्षाधीनत्वं विशेषः सिद्धवष्टिगोचरेच्छेत्यर्थः, तत्र जलसंयोगादिसाधताग्रहस्य परेणापि हेतुत्वोपगमादिति भावः। 'गौरवात्' कृतिमाध्यपाकत्वस्य कारण- तावच्छेदकत्वे गौरवात्, 'मः' पाकः, 'कतिं विनानेति परम्परया- कृतिं विनानेत्यर्थः । 'वहिना माधयामौ तिवदिति, उपायविशेष- माध्यत्वप्रकारिकेति भेषः, 'इष्टसाधनताज्ञानादेवेति न तु तदव- च्छेदेनेष्टसाधनताज्ञानादित्यर्थः, 'कारणमावण्यकमिति, अन्यथा छात्यसाध्यताज्ञानेऽपि चिकौर्षापत्तिरित्युक्त्वादिति भाषा में प्राणपञ्चकसञ्चारादौ जौवनयोनिकतिमाध्यताज्ञानेऽपि चिकीर्षा- प्रवृत्यापत्तिरित्यत आह, 'तौ चेति, 'विशेषः' विशेषणं, तथाच र्षाधीनकृत्यसाध्यमपि तादृशकृतिसाध्यत्वेन बुध्येतेति कथं समनिबन्धनो. ऽतिप्रसङ्ग इति चेत्, न, चिकीर्षाधीनत्वेनोपलक्षितकृतिविशेषासाध्यस्य प्रा- गपञ्चकसञ्चारादेतत्साध्यत्वभ्रमसम्भवात् बन्यथा सखेतिप्रसङ्गभङ्गायोपाय- विषयत्वविशेषणप्रवेशापत्तः, न वान्वयष्यभिचारः, सिद्धे इच्छाभाव इव विषय- योग्यताविलम्बादेव विलम्बात् । न च तत्रासिद्धत्वज्ञानविलम्बादिलम्बः, ·तावचिन्तामो नेन प्राणपत्रकसबारे जीवनयोनिकृतिसाध्ये न चिकौ धौनकतिमाध्यताज्ञानं हेतुः जीवनयोनिकृतिश्चन तथेति भावः । 'जीवनयोनौति जौवमयोनियनत्वेन इतिवेन वा जौव- नयोनिकृतिमाध्यताजाने इत्यर्थः, ददमुपलक्षणं निवृत्तित्वेन कनि- बेन वा निवृत्तिमाध्यताभ्रमे चेत्यपि बोध्यं । न च प्राणसधारे था प्रवृत्तिरापद्यते तस्याः प्राण एवोपादानं भविष्यतीत्युपादान- प्रत्यवाभावादेव न प्रवृत्तिरिति वाच्छं। प्राणवहनाद्या अपि तदु- पादानत्वसम्भवात्तस्था अप्यभिघातद्वारा प्राणमचारजनकत्वात् तन्मते प्राणस्थापि प्रत्यक्षत्वाभ्युपगमाञ्च । न च नित्यातिरिक्तस्थले इष्ट- साधनतालिङ्गकवतिसाध्यताज्ञानस्य विशेषसामयीत्वेनाये वाध्यतया तदभावादेव न तत्र चिकौर्षा-प्रवृत्ती इति वाच्यं । तस्यापौष्ट- दिशापि तादृशचतिविषययोग्यताज्ञानहेतुत्वौचित्यात् एषच भमेऽतिप्रसा- वारणाय खपदप्रवेशोऽप्यनावश्यकः तस्य तादृशकृत्ययोग्यत्वादिति, अत्र ब्रूमः, खेच्छाधीनकृतिसाध्यताज्ञान प्रवर्तकमित्यये स्फुटं, खच्छाधीनत्वञ्च न ज्ञात तवं किन्तु खरूपसत् एवञ्च वस्तुगत्या खेच्छाधौना या कृतिस्तत्माध्यता- शानस्य प्रवर्तकत्वे प्राणपञ्चकसञ्चारस्थले तादृशकतेरप्रसिद्धतया तद्भमा- सम्भवेन तन्निबन्धनातिप्रसङ्गाभावात् एवञ्च यथाश्रुतेनैवोपपत्तौ कृतिसाध्य- ताज्ञाने अवच्छेदकात्वकल्पनैवाविप्रसङ्गानिरासायोपयुज्यते न तु तादृशकृति- विषययोग्यज्ञानरूपहेत्वन्तरकल्पनं गौरवात् इति मन्तव्यं । न च सुखेऽति- प्रसङ्गवारणाय तस्यावश्यकत्वमिति वाच्यं । उपायेच्छाधीनकृतित एव सुख- सम्भवे तत्रापि खेच्छाधीनक्तेरप्रसिद्धतया तादृशज्ञानासम्भवेनातिप्रसङ्गा- भावात् यथा च फलज्ञानं फलेच्छा वान प्रवर्तिका तथोक्तं प्रत्यक्षप्रकाणे अति प्रकाश ·शशायरोषखडे विधिवादः। साधमत्वेन तद्धमेण वा तमिजाककार्य्यताज्ञानस्यापि सम्भवात् । ने चेष्टापत्तिः, जीवनयोनिकत्यादिमाध्यताजानदशायां पिकौर्षा-सात्योः सर्वानुभवविरुद्धत्वादिति भावः । पत्र मिश्राः प्राणपञ्चकसच्चारस्य चिकीर्षाधीनप्रवृत्तिविषयत्व- स्वरूपायोग्यत्वात् प्राणपञ्चकमचारवत्त्वरूपविशेष्यतावच्छेदकान्तर्भावेन चिकौर्षा-प्रवृत्ति-कृतिमाध्यताज्ञानानां कार्य-कारणभावस्य कचि- दण्यकल्पनात् कतिमाध्यताज्ञानस्य विषयनिष्ठतया हेतुत्वपचेऽपि स्वरूपायोग्यविशेष्यव्यावृत्तविशेष्यताया एव कारणतावच्छेदकप्रत्या- त्तित्वाब्जीवनयोनिकृत्यादिमाध्यताज्ञानेऽपि न प्राणपञ्चकसञ्चारे वृत्तिरिति चिकौर्षाधीनत्वविशेषणं नोपादेयमेव, अन्यथा चिको- बांधौनवविशेषणोपादानेऽपि तदधौनशतिमाध्यत्वस्यैव भ्रमात् प्रव- च्यापत्ते?ळरत्वादित्याहुः । तदमत्, कतौ चिकौर्षाधीनत्वाविशेषणे एवंरूपेण प्राणपञ्चकसच्चारे प्रवृत्त्यभावोपपादनेऽपि घटादौ कृतित्वेन जौवयोनिकृत्यादेः माध्यताभ्रमात् प्रवृत्त्यापत्ते?रित्वात् घटाद्यन्त- र्भावेन कार्य-कारणभावस्थानश्यं कृप्तत्वात्तनिष्ठविशेष्यतायाः स्वरूपा-' योग्यव्यावृत्तवाच्च । न चेष्टापत्तिः, अनुभवविरोधात्, अन्यथा प्राण- पञ्चकमचारे पौष्टापत्तेः सम्भवात्, न हि तस्य स्वरूपायोग्यत्वे अनु- भवातिरिक्तं प्रमाणमस्ति, श्राहार्यप्रबलश्वासप्रश्वासदशायां प्राण- पश्चारेऽपि चिकौर्षा-प्रवृत्त्योरनुभूयमानतया प्राणपञ्चकमचारस खरूपायोग्यत्वविरहाच्च । न चैवं चिकौर्षाधीनत्वविशेषणेऽपि तदधी- मकृतिमाध्यत्वस्यैव भ्रमात् प्राणसञ्चारे प्रवृत्त्यापत्तिारेति वाच्यं । नचानायत्या इष्टापत्तेरेव भरणत्वानौवनयोनिकृतिमाध्यताशान--.

·तत्वचिन्तामो प्रत्तिः, अन्यथा कृतिसाध्येष्टसाधनतापवेऽपि तब प्रवत्त। ननु चिकौर्षाधीनत्वस्योपलक्षणत्वे उपलक्ष्य- दशायामिष्टापत्तेः सर्वानुभवविरुद्धत्वेनाशक्यत्वात्, अन्यथा एता- दृशानुभवविवादे कार्य-कारणभावव्यवस्थैव न स्यात् । न च कृति- वेग कतिसामान्यसाध्यताज्ञानत्वेनैव हेतुत्वं नौवनयोनिकृत्यादि- माध्यताव्याहत्तप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाः कारणतावच्छेदक- प्रत्यासत्तिवाच नोक्रातिप्रसङ्ग(१) इति वाच्यं । तथा मति लाघवान् ज्ञानवेनैव हेतुत्वौचित्येन कृतिमाध्यत्वविषयकत्वान्तर्भावस्थापि व्यर्थत्वा- पत्तेः जौवनयोनिकृत्यादिसाध्यताव्यावृत्तकृतिमाध्यतानिष्ठप्रकारता- निरूपितविशेष्यतायाः प्रत्यासत्तित्वाभ्युपगमेनैवातिप्रसङ्गभङ्गसम्भवात् प्रवृत्तिमाध्यताभ्रमात् प्राणसञ्चारे प्रहत्तेरुत्पादस्य तवापि दुह्यरत्वात्, कृतिमाध्यतानिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाः प्रत्यामत्तित्वलाभा- चैव कतिमाध्यताविषयकलान्तर्भाव इति चेत्, तईि प्रवृत्तित्वावच्छिन्न- प्रवृत्तिमाध्यतानिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाः प्रत्यामत्तित्वला- भाय चिकीर्षाधीनत्वोपादानस्यापि मार्थकत्वादिति कृतं पल्लवितेन। 'कतिमाध्येति कृतिमाध्यत्वे सतोष्टमाधनताजानस्य हेतुत्वपक्षे- पौत्यर्थः । 'मनु वस्तुगत्या या चिकौ धौना कृतिस्तत्मा- ध्यताज्ञानं हेतुः चिकौर्षाधीनकृतित्वेन तत्माध्यताज्ञानं वेति विकल्य दूषयति, 'नन्विति, 'उपस्वक्षणत्वे' परिचायकमात्रत्वे ज्ञान- (१) न प्राणसञ्चार प्रतिरित्यर्थः *बल वा खचिकीर्षाधीनत्वं विशेषणं सुखचिकीर्षाजन्या न वतिरित्यस्याये शुटत्वादिति तटस्थः शाहते, 'नन्विति, मनु स्वप्रमाणकत्वानाय्यमित्यत आर, ·शब्दाख्यतुरीयखण्हे विधिवादः। B माचगतानतिप्रसक्तधर्माभावात् कृतिमावस्य चाति- प्रसङ्गात् तत्तत्कृतिविशेषा उपलक्ष्याः, तथाच तदन- नुगमात् प्रत्त्यननुगमः, विशेषणत्वे चिकौर्षायां महत्तौ च चिकौर्षाज्ञानकारणत्वे गौरवं प्रमाणाभावश्च । विषयतया कारणतावच्छेदककोव्यप्रविष्टत्व इति यावन्, 'उपलक्ष्य- मात्रगतेति चिकौ धौनपदप्रतिपाघमात्रनिष्ठेत्यर्थः, ‘मात्रशब्दो- यावदर्थकः, अतः प्रमेयत्वादिवारणय 'अनतीति, 'कृतिमात्रस्य' कृतित्व स्प, 'अतिप्रसङ्गात्' जीवनयोनियत्नमाधारणत्वात्, 'तत्तत्- कृतिविशेषाः' तत्तत्वतित्वेन कृतिविशेषाः, 'उपलक्ष्याः' कारणता- वच्छेदकप्रविष्टतया चिकौ धौनपदप्रतिपाद्याः, अन्यथा(१) प्रमेय- त्वादिप्रकारकज्ञानमादायातिप्रसङ्गादिति(२) भावः। तदननुगमात्' तत्तत्वतित्वानां नानात्वात्, 'प्रवृत्त्यननुगमः' प्रवृत्तिसामान्ये व्यभि- चारः,(२) 'विशेषणत्वे' ज्ञानविषयतया कारणतावच्छेदककोटिप्रवि- तृत्वे, प्रामाणिक गौरवं न दोषायेत्यत आह, 'प्रमाणभावश्चेति । ननु यथोक्तातिप्रमङ्गवारणान्यथानुपपत्तिरेव(४) मानमित्यरुचेषा- (१) वत्तकृतित्वेन कारणतावच्छेदककोयप्रविष्ठत्व इत्यर्थः (१) अविप्रसङ्गात् पाकः प्रमेयसाध्यइत्यादिज्ञानात् चिकौर्षा-प्रस्ती स्थावामित्यर्थः । (२) तकृविसाध्यताज्ञानं विनापि प्रकृत्युत्पत्तेरिति भावः । (8) प्राणपञ्चकसबारे प्रत्यापत्तिरूपातिप्रसङ्गवारणान्यथानुपपत्तिरेवे- त्यर्थः। 'प्रमाणेति, 'विरोधेनेति, तत्माध्यत्वभाने समानसंविसंवेधतना साधन ·सवचिन्तामणी किश्च चिकीर्षासाध्यावस्थायाः कृतेः सिद्धावस्थसाधन- त्वविरोधेन कृतिसाध्यता पाकादौ न ज्ञायतेति चेत्, 'न,अस्ति हि कृतिविशेषोमानसप्रत्यक्षसिद्धोजीवनयो- निप्रयत्नव्यारत्तश्चिकौर्षापलक्ष्यः यच चिकौर्षाकारणत्व- मारमाह, 'किञ्चेति, 'माध्यावस्थायाः' माध्यत्वविशिष्टायाः, 'मिद्धा- वस्थमाधमत्वेति मिद्धतादशामात्रवृत्तिपाकादिनिष्ठमाध्यतानिरूपक- वेत्यर्थः, साधनत्ववत् माध्यतानिरूपकत्वेनापि माध्यताश्रयत्वस्थ विरो- धादिति भावः । 'कतिमाध्यता' चिकौर्षासाध्यकृतिमाध्यता, उपन- च्यमाचगतानतिप्रमको नास्तौति यदुनं तदूषयति, 'अस्ति हौति, 'कतिविशेषः कृतिनिठो विशेषः, 'चिकौर्षोपलक्ष्यः' चिकौ धौन- पदप्रतिपाद्यमात्रनिष्ठः, 'यति यदवच्छिन्ने इत्यर्थः, 'जातिरूप इति प्रवृत्तित्वाख्यजातिरूप इत्यर्थः । न चैकस्मिन् समूहालम्बनयत्नेऽनि- धार्थ निवृत्तिरूपे दृष्टार्थे प्रवृत्तिरूपे निवृत्तित्वमादाय माझ्यं दुरिमिति वाच्यं । राग-द्वेषयोर्योगपद्याभावादेकस्य प्रवृत्ति-नि- तिरूपत्वासम्भवात्(१) । न च यत्रापेक्षाबुयात्मकमिष्टानिष्टमाधन- खादिविषयकसमूहालम्बनमेकचानं ततः क्रमेण फलेच्छा-फलदेषौ ततः क्रमेणोपायेछोपायद्वेषौ तचेष्टानिष्टोभयविषयकप्रवृत्ति-निव- स्थात्मकसमूहासम्बनयनसम्भव इति वाच्यं । अपेक्षाबुद्धेः क्षणचयाव- (१) संथाच इसाधनत्यानिटसाधनत्योभयविषयकसमूहालम्बनं ततः फलेच्छा ततः पलदेषः तत्समये च ज्ञानाभावात् न समूहालम्बन- प्रयत्नसम्भव इति भावः ।

·शब्दावतुरोषखडे विधिवादः । ग्रहः स च तव जातिरूपो मम त्वनुगतकारणोपाधि- रूपः, एवञ्च चिकीर्षाधीनत्वेनानुगतेन कृतिविशेषा- उपाय- थायितया उपायेच्छाकाले तनाशात् उपायेच्छाकाले(१) देषोत्पत्त्यसम्भवेन तचाप्युभयात्मकयत्नासम्भवात् उपादानप्रत्यक्षस्य(२) वृत्तिं प्रति साक्षात्माधनस्य विलम्बेनापि तत्रोभयात्मकयनासम्भवाच जानेच्छा-द्वेषाणं योगपद्याभावेन तत्राव्यवहितपूर्वमुपादानप्रत्यक्षा- सम्भवात्। न च तथापि ज्ञानेच्छयोः राग-द्वेषयोर्वा यौगपद्याभ्युपगमे सायं दुर्वारमिति वाच्यं । तथा मति तत्र युगपत्प्रयत्नयाभ्युप- गमेन मार्यविरहात् प्रयत्नयोगपद्यस्थापि एकदोत्पन्नपरस्परवि- लक्षणविंशत्यङ्गुलिचेष्टास्थले कृप्तत्वात् प्रयत्नभेदं विना तदनुपपत्ते- रिति भावः । 'अनुगतकारणेति प्रवृत्तोऽस्मि प्रवृत्तोऽस्मौत्यनु- गतप्रत्ययकारणेत्यर्थः, 'उपाधिरूप इति प्रखण्डोपाधिरूप इत्यर्थः, गुणगतजात्यनभ्युपगमादिति भावः । 'चिकौ धौनत्वेनेति, चिकी- (१) ननु चतुर्थक्षणपर्यन्तस्थायित्वोपगमेनैव तत्र प्रयत्नोत्पत्तिसम्भव इत्यत- बाह, उपायेच्छति। (१) पञ्चमक्षणपर्य्यन्तस्थायित्वोपगमेऽपि न तादृशकृत्युत्यादसम्भव इत्यार, उपादानप्रत्यक्षस्येति । . विभानमिति भावः । ननु को धर्मस्तत्र कार्य्यतावच्छेदक इत्यत शाह, सचेति, ममेति गुणगतजात्यनङ्गीकर्तुरित्यर्थः, 'धनुगतेति, अनुगते कारणे चिकी. लक्षणे, 'उपाधिरूप तत्तयक्तित्वरूप इति यावत्, कार्य्यतावच्छेदकानुग- तस्यादोषत्वात् न त्वनुगतकारणघटित उपाधिश्चिकौर्षाजन्यत्वलक्षण इत्या ·सावचिन्तामणे- खामुपलक्ष्याणां पनुगतत्वमपि। यथा गोत्वेण तटस्थे- मोपलक्षिता महिष्यादिव्यारत्तधानकर्मव्यक्तिविशेषाः धनुपदेनोच्यन्ते न तु गोत्वमपि, तथा चिकौर्षापि, जिन्यतावच्छेदकेनेत्यर्थः, 'अनुगतेन' सर्वसाधारणेन, 'उपलक्ष्याणां' चिकौर्षाधौनपदप्रतिपाद्यानां, 'अनुगतत्वं' सर्वसाधारणानतिप्रसक- धर्मावच्छिन्नत्वं, 'यथेति स्वमते दृष्टान्तः,(१) 'तटस्थेन' शल्यविषयेण, 'उपलक्षिताः' प्रमिताः, 'धेनुपदेनोच्यन्ते' धेनुपदजन्यबोधविषया- इत्यर्थः, 'न तु गोत्वमपौति, तज्जन्यबोधविषय इति श्रेषः । शक्यता- वच्छेदकन्तु धानकर्मत्वमेव गोत्वस्य प्रयोगोपाधित्वात्(२) तस्य महि- ब्यादिसाधारण्येऽपि न महिय्यादिबोध इति भावः। 'तथा चिकौ- (१) गोवविशिषधानकम्मत्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वेन शक्तिविषयत्वात् न न्यायमक्षसाधारण्यं । (१) तत्पदशक्तयविषयत्वे सति खाश्रयभिन्नस्य वत्यदजन्यशाब्दबोधव्याव- तकत्वादित्यर्थः। तजन्यत्वे ग्राह्ये तज्जन्यत्वस्थानवच्छेदकत्वादिति । यत्तु अनुगतकारणप्रयो- ज्यानुगतोपाधिरूप इत्यर्थ इति तन्न, तस्यैवानुगतत्वे चिकौर्षाधीनत्वेनानुगत- त्वमित्यग्रिमग्रन्थविरोधात् । । एवञ्च पूर्वोक्ताननुगममुद्धरति, 'एवञ्चेति, यथा धूमत्वाद्यवच्छेदेन वहिजन्यत्वग्रहेपि धमालोकादीनां वहिजन्यत्वमनुगतं तथा तत्तत्व- तिवाद्यवच्छेदेन चिकौजिन्यत्वग्रहेऽपि चिकौर्षाजन्यत्वं सानुगतमि- गः । नन्वेवं चिकीर्षापि लिङ्गादिपदणक्या स्थादित्यत चाह, 'यथेति, ·शब्दाखातुरोपखण्डे विधिवादः । 88 एवं जीवनयोनियत्नव्याहत्तातिविशेषाणां कृतित्वेन जानं कारणमिति नाननुगमः । मनु कतिसाध्ये न कृतिविशेषणमसत्वात् सत्वे वा कृतौ सत्यां ज्ञानं जाने च कृतिरित्यन्योन्याश्रयः, नोपलक्षणमतिप्रसङ्गादिति चेत्, न, कृतिईि ज्ञाने विषयतया विशेषणमेव साध्ये र्षापौति एवं चिकौर्षाजन्यत्वमपौत्यर्थः, न कारणीभूतज्ञानविषय- इति शेषः, किन्तु चिकौर्षाधीनत्वेन प्रमिता व्यक्तिविशेषा एव का- रणीभूतज्ञानविषया इति भावः । क्वचित् ‘एवं चिकौर्षापीति पाठः, 'सतित्वेन' कृतिविशेषत्वेन, 'नाननुगम इति न व्यभिचार रत्यर्थः, तथाच प्रवृत्तिवरूपेण प्रवृत्तिमाध्यता ज्ञानं प्रवृत्तौ हेतुरिति भावः। पतिमाय इति कतिमाध्यताज्ञानं प्रवर्तकमित्यत्र कृतिमाध्यताजाने इत्यर्थः, 'न विशेषणमिति न तदम्पथिना प्रवृत्तिहेतत्वेनाधिते- त्यर्थः, 'असत्त्वादिति कृतेः प्रवृत्तिपूर्वमसत्त्वादित्यर्थः, 'सचे वा' प्रवृत्तिपूर्व सत्त्वाभ्युपगमे वा, 'हतौ सत्या' आतावुत्पत्रायां, 'ज्ञान' । रुतिविशिष्टज्ञानं, पूर्ववत्तौति शेषः, 'ज्ञाने' कृतिविशिष्टज्ञाने, 'नोपखक्षणमिति न ज्ञानापयिना प्रवृत्तिहेतुत्वेनानन्वितेत्यर्थः, 'अतिप्रमादिति, ज्ञानमाषात् त्यसाध्यत्वेन निधितेऽपि प्रवृत्ति- प्रसङ्गादित्यर्थः । कृतौ यथोतोपखक्षणत्वसत्त्वेऽपि कृतिविशेषत्वेव कृतिविशेषविषयकसाध्यताज्ञानस्यैव इतत्वात् ज्ञानमात्रव्यावृत्तिरिति समाधत्ते, 'कतिही ति, 'ज्ञाने' कारणभूतज्ञाने, 'विषयतया' विषयतासम्बन्धेन, 'विशेषणमेव' तदविषयकचानाड्यावर्तकमेव, -- ·तावचिन्तामयी परिचायकतयोपलक्षणं अन्यथा इष्टसाधनेऽपोर्ट न विशेषणमसत्त्वात नोपलक्षणमतिप्रसङ्गात्, लिङ्गजा- नादौ वा का गतिः। नन्वेवं अमेऽपि चिकौर्षा स्यात्त- स्वापि चिकौर्षाधीनकृतिसाध्यत्वात् अत्र वदन्ति । चेति किदा प्रवृत्तिरूपकार्य इत्यर्थः, परिचायकतथा' ज्ञानविषयतया कारणतावच्छेदकतया, कारणत्वाभावेनेति शेषः, 'उपलक्षणमिति जानावयिना प्रवृत्तिकारणत्वेनानन्वितेत्यर्थः, विशेषणवोपखक्षण- अयोनिरोधेऽपि व्यावर्तकलोपलक्षणत्वयोर्विरोधाभावादिति भावः । 'एमाधने' इष्टसाधनताज्ञाने, ' सिचानादाविति, तथापि लिङ्गं न विशेषणं अतीतानागतसिङ्गस्थलेऽनुमितिपूर्व तदसत्त्वात् नोप- सवर्ण जानमाचादनुमितिप्रसङ्गादिति भावः। नन्वेवमिति, ‘एवं' एवमपि प्रवृत्तित्वेन प्रवृत्तिमाध्यताज्ञानस्य हेतुत्वेऽपौति यावन, 'अमेऽपौति, 'श्रमः' नान्नरोयकदुःखविशेषः,(१) "चिकौर्षा स्यादिति अमवरूपेण चिकौर्षा स्थादित्यर्थः, अन्यथा मुखत्वादिरूपेण तव चिकौर्षायामिष्टापत्तेः, तेन रूपेण प्रवृत्तिः स्थादित्यपि बोध्यं, 'चिकी- बांधीनहातिमाध्यत्वादिति खजनकक्रिया हेतुप्रवृत्तिमाध्यवादित्यर्थः। पतु अमे चैत्यवन्दनादिवदिष्टसाधनताशानाभावादेव नचिकौर्षा- 'प्रवृत्तीतेरपि नित्यातिरितस्थले इष्टसाधनतालिङ्गकतिमाध्यता- ' (१) दुख विशेष इवि ख• । कानाचानादाविति पतीतमिवानादावित्यर्थः । नन्वेवं अमेपि चिकी.

·शब्दालतुरीजाब विधवादः। अमस्तु भोजनादिक्रियासाध्यो न तहतिसाय अधिकौर्षितत्वात् कृतेः स्वध्वंससाक्षात्कारातिरिक ज्ञानस्यैव चिकौर्षा-प्रवृत्तिविशेषसामग्रौत्वेन वक्ष्यमाणलात् । । मलादौनां भार्थकत्रने रोगनाशादिरूपेष्टसाधनताज्ञानमपि वर्तन- इति वाच्यं । तत्रापि श्रमहेतक्रियाया एव रोगनाशादिसाधनत्वेन अमस्येष्टसाधनलाभावादिति चेत्, न, रहसाधनमधमेण लेखिक- कतिमाथताज्ञानसम्भवात् धमस्त ज्ञानदयमेकं वा अन्यदेतत्, व श्रमात्मकदुःखध्वंसे उत्कटेच्छा नष्टमाधमताप्रमाया अपि सा- वाच । न च तदानौं तत्र चिकौर्षा-प्रवृत्त्वोरिडापत्तिरिति वाचं। दुःखत्वादिरूपेण दुःखस्येच्छा-प्रवृत्तिविषयत्वे मानाभावेन अकुर- जमने शिक्षाशकसमिव दुःखलादिरूपेण दुःखमपौछा-प्रवृत्ति- विषयवस्वरूपायोग्यमिति सिद्धान्तात् । न चैवं मलादौना था- यामादिश्रमे चिकौर्षा-प्रवृत्त्यनुपपत्तिरिति वाच्यं । तचापि तद्वेत- क्रियायामेव चिकौर्षा-प्रवृत्त्युत्पत्तेर्न तु श्रम इति भावः । 'खध्वं- सेति स्वध्वंसमाक्षात्कारातिरिकं यत् खजनकचिकौर्षाया अविय- स्तदजनकत्वनियमादित्यर्थः, अत्र 'वध्वंम:' खजन्योध्वंसः नतु धौनवतिसाध्यवाधानात् प्रवत्तै तेत्यत्र कस्यचित् समाधानमार, 'श्रम- खिति, नवधिकोर्षितमपि तथास्तु इत्यत बाह, 'तेरिति, छतित्वेव जनकत्वे नियमोऽयं इत्यत्र स्वध्वंसेवादेस्तात्पर्थं तेन खपूर्ववत्तिगुणान्तर धंसे विरोधिगुणत्वेन कृतेर्जनकत्वेऽपि न दोषः, यद्यप्येवमप्यवृछादिकं प्रवि सावन छतेजनकत्वाभिचार एव, तथापि नमित्वेनापि विशेषणीयमिवि भावा । 'विकीति बननधिको विषयमाष इत्यर्थः, अप्रयोग ·पिको विषयमाचे जनकत्वात, नहि भोजनाच कोर्षाधीनकृत्या गमनं साध्यते इति केचित्, तब, 'गुरुतरभारोत्तोलने कृत्यसाध्ये भ्रमात प्रवृत्तस्य निगड़- निश्चलदेहस्य वा कृती सत्यामुत्तोलन-चलनक्रिया- नुत्यादेपि श्रमानुभवात् कृतेरेव कारणत्वात् । न तु सज्जन्यक्रियायाः, सुखे व्यभिचाराच्च । न हि सुख खप्रतियोगिकः, तेन विरोधिगुणतया गुणान्तरनाशकत्वेऽपि म पतिः, ध्वंसमाक्षात्कारातिरिक इति तु व्यायः, ध्वंसव्यवच्छेदस्तु न्यायनयमाश्रित्य तन्मतेऽतिरिकस्य तस्यानभ्युपगमात् चिकौर्षित- जनकव्यापारात्यपि विशेषणान चेष्टायां व्यभिचारः, अपूर्व- करणीपाटवजन्यशब्दयोसामन्मते कृत्यजन्यत्वात् (१) याग-दोषयोरेव तवनकत्वादिति भावः । 'निगडनिसलदेशस्येति, चलने भ्रमात्() प्रवृत्तयेति शेषः । ननु तत्रापि नाडौक्रियात एव श्रम इत्याचे राक, 'मुख रति निमित्तमतमो मुखमादायेत्यर्थः, 'यभिचारात' खर्वसेत्यादिनियमस्य व्यभिचारात्, व्यभिचारमेव विवृणेति, 'म हौति । केषाधित समाधानमा निराकरोति, 'चिकौजन्य- (१) नत्र व्यभिचार इति शेषः। (१) कृतिसाध्यताप्रमादित्यर्थः । निरासायात, 'नीति, मनु तत्राप्यतःचालनक्रियाजन्यः श्रम इत्याचे. राह, निगडेति' थामवातजडोकृतकलेवरस्योत्यातुकामस्येत्यपि बोध्यं, उक्त- आठौ व्यभिचारमाह, 'मुख इति तस्य खजनकचिकोषाविषयत्वाभावादिति ·शबाखतुरोपण विधिवाद । N कृतिकारणचिको विषयः, उपायचिकीर्षाजन्या कि कृतिः न तु सुखचिकौर्षाजन्या। चिकौर्षाजन्यकति: साध्यत्वं न अमे देषयोनिप्रयत्नादपि तदुत्पत्तरि- त्यपरे। तन्न । शत्रुबधस्येष्टसाधतनत्वेन चिकीर्षा- चतिमाध्यत्वमिति, चिकौर्षाजन्यचतित्वेन चिकौर्षाजन्यशनिवाब- बमित्यर्थः, प्रचते तथैव विवचितत्वादिति भावः) । 'देषयोनि- प्रथबादिति, देषस्य योनिः कारणं यो यत्न इत्यर्थः, शचुगोचरदेष- जन्यशत्रुबधगोचरप्रवृत्तितोऽपौत्यर्थः, 'इष्टसाधनत्वेनेति, चिकीर्षा- विषयतयेति भेषः, 'यत्नाजनकत्वादिति प्रवृत्त्यजनकत्वादित्यर्थः, (१) तथाच प्रवृत्तित्वावच्छिन्नं प्रति चिकीर्वाधौनकृतित्वावच्छिन्नजनकता- निरूपितजन्यत्वज्ञानं हेतुरिति भावः । भावः । तदेवाह, 'न होति, तत्रैवान्येषां समाधानमाह, 'चिकीर्षेति, 'शत्रुबध- स्येति, प्रतियोगिविषयकद्देषस्य मिन्नविषयतया गौरवेणाप्रवर्तकत्वात् किन्तु जाधवेन समानविषयकेच्छाया एव, नन्वेवं तन्निरत्तौ देष एव हेतुयक्तयुक्त- रिति चेत्, न, इयत्वात् तदुक्तं कुसुमाञ्जली “राग-द्वेषाविनाभावोऽपोत्यादि। न च निवृत्तिप्रयत्नतोऽपि श्रमे पूर्वपक्षतादवस्थामिति वाच्यं । नित्तिप्रय- अस्य क्रियां प्रत्यजनकत्वेन तछमजनकत्वस्य श्वानास्पदतया प्रवृत्तिहेतु. वस्यैव देथे शशितवादित्याहुः । वस्तुतस्तु प्रवृत्तिविरह एव निवृत्तिलयाच प्राचीनमतेऽनुशयप्रकाश एवायं ग्रन्थकत इति विपश्चितममाभिरनुमान- प्रकाशे । उभयमपि दूषयति, 'तन्नेति, 'कृत्यन्तराल' गौवनयोनिप्रयाला, ·सावधितासौ. अन्यकतिसाध्यस्थात् इषस्य यमाजनकत्वात्, सिवितु शपुं देमौत्यनुभवबलात। बत्तु श्रमः कृतित्वेन कृतिसाध्यो न चिकौर्षाधीन- भिवविषयत्वात्() प्रवृत्ति प्रति चिकौर्षाया व्यभिचारप्रसङ्गाचेति भावः । नन्वेवं शत्रुबधप्रवृत्तिपूर्व पचौ देषे किं मानमित्यत पाह, 'देषामिद्धिस्विति, तदानौमिति शेषः । न च देषस्य प्रवृत्त्यजनकत्वे निवृत्तिजनकत्वमस्येवेति तनन्यश्रमे व्यभिचारात् श्रमस्य न तेन रूपेण कतिमाध्यत्वमिति वा। निवृत्तेषिविषयतया क्रियां प्रत्यजनकत्वेन श्रमाजमकलात्, पलायनादिक्रियायाश्च तहेमवर्जन- रूपेष्टसाधनताज्ञानाधौनप्रवृतिजन्यत्वादिति भावः(९) । 'चदिति, तथाच चिकौर्षाविषयत्वमेव तादृमकतिजन्यताव- छेदकमिति भावः । नन्वेवं भोजनादावपि चिकौर्षा न (1) अजनकत्वे हेतुमार, भिन्नविषयत्वादिति, तथाच शत्रुविशेष्यकडेवान शत्रुध्वंसगोचरप्रवृत्तिरिति भावः, यदि विकोषों विना प्रत्युत्पाद- स्तदा प्ररतौ चिकौर्षाया व्यभिचारप्रसाचिकौषी विना तत्र प्रत्युत्पाद इति समुदिततात्पर्य । (२) तथाच चिको विषयताइविच्छिन्न प्रति चिकीर्षाधीनकवित्वेन हेतुखं अमत्वस्य चिकीर्षाविषयतावच्छेदकत्वाभावात् तदवचित्रं प्रति कृतित्वेनैव हेतुत्वमिति भावः । उभयत्र हेतुमाह, 'जीवनयोगौति, यद्यपि चिकौ धौनतिमात्रादपि श्रम इति कृतिविशेषतादृशोवायत्तथाच जीवनयोनितिविशेष एव "पाखिति नायं परिहारस्तथापि चिकीर्षाधीनछतो कियाविशेषरूप- ·शब्दाखतुरीयखो विधिवादः । शतित्वेन, यद्यधिकौर्षिऽपि श्रमे चिकीर्षाधीन क्षति बेन कारणता स्यात् तदा चिकौर्षितमेव भोजन कृत्या साध्यते माचिकौर्षितं गमनादौति न स्यात्, श्रमवहमनेऽपि तज्जन्यत्वप्रसङ्गात्, भोजनादिश्च पि. कौर्षाधीनकृतिविशेषात्, स हि कृतिमाचं व्यभिच- रति जीवनयोनिकृतेस्तदनुत्पादात् । यहा श्रमो न भोजनशतिसाध्यः किन्तु तनिरन्तरोत्पन्नाजीवनयो- निप्रयत्नादेवेति । तन्न । न हि कृतित्वेन तच्छ्रमजन- कन्वं, नापि कृत्यन्तरादेव अमोत्यत्तिः, जीवनयोनिप्र- यत्ने सत्यपि भारोहहनादिकमकुर्वतस्तादृशश्रमाननु- स्थात् तस्थापि श्रमवत् कृतिमात्रजन्यत्वादित्यत पाह, 'भोजना- दिति, जीवनयोनियनसाधारणकृतित्वेन श्रमं प्रति जनकपमुक्का जौवनयोनियत्नत्वेन तदाह, 'यति, तदुभयं दूषयति, 'तबेति, 'तच्छ्रमजनकत्वं' तस्थाः अमजनकत्वं, 'हत्यारात्' जीवनयोनियवान्, , विषयवैलक्षण्यात्ततः श्रमः, न च जीवमयोनियत्ने तथेति वैषम्यमित्याशयः, 'तादृशेवि सम्पातायातं, श्रमाननुभवेनेत्येव विवक्षितं, 'तस्येति जीवनयोनि- पत्नस्येत्यर्थः, श्रमहेतुत्वे किं बाधकमत बाह, 'धन्यथेति, 'तदनुबत्ती खेदानुवृत्तौ, 'श्रमानुवृत्तिप्रसङ्गात्' खकारणीभूतश्रमानुवृत्तिप्रसादित्वा, गौवनयोनिप्रयत्नानुसत्तौ तज्जन्यमानुत्तिप्रमादित्यर्थः, इत्यन्ये। एक- इशिनां समाधान निरस्य खयं समाधत्ते 'मैवमिति । श्रमश्चेति साधने प्रति इत्यर्थः।

·तत्त्वचिन्तामो भवेन तस्य श्रमाजनकत्वात् तस्मात् भोजनादिवत् अमविशेषणमपि भोजनादिक्षतिसाध्यत्वमनन्यगति- कत्वात् । सुप्तस्य स्वेदाद्यनुमितः श्रमः तजन्य इति चेत्, न, खेदादेः श्रमान्यहेतुकत्वात् अन्यथा जाग- रेऽपि तदनुसत्तौ श्रमानुवृत्तिप्रसङ्गात् इति मैवं, खेच्छाधीनत्वस्य कृतिविशेषणत्वात्, श्रमश्च नियमतो- 'तस्य' जीवनयोनियनस्य, 'श्रमविशेषाणां' भोजनादिनानायक- प्रमाणां, 'भोजनादिकतिमाध्यत्वमिति, न तु जौवनयोनितिमा- ध्यत्वमिति श्रेषः। 'तम्यन्य इति जौवनयोनियानजन्य इत्यर्थः, तपाच अमवामान्यएव तस्य जनकलमेकच तृप्तत्वादित्यभिमानः, 'श्रमान्येति, भरौरस्थ पाञ्चभौतिकवान्निद्रायामव्याहतगतिना वायुना पानौत- वहिवरतेजोभागेन शरीरस्थो वक्रिः प्रज्वायते तेन च फेनायितं जलं रोमादिसन्धिना निर्गच्छतौति सिद्धान्तादिति भावः। 'तद- नुवृत्ताविति जौवनयोनियनानुवृत्तावित्यर्थः, एतत्सब समाधिमौक- व्दुक, । वस्तुतस्तु श्रमस्य पिकौर्षाधीनसतित्वेन तादृशातिमाध्यत्वा- भावेऽपि तद्भमाधिकौर्षा-प्रवृत्त्यापोर्दुवारत्वात् । न चेष्टापत्तिः, सरुपायोग्यत्वभङ्गप्रमादित्यपि बोध। 'खेच्छाधीनत्वस्येति समका- रकेच्छाधीनत्वस्येत्यर्थः, 'सपदं चिकौर्षा-प्रवृत्तिप्रकारोभूतधर्मपरं, तिविशेषणवादिति, चिकौ धौनपदोपलचिते प्रवृत्तित्वावचिने इसाधनीभूतमहादेः अमा खेछाधीनशतिसाध्यप्रवृत्तिविषयक्षेति भावः। भच पक्षेच्छाया हेतुत्वात् वा विना कथं श्रमे प्रतिरापाद्यत इति वाच्यं ।

·शब्दास्यतुरोयखखे विधिवादा। लादौ शौचादिखिककार्यताज्ञानमाणात प्रवृत्तिवारणाय विशे- [वसामय्या आवश्यकत्वे तथोपगमस्य प्रयासमाचलात् । बेचिनु फसार्थिचिकौर्षा-प्रवृत्ती प्रति फसमाधमताज्ञानविशिष्ट कतिमाध्यताज्ञानं हेतः, फल स्वर्गादि, तदर्थित्वं नदुहेम्यकत्वं । न चैवं स्वर्गादाविकाविरहेपि स्वर्गादिसाधनताज्ञानविमिष्टकतिमा- ध्यतावानात् चिकौर्षादिप्रसङ्ग इति वाच्य। खौहेण्यकेशं प्रतिर) स्वर्गादौछाया अपि पृथक् हेतुत्वात् शौचादिमत्ताप्रतिसन्धानविभिष्ट- कृतिमाध्यताज्ञानञ्च नित्यस्थलोयधिकौर्षा-प्रवृत्तौ प्रति हेतः, नित्य- स्थलोयलञ्च चिकीर्षाविषयतावच्छेदकावचिनविशेष्यकनित्यत्वज्ञान- विशिष्टत्वं, वैशिष्यञ्च क्षणद्वयमाधारणाव्यवहितोत्तरक्षणावच्छेदेनैका- त्मवृत्तित्वं । न चैवं कान्यताद शायामपि शौचादिमत्ताप्रतिष- न्धानविशिष्ट कार्यता ज्ञानानित्यस्थलीयचिकीर्षाद्यापत्तिरिति वाच्यं । नित्यस्थलीयचिकीर्षादिकं प्रति ममानविशेष्यकनित्यत्वज्ञानस्थापि हेतुत्वादित्याहुः । तदमत्, प्राचीननेयायिकानां गुरूणच शौचादौ तत्कालीनत्व-तत्पुरुषौयत्वविशेषणस्यावश्यकतया कालभेदेन पुरुष- भेदेन च कार्य-कारणभावभेदस्थावश्यकत्वात् तत एवातिप्रमङ्गवारण- सम्भवे नित्यस्खलौयत्वस्य कार्य्यतावच्छेदककोटिप्रवेशे नित्यत्वज्ञानस्य (१) सन्ध्यावन्दनादौ च नित्यतादशायामिएसाधनताप्रतिसन्धानजन्यकार्य- साक्षानमात्रादित्यर्थः। (९) खौँशं प्रतीति ग० । विशेषणं कामनादि, कचित् 'पुरुषविशेषेति पाठस्तदा खविशेषणवत्ताप्रति- सन्धानवत्वं पुरुषे विशेषः इति प्रकाशः ।

·सावचिन्तामो पृथक्तत्वे च गौरवाच, सर्वच तब्बन्यत्वं तदिभिष्टत्वमेव वैशिषच एककालावच्छेदेनैकात्मवृत्तित्वं, जन्यत्वप्रवेशे गौरवात् बालकस्थाद्य- स्तनपानप्रवृत्तौ स्वकृतिमाध्यतास्मरणस्य तैरपि हेतुत्वेन वक्ष्यमाण- तया व्यभिचाराच्च स्मरणस्येष्टसाधनत्वादिज्ञानाजन्यत्वात् । न जन्यत्वपदेन प्रयोज्यत्वं विवक्षितं तथाच तत्र तत्स्मरणमपि जन्मा- कारोणतादृशकाय॑त्वानुभवहारा तत्प्रयोज्यं भवत्येवेति न व्यभि- चार इति वाच्यं । तथा मति मनातबाधस्य जन्मान्तरानुभूत- कार्यतास्मरणादिषभक्षणे प्रवृत्त्यापत्तेः हप्तस्थापि कालान्तरानुभूत- छतिमाध्यतास्मरणभोजनादौ प्रवृत्तेरापत्तेश्च दृष्टसाधनताज्ञान- विभिटकायंताज्ञानञ्च तचास्येव बालकस्य स्तनपानजन्यसुखविशेष- माधनतास्मरणत् तत्सुखविशेषे तदानौमिच्छासत्त्वाच्च खरूपम- सदानीन्तनेच्छाविषयसाधनताज्ञानस्यापि तदानौं मत्त्वेन स्मरण- स्थापि तदिभिष्टत्वात् । अतएवेष्टमाधनतादिज्ञानसत्त्वे लिङ्गान्तरात् कार्य्यताज्ञानेऽपि प्रवृत्तिर्नानुपपना, न वा लिङ्गमंशयस्थानुमित्यहे- तुत्वेऽपि इष्टसाधनतासन्देहात् प्रवृत्तिरनुपपन्ना । न चैवं फल- कामनाविशिष्टकार्यताजानमेव काम्ये प्रवर्तकमस्त इति वाच्यं । फलकामनायां सत्यां तविषयमाधनत्वाज्ञानेऽपि प्रवृत्त्यापत्तेः । न माधमताज्ञानविशिष्टकार्यता ज्ञानं कार्य्यता ज्ञानविशिष्टेष्टसाधन- ताज्ञानं वा इतरित्यत्र विनिगमनाविरहादिष्टसाधनताज्ञानस्यापि हेतुत्वं दुर्वारमिति वाच्यं। इष्टसाधनताज्ञाननाऽपि चिकौर्षासत्त्वे प्रवृत्त्यनुभवेन व्यभिचारात्। न च चिकौर्षे तस्य व्यापारः चिकौषी प्रत्यपि विनिगमनाविरहेण उभयोईतत्वादिति वाय। इच्छायाः ·शब्दाख्यतुरोपबहे विधिवादः । अन्ये त्वात्मनो जीवित्वप्रतिसन्धानजन्यं श्रमे कृति- साध्यताजानं सम्भवतीति जीवनव्यतिरिक्तत्वं स्व- समानप्रकारकज्ञानजन्यत्वनियमेन कृतिमाध्यताज्ञानस्य हेतुताया- अावश्यकत्वात्तत्र विनिगमनाविरहानवकाशात्। न च तथापौष्टमा- धनताज्ञानविशिष्टत्व-खकृतिमाध्यताविषयकत्व-ज्ञानवानां विशेष्य- विशेषणभावे विभिगमनाविरहो दुरि इति वाच्छा इष्टसाधनताशा- नविभिष्टत्व-कृतिमाध्यताविषयकल-ज्ञानवानामेकत्र इयमिति रीत्या व्यामज्यवृत्त्यवच्छेदकत्वाभ्युपगमात्तादृशविनिगमनाविरहानवकाशात, इष्टमाधनताज्ञानच उपस्थितप्रवृत्तिविषयाग्रहीतामंसर्गकेष्टसाधन- तादिज्ञानं बोध्यं, न तु प्रवृत्तिविषयविशेष्यकं, तथा सति धमस्य विशिष्टज्ञानवानभ्युपगमेन इष्टसाधनतादिधमाञ्चैत्यवन्दनादौ कदा- चित् प्रवृत्तिन स्यात्, एवं कार्यताज्ञानमपि उपस्थितप्रवृत्तिविष- थाग्रहीतासंसर्गककार्थताज्ञानं बोध्यं, न तु प्रवृत्तिविषयविशेष्यक, तथा मति कृत्यमाथे गुरुतरभारोत्तोलनादौ प्रवृत्त्यनुपपत्तेः, अन्यथाख्यात्यनभ्युपगमेन तत्र विशिष्टज्ञानासम्भवात्। न चैवमसंस- र्गाग्रहप्रवेशे गौरवमिति वाच्यं । तावता अन्यथाख्यातिमिडावपि एमाधनताज्ञानस्य प्रवृत्तिदेतत्वामिद्धेरित्यास्तां विस्तरः । 'महार्णवकारौयमतमाह, 'अन्ये विति, 'जीवित्वप्रतिसन्धानेति जीवित्वादिप्रतिमन्धानेत्यर्थः, श्रादिना शरीरित्व-ज्ञानवत्वादिपरि- ग्रहः, 'श्रमे जौविसमाचमाध्यनान्तरोयकत्रमे, 'सम्भवतीति, अह- मिदानौं कृतिमाध्यतत्कर्मजन्यश्रमकः जौविवादित्यादिना रूपेणेति ·নলিনী विशेषणे विशेषणमिति, तन्त्र, श्रमे स्वेच्छाधीनकृति- साध्यत्वाभावात् । इष्टसाधनतालिङ्गकं कार्यताजानं प्रवर्तकं इत्यपरे, तन्त्र, नित्ये तदभावात्। भावः । 'इतीति, नित्यत्वेन ज्ञायमाने तादृशश्रमे जीवित्वप्रति- सन्धानजन्यकतिमाध्यताज्ञानमादाय प्रवृत्तिप्रसङ्गवारणायेति शेषः । 'जीवनव्यतिरिक्तवमिति स्वविशेषणवत्ताप्रतिमन्धानजन्येत्यत्र ख विशेषणपदं जीवनभिन्नखविशेषणपरमित्यर्थः । 'खेच्छाधौनेति, खविशेषणपदस्य जीवित्वरूपविशेषणभिन्नपरत्वेऽपि दृष्टमाधमत्व- शुचित्वादिभ्रमण तखिङ्गककार्थताज्ञानेऽपि तचाप्रवृत्त्युपपादनाय खेच्छाधीनत्वस्थावायं निवेशनीयत्वादिति भावः(१) । 'प्रवर्तकमिति प्रवृत्तिमामान्यकारणमित्यर्थः, 'नित्य इति, नित्ये फलानभ्युपगमात् पडापूर्वस्य च(२) खतः पुरुषार्थत्वाभावादिति भावः । “विष- भक्षणव्यावृत्तमिति विषभक्षणादिव्यावृत्तमित्यर्थः, श्रादिपदात् चै- (९) खेच्छाधीनत्वस्यावश्यं निवेशनीयत्वेन तावतैवातिप्रसङ्गवारणसम्भवे एतादृशविवक्षायां मानाभावादिति भाव इति ग० । (१) ननु पण्डापूर्वमेव तत्रेयं तत्साधनत्यं सन्यावन्दनादावस्येव इत्यत- आच, पण्डापूर्वस्य चेति, तथाच पण्डापूर्वस्थान्येच्छानधौनेच्छाविषय- वरूपेशवाभावादभ्रान्तस्य क्वचिदपि तत्र प्रवृत्तिनं स्यादिति भावः । 'नित्य इति, पण्डापूर्व नेवमिति भावः । 'लघुत्वादिति, नित्यमपि सपालमिति भावः । 'किच्चेति, पक्षे हेतौ च जन्यपदं बोध्यं। उपायपदं भोगचिकौर्षायां व्यभिचारवारणाय । 'तुल्यमिति इरसाधनत्वधौरपि कृति- ·शब्दाख्यतुरीयख विधिवादः । ननु विषभक्षणव्याहत्तमिष्टसाधनत्वमेव कृतिसा- ध्यताबाने विषयतया विशेषणमस्तु स्वविशेषणक- ताज्ञानजन्यत्वापेक्षया लघुत्वात् । किञ्चोपायविषया त्यवन्दनादिपरिग्रहः, 'इष्टमाधमत्वमेवेति बलवदनिष्टामनुबन्धित्वे मतौष्टसाधनत्वमित्यर्थः, "विशेषणमस्तु' विशेषकार्य-कारणभावे वि- प्रेषणमस्तु, तथाच प्रवृत्तिविषयविशेष्यकबलवद निष्टाननुबन्धिलेह- माधनता-कृतिमाध्यताप्रकारताशालिज्ञानत्वेन अन्यथाख्यात्यनगी. कारे च उपस्थितप्रवृत्तिविषयारहौतसंसर्गकतादृशचितयावगाहि- ज्ञानत्वेन काम्यस्थले प्रवृत्तिहेतुत्वमिति भावः । इदमुपलक्षणं नित्य- स्थलेऽपि शौचादिमत्त्वं विषयतया कृतिमाध्यताज्ञाने विशेषणमस्तु इत्यपि बोधे । 'खविशेषणवत्ताज्ञामजन्यत्वापेक्षयेति इष्टमाधमता- ज्ञानविशिष्टत्वापेक्षयेत्यर्थः, एककालावच्छेदेनैकात्मवृत्तिवरूपवेशि- कास्य उभयच(१) प्रवृत्तिविषयविशेष्यकत्वावच्छिन्नत्व-ज्ञानवयोश(९) प्रवेभेन तस्य गुरुत्वात्। न चेष्टसाधनताविषयकत्व-शतिमाध्यताविष- चकत्व-ज्ञानवानां विशेष्य-विशेषणभावे विनिगमकाभावात् तवापि बडतरकार्य-कारणभावकल्पनागौरवमिति वाच्य। एकत्र इयमिति रोत्या तेषां यामध्यवृत्त्यवच्छेदकत्वाभ्युपगमात्() अन्यथा तवापि (१) इसाधनताबाने कविसाध्यतावाने चेत्यर्थः । (२) उभयत्र प्रवृत्तिविषयविशेष्यकावावच्छिमत्वस्य उभयत्र ज्ञानत्वयो- चति का,ग। (३) इछसाधनस्वविषयकत्व-कृतिताध्यविषयकत्व-जामत्वामां परस्परा- संधानामेव व्यासन्यवक्त्यवच्छेदकत्वाभ्युपगमादिति छ।

·सावचिन्तामणी चिकीर्षा इष्टसाधनताशानसाध्या उपायेच्छात्वात् दृष्टी- रसाधनताज्ञानविशिष्टत्व-कृतिमाध्यताविषयकव-ज्ञानवानां विशे- षण-विशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण तथावप्रसङ्गात्(१) । न चैवं पृथगिष्टसाधनतादिज्ञानसत्त्वे तदविषयककार्य्यताज्ञानानन्तरं प्र- तिर्न स्यादिति वाच्यं । स्वाघवादेवंरूपेण हेतुत्वकल्पने तत्र तदु- सरं समूहालम्बनज्ञानकल्पनात् । न च तथापि निश्चिताप्यभि- चारकं रूपं परित्यज्य मन्दिग्धव्यभिचारकेण रूपेण हेतुत्वकल्पन- मयुक्तमिति वाच्छं। निश्चिताव्यभिचारकलघुरूपमत्त्व एव तथावा- दिति भावः(र) । 'उपायविषयेति सुख-दुःखाभावेतरविषयेत्यर्थः, ‘ম্বননামালকানি খলনাগালাচ্ছিাৰঘনসনি- योगिककार्यताय इत्यर्थः, 'उपायेच्छावादिति सुख-दुःखाभाव- वाप्रकारकेच्छावादित्यर्थः, पक्ष-हेत्वोर्जन्यवं विशेषणं देयं तेन ईच- रेछायां मांगतो बाध-व्यभिचारी, 'पष्टौछावदिति वृष्टिर्भववि- तौछावदित्यर्थः । इदमुपलक्षणं कृतिमाध्यत्वाप्रकारकपाकादौछापि दृष्टान्तो बोध्यः। अयञ्च प्रसाध्याङ्गको दृष्टान्तः, परेण तु कति- माध्यत्वाप्रकारकोपाचोहेण्यकेच्छानभ्युपगमेन वृष्टिर्भववितौछायास्त- ममतेऽसिद्धेः दृष्टिमाध्यं सुखं भवतु रतौछायां मुखे वृष्टिसाध्यत्व- (१) गुरुतरकार्य-कारणभावबाहुल्यस्य दुबारवादिति ख• ग० । (२) ताच निश्चिताव्यभिचारकलघुरूपावच्छेदेनैव कारणत्वं न तु स- 'न्दिग्धव्यभिचारकलघुरूपावच्छेदेनेति नियमो यच तस्य सत्वं तत्रैव सम्भवति बच सन्नास्तीति भावः ।

·भन्दायतुरोपखणे विधिवादः शवत्। भोगचिकीर्षायां तदभावादप्रयोजकमिष्ठसा- धनत्वमिति घेत, न, तवापि स्वविशेषणधौजन्यत्वा- भावेन तच तस्याप्रयोजकत्वात् । कृतिहेतुचिकीर्षा- यां तत् प्रयोजकं, न च भोगचिकीर्षा तथा, उपाय- चिकीर्षात एव कृतिसम्भवात् इति चेत्, तुल्यमिति, मैवं, साध्यत्व-साधनत्वयोर्विरोधेनेकत्र ज्ञातुमशक्य- ज्ञानस्यैव हेतुत्वात् न विधमाधनताज्ञानस्येति ध्येयम् । शरते, 'भोगचिकीर्षायामिति मुख-दुःखाभावचिकौर्षायामित्यर्थः, 'तद- भावात्' इष्टसाधनताविषयककतिमाध्यताज्ञानस्य हेतुत्वाभावात, 'प्रयोजकमिति उपायचिकीर्षायामपि विषयतया कारणतानव- च्छेदकमित्यर्थः, 'तवापौति, भोगचिकौर्षाकारणीभूतकार्यताज्ञान- इति शेषः, 'तच' तथापि, उपायचिकौर्षायामपौति थावत्, 'तस्य' खविशेषणज्ञानजन्यत्वस्थ, 'प्रयोजकत्वात्' कारणतानवच्छेदकत्वप्रम- जात् । शङ्कते, 'कतौति चिकौर्षात्लेन कृतिहेतधिकौर्षायामित्यर्थः, 'तत्' खविशेषणधीजन्यत्वं, 'तथा' चिकौर्षात्वेन तिहेतः, तेन भोगचिकौर्षायाः फलेच्छात्वेन कतिहेतुत्वपचेऽपि मातिप्रसङ्गः, 'तुल्य. मिति(१) ममापि उपायचिकीर्षायां इष्टमाधमत्वं प्रयोजकमित्यर्थः । मामाणिकं गौरवं न दोषायेत्याशयेन ममाधत्ते, 'मैवमिति, 'माध्य- (१) तव मते कृतिहेतुचिकौर्षायां खविशेषणधौजन्यत्वं ममापि उपाय- चिकौर्षायां इरसाधनत्वं प्रयोजकमिति तुल्यमित्यर्थः । हेतुचिकोर्षायामेव हेतुरित्यर्थः । 'मैवमिति, तथाच प्रामणिकं गौरव 11 ·वाचविसामो त्वात्। असिद्धावस्थस्य हि साध्यत्वं सिद्धतादशाया तदभावात, सिद्धतादशायाच साधनत्वं प्रसिद्धाव- स्थावतः कार्यानुत्पत्तेः तथाच पाकादेरसिद्धत्व-सि. व-साधमत्वयोरिति कृतिमाध्यल-कालान्तरभाव्योदनादिसाधनत्वयो- रित्यर्थः, काखातरभावित्वं स्वध्वंसाधिकरणक्षणभावित्वं,(२) 'विरोधेन' एकावच्छेदेनेकचावर्त्तमानवेनेत्यर्थः,(२) 'एकच' पाकादौ, 'ज्ञात' एकेन निसयेन विषयोकत्तुं । विरोधमुपपादयति, 'अमिद्धावस्थस्येति त्रा- पक्षणविशिष्टपाकादेरित्यर्थः, 'माध्यत्वं' कतिमाध्यत्वं, कृतिमाध्यत्वय तदधौनसमयसम्बन्धवत्त्वरूपत्वादिति भावः। 'सिद्धतादशायामिति पाद्यममयमम्बन्धविनाशदशायामित्यर्थः, 'तदभावात्' पाकादौ कृति- साध्यवाभावात्, पाद्यक्षणसम्बन्धस्यैव कारणाधीनत्वादिति भावः । 'मिद्धतादशाथाच साधनवमिति श्राद्यक्षणसम्बन्धविनामदशायामेव काखातरभाग्योदनादिमाधमत्वमित्यर्थः, 'प्रसिद्धवावस्थावत इति प्रा. अक्षणवस्थायिनो पांगादेरित्यर्थः,(९) 'कार्यानुत्पत्तेः' कालान्तरभा- विका-नुत्पत्तेः। यद्यपि उत्पत्तिकालौनात्कालान्तरभाविका-- मुत्पादेऽपि कारणतावच्छेदकधर्मववरूपं कारणलमुत्पत्तिक्षणेऽप्यस्तो- (१) खं कृतिसाध्यवाधिकरणाकालः स चाद्यक्षण इति । (२) एकसिन् एकदा विरहेणेति क० (३) उत्पत्तिकालौगात् कारणादित्यर्थ इति ग.। दोषायेति भावः । विरोधमेव स्फुटयति, 'घसिद्धेति, प्रकृते किमायातमत- पाच, तथा चेति, मनु साध्ययं साधनत्वञ्च पाकादेः खरूपमेवातो न विरोध- ·शब्दाख्थतुरीवखये विधिवादः । इत्वचाने साध्यत्व-साधनत्वग्रहः। न चैकमेकनेकदा ति कथं विरोधः तथापि स्वरूपयोग्यमिदं न फलं जनयिष्यतीति जाने प्रवृत्त्यनुत्पादात् फखोपधानात्मकेष्टसाधनवस्यैव संशयसाधा- रणं ज्ञान हेतुर्वाचः तच्च यागादावाद्यक्षणे न सम्भवति तस्य का- शान्तर एव फचोपधायकवादिति भावः । केचित्तु गुरुनये पससमयवर्तिन एवार) कारणतया फखसमय- वर्तित्वस्थापि कारणताघटकत्वाचायचये न तत्सम्भव इत्यभिप्रायः । इत्यच्च माधनवपदं मामान्यत पोदनादिमाधनतापरमेव, नहु कालान्तरभावित्वेन श्रोदनादिकं विशेषणीयं, 'मितादमायाश्चेत्या कार्यकालवर्तित्वविशिष्टदशायाश्चेत्यर्थः, 'असिद्धावस्थावतः कार्या- नुत्पत्तरित्यस्य उत्पत्तिकाले कार्यसहवर्तिवघटितस्य कारणवस्या- भावादित्यर्थ इत्ययाः । विरोधं व्युत्पाद्य एकनिश्चयविषयत्वासम्भवं व्युत्पादयति, 'तथा- चेति, 'अमिद्धत्व-सिद्धवज्ञान इति प्रसिद्धवसिद्धलोभयावगाषिजाने इत्यर्थः, 'माध्यव-साधनवग्रहः' कतिमाथत्वौदनादिसाधनत्वप्रका- रकग्रहः, विभिन्नावच्छेदकदयविषयकज्ञानस्येव एकस्मिन् धर्मिणि विरुद्धोभयप्रकारकत्वनियमादिति भावः । 'न चैकमिति भावा- (१) तादृशव कालान्तरमाव्योदनसाधनस्वमुत्पत्तिक्षणे न सम्भवतीति भाव इति ग०। (२) कार्यकालवर्तिन एवेत्यर्यः इबार, 'व चेति, नन्वेकनिरूपिवयोस्त्रयोविरोधेऽपि कतिनिरुपितं वा- ·तावचिन्तामो सिद्धमसिद्धच इति ज्ञायते । च स्वरूपगतता साध्यत्व-साधनत्वयोरतो न विरोध इति वाच्यं । यदि हि स्वरूपनिवन्धनं तदुभयं तदा तत्स्वरूपं सदैव सिद्धमसिद्धच्च स्यात्, भिन्ननिरूपितत्वेऽपि तयोः सिद्ध- भाववत्त्वज्ञामदयवत् मिवामित्वज्ञानयोरपि परस्परं विरोधि- बादित्यभिमानः, 'अमिद्धत्वमुत्पत्तिकालोनत्वं खनिष्ठसमयसम्बन्ध- ध्वंसाभावाधिकरणक्षणवृत्तित्वमिति यावत्, 'मिद्धत्वं खनिष्ठसमय- सम्बन्धध्वंसाधिकरणक्षणवृत्तित्वं यागादेापारसम्बन्धेन खर्गाव्यव- हितपूर्वक्षणेऽपि वृत्तेः, 'न विरोध इति नेकावच्छेदेनेकवावर्तमान- वमित्यर्थः । 'खरूपगतत्वं तादात्म्यसम्बन्धेनाधिकरणस्वरूपावच्छिन्नत्वं विभिन्नावच्छेदकावच्छेदेनेकस्मिवधिकरणवर्तमानत्वं वा नाय - त्याह, 'यदि हौति, 'स्वरूपनिबन्धन' तादाम्येनाधिकरणस्वरूपा- बछिवं, 'तत्वरूपं' पाकादिस्वरूपं, 'मिद्धमसिद्धचेति, तयोः माध्यत्व-साधनवव्यापकत्वादिति भावः । “अन्ये पाह, 'भिवनिरू- पितत्वेऽपौति विभिन्नावच्छेदेनेकचाधिकरणे वर्तमानत्वे चेत्यर्थः, । . ध्यत्वं दृष्यनिरूपितञ्च साधनत्वं न विद्वमित्यत बाइ, 'भिन्नेति । केचित्तु खगवत्वं यदि खल्यावच्छिन्नत्वं तदाह, 'यदोति, अथ खरूपेऽन्यावच्छेदेन सत्त्वं तदा तदवच्छेदकमुक्तमेवेत्युक्तदोषानिवृत्तिरित्याह, 'भिन्नेतीबाडः। 'सिद्धत्वेति, तदवगमे च विरोध एवेति भावः । 'तस्मादिति, वथाच समय- भेदेनोमयज्ञानं सम्भवति न खेकदेति मावः । 'इदानौमिति शाखाद्य- बच्छेदेन बक्षे संयोग-तदत्यन्ताभावग्रहवत् समयभेदावच्छेदेन तदुभय- . .

·शब्दाखतुरौख विधिवादः । स्वासिद्धत्वे अनवगम्याज्ञानात, तस्मात् समयमेदोपा विरतयेति शेष:, 'सिद्धलामिद्धत्वे इति, अनवगम्य' विषयौ तत्व ज्ञानादिति, पाकादौ छतिमाध्यत्वौदनादिसाधनलयोः समूहा- खम्बनज्ञान एव तथा नियमादिति भाव:(१)। उपसंहरति, "तमा- दिति,(२) 'ममयभेदोपाधिकः' विभिनसमयनिरूपितः, 'तदुभय- सम्बन्ध इति कतिमाध्यत्वौदनसाधनत्वात्मकसम्बन्धः पाकवृत्तिरि- त्यर्थः, न विषयतया कृतिकारणतावच्छेदक इति शेषः । केचित्तु 'समयभेदोपाधिकः' सिद्धत्वामिद्धत्वदशारूपसमयभेदा- वच्छिनः, 'तदुभमयम्बन्धः' कतिमाध्यचौदनसाधनत्वयोः सम्बन्ध रति व्याचक्रुः । तत्तु 'भिन्नमिरूपितत्व इति पूर्वमेवाभिधानात् सन्दर्भ- विरुद्धमिति ध्येयं । मनु धर्मिणि विभिन्नावच्छेदकइयवत्तावगाहित्वमेकधर्मिणि विरुद्धोभयप्रकारतायां न तन्त्रमपि तु प्रकारोभूतविरुद्धोभयधर्म विभिवावच्छेदकावच्छिबवावगाहित्वमेव तन्वं वृक्षे मूलायवत्त्वम- नवगम्यापि वृक्षेऽग्रे कपिसंयोगो म मूल इति विरुद्धोभयप्रकारक- प्रत्ययोदयात् तथाच प्रकृतेऽपि पाकादौ सिद्धवामित्वमनवगम्यैक सिद्धत्वामित्वदशावच्छेदेन कतिमाध्यत्वेष्टमाधनवग्रहः स्थादित्यभि- (१) विभिन्नावच्छेदकान्वयविषयकसमूहालम्बन एव एकस्मिन् धम्मिणि विण्डोमयप्रकारकत्वनियमादित्यर्थः । (२) ननु विरुद्धयोस्तयोरेका समावेश एव कथमित्यत आह, 'तम्मा- दितीवि ख.,ग।

·तचिन्तामो धिकरव तदुभयसम्बन्धः पाके ।, इदानों साध्यान्वं भने साधनत्वं जायत इति चेत्, न, इदानीमग्रिमप- दार्थयो नात्वादननुगमेन व्यात्यग्रहात् शब्देन तथा प्रतिपादयितुमशक्यत्वात् गौरवाच । न च कृतितः सिद्धमिष्टसाधनमितिज्ञानात् चिकीर्षा, न हि सिद्धं - प्रायेणाहते, 'दानौमिति, अनुमानात्तादृशं ज्ञानं विधिता वा नाच त्याह, 'इदानीमपिमेति टपाहिकतयोत्पत्तिक्षणव्यारे- वेदानोंपदार्थखात् तध्वंसाधिकरणक्षणस्य चाग्रिमपदार्थत्वादिति भाकः । 'अममुगमेनेति इदानौं तदानींसाधारणस्य तदगिम- साधारणस्य चानुगतानतिप्रसक्रव्यापकतावच्छेदकस्थाभावेनेत्यर्थः, 'थाप्यपहादिति व्यक्त्वन्तरे इदानीन्तनकतिमाध्यत्वाद्यनिश्चयदशावां वाप्तिमहासम्भवादित्यर्थः, नान्य इत्याह, 'शब्देनेति, अननुगततया - तेन रूपेण भवभावादिति भावः । ननु अननुगतरूपेणैव विधितिरित्यत पार, 'गौरवाचेति । 'कतितः सिद्धमिति छत्य- पौनसमयसम्बन्धध्वंसविशिष्टमित्यर्थः, 'मित्वेष्टसाधनत्वयोर्विरोधा- भावादिति भावः । 'सिद्धं' सिङ्कत्वेन जातं, दूषणान्तरमाह, यहाऽपौति भावः । ननु व्यायग्रहेऽनुभानामावेऽपि शब्दात्तग्रहः स्यादत- पार, 'शब्देनेति, शक्यतावच्छेदकैकल्पाभावादिति भावः । श्रख वा कथ- पित्तदग्रहलथापि साधनत्वादिविषयलेन कार्यताचानस्य हेतुले गौरव- मित्याह, 'गौरवाति, मद्यप्येकत्र साधनत्वमपरत्र विशेषणवत्ताप्रति- 'सन्धानजन्यलमिदानीमन्तर्भावश्चोभयत्र तचाप्यये पदार्यान्वर्भावादारवं ·शब्दावतुरीयख विधिवावा। कश्चित् चिकीर्षति, कृतेः पूर्व कृतितः सिमिति भानाभावाच । न प क्षतिसाध्यत्वेन पाकादेरिष्टसा- धनत्वात् साधनत्वमपि साध्य । न हि कृतिसाध्यावेल साकस्यौदनसाधनता, इत्युक्तं तस्मात् कृत-क्रियमा विलक्षणं कृत्यनन्तरभविष्यत्तारूपं कृतिसाध्यत्वं पि- 'छतेरिति, 'ज्ञानाभावादिति, सर्वच तादृशशिङ्गाभावादिति भावः । ननु कारणतावच्छेदकविशिष्टतादमायामेव कारणत्वमिति कतिमाध्यत्वेनौदनादिमाधमलादोदनादिमाधनवदशायामपि कति- माध्यत्वमित्यागकते, 'म चेति, 'माधनत्वमपि माध्यमिति साधनता- दमायामपि कृतिमाध्यवमित्यर्थः । 'उमिति, लाघवात् पाक- लेनैव हेतुत्वादिति भावः । इदमुपलक्षणं छत्यधौनसमयसवन्ध- धत्त्वरूपस्य कृतिमाध्यत्वस्य पाकादावोदनाथुपधायकबदमायामसम्भ- वाच्चेत्यपि बोध्यं । 'कृत-क्रियमाणविलक्षणमिति प्रतीतखानाच- क्षणवर्त्तित्वदशाण्यावृत्तमित्यर्थः, 'त्यनन्तरेति चत्यधीनसमयस- म्बन्धवत्त्वमित्यर्थः, 'साधनवविरोध्येवेति श्रोदनादिमाधमत्वदायां पाकादाववृत्त्येवेत्यर्थः । ननु यथोक्तमिद्धत्वामित्वज्ञानयोः परस्पर विरोधित्वे मानाभावात् पाकादौ युगपत् सिद्धवामिलशाने बोध्यं । ननु कारणतावच्छेदकावच्छिन्ने कारणत्वमिति विसाध्याला विशिसाधनस्वमतः साध्यधर्म एव साधनत्यमिति न विरोध इत्याशा नराकरोति, 'न चेवि, 'साध्यमिति साध्यधम्म इत्यर्थः । वैषक्षण्यमेवार, त्यनन्तरेति, नग्वेकावच्छेदेनोभयग्रहाभावेऽप्येकच धम्मियि बहुभययोग ·सावचिन्तामणे कोर्षाप्रयोजक तादृशच साधनत्वविरोध्येव । किष साधनत्वस्य सिद्धमाचधर्मत्वात् साधनत्वज्ञानमिछा- विरोधि, न हि कश्चित् सिङ्घमिच्छतौत्युक्तं। रतेन बाधकाभावः, किश्चास्तु तयोः परस्परविरोधिस्वं तथाप्यवच्छेदकम- वगायेव विरुद्धयोरेकत्र प्रतौतिरिति नियमे मानाभावः श्रव- छेदकविनिम्केनापि वृक्षः संयोगवान् तदभाववाति प्रत्ययदर्भ- मादित्यखरमादाह, 'किञ्चेति, साधनत्वस्य' वर्गादिमाधनत्वस्य, 'मिडूमात्रधर्मत्वात्' मित्वव्याप्यत्वात्, सिद्धत्वं खनिष्ठसमयसम्बन्ध- ध्वंसवत्वं चणिकपदार्थ स्वर्गादिमाधनत्वविरहात् कृतिमाध्यत्वञ्च(१) न तादृशामिद्धत्वव्याप्यं उत्पत्त्यात्मकक्षणिकपदार्थेऽपि तत्सत्त्वादिति भावः। केचित्तु 'माधमत्वस्य' तविष्ठसाधनत्वस्य, 'मिद्धमात्रधर्मत्वात्' तनिष्ठसिद्धबदमामात्रवृत्तित्वात् काखिकसम्बन्धेन तनिष्ठसिद्धत्व- व्याप्यत्वादिति यावत्, ननिष्ठमिद्धत्वञ्च तदीयममयसम्बन्धध्वंमवावं माधनत्वस्य फलममयवर्तिवघटितवेन उत्पत्तिकाले माधनलविर- शादिति भाव इत्याहुः । 'इच्छाविरोधौति उद्देश्यतया इच्छोत्पत्तौ विरोधीत्यर्थः । मनु सिद्भूत्वज्ञानस्येच्छा प्रत्यविरोधिवात्तयाप्यवत्त्वज्ञानस्येच्छाविरो- (१) नन्वेवं कृतिसाध्यत्वमपि साधनत्वव्याप्यं तजज्ञानच इच्छाविरोध्येव कंथमिच्छाकारणमित्याशयां निराचिकीर्षुराह, 'कृतिसाध्यत्वञ्चेति । विरोधः वृक्षः संयोगी तदभाववांश्चेतिवदित्यखरसादाह. 'किति, 'रतेनेति साधनत्वस्य इच्छाविरोधित्वेनेत्यर्थः, एवञ्च पूर्वोक्तानुमाने दृष्टान्तासिद्धिरिति ·शब्दावतुरीयख विधिवादः। , घिले मानाभावः सिद्धवस्थापि सिद्धबयाण्यवादित्यात पाय जोति, 'सिद्धं सिद्धत्वेन जातं । न चैवं भवन्मते कथमिष्टसाधन- লালবিমিনিকানামালান দ্বিীদা স্বালমালা- होधिनः सत्त्वादिति वाच्यं । अस्मन्मते अनायत्या दृष्टसाधनता- कानमाशे मति विनम्यदवस्थादिष्टमाधमताज्ञानविभिष्टात्कातिमाध्य- ताज्ञानादेव चिकौर्षा कारणतावच्छेदकपूर्वसत्वस्थानपेचितखात् एककालावच्छेदेनैकात्मवृत्तित्वस्य वैशियतया चिरकालौनेष्टमाध- मताज्ञाममादाय नातिप्रसङ्गः। यदि च फलसमयवर्तिन एव कारणत्वं तदा खाव्यवहितोत्तरकालावच्छेदेनेकात्मवृत्तित्वस्य वैशि- शतया इष्टसाधनता ज्ञाननाशकालोपत्रात् तिमाध्यताजानादेव सर्वच चिकौर्षा, खाव्यवहितोत्तरत्वञ्च खध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसान- धिकरणत्वे मति खध्वंसाधिकरणत्वं । न चैवमेककाखावच्छेदन- कात्मवृत्तिलस्य वैशिष्यत्वपक्षे यत्र प्रथममिष्टमाधमताज्ञामं ततो- ऽपेचाबुद्यात्मकं कृतिमाध्यतावानं तत इष्टसाधनताज्ञाननाभस्तत- दृष्टासाधनवज्ञानं तत्रापि तदनन्तरमपि चिकौर्षापत्तिः कार- पतावच्छेदकपूसत्त्वस्थानपेक्षितत्वात्, फलममयवर्तिन एव कार- एवमते यष्टसाधनताज्ञाननाशकालेऽपेक्षाबुद्यात्मकं कृतिमाध्यता- ज्ञानं तत दृष्टामाधमताज्ञानं तत्र तदनन्तरमपि चिकौर्षापक्तिः अव्यवहितोत्तरकालावच्छेदेन एकात्मवृत्तित्वस्य वैशियस्य सत्यात् फलसमये छतिमाध्यताज्ञानसत्त्वाच्चेति वाय। मम मते दिवा- देरपेक्षाबुद्धिनाशनाम्यत्वानभ्युपगमेनापेक्षाबुद्धेः चणचयावस्थाथिला- सिरिति भावः । इदम्यवधेयं साध्यल-साधनलयो विरोधात 12 ·तवचिन्तामणे हवादाविष्टसाधनताबानमुपायेच्छाकारणत्वेन कृप्त- मिति निरस्तं । कथं तर्हि स्वतोऽसुन्दरे दृष्ट्यादाविच्छा, तत्साध्येष्टज्ञानादिति गृहाण। अन्ये तु सुख-दुःखाभाव-तत्साधनेविच्छाप्रयोज- काम्यसाधनतालिङ्गकं कायंताज्ञाम(ए) काम्ये हेतरस्त नित्ये शौचा- दिमत्ताविषयककार्य्यताज्ञानमेव प्रवर्तकमत साधवाच तु नहो- जन्यमिति प्राभाकराणं दुःसमाधेयमिति । एतेनेति, साधनल- ज्ञानस्य रकाविरोधित्वेनेत्यर्थः, 'वृष्यादाविति कतिमाध्यत्वाप्रकार- कदृष्टादौछायामित्यर्थः, 'उपायेकाकारणत्वेनेति उपायेकामा- मान्यकारणवेनेत्यर्थः, साघवादिति भावः। 'निरसमिति, ता- पोष्टमाधमताज्ञामस्थोक्तयुक्त्या हेतुत्वाभावादिति भावः। 'तत्मायेति सुखादौ दृष्टिमाध्यताज्ञामादित्यर्थः, वृष्टिसाध्यं सुखं भवविती- शयामेव सुखत्वस्येव दृष्टेरपि विषयवादिति भावः । 'मुख-दुःखाभावेति सुख-दुःखाभावत्वेन बसवदमिष्टाननुबन्धिले मतौटमाधमलेन बातेवित्यर्थः, मुखत्वादिप्रकारकमानजन्यमिति (१) कृतिमाध्यताक्षागमिति ग.। भावः। 'वदिति, तत्माध्यत्वप्रकारिकेच्छा भवन्ती सुखत्वमिवावच्छेदकवया रिमपि विषयौकरोतीति भावः । एतदज्ञाने सिद्धवादिकं न भासते इत्यभिमानः। तदेवेति, कृतिसाध्यत्वप्रकारकज्ञाने सतौति शेषः। मच बलवदनियसाधनत्वज्ञाने प्रवृत्त्यापत्तिा, उद्देश्यत्वज्ञाने तादृशज्ञानामावा- दिति भावः। बलक्दनिकामनुबन्धियातिताधत्वज्ञानं तत्वन्थे । मनु सह- . ८ ·शब्दालतुरोयखण्हें विधिवादः। कमनुगतमुद्देश्यत्वं पुरुषार्थपदवेदनीय धर्मान्तरमक्ति अनुगत कार्यस्यानुगतकारणनियम्यत्वात् । तदेव दुःख- तत्साधनव्याहत्तं सुख-तत्साधनादौ चिकीर्षाप्रयोज- कमिति । न च दुःखविरोधित्वमेव तथास्तौति वाच्यं । सहानवस्थाननियमविरोधस्यासम्भवात्, बध्य-घातक- शेषः, तेन दृष्टसाधनताद्यज्ञाने न प्रवृत्तिरिति ध्येयं । 'शि प्रयोजकमिति ज्ञायमानं सदिच्छाप्रयोजकमित्यर्थः, 'उद्देश्यसमिति तत्तत्पुरुषोयोद्देश्यत्वमित्यर्थः, 'पुरुषार्थपदवेदनौयमिति पुरुषार्थ- पदप्रतिपाद्यमित्यर्थः, 'धर्मान्तरं' पदार्थान्तरं, 'अनुगतकार्य्यवेति तत्तत्पुरुषेच्छासामान्यलक्षणानुगतकार्यस्येत्यर्थः । तदेवेति, शायमा सत् कृतिमाध्यताज्ञानमहितमिति भेषः, 'दुःख-तत्साधनव्याहत्त' दुःखत्वेन दुःखमाधनत्वेन च ज्ञाताड्यावृत्तं, 'चिकौर्षाप्रयोजकमिति, अतएव चैत्यवन्दन-विषभक्षणादौ मन्त्रातबाधदशायां न प्रवृत्तिल- दानौमिष्टसाधनत्वादिज्ञानाभावेनोद्देश्यत्वाभावात् तज्ज्ञानस्थासम्भ- वादिति भावः । उद्देश्यत्वञ्च कारणीभूतेष्टमाधनत्वादिज्ञाननाशनाच्यं तेन दृष्टमाधमत्वादिज्ञानना तज्ज्ञानमात्रानेछेति मन्तव्य(९) । 'तथास्तौति इच्छाप्रयोजकमस्तीत्यर्थः। 'असम्भवादिति, सुखादेरपि. । (३) इति द्रव्यमिति म। दुःखयोः खसाक्षात्कारमात्रनिवर्णवात्तयोध्य-घातकभावो नाक ·ववचिन्तामयी भावस्यैकसमये समानाधिकरण्याभावस्य च यत्नादि- साधारण्यादिति। तब। दमानेऽपि सुखत्वज्ञानादि- छोत्पत्तेः, न हि सुखत्वे जाते धर्मान्तरजानं विना नेछेति, तथात्वे स्वतः प्रयोजनहान्यापत्ते, तदेव हि खतः प्रयोजनं यदवगतं सत् स्वरत्तितयेष्यते। किश्चा- दुःखसमानाधिकरणबादिति भावः । 'एकसमय इति एकदेशका- खावच्छेदेनेत्यर्थः, तेन शिरः-पादावच्छेदेन एकक्षणे एकत्रात्मनि मुख-दुःखोत्पादेऽपि न क्षतिः, 'मामानाधिकरण्याभावस्थेति एक- मित्रधिकरणे अनुत्पद्यमानस्येत्यर्थः, अन्यथा सुख-दुःखयोरपि एकत्रिधिकरणे एकक्षणावस्थानादसतेः, 'यबादौति, इदमुपल- क्षणं सुखसाधनाव्याप्तिरपि द्रष्टच्या । 'यदवगतमिति येन रूपेण जाने सत्यमति प्रतिबन्धके वश्यं तेन रूपेण इच्छा भवति तत् तेन रूपेण जातं स्वतः प्रयोजनमित्यर्थः,(१) 'खत्तितयेति स्वरूपकथन (१) येन रूपेण ज्ञाने सत्यसति प्रतिबन्धकेऽप्यवश्यं तेन रूपेण इच्छा भवति तदत्ता खतः प्रयोजनत्यमित्यर्थ इति ग। 'मोति विरोधपदार्थमाह, 'एकेति, यत्नेति, यत्नविशेषो बोध्यः, खरूपसल तथात्वेऽतिप्रसङ्ग इति ज्ञातस्यैव तथात्वं वाच्यमेवं सत्याह, 'तद- ज्ञानेऽपौति, 'यदवगतमिति येन रूपेण ज्ञामं यदिच्छाप्रयोजकमित्यर्थः, पाकादिकन्तु पाकवादिना ज्ञातं न तथा किन्विरसाधनत्वेनेति भावः । मन्वैवं भोगोऽपि खतः पुरुषार्थः स्यादिति चेत्, इछापत्तरित्येके । भोगे ·शब्दाखतुरोषखडे विधिवादः । नुगतधर्मकल्पनापि कारणे । न च सुखादिरा- कारणं अनागतत्वात्, किन्तु तदवगमः, तर्षि सुखा- दिजाने तत् स्वरूपसदेवेच्छाप्रयोजकमस्त्विति चेत्, बलवदनिष्टामनुबन्धौष्टमाधमत्वेन ज्ञानेऽसति प्रतिबन्धकेऽवश्यनि- छोदयेऽपि दृष्टमाधमत्वस्य तत्राप्रकारत्वात् (१) न तेन रूपेण यागा- दौना खतः प्रयोजनवं भोगस्याप्येवंरूपत्वे तस्थापि खक्ष्यत्वमिति भावः। नन्वन्येच्छानधौनेच्छाविषयतावच्छेदकधर्मवत्त्वं स्वतः पुरु- पार्थत्वमस्वित्यत श्राह, 'किचेति । 'न च सुखादौति लुप्त- प्रथमान्तं । शकते, 'तर्फीति, 'सुखादिज्ञान इति, 'आदिना इच्छाविषयान्तरपरिग्रहः, मुखत्व-दुःखाभावत्व-बलवदनिष्टाननुव- धित्वे सतीष्टसाधनवज्ञानसमानकालौने इति शेषः, तेन संञ्चा- तबाधस्य विषभक्षणदिव्युदामः । तद्धर्मस्य नित्यत्वे समवेतत्वे व जातिवापत्त्या माहात्कारबादिना सकरप्रसङ्गात् जन्यमेव तत् वाच्यं तब्जनने च तादृशमुखादिज्ञानानां प्रत्येककारणत्वे व्यभिचा- रादन्यतमत्वेन बणारणिमण्यादेरिव एकशक्तिमत्त्वेन वा तादृ- प्रसुखादिवानानां हेतुत्वं वाचं तथाच इच्छा प्रत्येव तादृश- सुखादिवानानां तेन रूपेण हेतुत्वमस्त किं धर्मान्तरकल्पनयेति (१) तत्र प्रकारत्वानभ्युपगमादिति ग.। इच्छा नास्त्येव इत्यन्थे। तन्नित्येन विशेषणादित्यपरे । 'सहीति बनुगत ·सावचिन्तामो न, यवा शुरेश्यत्वं सुसज्ञानादिवृत्पाते चन्चतरत्वात तणारणि-मणिन्यायाहा तथैवेच्छेव जायतां, कृति- परिहरति, 'यथा हौति, 'अन्यतमत्वादिति पाठः, 'अन्यतरत्वादिति पाठस्तु प्रामादिकः, तद्धर्मस्य बडतरनिष्ठत्वेनान्यतरत्वेन हेतुले व्यभिचारात्, 'तथैवेच्छेति धर्मान्तर-तत्कार्य-कारणभारादिकल्पने गौरवादिति भावः । न च तनात्यतिरिक्रमित्यमखण्डं धर्मान्तर- मखिति वाच्यं । तथापि तस्येच्छां प्रति कार्य-कारणभावकल्पन- मपेच्य विषयज्ञानविधया कृप्तकारणभावेषु सुखादिज्ञानेम्वेव इष्ट- माधमत्वादिज्ञानविरहकालीनमुखादिज्ञानव्यावृत्तधर्मान्तरस्य का- रणतावच्छेदकत्वेन कल्पयितुमुचितत्वादिति हृदयं) । मनु कृति- माध्यत्वप्रकारकेच्छायाचिकौर्षात्वे तव नये कलञ्जभक्षणप्रागभावे निषेधापूर्वरूपफलजनके संवादिचिकौर्षाधौना कथं प्रवृत्तिः प्राग- भावस्य कृतिपूर्वमपि सत्वेन कृतिमाध्यत्वस्य तत्र बाधादित्यत- (९) इति ध्येयमिति ग. । वेगावच्छेदकतया तत्पयोजकमित्यर्थः, 'बन्धतरत्वादिति । यद्यपि पहना प्रकान्तत्वादन्यवमत्वादित्वईति तथापि दो बावभिप्रेत्व तदुक्तं "तेषां मोहः पायौयानितिवदिति भावः । 'टणेति ,एकशक्तिमत्त्वादित्यर्थः, एत- चोपलक्षणं सुखादेर्जन्यधमानाश्रयत्वात् असम्भव इत्यपि बोध्यं । यद्यपि निधधम्मपक्षेन दोषस्तथापि तादृशपदार्थे प्रमाथमेव बातोति वात्ययं । मंग्वेवं दुणानुवादार्थितया प्रायश्चित्ते प्रतिर्न स्यात् अनुत्पादक प्रागभाव- ।

·शब्दाखनुरोगहरे विधिवादः । साध्यत्वा तौ सत्यां पग्रिमक्षणे स्वरूपं न कति विना, क्षेमसाधारणश्चैतत् । छतिसाध्यत्वच न कते. पूर्व। ननु कृतौ नष्टायां सन्नपि धम्मौ न कार्य तथाच आर, 'इतिमाध्यत्वञ्चेति, 'तो मत्यां' अस्मिन् चणे खतौ सत्या, 'असिमक्षणे' एतदपिमरणे, 'खरूपं माध्यतयाभिमतस्य खरूपं, 'न कति विना' नासिक्षणे कति विना, नदग्रिमक्षणे तस्य स्वरूप- मित्यनुषव्यते, इत्यधौनसमयसम्बन्धवत् मिति तु समुदयार्थः । अधीनखच्च प्रस्यैतत् चणसम्बन्धोऽस्थाधीन इति प्रतीतिमाथिका बह- पसम्बन्धविशेष इति भावः । एतच्च प्रागभावेऽप्यस्तौति दर्शयति, 'क्षेमेति, एतच्च क्षेमसाधारणमिति योजनौयं, कृतिपूर्व वर्तमानो यः कसमभक्षणदिपागभावस्तत्साधारणमित्यर्थः । “मधेवं सवे: पूर्वमपि तत्र कतिमाध्यत्वव्यवहारः स्थादित्यत आह, 'तिमाधान- ति, तथाच धर्मिणः पूर्व मत्त्वेऽपि धर्मास्य तदानीमभावास तत्काखावच्छेदेन तव्यावहार रति भावः । 'नम्पिति, एतादृनस्य कतिमाध्यत्वरूपत्वे इति शेषः, 'मबपि धोति सर्गादेरव्यवहितपूर्व स्यत्वेन छत्वसाध्यवादित्यत बाह, 'तिसाध्यत्वचेति। 'शेम' दुन्द. प्रागमावादिकं, एतच्च प्रत्यक्षप्रकाशे विपश्चितं । ननु यदि त्ययिमक्षा- घटितं कविसाध्यत्वं तदा कृतिपूर्व कृतिकाले च तदभावात् पाकादौ कति- साध्यत्वव्यवहारो न स्यादित्यत बाह, 'न छः पूर्वमिवि एवोपलक्षणं यतिकालेपि प्रश्यं, तथाचोकतिसाध्यत्वं सदा नास्त्येवेति बच्चदान व्यवनियत सब किन्तु वन्यस्त्वं कृतिमननखल्पयोग्यत्वं व्यवयित इति भावः । अवेर्विशेषणत्वमादाय मानते, 'बन्धिति, यद्यपि नैयामिकमतबाधा- --- Ltubeti ·सावचिन्तामो कर्य कार्ये पूर्वे कामिनोऽन्वयःक्षणिकत्वेन क्रियावास्य- स्वादिति चेत्, न, यदृत्तिकाम्यसाधनत्वं तब कार्यता- विद्यमानोऽप्यपूर्वरूपो धोत्यर्थः, 'न कार्यः' न यथोक्तहतिमाध्य- ताविशिष्टः, अत्यधौनसमयसम्बन्धस्याद्यक्षण एव सत्त्वादिति भावः । 'कामिनोऽन्वय इति वर्गकामो यजेतेत्यादौ यागविषयक वर्ग- कामकार्यमिति कामिकार्यवान्वयबोध इत्यर्थः, 'चणिकत्वेन' विशिष्टय फखाव्यवहितपूर्वमसत्त्वेन, 'क्रियातुख्यत्वादिति यथा पागादावस्थिरलेन साक्षात्माधमत्वस्य बाधितत्वात्परम्पराघटकस्य चानुपस्थितेः खर्गरूपेष्टसाधनवज्ञानं न सम्भवति तथा छति- माध्यत्वविशिष्टापूर्वेऽपि साक्षात्साधनत्वबाधात् स्वर्गसाधनत्वज्ञाना- सम्भवादित्यर्थः,(२) कामिकार्यतान्वयबोधे च भवन्मते तिमाध्यत्व- विशिष्टेष्टसाधनत्वस्थान्वयप्रयोगकरूपतया योग्यतात्वादिति भावः । तस्मात् कतिजन्यतावच्छेदकावछिनत्वमेव कृतिमाध्यत्वं वाच्यं तच्च म प्रागभाव इति पदयं । काम्बसाधनवमा कामिकार्यताचय- बुद्धिप्रयोजक, न तु कार्यताविशिष्टौभय काम्यसाधनत्वमिति समाधने, 'यवृत्तौति, 'तत्र कार्यताबुद्धेरिति कर्मणि षष्ठी (१) विशिवखर्गसाधनताज्ञानासम्भवादित्यर्थ इति क.। रणमिदं तथापि मात्रमेतदित्येके । तटस्थशयमित्यपरे । उपलक्षणत्व- मालम्य परिहरति, 'यवत्तौति, 'न विति, गौरवादिति भावः । न प्रत्य- क्षेण बोध्येति शेषः । 'पाको मत्यतिसाध्य इति छदामों पाकर खेशधौन- 'मत्चतिपाश इति बोध्यं, तेन प्रवर्तकं बागमुत्याधते। नन्विदानी मत्- ·शब्दावतुरोबलले विधिवाद। बुद्धे प्रयोजकत्वात् न तु कार्यताविशिष्ठस्य काम साधनतेति व्याप्तिः। ननु पाकादौ कृतिसाध्यतावानं प्रत्यक्षेण कृत्यनन्तरं पाके सति कृतिसाध्यतामानं मन् सति कृतिरित्यन्योन्याश्रयात् कृतिसाध्यतो- णे चिकीर्षा-कृत्योरसम्भवाचेति चेत्, न, पाको कामिकार्य्यतान्वयबुद्धिं प्रति विधेतत्वादित्यर्थः, 'काम्यसाधन- कामिकायंतावयबुद्धिप्रयोजिकेति विभक्तिविपरिणमेनानुष- 1, 'इति व्याप्तिः' इत्यभ्युपगमः । 'पाके मतौति तदैव विशेथे- '. वसत्रिकर्षसम्भवादिति भावः । 'कतिमाध्यताज्ञानं' खतिमाथ- प्रत्यक्षं । नन्वन्यगोचरकृत्या मान्तरोयकतया उत्पने पाके कनि- . यताज्ञानं भविष्यतीति अन्यगोचरकृतौ तष्ठिरुतिसाथतामत्य- हेतुत्वेन तवान्योन्याश्रयाभावादित्यत पार, 'कतिमायतोत्तोर्म- चतित उत्पत्रपाकादावित्यर्थः, तत्र कतिमाध्यताचानसम्भवेऽपि साध्यत्वं न प्रसिद्ध एतदनुमानावतारकाले अनुमानकली इदानी- चैतया अभिमतेन कालेन विशिष्टस्य साध्यस्य कचिदप्यमहादिति चेत्, सि, नहोदानोंपदार्थस्य व्यापकतावच्छेदकप्रविश्वेनानुमितिविष- मनुमन्यामहे, किन्तु यथा यत्र हेतुस्तत्र साध्यमिति दैशिकण्याथा यत्र हेतुग्रहः तद्देशीयत्वं साध्यस्य पक्षधम्मतावलात् सिध्यति वथा बदा. दा साध्यमिति कालिकव्याया यच काले हेतुग्रहतत्कालीनृत्वं सा: सिध्यति पक्षधम्मताबलादेव न खन्यतरस्यापि साध्यकोटिप्रवेश, पि व्यातिप्रदर्शकऽग्रिमग्रन्थे 'यदा तदेति पदोपादानात् कानिक- रिभिमता, तथाच तत्कालावच्छिनपाकस्य पक्षत्वपर्यवसानात् पर 13 ·नाचिन्तामणे मछतिसाध्या मत्कृति विना असत्वे सति मदिष्ट- चिकीर्षा-शत्योरसम्भवात् मिद्धवधियः प्रतिबन्धिकायाः मत्लादि- त्यर्थः,(१) तथाच पच चिकौर्षाधीनततिस्तच कृतिमाध्यताप्रत्यक्षम- न्योन्याश्रयग्रस्तमेवेति भावः । 'मत्तौति इदानीन्तनखेकाधीन- मत्प्रवृत्तिमाय इत्यर्थः, पुरुषान्तरोयप्रवृत्तिमाध्यताजानेऽप्यप्रकृतः सप्रवृत्तिमाध्यताज्ञानमेव प्रवर्तकमतस्तत्सम्पत्तये 'मदिति, बाथ- दशायां भावियौवराज्ये प्रवृत्तिवारणय एतत्कालौनप्रवृत्तिसाध्य- ताज्ञानमेव प्रवर्तकमतस्तत्मम्पत्तये ददानौन्ननेति प्रवृत्तिविशेषणं, पक्षतावच्छेदकमामानाधिकरण्येन माध्यमिढेरुद्देश्यत्वाब परकतपाके (१) सत्त्वादिति भाव इति घ० । धर्ममतावलादेव तलाम इति नोक्लदोषः । नन्वेवं एतत्काले पाकः कृतिसाध्य- इति ज्ञानेऽपि इदानीन्तनो या मतिः तत्साध्यताज्ञानं यत् प्रवर्तकं तन्न स्यादिति चेत्, न, आद्यस्यैव प्रवर्तकत्वात् अन्त्यस्य तथात्वे इदानीन्तनत्वस्थ तिविशेषणत्वेन साध्यप्रवेशे 'यस्येत्याद्यग्रिमोदाहरणस्यान्यथाकारत्वापत्तेः बन्वेवमिदानीन्तनकृत्या चिरकालसाध्ये भाविनि राज्यादौ प्रत्तिन स्यात् एतत्काले कृतिसाध्यमिति चानाभावादिति चेत्, न, तत्र हि तदुपाय- देवताराधनादौ प्रवर्तते तत्र च तज्ज्ञानमक्षतमेव, अतएव यत्र तदुपायेन नादृशं ज्ञानं तत्र तदा न प्रवर्तते एव । केचित्तु थामावपि न कालप्रवेश- 'लदानौं कृतिसाध्यताधौख वर्तमानकानस्य पक्षतावच्छेदकत्वादनानुमिता विवेत्याडः। अन्ये तु इदानौंकालस्य साध्यप्रवेश एव तथाच तत्प्रवेशो हेतावपि । न चैवं साध्याप्रसिद्धिरिति वाच्यं । पूर्वमिदानों मत्कृतिसाध्य- इति कचिदमुमितौ जातायां तत्र व्याप्तिग्रहे जाते प्रकृतानुमामकाले पूर्वा- सिंहस्य कामविशेषस्य विशेषणतयैव पद्धसिद्धसाध्यसाधारण व्यापकता- ·शब्दास्यतुरोषखड़े विधिवादः । साधनत्वात्, दैवाचनधीनत्वे सति मदिष्टसाधनस्वाहा *- खोयकाशानारहतपाके वा अंशतोवाधः, जौवनयोनिमत्यादिसाथ- ताजाने प्रवृत्त्यमाध्यताज्ञाने च प्रवृत्तेरनुदयात् प्रवृत्तित्वेन प्रवृत्ति- साध्यताज्ञानमेव प्रवर्तकमतस्तत्सम्पत्तये कृतिलं विहाय प्रवृत्ति- वेन प्रवेशः, मचातबाधदशायां चैत्यवन्दनादौ प्रवृत्तिवारणय इष्टसाधनताज्ञानजन्यकतिमाध्यताज्ञानस्यैव प्रवर्तकतया तमौसन्धाय वच्छेदकरूपेण सिद्धिसम्भवात् विशिष्टवैशिथ्यज्ञाने विशेषणतावच्छेदक- प्रकारक ज्ञानस्यैव तन्मते हेतुत्वात् न्यायमते सामान्यलक्षणया पर्वतीय- वहिभानवत् कालविशेषस्यापि भानाच्च । न च पूर्वमिदानीम्पदार्थस्यापि भातस्याधुनेदानीम्पदार्थस्यैवैकल्पाभावात् कथं पूर्वसाध्यसाधारणमेकं व्यापकतावच्छेदकं स्यादिति वाच्यं । इदानीम्पदस्य हि प्रवृत्तिनिमित्तमनुगत- मवश्यं वाच्यं अन्यथा तस्य नानार्थतापत्तेः तथाच तदेवैकमनुगतं व्यापक- तावच्छेदकं स्यात्, अन्यथा पर्वतोऽयमिदानीन्तनधूमवत्त्वात् इत्यनुमितिरपि न स्यात् । अतएवेदानों मत्कृतिसाध्य इति शाब्दबोधोऽपि अन्यथाननु- गमेन सङ्केताग्रहात् तदनुपपत्तरित्याहुः । सञ्चिन्त्यं, 'इदानीमग्रिमपदार्थयो- नानार्थत्वादनननुगमेन व्याश्यग्रहादिति पूर्वग्रन्थविरोधात् । पाके कृति- साध्यत्वं सिध्यत् सिद्धे बाधादित्यग्रिमग्रन्थविरोधाच, इदानीत्वस्य पर्व- कालसाधारणत्वेन तत्रापौदानौं कृतिसाध्यत्वण्याबाधात् अन्यथाननुगमस्यैव वश्वलेपायमानत्वात् । साध्ये हेतौ च कालप्रवेणे 'यदा तदेति कानिकल्या- त्युपदर्शनविरोधाच्च कालस्याधेयकोटिप्रविशत्येन कालेऽधिकरणे हेतु-साध्य- बामानाधिकरण्याग्रहात् अन्यथा दैशिकव्याप्तावपि तत्तद्देशीयत्वस्य साध्या- अन्तर्भावापत्तेः, यच्चोक्तं पूर्वमिदानों मत्कृतिसाध्य इति क्वचिदनुमिवौ प्तिया इत्यादि, तन्न, तत्रापि साध्याप्रसिद्ध्या तादृशानुमित्यासम्भवात् ।

·तत्वचिन्तामणी देताविष्टमाधमताप्रवेशस्थावश्यकत्वेन तत्मार्थक्याय खेकाधीनेति सविषयकेच्छाधौनेत्यर्थः। यत्तु अमे प्रवृत्तिवारणाय खेकाधीना चा प्रवृत्तिमात्माध्यताजानमेव प्रवर्तकं प्रतः स्वेच्छाधौनेति खविष- पोशाधौनेत्यर्थक इति, तत्तुर्क, अमे प्रवृत्तिवारणय खेश- धौमत्वस्य स्वरूपमत एव(१) कारणतावच्छेदकतया तज्ज्ञानस्थानुप- युतत्वात्तदर्थं स्वप्रकारकेछाधीनत्वस्यैव(२) प्रवृत्तिविशेषणवाञ्च, खपदं (१) अन्यथा खेच्छाधीनत्वस्य ज्ञानविषयतया कारयतावच्छेदकत्वे भोज- नेच्छायां खविषयकत्वमममादाय श्रमे प्रस्त्यापत्तेर्दुरित्वमिति भावः। (१) श्रमे प्रवृत्तिवारणार्थ स्वप्रकारकेच्छाधीनत्वं कारणतावच्छेदककोटौ निवेशितं प्रागेवेति भावः। यदि चोलगत्या कालिकण्याच्या तत्रानुमितिस्तदा प्रवतेऽपि तदख इदानी- म्पदे च कालशक्त शक्तियहसहकारितया खरूपसदेवोच्चारणकालत्वमन्यदा धौनियामकं यथाहमादिपदे उच्चारयित्वादिकं नियमतस्तस्यैव बोधनादतो न शाब्दबोधानुपपत्तिः। न च तस्य नानार्थता तहदेव, अतएवानुमाने शब्दखभावोपन्यासस्याप्रयोजकत्वादिति ग्रन्थकता प्रागुतं । इदानों वहि- मान् इत्यनुमितिरपि कालिकव्याप्तिग्रहे सत्युक्तगत्यैव यत्र एतत्कालौनधूम- तत्र एतत्कालीनवहिरिति विशेषकालघटितहेतु-साध्ययोर्दैशिकव्याप्तिग्रहे कचिदन्यथापि । न च प्रचतेऽपि तथा व्याप्तिरस्विति वाच्यं । सर्वत्र तथा स्वास्थग्रहात् तथा सत्यतीतपाकादौ व्यभिचारप्रसङ्गाभावेनाग्रे सन्निरासस्या- सातत्यापाताश्चेति दिक् । 'मत्कृति विनति इच्छाधौगमत्कृतिं विनेत्यर्थः, तेग प्राणपञ्चकसञ्चारे न व्यभिचारः, सत्यन्तं वृष्ठौ व्यभिचारवारणाय । 'मत्चतिं विनत्वत्र मत्पदं परकृते मदिरसाधने व्यभिचारवारणाय। सत्य- मात्रोपादाने श्रमे व्यभिवारादुत्तरप्रतीकं । 'मदित्यत्र मत्पदं तत्रैव ·शब्दावतुरीपख विधिवादः । प्रवृत्तिविषयतावच्छेदकधर्मपरं। 'मत्कृतिं विनेति, वृक्ष्यादौ व्यनि- चारवारणाय मत्यन्तं ददानौन्तनमप्रवृत्तिव्यतिरेकप्रयुक्रव्यतिरेक- प्रतियोगित्वे सतीत्यर्थक, प्रयुक्त्वञ्च कारणभावात् कार्याभाव इति मतौतिसाक्षिकः स्वरूपसम्बन्धविशेषः, माथे इदानीन्तनत्वस्य प्रह- तिविशेषणतथा(१) भावियौवराज्ये व्यभिचारवारणाय इदानीन्तनेति प्रवृत्तिविशेषणं, इदानीन्तनमन्प्रवृत्तिव्यतिरेकप्रयुक्तव्यतिरेकप्रतियो. गित्वञ्च दूदानीन्तनमत्कतिव्यक्तिर्यस्य(२) फलोपधायिका तचैव वर्तते, न तु तत्खरूपयोग्यमाचे तेन न तद्दोषतादस्यं, प्रवृत्ति. (१) इदानीन्तनप्रवृत्तिघटितसाध्यस्यैव तत्रासत्त्वं न तु तदघटितस्येति (२) यस्य पाकादिरूपफलस्य । [भावः। व्यभिचारवारणाय, तस्यापि मदीयश्रमार्थि-मदीयशचोरिशसाधमत्वात् । मनु श्रमवदन्येच्छाधीनमत्कृतिसाध्ये मदियसाधने जलसंयोगादौ व्यभि- चाए। न च खेच्छाधीनमत्कृति विनेति विवक्षितं, तथा सति तत एव श्रमे व्यभिचारवारणे मदित्यस्य वैयर्थ्यापत्तेरिति चेत्, न, अन्येच्छाधीनमत्कृति- साध्य-मदियसाधनान्यत्वे सतीत्यस्यापि विशेषणत्वात् । यद्यप्यन्येच्छाधौन- मत्कृतिसाध्यान्यत्वे सति इत्येव कृते अमेऽपि व्यभिचारवारणादुत्तरप्रतीक व्यर्थमेव तथापि तस्य हेत्वन्तरतया प्रकृते न दोष इति ध्येयं । ननु वस्तुतो यट्ठलवदनिशाननुबन्ध्येव तदनुबन्धित्वेन, मत्कृति विना सदेव तां विना असत्त्वेन, मस्टिसाधनमेव मदिधासाधनत्वेन भ्रमविषयस्तदा तव वखतो' निशक्तहेतुरस्ति वतिसाध्यत्वं नास्तीति कालिकव्याप्ती व्यभिचारात् । न च तत्त्वेन ज्ञायमानत्वं प्रकृतहेवः, तच तत्र दोषानास्तीति वाच्यं । तत्त्वेन ज्ञायमानेऽपि निगड़निश्चलदेहस्यामवातजड़ीकृतकलेवरस्य वा क्रियानुत्पादेन व्यभिचारतादवस्थगदिति चेत्, न, उक्तम्भमादेव प्रवृत्तिप्रतिबन्धे वयापार- ·तापचिन्तामणे न चेदं प्राग- साध्यत्वस्य माध्यतया जीवनयोनिकतिमाध्ये प्राणपञ्चकमचारे व्यभि- चारवारणाय तित्वं विहाय प्रतित्वेन प्रवेशः । दुर्यहं तादृशप्रवृत्तेरमविकष्टलात् यत्तयां सामान्यतोव्याप्तिस्थले पक्षधर्माताबसमयमाध्यामिद्धेरनगत्वेऽपि हेतुतावच्छेदकरूपेण हेतु- प्रसिद्धेरावग्यकत्वादिति(र) वाच्य। अनायत्या शब्दादिमा कथञ्चित प्रसिद्धिकल्पनात् साध्ये खेच्छाधीनत्वस्य प्रवेशात् हेतौ च तदप्रवेशादन्यविषयकप्रवृत्त्या नान्तरौयकतयोत्पन्चे हप्त-भोजनादौ थभिचार इत्यतो विशेष्यदलं, तदानीन्तनमदिच्छाविषयमाधनलं तदर्थः, यथोक्तभोजनादिश्च न तथा तत्फले कालान्तरे इच्छा- (१) सामान्यव्याप्तिस्थले प्रकृतसाधनान्यसाधनसजातीये प्रकृतसाध्यान्यसाध्य- सजातीयव्याप्तिमहसहकृतस्य पक्षे प्रकृतसाधनवत्ताज्ञानस्यैव हेतुत्वेन हेतुज्ञानस्यापेक्षितत्वादिति भावः । स्थानियूतया तेनेशाजननादिछसाधनत्वस्यैव तत्राभावेन हेत्वसत्त्वात् 'यसि- इस्येत्याद्यग्रिमग्रन्थप-लोचनया साधनपदस्य फलोपहितपरत्वलाभात्, अतएव सम्पति मदिवसाधनतायोग्ये चिरभाविपाकादौ न व्यभिचारः। न चेयसाधनत्वस्य कृतिं विनाऽसत्त्वस्य सिद्धासिद्धधर्मतया विरोधादेकदा एक- धम्मिंगतत्वेन भानं न स्यादिति वाच्यं । एकत्र स्थूलकाले हयोरवच्छेदभेद- मादाय तद्ग्रहात् । नन्वेवमिठसाधनत्वेनैव सामञ्जस्ये किं बलवदनिधाननु- 'बन्धित्वोपादानेन । न च वदनुपादेयमेवेति वाच्यं । 'बलवदनिकाननुवन्धित्व- चेत्यग्रिमग्रन्थविरोधादिति चेत्, न, बलवदनिष्ठाननुबन्धित्वस्य साध्येऽपि विवक्षिततया भ्रमकृते मधु-विषसम्पलानभोजने यमिचारवारकत्वेन तदुप- योगात् । न च साध्ये तदुपादानं विफलमिति वाच्यं । खेच्छाधीनकृतिसाध्य-- वेन ज्ञायमाने. मधु-विषसम्यक्तामभोजने बलवदनियजनकत्वग्रहदशायां न ·शब्दावतुरोषखये विधिवादः । सत्त्वेऽपि तदा तत्पुरुषस्येच्छाविरहात् पक्षतावच्छेदकमामामाषि- करण्येन हेतमत्ताज्ञानादनुमितिरतो न भागामिद्धिषिाय । म विवमपि त्रानुसङ्गिकेच्छाविषयसुखसाधने पिष्टकादिमध्यस्थितमौन- भोजमादौ नान्तरौयके व्यभिचारो दुर्वारस्तच विशेषदलस्थापि सत्वात् खेच्छाधीनत्वघटितमाध्यस्य चामत्त्वात् । न च फलेच्छास- वे तविषयकेच्छाधीनतेरावश्यकत्वात् तत्र तादृशमाध्यमप्यस्तौति वाच्यं । फलेच्छासत्त्वेऽपि तत्साधनताज्ञानाभावादुपादानप्रत्यक्षस्य कतिहेतुतया तदभावाच्च मौनभोजनादौ कृत्युत्पादासम्भवात् । न चहेतावपि खविषयकेच्छाधीनत्वेन प्रवृत्तिविशेषणीया अन्येच्छा- धौन-मत्कातिमाध्यान्यत्वे मतौत्यनेन वा हेतुर्विशेषणेय इति वाच्यं । विशेष्यदलवैयपित्तेः । न च धूमप्रागभाव-धूमविशिष्टप्रमेयत्वयो- रिव धर्मिभेदात्र वैयर्थ्यमिति वाच्यं । तथापि साधनताघटक- पूर्ववर्तित्वादेरेव सार्थकत्वेनान्यस्य वैयर्थात् भानुमणिकेच्छावि- षयसाधने नान्तरोयकमधु-विषसम्पृतात्रभोजने व्यभिचारवारणाय वक्ष्यमाणबलदनिष्टाननुबन्धित्व विशेषणवैयापत्तेश्च । न च तन्मये बलवदनिष्टाननुबन्धीष्टसाधनतालिङ्गकचतिमाध्यताज्ञानस्य प्रवृत्ति- प्रवृत्तिरिति तविषयत्वेनापि तस्य प्रवर्तकत्वात् । न च तावता तज्ज्ञानाभाव- हेतुताविति वाच्यं । तदभावकारणत्वे गौरवाजनकनानं विघटयत रख शामस्य प्रतिबन्धकत्वादत एव न्यायनयेऽपि तदिषयतया ज्ञानस्य प्रवकत्वं । अन्ये तु समातबाधस्य मधु विषसम्रक्तानभोजने कृतेरनुत्पादात् यथाश्रुत- साध्ये व्यभिचारातदारणायेव तविशेषणमिति वदन्ति, वचिन्त्य, तदा तस्यानिष्पनत्वेनेशाजनकतया साधनस्वस्यामावेन तत एव वडारणात ·सावचिन्तामयी ततया तत्सम्पत्तये इतौ तदुभयोपादानमिति वा । तथापि व्याप्तिग्रहानुपयुक्रत्वेन व्यर्थविशेषणतातादवस्यादिति, मैवं, अन्ये- छाधीनकृतिमाध्यं मबलवदनिष्टाननुबन्धित्वे मतौदानीन्तनमदि- छाविषयमाधनं यत् तदन्यत्वे सतीत्यनेन हेतुविशेषणत् अतो न यथोकनान्तरौयकमौनभोजनादौ व्यभिचारः, यथोकनान्तरौ- पकप्तभोजनादेर्यथोकनान्तरोयकमधु-विषमकानभोजनादेरपि तादृशविशिष्टान्यत्वेन तद्वारकतयैव विशेष्यदल-बलवदनिष्टाननुवन्धि- बदलयोन वैयर्थं । न च प्रतियोगिकोटौ बलवदनिष्टाननुबन्धि- खेष्टमाधनलयोः कथमुपादानमिति वाचं । बसवदनिष्टाननुबन्धी- धमाधमतालिङ्गककतिमाध्यताज्ञानस्य प्रवर्तकत्वेन हेतौ तदुभयोपा- दानस्यावश्यकतया तत्मार्थक्याय तदुपादानात् अखण्डाभावघटक- तया च वैयर्थ्याभावादिति गुरुचरणाः । निष्यमत्वे खेच्छाधीनकृतिसाध्यत्वस्यापि सत्र सत्त्वाब्जीवनयोनिकतेसदनु- त्यत्तेः, अन्यथा बलवदनिछाननुबन्धिनि भोजनादौ तदनुबन्धित्वभमदशायां छतेरनुत्पादेन तहिशेषणदाने व्यभिचारस्य वञ्चलेपत्वादिति सोपः। यत्तु पिटकादिमध्यस्थित विषभक्षणे तिरूपेठसाधने खेच्छाधीनकृत्यसाध्ये यथा- श्रुते व्यभिचार इति तदिशेषणमिति, ततुच्छ तन्मध्यस्थितमौनादिभोजने तथापि व्यभिचारात् । 'दैवादौति, आदिपदेग परवत्यादिपरिग्रहः, तदन- धौनत्वञ्च तदनधौनोत्पत्तिकत्वं, तेन न नित्येठसाधने व्यभिचारः, यद्यपि पाकस्याप्यदृशजन्यतया दैवाधीनत्वमसिद्धं तथापि इच्छाधीनकृत्यसम- वहितसामग्रग्नधौनोत्पत्तिकवे सतीत्यत्र तात्पर्य, एतच छौ व्यभिचार- भरणाय, अन्यच्च सर्च पर्वोक्तं बोध्यं इति प्रकाशः । L ·शब्दास्यतुरोषखये विधिवादः । অল ও অঙ্কি হৃার লাগাৰীৰূত্রনিদাঘ প্রবীণ नाइनकाल एव इष्टमाधनताघटकौतेचाविशेषणत्वेनोपादेवः, पहा यस्य पुरुषस्य नान्तरोयककृतिमाध्यस्य फलेनेा म एव सत्पदेनाभिधेयः, तथाच हेलभावादेव मान्तरौयकमौनभोजनादौ में व्यभिचारः। न च तथापि तादृधपुरुषस्य तादृशकाले । प्रवर्तकज्ञानानुपपत्तिर्यथोकव्यभिचारादिति वाचं। तत्र स्खवि- षयकेच्छाधीनतदातनमत्प्रवृत्तिव्यतिरेकप्रयुक्तव्यतिरेकप्रतियोगित्व- मावस्यैव लिङ्गत्वात्(१) इच्छायां स्वविषयकवान्तर्भावादेव नागारौ- यके व्यभिचाराभावात्, माध्ये स्वविषयकेच्छाधीनखमप्रवेश्य तदा- तनमत्प्रवृत्तिव्यतिरेकप्रयुक्रव्यतिरेकप्रतियोगित्वमावस्यैव वा तत्र लिङ्गलात् । अथेष्टमाधनताज्ञानजन्यकार्य्यताज्ञानस्यैव काम्ये प्रवर्त- कत्वात् तत्र उनहेतुना कार्य्यताज्ञानात् प्रवृत्तिरमुपपन्ना। न तत्रये इष्टसाधनताज्ञानजन्यत्वपर्यन्तं नापेचितं किन्तु कामनाज्ञा- नजन्यत्वं तच्चेच्छाया लिङ्ग प्रवेशादेव सम्भवतीति वाच्छं। तथा मति इष्टामाधमत्वज्ञानेऽपि उनहेतुना कार्यताजाने प्रवृत्त्यापत्ते- रिति चेत्, न, उकयुक्त्या स्खविशेषणवत्ताप्रतिसन्धानजन्यपदेन तादृश- प्रतिसन्धान विशिष्टस्यैवाभिहितत्वात् हेत्वन्तरजन्यकार्यताज्ञानस्यापि कथञ्चित्तादृयत्वसम्भवेन प्रवर्तकत्वात् वक्ष्यमाणमामान्यमुखव्याप्तौ च तत्तत्कालातिरिकत्वेन कासः तत्तत्पुरुषातिरिकत्वेन पुरुषो वा विशेषणैयः तेन मतदमङ्गतिरपौति प्राङः । (९) तत्र खविषयकेच्छाधीनत्वं प्रवेश्य तदागीन्तनमात्तिश्चतिरेकप्रयुक्ता- व्यतिरेकप्रतियोगित्वमात्रस्यैव लिङ्गत्वादिति क 14 ·१६ बालमिलामो मदोजनवदित्यनुमानात् स्वकृतिसाध्यताजानं यस्य य- केचित्त हेतावपि खविषयकेच्छाधीनत्वेन प्रवृत्तिर्विशेषणीया माय एव वा खविषयकेच्छाधीनत्वेन प्रवृत्तिर्न विशेषणोया तेन मान्तरीयकमौनभोजनादौ न व्यभिचारः । न चैवं विशेष्यदलादि- वैयर्यमिति वाच्यं । तस्य हेत्वप्रविष्टत्वात् किनूतक्रमेण बलवद- निष्टाननुबन्धीष्टसाधनताज्ञामविशिष्टस्यैव कार्यताज्ञानस्य प्रवर्तक- तया तज्ज्ञानावश्यकत्वप्रदर्शनाय तदभिधानात्। अस्तु वा हेतुप्रवेश- स्तथापि न चतिः परार्थं हि नेदमनुमानं किन्तु प्रवृत्तिप्रयोजकीभूतं सार्थमेवेति व्यर्थविशेषणत्वादेरदोषत्वात्() प्रयोजनन्त बलवदनि- हामनुबन्धीष्टसाधनताज्ञानविशिष्टत्वसम्पत्तिरेवेत्याः । तदमत्, बलवदनिष्टाजनकत्वश्च लिङ्गविशेषणं तेन ‘मधु-विषसम्पकात्रभोजने नयभिचार इत्युत्तरग्रन्थासङ्गतेः यथाश्रुतेऽपि व्यभिचाराभावा- दिति सोपः । 'देवेति, वृध्यादौ व्यभिचारवारणय मत्यन्तं, इदानीन्तन- मत्प्रवृत्त्यघटितमामय्यजन्यत्वे सति जन्यत्वं तदर्थः, तेन पाकादेरप्य- दृष्टाधीनत्वानामिद्धिर्न वा नित्ये इष्टसाधने प्रात्मादौ व्यभिचारः, अन्यत् सर्वं पूर्ववत् । तत्तत्काल-तत्तत्पुरुषस्य माध्य-हेतुघटकतया साध्यस्य खवघटिततया च विशेषतो व्याप्तिग्रहस्थलाभावात् यत्तयां मामान्यतो व्याप्तिमाह, 'यस्येति, 'यदा तदेति कत्यन्वयि यदा- 4 (१) व्यर्थ विशेष्यत्वादेरदोषत्वादिति क०, ग.। ', 'यस्येति एतचोपणक्षणं बग्रिमहेतावपि एवमेव योज्यमिति भावः ।

·शब्दाखनुरोपख विधिवादः । दिष्टसाधनं यत्कृतिं विना यदा न सम्भवति तत् तदा तत्वतिसाध्यं इति व्याप्तः असिद्धस्येष्टसाधनत्वाभा- वात्। बलवदनिष्टाननुबन्धित्वञ्च लिगविशेषणं तेन न मधु-विषसम्पृक्तान्नभोजने व्यभिचारः। अतीतपाकेप ७ नन-तदातनेत्यर्थः, तथाच यस्य यत् मत्कालौनेच्छाविषयसाधनं यदातनेच्छाधौनयत्प्रवृत्तिं विना न मिष्यति तत् तदातनखेच्छा- धौनतत्प्रवृत्तिमाध्यमिति व्याप्यर्थः,(२) । नवलौकस्याप्यभावाधिकरण- त्वाभ्युपगन्तृनये अलौके व्यभिचारस्तत्र प्रवृत्तिमाध्यत्वाभावादित्यत- शाह, 'अमिद्धस्येति अलोकस्येत्यर्थः, 'इष्टसाधनत्वाभावादिति, सत्यन्तदलाभावाच्चेत्यपि बोध्यं । तथाचालोकस्याप्यभावाधिकरण- त्वाभ्युपगन्तुनये तत्र माध्याभावाधिकरणत्वसत्त्वेऽपि हेतोरसत्त्वादेव न व्यभिचार इति भावः । 'बलवदिति इदानीन्तनमदीयबलवद्वेष- विषयदुःखाजनकत्वञ्चेत्यर्थः, 'मधु-विषसम्पृकात्रभोजन इति इदानौं मरणजन्यदुःखे बलवद्वेषवतः पुरुषस्थान्यविषयकेच्छाधौनप्रवृत्तिमाथे नान्तरोयकमधु-विषसम्पृकाबभोजने तदातनेच्छाविषयमधुभोजन- (१) यत् यत्कालौनयत्प्रवृत्तिव्यतिरेकप्रयुक्तव्यतिरेकप्रतियोगित्ववि- शिण्यदातनयदिच्छाविषयसाधनं भवति तत् खेच्छाधीनतत्कालीन- तत्प्रवृत्तिसाध्यं भवतीति पर्यावसितोऽर्थः । थप्रयोजकत्वमाशङ्ख्याह, असिद्धस्येति तथाचेठसाधनत्वदर्शनादेव सिडत्य- सिडे विशेषनिषेधात् परिशियतिसाध्यत्वं पर्यवस्थति इत्यर्थः, 'वामा.

·सावचिन्तामग. तिसाध्यतोत्तौणे न व्यभिचारः सामान्यतस्तस्थापि कतिसाध्यत्वात्, अतीततादशायाश्चातीतोदनेशविर- रेष्टसाधनत्वाभावात्। अतएव निदाघदूनदेहोवर्षति बारिदे तोयदात्तोयलाभसम्भावनायां वा सरोऽवगा- हने न प्रवर्तते इष्टसन्तापशान्तिसाधनतोयसम्बन्धस्य जन्यसखसाधने इत्यर्थः, तस्य स्वविषयकेच्छाधीनप्रत्तिमाध्यत्वाभा- वादिति भावः । 'भोजनं' गलाधःसंयोगजनकक्रिया, फलावच्छि बयापारस्यैव धात्वर्थत्वात् । 'तिमाध्यतोत्तीर्ण इति वर्तमानपाक- इत्यर्थः, यत्नगर्भसामान्यव्याप्ती व्यभिचारः विशिष्य ददानौन्तनव- घटित विशेषव्याप्ती वा, प्राधे 'मामान्यत इति तस्यापि सामान्यतः सानिमाध्यत्वात् यदातनप्रवृत्तिव्यतिरेकप्रयुक्रव्यतिरेकप्रतियोगित्वं चत्र वर्तते तदातमप्रवृत्तिमाध्यवस्थापि तत्र सत्त्वादिति थावत् । द्वितीये 'श्रौतेति, 'इष्टमाधनलाभावादिति इदानीन्तनेच्छाविष- यसाधनवाभावादित्यर्थः, इदमुपलक्षणं एतत्कालौनप्रवृत्तिघटित मत्यन्ताभावादित्यपि द्रष्टयं । 'प्रतएवेति यत एव दूदानीन्तन- मत्प्रवृत्ति विना असत्त्वे सतौति विशेषणमतएवेत्यर्थः, 'मरोऽवगा- .इने' दूरस्थसरोवृत्तितोयसम्बन्धे, 'निदाघदूनदेह इति इष्टसाधनव- न्यत इति यदा हेतुरस्ति तदा साध्यमपौवि कालगर्भव्याप्तौ न व्यभिचार- इत्यर्थः, गदा चावीतदशायां साध्यासत्त्वं तदा हेत्वभावादेव न व्यभिचार- इति। 'यतोवेसि, मस्कृति विनाऽसल्वमपि नासत्यपि बोध्यं। मतिं विना ·शब्दाख्यतुरोपखसे विधिवादः । खकृति विनापि सिरिप्रतिसन्धानेन सिकाभानेन स्वकृतिसाध्यत्वचानाभावात्। यदा चमत्कति विना न सम्भवतीति प्रतिसन्धत्ते तदा प्रवर्तते। यस्य सन्तापशान्तिमाचमिष्टं स सरोऽवगाहनस्येष्ट- साधनत्वमेव न प्रतिसन्धते उपस्थितष्टितोऽपि तत्- सम्भवादिति कश्चित्, तन्न, तोयसम्बन्धत्वेन सन्ताप- सम्पत्तये, 'सिङ्गाभावेम' लिङ्गविशेषणमत्यन्तनिश्चयाभावेन, इदमुफ्- लक्षणं बसवदित्यादिविशेषणनियथाभावेनेत्यपि बोध्य(१) । 'मलाति विना' इदानीन्तनमत्प्रति विना । विशेष्यभागज्ञानाभावादेव न तत्र गतिमाध्यत्वज्ञानमित्येकदे- शिमतमुपन्यस्य दूषयति, 'यस्येति, 'उपस्थितेति, तथाच व्यभिचाराब कारणत्वप्रतिसन्धानमिति भावः । 'तोयसम्बन्धलेनेति न तप्ततो- सम्बन्धत्वेन येन व्यभिचारः स्यादिति भावः । केचित्तु इदानौन्तनमत्प्रवृत्तिं विना असत्त्वे मतौदानौन्तनमत्- प्रवृत्तिमाध्यसाधनत्वं कृतिमाध्यत्वानुमाने लिङ्गं तावतापि नान्तरी- प्रकल्प्तभोजने व्यभिचारवारणात् तत्फले तदाबीमिच्छाविरहेण (१) सरसो दूरस्थत्वात् तवृत्तितोयसम्बन्धजन्यसखे बलवदेवो भव- तौति भावः । . असत्वे सतीत्यस्य प्रयोजकत्वमाछ, 'बतएवेति, विशेष्यभागाप्रतिसन्धाना- देव । तत्र लिङ्गामतिसन्धानमित्येकदेशिमतमुपन्दस्य दूषयति, 'यस्येति, 'तो. वेति लोभविशेषसम्बन्धेनेत्यर्थः, सैकदेशिमतं दूषयति, 'कार्येति कवि- ·सावचिन्तामनी शान्तिसाधनत्वं तस्य च सरोऽवगाइनेऽपि सत्वात् अ. न्यथा दृष्टिरपि तत्साधनं न स्यात् सरोऽवगाहनादपि तसिद्धेः। कार्यसाधनत्वन कृतिसाध्यत्वे न लिङ्ग पाकादिवदो- दनादेरपि"प्रवृत्तेः पूर्व कृतिसाध्यत्वज्ञाने हेत्वभावात्। तदानौन्तमप्रवृत्तिमाध्यवस्थापि विरहादिति प्रलपन्ति, तन्मतमुप- -न्यस्य दूषयति, 'कार्येति, 'कार्यमाधनत्वं' मत्यन्तमहितमिदानीन्त- नमत्प्रवृत्तिमाध्यमाधनत्वं, 'हेवभावादिति, ददमुपलक्षणं नान्तरौ- यकलप्तभोजनजन्यफले तदानौमिच्छाविरहेऽपि नान्तरौयकविधया अन्यगोचर प्रवृत्तिमाध्यत्वस्यैव तत्र सत्त्वेन तद्भोजने व्यभिचारस्य दुर्वा- रत्वात् “प्रक्षालनाद्धौतिन्यायेन माध्ये खविषयकेच्छाधीनत्वं प्रवेश्य हेतौ तत्प्रवेशस्थान्याय्यत्वात्(२) दृष्टमाधनताज्ञामजन्यत्वस्य(२) तावता- प्यनिर्वाहाचेत्यपि बोध्यं । (१) पाकादाविव भोजनादावपौति ग.। (२) कृतिसाध्यसाधनवप्रवेशस्थान्याय्यत्वादित्यर्थः । (२) ननु तवापि साध्ये खविषयकेच्छाधीनत्वं प्रवेश्य इसाधनत्वं साध्ये प्रवेशित मिति तुल्यमित्यत बाह, इएसाधनत्वेति । साध्येत्यर्थः, मनु सामग्रेश्व मानमत चाह, 'प्रवृत्तौति, तथाच सामग्रेश्व नेति भावः । 'तत्प्रकारकेवि, यद्यपि गुरुमते मुक्तिविशेष्यक- रजतत्वप्रकारकेच्छाया अतथाभूत ज्ञानसाध्यतया व्यभिचारस्तथापि या • यत्पकारिकेच्छा सा सत्प्रकारक ज्ञानव्यतिरेकप्रयुक्तव्थविरेकप्रतियोगि- नीति नियमोऽस्ति च भेदाग्रहहेतुतावाच्छेदकतया रजतत्वप्रकारकाज्ञान .

·शब्दावतुरोषख विधिवादः । १९९. नम्वेवर) लिबानमेव प्रवर्तकं अस्तु प्राथमिक त्वात् आवश्यकत्वाच। न च लाघवात् कृतिसाध्यत्व- जानं तथा, कृतिसाध्यतानुमितौ तदा मानाभावेन युगपदुपस्थित्यभावात् प्रत्तिसामय्या नुमितिप्रतिब- 'लिङ्गज्ञानं' कृतिमाध्यत्वानुमापकलिङ्गज्ञानं, तथाच रष्टसाधन- ताज्ञानं प्रवर्तकमायातमिति भावः । 'प्राथमिकलादिति, पद्यपि प्राथमिकत्वं ९) न तर्कः किन्तु प्रथमोपस्थितत्वमेव, तथापि तन्मते 'ज्ञानस्य स्वप्रकाशतया प्राथमिकत्वे प्रथमोपस्थितलमपौति भावः । खमते हेतुमाह, 'आवश्यकत्वादिति अवश्यक्तृप्तनियतपूर्ववर्त्तिताक- लादित्यर्थः, तथाच क्लृप्तनियतपूर्ववर्तिताकस्थानन्यथासिद्धलमात्र "पनीयमिति लाघवमिति भावः । 'खाघवादिति अवच्छेदक- ववादित्यर्थः, 'तथा' प्रवर्तक, यद्यपि इष्टमाधनताबिकवति- यताज्ञानस्य हेतुत्वे कावच्छेदकलाघवं, तथापि प्रवृत्तित्वावछिने त्तिमाध्यताज्ञानत्वेन हेतुत्वमिति मताभिप्रायेणेदं, 'तदा' प्रव- तपूर्व, 'युगपदुपस्थित्यभावादिति प्रवृत्तिपूर्वमुभयवादिसिद्धत्वा- मावादित्यर्थः । मनु अनुमितिमामय्येव मानमित्यत पाह, 'प्रवृत्ति- नामय्येति तथाचानुमितिमामय्येव मास्तौति भावः(२)। यद्यपि यत्र रामर्शकाले नोपादानप्रत्यक्षं तत्रैव न प्रवृत्तिमामग्री, तथाप्यच (१) एतच नैयायिकेनाशक्षितं । (१) प्राथमिकत्वं प्रथमोत्पत्तिकत्वं, न तर्क इत्यत्र न तन्त्रमिति पाठान्तरं। (२) प्रतिबन्धकाभावस्थापि सामग्रौघटकत्वादिति भावः ।

·तावचिन्तामो याचेति चेत्, न, लिजमाने छतिसाध्यत्वाप्रवाशे तत्प्रकारकचिकीर्षायां तस्याहेतुत्वात् । अतएव लिङ्गा- तरजानमपि न प्रवर्तकं । ननु पाकादिः कृतः क्रिय- माणोवा न पक्षः तस्य कृतिसाध्यत्वे बाधात, नाप्यना- गतः, भाविपाके मानाभावेनाश्रयासिद्धेः, पाकत्वं प्रतिपदं चिकौर्षापरं, चिकौर्षी प्रति च नोपादानप्रत्यक्ष कारणं मानाभावादिति भावः। 'कृतिमाध्यत्वाप्रकाश इति कतिमाध्यत्वा- विषयक इत्यर्थः, 'तस्था हेतुत्वादिति तस्य हेतुत्वासम्भवादित्यर्थः, तत्यकारकसंवादौछायास्तत्प्रकारकज्ञानजन्यत्वनियमेन कृतिमाध्यता- ज्ञानस्य चिकौ हेतुत्वावस्यकत्वादिति भावः। 'श्रतएव' चिकौर्षायां तमा हेतुत्वासम्भवादेव, लिङ्गाकारचान' नित्यस्थले शौचादिमत्त्वज्ञानं, 'तस्य कतिमाध्यत्व इति तस्येदानीन्तनकतिमाध्यत्व इत्यर्थः, 'माना- भावेन' तदा मानाभावेन,(९) परैः सामान्यप्रत्यासनेरनभ्युपगमादिति भावः। 'आश्रयामिद्धेरिति प्राश्रयस्थ पक्षत्वेनाभिमतस्य भविष्यत्- पाकस्थानिसयादित्यर्थः, तथाच तत्पक्षकानुमितिं प्रति নামাল (१) भविष्यत्पाकऽपि कालान्तरे चक्षुःसंयोगादिसत्त्वान्मानाभावेनेत्य- सङ्गतमतः पूरणसम्बलितार्थमाह, तदा मानाभावेनेति । . तत्रापि प्रयोजकमिति भावः । 'अतरवेति, तत्रापि कृतिसाध्यत्वाप्रकाशा- दन्यथा सिडसाधनापत्तेरिति भावः । 'बाधादिति कालिकथ्यात्या पक्षधम्म- तावलात्' तत्काले कतिसाध्यवं सिध्यति एतच्च वत्र बाधितमित्यर्थः, ·शब्दातुरोपखये विधिवादः । भविष्यत्ति सामान्यत्वात् गोत्ववत् इति मानमिति चेत, न, मानाभावेन गोत्वेऽपि तस्याप्रसि। पाक- माचं पक्ष इति चेत्, न, मावार्थो यदि पाकत्वं तदा बाधोलिङ्गासिदिश्च । सर्वपाकपरत्वे च तस्य सिद्धभागे बाधोऽनागतभागे चाश्रयासिक्छि। वर्तमानाचुदासीनः हेतुतया तज्ज्ञानं विना कथं तत्पक्षकानुमितिरिति भावः । 'भविष्यदिति एतत्कालौनप्रागभावप्रतियोगिवृत्तीत्यर्थः, न तु प्रागभावप्रतियोगिवृत्तित्वमा(१) यदा कदाचिदर्तमानप्रागभावप्रति- योगिवृत्तितया सिद्धसाधनापतेः, 'सामान्यत्वादिति, यद्यपि मामा- ग्यवं जातिवं नचात्म-मनस्वादौ प्रतीतचादिमापत्तिचत्वादि- जातौ च यभिचारि समानकालौनानेकानित्यसमवेतत्वे मतौत्यनेन विशेषितेऽपि कुलाविशेषादिजन्यतावच्छेदकातीतघटादिमाच- त्तिजातौ व्यभिचारि, तथापि खाश्रयध्वंसव्यायप्रागभावप्रतियोगि- वृत्तिधर्मवादित्यर्थः, 'यदि पाकवमिति, पाको मौयते इतर- भित्रलेन प्रतीयतेऽनेनेति व्युत्पत्त्येति भावः। तस्य' पाकस्य, निहा- रणे षष्ठी(२) । 'वर्तमानायुदासीन इति वर्तमानवादिकं पक्षता- (१) न तु वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वमात्रमिति ख० । (१) सन्मध्ये यः सिद्धभागस्तवेत्यर्थः । 'पप्रसिडेरिति, एतच्चोपलक्षणं यात्मत्व-चैत्रत्वादौ व्यभिचारोऽपि बोध्यः । 'वर्तमानेवि विशिष्य यदि पक्षः क्रियते तदैव दूषणावकायो नान्यथेत्यभि- . . 15 ·वायचिन्तामो पाकः पक्षः पाकसामान्ये च कृतिसाध्यात्वं न बाधि- तमित्यपि न, सिद्धस्य पक्षत्वं नासिद्धस्येत्यनुमितेः सिविषयत्वे बाधात् भिन्नविषयत्वे वा सिद्धविषयेच्छा- महत्त्वाचनुत्पादकत्वाच । कृत-क्रियमाणसाधारणकृति- साध्यत्वज्ञानादेवासिद्धविषया चिकौर्षा कृतिश्चोत्पद्यते, अनन्यगतिकत्वेन तथाकारणस्वभावकल्पनादिति चेत्, वच्छेदकेऽनिवेश्येत्यर्थः, 'पाकः' पाकत्वेनैव पाकः, 'पाकसामान्ये' पाकवावशिने, तत्तत्याकवरूपेणैव सिद्धपाके बाधज्ञानात् तथाच पाकवरूपेण पाके बाथज्ञानाभावात् पाकवावच्छिन्नपाकपक्षिक- वानुमितिरिति भावः। 'सिद्धस्य' ज्ञातस्य, 'अनुमितेः' उनानुमितेः, 'भिडविषयत्वे' पाकवरूपेण सिद्धपाकविशेष्यकत्वे, 'बाधात्' बाधि- तविषयकवप्रसङ्गात् अन्यथाख्यातित्वप्रमादिति यावत्, अन्यथा- ख्यात्यभ्युपगमे दूषणमार, 'भिन्नविषयत्व इति मिद्धमात्रविशेष्यकले इत्यर्थः, 'अनुत्पादकत्वादिति ममानविशेष्यत्वेनैव तेषां कार्य कारण. भावादिति भावः । शकते, 'कृत-क्रियमाणसाधारणेति इदानीन्न- मलायविषयकस्खप्रवृत्तिमाध्यताज्ञानादेवेत्यथः, तथाच प्रवृत्तिमाध्यत्व- मात्र माध्यमतो नान्यथाख्यातिरिति भावः। ननु तथापि अन्य- 'विषयकज्ञाने कथमन्यत्र चिकौर्षा स्थादित्यत आह, 'अनन्येति, भानः, सामान्यस्य यावधिशेषनियतत्वादसिद्धस्याज्ञानात् सामान्येन रूपेण सिद्धस्यैव पक्षवादुक्तदोषतादवस्थामित्याह, "सिद्धस्येति, 'कृतेति, यद्यपि ज्ञानादेः समानविषयत्वं प्रागुक्त तथापि भिववादिमतेनेदं । 'यादृथमिति , ·शब्दाख्यतुरोरख विधिवादः । सहि यादृशं वतिसांध्यत्वं चिकौर्षायां प्रकार ताह ज्ञाने भास्तीत्यन्यप्रकारकज्ञानादेव चिकौर्षा स्यात् । तथाच लिङ्गज्ञानमेव प्रवृत्तिहेतुरस्तु प्राथमिकत्वात् । यत्तु स्मृतपाके कृतिसाध्यत्वासंसर्गाग्रहात्पत्तिः स 'तथाकारणस्वभावेति समानप्रकारकत्वेन कार्य-कारणभावकल्पना- दित्यर्थः, 'तादृशमिति इदानीन्तनमन्प्रवृत्युत्तरभविष्यत्त्वरूपमित्यर्थः, 'नास्ति' विषयो न भवति। 'स्मृतपाके' पाकस्वरूपेण मते मिद्धपाके, 'कृतिमाध्यत्वासंसर्गा- ग्रहादिति इदातौन्तनमत्प्रवृत्तिमाध्यत्वासंसर्गाग्रहादित्यर्थः, स्मर- पात्मकेदानीन्तनमत्प्रवृत्तिमाध्यत्वग्रहमहलतादिति शेषः, तथाचा- नुमानाभावेऽपि न चतिरिति भावः । न चैवं तत्प्रकारकसंवा- दौच्छायास्तत्प्रकारकज्ञानजन्यत्वनियमभङ्ग इति) वाच्यं । यत्त्व- तत्त्वादेरननुगमात् कृतिमाध्यत्वातिरिकस्थल एव तथा नियमात् । न चैवं लिङ्गज्ञानमेव प्रवर्तकमस्विति(२) वाच्यं । सर्वच प्रवृत्तिपूर्व- मनुमानानन्धुपगमेन लिङ्गजानस्य पूर्ववर्त्तिताया एवासिद्धेरिति भावः । ननु कृतिमाध्यत्वासंसर्गाग्रहस्य प्रवर्तकत्वे मचातबाधदशायां । (१) या यत्कारिकेच्छा सा तत्यकारक ज्ञानजन्येति नियमभङ्ग इत्यर्थः । (१) प्रवृत्तिसाध्यतास्थने तादृशनियमसत्वाभिप्रायेणैव लिङ्गज्ञानस्य प्रव. कत्वं निराकृतमिति भावः । कन्यनन्तरं भविष्यत्तारूपमित्येके, इदानौं कतिसाध्यत्वरूपमित्यन्ये, 'सिद्धत्वेन' सिद्धत्वज्ञानेनेत्यर्थः।

·तापचिन्तामो पासंसर्गाग्रहः इष्टसाधनताग्रहादिति। तब, स्मृत- पाकस्य सिहत्वेन तत्र कार्यत्वासंसर्गग्रहेनुमान- चैत्यवन्दनादौ कथं प्रवृत्तिवारणमित्यत पाह, 'म चेति, 'इष्टमाध- मतापहादिति इष्टसाधनताज्ञानाधीनः स न प्रवृत्तिहतरित्यर्थः, अधीमत्वच एककाशावच्छेदेनैकात्मवृत्तिलं क्षणदयसाधारणाव्यव- हारोत्तरकालावच्छेदेनेकात्मवृत्तिवं वा। न चैवं असंसर्गाग्रहस्था- भावरूपतया प्रमादित्वेन चिरकालौनेष्टसाधनताज्ञानमादायाति- प्रसङ्गः(१) समानप्रकारकसाधनत्वज्ञानस्य इच्छाविरोधितया इष्ट- माधनताज्ञानविशिष्टस्य पूर्वमत्तायास्तन्मतेऽनपेक्षितत्वादिति वाच्य। गुरुनयेऽभावस्थाधिकरणज्ञानरूपतया असंसर्गाग्रहस्थाप्युत्पादारवि- माणशालिवादिति भावः । केचित्तु मनु मञातबाघदशायां चैत्यवन्दनादौ प्रवृत्तिवारणय इष्टसाधनताज्ञानजन्यकतिमाध्यताज्ञानस्यैव प्रवर्तकतया कथं स्मर- णात्मकेदानीन्तनमत्प्रवृत्तिमाध्यत्वादिचानसहकततदसंसर्गाग्रहात्प्र- त्तिरित्यत आह, 'म चेति, 'असंसर्गाग्रहः' अग्रहीतासंसर्गक ददा- नौतनमत्प्रवृत्तिमाध्यत्वग्रहः, 'इष्टसाधनताग्रहादिति तद्रूपोद्दोध- कादित्यर्थः, तथाच स्मरणात्मकतज्ज्ञानमप्युद्दोधकविषयेष्टसाधनता- ज्ञानजन्यमिति भाव इति व्याचकुः । 'सिद्धत्वेन' सिद्धत्वरूपविशेषदर्शनेन, 'कार्यत्वासंसर्गग्रहे ददा- मौन्तनमत्प्रवृत्तिमाध्यत्वासंसर्गपहे, 'अनुमानबाधादिति इदानौन्त- (१) सातबाधदशायां चैत्यवन्दनादौ प्रवृत्तिप्रसङ्ग इत्यर्थः ।

·शब्दावतुरीपख विधिवादः । बाधात् । स्मृतपाकस्य सिद्धत्वं तदा न रायते इति चेत्, तर्हि स्मृतपाकस्य सिद्धत्वग्रहे मोदनाएँ पाके न प्रवर्तत सिद्धौदनोऽपि पाके तृप्तोऽपि भोजने प्रवत्तेत, तब पाकादौ सिद्धत्वग्रहात्तसंसर्गग्रह इति चेत्तुल्यं। अपि च स्मृतपाके कार्यत्वासंसर्गाविद्यमाना- नमत्प्रवृत्तिमायत्वासंसर्गायहविरहादित्यर्थः । 'सिद्धत्वाई' सिद्धल- ग्रहदशायां, 'पाके' पाकान्तरे, 'मिडौदनोऽपि' सिद्धौदनमात्रको- ऽपि, सिद्धपाकातिरिकपाकरहितोऽपौति यावत्, श्रोदनकाम रति शेषः, 'हप्तोऽपि' मिळूभोजमातिरिकभोजनरहितोऽपि, हप्तिकाम- इति शेषः, 'प्रवर्तत दूयन्त एव पाका दयन्येव भोजनानि इत्यव- धारणदशायर्या प्रवत्तेत, “पाकादौ' मिळूपाकादौ, "मित्वग्रहात्' मिद्धत्वरूपविशेषदर्शनात्, 'तुस्थमिति अमिद्धपाकादिमत्वस्थलेऽपि मिद्धत्वरूपविशेषदर्शनात् सिद्धपाकादौ तदसंसर्गज्ञानं तुल्यमित्यर्थः । मनु किञ्चित्पाकादेरसिद्धत्वस्यले मिद्धपाके तसत्पाकवरूपेण ताद- 'वहाँति, नत्र कार्यत्वासंसर्गग्रहादिति भावः। तथापि यदि ननग्रहस्त- वाह, 'सिद्धौदनोऽयोति, मनु विशेषरूपेणासंसर्गग्रहऽपि सामान्येन रूपेणा- संसर्गाग्रहः स्यादित्यरचेराह, 'यपि चेति, विद्यमानासंसर्गाग्रहे हेतुमाह, 'कार्यत्वेति । 'किच्चेति, यद्यप्यत्रेष्ठापत्तिः समानप्रकारकतया च नातिप्रसा- तथापि समानविषयके हेतौ सम्भवति भिन्नविषयको न कख्यते इति भावः । 'अत्रेति प्राभाकराभिप्रायं बम इत्यर्थः, 'पक्षतेति, पक्षतावच्छेदकधम्माव- निम्मिज्ञानस्यैव पक्षज्ञानत्वान्नाश्रयासिद्धिरिति भावः। नन्वेवं पक्षधम्म- ताज्ञानस्यानुमितिहेतोरनुपपत्तिः अप्रसिद्धस्यैव पक्षस्यानुमितिविषयताभ्युप- ·तत्वचिन्तामणी प्रवृत्तिमायत्वासंसर्गपहसत्त्वेऽपि पाकवरूपेण तदमंसर्गाग्रहमत्वात तेन रूपेण प्रवृत्तिानुपपना पाकवरूपेणैव सिद्धवज्ञाने तु प्रव- तिरेवासिद्धा दयन्त एव पाकाइत्यवधारणदशायाञ्च पाकवरूपे- पोव तदसंसर्गप्रहार प्रवृत्तिः फलबलेन तथैव कल्पमात् । न चैवं सिद्धपाके सामान्यत:(१) तदसंसर्गाबहादमिद्धपाक व नियमतः मिद्धपाकेऽपि मामान्यत इच्छा-प्रवृत्त्यापत्तिरिति वाच्यं । असि- विषयत्वस्थ कार्य्यतावच्छेदकतया सिद्धे तयोरनुत्पत्तेरित्यखरमा- दाह, 'अपि चेति, 'कार्यत्वासंसर्गात्' इदानीन्तनमत्प्रवृत्तिमाध्य- बासंसर्गस्य विद्यमानत्वात्, 'विद्यमानासंसर्गाग्रहादिति कारणीभूत- ज्ञानविषये धर्मिणि विद्यमानो यः कतिमाध्यत्वासंसर्गस्तस्थाग्रहा- (१) सामान्यधर्मप्रकारेणेत्यर्थः । गमेन पूर्वं तवृत्तितया हेतोरग्रहात् । न च पक्षधम्मताज्ञानमहेतुरेव परस्य अतएव तदुपदर्शक उपनयोऽपि न तेनेष्यत इति वाच्यं । तस्य हेतुवचनेनैव কামান হৱ আয়নাবন্ধাহজলধনামাল নম্বন্ধাদি- मरणे तस्य परामर्श इति चेत्, अत्र वदन्ति, पक्षसाकासौभूयोपस्थितस्य हेतोरसंसर्गाग्रह एव तस्यानुमितिहेतुत्वाभिमतः, बस्ति च पाकत्वावच्छेदेन प्रकृतहेतोरसंसर्गाग्रहः सिद्धपाके तदसंसर्गग्रहेऽपि पाकतावच्छेदेन तद- भावात् अन्यथा पाको न मदिछसाधनमित्याभिलायोऽपि स्यात् एवञ्च यदवच्छेदेन हेतोरसंसाग्रहस्तडविच्छिन्नविषयानुमिनिर्भवतीत्येव सकल- साधारणं भवति प्रचते पाकत्वं, तथेति बदवच्छिन्नानागवपाकविषयानुमितिः, दयास्तु विशेषो यत्राविद्यमानस्य लिङ्गासंसर्गस्याग्रहस्तत्रानुमितिः प्रमा यत्र विद्यमानस्य लिकासंसर्गस्याग्रहलासंसर्यायजन्यलैङ्गिकासंसर्गाग्रहमात्र। न च मिनप्रकारकविरोधिज्ञानस्याप्रतिबन्धकत्वात् सिद्धपाकत्येन वति- .

·शब्दाख्यतुरीयखण्हे विधिवादः । संसर्गाग्रहादिसंवादिनी प्रत्तिः स्यात् । किञ्चैवं सिह- पाकज्ञानादज्ञातेऽसिद्धे पाके इच्छा-प्रवृत्ती स्यातामि- दित्यर्थः, 'विसंवादिनौ' कृत्यमाध्यविषयिण, कारणैभूतज्ञानवि- षये धर्मिण्यविद्यमान-विद्यमानयोः कृतिमाध्यत्वासंसर्गयोरग्रहस्यैव प्रवृत्तः कतिमाध्यत्व-तदभाववदिषयकवे(१) प्रयोजकत्वादिति भावः । ननु प्रवृत्तिविषये छतिसाध्यत्वासंमर्गस्याविद्यमानव-विद्यमानत्वमेव प्रवृत्तेः कृतिमाध्यत्व-तदभाववद्विषयकवे प्रयोजकं, न तु कारण- भूतज्ञानविषये तदविद्यमानत्वादिकमित्यरुचेराह, 'किचेति, 'सिद्ध- पाकचानात्' सिद्धपाकज्ञानादेव, 'रका-प्रवृत्ती' संवादौछा-प्रवृत्ती, (१) इन्द्वात् पर इति न्यायात् वतिसाध्यत्ववदिषयकत्वे तदभाववदिषय- कत्वं चेत्यर्थः साध्यवाससमें ग्रहोतेऽपि पाकत्वेन सिडपाकस्यानुमितौ भानमस्तीति वाच्य। असदसंसर्गाग्रहस्य प्रमानुमितौ कारणत्वेन कलमवौजस्य यवाहर- इव नमानुमितावसामर्थात् सिद्धपाकविषयत्वेऽनुमितेर्भमत्वौचित्यात् । नन्धेवं यत्र समिकरे पर्वते धूमासंसगारहोतेऽपि व्यवहिते धूमवति बदमहात् पर्वतत्वावच्छेदेन स न रहौत इति यथोक्तसामग्रीसत्त्वादसन्नि- वटपर्वतविषयानुमितिः स्यादिति चेत्, न, तत्र साकाङ्गोभूय हेतोरभावात् घट-घटत्वे इत्यादि समूहालम्बनवैलक्षण्येनायं घट इत्यत्र यथा साकाशीभूय घटत्वमानं तथेहापि लिङ्गभानं विवक्षितमिति । तश्चिन्त्यं, पक्षसाकाडी- भूयोपस्थितत्वं किं पक्षत्तितयोपस्थितत्वमुत पक्षण सममरहौतासंसर्गी- भूयोपस्थितत्वमन्यहा, माद्यः प्रकृतेऽनागतस्य पक्षत्वेन तदभावात् अन्यथा असंसर्गायक हेतुत्वोपवर्णनानुपपत्तेः, न द्वितीया असन्निछठपर्वतनिधयानुमि- .

·तवचिन्तामणी 'सातामिति पराभ्युपगते सातामित्यर्थः, तथाच पाकलादिप्रकार- कसंवादौछा-प्रहत्ती प्रति पाकवादिप्रकारकशानस्य समानविशेष्य- कलेन कार्य-कारणभाव इति भावः । यद्यपि उनियमबलात्() पाकवादिप्रकारकसंवादौछ प्रति पाकलादिप्रकारकचानस्य हेत- बेऽपि तत्रये तस्य समानविशेष्यत्वप्रत्याभत्त्या हेतुत्वे मानाभावः साघवात् समवायटितमामानाधिकरणप्रत्यासत्या पाकवादि- प्रकारकेशं प्रति पाकलादिप्रकारकज्ञानलेनैव हेतुत्वसम्भवात् । न चैवं पाकवादिप्रकारकपाकशाने तद्रूपेण पाकेशोत्पत्तिदशायां नियमतः पाकलादिप्रकारकपटादौछाप्रमशः विनिगमकाभावात् गुरुनये दण्डादिप्रकारकज्ञानं विनापि जायमानायां दण्डादि- प्रकारकविसंवादौछायां व्यभिचारस दण्डादिप्रकारकेकायामपि ६) या यत्प्रकारिकेच्छेत्यादिनियमवलादित्यर्थः । . त्यापत्ते, नान्यः तदनिसको । किच्चासंसर्गाग्रहस्थानुमितिसामग्रौत्वे हेत्वमा- वेन बन्यथाख्यातिनिराकरणं तस्य न स्थात् असंसर्गाग्रहदैविध्येनानुमिति- दैविध्यसम्भवात् चतएव प्राभाकरैः प्रागुक्तं, न च शब्दानुमानाभासात् सा यो- ग्यतादिमत्तया शब्दस्य लिङ्गवतया पक्षस्य ज्ञानाच्छाब्दानुमिती, न चाभासे तानं सम्भवति हेत्वभावादेवेति । अपि च लाघवात् पक्षे लिङ्गसंसर्गग्रहस्यै- वानुमिविहेतुत्वं,रतेन पाकत्वं मदिवसाधनवसमानाधिकरणमिति प्रकारेण वलगत्यानागतं पाकं वैशिष्यकोटावन्तर्भाय प्रत्यक्षेण रहते इति तझ्ग्रह- एव पक्षधम्मतायहो विवक्षितः। न चैवं पक्षधर्मताग्रह एवानागतस्य पाकस्य विषयत्वादप्रसिद्ध एव पाका पक्षधम्मेवाबलात् सिध्यति इत्यग्रिमग्रन्थवि- रोध इति वाच्यं । विशेष्यतया खातम्व्येण ततत्तत्सिद्धिरित्यभिप्रायात् । न च समानाधिकरणमिवत्राधिकरण विशेषणमतलदुपस्थिति विना कथं विशि- ·शम्बाख्थतुरीयख विधिवादः । उनियमबलेन दण्डादिप्रकारकशानस्य हेतुत्वावश्यकत्वादिति वाच्य । तत्प्रकारकसंवादौछाया एव तत्प्रकारकशानजन्यवनिक- मेन पाकववदिष्यकत्व-दण्डवदिशेयकवादिरूपस्य संवादित्वस्थापि कार्यतावच्छेदके निवेशात् । न च तथापि पाकत्वप्रकारकघटादि- भ्रमात् पाकत्वप्रकारकपाकेच्छापत्तिरिति वाचं। परैः भ्रमानन्धु- पगमात् तदभ्युपगमे र पाकवादिमविशेष्यकवादिरूपसंवादिवं कारणतावच्छेदकेऽपि प्रवेशनीयं घटवादिप्रकारक-यस्किश्चिद्घटा- दिज्ञानात् घटत्वादिरूपेण घटाद्यनारे रच्छोत्पत्तेश्च प्रतवदिष्ट- वात्, तथाप्युक्रनियमबखान पाकवादिप्रकारकेचा प्रति पाकखा- दिप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वे ध्रुवे उतातिप्रमा-व्यभिचारयोर्वारणाय पाकवप्रकारक-तत्तत्याकविशेष्यकज्ञानत्वेन पाकवप्रकारक-तत्तत्पा- धौरिति वाच्यं । गुरुनये विशेषणतावच्छेदकप्रकारकविशेषणान्तरबोधादेव विशिष्टवैशिष्यबोधेऽपर्व विशेषणविषयत्वखोकारादित्यपास्त । असनिकठपर्वत- विषयानुमित्यापत्तेः तत्रापि पर्वतत्वं धमसमानाधिकरणमिति प्रकारेणा- सन्निकर पर्वतं वैशिध्चकोटावन्तर्भाश्य पक्षधर्माताग्रहसम्भवात् । अन्ये तु सिद्ध एव पाके पाकवावच्छेदेन पक्षधर्माताबानं समानप्रकारका ज्ञानस्यैव विरोधितया विशेषतो व्यतिरेकयहेऽपि सामान्यतोऽन्वयधौसम्भवात् बसं- वर्गाग्रहवत् । न चैवं पक्षधम्मताभमादनुमितिमापत्न्या विसंवादिन- हत्यापत्तिः पाकवाधिकरणाधिकरणत्वलक्षणपरम्परासम्बन्धस्य विद्यमानस्यैव' विषयोकरणेग प्रसौतेरवान्तत्वात्। अतएव चैकाकारमपि लोहितः सटिक इत्यादिज्ञानं संसर्गभेदेन प्रमा अप्रमा चेति सर्वदर्शनसिहान्तविषयाबाधेन पक्षधम्मताभमेऽप्यनुमितिप्रमात्वाच । न चैवं साध्यभानमपि परम्परासम्बन्धन सिइयाकविषयकमेवाख बत् कुतोऽनागतलाम इति वाच्यं । यत्सम्बन्धपुर- 16 ·१२९ सत्यचिन्तामयी कविशेष्यकेच्छात्वेन कार्य-कारणभावः समवायघटितसामानाधिक- रचं प्रत्यासत्तिः । थवा तत्पुरुषोयपाकवप्रकारकजानवेन तत्- पुरषोयपाकत्वप्रकारकेचात्वेन पाकत्वववृत्तिविशेष्यत्वं प्रत्यासत्तिः इत्यादिक्रमेणैव कार्यकारणभावः कल्यते, न तु समवायघटित- समानाधिकरणप्रत्यासत्त्या पाकलप्रकारकजानव-पाकखप्रकारक- पाकत्वाश्रयविशेष्यकेच्छावादिना, भिवविशेष्यकज्ञानव्यावृत्तकारणले सम्भवति तत्साधारणकारणत्वकल्पनानुदयेन लाघवस्थाप्यकिञ्चित्कर- बात्, अन्यथा जितं तोष्टसाधनताज्ञानहेतुत्ववादिनेत्यभिप्रायः । यद्यप्ययं पाकः पाकपूर्ववत्तौ पाकत्वात्, अयं काल: पाकपागभा- ववान् सृष्टिकालत्वात, अयं प्रागभावः पाकप्रतियोगिकः पाकेतरा- प्रतियोगिकल्वे सत्यभावत्वात् (१) इत्यनुमानात् पाकः प्रमेय इत्यादौ (0 सत्प्रकारक-तहिशेष्यकप्रवृत्तिं प्रति तत्प्रकारक-तविशेष्यक ज्ञानस्य हेतुत्वादिति भावः । सारेण हि व्याप्तिक्षाने सामानाधिकरण्यप्रतियोगितया साध्यं निषयस्त- द्याप्तिधीजन्यायामनुमितौ तेनैव सम्बन्धेन पक्षे साध्यं भासतेऽन्यथानुमितौ सम्बन्धमाने नियमो न स्यात् प्रकृते च कृतिसाध्यत्वेन साक्षात्सम्बन्धेन व्यामिहोतेति कथं तत्परम्परासम्बन्धोऽनुमितिविषयस्तथा च सिद्दे बाध. एवेत्वनागतसिद्धिः। न च परम्परासम्बन्धघटकानागतष्यतरभाने दोषतादव- स्यामिति वाच्यं । वैशिध्यस्थाज्ञातस्यैव विशिष्टज्ञानविषयत्वाभ्युपगमादिति वदन्ति । तदपिचिन्त्यं, तन्मते हेतोरपि कालघटिवतया प्रसिद्धत्वेन परम्परा- सम्बन्धेगापि तदिशिशबुड्यसम्भवात् विशेषणवावच्छेदकप्रकारकज्ञानं विना विशिष्ठवैशिथ्यबोधासम्भवात् । किश्चैवमसन्निछठपर्वतानुमित्यापत्तिदुर्वारा तचापि सहिवरे पर्वते धूभाभावग्रहेऽपि पर्वतत्वाधिकरणाधिकरणत्वपर- ·शब्दायतुरीयख विधिवादः । १२१ ति। अब ब्रूमः। पाके कृतिसाध्यत्वं सिद्धत् सिडे बाधात् अनागतपाकमादाय सिध्यति। पक्षतावच्छे- पाकादिपदाच पनागतपाकस्यापि ज्ञानं सम्भवति परनये पजधर्म- ताबलखबमाध्यव्यक्रिप्रमिद्धेः योग्यतावलसभ्यमाध्यव्यात्युपस्थितेशानु- मिति-भाब्दबोधयोरनजत्वात्, तथापि यस्य न तादृशानुमानाद्य- वतारस्तस्य प्रवर्तकज्ञानप्रकारमाह, 'पत्र ब्रूम इति, ‘पाके' पाकत्व- विशिष्टे, 'मिद्धे बाधात्' मिळू एव बाधज्ञानात्, अनागतपाके बाधज्ञानविरहादिति यावत्, 'अनागतपाकमिति अज्ञातमप्यना- गतपाकमित्यर्थः, 'मिद्धे बाधादिति यथाश्रुतन्तु न मङ्गच्छते पाकवरूपेण अनागतपाकभाने सिद्धे बाधज्ञानस्यानुपयोगात् । न चानागतपाकमावविशेष्यकज्ञानार्थं तदुपयोग इति वाच्यं । तन्माचविशेष्यकज्ञानाभावेऽपि पतिविरहात्। किञ्च मिद्धे बाधज्ञानं तत्तत्याकत्वेन पाकवेन वा, नाद्यः, तत्मत्त्वेऽपि पाकलेन सिद्धपाक- ज्ञामसम्भवात्, न द्वितीयः नव्यमते भित्रधर्मिकस्यापि ममानधर्मि- म्परासम्बन्धेन धूमविशिष्ठप्रत्ययसम्भवात् । नचेष्ठापत्तिः, तदा तत्र वयर्थि- प्रवृत्यापत्तेः। अथ यत्मसम्बन्धपुरस्कारेण व्याप्तिग्रहे सामानाधिकरण्यप्रति- योगितया हेतुभानं तेन सम्बन्धेन पक्षधमताज्ञानमनुमितिप्रयोजकमन्यथा- तिप्रसङ्गात् धूमे च संयोगरूपसाक्षात्सम्बन्धस्तथा तथाच परम्परासम्बन्धेन • तजज्ञानमकिञ्चित्करमिति चेत्, हन्तवं प्रकृतेऽपि हेतुसाक्षात्सम्पन्धपुर- खारेण व्याप्तिग्रह इति परम्परासम्बन्धेन तज्ज्ञानमकिञ्चित्करमिति तुल्यं । अपि च सिद्धपाके परम्परासम्बन्धेन यदि हेतुभानं तदा समानप्रकारकज्ञान- स्यैव विरोधिखमित्यभिधानं व्यर्थ सिद्धपाकत्वावच्छेदेनापि पाम्पसम्बन्धेन ·१२७ वचिन्तामो दकधर्मसामानाधिकरण्यं साध्यमानस्य लिङ्गन सिध- तौत्यनुमाने कृप्तत्वात् यथा प्रसिद्धवहिबाधेऽपि वहि- माचं न बाधितं इत्यप्रसिद्धोऽपि वहिः सिध्यति तथा प्रसिद्धपाके कृतिसाध्यत्वबाधेऽपि पाकमा न बाधित- तावच्छेदककबाधज्ञानस्य प्रतिबन्धकतथा तत्सत्त्वे पाकवेनानागतपाक- भानथाप्यसम्भवादिति ध्येयं। मनु पचतावच्छेदकरूपेण तदुपस्थिति विना कथं तत्रानुमितिरित्यत पाह, 'पक्षतेति पक्षतावच्छेदक- विशिष्टवैशिष्यमित्यर्थः, 'माध्यमानस्य' माध्यतावच्छे छेदकावच्छिषस्य, 'इत्यनुमाने कृप्तत्वादिति इत्यस्येव अनुमानतृप्तत्वादित्यर्थः, न तु पक्षतावच्छेदकरूपेणोपस्थिते साध्यतावच्छेदकरूपेणोपस्थितस्य वैभिव्यं मिहातौति कृतमिति भावः। द्दश्च 'यथेत्यादौ हेतुः, 'पाकमाचे' पाकवावछिवे, तथाच पक्षतावच्छेदका कारकज्ञानमेवानुमितितः न तु तत्पक्षकानुमितौ तज्ज्ञानमिति भावः । ननु तथापि कुत्र हेतुमत्तापरामर्शः मिद्धे इदानीन्तमत्वघटितडेतो धात् अमागते N हेतुग्रहसम्भवात् तत्सम्बन्धावच्छिन्नतदभावग्रहस्यैव तत्सम्बन्धविषयकतज्- ज्ञानविरोधित्वात् । अतएव साक्षात्सम्बन्धावच्छिन्नलौहित्यामावनिश्चयेऽपि परम्परासम्बन्धविषयकं लोहितः स्फटिकइत्यादि ज्ञानं सर्वसिद्धं तमाद- प्रसिद्धपाकसिद्धिरिति चिन्ता । यत्तु सुखवत्त्वप्रकारकसिद्धसुखज्ञानादिच्छा- खाभाष्यादनागते सुखे इच्छासमानप्रकारकत्वस्यैव तन्मते नियामकत्वात् ततस्तदिच्छाग्राहिणा मनसा विशेषणतया अनागतसुखज्ञानं ततस्तत्- पक्षकभोजनसाध्यत्वानुमित्या पक्षधर्ममतावलादनागतभोजनसिद्धौ तत्यक्ष- कौदनसाध्यत्वानुमानानन्तरं तत्पक्षकपाकसाध्यत्वानुमानेनोक्तरीत्यानागत- ·शब्दास्यतुरोपख विधिवादः । १२५ . बातममयत्वात् तदिन्द्रियवत्रिकर्षविरहात् । न चाचं पाका पाकमागभावकालीनः पाकलात् अयं कासः पाकमागभाववान् कासवात् इत्याद्यनुमित्या पक्षधर्मतावलादनागतपाकमिछौ तचैव हेतमत्तापासम्भव रति वाच्यं । तस्य ज्ञानेऽपि तच खिवैशिव- यहासम्भवात् परे नस्य प्रत्यापत्तित्वानभ्युपगमात् 'प्रज्ञातमप्यनागतं पाकमादाय सियतौति मूखोकामातेच पक्षधर्माताज्ञानानुरोधे- मानागतपाकज्ञानस्यावश्यकत्वात् । अथ सिद्धपाके तत्तत्याकत्वेन हेतो धग्रहेपि पाकवप्रकारेण तव हेतमत्वज्ञानं थात् समान- प्रकारकज्ञानस्यैव विरोधित्वात् । न चैवमनुमितिरपि सिद्ध एव स्थात् न वनागतपाके तथाच तज्ज्ञानाभावेन तत्र प्रवृत्तिन स्थादिति(५) वाच्यं। समामप्रकारकतुमताज्ञानस्यैव अनुमिति- (१) तत्प्रकारक-तदिशेष्यकप्रवृत्तिं प्रति तत्प्रकारक-तविशेष्यकज्ञानस्य हेतुत्वादिति भावः । पाकसिद्धौ कृतिसाध्यत्वानुमान । यहा इसाधनत्वहेतुत्वानुरोधेन तादृश- मुखोपस्थित्यावश्यकत्वे तत्सुखं पाकसाध्यौदनसाध्यभोजनसाध्यमित्यनुमित्या एकदैवावच्छेदकतया अनागतपाकादिभानमिति तच्चिन्त्य, ज्ञानस्याप्रत्यास- तित्ववादिगां गुरुणामिच्छापत्यासत्तित्वानभ्युपगमात् न्यायनयेऽपि तदनो- कारात् कथं तईि मुखमिच्छामौति धौः। न च गुरूणां विशिष्टवैशिध्य- निर्बाहाय विशेषणतावच्छेदकधौधौव्ये तत एव तदुत्पत्तिरिति ,वाचं विशेषणतावच्छेदकज्ञानेन हि नेच्छाविषयो विषयौकृत इति सिद्धसखविषयं मुखमिच्छामौति चानं स्थान विच्छाविषयसुखविषयं तथात्वे वा अन्यथा- ख्यात्यापत्तरिति चेत्, पाककृतौ मानसप्रत्यक्षायां पाकस्यैवेति तदभिधाना- ·तत्वचिन्तामयी हेतुतया मिर्वदसिद्धेप्यनुमित्युत्पत्तौ वाधकाभावात् सामय्या- अविशिष्टत्वात् । न च समानप्रकारकहतमत्तापरामर्शस्यैवानुमिति- हेतुत्वे द्रव्यत्वरूपेण पर्वते वहिव्याप्यधूमवत्तापरामर्थात् द्रव्यत्वरूपेण इदादौ . बहेरनुमित्यापत्तिः इष्टापत्तावन्यथाख्यातिखौकारापत्ति- रिति वायं। द्रव्यवादिप्रकारकपरामर्शस्य हि द्रव्यत्वादिप्रकार- कतत्तयतिपक्षकानुमितिलं कार्य्यतावच्छेदकं तत्तयनिभेदेनानन्त- कार्य-कारणभावस्य समानविषयकत्वेन हेतुत्ववादिनामपि समान- खात् कारणतावच्छेदकेऽपि तन्मते तत्तड्यक्रिप्रवेशस्य पुनरधिकत्वात् प्रामाणिकतया अनन्तकार्य-कारणभावस्थाप्यदोषत्वाच तथाच इदा- दिव्यत्यन्तर्भावेन तत्रये कार्य-कारणभावस्थाकल्पनादेव द्रव्यत्वादि- रूपेण इदादौ न बानुमितिरिति चेत्, न, पाकवरूपेणापि मिपाके इतोधिग्रहे प्रवृत्तिविलयापत्तेः तत्र सामान्यरूपेणापि दिच्छायां न विषयविशिष्यानुभव इच्छा-कृत्योखल्यत्वात्, किन्तु तटस्थ- विशेषणतावच्छेदकज्ञानोपस्थितसिद्धसुखासंसर्गाग्रहमात्रमिति नेच्छाप्रत्या- सत्तिरतो नोकप्रकारः। न्यायनये तटस्थविशेषणज्ञानोपस्थितासिद्धसखा- संसर्गाग्रहात्तथा धौः। अस्तु वा ज्ञानलक्षणा प्रत्यासत्तिरित्यत्र ज्ञानपदस्य सविषयपरमया इच्छादिकमपि प्रत्यासत्तिः, गुरुणान्तु न तथा अपसिद्धा- मादिति । वयन्तु ब्रूमः, मौमांसकानां नैयायिकानां वा अनागतगोचर ज्ञानमस्तीत्यविवाद, भविष्यति पाको भविष्यति धिरित्यनुभवात् तदुपायः सामान्यलक्षणा वानुमानं वा तदप्यवीतानागतविषयकव्याप्तिज्ञानजन्यं प्रसिद्धमात्रविषयकव्याप्तिग्रहजन्यं वेति विवादः, एवञ्च वर्तमानः पाकः पाकपर्ववर्ती पाकत्वादथ वा वर्तमानदिनं पाकप्रागभाववदित्यादिना पक्ष- धमतावलादनागतपाकसिद्धौ कृतिसाध्यत्वानुमान । न च चरमपाकादौ ·शब्दास्यतुरोयखरहे विधिवादः । १२० मित्यप्रसिद्धं पाकमादाय तसिध्यति, अप्रसिहयोः पक्ष- साध्ययोः सिद्धावविशेषात्, तस्मात् प्रसिद्धस्य कचित् परामर्शसम्भवात् (१) मिद्धपाके दूदानीन्तनत्वघटितहतमत्ताजाना- भ्युपगमेऽन्यथाख्यात्यापत्तेच। किञ्च यत्र सिद्धपाकोऽपि न मन्त्रि- सष्टस्तत्र मिद्धपाकेऽपि परामर्शासम्भवात् प्रवृत्तिविखयापत्तेरिति । मैवं, तन्मते हि पक्षतावच्छेदकप्रकारकशानं पक्षतावच्छेदकाव- छिन्नमाकासौभय हेतुतावच्छेदकरूपेण माध्यव्याप्यतयोपस्थितस्य हेतोः पक्षतावच्छेदकरूपेणासंसर्गायहा) पचतावच्छेदकरूपेण पक्ष- (१) समानप्रकारकबाधनिश्चयस्य सत्वादिति भावः । (१) पक्षतावच्छेदकरूपेण यो बाधनिश्चयस्तदभावश्चेत्यर्थः । व्यभिचारः, परेषां महाप्रलयानङ्गीकारेण चरमवासिद्धेः तहिशेषस्य वा हेतुत्वं अन्यथा न्यायनयेऽपि तदनुमानं न स्यात् सामान्यलक्षणा च यद्यति तदोभयत्र मते नास्ति चेत्तदाप्युभयत्र, न ह्यभ्युपगमाधौनं तस्याबोधकत्वं, एवञ्च कथञ्चिदनागतसुखानुमितौ तत्र भोजनसाध्यत्वाद्यसुमित्याप्यनागतमोजना- दिसिद्धौ म कोऽपि दोषः अन्यथैतत्सन्यायामहं वतिसाध्यसन्धावन्दन- इत्याद्यनुमितावप्यनागतसन्ध्यावन्दनमानं न स्यात्, यदि च विशेषणतावच्छेद- कज्ञानादपूर्वसिद्धिः समानप्रकारकत्वेनेति मन्यसे तदा तुल्यं, एवश्चानागव- ज्ञानसम्भवे पक्षधम्मताग्रहसम्भवादसंसर्गाग्रहाद्यनुमितिसामग्रान्तरकल्पन- मप्रामाणिकमित्यप्रसिमित्यसङ्गतमेवेति संक्षेपः । 'प्रतिडपाक इति, यद्यपि तथाश्रुतं साध्यं न तत्र बाधितं, तथापि कालिकश्यात्या तदा कृतिसन्ध्यत्वा- सुमितौ बाधः, अतएव तदा तत्र पक्षधम्मताग्रहानुपपत्तिरपौति भावः । 'तस्मादिति, 'असिद्धस्य' पर्वतीयवो, 'सिद्धस्य गोत्वादे, टतीयमुदाहरणं प्रतमेव बोध्यं इति प्रकाशः ।

·१२० तत्वचिन्तामणी ... तावच्छेदकात्रयेऽनुमितो हेतुर्न तु विशिष्टपरामर्शः प्रमतान्य- धानुपपत्त्या गौरवस्थापि स्वीकारात्, समूहालम्बनवारणय पक्ष- तावच्छेजकावच्छिन्नमाकासौभूयेत्युपस्थितिविशेषणं, श्राकाङ्क्षा च तन्मते समूहासम्बनव्याहत्तमुपस्थितिनिष्ठं पदार्थान्तरं, तचासंसर्ग- यहकालौनोपस्थितावपि तैरुपेयते नातोऽसंसर्गाग्रहोपादानवैयर्थं न चैवं पर्वतत्वरूपेण एकस्मिन् पर्वते वडिव्यायधूमासंसागडे पर्वतत्वरूपेण व्यवन्तरेऽप्यनुमितिर्न स्थादिति वाच्य। भिषधर्षि- कस्थापि समानधर्मितावच्छेदककासंसर्गग्रहस्थ प्रतिबन्धकतया विशिष्टपरामर्शाभावेन नैयायिकैरपि तत्रानुमित्यनभ्युपगमात् । अस्तु वा पक्षतावच्छेदकप्रकारकज्ञानं तपकिसाकारोभूय हेतुताव- छेदकरूपेण माध्यव्याप्यतया उपस्थितस्य हेतोः पचतावच्छेदकरूपेण नयकावसंसर्गायश्च पचतावच्छेदकरूपेण ताकावनुमितौ हेतुः, तेन भिवधर्मिकासंसर्गग्रहस्थाप्रतिबन्धकत्वेऽपि न पतिः। न चैवं सामग्य- भावेनान्यथाख्यातिनिराकरणममङ्गतं स्थात् इदेऽप्येतादृशवयाद्यनु- मितिमामयौसम्भवादिति वाचं। पक्षतावच्छेदकभेदेन माध्यताव- केदकसम्बन्धादिभेदेन च कार्य-कारणभावभेदात् दलाद्यवछिन- पक्षकसंयोगसंसर्गकवयनुमितेः परनयेऽलोकतया तदन्तर्भावेन कार्य-कारणभावकल्पनाविरशदेव तबये दादौ वयानुमि- त्यनुत्पत्तेः । न च तथापि इदादौ द्रव्यत्वादिपक्षतावच्छेदकक- बयानमितिप्रसङ्गो दुारः द्रव्यत्वादिपक्षतावच्छेदककपर्वतादि- पक्षकवयनुमित्यनुरोधेन तदन्तर्भावेन कार्य-कारणभावस्थावश्यक- दिति दार्थ । उक्रमेण पक्षतावच्छेदकावच्छिनतमयभिपक्षका- ·शब्दाख्यतुरीयख विधिवादा । .१२९ नच येन नुमितित्वस्यैव कार्य्यतावच्छेदकतया तदतिप्रमजस्थापि निरामात् । पदा वझिविशिष्टबुद्धिं प्रति वहिमत्वेनैव कारणत्वाभ्युपगमादिति(१) न काप्यनुपपत्तिः । मिश्रास्तु सिद्धपाके माचात्सम्बन्धेन हेतो धेऽप्येककालौनत्या- दिरूपयथाकथञ्चित्सम्बन्धेन पाकत्वप्रकारेण सिद्धयाके हेतमत्ता- ज्ञासुदेवासिद्धपाकेऽनुमितिहतमत्तापरामर्थस्थानायत्या समानप्रका- रतामात्रेणैवानुमितौ हेतुखात्, न तु ममानविषयत्वेनापि प्रकृता- नुपपत्तेः द्रष्यत्वरूपेण पर्वते वहिव्याप्यधूमवत्तापरामर्थात् द्रव्यत्व- रूपेण हदे वयनुमित्यापत्तेचोककमेणैव निरासात् । सम्बन्धन हेतोर्याप्यता ग्राह्यते तेन सम्बन्धन पक्षधर्माताज्ञानस्यानु- मितिहेतुतया कथमेककालीनत्वादिसम्बन्धम पक्षधर्माताज्ञानादनु- मितिः तत्सम्बन्धस्य मिद्धपाके मत्त्वात्तेन सम्बन्धेन हेतोय॑भिचारि- तया साक्षात्सम्बन्धेनैव हेतोाप्यत्वग्रहादिति वाच्यं । गुरुनये केनापि सम्बन्धन पक्षधर्माताज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वात् व्याप्यताघट- कसंयोगसम्बन्धेन धूमस्य पर्वते बाधग्रहेऽपि कालिकादिसम्बन्धेन पर्वते वहिव्यायधूमवत्तापरामर्शदनुमितेरिष्टत्वात् । संयोगेन धूमे वहिव्याप्यत्वज्ञाने समवायेन तस्य धूमावयवे परामर्श बाधानवतारदशायां धूमावयवेऽपि संयोगेन वयनुमित्यापत्तेर्बाध- दशायामपक्षधाहेतुरनैकान्तिको वेतिन्यायेन भ्रमानुमितेाप्ति- पक्षधर्मतान्यतरां भ्रमजन्यत्वनियमादन्यथाख्यात्यापत्तेश्च तचेष्टाप- तेरसम्भवादिति वाथं । पचतावच्छेदकभेदेन माध्यतावच्छेदकसम्ब- (१) यइत्यादिः पाठः क-ग०-३० पुस्तकेषु नास्ति । 17 ·तत्वचिन्तामो सिद्धे सिझे सिखस्य च कचित् । अप्रसिद्धस्य चासिडे धभेदेन चानुमिति-परामर्णयोः कार्य-कारणभावभेदादेवोतक्रमण (१) नषिरामात् । न च भिन्नधर्मिकस्थापि परामर्थस्य हेतुत्वे गौरवात् खाघवात् ममानविशेष्यतावच्छेदकत्वप्रत्यासत्या हेतुत्वस्यैवोचितत्वेन पक्षतावच्छेदकभेदेन न कार्य कारणभावभेद इति वाच्छ। अन्य- थाख्यात्यापत्तिभयेन गौरवस्थापि खौकारात् समानविशेष्यतावच्छे- दकत्वप्रत्यासत्या हेतुत्वेऽप्रामाण्यज्ञानाभाववैशिष्यस्थापि निर्वमश- क्यत्वाचेत्याहुः । तदसत्, व्याप्यताघटकसम्बन्धेन पचे बाधग्रहदशायां सम्बन्धानारेण इतमत्ताज्ञानादनुमितिस्वीकारेऽनुभवविरोधापत्तेः यत्र सिद्धपाकोऽपि न मनिष्टस्तत्र यत्किश्चित्सम्बन्धेनापि पक्षधर्म- ताज्ञामासम्भवाच। किञ्च हेतोरथोग्यघटितत्वेन भाविप्रवृत्तिघटि- सत्वेन च परम्परासम्बन्धेनापि(२) सिद्धपाके कथं तदिभिष्टप्रत्यक्षं स्थात् उपनौतभानस्य परैरनभ्युपगमात् पाकत्वेन हेतुना सिद्धपाके परम्परासम्बन्धेन तदत्तानुमानस्य सर्वत्रावश्यकवे मानाभावादिति समामः। 'असिस्य कचिसिद्ध इति, यथा पर्वतो वकिमान् धूमादि- त्यादौ मिद्धे पर्वतेऽसिद्धस्य पर्वतीयवः मिद्धिरिति भावः । 'सिद्धे धूमावयवत्वावच्छिन्नपक्षक-संयोगसंसर्गक-वहानुमितेस्तन्मतेऽलोकत- या तदन्तर्भावन कार्य-कारणभावाकल्पनादेव तनये न वादृशानुमि- त्यापत्तिरित्युक्तकम इत्यर्थः। (९) सदधिकरणकाजत्तिवादिरूपसमानकालीनत्वादिसम्बन्धेनापौत्यर्थः ·शब्दायतुरीवखड विधिवादः । सिस्तिनानुमा विधा॥ अन्यथा कृतिसाध्येष्टसाधन- तापक्षेऽपि पाकादौ कृतिसाध्यत्वं कथमवगम्येत। किन तवापौष्टसाधनताज्ञानात् कथं दृष्ट्यादाविच्छा सिद्ध- सिद्धेस्य च क्वचिदिति, यथायं गौः मानावत्त्वादित्यादौ मिद्धे पुरोवर्तिनि मिद्धस्य गोत्वस्य मिद्धिरिति भावः । 'अप्रसिद्धस्य चासिद्ध इति, यथा प्रकृतेऽमिद्धेऽनागतपाके प्रसिद्धस्य उकसाध्यस्थ मिद्धिरिति भावः । इदमुपलक्षणं अप्रसिद्ध सिद्धस्य च क्वचित् मिद्धिः यथा दूदानों देवदत्तटहं देवदत्तवत् देवदत्तग्टहवादि- त्यादौ ज्ञातेषु देवदत्तग्रहेषु पक्षतावच्छेदकैतत्क्षणवच्छेदेन देवद- तस्य बाधात्तत्रैव एतत्क्षणावच्छिन्नत्वविशिष्टदेवदत्तत्वप्रकारेण एतत्- क्षणवच्छिन्नाधिकरणतासम्बन्धेन वा देवदत्तस्थानुमित्यभ्युपगमेऽन्य • थाख्यात्यापत्त्या तदितरेखेवाज्ञातदेवदत्तग्रहादिषु तेन प्रकारेण तेन सम्बन्धेन वा सिद्धस्य देवदत्तस्यानुमितिरिति चतुर्थप्रकारोऽपि द्रष्टव्यः । न्यायनये तु प्रकारइयमेव हतौयप्रकारस्तु नास्ति मामान्य- लक्षणया सर्वत्र सिद्ध एव माध्यसिद्धेरिति द्रष्टव्यं। 'अन्यथा' उक- प्रणाल्या अनागतपाके कृतिमाध्यत्वज्ञानानभ्युपगमे, 'कृतिमाथेष्टमा- धनतापक्षेऽपौति रुतिसाध्यत्वेष्टमाघनत्वज्ञानयोहततापक्षेऽपौत्यर्थः, * 'अन्यथेति, सामान्यलक्षणा नास्तीत्यभिमानः। यदि कृत्यसाध्यताज्ञानं प्रतिबन्धकं इरसाधनताज्ञानमेव प्रवर्तकमिति ब्रूयात् तबाह, 'किञ्चेति । 'तीति । यद्यपि सिद्धपाकविषयकं कृतिसाध्यत्वप्रकारकज्ञानं नेच्छाप- कारीभूतकृत्यनन्तरभविष्यत्तारूपतिसाध्यत्वप्रकारकमिति वद्भिवप्रकारक- ·सत्यचिन्तामो. त्वस्येच्छाविरोधित्वात् अनागतस्य ज्ञातुमशक्यत्वात् । अतएव सिद्धासिद्धविषयत्वनिरासेन सुखादिज्ञानात् फलेऽपि नेच्छेति न दृष्ट्यादाविष्टसाधनतापि । नच दृष्ट्यादिसाध्येष्टज्ञानात् दृष्ट्यादाविच्छा, इच्छायाः सि- हासिद्धदृष्ट्यादितत्फलविषयत्वविकल्पग्रासात् । अथ सामान्यलक्षणप्रत्यासत्त्या दृष्ट्यादित्वेन सुखादित्वेन च "सिद्धासिष्ट्यादि-तत्फलविषयकं ज्ञानमुत्पन्न तेन सिई विरोधिनं त्यक्त्वा असिद्धविषयेच्छोत्पद्यते, यदि च सामान्यलक्षणा नास्ति तदा येन रूपेणेष्टसाधनत्व- ग्रहः तेन रूपेण ज्ञाते सिद्धे वेच्छोत्पद्यते, अन्वय- व्यतिरेकाभ्यां तादृशज्ञानस्य तादृशेच्छाजनकत्वावधा- 'पाकादौ' अनागतपाकादौ । 'सिद्धवामिद्धेति उतक्रमेण इच्छायाः सिद्धवामिद्धविषयत्वनिरासेन इत्यर्थः, अतएव माध्यष्टकत्वज्ञानमि- छाहेतुरिति मतान्तरमपि न सम्भवतीत्याह, 'म चेति न वेत्यर्थः, 'मिद्धामिद्धेति तत्फलेऽप्यन्वितं, 'ग्रासादिति सिद्धे मिद्धत्वज्ञानस्य विरोधित्वेनासिद्धस्य च ज्ञानाभावेन इच्छाविषयत्वासम्भवादिति भावः। 'नास्ति' प्रत्यासत्तिनं भवति, 'तादृशज्ञानस्य' भिन्नविशेष्यक- स्थापि तत्प्रकारकज्ञानस्य, 'तादृशेच्छेति तत्प्रकारकेच्छेत्यर्थः, 'पाक- तया तस्येच्छाजनकत्वानुपपत्तिरन्यथा अप्रसिद्धयाकविशेष्यककविसाध्यता- नुसरणमनर्थकं । तथापि चिकौर्या च कालासम्मिन्नविषया न तु भाविनं ·शब्दास्यतुरोयस विधिवादः । रणात् सुखेच्छायामप्येवं इति चेत्, तर्हि ममापि पाकत्वावच्छेदेन कृतिसाध्यताज्ञानादनागते चिकौर्षा सच्च ज्ञानं सकलपाकविषयं सन्निकृष्टपाकविषयं वेत्य- न्यदेतत् । बालस्य व्यायाद्यग्रहेणाद्या प्रतिजीवना- दृष्टोदोधितजन्मान्तरसंस्कारजन्यात् स्तनपानं कार्य- मिति स्मरणात् तवापौष्टसाधनतास्मरणात् तच त्वावच्छेदेनेति पाकवप्रकारेणेत्यर्थः, 'कृतिमाध्यताज्ञानात्' इदानी- न्तनमत्कृतिमाध्यत्वासंसर्गाग्रहात्, यथाश्रुते सामान्यतः कृतिमाध्यत्व- ज्ञानं न प्रवर्तकं किन्तु दूदानीन्तनमत्कृतिमाध्यत्वज्ञानमेव तच्च पाकत्वप्रकारेण सिद्धपाके भविष्यति अमिद्धपाके वा, नाद्यः अन्य- थाख्यात्यापत्तेः, नान्यः असम्भवादित्यमङ्गत्यापत्तेः, 'तचं ज्ञान तच्चासंसर्गाग्रहसहितं ज्ञानं, 'सकलेति, मिद्धपाके तत्तत्याकवरूपेण विशेषदर्शनात् तदसंमर्गग्रहसत्त्वेऽपि सामान्यतोऽसंसर्गाग्रहसन्चे बाध- काभावात् तद्धविच्छेदेन विद्यमानासंसर्गस्याग्रह एव विसंवादि- प्रवृत्तिहेतुरिति नाच विसंवादिप्रवृत्तिरिति भावः । नन्वेवं बालस्य स्तनपाने कथं प्रथमा प्रवृत्तिस्तस्य व्याप्यादिज्ञानाभावेन स्तनपाने कृतिमाध्यत्वज्ञानासम्भवात् इत्यत पाह, 'बालस्येति, ‘स्मरणदिति । न च स्मरणे सिद्धस्तनपानमेव विषयः न बनागतस्तनपानं तस्य कृत्यासाधयामीत्याकारेति मतेनेदं बोध्यं । 'स्तनयामिमति, स्मरणस्य खविशेषणवत्त्वप्रतिसन्धानजन्यत्वाभावात् ततः कथं प्रवृत्तिरित्यत्रोक्तमधस्तात् इति प्रकाशः।

·१३० এলিনী पूर्वजन्मनि कृतिमाध्यत्वेनाननुभवात् तथाच तस्मात् कथमभागत- स्तनपाने प्रवृत्तिरिति वाच्छ। पूर्वजन्मनि स्तनपानेऽनुमामात् कति- माध्यत्वं सियदुक्तक्रमणानागतस्तनपानेऽपि तमिद्धेः । ननु तथापि तादृशमरणं कथं प्रवर्तकं कृताविदामौतनवान्तर्भावेन चानस्यैव प्रवर्तकत्वात् स्मरणस्य व पूर्वाननुभूतेदानीन्तनत्वविषयत्वासम्भवात, किष्टसाधनताज्ञानजन्य कार्यताज्ञानमेव प्रवर्तकं, न च स्मरणं नजन्य। न च तम्चन्यत्वं तत्प्रयोज्यत्वं स्मरणमपि जन्मान्तरोयकार्य- नानुभवद्वारा तत्प्रयोज्यमिति वाच्छं। तथा मति मचातबाध- स्थापि कालान्तरानुभूतकार्यातास्मरणाचैत्यवन्दनादौ प्रवृत्त्यापत्तेः, हप्तस्थापि कालान्तरानुभूतहतिमाध्यतास्मरणाभोजने प्रवृत्त्यापत्ते- खेति, मैवं, तावुपस्थितेदानीन्तनवासंसर्गाग्रहमहतवप्रवृत्तिमा- ध्यताजानस्येव परनये प्रवृत्तिहेतुत्वात् तच्च प्रकृतेऽप्यस्ति तन्मते जानमावस्यैव खोत्पत्तिकालविषयत्वनियमेन ज्ञानसामान्यसामग्री- मर्यादया उपस्थितस्य इदानीन्तनत्वस्य कृतावसंसर्गाग्रहात् केवल- जतिमाध्यतास्मरणाच, न वा द्वितीयोऽपि दोषः, इष्टसाधनताज्ञान- जन्यपदेन प्रवृत्तिविषयतावच्छेदकावच्छिन्नाग्रहीतासंसर्गकेटसाधन- ताज्ञानविशिष्टत्वस्य विवक्षितत्वात्, वैशिष्यच एकक्षणवच्छेदेन एकात्मवृत्तित्वं तच्च प्रकृतेऽप्यस्ति बालस्य जन्मान्तरानुभूतस्तनपाननिष्ठ- मुखविशेषमाधनतासारणमत्वेन तत्सखविशेषे ददानौमिच्छामत्त्वेन च स्वरूपसदिदानौन्तनेच्छाविषयमाधनताजानस्य सत्यादिति भावः। केचित्तु तत्कालीन-तत्पुरुषोयप्रवृत्तिं प्रति तदानीन्तनतत्- पुरुषोयप्रवृत्तिमाध्यताधीः तादृशप्रवृत्तिमाध्यत्वप्रकारकेला व हेत- 4 ·शब्दास्यतुरोयख विधिवादः । १९५ प्रत्तिः अनन्यगतिकत्वात्। न च जन्मान्तरेऽपि पर्य- रिति कालभेदेन पुरुषभेदेन च प्रवृत्तिं प्रति चिकौर्षा-ति- माध्यताज्ञानयोः कार्य-कारणभावभेदादाद्यप्रवृत्तिस्थले चिकौर्षायां कतिमाध्यताज्ञाने चकताविदानीन्तनत्वविशेषणं नोपादेयं गौरवान्- मानाभावाच किन्तु तत्कालीनस्तनपानगोचरप्रवृत्तौ स्वकृतिमाध्यता- ज्ञान तत्प्रकारकेच्छा च हेतर्खाघवात्, एवं तत्कालीन-तत्पुरुषोय- स्तनपानगोचरप्रवृत्तिं प्रति कृतिमाध्यताज्ञानस्य कारणतायामिष्ट- माधनताज्ञानजन्यत्वमिष्टसाधनताज्ञानविशिष्टत्वं वा विशेषणमपि. कृतिमाध्यताज्ञाने नोपादेयं मानाभावाहौरवाच्च, तथाच बालकस्य इष्टमाधनताज्ञानाभावेऽपि न चतिः। न चैवं चिकौर्षास्थलेऽपि तत्कालीन-तत्पुरुषोयचिकौषीं प्रति तत्कालौन-तत्पुरुषोयेछा- विषयसाधनताज्ञानजन्यकृतिमाध्यताबुद्धेरेव(१) हेतुत्वात् इष्टमान- ताज्ञानं विना कथं तत्र चिकौर्षति वाच्यं । चिकौर्षास्थलेऽपि तत्कालौन-तत्पुरुषोयचिकौषी प्रति तत्कालीन-तत्पुरुषोयाति- माध्यताज्ञानं हेतुरिति कालभेदेन पुरुषभेदेन च कार्य-कारण- भावभेदादाचचिकीर्षास्थले दूदानौन्त्वस्य जन्यान्तस्थाप्यनुपादेय- वात्(२) । न चैवं ज्ञानमात्रमेव तत्र हेतुरस्त किं कृतिमाध्यतास्मरण- कल्पनेन इति वाच्यं । प्रवृत्तिमामान्यं प्रति मामान्यतः प्रवृत्ति- (१) न च तथापि चिकौषी प्रति तादृशज्ञानजन्यकतिसाध्यताज्ञानस्यैवेति ख., ग.। (१) तादृशविशेषणस्यानुपादेयत्वादिति ख० ।

·१३८ तावचिन्तामणौ नुयोगः। जन्मधाराया अनादित्वात् प्रत्यक्षानुमान- मूलकत्वाच नान्धपरम्परा । वस्तुतस्तु शुष्ककण्ठतया बालो दुःखमनुभवन् विरोधितया सुखं स्मरति, ततः माध्यतायुद्धेईतत्वात् । न च फलेच्छायाः चिकौषी प्रति पृथगेव हेतुत्वादिष्टसाधनतालिङ्गकचतिमाध्यताज्ञानस्य चिकौर्षी प्रति काखा- धन्तर्भावेन न कार्य-कारणभाव इति वाच्य। तत्कालीन-तत्पुरुषो- थेच्छात्वेन फलेच्छा कारणतावच्छेदिकैव न तु पृथक्कारणमिति प्राचीननेयायिकस्येव मौमांसकस्थापि सिद्धान्तादिति प्राडः । 'तवापौति, 'तव नेयायिकस्य, 'दष्टसाधनत्वस्मरणात्' कृति- माध्यताविशिष्टेष्टमाधनतास्मरणात्, न तु व्याप्तिस्मरणस्य कल्पनं गौरवग्रस्तत्वादिति भावः । ननु जन्मान्तरेऽपि स्तनपाने कथं प्रथम कार्यतावानमित्यत शाह, 'जन्मान्तरेऽपौति, 'जन्मधाराया- इति, तथाच तत्रापि जन्मान्तरानुभूतकार्यत्वस्म तिरेव मूलमिति भावः। नन्वाद्यप्रवृत्तः सर्वचैव सरणमूलक प्रमाणामूलकत्लप्रसङ्गः सरणयानुभवान्यत्वेनाप्रमाणवादित्यत पाइ, 'प्रत्यति स्मरणस्य प्रत्यवानुमानमूलकत्वादित्यर्थः, प्रत्यक्षन्तु श्राद्यप्रवृत्त्यनन्तरं स्तनपाने मति बोध्य। 'नान्धपरम्परा' न प्रमाणमूलकता। वस्तुतस्तु प्रवर्तक- तथा तवाभिमतमिष्टसाधनताज्ञानमेवाद्यप्रवृत्ती व्यभिचारीत्याह, 'वस्तुमखिति, 'विरोधितया' द्वेषविरोधिविषयतया इच्छाविषय- * नन्विक्षसाधनतामरणमेव कथं वत्र न प्रवर्तकमिति विनि- गमकमज, वखतखिति । 'विरोधिवयेति, विरोध एव सम्बन्धः ·शब्दाख्यतुरोषखखे विधिवादः । सुखत्वज्ञानात सुखत्तिकार्यत्वं सुखवृत्तितया, अन्तर- अत्वात् न तु स्तनपानमिष्टसाधनमिति स्मरणं, सुखा- त्तित्वेन बहिरङ्गत्वात् सुख कार्य्यत्वञ्च स्तनपानद्वारा जन्मान्तरानुभूतमिति कार्यत्वस्मरणे स्तनपानमपि तयेति यावत्, ‘सुखत्वज्ञानात्' सुखत्वप्रकारकसुखजामात्, 'सुख- वृत्तिकार्यत्वं सुखनिष्ठकृतिमाध्यत्वं, 'स्मरतीत्यनुषज्यते, 'अन्तरजखात्' उपस्थिते माशासम्बद्धत्वात्, 'न विति न तु प्रवर्तकतया नेया- थिकाभिमतं स्तनपानवावच्छिन्नविशेव्यकं स्तनपानमिष्टसाधममिति स्मरणमित्यर्थः, 'सुखावृत्तित्वेनेति, दरसाधनवविशिष्टस्तनपानस्थति शेषः, 'वहिरङ्गत्वात्' उपस्थिते साक्षादसम्बद्धत्वात् । नन्वेवं स्तनपाने कथं प्रवृत्तिः सुखे कृतिजन्यत्वस्मरणेऽपि वहिरङ्गतथा स्तनपाने कृति- माध्यत्वास्मरणदित्यत पाह, 'सुखकार्यत्वञ्चेति सुखनिष्ठतिजन्य- त्ववेत्यर्थः, 'स्तनपानद्वारेति स्तनपाननिष्ठतिसाध्यवान्तर्भावेनेत्यर्थः, सुखस्य हि तनपानद्दारैव कतिजन्यत्वं न तु साक्षात्, स्तनपानद्वारा चतिजन्यत्वञ्च तिमिष्ठान्यथामिद्यनिरूपकत्वे मति बतिमाध्यस्तन- पाननिष्ठकारणतानिरूपकलं लापवादतः सुखनिष्ठचतिजन्यत्वम्ब सनपाननिष्ठशेमसाधारणकतिमाध्यताघटितत्वादिति भावः। 'कार्य- वस्मरणे' सुखनिष्ठतिजन्यत्वस्मरणे, 'स्तनपानमपौति स्तनपाननिष्ठ- संखारोडोधक इति भावः । 'अन्तरङ्गत्वात्' साक्षात् सम्बद्धत्वात्, 'वहि- रणवाद' व्यवहितसम्बइत्वात् । नन्वेवमपि स्तनपानकायंत्वं न स्मृतं प्रवृत्ति- प्रयोजकच तदिव्याह. 'सखेति, 'कार्यत्वस्मरणे' सुखकार्यत्वसरणे, 'स्तनपान 18 ·तत्वचिन्तामग विषयः तेन स्तनपाने कार्यत्वज्ञानादेव प्रवृत्तिः, इष्टसा- धनताज्ञानस्य तदानौं सामय्यभावात् रवञ्चाद्यप्रवृत्ती रुतिसाध्यत्वमपौत्यर्थः, 'कार्य्यताज्ञानादेवेति प्रवृत्तिविषयतावच्छे दकस्तनपानवावच्छिन्नाग्रहीतासंसर्गकसुखविशेषात्मकेष्टसाधनताम- रणविशिष्टात् कृतिमाध्यतास्मरणदेवेत्यर्थः, 'प्रवृत्तिः' श्राद्यप्रवृत्तिः । नच सुखीयकृतिजन्यत्वस्मरणे सिद्धस्तनपानमेव विषयः न वनागत- स्तनपानं तस्य प्रागननुभवादिति कथमनागतस्तनपाने तस्मात् प्रवृत्तिरिति वाय। परनये विशेषणतावच्छेदकतावच्छेदकरूपेण यत्किञ्चिविशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्यैव एकधर्मावच्छिन्ननाना- विशेषणतावच्छेदकविशिष्टवैभिक्ष्यबोध हेतुतया व्यापकतावच्छेदकता- वच्छेदकरूपेण यत्किञ्चिद्व्यापकतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्यैव एक- धर्मावच्छिन्ननानाविधेयतावच्छेदककानुमितिहेतुतया च अज्ञातस्था- प्यनागतस्तनपानस्य जन्मान्तरोयसुखनिष्ठनिस्कतकतिजन्यवानुमितौ विधेयतावच्छेदकतया भानसनावात् समानप्रकारतामात्रेण कृति- माध्यताज्ञानस्य हेतुतामते सिद्धगोचरज्ञानादेवामिद्धे इच्छा-प्रवृत्त्यो- रुपपत्तेश्चेति भावः। 'साधनताज्ञानस्येति प्रवर्तकतया नैयायिका- भिमतस्य प्रवृत्तिविषयस्तनपानमुख्य विशेष्यकष्टसाधनताज्ञानस्येत्यर्थः, मुखौयनिरुतकृतिजन्यतासारणे स्तनपानस्य सुखात्मकेष्टसाधनांगे विशेपणतयैव भानादिति भावः । यथाश्रुतन्तु म सङ्गच्छते मुखौयनिरुतकतिजन्यतास्मरणे तहटकतया स्तनपाननिष्ठकतिमा- मनौति, कार्यत्वेनेति शेषः । 'तदानौमिति सुखकार्थत्वमरणसमय इत्यर्थः ।

·शब्दावतुरोपसे विधिवादः। कार्यत्वज्ञान प्रयोजकं कृप्तमित्यग्रेऽपि तदेव प्रवर्तका कृप्तत्वात्। नवौनास्तु ममेदं कृतिसाध्यमिति ज्ञानं न प्रवर्तक अनागतविषये प्रत्यक्षानुमानयोरसम्भवात, किन्तु । ध्यत्ववत् स्तनपाननिष्ठसुखसाधनत्वस्यापि भानात् अन्यथा प्रवृत्ति- विषयाग्रहीतासंसर्गकेष्टमाधनताज्ञानविशिष्टकृतिमाध्यताज्ञानाभावा- मौमांसकनयेऽपि प्रवृत्त्यसम्भवादिति ध्येयं । 'कार्यत्वज्ञान' कार्य- वज्ञानमेव, 'अग्रेऽपि' अनाद्यप्रवृत्तावपि, 'तदेवेति कृतिमाध्यता- ज्ञानमेव, नेष्टसाधनताज्ञानमत्कृप्तत्वादिति भावः । एतचापाततः सुखीयकतिजन्यताघटकातया स्तनपाननिष्ठकतिमाध्यत्वस्मृतेः स्तन- पाननिष्ठसुखसाधनताविषयकत्वेन चिकौर्षाजनकत्वासम्भवात्, परनये माधनवज्ञानस्येच्छाविरोधित्वात् पृथक्स्तननिष्ठ कृतिमाध्यत्वस्मरणा- भ्युपगमे च किमपराद्धं पृथकस्तनपानविशेष्यकेष्टसाधनतास्मत्या । न चेच्छाविषयविशेष्यकमाधनताज्ञानमेवेच्छाविरोधीति वाच्य। तथा मति साधनताश्रमस्येच्छायामविरोधित्वापत्तेरिति ध्येयं । 'ज्ञानं न प्रवर्तकमिति अनागत विशेष्यकं मदंशान्तर्भावेन ज्ञानं न प्रवर्तकमित्यर्थः, 'प्रत्यक्षेति, मामान्यलक्षणानङ्गीकारात् म 'नवौनाखिनि, इछसाधनताज्ञामस्यैव प्रयोजकत्वाभ्युपगमेन विषभक्षणवत् टप्पभोजनस्यापि व्यवच्छेदे तावच्छेदाय कामनाज्ञामस्याप्यधिकस्य प्रयो- जकत्वाभ्युपगमो नवीनत्वे वौज। न चेयसाधनताशानं तत्रास्त्येव दृप्तिसाध- नवायास्तत्राप्यहतत्वादिति वाच्यं । न हि यदा कदाचिदिच्छाविषयीभूत- ·सामशिलामी माहास्य पुरुषस्य कृतिसाध्यं यदृष्टं साहशत्वमात्मनः प्रतिसन्धाय तब प्रवते, तथाघोदनकामस्य तत्- साधनताज्ञानवतश्च तण्डुलाधुपकरणवतः पाकः क्वति- साध्या अहमपि च तादृश इति ज्ञानात् पाके प्रवर्तते। एवञ्चान्यक्षतपाके) कृतिसाध्यताज्ञानं आत्मनः पाके रुतिसाध्यत्वप्रयोजकविशेषणवत्त्वज्ञानश्च प्रवर्तकं। अ- न्यचापि प्रतिरेवमेवेत्यनादितैव। अतएव सञ्जात- बाधश्चैत्यवन्दने विषभक्षणे च न प्रवर्तते इष्टसाधनता- जानवतो हि तत् कृतिसाध्यं । न च सञ्जातबाध- प्रत्यक्षं नानुमान पक्षापरिचयादिति भावः । 'अन्यकृतपाक इति, पाकवप्रकारेणेति शेषः। 'कतिमाध्यताज्ञानमिति कृतित्वेन परकीय- कतिमाध्यताज्ञानमित्यर्थः । इदमुपलक्षणं परस्य श्रोदनकामना- बसवदनिष्टाननुबन्धौष्टसाधनताज्ञानयोः ज्ञानमित्यपि बोध्छ। 'पाके चतिमाध्यत्वेति पाकनिष्ठकृतिमाध्यत्वेत्यर्थः, "विशेषणवत्त्वज्ञानमिति, तच्च विशेषणं प्रोदनकामनावत्त्वमेव पाकत्वप्रकारकबलवदनिष्टामनु- बन्धौष्टसाधनताज्ञानचेति भावः । 'अन्यचापौति अन्यकृतपाके पौ- त्यर्थः, 'प्रवृत्तिः' अन्यस्य प्रवृत्तिः, 'मनातवाध इति दृष्टामाधमत्व- (१) अन्यकृतिसाध्ये पाक इति क. । . पलसाधनत्वं तत् किन्तु विद्यमानेच्छाविषयीभूतसाधनत्वं तच वदागौं बतिकामनाविरहेण नास्त्येवेत्याः । वक्षतोऽग्रे वक्ष्यमाणं गौरवादिकमेव ·शब्दावतुषले विविवादः तर इष्टसाधमतावानवान् । एवं वृत्तीछावबोधि भोजनं कृतिसाध्यं वृप्तश्च न हप्तौच्छावत्वमामा- वैतौति न भोजने प्रवर्तते । अतिनवीनास्तु याहशस्येत्यादौ अविगीतत्वं सत्- कृतौ विशेषणमाहुः। सञ्जातबाधस्तु विषभक्षणं चैत्य- बलवद्विनिष्टजनकत्वज्ञानवामित्यर्थः, 'दष्टसाधनताज्ञानवतः' बाद- निष्टाननुबन्धौरमाधनताशानवतः, 'सत्' चैत्यवन्दन-विवभक्षणादि, 'इष्टसाधनताज्ञानवान् बलवदनिष्ठाननुबन्धौष्टसाधनताज्ञानवान्, पात्मनस्तइत्त्वं प्रतिमन्दधातौति श्रेषः विषयबाधादिति भाव:(१) । 'हप्तौछावतः' वर्तमानप्तौच्छावतः, 'हप्तौछावत्वं' वर्तमामाती- छावत्त्वं, अत्र स्फुटतरोऽखरमः सिद्धान्तग्रन्थे स्वयमेव प्रकटयिष्यते) इति मन्तव्यं । 'अविगौतत्वमिति बलवदनिष्टाननुबन्धीष्टमाधनवमित्यर्थः, तब खजन्येष्टोत्पत्त्यनान्तरोयकदुःखाजनकवं तेन चैत्यवन्दनस्थापि निरामः (१) विरोधादिति भाव इति क.। (२) विवेचयिष्यत इति क.। नवीनत्वे वौणं । 'अतिनवीनास्विति, पत्रापि यथा हास्य भोजने अविगीत- छविसाध्येऽपि हप्तौ कामनाविरहोयसाधनत्वज्ञानाभावान्न प्रत्तिलथैव विषभक्षण-चैत्यवन्दनयोरप्यप्रवृत्तिसम्भवात् अविगौतविशेषणवैयर्थमेवेत्यति- नवीनत्वे वीज। इयानेव विशेषो यदेकत्र पलेशाविरहादिवसाधूनताचान- ·ताचिनतामा वन्दनञ्च विगीतकृतिताध्यत्वेनैव जानातीति -तबन प्रवर्तते। प्रवृत्तिविषयश्च सामान्यतः कालासम्भिवः पाका- दियिते, प्रवृत्तिमहिमा चानागतपाकसिद्धिः, चि- तजन्येष्टाभावादिति भावः । “विगौतमतौति यथोकाविगौतभिन्न- परकीयवतीत्यर्थः, बलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानस्य कतिमाध्यत्व- प्रयोजकतया यादृशेत्यनेनेव पृथक्सश्चातबाधवारणत(१) नविशेषणं व्यर्थमित्यखरमोऽतिमवीनत्वेन सूचितः । मनु भवन्मते उदिशा भाविपाकस्य ज्ञानेऽपि न भाविपाक- वेत ज्ञानमिति कथं तत्र प्रवृत्तिरित्यत आह, 'प्रवृत्तौति काला- मम्भिवः मन्() प्रवृत्तिविषयः, 'पाकादिः' भाविपाकवाद्यप्रकारेण प्रवृत्तिविषयौभतः पाकादिः, सामान्यतः' पाकत्वादिप्रकारेण, 'ज्ञायते इत्यन्वयः, 'प्रवृत्तिमहिना च' प्रवृत्तिखाभाव्याच्च, 'अनागत- पाकसिद्धिः' अनागतपाकमात्रविषयकवमिद्धिः, तथाच भाविपाक- (९) यादृशपदेनैव विगौतत्वस्यापि लाभादिति कः । (२) भविष्यत्वालावविः सनित्यर्थः । विरहोऽन्यत्र तु तत्साधनताविरहादिति । नम्वनागते प्रवृत्तिस्तथापि न स्थात् धनागताज्ञानादिवत बाह, 'प्रत्तौति पाकत्वेन रूपेण सिद्धपाक- ज्ञानादेव समागप्रकारकतया प्रवृत्तिखाभाव्यादनागतपाकसिद्धिरित्या, ·शब्दाखेतुरोषखये विधिवादः । १०१ कौर्षा च कालासम्भिनविषया न तु भाविनं कृत्या साधयामोत्याकारैवेति। इति श्रीमद्गङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्ता- मणौ शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादपूर्वपक्षः ॥ वादिप्रकारकज्ञाम(७) नोपयुक्तमिति भावः । ननु प्रवृत्त्यर्थं तान- ज्ञानं मा मृग्यतां चिकौर्षा तु तादृशज्ञानं विना कथं स्थादित्यत- आह, 'चिकौर्षा चेति चिकौर्षापौत्यर्थः, तथाच तचापि ताइन- ज्ञानं नापेचितमिति भावः । इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागौशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिराये शब्दाख्यतरीयखण्डरहस्ये विधिवादपूर्वपक्षरहस्यं ॥ (१) भाविपाकमात्रविषयकवादिप्रकारकज्ञानमिति क० । 'चिकीर्षा चेति, न तु भाविनमिति, तत्प्रकारकज्ञानासम्भवात् इति भावः इति प्रकाशः।

·m वापिसामो विधिवादसिद्धान्तः। अचोंच्यते। विषमक्षणादिव्यात कृतिसाध्यत्व- जाने इष्टसाधनत्वं विषयतयावच्छेदकं लाघवात्, तु स्खविशेषणवत्ताप्रतिसन्धानजन्यत्वं गौरवात् । न च न विधिवादसिद्धान्तरहस्यं । 'विवभक्षणदौति, 'पादिना चैत्यवन्दनादिपरियहः, 'दष्टसाधन- वमिति बसवदनिष्ठाननुबन्धित्वे मतौठमाधनत्वमित्यर्थः, 'अवच्छे- दक उपायचिकीर्षाकारणतावच्छेदकं, 'न विति न तु बलवदनिष्टा- ननुबन्धित्वे मतोष्टसाधनताज्ञानविशिष्टत्वमित्यर्थः, 'गौरवादिति एककाखावच्छेदेन एकात्मवृत्तित्वरूपवैशिष्वप्रवेशे ज्ञानत्वस्य वारदय- प्रवेशे उभयत्र प्रवृत्तिविषयविशेष्यकत्वावच्छिनत्वस्य प्रवेशे (१) गौर- (१) एककालावच्छेदेनैकात्मवृत्तित्वल्पवैशिचप्रवेशेन ज्ञानस्य ज्ञानत्वस्य चश्यप्रवेशेन उभयत्र प्रवत्तिविषयविशेष्यकत्वावच्छिन्नत्वस्य च प्रवे- शेन चेति ख.। 'विषेति, धादिपदग्राह्यं चैववन्दनादि । न चोभयसिद्धतथा तत्प्रतिसन्धा- नगन्यत्वमेवावच्छेदकंग विसाधमत्वविषयकत्वं कल्पनीयत्वादेवच युगपदुप- शिवभाव: पचवावतारोपोवि वाचं। यत्र शब्दादबुमानाडा देवादिशु- साधनवोरस्थितितत्र तदवतारसम्भवाद, 'गौरवादिति । न साधनवस .

·शब्दायतुरीयख विधिवादः । सिंहासिद्धावस्थयोः साध्यत्व-साधनत्वयोविरोधः, निर्वि- शेषितयोस्तयोरविरोधात् । पाकोऽसिद्धः साध्यः सिद्धः साधनश्चेत्यनुभवात् । तदा साध्यत्वं हि तदा साधन- वादित्यर्थः । न चैवं पृथगिष्टमाधनताज्ञानसत्त्वे तदविषयककार्यता- शानात् चिकौर्षा न स्यादिति वाच्यं । इच्छा-तद्विषयमाधनताज्ञान- कतिमाध्यताज्ञानानां त्रयाणामेकदावस्थानासम्भवेन सर्वच समूहाल- बनस्यैव हेतुत्वात् वाघवात्तेन रूपेण कारणत्वकल्पने कचित् समूहा- खम्बनकल्पनायाः फलमुखत्वेनादोषत्वाचेति भावः। ननु कतिमाध्यत्व- कालान्तरभाविखर्गादिसाधनत्वयोर्विरोधेन कथमेकत्र युगपत्तयो- यह इत्यत पार, 'न चेति, सिद्धवामिद्धावस्खयोः वर्तमानछतिसाध्यत्व- कालान्तरभाविखर्गादिसाधनत्वयोः, 'विरोधः' एकाधिकरणवृत्तिव- मित्यर्थः, यथायोगमन्वयः, 'निर्विशेषितयोः' एककालाविशेषितयोः, माध्यत्व-माधमत्वावच्छेदकयोः सिद्धत्वामित्वयोरप्यविशेषितयोर्न विरोध रति दर्शयितुं 'असिङ्कः सिद्ध इत्युकं । मनु तर्हि कौटु- प्रयोस्तयोविरोध इत्यत पाह, 'तदेति तत्कालावच्छिवं कृतिमाध्यत्वं, मत्काखावछिन्नस्य कालान्तरभाविवर्गादिसाधनत्वस्य विरोधीत्यर्थः, एतच्च त्यधौनसमयसम्बन्धवत्वं माध्यत्वं फलोपधानरूपं साधनत्व- मभिप्रेत्य, कार्यतावच्छेदकधर्मवत्त्वरूपमाध्यत्वस्य कारणतावच्छेदक- । नियमानन्यथासिद्धिघटिततया गौरवं तुल्यमिति वाच्यं । तन्नन्यत्वस्यापि तत्वारणत्वपर्यवसन्नतया तत्प्रवेशस्य तुल्यत्वे खविशेषणेत्यधिकभागप्रवेशेन गौरवात् । यदि चाद्यप्रवृत्तौ सामग्रान्तरं तदा तदपि गौरवं बोधयं, यद्यमि । 19 ·वायचिन्तामो त्वस्य विरोधि, नियमतस्तेनैव तस्य प्रतिक्षेपेण सहा- नवस्थाननियमात, न तु साधनत्वस्यान्यदा साधनत्वस्य वा, तयोरप्रतिक्षेपात्। अन्यदा साधनन्वेऽपि साधनत्व- मस्त्येव सामान्याभावे विशेषाभावप्रसङ्गात् । रवन्तदा धर्मवत्त्वरूपमाघनत्वेन एककालावच्छेदेनायविरोधादिति द्रष्टव्यं(र)। विरोधमुपपादयति, 'नियमत इति, 'तेनेव' तत्कालावच्छिन- कृतिमाध्यत्वेनेव, 'तस्य प्रतिरूपेणेति तत्काखावच्छिन्नखर्गादिसाधन- खाभावस्य व्याप्यत्वानुभवेनेत्यर्थः, 'महानवस्थामनियमात्' तव तत्सहानवस्थाननियमादित्यर्थः । 'माधनत्वस्य' साधनलसामान्यस्य, 'अन्यदा साधनत्वस्य वेति, 'तदा सिद्धत्वं विरोधौत्यनुषज्यते, 'अप्रतिक्षेपात्' परस्पराभावव्याप्य वात् । ननु तत्कालौनमाध्यत्व- स्थान्यदा माधनत्वाविरोधित्वेऽपि साधमत्वसामान्यस्य विरोधित्व- मास्येवेत्यत पाह, 'अन्यदेति, 'मामान्याभावे' साधनत्वसामान्यस्थाभावे 'विशेषस्थान्यदा साधनत्वस्थाभावप्रसङ्गादित्यर्थः । माध्यत्व-साधनत्वाव क्छेदकयोः मिद्धत्वामिद्धत्वयोरपि कौनयोर्विरोधर दाह, ‘एवमिति (१) इत्यपि बोध्यमिति क.। तजन्यत्वं प्रवर्तक ज्ञाने न विषय इति गौरवं न, तथापि कारणताग्राहकेणा- बच्छेदकतया तदवायं ग्रहीतष्यमिति गौरवावतारो बोध्यः । नसु. विरोधादि. साधनवविषयकत्वं न कुछापौविन युगपदुपस्थितिरिमामय विराकरोति, वति, 'सामान्याभावे' साधगावसामान्याभावे, 'विशेषस्थान्यदासाधन- ·शब्दास्यतुरोपख विधिवादः । असिहत्वस्य तदा सिद्धत्वं विरोधि नियमतस्तस्यैव प्रतिक्षेपात, न तु सिद्धत्वमाचं, अन्यदापि तप सिद्ध- स्वाभावप्रसङ्गात, निर्विशेषितयोविरोधे च सिद्धत्वा- सिहत्वयोश्चान्यतरदेव पाकादौ स्थान तु समयभेदेप्यु- भयं । न च तदा कृतिसाध्यत्वे सति तदेष्टसाधनत्वज्ञानं प्रवर्तकं, अतएव वाजपेयेन यजेतेत्यच यागस्य करणा- 'नियमत इति, तदधिकरण इति शेषः, 'प्रतिक्षेपात्' प्रभावात् । दूषणान्तरमाह, 'निर्विशेषितयोरिति। नन्वेवमपि तदा कृतिमाध्यत्व- तदेष्टसाधनत्वयो विरोधस्य त्वयाप्यभ्युपगतत्वात् तदुभयविषयकैक- ज्ञानासम्भवात् कथं प्रवृत्तिरित्यत पाह, 'न चेति, 'तदादयं माध्यत्व- साधनत्वान्वितं । मनु माध्यत्व-साधनत्वयोः सामान्यतन्त्र विरोधखदा 'वाजपेयेन यजेतेत्यच वाजं अचं, "पेयं पानयोग्य, बतौयार्थीजन्यत्वं (१) -युकौ वाजपेयजन्यत्वेनोपस्थिते धागे विध्यर्थस्थेष्टसाधनत्वस्य वि- रोधात् प्रतीत्यनुपपत्त्या वाजपेयेति कर्मनाम बतौया चाभेदार्थिकेति ल्यते तन्त्र स्थादित्यत आह, 'श्रतएवेति एककालावच्छेदेन तयो- (१) तृतीया च जन्यत्वार्थिकति ख। त्वस्याभावप्रसङ्गादित्यर्थः, यादृशश्च ज्ञानं विरोधादसम्भवि तादृशं न.प्रवर्त- कत्वेनाभ्युपेयमेवेत्याह, 'न चेति, 'अतरवेति एककालौनसाध्य-साधनत्य- विरोधादेव, तत्र वाजपेयपदस्य यागरूपकर्मनामधेयत्वं कल्प्यते, अन्यथा वाजपेयसाध्यत्वेनोपस्थिते यागे लिखादिना इएसाधनत्यान्वयनोधाप ·तत्वचिन्तामणे वस्थायां सिद्धत्वेन न वाजपेयस्य साध्यता एकदा तयो- विरोधादिति कर्मनामधेयत्वं, न तु करणस्य सिहत्वेन साध्यत्वविरोधः यागस्वरूपे तयोः सत्वात् । विरोधादेवेत्यर्थः, 'करणावस्थायां' दृष्टोपधायकतादशायां, 'करण' थागस्य, 'माध्यत्वविरोधः' सामान्यतः साध्यत्वविरोधः । म एक- कालावच्छेदेन तयोविरोधादेककालावच्छेदेन तयोरेकत्र प्रतौति- मस्ति अवच्छेदकविनिर्माके तयोरेका प्रतीतौ च विरोधाभावात् कथं कर्मनामधेयत्वमिति वाच्छं। विशिष्टाधिकरणकवैशिवबोधे विशेष्यतावच्छेदकसमानकाचीनत्वस्य विधेयसंसर्गमर्यादया भान- नियमादानपेयजन्यस्वविशिष्टेष्टमाधनलाग्षयासम्भवात् एककालाव- छेदेन तयोविरोधात् वेदे च विशिष्टवैशिष्यबोधे सम्भवति तत्परि- त्यागानौचित्यस्य मकलवैदिकसम्प्रदायसिद्धत्वात् । न चैवं 'मोमेन धतेत्यचापि उकयुक्त्या कानामधेयता स्थादिति वाच्यं । तप সুন্ধাালিষসলামাল স্মীজিম্বাবি বিছিনমি बोधस्य त्यागात्, अब तु प्रकतिवविछतिरिति न्यायेन सोमौय- विरोधः स्यात् एकविशेषणावच्छिन्ने विशेष्ये विशेषणान्तरबोधस्यैव विशि- वैशिध्यधीत्वेन तत्र विशेषणयोरेककालताभाननियमात्, अतएव गन्धप्राग- मावाछिन्ना एधिवो गन्धवतीत्यन्न वाधइत्युक्तं, तथाच हतोयया करणवा- मिधाने बाजपेयनामकयाग इसाधनं करणश्चेत्यन्वयः, प्रयोगसाधुरेव हतीयेत्यन्थे । मनु वाजपेयनामा यागस्य वाच्य-वाचकभाव एवान्वयो वाच्या लादोधगय न वाजपेयपदोपस्थिति विना बन्षयप्रतियोग्यनुपस्थितावन्वय- ·शब्दायतुरीयख विधिवादः । १४ द्रव्यान्वयनैव द्रव्याकाङ्गानिवृत्तेरिति भावः । इदमापाततः विधेये विशेष्यतावच्छेदकसमानकालीनत्वं विषयौवत्यैव विशिष्टवैशिष- बोधोजायते न तु तदविषयोक्त्येति नियमाभावात्, किन्तु घर विशेष्यतावच्छेदकसमानकालीनत्वं न विधेये बाधितं तत्र तदवयं भामते रति नियमः, तथाच प्रकृते बाधात् तदविषयौलत्यापि विशिष्टवैशिव्यबोधे बाधकाभावात्() । न च वाजपेयपदस्य द्रव्यपरले द्रव्याकालाविरहात् तस्य विष्यन्तरानुपपत्तिरिति वाच्यं । वाज- पेययागे स्वतन्नद्रव्यविधेरभावात् किन्तु प्रतिवदितिरिति न्या- चात् सोमौयव्यस्यैवान्वयः। न च वाजपेयपदस्य द्रव्यपरत्वे प्रकृति- पदिकतिरिति न्यायात् मोमस्थापि द्रव्यत्वेन प्राप्तौ नौहि-यववदि- कल्पापतिः वाक्यभेदश्च पापद्यत इति वाय। विकृतौ माशाव्यविधी प्रकृतिवदिति न्यायस्थानवतारात् द्रव्यस्य सन्धत्वेन निराकासवान, (१) विशिष्वैशियबोधसम्भवादिति ख.। बोधाभावात् तदुपस्थितिर्न तत्पदेन शक्या तस्य यागरूयार्थशक्तत्वात् खपरत्वे लक्षणाभ्युपगमाच, न लक्षणया तदा तत्र शक्त्यग्रहे खशक्य सम्बन्धित्वेन खस्याग्रहादिति चेत्, न, वाजपेयपदस्य सामान्यतः क्वधि- छक्तियह तदयासम्भवात् शक्तिम्भमेण खोपस्थितिसम्भवाच, अतएव षष्यति खार्थसम्बन्धायहे खरूपोपस्थितिः शक्तिनमादिति। ननु यदि विशिरवैशियबोधे तुल्यकालताभानं तदा वहिना पचेतेत्यत्रापि वहि- साध्यत्वेशसाधनत्वयोर्युगपट्टानं न स्यादिति चेत्, न, तत्र वड़िसाध्यत्वस्यो- पणक्षणवेमैकस्य इयमित्यन्वयात् । न चात्रापि तथैवाविति वाच्यं । विशे- प्रयत्वे सम्भवति उपलक्षणत्वस्य बन्याय्यत्वादिति वदन्ति ।

·तावचिन्तामो १० अथ विरुवयोरवच्छेदभेदमादाय एका प्रतौतिः स्यात् । न च कृतिसाध्यत्वेष्टसाधनत्वयोः समयभेदमा- दायकच प्रतीतिरस्ति, तथा लिङ्गाभावादिति चेत्, न, साध्यत्व-साधनत्वयोरविरोधस्योक्तत्वात, एवं सिद्धत्वा- परमार्थतस्तु वेदे कर्मनामधेयत्वे सम्भवति द्रव्यनामधेयत्वं न कल्यते इति नियमस्य सकलवैदिकसम्प्रदायसिद्धस्य भङ्गाप्रसङ्गादेव कर्म- नामधेयत्वं, तदनादरेच सकलशिरव्यवहारविलोपापत्तेरित्येव तत्वं । केचित्तु वेदे विधेयनिष्ठविशेष्यतावच्छेदकममानकालीनत्वाव- गाहिविशिष्टवैशिष्यबोधे सम्भवति तत्त्यागानौचित्यस्य मकलवैदिक- सम्प्रदायमिद्धत्वात् कर्मनामधेयत्वमित्यप्याजः । तदसत्, विषयित्व- रूपस्य जन्यतावच्छेदकधर्मवत्त्वरूपस्य वा जन्यत्वस्थ बतौयार्थतया द्रव्यनामधेयत्वेऽपि विशिष्टवैशिष्यबोधसम्भवात् तादृशजन्यत्वेन समं माधनत्वस्य विरोधाभावात् । 'अथेति, विरुद्धयोरवच्छेदकभेदमन्तर्भाव्यैव एकत्राधिकरणे युग- पदव्यवधानेन वा प्रतीतिरिति नियमादिति भावः । 'अस्ति सम्भवति, 'तथा लिङ्गाभावादिति अवच्छेदकभेदमन्तर्भाव्यतदुभयसाध्यकानु- मिनिजनकलिङ्गाभावादित्यर्थः । मम तु इदानौं मत्यतिमाध्यत्वं माध्यं श्रये मदिष्टसाधनत्वं हेतुरिति समयभेदमादायैव तयोरेकर क्रमेण प्रतीतिरिति भावः । 'अविरोधस्येति कालभेदेन एकधर्य- 'साध्यत्वसाधनस्वयोरिति, यद्यपि साध्यत्व-साधनत्वयोव्यत्व-एथिवीत्ववदवि- रोधे एकसमयावच्छेदेनापि प्रतीत्यापतिरिति संयोग-तदभाववदवच्छेदभेद. मादाय विरोधो वाच्यस्तथाच तहदेवावच्छेदभेदमादायैव प्रतोतिः स्यादिति ·शब्दास्यतुरीयादे विधिवादः। सिद्धत्वयोर्भावाभावरूपत्वेऽपि न विरोधः रकधर्मग- तत्वेन मानसिहत्वात्। तस्मात् संयोग-तदभावयोरिव येन प्रकारेण ययोर्विरोधः तेन तयोरेकधर्मिगतत्वं न प्रतीयते, न तु रूपान्तरेणापौति । अपि च यदि साध्यत्व-साधनत्वयोर्विरोधस्तदा तवापौष्टसाधनत्वेन वृत्तिवरूपविरोधाभावस्थेत्यर्थः। 'भावाभावेति, श्राद्यक्षणसम्बन्धित्व- मसिद्धलं, तद्धंसावच्छिनकालसम्बन्धित्वं सिद्धत्वमिति भावः। नन्वेक- धर्म्यवृत्तित्वरूपविरोधाभावेऽपि एककालावच्छेदेन एकधर्म्यवृत्ति- खरूपो विरोधोऽस्येवेत्युक्त दूषणमुपसंहारव्याजेन प्रकारान्तरेण परिहरति, 'तस्मादिति, 'रेन प्रकारेण' यदवच्छेदेन, 'विरोधः' एकधर्म्यवृत्तित्वं, 'तेन' तदवच्छेदेन, 'न तु रूपान्तरेणापिन त्ववच्छेदकान्तरेणैव, अवच्छेदकभेदमादायैवेति यावत्, 'प्रतीयत- इत्यनुषज्यते। न च घटादौ सिद्धत्वामित्वग्रहः अवच्छेकयई विमानुपपनः अवच्छेद्यग्रहे अवच्छेदकग्रहस्य हेतुत्वात् तथा कालस्वरूपावच्छेदकग्रहाभावेन स न स्यादिति वाच्यं । मरेणी मौराखोकमयोग-तदभावयोः प्रत्यके व्यभिचारादिति, तथा यत्रावच्छेदकयहमामयी नास्ति तत्रावच्छेदकग्रहं विनाप्यवच्छेद्यin:, अतएव प्रत्यक्षेणावश्यग्रहे प्रायशोऽवच्छेदकग्रहः तदानौं मा न यथाश्रुतेगोत्तरेण परिहत्तुं शक्यते, तथापि प्रत्यक्षप्रतीतौ सामयो- समाजमहिनावच्छेदकग्रहनियमेऽपि शाब्दादिप्रतीसौ न भिन्नावच्छेदेना- ·११२ तत्वचिन्तामणे कार्यसाधनत्वेन वा कार्यत्वं नानुमौयेत हेतु-साध्य- योर्विरोधेन सामानाधिकरण्याभावेन व्यायसि । पक्षे साध्य-साधनयोरन्यतरसत्त्वे बाधासियोरन्यतर- प्रसङ्गाय । न च वाच्यमिदानौं मत्कृतिसाध्यत्वं साध्य- मने मदिष्टसाधनत्वं हेतुः दैवाद्यनधौनत्वे सति यदने मदिष्टसाधनं तदिदानों मत्कृतिसाध्यमिति व्याप्तिः, तथाच समयभेदमादाय साध्यत्व-साधनत्वयोरवगम- इति, इदानीमग्रिमपदार्थयो नात्वादनुगतरूपाभा- बेन व्याप्तेरग्रहात्, पाकन्यायेनान्यचापि तत्तत्समया- तद्ग्रहमामय्याः समवधानादिति भावः । निर्विशेषितयोः माध्यत्व- साधनत्वयोर्विरोधे पाकोऽसिद्ध इत्यादिना अनुभवं बाधकमुक्का दूषणन्तरमयाह, 'अपि चेति, 'कार्यसाधनत्वेनेति प्रागदूषितक- देशिमतेन, 'बाधामियोरिति माध्यमत्त्वे हेतोरभावात् स्वरूपासिद्धिः देतमत्त्वे साध्यासत्त्वाबाध इत्यर्थः। ननु विरुद्धयोरवच्छेदकभेदमन्त- र्भाव्यैव एकत्राधिकरणे युगपदव्यवधानेन वा प्रतौ तिरिति नियमे दूषणान्तरमाह, 'न च वाचमिति न वा वायमित्यर्थः, 'प्रये मदिष्ट- माधन हेतुरिति देवाद्यमधौनत्वे मति अये मदिष्टमाधमलं हेतु- रित्यर्थः, 'अवगम इति एकत्र क्रमेणावगम इत्यर्थः, 'थाप्नेरगहा- दिति तथाच विरुद्धयोरवच्छेदकभेदमादायैव एका प्रतीतिरिति वच्छेद्यग्रहनियमः, अतएव वृक्षः संयोगवान् तदभावांश्चेति शब्दादुमय- धौरनुभवसिद्धेयत्र तात्पथ्यं । एकदेशिमतमाह, 'कार्यसाधनत्वेन वेति ।

·शब्दास्यतुरीयखरहे विधिवादः । ९५९ तर्भावेन साध्यत्व-साधनत्वयोरमतौतिः, प्रतीतौ वा ममापौदानौं कृतिसाध्यत्वे सत्यग्रे इष्टसाधनमिति चानं प्रवर्तकमस्तु। न च पाके साध्येष्टकत्वेन* कृतिसाध्यत्व- मनुमेयं, असिद्धावस्थावतो हि पाकादिष्टानुत्पत्तेः नियमे तवापि कृतिमाध्यत्वेष्टमाधनत्वयोः साध्य हेतुभूतयोः कमेणे- का प्रतीतिर्न स्थादवच्छेदकान्तर्भावेन माध्य-हेतुकरणासम्भवादिति भावः । ननु पाककालीनस्तथाविधोऽन्योऽस्त दृष्टान्तः तथाच पाका- धिकरणकाल एव विशिष्टव्याप्तौ प्रविष्ट इत्यत आह, 'पाकन्याये- नेति। नन्विदानीमन्तर्भावस्य उभयमतेऽप्यविशेषात् तस्योऽयमनुयोग- इत्यत आह, 'प्रतीतौ वेति, 'ज्ञानमिति, संशयसाधारणमिति शेषः, तेन तथा लिङ्गाभावादिति पूर्वोक्तपूर्वपक्षनिरामः । 'म निर्विशेषितयोरेव माध्यत्व-माधमत्वयोर्विरोधादिष्टसाधनवं न हेतुः कार्यवज्ञाने किन्तु माध्येष्टकत्वं, तथाच न व्याप्यत्वामिद्धिर्न वा बाधासियोरन्यतरावकाश:(९) इत्यामते, 'न चेति, साध्येष्टकत्व- जामजन्यकतिमाध्यताचानमेव च काम्ये प्रवर्तकमिति भावः । ष्टा- नुत्पत्तेरिति, तत्माध्यकखस्य(९) तषिष्ठमित्वघटितत्वादिति शेषः । (१) बाधासियोरन्यतरप्रसङ्ग इति ख०, ग.। (२) वनिष्ठसिद्धत्वव्याप्यसाधनताकेरकत्वस्येत्यर्थः • 'साध्ये एकावेनेति, तथाच मोक्तविरोध इत्यभिमानः, 'वोति, इशकारणमुखत्वज्ञानादेरिच्छाकारणत्वमात्रस्य लघुत्वादिति भावः। रक्ष 20 ·सावचिन्तामो पाकस्य सिद्धत्वमवगम्य तत्साध्यत्वमिष्टस्यावगन्तव्य- मसिद्धत्वचावगम्य कृतिसाध्यत्वमिति सिद्धत्वासिद्ध- त्वयोर्विरोधोऽचापि दुर्वारः। अपि च स्वविशेषण- धौजन्यकार्यताज्ञानाभावात् सुखे कथं चिकीर्षा, न हि कृतिसाध्यताज्ञानमाचात् सा, सञ्जातबाधस्य विष- भक्षणादौ चिकौर्षाप्रसनात् । 'अथोपायचिकीर्षायां तत्कारणं इच्छाकारणसुखत्वज्ञाने कृतिसाध्यत्वं यदा विषयस्तदा सुखे चिकौर्षा नो चेदिच्छामाचमिति इयमेव चिकौर्षा हेतुरिति चेत्, तहौंछाहेतुमाने यदा कृतिसाध्यत्वं भासते तदा चिकौर्षा नो चेदिच्छामाच- चपाश्रुते 'सिद्धत्वमवगम्येत्यसकतेः व्यायबुद्धिं प्रति व्यापकबुद्धेर हेत- वात् । 'पथेति, तवापि उपायचिकौर्षी प्रत्येव बतिमाध्यता- विषयकष्टसाधमताज्ञानस्य हेतुत्वादिति भावः। 'दयमेवेति उपाय- चिकौषी प्रति तादृशधौजन्यहतिमाध्यताज्ञानत्वेन स्वतःसुन्दरचिकौर्षी प्रति() कतिमाध्यत्वप्रकारकेच्छाजनकज्ञानत्वेन हेतुत्वमित्यर्थः, 'ताँति खाघवाचिकौर्षामात्र एव कृतिमाध्यत्वप्रकारकेच्छाजनक- मानवेन तुता प्रास्तामित्यर्थः । नन्वतावतापि कथमिष्ठमाधमता- (१) बन्येच्छानधौनेच्छाविषयत्वं खतासन्दरत्वं । पोशयां पकवानमुपायेच्छायामिछसाधनताशानं कारणमिति सामग्री- भेद एव, परेशापि तत्र तद्भेदाङ्गीकारात् फलसाधारणचिकीर्षासामान्ये ·शब्दास्यतुरीयख विधिवादः । मित्येव सुख-सदुपायचिकीर्षाकारणमस्तु लाघवात्, सुखत्वज्ञानवदिष्टसाधनताज्ञानस्यापीच्छाकारणत्वात्। अतएव पाके इष्टसाधनताज्ञाने कृतिसाध्यत्वं विषय इति तब चिकीर्षा न तु दृष्ट्यादिज्ञाने तदिषयत्वमितीच्छा- . माचं, सुखचिकीर्षायामिच्छाकारणाने कृतिसाध्यता- विषयके चिकौर्षाजनकत्वावधारणात् । अन्यथा तप बुद्धेईतत्वमित्यत पार, 'मुखवेति, इदञ्च खमतावष्टम्भेनोक। 'मुख- चिकौर्षायामिति सुखचिकीर्षास्थले इत्यर्थः, 'चिकौर्षाजनकनेति मामान्यतथिकोर्षामाचं प्रत्येव जनकत्वावधारणदित्यर्थः । 'अन्यथा' कृतिमाध्यत्वविषयकेच्छाकारणचानाभावे, 'तच' मुखे, तवमतेऽपौति शेषः, पूर्वमते उपायचिकौर्षात्वं कार्य्यतावच्छेदकं, दृष्टसाधनता- प्रकारककृतिमाध्यताज्ञानत्वं कारणतावच्छेदकं, 'अपि चेत्यादिमध्य- मते च मामान्यतचिकौर्षात्वं जन्यतावच्छेदकं कृतिमाध्यत्वप्रका- रकेच्छाजनकज्ञानत्वं कारणतावच्छेदकमित्युतमिदानौतूपायचिकी- र्षायां कतिमाध्यताप्रकारकज्ञानवेन दृष्टसाधनताज्ञानत्वेन च पृथक् पृथगेव हेतुत्वं परन्तु इष्टमाधमताज्ञानस्य कार्यतावच्छेदकमुपा- येच्छावं कतिमाध्यताप्रकारकज्ञानस्य कार्यतावच्छेदकमुपायचिकी- त्वि-सुखचिकौर्षात्वादिकं । कारणसमाजादुपायचिकीर्षात्मकवि- = জনিমাইচ্ছাগলষ্মালম্বীনি বানিনি বাঘ- मित्यत्र तात्पर्य । 'उपाचिकौति इछोपायत्वज्ञानविषयोभवोचरजन्य- ·वाचचिन्तामग चिकीर्षानुत्पत्तेः । वस्तुतस्तूपायचिकीर्षा इष्टसाधनता- भिष्टकार्योत्पत्तिरिति निष्कृष्टमतमाह, 'वस्तुतस्विति, 'इष्ट- साधनताज्ञानमायेति इष्टसाधनताज्ञानत्वावछिबकारणताप्रतियो- गिककार्यताश्रय इत्यर्थः । न चैवं कार्य-कारणभावदयापत्या प्रथममतमेव सम्यगिति वाच्छ। तस्मिन् मतेऽपि कतिमाध्यत्वाप्रका- रकोपायच्छानुरोधेन उपायेच्छात्वावच्छिन्न प्रति दृष्टमाधनता- ज्ञानस्य पृथकतुताया आवश्यकत्वात् उपायचिकौर्षाकारणताव- छेदककोटाविष्टसाधमताविषयकवप्रवेशे च गौरवं वैयर्यश्च पुन- रधिकमिति । न च तस्मिन्मते इष्टमाधनताज्ञानत्वेन कृप्ताथा- उपायेच्छामामान्यकारणताया एव कृतिमाध्यत्वरूपावच्छेदकवृत्तिः(१) कल्यते इति लाघवं कृतिमाध्यताज्ञानत्वेन पृथक्तत्वे चातिरिकं कारणत्वं तदवच्छेदकच्च कल्पनीयमता गौरवमिति वाच्यं । अव- छेदकभेदेन कारणताभेदस्यावश्यकत्वात्, अतएव 'अपि चेत्यादि- मध्यमतमपि प्रत्युत, कृतिमाध्यत्वाप्रकारकोपाय-सुखादीच्छानुरोधेन उपायेच्छावाचवच्छिन्न प्रति इष्टसाधनताज्ञानत्वेन सुखेच्छावाद्यव- छिचं प्रति मुखवादिज्ञानत्वेन पृथक्तताया आवश्यकत्वात चिकौर्षायाः कारणतावच्छेदककोटाविच्छाजनकत्वप्रवेशे गौरवाद- व्यर्थवाच । नन्वेवं मौमांसकनये उपायोद्देश्यकेच्छा प्रतीष्टमाधमता- ज्ञानविशिष्टकृतिमाध्यताजानत्वेन · हेतुवात् कार्य-कारणभावेश्य नव व कार्य-कारणभावयमिति गौरवं । न तमतेऽपि कति- (१) कृतिताध्यत्वप्रकारकावरूपावच्छेदकरत्तिरिति क.।

·शब्दास्यतुरीयखण्हे विधिवादः । चानसाध्या उपायेच्छात्वात् सृष्टीच्छावत्। न च भोग- चिकौर्षावत्तेन विनापि स्यादित्यप्रयोजकत्वं, उपा- माध्यत्वाप्रकारकोपायेच्छानुरोधेन उपायोहेश्यकेच्छालावच्छिवं प्रति रमाधनताशानवेन पृथकहेतुताया आवश्यकत्वात् कार्य-कारण- भावदयमावश्यकमिति वाच्छ। तैः कृतिमाध्यवाप्रकारकोपायो- हेण्यकेच्छामभ्युपगमात् दृष्टिसाध्यं सुखं भववितीच्चैव विशेषणतया सुखत्वमिव दृष्टिमपि विषयौकरोतीत्येव तस्य सिद्धान्तादिति चेत्, न, पाको भवतु वृष्टिर्भवत इत्यादिकतिस्प्रध्यत्वाप्रकारको पायोद्देश्यकेच्छाया अनुभवसिद्धत्वेनापसापासम्भवात् इष्टसाधनता- ज्ञान-कतिमाध्यताज्ञानयोर्विश्रेष्य-विशेषणभावे विनिगमकाभावेन कार्यकारणभावदयस्थावश्यकवाञ्च अषच्छेदकगौरवं पुनरधिकं । न च तत्प्रकारकेच्छा प्रति तत्प्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वनियमात् कृतिमाध्यताप्रकारकज्ञानस्य कारणत्वावस्यकत्वमेव विशेष्य-विशेषण- भावे विनिगमकमिति वाथं । यत्त्व-तत्त्वयोरननुगतत्वात् चिकौर्षी प्रति कृतिमाध्यत्वप्रकारकज्ञानस्या हेतुत्वेऽपि चतिविरहादिति भावः । 'वृष्टौछावदिति वृष्टिर्भववितौछावदित्यर्थः, ददमुपलक्षणं कति- माध्यत्वाप्रकारकपाकादौछापि दृष्टान्तो बोध्यः, अयश्च प्रसाध्याजको- दृष्टान्तः(१) परेण वृष्टिर्भवतु पाको भववितौछानभ्युपगमात्, दृष्टि- माध्यं सुखं भववितौछायान्तु मुखवरूपेण दृष्टिमाध्यत्वज्ञानचैव (१) उभयवासिडो दृष्टान्त इत्यर्थः । चिकीत्यर्थः, एवं हेतावपि बोध्यं । 'एटीशवदिति खमतावयम्भेन ।

·तावचिन्तामणौ येशयास्तदन्वय-व्यतिरेकानुविधानात् सृष्टश्च स्वतो- सुन्दरत्वेनेच्छानुत्पत्तेः अनुगतोपायेच्छायां अनुगतस्य प्रयोजकत्वे सम्भवति बाधकं विना त्यागायोगाच्च । न च चिकीर्षान्यत्वे सति उपायेच्छात्वं इच्छात्वं वा तजन्यत्वे प्रयोजक, गौरवात् सुखेच्छायां सदभावाच । एवञ्चोपायचिकीर्षायामिष्टसाधनत्वज्ञाने ध्रुवेऽतिप्र- सनवारणार्थ कृतिसाध्यत्वनिर्वाहार्थश्च कृतिसाध्यत्व- हेतुत्वं न लिष्टसाधनताज्ञानस्येत्यवधेयं । 'तेम विना' रष्टसाधनता- ज्ञानेन विना, अषयाद्यनुविधानमेव विवोति, 'वृष्टेरिति, 'खतो- ऽसन्दरत्वेन' सुखादिभित्रवेन, दृष्टसाधनताज्ञानं विनेति शेषः । 'कावं वेति, प्रत्रापि चिकीर्षान्यत्वे मतौति सम्बध्यते, 'तबन्यत्वे इष्टमाधनताज्ञानजन्यत्वे, 'प्रयोजक' अवच्छेदक, क्रमेण दूषयति, 'गौरवादित्यादिना, 'उपायचिकीर्षायामिति, उपायेच्छावलक्षण- कार्य्यतावच्छेदकसत्त्वादिति शेषः, 'ध्रुवे' सामान्यकारणे ध्रुवे, 'अति- प्रसङ्गवारणार्थमिति कृत्यमाध्यताज्ञानदशायामपि वृध्यादौ चिकीर्षा- प्रमावारणार्थमित्यर्थः, 'निर्वाहार्थश्चेति, तत्प्रकारकेच्छायास्तत्प्रका- बाद्ये दोषमाह, गौरवादिति, अन्त्ये तमाह, 'मुखेच्छायामिति, 'अति- प्रसङ्गो सध्यादौ, 'निर्वाहार्थमिति । ननु यदि जनक ज्ञानप्रकारस्यैवेच्छायो प्रकारत्वं तदा पलेच्छायां कथं वत्तिवं प्रकारः स्यात्, न हि वत्तित्वेन पातमेव मुखादि खत्तिवनेष्यते, सर्वत्र तथा सामग्रोविरहाद्यत्रापि ख- इत्सिवमाधावतारखानापि दुर्लभवस्तुनि खरतिवप्रकारकेशानुभवाच । न च ·शब्दाख्यतुरोयखण्डे विधिवादः । १५८ मपि विषयतयावच्छेदकमस्तु न तु तदिहाय तन्मात्र, कृप्तकारणं विना कार्यानुपपत्तेः । अतएव स्तनपान- प्रहत्तावप्युपायेच्छाकारणत्वेन गृहीतस्येष्टसाधनत्व- ज्ञानस्यापि कल्पनं दृष्टानुरोधित्वात् कल्पनायाः। ननु साधनत्वमिच्छाविरोधि तस्य सिवधर्मत्वात् रकज्ञानजन्यत्वंनियमादिति भावः । 'विषयतया' ज्ञानविषयतया, 'प्रवच्छेदकमखिति खातव्येण चिकौर्षात्वावच्छिन्नं प्रति कारणता- वच्छेदकमस्वित्यर्थः, चिकौर्षालावच्छिवं प्रति कृतिमाध्यताज्ञान- त्वेनापि हेतुत्वमस्विति फलितार्थः, 'तविहाय' 'तिमाध्यता- जानं विहाय, 'तम्मा इष्टमाधनताज्ञानमाचं, चिकौर्षापधायक- मिति शेषः। 'स्तनपानप्रवृत्तावपि' ततस्थलेऽपि, 'दृष्टानुरोधिला- दिति कृप्तकार्य-कारणभावानुरोधित्वात्, 'कल्पनाया इति कारण- कल्पनाया इत्यर्थः। 'साधनवं साधनवज्ञान, इछाविरोधि' उद्दे- खत्तित्वमिच्छायां प्रकार एव नेति वाच्यं । अनुभवविरोधात् 'खति- तयेष्यत इति पूर्वग्रन्थस्य तत्र साक्षित्वात् । न च काचित्को धर्मोऽसा- धारणमामग्रौसापेक्षः खत्तिवप्रकारकत्वन्तु सार्वत्रिकमिति सामान्य- सामग्रीनिर्वाह्यमेवेति वाच्यं । कारुणिकस्य परदुःखप्रहरणेच्छायां खत्ति- त्वस्याप्रकारत्वेन तस्यापि काचित्कत्वात्, श्रतएव निरपधिपरदुःखप्रह- रणेश कृपेत्युच्यते, तस्मात् तत्र समाधानं चिक्यं । 'तविहाय' इरसाधन- त्वं विहाय, 'तन्मात्र' कृतिसाध्यत्वमा । बालस्येत्यादि दूषयति, 'पत- रवेति । 'दृरेति, तथाच मुखात्तित्वेन बहिरणस्यापोटसाधनत्वस्य सारखं कल्यत इति भावः।

·१० सावचिन्तामणी दृश्यादौ तत्साध्येष्टज्ञानादिच्छेति चेत्, न, निर्विशेषि- तयोः सिद्धत्वासिद्धत्वयोरविरोधेनेच्छासाधनत्वयोर- ग्यताख्यविषयतया इच्छोत्पत्तौ विरोधि, 'सिद्धधर्मत्वात्' प्रसिद्धत्व- विरोधिनः सिद्धत्वस्य व्याप्यत्वात्, तथाच विरोधिव्याप्यवत्त्वज्ञान- विधया इच्छाजनकीभूतासिद्धत्वज्ञानविघटकत्वेन इच्छाविरोधित्व- मिति भावः । 'सिद्धलं अस्तित्वं वर्तमानकालसम्बन्धित्वमिति या- वत्, असिद्धत्वं वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वमिति मन्तव्यं । नन्वेव- मिष्टसाधनताज्ञानावृद्ध्यादौ कथमिच्छेत्यत शाह, 'वृष्यादाविति, 'मत्माध्येष्टज्ञानादिति सुखादौ दृष्टिसाध्यताज्ञानादित्यर्थः, वृष्टि- माध्यं सुखं भववितीच्छयामेव सुखत्ववदृष्टेरपि विषयीकरणात खातन्त्र्येण वृष्टिर्भवलितौच्छायावामिद्धत्वादिति भावः । श्रमि- इत्वज्ञानस्येच्छाहेतृत्वमभ्युपेत्य समाधत्ते, 'निर्विश्रेषितयोरिति, 'मिद्धत्वामिद्धत्वयोरिति वर्तमानत्वविशेषितप्रागुकमिद्धत्वामित्वयो- रित्यर्थः, वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्व-वर्तमानकालसम्बन्धित्वयोरेव परस्पर विरुद्धत्वादिति भावः। 'इच्छामाधनलयोः' इच्छामाधमत्व- पत्र सम्प्रदायविदो नेशसाधनताज्ञान प्रवर्तकं विषयत्वात् किन्तु तजन्या इरसाधमतानुमितिः प्रवर्तिकेति वदन्ति । नवीगाख सर्व मा. मान्यनक्षणाप्रत्यासत्तिजन्यं सर्वस्य खवतिसाध्यताशाने सति तन्माषविषयि- नो छतिसाध्येशसाधनतानुमितिरेतत्तनपानविषयिनीति तनन्यस्मरणमपि एतत्त्तनमानगोचरमिति वदन्ति । 'दृशेति, मधाच सखापतित्वेन बधि- समस्यापोरसाधनत्वस्य सरखं कल्पत इति भावः । वहिं कथं बचादा- विच्छत्यत आह, 'उछादाविति ।

·शब्दास्यतुरोपख विधिवादः । विरोधात् । तदाऽसिद्धत्वं तदा सिहत्वञ्च नेच्छासाधन- त्वयोः प्रयोजकमिति तथा न ज्ञायत एव । यत्तु तत्साध्येष्टज्ञानादृष्ट्यादाविच्छेति, तत्तुएं, असिहावस्थादृच्चादेरिष्टानुत्पत्तेस्तस्यावश्यं सिहत्वमव- गन्तव्यभिच्छानुरोधित्वाचासिद्धत्वमिति, तचापि वि- रोध एव । दृष्टौ सत्यामिष्टं तया विना नेत्यन्वय-व्यति. ज्ञानयोः, 'अविरोधादिति, साधमत्वस्था सिद्धत्वविरोधिव्याप्यत्वा- भावेन तज्ज्ञानस्य कारणीभूतामिद्धत्वज्ञानाविघटकत्वादिति भावः। ननु तथापि वर्तमानप्रागभावप्रतियोगिवरूपामित्वं वर्तमान- कालसम्बन्धित्वरूपं वर्तमानव विशेषितसिद्धलञ्च परस्परं विरुद्धमेव तदुभयोरेका ग्रहः कथं स्यात् तयोरजाने परछामाधनवज्ञान- योरसम्भवादित्यत पाह, 'तदेति, 'तदाऽसिद्धत्वं' वर्तमानप्रागभाव- प्रतियोगित्वं, 'तदा मिद्धत्वं' वर्तमानकालसम्बन्धित्वं, 'इच्छासाधन- त्वयोः' इच्छासाधनवज्ञामयोः, 'प्रयोजक' ज्ञानविषयतया प्रयोजक, दधामिद्धत्वज्ञानं नेछाहेतः किन्तु तत्कालीनमित्वज्ञानमेव प्रतिबन्धकमिति स्वमतानुसारेणोक । 'अमिद्धावस्थात्' अविद्यमानात्, 'तस्थेति, रष्टे तत्साध्यता- ज्ञानदयाथामिति शेषः । 'असिद्धत्वमिति, 'अवगन्तव्यमित्यनुज्यते, जनकौभतमित्यादिनियमात् मित्वज्ञानप्रतिबन्धकत्वात् अमित- ज्ञानस्थापि तछाडेतत्वादिति भावः.। 'नचापि' मुखादिनिह- दृष्टिमाध्यताजानेऽपि, “विरोध एव' ष्टोकाजनकत्वविरोध एव, में 21 ·संचचिन्तामयी रेकरहस्य दृष्टिसिहत्वमादाय इष्टिनिरूपितेष्टसाध्य- कत्वग्राहकत्वात्। किन चिकौर्षाजन्यकृतिसाध्य मण्डलीकरणमित्यर्थप्रतिपादकं 'मण्डलौं कुर्य्यादिति वाक्यं प्रमाणं स्यात् विषयावाधात् । एतेन नवीनमत- तव नये इति शेषः । मनु सिद्धावस्थवृष्यादेः सुखाद्यनुत्पत्तेः तदु- त्पत्तिदशायां तस्य वास्तविक सिद्धत्वमपेक्षितमस्तु सुखादौ तत्- माध्यताज्ञाने तनिष्ठसिद्धलज्ञानच कुतोऽपेक्षितमित्यत बाह, 'वृष्टौ सत्यामिति, 'सिद्धषमादाय' सिद्धत्वं विषयोकत्य, सत्तायाः क्षणसम्बन्धित्वघटितवादिति भावः । 'इष्टसाध्यकत्वेति मुखादिनिष्ठमाध्यतेत्यर्थः । नन्विदमयुक्त सिद्धत्वज्ञानसत्वेऽपि दृष्टि- माध्यं सुखं भववितौछायां सुखत्ववद्विशेषणतया वृष्टेरपि विषयत्व- सम्भवात् तदुहेश्यकेच्छां प्रत्येव तनिष्ठसिद्धत्वज्ञानस्य विरोधित्वात् वृष्टिसाध्यं सुखं भवलित्यत्र वृष्टेरनुद्देश्यत्वादिति चेत्, न, दृष्टि- भववित्याकारकदृष्युद्देश्यकेच्छाया अप्यनुभवमिद्धत्वादिति भावः । 'चिकौर्षाजन्यचतौति प्रवृत्त्याख्यकृतीत्यर्थः । 'विषयावाधादिति तन्मते कृतिमाध्यताजानमात्रस्य प्रवर्तकतया तिमाध्यखमाधव विद्यर्थत्वात् तस्य च प्रकृतेऽबाधितत्वादित्यर्थः । इदमापाततः प्रमा- तत्तदिषयघटिततया कृतिमाध्यत्वघटितप्रामाण्यापादने इष्टापत्तेः इष्टमाधनवघटितप्रामाण्यापादने चापादकाभावात्। एतन • 'प्रमाणं स्यादिति, यद्यप्यत्र परस्येशापत्तिः खर्गकामादिपदसममिचा- खर्गकामनियोग्यान्वयबोधेनाप्रामाण्येऽपि तदसमभियाइतस्य विष- ·शदायतुरीयख विधिवादः । मप्यपास्तं, परस्य हि कृतिसाध्यत्वौदनकामनावपेष्ट- साधनताजानानां ज्ञान तथा प्रात्मन श्रोदनकामना- वालेष्टसाधनताज्ञानस्य ज्ञानं न प्रवृत्तिकारणं गौरवात, किन्तु मत्कृतिसाध्यत्वे सति मदिष्टसाधनताज्ञानमेव लाघवात, यथा च साध्यत्व-साधनत्वयोरविरोधः प्रमाणत्वं भ्रमभिवज्ञानजनकत्वमित्यपि प्रत्युनं, धमत्वस्यापि तत्त- विषयघटिततयोकविकल्पयामात् । न प्रमाणं स्थात् प्रमाणव- व्यवहारविषयः स्थादित्यर्थ इति वाचं । सामान्यतः प्रमाणयव- हारविषयत्वापादने इष्टापत्तेः कृतिमाध्यत्वांश प्रमाणत्वस्य तवापि मयतत्वात् श्रांभिकप्रमाणव्यवहारविषयत्वापादने कृतिमाध्यत्वेष्ट- माधनवविकल्पग्रामात् उकदोषयापत्तेः । न च प्रमाणं स्थान प्रवर्तकं स्थादित्यर्थ इति वाच्या माधनताज्ञामजन्यकतिमाध्य- ताज्ञानस्य प्रवर्तकतया तदभावादेव प्रवर्तकत्वासम्भवादिति ध्येयं । 'परस्य कतिमाध्यत्वेति पाकत्वप्रकारेण परतपाके कृतिमाध्यत्वप्रकारेण परकीयकतिमाध्यत्वस्येत्यर्थः, 'मोदनकामनावत्त्वेति परनिष्ठौदन- कामनावत्वस्येत्यर्थः, 'इष्टसाधनत्वज्ञानेति परकीयेष्टसाधनताज्ञान- येत्यर्थः, 'ज्ञानमिति, प्रवृत्तिकारणमित्यनेनाग्वितं, 'ज्ञानस्य ज्ञान- मिति ज्ञानस्य जानवेत्यर्थः, चकारपूरणात् । 'किन्विति, चना- याबाधेन प्रामाण्यात् यथासमये महलौं कुर्यादित्वस्याप्रामाणेऽपि कुा- दिवस्य प्रामाण्यं, तथापि पूर्वोत्तदोष एव तात्पर्य । व्यभिचारमप्यार, ·वाचचिन्तामण चनागतस्य पाकादेः कृतिसाध्यताज्ञान तथोपपादित- मेव किञ्च परकृतिसाध्यत्वमञात्वापि स्वकृतिसाध्येष्ट- साधनताज्ञानात् स्वकल्पितलिप्यादौ योक्ने कामो- देकात् सम्भोगादौ प्रहत्तेश्च तदेव प्रवर्तकम् । वस्तु- तस्तु सिद्धविषयकतिसाध्यताज्ञानात् कथं कृत्या साध- यामौतौच्छा सिझे इच्छाविरहात् असिद्धस्याज्ञानात् । अथ सिद्धविषयादेव कृतिसाध्यताज्ञानात् असिद्ध- विषया कृतिसाध्यत्वेनेच्छा जायते इच्छाया असिद्ध- गतपाकविशेष्यकेति शेषः । 'कतिमाध्यताज्ञानञ्चेति खकृतिमाध्यता- जामश्चेत्यर्थः । 'तदेवेति स्वकृतिमाध्यत्वेष्टमाधमत्वज्ञानमेवेत्यर्थः, रदमुपलक्षणं वक्त्यमाध्यताज्ञानदशायामपि कृतिमाध्यत्वेन परकीय- कतिमाध्यताज्ञानात् प्रवृत्त्यापत्तेश्चेत्यपि द्रष्टव्यं । 'सिद्धविषयकेति, परकतमिद्धपाकविषयकेत्यर्थः, 'कतिमाध्यताजामात्' कृतित्वेन पर- कीयकृतिमाध्यताज्ञानात्, 'सिद्ध इति, परक्षतपाक इति शेषः, 'असिद्धस्य च' कर्तव्यानागतपाकम्य च, प्रज्ञानात्' कृतिमाध्यत्वेनाशा- मात् । इदमुपलक्षणं यदंशस्याजानं तस्येच्छायां प्रकारत्वासम्भ- बाच्चेत्यपि द्रष्टव्यं । 'मिद्धविषयात्' परकृतमिद्धपाकविषयात्, 'कति- माध्यताज्ञानात्' कृतित्वेन परकीयकृतिमाध्यता ज्ञानात, 'कतिमाध्य- बेम' वहतिमाध्यत्वेन, अमिद्धविषयत्वेति, बाधकाभावे मदंशविषयत्व- 'किचेति, रववेत्यादिदूषयात, 'वस्तुतस्विति । नन्वेवमपि गौरवं विपरीतय- मार, चख चैवमिति, बलवदनिशाजनकत्वज्ञानच त्वयापि प्रवत्तकावेनाभ्युपेवं ·शब्दाख्यतुरीयखगड़े विधिवादः । विषयत्वस्वभावत्वादेकप्रकारकत्वेन ज्ञान-चिकौर्षयोः कार्य-कारणभावो न वेकविषयत्वे सति गौरवात्, इच्छाया अनागतविषयत्वात् तस्य चाज्ञानात् तथात्व- दर्शनात् सुखादीच्छायामप्येवमिति चेत्, न, असिङ्घ- विषयेच्छानुरोधेनानागतज्ञानोपायस्य दर्शितत्वात्। अस्तु चैवं, तथापि कृतिसाध्यताज्ञाने इष्टसाधनत्वमेव व्यावर्तकमस्तु स्व-परकीयेष्टसाधनताज्ञान-फलका- मनाज्ञानापेक्षया लघुत्वात् इष्टसाधनताज्ञानज्ञानस्य फलकामनाज्ञानस्य च हेतुत्वे मानाभावाच । खभावाचेत्यपि बोध्य । हेवन्तरमाइ, 'इच्छाया इति, 'प्रज्ञानात' ज्ञानासम्भवात्, 'तथावदर्शनात्' ममानप्रकारकत्वेनैव कार्य-कारण- भावकल्पमात् । 'अनागतचानेति प्रमागते कृतिमाध्यताज्ञानेत्यर्थः । 'कतिमाध्यतावान रति पाकत्वप्रकारेण परतपाकविशेष्यके कति- वरूपेण परकीयकृतिमाध्यताजान एवेत्यर्थः, 'व्यावर्तक' विशेषणं, 'अस्वित्यभ्युपगमवादः, 'स्व-परकीयेति स्व-परकौयेष्टयाधमताज्ञान- ख-परकीयफलकामनयोञ्जनापेक्षयेत्यर्थः, । 'नया' प्राभाकरनयाः, खातिमाध्यताज्ञानमेवेत्येवकारेण बलबदनिष्टाननुबन्धीष्टमाधनतालिजकत्वस्य व्यवच्छेदः प्रवृत्तिमाध्य- - बनभ्युपगमे वा ततोऽप्यस्य गुरुवात् । यहा एतदखरसादाह, ज्ञागज्ञानस्येति, एतेनातिनवीनमतमप्यपालं 'नया' प्राभाकरनव्याः, 'इयत्वेति, इंसाधन ·सावचिन्तामबी मव्यास्तु स्वकृतिसाध्यताज्ञानमेव प्रवर्तकं तेन स्वक- त्यसाध्ये दृष्ट्यादौ कारौर्याच कृषीवलस्य न प्रत्तिः। न च सञ्जातबाधस्य विषभक्षणे प्रवृत्तिप्रसङ्गः, स्वच- तिसाध्यताज्ञानविषये इष्टत्वस्य स्वरूपसतः प्रहत्तौ सहकारित्वात्। न च सञ्जातबाधस्य विषभक्षणादा- विच्छास्ति, इष्टसाधनत्वेनाधानात् अतीतभोजनेऽप्यत- एव न प्रवर्तते तृप्तः सिद्धतया इच्छाविरहेण भोजने ताज्ञानस्य प्रवर्तकवादेव वृष्यादौ प्रवृत्तिवारणसम्भवात् खांशप्रवे- प्रस्य प्रयोजनं तत्र मास्तीत्यत उकं 'कारोञ्चिति,(१) । 'मनात- बाधस्येति रहौतबसवदनिष्टानुवन्धित्वकस्य पुरुषस्येत्यर्थः । इद- मुपलक्षणं पटहीतेष्टमाधमत्वकस्य चैत्यवन्दनादौ प्रवृत्तिप्रमा- रत्यपि बोध्यं । 'इष्टत्वस्य इच्छायाः, "प्रवृत्ताविति, चिकौर्षाया- त्यपि बोध्यं । एमाधनताज्ञानमपेक्ष्य खाधवादिति भावः । 'विषभक्षणादावित्यादिना चैत्यवन्दनादिपरियहः, 'रष्टसाधनत्वेनेति, बसवदनिष्टाननुबन्धीष्टसाधनवेनेत्यर्थः, तथाच चिकौर्षादिकारण- भूतेछ प्रति दृष्टमाधमत्वादिज्ञानं तिरिति भावः । 'प्रतएव' रष्टवाभावादेव, 'तदुपाधिकेति इष्टसाधनताशानाधीनेत्यर्थः । इद- (१) अवग्रहनिवर्तकयज्ञविशेषः कारोरोपदिनोच्यते सप्रकारकेशयाः सहकारिखमिति भावः । तेन मुखवप्रकारकति- ·शब्दावतुरीयो विधिवादः । सपाधिकेष्टत्वाभावादतीसप्ताविच्छा नास्तीति तत्- साधनेऽपौष्टत्वाभावादेव न प्रवृत्तिः। न चैवं पाके न प्रवर्तेत तस्य स्वरसतदृष्टत्वाभावादिति वाच्यं । इष्टसा- धनत्वज्ञानेन तस्यापौष्टत्वात् । हन्तवं प्राथमिकत्वा- दिष्टत्वार्थमवश्यापेक्षणीयत्वाच्च कृतिसाध्यत्वे सतोष्टसा- धनताज्ञानमेव चिकौर्षाकारणमस्त्विति चेत्, न, इष्टसाधनत्वाभावेऽपि भोगे चिकीर्षासत्वात् तस्या स्वकृतिसाध्यत्वज्ञाने सतीष्टत्वमेव कारणं न विष्टसा- धनत्वं व्यभिचारात्। पाकादौ तदन्वय-व्यतिरेकाव- मुपलक्षणं भोजनस्य सिद्धवादपि तचेच्छाविषयवासम्भवादिति मन्तव्यं, । 'तत्माधनेऽपौति तत्वरूपायोग्ये भाविभोजनेऽपौत्यर्थः, अतोन पौनसा । 'स्वरमत इति एमाधनताज्ञानं विमा इष्ट- त्वासम्भवादित्यर्थः । 'एमाधनताशानेनेति बोदनादिरूपेष्टसाधन- ताज्ञानेनेत्यर्थः। 'चिकौर्षाकारणमिति चिकौर्षायां प्रवृत्तौ च कारणमित्यर्थः(१) । 'एमाधमवाभावेऽपि' इष्टसाधनलज्ञानाभावे- पि, 'नयां' चिकौर्षाया, 'म विष्टमाधनत्वं न विष्टमाधनवज्ञानं, 'व्यभिचारात्' नियतपूर्ववर्तित्वाभावात्। न चोपायवृत्तिविशेश्य- (१) समानविशेष्यतावच्छेदकताप्रत्यासत्या चिकौर्षात्वावच्छिन्न प्रति प्रबु- तित्वावच्छिनच प्रति कारणमित्यर्थ इतिग। साध्यतावानजन्येशाविषयवदनेन थभिचार इति बोध्यं । 'यतीतटसाविति ·१० तत्वचिन्तामणी पौष्टत्वोपक्षीणो, एवं भोगेऽपि प्रवर्ततेति चेत्, न, इष्टसाधनतापक्षेऽपि मुक्तिरूपेष्टसाधने सुखे प्रवर्ततेति तुल्यं । सुखे चिकीर्षा भवत्येव कृतिस्तु न भवति कृतेः तावच्छेदकत्वं प्रत्यामत्तिः उपायत्वञ्च सुख-दुःखाभाव-तदनुभवेतरत्व- मिति वाच्यं । गौरवात् इच्छेष्टसाधनताज्ञानयोः कार्य-कारणभावे उपायत्वप्रवेशस्योभयसम्मतत्वात् कृतिमाध्यत्वाप्रकारकवृष्यादौच्छानु- रोधेन इच्छा प्रति रष्टसाधनताज्ञानस्य पृथक्हेतुतायाश्च तव मते- ऽप्यावश्यकत्वादिति(९) भावः । 'तदन्वय व्यतिरेको' दृष्टमाधमता- ज्ञानान्वय-व्यतिरेको, ‘एवं' प्रवृत्ताविष्टमाधनताज्ञानस्यानपेक्ष- पौयत्वे, ‘भोगेऽपौति, 'भोगः' सुख-दुःखाभावमाचात्कारः, तस्य खत एव इष्टत्वात् शरीरादेव तदुपादानत्वसम्भवादिति भावः । 'मुखे प्रवर्त्ततेति मुखवरूपेण मुखे प्रवत्ततेत्यर्थः । न चेष्टापत्तिः, तस्य तेन रूपेण माध्यत्वाख्यप्रवृत्तिविषयत्वे मानाभावादिति भावः । 'मुख इति, सुखवरूपेणेति शेषः । "सिद्धरत्तौति सिद्धकारणका- सिद्धक्रियावृत्तिधर्मप्रकारकत्वनियमादित्यर्थः, मुखत्वनिष्ठप्रकारत्वा- मार्भावेन कतिमाध्यताज्ञान-चिकौर्षयोः प्रवृत्तिकारणत्वाभावादिति (१) न्यायमतेऽप्यावश्यकत्वादितीति ख०, ग.। पूर्व ढोर्वर्तमानत्वमभिमतमिदानौमतीतत्वमिति ग पूर्बाभेदः, 'तुल्यमिति, वस्तुता खेछाधीनकृतिसाध्यताज्ञानामावान तत्र तिरिति भावः । 'इ- साधनतेति, नहिचिकोर्षान्योपायेशात्वं तज्जन्यतावच्छेदक, गौरवादिति ·शब्दायतुरीपख विधिवादः । सित्त्यसिद्धक्रियाविषयत्वनियमादिति चेनुल्यं । नस्मात् स्वतिसाध्यत्वं विधिरिष्टत्वं सहकारीति, मैवं, इष्टसाधनताज्ञानस्योपायेच्छायां हेतुत्वावधारणात्त- स्यास्तजन्यत्वनियमादिच्छायाः स्वविषयेच्छानुत्पादक- शेषः । मिद्धकारणकेति च उपादानप्रत्यक्षमत्त्वसम्पत्तये, 'तुल्यमिति भोगस्यापि क्रियावाभावेन भोगत्वनिष्ठप्रकारत्वान्तर्भावेनापि कृति- माध्यताज्ञान-चिकौर्षयोः प्रवृत्तिकारणत्वाभावादेव न प्रवृत्तिरित्यर्थः, क्रियात्वञ्च दुःख-तदभाव-सुखभोग-परमापूर्वाद्यन्यत्वं, 'खकृति- माध्यत्वमिति वकृतिमाध्यत्वमेवेत्यर्थः, 'विधिः' प्रवर्तकज्ञानविषयः, वयाप्युपाथस्येष्टत्वे दृष्टसाधनताज्ञानं कारणमभ्युपगम्यते इति तस्य कारणत्वे कल्प्यमाने साघवादुपायेच्छावावच्छिवं प्रत्येव कल्पनात् उपायचिकीर्षायामपि तजन्यत्वं दुरिं, न हि ममापि उपाय- चिकौर्षात्वेन तब्जन्यत्वं, चिकौर्षात्वस्थार्थवशसिद्धत्वादिति समाधत्ते, 'इष्टेति, 'उपायेच्छायां' उपायेच्छावावच्छिन्ने, 'तस्याः' उपाय- चिकौर्षायाः, 'तजन्यत्वनियमादिति, तथाच रसाधनताज्ञान-कृति- माध्यताज्ञानादेव उपायचिकीर्षासम्भवे किमवान्तरेच्छाकल्पनेनेति भावः । ननु तथापि प्राथमिकन्यायमतापेक्षया नव्यमतं सम्यगेवेत्यत- पार, 'इच्छाया इति, फलेच्छाया उपायेच्छा हेतुत्वेन तत्र व्यभिचारवारणाय 'खविषयेति खविषयविषयकेत्यर्थः, स्वसमाना- भावः । वतिसाध्यत्वप्रकारकेच्छाजनक ज्ञानत्वेन चिकोर्षा हेतुत्वमिति नोल- । व्यभिचारः। 'इशया इति, भाष्यादौ तथा व्यवस्थापितत्वेन नथैव सिद्वान्ता- 22 ·सावचिन्तामणे स्वनियमाव। ननु सिौदनः कुतः पाके न प्रवर्तते, ओदनमात्रस्य सिद्धत्वेनेष्टत्वाभावात् । अतरवातीत- भोजनादौ न प्रवर्तते पतीततष्णादाविच्छाविरहात्। ननु सामुद्रिकविदाख्याते भावियौवराज्ये भोगसाधने स्वकृतिसाध्यत्वे सतीष्टसाधनत्वज्ञानात कुतो न प्रवर्तते, धिकरणेत्यपि बोध्यं, तेन नेश्वरेच्छायां व्यभिचारः। यद्यपि मणि- समते फलेका नोपायेकाहेतुः किन्तु इष्टसाधनत्वज्ञानस्य हेतु- नायां अवच्छेदिकैवेति व्यर्थ विशेषणं, तथापि यत्रये फलेशयाः कारणतावच्छेदकत्वे तत्कालीन-तत्पुरुषौथत्वविशेषणयावश्यकत्वेना- मनुगमात् फलेच्छा न कारणतावच्छेदिका परन्तु कारणमेव तबयेनेदं । इदमापाततः तावता चिकौर्षी प्रति तद्धेतनास्त न तु प्रवृत्तावपि चिकौर्षयैवान्यथासिद्धत्वात् । न र व्यापारेष था- दिति भावः । वस्तुतः पाकादाविठसाधनताचानादिछोत्पत्तिसमये तडेतो- रेवेतिन्यायाधिकोषैव जायते तत्रज्ञाने छतिसाध्यत्वप्रकारकत्वसम्भवात् म त्वन्तरापीछान्तरकल्पनं गौरवामानाभावाच । पपिच कतिसाध्यत्वज्ञाने प्रतिहेतुतया व्यवस्थितेऽतिप्रसङ्गवारणार्थमिछसाधनत्वं तत्र विषयतयाव. छेदकमात्र कल्यते न तु कारणान्तरं गौरवात् यथा इछपुरोवर्तिधाने वैशियमेवावच्छेदकं कथ्यते न तु भेदाग्रहहेतुत्वादिकमिति भावः। - पसदिछत्ववादी एकति, 'नन्विति, तथाच तत्रेयवाभावात् पहावभाव- इति तदेव हेतुरिति भावः । उत्सरं 'बोदनेति, तथाचेठसाधमत्वज्ञानामा- बादेव वच तदभावादिति भावः । 'बसिहावादिति, राज्ये न प्रवर्तत इति ·शब्दावतुरोपख विधिवादः । १०१ भाविरराज्यस्यासिनत्वात् प्रहः सिद्धविषयत्वनियमान पारौ नान्यथासिद्ध इति वाचं। तव्यापारत्वस्यैवामिङ्केः । न चैवं অলিভাল ভৰাললিভিীষিকালনাগাল प्रवृत्तिहेतुले मानाभाव इति वाच्छं। इष्टापत्तेः जान कतिकारण- मिति सिद्धान्तय उपादानप्रत्यक्षमादायैवोपपत्तेः । इदं पुनरवधे यदि भोगादिरूपेष्टसाधनताशानदशायां सुखादौ साध्यतया प्रवृत्तिः प्रामाणिकौ तदा पुनरिष्टसाधनतावानख प्रवृत्तिहेतुलमावश्यक अन्यथा इष्टसाधनवाजानदमायामपि(१) माध्यतया तब प्रवृत्तिप्रस- जान् तस्य खतएव चिकौर्षाविषयत्वात् तिमाध्यताज्ञानन्तु म हेतुरेव चिकौर्षयान्यथासिद्धबादिति । 'कुत इति, प्रोदनसाधनव- जानस्य कतिमाध्यताजानस्य च सत्त्वादिति भावः। परिहरति, 'मोदनमावस्येति, 'दष्टवाभावादिति, इष्टसाधनताज्ञानविरहादिति शेषः। 'रकाविरहादिति इच्छाविरहेण एमाधमतावानविरह- दित्यर्थः, तथाच फलेछाभावेन चिकौर्षाविरहान प्रवृत्तिरिति भावः । 'भावियौवराज्य रति भाविराजसिंहासनारोहणविशेष इत्यर्थः, 'न प्रवर्तते' न बाख्ने प्रवर्तते । धान्तः समाधने, 'भा- विराज्यस्येति, 'राज्योपायेति राज्योपायत्वेन राव्योपायापरिचया- चेत्यर्थः, न प्रवृत्तिरिति शेषः। मनु तथापि राज्योपाये देवता- राधनादौ प्रवृत्तिः स्यात् तदुपायस्य पुष्पादनमत्त्वात् तिमायले (१) इशासाधमताज्ञामदशायामपोति क.।

·१७२ वाचचिन्तामणी राज्योपायापरिचयाच्च । तत्परिचये च प्रवर्तत एव देवताराधनादाविति चेत, न, सिद्धे चिकीर्षाविरहेण यागादावष्यप्रत्तिप्रसङ्गात् देवताराधनादेरप्यसिद्धत्वे- न तचाप्यप्रत्तिप्रसङ्गाच्च। किञ्च राज्योपायापरिचये तब मा प्रवतिष्ट स्वकृतिसाध्येष्टसाधनत्वेन ज्ञाते राज्ये प्रवृत्तिप्रसङ्गे किमायातं। न हि कृतिसाध्येष्टसाधन- त्वेन ज्ञानेऽपि तदुपायज्ञानं तत्र प्रवर्तकं, गौरवात् भिन्नविषयत्वाञ्चेति चेत्, मैवं, यौवने हि तावत् सतीष्टमाधनताज्ञानसत्त्वाञ्चेत्यत पाह, 'तत्परिचये चेति कृतिमाध्य- वेष्टमाधनत्वोपायानां परिचये चेत्यर्थः । भ्रमं निराकरोति, 'मिद्धे चिकौर्षाविरहेणेति, प्रसिद्धस्य च प्रवृत्त्यविषयत्वनियमेनेति शेषः। तव प्रवृत्तेः मिद्धविषयत्वनियमेऽपि चिकौर्षाया असिद्धविषयत्व- नियमस्य त्वयाप्यभ्युपगमादिति भावः । 'देवताराधनादेरिति, तस्मादुपादानताख्यप्रवृत्तिविषयत्वस्यैव सिद्धवृत्तित्वनियमो न तु माध्यताख्यप्रवृत्तिविषयतायाः तस्या अप्रमिद्धमात्रवृत्तित्वात् इत्यवश्यं खीकरणौयमिति भावियौवराज्ये माध्यतया प्रवृत्तिर्नानुपपवेति भावः। द्वितीयहेतुं(१) निराकरोति, 'किञ्चेति, 'तत्रमा प्रवर्तिष्टेति रायोपायत्वेन राज्योपाये मा प्रवर्तिष्टेत्यर्थः, 'प्रवृत्तिप्रसङ्ग माध्य- तया प्रवृत्तिप्रसङ्गे, 'म हौति, ददमापाततः उपादाननिष्ठप्रवृत्ति- विषयमाधमताज्ञानस्यापि प्रवृत्तिप्रयोजकतया राज्योपायवरूपेण (१) दितीयममहेतुमिति की।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । प्रवर्तत एव राज्ये, बाल्ये तु राज्योपायमकृत्वा मत- कृत्येदानों राज्यं न सिध्यतौति स्वकृत्यसाध्यताजाना- देव न प्रवर्तते यथा तण्डुलं विना पाके स्वकृत्य- साध्यताज्ञानात्, राज्योपाये तु स्वकृतिसाध्येष्टसाधन- त्वेन ज्ञाते देवताराधनादौ प्रवर्तत एव। अतएव राज्योपायजानं विना राज्ये प्रवृत्त्यसम्भवात् परन्तु राज्योपायत्वेन राज्योपायस्य सिंहासमादेः प्रत्यक्षदशायामेव भाविराज्ये प्रवृत्या- पत्तिद्रष्टव्या। 'मस्कत्येदानौमिति ददानीन्तनमहत्येत्यन्वयः, 'खात्य- माध्यताजानादिति इदानीन्तनखकत्यमाध्यताज्ञानादित्यर्थः, तथाच तत्कालौन-तत्पुरुषोयप्रवृत्तिं प्रति तत्कालौन-तत्पुरुषोयप्रवृत्ति- माध्यताजानं हेतुरिति भावः । 'तण्डुलं विना' तण्डुलविरहदायां, 'खात्यसाध्यताज्ञानात्' इदानीन्तनखकत्यमाध्यताज्ञानात्, ‘पाक- इति, 'न प्रवर्त्तते' इत्यनुषज्यते। ननु तथापि राज्योपाये देवता- राधनादौ तदानौं प्रवृत्ति स्यात् इत्यत पाह, 'राज्योपाये विति, 'खकृतौति इदानीन्तनखवतीत्यर्थः । ननु नौलवघात- पुरोडाश-याग-परमापूर्वेषु युगपत् कुतो न प्रवर्त्तते स्वकृतिमाध्यत्वे मतौष्टसाधनताज्ञानस्या विशेषादित्यत आह, 'प्रतएवेति इदानीमा- शेषः । 'अपरिचयाच', राज्योपाये न प्रवर्तत इति शेषः । 'सिद्ध इति, तथाच अनन्यगन्धा बसिद्ध एव प्रकृतिरभ्युपेया एवञ्च राज्ये प्रवर्त तैवेत्यर्थः, 'इदागौमिति इदानौं मत्कृति साध्यत्वज्ञानस्य प्रवर्तकस्याभावाम तदा ·१०७ सावचिन्तामो बौद्यवघातमकृत्वा पुरोडाशस्तमकृत्वा यागस्तमत्वा- ऽपूर्व साधयितुं न शक्यत इति क्रमशोऽवघातादौ प्रवर्तते न युगपत् सिद्धत्त्यसिद्धक्रियाविषयस्वभा- वत्वात् प्रत्तेः यागानन्तरच नापूर्वे प्रवर्तते। कृत्यन्तरं विनैव यागतितस्तत्सम्भवात् । इष्टसाधने चेष्टो- नत्वस्य स्वातिविशेषणत्वादेवेत्यर्थः, 'बौद्यवघातमहत्वा मत्वत्येति प्रौद्यवघातकत्यनुत्तरकालीनमलत्येत्यर्थः, एवं 'मलायेत्यनुषव्य सर्वच व्याख्येयं, 'न शक्यत इतौति, ज्ञानादिति(१) प्रेषः। तथाच सर्वत्र एकदा इदानीन्तनखकतिमाध्यताज्ञानं नास्तौति भावः। 'क्रमशः' क्रमश एव, 'अवघातादौ' अवघात-पुरोडाश-यागेषु, 'न युगपदिति न युगपदवघात-पुरोडाश-याग-परमापूर्वेषु चतुर्पु प्रवर्तत इत्यर्थः । मनु यथा क्रमशस्त्रिषु प्रवर्तते तथा परमापूर्वं कथं न प्रवर्तते इत्यत पाह, 'मित्तौति, 'नापूर्वे प्रवर्तत इत्यन्तमेको पन्धः, सिद्धकारणकासिद्धक्रियामाध्यकस्वभावलादित्यर्थः, माध्यत्वं विष- यताविशेषः, तेन सिद्धस्य हविरादेरुपादानताखप्रवृत्तिविषयताया- (१) केवलमत्कृतिसाध्यताज्ञानादितौति ख. । प्रवृत्तिरित्यर्थः, तर्हि राज्योपायमेव करोवियत बाद, 'राज्येति, धन्यदा अतिसांध्यवादिना न जानात्येवेति न प्रवर्तते अन्यथा तवाप्रतीकारादिति भाकः। 'सिद्धेति तथाच यागाद्यर्धितया पुरोडाशादौ प्रवृत्तिलत्सिड्यन- मारमेवेयर्थः । गन्धेवमपि सनातबाधोऽपि सविधानभक्षये प्रवर्तत तस्यापि उशिरूपेरसाधनसात् कतिसाध्यत्वाचेत्यत पाह, 'इसाधने चेति ।

·शब्दावतुरीयख विधिवादः । लित्वेऽपि न दोषः, उपादानप्रत्यक्षसम्पतये सिद्धकारणकेति, 'नापूर्व प्रवर्तते इति, तस्य क्रियात्वाभावादपूर्वादिभिन्नत्वस्य तत्त्वादिति भावः । ननु यागानन्तरमपूर्वं प्रवृत्त्यभावे कथमपूर्वोत्पत्तिरित्यत- पाह, 'हत्यन्तरमिति । ननु तद्धर्मप्रकारक-तत्पुरुषौयप्रवृत्तौ नर्मधर्मितावच्छेदकक-तत्पुरुषायप्रवृत्तिमाध्यताज्ञानमेव हेतुरस्त किं कार्य-कारणभावे उभयदिशि तत्कालौनत्वेन प्रवृत्तिविशेषणेन भावियौवराज्यऽपि बास्यदायां कस्यचित् प्रवृत्तेः । न च तदनु- पादाने यम्य बालस्य भावियौवराज्यं मम कृतिमाध्यमपि नेदानौं मत्कृतिमाध्यमिति ज्ञानं तस्यापि बाल्यदशायर्या भावियौवराज्ये प्रवृत्त्यापत्तिरिति वाच्यं । तत्पुरुषोयराज्यत्वप्रकारकप्रवृत्तेः यौव- मादिकालौनातिरिकाया अलोकतया तत्तत्कालौनप्रवृत्तित्वावच्छिन प्रति कारणीभूतम्य तत्तत्कालस्य विरहादेव बादशायां तत्पुरु- पौयराज्यत्वप्रकारकावृत्त्यापादनासम्भवात् तत्कालौनत्वेन प्रवृत्ति- तत्तत्कालौनप्रवृत्तित्वावच्छिवं प्रति विशेषणेऽपि वक्ष्यमाणयुवा न च केवलमुखजनके प्रतियोग्यप्रसिद्ध्या सदधिकदुःखाजनकत्वमप्रसिद्ध- मिति वाच्यं । नमव्यत्यासेन इटोत्पत्त्यनान्तरोयकदुःखाजनकत्वस्य विवक्षित- त्वात्। वस्तुतस्तु इयोत्पत्तिमान्तरोयकदुःखाधिकदुःखजनकं प्रसिद्धं तदन्यत्वं विवक्षितमिति मोलदोषः । नचाजनकत्वं जमकत्वात्यन्ताभाव-जनकान्योन्या- भावरूपतयाऽभिन्नं तथा च मिलितज्ञानहेतुतायां गौरवमननुभवच प्रत्येक- चानेऽपि पलसिद्धेश्च प्रत्येकहेतुतायामननुगम इति वाच्यं। प्रत्येकहेतुत्वेऽपि तादृशदुःखननकवचामविरोधिज्ञानवेगानुगमादित्याहुः। ननु नान्तरोयकाव- मिलहेतुक्रियाजन्यत्वं, थाप्यत्वं वा, तदपि दैशिकं, कालिकं वा, नियत- ·तावचिन्तामणी तत्तत्काखत्वेन हेतुत्वावश्यकत्वात् । न च कतिमाध्यताज्ञान-प्रवृत्त्यो विशेष्यतावच्छेदकमन्तर्भाव्य समवायटितमामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या हेतु-हेतुमहावः किन्तु तत्पुरुषोयकृतिमाध्यताप्रकारक-तत्पुरु- पौयज्ञानलेन कारणता तत्पुरुषोयप्रवृत्तित्वेन कार्यता यत्र माध्य- बाख्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासम्बन्धेन तत्पुरुषोयप्रवृत्तिः तत्र विशेष्यतावच्छेदकत्वसम्बन्धेन तादृशज्ञानमिति प्रकारता-विशेष्यता- वच्छेदकत्वोभयघटितसामानाधिकरण्यं प्रत्यासत्तिरेवमिष्टसाधनता- भान-प्रवृत्त्योरपि विशेष्यतावच्छेदकमन्तर्भाव्य समवायघटितमामा- नाधिकरख्यमत्यासत्या न हेतु-हेतुमद्भावः किन्तु तत्साधनत्व- प्रकारकतत्पुरुषोयज्ञानत्वेन कारणता तत्पुरुषोयतदर्थप्रवृत्तिवेन कार्यता यत्र तदर्थताप्रतियोगिकमाध्यतानिरूपितप्रकारतासम्बन्धेन नदर्थिप्रवृत्तिः तत्र विशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन तत्माधनत्वप्रका- रकतत्पुरुषोयज्ञानमिति तदर्थिताप्रतियोगिकमाध्यतानिरूपिता- कारता विशेष्यतावच्छेदकतोभयघटितमामानाधिकरण्यं प्रत्यात्तिः पूर्वकालोनत्वं वा, नाद्यः अगम्यागमनादावपि प्रत्यापत्तेः नरकस्येशहेतुक्रिया- अन्यत्वेग तदधिकवाभावात्, न हितोयः ततएव तवरकस्य तदियोत्पत्ति- गियतत्वात् तयोरेकात्मत्तत्वात्, न टतीयः इशोत्पत्तिपूर्वकालौनश्रमजनके पाकादावप्रतिप्रसङ्गात्, नापि चतुर्थः उत्कटानिष्ठपूर्वककिचिदिशजनकत्वेन जायमानेऽपि प्रत्यापत्तेः। पत्र वदन्ति इदानीन्तनबलवद्वेष विषय- दुःखानमकत्वे अस्य तात्पर्य, देथे च बलवावं उत्कटत्वं जातिविशेषः, अतएव रागान्धस्य यदा नरकादौ न तादृशो देषः तदा तद्देतावपि प्रतिरन्यदा- नितिन च दे बलवावमधिकं, दुःखमात्रस्यैव देषविषयत्वेन पाकादाव- ·शब्दाख्यतुरीयखणे विधिवादः । २७७ तथाच तत्कालौनत्वेन हत्यविशेषणे पाको मदौयेदानौमानहानि- साथ इष्टसाधनच राज्यं मदीयकृतिमाध्यमिष्टसाधनञ्च भवति न खिदानोन्तममत्कृतिमाध्यमिति समूहालम्बनज्ञानदशायां पाकल- दव राज्यत्वेऽपि प्रकारतासम्बन्धेन तत्पुरुषोयप्रवृत्त्यापत्तिः पाकल- प्रकारकप्रवृत्त्यनुरोधेनैव तत्काखस्याप्येतत्पुरुषोयप्रवृत्तौ हेतुत्वा- दिति वाच्यं । प्रकारता-विशेष्यतावच्छेदकतोभयघटितमामामा- धिकरण्यप्रत्यासत्या कृतिमाध्यस्वेटमाधमताज्ञानयोः प्रवृत्तिहेतुत्वे मानाभावात् उकापत्तेरेव बाधकत्वाच्च उकापत्तिवारणान्यथानु- पपत्त्या विशेष्यतावच्छेदकमन्तर्भाव्य समवायघटितमामानाधिक- रयप्रत्यासत्त्येव तयोः प्रवृत्तिहेतुताया युक्रत्वात् । न च समवा- यघटितसामानाधिकरणप्रत्यासत्या खकतिमाध्यत्वेष्टमाधनत्वज्ञानयोः कार्य-कारणभावे प्रवृत्तिप्रकारोभूतधर्मभेदेनानन्तकार्य-कारणभा- वापत्या तदपेक्ष्य प्रकारता-विशेष्यतावच्छेदकत्वोभयघटितमामामा- धिकरण्यप्रत्यासत्त्या तयोः प्रवृत्तिकारणत्वकल्पनमेव लष्विति वाच्यं। तादृशप्रत्यासत्या तयोः कारणत्वे उनापत्तिवारणय तत्कालीन- त्वस्य छतिविशेषणत्वावश्यकले विभिन्नकाशौनप्रवृत्तिव्यनिभेदेना- नन्तकार्य-कारणभावापत्या तदपेक्ष्य प्रवृत्तिप्रकारभेदेन समवा- प्रतिप्रसङ्गात् योगिनामपि सुख-दुःखयोराग-देषसम्भवात् अन्यथा प्रवृत्ति- नित्योरसम्भवापत्तेः । म चाशत इत्यादिविरोधः, बमदादिसाधारणोत्वंट- राग-देषविरतपरत्वादिति । अत्रेदं चिन्त्य एवं हिम कलचं भक्षयेदित्यत्र विधिनिषेधस्य विशेषणनिषेधपर्यवसायितया कलमभक्षणमुतकटदेष-. विषयदुःखसाधनमित्वन्धयबोधः स्यात् तथाच यस्य रागान्धस्य तदुम्खे 23 ·१७८ सावचिन्तामणी पघटितसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या तयोः प्रवृत्तिहेतुत्वस्येव साधु- त्वादिति । मैवं । यथा हि स्मृतिस्थले गुरुणपि प्रकारासरेण योऽतिप्रमङ्गो वारयितुं शक्यः स न उद्बोधककारणतया वार्यते इति नियमः तथा गुरुणापि प्रकारान्तरेण यदतिप्रसङ्गो वारयितुं शक्यः स तत्तत्कालादिकारणत्वेनावश्यकेनापि म निवार्यते इति नियमः । अन्यथा खकृतिमाध्यतेष्टसाधनवज्ञानादेरपि हेतुत्व- विलोपापत्तः कृतिमाध्यतेष्टमाधनवादिबाधज्ञानदशायां प्रवृत्त्या- पादनस्य उकरीत्या कालकारणतयैव वारणसम्भवात् कतिमाध्यता- जानादेरहेतवे प्रकारतासम्बन्धस्य कार्यतानवच्छेदकतया प्रकार- तासम्बन्धेनाप्यापादानासम्भवात् प्रकारतासम्बन्धेनोत्पत्तिनियमस्थापि काखकारणतयैव निर्वाहसम्भवात् तस्मात् सामान्यतः खलति- मध्यताज्ञानसत्त्वेऽपि तत्कालीनखकृतिमाध्यताज्ञानामत्त्वेन(ए) तत्काले प्रवृत्त्यभावात्(२) तत्कालीन-तत्पुरुषोयप्रवृत्तिं प्रति तत्कालीन- तत्पुरुषोयकतिमाध्यत्वस्य ताद्रूष्येण ज्ञानं कारणमावश्यक कार्य- कारणभावस्तु तत्कालौन-तत्पुरुषोयप्रवृत्तित्वेन तत्कालौनतत्- (१) तत्कालीनखकृत्यसाध्यताज्ञानसत्त्वेनेति क० । (२) प्रवृत्त्यसम्भवादिति ख° । नोत्कटद्देषस्तं प्रति तदस्याप्रामाण्यं स्यात् विषयबाधात् एवञ्च स एव वेदः कचित् प्रति प्रमाणं कञ्चित्प्रति अप्रमाणमिति महदेशस, रवञ्च यजेतेत्या- देरपि तथात्वं स्यात् । यदिच तदनन्तर्भावः तदापि यत्किञ्चिद्वेषविषयावं सकलदेवविषयत्वं वा, याद्ये यजेतेत्यादौ बाधापत्तिः वङवित्तव्ययायाससा- ध्ययागजन्यदुखेऽपि कस्यचित्पाषण्हादेखत्कटद्देषसम्भवात् । अन्ये न कलावं ·शब्दास्यतुरीयखखे विधिवादः । '१०८ पुरषीयप्रवृत्तिमाध्यताप्रकारक-सत्पुरुषायज्ञानलेन यच माध्यत्वा- ख्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासम्बन्धेन तादृशप्रवृत्तिस्तत्र विशेष- तावच्छेदकतासम्बन्धेन तादृशज्ञानमिति सामानाधिकरण्यं प्रत्या- सत्तिः, तत्कालीन-तत्पुरुषोयप्रवृत्तिमाध्यताप्रकारकपुरुषान्तरोय- ज्ञानादपि निरुतप्रकारतासम्बन्धेन तत्कालौन-तत्पुषौयप्रवृत्त्याप- त्तिवारणय तत्पुरुषौयत्वं ज्ञानस्यापि विशेषणं, तत्तत्कालौनप्र- तित्वावच्छिन्नं प्रति तत्तत्कालत्वेनापि पृथक्कारणत्वं तेन वर्तमा- नकाले भावि-भूतकालौनकतिमाध्यताप्रकारकज्ञानात् न वर्तमा- नकाले भावि-भूतकालौनप्रवृत्त्यापत्तिः । न च तदारणाय तत्- पुरुषौथत्ववत् तत्कालीनवेनापि ज्ञानं विशेष्यतां किं तत्काल पृथक्कारणत्वेनेति वाच्यं । प्रतिपुरुषं कृतिमाध्यताज्ञानानां कार्य कारणभावेषु ज्ञानविशेषणतया तत्प्रवेशमपेक्ष्य सर्वपुरुषोयतका- लौनप्रवृत्तिमाधारणातिरिक्तककार्य-कारणभावकल्पनाया एव वधु- खात् । न च तथापि तत्कालौनकतिमाध्यताज्ञानाभावदशायां भाविराज्ये ततत्कालीनप्रवृत्तिर्मास्तु दृष्टसाधनताज्ञानरूपसामान्य- कार्य-कारणभावमर्यादया प्रवृत्तिमामान्यापत्तिदुबारैवेति वायं। भक्षयेदित्वादेरप्रामाण्यापत्तिः, यच्चोक्तमुत्कटत्वं जातिविशेष इति तदपि चिन्त्य, उत्कटानुत्कटनानादुःखविषयकसमूहालम्बनाद्यत्र तदुभयगोचरो- देषः एकांशे उत्कटोऽपरांशेऽनुतकटस्तत्र कथं तन्नातिरस्याप्यत्तित्वात् । न च तत्र देषडयं, ज्ञानादेरपि समूहालम्बनत्वोच्छेदापत्तेः सामग्रीयोग- पद्यात् क्रमविनिगमकाभावाच । यदि तत्र तथा तदा तत्रापि तुल्यं, यदि च तत्र तस्योपाधित्वं तदाननुगमः तहदेवान्यत्रापि तस्योपाधितांपत्तिम।

·तावचिन्तामणी तत्कालीन-तत्पुरुषोयप्रवृत्त्यतिरिक्तस्य प्रवृत्तिसामान्यस्यालोकतया यावविशेषसामग्रौबाधेनैव सामान्यबाधात्() । म च एकस्मिन् काले एकस्य पुरुषस्य मानाप्रवृत्तिविरहात् तत्तयक्तिविश्रान्त एवायं कार्य-कारणभावः तथाचानेन कथं सामान्यकाऱ्यांपत्तिवारणं तत्त- यक्तिविश्रान्तकार्य-कारणभावेनापि सामान्यकार्यातिप्रसङ्गवारणा- भ्युपगमे तत्तत्प्रवृत्तियक्रियावच्छिन्न प्रति तत्तज्ज्ञानव्यक्तित्वेनैव हेतुतास्तु खाघवात् किं तत्तयक्रिविश्रान्तगुरुतरधर्मस्थावच्छेदक- लानुसरणेनेति वाचं। एतदनुरोधेनैव सर्वच धारावाहिकप्रवृत्ति- इयाभ्युपगमात् प्रवृत्तिविशेषणेभूलतत्तत्कालपदश्च क्षणदयमाधा- रणतत्तत्कालपरं तथाच प्रवृत्तिव्यसाधारण एवायं कार्य-कारण- भावः । नचोपादानप्रत्यक्षस्य माचात् प्रवृत्तिहेतुतया कथं सर्वत्र धारावाहिकप्रवृत्तियोत्पत्तिः प्राथमिकप्रवृत्त्युत्पत्तिकाल एव उपा- दानप्रत्यक्षेच्छयोरन्यतरस्य विनाशादिति वाच्यं । उपादानप्रत्य- क्षस्थाप्युपादानेच्छादारैव हेतुत्वाभ्युपगमात् साक्षात्माधनवप्रवादस्त बौकिकविषयत्वावच्छिवकारणवनिबन्धनः । (१) प्रवृत्तिसामान्यबाधादिति क०, प्रवृत्तिसामान्यवारणादिति ग। श्रतएवोत्कटकोटिके संशयेऽपि तन्न जातिरित्युक्त, अस्तु वा उत्कटत्वं जाति- खथापि शब्दवदेवदत्तादिकारणविशेषप्रयोज्यं देधे वैशात्यमावश्यकमिति तारापच्या देवनिमुत्कटत्वं जातिस्तथापि शब्दवद्देवदत्तादिकारणविशे- बप्रयोज्यं देषे वैनात्यमावश्यक मिति तत्शारापत्या देषनिष्ठमुत्कटत्वं चनेक वायं । वंचाच बदननुगमेन ज्ञानामनुस्मात् प्रसत्यमनुगमः लिङ्गादिपदशति ·शब्दास्यतुरीयखखे विधिवादः । यत्तु तत्तत्कालीन-तत्तत्पुरुषोयतत्तभावच्छिन्नमाध्यकप्रवृत्ति- खावच्छिन्न प्रति तत्तद्धविच्छिन्नविशेष्यक-तत्तत्कालीन-तत्तत्पुर- पौयतिमाध्यताप्रकारकज्ञानत्वेन कार्य-कारणभावः समवायघटि- तमामानाधिकरण्यं प्रत्यासत्तिः बाल्यकालौनराज्यवावच्छिन्नमाध्य- कतत्पुरुषोयप्रवृत्तेरसौकतया तत्कालान्तर्भावेन तदवच्छिन्नमाध्यक- तत्पुरुषोयप्रवृत्तिं प्रति तत्पुरुषोयातिमाध्यताज्ञानस्य कार्य- कारणभावाकल्पनेन यावविशेषसामग्रोबाधेनैव तदानौमिष्टसाध- मताज्ञानादिरूपसामान्यसामग्रीसत्त्वेऽपि न तदवच्छिन्नमाध्यकतत्- पुरुषोयप्रवृत्त्यापत्तिः तत्तत्कालीमप्रवृत्तिवावच्छिन्नं प्रति तत्सत्का- सत्वेन पृथक् हेतुबादेव बाल्यदशायां राज्यवधर्मितावच्छेदकक- यौवनकालौनवप्रवृत्तिमाध्यत्वप्रकारकज्ञानसत्त्वेऽपि न राज्यत्वाव- छिनमाध्यकयौवनकालौनप्रवृत्त्यापत्तिः। न चैवं तत्तत्काल-तत्त्- पुरुष-तत्तत्प्रकारमन्तर्भाव्य कृतिमाध्यताधामस्य हेतुत्वकल्पनायां किं फसमिति वाचं । तत्तद्धर्मितावच्छेदककखतिमाध्यत्वप्रकारकशा- नसामान्यविरहदशायां तादृशज्ञानसत्त्वेऽपि प्रकृतकालमन्तर्भाव्य(१) नर्मितावच्छेदकक-खकृतिमाध्यत्वबाधनिश्चयदशायां वा दृष्टमाध- (१) राज्यत्वावच्छिन्नसाध्यकयौवनकालौनप्रवृत्तिकालमन्तर्भायेति ग.। ग्रहानुपपत्तिश्च। किं वा जनकत्वस्यान्योन्यात्यन्ताभावगर्भतयाननुगमन प्रति ग्रहामुपपत्तिः । न च जनकत्वे विरोधित्वमनुगतमिति वाच्यं । तत्प्रकारक. ज्ञानस्याप्रवर्तकत्वेन वत्र शक्तियहकल्पनानहत्वात्, बमिच सविधानभोजन- जन्यसखेशविरहेणेशसाधनत्वाभावादेवातिप्रसङ्गवारणे किमुक्तविशेषणेन ।

·तत्वचिन्तामको मतावानादिरूपसामान्यसामग्रीमर्यादया तत्प्रकारक-सत्पुरुषोय- प्रवृत्तिमामान्यापत्तिवारणस्यैव तत्फलत्वात् एमाधनताज्ञानादरपि समवायघटितसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्त्यैव हेतुत्वात् तदापत्तेरयुक्ता- रोत्या तत्तत्कालकारणतया वारणसम्भवेऽपि कालादिकारणतया कारणन्तरस्य नान्यथामिद्धिरिति नियमात्, एवं तत्तत्पुरुषोय- प्रवृत्तिलावच्छिवं प्रति तत्तत्पुरुषत्वेनापि पृथक्कारणवमुपेयं तेन न तत्पुरुषायतिमाध्यताप्रकारकज्ञानवति पुरुषानरे सम- वायसम्बन्धेन तत्पुरुषोयप्रवृत्यापत्तिः। न च तादृशातिमाध्यता- प्रकारकतत्तत्पुरुषोयज्ञानत्वेनैव हेतुत्वमुपेयतां किं तत्तत्पुरुषाणं पृथक्कारणवेनेति वाच्यं । प्रतिकालं तत्तत्पुरुषायचतिमाध्यता- जानानां कार्य-कारणभावेषु ज्ञानविशेषणतया तत्तत्पुरुषप्रवेशम- पेक्ष्य सर्वकालीनतत्पुरुषोयप्रवृत्तिमाधारणतिरिक्षकतत्पुरुषका- रणताकल्पनाया एव लघुत्वात् । वस्तुतस्तु तत्तत्पुरुषायप्रवृत्तिलाव- छिवं प्रति तत्तत्पुरुषत्वेनापि न पृथकहेतुत्वं कल्पनीयं संयोगो- तरदेशयोः कार्य-कारणभावस्थले मामान्यतस्तत्तयनिसमवेतलाव- चित्रं प्रति तत्तयक्तित्वेन समवायिकारणत्वस्य कृप्तत्वादेव पुरुषा- मनु यदि विषभक्षणजन्यदुःखासम्मिनसुखत्वेन तत्रेच्छा तदा तस्य खतः पुरुषार्थत्वं भव्येत इच्छोत्पत्तौ दुःखासम्भेदापेक्षणादिति चेत्, बस्तु ताव- देवं, सथाप्युत्कटेच्छाविषयसाधनताज्ञानं प्रवर्तकमस्तु तदभावादेव तत्राति- प्रसङ्गनिरासे किमुक्तविशेषणेन तब्जन्यदुःखे देषोत्यायेन रागौत्वचा- मावात् । यदि कलममक्षणसुखे कस्यचिद्रागौत्वाच्यसम्भवेन निषेधानुपपत्या वह विधवदा सवापि तुल्यं । रतेनासहिष्णुताविषयदुःखाजनकत्वं वदिव- ·शब्दावतुरीयखये विधिवादः । १८५ मारे तत्पुरुपौयप्रवृत्तवारणसम्भवात्(१) । न चैवरूपेण कतिमाध्यता- ज्ञानस्य कार्य-कारणभावे किमिष्टमाधमताज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुलेन इष्टमाधमताज्ञानविरहकालमन्तर्भाव्य तत्तत्प्रकारक-तत्तत्पुरुषोष- प्रवृत्तिं प्रति तद्धर्मितावच्छेदकक-तत्पुरुषोयकृतिमाध्यताज्ञामस्थ हेतुत्वाकल्पनादेव इएमाधनताज्ञानविरहदशायां तत्प्रकारकतत्पुरु- पौयप्रवृत्यापादनासम्भवादिति वाथं। इष्टसाधनताज्ञानविरहदशाया थागोमे भवत इतौछावारणाय लाघवादुपायेच्छामामान्यं प्रतीष्ट- साधनताज्ञानस्य हेतुत्वे श्रावण्यके प्रवृत्तिं प्रत्यपि तद्धेतत्वावश्य- कत्वात् व्यापारेण यापारिणोऽन्यथामिद्धिविरहादन्यथा प्रागुकम- तेऽपोटबाधनमाजानस्य. प्रवृत्त्य हेतुतापत्तेरिछाया अन्यथा वा- दिति । तत्र । एकस्थामेव समूहालम्बनप्रवृत्तिव्यको प्रकारभेदेन वडतरकार्य-कारणभावापत्तेः तत्तद्धर्मप्रकारकत्वस्य कार्य्यतावळे- दककोटिप्रवेशे गौरवापत्तेवेति सिद्धान्तानुयायिनः । तच्चिन्यं, एकस्मिन्बेव काले समनियतानन्तकालोपाधिसत्त्वादिनिगमनाविर- (१) वस्तुतस्तु तत्तत्पुरुषोयप्रवृत्तित्वावच्छिन्नं प्रति वत्तत्पुरुषोयवतिसा- ध्यत्वप्रकारकतत्तत्पुरुषोयज्ञानत्वेन हेतुत्वं वाच्यं तेन पुरषान्तरीय- तिसाध्यताज्ञानवति पुरधे प्रकृत्तिवारणसम्भवादिति ग। क्षितमिति परास्तं । उक्तरीत्या निषेधाद्यनुपपत्तेः देयातिरिक्ताया असहि- ष्णुताया निळक्तुमशक्यत्वाचेति । वयन्तु ब्रुमः । एकत्रापि विषये पुरुषभेद- समयभेदाभ्यां देषेच्छयोरौत्कयवशादप्रवृत्ति-प्रहत्ती इत्यनुभवसिई। एव- बोत्कट द्वेषविषयदुःखजनकत्वज्ञान प्रतिप्रतिबन्धकमिति नोक्तस्थले प्रशु. यापत्तिः, न तु तदभावधानं कारणं, तथाच तदमनुगमत्वेऽप्यदोषः प्रतिबन्ध काननुगमस्थादोषत्वात्, निवृत्तिसामग्रौत्वेन सत्प्रतिपक्षवत् साक्षादिव प्रति- ·१० सावचिन्तामणे हेष प्रतिपुरुवं प्रतिकासं कालोपाधिभेदाद्गुरुतरानन्तकार्य-कारण- भावापत्ते:(१) सर्वच धारावाहिकप्रवृत्तियकल्पने उपादानप्रत्य- सस्वेच्छासम्बन्धन कारणत्वकल्पने च गौरवापत्तेः तत्तत्कालौनतत्तत्- प्रवृत्तिलावच्छिवं प्रति तत्तत्कालस्य कार्य-कारणभावेश्वयुकरीत्या समनियतकालोपाधिभेदेनानन्तकार्य-कारणभावप्रसाच्च । खतन्त्रास्तु सामान्यतः खतिमाध्यत्वप्रकारकज्ञान-चिकौर्षयो- रेव प्रवृत्तिहेतुत्वं न तु तत्तत्कालौनत्वेन प्रवृत्तिविशेषणैया। न वैवं तत्तत्कालीनप्रवृत्यमाध्यताज्ञानेऽपि सामान्यतः खतिमाध्यत्व- प्रकारकज्ञानाहाविराज्यादौ प्रवृत्त्यापत्तिरिति वाचं । प्रकारता- सम्बन्धेन तत्पुरुषोयप्रवृत्तिलावच्छिनोत्पत्तिं प्रति तत्पुरुषोय- चिकौर्षालावच्छिवं प्रति वा सामान्यतः स्वकृतिमाध्यत्वेष्टसाधनव- जानकाखौनानां भाविराज्यत्वादिधर्मितावच्छेदकक-तत्तत्कालीन- छतिमाध्यत्वाभावप्रकारकज्ञानव्यकौनां तत्तज्ज्ञानव्यक्तित्वेन भावि- राज्यत्वादिवृत्तिविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन प्रतिबन्धकत्वात् प्रति- बन्धकाभावकूटञ्च कारणं राज्यमिदानों मत्यतिमाध्यं पाकस्खिदानौं मत्यतिमाध्य रति समूहालम्बनज्ञानाद्राज्यत्व व पाकवेऽपि तत्तत्- (१) प्रविषमन्तर्भाव्यानन्तकार्य-कारणभावापोरिति ग। बन्धकतया जनकज्ञानाविरोधिनः कथं प्रतिबन्धकत्वमिति प्रापि न, सा. क्षाविरोधिन एव ज्ञानस्य जनकज्ञानविघटकतया प्रतिबन्धकत्वात् । यत- एवासत्पतिपतिपक्षितत्वज्ञानमपि नानुमितौ हेतुः तथाच तस्य विध्यर्था- प्रवेशानोक्तदोषः, उत्कटत्वं जातिरुपाधिर्वत्यन्यदेतत् । अस्तु वा तदभावधान- ममि हेतुः तदीयोत्कटद्देषंविषयदुःखाजनकत्वज्ञानस्य वदोषप्रमत्तौ विशेष- ·शब्दावतुरीपख विधिवादः । . पुरुषोयमयभावापत्तिवारणाय वृत्त्यन्तं विशेष्यतावच्छेदकताकि षणं तदारणाय तत्तत्कालौन-स्वकृतिसाध्यवाभावनिष्ठप्रकारतानि- रूपितविशेष्यतावच्छेदकत्वं वा सम्बन्धोवाच्यः । न च तादृशाभाव- प्रकारकतत्तज्ञानव्यकौनां ततज्ज्ञानव्यक्तित्वेन भाविराज्यवादि. प्रकारकप्रवृत्तिलावच्छिवं प्रति समवायघटितसामानाधिकरण- प्रत्यासत्त्यैव प्रतिबन्धकत्वमुपेयतामिति वाच्य। तथापति खरुति- माध्यत्वज्ञानेष्टमाधनताज्ञानयोर्विश्रेष्यतावच्छेदकताप्रत्यासत्या हेतु- नया तत्तज्ज्ञानव्यक्तिमत्त्वेऽपि तन्मादया(१) प्रकारतासम्बन्धेन तत्- पुरुषीयप्रवृत्त्यापत्तेढुंवारत्वात् । न चैवं सामान्यतः स्वकृतिमाध्यले- एमाधनताज्ञानादिविरहदशायामपि तत्तत्कालीन-तत्तज्ज्ञानय- फिरेव प्रतिबन्धिकास्तु(२) किं सामान्यतः स्वप्रवृत्तिमाध्यत्वेष्टसाधन- वज्ञानादेरपि हेतुत्वाभ्युपगमेनेति वाच्य। सामान्यतः खातिमा- ध्यत्वेष्टसाधनवज्ञानविरहकालौनज्ञानव्यकौनामनन्तप्रतिबन्धकताक- ल्पनामपेक्ष्य तादृशज्ञानादेः मामान्यतः कारणत्वस्यैव युक्त्वादिति प्रातः। (१) सामान्यसामग्रीमर्यादयेति ग.। (२) सामान्यतः स्वकविसाध्यत्वेशसाधनत्वज्ञानविरहकालौनज्ञानव्यक्तीना- मेव प्रतिप्रतिबन्धकताविति ग.। सामग्रीत्वानागनुगमः अन्यथा मदिवसाधनताज्ञानस्य प्रवर्तकत्वे तवापि ब. गनुगमापत्तेः। न चैवं तस्यापि विधार्थप्रवेशे पूर्वदोषापत्तिरिति वाच्यं । नहि भावविषयत्वेन ज्ञानस्य प्रवर्तकत्वं तावामवश्यं विध्यर्थः सादृशस्यापोदावौंकालस्य मदंशस्य वा सथात्वात् । यदि च बाधकात्तस्य तदनन्तर्भावः तदोगनिषेधा- 24 ·तत्वचिन्तामयी त्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखाजनकत्वं विशेषणं, ननु वर्तमानखकृतिमाध्यत्व-दप्तिविशेषरूपेष्टसाधनत्वयोः समू- हालम्बनज्ञानस्य केवलमधुभोजन-मधुविषसम्पानभोजनयोरुभयत्रा- विशिष्टत्वेऽपि कस्यचित्पुरुषस्य मधुभोजनत्व एव प्रकारतया प्र- त्तिर्न तु मधु-विषसम्पृक्कान्नभोजनले इत्यत्र किं वौजमित्यत पाह, 'इष्टसाधने चेति प्रवृत्त्युपधायकेष्टमाधनताज्ञाने रेत्यर्थः, 'दृष्टोत्प- तौति स्वजन्यष्टोत्पत्तीत्यर्थः, खं प्रवृत्तिविषयः, तथाच खजन्ये- टोत्पत्तिनान्तरोयकदुःखाधिकदुःखाजनकत्वप्रकारकेष्टमाधनताज्ञानं कारणमित्यर्थः, 'अधिकत्वं भिन्नत्वं, मधु-विषसम्पृकात्रभोजने । तादृशदुःखाजनकत्वज्ञानविरहादेव न कस्यचित्प्रवृत्तिः यस्य तु तादृशदुःखाजनकत्वज्ञानमस्ति म प्रवर्तत एवेति । नन्वेवं स्वर्गिणं. केवलसुखजनके कर्माणि प्रवृत्त्यनुपपत्तिः खजन्येष्टोत्पत्तिमान्तरीय- कदुःखाप्रमिया तद्विदुःखाजनकत्वज्ञानासम्भवात् । न च तचापि खण्डमः प्रसिद्या भ्रमरूपतज्ज्ञानसम्भव इति वाच्यं । विशेषदर्शनेऽपि तत्र प्रवृत्त्युत्पत्तेः । न च खजन्येष्टोत्पत्तिनान्तरौयकदुःखाधिकदुः- खाजनकं यत्नदन्यत्वमित्यर्थः, स्वपदं भेदप्रतियोगिपरं, तथा केवलमुखजनकेऽपि कर्मणि नाप्रसिद्धिः(१) तादृशदुःखजनकत्वस्थाग- (१) स च केवलदुःखाजनकेऽपि नाप्रसिद्ध इति ग। नुपपत्त्यादिनाधकादस्यापि तथात्वं । अतएव ध्ये नेनाभिचरन् यतेत्यत्रापि विधिपत्तिरप्रत्यक्षा उत्कटेच्छाविषयसाधनताज्ञानमेव वा हेतुरतो नातिप्र. बचतएव राग-द्वेषयोरत्कटरेन प्रवृत्तिरित्यग्रे विभावयिष्यति । यद्यप्ये- ·शब्दायतुरोयख विधिवादः । म्यागमनादावेव प्रसिद्धत्वात् खजन्येष्टोत्पत्त्यनान्तरौयकदुःखाचनका वा तदर्थः, खपदं प्रचतकर्मपरं, नातो भेदकूटप्रवेशे गौरवं चैत्यव. न्दनादाविष्टसाधनताभ्रमेणेव प्रवृत्त्या विशिष्टस्थाप्रसिद्धत्वेऽपि रष्टे खजन्यवधमादेव प्रकृतेः सम्भवादिति वाच्यं । तथापि नान्तरोष- कलं व्याप्यत्वं व्यापकत्वं वा, व्याप्तिरपि काखिको दैशिकी वा, व्यापकलमपि कालिकं दैशिक वा, प्राधे अगम्यागमनादौ नरकमा- धनताज्ञानवतोरागिणः प्रवृत्तिर्न स्यात् तजन्यदुःखेन समं काति- कव्याप्यभावात्, द्वितीये श्रास्तिकस्थाप्यगम्यागमने प्रवृत्तिप्रमः तबन्यनरकस्य दैशिकतया तबन्येष्टोत्पत्तिव्याप्यत्वात्, हतौये प्रथम- पचोकदोषानिवृत्तिः, चतुर्थे द्वितीयपक्षोकदोषानिवृत्तिः पग- म्यागमनजन्यनरकदुःखस्य दैशिकतया तजन्येष्टोत्पत्तिव्यापकत्वात् । छतप्रायश्चित्तादेनरकानुत्पत्त्या न व्यापकवमिति वाय।। तथासति प्रथमपक्षोकदोषानिवृत्तः। नापि नियतपूर्ववर्तिवं, रटो- त्पत्तिनियतपूर्ववनिवडतरदुःखजमकमुखलेपमाषजनके (१) दूरगम- .मादावपि प्रवृत्यापत्तेः। किञ्च तादृशदुःखजनकत्वं न तत्खरूपयो- म्यता, भोगिना(र) भोगार्थमगम्यागमनादावप्रवृत्तिप्रसङ्गात्। न प (२) प्रचुरतरोसरदुखराशिवीजवया ज्ञायमाने मुखलवमात्रजनके इति ग०, १०॥ (२) योगिनामिति घ.॥ वमपिन कलममित्यादौ निषेधान्वयानुपपत्तिरेव इछसाधनल तिखाध्याव- योनिवेधानन्वयात् । तथापि पुरषभेद-समयभेदाभ्यामेकत्र प्रकृत्योरयथोप- पादयितुमच्यवयोकास्य प्रवर्तकत्वे वत्र च निषेधान्वयानुपपत्त्या नमोऽसरा- ·নলখিলামী नत्फलोपधानं, प्राक् दुनिरूप्यत्वादिति, मैवं, अधिकदुःखान्तपदेन बलवद्वेषविषयस्य विवक्षणात् तथाच बलवद्वेषविषयाजनकत्वज्ञानं हेतुः, अत एवाग्रिमसकलग्रन्थोऽपि साधु मङ्गच्छते । जनकत्वञ्च खरूपयोग्यत्वं, बलवत्त्वञ्च देषनिष्ठोऽनुभवसिद्धोजातिविशेषः । नचोत्क- टानुस्कटदुःखद्रयगोचरसमूहालम्बनद्वेषे बलवत्त्वस्या शिकतया जाति- लानुपपत्तिरिति वाच्यं । बलवत्त्वस्यान्यस्य निर्वमशक्यत्वात् तत्र युगपत्क्रमेण वा उत्कटानुत्कटत्वेषयोपगमात् यत्नयोगपद्यवद्वेष- योगपद्येऽपि पतिविरहात्। न च क्रमभावित्वनये पौर्वापर्ये विनि- गमकाभाव इति वाच्यं । वक्ष्यमाणबलवद्वेषसामग्रौविरहेणानुत्कट- द्वेषोत्पत्तिसमये बलवद्देषोत्यत्त्यसम्भवात् । न चैवं रागान्धस्याग- म्यागमनादौ प्रवृत्ति स्थात् तन्नन्यनरकस्य कालान्तरे तत्पुरुषस्य ननकाले च पुरुषान्तरस्य तादृशद्वेषविषयत्वादिति वाच्छं।. वस्तु- गत्या तत्कालीन-तत्पुरुषोयबलवद्वेषविषयतावच्छेदकोयोयोधर्म- वदवच्छिवजनकत्वाभावकूटविषयकज्ञानस्य तत्कालौन-तत्पुरुषीय- चिकौर्षादौ हेतुत्वात्, कारणदिशि तत्कालपदं चिकौर्षादिपूर्वका- सपरं, कार्यदिभि च तत्कालपदं चिकौर्षाद्युत्पत्तिकालपरं, कार्य- कारणभावस्त प्रागुकरौत्या तत्कालीन-तत्पुरुषौयप्रवृत्तिमाध्यता- ज्ञान-प्रवृत्त्योः कार्य-कारणभाववनिर्वाच्यः । न चैकस्मिन्नेव विषये विद्यावत् पर्युदासलक्षणया विरोध्यनियसाधनत्वपरत्वमस्तु । न च व्युत्पत्ति- विरोधा, सर्गकामो यतेन्यत्र वर्गकामस्य यागविषयक कार्य याग इसा- धानि पध्यर्थमन्तर्भाव्यान्वयबोधेन विधिवाक्ये व्युत्पत्यन्तरकल्पनवनिषेधक- बायोऽप्यनन्धगत्या तबकल्पनात् सविभक्तो लक्षणाया असम्भवात् । बलवा ·शब्दाख्यतुरीयख विधिवादः । १८९ न तु तज्ज्ञानाभावः कारणं, किन्तु तदेव विषयतया कस्यचित्पुरुषस्य बलवद्वेषः कस्यचिच्च न, एकस्यैव पुरुषस्य कदा- चिबलवद्वेषः कदाचिच्च नेत्यत्र किं नियामकमिति वाचं । प्रत्यक्ष प्रति दोषविशेषस्येव बलवद्देषेतरदेषोपधानकालौनज्ञानादि- व्यकौनामेव समवायघटितसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या तत्तद्दिषय- कपलवद्वेषं प्रति प्रतिबन्धकत्वकल्पनात् । न चैवं यत्र प्रवृत्तिपूर्व वर्तमानपुरुषस्य कुत्रापि विषये बलवदेषोनास्ति तत्र तत्काली- न-तत्पुरुषोयबलवद्वेषविषयाजनकत्वस्याप्रसिद्या तज्ज्ञानाभावेन प्रवृत्तिर्न स्थादिति वाच्छं। कालभेदेन पुरुषभेदेन च कार्य-कारण- भावभेदावेषाप्रमिद्धिकालौनतत्पुरुषोयप्रवृत्तौ तत्कालीन-तत्- पुरुषोयबलवद्वेषविषयाजनकलज्ञानस्याहेतुत्वादिति भावः । अत्र तादृशाजनकत्वज्ञानं न हेतुः किन्तु तद्धेतोरेवेति न्यायात्तादृश- देषविषयतावच्छेदकोयोयोधर्मस्तदवच्छिनजनकत्वज्ञानाभावकूट एव हेतरिति केचिदाहस्तन्मतमुपन्यस्य दूषयति, 'न विति, 'तज्ज्ञा- माभावः' तादृशद्वेषविषयजनकत्वज्ञानाभावकूटः, 'तदेव' तादृशद्दे- षविषयाजनकत्वमेव, 'लाघवादिति कार्य-कारणभावैक्यलाघवादि- व्यर्थः । तादृशद्वेषविषयजनकत्व- तदभावयोरेवानुपस्थितिदशायामपि कोवलेष्टसाधनतादिज्ञानात् प्रवृत्त्यनुत्पादस्यानुभवसिद्धतया तादुन- निवेधामुपपत्त्या बाप्ताभिप्राय एव विध्यर्थः । अतएव कुसमाञ्जली तथैवोक, प्रवर्तकन्सूक्तमेवेति सहृदयैराकलनीयं, एवञ्च प्रकृतग्रन्थसङ्गतिचित्येति दिक।

·বলি कारणतावच्छेदकं लाघवात् तेन मधु-विषसम्पृक्तान- देषविषयजनकत्वाभावज्ञानस्य(१) कारणतावश्यकतया तादृशद्वेषवि- षयजनकत्वज्ञानाभावस्थापि कारणत्वे कार्य-कारणभावदयापत्ते- रिति भावः । केचित्तु 'कारणतावच्छेदकमिति इष्टसाधनताज्ञाननिष्ठकारण- तायामवच्छेदकमित्यर्थः, तथाच तादृशद्वेषविषयाजनकत्वविषयकेष्ट- साधनताज्ञानत्वेन हेतुत्वं तादृशद्वेषविषयाजनकवनिरूपितविशेष्य- तावच्छेदकत्वं दृष्टसाधनतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकत्वञ्च द्वयमेव एकत्र इयमिति न्यायेन कारणतावच्छेदकसम्बन्धः कार्यतावच्छेदक- सम्बन्धय प्रकारत्वमेवेति भावः । 'लाघवादिति कार्य-कारण- भावैक्यलाघवादित्यर्थः, तादृशद्वेषविषयजनकत्वज्ञानाभावस्य हेतुत्वे इष्टसाधनताज्ञानस्य पृथक्कारणतया कार्य-कारणभावदयापत्तेः । नर तवापि तादृशद्वेषविषयाजनकत्वेष्टसाधनत्वयोर्विशेष्य-विशेषण- भावे विनिगमकाभावेन गुरुतरकार्य-कारणभावदयं दुर्वारमिति वाचं । एकच दयमिति न्यायेन परस्पराविमिष्टामामेव तादृश- देषविषयानमकत्वेष्टसाधनव-ज्ञानत्वानां चया जाननिष्ठतथा अव- छेदकलात, अवच्छेदकता तु व्यासज्यवृत्तिः । वस्तुतस्तु ज्ञानत्वेनैव हेतुत्वं, न तु तादृप्रदेषविषयाजनकत्वेटमाधनत्वयोर्विषयतासम्बन्धेन (१) तादृशषविषयाजनकत्वज्ञानस्येति क. । • 'लाधवादिति मानेरसाधनताज्ञानेऽवच्छेदकमात्र कख्यते न स्वभावरूप. कारणतरं गौरवादित्यर्थः। 'अन्यथा वेति प्रवर्तकशाने तदपि वा विषतया अवच्छेदकमित्यर्थः।

·शब्दायतुरोषखले विधिवादः । कारणतावच्छेदके प्रवेश; यथोकविशेष्यतावच्छेदकतादयस्य कारण- तावच्छेदकसम्बन्धत्वादेवातिप्रसङ्गविरहात्, 'विषयतया कारणताव- छेदकमित्यस्य मूलय विशेष्यतानिरूपकतया सम्बन्धघटकौभय कारणतावच्छेदकमित्यर्थः। न चैवं समूहालम्बनज्ञानस्यैव तत्वे पृथक् ताइकवेषविषयाजनकत्वज्ञानसत्वे तद्विषयकेष्टमाधनताशा- मात् प्रवृत्तिर्न स्थादिति वाच्छं। इष्टत्वात् फलेच्छा-फलसाधनता- ज्ञान-तादृशद्वेषविषयाजनकत्वज्ञानानां युगपश्चिकौर्षापूर्वमवस्थामा- सम्भवेन सर्वच समूहालम्बनज्ञानस्यैव फशोपधायकवादिति भाव- रत्याः। तदसत्, कालभेदेन तादृप्रदेषविषयाजनकत्वज्ञानानां अनन्तकार्य-कारणभावेषु इष्टसाधनताप्रवेशमपेक्ष्य पृथगिष्टसाध- मताज्ञानस्य सर्वकासमाधारणतिरिक्तककार्यकारणभावकम्पनाया एव लघुलात्। अन्य तु 'लाघवात्' कारणतावच्छेदकशरोरखाघवात्, अपा- मायनिधयानास्वन्दिततादृशद्वेषविषयजनकत्वज्ञानाभावत्वापेक्षया अप्रामाण्यज्ञानानास्वन्दिततादृप्रदेषविषयाननकत्वनिययत्वस्य लघु- त्वात् अप्रामाण्यनिषयत्वस्य बहुपदार्थघटितत्वात् । न च तादृश- देषविषयाजनकलवानस्य हेतुत्वेऽपि तनिष्ठापामायज्ञानाभावानां पृथगेव हेतुत्वमवम्यमुपेयं अनुमितौ परामर्थनिष्ठाप्रामाण्ययहवत् तथाच तत्तदप्रामाण्यवानाभावामामनन्तकारणभावकल्पनामच्या- प्रामाण्यनिश्चयाभावविशिष्ट-तादृशद्वेषविषयजनकबज्ञानाभावरूपस्य विभिष्टाभावस्य हेतुत्वकल्पनाया एव युक्तवादिति वा) यदि तादृप्रदेषविषयाजनकत्वज्ञानेऽप्रामाण्यज्ञानसत्वदायी प्रवृत्त्यनुत्पा- ·सावचिन्तामो दोऽनुभवसिद्धस्तदा तनिष्ठाप्रामाण्यज्ञामाभावानां पृथक् हेतुतावा- स्तवायावश्यकत्वात् प्रामाणनिश्चयाभावविशिष्टतादृशद्वेषविषयजन- कत्वज्ञानाभावत्वेन गुरुतरधर्षण कारणत्वकल्पनस्य च पुनरधिक- वात् । यदि च तदानौं प्रवृत्त्यनुत्पादो नानुभवसिद्धस्तदा ममापि तविष्ठाप्रामाण्यग्रहाभावानां पृथक् हेतताया अनावश्यकत्वादिति भाव इति प्राड:(१) 'मधु-विषेति वर्तमानखकृतिमाध्यत्व-दृप्तिविशेषरूपेष्टसाधनत्वयोः समूहासम्बनज्ञानस्थाविशिष्टत्वेऽपि केवलमधुभोजमत्वरूपेण प्रवृत्ति- दशायां मधु-विषसम्पृकात्रभोजनवरूपेण कस्यचित् पुरुषस्य न प्रवृत्तिरित्यर्थः । ननु तत्पुरुषोयमधु-विषसम्पृकात्रभोजननिष्ठ- कृतिमाध्यताज्ञानस्य तत्कासमन्तर्भाव्य तत्पुरुषोयमधु-विषसम्पृ- कात्रभोजनवप्रकारकप्रवृत्तिं प्रति कारणत्वाकल्पमादेव न प्रवृत्ति सम्भवः किं तादृशाजनकल ज्ञानस्य प्रवृत्ति हेतुत्वकल्पनेन तत्तत्काल- भेदेन बलवद्वेषविषयदुःखाजनकत्वज्ञानस्यानन्तकारणत्वकल्पनामपेक्ष्य समवायघटितमामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या विशेष्यतावच्छेदकमत र्भाव्य वर्तमानखतिमाध्यत्वेष्टसाधनत्वज्ञानयोः कारणवकल्पमस्यैव युक्रत्वादिति चेत्, न, तथापि तादृशदुःखजमकत्वशानदशायां इष्ट- माधमताज्ञानसत्त्वेऽपि मधु-विषसम्मकात्रभोजनं मम जायतामि- त्याकारकेशावारणाय इच्छ प्रति तद्धेतले आवश्यक प्रवृत्तिहेत- बस्थायर्थमिद्धत्वात् व्यापारेण व्यापारिणोऽन्यथामिभावादन्यथेष्ट- साधनताज्ञानादेरयुक्तरीत्या प्रवृत्य तत्वप्रमादिति भावः। नन्वे (१) अनावश्यकावादिति वदन्तीति स्व.ग.।

·शब्दाख्यतुरीगण्डे विधिवादः । भोजने न प्रत्तिः, परेणापि प्रत्तिपूर्व लिङ्गविशेषण- . त्वेन अन्यथा वा तज्ज्ञानविनियोगस्वीकारात् । एव- वाल्यायाससाध्यादिष्टोत्पत्तिसम्भवे) बहायाससाध्ये* चतज्ज्ञानं विनापि केवलेष्टमाधनतालिङ्गकक्चतिमाध्यताज्ञानात् परेण प्रवृत्तिः खौक्रियते तत्र भवन्मते प्रवृत्यपखापापक्तिरित्यत- पाह, 'परेणापौति, 'अन्यथा वेति लिङ्गविशेष्यत्वेन वेत्यर्थः, विशे- षण-विशेष्यभावस्य कामचारत्वादिति भावः । 'विनियोगः' उप- योगिता) । नन्वेवमापायाममाध्यमविहितसरोऽवगाहनादितः (९) पिपासानिवृत्तिमम्भवज्ञाने(४) बहायाससाध्ये दूरस्थमरोऽवगाहनादौ प्रवृत्तिर्म स्थात् तदानौं तनन्यनान्तरोथकदुःखे बलवद्देषनियमा- दित्यचेष्टापत्तिमाह, 'एवञ्चेति, सम्भवे' सम्भवज्ञाने, 'बहायासमाध्ये' ममफले बहायासमाध्ये, इदमापाततः तदानौं नजन्यमानायक- दुःखे बचवद्वेषनियमे मानाभावेन कदाचित् कस्यचित् अल्पायास- माध्यादिष्टोत्पत्तिसम्भवज्ञानेऽपि बकायाममाध्ये प्रवृत्तिसम्भवादेवमये- ऽपौति ध्येयं । नन्वयायाममायगडाखामादितः खर्गसम्भवज्ञानेऽपि (१) अल्पायाससाध्यादेव खर्गसिद्धिसम्भव इति क.। (२) विनियोगः उपयोगिता बावश्यकता वेति ग० । 1) अल्पायाससाध्यकूपावगाहनादित इति क.। (५) पक्ष्यायाससाध्यसनिहितसरोऽवगाहमादितो निदाघनिवृत्तिसम्भव- घाम इतिग.। पत्रावासेति, सब्जन्यदुःखस्योत्कटद्देषविषयत्वादिति भावः। 25 ·१८. तत्वचिन्तामणौ म प्रवृत्तिः । अतएव श्रुतस्वर्गफलकत्वेऽपि बहुवित्त- व्ययायाससाध्ये ज्योतिष्टोमादौ फलभूमा कल्याने बहायासमाध्ये अनिष्टोमादौ प्रवृत्तिर्न स्थात् तदानौं तब्जन्यनान्त- रौयकदुःखे बलबद्वेषसम्भवात् प्रत आह, 'श्रतएवेति । केचित्तु तादृशाजनकत्वज्ञानस्य प्रवर्तकले युक्त्यन्तरमाह, 'प्रतएवेतीत्याहुः । बसवडूषविषयाजनकत्वज्ञानस्य प्रवर्तकत्वादेवेत्यर्थः, 'श्रुतवर्गफलकत्वे. पौति श्रुतस्वर्गफलकत्वस्थाविशिष्टत्वेऽपौत्यर्थः, ‘फलभुमेति अल्पा- यासमाध्यज्योतिष्टोमादिजन्यस्वर्गव्यावृत्तज्योतिष्टोमादिसामान्यजन्य- नावच्छेदकवैजात्यव्याप्यमुत्कर्षरूपवर्गनिष्ठवैनात्यान्तरं कल्यते इत्य- र्थः, न तु खन्पायाममाध्यज्योतिष्टोमादिजन्यफलापेक्षया फलनिष्ठं बड़तरकालव्यापित्वरूपं मङ्ख्याधिक्यरूपं वा वाहुल्यं कल्यते इत्यर्थः, ब्योतिष्टोमादिस्खले फलनिष्ठवेजात्यकल्पनयैव वक्ष्यमाणदोषनिराम- सम्भवे निरुतफलबाहुल्यकल्पने गौरवान्मानाभावाञ्च किन्तु यत्र वैजात्यकल्पनं न सम्भवति तत्रैव बजकालव्यापित्वादिरूपं बावं कल्यते यथैकसुवर्णदानादौ नत्फशनिष्ठवैजात्यकन्दने गतसुवर्णदान- अन्यफोऽप्येकसवर्णदामजन्यतावच्छेदकजातिप्रमकावेकचामन्तजातिम- वस्थानन्तप्रतिवध्य-प्रतिबन्धकभावस्य वा कल्पनापत्तेः, अपूर्वं च शतसुवर्णदानादिजन्यत्वमेव तादृशफलजनकतावच्छेदकमतो नोक- प्रणाया अपूर्वेऽपि तदोषतादवस्यमिति मन्तव्यं । तादृशाजनक- बज्ञानस्य हेतुत्वे एव कथं तत्कल्पनं तदाह, 'अन्यथेति, यदि न 'पलेति, तथाच पणाधिक्यात्तव्जन्यदुःखे तादृशो न देव इति भावः ।

·शब्दास्यतुरीयख विधिवादः । १९५ अन्यथाख्यायाससाध्यादेव स्वर्गसिद्धिसम्भवे तवाप्रहत्ती अननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यं तदिधेः स्यात् । तत्कल्पनौयं किन्तु ज्योतिष्टोमवेन विजातीयस्वर्गवेन सामान्यकार्य- कारणभाव एवाभ्युपगम्यः सहज्योतिष्टोमे फलभूमाकल्पनेऽपि स्वल्प- ज्योतिष्टोमानुरोधेन तादृशमामान्यकार्य-कारणभावस्थावश्यकत्वात् खल्पज्योतिष्टोमजन्यतावच्छेदकरूपजात्यन्तरकल्पने गौरवात् तदे- त्यर्थः, 'अल्पायाममाध्यादेवेति, ज्योतिष्टोमादिति शेषः, 'स्वर्गमिद्धिस- म्भव इति सामान्यजात्यवच्छिववर्गोत्पत्तिसम्भवज्ञानदशायामित्यर्थः, 'तत्र' बहुवित्तव्ययायाममाध्यज्योतिष्टोमे, 'अप्रवृत्तौ' प्रवृत्त्यसम्भवे, रुपव्ययायाममाध्यादेव इच्छाविषयतावच्छेदकबकायाममाध्यजन्यताव- छेदकधर्मावच्छिनोत्पत्तिसम्भवज्ञाने बहुवित्तव्ययायाममाध्यजन्यना- तरौयकदुःखेऽवश्यं बलवद्वेषोत्पत्तेरित्यभिमानः। मनुष्ठानलक्षण- मिति तत्कालीनप्रवृत्त्यजनकत्वरूपमित्यर्थः, 'तविधेः' हज्ज्योति- टोमबोधकविधः, स्वर्गनिष्ठोत्कर्षाख्यवैजात्यस्य तब्जन्यतावच्छेदक- त्वकल्पने च तादृशवैजात्यस्यैव तदानौमिच्छाविषयतावच्छेदकतथा सदाश्रयस्थ खल्यायायासमाध्यादुत्पत्तिसम्भवज्ञानाभावान तजन्यदुःखे बलवद्वेष इति भावः । प्राश्वस्त 'अननुष्ठानलक्षणमिति कृतिमाध्यत्वाभाववति कति- माध्यत्वप्रकारकत्वरूपमित्यर्थः, कृतिमाध्यत्वस्य विध्यर्थत्वात् तस्य । तत्र बाधादिति भाव इत्याः। तदमत्, स्वल्पायाममाध्यान्यो- तिटोमात् स्वर्गोत्पत्तिसम्भवज्ञानविरहदशायामेव तत्र प्रशक्तिसम्भ- ·तत्वचिन्तामो : बलवदनिष्टाननुबन्धित्वच न विशेषणं बहुवित्तव्य- यायाससाध्यबहुतरदुःखस्याप्यवस्लवावं क्वचिदल्यदुःख- स्थापि बलवत्त्वं इत्यनुगतस्य तस्याभावात् । न चेष्टा- पेक्षयानिष्टस्याधिकात्वं बलवत्वं । तस्याप्युक्तातिरिक्त- वेन तद्बोधकविधेस्तादृशाप्रामाण्यासम्भवात् सामान्यतः कृतिमाध्य- वस्येव विध्यर्थत्वादिति मन्तव्यं । बलवदुःखाजनकत्वविषयकमिष्टसाधनताजानं कारणम् अतस्त- दभावादेव मधु-विषसम्पृकात्रभोजने कस्यचित् पुरुषस्य न प्रवृत्ति- रिति केचिदन्ति, तन्मतमुपन्यस्य दूषयति, 'बलवदिति, 'अनिष्ट- पदं दुःखपरं, 'अबलवत्त्वमिति कदाचिदबलवत्त्वमित्यर्थः, अन्यथा कदाचिदपि तत्र बहतरदुःखजनकत्वज्ञानदशायर्या प्रवृत्ति स्थादिति भावः । 'कचिदिति, काल इति श्रेषः, अन्यथा तम्जनकत्वेन जाते कर्मयालस्यदशायामप्रवृत्ति स्यादिति भावः । 'अनुगतस्य तस्येति अनुगतस्य तस्य दुःखनिष्ठबलवत्वस्येत्यर्थः, कादाचित्कत्वेन तस्य जा- तिवासम्भवादिति भावः । 'अनिष्टस्य' दुःखस्य, 'तस्थापौति प्राधि- क्यस्थापौत्यर्थः, 'उतातिरिकस्य' स्वजन्येष्टोत्पत्त्यमान्तरोयकवाति- रिकस्य बलवद्वेषविषयत्वातिरिकस्येति यावत् । न च दुःखे बश्वत्वाख्या जातिविशेषा एव ते च नरकादिदुःखवृत्तयः न त भान्तरोधकदुःखादिवृत्तयः(९) रागान्धानाञ्च ते जातिविशेषास्तत्र (१) तु नान्तरोयकश्रमादिवत्तय इति क, घ.।

·शब्दास्यतुरीयख विधिवादः । १६. स्थाननुगमात् । आस्तिकस्य निषित्वेन जानेऽपि प्रवृत्तिः राग-द्वेषयोरुत्करत्वेन नरकसाधनत्वज्ञान- तिरोधानात् । ननु न कलनं भक्षयेदित्यच विध्यर्थ- नोपस्थिता इति() तदवच्छिवदुःखाजनकत्वभ्रमात् अगम्यागम. नादौ ते प्रवर्तन्ते अलमादौनाच यागादिनान्तरौयकदुःखे तना- तौयत्वभ्रमादप्रवृत्तिरिति वाच्यं । विनिगमकाभावात् नान्तरोयक- अमादावेव तन्नातयोनरकादिदुःखे च तद्धम इत्यस्यापि सुवच- वात् । न च न कलशं भक्षयेदगम्यां न गच्छेदित्यादिनिषेधविधि- भिर्यत्र बलवदुःखाजनकत्वाभावोबोध्यते तन्नन्यदुःख एव ते वर्तन्ते अन्यत्र च तद्धम इति वाच्यं । निषेधविधेर्बलवत्त्वावच्छिन्नदुःखा- जमकवाभावबोधकत्व एव मानाभावादिति भावः । ननु बखवद्- द्वेषविषयदुःखाजनकत्वज्ञानस्य हेतुत्वे व्यास-वशिष्ठादेर्मरकजनकत्वेन ज्ञातेऽप्यगम्यागमनादौ कथं प्रवृत्तिः बलवद्वेषविषयदुःखाजनकत्व- ज्ञानविरहादित्यत पाह, 'पास्तिकस्थेति निषेधविधावप्रामाण्यवान- शून्यस्य व्यास-वशिष्ठादेरित्यर्थः, 'निषिद्धत्वेन' मरकजनकत्वेन, 'जाते- ऽप्यगम्यागमनादौ, 'राग-द्वेषयोरिति अगम्यागमनजन्यसुख-तदभाव- गोचरराग-द्वेषयोरुत्कटत्वेनेत्यर्थः, तजन्यनरकस्य तदानौं बलवद्- देवाविषयतयेति शेषः, 'तिरोधानादिति सतोऽपि तस्याकिश्चित्- करत्वादित्यर्थः । (७ तवृत्तित्वेन गोपस्थिता इतौति ख.। • 'बस्तिकस्येति, यद्यपि नरकसाधनत्व ज्ञानेऽपि रागौत्वाच्यात् प्रवृत्ति- ·तत्वचिन्तामणौ पत्र नयाः तत्तत्कालीन-तत्तपुरुषोयेच्छादौ तत्तत्कालीन- तत्तत्पुतीयबलवद्वेषविषयाजनकत्वज्ञानं न हेतः कालभेदेन पुरुष- भेदेन चानन्तकार्य-कारणभावप्रसङ्गात् मानाभावाच, न होष्टमा- धनताज्ञानवत्तद्विलम्बन कचिदिच्छाविलम्बः । न च यदा नरकादौ बलवषो नरकसाधनवज्ञानञ्चायगम्यागममादौ तदा तत्रेच्छा- वारणर्थ नखेतृत्वमावश्यकमिति वाणं । यत्रादौ नरके बलवद्- देषस्ततः सुखेच्छा ततः सुखमाधनव-नरकसाधनवविषयकमेकं ज्ञानं नत्र तादृशसमूहालम्बनोत्पत्तिसमये (१) बलवद्वेषनाशात् इच्छादेः सम्भवेनापादनासम्भवात् यत्र चादौ सुखेच्छा ततो नरके बलवद्- देषस्ततः सुखसाधनल-भरकमाधनवविषयकमेकं ज्ञानं तच तज्- जानोत्पत्तिसमये फलेच्छानाशादेवेच्छाद्यनुत्पत्तिमम्भवेन तद्धेतत्वे मामाभावात् यत्र वा श्रादौ तादृशममूहालम्बनमेकं ज्ञानं ततः क्रमेण फलेच्छा-भरकडेषौ तत्र फलसाधनताज्ञाननागादेव इच्छाया अनु- त्पत्तेः । किञ्च तत्कालौन-तत्पुरुषोयेच्छादिकं प्रति तत्कालीन- तत्पुरुषीय-बसवढेषविषयाजनकत्वज्ञानस्य हेतुत्वे याग-पाकादौ कापि चिकौर्षादिकं न स्यात् चिकौर्षादिपूर्व देष-फलेच्छा-ता- भाजनकल-फसमाधनबोभयविषयकज्ञानानान्त्रयाणं अन्यतमस्यावश्यं माशात् तत्कालीन-तत्पुरुषोयबलवद्वेष तत्कालीन-तत्पुरुषोयफले- (१) ज्ञानोत्पत्तिसमय इति ख०, ग, घ । . नुभवसिद्धा तथापि तमरके नोत्कटद्देष इति तात्पर्य, अतएव वैराग्य- दशाया तंत्रोत्कटदेवात्तस्यैव निवृत्तिरिति ।

·शब्दायतुरीयख विधिवादः । १९८ छयोः कारणतावच्छेदककोटिप्रविष्टत्वेन तयोरयव्यवहितपूर्वसत्ताया- अपेक्षितत्वात् । न च तत्कालीनबलवद्वेषविषयेत्यत्र तत्कालपदमि- छापूर्वक्षणत्रयात्मकस्थलकालपरं तथाच द्वेषस्थाध्यवहितपूर्वमसत्त्वेऽपि म तिरिति वाच्यं । तस्य हेतुत्वे मानाभावात् बलवद्वेषनागाव्यव- हितक्षणे बाधकाभावेन इच्छोत्पत्तेः स्वीकारात् अन्यथा बलवद्वेष- नाशे मति त्रि-चतुः-पञ्चादिक्षणानन्तरमपि नेच्छा जायते इत्यस्यापि सुवचत्वात् विशिष्य क्षणनिर्णयस्य सर्वज्ञमाचमाध्यत्वात्। न च तथापि यत्रादावपेचाबुद्ध्यात्मकनरकसाधनत्व सुखसाधनवविषयकसमूहालम्ब- नज्ञानं ततः क्रमेण नरके बनवद्वेषः सुखेच्छा तत्रापेक्षाबुद्धेः क्षण- चयावस्थायितया चतुर्थक्षणे इछावारणय तहेतुत्वमावश्यकमिति वाचं। तत्र बतौयक्षणे (१) द्वित्वादिमाक्षात्कारानुत्पत्त्या तदपेक्षा. बुद्धेः क्षणत्रयावस्थायित्वासम्भवात् । न च तथापि यत्र युगपत्- सुखेच्छा-नरकबलवद्वेषौ ततो नरकमाधनत्व-सुखसाधनवविषयक- समूहालम्बनमेकं जानं तच्छावारणाय तद्धेतत्वमावश्यकमिति वाचं। देषेच्छयोर्योगपद्याभावात् । न च तथापि यदि बतौयक्षणे द्वित्वादेः साक्षात्कारानुत्पादेऽपि तदुपधायकापेक्षाबुद्धेः क्षणत्रयाव- स्थायित्वं देषेच्छयोयौंगपद्यं वा अभ्युपगम्यते तदा तद्धेतृत्वमावश्यक- मिति वाच्यं । तदापि तस्य हेतुत्वे मानाभावात् किन्तु तादृश- स्खलविशेषौयतत्तत्समूहालम्बनज्ञानव्यतिरेव तादृशदुःखजनकत्वनिष्ठ- प्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकताप्रत्यासत्या प्रकारतासम्बन्धेन तत्पुरुषोयेच्छात्वावछिनोत्पत्तिं प्रति प्रतिबन्धिका एकस्मिन्नेव () बिवोत्पत्तिटतीयक्षण इत्यर्थः ।

·'. “तत्वचिमनामी काले समनियतानसकालोपाधिमत्वादिनिगमनाविरहेण प्रतिपुरुष प्रतिकालं कालोपाधिभेदाद्गुरुतरानन्नकार्यकारणभावकल्पनाम- पेच्छा कतिपय ज्ञानयकौनां तत्तयतित्वेन प्रतिबन्धकताकल्पमस्यैव अघुवादित्याडः। अन्ये तु तानस्थलविशेषे इछावारणच लाघवात् ममानप्रका- रताप्रत्यासत्या बलवडेष एव कार्यकालवर्तित्वेन इच्छाप्रतिबन्धकः फलगोचरबलवद्वेष-तविषयसाधनताज्ञानयोः सत्त्वे उपायगोचरबस- वडेवस्थावश्यकत्वात् । न चैवं सुखत्यादिप्रकारेण सुखादौ बसवद्- देवविषयदुःखजनकावधमदशायां सुखवादिप्रकारेण सुखादावि- शपत्तिः सुख-दुःखाभावयोः देवखरूपायोग्यतया कार्यमवर्गिवेन बसवडेषस्य तत्र प्रतिबन्धकवासम्भवादिति वाचं। इष्टत्वात् प्रा- गैरपि बलवद्वेषविषयदुःखाजनकत्वज्ञानस्य उपायेच्छा प्रत्येव देवालाभ्युपगमेन तदानौं सुखत्वादिप्रकारकेच्छाया इष्टत्वात् मा- मान्यतो विशेष्यतावच्छेदकलप्रत्यासत्येव बलवद्दिष्टसाधनवज्ञान बलवद्वेषं प्रति हेतुत्वेन सुख-दुःखाभावयोरपि बसवडेषसम्भवा- अति प्राडः। केपितु बलवदेषोऽपि न प्रतिबन्धकः अतिरिकप्रतिवध्य-प्रति- बचकभावकल्पने गौरवान् किन्तु नान्तरौषकदुःख-बलवदेषका- सौनसवेशाव्यातं सुखेछानिष्ठमेव उपायेच्छाजनकतावच्छेदक वैवात्य कल्यते तदवच्छिनोत्पत्तिनियमय प्राराकरीत्या यसवद्- देवोत्पत्तिनिवमवदुपपादनौव:(१)। नवं यत्र पसरयगोचरममूहा- (१) पिलातीयेच्छेतरेशेपधानबालीनानादिव्यतीनां विजातीये प्रति प्रतिबन्धात्ववस्पनादित्यधिक पाठः कचिहितालके वर्तत इति ।

·शम्दायतुरीयख विधिवादः । निषेधानुपपत्तिः सद्भक्षणस्य वृप्तिरूपेष्टसाधनत्वात् । सम्बनेकानन्तरमेकस्य फलस्य साधन एव चिकौर्षा त नानारी- थकदुःखे बक्षवद्देषनिबन्धनोऽन्यस्थ फलस्य साधने चिकौर्षानुत्पादो नस्यात् जातरांशिकलाभावादिति वाचं। नप युगपदिशाइया- भ्युपगमान यजयोगपद्यवत् तद्योगपद्येऽपि पतिविरहात बसवन- देवस्य प्रतिबन्धकवेपि बसवत्वस्य जातिवान्यथानुपपत्या देषडययौम- पद्यस्थोकरीत्या अवश्यान्युपेयत्वात्। म चोपायेच्छा प्रत्येव पवेश हेर्न तु सुखत्वादिप्रकारके छायां तथा बलवद्वेषस्य कार्यमा- वर्सिवेनाप्रतिबन्धकवे मुखत्वादिप्रकारेण सुखादी बसवषिकि- पथदुःखजनकत्वधमदशायां मुखत्वादिप्रकारेण तापनिरिति वाचं। छत्वात् सुखलादियाविशेष्यतावच्छेदकताप्रत्यासत्या दिष्टमाधनताज्ञानस्य देषं प्रति हेतुतथा च बलवद्दिष्टमाधमताचा- नसत्त्वेऽपि न नदानौं तेन रूपेण बलदेवोत्पत्तिः। श्रतएव मुक बादेषविषयतावच्छेदकत्वखरूपायोग्यत्वप्रवाद इत्याडः। 'म कलञ्चमिति विषाशवाणहतमग-पच्यन्यतरमांसस्य करावे तिमंचा, 'विद्यर्थनिषेधानुपपत्तिरिति रष्टसाधमवरूपविश्यर्थ निषेधा सुपपत्तिरित्यर्थः,(२) 'तहसपथेति। पथ मौमांसकमतवत् नवर्ष- भावे विध्यर्थधमाधमलापयतचाच कसभक्षणभाव एखान- (१) विध्यर्थनिषेधप्रमापकत्वामुपपत्तिरित्यर्थ इति ख., म., प.। . 'विध्यति, यद्यपि नायं विधिा कमभक्षणस्य रागमामलादेवी 26 ·२०२ तत्वचिन्तामणी न चासुराविद्यादिवत् पर्युदासलक्षणया विरोध- मित्यचयः, विध्यर्थस्य इएमाधनत्वस्य मसाधारणतया(१) प्रत्यवायपरौहाररूपेष्टसाधनत्वात्। न चैवं प्रत्ययाना प्रत्यर्था- वितस्वार्थबोधकत्वव्युत्पत्तिभङ्गः विध्यर्थस्येष्टमाधमत्वस्य नर्थ एवा- पयादिति वाच्यं । साक्षात्परम्परामाधारणप्रकृत्यान्वितत्वस्य तथा- प्यनपायात् विध्यर्थस्येष्टसाधनत्वस्य प्रकृत्यर्थानन्चितत्वेऽपि कृतिमा- ध्यत्वरूपतदर्थमादायैव तव्युत्पत्त्युपपत्तेः कलजभक्षणं कृतिमाध्यं तदभावश्च इष्टमाधनमित्यन्वयबोधखौकारात्। न हि प्रत्ययानां धावत्वार्थ प्रकृत्यान्वितत्वनियमः, अन्यथा वक्ष्यमाणमिद्धान्तेऽप्य- गतेः विध्यर्थस्य बलवद्वेषविषयदुःखाजनकत्वस्य प्रतियोगितया मनर्थ एवाचयादिति चेत्, न, तथा मति विध्यर्थस्रोष्टमाधनवस्था- अयतासम्बन्धेनान्वयोभवनखोपस्थापकपदममभिव्याहतप्रकृत्यर्थ एवा- वेतौति व्युत्पत्तिभङ्गापत्तेरिति भावः । 'असुराविद्यादिवदिति, 'प्रमुराविद्यत्यत्र यथा नञः सरविरोधिनि विद्याविरोधिनि अक्षण तथेत्यर्थः, 'पर्युदासलक्षणयेति इच्छाविरोधिनि लक्षणयेत्यर्थः, तस्य चाभेदेन लक्षणया विध्यर्थस्य नरकमाधनत्वस्य एकदेशे नरके- ऽग्निततयेति शेषः, 'विरोध्यनिष्टेति इच्छाविरोधिनरकेत्यर्थः, विरोधित्वं प्रतिबन्धक तादाम्यसम्बन्धेन दुःखस्येच्छाप्रतिबन्धकवा- () योग-क्षेमसाधारणतयेति घ.। विधि-निषेधानुपपत्तेच, तथापि निषेधकोथुपस्थापको विधिपतिरुपकोऽयं ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २०३ निष्टसाधनत्वबोधनं, नमोसमस्तत्वात् क्रियासनतत्वेन प्रतिषेधवाचकत्वव्युत्पत्तेश्चेति चेत, न, विशेष्यवति वि- शिष्टनिषेधस्य सविशेषणे हीति न्यायेन विशेषणनि- दिति भावः । 'असमस्तत्वादिति, अममस्तस्य तु नजोविरोधिनि लक्षणायाः काप्यदृष्टवादिति भावः । 'क्रियेति प्राख्यातरूपेत्यर्थः, तेन नेदं गमनमित्यादौ न व्यभिचारः । बलवद्वेषविषयाजनकत्व- विशिष्टेष्टमाधनवं विध्यर्थ इत्यभिप्रायेण समाधत्ते, "विशेष्यवतीति, 'विशिष्टनिषेधस्य' विशिष्टनिषेधबोधकवाक्यस्य, 'मविशेषणे हौति मविशेषणे हि विधि-निषेधौ विशेषणमुपसंक्रामतः मति विशेष्ये बाधे इति न्यायेनेत्यर्थः, 'मविशेषणे' विशिष्टे, 'विशेषणनिषेधपर्यवसायि- नया' विशेषणान्वितत्वेन निषेधबोधकतया, इतरविशेषणत्वेनोपस्थि- तस्यान्यत्र विशेषणात्वेन नान्वय इति व्युत्पत्तेरत्र सङ्कोचादिति भावः। 'इष्टोत्पत्तौति खजन्यष्टोत्पत्त्यनान्तरौयकदुःखाजनकत्वाभाववदित्य- र्थः, स्वजन्येष्टोत्पत्त्यनान्तरौयकत्वञ्च बलवद्वेषविषयत्वं । मिश्रानुयायिनस्तु 'विशिष्टनिषेधस्य विशिष्टाभावस्य, 'मविशे- षणे हौति, 'मविशेषणं' विशेष्यं, तत्सत्त्वे हि विशिष्टाभावो विशे- भक्षयेदिति शब्दः प्रवर्तक ज्ञानजनकस्यैव विधित्वादिति बोध्यं । 'नत्र- इति, यद्यपि व्यासेऽपि न घटः पट इत्यादौ लक्षणाभ्युपगमादसमस्तनको- ऽपि पर्युदासलक्षणा तथापि विरोधिपरत्वं समस्तस्यैव व्यासे तु नदिनत्व- मात्रबोधनात् । न चात्रापि तथैवास्विति वाच्यं । तथा सतौरसाधन- भिन्नत्वज्ञानेऽपि नरकल्पानिशसाधमत्वज्ञानानुदयादिति भावः । केचित्तु पूर्बाखरसादाह, 'क्रियेति, 'विशेष्यवतोति, एतच्चातिरिक्तविधिाभावा- ·चावचिन्तामयी पेषपर्यवसायितया कलजभक्षणमिष्टोत्पत्तिनान्तरी- यकदुःखातिरिक्तदुःखसाधनमिति न करानं भक्षयेदि- त्यनेन बोधनात् । इष्टसाधनतावाचकस्य विधेः सामाः षणाभावकत इति न्यायेनेत्यर्थः, 'विशेषणनिषेधपर्यवसायितया' विशेषणभावव्याप्यतया, 'बोधनादिति विशिष्टाभावरूपसिङ्गोप- खितिद्वारा बोधमादित्यर्थः, इत्याडः । पत्र नव्याः बलवद्वेषविषयदुःखाजनकत्वस्येष्टसाधनत्वविशेषणवेन सातव्येण वा न विध्यर्थत्वसम्भवः यागादिजन्यनान्तरोयकदुःखस्थापि पदा कदाचित यस्य कचित् बसवदेषविषयतया सर्वेषामेव वि- धौनां प्रामायापत्तेः म कलचं भक्षयेदित्यादिनिषेधविधिवत्राव मेधेन यजेतेत्यादिनिषेधविधेरपि प्रामाणापत्तेः । न चाश्वमेधादौ पदा यः पुरुषः प्रवर्तते तत्तत्कालीन-तत्तत्पुरुषौयवसवढेष- विषयदुःखागमकवमेव वियर्थ इति वाच्यं । कालभेदेन पुरुषभेदेन चामन्तशशिकल्पनापत्तेः विशिष्य तत्तकास-सत्तत्पुरुषाण चात- मशक्यवेन काविशेष-पुरुषविशेषातर्भावेन विधिप्रक्रियासम्भवाय भासमेधेन यतेत्यादिनिषेधविधिवत्र कसनं भषयेदिति निषेध विधेरप्रमाणापत्तेखता थदा यः पुरुषः प्रवर्तते तत्कालीन-तत्पुर- पौयवसवदेषविषयाजनकालय तत्रापि सात्वात्। न च मास्त नाम- बन्युपगमेव बोध्यं । वस्तुतो विधिनिषेधतिडौ ततोऽनुमानाविशेषणामाव- विहिरिवि ध्येयं । तदननुबन्धित्वस्य विध्यर्थानावेऽपि यो निषेधान्वय- अषमादयति मतमुपन्यस निराकरोति, इति । मीमांसक हाते, ·शब्दास्यतुरीपख विधिवादः । न्यतो निषेधानुपपत्तेलवदनिष्टाननुबन्धौष्टसाधन- त्वविशेषनिषेधतात्पर्य, तथाचाशक्यविशेषनिषेधपरत्वं ना इति कश्चित् । तन्न । यथा धयोग्यतया सच्छिद्रं विहाय घटत्वेन तदितरान्षयो न तु छिद्रेतरत्वेन युग- दुःखाजनकत्वं विध्यर्थः किन्तु निषेधविधेः प्रामाण्यान्यथानुपपत्त्या पापाजनकत्वेऽपि विधिशक्तिस्तदभाव एव निषेधविधौ नत्रा बोधते इति वाचं । तथापि न विषं भक्षयेदित्यादिखौकिकनिषेधविधेर- प्रमाल्यापत्तेरिवादिति न किञ्चिदेतत् । वस्तुतस्तु निषेधविधी यत्र यदमिष्टं प्रमाणान्सरसिद्धं तदजनकत्वे विधिप्रत्ययस्य लक्षण तव यथासम्भवं कचित्पापाजनकत्वं कचिन्मरणाद्यजनकवच तस्यैवाभावी मना बोध्यते इत्येव तत्वमिति प्राडः । तादृशदुःखाजनकत्वं न विध्यर्थ रति मतेमाह, 'इष्टसाधनतेति, 'मामान्यत इति कलचभक्षणे रष्टसाधनतासामान्यस्य निषेधामुप- पत्तरित्यर्थः, 'बलवदनिष्टेति बलवद्देषविषयाजनकल विशिष्टेटमाध- मतेत्यर्थः, 'अशक्येति विधिप्रत्ययाशक्यस्थापि तादृशाजनकत्वरूप- विशेषणस्य निषेधबोधकवमित्यर्थः । 'यथा हौति, घटेन जलमा- हरेत्यति शेषः, 'न त छिद्रतरत्वेनेति न तु उद्देश्य-विधेयभावेन घटे तादाम्यसम्बन्धेन छिद्रेतरप्रकारेणावय इत्यर्थः, छिद्रेतरोप- स्थापकपदाभावादिति भावः। मनु घटपदादेव शत्या घटस्य साक्ष- पया च विनेतरस्थोपस्थितिः स्यादित्यत आह, 'युगपदिनि धुम- पदकस्य पदय वृत्तिइयजन्यपदार्थापस्थितिबारा भाब्दयोधजनक ·तत्वचिन्तामणौ पद्दत्तिहयविरोधात् तथाचापि बलवदनिष्टाननुबन्धि- वेनानुपस्थिती१) कथं तविषेधः । श्येनेनाभिचरन् यजेतेत्यच कथं विधिप्रत्तिः हिंसाया बलवदनिष्टानु- वविरहादित्यर्थः, 'तथाचापीति, विधिप्रत्ययादिति शेषः, 'बलव- दनिष्टाननुबन्धित्वेनेति तत्प्रकारेणेत्यर्थः, 'अनुपस्थितौ' इष्टसाधन- बानुपस्थिती, 'तनिषेधः' तस्य निषेधेऽन्वयः, तदुपस्थापकपदाभावा- दिति भावः। सकते, 'ज्येनेनेति, 'अभिचरन्' बधं कामयन् ज्येनेन यजेतेत्यर्थः, ज्येनेनेति कर्मनामधेयं, 'अभिचारो बधः' बधो हिंसा न तु मरणं, अग्रिमसकलग्रन्थामतेः, 'विधिप्रवृत्तिः' विधेः प्रा- मायं,. 'बलवदनिष्टेति बलवद्वेषविषयसाधनवादित्यर्थः, तथाच बुलवद्वेषविषयसाधनत्वेन हिंसाया एव बलवद्वेषविषयत्वात् तत्- साधनोभूतस्य श्येनस्थापि बलवद्वेषविषयमाधनत्वेन विध्यर्थस्य बाधितवान प्रामाण्यमम्भव इति भावः । न च मा हिंस्थात् सर्वा भूतानौत्यस्य यजौयपश्वासम्ममानुरोधेन वैधहिमेतरहिंसापरत्व- यावश्यकत्वात् ज्येनजन्यहिंसापि बलवदनिटामाधनमिति वा । (१) बसवदनिशाननुबन्धित्वेन नोपस्थितिरितौति क. । 'येनेनेति, अभिचारस्य हिंसात्वेन न हिंस्यात् सा भूतानि इत्यनेन नि- बिजयादित्यर्थः। न चामौषोमौययहिंसावदियमप्यनिषिद्धा शब्दबोधि- तत्वादिति वाच्यं । न हिंस्यादित्यस्य रागप्राप्तहिंसानिधेधपरत्वात् श्येनेन हिंसायांच रागप्राप्नत्वात् चमोषोमीयपश्वालम्बनस्य च क्रत्वर्थवेन वैधत्वा.

·शब्दास्यतुरीयखखे विधिवादः । बन्धित्वात् इति चेत्, न, तब कृतिसाध्यत्वे सतीष्टसा- धनत्वमेव योग्यतयान्वेति न तु बलवदनिष्टाननुबन्धि- त्वमपि अयोग्यत्वात्। निन्दार्थवादेन प्रायश्चित्तोप- प्येनजन्यहिंमाया वैधत्वविरहात् ग्येनेष्टिस्तु विधीयते न तु वैरिबधः तस्य फलत्वान्, यजौयपश्वालम्भनन्तु वैधं अनौषोमौयं पशुमालभेत वायव्यं छागलमालभेतेत्याद्यङ्गविधिश्रुतेः । न च तस्य वैधत्वाभावे- ऽपि ग्येन विधेः प्रामाण्यान्यथानुपपत्त्या निषेधविधेस्तदितरपरत्वमिति वाच्यं । ध्येनाद्यभिचारजन्यहिंसाया अपि नरकमाधनत्वश्रुतेः । साङ्यमतानुयायिनस्तु बैधाबैधमाधारणौ सर्वैव हिंसा अनिष्ट हेतः मा हिंस्यादित्यच मङ्कोचे मानाभावात् नरकविशेष प्रति हिंसायाः कार्य-कारणभावे लाघवाञ्च यजौयपश्वालम्भनादेच इष्टानिष्टोभयु- जनकत्वमेव तत्रानिष्टकल्पनायाश्च फलमुखत्वेनादोषत्वात्। अतएवाज- हिमाया अपि लघुतरप्रायश्चित्तं । न चैवं अनौषोमौयं पशुमाल- भेतेत्यादिविधेरप्रामाण्यापत्तिः तेन बलवद्वेषविषयाननुबन्धित्व- बोधनादिति वाच्यं । श्येन विधिवत्समाधास्थमानत्वात् उक्रक्रमेण बलवदनिष्टाजनकत्वस्य विध्यर्थत्वाभावाच्चेति प्राडः । 'अयोग्यत्वादिति विशेष्य-विशेषणभावे विनिगमनाविरहात् वैशि- दित्याडः । 'अयोग्यत्वादिति, ननु पदार्थः पदार्थेनान्वेतीति व्युत्पत्तः कथं तदेकदेशेनेछसाधनत्वमात्रेण छन्वय इति चेत्, न, गौरनित्य इत्यत्र विशे- धणानन्वयेऽपि विशेष्यमात्रेणान्वयस्य दर्शनात् विशेष्यस्य अयोग्यत्वे विशे- पणस्य विशेष्यान्विततया निराकाङ्कवादपरपदार्थेन नामान्ययो भवति तथा ·तापचिन्तामो देशेन च हिंसाया बलवदनिष्टानुबन्धित्वावगमात् । अतएव विहितेऽपि श्येने विगानाच ताविकपत्तिः। राग-द्वेषयोरुत्कटत्वेनानिष्टानुबन्ध्यंशस्य तिरस्कारात् कस्यचित् प्रवृत्तिरित्येके। अन्ये त्वभिचारस्य वैरिवध- व्यांशेऽपि शक्तिविषयत्वकल्पने गौरवाञ्च कतिमायेष्टसाधनत्व-बलवद्- देषविषयाजनकत्वेषु प्रत्येकमेव किरिति भावः । अयोग्यत्वमेवोप- पादयति, निन्दाति, 'हिंसाया इति, हिंसाया बलवद्वेषविषय- साधनत्वे च तत्साधनौभूतस्य स्पेनस्य सुतरां बलवद्वेषविषयसाधनत्वात् बलवद्वेषविषयमाधनत्वेन हिमाया एव बलवद्वेषविषयत्वादिति भावः । 'प्रतएव' हिंसाया बसवदनिष्टजनकलादेव, 'विहिते' इष्ट- माधनत्वेन बेदबोधिते, 'विगामात्' बलवद्वेषविषयहिंसामाधनता- मानान, 'तात्त्विकेति हिंसाजन्यनरकदुःखे बखवदेषवत इत्यर्थः । 'राग-द्वेषयोरिति शत्रु-तहधगोचरदेष-रागयोरित्यर्थः, 'अनिष्टाननु- बन्ध्यंमस्य' हिंसाजन्यनरकस्य, 'तिरस्कारात्' बसवढेषविरहात, 'रत्येक रति । केचित्तु अब श्येनत्वसामानाधिकरण्येन बलवदनिष्टाननुबन्धित स्थावयाच विधेरप्रामाण्यं पाततायिवैरिवधफलकस्य येनस्य बलव- दनिष्टावनकवादिति समादधिरे । गौनित्या इत्यादौ। अतएव तत्र खतन्लोपस्थितये नक्षमा निराकाव- मूलकमेव पदार्थः पदार्थेनान्वेतीत्वपि । नन्विरसाधन विशेष्यं बनवदगि- कामनुवन्धित्वं विशेषयमित्वत्रैव किं विनिगमवं वैपरोवस्थापि सवचत्वात् ।

·शब्दास्यतुरीयखडे विधिवादः । फलकत्वेन श्रुतत्वात् बधसाधनत्वेन श्येनो विधीयते न तु बधसाध्यनरकसाधनत्वेन नरकस्य फलत्वेना- श्रुतेः । न च जनकजनकस्य जनकत्वनियमः, कुम्भ- कारपिपरम्परायाः कुम्भजनकत्वापत्तेः विधिनैव श्येनस्य बलवदनिष्टाननुबन्धित्वबोधनाच्च । श्येनस्य नरकाहेतुत्वे अपेक्षितवैरिबधहेतुत्वे वा अवि- गानेन प्रत्तिः स्यादिति वाच्यं। श्वेनाबधो बधा- चावश्यं नरक इति प्रतिसन्धानेन विगानात् । 'विधीयते' अभ्युपगम्यते, 'बधमाध्यनरकमाधनत्वेनेति, 'अभ्युप- गम्यते' इत्यनुषव्यते । प्रमाणन्तरमाशकते, 'न चेति, मनु तस्य कुम्भकारपिटत्वेनाजमकत्वेऽपि कुम्भकारत्वेन जनकत्वमस्येवेत्यनुशया- दाह, 'विधिनैवेति। 'अविगानेन' बलवदनिष्टजनकत्वज्ञानाभावेन, तात्त्विकस्येति शेषः। 'विगानात्' बलवदनिएप्रयोजकत्वज्ञानात् । अतएव 'विशेष्यवतीत्यादिपूर्वग्रन्थोऽप्यसङ्गतः इति चेत्, न, बौछाया- मिसाधनत्यप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वकल्पनात्तविशेष्यक एव विशिके लिङ्ग- शतः। नन्वेतत् कृतिसाध्यत्वेऽपि तुल्यं चिकीर्षा निर्वाहार्थं कृतिसाध्यत्व- प्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वकल्पनात् । न घाख्यातत्वेन बतौ शक्तस्तत रख संसर्गमर्यादया कृतिसाध्यत्वलामान पृथकशक्तिकल्पनमिति वाच्यं । एवं सति कृतिसाध्यत्वस्य ज्ञानाप्रकारतया चिकौर्षायास्तत्प्रकारकत्वानुपपत्त। किच्च तथा सति लड़ादिवबिषयत्वेन कृतौ धात्वर्यान्वयः स्यात् न तु साथ- खेनेति एथग्युत्पत्तौ पृथक् भातोरावश्यकत्वाचेति छतिसाध्यत्वादित्रिषु 27 ·तापचिन्तामो पदमखरमरोज एवं मति बलवदनिष्टाप्रयोजकत्वज्ञानस्यैव प्रवर्तक- नथा तचैव विधिशकः ग्येने विध्यर्थबाधो दुर्वार एव मरकमाधन- खाभावेऽपि नरकप्रयोजकत्वात् । किञ्च नरकसाधनत्वाभावेऽपि बल- ववेषविषयसाधनत्वमस्येव नरकसाधनत्वेन बसवदेषविषयौताया- प्रत्येकं शक्तित्रयमेव यक्तं तौयायाः कारणत्वैकत्ववदिति चेत्, अत्र वदन्ति, अतिसाध्यत्वे उक्तवौजसम्भवेन एथकतावपि तदननुबन्धित्वविशिरोरसा- धनवे लाघवादकैव तिरिति तच्चिन्त्यं । तदननुबन्धित्वविशिवकृतिसाध्यत्वे एका शक्तिरियसाधनवमात्र एवापरेति विनियन्तुमशक्यत्वात् तोच शक्तित्रयमेव । अपि च इयसाधनत्वे तदननुवन्धित्ववैशिथ्यं सामानाधिकरण्य- रूपमेव वाच्यमन्यस्थासम्भवात् एवञ्च धर्मान्तरे तदननुबन्धिखसमानधिकर. यस्येवसाधनत्वस्य वैशिध्यं यत्र सविधानभोजनादौ बाधावतारकालेऽवगतं तत्रापि प्रवृत्तिप्रसङ्ग एव । न च तदिष्टसाधनत्वं भिन्नमेवेति वाच्यं । अनुगत- प्रत्ययादनुगतस्यैव तस्य शक्यत्वात् तस्मात् प्रवृत्तिविषयविशेष्यक-त्रितय- प्रकारकं ज्ञानं म्टग्यते तञ्च भक्तौ न लक्षणायां सविभक्तौ तदभावेऽपि तिह- विभक्तौ तदभ्युपगमात् । अतएव रथो गच्छतोत्वत्र व्यापारलक्षणेति निरतं । विनिगमनाविरहेण विशिष्ठस्याशक्यत्वात् एवञ्च सप्रमाणकं गा- नार्थवे गौरवं न दोषाय । किञ्च विशिशशक्यत्वे सामानाधिकरण्यरूपं वैशिध्यमपि शक्यं शक्तित्रये तु तत् संसर्गमर्यादयैव भासते इति विप- रौतमपि गौरवमिति संक्षेपः । वयन्तु ब्रूमः, तदमनुवन्धित्वं बलवद्वेषविषय- दुग्णाजनकत्वमेव वाच्यमन्यम्य निर्वामशक्यत्वात् एवञ्च यस्य श्येनजन्यदुःखे न तादृशोदेषस्तं प्रति तदन्वययोग्यमन्यं प्रति नेति वेदार्थनिछा न स्यात्, तथाच तज्ञानस्य प्रवर्तकत्वेऽपि पूर्वोक्तयुक्त्या तन्म शक्यमतो मात्र विधि- प्रवचनुपपत्तिः । न च वैरिवधकामनाया अधिकारिविशेषणत्वात् तत्- कामस्य बलवदनिकाननुबन्धित्वान्वय इति तत् सर्वत्र योग्यमेवेति वाचं ।

·शब्दात्यतुरोषखडे विधिवादः । ननु श्येनोमरणफलकव्यापारत्वेन हिंसा सा, नरकजनिकेति चेत्, न, न हि साक्षात्-परम्परा- हिंसाया एव माधनत्वात् दुःखत्वपर्य्यन्तप्रवेशे प्रयोजनविरहेण बख- वद्वेषविषयाजनकत्वमात्रस्य विध्यर्थत्वात्। म च ज्येन विधिप्रामाणा- न्यथानुपपत्तिरेव प्रयोजनं तस्य तदंशान्वयानभ्युपगमेऽपि प्रामाण्यम- भवात्, अपि च श्येनस्याभिचारलेन नरकसाधनलमपि प्रमाणसिद्धं मनुनाभिचारस्य उपपातकत्वेन परिगणनात् “नाभिचरेत वैरिमिति श्रुतेः, अतएव "अभिचारमहीनञ्च(९) चिभिः सपोहतौति प्रायश्चित्तोपदेशोऽपौति ध्येयं । मनु ग्येनस्य हिंसात्वात् मा हिंस्या दित्यनेन मरकसाधनत्वबोध- मात् तस्य नरकमाधनलमस्येवेत्यन्येषां मत एवागते, 'नविति, (१) अभिचारमरोणाश्चेति क° परन्तु अयं पाठो न समोचौनः । तत्कामस्यापि तात्त्विकस्थात्र देषोत्कयात् । म हि तात्त्विको ग प्रवर्तत इति तस्य वैरिबधेच्छापि नास्तीति । नन्विदमिठसाधमत्वेऽपि तुल्यं खर्गेऽपि सर्व- स्वेच्छाविरहादिति चेत्, ग, खर्गकामनायास्तत्राधिकारिविशेषणत्वेन तत्- काम प्रति तस्य सर्वत्रान्वययोग्यत्वात् एवं कृतिसाध्यत्वेऽपि खरूपयोग्य- तायाः सर्वत्र सत्त्वादिति दिक् । 'रागेति, शत्रुबधे रागौत्कयं शत्रौ देषौ. त्वयं, यदा श्येनादिनिष्ठानिछानुबन्धित्वतिरकारस्तदा तज्जन्यनरके वलवड- देषाभावात् प्रत्तिरिति भावः । 'अन्ये विति, बत्रेदमनभिमतिवीनं यदि प्रयेनाद्वधो बधाच नरक इति बलवदनिष्प्रयोजकत्वज्ञानानिवृत्तिस्तदा बलवदनिधाप्रयोजकत्वज्ञानमेव प्रवर्तकं वाच्यं धन्यथा तत्रापि प्रत्या- पत्तिरेवच तत्रैव लिङ्गादिशक्लिरिति तदन्वयायोग्यमेवेति । 'सा ऐति, ·तापचिन्तामो साधारणमरणफलकव्यापारो हिंसा, कृपादौ विनष्टे गवि तत्कर्गोिवधकर्तृत्वापत्तेः बध्यस्यापि इन्तुर्मुत्यू- त्पादनहारेणात्महन्तृत्वप्रसङ्गाश्च । न हि अनुत्पादित- मन्युः कश्चित् कमपि व्यापादयति, किन्वनुनिष्यादि- मरणफलकोव्यापारो हिंसा यदनन्तरं मरणं भवत्येव । यद्यपि श्येनस्य हिंसात्वेऽपि वैधहिंसावादेव न नरकसाधनत्वं नि- षेधविधेस्तदितरपरत्वात् तथापि तदुपेक्ष्य प्रसङ्गात् हिंसालक्षणं वि- वेचयितुं समाधानान्तरमाह, 'म हौति, 'मरणफलकेति मरणप्रयो जनवेत्यर्थः, 'कूपादाविति, कूपादेरेव तत्र मरणजमकत्वेन हिंसा- खादिति भावः । 'व्यापादयति' मारयति, 'अनुनिष्यादौति, अव्यव- हितानन्तर्यमनुशब्दार्थः, तथाच स्वाव्यवहितोत्तरभाविमरणरूपं फल यस्य तादृशो व्यापारो हिंसेत्यर्थः, फलपदमनन्यथामिद्धत्वशाभाय, एतदेव विदयति, 'यदनन्तरमिति यदव्यवहितोत्तरमित्यर्थः, 'एव- तथाच बनवदनिशाननुबन्धित्वमन्धयायोग्यमेवेति भावः। थापाततो महा- बंवलक्षणमाह, 'धनुनिष्पादौति, 'अनुनिष्पादि' खाव्यवहितोत्तरवर्ति मरणं पलं यस्य । न चैवं पलपदवैयौँ, मरणाजनक-तदव्यवहितपूर्ववर्तिन्यति- व्यामिवारकत्वात् यत्किचितसम्बन्धेन मरणस्य तदीयत्वात् फलपददाने च बन्ध-जनकसम्बन्धेन तदीयत्वलाभानोक्तदोषः । नन्वेवं खड्गाघातोऽपि हिंसा तस्थाप्यव्यवहिवमरणपणकावाभावादिति चेत्, न, 'मरणपलकेत्यत्र तादृशमर पलं यस्य तादृशो थापारो यस्येति मध्यपदलोपिसमासाश्रय- मादित्येते । बन्थे तु मरणं प्राणशरीरविभागल्यं पलं यस्य स मरणपक्षका नस्यात् ·शब्दायतुरोयख विधिवादः । २१२ न च श्येनस्तथा, किन्तु खगहननादिकमेव। अथ मरणानुकूलव्यापारो मरणोद्देशेनानुष्ठीयमानो हिंसा श्येनश्च तथा कूपादौ च न मरणोद्देशेनानुष्ठीयमान- कारेणानन्यथा सिद्धत्वमुक्तं । 'नच श्येन इति, तस्य मरणं प्रत्यन्यथा- मिद्धत्वात् अपूर्वखगाभिघातादिना व्यवधानाच्चेति भावः । 'खड्ग- हनन' प्राणखगाभिघातः, प्राणखगाभिघातादेव प्राणशरीरसंयोग- ध्वंसः प्राणो हि खगाभिहत उस्कामतौति खड्गप्राणाभिघातस्य हन्तृव्यापारस्य तथात्वादिति भावः । अत्र दैवान्मरणव्यवहितपूर्व- । वर्तिनि मराजनकेऽतिव्याप्तिवारणाय अनन्यथामिद्धत्वप्रवेशः, कूप- खगादावतिव्याप्तिवारणयाव्यवहितोरभावौति । नन्वेवं खगाभिषा- तादावव्याप्तिः प्राण-शरीरसंयोगध्वंसविशेषस्य प्राण-शरीरविभाग- विशेषस्य वा मरणस्य तदव्यवहितोत्तरोत्पत्तिकत्वाभावात् प्राण- क्रियादिना व्यवधामात् । प्रथाच खक्षणव्यवहितत्वं नोकं किन्तु खाव्यवहितोत्तरत्वं, तच खध्वंमाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणत्वे मति खाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणत्वं, इत्थश्च स्वाधिकरणयत्किञ्चित्- । प्राणपरिस्पन्द एव सोऽनुनिष्पादौ यस्य स खड्गप्राणयोगस्तथेत्याङः। अपरे तु खाङ्गमव्यवधायकमितिन्यायेन व्यापारस्याव्यवधायकत्वानोक्तदोष इत्याहुः । 'गौरवादिति । यद्यपि तत्रानुनिष्यादित्वं विशेषणमत्र तदुवेशनानुष्ठीयमा- गत्वमिति न गौरवं तथापि बणपाकपरम्पराभूते न हन्तृत्वमिति तदारणा- यानुनिष्यादित्वमत्रापि विशेषणमावश्यकं वाच्यमिति खाभ्युपगमावलम्मेन मरणोद्देशांशप्रवेशाइगौरवमुक्तां, यदि च तत्रापि हन्तत्वमेवेति नात्र तदि- शेषणं तदा दोषान्तरमाह, 'मरणेतीति प्रकाशः।

·२१० सावचिन्सामग्री त्वमिति चेत्, न, एवं सति गौरवात् मरणानुहेशन क्षणाव्यवहितक्षण एव वर्तते इति न कोऽपि दोषः। रत्थच मरणं प्रत्यनन्यथामिद्धत्वे मति मरणाव्यवहितपूर्ववर्त्तिव्यापारत्वमिति फलितार्थः, मरणश्चात्र प्राण-शरीरसंगोगध्वंसविशेष एव विवचितो न तु तादृशविभागविशेषः प्राण-शरीरयोरपि हिंसात्वापत्ते, चरम- क्रियाविभाग-संयोगानां हिंसात्वन्तु इष्टमेवेति चेत्, न, हिंसक- पुरुषस्य कूप-खगादेश्च हिंसात्वापत्तेरिति । न च मरणं फलं यस्य म मरणफलकः प्राणपरिस्पन्द एव “मत्रिपातादेव मरणमित्यायु- वेदात् मनिपातानन्तरं प्राणक्रियानभ्युपगमे तु मनिपात एव मः, अनुनिष्पादौ मरणफलको यस्य तादृशो व्यापार इति बमोहि हयगर्भकर्मधारयः, खगाभिघातजनकीभूतखड्गपूर्वदेशसंयोगनाशो- ऽपि हिंसैव, अनुनिष्यादित्वच्च स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणभावित्वमतो न खड्गादिष्वतिव्याप्तिरिति वाच्यं। वैरिनिष्ठदुरितापूर्वमादाय येन- स्थापि हिंसालापत्तेः तस्यापि मरणफलकत्वादिति मैवं, अनु- निष्यादि मरणं फलं यस्य मोऽनुनिष्पादिमरणफलकः प्राणपरि- स्पन्द एव म एव व्यापारो यस्य म खगाभिघातादिहिंसेत्यर्थात् व्यापारत्वञ्च समवायिकारणातिरिक्रकारणविधया अमाधारण- जन्यत्वमतो म प्राणदिष्वतिव्याप्तिः, श्वेनश्च न वैरिमाणपरिस्पन्द- जनको मानाभावात् किन्तु तबन्यदुरितापूर्वमेव तजनकं तच हिंमैवेति दिक् । 'गौरवादिति मरणोद्देशेनानुष्ठीयमानत्वप्रवेथे गौरवादित्यर्थः। ननु भवतामपि अनुमिष्यादिषांशस्थाधिकस्य प्रवे- ·शब्दाख्यतुरौयषखे विधिवादः । २१५ क्षिप्तनाराचाइतब्राह्मणे च हिंसा न स्यात् । किच्च' हिनस्तिधात्वर्थे अवच्छेदकं फलमव्यवहितमेव मरणं अव्यवहितफलकस्यैव व्यापारस्य धातुवाच्यत्वात् श्र- न्यथा परम्परया विक्लित्तिफलकानकामेष्टतण्डुलक्रया- दावपि पचतीतिप्रसङ्गात् । एवं खगाभिघातानन्तरं यत्र विलम्बेन मरणं व्रणपाकपरम्परया वा अन्ने विष- प्रयोगेण वा तत्र हन्तृत्वं प्रायश्चित्तादि च न स्यात् इति चेत्, न, प्रायश्चित्ततुल्यतार्थ हि तब हन्तव्यपदेशो शात् क गौरवमत प्राइ, 'मरणानुद्देशेनेति, 'नाराचः परः। ननु तस्य हिंसात्वाभावे इष्टापत्तेरेव तत्कर्तुईन्तृत्वव्यपदेशो भान इत्यस्वर- मादाह, 'किञ्चेति, ददश्च यथाश्रुतलक्षणाभिप्रायेण । घाइते, ‘एवं- मिति, 'खड्गति, यत्र खगाभिघातानन्तरं ब्रपाकपरम्परया मरणं यत्राचे विषप्रयोगेण वा विलम्बेन मरणमित्यन्वयः, 'हन्तृत्वमिति 'म स्थादित्यनेनान्वयः, दूषणान्तरमाद, 'प्रायश्चित्तादि चेति । मन्वेवश्चेन्मरणोद्देभेन क्रियमाणमरणानुकूलव्यापारत्वमेव हिंसात्वमस्तु भवन्मतेऽत्रेव मरणानुद्देशेन चिप्तनाराचाबाह्मणमरणे हन्तृत्वव्यपदेश- स्थापि गौणत्वस्य सुवचत्वेन विनिगमकाभावादित्यत आह, 'विनि- * इवापत्तिमाशङ्याह, 'किचेति, शकते, 'एवमिति । ननूप्तरीत्या न माधवं तयाच विनिगमकाभावादन्योद्देशक्षिप्तनाराचहतब्राह्मण एव हन्तु त्वव्यपदेशो गौणोऽख ब्रह्मपाकपरम्पराभूते च हन्तृत्वं मुख्यमेव तथाचा- ·२१८ वावचिन्तामणे गौणा, विनिगमकञ्च लाघवमेव । वस्तुतस्तु मरणोद्दे- शेन कृतोऽदृष्टाहारकस्तदनुकूलव्यापारो हिंसा श्येन- गमकञ्चेति, यद्यपि अनुनिष्यादित्वस्याधिकस्य प्रवेशात् कुतो लाघवं तथापि अस्मन्मते हिंसाधावर्थ एव हिंसापदेन बोध्यते इति लाघवं भवन्मते हि हिंसापदस्य समुदायस्य मरणोद्देशेन क्रियमाणमरणानु- कूलव्यापारे प्रत्यन्तरं कल्पनौयमिति गौरवमिति भावः । नन्द- व्यवहितफलकव्यापार एव धात्वर्थ इत्ययुकं गमधातौ व्यभिचारात उत्तरसंयोगस्याव्यवहितफलवाभावात् विभागादिना व्यवधानात् ददातीत्यादौ व्यभिचाराच खखत्वध्वंसानन्तरमेव परखत्वस्योत्पादान सम्प्रदानखौकारविलम्बेन विलम्बात्, किवं प्राणक्रियैव हिंसा स्यात् न तु खगाभिघातः प्राणक्रियया व्यवधानात् गलावसंयोगेऽतिव्या- प्तियेत्यरचेराह, 'वस्तुतस्विति, कूपादौ गस्तानसंयोगे चातिव्याप्ति- वारणय 'मरणेद्दे शेनेति, मरणोद्देशेन धान्या क्रियमाणे तादि- भक्षणेऽतिव्याप्तिवारणाय 'अदृष्टाहारकस्तदनुकूलेति अदृष्टादारकम- रणप्रयोजकत्यर्थः, प्रयोजकत्वं फलोपधानरूपं नातः खरूपयोग्येऽति- प्रमशः, त्रिसन्ध्यं अच्युतं केशवमित्यादिस्तवपाठे गङ्गामरणफलके- ऽतिव्याप्तिवारणय 'अदृष्टादारकेति, न तु बधामापादावतिष्याप्ति- व्याप्तिर्गलनमावभरणेऽतियामित्यपरितोषादाह, 'वस्तुतल्लिति, तन्भरणे- देनेवि बोध्यं तेन विहङ्गममरणोद्देशे क्षिप्तनाराचहतब्राझोऽपि न ब्राह्मणवधः । न चैवमन्यनामोद्देशक्षिानाराचेन तदन्यवाझये रतेऽपि अभावधी न स्यासन्मरणस्य तत्रानुद्देस्यत्वादिति वाच्यं । इशापत्तरित्येके ।

·शब्दाख्थतुरीयखरडे विधिवादः । वारणाय तत्, तस्यापि हिंसात्वे इष्टापादमस्य सकरत्वात् पाय- चित्तादि हामस्य वाचभिकत्वात् । मोन्दडोपाध्यायस्तु सकलरिपुक्षयकामकृतदुर्गामाहात्म्य पाठगदे:(१) अदृष्टद्वारा रिपुमरणहेतुत्वानद्वारणायादृष्टाद्वारकत्वं विशेषणमा- वश्यक, न हि ज्येनवमोऽपि हिंसैवेति परेण सुवचं, सर्वस्य सर्वदा नत्र हिंसाव्यवहाराभावात् प्रायश्चित्तानुपदेशाच्च । अतएवाविगा- नेन तच शिष्टानां प्रवृत्तिरपौत्याहुः । मिश्रास्तु नरकविशषजननौपथिकरूपमेव इह लक्ष्यं । नच हिंसामानं तथा, तस्य मर्वमाधारण्यात्, किन्तु मरणकर्टत्वं नरक- विशेषजनकमतः कर्तुरेव प्रत्यवायो नान्यस्य, कर्तत्वञ्च अदृष्टाद्वारक- तदनुकूलव्यापारगोचरकृतिमत्त्वं अन्यथा घटभोनुर्घटकर्तृत्वापरतो नादृष्टाद्वारकेति व्यर्थं, तच्च श्येनमपि वारयति न तु तदर्थं तदुपात इत्याहुः । तत्र, 'ननु ध्येन इत्यादिना हिमालक्षणस्यैव प्रकृतत्वात् (१) सकलोपदवक्षयकामवतदुर्गामाहात्म्यपाठादेरिति ग.। ब्राह्मणमरणोद्देश्यकब्राह्मणमरणफलकव्यापाररूपाया ब्राझणहिंसायास्तत्रा- प्रयवादित्येके । 'यदि चेति, ननु यदि सप्तमौतैलाभ्यङ्गः अनुद्दिश्य कृत- सदा प्रथमविशेषणेनैव वारितः, यदि च तदुद्दिश्य छतस्तदा असम्भवः इछ- मरणस्यानुद्देश्यत्वात् उद्देश्यत्वे वा ध्येनतुल्यतया सोऽपि हिंसैवेति परेण सुवचत्वात्, कथं तदुपरम्भेनादृशाद्वारकत्वं विशेषणमिति चेत्, अत्र ब्रूमः, सकलानिएक्षयकामकृतदुर्गामाहात्म्यपाठादेरदृष्छदारापि रिपुमरणहेतु- वात् तदारणार्थमदृछाहारकत्वं विशेषणमावश्यकं तस्य रिपुमरणोदेशेनैव अनुष्ठीयमानतया तहिशेषणेनावारणात्, न हि प्रवेनवत् सोऽपि हिंसवेत्वपि 28 ·नावचिन्तामो थाहष्टहारा मरणसाधनमतो न हिंसा। यदि चादृष्ट- हारापि मरणसाधनं हिंसा स्यात् तदा सप्तमौतेला- तद्- नया एव नरकजनकत्वात् । न चातिप्रमङ्गः, सम्बन्धविशेषण भङ्गात् । किश्चादृष्टद्वारकमरणानुकूलव्यापारगोचरकृतिमत्त्वात् मा भूदमौ मरणकर्ता हिंसाकर्टता च केन वार्यतामिति कुतो न स्थेनो नरकविशेषतः । केचित्त ध्येनेनाभिचरन् यजेतेतिश्रुत्यर्थबाधभिया ग्येनवारण- योतविशेषणमित्याहुः। तदमत्, कृतिमाध्यत्वे मतौष्टसाधनत्वमेव विधिना बोध्यते न तु बसवदनिष्टाननुबन्धित्वमपि अयोग्यत्वादिति केषाश्चिन्मतेनैव श्रुत्यर्थापपत्तेः । 'मरणमाधनं' मरणप्रयोजक, एवमुत्तरत्रापि, यद्वा ज्येनस्य मरण- जनकव्यापाराजनकत्वेऽपि मरणजनकत्वमस्त्येवेत्यभिप्रायेणेदं । 'तदा मन्तमौतेलेति । न च सप्तमौतैलाभ्यङ्गो न दृष्टभा-मरणोद्देशेन कृत- इति प्रथमविशेषणेनैव स वारित इति वाच्यं । वैराग्यादिना तदु- परेण सुवचं, सर्वस्य सर्वथा तत्र हिंसाव्यवहाराभावात् प्रायश्चित्तानुप- देशाच । अतएवाविगानेन सर्वेषां तत्र प्रवृत्तिरपि तहत्तदुद्देश्यककृतला. भ्यङ्गस्यापि न हिंसात्वमिति तद्दारणायायौदं। न चेयमरणमनुद्देश्यमेवेति वार्थ। वैराग्यादिना कदाचित् तत्सम्भवादिति । केचित्त स्तुत्यर्थवादभयेनैव श्येनस्यावश्यवारणीयतया अदृशाहारका विशेषणमावश्यकमिति सप्तमोतैलाभ्यङ्गोवारितोऽपि पुनर्वार्यते न तु तदा- रणार्थमेव विशेषणमित्याः ।

·মুহাম্মী বিধিবাঃ। भ्यङ्गस्यादृष्टहारा इष्टभार्याविनाशहेतुत्वादभ्यङ्गकर्तु- हिंसकत्वापत्तिः। अतएव कूपादौ गोमरणेऽपि न बधकर्तृत्वं तत्कर्तः, गललमान्नमरणे न भोक्नुन वा परिवेषयितुरात्महन्तृत्वं ब्रह्महन्तृत्वं वा व्रणपाकपर- म्परया विलम्बेन विषप्रयोगेण च हन्तृत्वं मुख्यमेव न हेशेन कृततैलाभ्यङ्गस्थापि न हिंसात्वमिति तदारणाय तदुपादा- नात् । दूदमापाततः उद्देश्यत्वे श्येनतल्यतया मोऽपि हिमवेति परेण सुर्वचत्वात् किन्तु त्रिसन्ध्यस्तवपाठ एवातिप्रमङ्गो बोध्यः । मरणोद्देशेनेत्यस्य प्रयोजनं दर्शयति, 'प्रतएवेति, भोकुरात्महन्तृत्वं परिवेषयितुर्बाह्मणहन्तत्वमित्यन्वयः, 'बणपाकेति खड्डाभिघातान- न्तरं ब्रणपाकपरम्परयेत्यर्थः, 'विलम्बेन विषप्रयोगेण चेति विष- प्रयोगेन विलम्बेन चेत्यर्थः, यत्र मरणं तचापौति शेषः । तत्रापि यत्तु नरकविशेषजनकताप्रयोजक रूपमिह विवक्षितं तस्यैव प्रकृत- वानरकविशेषहेतुश्च न मरणानुकूलथापारमात्र अकामकृते तत्प्रसङ्गात् पत्राईफलबलात् तद्यापारकर्तुरेव तन्नरकविशेषभागित्वात् कर्ता च व- दिच्छापूर्वकतहिषयककृतिमान तु तविषयककृतिमन्मात्रं अतएव वन्न व्यपदेशो मक्तो भूतं न तु मया कृतमिति, यथा च तदुद्देश्यकत्वपूर्वकत्वं तथादृष्टाहारकत्वमपि अदृष्टद्दारककृतेः कर्तृत्वानिर्वाहकत्वात्, अतएवं घटभोक्ता न तत्कर्तेति व्यवतियते, तथाच नरकविशेषजनकताप्रयोजक तद्यापारकर्टत्वमिति कर्ट त्वनिर्बाहायैवविशेषणमिति तचिन्त्यं, तावता मरणं प्रत्यकर्ट त्वेऽपि तदनुकूलव्यापारकर्ट वबाधकाभावात् । नहि मरणा- ·तत्वचिन्तामो स्वनुनिष्यादिमरणफलकत्वं गललमानमरणे स्वहन्त- वापत्तेः। अन्योद्देशेन क्षिप्तनाराचेन इते ब्राह्मणे ब्रह्महन्तृत्वं न स्यादिति चेत्, न, इष्टापत्तेः व्यपदेशस्तु खगाभिघातादेरदृष्टाद्वारा मरण प्रयोजकत्वात् तदुद्देभेन कृतत्वाच्चेति भावः। पूर्वोक्कलक्षणपरित्यागे हेतुमाह, 'न विति, 'गललग्नेति । न च मा हिमेव प्रत्यवायाभावस्त वाचनिक एव यथा स्मतिः "क्रिय- माणोपकारे तु मृते विप्रे न पापभागिति(१) वाच्यं। तथा व्यवहारापत्तेः, प्रत्यवायाभावान व्यवहार इति चेत्, न, मति व्यवहार्य तस्थाकिञ्चित्करत्वात् वैधपशुघातस्य हिंसात्वव्यवहाराच । म चैवं ततस्पतिवैयर्थ्यं तस्य हिंसात्वाभावेन प्रत्यवायजनक- बस्यासम्भावितत्वादिति वाचं । न्यायमूलस्मत्यन्तरवदुपपत्तेः । 'इष्टापत्तेरिति । न चैकमेव ब्राह्मण मुद्दिश्य क्षिप्तनाराचेन तदति- रिक्रब्राह्मणे हतेऽपि ब्रह्मबधो न स्यात् तन्मरणस्य तत्रानुद्देशादिति वाचं। ब्राह्मणमरणोद्देश्यकब्राह्मणमरणफलकव्यापाररूपाया अनु- गतहिंमायास्तचाप्यनपायात्, न हि चैत्रादिविशेषघटिता ब्रह्महिमा, (१) न दोषभागितौति क । लश्येनयामान्तर्मतव्यापारकलापेऽपि कर्तव्ये कृतेरदृशद्वारकत्वं । न घ मरसकटखमेव नरकविशेषजनकमिति वाच्यं । खडगाघातादिना यत्र मरण तत्रापि नरकानापत्तेः । न हि प्राण-शरीरविभागादिरूपे मरणे बमदा कर्डलं, तदुपादाने गौरवादमदादिज्ञानाजन्यत्वादिति प्रकाशा ·शब्दावतुरीयंख विधिवादा । २२९ गौणः प्रयोगोलक्षणयापि समर्थयितुं शक्यते तत्पधे- ऽतिप्रसङ्गोवारयितुं न शक्यत इतीदमेव विनिगमकं । अतरव* अतदुद्देशेन कृतेऽपि निषिद्धे प्रायश्चित्ताई- मुक्त। अननुगमापत्तेः। ननु बणपाकपरम्परया मृत एव तव्यपदेशो गौणोऽस्तु तथाचानुनिष्यादिमरणफलकव्यापारत्वरूपमेव हिंसात्वमस्त विनिगमकाभावादित्यत आह, 'प्रयोग इति, 'तत्प' अनुनिष्या- दौत्यादिलक्षणपक्षे, 'अतिप्रसङ्ग इति, गस्ललमानमरण इति शेषः 'अतएव' गौणहिमायवहारादेव । न चैवं पित्रा मात्रा वा शिक्षार्थ चपेटप्रहारादिना दैवात् मते ब्राह्मणे हिंसा न स्यात् तन्मरणो- देशेनाकृतत्वादिनि वायं। इष्टापत्तेः प्रत्यवायोऽपि न तत्र तथाच स्मृतिः "क्रियमाणोपकारे तु मृते विप्रे न दोषभाक्” इति । नन्वत्र मरणं प्राणस्य क्रियाविशेषो वा विभागविशेषो वा संयोगवं- मविशेषो वा। न चैतेव्वेकतर इति वाच्छं। अन्यतमोद्देशेन कृते- ऽव्याप्नेः, सर्वमिति चेत्, न, एकमात्रोद्देशेन कृतेऽव्याप्तेः । न च हिंमापदस्य नानार्थता, मा हिंस्यादित्यादिश्रुतौ हिंमापदार्थस्थान- भुगतस्था निर्वचनात्, अन्यतम इति चेत्, न, तथापि मरणसमशील शिरश्छेदादिकमुद्दिश्य कृते व्यापारेऽव्याप्तिः । मैवं, मरणपदेनाच.. शिरम्छेदादिकमन्तर्भाव्यान्यतमस्य उकत्वात् । * मरणोद्देशेनेत्यस्य प्रयोजनं दर्शयति, 'अतरवेति । ननु व्रणपाक- परम्पराम्त एव तद्यपदेशो मौणोऽस्तु विनिगमकाभावादित्यत आह, ·२१२ तत्त्वचिन्तामो अपरे तु अनभिसंहितनरान्तरव्यापारमहारोकृत्य हरिनाथोपाध्यायलक्षणं दूषयितुमार, 'अपरे विति, मरण- साधनवमात्रीको खड्गकारस्य खड्गघटनायाश्च हिंसात्वापत्तिः श्रत- उत 'कृत्यान्तं, तस्य तु नरान्तरव्यापारः खगप्राणाभिघात एव हारमिति नातिप्रसङ्गः तथात्वेऽपि अन्ने विषप्रयोगेऽव्याप्तिः तस्य हि नरान्तरव्यापारो भोजनमेव दारमतः 'अनभिमंहितेति, भोज- नन्तु अभिसंहितमेवेति अनेनेदं भोक्रव्यमित्य भिसन्धाय विषप्रयो- गात् अतएव परद्वारा विषं दत्त्वा मरणेऽपि गतं विशिष्टव्यतिरे- कात्, अनभिसंहितप्राणक्रियाद्वारक-खड्गाभिघातादिमङ्ग-हाय 'नरा- तरेति हिंमकत्वेना भिमतभिन्ननरेत्यर्थः, प्राणक्रिया तु न नरव्या- पारः प्राणस्य नरवाभावात् प्राणक्रियाया अपि परम्परया हिंसक- मरस्यैव व्यापारत्वात्तदोषतादवस्थमतो हिमकभिनेति । यद्दा दैवाबाह्मणमरणमाधनस्य अन्योद्देशेन चिप्तनाराचक्रियायाः सङ्घ- हाय हिंसकभिनेति, अन्यथा ततक्रियाया अनभिसंहितनर- यापारः परम्परया हिंसकनरजन्यब्राह्मणप्राणशराभिघात एव तस्यैव द्वारत्वादव्याप्यापत्तेः, इत्यञ्च ब्राह्मणप्राणशराभिघातो न हिंसकन- रभिनव्यापारः प्राण-गरयो रत्वाभावात् ब्राह्मणस्य तु तदजनक- बात, अभिमंहितनरान्तरव्यापारं दारोक्त्येत्युको खगघातादाव- 'प्रयोग इति, 'तत्यक्ष इति, अनुनिष्यादौत्यत्रेत्यर्थः, 'अतिप्रसङ्ग इति, गललमानमरण इति शेषः, । 'अनभिसंहितेति विशिष्यानभिसंहितेत्यर्थः, ग्येने तु नरान्तरस्य वैरिणो व्यापारी विशेषाकारेणाभिसंहित एव हार- ·शब्दाख्यतुरीयखबड़े विधिवादः । २२९ मरणसाधनं हिंसा खजकारस्यानभिसंहितनरान्तर- व्यापारद्वारा मरणसाधनत्वं तस्य हि नरान्तरव्या- पारो नाभिसंहितः किन्तु धनलाभ इति खड्गकारो न घातकः । विषस्यान्ने प्रक्षेपेण नरान्तरव्यापारी भोजनमेवाभिसंहितः अनेनेदं भोक्तव्यमित्यभिसन्धाय विषप्रयोगादिति हिंसैवान्ने विषप्रयोग इति । तन्न । ध्याप्तिरिति ननदयं । न च दैवान्महिषादिमरणमाधनेऽन्योद्देशक- कूपादावतिव्याप्तिः तस्थानभिमंहितमहिषव्यापारद्वारकत्वेऽपि अन- भिमंहितनरान्तरव्यापारद्वारकत्वाभावादिति वाच्यं। नरपदस्य प्रा- णिमात्रपरत्वात् । न चैवं श्येनोऽपि हिंसा स्यात् अपूर्वस्यानभि- संहितत्वाभावादिति वाच्यं । अस्मिन्मते तस्यापि लक्ष्यत्वात् श्रुतिस- अतिश्चोतरीत्यैव । खड्गकारेऽतिव्याप्तिमुद्धरति, 'खगकारस्येति, खड्गघटनामादाय खड्गकारे हन्तृत्वप्रसङ्ग निराकरोति, 'तस्य हौति, 'न घातकः,' खड्गघटनामादायेत्यादिः । यद्दा खगघटनामादाय खगकारे हन्तृत्वप्रसङ्गं निराकरोति, 'खड्गकारस्येति, करणं कारः घटनेति यावत्, 'तस्य हौति तत्कर्तुहौत्यर्थः, यथाश्रुते 'खड्कारो म घातक इत्यमिग्रन्थासङ्गतेः । ननु अनभिसंहितत्वं मरणहेतुत्वे मानभिसंहितवं विवक्षितमतः परिवेषके न प्रमङ्गः इत्यत पाह, मिति न तत्रातिप्रसङ्ग इति भावः । अत्र श्येनोऽपि सङ्गाह्य एवेत्यन्थे । साक्षादयत्र मरणं तत्परिग्रहाय नमइयं, मरणसाधनमित्युक्त खड्ग- ·२२४ तत्वचिन्तामणी गललमकवलायच मरणं तब परिवेषयितुर्यातक- तापातात् अनेनेदं भोक्तव्यं इत्यभिसन्धाय परिवेषणा- ब्रोक्तुरात्महन्तृत्वापत्तेश्च अनभिसंहितनरान्तरव्यापार- महारौकृत्य मरणानुकूलानभक्षणानुष्ठानात् । अत- एवाव्यवहितप्राणवियोगफलको व्यापारो हिंसा व्रण- पाकपरम्परया मते तु हन्तृत्वं व्यापारस्याव्यवधायक- त्वादिति निरस्तं। स्यादेतत् नेष्टसाधनता विधिः नित्ये सन्थ्योपास- 'भोकुरिति, 'श्रतएवेति भोनुरात्महन्तृत्वापत्तेरेवेत्यर्थः, 'व्यापार- स्थाव्यवधायकत्वादिति, तथाच श्येनोऽपि हिंसैव व्यापारस्याव्यवधा- यकत्वादिति भावः। न चानुनिष्पादौत्यनेन पौनरुक्त्यं, तत्राव्यव- धानसामान्यं मरणे विवचितं पत्र तु व्यापारेतरेणान्यवधानमिति भेदात् । यद्दा पूर्वलक्षणे मरणपदं विभाग-संयोगध्वंसयोर्मध्ये यत् परं तदन्यपरमत्र वियोगपदमिति भेदः । मौमांसकः प्राङ्कते, 'स्थादेतदिति, "विधिः' विधिप्रत्ययार्थः, 'म कारस्यापि हिंसापत्तिरित्यत उक्तं, 'नरान्तरव्यापारमहारोकृत्येति, अन्ने विषप्रयोगेऽव्याप्तिवारणाय 'अनभिसंहितेति, अन्योद्देशे क्षिप्तनाराचेन इन्तत्वपरिग्रहायान्तरपदमित्याहुः । नन्वयं व्यापारोऽस्य मरणं जनयत्वि- त्येवमाकारकमभिसन्धानं विवक्षितमिति परिवेषणे नातिप्रसङ्ग इत्यरचे. राह, 'भोक्तरिति, तत्र नरान्तराभावेनैव विशिशाभावसत्त्वादिति भावः । 'अतरवेति भोक्लुरात्महन्तत्वं स्यादित्यर्थः, 'अव्यवहितेति, पव्वं काला- ·शब्दाख्यतुरोयखण्डे विधिवादः । २२५ नादौ फलाभावात् । अथ नास्येव तत् नित्यं यथार्थ- वादादिकं विधिवाक्ये वा न फलं श्रुतमस्ति “सन्ध्या- मुपासते ये तु सततं शंसितव्रताः। विधूतपापास्ते यान्ति ब्रह्मलोकं सनातन” इत्याद्यर्थवादात् "दद्या- दहरहः श्राद्धं पितृभ्यः प्रौतिमावहन्” इत्यादिविधि- वाक्यश्रवणाच, कृत्वाचिन्तयातूच्यते, यत्र न फलश्रुति- स्तच विश्वजिन्यायात् स्वर्गः फलमिति चेत्, न, काम- नोपाधिकार्यत्वेन यागवन्नित्यताभङ्गप्रसङ्गादहरह:- . फलमिति, 'कृत्वाचिन्तया' प्रौढ्या, वस्तुतः सर्वत्रैव फलश्रुतिरस्त्येवेति भावः। 'कामनोपाधिकार्यत्वेनेति फलकामनाजन्यकतिमाध्यत्वेने- त्यर्थः, 'यागवत्' काम्ययागवत्, “नित्यताभङ्गेति गौच-तत्काल- जीवित्वादिविशिष्टविजमाचकृतिमाध्यतारूपाया नित्यताया भङ्ग- प्रसङ्गादित्यर्थः, 'मात्रपदं माकल्यार्थकं, कथं सन्ध्यावन्दनस्य तादृश- नित्यता कथं वा तद्भङ्ग इत्युभयमुपपादयति, 'अहरहःश्रुत्या हौति अहरहः सन्ध्यामुपामौतेति श्रुत्येत्यर्थः, 'तत्कालेति सन्ध्यावन्दनत्व- सामानाधिकरण्येन शौच-तत्तत्कालजीवित्वविशिष्टद्विजमात्रप्रत्येकच- तिसाध्यत्वमवगतमित्यर्थः, एकसन्ध्याकालजीवित्वविशिष्टकतिमाध्यत्वञ्च व्यवधानं इहान्यथासिद्धिप्रयोजकव्यवधानाभाव इत्यपौनसत्यं । अतएव अणपाकपरम्पराम्टते तत्र गौणो हन्तृत्वव्यपदेश इत्युक्तं, अत्र च हन्तत्वं मुख्यमेवेत्याह, 'प्रणेति, 'दद्यादिति, तथाच नित्यनाडे पिटगतपोतिरेख 29 ·२२८ तत्त्वचिन्तामणी श्रुत्या हि तत्कालजीविमाचकृतिसाध्यं सन्ध्यावन्दन- नान्यसन्ध्याकालौनसन्ध्यावन्दने विशिष्टकृतिमाध्यत्वस्थ तर बाधात् शौच-तत्कालजीवित्वादेरधिकारिविशेषणतया पदाथाहारादर्था- ध्याहाराडा तलाभः वौसा च तात्पर्य्यग्राहिकेति भावः। प्रचालस्या- भावस्य दिनविशेषणत्वं द्रष्टव्यं, अन्यथा बाधापत्तेः । न चैवमाल- स्थादिना सन्ध्यावन्दनाकरणे प्रत्यवायो न स्यादिति वाच्यं । प्रत्य- वायबोधकवाक्ये श्रावस्थाभावादरप्रवेशात् । न च सन्ध्यावन्दनव- मामानाधिकरण्येन तादृशातिमाध्यत्वबोधने मन्ध्यावन्दनमात्रय कर्तव्यत्वं न प्राप्तं मन्ध्यावन्दनत्वावच्छेदेन तदुपगमे बाधः भावि- सन्ध्याकालजीवित्वादिविशिष्टभाविधिजकतिसाध्यत्वस्यातीतसन्ध्याव- पहने विरहात् एकपुरुषोयश्चतिमाध्यत्वस्थापरपुरुषौयसन्ध्यावन्दने विरहाचेति वाथं। तत्पन्ध्याकालजीवित्वविशिष्टकृतिमाध्यत्वस्य तत्पन्ध्याकालौनसन्ध्यावन्दन एव सम्भवेन सन्ध्यावन्दनत्वसामाना- धिकरण्येन तादृप्रकृतिमाध्यत्वावगमेऽपि फखतः सन्ध्यावन्दनमात्रय कतिमाध्यतावगमात् सर्वेषामेव सन्ध्याकालानां प्रातिस्विकरूपेण जौवित्वविशेषणतया प्रवेशात्, न छोकसन्ध्याकालगौवित्वविशिष्ट- कृतिमाध्यत्वमन्यसन्ध्याकालौनवन्दने मम्भवति, विभिष्टकतिमाध्यवस्था (१) बालस्याभावाद्यपि हिनविशेषणं द्रष्टव्यमिति ग.। पमित्यर्थः, यावन्नित्य-नैमित्तिकानुष्ठानस्यावश्वं ब्रह्मलोकावाप्तिपलकत्वेऽपि ·शब्दायतुरीयखण्हे विधिवादः । २२० मवगतं, कामनोपाधिकार्यत्वे च यदा फलकामना नास्ति तदा तत्समय एव तत्कर्तव्यता न स्यात्, न हि तत्काले फलकामनावश्यम्भावः, प्रमाणाभावात् । किच प्रथमप्रवृत्तेतरनिरपेक्षाहरः श्रुत्या जीवि- तत्र बाधादिति भावः । 'कामनोपाधिकार्यत्वे चेति फलकाममा- धौनतिमाध्यत्वे चेत्यर्थः, 'यदा' यस्मिन् काले, 'फलकामना मास्ति' यत्पुरुषस्य फलकाममा नास्ति, 'तदेति, 'तत्समये तदा तत्क- व्यतैव न स्यादिति योजना, 'तत्समये' इत्यस्य च सन्ध्याकालः समयो स्थति व्युत्पत्त्या तमन्ध्याकाखवन्दन इत्यर्थः, 'तत्कर्तव्यतेत्यस्य । तमन्ध्याकालजीवित्वविशिष्टस्य तत्पुरुषस्य तत्कर्तव्यतैवेत्यर्थः, 'न हौति, 'तत्काले' सन्ध्याकाले, 'फलकामनावश्यम्भावः' शुचि-तत्का- सजीवित्वादिविशिष्टमावस्यैव फखकामनावश्यम्भाव:(१)। सन्ध्यावन्द- नस्य फलकामनाधीनरुतिसाध्यत्वे प्रमाणमपि नास्तोत्याह, 'किञ्चेति, 'प्रथमप्रकृति मथमोत्पश्चेत्यर्थः, 'इतरनिरपेक्षेति शाब्दानुभव- जनने वाक्यान्तरनिरपेचेत्यर्थः, यहा इतरनिरपेक्षः मन् प्रथम- प्रवृति योजना, अर्थवादनिरपेक्षः मन् प्रथमशाब्दबोधजनके त्यर्थः,(२) 'जौविमाषस्थाधिकारोऽवगत इति सन्ध्यावन्दनत्वमामा- (१) तत्पुरुषोयतत्फलकामनासत्त्वनियम ईति घ० । (२) अर्थवादनिरपेक्षा सती प्रथमशाब्दबोधननिकेत्यर्थ इति क. । पौष्विादेनाह, 'क्वचेति अभ्युपगमवादेनेत्यर्थः । 'प्रथमेति, नियोगविधि- ·२२० सावचिन्तामो मावस्याधिकारोऽवगतस्तथाच तत्सापेक्षचरमप्रहत्त्य- र्थवादोपनौतफलकामस्य न तचाधिकारः प्रथमप्रव- नाधिकरण्येन शौच-तत्कालजीवित्वादिविशिष्टस्य सर्वस्य प्रत्येक- कतिमाध्यत्वमवगतमित्यर्थः, 'तत्मा पेवेति, भवन्मते अहरहःश्रुति- बोधितं यत् सन्ध्योपासनजन्यमिष्टं तत् किमित्याशगयां(१) अहरहः- श्रुतिमापेक्षः सन् चरमप्रवृत्तिश्वरमं शाब्दबोधजनकोयोऽर्थवादः तदुपनौतं यत् फलं तत्कामस्य, 'न तत्राधिकारः' न कृतिमाध्य- तावगम इत्यर्थः, 'विरोधात्' अप्रामाण्यप्रसङ्गात् । मिश्रानुयायिनस्तु ननु अर्थवादबलात् कामनाविशिष्टकतिमा- ध्यत्वे अवगते (२) विशषौभूतकामनाया अपि तहोचरकतिहेतुत्व- सिद्धौ प्रहरहःश्रुतिसिद्भुजौविमाचकृतिमाध्यत्वमेव जीविमा चस्य तदानौं तत्कामनावश्यम्भावे मानमित्यतोऽर्थवादात् कामनाविधि- एकतिमाध्यत्वावगम एव न सम्भवतीत्याह, 'किञ्चेति, 'अहरहःश्रुति- विरोधादिति बहरहःश्रुत्या कामनाविशिष्टकृतिमाध्यत्वान्वयप्रयो- जकौभूतायाः कौदृशस्य ताछतिमाध्यमित्याकाङ्गाया विघटकत्वा- दित्यर्थः, अहरहःश्रुत्या प्रथमतो जीवित्वादिविशिष्टस्य कृतिमाध्य- त्वावगमे तादृशाकाहाया श्रमम्भवादिति भाव इत्याहुः । . बहरहश्रुतितोधितं सन्योपासनजन्यमियं किमित्याकाडादारेति ध। (२) सिद्ध इति क.. रादौ प्रवर्तत इत्यभ्युपगमादिति भावः। 'तत्मापेक्षेति, नियोगमलाकाला- यामस्य प्रवृत्तिरिति भावः। 'प्रथमेति, उपजीव्यविरोधादित्यर्थः, गन्वेवं - ·शब्दास्यतुरोयखखे विधिवादः । ताहरहाश्रुतिविरोधान्नित्ये फलश्रुतेरर्थवादस्य च स्तुतौ तात्पर्य । अतएव प्रत्यवायपरिहारोऽपि न फलं तत्कामनोपाधिकार्यत्वे नित्यताक्षतेः। किञ्च नित्ये कर्तव्यताबोधनात् प्राक् न प्रत्यवाये प्रमाणमस्ति विधेः नन्वेवं “दद्यादहरहः श्राद्धमित्यत्र फलश्रुतेः “सन्ध्यामुपासते ये वित्यर्थवादस्य च का गतिरित्यत आह, 'नित्यदति, ‘फलश्रुतेः' विधिवाक्ये फलश्रुतेः, 'अर्थवादस्य चेति फलबोधकार्थवादस्य चेत्यर्थः, 'स्तुतौ' स्तुतित्वे, 'तात्पर्य' वारभिप्रेतत्वं, 'तत्कामनोपाधौति प्रत्यवायपरोहारकामनाधीनकृतिमाध्यत्वे इत्यर्थः, 'नित्यताक्षतेरिति शौच-तत्कालजीवित्वादिविशिष्टद्विजमात्रकृतिमाध्यतारूपाया नित्य- ताया भङ्गापत्तेरित्यर्थः। प्रत्यवायपरिहारस्य फलत्वे अन्योन्या- अयोऽपि भवतीत्याह, 'किञ्चेति । मिश्रानुयायिनस्तु 'नित्यतापतेः' प्रत्यवायज्ञानं विना प्रवृत्ति- विषयत्वाभावापत्तेः । ननु प्रत्यवायाप्रतिमन्धाने तत्कारणं नास्त्येवे- त्यचेष्टापत्तिरित्यतोऽन्योन्याश्रयरूपं दोषान्तरमाह, 'किश्तोत्याः । 'नित्य इति, 'कर्त्तव्यताबोधनात्' विधिना कर्त्तव्यताबोधनात्, 'प्राक् न प्रत्यवाये प्रमाणमस्तौति न प्रत्यवायत्वरूपेण प्रत्यवायज्ञा- नमस्तीत्यर्थः, 'विधेरिति पञ्चमी, यत इत्यादिः, 'कर्तव्यत्व फलश्रुतेः का गतिरित्यत आह, 'नित्य इति, सा च विधिशक्तिमवसौदन्ती- मुलभाति तदुक्तं “विधिशक्तिरवसौदन्तौ स्तुत्यादिभिरत्तभ्यत इति, ·तत्वचिन्तामणौ कर्तव्यत्वमवगम्य कर्तव्याकरणे प्रत्यवायकल्पनं, विधिश्च फलाभावेन प्रथमं मूक एव, स्वच्च प्रत्यवायममिती विधिप्रवृत्तिः तत्रत्तौ च कर्तव्याकरणे प्रत्यवाय- कल्यनं इत्यन्योन्याश्रयः। विधेरहरहकर्त्तव्यत्वं, 'कर्तव्याकरण इति सन्ध्यावन्दनकरणाभावस्थ वेदबोधितप्रतिदिनकर्त्तव्यताकगोचर करणभावत्वज्ञाने इत्यर्थः, 'प्र- त्यवायकल्पनमिति तेन हेतुना जनकतासम्बन्धेन प्रत्यवायानु- मानमित्यर्थः, "अकुर्वन् विहितं कमेत्यादिना प्रतिदिनविहित- तत्करणभावस्थ(१) प्रत्यवायजनकत्वबोधनादिति भावः। 'फलाभा- बेनेति प्रत्यवायज्ञानाभावात् विशिय प्रत्यवायपरौहाररूपफल- खानाभावेनेत्यर्थः, 'प्रथमं मूकएवेति प्रथमं तव मते कृतिमाध्यत्व- जानजननासमर्थ एवेत्यर्थः, तव नये इष्टसाधनत्वविशिष्टकृतिमाध्यत्वस्य वियर्थतया दृष्टसाधनवं विहाय कृतिमाध्यत्वस्य बोधयितुमय- क्यत्वादिति भावः । 'प्रत्यवायप्रमिताविति विभिव्य प्रत्यवायोपस्थि- तावित्यर्थः, 'विधिप्रवृत्तिः' विधितः प्रतिदिनकायंताज्ञानं, 'कर्त व्याकरण इति वेदबोधितप्रतिदिनकर्त्तव्यताकगोचरकारभा- वत्वज्ञान इत्यर्थः, 'प्रत्यवायकल्पनं' तेम हेतुना जनकतासम्ब- व प्रत्यवायानुमान, 'अन्योन्याश्रय इति । यद्यपि प्रमाणा- (१) प्रतिदिनविहितकम्मकरणाभास्येति ग.। 'विधिश्चेति, वन्मत इति शेषः। 'कर्तव्येति, "बकुर्खन् विहितं कर्मेत्यादिना .

·शब्दास्यतुरीयसखे विधिवादः । २३९ माराबिशिष्य प्रत्यवायानुपस्थिताबपि विधिजन्योपस्थितित एव विशिष्य प्रत्यवायपरिहाररूपेष्टमाधमत्वावगमसम्भवः विशिष्य पाल- चानाभावेऽपि मामान्यत इष्टत्वेन इष्टसाधनताबोधे बाधकामाक्य । तथापि मामान्यत इष्टत्वेन दृष्ठमाधनत्वस्यैव विधर्थतया विधितोन विशिष्य प्रत्यवायपरिहाररूपेष्टसाधमनत्वोपस्थितिसम्भवः न वा विशिष्य फलज्ञामाभावेऽपि सामान्यत इष्टत्वेन दृष्टसाधनताबोध- सम्भवः विशिष्य फलेन सममिठस्याभेदेनान्वयबोधजननं विना इष्टसाधनताबोधजनकत्वस्य विधेरव्युत्पन्नत्वात् । अतएव वर्गकामोय- जेतेत्यादौ थागः स्वर्गाभिन्नेष्टसाधनमित्यम्य इत्यभिमानेनेदं । वस्तुतस्तु विशिष्य फलज्ञानाभावेऽपि मामान्यत इष्टत्वेन इएसाधन- ताबोधे बाधकाभावः, अन्यथा विश्वजितस्थलेऽपि प्रथम सामान्यत- एमाधमत्वज्ञानासम्भवात् परन्तु प्रत्यवायपरौहारस्य फलत्वे प्रागुफ- नित्यतातिः परौहारस्य नित्यतया फलवासम्भवो वा वक्ष्यमाण- दोषो बोध्य रति सम्प्रदायः । केचित्त 'न प्रत्यवाये प्रमाणमिति, न तत्करणाभावस्थ प्रत्य- वायजनकत्वे मानमित्यर्थः, 'विधेरिति पञ्चमी, यत इत्यादिः, 'कर्तव्यत्वं' प्रहरहाकर्तव्यत्वं, 'कर्त्तव्याकरण इति प्रतिदिनकर्त ध्यनेन वेदवोधिताकरणनेन हेतुनेत्यर्थः, 'प्रत्यवायकल्पम' तत्कर- पाभावस्य प्रत्यवायजनकत्वकल्पनं, 'फलाभावेनेति, प्रत्यवायपरौहार- यसमाधमत्वावयासम्भवेनेत्यर्थः, 'प्रथम' सन्ध्यावन्धनादिकरणा- भावनिष्ठप्रत्यवायजनकत्वज्ञानात् पूर्व, 'मूक एव' तव मते माद- बोधाजनक एव, भवभते कृतिमाध्यत्वविशिष्टफसमाधनत्वस्य विधर्थ-..

·२१२ तत्वचिन्तामणे अपरे तु न विधेः कर्तव्यत्वमवगम्य कर्तव्याकरणे प्रत्यवायकल्पनं येनान्योन्याश्रयः किन्तु निन्दार्थवा- तया फलमाधनत्वमबोधयित्वा कृतिमाध्यत्वबोधनेऽप्यसामर्थ्यात् । न च सन्ध्याबन्दनादिकरणाभावनिष्ठप्रत्यवायजनकत्वज्ञानात् पूर्व सन्ध्याबन्दने प्रत्यवायपरौहाररूपफलमाधनत्वाम्वय एव कुतो न सम्भवतीति वाच्यं । विधिवाक्ये प्रत्यवायपरौहाररूपफलश्रुतेरभावेन सन्ध्याबन्दनादिकरणभावनिष्ठप्रत्यवायजनकत्वज्ञानस्यैव सन्ध्याबन्द- नादिनिष्ठप्रत्यवायपरौहाररूपफलसाधनवप्रतीतौ तात्पर्यग्राहकत्वात् तत्परौहारमाधनत्वप्रतीतौ तज्जनकौभूताभावप्रतियोगितिविषय- स्वस्थान्वयप्रयोजकरूपतया योग्यतावेन योग्यताज्ञानाभावाचेति भावः। ननु सन्ध्याबन्दनादिकरणाभावनिष्ठप्रत्यवायजनकत्वज्ञाना- नन्तरमेव विधेः प्रवृत्तिः स्यादित्यत आह, एवञ्चेति, 'प्रत्यवायप्रमितौ' अकरणनिष्ठप्रत्यवायजनकत्वप्रतौतौ, 'विधिप्रवृत्तिः' विधितः शाब्द- बोधः, कर्तव्याकरणे' वेदबोधितप्रतिदिनकर्त्तव्यताकाकरणत्वेन हेतु- ना, 'प्रत्यवायकल्पनमिति प्रत्यवायजनकत्वज्ञानमित्यर्थ इति प्राडः। 'कर्तव्यलमवगम्येति, 'कर्तव्यत्वं' कृतिमाध्यत्वे मति प्रत्यवाय- परिचाररूपफलजनकत्वं, 'कर्त्तव्याकरणे' वेदबोधितप्रतिदिनकर्तव्य- ताकाकरणत्वेन इतना, 'प्रत्यवायकल्पनमिति सम्प्रदायमते प्रत्यवा- चत्वरूपेण प्रत्यवायानुमानमित्यर्थः, केषाधिन्मते तु मन्ध्योपासना- भावस्य प्रत्यवायजनकलवानमित्यर्थः, "निन्दार्थवादेन' निन्दार्थ- . विहिताकरणस्यैव प्रत्यवायहेतुत्ववोधनादिति भावः। 'निन्दार्थवादेनेति, ·शब्दास्यतुरोपखये विधिवादा। देन प्रायश्चित्तोपदेशेन चोपासनस्य प्रकृत्यर्थस्य ताव- द्यापारस्वरूपस्याभावः प्रत्यवायहेतुरवगतः, तथाप सन्थ्योपासनाभावः प्रत्यवायद्वारा दुःखसाधनं, तद- भावः सन्थ्योपासनं दुःखसाधनाभावत्वेन फलं, प्राय- श्चित्ते पापध्वंसवदिति तत्साधनत्वेन कृतिर्वाध्यते वि- धिना। न चैवं प्रत्यवायपरिहार एव फलमस्त्विति वाच्यं । परिहारस्य प्रागभावरूपत्वेन अनादितया वादविषयत्वेन, 'प्रायश्चित्तोपदेशेन' प्रायश्चित्तविधिविषयत्वेन, 'प्रक त्यर्थस्येति “नोपास्ते पञ्च पथिमामित्यादावुपास्तिधात्वर्थस्येत्यर्थः, 'फलं' दएं, 'प्रायश्चित्ते' प्रायश्चित्तस्य, 'तत्साधनत्वेनेति सन्ध्योपा- सनरूपेष्टमाघनत्वेनेत्यर्थः, 'कतिः' सन्ध्योपासनविषयिका कृतिः, कनौरमाधनताज्ञानमेव च प्रवर्मकमिति भावः । न चैवमिति, 'एवं' उकरीत्या अन्योन्याश्रयाभावे, 'प्रागभावरूपत्वेनेति अत्यन्ता- यद्यपि तस्य साक्षान प्रत्यवायहेतुत्वं विषयस्तथापि तादृशार्थवादविषयत्वस्य प्रत्यवायहेतुत्वयाप्यत्वात् तेन जिन तबोधनादिति भावः । 'प्रायश्चित्तेति तविषयवस्य तहाप्यवादिति भावः । सन्थ्योपासनाभावप्रायश्चित्तमिति शब्दा प्रतोते प्रायश्चित्ते प्रायश्चित्तपदार्थालोचने क्रियमाणे "प्रायः पापं विजागोयाचितं तस्य विशोधनमिति तदर्थसतग्राहकार्थवादप्रवृत्तौ पाप नाशककम्मेप्राप्तौ पापस्य हेत्वाकाक्षायामुपस्थितस्य सन्धावन्दनाभावस्य हेतु. वायह इति भाव इत्यन्ये । इसाधनवमुपपादयति, 'तत्साधनवेनेति, तत्- छतौठसाधनताशानस्यैव तत्र प्रवर्तकत्वमिति मतेनेदं । न चैवमिति एवं 30 ·वावचिन्तामो असाध्यत्वात् । न च उपासमाकरखं प्रत्यवायहेतु - पासनाभावः तथाच दुःखसाधनाभावत्वेन कृतिरिष्टा न तूपासनमिति वाच्यं । निन्दार्थवादस्योभयत्र सत्वेन उभयस्यापि तथात्वादिति, तन्त्र, एवमपि काम्यत्वे नित्यताक्षतिप्रसङ्गात् । किञ्च "अकुर्वन् विहितं क- मत्यादिना “नापास्ते यश्च पश्चिमामित्यादिना च करणाभावस्यैव प्रत्यवायहेतुत्वं बाध्यते न तु तहिषया- भावस्य, अन्यथा अकः प्रत्यवायो नान्यस्येति कयं भावरूपत्वेन वेति शेषः, 'अमाध्यत्वात्' मन्थ्योपासनाद्यजन्यत्वात् । 'छतिरिष्टेति उपासनागोचरकतिरिष्टेत्यर्थः, तथाच उपासनागोचर- कतिसाधनत्वमुपासनागोचरकतौ बाधितमिति कुतोविधिरिति भाव:()। 'उभयचेति सन्ध्योपासनाभाव-तत्करणभावयोरभयो- रेवेत्यर्थः, 'काम्यत्वे' सन्ध्योपासनारूपफलकामनाधीनशतिमाध्यत्वे । 'किवेति, 'नोपास्ते इत्यचाख्यातार्थकतौ नर्थाचयादिति भावः । 'अन्यथा' विषयाभावस्यैव प्रत्यवायहेतुत्वे, 'नान्यस्येति न कर्तु (१) कुत एवेदमिति भाव इति ग| प्रत्यवायपरिहारस्योक्तगत्या प्रथमोपस्थितत्वे, 'कतिरिवति तथाच कृतावपि नेवसाधनतान्वय इति भावः । 'उभयवेति सध्योपासनाभावे लदकरणे चेत्यर्थः, एतत् सन्ध्याघयं प्रोक्तं ब्राह्मण्यं यदधिष्ठितं । यस्य मास्यादरतच न म ब्राह्मण उच्यते"। इत्यादेखभयसाधारणत्वादिति भावः । 'गोपाल इति पाख्यातस्य ऋतिशलत्वानोपासनाविषयकवतिमानिन्यर्थः । ननु विषा- भावेऽमि निन्दार्थवाद इत्यत बाह, 'अन्यथेति, तथाचानन्यगत्वा समापि ·शब्दास्यतुरोपलवे विधिवादः । २३५ स्थान विषयाभावस्य साधारस्यात् । वस्तुतस्तु कृति- साध्यत्वे सतीष्टसाधनताजानं प्रवर्तकत्वेन नियंदन च इतौ कृतिसाध्यत्वमस्तीत्यतो न किञ्चिदेतत् । नव्यास्तु नित्यापूर्वप्रागभावो दुरितद्वारा दुःख- रित्यर्थः, 'विषयाभावस्येति उपासनारूपक्रियाया प्रभावस्येत्यर्थः, 'साधारण्यादिति उपासनाकर्नुरात्मन्यपि सत्त्वादित्यर्थः, क्रियायाः चामन्यसमवाधादिति भावः । न च स्वजनकात्याश्रयत्वलक्षण- परम्परासम्बन्धेन तदभावोऽतरिति वाच्छं। नादृशस्य सम्बन्धले प्रभावप्रतियोगितावच्छेदकले च मामाभावादिति चदयं । यद्दा एतदसरसेनेवार, 'वस्तुतखिनि, 'तिमाध्यत्वे मतौति कृतिमाध्यत्व- विशिष्टेष्टसाधनवस्य ज्ञानमित्यर्थः, 'निर्वृढं न्यायमते नि! । 'न साविति, तथार विशिष्टेष्टमाधनतानामस्य तत्रासम्भवात् कुतस्तदिमिष्टेटसाधमताज्ञानात्प्रवृत्तिरिति भावः । इदमुपलक्षणं पतेत्या प्रत्यर्थ दृष्टभाधनवाग्वयस्य व्युत्पत्तिमिद्धत्वेन पत्र सतौ नदन्षये व्युत्पत्तिविरोध इत्यपि द्रष्टव्यं । 'एतत्' अपरेतमतं । 'नया' नैवाबिकनयाः, 'नित्येति नित्यजन्यापूर्वस्य प्रागभाव- (१) नवीनास्विति क.ख.। करणामावस्यैव प्रत्यवायहेतुत्वे तात्पथ्यं । 'विषयेति माजनादिक्रियायाः शरीरनिष्ठत्वेन कर्तव्ययि तदिरशादित्यर्थः । अत् चोक्तगत्या उपासनस्यैवे- यावेन तछतेरिएसाधनत्वं तचापि कतिसाध्यवाभावादेव न प्रत्तिरित्याह, 'बदलिखनौति प्रकाश। " ·वावचिन्तामणी साधनं तदभावोऽपूर्व दुःखसाधनाभावत्वेनेष्टं तत्सा- धनत्वेन कृतिसाध्यत्वेन च सन्थ्योपासनं विधीयते इति, तब, निन्दार्थवादादिना सन्थ्योपासनाभावस्तद- करणं वा प्रत्यवायहेतुरवगतो न त्वपूर्वाभावः प्रथम इत्यर्थः, एतत्मन्ध्याकालौनमन्ध्योपासनजन्यापूर्वस्य प्रागभावः का- जानवविवाधिकरणत्वसम्बन्धेन तत्तत्सन्ध्याकासमहकतः सन् दु- रितजनकः तेन प्रागभावस्थानादित्वेऽपि न सततं दुरितोत्पत्या- पत्तिः। एकसन्ध्योपासनजन्यापूर्वप्रागभावस्य प्रतिमन्ध्याकालमा- कारेण दुरितजनकलवारणाय तत्तत्सन्ध्याकालीनत्वं सन्ध्योपासन- विशेषणं, सन्ध्याकालय दण्ड्यात्मकतया चरमदण्डकृतसन्ध्या- बन्दनकथापि प्रथमदरे दुरितोत्पत्तिवारणाय सम्बन्धविशेषानु- भावन, कार्यतावच्छेदकच सन्ध्याकालभेदविभिन्नदुरितनिष्ठवैनात्य- मेव तेन न परस्परं व्यभिचारः । न चैवमपि सन्ध्याकालस्य दए- बयात्मकतया दायमेवाचतसन्ध्यावन्दनकस्य धारावाहिकदुरि- नोत्पादापत्तिरिति वाचं। तनमन्ध्याकालजन्यदुरितविशेषोत्पत्ति प्रति तनमन्ध्याकाशीनवविशिष्टौभय तादृशदुरितविशेषय प्रति- पत्रकलादिति भावः । 'निन्दार्थवादादिनेति "नोपासे पच पति- मामित्यादिनिन्दार्थवादविषयवादिनेत्यर्थः, 'सन्ध्योपासनेति त- सन्ध्याकालीनसन्ध्योपासनस्य तादृश्य सन्ध्योपासनकरणय वा प्रभाव रत्यर्थः, 'प्रत्यवायहेतरिति कामानवविवाधिकरणत्वसम्ब- विधरिडवाधनलबोधानकारं विनादिमित्वाकाक्षाया अपूर्वकाममिवार, ·आम्दाखदुरोपबवे विधिवादः । प्रमाणभावेन तदनुपस्थितेः विधेः* इष्टसाधनत्वषो- धकत्वात् परिशेषेणपूर्वमिष्टं कल्पात इति चेत्, ताई विश्वजियायेन स्वर्ग एव फलं कल्प्यतां काम्यत्वस्य त्वयापि स्वीकारात्, किच विधिप्रवृत्तावपूर्वज्ञानं अ- पूर्वधाने च विधिप्रवृत्तिरित्यन्योन्याश्रयः । न्धेन तत्तत्सन्ध्याकालमहशतः मन् प्रत्यवायहेतरित्यर्थः, कालानव- चित्राधिकरणत्वस्य कारणतावच्छेदकसम्बन्धतया यदाकदाचित होकसन्ध्यावन्दनकस्य सन्ध्यावन्दनान्तराकरणेऽपि प्रत्यवायानुत्य- निवारणय तत्तत्मन्ध्याकालौमत्वं सन्ध्योपासन-तत्करणयोर्विशेषणं, सर्वमन्यदुकदिशावसेयं । 'प्रथममिति निन्दार्थवादजन्यशाब्दबोधात् पूर्वमित्यर्थः, 'प्रमाणाभावेन' उपस्थापकपदाभावेन, 'तदनुपखिते.' अपूर्वाभावामुपस्थितेः, निन्दार्थवादविषयत्वस्य तामिद्धेरिति शेषः। शरते, विधेरिति सन्ध्यामुपासौतेत्यादिनित्यविधेरित्यर्थः, परिषेण' इष्टान्तरबाधेन, 'स्वर्ग एवेति, नित्यजन्यापूर्वस्य स्वतः परतो वा पुरुषार्थवाभावेन रटवाभावादिति भावः । 'अपूर्वज्ञानमिति इतरफलयुदासेन परिशेषादपूर्वज्ञानमित्यर्थः, 'अन्योन्याश्रय रति, एतचापाततः विधेः सामान्यतः प्रथममिष्टमाधमत्वमादाय प्रवृत्ती पवादनुपपत्त्या इतरफसव्युदासेनापूर्वरूपेष्टकल्पनमित्यपूर्वज्ञानं वि- नापि विधिप्रतिसम्भवनान्योन्याश्रयाभावादिति थेयं । * 'विधेरिति, 'तहीति, यद्यपि खर्गकल्पनेऽप्यपूर्वकल्पगमिति जाध- वानदेव कल्पयितुम किस खर्गकल्पनेऽपोरसाधानत्वं परस्याप्युपपनमेंव ·तत्वचिन्तामणौ यावनित्य-नैमित्तिकनिर्वाहस्य तत्तदाश्रमविहित- कर्मणां सम्यकपरिपालनस्य च ब्रह्मलोकावाप्तिः फलं श्रूयते, तथाच नित्यस्य सफलत्वमिति केचित् । तक। तस्य विषेनित्यविधिमुपजीव्य प्रवृत्तिस्तस्य च फला- भावेन प्रथमं मूकत्वात्, अन्यथा परस्परसापेक्षत्वेना- न्योन्याश्रयः तस्मात् कार्यतैव विधिः। ननु नित्ये मतान्तरमाशङ्कते, 'यावदिति, 'कर्मणां' यावनित्य-नैमित्तिक- कान्यकर्मणां, तेन ‘यावनित्येत्यादिना न पौनरलयं, 'श्रूयते' विधिना योध्यते, 'तथाचेति, यावतामेव नित्यनैमित्तिकादिकर्मणं खखमाष- बन्यापूर्वद्वारा दण्ड-चक्रवत् ब्रह्मलोकावाप्तिजनकलादिति भावः । 'तख विधेः' प्रहालोकावाप्तिरूपपलबोधकविधेः, 'नित्यविधिमुपजी- व्येति नित्यविधिवाक्येन शाब्दबोधजननानन्तरमेवेत्यर्थः, अहरह:- कर्तव्यतादिरूपनित्यत्वज्ञानस्य तदधौनत्वादिति भावः । 'फलाभावे- नेति फलज्ञानाभावेनेत्यर्थः, इष्टमाधमत्वविशिष्टक्षतिमाध्यत्वस्य वि- वर्थतया नदपहाय केवलकतिमाध्यत्वेमापि बोधयितुमशक्यत्वादिति भावः । 'अन्योन्याश्रयः' नित्यविधितोऽहरहकर्तव्यत्वादिरूपमित्य- तथापि काम्यत्वे नित्यताक्षतिरित्यत्रैव तात्पर्य, किच विशेषतः पलानुप- स्थिती विधिप्रतिरेव न भवतीत्याह, किचेति । 'यावदिति, उपाधिभेदेन नित्य-जैमित्तिक-तत्तदाश्रयविहितकर्मणोर्मेदः, 'तस्य' ब्रह्मलोकावातिपण- बोधकस्यत्वर्थः । 'निवेति, विहितपरिपालमत्वादिना तत्परतेरिति मावः । चर्षि वित्यविधिरेव प्रथम प्रवर्ततामिब्बत बार, 'वस्य पनि ·शब्दाखतुरोपखये विधिवादः । २३९ वेदात् कार्यताजानेऽपि प्रयोजनजानं विना कथ प्रवृत्तिः, न हि प्रयोजनमनुद्दिश्य मन्दोऽपि प्रवर्तते इति चेत्, न, नित्ये फलबाधेन प्रत्तिमाचे प्रयोज- मज्ञानस्याप्रयोजकत्वात, काम्येऽपि प्रयोजनज्ञानं न साक्षात् प्रवर्तकं उपायाविषयत्वात् प्रयोजनेऽप्रहत्तेश्च, किन्विष्टसाधनताज्ञानहारा कार्यताजाने उपक्षीण- त्वज्ञानानन्तरमेव ब्रह्मालोकावाप्तिरूपपवबोधकविधिना फखज्ञानं जनयितव्यं तेन फलोपस्थितौ नित्यविधिना विशिष्टकतिमाध्यत्वं बोधयितव्यं इतिक्रमेण बोद्धव्यः(१) । 'प्रयोजनज्ञानं विनेति, अमु- कमिष्टमेतब्जन्यमिति इष्टैतबन्यत्वज्ञानं विनेत्यर्थः, एतष रह- विशेष्यकतजन्यवज्ञानमपि स्वातन्त्र्येण हेतरित्यभिमानेन । 'अनु- हिन्य' तम्मन्यत्वेनाज्ञाला, 'प्रयोजनज्ञानस्य' इष्टनिष्ठजन्यताज्ञानस्य, एवं सर्वच, 'माक्षात्यवर्तकमिति अनन्यथामित्वे सति प्रवृत्तिप्र- योजकमित्यर्थः, 'उपायाविषयत्वादिति उपायाविशेष्यकलादित्यर्थः उपायविशेष्यकज्ञानस्यैव चिकौ दारा प्रवृत्तिप्रयोजकत्वादिति भावः । 'अप्रवृत्तेवेति उपायमुख्य विशेष्यतथा अप्रवृत्तेश्चेत्यर्थः, 'इष्टः माधमताज्ञानदारेति, 'उपहोणं' उपयुक्त, ददश्च तनिष्ठजन्यतानि -- (१) अन्योन्याश्रय इत्यादिः बोडव्य इत्यन्तः पाठः क-पुस्तके नास्ति । 'कथमिति, प्रयोजनधानमिछसाधनताज्ञानहारा प्रवृत्तिकारणं न भवति किन्तु कार्यताधानोपक्षोणमिति निर्णयः कथमित्यर्थः। पर्व पलज्ञान- रूपकारणामावान प्रतिरिव्युक्तमिह तु निष्कालवज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वान ·तावचिन्तामो मेव, कथमयं निश्चयः नित्ये इष्टसाधनतानानासम्भ- वात् कार्यताञानस्य वेदादपि सम्भवात् । ननु निष्फले रुपकावं तब्बनकलमित्यभिप्रायेण । 'अयं निश्य इति प्रयोजन- जानं इएमाधनताज्ञानदारा काम्यस्थल एव प्रवृत्तिहेतुकार्यज्ञानो- पयुक्तं न नित्यस्थल इति कथं निर्णय इत्यर्थः, 'दष्टसाधनताज्ञानासम्भ- वादिति नित्य इत्यादिः दष्टसाधनताज्ञानरूपदारासम्भवादित्यर्थ:(१), प्रयोजनज्ञानस्थाप्यसम्भवाचेत्यपि बोध्यं(र)। नन्वेवं कार्यताशानमेव तच कथं स्थात् तस्य दृष्टमाधमताजानद्वारा प्रयोजनज्ञानाधौमत्वा- दित्यत आह, 'कार्य्यताज्ञानस्येति, तथाच इष्टसाधनतालिङ्गकाति- माध्यताज्ञानमेव प्रयोजनज्ञानाधौनमिति भावः । यद्यपि वेदाधौन- कार्यताज्ञानं न प्रवृत्तिहेतुः किन्तु खविशेषणवत्ताप्रतिसन्धानजन्य- मेव तथेति शौचादिमत्त्वेन सम्भवादित्येव वकुमुचितं, तथापौष्ट- माधनतालिङ्गकतिमाध्यताबान-वेदाधौनकतिमाध्यताज्ञानयोरेक- शक्तिमत्त्वेन प्रवृत्तिमामान्यहेतुत्ववादिनामयं ग्रन्थः, अतएवापिम- ग्रन्थोऽपि मङ्गमयिष्यत इति धेयं । पूर्व प्रयोजनज्ञानस्य प्रवृत्ति- हेतुतया तेन विना कथं प्रवृत्तिरित्याशतिं ददानौं निष्का- बादिज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वाभिप्रायेण पृच्छति, 'नन्विति, 'निष्फलत्वं' (१) निवे प्रयोजनाप्रसिद्धेरिति भावः । (२) प्रयोजनेऽप्येतजन्यत्वज्ञानासम्मवाचत्यपि बोध्यमिति ग.। प्रवर्ततेत्याह, 'बन्धिति, ननु यदि निष्फले पहागाभावान प्रहावभावः ·२४९ भब्दास्यतुरीवखये विधिवादः । दुःखैकपणे वा प्रेक्षावतां कथं प्रवृत्तिः, वेदाधौन- कार्य्यताज्ञानसत्वात् सफलप्रवृत्तावपि तस्यैव तन्त्रत्वात्। यतु लौकिके निष्फले दुःखैकफले वा 'न प्रवर्तते तदिष्टसाधनतालिङ्गकस्य कार्यताज्ञानस्य वेदाधीनस्य वा प्रभावात् । न च दुःखैकफलत्वज्ञानं प्रवृत्ति- प्रतिबन्धक, सति कार्यताज्ञाने तस्य प्रतिबन्धकत्वा- इष्टामाधनत्वं, 'दुःखैकफले वेति, 'वाकारणार्थ, नित्ये इति शेषः, 'कथं प्रवृत्तिरिति निष्फलवादिज्ञानाभावं विना कथं प्रवृत्तिरि- त्यर्थः, उत्तरयति, 'वेदाधौनेति, 'तस्यैवेति कार्य्यताज्ञानस्येवेत्यर्थः, तथाच निष्फलत्वादिज्ञानस्थ प्रतिबन्धकत्वे मानाभाव इति भावः । नन्वेवं लौकिकेऽपि दुःखैकफले प्रवृत्तिः स्यादिति दुःखैकफलव- ज्ञानस्य प्रतिबन्धकलमावण्यकमित्यत पाह, 'यत्तिति, 'यदिति 'म प्रवर्तत इत्यस्य विशेषणं, 'तत्' अप्रवर्तनं, 'वेदाधीनस्य वेति पन्य- तरकायंताज्ञानस्यैकमतिमत्त्वेन हेतुत्वादिति भावः । इदच न सम्यक् एवं मति विश्वजिता यजेत्यचापि स्वर्गकल्पमा न स्यात् वेदाधीन- कार्य्यताचामादेव प्रवृत्तिमम्भवादिति शेयं। 'न चेति, 'चवर्षः, 'कार्य्यताजाने' तादृशान्यतरकार्य्यताशाने । ननु प्रयोजननिष्ठतब्य- न्यत्वज्ञान विनापि यदि प्रवृत्तिस्तदा "प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दी- ऽपि प्रवर्तते” इति सकसप्रामाणिकप्रवादव्याघात इत्यतो नित्येऽपि विन्तु कायंताज्ञानाभावात्तदा बनताड़नादौ दुखेकपालवया जानेऽप्यनाम- 81 ·सावचिन्तामणी .. दर्शनात् । अव वा काम्ये लिङोऽपूर्ववाचकस्वाचिये ऽपि लिडोपासनादिविषयकमपूर्व बोध्यते, तच नि- व्याखमपि स्वतएव सुखवत्प्रयोजनं नित्यमभ्यर्थमाम- पति। उच्यते। सर्वच नित्ये फलश्रवणानौविफल- प्रयोजनमाह, 'अथ वेति, 'काम्ये' वर्गकामो यजेतेत्यादौ, 'अपूर्व- वाचकत्वात्' कार्यत्वरूपेणापूर्वशनत्वात्, 'नित्येऽपि' सन्ध्यामुपासी- तेत्यादावपि, 'विषयक' जन्यं, 'अपूर्व पण्डापूर्व, 'योध्यत इति कार्यवरूपेण बोध्यत इत्यर्थः । वैदिकलिङलावच्छेदेनैव कार्यत्वरू- पेणापूर्वशक्तिकल्पनात् तत्र च जन्यतासम्बन्धेन उपासनादेरचयः न तु अर्थवादाद्युपस्थितब्रह्मलोकावाप्यादिसाधनत्वं तदर्थः, तथा- प्यपूर्वस्यावश्यकत्वेन गौरवादिति भावः । 'तच्च' पण्डापूर्वञ्च । मम्वेवं तत्रापि कामनावश्यम्भावे मानाभावात् नित्यतातिस्तस्येत्यत- शाह, 'नित्यमिति तत्तद्विहितकालेऽवयं कामनाविषयवेत्यर्थः, श्रुतिबोधितनित्यतान्यथानुपपत्यैव तथा कल्पनादिति भावः । प्रामाणिक गौरवं न दोषायेत्यभिप्रायेण समाधत्ते, 'उच्यत इति, 'पक्षकामस्येति अर्थवादाद्युपस्थितफलकामस्येर्थः, अन्यथा अर्थवादा- शब्दजन्य कार्यताज्ञानात् प्रवृत्त्यापत्तिरिति नित्येऽपि फलमाह, 'व्यथ वेति, तचापूर्व न पूर्वमुपस्थितमिति न तदादाय इसाधनत्वाग्वयः इति भावः । 'सोति, यद्यष्येवमपि काम्यत्वे नियताक्षतिरन्यथार्थवादिकेन किमपराई तथापि तदूषणमये वाच्यमेवेति भावः । 'जीवोति, प्रयोजगज्ञानं विना अपरीविमात्रस्याधिकारासम्भवादिति भावः। सम्बणिताधिकारमा ·सहायतुरीवस विविवादा। २०० कामस्य सम्बलिताधिकारः यवोपराने नैमित्तिक मान-श्राडादि फलश्रुतेः काम्यं प्रकरणे प्रायश्चित्ता- दिश्रुतेश्च नियतकर्तव्यताकं, यथा वा षोडशश्राइस प्रेतत्वविमुक्तिकामनाश्रुतेः प्रेतत्वविमुक्ति हेतुषोडश- श्रावे सङ्कल्पं विधाय महाजनानामाचारात् काम्य- त्वं निन्दार्थवादेनाकरणे प्रत्यवायश्रुतेरवश्यकर्त्तव्यत्वं तथा सन्ध्योपासनमपि फलश्रुतेः काम्यं प्रकरणे नर- कश्रुतेः प्रायश्चित्तोपदेशाच्च नियतकर्तव्यताक। यत्तु दिवैफल्यमिति भावः । 'सम्बलितः' समुदितः, 'अधिकारः' फल- हेतुप्रवृत्तिप्रयोजकः, तेन शुचि-तत्कालजीवित्वं फलकामना । इयमेव नित्यक्रियाजन्यफलहेतुः पविशिष्टेन क्रियमाणस्य कर्षण: फखार्जकत्वं तस्यैव प्रवृत्तिप्रयोजकधर्मास्याधिकारत्वात् । न. फलकामनाया अधिकारत्वे तद्विगमदशायां शुचि-तत्कालजीवि- नोऽपि नित्यकर्माकरणे प्रत्यवायो न स्यात् यावदधिकारवत- एवाकरणस्य प्रत्यवायहेतुत्वात् अन्यथा शौचाभावदशायामयकर- पात् प्रत्यवायापनेरिति वाचं । श्रये निरस्यत्वादिति ध्येयं । मनु काम्यत्व-नित्यत्वयोर्विरोधादकस्य कर्मणास्तदुभयरूपत्वममत- दृष्टान्तमाह, 'यथेति, सन्योपासनवत् पलश्रुतावपि नैतत्काम्यमिति यदि अयात् तदा दृष्टान्तान्तरमाह, 'यथा वेति, वस्याप्यकाम्यत्वे साभिमान सपत्याचारविरोध इति भावः । 'बर्थवादेति, तथा चेउसाधनस्वयं विधि- ·सावचिन्तामनी यागे काम्यत्वेऽपि न नियतकर्तव्यताकत्वं तदकरणे प्रायश्चित्तानुपदेशात्। न च नित्ये फलकामनाया- असम्भवः, विकालकाम्यस्तवपाठवत् नित्ये फलकाम- नामम्भवात् । यत्तु प्रथमप्रसत्ताहरहाश्रुत्या तत्का- लजीविमावस्याधिकारबोधनात् न फलकामस्याधि- कार इति, तन्न, अहरहाश्रुत्यर्थवादयोः प्रथमगृही- तकवाक्यताबलेन तत्कालजीविफलकामस्य सम्बलि- ताधिकारात् अर्थवादोपस्थितफलान्वयं विनैकवाक्य- ताभङ्गात् । न चार्थवादस्य स्तुतिपरत्वान्नैकवाक्यता, बाधकं विना स्वार्थापरित्यागात् विधिवाक्योपस्थिते मत शाह, 'यथेति । 'स्तवपाठवदिति सप्तमीसमामाद्दतिः, तथाच तर यथा अननुभूयमानापि फलकामनावश्यको तथा नित्यस्थ- खेऽपौति भावः । 'प्रथमग्टहीतेति, विधेरिटमाधनताबोधकतया इष्टविशेषाकाझ्या प्रवृत्तस्थार्थवादस्य तदेकवाक्यत्वनियमादिति भावः। माइते, 'न चेति, 'स्तुतिः' पदार्थमात्रीपस्थितिः, निरस्थति, 'बाधकं विनेति, 'खार्थस्यापरित्यागः' अनुभावकत्वं । न चैवमा- स्वचीयापि फलश्रुतिः प्रमाणं स्थात्, नैयायिकानामिष्टापत्तः प्रधानफलेनैवाङ्गाना फखाकावानिवृत्तेस्तवत्या फलश्रुतिः स्तुति- समक्षतमिति भावः । 'विधीवि "दद्यादहरहाइमित्यादिविधिवासी- पस्थितमित्यर्थः । ननु कामनाविरहेऽप्यकरथे प्रत्यवाया तत्परिहारार्थमेव ·शब्दास्यतु यह विधिवादः । पर विधिवाक्ास्थफलमादायैवाहर श्रुत्या कार्य- ताबोधनात् । नन्वेवं तत्कालजीविकामिनोऽधिकारे यदा फलकामनाविरहस्तदा अधुचेरिवाधिकाराभा- वानियतकर्तव्यता न स्यात् अधिकृताकरणे प्रत्यवा- यो न त्वकरणमाच इति चेत्, न, नैमित्तिकेऽपि तत्- काले कस्यचित्कामनाविरहिणोऽनियतकर्तव्यताप- तेः। अथापवादाभावेनौत्सर्गिको फलकामनास्येव मानमित्यपि वदन्ति। अर्थवादस्याप्रमाणत्वेऽप्यार, 'विधीति "नित्यं नैमित्तिकं यशेत्यादिप्रागुतविधिवाक्योपस्थितइत्यर्थः, ‘फलं' विधि- बोधितफलं, 'बोधनादित्यस्य चः शेषः । 'अधिकाराभावादिति प्रवृत्तिप्रयोजकयावदधिकाराभावादित्यर्थः । ननु फलकामनाद मायामेव नियतकर्त्तव्यत्वमुपेयं सन्ध्यावन्दनादरतोदोषान्तरमाह, 'अधिकताकरण इति, 'न बकरणमात्र इति, 'स्थादित्यनुषन्यते, अधिछताकरणप्रयुक्रः प्रत्यवायः फलकामनाविरहदशायामकरण- मात्रे न स्थादन्यथा कामनादशायामशुचेरयकरणे प्रत्यवायः स्थादि- त्यर्थः, प्रतिबन्धिमुद्रया निरस्थति, 'नैमित्तिकेऽपौति, 'अनियत- कर्तव्यतापत्तेः' प्रकरणे प्रत्यवायानापत्तेः । शरते, 'अथेति, 'फल- कामनास्येव' नैमित्तिक रति शेषः। मन्वपवादो बाधकः तथा । नियमः चतः परतिरित्यत घाइ, 'वधिवतेति, इति गुफाभिसन्धिः। प्रतिबन्धा समाधने, 'नैमित्तिकपीति, अभिसन्धिहाटयति, 'तथेति, ·२ सावधिनामी फलज्ञानस्य स्खविषयकेच्छाजनकखभावत्वात् यस्य तु मुमुक्षापवादेन फलान्तरे कामना नास्ति तस्याकरणे. ऽपि न प्रत्यवाय इति न तबियतकर्तव्यताकत्वं नैमि- त्तिके तथा नित्येऽपि मुमुक्षया फलकामनाबाधेना- तदभावमा यदि फलकामनाइतस्तदानवगतेऽपि फले कामना स्थादत पाह, ‘फलज्ञानस्येति, पार्थवादिकत्यादिः, 'मुमुक्षापवा- देनेति मोक्षोपधायकेच्छया प्रतिबन्धेनेत्यर्थः, 'तस्थ' व्याम-वशिष्ठा- दः, नैमित्तिककर्मणामकरणेऽपि न प्रत्यवायः फलकामनाविर- हेणानधिकारित्वादिति भावः । शङ्कां निरस्थति, 'तथा नित्ये. पौति, 'श्रौत्सर्गिको फलकामनास्त्येवेत्यनुषव्यते, 'तुस्थमिति । वस्तुतः “निट्या कलईनृत्यैरनाश्वासैश्च साम्पत। त्यावैदिककर्माणो घोरं नरकमाप्नुयुः” इत्यादिस्मृतिबलात् फलकामनातिरिकयाव- दधिकारवत एव नित्य-नैमित्तिकाकरणे प्रत्यवायः कल्यते इति सन्ध्यावन्दनदशायां फलकामनाविरहेऽपि शौचादिमतस्तदकरणे प्रत्यवायः । किञ्च सन्ध्यादमायां पतितस्पर्मनिबन्धनादप्यकरणात प्रत्यवायो न स्थात् शौचरूपाधिकारविरहात् श्रतः खजाननिष्या- घभिलेनैवाधिकारेण विशिष्टस्याकरणे प्रत्यवायो वाच्यः तदानौं शौचस्य निष्यादनामहत्वादेवञ्च फलकामनापि खकौयज्ञाननिष्याचे सचाच यस्य नित्ये नियमतः कर्तव्यता तस्य पलकामनावश्यम्भाव रव नैमित्तिकादिवदिति भावः । ननु मुमुक्षोरपि पक्षकामनाविरक्षियो- ·भब्दास्थतुरोपखले विधिवादा। करणेऽपि न प्रत्यवाय इति तुल्यं । किमार्थवादोपरिख तफलोपाधिकर्तव्यत्वेऽवगते “अकुर्वन् विहितं कर्म त्यादिवाक्याच्छौचे सति सन्याबन्धनाकरणे निन्दार्थ- वेति तदन्य एवाधिकारोऽकरणे प्रत्यवायप्रयोजकः । यदि पसकाममा नाधिकारः प्रमाणभावादन्यथा प्रसङ्गात् फखसिद्धिः कापि न स्यात् यदिशिष्ठेनैव क्रियमाणस्य कर्मण: फलहेतुत्वं तस्य शौच-ब्राह्मणत्वादेरेवाधिकारत्वात् "कामकृतात् कामकृतं पापं पुषच दिमुणमित्यापस्तम्बादिवचनात् कामनायाः द्विगुणफलं प्रत्येव प्रयोजकत्वावगते रित्यादि विभाव्यते, तदा तु नानुपपत्तिगन्धोऽपौति शुकमुत्पश्यामः । नन्वार्थवादिकफलस्योपस्थित्यनियमात् तस्कामना नावश्यकौत्यत पार, 'किश्चेति, 'अर्थति वस्तुगत्या प्रार्थवादिक- थापनिय-नैमित्तिकानुठानमस्त्येवेत्यखरसादाह, 'किञ्चेति, न हि प्रत्यवाय- परिहारमेव पलमादाय विधिप्रवृत्तिर्यमान्योन्याश्रयः स्यादिति भावः । 'शौच सतौति, गवधिकारे सत्वकरणे नरकदुम्कृतिर्न शौचमाणे माना- भावातथाचावेरिव पलकामनाविरहिमोऽपि सम्बलिताधिकाराभावाद- करणे प्रत्यवाय इति कथं तदा तत्परिहारार्थ नियतप्रकृतिः तदिदमुझे अधिकताकरणे प्रत्यवायो न स्वकारणमात्र इति चेत्, न, शौचादिमा अपकामना चेत्येधिकारहयं एवषाधिकारयोः सम्वलनमित्येव सम्बलिताधि- कारपदार्थ, वधाचाधिकाराभ्यामन्यतरेण वाधिकृतस्याकरणं प्रत्यवाय- हेतुर अतः शौच सति पलकामनाविरहियोऽप्यकरणं तथेति तात्पी दियेके, लपियं, वमशुवेरपि पलकामनावतोऽकरणे प्रत्यवायापतो! वयन्तु ब्रूमः "अकुर्वन विहितं कर्मेत्यादिना विहिताकरणस्य भाववाचहेतु- ·सावचिन्तामयो वादेन च नरकश्रुतेः प्रायश्चित्तोपदेशाच प्रत्यवायः करुप्यते तत्फलकामनाविरहेऽपि प्रत्यवायपरिहारार्थ नियमतः प्रवर्तते विधिप्रहयनन्तरं प्रत्यवायस्य फलोपाधिकं कर्तव्यत्वं यस्य तादृशे सन्ध्यावन्दनादावुपस्थितेत्यर्थः। 'तत्यालेति प्रार्थवादिकफलेत्यर्थः, प्रागुतान्योन्याश्रयं परिहरति, 'विधिप्रवृत्त्येति, सन्ध्यामुपामौतेत्यादिविधेरिटवेनेष्टमाधनत्वावगतौ स्वमवगतं न त्वधिकृताकरणस्य तद्बोधकपदाभावात् । न चैवमभुचेरपि तदकरणे प्रत्यवायापत्तिरिति वाच्यं । अशुचेस्तत्कर्त्तव्यतानिषेधेन भुचेरेव तत्वार्तव्यताविधानेन च तं प्रति तस्याविहितत्वात् विहिताकरणस्य च प्रत्यवायहेतुत्वादत एव तत्काले तस्य विहितत्वनान्यकालौनाकरणं न प्रत्यवायहेतुस्तद्वद्यदि कामनायां तत्कर्त्तव्यताविधानं कामनाविरहे तत्कर्त- व्यतानिषेधश्च स्यात् तदा अशुचेरिव कामनाविरहिणोऽप्यकरणे प्रत्यवायो न स्यात् । न चैवं, न हि सकामस्याइरह श्रुत्या तदिहितं येन निष्कामस्य तविहितं तस्मादस्त वाधिबताकरणं प्रत्यवायहेतुः तथापि नित्ये उत्तयुक्या सामान्यतः शौचमात्रं अधिकारिविशेषणं न तु पलकामनापि, साति मित्वस्य पालजनकतायामधिकारः। अतएव पलकामेनैव तं नित्यं पनजनक बन्यथा तु प्रत्यवायपरिहारमात्रफलकं अयमेव च कामादभेदः तदिद- मुक्त 'शौचे सतीत्यादि। केचित्तु समर्थस्य पजकामस्याकरणं न प्रसक्तं येन पापहेतुत्वप्रतिपादनेन तनिवार्यत तथाच "अकुर्वन् विहितं कर्मेत्यादेरप्रसक्तप्रतिषेधत्वापत्याधि- पारिकदेणे करणाभावेऽपि पापमिति तात्पर्योनयनादनधितावरणमपि प्राबवायहेतुरियाजः। ।

·शब्दाखातुरीयस विधिवादः । प्रामाणिकत्वात् अकरणोन्मुखस्य करणेन प्रत्यवाय- प्रागभावस्य साध्यत्वात्, नैमित्तिके फलोपाधिकर्तव्यत्वे कामनाविरहेऽपि नियतकर्तव्यतावत् । यत्तु निप्फलेऽपि नित्ये वेदाधीनकायंताज्ञानात् प्रवर्तत इति, तन्न, दुःखैकफलत्वेन ज्ञायमाने प्रेक्षावता कृतेरनुत्पादनियमात् अयोग्यतया नित्ये कृतिसाध्य- त्वस्य बोधयितुमशक्यत्वात्। धतरव सन्ध्योपासनमफल- नत्किमिष्टमित्याकाङ्क्षायामकुर्वन्नित्यादिवचनैः प्रत्यवावानुत्पादस्थे- बेष्ठत्वेन कल्पनादित्यर्थः । ननु प्रत्यवायानुत्पादखाजन्यत्वात् तत्मा- धनवं सन्ध्यावन्दनादेर्दुर्घटमत पाह, 'प्रकरणेति, प्राचां मतेनेदं, 'कामनाविरहे पौति फखान्तरकामनाविरहे पौत्यर्थः, प्रत्यवाय- परौशरार्थमिति शेषः । इदमुपखचणं पत्र प्रत्यवायपरौहारस्था- नुपस्थितिः तचान्ततः स्वविशिष्टताप्रतिपत्त्यर्थं लोकविमाननिवृत्त्यर्थ- मेव वा नित्यस्थले प्रवृत्तिर्भविता कृप्तकारणं विना कार्यानुत्पा- दस्थावश्यम्भावादिति ध्येयं । मनु तत्कार्य्यताया वेदबोधितत्वधोरेव सन्ध्यावन्दनादेर्दुःखे- कफलकत्वबुद्धौ प्रवृत्तिविरोधितामपनयेदत आह, 'योग्यतयेति, नवं ताडयेदित्यादेः प्रामाभियेष्टसाधनत्वविशिष्टस्यैव कृतिमा- ध्यत्वस्त्र विध्यर्थत्वादिति भावः । । * परिहारस्य भागमावत्वेनासाध्यत्वं निरस्थति, 'पकरणेवि, 'मि... चिक इति, अन्यथा सत्राप्यप्रवीकारादिति भावः । 'गरमते मामां- 82 ·तत्वचिन्तामो मपि क्रियते वेदबोधितकर्तव्यताकत्वादित्याशय गुरु- मतमेतत्र गुरोर्मतमित्यभिप्रायेणोपेक्षितवानाचार्य। यत्तु पाण्डापूर्वं स्वत एव प्रयोजनं इत्युक्तं, तदपि न, एवं तवापि काम्यत्वे नित्यत्वहान्यापत्तेः। किन सुखं दुःखाभावश्च मुख्य प्रयोजनं तत्साधनच्च गौणं नित्यापूर्वन्तु तेषु नैकमपि पण्डापूर्वत्वान, काम्यापूर्वच सुखहेतुर्गौणं प्रयोजनं। प्रवर्तकविध्यनुरोधेन तदपि प्रवर्तकं करप्यत इति चेत् । न । प्रवर्तनीयेन लोकेन तस्य प्रयोजनत्वेनाज्ञानात् गुरुणा नित्यापूर्व प्रयोजन- मुक्तं इत्युच्यमानेऽपि नादरः प्रक्षावतां । मुक्ति-खौँ चालौकिकावपि सुख-दुःखाभावसजातीयतया प्रयो- जने, तस्मादेवं वदन् गुरुरपि लघुरेव। तदयं सहपः 'गौणं' मफलबौपाधिकं । शकते, 'प्रवर्तकेति विधेः प्रवर्त. कलानुरोधेनेत्यर्थः, 'तदपि' पण्डापूर्वमपि, ‘प्रवर्तक' प्रवृत्त्युपयुक्त पर्छ । ननु यथा मुक्ति-वर्गयोरलौकिकयोरपौछा तथा पडा- पूर्वापि स्यादत आह, 'मुकौति, 'मझेपः' विचारस्य । दुःखमाध- करमतं, 'गुरु' महदा मतमिति सोपहासं, 'गुरो' अस्मद्गुरोः । बनु खतः प्रयोजनत्वाभावेऽपि गौणमेवास्वित्यत याह, 'तत्साधनश्चेति । गन्वेवमपि मुक्ति-खर्गावपि प्रयोजने न स्यातां लोकेन तयोः खार्थत्वेनाज्ञाना- दित्यत आह, 'मुक्तीति, पण्डापूर्वं त्वपूर्वजातीयमपि पण्डत्वान्न तथेति ·शब्दास्यतुरीयख विधिवादः। नित्ये दुःखैकफलत्वेन प्रवृत्त्यनुपपत्तेः फलोपाधिका- व्यता तच फलं दुःखसाधनाभावः पाण्डापूर्व वेति तदिच्छा प्रहत्त्यर्थं प्रत्यहमुपेया तां विना प्रवृत्त्यनुप- पत्तेः, तथाचार्थवादिकं विधिवाक्यश्रुतच्च फलमस्तु कृतमन्येन। न च कामनाविरहे नियतकर्तव्यता न स्यात, अपूर्वादीच्छाविरहेपि तुल्यत्वात्, प्रत्यवायप- रिहारार्थ नियमतः प्रतिस्तुल्यैव । यच च न फलश्रु- तिस्तष विश्वजिन्याय इति । नन्विदमिष्टसाधनमिति जानादेतत्साध्यमिष्टमिति ज्ञानाच प्रवृत्तिदर्शनात नस्य सन्ध्यानुपासनादेरभावः सन्ध्योपासनादिरूपः, कतिगतमेवेष्ट- माधनवं प्रवर्तकमिति मतेनेदं । क्रियागतं तत्तथेति मतेनाह 'पडापूवं वेति, 'तदिच्छा' दुःखसाधनाभाव-पण्डापूर्वयोरन्यतरगो- परेका, 'उपेया' परैरिति शेषः । 'पार्थवादिक' “सन्ध्यामुपासते ये वित्याद्यर्थवादलब्ध, 'विधीति “नित्यं नैमित्तिकं पञ्चेत्यादिप्रागु- कवियुपस्थापितचेत्यर्थः । नित्यताभनमारते, 'न चेति। प्रति- बन्ध्या निरस्थति, 'अपूर्वादीच्छेति, 'यत्र' नित्ये, 'विश्वजिन्यावरतीति प्रत्यवायानुत्पादस्थाजन्यत्वेन फलवासम्भवात् वर्ग एव तप पसमि- त्यर्थः । 'इदं यागादि, 'एतत्माध्यमिष्टमिति, 'ज्ञानाश्चेति, उक्त- भावः । तथाचेति, अन्यथार्थवादादेः स्तुतिपरत्वकल्पनागौरवं स्यादिति भावः। ननु यत्र नित्ये न मलश्रुतिस्ता कमिटसाधनत्वाग्वय इत्यत- पार, 'यत्र चेति, तटस्थः एछति, 'गग्विति। ननु पोछायामपि ·वावचिन्तामी प्रथमस्यैव प्रवर्तकत्वे किं विनिगमकं, उच्चते, फले- छायां स्वविषयविशेष्यकज्ञानस्य हेतुत्वेन कृप्तत्वात् उपायचिकीर्षापि बाधकं विना तथा। वस्तुतस्तु कृति- साध्ययागस्य साध्य इष्ट इति ज्ञानस्य प्रवर्तकत्वे यो- तेतिपदात् प्रथमं कृतिसाध्यो याग इति ज्ञानं ततः कृतिसाध्ययागस्य साध्य इष्ट इति ज्ञानं विशेषणना- रमिति शेषः, 'प्रथमस्यैवेति उपायविशेष्यकेष्टमाधनवज्ञानस्यैवेत्यर्थः, यत्र र एतत्साध्यमिष्टमिति ज्ञानानन्तरं प्रवृत्तिस्तत्रापि फल- बलात् तादृशेष्टसाधनताजानं कल्यत इत्याशयः । 'फलेच्छाया- मिति सुखादीच्छायामित्यर्थः, 'बाधकं विनेति बाधकाभावेनेत्यर्थः । 'मनु खत्वस्थाननुगततया फलेछायां स्खविषयविशेष्यकज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि उपायेच्छायां हेतुत्वे मानाभाव इत्यरचेराह, 'वस्तुत- खिति, माध्थेष्टस्य च विध्यर्थत्वादिति भावः । एवञ्च वर्गकामो यजेतेत्यादौ वर्गकामकृतिमाध्ययागमाध्यमिष्टमिति प्रत्ययार्थविशे- व्यकः कतिमाध्ययागमाध्येष्टवान् स्वर्गकाम इति प्रथमान्तविशेष्यको वा अन्वयबोधः। म द्वितीये "पिलस्वर्गकामो गायां पिलं दद्यादिति विधेर्बाध इति वाच्यं। तत्र परम्परासम्बन्धेनैव कर्तरि खविषयत्वेनैव हेतुत्वं, न तु तहिशेष्यकत्वेन गौरवादित्यरचेराह, 'वख- तस्विति, एतत्साध्यमिछमेतावन्मात्रं न प्रवर्तकं, 'कृत्वसाध्येऽतिप्रस- गादिन्यत्रापि वतिसाध्यत्वप्रवेश आवश्यक इति दर्शयति, 'प्रथममिति, 'तत इति, यद्यपि क्षणायां अविशेषात्तालाघवं तथापि बीती धौ ·शब्दावतुरीपख विधिवादः। नसाध्यत्वात विशिष्टज्ञानस्येति मानदयं तव, मम तु यागः कृतिसाध्य इष्टसाधनमित्येकमेव ज्ञानं । नच कृतिसाध्यत्वं यागे बोधयित्वा कृतिसाध्ययागस्य साध्य- इष्ट इति लिङा बोधयितुं शक्यमपि, एकस्वार्थान्वय- मपरपदार्थे बोधयित्वा तदन्वितापरस्वार्थान्वयबोध- कत्वस्य पदेऽव्युत्पनेः यजिपदे च कृत्या सह यागा- स्वयं बोधयित्वा पर्यावसिते पुनः स्वार्थान्वयबोधकत्वे प्रारत्तिप्रसङ्गः। अथ साध्यमिष्टं यस्येति साध्येष्टकत्वं शक्यं, तथाच रावयादिति ध्येयं । 'विशेषण ज्ञानमाध्यत्वादिति विशेषणतावच्छे- दकप्रकारकविशेषणज्ञानसाध्यवादित्यर्थः, 'विशिष्टज्ञानस्य विशिष्ट- वैशिष्यजानस्य, 'एकमेवेति, एकत्र इमितिन्यायेनेति भावः । तथाच धर्मइयकन्यनागौरवान्न तस्य हेतुत्वमिति भावः । दूषणान्तरमात्र, 'नचेति न वेत्यर्थः, 'हत्या सहेति माध्यतासंसर्गण कत्या महेत्यर्थः, 'पर्यवसिते' मिराकाहिते। शरते, 'अथेति, तथाच ममाप्येकत्र इयमितिन्यायेन इति- माध्यत्व-साध्ये एकत्लयोरेकदैव यागे यह इति भावः । परि- सभ्यस्तत्पुरष सम्बन्धमात्रमिति विशेष इत्याहुः । ननु विशेष्ये विशेष तत्रच विशेषणान्तरमिति न्यायेनेकदैव इथे यागसाध्यत्वस्य यागे अति- साध्यत्वस्य भानं सम्भवति सथाचात्राप्येकमेव शान अतएव युत्पत्ति- ·२० सावचिन्तामयी बहुप्रौचर्चापेक्षया इष्टस्य साधनमिति पद्यर्थस्य- लघु- हरति, 'तथाचेति । न च दृष्टवृत्तिमाध्यत्वमेव निरूपकतासम्बन्धेन विधर्थ इति वाच्छं। तत्सम्बन्धस्य() वृत्त्यनियामकतया प्रभाव- प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन मण्डलीकरणं न कुर्यादित्यत्र मत्र- नवयापत्तेस्तस्थापि प्रतियोगितावच्छेदकत्वे च न बजेतेत्यपि प्रयोगापत्तेः तख कृत्यनियामकतया तत्सम्बन्धेनाभावस्य केवखा- वधिलादिति भावः । ननु विशिष्टवैशियोधाभ्युपगमे एक- सकलदोषसम्भवेऽपि यागे कृतिमाध्यत्वं चागमाध्यत्वच दृष्टे एकदैव सयते इत्यभ्युपगमे न कोऽपि दोषः । न चैकत्वान्वितापरपदा- न्धितकर्मवादिबोधकसब्विभक्त्यतिरिक्रस्थचे एकखार्यान्वितापर- पदार्यान्वितखार्थबोधकालं पदस्थाव्युत्पत्रमिति वाच्य। जानाति- खपितीत्यादौ वर्तमानत्वाश्रयत्वयोस्तथान्वयबोधस्य ज्ञानादौ दर्भ- मात् । किश्चैवमिष्टमाधमत्वस्य विध्यर्थत्वेऽपि तज्ज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वे म विनिगमक(२) । न च तस्याप्रवर्तकत्वे विधेः प्रवर्तकत्वमङ्गप्रसा- इत्येव विनिगमकं, परम्परयापि तदुपपत्तेः तवापि विधिजन्यज्ञानस्य (१) सत्र सत्यनियामकसम्बन्धस्येति क.। (१) विनिगमकंग किश्चिदप्यतीत्यर्थः । विरोधोऽपि एकदैवोमयबोधनेनैकं खार्यान्वयं बोधयित्वा अपरखान्चया- बोधनादेकदा तबोधने व्युत्पत्तिविरोध इत्यत्र मानाभावात् अतएव च मा- इत्तिप्रसङ्गोऽपि घटमानयेण्यादाविव तादृशारत्रदोषत्वच तत्रापि घटप- दादेरवान्तरवाक्यार्थबोधजननानन्तरं पुनर्महावाकार्यान्वयवोधनादिति - ·शब्दावतुरोपखये विधिवादः। त्वात्तदेव शक्यं । किञ्च तत्साध्यत्वं न नियमतस्तदु- तरसत्वं दण्डसाध्ये घटे व्यभिचारात्, नापि तदव- छिनक्षणोत्तरक्षण एव सत्वं एवकारव्यवच्छेद्यतदनु- तरसमयस्याकाशे प्रसिद्धेः शब्दस्य तदसाध्यत्वापत्तः । अतएव न तदभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वं रूपे रस- साध्यत्वापत्तेश्च । नापि तदवधिकोत्तरत्वव्याप्यसमय- सम्बन्धः, उत्तरत्वव्याप्यत्वं युत्तरत्वानधिकरणकाला- माक्षादप्रवर्तकत्वादित्यरुचेराह, “किञ्चेति, 'तदुत्तरत्वं' तध्वंसा- धिकरणक्षणत्वं, दण्डध्वंसाधिकरणक्षणमाचसत्व(९) न घटस्थेत्याए, 'दण्डेति तहण्डमाध्ये तघट इत्यर्थः, 'यभिचारात्' अव्याप्तेः, तदधिकरणक्षणस्योत्तरत्वं वायमित्याभयेनार, 'तदवछिनेति 'अतएवेति घट-शब्दयोर्दण्डाकाशामाध्यत्वप्रसङ्गादेवेत्यर्थः, पाका- प्रस्य मार्वकालिकतया कालिकसम्बन्धावच्छिनाकामाभावाधिकरण- कालाप्रमिद्धेरिति भावः। 'रूप इति समसमयवृत्तिरूप-रसव्यावीः परस्परं माध्यत्वप्रमादित्यर्थः। तदवधिकेति तदधिकरणसमयाव- धिवेत्यर्थः, अतोन नित्यामङ्कारः, 'यायेति सम्बन्धविशेषणं । तबाद- न्यावृत्तिलं व्याप्तिमभिप्रेत्याह, 'उत्तरत्वेति । ननु व्यापकमामाना- (१) नियमत इत्यनेन माघार्थलाभादिति भावः | र्बाखरसादाह, 'किचेति, 'दण्डेति दण्डोत्तरमपि कदाचिघटाभावादित्यर्थः, 'अतएव शब्दस्याकाशासाध्यत्वापत्तेरेव, न ह्याकाशाभावव्यापक प्रब्दाभाषः, ·तत्त्वचिन्तामयों त्तित्वं तच्चाकाशे प्रसिद्धं गुरुतरञ्च । तस्मात् तत्साध- नकत्वमेव तत्साध्यत्वं, एवञ्च लाघवात् तत्साधनत्व- जानमेव प्रवर्तकं न तु तत्साधनकत्वज्ञानमिति । धिकरण्यरूपं व्याप्यत्वं तच्च खाधिकरणसमयनिष्ठात्यन्ताभावाप्रति- योगि-तदधिकरणक्षणोत्तरत्वकत्वं । न च तथापि परमाखादेरा- काशमाध्यत्वापत्तिः अन्यथासिद्धसाधारण्यञ्चेति वाच्यं । जन्यत्वेना- नन्यथासिद्धत्वेन च विशेषणैयत्वादित्यरुचेराह, 'गुरुतरश्चेति । 'तत्माधनकत्वमेवेति तविष्ठाया अनन्यथामिद्धत्वे मति खाव्यवहित- पूर्ववर्त्तिताया निरूपकत्वमेवेत्यर्थः, 'लाघवादिति निरूपकत्वाप्रवेशेन खाघवादित्यर्थः, 'तत्साधनवज्ञानमेवेति तपिछेष्टसाधनताज्ञानमेवे- स्त्यर्थः। पत्र नव्याः सामान्यत दृष्टसाधनत्वं प्रत्येकं स्वर्गादिसाधनवं वा अविष्यर्थः सम्भवति, न वा तज्ज्ञानस्य प्रवर्तकत्वं, अनिष्टोमादौ बाधितत्वात्, साधनत्वं हि तदव्यवहितपूर्वकासनिष्ठात्यन्ताभावप्रति- घोगितानवच्छेदकान्यथासियनिरूपकधर्मवत्वं तत्र चानवच्छेदकत्वं न निरकप्रतियोगितावच्छेदकप्रतियोगिकभेदमा विशेषाभावमादा- यातिप्रमोः किन्तु तादृशावच्छेदकत्वावच्छिनप्रतियोगिताकभेदवावं। न चामिष्टोमलादिकं तथा, तदवच्छिन्नमन्तरेणापि वाजपेयादिना शब्दवत्याकाशात्यन्ताभावसत्त्वेन व्यभिचारादित्याङः । 'तत्साधनवज्ञानमेव प्रवर्तकमिति, तत्रेदं चिन्यं, यदि तत्साधगत्वज्ञान प्रवर्तकं तदा दुःख- प्राममावातिया प्रायश्चित्तादौ प्रत्तिन स्यात् तत्साधनवं हि तबियत.

·शब्दास्थतुरोयखखे विधिवादः । गङ्गाखानादिना (२) स्वौत्पत्तेः। न चामिष्टोमादिजन्यतावच्छेदक वर्गादिनिष्ठं वैजात्यमस्ति तदवच्छिन्नमाधमत्वमेव विध्यर्थः प्रवर्तक- ज्ञानविषयच तस्याबाधितत्वादिति वाच्यं । तादृशजातिविशेषाण विध्येकगम्यकार्यतावच्छेदकतयैव सिद्धतया विधेः प्रवृत्तिपूर्वमुप- स्थितिविरहेण तदछिनसाधनवे विधिमकियहासम्भवात् अन्यथा कार्य्यतावच्छेदकतया सिद्धत्वव्याघाताविधित एव तमिद्धेः खर्गविशे- पत्वाद्यनुपस्थितावपि यागादौ प्रवृत्तिदर्शनाच तस्मात् सामान्यतः खमाध्येष्ठं प्रत्येकं खमाध्यवर्गादिकं वा विध्यर्थः, तस्य च वृत्तिनिया- मोन कालिकादिना येनकेनचित्सम्बन्धेन धात्वर्थेऽन्वयः, खं सम- भिव्याहतममिष्टोमादि, ममभिव्याहारविशेषस्य नियामकत्याच निथमतस्तत्तदुपायविशेषमाथेष्टलाभः अमिष्टोमयागः खसाध्येष्वा- मित्यन्वयबोधः । न च माध्यलमपि माधनवघटितमिति नहोष-- तादवस्थमिति वाचं। साध्यत्वं हि अन्यथामिद्यनिरूपकत्वे मति तद्धर्मावच्छिन्नवदन्यावृत्तित्वं । नन्वेवमनिष्टोमेन यजेतेत्यादावसम्भवः अमिष्टोमादेरपि प्रमेयत्वादिरूपेण स्वर्ग प्रत्यन्यथामिकत्वात्। न तर्मरूपेणान्यथामिद्धेरनिरूपकत्वे मति तदुर्भावचिनवदन्या- । (१) गङ्गाजलसंयोगादिना चेवि क । पूर्ववर्तित्वं तत्पूर्ववर्तित्वञ्च तत्प्रागभावावच्छिन्नसमयवर्तित्वं । न च प्राम- भावस्य प्रागभावाभावेन तमियतपूर्ववर्तित्वं सम्भवति । न च प्रागभावस्यो- तरसमयसम्बन्ध एवात्र साध्यस्तत्साधनत्वज्ञागमविकणमेवेति वाचं । तत्- सम्बन्धस्य समयप्रागभावात्मकत्वात् तस्य च तदसाध्यत्वात् । किच प्रायश्चित्ता- दिषु दुःखाभावमुद्दिश्यैव प्रवर्तते न तु तत्समयसम्बन्धमुद्दिश्य तस्य खता 33 ·तावचिन्तामो अनि नदिति वाच्छं। दद्यात् यजेतेत्यादावव्यानेः सामान्यतो दानव-वागत्वयोः स्वर्गजनकतानवच्छेदकतया वर्गस्य तेन रूपेणा- न्यथासिद्धेर्निरूपकत्वात् वर्गनिष्ठजातिविशेषस्यैवामिष्टोमादिजन्यता- बच्छेदकतया गुरुधर्मान्तरेणाग्निष्टोमवाद्यवच्छिन्नाया अन्यथासि- इनिरूपकात्वाञ्चेति चेत्, न, यद्धविच्छिन्नं प्रति याग-दानादेन बेन रूपेण हेतु तत्तद्धर्मभेदकूटवद्धर्मवत्त्वस्य सत्यन्तेन विवक्षित- मादित्याहुः । तदमत् । चैत्यं न वन्देतेत्यादिनिषेधविधौ समा- थेहस्य सिद्यसिद्धिभ्यां नर्थानन्वयापत्तः । मित्रास्तु वैजात्यांचं परित्यज्य वस्तुगत्या विजातीयखर्गसाधन- बादिकमेव विधर्थः, तो वैजात्यस्य कारणत्वाघटकत्वेन न उप- थितिरपेक्षिता। न च वैजात्यस्थाप्रवेशे केन रूपेण स्वर्गविशेषाणां शक्यतावच्छेद केऽनुप्रवेश इति वाचं। इष्टत्वेन स्वर्गवेन वा तेषां प्रवेशात् इष्टत्वादेः कारणत्वाघटकत्वेऽपि शक्यतावच्छेदके प्रकारतया भवेने बाधकाभावादित्याहुः। तदमत् । प्रतियोगिनि प्रतियोगिता- बच्छेदकतापर्यायधिकरणस्य वैभिश्चमवगाहमान एव तदवच्छिन्न- प्रतियोगिताकलमभावेऽवगाहते न वन्यथेति नियमात् वैजात्यांश परित्यज्य विजातीयवाव्यवहितप्राक्कालवृत्यभावप्रतियोगितानव- पुखवार्थत्वात् । ननु येग रूपेण यस्य साध्यता तद्रूपाक्रान्तसाध्याधिकरणका- जोपाधिपूर्ववर्तित्वज्ञानं प्रवर्तकं वच्चाचाप्यस्ति दुःखप्रागभावस्य प्रायश्चित्ता- अनन्तरकालवृत्तिप्रागभावत्वेन साध्यत्वात्तदधिकरणकालोपाधिपूर्ववर्तित्वस्य प्रायश्चित्तादौ सम्भवादिति चेत्, न, एवं घटाद्यधिकरणसमयात् पूर्ववति- नापतिसन्धाने प्रवृत्ति स्यात् । पेशापत्तिः, अनुभवविरोधात् । म चोम- ·शब्दावतुरोयख विधिवादः । स्यादेतत्, इष्टत्वज्ञानस्य प्रवर्तकत्वे तृप्तोऽपि भोजने प्रवर्तत मनसा तृप्तेरिष्टत्वज्ञानात् । अथ स्वरूपसत्यपि छेदकत्वग्रहासम्भवात् । वस्तुतस्तु दृष्टत्वेन दृष्टं प्रातिखिकरूपेण स्वर्गादिकं वा विध्यर्थः, माध्यत्वञ्च धात्वर्थ-विध्यर्थयोः संसर्गः, वर्ग- कामोऽनिष्टोमानुकूलकतिमान् अग्निष्टोमवच्चेष्टमिति प्रत्ययार्थवि- शेष्यकश्चान्वयबोधः, निषेधविधौ च माध्यतासम्बन्धेन धात्वर्थस्यैवाभा- वोविध्यर्थं भासते निषेधविधौ प्रत्यवानां प्रत्यान्वितस्वार्थबोध- कालव्युत्पत्तिभङ्गस्तु इष्टसाधनवशक्तिवादिनामपि समानः । यहा विजातीयवर्गसाधनत्वमेव संसर्गः तथाच धात्वर्थविशेष्यक एवा- ज्वयबोधः(१) । म च वैजात्यं प्रागनुपस्थितमिति वाचं। संसों- पस्थितेरनपेक्षत्वादिति दिक् । इच्छाविषयसुखमाधनं याग इत्याकारकं ज्ञानं प्रवर्तकत्वेन नैयायिकाभिमतमित्यभिमानेनाशकते, 'स्थादेतदिति, 'इष्टत्वज्ञान- स्येति दृष्टत्वप्रकारेणेच्छाविषयतावच्छेदकधर्मविशिष्टसाधनत्वज्ञानस्थे- त्यर्थः, 'ममति, छानाशेऽपौति शेषः, 'स्त्वज्ञानात्' इष्टवप्रका- (१) इवान् याग इति धात्वर्थविशेष्यकान्वयवोध इत्यर्थः । योरपि प्रवर्तकत्वं, अनभुगमात् प्रवृत्तिवेजात्यकल्पने मानाभावात् । किष गोत्वाद्यधिकरणकालोपाधिपूर्ववर्तित्वज्ञानसम्भवात्तदर्थितयापि प्रत्यापत्ति: समादनन्यगत्या तत्साध्यत्वज्ञानमेव प्रवर्तकं । न च तदपि तत्साधनकावं अन्यानित एवञ्च दोषतादवस्थ्थमिति वाय। यस्मिन् सत्बग्रिमक्ष रखा सावमित्यादिना क्षेमसाधारणस्य तत्साधनत्वस्य ग्रन्यखानैव निर्वचनात्, रवेकर ·तत्वचिन्तामणौ फलेच्छा कारणं सा च सिद्धतया तृप्तौ नास्तीति चेत्, ताई इन्तवमावश्यकत्वात् फलेच्छैव कारणं न तु तज्ञानं गौरवात्। किञ्च इच्छाज्ञानस्य कारणत्वे पच्छा कारणं न स्यात् स्वज्ञानेन तन्नाशात् इच्छा- रकज्ञानसम्भवात्, ‘फलेच्छेति, वस्तुगत्या इच्छाविषयतावच्छेदको योधर्षस्तदिभिष्टमाधनताज्ञानसहकारेणेति शेषः। 'तज्ज्ञानं' इच्छा- विषयत्वप्रकारकं ज्ञानं, 'गौरवादिति तत्प्रकारकत्वस्याधिकस्य प्रवे- मादित्यर्थः । न चेष्टापत्तिः, इष्टवांचे विधिमकिकन्यनावैयर्थप्र- मात्, इष्टत्वांगोपस्थित्यर्थमेव तत्र विधिशकिस्खौकारादित्यभि- मानः। 'खज्ञानेनेति रच्छावप्रकारकज्ञानहेतुना तनिर्विकल्पकेने- तत्साधनकत्वमेव तत्साधनत्वमेवञ्च साधनत्वे जाधवमित्यसङ्गतं बोध्यं । न चैवमिठसाधनवज्ञानात् प्रवृत्ति स्यादिति वाच्यं । तवाप्येतत्साध्यमिश्रमिति घानात् प्रवृत्ति स्यादिति तौल्यात् । यदि च लाघवादिना तत्साधनत्व- ज्ञानस्य प्रवर्तकत्वे निर्णीते तत्र प्रवृत्त्यभाव इस एव समानसंविसंवेद्यत्वादा तत्रापि तज्ञानसम्भवात् तत एव तत्र प्रत्तिरिति मन्यसे, तदा प्राय- वित्तप्रत्यन्यथानुपपत्त्या तत्साधनत्वज्ञानस्य प्रवर्तकत्वे निर्णोते तत्रापि प्रत्यभाव इस एव समानसंविसंवेद्यत्वात् तज्ञानादेव वा प्रवृत्तिरिति तुल्यं तसात् यन्मते दुःखसाधनध्वंसस्य खतः पुरुषार्थत्वात् तदतियैव प्रायश्चित्तादौ प्रवृत्तिस्तन्मत एव तत्साधनताज्ञानं प्रवर्तकमिति । ननु बधानमियां व्यापारोऽस्तु तथाच व्यापारिनाशेऽपि न क्षतिः। किच विनयदवस्थेछायाः कारणवमत । न चेच्छावनिर्विकल्पकेन तमाशे बदस- भव इति वाच्यं । ज्ञानवदिशया अपि विषयनिरूप्यत्वेन निर्विकल्पकाम- । .

·शब्दायतुरीयखण्डे विधिवादः । तज्ञानधाराकल्पनेऽनवस्थानात् । अपि चेच्छाविषयः सुखं इति ज्ञानं न मानसं सुखस्यासिद्धतया तदिशे- ध्यकसाक्षात्कारस्य तत्सन्निकर्ष विना प्रभावात्, अोदनादावपोष्टत्वज्ञानं न सम्भवति मनसोवहिरवा- तन्व्यात्। नापि चक्षुरादिना ज्ञातः कृत इतिवत् त्यर्थः । ननु ज्ञानेन पूर्वछायां विनाशितायामपि दृष्टसाधनता- ज्ञानोत्तरमिच्छान्तरोत्पत्त्या प्रवृत्तिरित्यत बाह, 'इच्छेति इछायाः खरूपसत्या हेतुत्वे प्रथमापि तथास्तु ज्ञाताया एव कारणवेच उत्तरेच्छाया अपि ज्ञानेन माशात् तदनन्तरमपि इच्छान्तरं वाच्यं सापि तथैवेत्युत्तरोत्तरेच्छा-तज्ज्ञानधाराकल्पनेऽनवस्थेत्यर्थः, 'असि- तयेति, श्रमागतसुखस्यैव इच्छाविषयत्वादिति भावः । अन्तर्विष- यकस्येष्टत्वज्ञानस्यासम्भवमुक्का बहिर्विषयकस्याइ, 'त्रोदनादाविति, 'न सम्भवति' मनमा न सम्भवति, 'दृष्टत्वज्ञानं प्रोदनादाविष्टव- भ्युपगमादित्यखरसादाह, 'अपि चेति, तथाच सुखसाधने भोजनादाविर' साधनत्वज्ञानाभावात् प्रवृत्तिन स्यादिति भावः । 'योदनादावपौति, तथाच तत्साधने पाकेऽपि न प्रवर्ततेति भावः । तत्रेति, इह त्वसिद्धतयौदगादे- सदसम्भव इति भावः । ननु सुखमोदनञ्चेच्छामि इत्यनुव्यवसायेन तदिष- यत्वमिच्छायां रहता तुल्यवित्तिवेद्यतया इच्छाविषयत्वमपि सुखादौ ग्रहोतं । न चैवमपि तदसन्निकर्षात्सुखादिविशेष्यकमिठत्वज्ञान न स्यादिति वा । इसाधनताज्ञानस्य तथाप्यवैकल्यात्तत्र विशेषणज्ञानत्वेन तदुपयोगात् । विष ज्ञानोपनौतमुखादेविशेष्यन्वेऽप्यदोषः अतरवासनिकपर्वतादिविपरी- ·सावचिन्तामो पष्टत्वज्ञानं, तब विशेष्यसन्निकर्षात् । वस्तुतस्तु इष्टस्य विशिष्य सुखत्वादिना अज्ञाने याग-पाकादाविष्टसा- धनताचानेप्यप्रतिप्रसङ्गः इष्टस्याल्याधिकभाबेन ना- नाप्रकारत्वेन च विशिष्यानध्यवसायात् । न चेष्टविष- यतावच्छेदकसुखत्वादेरुपलक्षणमिष्टत्वं, सुख-दुःखाभा- व-तत्साधनेषु अनुगतस्योपलक्ष्यस्याभावेनाननुगमा- ज्ञानं, 'तचेति ज्ञातः कृत इत्यादावित्यर्थः, अत्र वेच्छाया असि- इविषयतया न विशेष्यमविकर्ष इति भावः । ननु उपनयरूपसबित कर्षसत्त्वात् इच्छाविषयः सुखमिति ज्ञानं नैयायिकानां न दुर्घट- मित्यरुचेराह, 'वस्तुतस्विति, 'दष्टसाधनताज्ञानेऽपौति सामान्यत- इयत्वेन थागदृष्टसाधनमिति ज्ञानेऽपौत्यर्थः,(१) "विशिष्यानध्यवसा- धादिति, इष्टस्थामुकस्य साधनमिति विशेषतोऽनिर्णयादित्यर्थः । मनु तत्र दृष्टसाधनताज्ञानानन्तरं तदिष्टे इटलतमा मुखादि- खरूपवमनुमाय मनसा इच्छाविषयसुखसाधनं याग रति विजें- पतो निर्णयसम्भव इत्याशङ्कते, 'न चेति, 'सुखवादेः' मुखत्वा- दिरूपेण सुखादेः, 'उपलक्षणं' अनुमापकं, 'तत्साधनेषु' ग्राम- पशु-पिरण्यादिषु, 'उपलक्ष्यस्य' व्यापकतावच्छेदकस्य, 'अननुगमात' (१) सामान्यत इयत्वेन इवसाधमताज्ञानेऽयौत्यर्थ इति क.। व्यको म्पनसः परामर्श इत्यखरसादाह, 'वखतस्विति, पलेच्छा खापसती प्रतियोजिका न प्रवर्तकधीविषय इविन हमस्य मौजने प्रत्तिरिया- ·शब्दास्यतुरोयखहे विधिवादः । दिति। उच्यते। यचेच्छा तत्साधनताजानमेव लोक वेदसाधारणं प्रवर्तकं तेषां सुख-दुःखाभाव-तत्साधन- त्वेनेच्छाविषयाणां अननुगतानामपि वस्तुसदिच्छावि- षयत्वमेवानुगमकं एवं यदा सुखादाविच्छा भवति व्यभिचारात् । इष्टापत्त्या परिहरति, 'यचेच्छेति थेन रूपेणेत्यर्थः, 'तत्साधनताज्ञानमेवेति तद्रूपविशिष्टसाधनताज्ञानमेवेत्यर्थः, अन्यथा घटत्वेनेच्छायां द्रव्यमाधनमिति ज्ञानादपि प्रवृत्त्यापत्तेः, तथाच इष्टत्वप्रकारकत्वं न प्रवेशनीयमिति भावः । ननु यत्त्व-तत्त्वयो- रैक्यस्थाभावात्तविशेष्यक-सुखत्वविशिष्टमाधनताज्ञान-दुःखाभावलकि- मिष्टसाधनताज्ञान-ग्रामलाभवादिविशिष्टसाधनताज्ञानानां तत्मा- ध्यकात्तिं प्रति प्रातिखिकरूपेण हेतुत्वं वाच्यं, तथाचाननुगमः ।। न च तत्माध्यक-तदुपादामकसुखार्थिप्रवृत्तित्वादिकं कार्यतावच्छेद- कमिति वाच्यं । सुखार्थित्वस्य मुखेच्छाजन्यत्वरूपतया तब्जन्यताव: छेदकानुगतरूपाभावेणाननुगतत्वाधूमलिङ्गकत्यादिवदित्यन-वाह, 'तेषामिति, 'सुख-दुःखाभावेति सुखख-दुःखाभावत्वेत्यर्थः, 'तत्माध- नलेनेति पामलाभव-पहलाभत्व-हिरण्यसाभवादिनेत्यर्थः, 'इच्छा- विषयाणां' इच्छाविषयतावच्छेदकानां, 'वस्तुसदिच्छाविषयत्वमेवेति छाविषयतावच्छेदकत्वमेवेत्यर्थः । न चैवमपि घटत्वेनेच्छायों द्रव्यसाधनमिति ज्ञानात् प्रवृत्त्यापत्तिः इच्छाविषयवस्य केवलान्ध- प्रयेन परिहरति, 'यत्रेति, 'वस्तुसदिति । नन्विदमसम्भवि इछसाधनता. जान-पलेशावदुपादानप्रत्यक्षस्थापि प्रवृत्तिहेतुत्वं । न चैतेषामात्मगुमानां ·तत्वचिन्तामणौ खतिसाध्यत्वे सति सुखादिसाधनमिति जानं तदा थितया द्रव्यवादेरपीच्छापिषयतावच्छेदकत्वादिति वाच्यं। तत्का- लौनत्व-तत्पुरुषौयत्वेनेच्छाविशेषणत् कार्य्यतावच्छेदकमपि तत्का- लौन-तत्पुरुषोय-तत्माध्यकचतित्व-तादृशोपायेच्छात्वमेवेति न व्य- भिचारः। न चैवमपि एमाधनवाज्ञानदशायर्या तदभावज्ञान- दशायां वा चिकौर्षा-प्रवृत्तिदुर्वारा तत्कालीन-तत्पुरुषोय-तदि- षयकचिकीर्षादेरसिद्धतया तत्कालीन-तत्पुरुषोयेच्छाविषयसाधन- ताज्ञानस्य तत्र हेतुत्वाकल्पनादिति वाच्यं । प्रसिद्धेषु मषु तत्तत्कालीन-तत्तत्पुरुषोयेच्छाविषयसाधनताज्ञानस्य चिकौर्षा हेतु- वकल्पनेन विशेषसामग्रौविरहादेव यथोक्तस्थले चिकौर्षाद्यनुत्पत्तिः। .न र स्वरूपसत्तादृशज्ञानविषयतावच्छेदकत्वमादाय विनिगमना- विरह इति वाच्य। विनश्यदवस्थफलज्ञानजनितफलेच्छास्थले तदस- 'भवात् तत्कालपदेनोपायेच्छा-प्रवृत्त्योः पूर्वकालस्याभिहितत्वाह- टत्व-द्रव्यत्वोभयप्रकारकज्ञानानन्तरं घटत्वमाचप्रकारकेच्छायां घट- माधनमिति ज्ञानाभावेऽपि द्रव्यमाधनमिति ज्ञानात् कपाले प्रह- त्यापत्तेच। किञ्च ज्ञानविषयतावच्छेदकत्वेनानुगमे फलेच्छानुदयद- भायामतिप्रसङ्गवारणय फलेच्छापि पृथक्जनिका वाच्चेति गौरवं, खरूपमत्तादृप्रतिविषयतावच्छेदकत्वन्तु न सम्भवत्येव फलस्य प्रवृत्तिविषयत्वाभावादिति भावः । इदमापाततः एवं मति तत्ता- कित्वेन कार्य-कारणभावस्यैव सम्यक्त्वात् एकस्य पुरुषस्य एकदा सहावस्थितिरिति चेत्, न, इच्छोत्यत्यनन्तरं तबिरोध्यनुत्पादसमयावधि- ·शब्दाथरोयखखे विधिवादः । पाकादौ प्रवर्तते । नन्वेवं प्रवर्तकमानविषयस्य नाना- त्वेन तच्छतस्य विधिप्रत्ययस्य नानार्थत्वप्रसङ्ग इति नानाप्रवृत्तिविरहेण यथोकरूपेण कार्य-कारणभावेऽपि तत्त- किविश्रामात् कार्यतावच्छेदक-कारणतावच्छेदकयोगौरवं पुनर- धिकमिति । केचित्तु मुखमाधनत्वञ्चान-दुःखाभावसाधनवज्ञान-बोदनसाध- नत्वज्ञान-धनलाभमाधनवज्ञान-पामखाभसाधनवादिजानानां प्रत्ये- कमेव हेतुत्वं तत्माध्यक-तदुपादानकसुखार्थिप्रवृत्तिलादिकच प्रत्येक कार्य्यतावच्छेदक, सुखार्थिप्रवृत्तिलञ्च सुखमाधमताज्ञामवत्प्रवृत्तित्वं तत्तदव्यवहितोचरत्वं मत्वर्थः सम्बन्धामनुगमश्च न दोषाध, फरी- छाया अपि पृथक् हेतुत्वात् न तदनुदयदशायां प्रवृत्त्यतिप्रश्न: तत्रापि सुखेच्छावत्प्रवृत्तित्वादिकमेव कार्य्यतावच्छेदकमित्याः । एकदेशिनस्तु प्रवृत्तेविषयतात्रयौ माध्यत्वेन विषयता मिलेन विषयता उद्देश्यत्वेन विषयता च तचोद्देश्यत्वेन विषयता सुखादि- फासनिठा सुखार्थितया चन्दनसंयोगं करोमौत्यनुभवात् । न मुखादः प्रवृत्तिविषयवस्वरूपायोग्यवसिद्धान्नव्याघात इति वाचं। तस्य माध्यताख्यविषयतायामेव स्वरूपायोग्यत्वात्, तथाच सुखाधु- देखकत्वमेव सुखार्थित्वं तदेव , सुखादौछायाः सुखादिमा- धनत्वज्ञानादौनाच्च कार्यतावच्छेदकं एवमुपायेछाया अपि विष- बताइयो उद्देश्यत्वेन विषयता तदन्यविषयता प, उद्देश्यता पता अस्यैव वलवदिशाविषयत्वेन विवक्षिवत्वादिबाज । भात शहते, 'बन्धिवि, 84 ·सावचिन्तामणौ चेत्, न, सुखत्वादिनाननुगतं इष्टत्वेनानुगतं फलं प्रति साधनत्वस्य यागादेर्लिङादिना बोधनात, फखत्वेन उद्देश्यता मुखादिफलनिष्ठा मुखार्थितया चन्दनसंयोग- मिशमौत्यनुभवादिति प्राडः । 'इष्टत्वेनानुगतमिति, इदमापाततः एवमपि ज्ञानविषयल- अतिविषयत्वमादाय विनिगमनाविरहेण नानार्थत्वस्य दुर्वारत्वात् केवशावयित्वस्य चिम्वेवाविशिष्टत्वात् तथाच विनिगमनाविरहेण इष्टसाधनल-शेयसाधनव-कृतिविषयसाधनवानां शक्यतावच्छेदकत्वं दुर्वारमिति। न चानुभवादिष्टमाघनत्वमेव शक्यतावच्छेदकमिति वाचं। अनुभवस्यैवामिद्धत्वात् इतरथा बतिमायलमाचगतिवा- दिनो मौमांसका प्रयनुभवेनैव निरस्थाः स्युः। न प तथापि विनिगमनाविरहेण इएमाधनलं ज्ञेयसाधनवं कृतिविषयमानत्वं अयमेव विधिशक्यं अनन्तसुख-दुःखाभावादिसाधनलमपेक्ष्य चाघ- वादिति वाचं। इष्टत्वादेः केवखान्वयितथा चैत्यं न वन्देत जसं म ताइयेदित्यादौ नअनश्वयप्रसङ्गात् । न तच स्वर्गसाध- नबादौ सक्षणेति वाच्यं । स्वर्गसाधनवादी शक्तिरिष्टसाधनले । बक्षणेत्यस्यापि सवचत्वात प्रयोगस्य तख्यत्वात् इष्टसाधनवापेच्या स्वर्गमाधनवस्य लघुवाच । वस्तुतस्तु पाख्यातसामान्यस्य छतौ मशि- कल्पनादिधेरपि छतावेव भक्तिांघवात् स्वर्गसाधनबादौ निरुद्ध- लक्षणेत्येव तत्त्वं। यज्ञानं हि प्रवर्तक स एव विधिस्तव नेवसाधनस्त्वं किन्तु मुखादि, ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । तथाच फलानामनुगमार्थ फलेच्छा शक्या न विचा जानकारणत्वेन । अथैवं सुखादिसाधनत्वेनं जानं प्रक- नकं तन्न शक्यं अननुगमात्, यच्च शक्यमिष्टसाधनत्वं तज्ज्ञानं न प्रवर्तकं इति विधेः प्रवर्तकता न स्यात् इति चेत्, साक्षादेवमेव किन्विष्टसाधनं यागइति लिङा बोधिते इष्टाकाङ्क्षायां काम्यत्वेन श्रुतः स्वर्ग एव इष्टत्वेनावगम्यते, तदनन्तरं स्वर्गकामपदसमभिव्या- . मन्विष्टत्वप्रकारकज्ञानस्थाप्रवर्तकत्वे विधेरिष्टत्वांशे शक्तिकल्पनं हथेत्यत- बाह, 'तथाचेति, 'तत्र शक्यमिति, 'तत्' सुखादिमाधनत्वं, 'एवमेव' विधेरप्रवर्तकत्वमेव, 'लिङा बोधिते' सिङन्तयतेत्यादिपदेन बो- धिते, 'दृष्टाकावायां' किं तदिष्टमिति जिज्ञासायां, ददध जि- ज्ञासाकाङ्क्षा इति मतेन(१) 'इवेनेति तादाम्यसम्बन्धेन इष्टविशे- षणवेनेत्यर्थः, 'प्रवगम्यत रति, वर्गवदिष्टसाधनं याग इत्याकारणेति भावः । इदच न प्रवर्तकं माधनखांचे स्वर्गाप्रकारकत्वादत पाह, 'सदनन्सरमिति, 'स्वर्गकामपदममभिण्याहारादिति तत्समभिथा- (१) इदच जिज्ञासाया धाकाडगत्वमत इति ग । . साधनत्वमिति तत्रैव लिक शक्तिरिति नानार्थत्वमित्यर्थः, 'तथाचेति रक्ष न मानार्थत्वमित्यर्थः। ननु तथापि स्वर्गत्वेन तज्ज्ञानं न स्यात् तेन रूपेणानुपस्थितरित्यत बार, 'एवञ्चेति, 'एवई' खर्गत्वेन कामनाविषयत्वेन ·वचिन्तामणे हरात स्वर्गसाधनं याग इति ज्ञानं प्रवर्तकमुत्पद्यते । रवण विधिजन्यमानजन्यं ज्ञानं प्रवर्तक । चारजन्यस्वर्गवदिष्टसाधर्म याग इति ज्ञानसहकारादित्यर्थः, 'सत्य- बते' मनमा उत्पद्यते। केचित्तु 'उत्पद्यते' शब्दादुत्पद्यते, दृष्टांगमपहाय स्वर्गण सा माधनवान्षयः स्यादित्यर्थ:(५), इत्याहुः । तदमत, माधनत्वस्य इष्ट- विशेष्यतयोपस्थितत्वेन तदपहायान्येन सह अन्वयस्थाव्युत्पन्नत्वात् । 'विधिजन्येति विधिजन्यं स्वर्गरूपेष्टसाधनं चाग इति महा- वाक्यार्थज्ञानं तज्जन्यं खर्गसाधनं याग इति मानसं ज्ञानं तदेव प्रवर्तकमित्यर्थ:(२) । इदमापाततः स्वर्गपदस्य समासनिविष्टतया .दष्टे तदर्थान्वयबोधस्य प्रत्ययार्थेकदेशेन नामार्थाभेदान्षयस्य चाव्यु- त्पन्नतया दृष्टेन सह स्वर्गस्याभेदान्वयबुद्दासम्भवात् । वस्तुतस्तु स्वर्ग- (१) इशांशमयहाय खर्गेण सह साधनत्वस्यान्वयादित्यर्थ इति ग। (२) तदेव प्रवर्तकमिति भाव इति क० । चोपस्थिवस्य खर्गस्य लिका उपस्थाप्येन सहान्वये, खर्गरूपेएसाधनं याग- इति शाब्दं ज्ञानमित्यर्थः । न चैवं विधिजन्येवादिविरोधः, विधिजन्यधा- लाखातार्यान्वयज्ञानरूपमवान्तरवाक्यार्थज्ञानं तज्जन्यमुक्तरुपमहावाक्या- ज्ञानं प्रवर्तकमित्वेतत्परत्वात्तस्येति भावः । अतएवानुमानमाशय नि- अधयति, 'यत्त्वितीति योजयन्ति, बचिन्त्य, यत्र यदिच्छा खरूपसतो तत्- साधनताशानस्वैव प्रवर्तकत्वेन खेडसाधनतानुमानस्य विभाजावेऽपि मद- ·शब्दास्यतुरीपख विधिवाद। २८ यत्तु सर्वेषामेव विधेनं साक्षात् प्रवर्तकत्वं विधि- बोधकात् स्वकृतिसाध्यत्वादेरनवगमात्, स्वेष्टसाधन- त्वच अहं इष्टसाधनयागकः स्वर्गकामत्वादशवाक्या- वगतस्वर्गकामवदित्यनन्तरमर्थात् प्रतीयते। तत्र। कामानिमाध्यो याग इष्टसाधनञ्च इति विधिवाक्येन बोधित तदनन्तरमेव मनसा खर्गसाधनं याग इति प्रवर्तकं ज्ञानमुत्पद्यते इत्येव तत्त्वं । शाब्दज्ञानाप्रवर्तकत्वं सर्वमिद्धमित्याह, 'सर्वेषामेवेति, मत- इति शेषः । 'विधिबोधकात्' 'विधिः' इष्टसाधनत्वादिः तद्दोधकात् प्रत्ययात्, 'खतिमाध्यत्वादेरित्यादिना इदानीन्तनखतिमाध्यत्व- परियहः तस्यैव प्रवर्तकत्वात् । नवित्वेनेष्टमाधमत्वस्य विध्यर्थव यागादौ कुतः खेष्टसाधनत्वप्रतीतिरित्यत आह, 'वेष्टेति, 'इत्यन- तरं' इत्यनुमानानन्तरं, 'अर्थात्' उपनयवशात्, 'प्रतीयते' मनसा वतिसाध्यत्वज्ञानार्थमनुमानमावश्यकमेव वतिसाध्यत्वज्ञानस्य मदंशविषय- त्वेनैव प्रवर्तकत्वात् अन्यथातिप्रसङ्गाविधेश्च तत्रासामर्थ्यादिदानौंकाल- विषयतयापि च तस्य प्रवर्तकत्वात्तदर्थमनुमानमावश्यकं तदिदमुक्त 'विधा खतिसाध्यवादेरनवगमादिति । किञ्चेवस्य पदार्थैकदेशतया वर्गस्य चा- न्यान्वितत्वेन गिराकातया कथमिछ-खर्गयोरग्वयः तथाच कथमुक्त महा- वाक्यार्थज्ञान प्रवर्तकमिति तस्मादिधिजन्यमहावाक्यार्थज्ञानजन्यमानुमा- निक मानसं वा ज्ञानं प्रवर्तकमित्येवार्थः । न चैवं 'यत्त्वित्यादिनानुमान- मामा तनिषेधप्रतिपादनविरोधा, तस्य खेवसाधमत्वानुरोधेन मासुमागा.

·सावचिन्तामो थवेच्छा तत्साधनमिति शाब्दजानादेव प्रकृत्युपपत्ते- स्तत्प्रतीतिनिष्फला। अन्ये तु साधनत्वमाचं विध्यर्थः, स्वर्गादिसाध- नतालाभस्तु समभिव्याहारात इष्टसाधनतापोऽपि प्रतीयते, 'किन्तु यत्रेच्छेति पाठः, 'इच्छा' स्वेच्छा, 'भाब्दज्ञानात्' शब्दप्रयोज्यमानमज्ञानात्, 'तत्प्रतीतिः' खेष्टत्वप्रकारेण खेष्टसाधन- वातौतिः, 'निष्फलेति, खेछाविषयत्वस्य स्वरूपमत एवानुगमक- तथा तज्ज्ञानस्य प्रवृत्त्यहेतुत्वादिति भावः । केषित्तु 'सर्वेषामित्यस्य प्राक् ‘यत्त्विति पाठः, 'किन्वित्यस्य स्थाने 'तबेति पाठः । तत्र 'स्वरतिमाध्यत्वादेरित्यादिना खेष्टसाध- नवपरिग्रहः, कुतस्तहि खेष्टसाधनत्वप्रतीतिरित्यत पाह, 'खेष्टेति । पादिपदग्रहौतमादाय दूषयति, 'तन्नेतौति बोध्यं । 'साधनत्वमाचमिति, मात्रपदेनेष्टांशनिरामः, 'समभिव्याहारा- दिति 'स्वर्गकामेत्यत्र स्वर्गपदसमभिव्याहारादित्यर्थः, यत्र फलश्रुति- नास्ति तच तदयाहारान शाब्दबोध इति भावः । 'इष्टसाधन- () किन्तु यत्रेच्छति ग.। पेक्षेत्येवंपरवातदिदमुक्तं 'यत्रेच्छेति, एवञ्च 'तत्प्रतीनिनिष्फलेत्यत्र खांश- प्रतीतिरिवां या तत्तौतिरित्यर्थः, खकृतिसाध्यत्वबोधार्थनवनुमानमा- वश्यकमेव । ननु मत्कृतिसाध्यतावन्मदिवसाधनताशागस्यैव प्रवर्तकायात् सापि समलैवेति चेत्, न, रच्छायाः खरूपसत्या एव प्रवर्तकत्वे वदिशेषण- तदीयवस्थापि खरूपसत एव बदुपयोगात् छतौ तु नैवं । म चै शादशा- ·शब्दास्यतुरोपखये विधिवादः । तस्योपजीव्यत्वात्, तथाहि यजेतेत्यनेन यागः कृति- साध्यः साधनञ्चेति बोधिते साधनस्य साध्याकालायां कामनाविषयत्वेन श्रुतीऽसिद्धः स्वर्ग एव साधनाकाझी साध्यत्वेनावगम्यते उपस्थितत्वात्। न च यागस्य साध- तेति, 'तस्येति खर्गपदममभिव्याहारस्येत्यर्थः, समभिव्याहारादेव खर्गरूपेष्टलाभादिति भावः । 'माधनस्येति कस्य साधनमित्या- कासायामित्यर्थः, 'माधनाका' पाकासितसाधनकः, 'माध्यत्वेन' यागनिष्ठमाधनतानिरूपकत्वेन। न च साधनत्वस्य कार्यघटिततया दृष्टान्तर्भाव अावश्यक इति वाच्छं। माधनलमखण्डमतिरिक्तपदार्थ- इत्यभिप्रायात् । वस्तुतस्त 'माधनलमाचं' दृष्टांभमपहाय माधनता- घटकौभूततावत्पदार्थमाचं, 'विध्यर्थः' प्रत्येक खण्डशो विध्यर्थः, वर्गसाधनत्वत्व-दुःखाभावसाधनत्वत्वाद्यनन्तगुरुधर्मस्य शक्यतावच्छेद- कलकल्पने वैभियां गतिकल्पने च गौरवादित्यर्थः, एवकार- स्थलवदेकपदार्थयोरपि परस्परमन्वयखौकारात् संसर्गमर्यादया पर- स्परवैशिष्यलाभ इति भावः । 'यजे तेत्यनेनेति यजेतेत्या प्रकृति- प्रत्ययपदेनेत्यर्थः, 'कतिमाध्यः' कृतिमाध्यत्वं, 'माधनञ्च' माधनवं अव्यवधानादिश्च, 'बोधिते' स्मारिते, 'माधनस्येति कस्य साधनं थागइत्याकाङ्क्षायां सत्यामित्यर्थः, 'सायलेनावगम्यत इति थाग- गादेव प्रकृत्युपपत्तेरित्यनेन विरोधः, शाब्दप्रयोज्यानुमानिकादिज्ञानादे- रिवि तदर्थः । कचित्तु 'सर्वेषामित्वस्य पूर्व 'यत्त्विति ग पाठः, 'तमेतिस्थाने 'किन्विति पाठः, तत्र विधिजन्यज्ञानजन्यं मानसादिक्षानं प्रवर्तकमिवत्री- ·बचचिन्तामो नाकाक्षा, कृतिसाध्यत्वेनैवोपस्थितेः। अतएव विश्वजि- दादौ स्वर्ग एव साध्यत्वेन कल्प्यत इति। इष्टसाधन- ताविधिपक्षेऽपि "तरति मृत्युं तरति ब्रह्महत्या यो- विमेधेन यजते" इत्याद्यर्थवादे विधियोध्येष्टसाधन- निष्ठसाधनवनिरूपकत्वेनानुभूयते इत्यर्थ इत्येव तत्वं । ननु थाग- माधम स्वर्गकाम इति थागस्यैव निरूपकतया माधमत्वेनाग्यो- स्वित्यताह, 'न चेति, 'साधनाकाझा' माधनले मान्वये धाकाक्षा, • 'तिमाध्यत्वेनैवेति कतिमाध्यत्वप्रकारेणेव थागस्य शाब्दबोधे भाना- दित्यर्थः, तथाच सब्बिभत्तयतिरिकस्थले पदानामेकखान्धितापर- पदार्थान्वितखार्थान्तरान्वयबोधकत्वमव्युत्पत्रमितिन तथान्वय इति भावः । इदमापाततः जानाति खपितोत्यादौ वर्तमानत्वाश्रय- वयोरवयबोधस्य ज्ञानादौ तथा दर्शनात्, किन्तु विध्यर्थसाधनत्वं प्रचत्यर्थस्य विशेषणतयैवान्वीयते न तु विशेष्यतयेति व्युत्पत्तेर्यागस्य निरूपकतया न माधनवेन्चयः, अन्यथा तवापि थागरूपेठमाधनं वर्गकाम इत्यन्वयबोधस्य दुरत्वात् इत्येव तात्वं । 'अतएवेति थत- एव यागस्य साधनत्वेनान्वये नाकाङ्क्षा अतएवेत्यर्थः, 'वर्ग एवेति P परमार्थं सर्वेषामित्यादि, खेडसाधनत्वचात् प्रतीयते, किन्तु वत्- प्रतीतिनिष्पालेत्यत्र तात्पर्य । साधवत्वमामिवत्र मात्रपदेनेखांशमात्रयवच्छेदः, न तु अतिसाच- वादेरयोवि बोधं । 'वस्येति . सममियाहारस्येत्यर्थः। न वेत्युपलक्ष पामय बागवाधान्यये बाधोपोति । 'पवरवेवि उपस्थितस्या.

·शब्दाख्यतुरीयखण्हे विधिवादः। त्वस्यार्थवादादेवावगमात् । कुतो विधिकल्पममिति चेत्। न। अविनाभावात, तथाभूतसाधनत्वस्व अध्याहतस्वर्गकामपदोपस्थापितवर्ग एवेत्यर्थः, माध्यत्वेन माधनता- चितत्वेन, अत्रापौदं चिन्यं, स्वर्गकामेत्यच स्वर्गपदस्य समामनिविष्ट- तया तदर्थन सह विध्यर्थसाधनत्वस्य कथमन्वयोनिराकासात्वादिति परन्तु स्वर्गादिवपि प्रत्येकं खण्डः भक्रिरित्येव मारं। 'इष्ट- साधनताविधिपक्षेऽपौति न्यायनय इति शेषः, 'अपिशब्देन कृति- माध्यत्वमात्रस्य विध्यर्थत्वाभ्युपगमे तु सुतरां तबये विधिकल्पनम- नर्थकं पाख्यातमात्रस्यैव कृतिशकतया तदर्थकृतेः साध्यतासम्बन्धेन प्रकृत्यर्थेऽन्वयादेव कृतिमाध्यत्वलाभसम्भवादिति सूचितं। मौमांमका- नामाख्यातस्य व्यापारशकतया कृतिमाध्यत्वलाभार्थमेव विधिकल्पन- मिति पदयं। 'अर्थवादे' अर्थवादस्थले, 'अर्थवादादेवेति, पत्र विध्यर्थे खटोऽनुशिष्टत्वादिति भावः । 'कुत इति हेतप्रश्नः फलप्रश्नो वा, . न्यस्य साध्यत्वान्धयायोग्यत्वादेवेत्यर्थः, अत्रेदमनभिमतिवी इयसाधमता- विधिपक्षे कामनादेः साध्यान्तरस्याप्यन्वयसम्भवान्न खर्गान्वयनियमः । चान्यनोपस्थितं कामना च न यागसाध्येययोग्यताक्षानं तथान्वये इति वाच्यं । कामनाविशेषो यागसाध्यः स्यादिति योग्यतासंशयसम्भवात् खर्गान्वयेऽपि तत्संपूय एव । ननु प्रवर्तकत्वतात्पर्यग्रहादन्यथानुपपत्त्यैव ताभ इति चेत्, हन्तवं तत एवेरसाधनत्वमेवाक्षिप्यतां कृतं साधा- वांग्रेऽपि शत्येति मौमांसका शमते, 'इति, इछसाधनतामात्रविधिपचे इदं बोध्यं, अन्यथा कृतिसाध्यत्वलाभायैव विधिकल्पनस्यावश्यकलादर्थ- वादाच तथेषसाधनत्वलाभः। तच्चिन्यं, पविनाभावमेव विरणोति, तथाभूते- 35 ·वावचिन्तामो विधेयत्वव्याप्तत्वात, व्यापकानुपलम्भवाधोडाराय वा प्रयोजनाभावान तत्कल्पनं तचेत्यप्याहुः । यत्त्विष्टसाधनत्वाभिधाने करणे लिङोऽनुशासनात दर्श-पौर्णमासाभ्यामित्यनभिहिताधिकारविहिता - तौया न स्यादिति। तन्न। उपायतामाषाभिधा- ( पाये बाह, 'अविनेति, अविनाभावमेव दर्शयति,() 'तथाभूतेति श्रोतेष्टमाधनलस्येत्यर्थः, अक्ये बाह, 'थापकेति श्रौतेष्टसाधनव- थापकं विधेयत्वं तबाप नास्ति तो नेष्टसाधन मिति व्यापकानुप- अधिनिबन्धनो यो बाधस्तदुद्धाराय वेत्यर्थः । इदमुपलक्षणं बस- वदनिष्टाननुबन्धित्वसाभायेत्यपि बोध्यं । 'पाइरिति, बलवदनिष्ठा- मनुबन्धित्वस्य न लाभ इति विधिकल्पनमावण्यकमित्यरुचिवौज- मच बोध्यम् । वैयाकरणमतमाशच दूषयति, 'यचित्यादिना, 'करण इति, 'सिङोऽनुशासनात्' लिङोऽनुशासनाभ्युपगमात्, प्रवर्तकज्ञानोत्पत्तथे पागनिटेष्टमाधमत्वस्थ लिङाभिहितत्वे इत्यर्थः, 'उपायतेति लिङा साधनतामाचाभिधानेऽपौत्यर्थः, पाख्यातेन कारकेऽभिहिते प्रथमे- ( विशदयतीति ग.. -- वि। अप्रयोजकत्वान तथा व्याप्तिरिति ये मन्यन्ते तन्मतमाह, 'प्रयोजनेति। 'करण इति, साधनदेन करणस्य यागादेः लियाभिधानं ततो- ऽभेदान्वयधौरित्वभिमानः, 'उपायतेति तज्ज्ञानमात्रादेव प्रत्युपपत्तेः वघाचाभिहितकरणत्वाभिधानाय हतीयेत्यर्थः। ननूपायत्वेगापि करणस्य ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । नेऽपि तहिशेषकरणत्वानभिधानात् । वस्तुतत्त्वभि- हितान्वयलभ्यं यागेष्टसाधनत्वं इष्टसाधनत्वमाचस्व विध्यर्थत्वात्। व्यथाख्यातेन कारकसयायामभिहितायां प्रथमेत्यर्थोऽवश्यं वायः कर्नादौनामाख्यातावाच्यत्वात् तथाच प्रकते कथमभिहितलमाख्या- तेन कारकमयानभिधानादित्याच,(९) 'वस्तुत इति, 'अभिषिता- वयसभ्य' लिङपदप्रतिपाद्यं, 'यागेष्टमाधनत्वं' यागनिष्ठेष्टमाधनव- मात्र, न तु तद्गतमयापीति शेष:(३) । तदेव कुत इत्या, 'रष्टेति, "विध्यर्थत्वात्' अत्र विधिप्रतिपाद्यत्वात्, मङ्खाभिधानेऽन- वयाचेत्यपि बोध्यं । इदच दर्श-पौर्णमामाभ्यां यजेतेत्यादौ करणले बतौया तस्य विध्यर्थंकदेशे दृष्टेऽन्वयः तथाच दर्भ-पौर्णमासकरण- केष्टसाधनं याग इत्यन्वयबोध इत्यभिमानेन । वसतो धान्येन धनवानित्यादिवदभेदे बतौथा न तु करणतायां, दर्भ-पौर्णमामा- मित्रो याग दृष्टमाधनं इत्येवावयबोधः, एवमनिष्टोमेन यजेते- यादाविति बोध्यम्()। (१) लिएर्थत्वादिति क.,ख.। (१) प्रकृते इधसाधनसामाचस्य विध्यर्थत्वेनाख्यातेन सङ्ग्यानभिधानादि- त्याहेति । (२) न तु कर्नादौनां पाख्यातावाच्यत्वात् वदूतसङ्ग्यायोति पोष इति ग.। (४) इति ध्येयमिति ग, घ । भागादेरभिधानात् अनभिहिताधिकारविहिवा तौया न स्यादेवेवरचे. राह, 'वक्षतविति, यागादेर्धातुजभ्यत्वादनन्यलभ्यस्य च शब्दार्थत्वात् के.

·सत्यचिन्तामणे मन्यास्तु चिकौर्षाहारा ज्ञानस्य कृतौ हेतुता चिकीर्षा च कृताविच्छा सनः प्रत्यर्थगोचरेच्छावाचि- त्वात् पिपक्षादिवत्। न तु कृतिविषयपाकादिविषये कृतिसाध्यत्वप्रकारकेशभिधायकत्व) पाकादेः प्रक- त्वनभिधेयत्वात् । न हि कृतिवाचकस्य तद्विषयवाच- कत्वं, करोतीत्युक्त तहिषयसंशयात् । एवञ्च कृतावि- च्छष्टसाधनताज्ञानात् तत्साध्येष्टज्ञानाहा पृष्ट्यादौ तथा कल्पनात् । यदा च कृताविच्छा तदा सैव चिकीर्षा अन्यत्रेच्छामाचं न तु कृतिसाध्यताज्ञानात् कृतौ कृति- साध्यत्वाभावात् । अथ पाक कृत्या साधयामौतो. छानुभवसिद्धा अनुभवापलापे उपेक्षणीयत्वापत्तेः, सोन्दस्य पुनरपि मतं दर्शयति,(२) 'नव्यास्विति, 'प्रकृत्यनभि- धेयत्वात्' धात्वनभिधेयत्वात्, 'तद्विषयसंशयादिति घटं पटं बेति संशयादित्यर्थः । 'अनुभवमिद्धेति प्रवृत्तेः पूर्वमनुभवमिद्धे- (१) कृतिसाध्यत्वप्रकारकच्छावाचित्वमिति ख०। (२) सोन्दडस्य पुनरभिमतं दर्शयतीति ग०, सोन्दड़मतं विशिष्य परि- कृत्य पुनरपि दर्शयतीति घ० नापि रूपेण न लिया करणाभिधानमिति भावः। यद्यपि वाक्यार्थतया तद- भिधानमस्येव तथापि पदार्थतया तदभिधानं नेत्येवानभिहितत्वार्थ इति कुसुमाञ्जनिप्रकाशे फुटं, एवच बागेससाधनात्वयोराश्रयायिभाव एवा- ·शब्दास्यतुरोयख विधिवादः। सा च कृतिसाध्यताज्ञानात, सा च चिकौषीपदा- प्रतिपाद्यापि कृतिहेतुः समानविषयत्वात् न तु कृती- छा कृतिहेतुः कृतिविषयाविषयत्वादिति चेत, अस्ति तावत्याककृताविच्छा दृष्टीच्छावत, अस्ति च कृतिसा- ध्यत्वप्रकारिकेच्छा, पाके तथापि कृतीच्चैव कृतिकारणं लाघवात् न तु कृतिसाध्यत्वप्रकारिकेच्छा गौरवात् । धात्वर्थानुपरक्ते कृतिस्वरूपे इच्चैव नोदेतीति चेत; त्यर्थः, 'समानविषयत्वादिति कृतिमाध्यताख्यविषयताश्रयविषयक- बादित्यर्थः, 'लाघवादिति, ममानविशेष्यकत्वस्य चाप्रयोजकत्वादिति भावः । 'धात्वर्थति, तथाच धात्वर्थोपरनकतावेव इच्छेति भावः । -- ग्घय इति बोध्यं । न चेयसाधनत्वमिसाधनत्वत्वेन शक्यं वाच्यं तच्चेसा- धनघटितं तदितरारत्तित्वघटितञ्चेति लाघवादियसाधनमेव तत्त्वेन शक्यम- भेद रवान्वय इति वाच्यं । प्रकृति-प्रत्ययार्थयोरभेदान्वयाव्युत्पत्तेः किचेछ- साधनस्य शक्यत्वे तोऽपि शक्य इत्यत्र मानाभावः। न हि यच्छक्यं तहम्मोऽप्यवश्यं शक्य इति नियमः, शक्यानन्त्यापत्तेः शक्यस्यैवोपाधिविशेष- स्यैकत्वे तदनुगमार्थमपि तदनभ्युपगमात् गवादिपदे तु व्यक्तोरनुगमार्थ गोवादेः शक्यत्वं । न चैवं लिष्पदानिर्विकल्पकापत्तिः, उपाधिविशेषस्य नानापदार्थघटितत्वेन सविकल्पमात्रविषयत्वात् । वस्तुतः सयानभिधानाभि- धानं प्रयोजक अन्यथा कर्तुरवाच्यत्वेनानभिहितत्वाद्देवदत्तः पचतीत्यत्र प्रथमा न स्यादेवश्च लिया करणसङ्ख्यानभिधानात् हतीया स्यादेवेति तत्त्वं । पवित- मप्यधिकाभिधानायाह, 'मयास्विति, तथाच कृतिसाध्यतावानं प्रवर्तक चिकीर्षाजनकशागस्यैव तथात्वादिति भावः । 'लाघवादिति क्वतिसांध्यव- ·सावचिन्तामो न। पाकादिकतोष्टसाधनतावानात् पाककृताविच्छा ततः कृतिरित्यभ्युपगमात् । न चावगति-प्रवृत्त्योः समानविषयत्वं उभयसिहं, तस्यैव विचार्यत्वात् । कथं ताई पाकं कृत्या साधयामौतौच्छा, यथा वहिसाध्यत्वेन इष्टसाधनतावगमात् वहिना पाकं साधयामौतौछा तथा कृतिसाध्यत्वेन इष्टसाधनत्वात् पाकस्य पाकं 'अवगति-प्रवृत्योरिति कार्य-कारणभावापत्रयोरिष्टसाधनताज्ञान- प्रवृत्त्योरित्यर्थः, 'तस्यैवेति तत्रैव विवादादित्यर्थः । ननु मास्तु कतिमाध्यत्वप्रकारकेच्छा प्रवृत्तितस्तथापि तादृशेच्छायां तव नये को हेतुः किमिष्टसाधनताशानमा तिमाध्यताज्ञानमा वा उभयं वेति(१) साहावेन पृच्छति, 'कथं तौति केन हेतुना तथापीत्यर्थः, उत्तरयति, 'यथेति, 'वहिवाध्यत्वेन' वहिसायपाक- बावच्छेदैन, 'तिमाध्यत्वेन' कतिमाध्यपाकवावच्छेदेन, 'रष्टसाधन- (१) पूर्वमनुभवसिद्देश्यसाधनताज्ञानं वा मम कृतिसाध्यताज्ञानमात्र वा उमयं वेतौति । प्रकारकेच्छात्वापेक्षया कृतीच्छात्वस्य कारणतावच्छेदकस्य लघुत्वादिति भावः । मनूक्तं भिन्नविषयत्वात् कृतीच्छा न हेतुरित्यत बाह, 'न चेति, वथा- चोलनाघवात् छतीच्छेव हेतुरिति भावः । पृच्छति, 'कथन्तौति, यदि अतिसाध्यताज्ञानं न चिकीर्षा हेतुरिति शेषः। उत्तरं, 'यथेति, यद्यप्येतषि- कोर्षायाः छतिवाध्यत्वचामजन्यत्वापि नव्यमते न विस्तत्र कौशल्प- ·शब्दाख्यतुरीयखखे विधिवादः । कृत्या साधयामौतौच्छा अन्यथा तत्तदुपायसाध्यत्वेन इच्छा पाकादौ तत्तदुपायसाध्यत्वप्रकारकमानात स्यादित्यनन्तकारणकल्पना स्यात् । मम तूपायेच्छा-- यामिष्टसाधनताज्ञानमेव हेतुः क्रियाद्दारा कृतेरि- ष्टसाधनत्वज्ञाने क्रियाया अपोष्टसाधनत्व विषयइति कृतीच्छा भवन्तौ क्रियाविषयापि भवतीति ज्ञानेच्छा- प्रयत्नानां समानविषयतापि । अतएव पाकं चिकीर्ष- त्वात्' इष्टसाधनत्वावगमात्, 'अन्यथेति यदि कृतिमाध्यतावान- मिष्टसाधनताज्ञानच इयं हेतुरभ्युपेयते तदेत्यर्थः, 'उपायेच्छायां' नद्धर्मप्रकारकोपायेच्छायां, 'दृष्टसाधनताज्ञानमेवेति तद्धर्मावच्छेदे- नेष्टमाधनताज्ञानमेवेत्यर्थः । पूर्व कार्य-कारणभावापनानां ज्ञान- चिकौर्षा-प्रवृत्तौनां समानविशेष्यकत्वमसिद्धमित्युक्त इदानौं तेषां समानविशेष्यकत्वमुपपादयति, 'क्रियाद्वारेति, 'ज्ञानेच्छा-प्रयत्नाना- मिति, कार्य-कारणभावापनानामिति शेषः, 'ममानविषयतापि' समानविशेष्यकतापि, 'पाकं चिकौर्षतौति सप्तम्यन्तं, 'विषयतया' चिकीर्षा हेतुत्वाङ्गीकारेण कृतिसाध्यत्वज्ञानस्य तथाप्यप्रवर्तकत्वात् इछ. साधनताज्ञानादेव तदुपपत्तेस्तथापि कविसाध्यत्वप्रकारच्छायाः प्रवर्तकत्वेऽपि कृतिसाध्यताज्ञानं न प्रवर्तकं इससाधनताज्ञानादेव तस्या अभ्युपपत्तेरिति दर्शयितुं इदमुक्तमिति ध्येयं । समानविषयत्वेन हेतुत्वमभ्युपेत्वाह, क्रियेवि । 'अतएवेति यत एव पाकोऽपि चिको विषयः बतरवेत्यर्थी, पन्यथा ·सावचिन्तामो . तौति चिकौर्षाविषयतया पाकः प्रतीयते। यहा इछा- विषयविषयतया पाकः प्रतीयते इति तस्य कर्मता ग्राम जिगमिषति शबुं जिघांसतौत्यत्र ग्रामादे- रिव, न हि ग्रामादाविच्छा, सिद्धत्वात् । अतरव भोगे सुखे च चिकौर्षा तदनुकुलकृतेरिष्ट हेतुत्वात् अन्यथा कृतिसाध्येष्टसाधनतापक्षे तच्चिकीर्षासाम- प्यन्तरं कल्प्येत । एवञ्च सन्ध्यावन्दनं दुःखसाधना- विष्यतया, 'प्रतीयते' द्वितीयातः प्रतीयते, 'इच्छाविषयविषयतया' इच्छाविषयविशेष्यतया, 'तस्य' पाकपदम्य, 'कर्मता' द्वितीयान्तता, 'जिगमिषतौति, अत्र गमधातुर्मानार्थकः, 'जिघांसतीति, पत्र हनधातुषार्थकः, 'न हौति, तथाच मन्प्रत्ययान्तमविषयार्थक- धातुयोगे द्वितीयाया दुच्छाविषयविशेष्यत्वमर्थ इति भावः । 'त- एवेति यत एव कृतौष्टमाधनताज्ञानाच्चिकोर्षा प्रतएवेत्यर्थः, 'हति- माध्येष्टसाधनतेति कृतिमाध्यत्वे मतौष्टसाधनताज्ञानस्य चिकौर्षा- हेतुत्वे इत्यर्थः । 'सन्ध्यावन्दनं' सन्ध्योपासनं, 'तत्साधनं कृति- छतेरेवेभितत्वात् पाकस्य तदभावात् कर्ममता न स्यादिति भावः। पाकस्येच्छा- विषयत्वाभावेऽपि कम्मत्वमुपपादयति, 'यद्देति इच्छाविषयः कृतिः तविषय- वयेत्यर्थः, "ग्रामादेरिति तत्रापौछाविषयगमनादिविषयतयैव कम्मत्व- मित्यर्थः, 'सामय्यन्तरमिति, एतच्च यन्मते भोगे नेच्छा तत्र बोध्यं । बन्यथा मुक्तिरूपेशसाधनत्व-कृतिसाध्यत्वयोः मुखेज्वैकल्यान तत्र सामग्र्यन्तरं स्था. दिति । लोकवहेदेऽपि कृतौरसाधनवज्ञानमेव प्रवर्तकमित्याइ, 'एक्रति, ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २२ वन्दनाभावरूपत्वेनेष्टं तत्साधनं कृतिरिति लिङर्थः, अन्यथा कृतिनं कृतिसाध्या सन्ध्यावन्दनञ्च नेष्टसाध- नमिति कस्य कृतिसाध्यत्वे सतीष्टसाधनत्वं विध्यर्थः स्यात् । अतरवैकप्रत्ययाभिधेयत्वप्रत्यासत्तेरन्तरगतया विधिप्रत्ययाभिधेयेष्टसाधनत्वस्य कृतावेवान्वयो न प्रक- त्यर्थे तथैव चिकौर्षाकारणज्ञानजनकत्वात् प्रकृत्यर्थस्य च कृतौ विषयत्वेनान्वय इति । । रितीति सन्ध्योपासनविषयकवतिः सन्ध्योपासनसाधनमितीत्यर्थः, 'लिङर्थः' सन्ध्यामुपामौतेत्यादिनित्यविधौ लिङर्थः, 'अन्यथा' कति- माध्यत्वे मतौष्टप्राधनत्वस्य लिङर्थत्वे । नन्वेवं स्वर्गकामो यजेतेत्यादौ विधेश्चिकौर्षाप्रयोजकज्ञानजनकत्वानुपपत्तिः तत्र बाधकाभावेन क्रियानिटेष्टमाधनत्वस्यैव लिङा बोधनात्, न तु कृतिनिष्ठस्येत्यत- पाह, 'श्रतएवेति कृतौष्टसाधनताज्ञानस्य हेतुत्वादेवेत्यर्थः, 'एक- प्रत्ययेति, प्रख्यातमामान्यमत्या तेरपि विधिप्रत्ययोपस्थापितत्वा. दिति भावः । 'अन्तरगतया' खमम्बन्धितया, 'जनकत्वात् जनकत्व- निर्वाहात्, 'प्रकृत्यर्थस्येति यागादेरित्यर्थः । न चैवं प्रत्ययानां प्रक- त्यान्वितस्वार्थबोधकत्वव्युत्पत्तिभङ्ग इति वाचं । कृतिस्वरूपस्वार्थ- . 'नेहसाधनमिति, काम्यत्वे नित्थताक्षतेरिति भावः । मनु कृतौठसाधनता- ज्ञानाद्यत्र कचित् प्रवर्ततेस्थत बाइ, 'प्रत्यर्थस्य चेति, तथाच सन्यो- यासनयागादिविषयकवेरिएसाधनत्वावगमानान्यत्र प्रवर्तत इति भावः। यहा प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितखार्थावबोधकत्वमुपपादयवि, 'प्रत्यर्थस्य चेति, . 36.

·१८५ सावचिन्तामणौ उच्यते। वहिसाध्यत्वेन कृतिसाध्यत्वेन वा न पाक- स्यौदनसाधनता इत्युक्तं । कथं तर्हि वह्निना पाकं साधयामीतीच्छा इति चेत्, न, इष्टसाधनत्वेन जाते यच यत्साध्यत्वं ज्ञायते तत्र तत्साध्यत्वेनेच्छा भवतीति, यथेष्टसाधनत्वेन ज्ञाते पाके वहिसाध्यत्वज्ञानात् वहिना साधयामीतीच्छा एवं कृतिसाध्यत्वेनावगते इष्टस्य साधनताज्ञानात् कृत्या साधयामौतौच्छा तथाचेष्टसाधनत्वेन कृतिसाध्यत्वेन च ज्ञाते कृतिसा- मादायैव तादृशव्युत्पत्तिस्थितेः, न हि प्रकृत्यान्विततयैव यावत्- खार्थबोधकत्वमिति व्युत्पत्तिः, पचतोत्यादौ वर्तमानत्वादेरपि छतावनन्वयापत्तेः वर्तमानत्वाद्यतिरिकत्वेन स्वार्थविशेषणत्वे किमप- राद्धमिष्टमाधनत्वातिरिक्तत्व विशेषणेनेति भावः । 'उच्यत इति अत्र मयोच्यते इत्यर्थः, 'उक्रमिति, पाकवादिकमपेक्ष्य गौर- वादिति भावः । 'कथं तर्हि पाकं कृत्या साधयामौतीच्छति पाठः, दष्टसाधनताज्ञानमात्रात् स्यादिति शेषः, तथा मति वृष्टावपि तादृशेछापत्तेरिति भावः । 'यथेति प्रसाध्याङ्गको दृष्टान्तः, 'तथा- चेति तद्धविच्छिन्नविशेष्यकेष्टमाधनताज्ञानात्तष्ट्रविच्छिन्नविशेष्य- না-জানিনায়লা নকুবিচ্ছিন্নৰিমনান্ধ-নিদাঘল- इरशाधनत्वस्य क्वचिद्दावान्वय इति भावः । दृशान्तं दूषयन्नेव दान्तिक दूषयति, 'वहौति, 'तथाचेति, एवञ्च कृतिसाध्यत्वमपि प्रवर्तकं विध्यर्थश्चेति भावः। नित्येऽपौरसाधनत्वमुपपादितमेव । नन्वस्तु कृतिसाध्यत्वप्रकारकेच्छायाः ·शब्दास्यतुरीयख विधिवादः । ध्यत्वकारिकेच्छा न विष्टसाधनताज्ञानमावादिति । प्रकारकेच्छेत्यर्थः, 'न विति, तो न वृक्ष्यादौ तथेच्छेति भावः । न च मास्तु तदुपायसाध्यपाकत्वावच्छिन्नधर्मिकेष्टमाधनताज्ञानं पाकत्वाद्यवच्छिन्ने तत्तदुपायमाध्यत्वप्रकारकेच्छाहेतुर्गौरवात् तेन रूपेणेष्टमाधनत्वविरहाच्च तथापि तत्तदुपायमाध्यपाकत्वादिप्रकार- केष्टमाधनताज्ञानं पाकत्वाद्यवच्छिन्ने तत्तदुपायसाध्यत्वप्रकारकेच्छा- हेतुरस्तु यत्पकारिका उपायेच्छा तत्प्रकारकमिष्टसाधनताज्ञानं हेतुरिति मामान्य कार्य-कारणभावेनैवोपपत्त्या कार्यकारणभाव- लाघवात् भवतु तत्तदुपायसाध्यपाकवादिना इच्छा तत्तदुपाय- माध्यत्वप्रकारकज्ञानात् स्थादित्यनन्तकार्य-कारणभावप्रसङ्गादिति वाच्य। यत्त्व-तत्त्वयोरनुगतयोरभावात् तत्तदुपायसाध्यत्वान्तर्भावे- नानन्तकार्य-कारणभावस्य तवाप्यावश्यकत्वात् तत्तदुपायसाध्यपा- कवादिप्रकारकेष्टसाधनताज्ञान(५) हेतुः किमिष्टसाधनपाकवादि- धर्मितावच्छेदककतत्तदुपायसाध्यत्वप्रकारकज्ञानं हेतुः पाकलादि- धर्मितावच्छेदकक-तत्तदुपायमाध्यत्वेष्टमाधनलोभयप्रकारकज्ञानं वा इत्यत्र विनिगमकाभावात् उद्देश्य-विधेयतावच्छेदकभेदेनानन्तकार्य- (१) तत्तदुपायसाध्ययाकत्वादिधम्मितावच्छेदककेटसाधनताज्ञानमिति ग| कृतिसाध्यत्वप्रकारकज्ञानजन्यत्वं तथापि सा न कृतिहेतुः किन्तु लाघवात् कृतीच्छेव सा च कृतीयसाधनताज्ञानादेव उपपन्नेति कृतिसाध्यताज्ञानं न प्रवर्तक कृतिहेतुचिकीर्षाजनकज्ञानस्यैव तथात्वादित्यत्र नव्यमते किमपि गोतरमुक्तमिति चेत्, अत्राहुः, पाकादेरिछसाधनताज्ञानं विना ततछते- सबोधासम्भवेन तत्प्राथमिकत्वे इएसाधनोभूतपाकनिका छतिरिति ·२४ तत्त्वचिन्तामणी प्राचार्यास्तु प्रवर्तकमिष्टसाधनताशानमेव लिङर्थ- कारणभावकल्पनं पुनरधिकं इरमाधनवांशस्थाप्यवच्छेदककोटि- प्रविष्टवादवच्छेदकगौरवञ्च मम पाकत्वाद्यवछिनविशेष्यककृतिमाध्य- ताप्रकारकज्ञानवेनैव हेतत्वात् कतिमाध्यत्वप्रकारकेच्छानुरोधेन पाक- वादिप्रकारकेच्छात्वेन पाकवादिप्रकारकेष्टसाधमताज्ञानत्वेन कार्य- कारणभावस्यावश्यकत्वात् ततएवातिप्रसङ्गादिविरहादिति भावः । यद्यप्येतावता कृतिमाध्यपाकत्वावच्छेदेनेष्टमाधनताजानं कृतिमाध्य- त्वप्रकारकेच्छायां हेतुरिति यत्रव्यैरुतं तत्र दूषणाभिधानेऽपि साघवात् इतौच्छेव कृतिकारणं न तु कृतिमाध्यताप्रकारकेच्छा इत्यच न किमपि दूषणमभिहितं तथापि प्रथममेव तस्य दूषित- त्वात् नाच पुनर्दूषणाभिधानमिति मन्तव्यं । 'प्राचार्याः' उदयनाचार्याः, 'दष्टसाधनताज्ञानमेव' बलवद- निष्टाननुबन्धौष्टसाधनंताज्ञानमेव, 'श्राप्ताभिप्राय इति प्राप्तत्वप्रका- रकेच्छेत्यर्थः, पातलञ्च माध्यत्वाख्यधमानधौनकृतिविषयत्वं, अनेन इतना बसवदनिष्टाननुबन्धौष्टसाधनवमनुमौयते चैत्यवन्दन-विष- । धान एव कविसाध्येशसाधनत्वयोः प्रत्ययात्तेनैव तदेतोरिति न्यायेन प्ररत्तौ सम्भवत्या न तत्कृतिगोचरेडसाधनत्वज्ञानपर्यन्तापेक्षा गौरवात् । न च पाकनिका कृतिरिति जानेऽपि पाकः कृतिसाध्य इति ज्ञानालाभः, समानवित्तिवेद्यतया तलाभादिति तश्चिन्त्यं, उक्तलाघवेन कृतीच्छायाः प्रवर्स- कावे सिद्ध वदुपपादकत्वेन तत्पर्य्यन्तापेक्षाया युक्तत्वात् । वस्तुतस्तु समान- प्रकारकवानस्यैव विरोधितया पाककृतिरिक्साधनमिति ज्ञानेऽपि पाका सत्यसाध्य इति शानसम्भवासेन च प्रवृत्तिपतिबन्धात तिखाध्यताधान ·शब्दातुरीयख विधिवादः । २५ त्वाप्ताभिप्रायो लाघवात् पाकं कुर्याः कुर्यामित्या विधिलिङ्गः सम्बोध्य-स्वकटककियेच्छाभिधायकत्वेना- भक्षणादौ व्यभिचारवारणाय चमानधौनत्वं विविशेषणं, भोज- नादिनानरीयकजसताडनादौ व्यभिचारवारणाय जन्यत्वलक्षणं माध्यत्वं विहाय माध्यत्वाख्यविषयत्वानुधावनं, भ्रमभिन्नत्वेनापि रा विशेषणीया तेन तादृशकतिविषयत्वप्रकारकायथार्थछा- मादाय चैत्यवन्दनादौ विषभक्षणादौ च न व्यभिचारः, छतौ विध्यर्थान्वयनये तु भ्रमानधौनेच्छाजन्यत्वमाप्नपदार्थः, जन्यत्वपदेन च खाविषयककृत्यद्वारकजन्यताविशेषो ग्राह्यः, तेन नान्तरौयकजल- ताड़नादौ न व्यभिचारः। न च तादृशजन्यत्वं यागादावसिद्धमिति वाच्यं । . तत्रये कृतौरमाधनताज्ञानस्य प्रवर्तकतया धागादावमिद्ध- वेऽपि चतिविरहात् द्वितीयेच्छा च पूर्ववत् भ्रमभिवत्वेन विशे- षणीयेति भावः । 'लाघवादिति, तव निषेधविध्यनुपपत्त्या बलव- दनिष्टामनुबन्धित्वेऽपि भक्तिः कल्पनीया मम तु तद्विरहालाघव- मित्यये खयमेव विवेचयिष्यते । ननु तवाप्तत्वप्रकारकत्वप्रवेशात् भ्रम- भिन्नत्वप्रवेशाच गौरवमित्याराह, 'पाकमित्यादि त्वं पाकं कुर्याः अहं पाकं कुर्यामित्यजेत्यर्थः, 'सम्बोध्य-खकर्ड केति सम्बोध्यकालका श्रात्मकर्डका च या क्रिया तहगोचरेच्छाबोधकत्वेनेत्यर्थः, इच्छाविष- यपाकानुकूलकत्याश्रयस्खं इच्छाविषयपाकानुकूलकत्यायोऽहं हत्य- श्वयबोधादिति भावः । मविषयवाचिधातयोग्याख्यातसामान्यस्यैवा- प्रवर्तक, जनकज्ञानं विघटयत एव ज्ञानस्य प्रविबन्धकत्वादेवध वच्चन्या बतिसाध्यत्वप्रकारिकेच्चैव हेतुः, गौरवच प्रामाणिकमेव । 'जाधवादिति ·२८६ तत्त्वचिन्तामणौ ज्ञा-प्रार्थनाशंसनादिलिडो ववादीच्छाभिधायकत्वेन लिङमावस्येच्छावाचकत्वकल्पनाच्च। एवञ्च स्वर्गकामो अयत्वे निरूढलादणिकत्वाद्विधिनैवाश्रयत्वलाभः, त्वं पचेरित्यादौ तु इच्छाविषयपाकानुकूलकतिमांस्वमित्यन्वयबोधः श्राख्यातमामान्य- शल्या कृतिलाभादिति ध्येयं । 'प्राशंसेति, धनौ भूयादित्यादौ बोध्यं। 'वत्रादौच्छाभिधायकत्वेनेति, 'अभिधायकत्वेन' शकत्वेन, 'श्रादि- पदात् यत्र शुकादौ वकुरौछा बाधिता तत्र शिक्षकपुरुषेच्छापरि- यहः, इदश्च स्वरूपकथनं न तु तद्रूपेण शक्तिः इच्छात्वेनैव शक्नेः परन्तु इच्छात्वेन वनुरिच्छेव बोध्यते नान्यस्य युष्मदस्मदादिपदवद्व्युत्पत्ति- वैचित्यादित्यवधेयं । 'लिङ्माचस्येति, तदृष्टान्तेन(१) 'लिङत्वेन • हेतुना लिङमात्रस्यैव इच्छावाचकत्वानुमानाचेत्यर्थः, तथाच प्रामा- णिकं गौरवं न दोषायेति भावः । एतेनाप्तत्वं न वक्तृत्वं दृष्टसाधन- त्वानुमितौ तस्थानुपयोगितया व्यर्थविशेषणत्वात् श्रनेनैव हेतुना बलवदनिष्टाननुबन्धौष्टमाधनत्वेऽनुमौयमाने धान्या क्रियमाणे चैत्यवन्दनादौ व्यभिचारप्रसङ्गात् न कलज भक्षयेदित्यादौ निषे- धविधिवाधप्रसङ्गाच्च । श्रतएव न भ्रमशून्यत्वं सर्वत्र ईश्वरमादायो- पपत्तावपि निषेधविधिबाधात् व्यर्थविशेषणत्वाच्च बलवदनिष्टाननु- बन्धौरमाधत्वानुमाने व्यभिचारप्रसङ्गाच्च । न च प्रकृतक्रियागोच- (१) पाचादिलिएदृष्टान्तेनेति ग.। 'घमिप्रायविधिपक्ष इत्यादिना वक्ष्यमानादित्यर्थः । नन्वातत्वविवेचने गौरव- ·शब्दाख्यतुरीयखण्हे विधिवादः। यजेतेत्यस्य स्वर्गकामस्य कृतिसाध्यतया यागो याग- रेष्टसाधनताप्रमावत्वं तत् तच्चेष्टसाधनत्वानुमाने व्यभिचारवारकतथा न व्यर्थमिति वाच्यं । तत्तक्रियान्तर्भावेनानन्तम त्यापत्त्या निषेध- विध्यर्थबाधेन बलवदनिष्टाननुबन्धित्वेऽपि पृथक्शाक्त्यापत्त्या च साध- वादिष्टसाधनत्वस्यैव शक्यत्वापत्तेः बलवदनिष्टाननुबन्धौष्टसाधनत्वानु- माने मधु-विषसम्पृकात्रभोजने व्यभिचारप्रसङ्गाच्च । अतएव प्रकृत- क्रियागोचर-बलवदनिटाननुबन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनताप्रमावत्वं तदि- त्यपि परास्तं तत्तक्रियान्तर्भावेनानन्तशत्यापत्तेनिषेधविधिस्थले- ऽप्रमियापनेश्चेति दूषणमप्यपास्तं । केचित्तु खेच्छाधौनभ्रमानधौनकृतिमाध्यत्वमाप्तत्वपदार्थः, मा- ध्यत्वञ्च जन्यत्वं, अनेन हेतुना इष्टसाधनवानुमाने भोजनादिना- न्तरौयके जलताड़नादौ तादृशकृतिमाध्यत्वप्रकारकायथार्थच्छामा- दाय चैत्यवन्दनादौ च व्यभिचारवारणाय खेच्छाधौनेति भ्रमान- धौनेति च कृतिविशेषणं, स्वपदं प्रकृतक्रियापरमित्याः। तदसत्, न कस्लञ्चमित्यादिनिषेधविधिस्थले तादृशकतेरप्रसिद्धेः। न च खेच्छाधीनत्वं न शक्तौ प्रवेशनीयं किन्तु दृष्टमाधनत्वानुमाने कर्त्तव्ये व्यभिचारवारणाय हेतौ खातन्त्र्येण तद्विशेषणमुपादेयमिति वाचं। तथा मति भ्रमानधौनकतिमाध्यत्वप्रकारकत्वस्यापि शकौं प्रवेशस्य वैयर्थ्यापत्तेरभिप्रायमात्रस्येव सम्यकत्वात् अयथार्थच्छा- मादाय निषेधविधेरप्रामाण्यापत्तेश्चेति । 'स्वर्गकामस्य कृतिमाध्यतयेति विशेषणे हतीया माध्यतासम्ब- मित्युपपादकत्तरमाह 'पाकमिति, 'यागो यागयनो वेति मतभेदेन, तथाच .

·तत्वचिन्तामणौ यानो वा आप्तेष्ट इत्यर्थः। ततो यो व्यापारः यस्य धेन वर्गकामचतिमान्याग इत्यर्थः, पाख्यातसामान्यभकिबलख- भ्यायाः कृतेरन्वयावश्यकत्वादिदमभिहितं, 'यागयनो वेति स्वर्ग- कामस्य यागानुकूखो यत्न इत्यर्थः । इदश्च कतौष्टसाधमताज्ञानस्य हेतुतानये, सर्वत्र षष्ठ्यर्थः संसर्गः,(१) 'प्राप्तेष्ट इति प्राप्तत्यप्रकारक- भ्रमभिवेच्छाविषय इत्यर्थः, प्राप्तत्वञ्च उक्रक्रमेण यथायुक्तं ग्राझं । यद्यपि स्वर्गकामपदस्य प्रथमान्ततया तदर्थस्य कृतौ नान्वयसम्भवः निराकासवात् प्रथमान्तपदोपस्थाप्यस्य शाब्दबोधे विशेष्यत्वादा- ख्यातार्थमुख्यविशेष्यकत्वनियमाञ्च अन्यथा देवदत्तः पचतीत्या- दावपि देवदत्तनिष्ठा पाकानुकूला कतिरित्यन्वयबोधापत्तेः, • तथाप्यत्रानुभवबलादिलक्षणैव व्युत्पत्तिः, अतएव इष्टमाधनत्वादिश- किमतेऽपि प्राचीनाः स्वर्गकामेष्टसाधनं यागः खर्गकामकृतिमाध्यच इत्यन्वयबोधमङ्गोकुर्वन्तौति भावः। एतेनाख्यातोपस्थाप्यतेविष- यित्वानुकूललान्यतरसम्बन्धेन धात्वर्थविशेष्यतयैव भाननियमात् कथं माध्यतासम्बन्धेन धात्वर्थविशेषणतया भानमित्यपि परास्तं, अत्र विल- क्षणव्युत्पत्तेः । 'यस्य कृतिमाध्यतयेति यस्य कृतिमाध्यत्वाख्यधमान- धौनकतिविषयतारूपेण, 'भानेव्यते' धमभिषेकाविषय इत्यर्थः, () सर्वत्र पद्यर्थः कृतावन्धित इति ग । 'छतिसाध्यतयेति न यत्नान्वयि, एवमग्रेऽपि बोध्यं । एवञ्च कतिसाध्यत्वमपि शुक्थमिति ध्येयं । ननु यत्त्वं सत्वं वा नानुगतमिति भानुमानमत बाच, 'तथा- ·मन्दायतुरीयख विधिवादः । कृतिसाध्यतया ययापारविषयकः प्रयत्नो वा यस्याते- नेष्यते स तस्य बलवदनिष्टाननुबन्धौष्टसाधनमिति व्याप्तिग्रहात् यागस्येष्टसाधनत्वमनुमिनोति । तथा हि यागो मदिष्टसाधनं मत्प्रयत्नविषयतया आप्तेने- ष्यमाणत्वात् यथा मत्पिचा मत्मयत्नविषयतयेष्यमाणं 'पानेनेति प्रकारे हतौया, प्राप्तपदं माध्यत्वाख्यनमानधौनरुति- विषयलपरमिति स्फुटौकरणायाप्तेनेत्युक्तं, हेतच माध्यताख्यध- मानधौनयसतिविषयत्वप्रकारकभ्रमभिवेच्छाविषयत्वमेवेति बोध, एवं सर्वच । कृतौष्टसाधनताज्ञानस्य हेतुतानये आह, 'यड्यापारेति, 'यस्येति, भ्रमानधौनेच्छाजन्यत्वरूपेणेति शेषः, यागस्य याग- थानस्य वा इष्टसाधनवं बलवदनिष्टाननुबन्धित्वे मतौष्टसाधनवमि- व्यर्थः, 'यागो मदिष्टसाधनमिति थागो बलवदनिष्टाननुबन्धिले मति मदिष्टमाधनमित्यर्थः, 'मत्प्रयत्नविषयतयेति साध्यत्वाख्यनमा- नधौन-मत्कृतिविषयत्वरूपेणेत्यर्थः, 'व्यमाणत्वात्' भ्रमभिवेच्छा- विषयत्वात्, अत्र भान्या तत्पुरुषक्रियमाणे चैत्यवन्दन-विषभक्षणादौ व्यभिचारवारणाय भ्रमानधौनेति मल्लतिविशेषणं, भोजनादि- नान्तरोयकजसताड़नादौ व्यभिचारवारणाय अन्यत्वलक्षणं माध्यस्वं विहाय माध्यत्वाख्यविषयत्वानुधावनं, तादृप्रकृतिविषयत्वप्रकारका- येथार्थच्छामादाय चैत्यवन्दनादौ व्यभिचारवारणय धमभिवेति होति । 'कलमभक्षणमिति, सत्यन्तं उदासीने व्यभिचारवारणाय, मद- 37 ·तत्त्वचिन्तामणो महोजनं मदिष्टसाधनं तथाचेदं तस्मात्तथा । एवं न कलनं भक्षयेदित्यस्य मम कलञ्चभक्षणप्रयत्नो नाप्ने- छाविषय इत्यर्थः। ततः कलञ्जभक्षणं मम बलवदनिष्ट- साधनं मदिष्टसाधनत्वे सत्यप्यान मत्प्रयत्नविषयतया अनिष्यमाणत्वात् यथा मत्यिचा मत्प्रयत्नविषयतया अनिष्यमाणं मधु-विषसम्पृक्तान्नभोजनं मम बलवदनि- काविशेषणं । न च माध्यत्वाख्यधमानधौनमत्कृतिविषयवादित्ये- वाखिति वाच्च। भिवधर्मिकत्वेन धूमप्रागभाववदवैयदिति ध्येय। 'मत्प्रयत्नविषयतयेति माध्यत्वाख्यभ्रमानधौन-मत्कृतिविषयतयेत्यर्थः । 'मानेच्छाविषय इति नातत्वप्रकारकभ्रमभिवेच्छाविषय इत्यर्थः, 'मदिष्टसाधनले मत्यपीति मदिष्टसाधनले मत्यतिमाध्यत्वे च सत्य- पौत्यर्थः, अयञ्च भागः प्रायशः प्रमाणान्तरादुपस्थित इति द्रष्टव्यं । 'प्राप्तेन मत्प्रयत्नविषयतयेति माध्यत्वाख्यधमानधीन-मस्कृतिविषयत्व- रूपेणनेनेत्यर्थः, 'अनिष्यमाणत्वात्' भ्रमभिवेच्छाविषयत्वाभावात्, 'मत्पिति मत्पित्रापौत्यर्थः, तेन धमानधौनमस्कृतिमाध्यत्वप्रका- रवेशाविषयवसामान्याभावो सभ्यते यथाश्रुते सामान्याभावस्थ हेतौ अप्रवेभादसतेः। नन्वाज्ञादिखिङा छात्वेन वारेवेच्छा बोयते खर्गकामो बजेतेत्यादौ च विधिलिङा कस्येच्छा बो- माशेन मदिवसाधनस्यापि मत्प्रयत्नविषयतया अनिष्यमाणत्वाइभिचार- इत्यत उक्त 'यामेनेति, जगत एवरेशाविषयतया पासिडिभयादार, ·शब्दावतुरीयखये विधिवादः । ष्टसाधनं तथाचेदं तस्मात्तथा, स चाप्तो वेदव्याख्याता भगवानीश्वर एव। यस्तु वेदे पौरुषेयत्वं नोपैति तं प्रति विधिरेव तावदर्भ इव श्रुतिकुमार्याः पुंयोगे प्रमाणं। न तर्हि लाघवं तात्पर्य्यगौरवादीश्वराद्यनन्त- कल्पनादिति चेत्, न, लाघवादिनेच्छाबोधकत्वेन लोके लिङः प्रमाणसिद्धत्वेन फलमुखगौरवस्यादोष- त्वात् । न तु कर्तुरस्मरणं बाधकं प्रागेव निरासात् तृप्तिकामनया विषभक्षणप्ररत्तस्य विषभक्षणं तत्- कृतिसाध्यतया नेश्वरेणेष्यते ततो विषभक्षणस्य ईश्व- धनौयेत्यत आह, 'म चेति तादृशेच्छाश्रयश्चेत्यर्थः, श्राप्तच. प्रहात- वाक्यार्थगोचरयथार्थज्ञानवान्, तथाचाचापि वकुरेवेच्छा बोध्यत- इति भावः। मनु यन्मते वेदस्य वक्ता नास्ति तन्मते किं स्थादत- पाह, 'यस्खिति, 'विधिरेवेति, वक्तृभिन्नस्येच्छाबोधने तस्य निरा- काङ्गत्वादिति भावः । 'कर्तुः' वेदवतुः, 'अस्मरणं' मन्वादिस्सत्या अबोधनं, 'प्रागेवेति, “प्रतिमन्वन्तरश्चैषा श्रुतिरन्या विधीयते”। इत्यादि स्मत्या कर्तबोधनादिति भावः(र) । 'तत्चतिमाध्यतयेति (१) वेदवतोति ग। (२) कर्तबोधनादित्यर्थ इति ख०, ग० । 'मत्प्रयत्नविषयतयेति, ईश्वरस्य तत्कारिका न तत्रेच्छेति भावः । तात्पर्य- गौरवमेव विष्णोति 'ईश्वरइति इति प्रकाशः । पायहेतौ मत्प्रयत्नविषयतयेत्वस्य पलं दर्शयति, 'हप्तौति, द्वितीयानु- ·२६९ सत्चचिन्तामणौ रेच्छाविषयत्वेऽपि न तेन व्यभिचारः। यहा यत्- कामकृतिसाध्यत्वेन यो व्यापार प्राप्तेनेष्यते स तस्ये- ष्टसाधनं विषभक्षणच वृप्तिकामकृतिसाध्यत्वेन नेश्व- रेच्छाविषयः मानाभावात्। अतएव न कलङ्गं भक्षयेदित्यत्र कलञ्जभक्षणं तृप्तिकामनया भक्षण- प्रत्तस्य कृतिसाध्यत्वेनाप्तेच्छाविषयो नेति तस्येश्वरे- भ्रमानधौनतत्कृतिमाध्यत्वाख्यविषयतयेत्यर्थः, एवं सर्वत्र माध्यत्वपदं माध्यतास्यविषयतापरं। ननु स्वर्गवादिरूपेण स्वर्गादिसाधमत्व- ज्ञानमेव हेतुः न विष्टत्वेन · तच्च न वृत्तं इत्यरुचेराह, 'यद्देति, 'यत्कामेति यदर्थो त्यर्थः, अत्रापि 'भ्रमानधौनेति कृति- विशेषणं बोध्यं । 'तस्येष्टेति तस्येष्टस्येत्यर्थः, 'टप्तिकामकृतीति धमानधौनप्यर्थिकृतीत्यर्थः, 'मानाभावात्' विषयबोधाभावात् ईश्वरेच्छायाश्च मन्मात्रविषयकवनियमादित्यर्थः, 'तिमाध्यत्वेन' धमानधौनकृतिमाध्यत्वेन, 'पानेच्छति भ्रमभिवेच्छेत्यर्थः । नन्वेवं मानेऽपि तत्फलमाह 'अतरवेति, 'बलवदिति, तथाच यागो बलवदनिष्ठा- अनुबन्धौरसाधनमित्येव साध्यं, अतएव तद्व्यात्युपदर्शनं प्रागुक्तं संगच्छत- इति भावः। अत्रेदमनभिमतिबीज भमेण टप्तिकामकृते विषभक्षणे तथापि यभिचार एव तस्य सृप्तिकामकृतिसाध्यत्वेनेश्वरेच्छाविषयत्वात् । न चात्र नानाभावः । वस्तुतस्तत्र तत्कृतिसायत्वे तत्प्रकारकतदिच्छाया वचलेप- वात्तदिच्छायाः सकलप्रकारकत्वात्, अन्यथा घटस्य घटत्वेन तदिच्छाविषयत्वे के मानं । न च बलवदनिशाजनकत्वमपि लिङ्गाविशेषणं, धमकृतजलताड- सादौ तथापि व्यभिचारात् उक्तगत्या तस्यापि मत्कृतिसाध्यत्वेनेश्वरेच्छा- वषयत्वात् तम्यानुमानिकत्वाभ्युपगमेन विधिवाक्यादनुपस्थितेच। नच ·शब्दाख्थतुरीयखण्डे विधिवादः । छाविषयत्वेऽपि विशिष्टनिषेध उपपद्यते, अभिप्राय- कुतो लाघवमित्यतः पूर्वोकं लाघवमेव विवृणोति, 'अभिप्राथ- विधिपक्ष इति, अत्रेदमखरमवीजं तबयेऽपि भ्रमानधौनल- भ्रमभिन्नत्वेच्छावादीनां प्रवेशादिपरौतमेव गौरवं श्राज्ञादिलिङ- दृष्टान्तेन लिवेन हेतुना लिङमात्रस्यैव इच्छाशक्तत्वानुमानचा- प्रयोजक श्येनेनाभिचरन् यजेतेत्यादिविधेरप्रामाण्यापत्तिश्च ज्येनस्य बलवदनिष्टाननुबन्धित्वभ्रमाधौनकृतिमाध्यत्वनियमेन तत्र तादृश- भ्रमभिनेच्छाविषयत्वस्य बाधितत्वादिति । अत्र नव्याः प्राप्तत्वप्रकारकत्वं भ्रमभिनत्वच न प्रवेशनौयं किन्तु इच्छात्वेन इच्छैव विध्यर्थः, दृष्टसाधनवादौ च निरूढलक्षण प्रकारान्तरोपस्थितस्यैव तस्य लिङ्गविशेषणत्वं, कृतिसाध्यत्वस्याप्यशक्यत्वा- पत्तेः सहदेव तस्यापि लिङ्गाविशेषणत्वसम्भवात् । एतेन यद्यापारविषयः प्रयत्नो यस्यानेष्यत इत्यादिव्याप्तौ व्यभिचारो बोध्यः, एवच भ्रमकते कलअभक्षणे विशियनिषेधानुपपत्तिरेव उक्तगत्या तस्यापि तत्वतिसाध्य- त्वेनेश्वरेच्छाविषयत्वादिति दिक । बन्ये तु अनुमितापकतावच्छेदकविषयकत्वादियसाधनत्वप्रकारकानु- मितावपि प्रवर्तकखर्गसाधनताज्ञानमितो न भवतीत्यखरसमाहुः । विधिवनेकधा भिद्यते क्वचित् क्रियाविधिः यथोद्भिदा यजेतेति, क्वचित् सम्बन्धविधिः, यथा यदायोडाकपालो भवतीति, कचिदिशियविधिः यथा न जोर्णमलवद्वासा स्नातकः स्यादिति, अत्र हि नानुयाजेवितिवत् पर्युदासलक्षणया जीर्णमलवदन्यत्वविशिष्ठवासोविधिरेवायं अनन्यगतिक- त्वात् । न छात्र जीर्णत्व-मलवत्त्वाभ्यां विशिवं वासो निषिध्यते, विशिक- वासोनिषेधस्य विशेष्यवासोनिषेधेऽप्युपपत्तेमस्याप्यन्वयापत्तेरेकविशिष्ट- स्योपादानापत्तेच। नाप्येकै कविशिरमेव निषिध्यते, वाक्यभेदापत्तेः, वि- ·सावचिन्तामो विधिपधे बलवदनिष्टाननुबन्धित्वमानुमानिकं इष्ट- साघवात् मा चेच्छा वनुरेव बोध्यते नान्यस्य युग्मदस्मदादिपदवत् व्युत्पत्तिवैचिव्यात् । न चेच्छायाः स्वरूपसत्या एव प्रवृत्त्यादिहेतु- खात् तज्ज्ञानमनुपयुक्तमिति वाच्छु । तज्ज्ञानस्य प्रवृत्तावनुप- योगित्वेऽपि दृष्टसाधनत्वाद्यपेक्षया लाघवादेव तत्र शक्त्युपगमात् । न वैवं विधेानत्व-गुणत्व-सत्त्वादिकमादाय विनिगमनाविरह इति वाच्य। भवान् पाकं कुर्यात् अहं पाकं कुर्या इत्याद्याज्ञा लिखलेऽनुभवबला दिच्छात्वेन इच्छायो लिङः भक्तरावश्यकत्वात्, न हि तत्र तत्तद्यागत्वादिकं शकतावच्छेदकं, किन्तु मामान्यतो यागवादिकमेव तथा । न चाख्यातसामान्यस्यैव कृतित्वेन कृतौ भक्रिकल्पनात् कृतावपि विधिकिरखिति वाच्यं। तत्र तित्व- शेषणमाघनिषेधेऽप्येवं । अतएव सुवाससा भवितव्यमिति श्रुतिरत्र मूल- मिति भद्रोक्तमपि युज्यते, निषेधकत्वे हि विधायकमूलकं कृतं न स्या- दिति । क्वचिद्गुणविधिः यथा सितासिते खायादित्यत्र नित्यविधिप्राप्त एव सानहये फलार्थ देशरूपो गुणो विधीयते । क्वचित् कालरूपगुणविधिः यथा मध्याह एव एकोदिरं कुर्वीतेति । क्वचित् कारकरूपस्तविधिः यथा गोदोहनेन पशुकामस्येति । क्वचित् कालविशिष्टकम्मविधिः यथा अपरपक्षे बाई कुर्बीतेति । क्वचित् क्रमविधिः यथा दर्ण-पूर्णमासाभ्यामिष्टा सोमेग यनेतेति । क्वचित् नियमविधिः यथा याजनाध्यापन-प्रतिग्रहामणो धनमलयेदिति, अब हिन धनार्जनं विधीयते रागप्राप्तत्वात्, नाप्यञ्जनस्य याजनाद्यन्वयः वष्याद्यन्वयवत्तस्यापि रागप्राप्तत्वात् अप्राप्तस्यैव विधेयत्वात्, तथाचाप्राप्त इतरोपायनिषेध एवात्र विधेयः। कचित् परिसयाविधि: बचा पक्ष पवनखा भक्ष्या इत्यत्रः। मन्यत्रापि शशकादीनां पचानां भक्षय रागपातमेवेति तदितरपञ्चनखभक्षणनिषेध एव विधेय इति नियम परि- ·शब्दापतुरीसमा विधिधार साधनताविधिपक्षे तु तदपि शक्यमिति गौरवमिति । तस्वादेरेव शकतावच्छेदकत्वेनाख्यातलस्थानवच्छेदकत्वात् । वस्तुतस्त तौच्छयोरुभयोरेव शकरावश्यकत्वादिधिर्नानार्थ एव कृतिमाय- मभ्युपगमे वर्गकामो यजेतेत्यादौ स्वर्गकाम इत्यस्यानन्वयापत्त: तच प्रत्यभ्युपगमे च इच्छाविषयथागानुकूलकतिमान् स्वर्गकाम- इत्यन्वयबोधसम्भवात् । अतएव दृष्टमाधनत्वादिशक्तिवादिनामपि कृतौ विधिशक्तिरावश्यको स्वर्गकामपदस्य प्रथमानत्वेन वर्ग- कामेष्टसाधनं याग इत्यन्वयबोधासम्भवात्, क्वतियत्यङ्गीकारे । दृष्टसाधनौभूतयागानुकूलकृतिमान् वर्गकाम इति म-सिद्ध- व्युत्पत्त्यविरोधेनान्वयबोधोपपत्तेः । न चेच्छावेनेच्छायां शक्तौन कसनं भक्षयेदित्यादिनिषेधविधेरप्रामाण्यापत्तिः कलचभक्षण- स्थापि इच्छाविषयत्वेन विषयतया इच्छाभावस्य बाधितत्वात् इति वाच्य। दृष्टसाधनत्वशक्तिवादिनामिव तत्र वक्षणया विथु- सधयोरन्यव्यवच्छेदविधायकत्वादभेदः इति चेत्, अत्र वदन्ति, यत्क्रियायां विकल्पेन कारकान्वयस्ता नियमः यथा धनार्जने, न कस्यामेव धनार्जन- कियायां याजन-प्रतिग्रहादयो मिलिता अन्धीयन्ते, याजन-प्रतिग्रहाभ्या- मेकस्य धनार्जनस्यासम्भवात् । परिसङ्ख्यायान्तु नैवं, शशकादिमांसेन निम्मितस्यैकस्य पिण्डस्यैकस्यामेव भक्षणक्रियायां अन्वयसम्भवात् । तदुतं “विधिरत्यन्तमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति । तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ परिसच्या न मुच्यते" । 'इति । यत्त तादृशाजने विकल्पेनोपायचयसम्बन्धे शब्दतः प्रतीयमाने कृष्यादीना. मनन्षयोऽर्थात् सिद्ध्यति, न हि येषामेकान्वये अपरागन्धयनियमतेषां समु- पया सम्भवति, वयाचात्रेवरोपाययुदास एव शब्दतात्पर्य प्राप्तत्वात् किन्तु .

·तचिन्तामणो. इति श्रीमद्गङ्गेशपाध्यायविरचिते तस्वचिन्तामणौ शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः समाप्तः। पस्थापितस्य पापाजनकत्वस्यैव कलचभक्षणेऽभावबोधनात् अन्यथा तचाप्रामाण्यं दुर्वारमिति प्रागेवावेदितत्वात् । न च तथापि पाकं न कुर्याः पाकं न कुर्य्यामित्यादिलौकिकनिषेधलिडोऽप्रामाण्या- पत्तिरिति वायं। तत्र लक्षणया लिडोपस्थापितायास्तत्तत्पुरुषेछा- बेन वनिछाया एव विषयतया प्रभावबोधनात्। यहां तत्रेच्छात्वे- नैव वत्रिकाव्यकरभावो नत्रा बोध्यते अन्यत्र लिडोऽन्वयिताव- चेदकावच्छिवाभावबोधकत्वनियमेऽपि पत्र व्युत्पत्तिवैचिव्याभ्युप- गमादिति प्राडः ॥॥ इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागौणविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये भब्दाख्यतरीयखण्डरहस्ये विधिवादरहस्यम् सम्पूर्णम् ॥०॥ न तत्र शब्दः प्रवर्तते अन्यलभ्यत्वात् वहिजिज्ञासु प्रति धूमोऽस्तौति- शब्दवत्, परिसङ्ग्यायान्तु नैवं वत्र भक्षणक्रियायाच्च पञ्चमखान्वये प्रतीते- ऽर्यादिवरपक्षनखान्थयो न व्युदास्यते उक्तगत्या तत्र समुच्चयसम्भवात् तथा- चाचानन्धमत्या बन्यपञ्चनखभक्षणनिषेधोऽत्र वाक्यार्थः, एवञ्च भक्ष-पञ्च- पदयोर्विरोधलक्षणा तेन पञ्चेतरे पञ्चनखा न भक्ष्या इति वाक्यार्थः सिद्ध्यति, तथाचोपस्थितपदार्थपरित्यागादनुपस्थितपदार्थकल्पनादभावविधित्वाञ्च नि- यमापेक्षया दोषत्रयवतो परिमाद्यानन्यागत्येति तचिन्त्य। याजनादिजन्य- वत्तदननेतरोपाययुदासस्यार्थलभ्यत्वेऽपि वष्यादिमिना येदित्यस्याप्राप्त धनन्धगत्या नियमेऽपि निषेधस्यैव वाक्यार्थत्वौचित्वात्, अन्यथा ऋष्यादिमि- पूर्णवेदेव सज्जन्यान-तत्सम्बन्धक्षुदासाभावादिवि प्रकाशः ॥

·( २६७ ) अथापूर्ववादः। अथ स्वर्गकामो यजेतेत्यादाविष्टसाधनत्वं कार्यत्वं अथापूर्ववादरहस्यं । प्रमङ्गादपूर्वस्य विधिप्रत्ययवाच्यतां प्राभाकराभिमतां निराकतुं विचाराङ्गसंशयप्रयोजिकां विप्रतिपत्तिमादर्शयति, 'अथेत्यादिना, 'यविधिः' यदिधिपदोपस्थापितार्थः, 'समभिव्याहतक्रियान्वयौति एतविधिसमभिव्याहतधावपस्थापितार्थान्वयौ तदन्यान्वयौ वेत्यर्थः, तदन्वयित्वञ्च तद्विशेष्यकत्वावच्छिनशाब्दबोधप्रकारताश्रयत्वं, पत्र विधिकोटिः विधेः कार्यवे शनिवादिनां नैयायिकानां तत्रये वर्गकामवतिसाध्यो याग इत्यन्वयात्, निषेधकोटिस्तु कार्यात्वरूपेणा- पूर्व प्रक्रिवादिनां प्राभाकराणं तनये खर्गकामस्य यागविषयक कमिति यागवियककार्यवान् स्वर्गकाम इत्येव वान्वयबोधात्। बम विषयकत्वं जन्यत्वं, तच्च याग-कार्ययोः संसर्गः, कार्यत्वं कृति- साध्यत्वं, अपूर्वस्यापि क्वचिलक्षणादिना धावपस्थापितत्वात् विधि- प्रसङ्गादाह, 'अथेति, यद्यपि गुरुमते विधिः कार्यात्मा समभिथा. हृतक्रियान्वय्येव तथापि कार्यत्वांशमुभयवादिसिद्ध लिपर्थमादायैव विपति- 38 ·२६० तत्त्वचिन्तामणौ वा यदिधिः स समभिव्याहृतक्रियान्वयौ तदन्यान्वयौ ममभिव्याहतधातूपस्थापितत्वाच्च विधिकोटौ मिद्धमाधनं निषेध- कोटौ बाध इति तदारणाय एतद्विधिसमभिव्याहतेति धातु- विशेषणं, तदन्यान्वयित्वञ्च तदन्वयिभिन्नत्वं, यथाश्रुतस्य विरोधि- कोटित्वाभावात् । दृष्टसाधनत्वत्वादिना प्रत्येकरूपेण पक्षत्वे इयो- रमनाहः दृष्टसाधनताविधिपचे दृष्टसाधनत्वस्यापि तवये विध्यर्थ- कार्यन्वयादतः पचे 'यविधिरिति, इत्यञ्च यदिध्यर्थत्वेन द्वयोरनु- गमाचोकदोषः । 'इष्टसाधनत्वं कार्यत्वं वेति तु स्वरूपकथनं न तु नद्रूपेण पक्षे प्रवेशः, 'दृष्टमाधनत्वमिति प्राभाकरैकदेशिमते, 'कार्य्यत्वं कृतिमाध्यत्वं । न च गुरुनये कार्यस्य धर्मिणो विध्यर्थतया कृतिमाध्यत्वरूपम्य कार्यत्वम्य विधिप्रत्ययप्रवृत्तिनिमित्तत्वमेव कुतो विध्यर्थत्वमिति वाच्य। कार्य्यस्य विध्यर्थत्वेऽपि अवच्छेदकविधया कार्य्यवस्थापि विध्यर्थत्वात् । वस्तुतस्तु तन्मते कृतिमाध्यत्वरूपं कार्यत्वं न शक्यतावच्छेदकं, अपि तु प्रागभावप्रतियोगित्वरूपं ध्वंमप्रति- योगित्वरूपं धर्मवरूपं वा लाघवान, कृतिमाध्यत्वन्तु पृथगेव शक्यं लिङ्मामान्यशक्यं वा पचेतेत्यादिलौकिकस्थलानुरोधात्। अन्वय- बोधोऽपि यागविषयकं कायं स्वर्गकामकृतिमाध्यमित्याकारकः कृतिमाध्ययागविषयककार्यवान् स्वर्गकाम इत्याकारको वेति यथाश्रुतमेव माधु। पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन विधिकोटिमिद्धे- रद्देश्यतया बलवदनिष्टाननुबन्धित्वस्य प्रकृत्यर्थेऽन्वयमादाय नांशतः पत्तिाध्या, इशसाधनत्वं विधिरिति न्यायमतेनाभ्युपगमवादेन वा बोध्यं ।

·शब्दाख्यतुरौयखण्डे ऽपर्ववादः । २९६ सिद्धसाधनं, न वा कृतिमाध्यत्वेष्टमाधनत्वयोरन्यतरत्रांशतः माध्य- मिद्धिमादायार्थान्तरत्वं, प्रवर्तकज्ञानप्रकारौभूतत्वेन च विध्यर्थी विशेषणीयः तेन वर्तमानत्वादेः कालस्य सङ्ख्यायाश्च तादृशविधि- प्रतिपाद्यत्वेऽपि न तत्र विधिकोटावंशतो बाधः, न वेष्टसाधनव- वादौ विध्यर्थतावच्छेदकेभतो बाधः प्रवर्तकज्ञानप्रकारौभूतत्वस्य प्रवृत्तिविशेष्यांशे प्रवर्तकज्ञानप्रकारत्वरूपत्वात् । यदा सध्या- कालातिरिक्तत्वेन विध्यर्थोऽपि विशेषणीयः, विधिमक्यत्वरूपस्य विध्यर्थत्वस्य पक्षतावच्छेदकत्वादिष्टमाधनत्वत्वादौ नांशतो बाधः, कृतिमाध्यत्वस्य पृथक् शक्यतया नेतदमङ्ग्रहः । निषेधमिद्धिस्तु पक्ष- तावच्छेदकमामानाधिकरण्येन उद्देश्या नातो बलवदनिष्टाननुन्धित्वे- उंगतो बाधः। प्रवर्तकज्ञानप्रकारोभूतत्वमात्रेण पचतायां श्रीदन- कामः पचेदित्यादिविध्यर्थे श्रोदनसाधनव-पाकमात्रविषयककृति- माध्यत्वादौ विधिकोटावंगतो बाध इति, स्वर्गकामो यजेतेत्यादि- स्थलौयतत्तद्विध्यर्थत्वेन पक्षतालाभाय ‘खर्गकामो यजेतेत्यादाविति विधिविशेषणमिति भावः । नव्यास्तु विज्ञातविधितत्त्वार्थस्तु तदन्वयिनं पृच्छति, 'अथेति, न तु विप्रतिपत्तिपरोऽयं ग्रन्थः, गुरुणा समं विवादे तु कार्य्यत्वं विधिप्रत्ययशक्यतावच्छेदकं न वेति विप्रतिपत्तिरूहनौया विधि- कोटिः परेषां। न च विधिप्रत्ययशक्यत्वेऽपि तस्य प्रत्यर्थ- यागादावभेदान्वयेऽपि नैयायिकानां विवक्षितार्थमिद्यार्थान्तरप्रसङ्ग- यद्यप्यौपादानिक साधनत्वादिकं परमते यागेऽन्वेत्येव तथापि प्राथमिक- ·३०० तत्वचिन्तामणौ वा, अच गुरवः, नाहत्य क्रियाकार्यतया लिङा बोध- इति वाच्यं। धात्वर्थ-प्रत्ययार्थयोरभेदान्वयबोधस्याव्युत्पन्नतया ता- दृशान्वयबोधासम्भवात् अन्यथा पूर्वाकविप्रतिपत्तावपि यागनिष्ठ- कृतिमाध्यत्वस्य निरूपकतासम्बन्धन विध्यर्थे कृतावन्वयादपि नैया- यिकानां विवचितार्थमिद्यार्थान्तरप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वादिति प्राड- रिति दिक् । 'अत्र गुरुव इति, प्रत्र' विप्रतिपत्तौ प्रश्नवा, 'नाहत्येति, 'पाहत्य' साक्षात्, अपूर्वकार्यवानुपपत्तिज्ञानद्वारा पश्चात्तु बोध्यत एवेति भावः । 'क्रिया' यागादिः, 'कार्यतया' वर्गकामकृतिमाध्यतया। न चैवं अनुपपत्तिज्ञानोत्तरकालिकबोधमादाय विधौ सिद्धसाधनं निषेधे च बाध इति वाच्यं । तदन्वयित्वस्य प्राब्दत्वघटितत्वादेव मिद्धमाध- नादिनिरामात् अनुपपत्तिज्ञानोत्तरकालिकबोधस्यैव श्रीपादानिक- बोधत्वेन शाब्दत्वविरहात्, श्रीपादानिकत्वञ्च प्रत्यक्षत्वादिवदनुभव- त्वव्याप्यो धर्मविशेषः तदवच्छिन्नं प्रति च श्रौतानुपपत्तिज्ञान- मचिवः शब्द एव पुनरनुमन्धीयमानो हेतु: अतएवानुपपत्तिज्ञान- मचिवः शब्द एव पञ्चमप्रमाणमिति परमिद्धान्त इति भाव:(१) । (१) न चैवमित्यादिः इति भाव इत्यन्तः पाठः गपुस्तके नास्ति । शब्दोपस्थितान्वयबोधस्तमभिप्रेत्येदं बोध्यं । 'चाहत्येति इसाधनताशा- नात् प्रागित्यर्थः । 'खगैति खर्गकामस्य नियोज्यस्य नियोज्यत्वेन योऽन्वय- बोधस्तत्र योग्यताज्ञानविरहादित्यर्थः। कुत एवमित्यत याह, 'कामनेति विशेष्यान्वय्यनन्वयिनो विशेषणत्वानुपपत्तेरियर्थः । न च कामनोमलक्षण- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे ऽपूर्ववादः। ३०१ यितुं शक्यते स्वर्गकामनियोज्यान्वययोग्यताज्ञानविर- हात्, कामनाविशिष्टस्य हि ममेदं कर्यमिति बोद्धृत्वं 'खर्गकामनियोज्येति स्वर्गकामोयजेतेत्यच यो विधिवाक्यनियोज्य- स्तदीयकृतिमाध्यत्वाम्चयबोधप्रयोजकीभूतस्य ज्ञानस्य विरहादित्यर्थः, वक्ष्यमाणयुक्त्या यागे स्वर्गकामकृतिमाध्यत्वान्वयबोधे यागनिष्ठेष्टमा- धनताज्ञानम्य हेतुत्वेन प्रथमं तदिरहादिति भावः । प्रयोजकज्ञान- विरहमेवोपपादयति, “कामनाविशिष्टस्य हौति, 'ममेदं कार्यमिति यागविशेष्यकखर्गकामकृतिमाध्यत्वप्रकारकेत्यर्थः, 'बोद्धृत्व' शाब्दबोधो- पयोगित्वं, तच्च कारण-कारणतावच्छेदकसाधारणं तेन वक्ष्यमाण- मेव, अकामव्यापत्तोपलक्ष्याभावात् विशेषणत्वे बाधकाभावाच्च । ननु कत- त्वेनाधिकारित्वेन वा तदन्वयसम्भवे किं नियोज्यत्वेनेति चेत्, कृतिसम- वायित्वरूपस्य कर्तत्वस्य खर्गरूपपलभाविविलक्षणस्याधिकारित्वस्य च का- मनांशेऽनन्वयात् । न च कृतिजनकत्वेन कर्तत्वेनान्वयोऽस्तु तच्च विशेषणी. भूतकामनायामपि अन्यथा बोद्धव्यत्वान्चयोऽपि कथमिति वाच्यं । न हि न्यायनय इव फलकामना गुरुमतेऽपि साक्षात्प्रयत्नहेतुः, किन्तु ममेदं कार्यमिति बोधदारेत्यस्यापि नियोज्यत्व एव विश्रामादिति वदन्ति । अन्ये तु श्रुचिविहितकालजीवित्वे सति फलकामनावत्त्वमिठोयायताज्ञान- वत्त्वञ्चाधिकारित्वं तच्च कामिनो यागे न सम्भवति तस्य क्षणिकत्वात् वर्गस्य कमिकत्वात् । न च फलसाम्यलक्षणेनाधिकारित्वेनान्वयोऽखिति वाच्यं । पालवत्त्वे ह्यधिकारिता तया च तस्य क्रियान्वये सति प्रवृत्तौ सत्यां फलवक्त्व- मित्यन्योन्याश्रयात् । नापि कर्तत्वेनान्वयः, तथा हि खर्गकाम इत्यादि- वाक्यं तावत् इच्छाविषयत्वेन खर्गे बलवदिशप्रतिपादक। न चेदमन्या) ·३०२ तत्वचिन्तामणौ नियोज्यत्वं, तत् कामनायास्तहोधोपयोगे सति भवति क्रमेण कामनाया अपि तादृशशाब्दबोधोपयोगित्वं मङ्गच्छते, कामना- विशिष्टस्य तु तादृशबोधोपयोगित्वं समवायिकारणतया, 'नियोज्य- वं' सकलप्रामाणिकसिद्धनियोज्यव्यवहारविषयतावच्छेदकं, 'तदिति खर्गकामना विशिष्टस्य तादृशबोधोपयोगित्वमित्यर्थः, 'तबोधोपयोगे मतौति तादृशकायंताबोधोपयोगित्वे सतीत्यर्थः, विशेष्यान्वयिन एव विशेषणतया विशेषणस्य तदुपयोगित्वं विना विशिष्टस्य तदुपयोगि- भवति, नेयं परनिष्पत्तये इति न्यायात्, कित्वियार्थ तैवान्यस्य सर्वस्य कामनापि तावत् काम्याथैव सा हि खर्गे भवन्तौ तत्माधने इछोपायता- धियं ततः कार्यताधियं तत्रोत्याद्याधिकारिणं तत्र प्रवर्त्य खर्गमञ्जयतीति, एवं यागोऽप्युपायतया वर्गार्थः, एवं खहेतुभूतापूर्वनियोज्यतया पुरुषोऽपि स्वर्गार्थ एवेति न पुंसः कर्त्त त्वेन क्रियायामन्वयः व्युत्पादितस्वर्गप्राधान्य- भङ्गापत्तेः। तथा हि वर्गकामकत को याग इत्यन्वये खर्गस्य कर्त्तकोटि- प्रवेशात् अन्यार्थत्वप्राप्तेः । ननु यजेतेत्यनेनोक्ता भावना शुद्धेन प्रातिपादि- कार्थेनान्वौयते उभयाकाङ्क्षाबलात् तदनुयायिनी लिजुक्ता सङ्ख्यापि एक- प्रत्ययोपात्तत्वात् , एवञ्चकैव सङ्ख्या सुतिभ्यामभिधीयते इति शाब्द- सामानाधिकरण्यं, तथाच भावनान्वयेन पुरुषः कर्ता भवनन्दीयते यागे एवञ्चाधिकारित्वेनान्वये अधिकारिणोऽलाभे प्रवर्तकत्वायोगः तत्कथमेव- मिति चेत्, न, पश्चात् कर्त्तत्वादिनाप्यन्वयस्याभ्युपगमेन सर्वस्योपपत्तेः अतएवैकादशाये तथैव सिद्धान्तिमिति वदन्ति । ननु निरक्तनियोज्य- त्वमनुपस्थितं कथमन्वयप्रकार इति चेत्, न, योग्यतावच्छेदकप्रकारेणोप- स्थित एव इतरान्वय इति छिद्रेतरत्ववत् तस्य योग्यताबलादेवोपस्थितेः संसर्गरूपतयैव तद्वानमित्यप्याडः । 'बोद्धृत्वमिति बोधजनकत्वमित्यर्थः ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे ऽपूर्ववादः । स च कामनानन्तरं काम्यसाधनताबोधात् कार्यता- बोधे सति स्यात्, एवञ्च स्वर्गसाधनताबोधे सति स्वर्ग- कामनियोज्यान्वययोग्यता। न च कालान्तरभाविस्वर्ग क्रिया साक्षात् परम्परया वा साधनमिति शब्दो त्वासम्भवात्। न च रूपवति रम इत्यादिवत्कामना चोपलक्षणमिति वाच्या विशेषणत्वमम्भवे उपलक्षणत्वस्यान्याय्यत्वादिति भावः । 'म चेति, कामना मनायास्तादृशबोधोपयोगश्चेत्यर्थः, 'कामनानन्तरं काम्य- माधनतावोधादिति, 'कामनानन्तरं' कामनाप्रकारकज्ञानानन्तरं, यः काम्यमाधनताबोधः कामनाघटितकाम्यसाधनताबोध इति यावत्, तस्मात् कार्यताबोधे सति तज्जन्यो यदि कार्यताबोधस्तदैव स्थात् कामनायाः कारणतावच्छेदकलात्, न हि कामनैव साक्षात्- कार्यताबोधजनिका, असम्भवात् इत्यर्थः, अतः काम्यमाधनताज्ञानं वर्गकामकृतिमाध्यत्लान्वयप्रयोजक इति शेषः। 'स्वर्गकामेति स्वर्ग- कामो यो नियोज्यस्तदीयकृतिमाथत्वान्वयबोधप्रयोजकज्ञानमि- त्यर्थः । नन्वेवं प्रथम वेदाद् यागे स्वर्गमाधनताज्ञाने सति तदनन्तरं तत्र स्वर्गकामकृतिमाध्यताबोधो भविष्यति किं कायंत्वरूपेण विधेर- पूर्वशत्येत्यत आह, 'न चेति, "क्रिया' यागादिः, 'माक्षादिति कामनायाः साक्षात् तद्बोधोपयोगे बाधात् तद्दारमाह, ‘स चेति साक्षात् जनकत्वबाधे हारानुपस्थित्या कामनायां तदग्रहोऽसम्भवौत्यतो द्वारोप- स्थितिर्वाच्या दारचेयसाधनताज्ञानं तदसम्भवे योग्यताज्ञानविरह इत्यर्थ- इत्यन्ये ।

·३० तत्वचिन्तामणौ बोधयितुमईति, आशुविनाशित्वात् परम्पराघटकानु- पस्थितेश्च तृतीयप्रकाराभावाच । अन्यथा तमादाय अव्यवहितपूर्खत्वसम्बन्धेन कार्याधिकरणीभूतक्षणनिष्ठात्यन्ताभाव- प्रतियोगितानवच्छेदकान्यथामियनिरूपकधर्मवत्त्वं साक्षात्साधनत्वं, तादृशधर्मावच्छिन्नजनकत्वे मति कार्यनियतपूर्ववर्त्तितावच्छेदका- न्यथासियनिरूपकधर्मवत्त्वञ्च परम्परामाधनत्वमिति भावः । साचात्- साधनत्वस्याबोधने हेतुमाह, 'पाश्चिति यागादेरिच्छाविशेषरूपस्य तृतीयक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वात् इत्यर्थः, परम्परामाधनत्वस्याबोधे हेतमाह, ‘परम्परेति अव्यवहितपूर्वत्वसम्बन्धेन वर्गविशेषाधिकर- भूतक्षणनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकान्यथामियनिरूपक- धर्मावच्छिन्नजनकल्वे मति स्वर्गविशेषनियतपूर्ववर्त्तितावच्छेदका- न्यथासियनिरूपकधर्मवत्त्वरूपपरम्परामाधनत्वघटकस्यापूर्वम्यानुपस्थि- तेरित्यर्थः । न चापूर्वघटितविशिष्टपरम्परामाधनत्वस्यैव विध्यर्थतया तत एव विशिष्टोपस्थितिसम्भवात् किमपूर्वस्य पृथगुपस्थित्या दूति वाच्य । परम्परामाधनवान्वयबोधे परम्पराघटकफलपर्यन्तस्थायिव्या- पारोपधायकत्वस्यान्वयप्रयोजकरूपत्वेन योग्यतालात् प्रथमं तज्ज्ञानं विना तदन्वयबोधासम्भवादिति भावः। नन्वेतदुभयविलक्षणमेव माधनवं बोधयिष्यतीत्यत श्राह, 'हतीयेति, 'अन्यथा' हतीय- यद्यपि तन्मते चौपादानिक तन्न शाब्दं, तथाप्युयादानसहकृतशब्दजन्य- सया शाब्दाभ्युपगमादेतदुक्तं । 'वगैति साक्षात् वर्गसाधनताईमित्यर्थः, अन्यथा कियातौल्ये दोषतौल्यादित्यवधेयं । एतच्च काम्यस्थले, नित्ये चेच- साधनताज्ञानं विनापि तन्मते कार्यताबुद्धेनियोज्यान्वयसम्भवादित्यवधेयं ।

·शम्दाख्यतुरीय खगड़े ऽपूर्ववादः । साधनत्वसम्भवात् कल्प्यमप्यपूर्व न स्यात्, इष्टसाधन- ताविधिपक्षे स्फटैवानुपपत्तिः । कार्यताविधिपक्षे । प्रकारमत्त्वे, ‘माधनत्वसम्भवादिति अपूर्व विनापि यागस्य वर्ग- माधनत्वसम्भवादित्यर्थ:(१) । 'कल्प्यमिति तव नयेऽप्यपूर्लकन्त्वना न स्थादित्यर्थः, पाशुविनाशिनो यागम्य कालान्तरभाविखर्गमाधन- वान्यथानुपपत्त्येव त्वयापूर्वकल्पनादिति भावः। नन्वेवं प्रथमं पर- म्परामाधनत्वत्वरूपेण परम्परामाधनवान्चयासम्भवेऽपि सामान्यतः स्वर्गमाधनत्वत्वरूपेणान्वयः स्यादित्यत आह, 'इष्टसाधनताविधिपक्ष- इति सामान्यत दृष्टमाधनत्वस्य विध्यर्थत्वपक्षे इत्यर्थः, 'अनुपपत्ति- । रिति साक्षात्परम्परोदामौनेन फलसाधनवान्वयेऽपि फलपर्यन्त- स्थायित्व-तादृशव्यापारोपधायकत्वान्यतरवत्त्वस्य योग्यतात्वेन तज्ज्ञामं विना सामान्यतोऽपि तत्साधनवान्वयासम्भवात् इति भावः । न च माक्षात्परम्परामाधनत्वोभयसाधारणं खर्गसाधनवत्वमनुगतमेव दुर्व- चमिति वाच्यं । स्वर्गवावच्छिन्नविजातीयवर्गनियतपूर्ववर्तिताव- च्छेदकान्यथासिद्ध्यनिरूपकधर्मवत्त्वस्यैव तत्त्वात् । न चैवमव्यवधानां- शस्थाप्रवेशात् खतो व्यापारतो वा स्वर्गाव्यवहितपूर्वक्षणमसतोऽपि नियतपूर्वसतः कारणत्वापत्तिरिति वाच्यं । अन्यथासियनिरूपकत्व- विशेषणेनैव तदारणात्, विजातीयखर्गनियतपूर्ववर्त्तितावच्छेदकत्वन्तु थावत्यो विजातीयवर्गव्यायः प्रत्येकं तत्पूर्वक्षणवृत्तिनिष्ठत्वं विजातीयखात्पत्त्यधिकरणनिष्ठखावच्छिन्नोत्तरत्वसम्बन्धावचिना- (१) इति भाव इति ख० ।

·सावचिन्तामो अन्षयप्रकारतया साधनत्वं शान्दमिति फलतो न म भावप्रतियोगितावच्छेदकान्यत्वमिति थावत्, एवमयेऽपि सर्वत्र बोध्यं । कार्यत्वं कारणत्वञ्चातिरिक्तपदार्थ इत्यभिप्रायेणेदमित्यपि कचित् । मनु भवन्मतेऽपि विधिप्रत्ययात् कार्यत्वरूपेणपूर्वावगमेऽपि तस्य वर्गसाधनवं नावगतं तथाच तावन्माचज्ञानात् कथं प्रवृत्त्यर्थमुत्तर- कालं यागे परम्परया वर्गमाधमत्वावगमः परम्परामाधनवस्थापूर्व- निष्ठमाधमताघटितत्वात् । च कार्यवत्माचामाधनवस्थापि विधर्थतया तस्य च समानपदोपात्ततया कार्य एवान्वयादपूर्वस्य खर्गमाधनत्वावगम इति वाच्यं । तथापि कार्यमात्रस्य विध्यर्थत्व- पक्षेऽप्रतीकारादित्यत आह, 'कार्य्यताविधिपक्ष रति कार्यत्वमावस्य विधिप्रवृत्तिनिमित्तवपक्षे इत्यर्थः, मात्रपदादिएमाधनत्वत्वमावस्य व्यवच्छेदः, तेन मङ्ख्यादेविध्यर्थत्वेऽपि न चतिः, कतिमाध्यत्वस्य पृथक् शक्यत्वपचे तु कार्यात्वमात्रस्य विधिमक्यत्वपक्षेऽपौत्यर्थः, माषपदा- दिष्टसाधनवव्यवच्छेदः, 'पवयप्रकारतयेति कतिमाध्यवान्वयप्रयो- जकरूपतयेत्यर्थः, 'साधनत्वं' पदानुपस्थितमपि स्वर्गसाधनवं, घटेन जलमारेदित्यादौ अपदार्थस्थापि विनेतरत्वस्य भानवछाम्दमिति भावः। यद्यपि अपूर्व कृतिमाध्यत्वान्वयबोधे खर्गसाधनत्वस्थान्वय- प्रयोजकरूपतया योग्यताले शाब्दबोधात् पूर्वमपूर्षे तज्ज्ञानमस- भवि अपूर्वय शाब्दबोधात् पूर्वमज्ञानात् तथापि परनये बोध- नौयपदार्थ योग्यता जान न कारणं बोधनौयपदार्थ यापूर्वलात् किन्तु पदार्थतावच्छेदकावच्छिन्ने कचित्तस्थाज्ञानं तच्च प्रश्तेऽपि ·शब्दास्तुरीयखण्हे ऽपूर्ववादः । कश्चिदिशेषः। अतः क्रियातोऽन्यत् स्वर्गसाधनताई क्रियाकार्यतानिर्वाहकं लिङाद्यर्थः। ननु* स्वजाती- येऽन्वयदर्शनं योग्यता दृष्टच्च एतपानस्याशुविनाशिनः सम्भवति कार्यत्वरूपेण घटादावेव जलाहरणरूपकाम्यसाधनताचा- नसत्त्वादिति निगळ:(१) । खयमुपमहरति, 'अतरति, 'स्वर्गसाधन- ताईमिति साचात् स्वर्गसाधनत्वस्थान्वययोग्यमित्यर्थः, 'क्रियाकार्य- तानिर्वाहकमिति कार्योपस्थिते रिएमाधनताज्ञानं ततः तिरिति प्रणाल्या क्रियायाः कृतिमाध्यतानिर्वाहकमित्यर्थः, 'लिङाद्यर्थ इति, पादिपदात्तव्यादिपरिग्रहः । 'मजातीयति तत्मजातौये तत्- मजातौयस्यान्वयदर्शनं संसर्गनिश्चयः तत्र तस्य योग्यता न लषय- प्रयोजकरूपवत्वमित्यर्थः, तथाच सामान्यतः फसमाधनत्वस्यान्वये निरुतान्यतरधर्मवत्त्वस्य योग्यतावाभावात् परम्पराघटकापूर्फानुप- स्थितावपि प्रथमं मामान्यतः खर्गसाधनत्वत्वरूपेण परम्परामाध- नत्वस्थान्वयः स्थादिति भावः । मनु मजातौयेऽन्वयदर्शनमप्यच नास्तीत्यत आह, 'दृष्धेति, 'पुष्टिहेतुत्वमिति काम्यसाधनत्वत्वरूपेण पुष्टिहेतुत्वमित्यर्थः, पाशविनामित्वे काम्यसाधनलवमेव माजात्य- मिति भावः । ‘पदार्थतावच्छेदकेनेति अवयितावच्छेदकरूपे- त्यर्थः, 'प्रक्षते ति अनिष्टोमेनेत्यादौ अमिष्टोमवावशिचे (१) निगर्भ इति ख.। * 'गन्विति तथाच ग योग्यताक्षानविरह इत्या, 'पायेति यथा चैवत् ·सावचिन्तामो कालान्तरे पुष्टिहेतुत्वमिति चेत, न, यथाकथञ्चित् साजात्यस्यायोग्येऽपि सत्त्वेन योग्यताया अव्यावर्तक- त्वायत्तेः पदार्थतावच्छेदकेन साजात्यस्याद्यजातः पयः पिवतीत्यादौ प्रकृते चासम्भवात् तस्मादन्वयप्रयोजक- रूपवत्वं साजात्यं । अतएव द्रवद्रव्यत्वं सेककरणत्वे प्रयोजकं इत्ययोग्योवह्निः, तदिहाशुविनाशिनः काला- न्तरभाविफलजनकत्वे फलसमयपर्यन्तस्थायिव्यापार- जनकत्वं प्रयोजकमतोऽपूर्व विना साजात्यमेव न खर्गमाधनत्वत्वावच्छिन्नस्यान्वयादर्शनादिति भावः । 'अन्वयप्रयोज- करूपवत्त्वं माजात्यमिति अन्वयप्रयोजकरूपवत्त्वरूपं माजात्यमित्यर्थः, योग्यतेति शेषः। 'सेककरणत्वे' मेककरणत्वान्वये, यद्धर्मवत्तया जात एव यदन्वयधीस्तद्धर्मवत्त्वमेव तदन्वयप्रयोजकं भवति च ट्रवद्रव्यत्ववत्तया ज्ञातएव सेककरणत्वधौरिति द्रवद्रव्यत्वं तदन्वय- प्रयोजकमिति भावः । केचित्तु तदन्वयव्याप्यतावच्छेदकधर्मवत्त्वं तत्त्वं द्रवद्रव्यत्वपदच्च तविशेषपरमित्याः । 'तदिहेति तथाचेहेत्यर्थः, 'आशुविमाशिनः' यागस्य, 'फलज- नकत्वे' खर्गजनकत्वान्वये, ‘फलममयेति स्वर्गममयेत्यर्थः, 'प्रयोजक- मिति, माक्षात् वर्गममयपर्यन्तस्थायित्वस्य बाधितत्वादिति भावः । 'अपूर्व' विना अपूर्वज्ञानं विमा, 'माजात्यमेवेति वर्गमाधनवान्य- बचायाख्यातं योग्यतालक्षणे। 'प्रकृते चेति, प्रथमंतजज्ञानस्यासम्भव दिति ·शब्दाखातुरीयखण्डे ऽपूर्ववादः ।। गृह्यते घृतपानस्य तु वैद्यकोपस्थितधातुसाम्यमादाय पुष्टिसाधनत्वयोग्यताज्ञानं विज्ञस्य । अथ बाधकप्रमा- णाभावो योग्यता। न च साधनत्वमात्र बाधकं, साक्षात्तदाधेऽपि परम्परासाधनत्वमादाय तद्दिश्रान्ति- सम्भवात् । न च योग्यानुपलब्धया द्वारस्य बाधात् परम्परासाधनत्वमपि बाधितं, संस्कारस्येव तस्य यप्रयोजकरूपवत्त्वरूपं माजात्यमेवेत्यर्थः । नन्वेवं पुष्टिकामो घृतं पिवेदित्यादौ श्राशुविनाशिनो तपानस्य कथं पुष्टिसाधनताज्ञानं फलपर्यन्तस्थायित्व-तादृशव्यापारोपधायकत्वान्यतरवत्त्वज्ञानाभावादि- त्यत आह, 'तपानस्येति फलपर्यन्तस्थायिधातुमाम्यरूपव्यापार- मादायेत्यर्थः, 'विजस्येति, अविज्ञस्य न भवत्यन्वयधौर्भवति वा घृतपानस्यैव स्थिरत्वभ्रमादिति भावः । भ्रमश्चाग्रहीतासंसर्गकजा- नद्वयं विशिष्टज्ञानं वेत्यन्यदेतत् यथार्थतात्पर्य्यस्य शाब्दबुद्धिमा- मान्यहेतुत्वाच्च तद्भमानायोग्ये शाब्दधौरिति हृदयं । 'बाधक- प्रमाणाभाव इति, तद्धर्मावच्छिन्ने तद्धर्मावच्छिन्नाभावप्रमाविरह- इत्यर्थः, न त्वन्वयप्रयोजकरूपवत्त्वमिति भावः। 'साधनत्वमात्र इति, थागत्वावच्छिन्ने स्वर्गमाधनत्वत्वावच्छिन्नाभावप्रमेत्यर्थः, 'माक्षात्त- हाधेऽपि' साक्षात्माधनत्वस्याभावेऽपि, 'तद्विश्रान्तिसम्भवात् इति वर्गमाधनत्वसत्त्वसम्भवादित्यर्थः । 'बाधात्' अभावनिश्चयात्, 'बा- धितं' निश्चिताभावकं, 'संस्कारस्येव तस्येति संस्कारस्येवातौन्द्रि- भावः । 'संस्कारस्येवेति, कायोग्यस्य योग्यानुपलब्धग बाधोऽशक्य इति ·तत्त्वचिन्तामयी सम्भवात्, अन्यथा वाच्येऽप्यपूर्वे क्रिया कामिकाऱ्या न स्थात् काम्यासाधनत्वात् । न हि यदेवायोग्यं तत्पश्चात् योग्यं, अयोग्यत्वे च निष्फल प्रयासः। न च कामिकार्यमपूर्वं तदर्थिकार्या च क्रियेति वाच्यं । यागे रागादित्यनेन विरोधात् । तथापि हारानुप- यस्य बारस्य सम्भवादित्यर्थः, तथाच योग्यानुपलब्या योग्यस्य बाराभावनिक्षयेऽपि न द्वारसामान्याभावनिश्चयसम्भवति भावः । 'अन्यथा' यागे वर्गसाधनत्वसामान्यस्यैवाभावे, 'वाथे' वायोपि, कपित्तथैव पाठः, 'कामौति वर्गकामेत्यर्थः, 'यदेव' क्रियाखरूपं, 'अयोग्य' स्वर्गासाधनं, 'पश्चात्' अपूर्ववाच्यत्वज्ञाने, 'योग्य' स्वर्ग- माधनं, 'अयोग्यत्वे चेति स्वर्गासाधनवे चेत्यर्थः, 'निष्फलः प्रयास- रति अपूर्ववाच्यताकल्पने यस्तव प्रयास: म निष्फल इत्यर्थः । 'न चेति, 'कामिकाय' वर्गकामकार्य, 'तदर्थिकार्या' अपूर्वार्थि- कार्या, तथाच यागः स्वर्गसाधनमेव नेति भावः । 'यागे रागा- दिति यागे रागादगे वैधौत्यनेम विरोधापत्तेरित्यर्थः, तस्य हि रागः खर्गादिफलेछा, स्वर्गसाधनताहानजन्यचिकीर्षा वा, तथा पागे प्रवृत्तिः । विधिरपूर्व तदर्थतया प्रवृत्तिः, अन्यथा पर्षितया बङ्गे प्रवृत्तौ थागवदास्य प्रधानत्वापत्तरित्यर्थ रति भावः । भरते, 'तथापौति, 'किन्विति, विधेः सामान्यत रमा- भावः । 'अयोग्यत्व इति यागादिक्रियाया अयोग्यत्वे तद्रोचरी यजमानस्य प्रयत्नो विपल इत्यर्थः, ईश्वरस्य तत्वार्य्यताबोधनाय प्रयासो व्यर्थ इत्यन्ये । 'न चेति तथाच यामः खर्गसाधनमेव नेत्यर्थः। 'याग इति रागः खर्गादि.

·.. शब्दास्यतुरीयखरहे ऽपूर्ववादः । स्थित्या परम्परासाधनमिति ज्ञानं न भवेदिति चेत्, सत्यं, किन्तु स्वर्गसाधनं याग इति ज्ञानं साक्षात्पर- म्परोदासीनं वस्तुगत्या परम्परासाधनत्वविषयकमुत्प- द्यमानं नायोग्यतया परिभवितुं शक्यम् । यदि साक्षात्परम्पराविशेषड्यव्यतिरिक्तं सामान्यं नास्येव धनत्वमावशकत्वादिति भावः । 'परम्परामाधनवेति साधनत्वत्वेन परम्परामाधनत्वविषयकमित्यर्थः, 'अयोग्यतयेति अन्वयप्रयोजकरूप- वत्त्वलक्षणभवन्मतसिद्धयोग्यताज्ञानविरहेणेत्यर्थः । ननु साचात्मा- धनत्वत्व-परम्परामाधनत्वत्वाभ्यामतिरिकं साधनत्वत्वमेव नास्तीत्यत- आह, 'यदि चेति माहात्माधनत्वत्व-परम्परामाधनत्वत्वातिरिकं यदि पलेच्छा तया तत्साधने यागे प्रहत्तेरने वैधौविधिरपूर्वं तदर्थितयाङ्गे प्रथ- तिरिति त्वदुक्तेन तवैव विरोधादित्यर्थः, स्वर्गसाधनताज्ञानजन्यचिकीर्षा राग इत्यन्थे। ननु न्यायनये यद्यपूर्वार्थितयैवाग्रे प्रवृत्तिस्तदा प्रथमं तद- नुपस्थितौ मूकत्वमङ्गविधेः स्यात्, खर्गार्थितया चेत् तदा यागेनाविशेषात् विनिगमनाविरहात् तदङ्गत्वे न स्यादिति चेत्, न, स्वर्गान्वयाविशेषेऽपि पलसमभिव्थाहारेण यत्र विधिवाक्यं प्रवर्तते तत्प्रधानमिति निर्णयादि- त्येके । प्रथम साधनत्वेनेठसाधनत्वेन वागविधिप्रस्तावपूर्वकल्पनोत्तरम. पूर्वरूपेठसाधनताशानादले प्रवृत्तिरित्यन्ये। तदुत्तरमेवाङ्गविधिपत्तिरि. त्यप्याङः । ननु विशेषविनाकृतं सामान्यज्ञानं कथमित्यत पार, 'वल गत्वेति, विशेषभानमस्त्येव विशेषरूपेण माननियमोऽसिद्धः अतएव घटत्वेन गोलघटादेविशेषस्य भानादिति भावः । ननु नौलघटत्वाद्यतिरिक्तघटत्व- बदुभयातिरिक्ततत्साधनत्वं नास्थेवेत्यत बाह, 'यदि चेति, 'योग्यमयोग्य- ·२१२ तत्त्वचिन्तामणी तदा अननुगमः, किं वा विशेषयसि साक्षात्परम्परया वेति। न च यावदिशेषबाधे तदाधितं, परम्परासाध. नत्वेऽबाधादिति। मैवं । योग्यता हि स्वबाधकप्रमा- विरहो वा सकलबाधकप्रमाविरहो वा, श्राद्ये वह्निना सिञ्चतीत्यादौ स्वबाधकप्रमा-तदिरहौ समयभेदेन स्त इति तदेव योग्यमयोग्यश्चेति प्राप्तं, द्वितीये तु योग्यानुपलब्धा तनिश्चयोऽशक्यः परप्रमाया अयोग्य- त्वात् । न च वाच्यं सकलबाधकप्रमाविरहः स्वरूप- सन्नेव प्रयोजक इति, अयोग्ये योग्यताम्रमादन्वय- बोधाभावप्रसङ्गात् अन्यस्य तत्र बाधकप्रमासत्त्वात् । अन्ययप्रयोजकरूपवत्त्वेन बाधकप्रमाविरहो निश्चीयते माधनत्वत्वमामान्यं नास्तीत्यर्थः, 'तदाननुगम इति, भवन्मतेऽपि प्रक्यतावच्छेदकाननुगम इत्यर्थ:(१) । 'किं वेति, धर्मितावच्छेदस्यै- कस्थाभावादिति भावः । भ्रान्ताशकां निराकरोति, 'न चेति, 'तहाधितं' साधनत्वसामान्यं बाधितं। 'परप्रमाया इति, अनुमानस्य पसर्वत्र सर्वदा अनवतारादिति भावः । 'अयोग्य इति, भवन्मत- इति शेषः, 'योग्यताक्रमादिति निरुतयोग्यताधमस्यैव मत्वादित्यर्थः, (१) मीमांसकैकदेशिना इएसाधनत्वेऽपि शक्तिखाकारादिति भावः । चेति । न च विरहपदमत्यन्ताभावपर, तनिश्चयस्याशक्यत्वादिति भावः । 'अशक्य इति । न च नित्य-निर्दोषत्वेन वेदे तदनुमेयं, तस्यैव प्रथमं दुय- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे ऽपूर्ववादः । २१९ इति चेत्, तर्हि प्राथमिकत्वात् सैव योग्यता। न च सा प्रकृते सम्भवतीत्युक्तं, किश्चैकविशेषबाधे शाब्द- सामान्यज्ञानं तदितरविशेषप्रकारतानियनं छिद्रबाधे छिद्रेतरघटज्ञानवत् । न च दारानुपस्थित्या प्रकृते तथा घटते। एतेन यदुक्तं प्रशस्तरूपवान् चैच इत्यत्र गौर-श्यामविशेषानवगमेऽपि रूपमाघमवगम्यते तहत् मेव' अन्वयप्रयोजकरूपवत्तेव, 'मम्भवति' प्रथमं ज्ञाता सम्भवति । मनु योग्यतायाः मंशयसाधारणं ज्ञानं भाब्दधौकारणं न तु निश्चयमाचं तथाच ख-परसाधारणबाधकप्रमाविरहस्य सर्वच निश्चेतमशक्यत्वेऽपि न क्षतिरित्यखरसादाह, 'किञ्चेति, 'शाब्दसा- मान्यज्ञान' सामान्यप्रकारकशाब्दमामयौजन्यज्ञानं, यथाश्रुतन्तु न मङ्गच्छते प्रकृते सामान्यप्रकारकत्वे विशेषप्रकारकत्वासम्भवात् । 'दारानुपस्थित्येति, विधः मामान्यत इष्टसाधनत्वत्वस्यैव शक्यता- वच्छेदकत्वादिति भावः । इदमापाततः छिद्रबाधे तदितरघटत्वेन घटविशेषधौवदत्रापि साक्षाहाधे तदितरसाधनत्वत्वेन व्यापारानु- पस्थितावपि माधनत्वधीसम्भवात्तस्यापि विशेषधर्मत्वादिति ध्येयं । 'गौर-ग्यामेति, गौर-श्यामयोर्याविशेषो गौरत्व-श्यामवरूपः, 'रूप- माचं रूपत्वं । त्वात् । वस्तुतः सर्वत्र तनिश्चयासम्भवान्न सा योग्यतेति भावः । 'प्रसा- दिति, तन्मते असंसर्गाग्रहत्वेऽपि न्यायनयमन्धुपेत्योक्तं । ननु न योग्यता- संशयः शाब्दधौ हेतुः खरूपसती योग्यताप्रमा हेतुरित्यगचेराइ, 'किचेति ।

·नावचिन्तामणो विशेषानवगमेऽपि साधनत्वमावमिति तत्प्रत्युक्तं, तचै- कविशेषबाधाभावेनौदासीन्यसम्भवात् । एतेन स्वर्गकामान्वयबलात् क्रियायाः फलसाधनत्वं तहलाच पटोः संस्कारस्येव स्थायित्वं कल्प्यतां किम- भट्टैकदेशिमतं दूषयितुमाह, 'एतेनेति, 'खर्गकामान्वयेति खर्गकामौयकृतिमाध्यत्वान्वयेत्यर्थः, 'पटोः संस्कारस्येवेति भवन्मते पटोः संस्कारस्येवेत्यर्थः, तन्मतेऽनुभवस्यापि स्थैर्यकल्पनयैवोपपत्त्या संस्कारकल्पनायां मानाभावेन यथाश्रुतामङ्गतेः, सर्वस्य संस्कारस्य फलममयस्थायित्वाभावात् 'पटोरिति, पटुत्वं स्मतिफलोपहितत्वं, सामान्यघटितविशेषयमध्ये नियमोऽयं बोध्यः, छिद्रेतरत्वप्रकारकघटज्ञान- वदित्यर्थः, अत्रेदं चिन्त्यं यथा छिदबाधे छिद्रेतरत्वेन घटधीस्तथा साक्षा- चबाधे तदितरकारणत्वेन हारानुपस्थितावपि तद्वौरस्तु तस्यापि विशेष- स्वात्। किश्च परम्परासाधनत्वेनापि तद्वौरस्तु छिद्रेतरत्ववद्योग्यताबला- देव तन्मते तदुपस्थितिसम्भवात् । न च परम्पराघटकापूर्वस्य प्रागननुभवात् नोपस्थितिरिति वाचं। न हि तन्मते अन्वयप्रतियोगिन एवोपस्थितिर. ग्वयबोधार। अपूर्ववाच्यत्वेऽपि तदनन्वयप्रसङ्गात् कार्यत्वेन घटादेरेव अक्तियहविषयत्वेन पदार्थस्मरणे तस्यैव विषयत्वात् तथाच परम्परासाधन- त्वपकारकोपस्थितेच्यसमानप्रकारकत्वेन हेतुत्वात् । सा च न दुर्लभा वाक्यानुभवकाले च योग्यताबलात् परम्परात्वेनापूर्वमेव भासतां, तथाच किमपूर्ववाच्यतया । न च पदाजन्यतया सोपस्थिति गं, छिद्रेवरोपस्थि- तापि तुल्यत्वादितौति प्रकाशः । भट्टमतं निरस्यति, 'एतेनेति । संस्कारस्यापि न सर्वस्य तथात्वमत- ।

·शब्दास्यतुरीयखगड़े ऽपूर्ववादः । पूर्वेण सङ्कल्पविशेषस्य यागस्याग्रे प्रत्यक्षानुपलब्धि- रात्मविशेषगुणानां प्रथमक्षण एव स्वविषयकप्रत्यक्ष- जननस्वभावात् अस्तु, न चैवं क्रियान्तरमपि तथा, 'स्थायित्वमिति फलपर्यन्तस्थायित्वमित्यर्थः । न च योग्यात्मविशेष- गुणानां खोत्तरोत्पन्न गुणनाश्यतया कथं यागादेरिच्छाविशेषरूपस्य तावत्कालस्थायित्वमिति वाच्यं । खत्वस्यानुगतस्यैकस्थाभावेन लाघ- वात्तत्तयक्रित्वेनैव नाश्य-नाशकभावात्तत्र खर्गव्यतरेव नाशकत्वान्युप- गमात् । न च तत्तव्यक्तित्वेन नाश्य-नाशकभावेऽपि तत्तत्क्षणोत्पा- ज्ञानेच्छादिकं प्रति तत्तत्क्षणद्वितीयोयोक्षणस्तदुत्पनत्वेन नाशकत्वं तथाच यागादिसमानकालौनज्ञानाद्यन्तरवद्यागादेराशविनाशित्व- मावश्यकमिति वाच्यं । एकस्मिन्नेव क्षणेऽनन्तक्षणमत्त्वेन विनिग- मनाविरहादनन्तकार्य-कारणभावस्थावश्यकतथा लाघवेन तत्तय- कित्वेनैव नाश्य-नाशकभावादिति भावः । नन्वेवं दिनान्तरेऽपि थागस्य प्रत्यचापत्तिरत आह, 'सङ्कल्पेति, 'सङ्कल्पः' इच्छा, 'प्रथ- मक्षण एवेति चतुर्थक्षणपूर्वक्षण एवेत्यर्थः, तेन विनग्यदवम्थप- रामदेरनुव्यवसाये न व्यभिचारः, अपेक्षाबुद्धेः क्षणचयावस्थायित्वे तदितरत्वेनात्मविशेषगुणविशेषणैयः, तेन विनश्यदवस्थतदनुव्यव- माये न व्यभिचारः । 'क्रियान्तरमपौति ज्ञान-द्वेषादिकमपौत्यर्थः, वाह, 'पटोरिति, 'प्रथमक्षण एवेति उत्पत्त्यग्रिमक्षण एवेत्यर्थः, एतदपि निर्विकल्पकानपेक्षणपक्ष। केचित्तु 'प्रथमक्षण एवेत्यस्य द्वितीयक्षणान्यतरक्षण एपेत्यर्थः, तेगानु- मित्वनन्तरं परामर्शानुव्यवसायसम्भव इत्याहुः ।

·तत्त्वचिन्तामणो प्रमाणभावात्, एवं लोकप्रसिङ्घक्रियाकार्यत्वव्युत्पत्ति- रपि भमा न भवतीति परास्तम् । स्वर्गसाधनतायोग्य- तया स्वर्गकामान्वयः तदन्वये च स्थायित्वं इत्यन्यो- न्याश्रयात् लोके धर्मिग्राहकमानेन क्रियायाः क्षणि- कत्वनिश्चयाच्च । 'तथा' बहतरक्षणावस्थायि, 'लोकप्रमिद्धेति श्रोदनकामः पचेते- त्यादिलौकिकविधिस्थलमिद्धेत्यर्थः, "क्रियाकार्यवेति विधेराहत्य क्रियानिष्ठकार्य्यताबोधकत्वमपौत्यर्थः, 'स्वर्गसाधनतेति खर्गसाधनत्व- रूपयोग्यतानिश्चये सतीत्यर्थः, 'स्वर्गकामान्वयः' वर्गकामौयकृतिमा- ध्यत्वान्वयः, 'स्थायित्वं' स्थायित्वकल्पनं, स्थायित्वकल्पने च खर्ग- माधनवनिश्चय इति शेषः, 'लोके' लोकस्य, 'धर्मिग्राहकमानेन' प्रत्यक्षेण, 'क्षणिकत्वनिश्चयाचेति दूदानौं नाहं यजे दूदानौं मम यागोनष्ट इत्याद्यभावनिश्चयाचेत्यर्थः, अन्यथा घट-तज्ज्ञानादेरपि नित्यत्वापतेरिति भावः । ददमुपलक्षणं यागादेस्तावत्कालस्थायित्वे दिनान्तरेऽपि तत्प्रत्यक्षापत्तिर्दुबारा, न हि सामग्रीसत्त्वे नियम- सहस्त्रैरपि कार्योत्पत्तिर्वारयितुं शक्या, अात्मविशेषगुणस्थले तादृ- मनु नान्योन्याश्रयः यथा वर्गकामाग्वयानुपपत्त्या लिङः कार्ये शक्तिस्तथा तत एव धम्मिकल्पनात इति न्यायेन क्रियाया एव स्थायित्वं कल्प्यतामि- त्येवाह, 'लोकेति क्रिया तावत् मालपर्यन्तो व्यापारः फलधावच्छेदकं तस्य यजेः खस्वध्वंस इति तनाप्योऽयं यम्यर्थः सिद्धः क्रियान्तरवदिति लोक- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे ऽपूर्ववादः । ननु देवपूजार्थो यजिः, पूजा चाराधना गौर- भनियमसत्त्वेऽपि गङ्गास्नानादिस्यले तादृशनियमे मानाभावेना) स्थायित्वामम्भवाचेत्यपि बोध्यं । तटस्थः शङ्कते, 'नन्विति, 'गौरवितेति गौरवित निष्ठप्रौति- हेतुक्रियेत्यर्थः । यद्यपि गौरवितत्वं न खापेक्षयोत्कर्षवत्त्वं, उत्कर्षस्य गुण-कर्मगतजातिरूपतया(२) द्रव्ये तदसम्भवात्, नापि खज्ञानापेक्ष- योत्कृष्टधीमत्त्वं, मूर्खायां मातरि तदसम्भवात्, नापि स्वगुणापे- क्षया उत्कृष्टगुणवत्त्वं, राग-देषाधर्मोत्कव्यैरपि तथात्वापत्तेः, नापि खसुकृतापेक्षयोत्कृष्टसुकृतवत्वं, ऐन्द्रपदजनकसकृतवति नौऽपि तथालापत्तेः, खसुकृतापेक्षयापकृष्टसुकृतवति मानप्रभृतावव्यायाप- तेश्च । तथापि भक्तिविषयत्व(३) गौरवितत्वं, भक्रित्वञ्च प्रत्यक्षसिद्धो- .. (१) खर्गकामो गङ्गायां स्लायादित्यादौ सर्वाङ्गीनजलसंयोगादिरूपस्नाना- दिक्रियायाः स्थायित्वासम्भवादपूर्वकल्पनाया आवश्यकत्वाच्चेति भावः । (२) गुणगतजातिरूपतयेति ख. । (३) भक्तिविशेषविशेष्यत्वमिति ख. | सिद्धक्षणिकत्वायाः क्रियाया न स्थैय्यं कल्यते धम्भिग्राहकमानबाधादि- त्यर्थ इत्याहुः । तथाच प्रमाणान्तरबाधे न धम्भिकल्पनापि ज्यायसी, अन्यथा प्रतीतध्वंसानामपि लोके तिरोभावमात्रकल्पने सायमतप्रवेश इति भावः । एवमनुभवस्यापि स्थायित्वे संखारोऽपि न कल्येत तथाच संस्कार- स्येवेत्यप्ययुक्तं स्यादिति बोध्यं । तटस्थः शमते, 'नन्विति, पिटभ्यो दद्यात् सन्ध्यामुपासौतेत्यादापि ·सत्वचिन्तामणो नौचविषयकसमूहालम्बनव्यावृत्तः(१) मानमत्वव्याप्योजातिविशेषः, तद- वच्छिवं प्रति कारणच नानैव कार्यमात्रवृत्तिजातेः कार्यताव- छेदकतानियमस्याप्रयोजकतया तस्याः कार्य्यतानवच्छेदकत्वेऽपि चतिविरहात् यथाकथञ्चित्तदनुगतकारणस्यापि वक्त शक्यत्वाच्च । मनु तथापि अनिमाराधयेदित्यादावन्वयानुपपत्तिः । न चामिना सह गौरवितस्याभेदेनान्वय इति वाच्यं । गौरवितस्य पदार्थंकदे- शत्वात् स्तोकं पचतोत्यादाविव क्रियाविशेषणतया नपुंसकलिङ्गा- वापत्तेः । नापि गौरवितप्रोतावाधेयतया तदन्वयस्तस्याप्येकदेश- त्वात् गौरवितसम्बन्धितया उपस्थितेश्चेति चेत्, न, गौरवित- प्रौतिहेतुक्रियारूपविशिष्टेऽमेः कर्मत्वेनान्वयात् । न चैवमग्नि- निष्ठपोतेरलाभ इति वाच्यं । धात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्वं कर्मव- मिति कर्मविभक्तरेव तल्लाभात् गौरवितादिषु खण्डश: भक्त्या प्रोतावेव वा श्राधेयतया तदन्चयात् । न च तथापि कृष्णमुपासौते- त्यादावगतिरेव भगवतः कृष्णस्य प्रौतेरभावादिति वाच्यं । तत्रापि विषयितायाः कर्मविभत्त्यर्थत्वात् मा च गौरवितप्रौतिहेतुक्रियाया- मेवाचेति । न च भगवदिषयकक्रियाया गौरवितनिष्ठप्रौतिहेतुत्वं बाधितमिति(२) वाच्यं । प्रौतिहेतपदेन प्रौतिस्वरूपयोग्यस्य विव- चितत्वात् इति भावः । (१) नौचविशेष्यकसमूहालम्बन ज्ञानव्यावृत्त इति ख० । (२) ईश्वरस्य गौरवितत्वेऽपि तन्निछपौतेरभावात् अन्यगौरवितनिछौते- स्तादृशक्रियाया अजमकत्वाबाधितत्वमिति भावः । देवताप्रीतिरेवान्यत्रावता दारमित्यभिमानः । ननु मानान्तरं तत्र ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे ऽपूर्ववादः । वितप्रीतिहेतुः क्रिया, अतो देवतामोतिहारा यागस्य स्वर्गसाधनत्वं, प्रौतेः क्षणिकत्वेऽपि प्रौत्यनुभवजनित- संस्कारद्वारा तत्सम्भवात् । अतएवामेयादौ प्रौति- भागितया अनादेरुदेश्यत्वमिति चेत्, न, यज् देव- पूजायां इति हि शाब्दिकस्मृतिः स्मृतित्वादेव न स्वतः प्रमाणं । न च यागस्य देवताप्रौतिहेतुत्वे स्वर्गस्य देवताप्रीतिसाध्यत्वे वा मानान्तरमस्ति । वस्तुतस्तु नव्यास्तु भतिजन्यक्रिया पाराधना कृष्णमुपामौतेत्यादौ च चैत्रस्य नप्ता इत्यादाविव विषयतया एकदेशे भक्तावेव कृष्णादे- रवयबोध इति प्राहुः । 'देवताप्रौतिद्वारेति, तथाच किमपूर्वेणेति भावः। ननु प्रौतेः सुखस्थाशविनाशितया कथं खर्गसाधनत्वमत आह, 'प्रौतेरिति, 'पौत्यनुभवजनितेति खलौकिकप्रत्यक्षद्वारा प्रौतिजनितेत्यर्थः, 'तत्- सम्भवात्' प्रौतेः खर्गसाधनत्वसम्भवात्, 'आग्नेयादौ' आग्नेयादि- यागस्थले, 'पौतिभागितया' तजन्यप्रोत्याश्रयतया, 'शाब्दिकस्मतिः' प्राब्दिकानामर्थवाद इत्यर्थः, 'पतित्वात्' अर्थवादत्वात् । नन्वर्थ- वादत्वेऽपि महाजनपरिग्रहात् प्रामाण्यमित्यरुचेराह, 'वस्तुतस्विति, मनु विष्णुप्रीतिकामो विष्णुं ध्यायेदित्यादिश्रुतिरेव देवताचैतन्ये स्थादित्याशयाच, 'न चेति, न चाविगोवत्वादिविशेषितस्मृतित्वाद् वेदोऽनु- मेय इति वाच्यं । अनुकूलतर्कामावादिति भावः । 'यत्र चेति, न च यत्र ·३२० तत्त्वचिन्तामणौ चेतने देवे मानमेव नास्ति यच च विष्णुप्रौतिकामा- दिवादोऽस्ति तच विष्णुरेव प्रौतिः न तु विष्णोः षयर्थलक्षणादोषात् विष्णुशब्दस्य प्रोतिविशेषवाच- कत्वं वेद एव कल्प्यते । न च देवपूजार्थयज्यन्वय- बलात्तथा, अन्योन्याश्रयात् । नन्वेवं आग्नेयादीनां मानमित्यत पाह, 'चेतन इति, अतीन्द्रियप्रौतेरभावात् परकीय- सुखस्थापराप्रत्यक्षवादतः सुखमिद्धिदैवताचैतन्यविरहे न मम्भव- तौति भावः(१) । 'यत्र चेति, विष्णोः प्रौतिकामस्तं ध्यायेत् प्रौयते भगवान् हरिरित्यादिश्रुतौ च मानाभाव इति भावः । ननु विष्णुशब्दस्य प्रौतिविशेषबोधकत्वं क्वाप्यदृष्टचरमित्यत आह, 'विष्णु- अब्दखेति अन्यथा भवत्रयेऽपि विष्णौ प्रौतेर्बाधितत्वेन तनिष्ठ- प्रौतेः फलवासम्भवादिति भावः । 'देवपूजार्थति खर्गकामोयजे- सेत्यादौ देवपूजार्थकयजधातुना देवतानिष्ठगौरवितप्रीतिहेतु- क्रियात्वेन बोधनादित्यर्थः, 'तथा' देवतायाश्चैतन्यं, 'अन्योन्याश्रया- दिति बज्धातोर्दैवतानिष्टप्रौतिहेतुक्रियाबोधकत्वसिद्धौ देवता- (१) चेतन इत्यादिःन सम्भवतीति भाव इत्यन्तः पाठः कपुस्तके नास्ति । 4 विशोरिबस्ति तच का गतिः, तत्र मानाभावादित्याहः। न च वरण- मोतिरित्यादौ का गतिः, तस्यापि प्रोतिविशेषवाचकत्वकल्पनात् । वस्तुतः पूणे यागे देवताप्रीतिरिन्यन्तरादृई विना कथं तनिर्वाहः, तदनुभवानित- संस्कारस्य च खमन्यसत्यादिना ना पलाभावप्रसङ्ग इति बोध्यं । 'बन्यो- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे पूर्ववादः । ३२१ चैतन्यसिद्धिस्तमिद्धौ च तादृशक्रियाबोधकवसिद्धिरित्यन्योन्याश्रया- दित्यर्थः । इदमापाततः यज्धातोस्तादृशक्रियाबोधकत्वमिद्धौ देव- तानिष्ठचैतन्यमिद्धेरनुपयोगात् महाजनपरिग्टहीतशाब्दिकस्मतित- एव तादृशक्रियाबोधकलसिद्धेः । किञ्च तनये चेतनस्य देवतावे मानाभावेऽपि सहस्राक्षादिशरीरिणमभ्युपगच्छत्येव तत्प्रोतिरेव व्यापारोऽस्तु । न च प्रौतेः सुखस्थाशविनाशित्वात् संस्कारस्य च खध्वंस-स्मरणेतराजनकलनियमादिदमप्ययुक्रमिति वाच्छं। तादृश- नियमे मानाभावात् । वस्तुतस्तु देवतायावेतनत्वेऽपि सर्वच देव- तायाः प्रौतेन व्यापारत्वसम्भवः वैष्णवं चरू निर्वपेदित्यादिविधि- बोधितवैष्णवयागादौ सुवर्णदानादौ च तदसम्भवात् । न च तत्रापि विष्णुप्रीतिरेव व्यापार इति वाच्यं । विष्णुनिष्ठपोते- बोधितत्वात् । न च तथाप्यानेयादियागस्थले आवश्यकाम्यादि- प्रौतिरेव व्यापारोऽस्तु किं तचापूर्वेणेति वाच्यं। देवतानिष्ठप्रौतेः वर्गव्यधिकरणत्वेन व्यापारत्वासम्भवात् एतत्पुरुषौययागजन्यदेव- ताप्रौतितः पुरुषान्तरस्थापि वर्गप्रसङ्गात् तत्तत्पुरुषोयत्वान्त - बेन कार्य-कारणभावेऽनन्तकार्य-कारणभावप्रसङ्गात् गौरवाच। अथ देवतानिष्ठप्रौतिन व्यापारः किन्तु देवताविषयकखप्रौतिः, प्रौतिया- नुरक्तिः, एवं यत्र विष्णुप्रौतिकामादिवादोऽस्ति तत्रापि विष्णुविष- यकनौतिरेवार्थः, अन्यथा विष्णुत्वादेः प्रौतिनिष्ठत्वे विष्णोः प्रौति- कामः प्रौयते भगवान् हरिरित्यादिश्रुतेः सर्वसिद्धाया अपला- पापतेरिति चेत्, न, यागादेः साक्षाद्देवताविषयकानुराग़जन- कलस्य प्रत्यक्षबाधितत्वेनापूर्वदारव कालान्तरे तज्जनकत्वस्य वक्रव्य- 41 ·३२२ तत्त्वचिन्तामणौ तया अपूर्वस्यावश्यकत्वात् कल्यत्वाविशेषेण विनिगमनाविरहेणा- पूर्वमिद्धे?ारत्वाच्च इत्येव दूषणमवसेयं । केचित्तु यागादिगोचरसंस्कार एवावश्यकत्वाड्यापारोऽस्तु किम- पूर्वेण स च संस्कारो न स्मृतिनाश्यतावच्छेदकवैजात्यावच्छिनोऽपितु खर्गनान्यः । न च संस्कारस्य विषयाजन्यतया यागादिगोचरसंस्कारस्य कुतो यागादिव्यापारत्वमिति वाच्यं । यागादेः खगोचरलौकिक- प्रत्यक्षदारा खविषयकसंस्कारजनकत्वसम्भवात् अतएवानुमित्यादिन- नितपरकौययागादिगोचरसंस्कारवतो न स्वर्गात्पत्तिस्तस्य यागजन्य- त्वाभावात् । न चैवं घटादिलौकिकप्रत्यक्षजन्यसंस्कार प्रत्यपि घटादे- जनकत्वापत्तिरिति वाच्यं । तत्र मानाभावात् अत्र तु लाघवतर्कसह- कतवर्गसाधनत्वान्यथानुपपत्तेरेव मानत्वात् । अथैवं गङ्गाखानादिस्थले परकीयगङ्गाखानादिलौकिकप्रत्यक्षजन्यतगोचरसंस्कारतोऽपि वर्गप्र- मङ्गः कुष्ठाधुपहतत्वचः अन्धस्य च प्रत्यक्षासम्भवात्१) गङ्गाजलसंयोगात् खर्गानुत्पत्तिप्रसङ्गश्चेति चेत्, तर्हि तत्रापूर्वस्थावश्यकत्वेऽपि यागादि- स्थले पूर्व मानाभावात् अज्ञातयागादेरनभ्युपगमादित्याजः । ननु फलमाधनतान्वये फलममयस्थायित्व-तादृशव्यापारोधायक- वान्यतरत्वस्य योग्यतात्वे आग्नेयाष्टाकपालयाग-ऐन्द्रदधियाग-ऐन्द्र- पयोयागात्मकयागत्रयरूपस्य दर्शस्यानेयाष्टाकपालयाग-उपांशया- गानोसोमौर्यकादशकपालयागात्मकयागत्रयरूपस्य पौर्णमासस्य चा- वान्तरकलिकापूर्खचयं त्रयं विना षड्जन्यकपरमापूर्वजनकत्वम- नुपपन्न युगपदामेयादौनां महानवस्थानादतो दर्श-पौर्णमामाभ्यां (१) कुष्ठाद्युपहतत्वचा प्रत्यक्षासम्भवादिति ग।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः । ३२३ घमा क्षणिकत्वात् योग्यतानवगतौ परमापूर्वकारण- यजेत वर्गकाम इत्यादिप्रधानविधिबोधितपरमापूर्वमाधनवान्य- थानुपपत्त्या तत्र परमापूर्वनाश्यकलिकापूर्वषट्कं कल्यते इति तव सिद्धान्तो व्याहतः योग्यताजानाभावेन प्रधानविधिवाक्यात् प्रथम परमापूर्वमाधनताज्ञानस्यैवासम्भवादित्याशङ्कते, 'नन्वेवमिति, ‘एवं' माधमत्वान्वये निरुतान्यतरवत्त्वस्य योग्यताले, 'चणिकवादिति शविनाशित्वादित्यर्थः, परम्पराघटकानुपस्थितेश्चेति शेषः । 'कथमिति कथं प्रधानविधिबोधितपरमापूर्वसाधनत्वान्यथानुपपत्त्या कलिकापूर्वकल्पनमित्यर्थः । यदि च निरुक्तयोग्यताज्ञानं विनापि परमापूर्वसाधनत्वावगमस्तदा परमापूर्वज्ञानं विना वर्गमाधनत्वस्था- पि ज्ञानसम्भवात् किं परमापूर्वस्यापि वाच्यतयेति भावः । न च तचापि प्रधानविधिबोधितपरमापूर्वसाधनत्वान्यथानुपपत्त्या कलि- कापूर्वाणि न कल्यन्ते अपि तु प्राग्नेयादिबोधकप्रत्येकवाक्यात् कलिकापूर्वोपस्थितौ प्रधानविधिवाक्यात् परमापूर्वमाधनत्वावगमः प्रथमन्तु प्रधानविधिवाक्यं मुकमेवेति वायं। अपमिद्धान्तात् आग्रेयाष्टाकपालो भवत्यमावास्यायामित्यादिप्रत्येकविधिवाक्यानां दर्श-पौर्णमासस्वरूपमात्रबोधकतया कलिकापूर्खाबोधकत्वाच्चेति नि- गवः । प्राविनाभित्वेन प्रतिसंहिते कर्मणि यद्रूपेण फलस्य न्याश्रयादिति पूजार्थकयज्यन्वये सति देवताचैतन्यसिद्धिः, तत्सिद्धौ च पूजार्थकयज्यन्वय इत्यन्योन्याश्रयादित्यर्थः। तुल्यन्यायतया शकते, 'नन्विति, आग्रेयोऽडाकपालो भवत्यमावास्यायामैन्य दधि भवत्यमावास्यायामित्यादयः घडुत्पत्तिविधयः दर्श-पौर्णमासाभ्यां यजेतेति विधिवाक्यार्थीभूतप्रधानापूवं ·३२४ तावचिन्तामणे त्वानवगमे कथमपूर्वकल्पनेति चेत्, न, काम्ये अपूर्व- कालान्तरभावित्वप्रतिसन्धानं तद्रूपावच्छिन्नफलसाधनत्वान्वये तत्प- य॑न्तस्थायिव्यापारोपधायकत्वं योग्यता प्रकृते च प्रधानविधिमा कार्यत्वरूपेण परमापूर्व बोयते तथाच कार्यत्वरूपेण तब्बनकता दर्शादीनां ग्राह्या तत्र च परमापूर्वत्वरूपेण कालान्तरभावित्व- प्रतिसन्धानेऽपि न कार्यात्वरूपेण कालान्तरभावित्वप्रतिमन्धान कार्य- बावच्छिन्नस्य दर्शाधव्यवहितक्षणेऽपि सम्भवादतः परमापूर्वसमय- स्थायियापारोपधायकत्वज्ञानं विनापि प्रथमं कार्यत्वरूपेण सामा- न्यतस्तत्साधनवग्रहः उत्तरकालच वर्गसमयस्थायिकार्यान्तराज- नकस्य तादृशकार्यजनकत्वं परमापूर्वजमकतयैव पर्यवस्थति तय माक्षात्र सम्भवति पानेयादेराशविनाशित्वादतः पवम्पराजनकत्वं तथावान्तरव्यापारं विना अनुपपत्रमित्यनुपपत्तिज्ञानात् कलि- कापूर्खाणि कल्यन्ते स्वर्गस्य च देहान्तरभोग्यत्वेन कालान्त- रभावित्वप्रतिसन्धानात्तत्पर्यन्तस्थायिव्यापारोपधायकत्वज्ञानं विना मामान्यतोऽपि न तत्साधनवग्रहसम्भव इति गुढाभिसन्ध्या समाधत्ते, 'काम्य इति दर्श-पौर्णमामाभ्यां यजेत वर्गकाम इति काम्य- विधावित्यर्थः, 'अपूर्ववाच्यवस्थिताविति कार्यवरूपेण परमापूर्ववा- प्रति दधिहोमादीनां साधनत्वं बोधयन्ति, तेषां तत्साधनत्वे तनिर्बा- हाय घडुत्पत्यपूर्वाणि कल्यो, एवञ्च सर्वत्र प्रधानीभूतमपूर्व वाच्यं । उत्पत्यपूर्वाणि कल्यानोति तसिद्धान्तः स न स्यात् क्रमिकप्रधानापूर्व प्रति.णिकानामाग्रेयादिकर्मणामयोग्यतया साधनवग्रहासम्भवादित्यर्थः । 'काम्य इति, फलस्योत्वटरागगोचरतया तत्पूरणक्षमः कलिकापूर्वबोधक- ·शब्दाख्यतुरीयखखेऽपूर्ववादः । ३२५ वाच्यवस्थितौ आनेयादौ तद्दारा साधनत्वस्य योग्य- तासम्भवात् न तु प्रथमं । व्यवस्थितावेवेत्यर्थः, 'तद्वारा साधनलस्येति परमापूर्वदारा माधनल- स्थेत्यर्थः, सामान्यतः स्वर्गसाधनत्वत्वरूपेणान्वये इति शेषः। 'योग्यतास- भवात्' योग्यताज्ञानसम्भवात्, 'न तु प्रथममिति न तु परमापूर्व- काम्यप्रधानविधिरेव, तथाच प्रथमप्रवृत्तात् तस्मात् अपूर्वे प्रतोते अपूर्व- हारै खर्ग प्रति यागस्येव नियोग प्रति बामेयादीनां कारणतास्विति प्रतीतावेवाग्नेयादीनां नियोगसाधनताधौरदेति, तावत्पर्यन्तस्थायिव्यापार- वत्त्वरूपयोग्यताया ज्ञानात् न तु प्रथममुत्पत्तिविधिप्रवृत्तिरिति भाव- इत्याहुः । तच्चिन्यं, न हि खं प्रति खं साधनं, तथाच तद्दारोभूतापूर्बा- नुपस्थितौ परमापूर्वकारणताबोधे कथं योग्यताज्ञानं, कथं वा साक्षात्- साधनताबाधे परम्परासाधनत्वप्रकारकधीः । न च तनातीयपरमापू- ोपस्थितौ स्थायिव्यापारवत्त्वरूपयोग्यतानिश्चयसम्भव इति वाच्यं । तज्जा- तौयसंस्काराद्युपस्थितायुक्तयोग्यतानिश्चयसम्भवे प्रधानापूर्वस्यापि वाचता- नापत्तेः। तन्न तब्जातीयमिति चेत्, न, सर्वथा सामात्यस्य प्रकृतेऽप्यसम्भ- वात् गुणत्वादिना साजात्यस्य तत्रापि सम्भवात् प्रकृते तन्न योग्यताघटक- मिति तुल्यमिति । अत्राहुः देहान्तरोपभोग्यखर्गे धाश्रुविनाशिक्रियायाः साक्षात् साधनताबाधे युक्तस्तत्र योग्यताज्ञानविरहः, प्रकृते च परमापूर्व प्रति साक्षादपि तस्य हेतुत्वसम्भवे योग्यताज्ञानसम्भवः । न च योगपद्या- भावात् न तथा, ऋखिभिरनेकैरेकदा क्रियमाणानां योगपद्यस्यापि सम्भ- वात्, यो च घमामेकककत्वप्रतिसन्धाने अग्रिमाग्रिमनाशादनुपपत्त्या प्रथमहोतसाधनतानि हार्थमुत्पत्त्यपूर्व कल्यत इति, बदिदमुक्त, 'तहा- रेति तखतौनेत्यर्थः।

·३६ तत्त्वचिन्तामणी वाच्यत्वं विनेत्यर्थः, वर्गस्य देहान्तरभोग्यत्वेन कालान्तरभावित्वप्रति- सन्धानात् तत्माधनत्वान्वये तत्पर्यन्तस्थायिव्यापारोपधायकत्वस्य यो- ग्यतात्वात् कार्यत्वरूपेण परमापूर्वसाधनत्वान्वये च न तत्पर्य्यन्त- स्थायिथ्यापारोपधायकत्वज्ञानमपेचितं कार्यत्वावच्छिन्नस्य काला- सरभावित्वाप्रतिसन्धानादित्यभिमन्धिः । एतचापाततः खर्गस्थ का- लान्तरभावित्वाप्रतिसन्धाने क्रियायाः चणिकत्वाप्रतिसन्धाने वा वर्ग- माधनत्वान्वयेऽप्यपूर्वीपस्थितिं विना योग्यताज्ञानसम्भवात्। केचित्तु दर्श-पौर्णमामाभ्यां यजेत स्वर्गकाम इत्यत्र विधिप्रत्य- यस्य कार्यत्वरूपेणापूर्वसामान्य एव शकत्वात् प्रथमं कार्यत्वरूपेण कलिकापूर्वसाधनबावगमस्ततः कार्यवरूपेण परमापूर्वसाधनत्वाव- गमः न तु प्रथममेव परमापूर्वमाधनत्वावगमः। न च प्रथमं कार्य- लरूपेण कलिकापूर्वमाधनत्वावगमेऽपि तत्र परमापूर्वपर्यन्तस्थायित्वं न रहौतमिति वाच्यं । द्वितीयबोधे परमापूर्व वर्गपर्य्यन्तस्थायि- ववत् प्रथमबोधे कलिकापूबै वर्गपर्यन्तस्थायिव्यापारसमयस्थायि- त्वभानेऽपि बाधकाभावादिति समाधत्ते, 'काम्य इति दर्श-पौर्ण- मामाभ्यां यजेत स्वर्गकाम इति काम्यविधा वित्यर्थः, 'अपूर्ववाच्य- बस्थिताविति कार्यत्वरूपेण कलिकापूर्वस्यापि वाच्यवस्थितावित्यर्थः, 'तड्वारा माधनवस्येति कलिकापूर्वद्वारा परमापूर्वसाधनत्वस्येत्यर्थः, अन्वय इति शेषः, 'योग्यतासम्भवात्' प्रथमं योग्यताज्ञानसम्भवात्, 'न तु प्रथममिति, परमापूर्वसाधनत्वावगम इति शेषः । प्रतीतपरमापूर्वसाधनलानुपपत्त्या कलिकापूर्वाणं कल्यत्वमिति मिवान्तव्याघात इति वाचं। प्रधानविधिवाक्यात् परमापूर्वमा- न चैवं ·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः। ३२७ धनवान्षयानुपपत्त्या कलिकापूणिमेव प्रथमान्वयबोधविषयावं इत्येव तदर्थात् इति भाव इत्याहुः । ननु एकस्मिन्नेव परमापूर्व स्वर्ग च दर्श-पौर्णमासयोरुभयोः केन रूपेण जनकत्वमिति चेत्, उच्यते, दर्श-पौर्णमासोभयसाधार- णेन दर्शव-पौर्णमामत्वव्यापकौभूतेन वैजात्यविशेषेण विजातीयापूर्व विजातीयस्वर्गञ्च प्रति जनकत्वं विजातीयापूर्वजनकतावच्छेदकतयैव तदैजात्यसिद्धिः। न च दण्ड-चक्रन्यायेन दर्शव-पौर्णमामत्वाभ्यामेव जनकत्वमस्तु केवलदर्शात् केवलपौर्णमासाद्दा फलानुत्पादस्य परस्पर- यतिरेकादेवोपपत्तेरिति वाच्यं । कार्य-कारणभावदयकल्पने गौ- रवात् दर्शत्वादेर्जनकतावच्छेदकतापर्यन्तस्य विध्यर्थत्वाभावात्। न च तवापि दर्शवादिप्रत्येकधर्ममादाय विनिगमनाविरहात् कार्य- कारणभावत्रयमावश्यकमिति वाच्यं । केवलदर्शात् केवलपौर्णमासाच फलोत्पादस्य वारणाय कार्य-कारणभावदयस्यावश्यकत्वेन गौरवस्यैव विनिगमकत्वात्। यदि च पौर्णमासं विना कृते दर्श दर्शत्वस्य दर्भ विना कृते च पौर्णमासे पौर्णमासत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वं नाभ्युपेयते किन्तु दर्शपूर्वकृते पौर्णमास एव पौर्णमासत्वं पौर्णमामोत्तरकत- एव दर्श दर्शवमुपेयते, तदा तु प्रत्येकं दर्शत्व-पौर्णमामत्वाभ्यामेव जनकत्वं न तु व्यापकजात्या अतिरिक्रजातिकल्पने गौरवात् अतिरिक्रजातिकल्पनेऽपि दर्शत्वादिकमादाय विनिगमनाविरहेण कार्य-कारणभावदयस्यावश्यकत्वात् । अथ यदि पौर्णमासोत्तरकृते दर्भ एव दर्शत्वं तदा दर्शत्वेनैव हेतुतास्तु किं पौर्णमामत्वेन हेतु- न च विनिगमनाविरहात् पौर्णमासत्वेनापि हेतुत्वमिति तया।

·३२८ तत्वचिन्तामणो वाचं। केवलपौर्णमासत्वेन हेतुत्वे पौर्णमासानन्तरं दीत्पाद- प्राक्काल एव परमापूर्वोत्पत्त्यापत्तेरेव विनिगमकत्वादिति चेत्, म, दर्श-पौर्णमासाभ्यां यजेत वर्गकाम इति श्रुत्या पौर्णमासस्यापि हेतुत्वबोधनात् पौर्णमासत्वेनापि हेतुत्वस्यावश्यकत्वात् दर्शत्वस्य पौर्णमामावृत्तित्वात्। एतेन पयोथागात्मकदर्शचरमयागस्यैव पयो- थागत्वेन हेतुत्वमस्वित्यपि निरस्तं । दर्भ-पौर्णमासत्वाकान्तानामन्ये- षामपि हेतुत्वस्य वेदबोधितत्वात्। अथोभयसाधारणवेजात्येन हेततापचे जातेरव्यामज्यत्तितया त्रानेयादियागषट्कस्थल एव पानेयादियत्किञ्चिद्यागानन्तरं परमापूर्वोत्पत्त्यापत्तिः कारण- तावच्छेदकावच्छिन्नयत्किञ्चित्कारणमत्त्वात् एवं दर्शत्व-पौर्णमास- वादिना प्रत्येकहेतुत्वपक्षेऽपि() पौर्णमासानन्तरं दर्शान्तर्गततया यत्किञ्चिद्यागे कृते एव परमापूर्वोत्पत्यापत्तिरिति चेत्, न, परमापूर्व प्रति व्यापारीभूतानां कलिकापूर्वषट्कानामपि तत्तद्रूपेण दड-चक्रवत् हेतुतया कलिकापूर्वषट्वानां सम्बद्धतया वा तदभावा- देव तच परमापूर्वानुत्पादात्। ननु तथापि दर्श-पौर्णमासस्थले कियन्यपूर्वाणैति चेदन प्राधः, प्रथमतः पौर्णमासत्रयेण प्रत्येक कखिकापूर्वषयं जनयिला मध्ये एक परमापूर्वं जन्यते एवं दर्शन- येणापि प्रत्येकं कशिकापूर्वत्रयं जनयित्वा मध्ये एक परमापूर्व मन्यते ततस्ताभ्यां परमापूर्वाभ्यां परमं परमापूर्वान्सरं जन्यते इति न चापूर्वाणोत्याजः। (१) दर्शव-पौर्णमासत्वाभ्यां हेतुत्वपक्षेऽपौति ग० ।

·शब्दाख्यतुरोयखखेऽपूर्ववादः । ३२९ नव्यास्तु मध्यमपरमापूर्वइये मानाभावात् षड्भिः कलिकापूर्व- रेव परमं परमापूर्व जन्यत इति सप्तापूर्वाणि । न च पूर्वपूर्वक्रिया- भिनितैः पञ्चभिः कलिकापूर्वैः सह उत्तरक्रिययैव चरमं परमा- पूर्व जनयत किं चरमक्रियाजन्यकखिकापूर्वणेति वाच्छं। तस्या- अपि स्वोत्तराङ्गदक्षिणादानादिसाचिव्येनेव परमापूर्वजनकत्वोपगमेन तावत्कालानवस्थित्या चरमकलिकापूर्वखौकारात् दक्षिणादानाधु- तराजञ्च माहादेव परमापूर्व हेतुन तु तत्र द्वारापेक्षेति प्राडः । उच्छृङ्खलास्तु षड्भ्यः कलिकापूर्वन्य एव खोपपत्तेः चरमपर- मापूर्वेऽपि मानाभावः । न च स्वर्गं प्रति षणामपूर्वाणं षडपूर्व- सम्बन्धेन दर्श-पौर्णमामानाच हेतुत्वे गौरवमिति वाच्यं । तवापि परमापूर्वं प्रति षडपूर्वाणां षडपूर्वसम्बन्धेन दर्श-पौर्णमासानाञ्च हेतुत्वेन तुल्यत्वात् षडपूर्वाणां सम्बन्धत्वन्तु मतदय एव । यदि घडपूर्खाणामपि पृथक् हेतुत्वं तदाऽपूर्वत्वेनैव इतरथा तु घट्वेन इत्यन्यदेतदित्याः। सदसत् परमापूर्वानन्धुपगमे दक्षिणादानादेवरमानस्य खोप- योगित्वानुपपत्तेः, न हि दक्षिणादानं माक्षात् स्वर्गहेतुः, अङ्गत्वात् प्रायविनाशिवाञ्च, तनन्यस्यापि पृथगपूर्वस्य स्वीकारे किमपराद्धं परमापूर्वण, परमापूर्व प्रति च दक्षिणदानादेश्वरमाजस्य साचादेव हेतुत्वं इत्युकमेव। न च परमापूर्वाभ्युपगमे तत्र षडपूर्खाणं दक्षि- णादानस्य च कारणत्वं कल्पनौयमतो गौरवमिति वाच्यं । तवापि पडपूर्वाणं दक्षिणादानादिजन्यापूर्वस्य च स्वर्ग प्रति हेतृत्वेन तुल्यत्वात्, मम त कलिकापूर्घषट्कं परमापूर्वजनन एव दारं न 42 ·- तत्वचिन्तामो तु वर्गहेतुः मानाभावात् यागस्य हेतुत्वे च श्रुतिरेव माममिति न किञ्चिदेतत् । मनु तथापि नवावृत्त्यादिस्थले दशपार्थिव शिवपूजादिस्यले र केन रूपेण परमापूर्वविशेषे स्वर्गविशेषे च हेतुत्वं तत्र नवावृत्ति- वादेातिवाभावात् । न च तत्रापेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वरूपनव- बादिविशिष्टावृत्तित्वादिनैव हेतुत्वं अपेक्षाबुद्धिश्च प्रत्येकसङ्कल्पपूर्व- कनवावृत्यादिव्यावृत्ता ग्राह्या इति वाच्यं । प्रत्येकनवावृत्त्यादि- मात्रवृत्त्यपेक्षाबुद्धेः कारणतावच्छेदकत्वेऽननुगमात् सकलनवावृत्त्या- दिवृत्त्यपेक्षाबुद्धेः कारणतावच्छेदकत्वे अननुगमात् सकलनवावृत्त्यादि- वृत्त्यपेक्षाबुद्धेः कारणतावच्छेदकत्वे असम्भवात् । अथ चण्डीपाठा- वृत्तितत्तत्रवत्वेतरनवत्वत्वादिना नववादिकमनुगतौकत्य तदिशिष्ट- लेन हेतुत्वं वाच्यं कारणतावच्छेदकसम्बन्धश्च वर्ग प्रति परमापूर्वमेव परमापूर्व प्रति तु परमापूर्वतरापूर्वसामान्यमेव दर्शादिस्थलवदनापि प्रत्येकावृत्तिजन्यकतिकापूर्वनवकादिवारैव परमापूर्वजननात् प्रत्येक- साल्पपूर्वकप्रत्येकावृत्तिजन्यापूर्वतो नवावृत्यादिस्खलौयप्रत्येकावृत्ति- अन्यकलिकापूर्वस्य न वैवक्षस्यमतः कलिकापूर्वं प्रति चण्डीपाठ- बादिनैव हेतुलं कार्य्यतावच्छेदकच चण्डीपाठसामान्यजन्यतावच्छे- दकतया 'मिद्धो नवावृत्तादिजन्यतावच्छेदकजातिव्यापको जाति- विमेष एव धारावाहिकपरमापूर्वयादिवारणाय परमापूर्वतरेति, नवखादेः प्रत्येकापरिसमाप्तत्वादेकमात्र परमापूर्वोत्पाद इति चेत्, म, निखिलापेक्षाबुद्धिसाधारणस्य नवत्वत्वस्य एकस्थानुगतस्थाभावेन बेन रूपेणानुगमासम्भवादिति। मैवं । नवावृत्तित्वादेरपि नवपाठा- ·शब्दाख्यतु यखण्हेऽपूर्ववादः । ननु* यो ब्राह्मणायावगुरेत्तं शतेन यातयेदित्यच ब्राह्मणवधोद्यमस्य शतयातनाहेतुत्वावगमे यथा दुरि- तापूर्व कल्प्यते" तथेहापौति चेत्, न, अवगुरेत् यात- येत् इत्यच हेतु-हेतुमतोर्लिङिन्त्यनुशासनात् लिङा अवगोरण-शतयातनयोनियतं पौर्वापर्य्य बोध्यते प्र- . नवकत्वः दिविषयकमानमज्ञानविशेषवृत्तिमानसत्वव्याप्यजातिवात् पठेत् दशपार्थिवशिवलिङ्गानि पूजयेदित्यादावपि तादृशज्ञानविशेष- एव धात्वर्थः, तादृशज्ञान विशेषश्च परमापूर्व प्रति माहादेव हेतु- रिति मझेपः । प्रतिबन्ध्यन्तरमाशङ्कते, 'नन्विति, 'शतयातनेति शतवर्षावच्छिनयातनेत्यर्थः, 'यातना' नरकविशेषः, 'तथेहापौति तथा स्वर्गकामो यजेतेत्यादावपि स्वर्गमाधनत्वावगमानन्तरं परमा- पूर्वकल्पनमस्वित्यर्थः, 'नियतमिति कारण कारणव्यावृत्तान्यथा- सिद्धिचतुष्टयानिरूपकनियतपूर्ववर्जितावच्छेदकधर्मवत्वमाचमित्यर्थः, (१) यथा दूरितापूर्वकल्पनमिति ख०, ग• । . * प्रतिबन्धिमाशवते, 'नन्विति, 'शतयातना' नरकविशेषः, तथाचार तव या गतिः सा समापौति भावः । 'नियतमिति अन्यथासिद्ध- चतुश्यरहितनियतपौर्वायर्यमित्यर्थः, तेन मध्यवर्तिकल्पनं निर्बहति, अन्यथा दण्डरूपादौ तत्कल्पनापत्तरिति भावः । नन्वेतदप्याविनाशिनां मध्यवर्तिज्ञानेन विनाऽयोग्यतया दुर्यइं अन्यथा अन्यथासिद्धिपत्रक- रहितनियतपौळपर्यापर्यवसन्नस्य कारणत्यस्यापि. ग्रहे वाधकाभावान् ·तावचिन्तामो त्यक्षेणानुभव-स्मरणयोरिव, तच्च साधनत्वे साधनसा- धनत्वे वा उभयमपि मध्यवर्तिघटितमिति दूरित- तेन 'मध्यवर्तीत्यादि मङ्गच्छते, 'माधनसाधनत्वे वेति च मङ्गच्छते, नियतपूर्ववर्त्तितावच्छेदकत्वन्तु तदुत्पत्त्यधिकरणक्षणनिष्ठोत्तरत्वसम्ब- धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमित्युतमेव । नन्वनन्यथा- सिद्धनियतपूर्ववर्तिलमाचबोधने कथं दुरितापूर्वकल्पनं दुरितापूर्व- कल्पनं विनापि तादृशपूर्ववर्तित्वोपपत्तेरित्यताह, 'तञ्चेति, प्रकृत- इति शेषः, 'साधनत्वे' तयातनापरम्परामाधनवे, 'साधनसाधनले वा' शतयातनासाधनमाधनवे वा, सम्भवतीति शेषः, साक्षात्माधन- बस्य बाधितत्वादिति भावः । 'घटितमिति व्याप्तमित्यर्थः, विति वर्गकामो यजेतेत्यादौ वित्यर्थः, 'विध्यनुमिष्टेति प्रवर्तक- जितं नैयायिकैः । एतेनोक्तस्य मध्यवर्तिज्ञानं विना ग्रहसम्भवेऽपि इछसाधनता दुर्घहा सा होरसहभावनिर्मिता, तत्महभावस्य क्षणिकस्य व्यापारनिर्मितशरीरमेव यागस्य स्वर्गकाधनत्वं तत् कथ व्यापाराप्रतीतौ प्रतीयतां एकदेशस्यापरिचयादिति परास्तं । एवमप्यनन्यथासिद्धनियत- पूर्वसत्त्वादिरूपकारणत्वबोधे बाधकानभिधानादिति । अत्राहुः, उक्त- लिडा नियतपौर्वापर्यमा बोध्यते तस्मानावगुरितव्यमिति निषेधक- वेदभागेनावगोरणाभावविषयकापूर्वकार्यत्वे बोधिते तदन्यथानुपपत्या अवगोरणस्य शतयातनाहेतुत्वनिबन्धनपूर्ववमित्यनुमौयते । न ह्यवगोरण- स्थानियसाधनत्वं विना तदभावविषयकापूर्वकार्यत्वमुपपद्यते, प्रत्युत राग- प्रासमवगोरणमेव कुर्यात् तथाचोत्तरकालानुमितकारणवनिर्वाहाय ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे ऽपूर्ववादः । ३२९ कल्पनं संस्कारवत, इह तु विध्यनुशिष्टा लिङ कार्य- तामाह । किश्च कामी काम्यादन्यत् काम्याव्यवहित- ज्ञानजनकत्वेनाभिमतेत्यर्थः, 'कार्य्यतामाहेति, कार्य्यतान्वयबोधे चेष्ट- जनकलमेव योग्यता तज्ज्ञानश्वाश विनाशिनो यागस्य वर्गसमय- स्थायिव्यापारजनकत्वज्ञानं विनाऽनुपपत्रमिति कार्य पूर्वरूपव्यापारे लिङः पकिरावश्यकौति भावः । नन्ववगुरेदित्यनान्यथामिद्धिचतु- एयराहित्ये मति नियतपूर्ववर्तित्वमात्रस्य लिङर्थत्वे शतयातनारूपा- निष्टमाधनवस्थावगोरणेऽलाभानिवृत्त्यनुपपत्तिः। न च तादृशनि- यतपूर्ववर्तित्वमात्रस्य लिङ्प्रत्ययादवगतौ प्रमाणन्तरात् साधनला- वगम इति वाच्यं। तथा मति यतेत्यादिप्रवर्तकस्थलेऽपि तथा सुव- चत्वेन तत्राप्यपूर्ववाच्यत्वानुपपत्तेरित्यस्वरमान्मास्तु श्राशुविनाशिनः फलसाधनवान्वये फलसमयस्थायिव्यापारोपधायकत्वं योग्यता तथापि अपूर्वकामनां विना यागे प्रवृत्त्यनुपपत्त्या अपूर्वकामनार्थमपूर्वज्ञान- स्यावश्यकत्वेनापूर्वशतिरप्यावश्यकौत्याह, 'किच्चेति । केचित्तु लाघवानियतपूर्ववर्तिताज्ञानमेव निवर्त्तकमिति तत्र माधनवानवगमेऽपि न चतिः । न चैवं प्रवृत्तावपि नियतपूर्ववर्ति- ताज्ञानमेव हेतुरस्तु किं माधनताज्ञानार्थ प्रवर्तकस्थलेऽप्यपूर्ववाच्य- दुरितकल्पनं यागे तु नैवमिति न प्रतिबन्धिरिति दिक। 'यह विति तत्र चोक्तयोग्यताज्ञानविरहादिदोष इति न तौल्यमित्यर्थः। इतोऽपि क्रियायां न कार्यतान्वय इत्याह, 'किचेति, नित्ये व्यभिचारादाह, 'कामौति, काम्ये व्यभिचारादाह, 'काम्यादन्यदिति । न च पाकत्वात् पाकः कार्य इत्यनु- ·३२४ तत्त्वचिन्तामणौ साधनतया ज्ञातमेव कर्तव्यतयाऽवैतौति नियमात न तयेति वाच्यं । तत्र प्रवृत्त्यर्थं माधनताज्ञानाननुमरणादपि तु प्रवर्तककार्य्यताज्ञानार्थं कार्यतान्वयबोधे च फलबलेन काम्यसाधन- त्वस्यैव योग्यतात्वादिति न कोऽप्यत्राखरस इत्याहुः । 'काम्यादन्यदिति यः काम्यभिन्नत्वे सति यत्काममाजन्यप्रवृत्ति- हेतुकार्य्यताज्ञानविषयो भवति मोऽवश्यं तदव्यवहितसाधनतया ज्ञातो भवतीति नियमार्थः, अत्र यत्कामनाजन्यप्रवृत्तिविषयत्वमा- चोको अपूर्वमादाय हविराधुपादाने व्यभिचार इति प्रवृत्तिहेतु- कार्य्यताज्ञानविषयत्वपर्यन्तं, अपूर्व-यागोभयगोचरकार्यतासमूहाल- म्बनविषयत्वेनापूर्वमादायापूर्वं व्यभिचारवारणाय विषयताविशेष- लाभार्थं मत्यन्तोपादानं, विषयताविशेषः प्रवृत्ति हेतुतावच्छेदको- भूतकार्य्यतां विशेष्यत्वं, यत्कामनापदेन च कृतिमाध्यत्वाप्रकारक- यदुद्देश्यककामना विवक्षिता, तेन चिकौर्षात्मकयागगोचरकामनाया- अपि प्रवृत्तिहेतुत्वेऽपि यागमादाय यागे न व्यभिचारः, न वा हविराद्युपादानगोचरकामनाया अपि प्रवृत्तिहेतुत्वाद्धविरादिमा- दाय यागे व्यभिचारः, प्रवृत्तिश्च प्रमाजन्यत्वेन विशेषणौया तेना- पूर्वकामनया कृते चैत्यवन्दनादौ न व्यभिचारः । न च माथे ज्ञातत्वस्य भ्रम-प्रमामाधारणस्य प्रवेशान व्यभिचार इति वाथं । प्रकृतेऽपि स्वर्गाव्यवहितसाधनवभ्रममादाय मिद्धमाधनापत्त्या माथे प्रमाविषयत्वरूपज्ञातत्वपर्यन्तस्याविवक्षितत्वादिति मन्तव्यं । 'कामिन- मितौ व्यभिचारः, तन्मते तत्रापि तदपेक्षाभ्युपगमादित्याहुः । न च तन्मने ·शब्दाख्यतुरीयखरहेऽपूर्ववादः । २३५ क्रियायां कामिनोऽन्वयो योग्यः । न च वृप्तिकामस्य पाके प्रहत्तेर्व्यभिचारः, श्रोदनकामस्य तत्र प्रहत्त, तृप्तिकामना तु तत्कामनोपयोगिनी न तु साक्षात्, अन्यथा साधनसाधने प्रवृत्तिनं स्यात् । काम्यसाधनावं प्रवर्तकं लाघवादिति चेत्, न, भोजनकामस्य सिद्धौ- दनस्य पाके प्रवृत्तिप्रसङ्गात् तस्यौदनहारा भोजन- इति वर्गकामनामात्रवत इत्यर्थः, 'अन्वयः' प्रवृत्तिविषयत्वं, 'योग्यः' सम्भवी, क्रियायाः खर्गाव्यवहितमाधनत्वाभावादिति भावः । तथा- चापूर्व कामनयैव यागे प्रवृत्तेरपूर्वकामनार्थमपूर्वज्ञानस्यावश्यकत्वेना- पूर्व शक्तिरप्यावश्यकौति निगर्वः । 'बप्तिकामस्येति, पाकस्य वय- व्यवहितमाधनत्वाभावादिति भावः । 'तत्कामनेति श्रोदनकामने- त्यर्थः, 'न तु साक्षादिति, प्रवृत्तिहेतुरिति शेषः। 'अन्यथेति हप्ति- कामनाया श्रोदनकामनासम्पादकवाभावे इत्यर्थः, 'माधनसाधने तृप्तिमाधनम्यैव साधने हप्तावन्यथामिद्धे पाके इति यावत्, 'प्रवृत्तिन स्यादिति तन्मते बप्तिकामस्य प्रवृत्तिर्न स्थादित्यर्थः, काम्यसाधमता- ज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुत्वादिति भावः । 'काम्यसाधनत्वमिति साधन- तत्माधनसाधारणं काम्यप्रयोजकतामाचमित्यर्थः, 'साघवादिति कारणकारणव्यावर्तकानन्यथामिद्धत्वाप्रवेशेन साक्षात्माधनत्वमपेच्छ साध्यत्व-साधनत्वयोरेकदा भाने विरोध इति वाच्यं । वादिभेदेनाविरोधा- दित्याहुः । अवच्छेदभेदमादायादोष इत्यन्ये । 'काम्येति, तथाच व्यापक ·तत्वचिन्तामयी साधनत्वा विशेषात, विशेषणे तु यत्राव्यवहितसाधनं पाकः तत् न काम्यं यच्च काम्यं तच नाव्यवहितसाधनं पाकइति न प्रवृत्तिः । ननु पाकस्य सिद्धौदनहारा भोजनसाधनत्वं न सम्भवति हारस्यासाध्यत्वात् श्रोद- नान्तरद्वारा च तथा प्रतिसन्धाने अव्यवहितविशेष- णेऽपि कुतोन पाके प्रवर्तते श्रोदनान्तरे हारे साक्षा- साधनत्वादिति चेत, न, पाकस्य भोजनसाधनत्वे खाघवादित्यर्थः, 'माधनवाविशेषात्' प्रयोजकत्वाविशेषात्, 'विशेषणे विति माताविशेषणे वित्यर्थः, 'यत्र' श्रोदने, 'अव्यवहितसाधन' माचात्साधनं, 'तन्न काम्यमिति, सिद्धत्वादिति भावः । 'यच' भोजनं, 'अव्यवहितमाधन' माक्षात्साधनं । इदमापाततः बलवदनि- धानुबन्धित्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकतया सिद्धौदनस्य पाके प्रवृत्त्यभाव- सम्भवादिति ध्येयं । 'पाकस्य सिद्धपाकस्य, 'भोजनसाधनत्वं' भोजन- प्रयोजकत्वज्ञानं, 'दारस्येति यस्य यद्दारं तस्य तत्माध्यत्वनियमा- दित्यर्थः, 'तथा प्रतिसन्धान इति भोजनप्रयोजकत्वप्रतिसन्धान- इत्यर्थः, 'अव्यवहितविशेषणे साक्षात्त्वविशेषणे, 'त्रोदनान्तर इति, तस्थामिद्धत्वेन तत्रौदनत्वरूपेण काम्यवस्थापि सम्भवादित्याशयः । 'भोजनसाधनले भोजनप्रयोजकत्वज्ञाने, “विशेषस्य' विशेषरूपेण अव्यवहितपदवैयर्थमिति भावः । 'यत्रेति बोदन इत्यर्थः, 'यदिति भोजन- मित्यर्थः, 'चोदनान्तरेति, वस्यासिद्धत्वेन काम्यत्वमित्यभिमानः । 'चोदन- ·ঘুমুখী দুলাহ। विशेषस्याप्रयोजकतया ओदनमावस्य दारत्वात् तस्य च साध्यत्वाविवादात् । श्रोदनविशेषे च सिद्धे श्रोदन- कामनाविरहात् न तुल्यत्वं । नन्वोदने सिद्धत्वात् यथा न कामना तत एव हारतापि न, अथौदनान्तरस्या- सिद्धत्वमादाय) हारता तर्हि कामनापि स्यात् तस्यासिद्धत्वादिति चेत्, न, पाकस्यैकविशेषदारता- बाधो न विशेषान्तरदारताविरोधी सकलविशेषस्यैकच श्रोदननिष्टद्दारताज्ञानस्य, 'दारत्वात्' दारतया ज्ञानात्, 'तस्य' श्रोदनवाश्रयस्य, ‘माध्यत्वा विवादात्' पाकमाध्यत्वाविवादादित्यर्थः । ननु तथापि पाके प्रवृत्त्यापत्तेस्तुल्यता दुर्बारवेत्यत आह, 'श्रोदन- विशेष इति, यत्किञ्चिद्विषयसिद्दीव मामान्येच्छाविच्छेदात् । न च तथापि श्रोदनत्वरूपेण कामना सम्भवत्येवेति वाच्यं । तादृशकाम- नादशायां(२) प्रवृत्तेरिष्टवादिति भावः । भावमविद्वानाशङ्कते, 'नन्विति, 'दारतापि' द्वारताजानमपि, 'दारता' द्वारताज्ञानं । भावमुद्घाटयति, 'पाकस्येति, 'दारताविरोधी' सामान्यतोदारता- (१) योदनान्तरमसिद्धमादायेति ख• । (२) तादृशकामनयेति गः । विशेषे चेति, यत्किञ्चिविशेषसिद्यैव सामान्येच्छाविच्छेदादिति भावः । बाशयमविद्वान् शकते, 'नन्विति, याशयमुवाटयति, 'पाकस्येत्यादि । नम्वेवमपूर्वं कामिकर्त्तव्यतया न बुध्यते काम्याव्यवहितसाधमत्वेन प्रथम 43 ·तत्वचिन्तामो हारत्वासम्भवात्, एकविशेषसिद्धौ तु तन्माषकामना विच्छिद्यते, न हि सकलविशेषसिद्धत्वेन सामान्यकाम- माविच्छेदः, सकलविशेषसिद्धेरसम्भवेन तदनुच्छेदप्रस- कात्। अथ वा काम्यादन्यत् साक्षादसाधनत्वेन ज्ञाय- मानं यत्कर्तव्यतया कामी बुध्यते तत्काम्याव्यवहित- साधनमन्तरा कृत्वैव। यहा काम्यादन्यत् कामौ प्रथम काम्याव्यवहितसाधनं कर्तव्यतयाऽवैति पश्चात् तद्- ज्ञानविरोधीत्यर्थः, 'तन्मात्रकामना' मामान्यकामना, यागेऽपूर्वार्थि- तया प्रवृत्तौ “यागे रागादों वैधौति सूत्रविरोधात्, अन्यथा व्याप्तिमाह, 'प्रथ वेति, 'प्रसाधनत्वेनेति तदसाधनवेनेत्यर्थः, 'कर्त्तव्यतया' तत्कामतिमाध्यतया, 'काम्याव्यवहितेति तदव्यव- हितमाधनजनकतया जावैवेत्यर्थः, अत्र खर्गस्यापि वर्गकामहति- माध्यताज्ञानविषयत्वात् स्वर्ग व्यभिचारवारणय विषयताविशेष- खाभार्थं 'काम्यादन्यदिति, एवमग्रेऽपि । 'नदारेति काम्याव्यव- हितसाधने कार्यताज्ञानद्वारेत्वर्थः । न च यागस्य स्थिरत्व-निा- पारत्वभ्रमवतो विनाप्यपूर्वकार्यताबोधं यागकार्यताबोधायभिचार- इति वाच्यं । गुरुनये तदभावात्तन्नये कार्य्यत्वासंसर्गाग्रहस्यैव तत्री- तदोधाभावादित्वरचेराह, 'अथ वेति । 'यदेति, न च यत्र साक्षात् साधन- एव कामिप्रतिस्तत्र व्यभिचार इति वाचं। परम्परासाधननिवप्रत्ति- प्रयोजकेच्छावतः कामिपदेन विवक्षितत्वात् । न चैवमपि स्थिरत्व-निर्था- पारावममवता का मिना यत्र यागः कत्तव्यतया बुध्यते तत्र व्यभिचार इति ·মুনুৰীয়াষ্টমূলক। ३३६ द्वारा अव्यवहितसाधनमिति प्रथमं यागे कामिका- यंताबोधोऽयोग्यतापराहत एव । उत्तानास्तु विवादविषयोलिङ समभिव्याहृत- क्रियान्वितकार्यताबोधिका प्रमाणलिङ्त्वात् लौकिक- दयादिति भावः । 'अयोग्यतापराहत इति काम्याव्यवहितमाधने कार्यताज्ञानात्मकयोग्यताज्ञानविरहपराहत इत्यर्थः । 'उत्तानास्विति नैयायिकोत्ताना इत्यर्थः, उकबाधकमनिराक- त्यानुमानेन यागान्वितकार्यताबोधकत्वमाधनादुत्तानत्वं, न हि बाधकसत्त्वेऽनुमानसहस्रैरपि विषयमिद्धिरिति भावः । 'विवादविष- योलिङिति, लौकिकलिङिः अंशतः सिद्धसाधनवारणाय 'विवाद- विषय इति वर्गकामोयजेतेत्यादावित्यर्थः, 'ममभिव्याहते ति 'स्व- समभिव्याहतधात्वर्थविशेष्यककार्यवप्रकारकबोधजनिकेत्यर्थः, अपूर्व- स्थापि क्रियात्वात् सिद्धसाधनवारणाय स्वसमभिव्याहतेति । न चापूर्वकार्य्यताबोधानन्तरं यागेऽपि कार्य्यताबोधात्मिद्धसाधनमिति वायं। अपूर्वीपस्थिते: प्रागिति माध्ये विशेषणीयत्वादिति भावः । 'प्रमाणलिङत्वादिति कार्यत्वप्रमापकलिङवादित्यर्थः, तेनावगुरे- वायं । परम्परासाधनविषये आश्रुविनाशित्वज्ञानवत्वेन कामिनो विशेष- सात् । 'विवादविषय इति, एतच्च सम्प्रदायमते लौकिकलिडा अंशतः सिद्धसाधनवारणाय । अपूर्वस्यापि क्रियात्वेन सिद्धसाधनादाह, 'समभि- थाहतेति । न चावगुरेदित्यत्र व्यभिचारः, लिविशेषहेतुत्वे तात्पर्य्यात्, ·३४. तत्त्वचिन्तामणौ लिङवत्, लिङपस्थाप्यं कार्यत्वं समभिव्याहृतक्रिया- वितं लिङपस्थाप्यकार्थत्यत्वात् पचेतेतिकार्यत्ववत्, दित्यादौ हेतु-हेतमतोलिडित्यादिना विहिते आमंशा-प्रार्थना- दिविहिते च लिङि न व्यभिचारः। न वा कुर्यादित्यत्र व्यभिचारः तत्र धात्वर्थ कार्य्यवस्य बाधेन कार्यत्वप्रमापकत्वाभावात् । न चैवं कुर्यादित्यत्र कथं व्यभिचारं वक्ष्यतौति वाच्यं । 'नाक्यावित्युपक- म्यान्ययोरेव तदुद्भावनात् । केचित्तु 'उत्ताना इत्यस्य मौमांसकोत्ताना इत्यर्थः, नियुकिक- मतमालम्बा खपक्षहानिकर्तृतया चोत्तानत्वं, इत्थश्च 'प्रमाणलिङ्- वादिति यथाश्रुतमेव माधु, हेतु-हेतुमतोर्लिङित्यादिना विहि- तस्थासंशादिविहितस्य च सिद्धार्थकतया प्रमाणत्वाभावेन व्यभिचा- राभावात् । न च तथापि कुर्यादित्यत्र व्यभिचार इति वा । अयानुमानदयवदेतदनुमानेऽप्यस्य दोषस्योहनौयत्वादित्याः । 'लिङपस्थाप्यमिति विवादास्पदलिजन्या कार्यवोपस्थितिः खजनकलिङ्ममभिव्याहतधात्वर्थ विशेष्यककार्यत्वप्रकारकबोधजनिका खिजन्यकार्यवोपस्थितित्वादित्यर्थः, अतएव कार्यत्वस्यैकत्वेऽपि पचे- तेत्यादिकमादाय मिद्धसाधनं, न वा कार्यात्वस्यानुगतस्य मुखादि- वृत्र्यागेऽपि सत्त्वेन व्यभिचाराभावाद्धेतौ उपस्थाप्यान्नवैयर्थमिति 'लिघुपस्थाप्यमिति । नन्वत्र सिद्धसाधनं कार्यत्वस्थानुगतस्यैकोन लिडुपस्थाप्य- स्यैव तस्य कदाचित् क्रियान्वयात् एवञ्च हेतौ व्यर्थविशेषणत्वं कार्य्यवमात्र- स्यैवाथभिचारादिति चेत्, न, लिजन्या कार्यत्वोपस्थितिः तक्रियान्वित- ·शब्दाख्यतुरोयखण्डेऽपूर्ववादः । ३४१ यागो वा कार्यात्वान्वितः लिङसम्बलितधातुप्रतिपाद्य- त्वात् पाकवदित्यनुमानात् क्रियाकार्यत्वावगमेनापूर्व कल्प्यमिति, तच प्रथमे यागान्वितकार्यत्वबोधकत्वं लिङो बोध्यते न तु क्रियते। न च योग्यताज्ञानं विना तत्सम्भवतीत्युक्तमेव । न हि योग्यतादिकं विनैव तदनुमानप्रामाण्यप्रयोजनमाचादन्वितमभि- धीयते शब्देन, नान्त्यौ, कुर्य्यादित्यत्र व्यभिचारात् वेदस्यानुवादकतापाताच्च । ध्येयं । 'यागो वेति यागः स्वप्रतिपादकधातुसमभिव्याहत लिङ्- जन्यकार्यत्वप्रकारकज्ञानविशेष्यः लिङ्ममभिव्याहतधातुप्रतिपाद्यत्वात् पाकवदित्यर्थः, 'लिङपदं विधिलिङपरं, तेनावगुरेदित्यादौ न व्यभिचारः। 'क्रियाकार्यवावगमेनेति क्रियाकार्यत्वावगमस्य प्रामा- णिकत्वेनेत्यर्थः, दूषयति, 'तत्रेति, 'बोध्यते' अनेनानुमानेन बोध्यते, 'इत्युक्तमेवेति, दूषणमिति शेषः, 'अन्चितमभिधीयत इति शाब्द- बोधोजन्यत इत्यर्थः, तथाच बाध इति भावः। 'कुर्यादित्यति तत्र धात्वर्थ कार्य्यत्वस्य बाधेन माध्याभावादिति भावः । इदमुप- लक्षणं उतक्रमेण बाधोऽपि बोध्यः । श्रोतुरुनानुमानानन्तरमेव कार्य्यत्वबोधिका लिड्जन्यकार्यत्वोपस्थितिवादित्यत्र तात्पर्य्यात् । 'कार्य- स्वान्वित इति लिड्जन्यकार्य्यत्वप्रकारकबोधविशेष्य इत्यर्थः, 'लिड्पदश्च विधिलिड्परं यतो नावगुरेदित्यत्र व्यभिचारः। दूषयति, 'पति, तथाच बाध इति भावः । 'कुर्य्यादिति, धातु-प्रत्ययोपस्थाप्यकृत्योः ·२४२ तत्वचिन्तामणी नन्यपूर्वे व्युत्पत्तिविरहः तथा हि प्रसिद्धार्थस्वर्ग- कामपदसमभिव्याहारान्यथानुपपत्त्या उपस्थिते शक्ति- ग्रहीतव्या। न च शाब्दानुभवात् पूर्व अपूर्वमुप- स्थितं,' मानाभावात् अपूर्खत्वव्याघातात् अवाच्य- विधिप्रवृत्तिरिति(२) पराशयं मत्वा दूषणमाह, 'वेदम्येति, ददमा- पाततः भिन्नप्रकारारकतयाऽनुवादकत्वाभावादिति मन्तव्यं । 'व्युत्पत्तिविरह इति विधेः शनिग्रहासम्भव इत्यर्थः, 'ममभि- व्याहारान्यथानुपपत्त्येति तदुपस्थापितस्य स्वर्गकामनावतो यागे कृतिमाध्यत्वान्चयानुपपत्त्येत्यर्थः, 'ग्रहौतव्येत्ययेतनेनान्वयः । ननु अन्य- थानुपपत्त्या जन्मान्तरौयमस्कारा देव तदुपस्थितिः कल्पनौयेत्यत- पाह, 'अपूर्ववव्याघातादिति, शाब्दबोधात्पूर्व प्रमाणान्तराविषय- (१) अपूर्बोपस्थितिरिति क० । (२) वेदप्रवृत्तिरितौति ग। परस्परमनन्वयादिति भावः । न चाभेद एवान्वयः, भिन्नप्रकारोपस्थिति विना तदभावात् यत्र बाधोऽपि बोध्यः । ननु तयारत्तो हेतुर्वाच्य इति न व्यभिचार इत्यत याह, 'वेदस्येति वेदप्रतिपाद्यकार्यत्वादेोधावच्छेदक- तया प्रागेव सिद्धेश्त्तरानुमानयोः खातन्त्येयौवेत्यर्थः । न च भिन्नप्रकार- कत्वानानुवादकत्वमिति वाच्यं। समानविषयत्वेन तथात्वमितिमतेनोक्त- त्वात् । वस्तुतो नैवमनुवादकत्वं अन्यथा तन्मतेऽप्यापत्तेः कार्यत्वादेः कदाचिदनुमितस्यैव ततः प्रतीतेः। यदि च नियमतस्तथाऽभावान्नानुवाद- कत्वं तदा प्रकृतेऽपि तुल्यं, तस्मात् प्रथमदूषण एव तात्पर्य । 'प्रसिद्धति, सृद्धव्यवहारादेरभावादिति भावः । 'अपूर्वत्येति प्राब्दानुभवात् पूर्व मा.

·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः । ३०३ त्वापाताच्च । न च लिङादिना तदुपस्थितिः, व्युत्पत्त्य- नन्तरं तत्पत्तावन्योन्याश्रयात्। न च कार्यत्वेनोप- लक्षिते तत्र शक्तिग्रहः, उपलक्षणं हि स्मरणमनुमानं वा अगृहौते सम्बन्धाग्रहादशक्यमिति। मैवं । कार्य धर्मिणि कार्यत्वेन शक्तिग्रहात कार्यत्वविशिष्टचोप- त्वस्यैवापूर्ववरूपत्वादिति भावः । मनु सबपि योगार्थाऽत्र त्यच्यते मण्डपपदवदित्यखरमादाह, 'अवाच्यत्वे ति, प्रकारान्तरेनापूर्वस्योप- स्थितौ तवाच्यत्वं विनापि तद्द्वारा जनकत्वनिश्चयसम्भवादिति भावः । 'तत्प्रवृत्तौ' लिङादिनाऽपूर्वीपस्थितौ, अपूर्वत्वेनैवोपस्थितिः प्राक् मास्तीत्याशयेनाशकते, 'न चेति, 'उपलचिते' उपस्थिते, 'स्मरणं' लिङादिना स्मरणं, 'अग्टहीते सम्बन्धायहादशक्यमितौति, स्मरणे सम्बन्धहस्य अनुमितौ साध्यव्याप्यहेतुसम्बन्धग्रहस्यापेक्षित- वादिति भाव:(१) । गुढाभिसन्धिः समाधत्ते, 'मैवमिति, 'कार्य धर्मिणीति कार्यत्वाश्रये धर्मिणौत्यर्थः, 'कार्य्यत्वविशिष्टञ्चेति घटा- (१) 'घरहौत इत्यादिः इति भाव इत्यन्तः पाठः कपुस्तके नास्ति । नान्तराविषयत्वमेवापूर्ववं ताहन्यत इत्यर्थः, 'अवाच्यत्वेति प्रकारान्तरेण तलामे तदेव हारमादाय यागे साधनत्यान्वयसम्भवे क्रियाकार्यत्वमेव लिए- वायं स्यात् न त्वपूर्वमित्यर्थः, अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वादित्यर्थ इत्यन्ये, 'कार्य इति । नन्वेवमपि खर्गसाधनताबोधे सति वर्गकामनियोग्यावय- योग्यताज्ञानं स्यात् स च घटादौ, अपूर्चे वा, नाद्यः बाधात्, नात्यः ·३०४ तत्वचिन्तामणौ स्थितमेव ततोऽन्विताभिधानदशायां यागविषयक कार्यमित्यनुभवः स्वर्गकामान्वयायोग्यतया घटादिक तिरस्कृत्य क्रियाभिन्ने योग्यतावशाद्यागविषयकापूर्वे पर्यवस्यति न त्वपूर्खत्वेन शक्तिग्रहः। न चापूर्व कार्यमित्यनुभवः, भवति च सामान्यतः सम्बन्धबुद्धिः सहकारिवशात् विशेषबुड्युपायः यथा तवैव कर्तृमात्रे सम्बन्धग्रहात् कविशेषसिद्धिः। ननु कार्यत्वेनापि किं घटादौ शक्तिग्रहः उतापूर्वं उभयच वा, नाद्यः अन्यप्रतिपत्तावन्यशक्तिग्रहानुपयोगात्। नान्त्यौ प्राग- दिकमिति शेषः, 'यागविषयक कार्यमिति, वर्गमाधनमिति शेषः, 'स्वर्गकामेति स्वर्गसाधनत्वान्वयायोग्यतयेत्यर्थः, 'विशेषबुद्ध्युपाय इति सामान्यरूपेण विशेषबुड्युपाय इत्यर्थः, 'सम्बन्धग्रहात्' कृतः(१) वयहात्, ‘कर्दविशेषेति पत्यादौ पाककर्चादिविशेषमिद्धिरि- त्यर्थः(२) । अभिसन्धिमुद्घाटयितं शकते, 'नन्विति, प्रागनुपस्थिते- सम्ब- (१) कृत्प्रत्ययस्येत्यर्थः । (२) पाककर्तत्वादिना विशेषसिद्धिरित्यर्थ इति क.। अनुपस्थितेः, अन्यथा क्रियायां तदन्वयेन किमपराइं इति चेत्, न, नित्य- स्थल इव यागविषयकं कार्यमित्यनुभवे जाते तदादाय खर्गकामान्धय- योग्यताबुद्धौ महावाक्यार्थज्ञानाभ्युपगमादित्याजः। 'यागविषयकमिति, विषयत्वं न प्रकारः, किन्तु याग-कार्ययो विषय-विषयिभावः संसर्ग इति ·ঘুষদুবাঃ। २७५ नुपस्थितेरिति चेत्, न, येन हि रूपेण शब्देनानुभवो जन्यते तेन रूपेण शक्तिग्रहः पदार्थस्मरणश्च शाब्दानु- भवहेतुः, न हि प्रमेयत्वेन शक्तिग्रहः पदार्थस्मरणच घटत्वेन शाब्दानुभवहेतुः। एवञ्च घटादावेव कार्ये शक्ता हिङिति शक्तिग्रहस्ततः कार्यमिति स्मरणं ततो योग्यतादिवशात् प्रचुरद्रव्य-गुण-कर्माणि कार्याणि विहाय यागविषयक कार्यमित्यनुभवो भवन्नपूर्वमा- लम्बते योग्यत्वाच्च तस्य स्थायित्वलाभः। अतएव रिति अपूर्वस्य प्रागनुपस्थितरित्यर्थः, 'येन हौति भनियह-पदार्थ- स्मरण-शाब्दानुभवानां समानप्रकारत्वेनैव कार्य-कारणभावो न तु समानविषयत्वेनापि गौरवादित्यर्थः । ननु समानविषयत्वेनैव कार्य- कारणभावो न तु समानप्रकारत्वेनेत्यत आह, 'न हौति, ‘पदार्थ- स्मरणच' प्रमेयत्वेन पदार्थस्मरणञ्च, तथाच ममानप्रकारकत्वस्थावश्य- कत्वात्तेनैव रूपेण हेतुत्वमिति भावः । 'स्मरणं' घटादेः स्मरणं, ननु कार्यमात्रमत्या कथं स्वर्गपर्यन्तस्थायिकार्यलाभ इत्यत बाह, 'योग्यत्वाचेति यागविषयककार्य वर्गसाधनवान्वये खर्गपर्यन्तस्था- यित्वस्य योग्यतारूपत्वाञ्चेत्यर्थः । 'प्रतएवेति यत एव प्रथमं न बोध्यं । ननु स्थायित्वानुपस्थितौ नियोज्यान्वयानुपपत्तिस्सदवस्थेवेत्यत आह, 'योग्यत्वाचेति । समानप्रकारकत्वमात्रच न तन्वं किन्तु समानविषयत्वमपि ·२४६ तत्वचिन्तामणौ वाक्यार्यानुभवमावविषयत्वात्तदपूर्व । न च स्मृता- नामाकासादिवशादन्वयबोधः पदेन क्रियते, न चापूर्व स्मृतिगोचर इति वाच्यं। शक्तिग्रह-पदार्थस्मृति- शब्दानुभवानां समानप्रकारकतामात्रेण हेतु-हेतुम- हावावधारणात् लाघवादावश्यकत्वाच्च, न तु क्वचित् सहचारमात्रेण अन्वयप्रतियोगिन एवोपस्थितिस्तथा, गौरवात् गोपदादपूर्वगवाननुभवप्रसाच। विशिष्ट- वैशिष्ट्यबोधे सर्वच तथैव, अन्यथा पर्वतीयवहिाप- तज्ज्ञानमित्यर्थः, 'अपूर्व' अपूर्वव्यवहारः, ‘पदेन क्रियत इति, नियम इति शेषः। 'मनिग्रहेति, तथाच तादृशनियमोऽसिद्ध इति भावः । नन्वाकाशादिपदस्थले ग्राह्यपदार्थोपस्थिते हेतुत्वस्य दृष्टवाद- चापि तथेत्यत आह, 'न विति, 'कचित्' आकाशादिपदे, 'तथा' शाब्दधौहेतुः, 'अपूर्वति शनिग्रहाविषयीभूतेत्यर्थः । ननु विभिष्ट- वैशियबोधे विशेषणतावच्छेदकप्रकारकविशेषणज्ञानस्य हेतुतया यागविषयक कार्यवान् स्वर्गकाम इति विशिष्टवैशिष्यबोधानुरोधाद- पूर्वज्ञानमावस्यकमित्यताह, 'विशिष्टेति विशिष्टवैशिष्यबोधेऽपि विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानमेव हेतुर्न तु विशेषणविषयवस्थापि नत्र प्रवेश इत्यर्थः, 'अन्यथा' विशेषणविषयत्वम्यापि तत्र प्रवेश, अन्यत्र तथा दर्शनादित्याशय निराकरोति, 'न चेति, 'प्रतिग्रहेति, यद्यपि शक्तियहस्य शाब्दानुभवहेतुत्वे मानाभावस्तथापि पदार्थस्मरणं प्रति हेतुत्वं बोध्यं, 'गोपदादिति, सामान्यलक्षणा नास्तीत्यभिमानः, एवमग्रेऽपि ।

·মুম্বী দুলহ। २०७ कतया नावगत इति कथं तदन्वयोऽनुमितौ। ननु सामान्यलक्षणया प्रत्यासत्त्या सर्वाएव व्यक्तयो व्याप्ति- ग्रहे शक्तिग्रहे च विषयोभवन्ति, कथमन्यथा पर्वतीय- धूमव्याप्त्यग्रहे तस्मादनुमितिरिति चेत्, न, येन रूपेण व्याप्तिग्रहस्तेन रूपेण व्याप्यत्वेन वा पक्षधर्माताग्रहो- ऽनुमितौ कारणमस्तु किं तया । अपि च सा यद्यस्ति ममापि, नास्ति चेत्तवापि। किञ्च तव दर्शने सास्तौति 'व्यापकतयेति व्यापकताज्ञाने न भात इत्यर्थः, 'तदन्वयः' तद्विष- यत्वं, 'तस्मात्' तदीयपक्षधर्माताज्ञानात्, 'तेन रूपेणेति खमते, तन्मते व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकपक्षधर्माताज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वात, 'व्याप्यत्वेन वेति महानमौयधूमे ग्टहीतेन धूमव्यापकवसिमाना- धिकरणधमत्वरूपेण वहिमदन्यावृत्तित्वरूपेण वा व्याप्यत्वेनेत्यर्थः, एतच्च न्यायनये, परनये वहिव्याप्यो धूमः धूमवान् पर्वत इति ज्ञानादप्यनुमित्युत्पत्तेः वहिव्याप्यवान् पर्वतइति ज्ञानादप्यनुमि- त्युत्पत्तेश्चेति ध्येयं 'मा' सामान्यप्रत्यामत्तिः, 'ममापौति, तथाच कार्यत्वरूपमामान्यप्रत्यामत्त्या अपूर्वोपस्थितेर्यागविषयककार्यवान् ख- र्गकाम इत्यन्वयबोध इति भावः । इदश्चाभ्युपगमवादेन तैरुपनी- - तदेव बढ़ायतुं शकते, 'नन्विति, 'यापकत्वेनेति परनयेनोक्तं, 'अपि चेति, न ह्यभ्युपगमेनार्थाः क्रियन्ते, बनभ्युपगमेन वा निवर्त्यन्ते इति भावः । 'सतरामिति, अत्रोक्तदोषाभावादिति भावः। तदेव विरणोति, 'कार्य- ·२४० तत्वचिन्तामणी सुतरामपूर्ववाच्यता कार्यत्वेन हि रूपेणापूर्वस्यापि शक्तिग्रहविषयत्वं पदार्थस्मृतिविषयत्वञ्च । न चैवम- पूर्ववक्षतिः, याविषयत्वादेविशेषस्य कायें लिङ विनानुपस्थितेः, यथा पर्वतीयत्वभानं वह्नौ नानुमिति विना। ननु कार्ये यदि क्रियासाधारणेन लिङशक्तिः क्रिया चायोग्येति योग्यापूर्वलाभः तदा नित्यनिषेधा- पूर्वयोरलाभः, न हि तवायोग्यतया क्रिया त्यत्वं शक्यते, फलाश्रवणात् कल्पनायाश्च वीजाभावात् । तभानानभ्युपगमादिति ध्येय(१) । 'सुतरामिति, विवृणोति, 'कार्य- वेन हौति । 'क्रियामाधारणेन' क्रियामाधारणधर्माप्रकारेण, 'प्र. योग्या' साक्षात्फलजननायोग्येत्यर्थः, 'नित्य-निषेधेति सन्ध्यामुपा- मौतेत्यत्र मन्ध्यावन्दनजन्यापूर्वस्य न कलनं भक्षयेदित्यत्र कल- अभक्षनाभावजन्यापूर्वस्य चालाभ इत्यर्थः, तथाच तवापसिद्धान्त- इति भावः। 'अयोग्यतया' माचात् फलजननायोग्यतया, 'फला- श्रवणादिति नित्य-निषेधस्यले फलाश्रवणादित्यर्थः, 'कल्पनायाञ्चेति फलकल्पनायाश्चेत्यर्थः, 'वौजाभावात्' प्रमाणाभावात्, ‘कार्येण समं' (५) 'ममायोतीत्यादिः इति ध्येयमित्यन्तः पाठः कपुस्तके मास्ति । त्वेनेति, 'यागेति, तथाच विशिष्य पूर्वाप्रतीतत्वमपूर्वत्वमिति भावः । 'नन्विति, तदुक्त काम्ये सप्त यक्तिर्लियादिनित्ये निषेधे वाऽपूर्वमाहेतीति भावः । महोति, न च तात्पर्याब्रियमः, तथा तात्पर्य मानामावादन्यथा ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे ऽपूर्ववादः । ३४४ न च एकत्र निर्णीतः शास्त्रार्थोऽन्यत्र तथैवेति न्यायात तचाप्यपूर्वमेव लिङर्थ इति युक्तं, न ह्यपूर्वत्वेन शक्ति- ग्रहः किन्तु कर्यत्वविशिष्टे धर्मिणि क्रिया च तथा भवत्येव। न च कार्येण समं क्रियाया अन्वयानुपपत्त्या अपूर्वे पर्यवसानं, असेदस्याप्यन्वयादिति । मैवं । न हि लोके पचेतेत्यादौ कार्ये धर्मिणि शक्तिः कल्पिता, किन्वनन्यलभ्ये कृतिरूपे कार्यत्वमाचे धर्मिणः पाका- देर्धातोरेवोपस्थितिसम्भवात् क्रियाकार्य्यत्वस्यान्विता- भिधानलभ्यत्वात्तथाच धर्मिणि वेदे शक्तिः कल्पनौया क्रियारूपेण कार्यण समं, 'अभेदस्थापौति । यद्यपि निषेधस्थले कलाभक्षणभावस्य कार्यवाभावेन कार्यत्वरूपेण लिङा न तबोध- सम्भवस्तथापि अभावस्थोत्पाद-विनाशशालिवनयेऽभावस्थापि कार्य- त्वसम्भव इत्यभिप्रायेणेदं धर्मत्वरूपकार्यत्वाभिप्रायेण वा । केचित्तु कार्यत्वं कृतिमाध्यत्वं तच्च योग-क्षेमसाधारणमित्यभा- वस्थापि कार्यत्वसम्भव दूताः । 'कृतिरूप दति, माध्यत्वं संसर्ग इति भावः। 'अन्विताभिधाने ति विवादाभावादित्याहुः । 'कृतिरूप इति, जन्य-जनकभावश्च संसर्ग इति मतेनेदं । वस्तुतः कार्यत्व एव तात्ययं चिकीर्षानुरोधेन तत्प्रकारकज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वादिति । 'वेद इति, विधिलिए इत्यर्थ स्तेनावगुरेदित्यादौ न दोषः । न चामुकपापक्षयकामो गङ्गायां खायादित्यादौ विघ्नध्वंसकामस्य स्तवादि- विधौ वा नापूर्व हारं गौरवादिति न क्रियातिरिक्तान्वय इति वाच्यं ।

·तावचिन्तामणौ सा च क्रियानिरासेनैव । न हि क्रियायाः कार्यत्वा- न्वययोग्यत्वे धर्मिणि शक्तिः कल्पयितुं शक्यते, तस्मा- दयोग्यतया क्रियानिरासानन्तरं तदतिरिक्त एव शक्तिः कल्पनौया। न च क्रियातिरिक्तकार्यात कार्यमाचं लघु ततः क्रियापि शक्य वेति वाच्यं। यतो न ब्रूमः क्रियातिरिक्तकार्यत्वेन शक्तिः किन्वयोग्यतया क्रियायां निरस्तायां धर्मिणि शक्तिकल्पनसमये यत् क्रियातिरिक्तं तत्र शक्तिः न तु शक्तिग्रहे क्रियाप्रवेशः, न हि यत्प्रयुक्तानुपपत्त्या यत्कल्पनं तदेव तस्य शाब्दबोधेत्यर्थः, 'धर्मिणि' कार्यो, 'कार्यत्वान्वयेति वर्गकामकति- माध्यत्वाम्बयेत्यर्थः, 'अयोग्यतया' स्वर्गकामकृतिमाध्यत्वान्वयायोग्य- तया, एवमग्रेऽपि । 'तत्र शकिरिति तत्र शक्रियह इत्यर्थः, 'यत्म- युकेति यनिष्टवर्गकामातिमाध्यत्वान्वयानुपपत्त्येत्यर्थः, 'भक्तिकल्पना- (१) तदतिरिक्त शक्तिकल्पनमिति ख० । सद्भिनलिस्तथात्वादित्याहुः । ननु शक्तिग्रहेऽपि क्रियाप्रवेशाभावादयदि यग्यापि क्रिया नान्चेति तदाऽपूर्वमपि तथा म्यात्तस्यापि प्रागनुपस्थितत्वेन तदप्रवेशात् । यदि च समानप्रकारकत्वेन हेतुत्वात् तदप्रविठस्याप्यन्वये न विरोधस्तदा कियायामपि तुल्यमित्यत स्याह, 'न हि यदिति, तथाच क्रियायुक्तानुपपत्त्या तत्कल्पनादग्रे योग्यापि क्रिया नान्वेति उक्तनियमाभ्यप- गमादत एव छिद्गतरत्ववत् क्रियासिरितकार्यत्वमेवान्वयबोधप्रकार इति वदन्ति, अपूर्वे तु नैवमनुपक्तिरिति भावः इति प्रकाशः । .

·शब्दाण्यतुरीयखरहेऽपूर्ववादः । ३५१ विषयः, एवश्व कार्यत्वेनापि तदतिरिक्तकाय एव शक्तिकल्पनानित्य-निषेधयोरपि तदेवोपासनाद्यन्वय- योग्यं लिङाभिधीयते न तु कार्यत्वमा धर्मिणि बाधकाभावात् लक्षणाप्रसङ्गाच्च । घटादिस्तु लिङ्- दिति वैदिकलिङ्मात्रस्य शक्तिकल्पनादित्यर्थः, 'उपासनादौति सन्ध्योपासनादौत्यर्थः, 'त्रादिपदानिषेधविधिस्थले कलाभक्षणद्य- भावपरिग्रहः, 'लक्षणेति, वैदिकलिङः कार्य धर्मिण्येव शक्तिकल्प- नादिति भावः। एतच्च लोकस्थले लौकिकलिङवं कार्य्यत्वशकता- वच्छेदकमित्यभिप्रायेण, अन्यथा तच लित्वस्य शकतावच्छेदकले लक्षणाया अमझतेरिति ध्येयं । एतचापाततः तत्रयेऽपूर्वस्य भक्ति- यहाविषयत्वेऽपि शाब्दबोधविषयत्ववक्रियाया अपि कार्यत्वरूपेण वैदिकलिङः प्रतिग्रहाविषयत्वेऽपि शाब्दबोधविषयत्वसम्भवात् । न हि न्यायनय इव तन्मते ग्राह्यपदार्थव्यको शक्तिधौरपेक्षिता, किन्तु पदार्थतावच्छेदकरूपेण यत्रकुत्रचिद्धर्मिणि भक्तियहादेव भाब्दबोधे योग्यव्यकर्भानं । किञ्चैवमपि निषेधस्थले पूर्वालाभः तत्र कलन- नन्वेवमपि निषेधापूर्वभावो न स्यात् क्रियातिरिक्तनिषेधे कार्यता बोधेनोपपत्तावपूर्वकार्य्यतावगमकल्पने मानाभावात् । न च प्रागभावरूपे निषेधे कार्यत्वस्य बाधान्नैवमिति वाच्यं । क्षेमसाधारणस्यैव तस्य प्रवर्तक- खेन प्रागुक्तत्वात् तस्य चाबाधादिति चिन्त्यं । 'लक्षणेति विशिवशक्त- पदस्य एकदेशे लाक्षणिकवादित्यर्थः । ननु यदि घटादिकार्यत्वेन लिए- भक्तिग्रहस्तदा नापूर्वलाभः घठाद्यतिरिक्तकार्यत्वेन चेत् तदा शक्तियह एव न स्यात् तस्यानुपस्थिते रित्यत साह, 'घटादिस्विति कार्यत्वमा पुरस्कृत्य .

·३५९ तत्वचिन्तामणौ शक्तिग्रहे न तिरस्क्रियते न पुरस्क्रियते उभयथापि गौरवात् । अन्विताभिधानदशायान्वयोग्यतया तस्या- प्रवेशः विधिप्रत्ययस्य च तत्राप्रयोगः केवलस्य तस्या- साधुत्वात् । धातुसमभिव्याहारस्थले च तदर्थेनान्वय- बोधजनननियमेन घटाद्यप्रतिपादकत्वात्। अतएवाप्र- भक्षणाभावस्यापि क्रियातिरिक्ततया कार्यत्वरूपेण लिङा तस्यैव बोधसम्भवात् । वस्तुतस्तु प्रकृति-प्रत्ययार्थयोरभेदाम्ययस्याव्युत्पन्नतया लिङा क्रियादेन बोधसम्भव इत्येव तत्त्वं । ननु घटादिलक्षणकार्यत्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वे यजेतेत्यादौ कथमपूर्वलाभः घटादिभिन्नकार्य- त्वम्य शक्यतावच्छेदकत्वेऽपूर्वस्थानुपस्थितत्वात् कुत्र कार्यवशक्रिग्रह- इत्यत पाह, 'घटादिस्विति, 'उभयथापौति घटादिभिन्नकार्यात्वस्य घटादिलक्षणकार्यत्वस्य वा शक्यतावच्छेदकत्वे इत्यर्थः, किन्तु कार्य- त्वमेव शक्यतावच्छेदकमिति भावः । मनु सामान्यतः कार्यत्वस्थ शक्यतावच्छेदकत्वे यजेते त्यादौ घटादेरपि शाब्दबोधे भानापत्ति- रित्यत शाह, 'अन्वितेति शाब्दबोधदशायामित्यर्थः, 'अयोग्यतया' धात्वर्थान्वयायोग्यतया। नववं कार्यत्वेन घटादेरपि शक्यत्वात्तवापि लिङः कदाचित् प्रयोगः स्थादित्यत आह, 'विधौति, 'केवलस्य' धात्वसमभिव्याहतस्य, 'तस्य' विधिप्रत्ययस्य । 'प्रयोगादेवेति तत्र शक्तिग्रह इत्यभ्युपगमादन्यथोभयथा गौरवादित्यर्थः । 'यत्प्रकारिका हौति एकविशेषवाधं विनेत्यर्थः, तेन हिनेतरत्वादौन प्रसङ्गः। नच ·মুহুনুৰীযমুলক। ३५३ योगादेवाप्रयोगोऽपूर्वत्वं वा प्रयोगोपाधिरिति वदन्ति। अथाप्रतिपाद्यघटादित्तितया न कार्यत्वं प्रतिनि- मित्तं प्रतिपाद्यमाचतेरेव तथात्वात् अन्यथा प्रमेय- त्वमेव तथात्त्विति चेत्, न, यत्यकारिका हि प्रतिपत्तिः पदजन्या तदेव तत्र प्रतिनिमित्तं फलकल्प्यत्वात् असाधुत्वादेवेत्यर्थः, 'अप्रयोगः' विधिप्रत्ययाद्घटादेरप्रयोगः, 'प्रयो- गोपाधिरिति शक्तिप्रमाजन्यशाब्दबोधे(१) प्रभावसम्बन्धेन प्रतिबन्ध- कमित्यर्थः, तादृप्रबोधेऽपूर्वलं कारणमिति पर्य्यवमितोऽर्थः, 'प्रति- पत्तिः' शक्यप्रतिपत्तिः, 'तदेव तचेति तवृत्ति तदेवेति योजना, शक्यवृत्ति तदेवेत्यर्थः, तथाच तत्पदशक्यवृत्तिवे मति तत्पदजन्यो- पस्थितिप्रकारत्वं तत्पदप्रवृत्तिनिमित्तत्वमिति लक्षणं फलितं, पाच- तेरपि गोपदादिजन्यप्रतीतौ गवाधंगे खसमवायिसमवेतत्वसम्बन्धेन प्रकारत्वात्तवातिव्याप्तिवारणाय मत्यन्तं, प्राकृतिस्तु अवयवसयोग- विशेषरूपा न गोपदशक्यवृत्तिः खममवायिसमवेतत्वलक्षणपरम्परा- सम्बन्धस्य वृत्त्यनियमकत्वात् वृत्त्यनियामकसम्बन्धेन तु न कोऽपि धर्मः कुत्रापि शक्यतावच्छेदकः, पशुपदादेरपि सोमवालाजूलादि- समवेतत्वादिकमेव शक्यतावच्छेदकं, न तु समवेतत्वसम्बन्धेन सोम- वलाजूलादिकं, तदादिपदान कदाचित् परम्परासम्बन्धेन कपाल- वादिप्रकारेण घटादिबोधस्तु पक्षण्यैव, श्रावतेरपि द्रव्यादिपदश- (१) शक्ति प्रमाय तज्जन्यशाब्दबोध इति ग.। तोरत्वादौ प्रसङ्गः, तत्प्रकारिका शल्यप्रतिपत्तिरित्यर्थात्, बावतिन 45 ·२५० तापचिन्तामणौ शक्त न तु प्रतिपाद्यमावति सानादौ व्यभिचारात्। क्यत्तित्वात् तत्पदेति । न चाहतेरपि कालिकादिसम्बन्धेन शक्य- गवादिवृत्तित्वादतिव्याप्तिस्तदवस्थेति वाच्यं । तत्पदशक्रिविमेव्यता- वच्छेदकतानियामकसम्बन्धेन तत्पदक्किमुख्यविशेष्यवृत्तित्वस्य विव- चितत्वात्, मुख्येत्युपादानात् मूर्तादिपदे परिमाणत्वादेः घटादिपदे प्राकृतिवृत्त्यवान्तराजातेश्च शक्यतावच्छेदकत्वव्युदामः ज्ञानविषयशक- वस्त्रादिपदे ज्ञानस्यापि भक्तिमुख्य विशेष्यतया ज्ञानवस्य प्रक्रिमुख्य- विशेष्यवृत्तित्वेऽपि न यथोकसम्बन्धेन तवृत्तित्वं । न चाकामवादे- रपि भाकामादिपदशक्यतावच्छेदकत्वापत्तिरिति वाच्छं। नव्यमते घटत्वादेर्घटादिपदशक्यतावच्छेदकत्ववदाकाशावादेरण्याकामादिप- दशक्यतावच्छेदकवे इष्टापनेः, सम्प्रदायमते चाकाशादिपदशके- विशेष्यांशे निर्विकल्पकरूपतया विशेष्यतावच्छेदकतानियामकसम्बन्धा- प्रसिधैवातिव्याप्तिविरहान, अवयवावयविवाचिदध्यादिपदे दध्यादेः शक्यतावच्छेदकत्ववारणाय विशेष्यदलं, उपस्थिति सक्षण-पति- धमाजन्यत्वेन विशेषणैया तेन सध्यतावच्छेदके द्रव्यत्वादौ नाति- प्रसङ्गः । न च समूहालम्बनमादायातिप्रसङ्ग इति वाचं। चत्यका- रताघटितधविच्छेदेन तत्पदजन्यत्वं तत्वस्य विवक्षितत्वादिति निगर्वः। तत्पदशक्रिविशेष्यतावच्छेदकत्वं तत्पदप्रतिनिमित्तत्वं, संस्थानच गुरुनये नव्यनैयायिकनये च न शक्यमिति न तचाति- याप्तिरिति तु न्यायः । 'माबादौ' माखासमवेतत्यादौ, 'तथा' प्रकार इति मतेनेदं । 'सासादाविति, यद्यपि प्रतिपाद्यमात्रहत्येव प्रति ·शब्दास्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः। न च प्रमेयत्वं तथा, तदोधस्याप्रवर्तकत्वात् । अतएव लोके लिङ् लाक्षणिको क्रियाभिन्ने धर्मिणि वेदे । पथोकलक्षणाश्रयः, 'तबोधस्य' तत्प्रकारकजानस्य, 'अप्रवर्तकलात्' मत्या अजनकत्वात्, घटादिपदस्येति शेषः । ननु लौकिकलिङः कार्यत्वे शक्तिः वैदिकलिङः कार्य धर्मिणि भक्रिरित्यभ्युपगमे लौकिकलिङत्व-वैदिकलिङत्वयोः प्रनतावच्छेदकत्वे शकतावच्छेदक- गौरवमित्यत आह, 'श्रतएवेति शकतावच्छेदकगौरवादेवेत्यर्थः, 'स्वाक्षणिकौ' कार्य्यत्वलाक्षणिकौ, 'वेदे' वेदस्थले, 'शक्तिकल्पनादिति लिङ्मामान्यस्यैव भक्निकल्पनादित्यर्थः। न च लिङमात्रस्य कार्यवे शक्ति:(१) वेदे च कार्य धर्मिणि लक्षणेत्येव किं न स्यात् कार्यत्व- (१) न च लौकिकनिः कार्यत्वे शक्तिरिति ग.। निमित्तमित्याक्षेपो न यावत् प्रतिपाद्यमावत्ति तावत्तथा, तथाच व्या. पकव्यभिचारोऽयमयुक्तः, तथापि तत्त्वं न प्रतिनिमित्तत्वप्रयोजकं सानादौ तत्त्वेऽपि तथावाभावादिति तात्ययं । 'अतरवेति, अतिदेश्यमाह, 'क्रिया- भिन्न इति आदौ लौके लिए कार्यत्वे शक्तिकल्पनेऽपि वेदे कार्य शक्ति- कल्पनसमये लाधवात् लिहत्वावच्छेदेनैव क्रियाभिन्ने कार्य शक्तिः कच्यते तथाच क्रियायाः कार्यभेदान्वये कार्य्यत्वमात्रोमस्थितये लौकिको लिङ्ग लाक्षणिकौत्यर्थः। केचित्तु उभयशक्तिकल्पने गौरवात् लोके लक्षणा । न च लोके कार्य्यत्वशक्ताया लिए: वेद एव कार्य लक्षणास्तु विनिगमकाभावादिवि च्य। अपूर्वाननुभवापत्तेरित्यग्रे स्फुटमित्याहुरिति प्रकाशः ।

·१५८ तत्वचिन्तामणी शक्तिकल्पनात्। न च* लौकिकानामपूर्वे तात्पर्य सम्भवति, पूर्व प्रमाणान्तरेणाप्रतीतेः, क्रियासाधा- रणशक्तावपि लोके लक्षणैव पचेतेत्यच हि पाककार्य- वापेच्या कार्यात्वत्वविशिष्टस्य कार्यत्वस्य शक्यतावच्छेदकस्य गुरुत्वात् विनिगमकाभावाचेति वाच्यं । कृतिमाध्यत्वत्वरूपकार्यत्वत्वापेक्षया प्रागभावप्रतियोगित्वादिरूपस्य धर्मत्वरूपस्य वा कार्यात्वस्य लघु- बादित्यभिप्रायः । वस्तुतस्तु लाघवालिङमात्रस्य कृतावेव शक्तिः माध्यत्वं संसर्गः वेदे च प्रागभाववत्त्वादिरूपकार्यत्वाश्रये धर्मिणि लक्षणेत्येव ज्यायः । ननु लोकस्थले कार्यत्वरूपेणापूवमेवार्थोऽस्तु किं लक्षणयेत्यत पाह, 'न चेति, 'पूर्वमिति, वेदे तु अनादि- लिप्रवाहादेवाध्यापकानामपूर्वावगमात्तत्र तात्पर्य्यसम्भव इति भावः । वस्तुतोऽपूर्व लोके बाधितं मानाभावादित्येव द्रष्टव्यं । ननु लिङः शनिग्रहे क्रियाभिवधर्मिणो विषयत्वेऽपि कार्यत्वस्य शक्य- तावच्छेदकतया क्रियायां शक्तिरस्त्येव तथाच लोकेऽपि पाकः कार्याभिन्न इत्यभेदान्वयबोधस्य तथैवोपपत्तौ किं लक्षणयेत्यत- पाह, 'क्रियामाधारणेति, 'लक्षणेव' कार्यवे लक्षणैव, 'पाककार्य- तावगम्यत इति आधाराधेयभावमम्बन्धेन पाकविशेष्यककृतिमाध्य- त्वप्रकारकान्वयबोधो जायत इत्यर्थः, अन्यथा प्रवृत्त्यनुपपत्तेस्तथाच प्रवर्तकज्ञानानुरोधालक्षणेति भावः । इदञ्चाभ्युपगमवादेनोकं वस्तुतो *. ननु लोकेऽपि म लक्षणा किन्वपूर्वबोध एवास्तु इत्यत आह, 'न चेति, "क्रियेति, एतचाभ्युपगमवादेन बन्यथा नित्यस्थलेऽगतेरिति बोध्यं ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्हेऽपूर्ववादः । तावगम्यते, तब कार्यत्वे लिङस्तात्पर्य लाघवात् । न धर्मिणि क्रियाया धातुलभ्यत्वात् । तदाहुः, तात्पर्य्याड्डि वृत्तिर्न तु वृत्तेस्तात्पर्यमिति, तृतीयायाः करणत्वैकत्ववत् कार्य कार्यत्वञ्च न स्वतन्त्रं शक्यं धात्वर्थ-प्रत्ययार्थयोरभेदान्वयबोधस्याव्युत्पन्नतया क्रियामाधारणश- कावपि शक्त्या नोपपत्तिरन्यथा नित्य-निषेधस्थलेऽपि तथान्वयबोध- सम्भवादालाभापत्तेरिति ध्येयं । ननु लोके पचेतेत्यादौ कार्यत्वे लिडोलक्षणायां लिपदात् कार्यत्वरूपेण पाकोपस्थितिद्वारा पाक- विशेष्यककार्य्यत्वप्रकारकान्वयबोधो जायतामिति वस्तात्पर्य्यमनुपपत्रं लिडो लक्षणया कार्यत्वमाचोपस्थापकत्वादित्यत आह, 'तत्रेति, 'कार्य्यवे' कार्य्यवोपस्थितौ। 'तात्पर्य्याद्धौति लोके लाघवात् केवल- कार्यवोपस्थितौ लिङस्तात्पर्य्यात् केवलकार्यत्व एव वृत्तिरित्यर्थः, 'न तु वृत्तेरिति, अन्यत्रेति शेषः । इदमापाततः लौकिकतात्पर्य्यस्य पुमिच्छानियन्त्रितत्वात्तत्र लाघवस्याकिञ्चित्करत्वात् । वस्तुतस्तु ता- त्पर्य्यमत्वेऽप्याकाङ्क्षानुरोधेन लक्षणाया अभ्युपगम इत्येव तत्त्वं । ननु तथापि यन्मते वेदस्थले कृतिमाध्यत्वरूपकार्यत्वाश्रये लिङः पति- स्तन्मते कृतिमाध्यत्वरूपकार्यत्वस्यापि विशेषणविधया शक्यतया लोके शाक्त्येव तादृशकार्यत्वोपस्थितिसम्भवात् किं लक्षणयेत्यत पाह, 'हती- याया इति। 'न स्वतन्त्रं शक्यमिति, धम्यंशे विधेनिर्विकल्पकत्याप- तत्रापूर्बानीकर्त्तमते इदमित्यन्ये । 'क्रियाया इति, अनन्यलभ्यतया न तत्र तात्पर्य तदभावाच्च सत्यपि वृत्तिस्तत्राप्रयोजिकेति भावः । न चैवं नौलो ·तत्वचिन्तामणौ किन्तु विशिष्टं विशिष्टाच विशेषणमन्यदेवेति कार्यत्वे लक्षणा। न च कार्यत्वविशिष्टधर्म्युपस्थितावपि धर्य- शमपहाय क्रियायां कार्यत्वान्धयोऽस्तु किं लक्षणयेति वाच्यं। न हौतरधर्मिगतत्वेनोपस्थितस्य धय॑न्तरा- काहास्ति, अतः स्वतन्त्र कार्यत्वोपस्थितये लक्षणा यथा पुरोडाशकपालेन तुषानुपवपतीत्यच पुरोडा- शार्थितया तदन्वितत्वेनोपस्थितस्य कपालस्य नोपवा- तेरिति भावः। 'कार्यत्वे लक्षणेति कृतिमाध्यत्वरूपकार्यत्वविशिष्ट- शक्तिवादिनामपि तादृशकार्यत्वे लक्षणेवेत्यर्थः, 'गतत्वेन' विशेषणत्वेन, 'खतन्त्रेति इतराविशेषणतयेत्यर्थः, तुषानुपवपतीत्यति, पुरोडागाय कपालं पुरोडाशकपालमिति चतुर्थोममासे मतीति शेषः, 'पुरोडा- शार्थितयेति पुरोडाशप्रयोजनकत्वरूपेणेत्यर्थः, 'तदन्वितत्वेनेति पुरो- डाशप्रयोजनकरूपपुरोडाशपदार्थान्वितत्वेन भाब्दानुभवविषयस्य क- . घट इत्यादौ नौलपदं नौलमात्रपरं स्यात् न तु धर्मपरं अन्यलभ्यत्वादिति वाच्यं । तुल्यविभक्तिकप्रातिपदिकार्थयोरभेदान्वयस्यैव व्युत्पत्तिसिद्धत्वादि- त्याहुः । थाकाजगनुपपत्तेस्तथात्वमित्यन्ये । ननु विशेषणस्य कार्यत्वस्य विशिरप्रविधतया न शक्यसम्बन्धस्तस्य भेदाधिष्ठानत्वादित्यत बाह, 'वि- शिवाचेति । न च 'किन्तु कार्यत्वमात्र इत्ययेतनेन विरोधः, तस्याभ्युपगम- रोत्या क्रियानिरासपरत्वादित्येके । मतान्तरेण तदित्यन्ये । 'यथेति, मनु घटार्थेन दण्डेन गामभ्याजेत्यादावपि लक्षणा स्यात् । यदि च वाक्यैकवाक्य- न्वयेन निराकासत्वं तदा प्रकृतेऽपि तुल्यमिति चेदत्राहः, वेदे न्यायकव्यं तात्पर्यमिति लाघवादुभयप्रयोजनान्वये तात्पर्याभावादत्र लक्षणा जोध ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे ऽपूर्ववादः । पाकाहोति स्वतन्त्रकपालोपस्थितयेऽधिष्ठानलक्षणा। पालस्येत्यर्थः, 'नोपवापाकाङ्क्षति, एतच्च जिज्ञासायोग्यताकासावा- दिमते, एकप्रयोजनकत्वेनावगतस्य प्रयोजनान्तरे जिज्ञामाया श्रम- भवात्, न ह्यमुकस्यास्य किं प्रयोजनमिति जिज्ञासा सम्भवतीति भावः। 'खतन्त्रकपालोपस्थितय इति पुरोडाशप्रयोजनकानन्वितत्वेन कपा- लभाब्दबुद्धये इत्यर्थः, 'अधिष्ठानलक्षणेति पुरोडाशपदस्य पुरोडा- शाधिष्ठाने मृण्मयपात्रे लक्षणेत्यर्थः, एवञ्च पुरोडाशाधिष्ठानाभित्र- कपालेन तुषानुपवपतौत्यन्वयबोधः, पुरोडाशस्य कपालमिति षष्ठी- तत्पुरुषः पुरोडाशश्च तत्कपालञ्चेति कर्मधारयो वा समास रति भावः । 'उपवापः' स्फोटनं, यद्यप्यत्र इतरविशेषणतया उपस्थिति- निबन्धनं न निराकासात्वमपि तु प्रयोजनान्तरवत्त्वोपस्थितिनिबन्ध- नमेवेति दृष्टान्त-दान्तियोमहवैषम्यमेव तथापि निराकाङ्गत्वनि- बन्धनलक्षणांशमाचे दृष्टान्तः । एतचापाततः जिज्ञासायोग्यताया- श्राकासात्वाभावात् घटजनकेन दण्डेन गामभ्याजेत्यत्राप्येवंरूपेण नि- राकाश्तयाऽन्वयबोधानुपपत्तेः । किञ्चावान्तरवाक्यार्थबोधपूर्वकम- हावाक्यार्थबोधेऽप्येवंरूपेण निराकाङ्गत्वं तथापि खले कपोतन्यायेमा) युगपत्तथान्चयबोधे न काप्यनुपपत्तिः। वस्तुतस्तु वेदस्थले एकप्रयो- (१) वृद्धा युवानः शिशवः कपोताः खले यथामौ युगपत् पतन्ति । तथा तथामौ युगपत् पदार्थाः परस्परेणान्वयिनो भवन्तौति न्यायेनेत्यर्थः । न्यायविषयेऽपि तात्पर्य्यादुभयत्र तदविरोधादुभयान्वयवोधान लक्षणेति दिक् । ननु लोके क्रियाकार्यात्वं वेदे तु अपूर्वकार्यत्वं लिएर्थ इति व्युत्पत्ति- ·तत्वचिन्तामो न च व्युत्पत्तिविरोधः, न हि लोके क्रियाकार्यत्वे शक्तिरवधारिता, येन विरोधो भवेत्, किन्तु कार्य- त्वमात्रे क्रियाया धातुलभ्यत्वात् । न च धर्म्यन्तरे शक्तावपि तद्भङ्गः, तस्मात् प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वं जनकत्वविशिष्टस्य प्रयोजनान्तरेण नान्चयः श्रानुपूर्वी भेदेन व्युत्पत्ति- भेदात् वेदानुपूर्वी स्थले तथैव व्युत्पत्तेः सकलवैदिकैकवाक्यतया तथा निर्णेतत्वादित्यधिष्ठानलक्षणेत्येव तत्त्वं । 'व्युत्पत्तिविरोध इति लोके खिङत्वावच्छेदेन क्रियानिष्ठकार्यताबोधकत्वमवधारितं वेदे च कार्य धर्मिणि लिङः शक्तौ तद्भङ्ग इत्यर्थः, 'लोक इति, लिवावळे- देनेति प्रोषः, 'क्रियाकार्यत्वे शक्तिः' क्रियाविशेष्यककार्यवानुभव- जनकता, 'कार्यत्वमात्र इति 'शकिरवधारितेत्यनुषज्यते, 'पतिः' अनुभवजनकता। 'न चेति, वेदस्थले इति शेषः, 'धर्म्यन्तरे' कार्य धर्मिणि, 'तझा इति, क्रियानिष्ठकार्यत्वस्यैव लिङा बोधनादिति भावः । ननु तथापि लोकस्थले लिङः क्रियानिष्ठकार्यताबोधकतया प्रत्यान्वितखार्थबोधकवं लिम्वावच्छेदेन सिद्धं कार्य धर्मिणि भक्तौ च तद्भङ्गः कार्य धर्मिण्येव खिङर्थकार्यात्वान्वयादित्यत आह, 'तस्मादिति लोकस्थले लिङः क्रियान्वितकार्यताबोधकत्वादित्यर्थः, विरोध इत्यत बाह, 'न चेति । नन्वेवमपि तत्र कार्यत्वेन धम्भिौति विरोध एवेत्यत बाह, 'न चेति तस्या एव शक्त क्रियातिरिक्तधम्मिविषय- वमात्रं कथ्यते न तु ना इत्यर्थः । ननु प्रकृत्यर्यान्वितखार्थप्रतिपादकत्वं प्रत्ययानां व्युत्पन्नं, न च यागान्वितकार्यात्वं लिसा बोध्यत इति व्युत्पत्ति- विरोध एवेत्युपसंहरनेव निरस्यति 'तमादिति । 'क्रियेति नियोपनक्षित- ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे ऽपूर्ववादः । प्रत्ययानां गृहीतं प्रत्ययार्थश्चापूर्वमपौति न विरोधः। अस्तु वा लोके लिङः क्रियाकार्यत्वे शक्तिः तथापि तद्भङ्गं विनैव नानार्थन्यायेन वेदे धर्म्यन्तरे शक्तिस्तां विना स्वर्गकामान्वयासम्भवात् । 'प्रत्ययानां ग्रहौतमिति लिङ्प्रत्ययत्वावच्छेदेन ए हौतमित्यर्थः, न तु प्रत्यान्वितयावत्खार्थबोधकत्वमिति भावः । 'प्रत्ययार्थच' लिङ्प्रत्ययार्थश्च, 'न विरोध इति, अपूर्वरूपस्वार्थस्यैव प्रकृत्यान्वि- तत्वादिति भावः। तुय्यत दुर्जनन्यायेनाह, 'अस्तु वेति, "क्रिया- कार्यत्व इति, ‘क्रिया' कृतिः, तस्याः कार्य्यवे तत्माध्यत्वे इत्यर्थः, शकतावच्छेदकञ्च लिन्वमेव वेदेऽपि अपूर्वनिष्ठकृतिमाध्यत्वावग- मादिति भावः । 'नानार्थन्यायेनेति हांदिपदन्यायेनेत्यर्थः, यथा- श्रुते अस्यापि नानार्थतथा नानार्थतुल्यत्वाभिधानस्यामङ्गतत्वापत्तेः, 'वेद' वेदस्थले, 'धर्म्यन्तरे' कार्ये धर्मिणि, शकतावच्छेदकन्तु अत्रापि खित्वमेवेति भावः । तथाच यथा हादिपदस्थले एकमेव हरि- पदत्वादिकं प्रकतावच्छेदकं विष्णुत्व-चन्द्रत्वादिभेदेन शक्यतावच्छे- दकच्च नाना तथा अत्राप्येकमेव लिङवं शकतावच्छेदकं शक्यता- वच्छेदकञ्च कार्यात्वत्वं कार्यत्वञ्च इयमिति फलितार्थः । न च लिङत्वावच्छेदेन कार्य शक्ती लोकेऽप्यपूर्वलाभापत्तिरिति वाचं । प्रागेव समाहितत्वात् तत्रापूर्वस्य बाधितत्वाचेति भावः । कार्यत्व इत्यर्थः । न च पूर्वमपि प्रवृत्तिनिमित्तभेदानानाशक्तिरिति पूर्वा- भेद इति वायं। तत्र कार्यत्वशक्तरेवातिरिक्तधम्मिविषयत्वमात्र कल्यते म तु शत्यन्तरं यत्र तु शाक्यन्तरमेवेत्याशयात् । यद्यप्येवं नानार्थतेव न तु । 46 ·३६२ तत्वचिन्तामणौ अन्ये तु पचेतेत्यादौ धातुनैव पाकः कार्योऽभि- धौयते लिङ् तत्र तात्पर्य्यताहिका न तु शक्ता नियम- सस्तादृश्येव तत्प्रयोगात्, सामान्यशब्दस्य विशेषपर- केचित्तु कार्यत्वशकतावच्छेदकं सामान्यतो लिङत्वमेव कार्य- शकतावच्छेदकन्तु वैदिकलित्वं, अतएव 'नानार्थन्यायेनेत्यपि यथा- श्रुतं मङ्गच्छते नानार्थस्थले शकतावच्छेदकैक्यादित्याहुः । तदमत्, शकतावच्छेदके वैदिकत्वप्रवेशे प्रयोजनविरहादिति थेयं । 'तां विना' कार्य धर्मिणि शक्ति विना, 'स्वर्गकामान्वयेति प्रायनयुक्त्या वर्गकामकृतिमाध्यत्वान्चयासम्भवादित्यर्थः । 'न तु शक्रेति न तु कार्यवे शका लाक्षणिको वेत्यर्थः, तात्पर्य- ग्राहकतामेवोपपादयति, 'नियमत इति, 'तादृश्येवेति पाकादि- विशेष्यककार्यत्वप्रकारकबोधस्थल एवेत्यर्थः, 'तत्प्रयोगात्' लिङ्मयो- गात्, एतनाते केवलं पचेतेत्युको पदार्थोपस्थितिमाचं न त्वषय- बोधः पदार्थद्दयाभावात् किन्तु श्रोदनं पचेतेत्यादावेवान्वयबोध- इति ध्येयं । मनु पाकसामान्यवाचिनः पचधातोः कार्यपाकाभि- धायित्वे लक्षणापत्तिरित्यत आह, 'सामान्येति, 'विशेषपरत्वं विशे- सन्नगयस्तथापि शक्ततावच्छेदकभेदात् तथात्वं लौकिक वैदिकविधिलिङ्ग- स्वावच्छेदेन शक्तिभेदान्नानार्थन्तु नैवमित्याहुः । केचित्त नानार्थे परस्परासीर्णर्थहये शक्तिइयं यत्र चैकशक्ति- विषयकार्यत्वघटिते विशियेऽपरशक्तिरिति नानार्थन्यायाभिधानमित्याहुः । नन्धेवं पचतीत्यादावपि तडौः स्यादित्यत आह, 'लिमिति, शक्तिरेव कथं नेत्यत आह, 'सामान्येति । यथा घटपदेन नौलघटधौः शनयन्तरं ·शब्दाख्यतुरीयख पूर्ववादः । त्वच न वृत्त्यन्तरनिर्वाय, अतएव वर्तमानत्वादौ न लड़ादिशक्तिरिति लोके शक्त्यग्रहात् न व्युत्पत्तिवि- रोध इति, तदसत्, लिङः कार्यत्वेऽशक्तौ पचिपदात् कार्यत्वज्ञानानुपपत्तेः युगपत्तियविरोधात्। न चाज- सबोधकत्वं, 'वृत्त्यन्तरेति लक्षणेत्यर्थः । 'श्रतएवेति धातुत एव वर्तमानवादिप्रकारेण क्रियाबोधसम्भवादेवेत्यर्थः, लड़ादिकन्तु तत्तात्पर्यायाहकमिति भावः । एवञ्च प्रागुक्तव्युत्पत्तिविरोधोऽपि नास्तीत्याह, 'इतौति, ‘लोके' लोकस्थले, 'शक्त्यग्रहादिति लिङ: क्रियानिष्ठकार्य्यताबोधकत्वाग्रहादित्यर्थः, 'न व्युत्पत्तिविरोध इति न प्रागुक्रव्युत्पत्तिविरोधोऽपौत्यर्थः । 'कार्यत्वज्ञानानुपपत्तेरिति धातुना वस्तुगत्या कार्यपाकाभिधानेऽपि कार्यत्वप्रकारकान्वयबो- धानुपपत्तेरित्यर्थः। ननु पचेः कार्यत्वे लक्षण पाके च शतिरभयोः परस्परमन्वयाच्च कार्यत्वप्रकारकान्वयबोधोपपत्तिरित्यत अाह, 'युग- पदिति, 'उभयसाधारणेति शाब्दबोधे उभयसाधारणधर्मस्य लक्ष्य- तावच्छेदकत्वेनाभिमतस्य प्रकारतया प्रभामादित्यर्थः, कार्यात्वत्व- रूपेणैव कार्यत्वस्य पाकत्वावच्छिन्ने प्रकारत्वादिति भावः । ननु कार्यपाकवरूपेण कार्ये पाक एव धातोर्लक्षणास्तु । न च विनि- विनैवेति भावः । 'अतरवेति, धातुनव वर्तमानत्वादिविशिशाभिधानं लड़ा. दिकन्तु तात्पर्य्याग्राहकमिति भावः । 'कार्यत्वेति कार्यत्वप्रकारकज्ञाना- नुमपरित्यर्थः, अतएव घटपदादपि नौलघटधौर्न नौलघटखप्रवारिकेति भावः। लक्षणया तत् स्थादत बाह, 'युमपदिति । न च प्रकरणयवत् ·३६४ तत्त्वचिन्तामणौ इत्वार्था, उभयसाधारणस्यानुपस्थितेरिति दिक। गमकाभावात् प्रत्यय एव किमिति न लक्षण धातुस्तु तत्पर्यग्रा- हकोऽस्तु मङ्ख्याया एव प्रत्ययस्य प्रक्यार्थत्वादिति वाच्यं। प्रत्ययस्य प्रत्यान्वितस्वार्थबोधकत्व नियमभङ्गापत्तेः । न चानन्तधातुषु सक्षणापेक्षया एका भकिर्लघौयमौति वाच्यं । लक्षणाकल्पनाया- प्रदोषत्वात् अन्यथा प्रयजतोत्यादावुपसर्गेऽप्येवश्रामेण प्रत्यापत्ते- रित्यस्वरमादाह, 'दिगिति, दिगर्थस्तु कार्य्यपाके धातोर्लक्षणयां चैत्रः पचेतेत्यादौ चैत्रादेरनन्चयापत्तिः धात्वर्थ-नामार्थयोरन्वयस्या- व्युत्पश्तया कार्यत्वैकदेशे कृतौ चैत्रादेरवयासम्भवात् अन्यथा पत्र- तौत्यादावपि प्रत्यये भनिविलोपापत्तेः धातोरेव पाकानुकूल- कत्यादौ लक्षणासम्भवात् । न च सर्वत्र धातौ लक्षणायां मुख्य- प्रयोगालाभ इति वाच्छं। शोभनं पाचक इत्यादौ तत्मम्भवात् तत्र धातोः पाककर्तरि लक्षणायां सुप्विभक्त्यर्थानन्धयप्रसङ्गात्, न हि धातस्तत्पशतिः, पाकादिपदे मुख्यतायाः साम्राज्याच्च । न च कृतिमाध्यत्वस्थ प्रत्ययार्थत्व एव चैत्रादेः कुत्रान्षय इति वाचं । तदेकदेशे कृतावेव चैचादेरवयात् चैत्रादेः प्रथमान्तपदोपस्थाय- स्वेऽपि विधिलिङस्थले व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् प्रत्ययार्थविशेषणतया अन्षयो व्युत्पत्रः() स्वर्गकामो यजेतेत्यादौ वैदिकस्थले तादृभ- (१) अन्वयस्य व्युत्पन्नत्वादिति गः । कार्यत्वविशिये पाके लक्षणास्तु केवलस्य विशिष्टान्यत्वादिति वाच्यं । युगपड़- वृत्तियाङ्गौकत्त॒मवेन कश्चित्तस्योपपाद्यत्वात् लदिरोधागोकतमते चात्र सदभावात् । एतदभिप्रायेनैवाह, 'दिगिति । योग्यतावलान स्थायित्वादि. ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः । ३६५ यहा जाने पदानां शक्तिः शक्यत्वात्, एवञ्च लिङ्- व्युत्पत्तिभेदस्य त्वयाभ्युपगमात् । अस्तु वा पाख्यातमामान्यशकि- बललभ्यते विशेष्यतयैव चैत्रादेरचयः कतिमाध्यपाकानुकूलकति- मांश्चैत्र इत्यन्वयबोधस्य निरुपद्रवत्वात् । न चैवं कृतिमाध्यपाके धातोर्लक्षणापक्षेऽपि मामान्य शक्तिबललभ्यते विशेष्यतयैव चैत्रादे- रन्वयसम्भव इति वाच्यं । लिङः कृतौ शक्तिस्वीकारे तस्था एव माध्यतासंसर्गेण धात्वर्थविशेषणतया अनुकूलतासंसर्गण धात्वर्थविशे- व्यतया चान्वयसम्भवाद्धातोर्विशिष्टलक्षणाभ्युपगमस्य व्यर्थत्वात् लाघ- वात् माध्यतासंसर्गण कृतिप्रकारकज्ञानस्यैव प्रवर्तकतया कृतिमाध्य- त्वप्रकारकज्ञानविरहेऽपि क्षतिविरहात् । यदप्युकमत एव वर्त्त- मानवादौ न खड़ादिशक्रिरिति, तदपि तुच्छ, धातोर्वर्तमानपा- कादौ लक्षणायां लड़र्थकृतौ वर्तमानत्वाद्यलाभप्रसङ्गात्। न च तत्र वर्तमानत्वाद्यलाभेऽपि न क्षतिरिति वाच्यं । तथा मति कृतिनि- वृत्तावपि पाकस्य विद्यमानतादशायां पचतौति प्रयोगापत्तेः कृते- विद्यमानत्वे भाविपाकदशायां तादृशप्रयोगानापत्तेश्चेति भावः । नन्वपूर्वं व्युत्पत्तिविरह इति पूर्वपक्षे समाधानान्तरमाह, 'यद्दति, 'ज्ञान इति शाब्दबोधविशेषणतावच्छेदकधर्मप्रकारकज्ञान- इत्यर्थः,(२) 'पदानां' पदज्ञानानां, 'शक्तिः' शनिग्रहः, 'शक्यत्वादिति (१) शाब्दबोधविषयतावच्छेदकधर्मप्रकारकज्ञान इत्यर्थ इति ग । लाम इति मतेन कन्ल्यान्तरमाह, 'यद्देति, एतन्मते कार्यववत् साधन- त्वबोधोऽपि शाब्दो न विरुद्ध इत्यपि बोध्यं । 'शक्यत्वादिति, ज्ञानस्येति .

·तत्वचिन्तामणौ पदं एकवोच्चारणे स्थायित्व-स्वर्गजनकत्व-कार्यत्वानां जाने शक्रमिति व्युत्पत्तिः स्थायिज्ञानादिकञ्चोप- स्थितमेव, ततो लिपदेन एकत्रोच्चारणे योग्यता- दिवशत् यागविषयकं स्थायिवर्गजनकं कार्यमित्येक जानमनुभवरूपं प्रचुरद्रव्य-गुण-कर्मविलक्षणविषयं क्रियते। न चैवं नानार्थवदेकैकज्ञाने शक्तिग्रहादेकैक- विषयोऽनुभवो भवेत् न समुदितविषय इति वाच्यं । शक्तिग्रहकाले एकचोच्चारण इति विशेषणमहिमा अर्थस्य शक्यत्वेऽपि ज्ञानस्य भक्रिविषयत्वादित्यर्थः, तत्प्रकारकशकि- ग्रहादेव तत्प्रकारेण तदाश्रयव्यक्तिभानमिति भावः । 'खिङ्- पदमेकचोचारण इति लिङपदविषयकमेकज्ञानमित्यर्थः, 'स्थायि- वेति स्थायित्वादिप्रकारकज्ञाने शनमित्यर्थः, 'व्युत्पत्तिः' शनिग्रहः, 'स्थायिज्ञानादिकच्चेति स्थायित्वादिप्रकारकज्ञानश्चेत्यर्थः, 'लिपदे- नैकोच्चारण इति लिङ्पद विषयकैकज्ञानेनेत्यर्थः। “एकैकज्ञाने' एककप्रकारकज्ञाने, 'न समुदितविषय इति, महदुच्चरित इत्या- दिनियमात्() इति भावः । 'शक्रिग्रहकाख इति लिङ्पदचान- (१) सचदुश्चरितः शब्दः सकृदयं गमयतीति नियमादित्यर्थः . शेषः, शक्य एव शोचितत्वादिति भावः। अर्थस्य तु शक्यज्ञानविषयतया शक्यत्वोक्तिरिति ध्येयं । 'स्थायित्वेति स्थायित्वादिप्रकारके स्थाय्यादिज्ञाने शक्षामित्यर्थः । अतएवाह, 'स्थायौति, प्रत्येकमिति शेषः। 'एकैकेति, ·शब्दाख्यतुरोयख पूर्ववादः । तत्सम्भवात्, नानार्थे तु प्रमाणाभावेन गौरवेन शक्तिग्रहे तस्याप्रवेशात्। तथाप्यमौषां समूहालम्बनं स्यान्न तु परस्परं वैशिष्ट्यज्ञानमिति चेत्, न, सा- काङ्गधर्म-धर्मिगोचरैकज्ञानस्यैव विशिष्टज्ञानत्वात्, न च समूहालम्बनसम्भेदः। तस्य निराकाङ्गविषय- स्थोकरीत्या शक्रिग्रहेत्यर्थः, तथाच तदतिरिक्तस्थले मकदुचरित- इत्यादिनियम इति भावः । 'प्रमाणभावेनेति, युगपन्नानार्थानुभ- वाभावेनेति भावः। तथापौति, वैशिष्यांशे शनिग्रहविरहादिति भावः । 'माकाङ्केति साकाङ्क्षौ यो धर्म-धर्मिणौ तदुभयगोचरैक- ज्ञानस्येत्यर्थः, 'समूहालम्बनमम्भेदः' समूहालम्बनाविशेषः। 'निराका- क्षेति, प्राकासा च तन्मते पदार्थान्तरं तच्च न समूहालम्बनज्ञाने इति भावः । वृत्तिरूपा भक्तिः कार्यानुकूला शक्तितोऽन्यैव अतः मा माक्षादर्थनिरूपितापि सुवचा इति मतमाश्रित्यापि व्यधिकरण- विशिष्टस्य प्रागनुपस्थितेरिति भावः । 'प्रमाणाभावेनेति, प्रकृते च खर्ग- कामान्वयानुपपत्तेरेव मानत्वादत एव गौरवं न दोषायेति भावः । प्रवते नानार्थानुभवबलादेव तत्ववेश इत्यन्ये। 'तथापौति शक्तिग्रहकाल इव स्थाय्यादीनां वैशिध्यज्ञानमभेदज्ञानं न स्यादित्यर्थः । यहा स्थायित्वादीनां एकस्मिन् धम्मिणि सामानाधिकरण्यज्ञानं न स्यादित्यर्थः । यद्यपि प्रत्येक- मप्युपस्थितानामाकाङ्खादिवशात् संसर्गबोधः सम्भवत्येव तथाप्यम्धुपेत्य ख- मतेन समाधत्ते, 'साकाति बरहौतासंसर्गेत्यर्थः, 'सम्भेदः' अविशेषः । नन्वेवं नित्यस्थले का गतिः तत्र खर्गजनककार्याभावात् कथं वा अपूर्बलाम- ·तत्वचिन्तामणो त्वात्। अस्तु वोपस्थितेष्वगृहीतासंसर्गेषु स्थायित्व- स्वर्गजनकत्व-कार्यान्वेषु शक्तिः अगृहौतासंसर्गक- स्थापि विशिष्टज्ञानसमानशौलत्वात् अत उक्त न्यायेन तावहिषयकमेकं ज्ञानं लिपदेन जन्यते । एवमेवा- लौकिकार्थेषु स्वर्गादिपदेषु शक्तिग्रहः । ननु भव- नानाधर्मविभिष्टनिरूपितेकशक्रिमभ्युपेत्य समाधत्ते, 'अस्तु वेति, 'उपस्थितेवग्टहीतासंसर्गम्वित्यनेन संसर्गानन्तर्भावेन धर्म-धर्मिशक्का- वपि विणकलितोपस्थितेरेवासंसर्गाग्रहमहकारेण समूहासम्बनविल- क्षणशाब्दबोधजनकत्वमिति सूचित) । 'शक्तिरिति शक्रियह इत्यर्थः, धर्म शक्रियहादेव तत्प्रकारेण धर्मिण उपस्थितिः यथा जाति- प्रत्येव व्यताभ इति भावः । अशक्यस्य वैशिक्ष्यस्याभानेऽपि न चतिरित्याह, 'अग्टहौतेति, 'प्रग्रहौतासमर्गकस्य' असंसर्गाग्रहजन्य- ज्ञानस्य, 'विशिष्टज्ञानेति विशिष्टवैशिघ्यावगाहिज्ञानेत्यर्थः, 'त- इति नानार्थेषु शकेरैक्यादित्यर्थः, 'उकन्यायेनेति तावदर्थनिरूपि- तैकशक्तिमतवदित्यर्थः, 'एवमेव' विश्टर खविशेषण-विशेष्यमवगाव, 'खर्गादिपदेविति, तत्र दृःखामम्भेदादिविशिष्टसुखादेरर्थस्य प्रमा- पान्तरानवगम्यत्वादिशिष्टविषयकशनिधियोऽसम्भवादिति भावः । एतच्च विधिशेषस्थार्थवादस्य प्रामाण्यं नास्तौत्यभिप्रेत्य, अन्यथा यन्त्र . (१) वृत्तिरूपेत्यादिः सूचितमित्यन्तः पाठः गपुस्तक नास्ति । इति चेत्, न, अयोग्यतया खर्गजनकत्वांशमपहाय स्थायिकार्यमित्येवा- न्वयादित्येक। लक्षणया तथा बोध इत्यन्ये । न च वैद्यकलिडादौ का ·शब्दाख्यतुरीयखगडेपूर्ववादः । तूक्तप्रकारेण शक्तिग्रहस्तथापि लिङ्पदात् यागवि- षयककार्यानुभवे सत्यपूर्वलाभात् . स्वर्गकामान्वयः सम्भवतीत्युपपादकप्रतिसन्धाने प्रसिद्धार्थस्वर्गकामपद- समभिव्याहारान्यथानुपपत्त्या लिङः कायँ शक्ति- कल्पनं । न हि प्रथममुपपादकप्रतिसन्धानं विनार्था- दुःखेन मम्भिनमित्यर्थवादादिशिष्टार्थेऽपि स्वर्गपदशक्रिग्रहसम्भवात् तचोकरीत्यनुशरणवैयर्थप्रसङ्गात्, उपपादकप्रतिसन्धाने लिङ्पद- स्य वर्गकामान्वितखार्थबोधकत्वरूपवर्गकामसमभिव्याहारानुपपत्त्या कार्ये शक्तिः कल्प्या क्लप्तायाञ्च भनौ अपूर्वोपस्थित्या तद्घटि- तस्य लिङो यागविषयक कार्यानुभावकत्वरूपस्य उपपादकस्य ग्रह- इत्यन्योन्याश्रयमाशङ्कते, 'नन्वित्यादिना, 'सम्भवति' उपपद्यते, तथाच लिङः कार्यानुभावकत्वं स्वर्गकामान्वितस्वार्थबोधकत्वोपपादकमिति पर्यावमितः प्रतिसन्धानाकारः, तदुपपादकत्वञ्च खाभावव्यापकतद- भावकत्वं, खर्गकामसमभिव्याहारानुपपत्त्या तदनुपपत्तिमिद्धका-- नुभावकताया अपूर्वानुभावकतायां पर्यवसानादिति भावः । का- र्यादिपर्दै कार्यानुभावकत्वग्रहात् कार्यानुभावकत्वसामान्यस्योप- पादकत्वग्रहे उपपाद्यवत्तया प्रतौते खिपदे कार्यानुभावकत्व- सामान्यं मियत् कार्यान्तरानुभावकत्वबाधेनापूर्वरूपकार्यानुभाव- गतिः तत्र धादुसाम्यद्वारा साधनत्वानात् क्रियायामेव कार्यान्वयादिति वाच्च। तदतिरिक्तलिए एव उक्तशक्तिग्रहादियेके । लक्षणया तथान्वय- इत्यन्ये ।

·तत्वचिन्तामणौ पत्तिः सम्भवति। न च शक्तिकल्पनात पूर्व उपपाद- कशरीरनिविष्टमपूर्व ज्ञातमिति चेत्, तत् किं य एव विशेष उपपादकः पक्षधर्माताबलात् सिध्यति तत्प्र- तिसन्धानमर्थापत्तौ कारणं तथात्वे पूर्व गृहौतमा- घस्य कल्प्यत्वे कल्पनोच्छेदापत्तिः। तस्मात् यथा सामान्यतोभोजनस्य पौनत्वसम्बन्धावगमात् उपपाद- कतर्के सति कल्पनातो विशेषावगमः यथा वा कलं पर्यावस्यति । न च तादृशविशेषस्योपपादकत्वेन ज्ञानमर्थापत्ति- प्रवर्तकमिति समाधत्ते, 'तकिमित्यादिमा, 'कल्पनोच्छेदापत्ति- रिति देवदत्तादौ प्रतीयमानपौनत्वानुपपत्त्यापि तदुपपादकदेवद- तौयभोजनादिरूपापूर्ववस्तुसियुच्छेदापत्तिरित्यर्थः, 'पौनत्वसम्बन्धा- वगमात्' पौनत्वोपपादकत्वावगमात्, "विशेषावगम इत्यनेनास्यान्वयः, 'उपपादकतर्के मतौति यदि देवदत्तो भोजौ न स्यात्तदा पौनो न स्थात् इत्यादिविषयपरिशोधकतर्के मतौत्यर्थः, तदपेक्षा चानु- मान वार्थापत्तावपि बलवत्या इच्छाघटितविपरीतशामामय्या- निरामदारा इत्यवधेयं । अथ वा 'तर्कपदं संशयपरं, संशयव पक्ष- ताघटकः अनुमान इवार्थापत्तावुपयुज्यते । अथ वा 'पौनत्वसम्बन्धा- वगमात्' पौनत्वकारणताग्रहात्, 'उपपादकतर्के' पौनत्वरूपोपपाचे भोजनरूपोपपादकान्वय-व्यतिरेकव्याप्तिज्ञान इत्यर्थः, तर्कपदर करणव्युत्पत्त्या व्याप्तिज्ञानपरत्वात्, 'कल्पनातः' कल्पनासामग्रोतः न हि तन्मते कल्यज्ञानमपि पूर्व मन्यते इति चिन्यं । गर ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे पूर्ववादः । सामान्यशक्तव्यक्तिवाचकपदेन समभिव्याहारवशाहि- शेषाभिधानमेवमचापि कार्यमाववाचकत्वे कार्यवि- शेषलाभः सम्भवतीति तर्कितोपपादकप्रतिसन्धानाद्- भवत्यर्थापत्त्या शक्तिकल्पनं, यागविषयकच कार्य न घटादि तस्य सविषयकत्वाभावात, विषयत्वञ्च ज्ञान- घटयोरिव स्वभावसम्बन्धो वा तन्निरूपणाधीननिरूप- 'विशेषावगमः' भोजनत्वेन वस्तुगत्या अपूर्वदेवदत्तीयभोजनव्यकि- मिद्धिः । प्रमाणान्तरादपूर्वव्यक्तिलाभस्थले सामान्यतः मिद्धिं दृष्टा- न्तयति, 'यथा वेति, 'ममभिव्याहारवशात्' समभिव्याहतानयनाद्य- बाधात्, 'विशेषाभिधानं' अपूर्वव्यक्रिविशेषलाभः, 'कार्यमाववाचकत्वे' कार्यसामान्यानुभावकत्वे, सिध्यतौति शेषः। 'कार्यविशेषलाभः' कार्यत्वेनापूर्वरूपकार्यानुभावकत्वलाभः। अपूर्वताभवीजं कार्यान्त- रस्य यागाद्यन्वयायोग्यत्वरूपं दर्शयति, 'यागेति, 'मविषयकवा- भावादिति यागविषयकत्वाभावादित्यर्थः, 'विषयत्वञ्चेति, प्रकृत- इति शेषः । यागापूर्वयोस्तादृशखरूपसम्बन्धे मानाभावादाह, 'तदिति तन्निरूपणधौननिरूपणविषयत्वमित्यर्थः, 'तत्' अपूर्व । नन्वेवं यागविषयकयत्किञ्चिन्त्रिरूपणव्यक्तघटादिनिरूपणस्याप्यधौन- शाब्दबोधे घटादिकार्यान्वय एव कथं नेत्यत आह, 'यागेति । नन्वपूर्व- मपि घटवनिर्बिषयकमेवेति कथं तथेत्यत आह, 'विषयत्वञ्चेति सहिषय. कत्वञ्चेत्यर्थः । 'ज्ञानेति घटज्ञानस्येत्यर्थः । ननु स्वभावसम्बन्धो विषयादि- साधारण इत्यत बाह, 'तनिरूपणेति यागनिरूपणाधौन-निरूपणत्यमि- ·३७२ तत्वचिन्तामणौ गत्वं वा तत्सानसंविसंवेद्यत्वं वा व्यावृत्तसाधनत्वं वेति। अस्ति हि याग-दान-होमजन्यापूर्वाणां तुल्य- तया घटादेरपि यागविषयकत्वापत्तिः। न च तत्रिरूपणाधौन- मानविषयत्वं तद्विषयत्वमिति वाच्यं । अपूर्वमप्रतीत्यापि याग- पदादितो यागपतौतेरसम्भवापत्तेरित्यत आह, 'तदिति। ननु तत्समानसंविसंवेद्यत्वं तद्विषयकधीविषयत्वं तद्विषयकयावद्धौविष- यत्वं वा, नाद्यः यागे घटादिविषयत्वस्याप्यापत्तेः, नान्यः यागे- ऽपूर्वविषयवस्थाप्यनापत्तेरित्यत श्राह, 'व्यावृत्तेति अमाधारण- कारणत्वमित्यर्थः, यागविषयककार्यत्वरूपेण ध्वंमभानवारणाया- माधारणत्वप्रवेशः । वस्तुतस्तु पुरुषोत्तममुखं पश्येदित्यत्र पुरुषोत्त- ममुखदर्शनविषयककार्यत्वरूपेण संस्कारभानवारणाय तत्प्रवेशः, असाधारण्यञ्च अन्वयितावच्छेदकव्याप्यनानाव्यतिवृत्तिधर्मावच्छिन्न- बमित्येव मारं। असाधारणकारणत्वमेव व्यवस्थापयति, 'अस्ति हौति, 'तुल्यरूपेति, यागनिष्ठतत्कारणतायाः मकलकार्यमाधारण- त्यर्थः, एतदपि यागज्ञानादावतिप्रसक्तमत आह, 'तत्ममानेति, यदा कदाचित् समानवित्तिवेद्यत्वं घटादावधि नियमेन प्रकृतेऽप्यसम्भवतीत्यत- आह, 'व्यारत्तेति व्यावृत्तसाधनत्वं यागस्य विषयत्वं तत्साध्यत्वमपूर्व- सविषयकत्वं इत्यर्थः, एतश्च प्रागनुपस्थितमपि संसर्गमर्यादया भासत इति समर्तव्यं । व्यारत्तत्वमुपपादयति, 'अस्ति होति, अनभिसंहितपरखत्वापत्ति- पलस्त्यागो यागः, अभिसंहितपरखत्वापत्तिपलस्त्यागो दानं, देशविशेष- गतव्यप्रक्षेपोपाधिकस्त्यांगो होम इत्याहुः । 'तुल्येति यागापूर्वस्य दाना- दिव्यारत्तो यागः कारणमेवमन्यत्रापौत्यर्थः । यद्यप्येतदपि तज्जन्यखर्गादा- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे ऽपूर्ववादः । २०३ रूपसाधनान्तरव्यवच्छेदेन प्रत्येकमात्रजन्यत्वं । तदुक्तं, "विशब्दो हि विशेषार्थः सिनोतिबन्ध उच्यते। विशे- षेण सिनोतौति विषयोऽतो नियामकः” इति । ननु येन रूपेण शक्तिग्रहः तेन रूपेण कार्यत्वशक्तालिङ- पदालक्षणया कार्योपस्थितौ योग्यतादिवशादपूर्वला- ज्ञानाद्यात्मककारणन्तरव्यावृत्तत्वेनेत्यर्थः, 'प्रत्येकमात्रजन्यत्वं' यागा- दिप्रत्येकमात्रनिष्ठजनकतानिरूपकत्वं । विषयशब्दस्य व्यावृत्तजनक- ताश्रयवाचित्वे साधकमाइ, 'तदुक्रमिति, 'विशेषार्थः' व्यावृत्तवार्थः, 'बन्धः' जननं, 'मिनोनौतौति, व्युत्पत्त्येति शेषः, 'नियामकः' व्यावृत्तजनकताश्रयः । 'शनिग्रह इति मौमांसकस्य तव प्रक्रिया- इत्यर्थः, 'तेन रूपेणेति 'कार्योपस्थितावित्यत्रान्वेति, अतएव(१) शक्तिलाघवं लौकिकव्युत्पत्त्यनतिक्रमश्च भवतीति भावः । नमु अपूर्वस्य शक्यसम्बन्धितया अनवगमात् कथं लक्षणयोपस्थितिः (१) एवञ्चेति ग० । वतिप्रसक्तं तथापि तद्यारत्तं निर्वाच्यं, एतदतिप्रसक्तिन दोषायेत्यप्याहुः । वस्तुतः खभावसम्बन्धविशेष एवेतरयारत्तस्तदिति बोध्यं । अत्र वृद्ध- सम्मतिमाह, 'तदुक्तमिति, 'विशेषणेति अन्यतो व्यारत्या असाधारण्येने- त्यर्थः, 'सिनोति' सम्बधाति जनयतीति यावत् । ननु वेदेऽपि लिडः कार्य- त्वमात्र एव शक्तिरस्तु धर्मिणोऽन्यलभ्यत्वादित्याशकते, 'नन्विति, तथाच न व्युत्पत्तिविरोधोऽपौति भावः । 'कार्योपस्थिताविति येन रूपेण वन्मते शक्तिः तेन रूपेण लक्षणया कार्योपस्थिताविति बोध्यं । ननु लक्ष्यापूर्वा- ·সাব্বিামী भोऽस्तु कार्यस्मरणं हि अन्विताभिधानोपयोगि न त्वपूर्वस्मरणं तच्च पदेन पदार्थेन वेति न कश्चिबिशेषः, कार्यश्च शक्यकार्यत्वसम्बन्धितयावगतमेवेति चेत्, न, लिङो लाक्षणिकत्वेनापूर्वाननुभावकत्वात् । न चेत- रान्वितस्वार्थशक्तस्य यज्यादिपदस्येतरदपूर्वमादायानु- भावकत्वमिति वाच्यं । इतरोपलक्षितस्वार्थान्वयमात्रे हि पदानां शक्तिन वितरच गौरवात् पदान्तरलभ्य- स्थादित्यत आह, 'कार्य्यस्मरणं हौति कार्यत्वरूपेण यत्किञ्चित्- कार्यस्मरणं हौत्यर्थः, अन्यथा कार्यशक्त्यभ्युपगमेऽप्यगतेरिति भावः । 'तच्च' कार्यत्वप्रकारककार्यस्मरणञ्च, 'पदेन' लिङ्पदेन, ‘पदार्थन वा' या लिङपदोपस्थापितेन कार्यत्वेन वा, एतच्च लक्षणायां मुख्यार्थ एव पदस्मारितो लक्ष्यार्थस्मारक इति मम्प्रदायमतानुसारे- यो। 'कार्यवेति कार्यात्वरूपेण यत्किञ्चित् कार्यवेत्यर्थः । 'अपू- ऑननुभावकत्वादिति अपूर्वाननुभावकत्वप्रमादित्यर्थः। अचेष्टा- पत्तिमाशङ्कते, 'न चेति, 'इतरान्वितखार्थशकस्य' इतरान्वितस्वार्था- नुभवशकस्य, इतरनिष्ठविषयतानिरूपितस्वार्थविषयताशाल्यनुभवश- कस्येति यावत्, 'यज्यादिपदस्य' यज्यादिपदस्यैव, 'इतरोपलचितेति इंतरविषयत्वाविशेषितखार्थानुभवत्वावच्छिन्नेत्यर्थः, 'न वितरत्र' न भरणे कथं लक्षणेत्यत अाह, 'कार्यस्मरणमिति, अन्यथा शक्तिपक्षेऽप्य- प्रतीकार इति भावः । पूर्वस्यैव तौरस्मारकत्वमिति मतेनाह, ‘पदार्थे- नेति । न च कार्यत्वोपस्थितिः शक्तौति युगपत्तियविरोधः, विशि- ·शब्दाख्यतुरोयखगडेऽपूर्ववादः । त्वाच्च । लक्षणायाञ्च तौरोपलक्षितान्वयशालिस्वार्था- नुभावकत्वमितरपदस्य तौरस्य तु संस्कारादुपस्थिति- रसन्निहितेनान्विताभिधानाभावात्। न चापूर्व सं- वितरत्व-विषयत्वमन्तर्भाव्य । नन्वेवं गङ्गायां घोष इत्यत्र कथं तौरवृत्तित्वानुभव:(१) इत्यत आह, 'लक्षणायाञ्चेति गङ्गायां घोष- इत्यत्र चेत्यर्थः, 'तौरोपलक्षितेति वस्तुगत्या तौरनिरूपितवृत्तिता- शालीत्यर्थः, 'दतरपदस्य' घोषादिपदस्य, न तु तौरानुभावकत्व- मिति शेषः । 'तौरस्य' तु तौरवृत्तित्वस्य तु, तथाच लक्षणस्थले लक्ष्यस्मृतिरेव न तु तत्र तस्य शाब्दानुभवे प्रवेश इत्यभिमानः । नम्वन्वयबोधे तौरवृत्तित्वस्याप्रवेशे किं तस्य मतेरित्यत आह, 'श्रमविहितेनेति अनुपस्थितेनेत्यर्थः, 'अन्विताभिधानेति, तौर-. वृत्तिर्घोष इति विशिष्टव्यवहारासम्भवादित्यर्थः, तथाच माकाज- ज्ञानदयस्यैव तत्र विशिष्टव्यवहारजनकत्वमिति भावः । पिचरणस्तु ननु यदि तौरवृत्तित्वस्य संस्कारादुपस्थितिस्तदा कथं न शाब्दानुभवे भानमित्यत पाह, 'श्रमविहितेनेति शया- नुपस्थितेनेत्यर्थः, 'अन्विताभिधानेति शाब्दानुभवासम्भवादित्यर्थ- इति प्राः । (१) तौरवत्तित्वान्वय इति क० । छस्य केवलान्यतया प्रवरजयवत्तदभ्युपगमात् । तर्हि गङ्गायां घोष इत्वत्र का गतिरित्यत आह, 'लक्षणयाचेति, 'असन्निहितेनेति पनासनेनेत्यर्थः, पदजन्योपस्थितेरेवासत्तित्वादत्र च पदार्थस्यैवोपस्थापकत्वाभ्युपगमादिति ·तत्त्वचिन्तामणै कारविषयः। किश्च यजिपदेन स्वर्गकामकार्यविषयो याग इत्यनुभवोभवेत् लक्षणायामितरपदस्य लक्षणी- यविशेषणस्वार्थविशेष्यकानुभवजनकत्वात्। न चैता- दृशो बोध आकाचितः। न च यागाविशेषितकार्य- मात्रेण स्वर्गकामान्वयः प्रतीयते, किन्तु यागविषयक- ननु प्रकृतेऽप्यपूर्वस्य संस्कारादुपस्थितिरस्वित्यत आह, 'न चेति । ननु लक्षणायां लक्ष्यस्मृतिरेव यदि तदा तव नये अपूर्बा- नुपस्थिततौरवृत्तित्वं न प्रतौयेते त्यत पाह, 'किच्चेति। ननु तथैवा- नुभवोऽस्तु को दोष दूत्यत अाह, 'न चेति, 'श्राकासितः' यागविषयकं कायं कृतिमाध्यं भवचित्यपूर्वविषयकचिकौर्षाजनकः । नन्वेतादृशबोधस्य तादृशापूर्वविशेष्यकचिकौषी प्रत्यजनकत्वेऽपि + पतिस्तस्थाप्रवर्तकत्वादित्यवरमादाह, 'न चेति न वेत्यर्थः, वर्ग- कामो यजेतेति वाक्यादिति शेषः। 'स्वर्गकामान्वयः' वर्गकाम- भावः। ननु त्वमतेऽर्थाध्याहारवदासनत्वमितरपदेनानुभवविषयः स्यात्, किच तौरस्य शाब्दबोधविषयत्वमवश्यं वाच्यं । अन्यथा विभक्त्यर्थानन्धयापत्तः, तथाच यथा तत्र शाब्दत्वं तथा प्रकृतेऽपि कार्यस्मरणे सति समानप्रका- रकत्वस्य नियामकत्वेन योग्यतया शाब्दानुभवोऽपूर्वमादाय पर्यवस्येदित्यर- चेराह, 'किञ्चेति, 'लक्षणायामिति, यद्यपि मचाः क्रोशन्तीत्यादौ व्यभि- चारः, तथापि व्यभिचारममुं 'यथा हि मचा इत्यादिगा हि छलतो ग्रन्थकार एवाग्रे विभायिष्यतीति बोध्यं । ततः किमित्यत बाह, 'न चेति, कृतिसाध्यत्वाप्रकारकत्वादित्याड, तचिन्त्य, कार्यो कार्यत्वप्रकारकत्वस्था- विरोधात् । तस्मात् खर्गकामबोधकं यागविषयक कार्यमिति कार्यविणे- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः । ३७७ कार्यविशेषे, तथाच तथाविधबोधार्थ लिङः कार्ये शक्तिरेवेति । इति श्रीमदगङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ शब्दाख्यतुरौयखण्डे अपूर्ववादपूर्वपक्षः । कृतिमाध्यत्वान्वयः। 'यागविषयकेति यागविषयकतया भाते कार्य विशेषे इत्यर्थः, तथैवानुभवादिति भावः । 'तथाचेति, लक्षणाया लक्षणीयविशेषणकतया अनुभवजनकत्वनियमादिति भावः । पत्र मच्चाः क्रोशन्तोत्यादौ व्यभिचारो ग्रन्थ कतैव स्वयं वक्ष्यते इति नामङ्गतिः । इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागौमविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये शब्दाख्यतरीयखण्डरहस्ये अपूर्ववादपूर्वपक्षरहस्यम् ॥ ॥ ष्यकज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वाभ्युपगमात्तदनाकाङ्गितत्वमिति मन्तव्यं । मनु वर्ग: कामकार्यमित्येव शान कार्यविशेष्यकतया प्रवर्तकमवित्यत बाई, ' 48 ·३०० तत्वचिन्तामणौ अथापूर्ववादसिद्धान्तः । प्रचोच्यते । अन्वयप्रयोजकरूपवत्त्वं न योग्यता अनातोक्ने पयसा सिञ्चतीत्यत्र सत्यप्यन्वयप्रयोजकद्रव- द्रव्यत्वे बाधकप्रमायामन्वयाबोधात् । अथ योग्यत्वेऽपि स्वबाधकप्रमाविरहः कारणं तर्हि सोऽप्यवश्यापेक्ष- णीयइति लाघवात् सैव योग्यता, एवञ्च तदेव योग्य- मयोग्यच्च स्यादिति चेत, सत्यं, यथा दशाविशेषे तदेव साकामनाकाडामासन्नमनासन्नञ्च तथा स्वबाधक- अथापूर्ववादसिद्धान्तरहस्यं । 'अनाप्तोक इति करकाभिप्रायप्रयुक इत्यर्थः, 'द्रवद्रव्यत्वे' द्रव- द्रव्यत्वज्ञाने, 'योग्यत्वेऽपि' योग्यताजानेऽपि, 'खबाधकामेति, 'प्रमा- पदमा निश्चयपरं, तेनातोक्ने बाधभ्रमदशायां नातिप्रमङ्गः। गहते,(९) 'एवञ्चेति, 'तदेव साकाहमिति अजनितान्वयबोधकत्वमाकाङ्क्षा (१) ययोग्यं तत् सर्वदैव योग्यं यदयोग्यं तत् सर्वदेवायोग्यं इत्यभि- प्रायेण शयत इत्यर्थः । घेति । पापाततोऽभ्युपगमवादेनाह, तहाँति । न चैवं खबाधकममदशा- यामन्वयबोधापत्तिः, प्रमापदस्य निश्चयपरत्वात् । 'साकाङ्गमिति अन्वय- बोधजननाजमनदशायां साकामनाकाङ्क्षच, एवं मरणास्मरणदशायां था- ·शब्दाख्यतुरोग्रखरहेऽपूर्ववादः। २०६. प्रमा-तहिरहदशायां तदेवान्वयबोधे योग्यमयोग्यच्चा- भिधीयते, स्वबाधकप्रमायां तहिरहे वा योग्यायोग्य- ताव्यवहारदर्शनात् स्वबाधकप्रमाविरहदशायां यो- ग्यतादिसत्त्वेऽपि वहिना सिञ्चतीत्यवान्वयबोधः श्र- प्रमादोषवत्पुरुषप्रणीतत्वात् । सामान्यभानस्य किचि- विशेषभाननियतत्वात् विशेषाभाने कथं तद्भासत- इति चेत्, न, वस्तुगत्या परम्परासाधनं विशेषो भासत- एव परम्परासाधनत्वन्तु प्रकारो न भासते तत्प्र- कारभाने हि परम्पराघटकज्ञानस्य हेतुत्वात् , यथा इत्यभिप्रायेणेदं, खौयबाधनिश्चयाभावस्य योग्यतावे माधकमाह, 'खबाधकेति। नन्वेवं स्वीयबाधनिश्चयविरहदशायां बाधितार्थक- स्थापि योग्यत्वे तत्रान्वयधौः प्रमा स्यादित्यत आह, 'खबाधकेति, 'दोषवदिति, तथाच दोषाभाव एव शाब्दप्रमाप्रयोजक इति भावः । शकते, 'मामान्येति, 'विशेषाभान इति परम्परामाधनत्वाभान- इत्यर्थः, माक्षात्साधनत्वम्य च बाध इति शेषः । 'यथेति, छिद्रेत- सनमनासन्नश्चेत्यर्थः। नन्वेवं शाब्दप्रमाप्रयोजकयोग्यतासत्त्वे कथं शाब्द- भ्रम इत्यत अाह, 'खेति । यद्यपि भान्तप्रतारकवाक्यं करणापाटवजन्यच्च वाक्यं दोषजन्यत्वेऽपि प्रमाजनक, तथापि वक्तुर्यथार्थवाक्यार्थज्ञानं गुणः तद- भावो दोष इति मते तात्पर्य । तथाच यागे वर्गसाधमत्वान्चयो नायोग्यता- पराहत इति भावः। अत्र शजते, 'सामान्येति, तथा सतीति । यद्यपि ·तावचिन्तामणौ घटेन जलमाहरेत्यत्र योग्यतया छिद्रेतरघटे घटत्वेन भासते न तु छिद्रेतरत्वेन तथा सति लक्षणायां युगपत्तियविरोधेन घटानन्वयप्रसङ्गात् उभय- साधारणरूपेणानुपस्थितेश्च नाजहत्स्वार्था। अथ राभिन्नघटत्वरूपेण घटपदस्य लक्षणामविदुषः पुरुषस्येति शेषः । 'न तु विद्रतरत्वेनेति न तु छिद्रेतराभिन्नत्वेनेत्यर्थः, 'लक्षणेति छिनेतरे घटपदस्य लक्षणेत्यर्थः, 'घटानन्वयेति घटत्वेन घटानन्वयप्र- सङ्गादित्यर्थः, युगपत्तिद्वयविरोधादेकपदवृत्त्युपस्थापितयोः कृति- वर्जमानत्वाद्यतिरिकस्थले परस्परमन्वयबोधस्याव्युत्पनत्वाच्चेति भावः । ननु यत्किञ्चिद्धम्र्मण छिद्रतरत्व-घटत्वे अनुगतीकृत्य तद्धर्मावच्छिन्न- वत्त्वरूपेण घटपदस्य घटे प्रजहत्वार्थलक्षणा स्वित्यत आह, 'उभ- युगपत्तिद्दयाङ्गीकर्तमते प्रकृयजयवत्तेन भानं सम्भवति, तथापि यत्र न तथा तात्पथ्यं तत्र योग्यतादिज्ञानसचे शाब्दबोधोपपत्तो लक्षणाकल्पने मानाभावान्न तथात्वेन भानमित्यत्र तात्पर्य । तन्मते गङ्गातीरत्वेन यथा न शाब्दबोधः आकाङ्गाविरहात्तथा प्रकृतेऽयौत्यन्ये । 'संस्कारेति संस्कारसह- कृतस्य घटपदस्यैव तदुपस्थापकत्वाभ्युपगमातम्यापि प्रकृत्यर्थतया छिद्रेतर- त्वावच्छेदेन विभक्त्यर्थान्वय इत्यर्थः । न च वृत्त्या प्रकृतिप्रतिपाद्यत्वं प्रकृ. त्यर्थल, गौरवादित्याशयः । 'शब्देति, वृत्त्येति शेषः, अन्यथोक्तन्यायेन तौरेऽपि सप्तम्यर्थान्वयसम्भवे लक्षणोच्छेदः स्यात् पदात् समवायसम्बन्धेना- काशोपस्थितौ तदन्वयबोधापत्तेति बोध्यं । नन्वेतावता मरणनियम- सम्भवेऽप्यन्वयानुभवप्रवेशेन हेतुरुक्तः । न चोपस्थितपरित्यागे वीजाभावा- नियतोपस्थितं शब्दाश्रयत्वमादायवानुभव इति वाच्छं । छिद्रेतरत्वेऽपि ·शब्दाख्यतुरौयखण्डेऽपूर्ववादः । ३८९ संस्कारात्तदुपस्थितिः। न च सुविभक्तौनां प्रकृत्यर्थ- गतस्वार्थान्वयबोधकत्वव्युत्पत्तेस्तच विभक्त्यर्थी नावी- येतेति वाच्यं । प्रकृत्यर्थो हि प्रकृतिप्रतिपाद्यः लक्षणी- यान्वयानुरोधात्। स च संस्कारसहकारात् प्रकृतेऽपि। न च तस्यानियतोद्दोधकान्न नियता तदुपस्थितिः । फलबलेन तथा कल्पनादिति चेत्, न, शब्दोपस्थापि- तेनैव शब्दस्यान्वयबोधकत्वात् । न चैवमाकाशपदा- येति, 'अनुपस्थितेरिति घटत्व-छिद्रतरत्वयोः शाब्दबुद्धिविषयत्वा- भावादित्यर्थः । 'संस्कारादिति, वृत्त्यतिरिक्रयत्किञ्चित्मम्बन्धेन घटपदादिति शेषः । 'तदुपस्थितिः' घटत्वेन घटोपस्थितिः, लक्षणया च घटपदाच्छिद्रेतरोपस्थितिरिति शेषः, अतो न युगपत्तिय- विरोध इति भावः । तत्र' घटत्वविशिष्टे घटे, 'प्रकृतिप्रतिपाद्यः' प्रकृतिजन्यस्मृतिविषयः, न तु शत्या प्रकृतिस्मारितः, 'संस्कारसहका- रादिति, वृत्त्यतिरिकप्रकृतिसम्बन्धज्ञानजन्यस्मृतिविषयत्वेनेति शेषः । 'तम्य' मंस्कारस्य, 'अनियतोबोधकादिति वृत्त्यतिरिक्तघटपदमम्बन्ध- ज्ञानरूपस्योद्दोधकस्यानियतवादित्यर्थः, तदुपस्थितिरिति, स्यादिति शेषः । 'तथा कल्पनात्' नियतोद्बोधकत्वकल्पनात्, 'शब्दोपस्थापि- तथात्वापत्तेः । यदि च तत्तनियतोपस्थितिक, तदारयातिरिक्तदव्यत्वेन शक्तिग्रहे पूब्दाश्रयत्वस्यापि तथात्वाभावात् तुल्यं सत्त्यनुपस्थापितस्याप्यन्वये प्रागुक्तदोषश्च, वृत्युपस्थापितत्ववनियमत इत्यादेरपि तत्प्रयोजकत्वकल्पने ·३८२ तत्त्वचिन्तामणौ शक्यस्य संस्कारोपस्थितस्य शब्दाश्रयत्वस्य कथं शाब्दा- नुभवविषयत्वमिति वाच्च। नियमतो यधर्मवत्त्वेनोप- स्थिते यत्र शक्तिग्रहः तत्स्मरणजनकसंस्कारस्य तड्ड- र्मविषयतानिशमेन तदुद्दोधकादेव तदंशेऽपि उद्दोध- नियमेनाकाशपदादशक्यस्यापि तस्य भानात्। अस्तु तेनैवेति वृत्त्या शब्दोपस्थापितेनैवेत्यर्थः, 'शाब्दानुभवविषयत्वमिति आकाशपदजन्याकाशानुभवविषयत्वमित्यर्थः, 'नियमतः' निसयतः, बतौयान्तात्तमिः, अभेदश्च हतीयार्थः, अन्वयश्चास्य 'शक्तिग्रह इत्यनेन, 'यत्र' धर्मिणि, 'तत्स्मरणजनकेति शक्तिग्रहसहकारेण तद्धर्मि- स्मरणोपधायकेत्यर्थः, 'तद्धर्मविषयतेति तद्धर्मस्मृत्युपधायकतेत्यर्थः, 'विषयतापदस्थ व्यापारानुबन्धिविषयतापरत्वात्, ‘तदुबोधकादेवेति श्राकामोद्दोधकाच्छब्दाश्रयत्वविशिष्टे श्राकाशे श्राकाशपदशक्रिग्रहा- देवेत्यर्थः, 'तदंशेऽप्युद्दोधनियमेनेति शब्दाश्रयत्वांशेऽपि स्मरणनिय- मेनेत्यर्थः, 'अशक्यस्यापि तस्येति श्राकानिष्ठाकामपदवृत्त्यविषय- गौरवं । किञ्चैवं गोत्वादिकमपि शूटाश्रयत्ववन्न शक्यं स्यादित्यवरसादाह, 'अस्तु वेति, तथाच वृत्त्युपस्थापितमादायैवान्वयबोधः छिद्रेतरत्वन्तु न तथेति भावः । 'नियमत इति, नन्वछन्द्रयातिरिक्तद्रव्यत्वेनाप्युपस्थितेन नियतोपस्थितिरतएवानुपदं तथैव वक्ष्यति तथाच कथं तत्र शक्तिरिति चेत् । अत्राहुः, नियमतोऽनुपस्थितावपि शब्दाश्रयत्वं प्रवृत्तिनिमित्तं वि- निगमकाभावादक्षादिपदवन्नानार्थत्वेऽप्युपपत्तेः । न चैकस्यां वक्तौ नानव प्रतिनिमित्तमिति वाच्छं । अप्रयोजकत्वात् । किञ्च त्व-तनोमुख्यार्थत्वेगोप- ·शब्दाख्यतुरौयखगडेऽपूर्ववादः। वा तदपि शक्यं यदि नियमत उपस्थितिः सहप्र- योगस्य वाच्यादिपरत्वेनाप्युपपत्तेः । वस्तुतस्तु निय- स्थापि(१) शब्दाश्रयत्वस्य भानादित्यर्थः, तथाच स्वप्रकारकपदवृत्ति- ज्ञानोपस्थापितत्वमेव विधेयतातिरिकस्वप्रकारताकशाब्दबोधे तन्त्र न तु स्वप्रकारकखनिष्ठपदवृत्तिज्ञानोपस्थापितत्वमिति भावः । ननु तथापि शब्दाश्रयत्वस्याकाशपदशक्त्यविषयत्वे आकाशपदशक्रिप्रमाज- न्याकाशोपस्थितौ कथं तस्य नियमतः प्रकारत्वं तत्पदशक्रिप्रमाज- न्योपस्थितौ नियमतः प्रकारत्वस्य तत्पदशक्तिविषयत्वस्य व्याप्यत्वा- दिति तटस्थाशङ्कायामाह, 'अस्तु वेति, 'तदपि' शब्दाश्रयत्वमपि, 'शक्यं विशेषणोभूयाकाशपदशक्निविषयः, 'नियमत उपस्थितिः' नियमेनाकामपदशक्रिप्रमया शब्दाश्रयत्वप्रकारकोपस्थितिः । ननु (१) आकाशपदशक्त्यविषयस्यापति क. । पत्तावुपचरितार्थत्वे मानाभावादिति । वस्तुतस्तु लाघवाच्छब्दाश्रयत्वमेव प्रवृत्तिनिमित्तं न त्वछदव्यातिरिक्तदव्यत्वादिकमपि गौरवात् । क्वचित्तथा- त्वेन शक्तिनमात्तदुपस्थितेः । अन्यथा कम्बुग्रीवत्वादिनापि शक्तिग्रहात्तदुप- स्थितौ तदपि शक्यं स्यात् । यदि च लाघवात् घटत्वमेव तथेति तत्र शक्ति- ग्रहो श्रमस्तदा प्रकृतेऽपि तुल्यमिति न नानार्थत्वमिति । नन्वेवं घटः कुम्भ- इतिवदाकाशः शब्दाश्रय इति सहप्रयोगो न स्यादत अाह, 'सहेति, थाकाशपदवाच्य इति तदर्थः । 'वस्तुतस्विति तथाच नियतानुपस्थितस्यापि शक्यत्वं विनिगमकाभावेन नानार्थत्वमन्यथा न तथेत्यन्यदेतदिति भावः । शत्यभावपक्षे संखारस्य कदाचिदनुदोधमभ्युपेत्याए, 'व्यस्त वेति, अत्रा- ·३८४ तत्वचिन्तामणौ तोपस्थितिरेव नास्ति । अस्तु वा पदादपि निर्वि- पचन् . शब्दाश्रयत्वस्थाकाशपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वे अाकाशं शब्दस्येति मह प्रयोगोऽनुपपनः श्राश्रयत्वस्य षष्ठ्यर्थतया पचतौतिवनिराका- इत्यादित्यत श्राह, सहेति, 'वाच्यादौति श्राकापदस्थाकाशपदवा- यादिपरत्वेनापौत्यर्थः, 'श्रादिपदात् अष्टट्रव्यातिरिक्तद्रव्यपरत्वपरि- ग्रहः । 'नियतोपस्थितिरेव नास्तौति श्राकाशपदशक्रिप्रमया शब्दा- श्रयत्वप्रकारकोपस्थितिरेव न नियतेत्यर्थः, कदाचिदष्टद्रव्यातिरि- कद्रव्यत्व-केवलद्रव्यत्वादिप्रकारेणाप्युपस्थिते रिति भावः । ननु तद्धर्म- विशिष्टविशेष्यकतद्धर्मावच्छिनशक्रिसंसर्गकज्ञानमेव तद्धर्मप्रकारक- शाब्दबोधकारणमन्यथा घटादिपदस्थापि घटत्वादेः शक्यतावच्छे- दकत्व विलोपापत्तेः उतरीत्येव घटत्वादेः शक्यतानवच्छेदकत्वेऽपि शाब्दबोधे भानसम्भवात् । न च तत्पदशक्रिप्रमाजन्योपस्थिती नियमतः प्रकारत्वस्य तत्पदशक्तिविषयत्वव्याप्यतया घटत्वादौ घटादिपदस्थ शनिमिद्धिरिति वाच्यं । आकाशपदशक्रिप्रमया शब्दाश्रयत्वेनेव घटादिपदशक्तिप्रमयापि घटत्वादिना नियतोप- काशपदानिष्पकारकमेवाकाशस्मरणं स्मतेविशिष्टज्ञानत्वस्य नियमोऽसिद्धो- एवेति भावः । न चाकाशोच्यमित्यादौ भिन्नप्रकारोपस्थिति विना कथम- भेदान्वय इति वाच्यं । विभाजयुपगीतसंख्यामादाय तथावादित्याहुः । 'तवायोति, न चान्धयप्रकारकता साधनत्वं प्राब्दमिति, काम्याव्यवशिव- साधमतया बातमेवेति च परेण प्रागभिधानातद्विरोधः। मतान्तरेणा- स्योक्तत्वादियेके।

·शब्दाखातुरोपखये पूर्ववादः । १५ कल्पकं तन्वयबोधदशायामितराम्बयानुपपत्त्यभावा- थितेरसिद्धनात् द्रव्यत्वादिप्रकारकघटत्वावच्छिन्नघटपदशक्रिप्रमथा तादृशकेवलघट पदशक्किप्रमया वा द्रव्यत्वादिप्रकारेणापि घटोप- खितेः, परन्तु तदुपस्थितिर्न मान्दवोधाङ्गमित्येवाभ्युपगमात् तावता घटत्वादी घटादिपदस्य शक्तिसिद्धावपि हरिपदादेवन्द्रत्वादौ शक्तिविकोपापत्तेर्दुवारत्वाच तत्र कदाचित् सिंहत्वादिमायुपस्थितेः सर्वमिद्धत्वात् तथाचाकामपदाशक्यतावच्छेदकस्य शब्दाश्रयत्वस्य कुतः माब्दबोध इत्यत पाह, 'अस्तु वेति, ‘पदादपौति द्रव्यादि- पदादिवाकाशादिपदादपौत्यर्थः, प्रति शेषः, 'निर्विकल्पक' श्राकाशादेः शब्दाश्रयत्वाद्यप्रकारकमेव शाब्दज्ञान। न चैवं तप कः प्रकार इति वाच्यं। महादेः पदान्तरोपस्थितस्यैव तत्र प्रकारत्व- सम्भवादिति भावः । मौमांसकः परते, 'तौं ति अपूर्वस्यावाच्यत्वे इत्यर्थः, 'अन्वय- बोधेति वर्गसाधमत्वत्वेन वर्गसाधनवान्षयबुद्धिदायर्या यथा मा- पूर्वप्रत्ययस्तथेत्यर्थः, 'अन्वयानुपपत्त्यभावादिति तादृशान्चयबुद्धि- दशायां खोपधायकव्यापारोपधायकवं विमा यागस्य वर्गसाधन- त्वसम्बन्धोऽनुपपन रति वर्गसाधनवान्वयानुपपत्तिज्ञामाभावादि- विशेषरूपेणाग्रिमबोधमभिप्रेत्येदमित्यन्ये । न चौपादानिकखर्गसा- धनत्वपक्षे कथं योग्यताग्रहः, यागविषयक कार्यमित्यनुभवानन्तरमनुप- पत्तिप्रमवेबसाधनसाचाने सति वर्गकामबोधकयागविषयककार्थमित्यन- भवादित्याडः। कार्यत्वमा नित्यस्थलवनानुपपनं सर्गकामकार्यत्वं तदा 49 ·तत्वचिन्तामणौ दोऽपि कल्पना न स्यादिति चेत्, तईि तवापि कार्य- ताबोधानन्तरं औपादानिकसाधनताबोधो न स्यात औपादानिकबोधेऽनुपपत्तिबोधस्य हेतुत्वात्, कल्पना- त्यर्थः, 'अग्रेऽपि' तादृशान्वयबुयुत्तरमपि, 'कल्पना न स्यादिति निरुकान्वयानुपपत्तिज्ञानादपूर्वकल्पना न स्यात्, प्रतौतानुपपत्ति- मूलकप्रतीतौ प्रथमप्रतौतिदशायां अनुपपत्तिज्ञानस्यापेक्षितत्वादिति भावः। तथाचापूर्वा सिद्धिप्रमङ्ग इति भावः । 'तौं ति यदि प्रती- तानुपपत्तिमूलकप्रतीतो प्राथमिकप्रतीतिदशायामनुपपत्तिज्ञानम- पेक्षितं तदेत्यर्थः, 'कार्यताबोधानन्तरमिति अपूर्वनिष्ठकार्य्यता- बोधानन्तरमित्यर्थः, 'श्रीपादानिकेति यागे काम्यसाधनत्वविशिष्ट- कामिकार्यत्वप्रकारकौपादानिकबोधो न स्यादित्यर्थः, अपूर्वका- र्यताबोधदमायां यागविषयककार्यस्य कामिकार्यत्वं न यागतिं विना मा च कृतिन यागस्य कामिकार्यत्वविशिष्टकाम्यसाधनताधियं विना(१) इत्यनुपपत्तिजानाभावादिति भावः । ननु प्रतीतानुपपत्ति- मूखकप्रतीतावेव प्राथमिकप्रतीतिदशायामनुपपत्तिज्ञानमपेक्षितं पादानिकबोधश्च न तथेत्यत पाह, 'श्रीपादानिकेति श्रीपादा- निकशाब्दबोधे पौत्यर्थः, 'अनुपपत्तिबोधस्य' प्रतीतानुपपत्तिबोधस्य, 'हेतुत्वादिति, भवनये हेतुत्वादित्यर्थः, प्रत्यक्षत्वादिवदौपादानि- (१) कामिकार्यत्वविशिएसाधनताधियं विनेति ग० । अप्रतौतमेवेति कथमनुपपत्तिप्रभवतजज्ञानमिति चिन्त्यं । मनु दोषस्याप्रामाण्यप्रयोजकत्वमुक्तयोग्यतापक्षे प्रागुक्तं तच भान्स-प्रता.

·शब्दाख्यतुरोयखण्हेऽपूर्ववादः । १८७ माचोच्छेदश्चैवं स्यात् प्रतीतानुपपत्तिमूलकत्वात् कल्प- कत्वमप्यनुभवत्वव्याप्यो धर्मविशेषः, सच जातिरूप उपाधिरूपोवे- त्यन्यदेतत् । तदवच्छिन्नं प्रति च प्रतौतानुपपत्तिप्रतिमन्धानसचिवः शब्द एव पुनरनुसन्धीयमानो हेतरतएवानुपपत्तिमचिवः शब्द- एव पञ्चमं प्रमाणमिति तव सिद्धान्तादिति भावः । ‘एवं स्यादिति प्रतौतानुपपत्तिमूलकप्रतीतौ प्रथमप्रतौतिदशायामनुपपत्तिज्ञानस्था- पेचितत्वे मति स्थादित्यर्थः, 'कल्पनाया इति, कल्पनात्वमर्थापत्तित्व- व्याप्यो जातिविशेषस्तदवच्छिन्नं प्रति प्रतौतानुपपत्तिज्ञानं कारण- मिति तव सिद्धान्तादिति भावः । ननु स्वीयबाधनिश्चयविरहो न योग्यता तथा मति शाब्दप्रमा प्रति अनुगतकारणालाभात् । नच दोषाभाव एव तथा, भ्रान्त-प्रतारकवाक्य-शुकादिविसंवादिवाक्ययो- रव्याप्यतिव्याप्यापत्तेः शाब्दसामान्य प्रति क्लुप्तकारणभावस्यैव विशेष- रूपेण शाब्दप्रमाहेतुत्वनियमविलोपापत्तेश्च । श्रतएव स्व-परमाधा- रणबाधकप्रमाविरह एव खरूपमन् शाब्दप्रमाहेतरित्यपि न तस्य शाब्दसामान्यकारणत्वेनाक्लप्तत्वादतः स्व-परसाधारणबाधकप्रमावि- रह एव योग्यता वाच्या मा च न स्वरूपमतौ शाब्दसामान्य हेतुः शाब्दभ्रमोच्छेदापत्तेः किन्तु तज्ज्ञानं शाब्दसामान्यहेतः तत्प्रमा च भाब्दप्रमायामित्येवोपेयं, तथाच प्रकृते यागे परकीयबाधक- रकवाक्ये तदभावादयुक्तं, यावश्यकयोग्यताप्रमात्वाप्रमात्वाभ्यामेवोपपत्ती च क्व यथार्थवाक्यार्थज्ञान-तदभावयोर्गुण-दोषतया हेतुत्वकल्पना गौरवात्, किच परबाधकप्रमामिश्चये खबाधकप्रमाविरह-तनिखयदशायामपि न ·१८८ तापचितामो नायाः। वस्तुतस्तु बाधकममापिरहस्य योग्यतावे संशयसाधारणं जानमाचमेव तस्याः प्रयोजकं तेन या बाधकप्रमानिश्चयस्तचैवान्वयबोधाभावोऽन्यत्र तु तडौमाचाच्छाब्दबोध इति यागेऽपि योग्यतासंशये- नान्वयबोधाप्रतिबन्धः बाधसंशयस्याप्रतिबन्धकत्वात, अन्यथा अनुमानाधुच्छेदप्रसङ्गात् । अपूर्व वाच्यत्वे. प्रमाविरहस्य निवेतमशक्यतया कथमन्वयधीरित्यत पार, 'वस्तु- तस्विति, 'बाधकप्रमाविरहस्य' स्व-परसाधारणबाधकप्रमाविरहस्य, 'योग्यतावे' योग्यतावेऽपि, 'अन्यत्र विति यत्र न बाधकप्रमानिश्चय- एवेत्यर्थः, 'तद्धौमाचात्' स्व-परसाधारणबाधकप्रमाविरहज्ञानमा- पात्। ननु स्व-परसाधारणबाधकप्रमाविरहसंशये तदाहितबाधमंश- यस्थावश्यकत्वात् कथं मान्दबोध इत्यत आह, 'बाधसंशयस्येति, 'अनुमामादौति मन्दिग्धमायकानुमामादौत्यर्थः । अस्तु वा वर्ग- कामरूतिमाध्यत्वान्वये स्वर्गमाधनत्वं योग्यता तथापि मंशयसाधारण- तज्ज्ञानस्यैव तदन्वयबोधहेततया यागेऽपि तत्संशयादेव वर्ग- कामहतिमाध्यत्वशाब्दबोधोऽस्त किमपूर्ववाच्यत्वेनेत्याह, 'अपूर्ववाच- स्वेऽपौति माध्यतासम्बन्धेन कृतिमत्वलक्षणकार्यत्वरूपेणापूर्वस्य लिङ्- (१) अनुमानमात्रीच्छेदप्रसङ्गादिति क. | शान्दधीरिति तहिरहोऽपि योग्यतान्तर्भूत इत्यरचेराह, 'वक्षतस्विति । 'अन्यथेति, विशेषदर्शनेऽपि संशयो वर्तते धनुमित्या माध्यते इति मतेने ·शब्दायतुरोवखपूर्ववादः । एस ऽप्यपूचे स्वर्गसाधनतासंशयायोग्यतायाः संशय रव अपूर्वस्य प्रथमं स्वर्गसाधनत्वानिश्चयादुपादानस्यान्वि- ताभिधानोत्तरकालीनत्वात् साधक-बाधकप्रमाणा- भावेन हारसम्भावनया साधनत्वसम्भावनातः स्वर्ग- पदवाच्यत्वेऽपौत्यर्थः, 'अपूर्व' लिङपदार्थतावच्छेदककार्यत्वावच्छिन्ने, 'स्वर्गसाधनतासंशयादिति कस्यचित् पुरुषस्य वर्गकामकृतिमाध्यत्वा- वयपूर्व स्वर्गसाधनतायाः संशयस्यैव मत्त्वादित्यर्थः, 'योग्यतायाः संशय एवेति स्वर्गसाधनत्वरूपयोग्यतायाः संशय एवेत्यर्थः, अपूर्व- निष्ठवर्गकामरूतिमाध्यत्वान्वयबोधे क्वचिद्धेतरिति शेषः । 'अपूर्वस्य' लिङपदार्थतावच्छेदकनिरुक्तकार्यात्वावच्छिन्नस्य, 'प्रथममिति, मर्चषा- मिति शेषः । नन्वनुपपत्तिज्ञामसहकारादौपादानिकस्वर्गमाधनता- निश्चयः सर्वेषामेव यागविषयके पूर्व भविष्यतीत्यत आह, 'उपा- दानस्येति यागविषयककार्यस्य वर्गकामकतिमाध्यत्वं स्वर्गसाधनवं विमा अनुपपत्रमित्यनुपपत्तिज्ञानस्येत्यर्थः, 'अन्विताभिधानेति अपूर्व स्वर्गकामरूतिमाध्यत्वान्वयबोधोत्तरकालीनत्वादित्यर्थः, तथा- पाषिताभिधाने उपादानेन वर्गमाधनवोपस्थितिः खर्गमाधनवोप- स्थितौ चान्विताभिधानमित्यन्योन्याश्रय इति भावः । 'साधकेति, तथाचेत्यादिः, 'द्वारसम्भावनयेति पुष्टिं प्रति तपानस्येव स्वर्ग प्रति मित्येके । सन्देहोत्तरक्षणे यत्र मरणात्मकः परामर्शस्तदभिप्रायेणेदमित्यन्ये । 'अपूर्वेति, न च यागविषयक कार्यमित्यनुभवानन्तरमौपादानिकवर्गसाध- नताबोधे सति वर्गकामान्धय इति वाच्यं । स्वर्गकामकार्यस्यैवानुपपन्नतया .

·२०. तत्त्वचिन्तामणौ कामान्षय इति तुल्यं । अपि च यथा न क्रिया स्थिरे- त्ययोग्या तथा कार्यमपूर्वमपि विशिष्टं न स्थिर कृतेविनष्टत्वात् । न चाधिष्ठाने अपूर्वमाचे साधनत्वं, तस्य पदार्थैकदेशत्वेनान्वयाप्रतियोगित्वात् । थागस्यापि किञ्चिन्मध्यवर्त्तिद्वारं स्थास्यतौति सम्भावनयेत्यर्थः, 'माधनत्वसम्भावनातः' यागेऽपि वर्गसाधनत्वसम्भवनातः, 'स्वर्गकामा- स्वयः' स्वर्गकामकृतिमाध्यत्वान्वयसम्भवः, 'तुल्यमिति, तथाच किम- पूर्ववाच्यत्वेनेति भावः। अपूर्वस्य लिङ्पदवाच्यत्वे साधकाभावमुक्का बाधकमण्याह, 'अपि चेति, 'अयोग्या' साक्षात्वर्गमाधनवान्वया- विशेष्या, 'विशिष्टं माध्यतासम्बन्धेन कृतिमत्त्वलक्षणकार्यत्वविशिष्टं, 'न स्थिर' न स्वर्गाव्यवहितपूर्ववर्त्ति । न च गौद्रव्यं नौला गौरि- त्यादौ गोत्वोपलक्षिते द्रव्यत्वादेरन्वयवदत्रापि कृत्युपलचिते वर्ग- माधनवान्वयो भविष्यतीति वाच्यं। तथा मति फलाव्यवहित- पूर्वस्थायिधर्मस्यैव() वैदिकविधिजन्यमाक्षात्फलमाधनताबोधे विशे- ध्यतावच्छेदकत्वमिति नियमभङ्गापत्तेरिति भावः । 'अधिष्ठाने' वस्तुगत्या माध्यतासम्बन्धेन कृतिमत्त्वाश्रये, 'माधनत्वं' एकत्र दय- (१) स्वर्गाव्यवहितपूर्वस्थायिधर्मस्येवेति ग० । तदुपपादकत्वेनैव तत्कल्पनात्, अन्यथा नित्येऽपि कार्यत्वमात्रानुपपत्त्या तत् कल्येतेति । 'अपि चेति, यद्यपि घटमान येत्यादी घटत्वमिवावच्छेदकतया वासखो देवदत्तपदवाच्य इत्यत्र वास इवोपलक्षणतयान्वयो योग्य एव, तथापि विशेषणतयान्वये अयोग्यत्वं बोध्यं, अतएव 'विशियमिति। वस्तु- तस्नु पूर्वदोध एव तात्पर्य । 'तम्येति, यद्यपि शसः पागडर एव इत्यादा- . .

·शब्दाख्यतुरीयखगडेऽपूर्ववादः । अन्ये त्वन्वयविरोधिरूपविरहो योग्यता, अतएव वहिना सिञ्चतीत्यत्र तदमे भवत्यन्वयभ्रमः। यागे चान्वयविरोधिरूपविरहो योग्यानुपलब्या सुगम एव । न च यागे आशुविनाशित्वं कालान्तरभाविफल- जनकत्वविरोधौति चाच्यं । अनुभवे काथपाने चाशु- मितिन्यायेन यागविषयकत्व-माक्षात्माधनत्वयोरुभयोरन्वयः, न तु माध्यतासम्बन्धेन कृतिविशिष्टत्वं तत्र विशेष्यतावच्छेदकमिति भावः । 'अन्वयाप्रतियोगित्वादिति स्वरूपतोऽन्वयप्रतियोगित्वासम्भवादि- त्यर्थः । अस्तु वा पदादपि निर्विकल्पकमिति मते श्राकाममित्यादौ खरूपत एवाकाशस्य सङ्ख्याद्यंशे विशेष्यत्वात् ‘पदार्थेकदेशत्वेनेत्य- भिहितं, पदार्थैकदेशत्वचावच्छिनशक्तिविशेष्यत्वं । 'अन्वयविरोधौति विशेष्ये विशेषणासमानाधिकरणधर्मविरह- इत्यर्थः, 'तद्भमे' वहिकरणकत्वविरोधिधर्माभावभ्रमे, 'अन्वय- विरोधोति स्वर्गसाधनत्वविरोधीत्यर्थः, 'सुगम एव' सुज्ञेय एव । वयोगव्यवच्छेदादौ पदार्थकदेशपाण्डरत्वाद्यन्वयो दृष्टस्तथाप्यनन्यगत्या तत्र तथा बत्र तु न तथेत्याशयः। नन्वेकविशेषबाधे सामान्यज्ञानमपरप्रकार- नियतमवश्यं वाच्यं । अन्यथैकप्रकारबाधे सामान्यनिश्चयेऽपरप्रकारसंशयः कदाचित् स्यात् । न चैवं, तथाचापूर्ववाक्यतेति। मैवं, तादृशसामान्यस्या- परप्रकारण्याप्यतया तनिश्चयस्यैव विशेषदर्शजवादित्याहुः । 'धन्ये विति, कान्धयविरोधित्वमन्वयाभावयाप्यत्वं यदि तदा केवला- पयिन्यव्याप्तेरिति ग्रन्थक्वदुक्तयोग्यतापरत्वे व्यस्य पूर्वा विशेष इत्यनभिमति- बौलमत्रेत्याजः। 'योग्येति, यद्यपि बाधकप्रमाविषयत्वादेरतौन्द्रियस्याप्य- ·तापचिन्तामो বিনামিলি জ্বালানমাৰিজনজন- तस्तत्सत्त्वात्, अन्यथापूर्ववैफल्यात् । अस्मादन्वयप्रयो- अकरूपवत्वं लध्विति चेत्, न, तत्सत्वेऽप्यनाप्तोत व्यभिचारादन्वयविरोधित्वेन यत्किश्चित्प्रतिसन्धानं सवास्येव अन्ततो बाधकामाविषयत्वस्यैव विरोधि- नोजानादिति। 'अन्ततस्तत्मत्वादिति व्यापारद्वारा तत्मत्त्वादित्यर्थः, 'अश्ययप्रयोज- केति, अन्वयप्रयोजकत्वमन्वयसमानाधिकरणलमित्यभिमानः, 'तत्म- वेऽपि तज्ज्ञानसत्त्वेऽपि, 'व्यभिचारात्' बाधनिश्यदशायां भाब्द- बोधानुत्पादात्, प्रकृते यागेऽपि यागत्वादेरेव तादृशरूपस्य मुल- भवाचेत्यपि बोध्यं । नन्वन्वयविरोधिरूपविरज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि अनाप्तोकौ बाधनिश्चयदशायां कुतो भान्वयबोधः बाधनिययदशा- था नियमतोऽन्वयविरोधिरूपवत्ताज्ञानाभावेन बाधनियमत्त्वेऽपि नाशरूपविरहजाने बाधकाभावादित्यत आह, 'अवयविरोधि- बेनेति, 'तचास्येवेति तत्र बाधनिश्चयदशायामस्येवेत्यर्थः । एतद- पेक्षवा बाधनिश्चयाभावस्यैव लघुत्वं बाधनिश्चयदशायामन्वयविरो- धित्वेनावश्यं कस्यचिहके मामाभाववाचाखरसो बोध्यः । न्वयविरोधित्वात्तदभावोऽशक्यनिसय एव तथापि योग्यमानाभिप्रायेणेदं। पवमपि वा अखरसोऽत्र बोध्यः । 'चन्तत इति वखतस्तादृशपनजनकत्व- सावादित्यर्थः । 'यभिचारादिति, तदधाने मन्वयबोधामावादित्वर्थः। प्रखते तुमा दोष इत्याच, 'मन्वयेति ।

·शब्दाख्यतुरौयखण्डेऽपूर्ववादः । काम्यसाधनत्वज्ञानमेव प्रवर्तकं लाघवात्। सिद्धौ- दनस्तृप्तिकामो लघूपाये भोजने प्रवर्तते न तु पाके गुरूपायत्वात, जलाद्यर्थों च सन्निहिते। अतएव ज्यो- तिष्टोमादौ श्रुतस्वर्गफलकत्वेऽपि गुरूपायत्वेनाननुष्ठा- नलक्षणाप्रामाण्यापत्त्या फलभूमा कल्प्यते, इष्टोत्य- किञ्च कामौ काम्यादन्यदित्यायुतं नियमं दूषयति, 'काम्येति, 'एवकारात् काम्याव्यवहितमाधमताजानव्यवच्छेदः, 'प्रवर्तक' प्रवृत्ति- प्रयोजक, तच न्यायनये प्रवृत्तिहेतुचिकौर्षी प्रति माशाजनकतथा परनये च कामौत्यादिनियमबलेन कृतिमाध्यताज्ञानद्वारा प्रवृत्ति- हेतुचिकौर्षाजनकतयेति मतदयसाधारण्यं । नन्वेवं हप्तिकामस्य सिद्धोदनस्यापि पाके प्रवृत्तिप्रसङ्गः पाकस्यापि परम्परया दृष्टकृति- माधनत्वात्(९) इत्यत आह, "सिद्धौदन इति, 'गुरूपायत्वादिति बलवदनिष्टाजनकत्वज्ञानाभावादित्यर्थः। तादृशाजनकत्वज्ञानस्य प्रव- तकत्वे युतिमाह, 'प्रतएवेति तादृशाजनकत्वज्ञानस्य प्रवर्तकत्वा- देवेत्यर्थः, 'ज्योतिष्टोमादौ' बहायासमाध्यज्योतिष्टोमादी, 'श्रुत- वर्गफलकत्वेऽपि' श्रुतस्वर्गफलकत्वस्याविशिष्टत्वेऽपि, ‘फलभूमा कल्यत- इति योजना, स्वल्पायाममाध्यज्योतिष्टोमादिजन्यस्वर्गव्यावृत्तं ज्योति- (१) पाकस्यापि काम्यटप्तिसाधनत्वादिति ग० । कामौ काम्यादन्यदित्यादि दूधयति, 'काम्येति, 'भूमेति बाहुल्यमुत्कर्ष- रूपवैनात्यं वेत्यर्थः। विशिष्य कल्पकाभावाईलक्षण्यत्वेन सामान्यतः कल्पन- मबाधितं विषयौकरोतीति बोध्यं । गुरुत्वमननुगतमतः प्रतिबन्धकान्तर- 50 ·३६४ तत्वचिन्तामणौ व्यतया त्यनान्तरोयकश्रमजनकत्वं वा प्रतिबन्धकं । अपि च काम्याव्यवहितसाधनतया ज्ञातमेव यदि कामी कर्त- ऽवैतौति नियमः तदा पूर्वमपि कार्य्यतया नावगम्येत अन्विताभिधानात् पूर्व काम्यसाधनताबो- धकाभावादुपदानस्यान्विताभिधानोत्तरकालीनत्वात् । टोमादिसामान्यजन्यतावच्छेदकवैजात्यव्याप्य मुत्कर्षरूपवर्गनिष्ठवैजा- त्यान्तरं कार्यतावच्छेदक कल्यत इति तदर्थः, तत्र हेतमाह, 'गुरूपायत्वेनेति, यदि न तत्कन्पनौयं किन्तु ज्योतिष्टोमवेन विजातीयखर्गत्वेन मामान्यकार्य-कारणभाव एवाभ्युपेयस्तदा खन्या- चाममाध्यज्योतिष्टोमादेव ज्योतिटोमसामान्यजन्यतावच्छेदकवेजात्या- कान्तवर्गोत्पत्तिमम्भवज्ञानदशायां बलवद्वेषविषयदुःखजनकत्वज्ञा- नेनेत्यर्थः, 'अननुष्ठानचक्षणेति प्रवृत्त्यविषयत्वरूपाप्रामाण्यापत्त्येत्यर्थः, स्वम्पायाममाध्यादेवेच्छाविषयतावच्छेदकबहायाममाध्यजन्यतावच्छेद- कधर्मावच्छिन्नोत्पत्तिमम्भवजानेऽपि बहायाममाध्यजन्यनान्तरोयक- दुःखेऽवश्यं बलवद्वेषोत्पत्तिरित्यभिमानः । 'दृष्टोत्पत्तौति बलवद्- द्वेषविषयश्रमजनकत्वज्ञानमेवेत्यर्थः, 'काम्याव्यवहितेति यदि तद- व्यवहितमाधनतया ज्ञातमेव तत्कामनाजन्यप्रवृत्तिहेतुकार्य्यताज्ञान- विषयो भवतीति नियम इत्यर्थः, 'उपादानस्येति परम्परया वर्ग- माह, 'इति बलवदेषविषयदुःखजनकत्वज्ञानमित्यर्थः, 'बोधकाभावादिति। न च ज्ञानपदं ज्ञायमानपरं शाब्दबोधदशायाञ्च तत्सम्भवत्येवेति वाच्यं । तदा व्यानरप्रयोजकत्वात् तदोपादानिकत्वपक्षे दोषतादवस्थ्याच्च । यहा ·शब्दाख्यतुरोयखण्डेऽपूर्ववादः । २९५ अतएव काम्यादन्यदित्यादि प्रकारइयं निरस्तं, कार्य- ताबुधौ प्रवृत्तौ वा काम्य साधनत्वस्यैव हेतुत्वात् । न च काये घटादौ लिशक्तिग्रहः, यथा लिशक्ति- ग्रहकाले स्वर्गकामान्ययायोग्यत्वात् क्रियानिरासस्तथा यागान्वयानुपपत्त्या घटादिनिरासोऽपि स्यात्। न हि यागविषयको घटादिः सम्भवति, अन्यथा अन्विता- भिधानदशायामपि तन्निरासो न स्यात् । स्यादेतत्, साधनोभूतयागविषयककार्य्यस्य स्वर्गाव्यवहितसाधनत्वं विना खर्ग- कामकृतिमाध्यत्वमनुपपन्नमित्यनुपपत्तिज्ञानस्य स्वर्गाव्यवहितसाधन- वज्ञापकस्येत्यर्थः,'अन्विताभिधानेति वर्गकामक्रतिमाध्यताबोधेत्यर्थः। न च संशयात्मकमेव तज्ज्ञज्ञानं पूर्व भविष्यतीति वाच्यं । अपूर्वस्य पूर्वमनुपस्थित्या संशयस्याप्यसम्भवात् संशयस्य हेतुत्वे यागेऽपि तादृशमाधनत्वसम्भावनातः कर्त्तव्यताबोधसम्भवादपूर्ववाच्यताभ्युपग- मस्य व्यर्थत्वप्रमगाचेति भावः । 'प्रकारद्वयमिति, 'अथवा-यवेत्यादि- नोक प्रकारइयमित्यर्थः, 'कार्यताबुद्धौ' प्रवृत्तिहेतुकार्य्यताबुद्धौ, एतच्च परनये, 'प्रवृत्तौ वेति खमते, 'काम्यमाधनत्वस्यैव' साक्षात्.. परम्परामाधारणकाम्यसाधनत्वज्ञानस्यैव । कार्ये लिङः शकिग्रहा- सम्भवमाह, 'न चेति, 'वर्गकामान्वयायोग्यत्वादिति प्रथम वर्ग- अथवहितत्वांशबोधकाभावान्न तथात्वमिति भावः। 'अतएवेति वक्ष्यमाणा- देवेत्यर्थः, अप्रयोजकत्वे तात्पर्य । व्युत्पत्तिविरहमाछ, 'न चेति । 'न ·सावचिन्तामणी स्वर्गकामान्वयानुपपत्त्या तदन्वययोग्ये लिशक्तिग्रहः स्थायिकार्यञ्च तथा, अतः शक्तिग्रहकाले क्रियानिरा- सो युज्यते न घटादेः। यजिपदमन्तर्भाव्य स्वर्गकाम- पद-लिङ्पदाभ्यां अन्विताभिधानदशायां घटादिनि- रासो यागान्वयायोग्यत्वादिति, तत् किं शक्तिग्रहकाले यागान्वयानुपपत्तिहस्तपिहिता येन घटादिनिरासिका सा न प्रतिसन्धौयेत। प्रत्युत प्रत्ययस्यान्तरङ्गप्रत्यर्था- न्वयं बोधयत एवेतरान्वयबोधकत्वमिति तदन्वयानु- पपत्तिप्रतिसन्धानमेव प्राथमिक, पुरुषदोषादप्रति- सन्धाने शक्तिग्रहो भ्रम एव घटादेरशक्यत्वात् पुरुष- कामकतिमाध्यत्वान्चयायोग्यत्वादित्यर्थः, । 'वर्गकामान्वयेति प्रथम खर्गकामकृतिमाध्यत्वान्वयेत्यर्थः, 'स्थायौ ति स्वर्गाव्यवहितपूर्वस्थायौ- त्यर्थः, 'तथा' प्रथम वर्गकामकृतिमाध्यत्वान्वययोग्यं, 'न घटादेरिति, तस्य स्वर्गाव्यवहितपूर्वमपि स्थायित्वमम्भवादित्यभिमानः, दूषयति, 'तत्किमिति, 'अन्तरङ्गति स्वार्थनिष्ठेत्यर्थः, 'अप्रतिमधाम इति यागान्वयानुपपत्तेरप्रतिसन्धान इत्यर्थः। ननु घटादिकमपि शक्य- मेव योग्यतावशाचापूर्वलाभ इत्यत अाह, 'पुरुषविशेषं प्रतौति यस्य होति, प्रामुक्तं विषयत्वमसम्भवौति भावः । 'अप्रतिसन्धाने' घटान्वया- नुपपत्तेरप्रतिसन्धाने। नन्वप्रतिपाद्यघटादित्यपि कार्यत्वं प्रतिनिमित्त- मित्युक्तं तदाश्रयतयैव घटादेरपि शक्यत्वं स्यादित्यत बार, 'पुरषेति, ·शब्दाख्यतुरौयखण्डेऽपूर्ववादः । विशेष प्रति अपूर्ववाच्यतापत्तेश्च । घटादीनाम- नन्तत्वेन यदि तन्निरासो न शक्यः तदा अन्विता- भिधानदशायामपि न स्यात् पाकादौनां क्रियात्वेनेव पृथिवीत्वादिना निराससम्भवाच्च । एवञ्च प्रचुरद्रव्य- गुण-कर्मसु निरस्तेषु व कार्ये धर्मिणि शक्तिग्रहः । न च विशेषे निरस्तेऽपि कार्यसामान्यं न निरस्त- पुरुषस्य घटादौ शक्रियहकाले यागान्वयानुपपत्तिर्न स्फुरिता तस्यैव पुरुषस्येत्यर्थः, 'अपूर्ववाच्यतापत्तेः' अपूर्वस्य लिङ्पदप्रतिपद्यतापत्तेः, अपूर्वस्य विधिजन्यशाब्दबोधविषयतापत्तेरिति यावत्, तथाच यस्य घटादौ यागान्चयानुपपत्तिः स्फुरिता तस्य लिङः कार्यशक्रियहा- सम्भवेन यजेतेति विधिवाक्याद्यागविषयक कार्यमिति शाब्दबोधो न स्थात्, न चेष्टापत्तिः, तस्यापि पुरुषस्य विधिवाक्यजन्यशाब्दबो- धस्थानुभवसिद्धत्वादिति भावः । ननु घटादौनामनन्तत्वेन नचानुप- पत्तिप्रतिमन्धानमेवानुपपन्नमित्यत श्राह, 'घटादौनामिति, 'तबि- रामः' तमिष्ठानुपपत्तिग्रहः, 'न स्यात्' अनुपपत्तिग्रहो न स्यात, 'निराममम्भवात्' अनुपपत्तिग्रहसम्भवात् । 'निरस्तेषु' भनिग्रहविष- यताबाधकविशिष्टेषु, 'निरस्तेऽपि' शकिग्रहविषयताबाधकविशिष्टे- तथाच यत्रानुपपत्तिप्रतिसन्धानं तत्र शाब्दबोधो न स्यात् । न चेशापत्तिः, अनुभव विरोधात्, तदप्रतिसन्धाने क्रियायामपि कार्यवान्वयस्य सुवचत्व- मित्यपि बोध्यं । 'एवञ्चेति, मनु सामान्यलक्षणाभ्युपगमपक्षे कार्यत्वेनोप. स्थितेऽपूर्वे शक्तिग्रहो यथाच नापूर्वत्वक्षतिस्तथा प्रागुक्तमिति चेत्, न, ·तत्त्वचिन्तामणौ मिति वाच्यं । न हि विशेषाविषयं सामान्यज्ञानं सम्भवति। एतेनापूर्वसाधारणकार्यत्वेन घटादौ श- क्तिग्रह इति परास्तं । अग्रहीतासंसर्गेषु स्थायित्व- कार्यत्व-स्वर्गजनकत्वेषु तज्ज्ञानेषु वा शक्तिग्रह इत्यपि परास्तं, स्थायिनां घटादौनां निरासात् धर्ममात्र च शक्तिग्रहस्य प्रकृतेऽनुपयोगात् । किञ्च तेषु शक्तिग्रहः । ऽपि, 'न निरस्तं' न भनिग्रह विषयताबाधक विशिष्टं । उपमंहरति, 'एतेनेति, 'जानेषु' तज्ज्ञानेषु, क्वचित्तथैव पाठः । स्थायित्वादिषु धर्मषु शक्तिग्रहो धय॑न्तर्भावेन कैवल्येन वा, पाद्ये स्थायिनामिति, 'निरामात्' यागान्वयानुपपत्त्या प्रक्रिग्रहविषयत्वनिरामात्, द्वितीये 'धर्ममात्रे चेति, 'अनुपयोगादिति धर्म्युपस्थित्यननुकूलत्वेनानुपयो- गादित्यर्थः । ननु जातिशनिग्रहो व्यक्रिमिव धर्मशक्रिग्रह एव धर्मिणमुपस्थापयतीत्यत आह, किञ्चति, समुदितेषु' मिथः मामा- तन्मते पूर्वदोष एव तात्पर्य्यात् । 'न होति, ननु विशेषरूपेण बाधितेऽपि सामान्यतः कार्यत्वेन तत्रैव शक्तियहोऽस्तु अन्यथा निहिपर्वते पर्वतेतर- त्तिर्वहिरत्र नास्तीति ज्ञानेऽनुमितेनिर्विघयत्वापत्तिरिति चेत्, न, विशेष- बाधकस्यापि दोषत्वात् यथावैतत्तथानुमानप्रकाशे विपश्चितं । 'एतेनेति, यद्यपि प्रागपि तदेव निरस्तं तथापि पूर्व घटत्यादिनोपस्थिते कार्यत्वेन शक्तियह इत्यपातं, इदानौं कार्यत्वेनोपस्थिते घटादौ शक्तियह इति निरस्तमिति भावः । 'यइत्यादिमत इयं निरस्यति, 'सरहौतेति, 'तज- ज्ञानेबिति । यद्यपि तेषामेकं ज्ञानं प्रागुक्तं तथापि वक्त्यभिप्रायकं बहु- वचनं । 'अनुपयोगादिति अपूर्वलाभानापत्तेरित्यर्थः, 'समुदितेविति, ·शब्दाख्यतुरौयखण्डेऽपूर्ववादः । ३६६ स्मरणवयं समुदितेषु प्रत्येकं वा, नाद्यः प्रथम समुदायस्यैकना- नाविषयत्वात् विषयत्वे वा पूर्वमेव विशिष्टस्य सत्त्वे- ऽपूर्वत्वव्याघातः एकज्ञानविषयसाकाङ्गधर्म-धर्मिणो- रेव विशिष्टत्वात् । न द्वितीयः एवं हि लिङ्पदात् यजिपदाच्च यागस्मरणं । न च चतुर्णी नाधिकरण्यावच्छिन्नेषु, ‘समुदायस्य' सामानाधिकरण्यस्य, 'एकज्ञा- नाविषयत्वादिति स्थायित्वादिविषयकज्ञानाविषयत्वादित्यर्थः, प्र- पूर्वरूपाधिकरणस्य मामानाधिकरण्यघटकत्वादिति भावः । 'पूर्व- मेव' शाब्दानुभवात्पूर्वमेव, 'विशिष्टस्य' स्थायित्वादिविशिष्टापूर्व- ज्ञानस्य, 'अपूर्वत्वव्याघात इति, शाब्दानुभवात्पूर्व विशिष्टज्ञाना- विषयत्वस्यैवापूर्ववरूपत्वादित्यभिमानः । ननु मामानाधिकरण्य- घटकतया अपूर्वस्योपस्थितावपि स्थायित्वादिविशिष्टज्ञानं न तच वृत्तमेवेत्यत पाह, 'एकज्ञानेति माकाङ्क्षधर्म-धर्मिणोरेकज्ञानस्यैवे- त्यर्थः, "विशिष्टत्वात्' विशिष्टज्ञानत्वात् । ‘स्मरणत्रयमिति स्थाय्या- एकाधिकरणवृत्तित्वं समुदायः, 'प्रथममिति, त्वयान्यथाख्यातेरनभ्युपगमा- दिति भावः। 'एकपदं सम्यातायातं, अतएवाये पूर्वमननुभवादित्येव वक्ष्य- तौति ध्येयं । नन्धपूर्वमादाय तथा बोधः स्यादित्यत आह, 'विषयत्वे वेति । ननु तावडमविशिएशरीरादेस्तथात्वमस्तु तथाचापूर्वस्य तदविषयत्वात् कथमपूर्वत्वव्याघातः । न च क्रियान्तरभावित्वमपि विवक्षितं परेणापूर्वत्व- नियत एव शक्तियहाभ्युपगमादिति वाच्यं । खर्गिशरीरादौ तथाप्यतिप्रसतो- रिति चेत्, न, व्यव्यवहितानन्तर्यस्य विवक्षितत्वादिति दिक् । 'सत्त्वे' उप- स्थितत्वे । तन्मतेनैवाह, 'एकेति । ननु समुदायमतिरिक्तं न ब्रूमः किन्तु ·.. तत्त्वचिन्तामणौ तेषां योगपद्यमस्ति । न च प्रत्येक शक्तिग्रहेऽपि समु- दितविषयकमेकमेव स्मरणं लिङपदादिति युक्तं, समु- दायस्य पूर्वमननुभवात्। स्मरणश्च यदि साकार- धर्म-धर्मिविषयकमेकं तदा अपूर्वत्वक्षतिः एकज्ञाना- रूढयोः साकाङ्गधर्म-धर्मिणोरेव विशिष्टत्वात् तन्नि- यतत्वाहा । रतेन स्वर्गादिपदेषु अगृहोतासंसर्गधर्म- दौनां स्मरणत्रयमित्यर्थः । 'अस्ति' सम्भवति, 'समुदितविषयक- मिति स्थाय्यादित्रयविषयकमित्यर्थः, 'समुदायस्येति स्थाय्यादित्र- यस्येत्यर्थः । 'अननुभवात्' समूहालम्बनानुभवविरहात् । ननु समू- हालम्बनानुभवविरहेऽप्युबोधकसमाजादार्थिकं समूहालम्बनमेकं स्मरणं भविष्यतीत्यत आह, 'स्मरञ्चेति, 'धर्म-धर्मिविषयकमिति अपूर्व- स्थायित्वादिविषयकमित्यर्थः, 'एकज्ञानेति, 'ज्ञानपदं स्मरणपरं 'एवकारोऽप्यर्थे, तथाच माकाङ्क्षधर्म-धर्मिणोरेकम्मरणस्यापि विशि- जानवादित्यर्थः । ननु तादृशानुभव एव विशिष्टज्ञानं न तु स्मरणमित्यत पाह, 'तबियतत्वादेति विशिष्टज्ञाननियतत्वादेत्यर्थः, स्थायित्वादिकमेव तथाच तत्तदुबोधकमानात्तत्ममूहालम्बनमेकमेव स्मरणं तदेव समुदितविषयमित्यत आह, ‘स्मरणश्चेति, अन्यतरमात्रविषयत्वे निराकाविययत्वे वा कृतानुपयोग एव दोष इति रहस्यं । 'तनि- यतत्वादेति साकाजधम्म-धम्मिगोचरैक ज्ञानारूत्वस्य विशिष्यत्वनियतत्वा- इत्यर्थः । एतेन तन्मते ज्ञानांभावकालेऽपि विशियसत्त्वमुपयादितमिति ध्येयं । 'एतेनेति खर्गस्य वाक्यार्थधौमात्रगोचरत्ववादिनस्तव मते स्वर्गपदे- ·शब्दाख्यतुरीयखोऽपूर्ववादः। ४०१ धर्मिषु शनिग्रह इति व्युदस्तं। प्रत्येक समुदायविषय- कस्मरणविकल्पग्रासात्। अस्तु वा लिङः कार्ये लक्षणा, यथा हि मचाः कोशन्तीत्यादौ पुरुषविशेषः प्राग- अन्यथा स्मृतेरप्यग्रहीतग्राहितया प्रामाण्यापत्तेः, तथाच स्मति- जनकीभूतविशिष्टज्ञानमादायैवापूर्ववक्षतिः । न च स्थायित्वादि- रूपेण घटादिकमेव स्मरणविषयो नापूर्वमिति वाच्यं । तथामत्य- नुपस्थितस्यापूर्वस्य शाब्दबोधविषयत्वानुपपत्तेः उपस्थितयोग्यतादि- विशिष्टार्थबोधकत्वस्वभावत्वात् पदानामन्यथाऽतिप्रमङ्गादिति भावः । एवमेवालौकिकार्थेषु स्वर्गादिपदेषु शक्तियह इति प्रागुन दूषयति, 'एतेनेति, 'धर्मा-धर्मिषु दुःखामभिन्नत्वादिधर्मसुखादिग्वित्यर्थः, 'व्युदस्तमिति स्वर्गस्य वाकार्यानुभवमात्रगोचरत्ववादिनस्तव मते व्युदस्तमित्यर्थः । अभ्युपगमवादेन परसिद्धान्तमात्रेणेवापूर्वस्य लिङ्- पदवाच्यतां खण्डयति,(१) 'अस्तु वेति, 'लक्षणा' न तु शतिः। नम्वेवं लाक्षणिकस्थामनुभावकतया विधिवाक्यश्रवणानन्तरं यागविषयका- पूर्वप्रत्ययो न स्यात् । न चाग्रहौतसंसर्गकं ग्रहण-स्मरणात्मकं ज्ञा. मदयमेका भवतीति वाच्यं । सामान्यस्याप्रत्यासत्तितया अपूर्वस्य पूर्वमननुभूतत्वेन स्मरणायोगादित्यत आह, 'यथा हौति, 'प्राग- (१) अभ्युपगममाश्रित्यैवापूर्वस्य लिहवाच्यतां खण्डयतीति ग० । ऽप्येवं शक्तिग्रहो निरस्त इत्यर्थः। तन्मतेऽप्यपूर्वशक्तिकल्पनमत्यन्तासङ्गत- मित्याह, 'यल वेति । नन्वेवमपूर्वं नानुभूयेतैव लाक्षणिकस्थाननुभावक- वादित्यत बाह, 'यथा होति । एतेन लक्षणायामितरपदस्थेत्यादिप्रागक्त- 51 ·४०२ तत्वचिन्तामणौ ननुभूतोऽप्यनुभूयते इतरपदालाक्षणिकस्यानुभावक- त्वात् तथाऽपूर्वमपि, अस्तु च स्वर्गकामकार्यविषयो याग इत्यनुभवे स्वर्गकाम-यागयोरन्वयप्रकारतया मनुभूतोऽपौति समानप्रकारकम्मरणदेवेति शेषः । यद्यपि लक्ष- थार्थस्य विशेषणतयैव भानमिति नियमस्य मञ्चाः क्रोशन्तीत्या- दावेव स्फुटतरो व्यभिचारस्तथापि तादृशनियममत्त्वेऽपि न पति- रित्यभिप्रेत्याह, 'अस्तु चेति, 'स्वर्गकाम-यागयोरिति स्वर्गकाम- कृतिमाध्यब-यागयोरित्यर्थः, 'अन्वयमकारतया' विशेष्य-विशेषण- नया, 'अर्थात्' अर्थापत्त्या । नन्वेवं विधिजन्यशाब्दबोधे तदुत्तरा- पित्तौ वा क्रियायां कृतिमाध्यत्वस्याप्रकारत्वात् ततः क्रियायां कथं प्रवृत्तिः प्रवृत्तिविषयविशेष्यककृतिमाध्यताज्ञानस्यैव प्रवर्तकवादित्यत- व्याप्तौ व्यभिचाराप्रयोजकत्वमपि सूचितं इति मन्तव्यं । ननु पुरुषः संस्का- रादुपतिछते न त्वनुभूयत इत्यत आह, 'प्रागिति, एतच्च परमताभ्युपगमे- नैव । न च तत्रापि कथमनुपस्थितस्यानुभवः, पुरुषत्वादिसामान्यप्रकार- मरणे सति योग्यताबलाविशेषानुभवात् समानप्रकारकत्वेनैव तस्य हेतु- त्वाभ्युपगमात् । यद्यपि खादन्येन रूपेण जाते भवति लक्षणा, न चेह कार्यत्वादन्येन रूपेण तदुपस्थितिः, तथाप्युक्तनियमोऽप्रयोजकः, अतएव नौलोघट इत्यादौ तथैव लक्षणेति पराभ्युपगमानुसारेणेदमुक्तमिति ध्येयं । ननु विधौ न लक्षणा तदुक्तं "न विधौ परः शब्दार्थ इति चेत्, न, तस्य मतान्तरत्वात् । अतएव परस्य लौकिको लिङ्ग लाक्षणिकौति । यजि- पदेन खार्थविशेष्यकं ज्ञानं स्यादित्यत्रेवापत्तिमाह, 'यस्तु चेति, यथा तथा बोधोऽत्वपूर्बलाभः परं म्टग्यत इति भावः। नन्वेतादृशो बोधो नाका- ·शब्दास्यतुरोयखण्डे ऽपूर्ववादः । 8.३ अपूर्वलाभः। यद्दा स्वर्गकामकार्यविषयो याग इति शान्दानुभवानन्तरमायागविषयक कार्यमिति ज्ञानं अनुपपत्तिप्रभवं। अतएव शाब्दबोधानन्तरमौपा- दानिकषोधात्प्रवृत्तिः। किञ्चापूर्ववाच्यत्वेऽपि न कलङ्गं भक्षयेदित्यादितः कस्लमभक्षणाभावविषयकमपूर्वमव- गम्यापि न प्रवर्नेत तदभावे, तथाहि भक्षणे रागा- दस्य कर्तव्यताबुद्धिर्जाता शब्दाच्च भक्षणाभावे, निष्फ- लात् कार्यात् सफलं गरीय इति न्यायेन सुख हेतौ भक्षण एव प्रवर्तेत न तदभावे, निषेधापूर्वमेव फल- श्राह, 'श्रतएवेति विधिजन्यवाक्यार्थानुभवे क्रियायां कृतिमाध्यत्व- स्याप्रकारत्वादेवेत्यर्थः, 'श्रीपादानिकेति श्रीपादानिकक्रियाविशे- व्यककृतिमाध्यत्वबोधादेवेत्यर्थः, अपूर्वस्य विधिपदवाच्यत्वेऽपि तथैवा- भ्युपेयत्वादिति भावः । नित्य-निषेधयोरपि तदेव लिङा विधीयत- इति प्राग दूषयति, 'किञ्चेति, 'रागात्' रागविषयमाधनताजा- नात, 'शब्दाचेति, उपादानसहकारेणेति शेषः, 'भक्षणाभाव इति, तथाचेति शेषः, 'निष्फलादिति निष्फलत्वज्ञानसमवहितात् कार्य्यता- जितः कार्यविशेष्यक ज्ञानस्यैव प्रवर्तकस्वाभ्युपगमादित्यत बाह, 'यद्देति, 'नित्य-निषेधयोरपि तदेव लिपा विधीयत इति प्रागुतं दूषयति, "किञ्चेति, तथाचेठसाधनत्वशक्ति पूर्व इति भावः । 'म तदभाव इति, इछसाधनता- लिङ्गककायंताज्ञानस्य प्रवर्तकत्वादिति भावः । 'फलमिति, तथाच तदेव ·तत्त्वचिन्तामणौ मिति चेत्, न, तस्य सुख-दुःखाभावान्यतया पण्डत्वेन तदजनकतया च गौण-मुख्यप्रयोजनत्वाभावात् । सुख- वदपूर्वमपि प्रयोजनमिति चेत्, न, लोके तथानव- गमात् । अलौकिकयोः स्वर्गापवर्गयोः लोकावगत- जानात्, 'मफलं' सफलत्वज्ञानसमवहितकार्यताजानं,(१) 'फलं दुष्ठं, 'पण्डत्वेन तदजनकतया चेति सुख-दुःखाभावाप्रयोजकत्वेन फलाज- मकतया चेत्यर्थः, 'गौण-मुख्येति इष्टमाधनताज्ञानाधौनेच्छाविषयत्व- सुख-दुःखाभावत्वज्ञानाधौनेच्छाविषयत्वयोरभावादित्यर्थः, 'सुखव- दिति, यथा सुखं फलमाधनताज्ञानं विनापि सुखत्वप्रकारकज्ञाना- देवेच्छाविषयस्तथा अपूर्वमपि फलमाधनताज्ञानं विनापि अपू- वत्वप्रकारकज्ञानादेवेच्छाविषय इत्यर्थः, 'लोके' लोकेन, 'तथान- वगमादिति फलमाधनत्वेनाज्ञानदशायामपूर्वस्येच्छाविषयत्वानवग- मादित्यर्थः । मन्वेवं निषेधापूर्ववत्फलमाधनताजानाभावेन(२) स्वर्गा- पवर्गयोरपौच्छाविषयत्वं न स्यादित्यत आह, 'अलौकिकयोरिति लौकिकसुख-दुखाभावभिन्नयोरित्यर्थः, 'लोकावगतेति लौकिकसु- (१) निष्फलादिति निष्फलत्वज्ञानसमवहितात् कार्यताज्ञानात् सफलत्व. ज्ञानसमवहितं कायंताज्ञानं बलवदिति न्यायार्थ इति गः। (२) पलसाधनत्वाभावेनेति ग। पनमादायेशसाधनत्वसत्त्वानोक्त दोष इति भावः । 'गौणेति तथाच स दोषस्तदवस्थ एवेत्यर्थः। नन्वेवं वर्गायवर्गावपि न प्रयोजने स्यातां लोके सथानवगमादित्यत बाह, 'अलौकिकयोरिति । ननु वेदे तथा स्यालोक- ·शब्दाख्यतुरौयखराडेऽपूर्ववादः । ४०५ प्रयोजनसुख दुःखाभावजातीयतया प्रयोजनत्वं, वेदे- ऽपि काम्यस्थले काम्यसाधनस्यैवापूर्वस्य गौणप्रयोज- नस्य लिङाभिधानं काम्यसाधनताज्ञानं विना कामि- कार्यत्वस्य बोधयितुमशक्यत्वात् न तु स्वतः प्रयोज- नत्वेन तवासामर्थ्यादनुपयोगाच्च प्रवृत्तेजनादाविव लोककृप्तकाम्यसाधनताज्ञानात् कार्यताज्ञानाहा गौ- णप्रयोजनत्वेनैवोपपत्तेः । नापि नित्य-निषेधयोरपूर्व ख-दुःखाभावगतेच्छाप्रयोजकसुखत्व-दुःखाभावत्वप्रकारकज्ञानविषय- तयेत्यर्थः, 'प्रयोजनवं इच्छाविषयत्वं । नन्चपूर्वस्यापि फलसाधनता- ज्ञानाजन्यापूर्ववप्रकारकज्ञानजन्येच्छाविषयत्वं वेदगम्यमित्यत पाह, 'वेदेऽपौति, तव मत इति शेषः, 'काम्यसाधनस्यैवेति काम्यमाध- नतया ज्ञातस्यैवेत्यर्थः, 'गौणप्रयोजनस्य' फलसाधनताज्ञानाधौने- छाविषयस्य, 'लिडाभिधानं' लिडा कार्यत्वप्रकारेणाभिधानं, 'न तु खतःप्रयोजनत्वेनेति न त यथोकेच्छाविषयत्वेनेत्यर्थः, 'तत्रा- मामर्थ्यादिति तेन रूपेण शक्तिविरहादित्यर्थः, 'अनुपयोगाचेति खतःप्रयोजनत्वप्रकारकज्ञानस्थानुपयोगाचेत्यर्थः, अनुपयोगित्वमेवोप- पादयति, ‘प्रवृत्तरिति, 'लोकतृप्तेत्यादि प्रकारद्वयं मतभेदेन, 'गौणप्रयोजनत्वेनैवेति अपूर्वनिष्ठस्वतःप्रयोजनवज्ञानं विनैवेत्यर्थः, एव लोकावगमादूरादत याह, वेदेऽपौति, 'लिडेति, त्वम्मतइति शेषः। धनु- पयोगमेवाह, 'प्रहत्तेरिति न प्रवृत्तावुपयोगशवापि साप्यन्यथैवोपपन्नेत्यर्थः ।

·सावचिन्तामणौ । स्वतः प्रयोजनं लिङाभिधीयते । काम्यस्थले हिधर्मि- ग्राहकलिडादिना प्रवर्तककार्यत्वेनापूर्वमभिहितम- तोनित्यादावपि कार्यत्वेनापूर्वबोधनं न तु स्वतः प्रयोजनत्वेन। ननु नित्ये लोक-वेदावगतगौण-मुख्य- प्रयोजनाभावे सति लिङवापूर्वस्य स्वतः प्रयोजनत्वं बोधयति तेन विना प्रत्तिपरत्वानिर्वाहादिति चेत्, न, निरुपधौच्छाविषयत्वं हि स्वतः प्रयोजनत्वं अपूर्वस्य । 'धर्मिग्राहकेति अपूर्वरूपधर्मिग्राहकेत्यर्थः । 'प्रयोजनाभावे मतौति प्रयोजनान्तराभावेसतीत्यर्थः, लिडेवेति सन्ध्यामुपासौ तेत्यादि- नित्यविधिस्थलीयलिङः प्रवृत्तिप्रयोजकत्वान्य यानुपपत्तिरेवेत्यर्थः, 'लिङवेति यथाश्रुतन्तु न मच्छते 'तत्रासामर्थ्यादिति पूर्वम- भिधानात् 'अतोऽपौत्यादिवक्ष्यमाणग्रन्थस्य पुनरुतत्वमङ्गाच्च, 'अ- पूर्वस्य' नित्यापूर्वस्थ, 'तेन विनेति नित्यापूर्वस्य खतःप्रयोजनत्वे. न विनेत्यर्थः, 'प्रवृत्तिपरत्वेति नित्यविधिस्थलोयलिङः प्रवृत्तिप्रयो- जकत्वानिर्वाहादित्यर्थः, लिङो हि प्रवृत्तिप्रयोजकत्वं तवेष्टमाधन- ताज्ञानद्वारा, दृष्टश्च नित्यापूर्वातिरिकं प्रकृते बाधितं, नित्यापूर्व- स्थेष्टत्वञ्च न फलमाधनता ज्ञानेन सम्भवति पण्डवादतोऽपूर्वस्य स्वतः- प्रयोजनवं विना न प्रवृत्तिपरत्वनिर्वाह इति भावः । 'निरुपधौति . परमतेनाह, 'कार्यत्वेति, तन्मतेनैवाह, 'काम्येति । ननु काम्ये यथातथास्तु नित्ये तु तथा स्यादित्याह, नन्विति, तथाचानन्यगत्या लिएस्तत्र सामर्थमपि ·शब्दाख्यतुरौयखण्डेऽपूर्ववादः । सिद्घ लिङा बोधनीयं । न च तादृशेच्छाविषयोऽपूर्व क्वचिदपि सिद्धं । न च लिडेवापूर्वेच्छां जनयित्वा तां बोधयति तस्यास्तत्रासामर्थ्यादिच्छायाः सामग्र्यन्तरज- न्यत्वाच। अतोऽपि काम्ये नित्ये चेच्शविषयत्वं प्रयो- जनत्वमपूर्वस्य लिकादिना न बोध्यते अपूर्वेच्छायाः फलमाधनताजानानधौ नेत्यर्थः, 'मिद्ध' वर्तमानं, 'लिङ' लिङ- निष्ठप्रवृत्तिप्रयोजकत्वान्यथानुपपत्त्या, 'कचिदपि मिद्धमिति कचि- दपि वर्तमानमित्यर्थः, कृप्तकारणाभावेनेच्छोत्पत्तेरसम्भवादिति भावः । 'लिङव' लिनिष्ठप्रवृत्तिप्रयोजकत्वान्यथानुपपत्तिरेव, 'तस्याः' अनुपपत्तेः । ननु तस्यास्तत्रासामर्थमसिद्धमित्यत पाह,(१) 'इच्छाया इति, 'मामय्यन्तरेति अनुपपत्त्यघटितमामग्रौजन्यत्वनिय- माञ्चेत्यर्थः । 'श्रतोऽपौति, 'अपिशब्दात् 'लिस्तत्रासामर्थ्यादिति पूर्वीक्रस्य समुच्चयः, 'इच्छाविषयत्वं प्रयोजनवमिति निरुपधौछा- विषयत्वरूपं स्वतःप्रयोजनवमित्यर्थः, पूर्वमर्थापत्त्या बोधयितुं न शक्यते इत्यभिहितमिदानौं लिङादिना शाब्दबोधोऽपि तस्य न सम्भवतीत्युच्यते इति नाभेदः । 'अपूर्वेच्छाया इति फलमाधनता- (१) तस्यास्तत्मामार्थमपि तथैव सिद्धमित्यत आहेति गः । कल्यमिति भावः । 'न चेति, तथाचायोग्यत्वान्न तद्वोध इति भावः । वर्ष कार्यताज्ञानरूपसामग्रान्तरजनितामेवेच्छा सा बोधयवित्यत आह, 'अतो- ज्योति, यद्यप्यनागतस्यापि शब्देन बोधने न दोषः, तथापि लिएस्तत्रासाम- ·तत्त्वचिन्तामणौ ४०० शाब्दज्ञानात् पूर्व असत्त्वात् किन्तु शाब्दकार्यताजा- नात् सेति । अथ नित्ये कार्यत्वेनैवापूर्वस्याभिधानं न तु स्वतः प्रयोजनत्वेन किन्तु लिङा अपूर्वे बोधिते तस्य स्वतः प्रयोजनत्वमिच्छाविषयत्वं सम्भवति सुख- ज्ञानवदपूर्वज्ञानस्यापि स्वत एवेच्छाजनकत्वात्, ततः काम्यापूर्वसाधनताज्ञानानिये कार्यताबोधात् प्रवृत्ति- रिति चेत्, न, अपूर्वज्ञानस्येच्छाहे तुत्वेनाकृप्तत्वात् । काम्यापूर्वं हि लोककृप्तेष्टसाधनताज्ञानादेवेच्छा न ज्ञानानधौनाया अपूर्वछाया इत्यर्थः, 'भाब्दजानात् पूर्व' शाब्द- ज्ञानात्पूर्वमपि, अपिशब्दादुत्तरसमुच्चयः, 'असत्त्वात्' प्रामाणिक- बात्, 'भाब्दकार्य्यताज्ञानादिति, फलमाधनताज्ञानसमवहितादिति शेषः, 'मा' अपूर्वछा। 'अथेति, 'नित्यपदं निषेधस्याप्युपशक्षक, एवमग्रेऽपि, 'इच्छाविषयत्वमिति निरूपधौच्छाविषयत्वमित्यर्थः, 'सम्भ- वति' तिष्ठति, 'सुखज्ञानवदिति सुखत्वप्रकारकज्ञानवदित्यर्थः, 'अपू- वज्ञानस्थेति नित्य-निषेधापूर्वविषयककार्यत्वप्रकारकज्ञानस्येत्यर्थः, अपूर्ववप्रकारकज्ञानस्य लिङ्पदजन्यत्वाभावेन यथाश्रुतासनतेः, एव- मग्रेऽपि, 'स्वत एव' फसमाधनताज्ञानं विनैव, 'काम्यापूर्वति, काम्यं र्थमेव मूलदूषणं बोध्यं । 'नित्य इत्युपलक्षणं, निषेधेऽपौति द्रश्यम् । अत- इत्यतिदेश्यमाह, 'अपूर्वेति, 'काम्येति काम्यञ्च तदपूर्वञ्चेति काम्यापूर्व- मित्यर्थः ।,'काम्यापूर्वे हौति काम्यस्थलापूर्वे हौत्यर्थः । न च नित्य-निषेध- ·808 शब्दाख्यतुरीयखण्ड़े ऽपूर्ववादः । त्वपूर्ध्वत्वज्ञानात् । शास्त्रस्थस्य शास्त्रजकर्तव्यतानानं बलवदिति चेत्, सफलविषयं तथा इदच निष्फलवि- षयं । अथ प्रतिमतो नितिनियोगेऽधिकार इति यदा भक्षणप्रवृत्तस्तदा तनिषेधे शाब्दकार्यताधी- रिति तया विपरीतप्रयत्ने अनिते रागात् क्रियोत्पत्तिः तेनैव प्रतिबन्धात् रागकारितप्रत्तिमुपजीव्य हि यदपूर्वं तत्माधनताज्ञानात्कार्यताबोधानित्ये प्रवृत्तिरिति योजना। निष्फलात् मफलं गरीय इत्यत्र शङ्कते, 'शास्त्रस्थस्येति, शास्त्रजेति शास्त्रप्रयोज्येत्यर्थः । प्रतियोग्यभावातिरिक्तस्थल एवं निष्कचात् सफल गरौय इत्यभिप्रायेणाङ्कते, 'अथेति, 'प्रवृत्तिमतः' प्रतियो- गिप्रवृत्त्युन्मुखस्य, प्रतियोगिगोचरप्रवृत्तिसामग्रौविशिष्टस्येति यावत्, 'निवृत्तिनियोगेऽधिकारः' तदभावत्वप्रकारकप्रवृत्तौ अधिकारः, तद- भावत्वप्रकारकप्रवृत्तिमत्त्वमिति यावत्, 'भक्षणप्रवृत्तः' भक्षणगोच- रप्रवृत्तिमान्, 'तदा' तदैव, 'शाब्दकार्यताधीः' शब्दप्रयोज्यकार्य- ताधौः, एवम्भूता प्रवृत्त्युपधायिकेति यावत् । नन्वेवं युगपदक्षण- तदभावयोरुभयोरेव प्रवृत्तौ कुतो न भक्षणोत्पत्तिरित्यत पार, 'तयेति शाब्दकार्यताधियेत्यर्थः, 'विपरीतप्रयाने' भक्षणभावगोचर- प्रयत्ने, 'तेनैव भक्षणाभावगोचरप्रयत्नेनैव । ननु विनिगमकाभावा- विषयकापूर्वकायंताज्ञानत्वेनैवेच्छाहेतुस्वं कल्यं मानाभावात्, प्रवृत्यादेर- न्यथैवोपपाद्यत्वादिति भावः । ननु राग-शास्त्रयोबलवत्त्वे विनिगमकामावा- छैपरीत्यमेवारिखत्यत आह, 'रागेति, अन्यथा शास्त्रवैयर्थं स्यासन पल- 52 ·४१. तत्त्वचिन्तामणौ नितिकार्याता शास्त्रेण बोधिता अतस्तेन बोधने वफलं विपरीतकृतिरवश्यं उत्पाद्येति शास्त्रस्य बलव- विमिति चेत्, न, निवृत्तिकार्यताबोधेऽपि निवृत्ती प्रयत्न एव नोत्पद्यते यस्य प्रतिबन्धकता स्यात् स्याच नित्तिकार्यताबोधकमप्रमाणं निष्फलत्वेन तच कृते- इक्षणगोचरप्रयत्नेनैव तदभावगोचरप्रवृत्तिः कुतो न प्रतिबध्यत- इत्यत पार, 'रागकारितेति रागकारितप्रवृत्तिमुपजीव्य या नि- वृत्तिनिष्क्षतिमाध्यता रागकारितभक्षणगोचरप्रवृत्तिकालौना या कतिर्भक्षणादिनिवृत्तिनिष्ठतत्साध्यतेति यावत्, अन्यथा भक्षणाभा- वगोचरप्रवृत्तेरलौकत्वादिति भावः । 'तेन' शास्त्रजकार्यताबोधेन, 'वफलं' परम्परया स्वफलं, 'विपरीतकतिः' विपरीतस्योत्तरका- मानुवृत्तिरूपा कृतिः, भक्षणाभावस्योत्तरकालानुवृत्तिरूपं कार्य- मिति यावत्, कृतिपदस्य बहुषु कार्येषु प्रयोगात्, 'अवश्यमिति, अन्यथा शास्त्रम्याप्रामाण्यापत्तेरिति भावः । 'शास्त्रस्य' शास्त्रजकार्य- ताज्ञानस्यैव, 'बलवत्त्वं' वफलस्य भक्षणाभावोत्तरकालमम्बन्धस्योप- धायकत्वं, 'नित्तिकार्यताबोधेऽपौति वेदाभक्षणाभावे कार्यता- ज्ञानेऽपौत्यर्थः, 'निवृत्तौ' भक्षणाभावे, 'नोत्पद्यत इति, लोकक्लृप्तका- रणस्येष्ठमाधनताज्ञानविशिष्टकृतिमाध्यताजानस्थाभावादिति भावः । 'बोधकमिति, शास्त्रमिति शेषः, 'तेरभावादिति कृतेरभावे बलात्तथा कल्प्यत इति भावः । 'निवृत्तौति भक्षणादिनिषेधेत्यर्थः, 'अप्रमा- मिति । न च पलनमाध्जायमानकृतिमादाय कृतिसाध्यत्वमाधिसमिति ·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः । रभावात् । अथ कलञ्जभक्षणस्य निन्दार्थवादेन बलव- दनिष्टसाधनत्वावगमात् तद्भक्षणे न प्रवर्तत इति चेत्, एवमपि कलन्चभक्षणे निवर्त्ततां तदभावे निष्पयो- जनतया प्रवृत्तौ किमायातमिति । एतेन नित्यापूर्व- साधने सन्ध्यावन्दनादावपि प्रतिरपास्ता क्रियायाः कष्टत्वान तदपूर्वस्य पण्डत्वात् स्वतोऽप्रयोजनत्वाच्च । तस्मात् लोके पचेतेत्यादौ कार्यत्वेष्टसाधनत्वरूपधर्म- शक्तत्वेन ज्ञाता लिङ स्वर्गकामो यजेतेत्यादौ तदन्वयं यागे योग्यतादिवशाद् बोधयतीति न वेदे धर्मिणि कृतिमाध्यत्वलक्षणस्य कार्यात्वस्यापि बाधादिति भावः च फलभ्रमजन्यकृतिमाध्यत्वमादायैव न बाध इति वाच्यं । तादृश- कृतिमाध्यत्वस्य वेदेनाबोधनादिति हृदयं। 'बलवदनिष्टेति, बलवद- निष्टाननुबन्धित्वविशिष्टेएमाधनतालिङ्गककृतिमाध्यताज्ञानस्य प्रवर्त्त- कत्वादिति भावः । 'निवर्त्तता' मा प्रवर्त्तता, 'किमायातमिति, तथा- च निषेधविधेरपार्थकत्वमिति भावः । एतेनेति, यदि नित्यस्य न फलमिति शेषः, 'प्रपास्ता' असम्भवा, 'कष्टत्वात्' इष्टासाधनत्वात्, 'तदपूर्वस्य' तब्जन्यापूर्वस्यापि। नैयायिकः खमतमुपसंहरति, 'तस्मा- दिति, 'धर्मिणि' कार्य, 'स्वर्गमाधनता' वर्गसाधनत्वत्वरूपेण स्वर्ग- तबोधकं प्रमाणमिति वाच्यं। ममेदं कार्यमिति हि ज्ञानं ततस्तथाच यस्य न तद्भमस्तं प्रति मदंशान्वितकृतेर्वाधात्तथात्वमित्याहुः। उपसंह- रति, 'तस्मादिति । नन्वेवमपूर्वमप्रमाणकं स्यादित्यत आह, 'प्रतौनावे- ·४१२ तत्वचिन्तामणौ शक्तिकल्पना प्रतीता च स्वर्गसाधनता साक्षादसाध- नस्य यागस्य व्यापारमन्तरेणानुपपद्यमाना तन्निा- हकं व्यापारमपूर्व कल्पयति। ननु निरुपधिपूर्व- पर्तिता कारणता सा व्यापारेण निर्वायत इत्यच कोऽर्थः, किं क्रियते, उत जाप्यते, नाद्यः उत्तरवर्ति- माधनता। तटस्थः शकते, 'नन्विति, 'निरुपधौति अनन्यथामिद्धेत्यर्थः, 'पूर्ववर्तिता' पूर्वकालसम्बन्धिता, 'सेति, पागस्येति शेषः, 'क्रियते' जन्यते, 'उत्तरवर्तित्वेनेति यागनिष्ठपूर्वकालसम्बन्धिताया उत्तरव- तित्वेनेत्यर्थः, 'यापारस्य अपूर्वस्य, 'असामर्थ्यात्' जनकत्वासम्भवात्, एतच पूर्वकालसम्बन्धित्वं कारणत्वमित्यभिप्रायेण। वस्तुतस्तु निय- तपूर्ववर्तितावच्छेदकधर्मवत्त्वं कारणत्वं तस्य च प्रकृते यागत्वादि- रूपतया नित्यत्वेन तत्रापूर्वस्य न जनकत्वसम्भव इत्येव परमार्थः । । वेति । ननु यदौरसाधनतानिश्चयः प्रवर्तकस्तदा यागे सत्यवश्यं फलमिति निश्चयाभावेऽपि तनिश्चयात् प्रवर्तत। न चेछापत्तिः, बहुवित्तव्ययायास- साध्ये पलसन्देहे प्रत्यनुपपत्तेः, वैदिककम्मणि फलनिश्चयादेव प्ररत्तेरि- त्युक्तत्वाचेति चेत्, अत्राजा, साङ्गादिककम्मण इति न्यायादङ्गाद्युपहित- यागादवायं पलमिति निश्चयादेव यागे प्रवर्तते । न च कम्मनाशापारग- मनादिशपया प्रथम पलनिश्चयोऽशक्य एवेति वाच्यं । अतीन्द्रियोपा- धिशापिशाचौवत्तादृशापिशाच्या पकिचित्करत्वात् । तादृशमा विणकाल एव प्रवर्तत इत्यन्ये। नन्वपूर्वसत्त्वे तस्य वाच्यत्वकल्पने विवादः स्यातदेव तु नासिमानाभावादिति तटस्थः शकते 'नम्पिति। 'धन्य .

·शब्दाख्यतुरीयखगडेऽपूर्ववादः । ११३ त्वेन व्यापारस्य तचासामर्थ्यात्, नेतरः लिङव तहोध- नात् चिरध्वस्तं कारणं व्यापारेण व्याप्तमिति चेत्, न, विपक्षे बाधकाभावेनाप्रयोजकत्वादन्यथा ऐन्द्रियकं कारणमतीन्द्रियव्यापारकमिति यागानुभवयोर्दर्शनात् तथा कल्प्येत । 'लिडेवेति, तथाच व्यापारकल्पने मानाभाव इति भावः । व्यापारे मानमाशङ्कते, 'चिरेति, व्याप्यत्वं तादात्म्येन व्यापकत्वञ्च जनकता- सम्बन्धेन बोध्यं, 'अन्यथेति महचारदर्शनमात्रायाप्तिकल्पन इत्यर्थः, 'तथा कल्प्येते ति दण्डादावप्यतीन्द्रियव्यापारकल्पनापत्तेरित्यर्थः । न च व्यापारमन्तरेण यागादेः स्वर्गादिजनकत्वे स्वर्गादिधाराया अनिवृत्त्यापत्तिरिति वाच्यं । यथा हि अदृष्टखौकारे समयविशेष- एव तस्य फलजनकता तथा यागादेरपौति सुवचत्वात् । प्रथा- दृष्टाभ्युपगमे मिथ्यावामनाया विजातीयवासनात्वेन धर्माधर्मजन- कतया धर्माधर्मानुत्पादादेव तत्त्वज्ञानवतां कर्म न भोगः अदृ. ष्टानभ्युपगमे च तत्त्वज्ञानिनामपि कर्मणां भोगप्रसङ्गः। न च मिथ्यावामना भोगं प्रत्येव हेतुरिति वाच्यं । तत्त्वज्ञानिनोऽपि भोगश्रवणादिति चेत्, न, विजातीयवामनाकालोत्पन्नकर्मण एव खर्गादिहेतुत्वात् (१) । अथ "पुण्यदः पुण्यमानोतौतिस्मतेर पूर्वमि- (१) खर्ग-नरक हेतुत्वादिति ग० । थेति यदि सहपारदर्शनमात्रादसिद्धिस्तदेत्यर्थः, एवं दहादावप्यती- ·४१४ तत्त्वचिन्तामणौ प्रायश्चित्तादौनाञ्च फलप्रतिबन्धकत्वमेव, प्राय- दिः । न च तत्र पुण्यपदं यागादिक्रियापरमिति वाच्यं । यागा- देनष्टतया दानासम्भवादिति चेत्, न, तत्र प्रथमपुण्यपदस्य यागा- दिप्राकनक्रियापरत्वात् दानपदस्य च इदं मम स्वर्गादिकं न जनयत अमुकस्य जनयवितीच्छापरत्वात द्वितीयपुण्यपदन्तु वर्ग- परमेवेति भावः । नन्वेवं निषिद्धकर्मणमपि पापजनकत्वाभावे प्रायश्चित्तादौना निष्फलत्वप्रसङ्ग इत्यत आह, 'प्रायश्चित्तेति, 'फलेति भरकप्रतिबन्धकत्वमेवेत्यर्थः, प्रायश्चित्तविधौ च नरकप्रयो- जकीभताभावप्रतियोगित्वं कृतिमाध्यत्वमात्र वा लिङर्थ: न विष्ट- माधनत्वमिति भावः। ननु प्रायश्चित्तस्य प्रतिबन्धकले तस्याशुवि- नाशितया कालान्तरे नरकोत्पत्तौ बाधकाभावः । न च तत्तत्कर्मा- जन्यनरकं प्रति तत्तत्कर्मकालीन-तत्तत्कर्मममानाधिकरणयावत्- प्रायश्चित्ताभावानां हेतुत्वं प्रतिबन्धकवपदार्थः, समानाधिकरणान्तं यावत्वचाभावविशेषणमेवेति वाच्यं । कृतप्रायश्चित्तस्य तत्तत्कर्म जन्यनरकस्थाप्रमिलेन तच तदभावकारणत्वस्य कल्पयितुमशक्य- तया तेन मरकजनने बाधकाभावात् । न च तादृशाभावरूपवि- शेषमामय्यभावादेव कृतप्रायश्चित्तकर्मणा न नरकोत्पत्तिरिति वाच्यं । तथा मति यत्कर्मव्यक्तयनन्तरं पूर्व वा तेन पुरुषेण प्रायश्चित्तं कदाचिदपि म कर्तव्यं न कृतं वा तत्कर्मसमानाधिक- रणयावत्प्रायश्चित्तात्यन्ताभावस्य तेषां मत्त्वेन विशेषमामय्या अपि न्द्रियो व्यापारः सिध्येदप्रयोजकता च तुल्येति भावः । प्रायश्चित्तादिनाश्यतया ·शब्दाख्यतुरौयखगड़ेऽपूर्ववादः । १९५ सम्भवात् । न चाहतप्रायश्चित्तान्येव तत्तत्कर्माणि नरकं प्रति विशेषमामग्रौ, तथा मति प्रायश्चित्तवैफल्यापत्तेर्विशेषमामग्रौविर- हादेव नरकाभावोपपत्तेः । न च प्रायश्चित्तविशेषध्वंम एव नरक- विशेषप्रतिबन्धक इति वाच्यं । प्रायश्चित्तोत्तरोत्पन्ननिषिद्धकर्माण पि नरकानुत्पत्तिप्रमङ्गादिति चेत्, न, तत्तत्प्रायश्चित्तविशेषव्यक्रियाग- भावकालीनविजातीयकर्मजन्यफलं प्रति तत्तत्प्रायश्चित्तविशेषव्यक्ति- नाशस्य सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्त्या प्रतिबन्धकत्वोपगमात् तादृश- फलन्तु पुरुषान्तरे तत्पुरुषस्यापि जन्मान्तरे प्रसिद्धं। न चैकस्मिन्नेव प्रायश्चित्तविशेषे कृते पूर्वोत्पत्रमब्रह्मवधानां नरकाजनकत्वप्रसङ्ग- इति वाच्यं । इष्टत्वात् त्वयापि एकजातीयकर्मजन्यनानापापानां क्रमिकोत्पन्नानामेकेनैव प्रायश्चित्तेन नाशाभ्युपगमात् । न चैवं प्रायश्चित्ते कृते पूर्वजन्मान्तरोणनिषिद्धकर्मणपि नरकानुत्पत्तिप्रसङ्गः तच्छरौरकृतत्वेन कर्मविशेषणे तादृगकर्मजन्यनरकम्याप्रमिया प्रति- बध्य-प्रतिबन्धकभावासम्भवादिति वाच्यं। तत्र पूर्वजन्मान्तरौयनि- षिद्धकर्मणा नरकानुत्पादस्य इष्टत्वात् अन्यथा तवापि जन्मान्तरीय- तादृशपापस्य तथाविधप्रायश्चित्तेन नाशस्य दुर्खारत्वात् । अस्तु वा स्वसमानाधिकरणत्वे सति स्वपूर्ववर्त्तित्वविशिष्टोद्देश्यताख्यसम्बन्धाव- তিস্বিনবিমানবন্ধৰিয়ৰ লৰকাৰিজলন্ধনা। एतेन एकब्रह्मबधमुद्दिश्य प्रायश्चित्ते कृते तदितरब्रह्मबधादपि दुःखा- नुत्पत्त्यापत्तिरित्यपि निरस्तं । त्वयापि स्वममानाधिकरण-खोद्देश्य- जन्यत्वसम्बन्धेनैव प्रायश्चित्तस्य पापनाशकताया अभ्युपेयत्वात् । अथैवं अपूर्व सिध्येदित्याशवाह, 'प्रायश्चित्तादौनाश्चेति । न च तत्प्रांगभावस्या- ·सावचिन्तामणौ श्चित्तस्य “तस्मादेनसः पूतो भवतीति यत् फलं श्रुतमस्ति तस्य निषिड्वक्रियातः फलभाक् न येन कर्मणा फलं दत्तं अनन्तरञ्च तत्कर्मोद्देशेन प्रायश्चित्तं हतं तच तत्कर्मणस्तादृशसम्बन्धेन प्रायश्चित्ताभाववत्वाभावेन फलानुत्पा- दकत्वापत्तिः। न च तादृशप्रायश्चित्तान्यत्वं प्रायश्चित्ते विशेषणमिति वाच्यं । प्रदत्तफलक-दत्तफलकोभयकर्मोद्देश्यकप्रायश्चित्ते तभिन्न- लाभावेनादत्तफलककर्मणोऽपि फलोत्पत्त्यापत्तेरिति चेत्, न, तत्तत्- कर्मभिन्नत्वविभिटोद्देश्यत्वस्य तत्तत्कर्मविशिष्टोद्देश्यत्वातिरिक्रोद्देश्य- त्वस्य वा प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धघटकतया अभ्युपेयत्वात् । न चैवं प्रायश्चित्तस्य इष्टमाधनत्वाभावात् कथं तत्प्रवृत्तिरिति वाच्यं । तत्र विष्टप्रयोजकोभूताभावप्रतियोगित्वज्ञानमेव प्रवर्तकं न विष्ट- साधनताज्ञानमित्यभ्युपगमात् पापनाशादाविच्छानुरोधेन विष्टा- भावत्वज्ञानस्य तवापि इच्छाजनकत्वावश्यकत्वात् प्रायश्चित्ताभावस्था लिष्टतया तदभावस्य प्रायश्चित्तस्य इष्टत्वेन तत्साधनताज्ञानात्तदु- पायादौ प्रवर्तते न तु प्रायश्चित्त इत्यस्यापि सुवचत्वाच्च । अन्यथा नवापि दाहादिवारणाय मण्यादौ कथं प्रवृत्तिरित्यस्य दुःममा धेयत्वादिति कृतं पल्लवितेन। ननु प्रायश्चित्तस्य नरकविशेषप्रति- बन्धकवे "तस्मादनमः पूतो भवतीति पापनाशरूपफलश्रुतिविरोध- इत्यत आह, 'प्रायश्चित्तम्येति, ‘फलभागिति मरकभागित्यर्थः, त्यन्ताभावत्वापत्तिः। पापनाशे च पापान्तरमासाद्य तदुत्पत्तेर्न तथात्वमिति वाच्यं । निषिद्धक्रियाविशेषस्यैव प्रतिबध्यत्वात् क्रियान्तरमादाय तत्सम्भ- ·भन्दाख्यतुरोषखडेऽपूर्ववादः । ०१७ भवतीत्यर्थः, “धर्मः क्षरति कौर्तनादिति च कीर्तना- हिहितक्रिया क्षरति फलं न अनयतीत्यर्थः। क्षरतो- त्यप बाधकं विना न लक्षणेति चेत्, न, उपस्थितत्वेन विहितक्रियायामेव धर्मपदशक्तिग्रहस्य बाधकत्वात् । न चैतस्य मुख्यत्वार्थ पदार्थान्तरे शक्तिः, लक्षणोच्छेदा- मतु 'एनमः' पापात, पूतो भवतीत्यर्थ इति भावः । मनु तथापि "धर्मः परति कौर्तनादित्यादिश्रुतियज्ञादिहितकर्मजन्यधर्ममिद्धिः विहितक्रियायाः कीर्तनात् तन्नन्यो धर्मो नग्यतौति तदर्था- दित्यत पार, 'धर्म इति, प्रचापि तत्तत्कीर्तनप्रागभावकालीन- तत्तत्कीर्तनविषयकर्मजन्यफलं प्रति तत्तत्कीर्तननाशस्य प्रतिबन्ध कत्वं तत्तत्कीर्तनाभाववत्कर्मत्वेन कारणत्वं वा अवसेयं । 'धरती- त्यति, परधातोनांजशकवादित्यभिमानः। वस्तुतस्तु घर चलने इत्यनुशासनात् धरधातोर्गतिमतया नाऽपि सक्षणेवेति थे। 'उपस्थितत्वेनेति कृप्तत्वेनेत्यर्थः, 'बाधकत्वादिति, विहितक्रियानाशं प्रति कौनस्याहेतत्वादिति भावः । न चैतस्थेति 'एतस्य' घर- धातोः, ‘पदार्थान्तरे' अपूर्वरूपे, 'अतिरिति धर्मपदस्थ क्रिरित्यर्थः, 'लक्षणोदेति, गङ्गायां घोष इत्यादावपि गङ्गापदस्य मुख्यत्वार्थ वादिति भावः । 'उपस्थितत्वेनेति, पदार्थान्तरकल्पने गौरवादिति भावः । 'देवदत्ताधशरीरमिति, पत्र देवदत्तपदमन्यदीयशरोरांचे वाधवारणाय, 'बाद्यत्वमपि शरीरविशेषणं बोध्यं । यहांशतः सिइसाधनं न.दोष इति 58 ·तावचिन्तामणौ पत्तेः विहितक्रियाकतत्वज्ञानेन धार्मिकपदप्रयोगाच । रतेन देवदत्ताद्यशरीरं देवदत्तविशेषगुणप्रेरितभूतपू- घोषपदस्य बले प्रक्रिः कस्यतामिति गङ्गापदेऽपि लक्षणा म स्थादित्यर्थः, 'विहितेति, इदमदृष्टजनक न वेति मन्देहेऽपौत्यादिः। 'देवदत्ताधारीरमिति, द्वितीयादिखण्डारौरे आहारादिद्वारा पूर्वशरीरोत्पत्रज्ञानादेईतत्वमादायार्थान्तरवारणाय 'पायेति, श्रा- चत्वं देवदत्तशरीरध्वंमाकालौनत्वं, क्वचिदाद्यपदशून्य एव पाठः, तत्र पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन माध्यमिद्धेरुद्देश्यत्वात्रोकदोषः, संस्कार- जन्यत्वेनापि पचो विशेषणीयः श्रतो न तेनार्थान्तरं, 'देवदत्तेति देवदत्तौयविशेषगुणमहकतं यद्भूतं पृथिव्यादि तज्जन्यमित्यर्थः, ईश्वर- विशेषगुणमादाय मिद्धसाधनवारणाय देवदत्तौयेति, देवदत्तौ- पत्वं देवदत्तशरीरावच्छिन्नात्मनिष्ठत्वं, तेन वक्ष्यमाणदोषसङ्गतिः, सामान्यगुणमादायार्थान्तरवारणाय विशेषपदं । न च देवदत्तीय- विशेषगुणजन्यमित्येव माध्यमस्तु किं भूतजन्यत्वदलेनेति वाचं । नावमानस्यैव माध्यत्वात् भूतजन्यत्वोपादानन्तु अदृष्टस्य कारणतर- सहकारेणैव जनकत्वं न वितरनिरपेक्षेणेत्याविष्कत्तुं, 'जन्यत्व- मतेनेदं । ईश्वरगुणमादायार्थान्तरवारणाय साध्ये 'देवदत्तेति, संख्यादिना. चान्तरवारणाय 'विशेषति । न च संस्कारेणार्थान्तरं, संसारान्येति विषेशगुणविशेषणादित्येके । संस्कारागम्यत्वं पक्षविशेषणमित्यन्ये । यत्तु संस्कारस्य प्रेरकत्वाभावात् प्रेरितपदेनेव तहारणमिति सचिक्यं । प्रेरितत्वं हि सातत्वं तब तचापि मनसि व्यभिचारवारणाय, समतमदीपामार- ·शब्दाख्यतुरीयखगड़े ऽपूर्ववादः । ४१६ बकं जन्यत्वे सति तद्भोगसाधनत्वात् तनिर्मितसम्ब- दित्यनुमानात् तसिद्धिरिति परास्तं । जन्मान्तरीय- ज्ञानादिभिरेव तज्जनकत्वाभिमतैः सिद्धसाधनादिति, मैवं, चिरध्वस्तस्य व्यापारसमवे कारणत्वमिति निरु- पाध्यन्वय-व्यतिरेकाभ्यां व्याप्त्यवधारणात् यागस्य चिर- ध्वस्तकारणत्वेन व्यापारकल्पनात् । कार्य व्यापारस्य इति, मनमि व्यभिचारवारणाय सत्यन्तं । न चात्म-मन:संयोगे व्यभिचारः तस्य भूतजन्यत्वाभावादिति वाच्यं। माध्ये भूतजन्यत्व- दलस्थानुपादेयत्वात् हेतौ वा जन्यपदस्य भूतजन्यपरत्वात्,(९) माध्ये भूतपदं द्रव्यमामान्यपरमित्यपि केचित् । 'तनिर्मितेति तद्भोगमा- धन-तनिर्मितनगवदित्यर्थः, 'तजनकत्वाभिमतैरिति अदृष्टजनक- त्वाभिमरित्यर्थः, यागादिवच्चिरातीतस्यैव हेतुत्वावगमादिति भावः । 'चिरेति व्यापारसत्त्व एव चिरध्वस्तस्य कारणत्वमित्यर्थः, धम्या दिव्यापारके दण्ड-चक्रमयोगादौ तथा दर्शनादिति भावः । 'चिरध्वस्तस्येति स्वर्गपूवं चिरध्वस्तस्येत्यर्थः, 'कार्य इति तदन्वय- व्यतिरेकानुविधायितया माक्षात्कृतव्यापारजनकत्वं तज्जनकव्या- (१) जन्यद्रव्यपरत्वादिति ग.। घटादौ व्यभिचारवारणाय 'तदिति तदोगसाधनद्रव्यत्वमित्यर्थः, तेन मात्मनः संयोगादौ व्यभिचारः। 'सनिम्मितेति, तद्भोगसाधनेत्ययि बोध्यं, 'सिद्धेति, यागादिवचिरातीलस्य जनकत्वाभ्युपगमादिति भावः । 'चिरेति, भम्यादि.

·तत्वचिन्तामणी प्रथगन्धय-व्यतिरेकग्रहस्तयापारकत्वे उपाधिरिति चेत्, न, संस्कारे तदभावेऽप्यनुभवस्य तयापारकत्वात्। न चाप्रयोजकत्वं, यागो यदि चिरध्वस्तत्व सति सव्या- पारो न स्यात् स्वर्गसाधनं न स्यात् घटवदिति विपक्षे पारवत्वे माध्ये उपाधिरित्यर्थः, तदभावेऽपौति स्मरणं प्रति अवय- यतिरेकमाक्षात्काराभावेऽपौत्यर्थः, 'तड्यापारकत्वेति स्मरणजनक- संस्काररूपव्यापारवत्वदर्शनादित्यर्थः, 'चिरध्वस्तत्वे मतौति स्वर्गपूर्व- कालौनध्वंमप्रतियोगिले सतीत्यर्थः, 'सव्यापारो न स्यादिति साचात् खर्गजनकमायाचनको न स्थादित्यर्थः, अव्यवहितस्वर्गजनके व्यभि- चारवारणाय मत्यन्तमभावविशेषणं, प्रतियोगिविशेषणत्वे तद्दोष- नादवस्यात् वर्गजनकशरोरजनकत्वस्य परैरभ्युपगमात्तद्वारणाय माचादिति जनकविशेषणं। यद्यपि व्याप्तियाहकतोपदर्शनमेव प्रकते उचितमयच्च विषयपरिशोधकतर्कतया न व्याप्तियाहकस्तथापि व्यापारके चक्र-दण्डादिसंयोगादौ तथा दर्शनादिति भावः । 'संस्कार इति, तत्रावश्यं तत्कल्पनमन्यथा नयसंस्कारकत्वाभिमतानुभवादपि मरणप्रसङ्ग- इति भावः। 'याग इति, चिरइस्तत्वे सति व्यापारवद्भिनत्वमापादकं तथाच चिरइस्तत्वस्य मिनेन्वयः अन्यथा प्रतियोग्यन्वयेऽव्यवहितखर्गसाधने प्यभिचारवारणार्थोपात्तसत्यन्तदानेऽपि व्यभिचारतादवस्थयापत्तेः विशिक्ष- विरहस्य तत्र सत्वात् सत्यन्तमाचे च कृतेऽर्थान्सरं, व्यवहितवर्गसाधने व्यभिचारश्चेत्यग्रिमपदं, खर्गपदं दृष्टान्तासिद्धिवारणाय, खध्वंसादिकं प्रत्यपि तस्य हेतुत्वात् । न च विषयपरिशोधकोऽयं न व्याप्तिग्राहक इति वाच्यं ।

·शम्दाख्यतुरीयखरहेऽपूर्ववादः । ४२१ बाधात् । न चाच कारणताग्राहकाभाव उपाधिः, अप्रयोजकत्वसंशयाहितपनीयव्यभिचारसंशयस्थ प्रतिबन्धकतया तद्- विधननद्वारा प्रस्य व्याप्तिग्राहकत्वमिति भावः । वस्तुतस्तु स्वर्ग- कारणत्वं न खर्गप्राक्कालवृत्त्यभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्त्वं थागे बाधात् । नापि स्वर्गप्राक्काशव्यापकात्यन्ताभावप्रतियोगिता- नवच्छेदकधर्मवत्वं किञ्चितस्वर्गप्राक्कालवृत्तिनो व्यभिचारिणोऽपि तथात्वेनातिप्रसङ्गात् अपि तु स्वर्गाव्यवहितप्राक्कालवृत्त्यत्यन्ताभाव- प्रतियोगितानच्छेदकधर्मवत्त्वं अव्यवहितपूर्ववर्त्तित्वस्य तत्तद्व्यकि- घटितत्वेऽपि संसर्गतया प्रवेशाबाननुगमः, यागस्य चाशविनाशितया म कालिकसम्बन्धावच्छिन्नतादृशात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदक- धर्मवत्त्वसम्भव रति व्यापारसम्बन्धेनेव तथात्वं वाध्यमिति सम्बन्ध- तया व्यापारमिद्धिः। न चैतावता कस्यचित् सम्बन्धस्य सिद्धवावपि तस्य यागजन्यत्वे किं मानमिति वायं। तस्य कारणान्तरकल्प- नापेक्षया लाघवेनोपस्थितानुगतयागस्यैव कारणत्वमिद्धेः । तथापि स्वर्गजनकत्वे मानाभावः यागस्य वर्गसाधनतायाः श्रुति- सिद्धत्वेन विनिगमनाविरहाभावादिति वाचं । तथा मति(१) व्यापारमावस्यैव कारणत्वविलोपप्रमङ्गादिति दिक् । 'कारणताया- (१) एवं सतौति ग.। व्याप्तिग्रहपूर्व तत्परिपन्थिशापनायकत्वात् । न च पक्षे तच्छा न परिपथिनीति वाच्यं । अप्रयोजकत्वाद्याहितायास्तस्यास्तथात्वात्, अतएव पक्षेऽप्युपाधिसन्देहाहितायास्तस्यास्तथात्वं । यत्तु विषयपरिशोधकतर्कस्यापि विरोधिभिज्ञासानिवृत्तिहारोपयोग इति स एवाभिहित इति, सम, तस्य ·४१२ सावचिन्तामणौ तेनापि समं व्यायवधारणे तस्याप्यापादनात्। न चेन्द्रियकस्यातीन्द्रियव्यापारवत्त्वनियमः, सव्यापारत्वे कार्याव्यवहितपूर्वसमये असत्वस्योपाधित्वेनाप्रयोज- हकाभाव रति वर्गकारणत्वेनाग्रयमाणत्वमित्यर्थः, 'तेनापि मम- मिति स्वर्गकारणत्वेनारामाणत्वरूपोपाधिनापि मममुक्कापादकस्य व्याप्यवधारणेनेत्यर्थः, 'तस्थापि' उपाधेरपि, 'पादनादिति श्रा- पाद्यतस्यत्वादित्यर्थः, तथाच माधनव्यापकत्वमित्यर्थः । अन्यथेन्द्रिय कारणमिति पूर्वा दूषयति, 'न चेति, 'सव्यापारत्व इति मन्या- पारत्वमात्र इत्यर्थः, 'मात्रपदादतीन्द्रियव्यापारवत्त्वव्यवच्छेदः, 'प्रस- चस्येति अमत्त्वे मति कारणवस्येत्यर्थः, 'उपाधित्वेन' प्रयोजकत्वेन, . शहिताप्रयोजकत्वनिरासाक्षमत्वेन प्रकृतासंगतत्वात् । यदि चोक्तरीत्या तथात्वं तदा व्याप्तिग्राहकत्वमेवेति । अन्यथैन्द्रियकमित्यादि प्रागुक्तं दूषयति, 'न चेति, 'उपाधित्वेनेति, प्रयोजकत्वेनेत्यर्थः, तथाच कार्यायवहित- पूर्बसमयेऽसत्कारणं सव्यापारकमेवेति मनियमस्य निष्फलकत्वेन त्वनियमस्यैव परमप्रयोजकत्वादित्यर्थः । एतेनाप्रयोजकतया प्रागुक्तं तौल्य- मपाकृसं बोध्यं । अतएव चक्षरादावुतोपाधिः साध्याव्यापकत्वं ऐन्द्रियकत्व- विशेषणे च शब्दादिजनके दण्डादौ साध्याव्यापकत्वमित्यपास्तं । ननु त्वदुक्त- सर्केऽप्यप्रयोजकत्वमहा। न च निरुपाधित्वमेव विपक्षबाधक, प्रतीति- विशेषविषयत्वादीनामुपाधित्वसम्भवात् । न च साध्यव्यापकत्वादिसन्देहः, तथाप्युपाधित्वसन्देहस्य दूरीकर्तुमशक्यत्वात् । किञ्च तादृशातीन्द्रिया- तिरिक्तपदार्थकल्पने व्यापारकल्पने च गौरवमेव बलवहाधकं । यत्त कार्याव्यवहितपूर्बसमयविद्यमानता कारणता सा च साक्षात् व्यापारहारा बा, खाएमव्यवधायकमितिन्यायात् तथाच व्यापारकल्पनमावश्यकमिति ·शब्दायतुगैयखण्डेऽपूर्ववादः । ४२३ 'उपाधित्वेनेति थथाश्रुतन्तु न मङ्गछते कार्याऽव्यवहितपूर्वममया- सत्त्वस्य चक्षुरादावतीन्द्रियव्यापारवत्त्वरूपसाध्याध्यापकत्वात् । माधनावच्छिन्नमाध्यव्यापकमिति वाच्यं । तथापि पतनजनक- गुरुत्वजनके घटादौ तथाविधसंयोगजनके चात्मनि माध्याव्या- तन, नियमानन्यथासियोरवश्यं तत्र प्रवेशे अव्यवहितत्वस्य व्यर्थत्वात् । न च वयादिक्रियानियामकत्वेनादृष्टसिद्धिः, तादृशयागादिवदात्मसंयोगाहा तदुपपत्तेः यागादेश्च स्वभावादेव नियतकालौन-सावधिफलजनकत्वं अन्यथा अपूर्वेऽपि कल्पिते फलस्यानन्यापत्तिरिति चेत्, यत्राः, यदि नादृवं तदा प्रायश्चित्तादीनां वैपल्यं स्यात् । न च तेषां फलप्रतिवन्धकत्वं, तेषा- माशुविनाशितया तदभावानन्तरं फलप्रसङ्गात् । न च तदुत्तरं समयस्य प्रतिबन्धकत्वं, तस्य तथात्वे मानाभावात् तेषामप्रतिबन्धकत्वापाताच्च । म च तत्प्रागभावसहभूतानिषिद्धक्रिया फलहेतुरिति वाच्यं । बन्यप्रायश्चित्तप्राग- भावमादाय पालप्रसङ्गात् तत्तत्कियोद्देश्यक-तत्तत्प्रायश्चित्तप्रागभावस्य तथावे यत्र कम्मणि न प्रायश्चित्तं जातं तत्र प्रतियोग्यप्रसिद्ध्या सदभावा- सिद्धौ फलाभावप्रसङ्गात् । एवं विहितक्रियायां कीर्तनादिवैफल्यमपि दराव्यं । किञ्च सत्कम्मादिदानं ततश्च फलमिति श्रूयते तदिग्ध्येत, न हि तत्र प्राचीनविहितक्रियाया एव दानं, तस्याविनसत्वात् बदृष्स्याभ्युप- गमात् अकम्मिकाया दानक्रियाया अभावात् भावे वा तस्याः फलजनकत्वे- ऽतिप्रसङ्गात्तस्मादृष्दानेनादृष्टान्तरं जन्यत इत्यकामेनाप्यभ्यपेयं । यत्तु एवं सति निरन्वयध्वस्तवौज-दण्डादेरणार-भम्यादिकार्य कालान्तरेऽपि स्यादिति बाधकमिति, तन, तत्र फलबलेन तथैव हेतुत्वात् यागादेच व्यवहितस्यापि हेतुत्वे विरोधाभावादिति । नन्वस्त व्यापारस्तथापि संखार एवाखिति चेत्, न, तस्य स्मृतिमात्रहेतुतया खाद्यहेतुत्वापत्तेः अनुभवमात्रणन्यतया यागाद्यअन्यत्वाच। वैजात्यकल्पने च सिद्धन समौषितं । वेगादिवत्तविशेषो- ऽख शुणान्तरकम्पने गौरवादिति चेत्, न, गुरुवादेरपि तथात्वापत्तरिति- ·४२४ तावचिन्तामणों कत्वात् । नन्वेवं सन्यावन्दनाकरणस्य दुःखसाधनत्व- श्रुतेः तत्करणमागभावो दुःखहेतुस्तथाच तस्य स्थिर- त्वेन दुःखजननसम्भवात् न पापे प्रमाणं । न प्रायश्चित्तवैफल्य, प्रायश्चित्ताभावसहकृतस्यैव तस्य तजनकत्वात्। यत्तु प्रागभावनाश एव तेन क्रियत- इति, तब,ध्वंस-प्रागभावानवच्छिन्नकालस्य प्रतियोगि- कालवेन तदा करणापत्तेरिति चेत्, न, सन्ध्याकाली- पकत्वादिति ध्येयं । नित्याकरणजन्यपापे प्रमाणाभावमाशरते, 'नग्वेवमिति, ‘एवं' क्रियाया प्रस्थैर्यादेवादृष्टकल्पने, 'तत्करणप्राग- भाव रति सन्ध्यावन्दनकरणमागभाव इत्यर्थः, 'पाप इति नित्या- करणजन्यपाप इत्यर्थः, 'प्रायवितेति विहिताकरणनिमित्तकमाय- चित्तेत्यर्थः, 'प्रायश्चित्ताभावेति प्रायश्चित्तमुक्तरीत्या ध्वंससम्बन्धेन फलप्रतिबन्धकमेवेत्यर्थः, 'प्रागभावनाश रति सन्ध्याकरणादिमाग- भावनाश इत्यर्थः, 'सन्ध्याकालौनेति सन्ध्याकालवृत्तिवविमिष्टस्य दिक् । एवच पक्षे, साध्यसिद्धौ शधितोपाधौगां तत्रैव साध्ययापकत्वं तदिद. मुलं 'निरपाध्यन्वय-थतिरेकाभ्यामिति । 'मन्वेवमिति, 'एवं चिरध्वस्त- त्वस्य व्यापारकल्पनाप्रयोजकावे, 'पाप इति, यद्यप्यगम्यागमनादेरायविना- शिवात्तनन्यपापे बाधकामावलथापि सन्ध्यावन्दनाकरणजन्यपापे प्रमाणा- भाव इत्यर्थः, 'सेति । नव प्रागभावनाशस्यापि तबिरोधित्वान सदा- पत्तिरिति वायं । प्रतियोगिग एवं तबाशत्वादिति भावः । 'सन्थेति, नम्वेवं सन्ध्याकालीनकरणपामभावो हेतुरित्यागावं सत्र सत्कालीनं करणं पति- ·যুদ্ধান্তহীয়সুলনা। ४२५ नाकरणस्य दुःखजनकत्वेन विशिष्टस्य सन्ध्याकाला- पगमेऽनुपगमात्। न च सन्ध्याकालोनाकरणे विशे- षणं किन्तु प्रतियोगिनि करणे तथाच विशिष्टाभावः स्थिर एवेति वाच्यं। सन्ध्याया प्रकरणेऽन्वयस्तस्य सन्ध्याकरणत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्येत्यर्थः, 'दुःखजनकत्वे- नेति मामानाधिकरण्यप्रत्यामत्त्या दुःखजनकत्वेनेत्यर्थः, अन्यथा केव- लम्य करणाभावस्य सन्ध्याकालवृत्तित्वोपलक्षितस्य करणाभावस्य वा नरकमाधनत्वे तादृशाभावम्याकृतमध्यावन्दनपुरुषे नरकजनन- समये कृतमन्ध्यावन्दनेऽपि सत्त्वेन तस्यापि नरकोत्पत्त्यापत्तिः काल- विशेषस्य पुरुषान्तर्भावनाहेतत्वादिति भावः । 'विशिष्टस्येति, तथाच तादृशविशिष्टाकरणस्य नरकोत्पादप्राक्कालेऽसत्त्वात्तत्राप्यवश्यमधर्म- कल्पन मिति भावः । 'मन्ध्याया हौति, सन्ध्याकालौनाकरणं नरक- माधनमिति वाक्य इत्यादिः, ‘पदार्थत्वात्' प्रधानत्वात्, विशेष्यत्वा- (१) दुःख साधनत्यादिति क, ख, ग० । योगि यदि तदाऽसम्भवः प्रागभाव-प्रतियोगिनोरेककालवाभावात्, यदि चान्यकालौनं तदा तत्कारिणोऽपि पापायत्तेरिति चेत्, न, तत्पुरुषे करण- सामान्यसंसर्गाभावः सन्ध्याकालीनः स च तद्धेतुरित्यर्थात् । ननु सभ्या- काल उपलक्षणं, न च विशेषणत्वे बाधकामावान्न तथात्वं, विशेषणस्यापि हेतुत्वकल्पने गौरवस्यैव बाधकत्वादिति चेत्, न, व्याहत्तोपलक्ष्यतावच्छेदक- रूपाभावादित्याहुः । तच्चिन्त्यं, सभ्याकालस्य खरतिकरणाभावोपलक्षकत्व- सम्भवात् यथासन्नसमयसमातेः फलत्वे तत्समयस्य खवृत्तिसमास्युपलक्ष- . 54 ·१२८ सत्त्वचिन्तामणी पदार्थत्वात् न तु करणे तस्य पदार्थैकदेशत्वेनाप्रधान- दिति यावत, ‘पदार्थेकदेशत्वेनेति करणाभावरूपविभिष्टविशेषण- वेनेत्यर्थः, प्रधानविशेषणत्वेनान्वये सम्भवति प्रधानविशेषणविशेषण- बेनान्वयस्थाकल्पनादिति भावः। ददमुपलक्षणं, वस्तुतस्तु सन्ध्या- कालस्य प्रतियोगिन्यन्वये कृतसन्ध्यावन्दनेऽपि सन्ध्याकालीनवन्दना- भावस्य तब्जन्यनरकोत्पादकाले मत्त्वात् नरकोत्पत्त्यापत्तिरित्येव दूषणं द्रष्टव्यं। ननु सन्ध्याकालस्य करणाभावविशेषणत्वेऽपि उपा- समायाः पूर्व परतो वा तस्यामेव सन्ध्यायां वन्दनाभावस्य प्रा- पिकत्वात् सर्वत्र पापोत्पत्तिप्रसङ्गः। न च यावत्सन्ध्याक्षणवृत्ति- लविशिष्टाकरणं पापहेतरिति वाच्यं । यावत्सन्ध्याक्षणवृत्तित्व- विशिष्टस्याकरणस्य कुत्रापि सन्ध्यायामसम्भवादिति चेत्, न, प्रति- कत्वं । वस्तुतस्तु अरुणान्यायेन विशेषणत्वं अन्यथोक्तगौरवेणारुण्यस्यापि यसाधनत्वं न स्यात् तस्यापि खाधिकरणव्यक्त्युपलक्षकत्वसम्भवाद्यदि वौत्- सर्गिक विशेषणत्वमिति गौरवमपि न्याय्यं तदा प्रकृतेऽपि तुल्यमिति प्रागु- करीत्या प्रायश्चित्तवैपल्यमपि स्थादित्यपि बोध्यं । ‘पदार्थै केति । यद्यपि पदार्थत्वमेव करणस्य न तु पदार्थैकदेशत्वं तथापि करणाभावरूपविशिष्टा- पेक्षया प्रतियोगिन एकदेशोक्तिरिति ध्येयं । मन्येवं करण एव तदन्वयोऽस्तु तस्य वस्तुतः पदार्थैकदेशत्वाभावेन विनि- गमकाभावादिति चेदवाङः। तत्राकालाविरहः, न च चक्षुषा न पश्यतीत्यत्रैव तत्सम्भवः, तत्र तथा तात्पर्येण तथात्वात् प्रकृते च तथा तात्पर्यानवधा- रणात् प्रधामविशेषणत्वे सम्भवति नाप्रधानविशेषणतायामाकाङ्केति, तदिद- मुक्त संप्रधानत्वादिति । यत्तु सन्ध्याकालौनकरणस्य तदौयस्याभावो यदि ·शब्दाख्यतुरोयखण्डेऽपूर्ववादः । ४२७ योग्यनधिकरणमन्ध्याकालवृत्तित्वविशिष्टतत्पुरुषोयमन्ध्यावन्दनवा- वच्छिन्नाभावस्य तत्पुरुषौथपापविशेषे हेतुत्वात् नरकविशेष प्रति मामान्यतः सन्ध्यावन्दनत्वावच्छिन्नाभावत्वेनैव मामानाधिकरण्य- प्रत्यासत्या हेतुत्वं पापाभावादेव च शतमन्ध्यावन्दनस्य न नरको- त्पत्तिः तेन नरकविशेषे तत्तत्पुरुषान्तर्भावेण() कार्यकारणभावा- सम्भवेऽपि न तिः । न च तथापि सन्ध्यावन्दनपूर्वोत्तरसन्ध्याक्षण- मादाय पापातिप्रमङ्गस्तदवस्थ इति वाच्यं । क्षणानां न सन्ध्यात्व- मपि तु तावत्क्षणराशिवृत्तिस्थलकालोपाधिरेव सन्ध्येत्यभ्युप- गमात् सन्ध्यात्वन्तु शनिविशेषसम्बन्धेन सन्ध्यापदवत्त्वं तत्तत्काले- तरकालत्वं वा, तत्तत्पुरुषोयत्वविशिष्टत्वेनाभावोऽपि विशेषणैयः, तत्पुरुषायाधर्म प्रति तत्पुरुषस्य वा तादात्म्यसम्बन्धेन हेतुत्वमतः पुरुषान्तरे न तत्पुरुषौयपापविशेषादेरुत्पत्तिः। न च सन्ध्यायाः दण्डद्वयात्मकतया दण्डवयेनैव धारावाहिकापूर्वोत्पत्त्यापत्तिः या- गादिस्थले च यागादेरुत्पत्तिसम्बन्धेन हेतुतया न धारावाहि- कापूर्वोत्पत्त्यापत्तिरिति वाच्यं । इष्टत्वात् । नर यत्युरुषोय- सन्ध्यावन्दनमेवामिद्धं तत्पुरुषौयसन्ध्यावन्दनाभावस्य हेतुत्वासम्भ- वात् तस्य पापाद्यनुत्पत्त्यापत्तिः पुरुषपदेनात्मविवक्षणे शूद्रशरोर- (१) तत्तच्छरोरान्त वेगोवि ग । तथा तदा प्रतियोग्यप्रसिद्धिः अन्यदौयस्य चेत्तदातिप्रसङ्ग इति तचिन्य, सन्याकालौनकरणत्वावच्छिन्नाभावस्य तत्पुरुषे तथावसम्भवात्, अत्र सन्था- कालस्य विशेषण,से विशिवध्वंस इत्यभ्युपगमेऽनुमानखण्डोतविशिवप्रति- ·सावचिन्तामणौ ४२७ कृतसन्ध्या- परिग्रहदशायामपि सन्ध्याकरणाभावे प्रत्यवायापत्तिरिति वायं । यस्य सन्ध्यावन्दनमप्रसिद्धं तत्पुरुषौयपापविशेषे सन्ध्याकालवृत्ति- वविशिष्टतत्पुरुषत्तित्वविशिष्टमन्ध्यावन्दनसामान्याभावस्यैव हेतु- वात् पुरुषभेदेन कार्य-कारणभावभेदात् विशिष्टान्तदयमभावे विशेषणं। यद्दा द्वितीयविशिष्टान्तं नोपादेयं तत्पुरुषोयाधर्म प्रति तत्पुरुषस्य तादात्म्येन हेतुत्वादेव न पुरुषान्तरे तत्पुरुषोयपाप- विशेषोत्पत्तिः । न च पुरुषभेदेन कार्य-कारणभावभेदे प्रतियोग्य- नधिकरणमन्ध्यावृत्तित्वविशिष्टत्यभावविशेषणमनर्थक वन्दनपुरुषान्तर्भावेण कार्य-कारणभावविरहादेवातिप्रसङ्गभङ्गादिति वाच्यं। प्रकृतमन्ध्यावन्दनस्यैव मन्ध्येतरकाले धारावाहिकपापा- नामुत्पत्तिवारणाय तदुपादानात् इष्टापत्तावनन्तापूर्वकल्पने गौर- वात् फलमुखगौरवस्थापि दोषत्वात् तस्यादोषत्वे तु विशिष्टा- तस्थानुपादेयत्वात्। ननु तथापि प्रयागावच्छिनोत्पत्तिकमरणा- देरपूर्वजनकत्वे मानाभावः मरणस्य स्वर्गपूर्वकालेऽपि मत्त्वात्। मच निर्व्यापारमरणस्य फलजनकल्वे फलधाराया अनिवृत्त्यापत्तिः प्रयागावच्छिनोत्पत्तिसम्बन्धेन तस्य हेतुत्वे च स्वर्गाव्यवहितप्राक्- काले तेम सम्बन्धेन तदमत्त्वात् तदनुत्पत्त्यापत्तिः(१) अतोऽपूर्वमा- वश्यकमिति वाच्यं। अपूर्वाभ्युपगमेऽपि स्वर्गजनने कालविशेषस्य (१) खर्गानुत्पत्यापत्तिरिति ग । योगिकसानहोकाराविरोधचिन्य इति, अन्यथा विशेषणमात्रस्यैव व्या- पारकल्पनेऽकरणस्य पापहेतुत्वं न स्यादिति दृरेनैवोपपत्तौ नादृश्कल्पन- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः। १२९ स्वात्, तथापि ध्वंस एव व्यापारोऽस्तु तव सहभावा- निरूपकस्यापि कारणत्वात् तस्यानन्तत्वेऽपि स्वभावात् सावधिफलजनकत्व। यत्र यध्वंसोहेतुस्तत्र तत्प्राग- भावोऽपौति चेत्, न, दुग्धध्वंसजन्यदधि मिथ्याधौध्वंस- सहकारित्वावश्यकतया तत एवातिप्रसङ्गभङ्गादिति चेत्, न, तत्रा- पूर्वानभ्युपगमादिति दिक् । ननु सन्ध्यावन्दनादिनित्याकरणजन्या- पूर्वस्यावश्यकत्वेऽपि यागादिस्थले पूर्व मानाभावः तत्र स्वध्वंसस्यैव व्यापारत्वसम्भवादित्याशङ्कते, 'तथापौति नित्याकरणजन्यापूर्वस्या- वश्यकत्वेऽपौत्यर्थः, यागादिस्थल इति शेषः । ननु कार्य्यमहवर्तिन- एव कारणतया ध्वंसस्य यागजन्यत्वाभावात् कुतो व्यापारत्वमित्यत- पाह, 'तवेति, अन्यथा प्रागभावादेरकारणत्वापत्तेरिति भावः । ननु ध्वंसस्य व्यापारवे स्वर्गादिधाराया अनिवृत्त्यापत्तिः ध्वंसस्य नित्यत्वात् अदृष्टोपगमे तु तस्य चरमव्यक्तरेव नाशास्त्र प्रसङ्ग इत्यत- बाह, 'तस्येति, 'अनन्तत्वेऽपि' ध्वंसाप्रतियोगित्वेऽपि, 'स्वभावादिति तत्तद्धमजन्यफलसामान्ये तत्तत्कालविशेषस्य सहकारित्वादित्यर्थः, अपूर्वाभ्युपगमेऽपि कालविशेषस्य सहकारित्वावश्यकत्वादन्यथेह लोक- एव खर्गोत्पत्त्यापत्तिरिति भावः । 'यत्रेति, मण्यादिप्रतिबन्धकस्थले तथा दृष्टत्वादिति भावः । 'दुग्धध्वंसेति, ददमुपलक्षणं, महापट- मित्याशयेनाह, 'तथापौति । ननु ध्वंसो न यागल्यापारः यागासहभाविवेन तदनन्यवादित्यत आह, 'तवेति अन्यथा यागः खर्गेऽपि कारणं न स्यादि- त्यर्थः, । फलानन्त्यमाशयाह, 'तस्येति, अपर्वकल्पनेऽपि खभावस्यैवाश्रय- ·तावचिन्तामणौ साध्यमुक्तौ च') व्यभिचारात् प्रतिबन्धकाभावत्वेन हेतुत्वे तथाभावाच्च । ध्वंसेनानुपपत्तिः कथं तेनैव समाधातव्येति चेत्, न, ध्वंसे सति तद्यापारत्वज्ञानं विनानुपपत्तेस्तद्यापारत्वकल्पनया शान्तेरिति। मैवं। प्रतियोगि-ध्वंसयोरेकचाजनकत्वात् । न हि नियमतो यद्ध्वंसे सति यद्भवति तत् तत्र कारणं । ध्वंसजन्यखण्डपटे समवाय्यादिनाशजन्ये द्रव्यादिना च व्यभिचारो बोध्यः । 'प्रतिबन्धकाभावत्वेनेति प्रतिबन्धकसंसर्गाभावत्वेनेत्यर्थः, 'तथाभावात्' तत्प्रागभावस्य हेतुत्वात्, 'ध्वंसेनानुपपत्तिरिति वर्ग- प्राक्काले ध्वंसज्ञानप्रयुका स्वर्गकारणत्वाभावधीरित्यर्थः, 'मैव समाधातव्येति ध्वंसज्ञानेनैव निवर्तनौयेत्यर्थः, एकत्र निवर्तकत्व- प्रयोजकत्वयोर्विरोधादिति भावः । 'ध्वंसे मति' ध्वंसज्ञाने मति, 'नड्यापारत्वेति तड्यापारत्वज्ञानव्यतिरेकप्रयुतानुपपत्तिबुद्धेरित्यर्थः, 'कल्पनया' जानेन। अजनकत्वे हेतुमाह, 'न हौति, 'हि' यस्मात्, यद्धमजन्यं यत् तत्र तत्कारणकमित्यर्थः, तथाच तत्कारणकत्वस्थ नवंसजन्यवाभावव्याप्यतया खर्चा न थागध्वंसजन्यः यागकरणक- वादित्यनुमेयमिति भावः । न च परमदुःखं प्रति यागादिदार- (१) मिथ्याज्ञानादिध्वंसजन्यमुक्तौ चेति ख• । गौयत्वादिति भावः । 'न हौति, यद्यप्येवमपर्वपक्षेऽपि यागस्य वर्गकारणत्वं म स्यात् नियमतस्तद्धंसे सत्येव तदुत्पत्तेः, यदि च तथात्वेऽपि वेदबोधित- कारणत्वमप्रत्यूहं तदा तुल्यं, तथाप्युक्तव्याप्तावेव तात्पर्थे । इति प्रकाशः ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्हेऽपूर्ववादः । ४३१ न च संसर्गाभावत्वेन हेतुत्वे तथेति वाच्यं । व्यभि- चाराभावेन तस्यापि* प्रयोजकत्वात्। अथ शब्दाद्- कस्य मिथ्याज्ञानस्यादृष्टजनकस्य जनकत्वं मिथ्याज्ञानाभावस्थापि जनकत्वमित्युकव्याप्तिभङ्ग इति वाच्यं । तत्र मिथ्याज्ञानध्वंसस्य हेतुत्वे मानाभावात् । न च शब्दध्वंसप्रत्यचे विषयतया शब्दध्वंसजन्ये श्रोत्र- व्यापारतया च शब्दजन्ये व्यभिचार इति वाच्यं । शब्दध्वंसप्रत्यक्ष शब्दध्वंसस्य श्रोत्र-मनःसंयोगस्य वा व्यापारतया शब्दस्याव्यापारत्वात् । न च तथापि तत्ता-तदनुभवध्वंमविषयकममूचालम्बनप्रत्यभिज्ञायां व्यभिचारः तत्र विषयतया तत्तानुभवध्वंसस्य संस्कारद्वारा तत्ता- नुभवस्य च हेतुत्वादिति वाच्यं। संस्कारस्य मनिकर्षविधया हेतुत्वेऽपि तत्र तत्तानुभवस्य हेतुत्वे मानाभावात् । श्रथ तथापि यनये प्रत्य- भिज्ञाया ग्रहण-स्मरणात्मकत्वं तनये तादृशममूहालम्बनप्रत्यभिज्ञायां व्यभिचारः सारणरूपतया तत्र संस्कारद्वारा तत्तानुभवस्यापि हेतु- त्वावश्यकत्वादिति चेत्, न, ध्वंसत्वावच्छिनकारणतानिरूपितजन्य- ताया व्याप्तिघटकत्वात् तादृशजन्यता च महापटनाशजन्ये खण्डपटे दुग्धध्वंसजन्ये दनि समवायिनाशजन्यसमवेतनाशादौ च प्रसिद्धा समू- हालम्बनप्रत्यभिज्ञायाञ्च विषयत्वेनैव तत्तानुभवध्वंमस्य हेतुत्वात् । एतेन पूर्वानुभवजन्यस्मृतौ तदनुभवध्वंसस्य कालोपाधितया हेतु- त्वेऽपि न चतिरिति ध्येयं । 'हेतत्व इति ध्वंसस्य हेतुत्व इत्यर्थः, 'तथेति प्रतियोगिनो न हेतुतेत्यर्थः, 'तस्यापि' ध्वंसत्वेन हेतुत्वस्थापि, 'तस्यायि' ध्वंसत्वेन हेतुत्वस्यापौत्यर्थः, तथाच ध्वंसत्वेनापि हेतुत्वे प्रति- योगी न कारणमिति व्याप्तिरेव व्यभिचाराभावादिति भावः । 'यथेति, ·४३२ तत्त्वचिन्तामणौ यागकारणता व्यापारं विना तदनुपपत्तेः तज्जन्यध्वंसस्य कारणत्वकल्पनमित्युभयमपि जनकं, अन्यच तु माना- भावान्न तथेति चेत्, न, यागध्वंसस्य यागजन्यस्वर्ग प्रति जनकत्वस्य प्रमाणान्तरविरोधेनापत्त्याप्य- 'प्रयोजकत्वादिति प्रतियोगिनो हेतुत्वाभावे नियामकत्वादित्यर्थः । उकव्याप्तौ तवंमकारणकत्वेनाप्रमीयमाणत्वमुपाधिमाशङ्कते, 'अ- थेति, 'शब्दात्' वेदात्, ‘यागकारणता' यागस्य स्वर्गकारणता, 'कारणत्वकल्पनमिति स्वर्गकारणत्वकल्पनमित्यर्थः, तथाच स्वर्ग यागध्वंसकारणकत्वस्य प्रकाणमिद्धत्वेन पक्षे माधनाव्यापकतया त- द्धमाकरणकत्वेनाप्रमीयमाणत्वमुपाधिरिति भावः । 'अन्यत्र विति घटादिस्थले वित्यर्थः, 'न तथेति न दण्डादिरूपकारणध्वंसस्य कार- णतेत्यर्थः, तथाच घटादावेव माध्यव्यापकतेति भावः । 'प्रमाणन्त- तथाचोक्तव्याप्तौ कारणताग्राहकाभाव उपाधिरिति भावः । 'प्रमाणान्तरेति स्वर्गा न यागध्वंसजन्यः यागजन्यत्वादित्याद्यनुमानविरोधेनेत्यर्थः । नन्व- त्राप्यप्रयोजकत्वं तथाच तन्निराकरणे उक्तव्याप्तिरेव हि अत्र मूलं सा चो- तोपाधिनाऽप्रयोजकत्वकवलितैव। न च यागस्य प्रतिबन्धकत्वापत्तिरेव प्रमाणान्तरविरोधः, संसर्गाभावत्वेनैव हेतुत्वे तथात्वात् । न च ध्वंसत्वेनापि हेतुत्वे तथा खण्डपटोत्पत्तौ महापटवदिति वाच्यं । तत्र कारणताग्राहका- भावादत्र च तत्सत्त्वे प्रतिबन्धकत्वं न किन्तु हेतुत्वमेव । किञ्च धर्मिकल्पनात- इति न्यायेन ध्वंसस्यैव व्यापारत्वमिति चेत्, न, प्रागुक्तरीत्या इछसिद्धौ तत्रैव व्यापारत्वं कल्यते लाघवान्न तु ध्वंसे तस्याभावतया गुरुत्वात्, एवञ्च व्यभिचाराभावे उक्तव्याप्तिरप्यविफला, तदिदमुक्त व्यभिचाराभावेनेत्यादि, ·शब्दाख्यतुरीयखण्हेऽपूर्ववादः । ४२३ रेति खो न थागध्वंसजन्यः थागकरणकवादित्यनुमानस्य सत्- प्रतिपक्षतया विरोधित्वेनेत्यर्थः । न चास्य सोपाधितया होनबल- वेन कथं मत्प्रतिपक्षत्वमिति वाच्यं । स्वर्ग यागध्वंसकरणकत्व- सिद्धावेव पक्षे साधनाव्यापकतया तस्योपाधित्वसम्भवादिति भावः । इदमापाततः तत्कारणकत्वस्य तद्धमजन्यत्वव्याप्यत्वे मानाभावात् । न च यागध्वंसस्य वर्गहेतुत्वे यागादेः प्रतिबन्धकत्वापत्तिरिति वाच्यं । संसर्गाभावत्वेनात्यन्ताभावत्वेन वा हेतुत्वे तथात्वात् अन्यथा समवाय्यादिनाशस्य द्रव्यादिनाश हेतुतया समवाय्यादेरपि प्रति- बन्धकत्वापत्तेः । न च ध्वंसस्य व्यापारत्वे यागध्वंसत्वेन हेतुत्वं अपूर्वस्य व्यापारत्वे जातिविशेषेण तत्त्वमिति लाघवादपूर्वमिद्धि- रनन्तापूर्वव्यक्तिकल्पनन्तु फलमुखमिति वाच्छं। ध्वंससम्बन्धेन यागस्य हेतुत्वोपगमात् ध्वंसस्य च ध्वंतत्वेन हेतुलमहेतुत्वं वा । अथ पुच- तगयाश्राद्धादेवससम्बन्धेन पित्रादिवर्ग हेतुत्वासम्भवः तवंसस्य पिचाद्यनिष्ठत्वात्। न च तत्र स्वाश्रयपिलकत्वसम्बन्धेन स्वर्गः कार्य- इति वाच्यं । नानापुत्रस्थले तेन सम्बन्धेन स्वर्गस्थाहतगयाश्राद्धेऽपि पुचे सत्त्वेन व्यभिचारापत्तेरिति चेत्, न, पुत्रादिनिष्ठध्वंसस्यैव पिचादौ गयाश्राद्धादेः सम्बन्धत्वात् । न च तदसम्बद्धस्य कथं तत्सम्बन्धत्वमिति वाच्छं। खप्रतियोग्युद्देश्यत्वसम्बन्धेन तस्य पित्रादि- सम्बद्धत्वात् सम्बन्धसम्बन्धगौरवस्य चादोषत्वात् तत्रापूर्वसिद्धवावपि प्रमाणान्तरविरोधोऽप्ययमेव बोध्य इति । ननु घरमदुःखोत्पत्तौ मिथ्या- ज्ञामध्वंसो हेतुरग्वय-व्यतिरेकात्तदपि च रागादिद्वारा कारणमिति दृष्ट- 55 ·४३२ तत्वचिन्तामणौ यागकारणता व्यापारं विना तदनुपपत्तेः तज्जन्यध्वंसस्य कारणत्वकल्पनमित्युभयमपि जनकं, अन्यच तु माना- भावान्न तथेति चेत्, न, यागध्वंसस्य यागजन्यस्वर्ग प्रति जनकत्वस्य प्रमाणान्तरविरोधेनापत्त्याप्य- 'प्रयोजकत्वादिति प्रतियोगिनो हेतुत्वाभावे नियामकत्वादित्यर्थः । उकव्याप्तौ नईमकारणकत्वेनाप्रमीयमाणत्वमुपाधिमाशङ्कते, 'श्र- थेति, 'शब्दात्' वेदात्, 'यागकारणता' यागस्य वर्गकारणता, 'कारणत्वकल्पनमिति स्वर्गकारणत्वकल्पनमित्यर्थः, तथाच वर्ग यागध्वंसकारणकत्वस्य प्रकाणसिद्धत्वेन पक्षे माधनाव्यापकतया त- इंसाकरणकत्वेनाप्रमौयमाणत्वमुपाधिरिति भावः । 'अन्यत्र विति घटादिस्थले वित्यर्थः, 'न तथेति न दण्डादिरूपकारणध्वंसस्य कार- णतेत्यर्थः, तथाच घटादावेव साध्यव्यापकतेति भावः । 'प्रमाणान्त- तथाचोक्तव्याप्तौ कारणताग्राहकाभाव उपाधिरिति भावः । 'प्रमाणान्तरेति खर्गा न यागध्वंसजन्यः यागजन्यत्वादित्याद्यनुमानविरोधेनेत्यर्थः । नन्व- त्राप्यप्रयोजकत्वं तथाच तन्निराकरणे उक्तव्याप्तिरेव हि अत्र मूलं सा चो- तोपाधिनाऽप्रयोजकत्वकवलितैव। न च यागम्य प्रतिबन्धकत्वापत्तिरेव प्रमाणान्तरविरोधः, संसर्गाभावत्वेनैव हेतुत्वे तथात्वात् । न च ध्वंसत्वेनापि हेतुत्वे तथा खण्डपटोत्पत्तौ महापटवदिति वाच्यं । तत्र कारणताग्राहका- भावादत्र च तत्सत्त्वे प्रतिबन्धकत्वं न किन्तु हेतुत्वमेव । किञ्च धर्मिकल्पनात- इति न्यायेन ध्वंसस्यैव व्यापारत्वमिति चेत्, न, प्रागुक्तरीत्या इसिद्धौ तत्रैव व्यापारत्वं कल्प्यते लाधवान्न तु ध्वंसे तस्याभावतया गुरुत्वात्, एवञ्च व्यभिचाराभावे उक्तव्याप्तिरप्यविफता, तदिदमुक्त व्यभिचाराभावेनेत्यादि, ·शब्दाख्यतुरोयख पूर्ववादः ए रेति खर्चा न थागध्वंमजन्यः यागकरणकत्वादित्यनुमानस्य मत्- प्रतिपक्षतया विरोधित्वेनेत्यर्थः। न चास्य मोपाधितया होनबल- वेन कथं सत्प्रतिपक्षत्वमिति वाच्यं । स्वर्गे यागध्वंसकरणकत्व- सिद्धावेव पक्षे साधनाव्यापकतया तस्योपाधित्वसम्भवादिति भावः । इदमापाततः तत्कारणकत्वस्य तद्धंसजन्यत्वव्याप्यत्वे मानाभावात् । न च यागध्वंसस्य स्वर्ग हेतुत्वे यागादेः प्रतिबन्धकत्वापत्तिरिति वाच्यं । संसर्गाभावत्वेनात्यन्ताभावत्वेन वा हेतुत्वे तथात्वात् अन्यथा समवाय्यादिनाशस्य द्रव्यादिनाश हेतुतया समवाय्यादेरपि प्रति- बन्धकत्वापत्तेः । न च ध्वंसस्य व्यापारवे यागध्वंसत्वेन हेतुत्वं अपूर्वस्य व्यापारत्वे जातिविशेषेण तत्त्वमिति लाघवादपूर्वसिद्धि- रनन्तापूर्वव्यक्तिकल्पनन्तु फलमुखमिति वाथं। ध्वंससम्बन्धेन यागस्य हेतुत्वोपगमात् ध्वंसस्य च ध्वंसत्वेन हेतुलमहेतुत्वं वा । अथ पुच- बतगयाश्राद्धादेवंससम्बन्धेन पित्रादिवर्गहेतुत्वासम्भवः तमस्य पिचाद्यनिष्ठत्वात्। न च तत्र स्वाश्रयपिलकत्वसम्बन्धेन स्वर्गः कार्य- इति वा । नानापुत्रस्थले तेन सम्बन्धेन वर्गस्याकृतगयाश्राद्धेऽपि पुत्रे सत्त्वेन व्यभिचारापत्तेरिति चेत्, न, पुत्रादिनिष्ठध्वंसस्यैव पित्रादौ गयाश्राद्धादेः सम्बन्धत्वात् । न च तदसम्बद्धस्य कथं तत्सम्बन्धत्वमिति वाच्यं। स्वप्रतियोग्युद्देश्यत्वसम्बन्धेन तस्य पित्रादि- सम्बद्धत्वात् सम्बन्धसम्बन्धगौरवस्य चादोषत्वात् तचापूर्वमिङ्कावपि प्रमाणान्तरविरोधोऽप्ययमेव बोध्य इति । ननु चरमदुःखोत्पत्तौ मिथ्या- ज्ञानध्वंसो हेतुरन्षय-श्यतिरेकात्तदपि च रागादिद्वारा कारणमिति दृष्ट- 55 ·सत्वचिन्तामणौ यागादिस्थले पूर्वामिद्धेः “पुण्यदः पुण्यमाप्नोतीत्यच च प्रथमपुण्यपदं यागादिक्रियापरमेव, दानपदन्तु इदं मम वर्ग न जनयतु अमुकस्य जनयलितौच्छापरं, द्वितीयपुण्यपदन्तु वर्गादिपरमेव, तादृशेच्छा- रूपदानश्च ध्वंससम्बन्धेन स्वर्गहेतुरिति तहलादपि नादृष्टसिद्धिः । न च मुक्तपित्रुद्देश्यकगयाश्राद्धादिना मुनस्यापि पितुः फलप्रमङ्गः श्राद्धध्वंसे फले वा दोषस्था हेतुत्वात् अदृष्टं प्रति तु दोषस्था हेतुतया न तत्कल्पनायां तत्प्रसङ्ग इति वाच्यं । तत्र फलप्रागभावाभावेन फलानुत्पादात् खप्रतियोग्युद्देश्यदोषकालोत्पन्नध्वंसस्यैव वा तत्र सम्बन्धत्वाभ्युपगमात्। अतएव तत्त्वज्ञानिनोऽपि यागादिना न भोग- प्रसङ्गः तत्र तादृशभोगविशेषप्रागभावाभावात् तादृशध्वंसविशेष- सम्बन्धन यागादेरभावाच्च । ननु विजातीयगङ्गाजलाङ्गमयोगाद्या- त्मकगङ्गास्नानादिस्थले नानाव्यकोनां जलसंयोगादिध्वमानां सम्ब- बत्वकल्पनामपेक्ष्य लाघवादेकस्यैवापूर्वविशेषस्य सम्बन्धवं कारणत्वं वा कल्यते। न चैकैव विजातीयगङ्गाजलाङ्गसंयोगव्यक्तिः खानं न तु नानाव्यतिरिति वाच्छं। विनिगमनाविरहेण युगपदुत्पन्नानां गङ्गाजल-तदवयवादिपरम्परासंयोगानां सर्वेषामेव जलसंयोगतथा खानत्वादिति चेत्, न, युगपदुत्पन-विनष्टानां गङ्गाजल-तदवय- वादिपरम्परात्मसंयोगानामेव गङ्गास्नानत्वं, न तु क्रमोत्पत्रानां क्रमिकविनष्टानां वा, तथाच नामव्यक्तीनां मानावेऽपि एक एव ध्वंस: अतिरिकापूर्वधर्मिकल्पनापत्त्या साघवेन तथैव कल्पनात् । एव व्यभिचार इति चेत्, म, तदनङ्गीकारात्तथैव चतुर्थटोकादर्शनादि- त्याः । न च पदप्रत्यक्षे पूर्ववर्णी तसोव्यापार इति वाच्यं । तदन- ·शब्दाख्यतुरीयखरहेऽपूर्ववादः । १३५ न च गङ्गाजल-तदवयवादौनामाश्रयाणां भेदात् कथमेकध्वंस इति वाच्यं। आत्मजलसंयोगध्वंमानामतौन्द्रियतया श्राश्रयभेदेऽपि ध्वंस- स्यैक्ये बाधकाभावात् तावता गङ्गास्नानादिस्थले पूर्वमिद्धावपि यागादिस्थले पूर्वं मानाभावाच । न चापूर्वानभ्युपगमेऽङ्ग-प्रधानयोः फलं प्रत्यविशेषादङ्ग-प्रधानव्यवस्थेव न स्यात् अपूर्वाभ्युपगमे परमा- पूर्वजनकापूर्वजनकस्यैवाङ्गत्वात्, न हि सपने तत्सम्भवः, तद्धंसस्य तद्धमाहेतुत्वादिति वाच्यं । प्रधानकथन्ताप्रवृत्तिविधिविधेयत्वेने- वाङ्गपरिभाषोपपत्तेः कथन्ताप्रधाननिर्वाहप्रकारकजिज्ञामेति न किञ्चिदेतत् । नव्यास्तु यथा प्रामाणिकव्यवहारानिश्चिताव्यभिचारकरूपेण सन्दिग्धव्यभिचारकरूपस्य लघुधर्मेण गुरुधर्मस्य व्याप्यधर्मेण व्यापक- धर्मस्यान्यथा सिद्धिस्तथा ध्वंमजन्यकार्य प्रति प्रतियोगी प्रतियोगि- जन्यकाय प्रति च ध्वंसोऽन्यथा मिद्धः तथैव प्रामाणिकव्यवहारात् । श्रतएवानन्तापूर्वव्यक्तिकल्पनागौरवमपि न दोषाय प्रामाणिकत्वात् । न च पञ्चसु अन्यथामिद्धिषु नास्यान्तर्भाव इति वाच्यं । व्याप्यधर्मा- दिना अन्यथासिद्धिवयवहारबलादधिकस्यैवैतस्य खौकारात् । अन्यथा व्यवहारानादरे व्याप्यधर्मादिना व्यापकधर्मादेरनन्यथामिद्धत्वापत्तेः तेषामन्यथासिद्धत्वे तत्तद्धर्मभेदानामपि कारणतालक्षणे प्रवेश- नौयत्वेन गौरवापत्तेः। न च कार्य-कारणभावस्य कार्य-कारण- भ्युपगमादभ्युपगमे वा तदंशे तत्प्रत्यक्षस्यालौकिकत्वेन विषयाजन्यतया तयापाराकल्पनात् । न च शब्दध्वंसप्रत्यक्षे शब्दस्य श्रोत्रव्यापारतया व्यभि. धारः, तत्र तसस्यैव व्यापारत्वसम्भवादिति दिक ।

·तत्वचिन्तामणी वाभाव: कल्पनात् । अस्तु तर्हि देवताप्रोतिरेव व्यापार इति चेत्, न, यागस्य देवतामोतिहेतुत्वे मानाभावात् विशेषनियन्त्रिततया वध्वंसजन्यकार्यान्तरं प्रति यागस्य यागजन्य- कार्यान्तरं प्रति तद्वंमस्याकारणावव्यवहारेऽपि याग-खर्गस्थले तथा- तत्र तादृशव्यवहारस्य प्रामाणिकत्वानभ्युपगमादिति वाच्यं। तथा मति व्याप्य-व्यापकभावस्य व्याप्य-व्यापकविशेषनिय- न्त्रिततया व्याप्यधर्मान्तरेण व्यापकधर्मास्यान्यथासिद्धत्वव्यवहारेऽपि प्रश्ते तथावाभावः। अत्र तादृशव्यवहारस्य प्रामाणिकत्वानभ्युप- गमादिति व्याप्यधर्मेणान्यथासिद्धिस्थलेऽपि सुवचत्वेन तत्राप्यन्यथा- मिद्धत्वाभावापत्तेरिति प्राहुः । 'अस्विति, यद्यपि देवताप्रौतेापारत्वं पूर्वमेव निराकृतं तथापि देवताचैतन्यस्यास्माभिरूपगमात् पूर्वोकबाधकासम्भवेन स्वम- तेन दूषणान्तरमभिधातुं पुनः शकते, 'अस्विति, यद्यपि प्रौति- रयाशविनाशिनी तथापि प्रौत्यनुभवजनितमस्कारद्वारा प्रौते- ापारत्वमिति भावः । 'मानाभावादिति, यजदेवपूजायामिति शाब्दिकस्मतेरप्रामाणत्वादित्यर्थः, तथाच कल्यत्वाविशेषे किमप- राद्धमपूणेति भावः । ननु भगवत्प्रणौताद्यव्याकरणमूलकत्वाच्छाब्दि- केचित्तु फलसमानाधिकरणमेव जनकमितिस्थितौ पुण्यदानात्परमिन् दानध्वंसादेरभावादपूर्वमनन्यगत्याङ्गीकार्यमित्याहुः । 'अस्विति, पूर्व- मन्वयप्रयोजकतया शशितमिह व्यापारतयेति विशेष इत्येके । अधिक. निर्वचनाय तदेव स्मारितमित्यन्ये । 'मानाभावादिति, यजदेवपूजायामिति शाब्दिकमा सित्वादेव न खतः ·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः । १३० गङ्गास्नानादौ देवताविरहेण तदसम्भवात् । न च तचापि तत्प्रीतिः, तस्य तत्प्रौतिहेतुत्वे मानाभावात् लाघवेन कर्तृ-भोक्तृगतव्यापारकल्पनाच । ननु नायं नियमः पुत्रकृतगयाशावादिना पितरि पितृकृतजा- तेट्या पुंचे चादृष्टोत्पत्तेः । अथ तत्रापि कर्तर्येवादृष्टं कस्मतिरपि मानमेवेत्यरुचेराह, 'गङ्गेति, 'देवताविरहेण' प्रौणनीय- देवताविरहेण, 'तदसम्भवादिति(१) देवतापोतेापारत्वासम्भवा- दित्यर्थः, 'तत्प्रौतिरिति गङ्गाधिष्ठावदेवतात्रीतिरित्यर्थः, 'लाघ- वेनेति माक्षात्मम्बन्धेन कारणत्वे लाघवेनेत्यर्थः, 'कर्ट-भोक्तगतेति कर्टरूपो यो भोक्रेत्यर्थः, भोकृपदं प्रकृताभिप्रायेण सम्पातायातं । 'नायं नियम इति कर्टगत एव व्यापार इति न नियम इत्यर्थः, 'पुत्रकृतेति। न च गयाश्राद्धवाद्यदृष्टयोः सामानाधिकरण्यप्रत्या- सत्त्वैव हेतुत्वात् कथं पित्रादेरदृष्टोत्पत्तिरिति वाच्यं । उद्देश्यता- (१) 'तदसम्भवादित्यत्र 'तदभावादिति कस्यचिन्मूलपुस्तकस्य पाठः तस्या- प्ययमेवार्थः, कस्मिंश्चित् टीकापुस्तकेऽपि तदसम्भवादितीत्यत्र 'तद- भावादितौति पाठो वर्तत इति । प्रमाणमिति भावः। 'तत्प्रीतिः' गङ्गाप्रीतिः । न च स्वर्गिशरीरमेव व्यापारः, पूर्वादृशेन प्रलयोत्तरवर्गानुपपत्तेः । 'लाघवेनेति कृतिहेतुत्व- निवाहाय कल्प्यमानो व्यापारः तत्समानाधिकरण एव कल्यते एवं भोगोषपादकस्तत्समानाधिकरण इत्यर्थः, 'कर्ट-भोक्तगतेति मतभेदेन उभ- यथा देवताप्रीतिर्न व्यापार इति भावः । कर्टगतत्वनियममाक्षिपति, ·४३७ तत्त्वचिन्तामणी विहितक्रियायाः यागस्येव कर्तृगतादृष्टजनकत्वात् । न च मुक्ते पुत्र तददृष्टनाशात् पितरि न स्वर्गः स्यादिति वाच्यं । अदृष्टस्य फलनाश्यतया पितरि स्वर्गाभावे- सम्बन्धेन तेषामदृष्ट हेतुत्वादिति भावः। 'विहितक्रियाया विहित- क्रियात्वेन, पुण्यजनकक्रियात्वेनेति यावत्, तेन भेषजपानादौ न व्यभिचारः, तथाच पुत्रकृतं श्राद्धं स्खसमानाधिकरणदृष्टजनक पुण्यजनकक्रियात्वात् यागवदित्यनुमेयमिति भावः । न च तददृष्टस्य कट निष्ठत्वेन समवायघटितमामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या अदृष्टम्य वर्गहेतुत्वात् कथं तस्मात् पित्रादौ स्वर्गाद्युत्पत्तिरिति वाच्यम् । खजनककोद्देश्यत्वसम्बन्धेन नददृष्टस्य स्वर्गादिजनकत्वादिति हृदयं । 'मुक्के पुत्र इति पिढनिष्ठभोगात् प्रागेव मुक्के पुत्र इत्यर्थः, 'तददृ- टेति गयाश्राद्धादिजन्यादृष्टेत्यर्थः, 'न वर्ग इति, स्यादिति शेष:(१) । 'अदृष्टस्येति प्रायश्चित्ताद्यनाम्यस्य प्रधानजन्यस्यादृष्टस्येत्यर्थः, तेना- जनितप्रधानापूर्वाङ्गापूर्वं न व्यभिचारः। नन्वेवं पुत्रम्याशेषविशेष- (१) स्यादितिपदपूरणेन कस्मिंश्चित् मूलपुस्तके म्यादिति पदं नास्ती- त्यनुमौयते, अमालब्धादर्शपुस्तकेषु सर्वेष्वेव तादृशपदं वर्तत इति पूरणमकिञ्चित्करमिति । 'नन्विति, विहितेति विहितक्रियाविशेषस्येत्यर्थः, तेन वैद्यकविहित- क्रियायां न व्यभिचार इत्याहुः । ‘फलेति, न चावतप्रधानाङ्गापूर्वे व्यभि- चारः, यन्न न प्रधानं सत्र तदपूर्व मानाभावात् भावे वा अदृश्विशे- ·शब्दाख्यतुगैयरवगड़े ऽपूर्ववादः । ४३९ नादृष्टानाशात् स्ववृत्तिभोगजनकादृष्टस्य मुक्तिविरोधि- त्वात्, न तु पितृगतमदृष्टं जन्यते मुक्त पितरि दोषा- भावेन योगिनामिव विहितक्रियायाः पित्रदृष्टाजनक- त्वात, तथात्वे च साङ्गमपि श्राद्धादिकं निष्फलं स्यादिति तदिधेरप्रामाण्यापत्तिः पुगतादृष्टेन च मुक्त गुणोच्छेदरूपमुनि विरोध दूत्यत श्राह, 'स्ववृत्तौति, तथाच खा- वृत्तिभोगजनकेतराशेषविशेषगुणोच्छेद एव मुक्तिरिति भावः । इदमुपलक्षणं अशेषविशेषगुणोच्छेदस्य मुक्तित्वामिद्धेश्चेत्यपि बोध्यं । पिटगतादृष्टजनक बाधकमाह, 'न विति, 'विहितक्रियाया इति मुक्तपित्रुद्देश्यकगयाश्राद्धादेरित्यर्थः, जिनकत्वादिति जनकत्वा- सम्भवादित्यर्थः । ननु तत्र नोत्पद्यत एवादृष्टमित्यत आह, 'तथात्वे चेति, 'अप्रामाण्यापत्तिरिति । इदमापाततः स्वरूपयोग्यत्वलक्षण- फलमाधनत्वस्य विध्यर्थतया कचित् फलाजननेऽपि प्रामाण्यमम्भवा- दिति बोध्यं(१)। नन्वेवं पुत्रकृतगयाश्राद्धादिना मुक्कस्यापि पितुः सुखाद्युत्पत्तिः स्यात् तत्त्वज्ञानिनामपि भोंगवणेन दोषस्य सुखाहेतृत्वात् पिल्लनिष्ठादृष्टाभ्युपगमे च पितषाभावेनादृष्टानु- त्पत्त्या न तत्प्रसङ्ग इत्यत आह, 'पुत्रगतेति, तथाचेष्टापत्ति- (१) इति ध्येयमिति ग० । पाभिप्रायकत्वात् । नन्वेवमदृयसत्त्वे मुक्तिविरोध इत्यत आह, 'ख- नौति । नन्वेवं मुक्तस्यापि खोपभोगः स्थादित्यत बाद, 'पुत्रेति, तथा. ।

·तत्त्वचिन्तामणौ पितरि सुखोत्पत्तौ न विरोधः योगिनामिव सुखोत्पत्ती दोषस्या हेतुत्वात्। अथ पित्सुखं९) पितृपुण्यजन्य- मिति पितरि पुण्यं तेन विना तदसम्भवात् न पुत्र तत्र फलप्रसङ्गादिति पितृस्वर्गकामनाजन्य क्रिया पितृपुण्य- हेतुरिति पुत्रक्रियापि तज्जनिति चेत्, एवं, पित- क्रियापि पिपुण्यनिकेति न तां विना पितरि पुण्यं पुत्रक्रिया च पुत्रपुण्यजनिकेति पुत्रे पुण्यं पितृवर्ग- कामनाजन्यपुण्यत्वेन पितृस्वर्गहेतुरस्तु, तत्पुण्यं पित. वृत्ति तत्सुख हेतुपुण्यत्वात्, न पुत्ति तत्सुखाहेतु- रिति भावः। 'पिटसुखमिति पुत्रकृतगयाश्राद्धादिजन्यपिट सुखं पिपुण्यजन्यं पिटसुखत्वादन्यपिटसुखवदित्यनुमेयमित्यर्थः, तर्क- माह, 'तेनेति पिढनिष्ठ पुण्येन विना गयाश्राद्धजन्यपिटसुखासम्भ- वादित्यर्थः, व्यधिकरणपुण्यस्य व्यधिकरणभोगजनकत्वेऽतिप्रसङ्गा- दिति भावः । 'न पुत्रेति पुत्रस्तत्पुण्याभाववान् तन्नन्यवर्गाभाव- वत्त्वादित्यर्थः । मनुः पिट क्रियायाः पिपुण्यजनकत्वात् पुत्रक्रियातः कथं पितरि पुण्यं स्थादित्यत पाह, 'पिटखर्गति, उनानुमाने बाधकमाह, ‘एवमिति। ननु तत्पुणस्य पुत्रनिष्ठत्वे तस्मात् पित्स्वर्गः कथं स्थात् व्यधिकरणस्यापि जनकत्वेऽतिप्रमादित्यत पाह, 'पिल- खर्गकामनाजन्येति, पुण्यपक्षकमनुमानान्तरमाणते, 'तत्पुण्यमिति, 'तत्मुखाहेतुपुण्यत्वादिति तत्मुखाहेतुफलजनकपुष्यत्वादित्यर्थः, तेन (२) पिटगतसुखमिति क.।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः । १४१ पुण्यत्वादिति चेत्, न, तत्पुण्यं न पित्ति तत्कृत्य- जन्य पुण्यत्वात् पुत्ति वा तत्कृतपुण्यत्वात, तस्मात् पितृवर्गकामनाजन्यपुण्यत्वेन पितृस्वर्गहेतुतेति पुत्र- एव तत्पुण्यमिति । मैवं । स्वर्गापपादकं ह्यपर्च स्वर्गा- अये कल्प्यते प्रथमोपस्थितत्वात् लाघवात् कल्पनायाः सुखानुपधायके तनिष्ठपुण्ये न व्यभिचारः। मत्प्रतिपक्षमाह, 'तत्- पुण्यमिति, 'अथ तत्रापि कर्त्तर्यवादृष्टमिति पूर्वपक्षीयस्वमतमुप- मंहरति, 'तस्मादिति, 'पुत्र एवेति, तथाच ‘कर्त्तथैव व्यापार इति नियमोऽस्येवेति भावः । 'ननु नायं नियम इति पूर्वपक्षी दूषयति, 'मैवमिति, 'प्रथमोपस्थितत्वादिति पिलस्वर्गकामोगयायां श्राद्धं कुवौंतेति विधिवाक्ये पित्रपदस्य प्रथमोपस्थितत्वेन स्वर्गाश्रयस्य पितुरेव प्रथमोपस्थितरित्यर्थः । ननु यत्र पिपदस्य प्रथमं श्रवणे- ऽपि शकिजानादिविलम्बेन पितुर्न प्रथमोपस्थितिस्तत्र यत्र वा विधिमापेक्षप्रवृत्तिकार्थवादादेव फल-तदाअषयोरुपस्थितिस्तत्र च(१) गयाश्राद्धादिक्रियेव प्रथमोपस्थितेति तदाश्रयएवादृष्टं कल्प्यता- (१) यत्र विधिसापेक्षप्रवृत्तकाम्यपदादेव तदाश्रयस्य पितुरुपस्थितिस्तत्र चेति ख० । चेशापत्तिरिति भावः । अनियमवादी शकते, 'तत्पुण्यमिति गयाश्राद्धादि- जन्यमित्यर्थः, नियमवादी दूषयति, 'नेति, एवञ्च जातेटिस्थलेऽपि कर्टगता- दृष्टादेव पाणसिद्धिरिति स्मर्तव्यं । व्यनियमवादी समाधत्ते, 'मैवमिति, 'प्र- धमेति पिलखर्गकामइत्यादितः खर्गाश्रयः पिता प्रथमोपस्थित इत्यर्थः । 56 ·8UR तत्वचिन्तामणौ साक्षादुपपादकविषयत्वाच्च । न च स्वर्गहेतुकामनाश्रये स्वर्गकामनाजन्यक्रियाकर्तरि वा, वा, विलम्बोपस्थिति- कत्वात् गौरवात् परम्परया स्वर्गापपादकत्वाच्च । मित्यखरमादाह(१) 'स्लाघवादिति कार्य-कारणभावे समवायघटित- मामानाधिकरण्यस्य प्रत्यामत्तिवे लाघवादित्यर्थः, 'साक्षादिति लाघवेनादृष्ट-वर्गयोः कार्यकारणभावकल्पनायाः समवायलक्षण- साक्षात्मम्बन्धम्य कारणतावच्छेदकत्वविषयत्वाचेत्यर्थः, अदृष्टस्य क्रिया- मामानाधिकरण्ये वजनककोद्देश्यत्वसम्बन्धेन तस्य पिलस्वर्गहेततया परम्परासम्बन्धस्य कारणतावच्छेदकत्वापत्तेरिति भावः । स्वर्ग हेतु- कामनाश्रयत्वस्याकर्त्तर्यपि मत्त्वेनातिप्रमङ्गादाह, 'स्वर्गकामनेति, 'परम्परयेति खजनककर्नाद्देश्यत्वलक्षणपरम्परामम्बन्धेनादृष्ट-वर्गजन- कत्वाद्गौरवाच्चेति योजना। ननु गयाश्राद्धादिजन्यादृष्टस्य स्वर्ग- सामानाधिकरण्येऽपि श्राद्धादृष्टयोः कार्य-कारणभावे कारणताव- केदकसम्बन्धगौरवं उद्देश्यत्वस्य कारणतावच्छेदकसम्बन्धत्वात् । न चोद्देश्यत्वापेक्षया वजनककर्मोद्देश्यत्वं गुर्विति वाच्यं । ममापि तत्तदुद्देश्यताया एव सम्बन्धत्वात् खजनककोद्देश्यत्वस्य च सम्बन्धता- नियामकसम्बन्धत्वात् तद्गौरवस्थादोषत्वात् । न च गयाश्राद्धादि- जन्यादृष्टस्य कर्मनिष्ठत्वे एकोद्देश्यकानेककढकश्राद्धादिस्थले कर्बभेदेन (१) कल्यमित्यत बाहेति ग० । 'लाघवादिति वर्गहेतुकामनाश्रयत्वापेक्षया वर्गाश्रयत्वस्य लघुत्वादित्यर्थः, उमर्गमार, 'साक्षादिति साक्षात्सम्बन्धेनोपपादकविषयत्वादित्वर्थः ।

·४४३ शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः। यदि च पुत्रकृतपुण्येन मुक्तस्य पितुः शरीराद्युत्पत्तिः सुखञ्च स्यात् तदा साक्षिविधया असत्याभिधानादि- पुत्रक्रियाजन्यपापेन “स विष्ठायां कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह पच्यते” इत्यादिबोधितनरकभागितापि मुक्तस्य पितुः स्यात्। तथाच पुत्रकृततथाविधशङ्कया न कश्चि- न्मोक्षार्थ ब्रह्मचर्यादिदुःखेनात्मानमवसादयेत् “दुःखे- नानादृष्टकल्पने गौरवमिति वाच्यं । तदपूर्वस्य फलसामानाधिक- रण्येऽपि षट्पुरुषश्राद्धादावाश्रयभेदेन नानादृष्टकल्पने गौरवात् । न च गयाश्राद्धादिजन्यादृष्टस्य कर्दनिष्ठत्वे गयाश्राद्धादेः केन सम्बन्धेन पिटनिष्ठवर्गहेतता अदृष्टस्य व्यधिकरणत्वात् उद्देश्यतासम्बन्धेन गयाश्राद्धादेः खगपूर्वममत्त्वादिति वाच्यं । अदृष्ट-वर्गयोः मामा- नाधिकरण्यप्रत्यासत्या हेतुत्वेनैवातिप्रसङ्गभङ्गात् श्राद्ध-वर्गयोर्दैशिक- सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्त्या हेतुत्वविरहेऽपि चतिविरहादित्य- खरसादाह, 'यदि चेति, 'चकारः किश्चेत्यर्थे, 'पुत्रकृतपुण्येनेति पुचकृतगयाश्राद्धादिजन्यपुण्येनेत्यर्थः, 'मुक्तस्य पितुः शरीराद्युत्पत्ति- रिति, सुखस्य शरीरमाध्यत्वादिति भावः । 'पुत्रक्रियाजन्यपापेनेति 'पुत्रगतादृरेन चेति दूषयति, 'यदि चेति । यद्यपि शरीराद्युत्पत्तेः प्राक भोक्ता तथापि खर्गस्य तज्जन्यतानियमेन तदप्युक्तप्रायमिति दूषितमिवि ध्येयं । नन्वेवं दुःखाभावसिझनन्तरं शरीर-सखादिसम्भवे को दोष इत्यव- ·888 तत्वचिन्तामणे नात्यन्तं विमुक्तश्चरति न स पुनरावर्तते” इति श्रुति- विरोधश्च तथाच मुक्तस्य सुख-दुःखे शरीरच भवती- त्यपदर्शनं मुक्ते पितरि श्राद्धादिना दोषाभावादेव पुत्रक्रियाजन्यपुत्रनिष्ठपापेनेत्यर्थः, 'श्रावर्त्तते' शरीरौ भवति, 'अप- दर्शन मिति अपमिद्धान्त इत्यर्थः, तथाच गयाश्राद्धादिजन्यादृष्टस्य कर्दनिष्ठत्वाभ्युपगमे मुक्तपिउद्देश्यकगयाश्राद्धादिना मुक्तस्यापि पितुः स्वर्गाद्युत्पत्तिप्रमङ्ग इति तस्य फलमामानाधिकरण्यनियम इति सिद्धान्तनिष्कर्षः। ननु तददृष्टस्य पिननिष्ठत्वाभ्युपगमेऽपि मुक्त पितर्यदृष्टोत्पत्त्या सुखाद्युत्पत्तिारेत्यत आह, 'मुक्त इति, 'श्राद्धा- दिना' पुत्रकृतगयाश्राद्धादिना, 'दोषाभावादेवेति दोषस्थादृष्टं प्रति मामानाधिकरण्यप्रत्यासत्त्या हेतुतया तदभावादेव नादृष्टमुत्पद्यत- इत्यर्थः । न च ममापि स्वर्गादिकं प्रति दोषस्य मामानाधिकरण्य- प्रत्यासत्या हेतुत्वेन मुक्ने पितरि न खर्गाद्युत्पत्तिरिति वाच्यं । तत्त्वज्ञानिनामपि भोगश्रवणेन दोषस्य स्वर्गाद्यहेतुत्वात्। न च गयाश्राद्धादिजन्यपुत्रनिष्ठादृष्टं प्रति पित्तदोषस्यापि खात्रयपिलकत्व- रूपपरम्परासम्बन्धेन हेतुत्वान्मुक्तपित्रुद्देश्यकगयाश्राद्धादिना पुत्रस्याप्य- दृष्टं नोत्पद्यत इति वायं। गुरुतरातिरिझकार्य-कारणभावकल्पने गौरवात् । न च मुक्त पितरि गयाश्राद्धादिजन्यखर्गादिप्रागभावा- भावादेव न खर्गाद्युत्पत्तिरिति वाच्य। प्रागभाव एव मामाभावात् । आह, 'न स पुन रति न शरीरी भवतीत्यर्थः, शरीरनिषेधे तत्करणकं मखमपि निषिद्धमित्यर्थः । विधेरप्रामाण्यमपाकरोति, 'मुक्त इवि, 'वित्र- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः । ४१५ नादृष्टमुत्पद्यते। न चैवं साङ्गश्रावस्यापि निष्फलत्वं, अदृष्टोत्पत्तौ स्वरूपसतोदोषस्याङ्गस्य वैगुण्यात, यथा विघ्नहेतुदुरितशून्येन कृतं मङ्गलं न पापध्वंसं जनयति स्वरूपसतः पापस्याङ्गस्याभावादेवञ्च (१) यागस्यापि किञ्च गयाश्राद्धादिजन्यादृष्टम्ध कर्टनिष्ठत्वे यत्र तत्त्वज्ञानिना गया- श्राद्धादिकं कृतं तत्र पित्रादेः खा न स्यात् कर्ददोषाभावेमा- दृष्टानुत्पत्तेः । न चेष्टापत्तिः, अपमिद्धान्तात् । न चैवं श्येनस्थलेऽप्य- दृष्टम्य शत्रुनिष्ठत्वापत्तियुक्रेस्तौल्यादिति वाच्य। इष्टत्वात् । न चैवं कुसुमाञ्जलिविरोध इति वाच्य । कुसुमाञ्चलावेकदेशिमतेन कर्ट निष्ठत्वाभिधानादिति भावः । केचित्तु यत्रैकेन बहूनुद्दिश्य श्राद्धादिकं क्रियते तत्र कर्टनिष्ठ- मेवैकमदृष्टं लाघवात् यत्र च गोष्ठौश्राद्धादौ बइनामेकमुद्देश्यं तत्र भोलनिष्ठमेवैकमदृष्टमित्यनियमपक्ष एव मम्यगित्याहुः। तदमत्, गयाश्राद्धादिजन्यादृष्टविशेषस्य क्वचित् परम्परामम्बन्धेन स्वर्गविशेषोप- धायकत्वं क्वचिच्च साक्षात्सम्बन्धेनेति सम्बन्धविशेषेणादृष्टविशेष- वर्गविशेषयोः सामान्यकार्य-कारणभावे व्यभिचारापत्तेः गया- श्राद्धादिक्रियायाः कचित् माक्षात्सम्बन्धेनादृष्टविशेषोपधायकवं क्वचिच्च परम्परामम्बन्धेने ति गयाश्राद्धाद्यदृष्टविशेषयोः मामान्यकार्य- कारणभावेऽपि व्यभिचाराचेति दिक् । 'न चैवमिति, ‘एवं' मुक्के (१) इति तस्मादिति ख. । हेविति प्रतिबन्धहत्वित्यर्थः। उपसंहरति, 'एवञ्चेति जातेध्यांदिवद्याग- ·सावचिन्तामणौ व्यधिकरणो व्यापारो भविष्यतीति । उच्यते। विहित- क्रियया कर्तृगतव्यापारद्वारा कालान्तरभाविफलं ज- न्यत इत्युत्सर्गः, स च बलवता बाध केनापोद्यते, प्रकृते च बाधकं नास्ति, यथा शास्त्रदेशितं फलमनुष्ठातरी- पितरि गयाश्राद्धादिना अदृष्टानुत्पादे। 'ननु नायं नियम इति पूर्वपक्षी स्वाभिप्रेतमुपसंहरति, एवञ्चेति, कर्तगत एव व्यापार इति नियमाभावादिति भावः । 'व्यधिकरण व्यापार इति देवताप्रीतिरूपो व्यधिकरणो व्यापारो भविष्यतीत्यर्थः । अत्रैव पूर्वपक्षे समाधत्ते, 'उच्यत इति, 'उत्सर्गइति श्रमति बाधके श्रावश्यक इत्यर्थः, 'म चेति, गयाश्राद्धादाविति शेषः, 'अपोद्यते' परित्यज्यते, 'प्रकृते चेति । न चातिरिक्रधर्मिकल्पनागौरवमेव बाधकमिति वाच्यं । देवतापौत्यनुभवजनितसंस्कारस्य फलव्यधिकरणतया परम्परामम्बन्धे- नैव हेतुत्वे गौरवापत्त्या लाघवात् माक्षात्सम्बन्धेनापूर्वनिष्ठत- स्यापि कृतिव्यधिकरणोव्यापारोऽस्वित्यर्थः । नन्वैवं यस्य कम्मणो बहु. पुरुषगतः खर्गः पलं श्रूयते तत्रानेकादृयकल्पने गौरवं कथं वा नरकादि- स्थितानां तेषां शौचाद्यभावे अदृशोत्पत्तिरिति चेत्, न, उक्तप्रमाणबलेन सर्वस्योपपत्तेः । प्रायश्चित्तादौ व्यभिचारादाह, 'कालान्तरेति । न च यत्रानेकक्रियात्मकं प्रायश्चित्तं तत्र का गतिरिति वाच्यं । सत्र पल- स्यापि कालान्तरौयतया अदृष्यापेक्षणेऽप्यदोषात् । यद्यपि बाधकेनोमर्गः सम्पाद्यते, न तु बाध्यते तथात्वे नियमापत्तेः । तथापि 'स चेत्यस्य नियम- वेत्यर्थस्तेन बलवदाधादुत्सर्गः फलतीति भावः । ननूत्माऽप्यनियम इत्यनि- यमवादिमतमेव साधितमित्यूत बार, 'प्रकले चेति, तथाच बलवद्वाधकेन ·शब्दाख्यतुरौयख गडेऽपूर्ववादः । त्युवर्गः। पुचकृतगयाश्रावस्य पितृम्बर्ग प्रति पितृकृत- जातेष्टेः पुचपतत्वादिकं प्रति हेतुत्वस्य शास्त्रेण बोध- नात्। नन्वयं नियम एव पितृयज्ञ-जातेष्ट्यादौ पर- म्परासम्बन्धेन कर्तगतमेव फलं । न हि यस्य कस्यापि पितरि पुचे वा फलं, किन्तु स्वपिट-पुचयोस्तथाच स्वपितगतत्वं स्वर्गभागिपिकत्वं वा परम्परासम्बन्धः फलेन पुत्रस्य, एवं पूतपुचकत्वादिकमपि पिवगतमेव। त्तदैजात्यविशेषेण हेतुत्वकल्पने व्यक्तिकल्पनायाः फलमुखत्वादिति भावः । 'इत्युत्सर्ग इति, न तु नियम इति शेषः । नियमाभावे हेतुमाह, 'पुत्रकृतेति, 'नन्वयमिति, 'प्रयं' शास्त्रदेशितं फल- मनुष्ठातरौत्येवंरूपः, "पित्यजेति, यत इत्यादिः, परम्परासम्बन्धमेव विवृणोति, 'न हौति, स्वपिटगतत्वं फले पुत्रस्य सम्बन्धः न तु पुत्रे फलम्येत्यत आह, 'खर्गभागौति खाश्रयपिटकलमित्यर्थः, 'पिट- गतमेवेति खाश्रयपिटत्वरूपपरम्परामम्बन्धेनेत्यर्थः, 'माचात्सम्बन्धेने- (१) पूतपुत्रत्वादिकमपौति ग• । गयात्राबादौ कृतिव्यधिकरणश्यापाराभ्युपगमेऽपि यागे कृतिसमानाधिकरण- एव व्यापारस्तन्मते तु व्यधिकरणो देवताप्रीत्यादिरिति विशेषः। केचित्तु उत्मा नानियमः किन्तु सर्वत्र प्रसक्ति नमिति यावत्, सस्य क्वचिदयबादोऽयाथार्थमिति नियमाझेदः, एवञ्च ‘स चेत्वस्यापि यथा- श्रुत एव तात्पर्य्यमित्याहुः। दृष्टान्त दूषयति, 'नन्विति तादृशफलस्य कटंगामित्वे निक्म एके- ~ ·88 तत्वचिन्तामणो न च फलस्य कर्तुगतत्वं साक्षात् सम्बन्धेनैवेति वाच्यं । ग्राम-पशु-पुच-हिरण्यादीनां परम्परया कर्तुगतत्व- मिति व्यभिचारात् । न हि ग्रामादयः साक्षात् कर्तृ-सम्बड्दाः । एवं फलस्य साक्षात्कनुगामित्वबोधने शास्त्रस्योत्सर्गों न तु फलस्य कर्वगामिताबोधने । यत्तु स्वर्गभागिपितृकत्वं न फलं तत्कामनाया- अधिकारिविशेषणत्वाभावात् पिटगतस्वर्गकाम इत्या- दिश्रुतेः । स्वतश्च तथा कामनया प्रत्तो श्रुतकामना- वेति, परम्परायाः कर्तरि फलम्य सम्बन्धत्वे मानाभावादिति भावः । 'परम्परयेति स्वामित्वसम्बन्धेनेत्यर्थः, अन्यथा ग्रामवानहं पशुमानहं इति प्रतीत्यनुपपत्तेरिति भावः । 'एवमिति एवं मतीत्यर्थः, 'कलगामिताबोधन इति माक्षात्परम्परामाधारणकर्तगामिताबोधन- इत्यर्थः, न तु नियम एवेति भावः । प्रचैव पूर्वपचे भ्रान्तानां समाधानमाशय निराकरोति, 'यचिति, 'स्वर्गभागौति स्वाश्रयपिटकवमित्यर्थः, 'अधिकारिविशेष- पवाभावादिति कर्दविशेषणत्वेनाश्रुतत्वादित्यर्थः, 'स्वतश्चेति तत्काम- त्यर्थः, ‘एवमिति पूतपुत्रकत्वादिना परम्परासम्बन्धेनेति शेषः । 'ग्रामेति खत्वं हि तत्र सम्बन्धः, तच शास्त्रविरुद्धोपायविषयत्वं इत्युपायादिघटितं न साक्षादित्याङः। एवं सत्युत्सर्गत्वप्रवादं समर्थयति, ‘एवमिति । सम्ब- वस्य पनत्वमिति ममवतः समाधानं निरस्थति, 'यत्त्विति, 'वहाँति, ·शब्दाख्यतुरौपखण्डेऽपूर्ववादः । 988 विरहेण प्रयोगेऽङ्गवैगुण्यात् फलाभावग्रसङ्गः । किया स्वर्गभागिपितृकत्वं विशिष्टं तच विशेष्यं तत्यिसकावं न काम्यं न वा फलं सिद्धत्वात्तदसाध्यत्वाच्च, किन्तु वि- शेषणं पितृगतस्वर्ग इति स एव फलमिति। तन्न । म हि स्वर्गभागिपितकत्वं फलं, अपि तु स्वर्गेण समं पुत्रस्य परम्परासम्बन्धरूपं तदुक्तमिति । उच्यते । यदि परम्परासम्बन्धेन पुगतत्वं पितृ- स्वर्गस्य तदा संयुक्तसमवायादिना पुत्रेतरस्यापि फलं स्यात्। स सम्बन्धो न शास्त्रेण बोधित इति चेत्, ताई स्वर्गभागिपितृकत्वमपि न तथा शास्त्रेणाबोधितत्वात, नाया अधिकारिविशेषणत्वेनाश्रुतत्वेऽपि चेत्यर्थः, 'प्रयोगे' यागादौ । 'पिटगतवर्ग इति, काम्य इति शेषः । भ्रमं निराकरोति, 'न हौति, गुढाभिसन्धिः समाधत्ते, 'परम्परेति । 'संयुकेति स्वसमवायिसंयुक्तशरीरसंयोगसमवायेनेत्यर्थः, 'पुत्र- तरस्थापौति पुत्रेतरगतमपौत्यर्थः, तथाच परम्परासम्बन्धस्य सर्व- माधारणतया शास्त्रदेशितमिति सूत्रेण तद्बोधनं व्यर्थमिति भावः । गढाभिसन्धिमुद्घाटयति, 'म मम्बन्ध इति, तथाच शास्त्रबोधित एव शास्त्रदेशितफलस्येति भावः । 'न तथेति न पुत्रादौ पिवस्वर्गादेः सम्बन्ध इत्यर्थः, 'शास्त्रेणेति, पिलखर्गकाम- परम्परासम्बन्धः मन्वेवमधिकारः पलसाम्यं तच्च पलसम्बन्धित्वमिति स न स्यादिति चेत्, 57 ·४५. सत्त्वचिन्तामणौ ग्राम-पशु-हिरण्यादीनाञ्च सिद्धत्वेन न काम्यत्वं किन्तु तहिषयकं स्वत्वं काम्यं फलमपि तदेव तच्च साक्षादेव कर्तुगतमिति कर्तुगतत्वेन फलस्य साक्षात् सम्बन्धो- नियत एव तस्माद्यद्गतत्वेन फलकामना तहतमेव शास्त्रदेशितं फलं। अतएव कामनाविषयः स्वगत- इत्येव श्रुतेरिति भावः। ननु शास्त्रबोधितपरम्परैव सम्बन्धः शास्त्र- देशितफलस्येति नियमे ग्रामादेः कथं स्वामित्वसम्बन्धेन कर्तगतत्वं शास्त्राबोधितत्वात् तथाच ग्रामवानहं पहमानहमित्यादिप्रतीत्य- मुपपत्तिरित्यत आह, 'ग्रामेति, 'मिद्धत्वेनेति संयोगादिना सम्बन्धेन मित्वेनेत्यर्थः, 'तद्विषयकं स्वत्वमिति तविरूपितस्वामित्वसम्बन्धेन तत्काम्यमित्यर्थः, 'तदेवेति स्वामित्वसम्बन्धेन ग्रामाघेवेत्यर्थः, 'तच' ग्रामादि च, 'साक्षादेवेति स्वामित्वमम्बन्धेनैवेत्यर्थः, 'कर्टगतत्वेनेति बेदबोधितसम्बन्धेनैव ग्रामादेः कर्तगतत्वेनेत्यर्थः, कामनाघटकतया खामित्वस्यापि वेदबोधितत्वादिति भावः । 'फलस्य' शास्त्रदेशितफ- लस्य, 'साक्षात्सम्बन्ध इति शास्त्रबोधितपरम्परैव सम्बन्ध इत्यर्थः, । नन्वेवं फलं क्वचिदनुष्ठातरि कचिच्चान्यत्रेत्यनियमेऽतिप्रसङ्ग इत्युपसंहरन् निराकरोति, 'तस्मादिति, ‘फलकामने ति यत्कर्मजनिकेति शेषः, 'शास्त्रदेशितं फलमिति, तत्कर्मणा अन्यत इति शेषः । यद्यपि नायं न, एतन्मते फलकामनाया एवाधिकारत्वात् । 'तञ्चेति, स्वरूपसम्बन्धेनेति भावः । एवं फलम्येत्यादि दूषयति, 'कर्टगतत्वेनेति । शास्त्रदेशितं फलमनु- कातरौयुत्सर्ग इत्युपसंहरनियमान्तरं दर्शयति, 'तस्मादिति, 'अतएवेति, ·शब्दाख्यतुरीयखगडेऽपूर्ववादः। ४५१ एव स्वर्गः फलं यागादेः स्वर्ग-पूतत्वादेश्च पितृ-पुष- गतत्वेन काम्यत्वमिति श्राव-जातेष्ट्यादेः पिट-पुत्र- गतमेव फलं। एवञ्च मातापित्रादिगतस्वर्गकामनया पुषादिना कृतं पुष्करिणीमहादानादिकं माता- पिचादिस्वर्गजनकमेव कामनाविषयस्वर्गसाधत्वेन तेषां श्रुतत्वात्। न हि स्वगतस्वर्गकामस्य कर्त्तव्यतां पुष्करि- ण्यादेविधिर्बोधयति तथा श्रुतेः, किन्तु स्वर्गकामस्य, नियमः स्ववाद्देशेन कृतगयाश्राद्धादौ पुत्रेतरपुतत्वादिकमुद्दिश्य कते जातेध्यादौ च व्यभिचारात् तेषां स्वगतवर्गाद्यजनकत्वात्, तथापि 'तद्गतमेव शास्त्रदेशितं फलमित्यस्य तदितरगतशास्त्र- देशितफलं तत्कर्मणा न जन्यत इत्यर्थ इति न दोषः । 'काम- नाविषय इति, खगतत्वेन कामनाविषयौभूतो यागादेः फलं वर्गः स्वगतएवेति योजना, 'स्वर्गसाधनत्वेनेति स्व-परमाधारणखर्ग- मात्रमाधनत्वेनेत्यर्थः, 'तेषां' पुष्करिणीदानादौनां, 'स्वगतेति खमा- यतस्ततत्वेन कामनेति भावः । 'अविशिएमिति, तथाच तत्र परगत- खर्गकामनवाधिकार इति भावः । इतोऽप्यनुशातरीत्युत्सर्ग इति बोध्यं । न च व्यक्तिवचनानां सन्निहितविशेषपरत्वमिति खकीयखर्गसाधनतेव श्रुत्या बोध्यत इति वाच्यं । स्वर्गत्वेन तस्यापि बुद्धिविषयतया बुद्धिसन्निधानस्याविशे- यात् । नन्वेवमतिप्रसङ्गः येन केनचित् कृतस्य यस्य कस्यचित् वर्ग- कामनया महादानादेः फलोदयः स्यात्तथाच रागादिना परवाव तत् सम्भवादुपोषणादिदुःखाननुभवप्रसङ्ग इति चेत्, न, यत्र सामान्यतोऽधि- कारबोधनं विशेषतस्तदोधकं नास्ति तत्र तथात्वस्येयत्वात् अतएव परगत- ·तत्वचिन्तामणी स्वर्गश्च स्वगतः परगतो वेति स्वर्गकामत्वमविशिष्टं, य- तेत्यात्मनेपदमपि कर्चभिप्रेतक्रियाफलमाचजनकत्वे, म च स्वर्गकामो दद्यादित्यादौ, स्वगतस्वर्गकाममाया- गतेत्यर्थः, 'खर्गकामत्वमविशिष्टमिति मातापित्रादिवर्गकामनाया- अप्यधिकारिविशेषणातया श्रुतखर्गकामनाश्रयत्वमविशिष्टमित्यर्थः । मन्वेवं खगकामो यजेतेत्यादावपि पिवखर्गादेः फलत्वे तत्र कथ- मात्मनेपदं स्यात्, “कभिप्राये क्रियाफल इति सूत्रेण कर्टसमवेत- एव क्रियाफले तविधानात्तत्र हि कभिप्राय इत्यस्य करिम- भिप्रेति ममतौति व्युत्पन्या कर्टममवेत इत्यर्थ इति निबन्धभि- ख्यिानादित्यत पाह, 'यजे ते ति, 'कच भिप्रेतेति कर्डसमवेतेत्यर्थः, 'कियाफलमात्रजनकत्व इति क्रियाफलजनकत्वमात्र इत्यर्थः, तब तंत्र कर्टगतफलाभिप्रायके यजेतेत्यत्राप्यस्त्येव, न ह्यकर्तगतफला- जनकत्वे आत्मनेपदमिति भावः । परस्मैपदन्तु परगतफलमान- जनस्वाभिप्रायेण। न चैवं वर्गकामो दद्यादित्यादौ ख-परमाधा- रणफलबोधके परस्मैपदमनुपपत्रमिति वाच्यं । तत्र हि परस्मैपदस्य लिऊर्थमाचे तात्पर्य, न तु परोपदार्थ तथैव भिष्टाचारादिति पलार्थितयैव दुर्गास्तवपाठाद्याचरन्ति । राजादौना दुःखाननुभवस्य शङ्का- मुकतया कायझेशस्य पलाधिक्य हेतुत्वमित्यन्ये । नन्वेवं यजेतेति न स्यात् कार्टगतक्रियापन एवात्मनेपदस्मरणात् अतएव परार्थे पचतौति प्रत्युदा- हरणं, अतएव यजे तेत्यात्मनेपदबलादपि पलस्य कर्टगामित्व प्रतीयत- इति टतौयटोकापि सड़च्छत इत्यत बाह, 'यजेतेति । मच टोकाविरोधः, तस्य मतान्तरत्वादण्यार्थत्वाहा प्रत्युदाहरणमप्यनिच्छाविषयकमेवेति । ग घ .

·४५३ शब्दाख्यतुरीयखण्डे ऽपूर्ववादः । अन्तरङ्गत्वादौत्सर्गिकत्वाच्च स्वर्गकामत्वेन स्वगतस्वर्ग- काम एवोच्यते सामान्ये बाधकं विना विशेषपरत्वे मानाभावात्। केचित्तु सम्यगगृहस्थाश्रमपरिपालनस्य ब्रह्मलो- कावाप्तिः फलं श्रूयत इति जातेष्टि-पितृयज्ञयोरपि गृहस्थकर्मत्वेन तदेव फलमिति फलस्य कर्तृगामित्वे निगवः । 'स्वर्गकाम इति स्वर्गकामः पुष्करिणौं दद्यादित्यादा- वित्यर्थः, 'सामान्य इति । नन्वेवमग्निष्टोमादेरपि परगतवर्ग- कामनया कर्त्तव्यत्वापत्तिः। न च कर्तरुपस्थितत्वात् खगतवर्ग एव तत्र शब्दार्थ इति वाच्यं । पुष्करिणौदानादावण्येवं तुल्यत्वादिति चेत, न, तस्य स्वगतवर्गकामकर्तव्यप्रकरणे परिपठितत्वेन बाधक- सत्त्वादिति भावः । 'सम्यगिति ममस्तेत्यर्थः, 'ब्रह्मलोकावाप्तिः' मोक्षप्राप्तिः, 'तदेव फसमिति कर्टगतमिति घोषः । 'फलस्थति यत् ज्वलन्ति हि काठानि तत् किं पाकं न कुर्बत इत्यादावकत्रभिप्रायेऽपि तत्प्रयोगानेवमिति वाधं । तत्रात्मनेपदस्य प्रयोगसाधुत्वादित्येके । शिव- प्रयोगत्वमेवात्र समाधिरित्यन्ये। यत्तु पिढगतवर्गकामनया न कम्म क्रियते किन्तु फलमुत्पाद्य तस्मै दीयते "पुण्यदः पुण्यमाप्नोतीति वचनादिति, तब, उक्तरीत्या तथात्वे बाधकाभावात् मतस्य स्खौकाराभावेन सम्प्रदानत्वासिद्धौ दानासिदेख विष्णवे दद्यादित्यादौ च रानपदं गौणं वेदबलादिह तु जौवने पुण्यदाने- नैवोपपत्तेमुख्यार्थत्वे बाधकामावादिति दिक् । 'सम्यगिति समतेत्यर्थः । तहि कथमुत्सर्ग इत्यत बाह, 'प्रातिखिकेति प्रत्येकत्यर्थः । ननु सामस्था- ·४५४ तावचिन्तामणौ नियम एव, प्रातिखिकफलाभिप्रायेणोत्सर्ग इत्याहुः। ननु यावन्नित्यपरिपालनस्य तत् फलं न तु काम्य- श्राद्धादेः, काम्यान्तर्भावे मानाभावात् यावत्काम्या- नुष्टानाशक्तश्च । यावच्छक्यानुष्ठानस्यापि नाचान्तर्भावः कामनाविरहादिनाप्यकरणात् यावनित्यानुष्ठाने तत्- फलाभावप्रसङ्गात् नित्यस्यैवावश्यकत्वेनोपस्थित्यान्व- याञ्च। अपि च तैः कर्मभिः प्रत्येकमुत्पत्त्यपूर्व नैश्च परमापूर्व जन्यते इति न, गौरवान्मानाभावाच्च । शास्त्रीयक्रियायाः कर्दगतफलजनकत्वे नियम एवेत्यर्थः, 'प्राति- खिकेति वर्गादिप्रत्येकफलेत्यर्थः । केषाश्चिन्मत एव शङ्कते, 'नन्विति, मनु यस्य कामनाविरहादकरणं तस्य न भवत्येव तत्फल- मित्यरचेराह, 'यावन्नित्येति यावन्नित्यमात्रानुष्ठान इत्यर्थः, 'तत्- फसाभावेति ब्रह्मलोकाभावप्रमादित्यर्थः, तथाच सिद्धान्तव्याघात- इति भावः। 'आवश्यकत्वेनोपस्थित्यान्वयाचेति, नित्यघटितयावत्- कोपस्थितौ यावनित्योपस्थितेरावश्यकत्वाचेत्यर्थः, 'गौरवादिति अन्तिमक्रियामात्रादेव तत्सम्भवेन पूर्व क्रियाया अपूर्वजनकत्वकल्पने गौरवादित्यर्थः, ' अन्तिमत्व निर्वाहायैव पूर्वाशेषकर्मापयोगादिति भावः । मनु प्रामाणिकं गौरवं न दोषायेत्यत आह, 'मानेति, र्थकं सम्यकपदमेव मानमित्यत आह, ‘यावत्काम्येति, तथाचानन्यगत्या समोच इति भावः। एवं सत्ययं दोष इत्याह, 'यावन्नित्येति, नित्यं' बावश्यक, तेग नैमित्तिकस्यापि सङ्ग्रहः, 'गौरवादिति अन्तिमक्रियामापात् ·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः । ४५५ किन्वन्तिमक्रियया परिपालनरूपक्रियान्तरेण वेति, न सर्व कर्म ब्रह्मलोकावाप्तिफलकमिति)। मैवं। भग- वदुद्देशेन कृतस्य काम्यस्य नित्यस्य वा यस्य कस्यापि कर्मणः परिपालनाद्ब्रह्मलोकावाप्तिः फलं श्रुयत- इति जातेष्टि-पितृयज्ञयोरपि तथा कृतयोस्तदेव फलं। तथाच भगवद्गीता “यज्ञायाचरतः कर्म कर्मग्रन्थि- 'परिपालनं' भगवत्समर्पणरूपकान्तरं, 'तथा कृतयोरिति भगवदु- द्देशेन कृतयोरित्यर्थः, 'तदेव फलमिति। न च तथापि भगवदुद्देशन कृतयोर्जातेष्टि-पित्यज्ञयोः कर्ट निष्ठफलजनकत्वाभावेन तवैव कर्ट- निष्ठफलजनकत्वनियमो व्यभिचारोति वायं। तयोरपि विधि- प्रतिपाद्यतावच्छेदकरूपेणैव ब्रह्मलोकावाप्तिजनकजातीयत्वेन व्यभि- चाराभावात् विधिप्रतिपाद्यतावच्छेदकरूपेण कनिष्ठफलजनक- जातीयत्वस्यैवोकनियमेन माध्यत्वादिति भावः । 'यज्ञायेति यज्ञो विष्णुः तदुद्देशेन कर्माचरतः पुरुषस्येत्यर्थः, 'कर्मयन्थिविलीयत- (१) ब्रह्मलोकावाप्तिफलजनकमितीति क० । तत्सम्भवे क्रियान्तरहेतुत्वकल्पने गौरवादित्यर्थः । ननु प्रामाणिक गौरव- मपि न्यायमित्यत आह, 'मानेति । यद्यपि सन्यावन्दनवत् सर्वकम्मणां तत्फलसम्बन्धो युज्यते तद्ददेवोत्पत्त्यपूर्वाणि परमापूर्व वा तहदेव च ष्यव- धानेऽप्येकं प्रयोगवं, तथापि काम्यान्तीवे मानाभाव इत्यादि दूषण एव तात्पर्य्यमित्याहुः । सन्ध्यावन्दनेऽप्यन्तिमस्यैव ब्रह्मलोकफलकत्वमित्यन्ये । परिपालनच्च भगवत्समर्पणरूपं कमान्तरमित्याशयः । 'भगवदिति, तघाच ·सत्वचिन्तामणे बिलीयते। यज्ञात्कर्मणोऽन्यच लोकोऽयं कर्म- बन्धनः"। इति, तच्च कर्म यज्ञार्थतया प्रत्येकमेव तत्फलसमर्थं सम्बलनन्तु मङ्गलवदुपयुज्यते, अन्यथा एकप्रयोगस्य व्यवधानादसम्भवः, परिपालनन्तु कर्त- इति श्रात्यन्तिको दुःखनिवृत्तिर्भवतीत्यर्थः, 'यज्ञार्थादिति भग- वदुद्देशकृतकर्मभिन्ने कर्मणौत्यर्थः, 'कर्मबन्धनः' कर्मभिर्बध्यते दुःख- भागौ भवतीत्यर्थः । नन्वेवं भगवदुद्देशेन यस्य कस्यचित् कर्मणोः ऽनुष्ठान एव ब्रह्मलोकावाप्तिः स्थादित्यचेष्टापत्तिमाह, 'तञ्चेति । नन्वेवं कान्तराचरणमनुपपत्रमित्यत आह, 'सम्बलनमिति कर्मा- भराचरणमित्यर्थः, 'उपयुज्यते' उपपद्यते, यथा साङ्गत्वशाझ्या मजलान्तराचरणं तथात्रापि माङ्गवशड्या कर्मान्तराचरणमित्यर्थः, 'धन्यथेति, यदि कर्मराशेरेव तत्फलं तदेत्यर्थः, 'एकप्रयोगस्थति एकस्य कर्मणोऽन्यकर्मकाले विनाशात् फलासम्भव इत्यर्थः, प्रत्येका- पूर्वजन्यपरमापूर्वं च मानाभाव इति भावः । ननु परिपालन- रूपक्रियान्तरस्य तत्फलं न तु जातेयादरित्यत आह, 'परिपाल-. नन्विति, 'कर्त्तव्यमित्येवेति उत्कटफलकामनाव्यतिरेकेण जातेश्या- दिरूपविहितकर्माण करणमित्यर्थः । भगवदुद्देशकवत्वं सम्यक्त्वमिति भावः । 'यज्ञायेति, इज्यत इति यज्ञो विष्णुः सत्प्रीतये, स च जगत्कर्ट भिन्न इति न तप प्रीतिर्विरद्धा। तत्- समर्पजाये धन्ये, 'कर्मयन्थिः' कम्मनितो धम्मोऽधम्मच, ग्रन्थिन्धहेतु- वादित्यर्थः । 'मङ्गलवदिति, तथाच यथा तत्रानेकविध्वंसस्त यात्राप्यनेक- .

·शब्दास्यतुरोखलेऽमूर्ववादः । 810 व्यमित्येव करणं। तदुक्तं “ददामि देयमित्येव यो यष्टव्यमित्यहमिति । यत्तु निषिद्धासम्बन्ध एव सम्यकत्वं न तु विहित- माषानुष्ठानमिति । तन्न। यत्किचिनिषिद्धासम्बन्ध- स्याभावात्) सर्वनिषिद्धासम्बन्धस्य सबंध सुलभ- त्वादिति सम्प्रदायः। अत्र ब्रूमः। भगवदुद्देशेन कृतं किञ्चिदेव कर्म, सर्व काम्यं वा, सर्व नित्यं वा, सर्वमिति वा, नाद्यः यत्तु कर्त्तव्यताज्ञानमात्रात् जातेल्यादेः करणमित्यर्थ इति, तन, तावन्मात्रात् प्रत्त्यसम्भवात् । नमूत्कटफलकामनाव्यतिरेकेण विहितकर्मणं करणमेवामिद्ध- मित्यत पाह, 'तदुक्कमिति जनकादिभिरिति शेषः । 'ददामि देयमित्येवेति उत्कटकामनाव्यतिरेकेणापि दानस्य कर्त्तव्यत्वादर ददामि यागस्य कर्त्तव्यत्वादहं यजे इत्यर्थः । (१) निषिडासम्बन्धस्यासम्भवादिति क० । पलमित्याहुः । तचित्यं मुक्त गावाभावात् । सारूप्य-सालोक्यादिभेदाव तथात्वमित्येके । बन्ये तु एकस्य कम्मेणस्तत्पलकत्वेऽप्यसाङ्गत्वभनया महलवत् कर्मान्तराचरणमित्यर्थ इत्याडः। ननु परिपालनरूपक्रियान्तरमेव तत्पनत्वेन श्रूयते न जातेध्यादौत्यत आह, 'परिपालनक्विति, ‘एवकार: फलकामनायवच्छेदार्थः । तदुक्तं "यसकल्पितमलकाम्यकारो हि हिरण- गर्भपदवीमवाप्यापरयन्त इति । न च फलकामनां विना प्रवृत्तिरेव न 58 ·५ तत्वचिन्तामो एकेनैव काम्येन नित्येन वा सानेन तथा कृतेन तत्- फलसिद्धौ बहुवित्तादिसाध्ये श्राद्धादावप्रवृत्त्यापत्तेः । नापरौ अश्यक्यत्वात् । न तुर्यः जातेष्ट्यादेर्नित्यत्वा- भावात् । तस्मात् सम्यग्गृहस्थाश्रमपालनस्य तत्फलं, सम्यक्त्वन्तु सामत्यमेव अतो गयाश्राद्धादेन ब्रह्म- लोकावाप्तिः फलमिति साधुक्तं 'शास्त्रदेशितं फलं 'विहितमात्रेति । 'मात्रपदं यावदर्थकं, 'एकेनैवेति । म माजलगकया तदाचरणमिति वाच्यं । माले सावधानेन कते- ऽप्येकस्मिन् कर्मणि अपरानुष्ठानदर्शनादिति भावः । 'जातेयादे- रिति, तथाच जातेध्यादावुननियमो व्यभिचार्यवेति भावः । 'सम्यक्वन्विति,(१) तदाश्रमविहितावश्यककर्मणा मिति शेषः । देवा- देकस्याकरणे न भवत्येव तत्फलं । न च प्रत्येकजन्यापूर्वकल्पने (१) सामस्त्यमितौति ग। स्यादिति वाच्यं । उत्कटफालकामनानिषेधात्। 'एकेनैवेति, विशेषतः सालोक्यादिफलबोधकश्रुत्यादेरभावादेकेनैव तावत्सिद्व्यापत्तेः। तथापि चाल्पायासदित्रादिकर्मणैवोपपत्तौ बजायासबहुलकर्माकरणप्रसङ्गः। न चासात्विया तदिति वाचं। सावधानं साऽपि कृतेऽन्यकर्मफलादर्थ- नात्। 'सामस्त्यमेवेति, आवश्यककर्मणामिति शेषः । तथाच तेषामेव कर्तव्यमित्येव कृतानां ब्रह्मलोकावाप्तिः फलं न तु जातेध्यादेः। तत्र च विनिगमनाविरहेण सध्यावन्दनवत् सर्वकर्मणामेव तत्पलहेतुत्वमुत्पत्य- ·মুনুৰীয়মূহ। ५९. अनुष्ठातरौत्युत्सर्ग इति। तच फलं कचिहिधिवाक्य- श्रुतं वचिञ्चार्थवादिकमिति । इति श्रीमद्गङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणौं शब्दाख्यतुरीयखण्डे अपूर्ववादः । गौरवमिति वाच्यं । प्रामाणिकत्वादिति भावः। 'कचिदिति यथा वर्गकामो वाजपेयेन यजेतेत्यादौ,(१) 'कचिच्चेति, अर्थवादस्त देधा विधिमविधिश्रुतो यथा “आत्मा ज्ञातव्यः न स पुनरावर्त्तत इति, कचिच विधिकल्पको यथा “तरति मृत्युमित्यादौ, तत्मिक- मित्यर्थः । एतदुपलक्षणं कचिन्यायगम्यमपि बोथं यथा विश्वजिता यजेतेत्यादाविति ॥०॥ इति श्रीमथुसनाथ-तर्कवागीशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये शब्दाख्यतरोयखण्डरहस्येऽपूर्ववाद सिद्धान्तरहस्यं ॥ (१) खर्गकामो राजसूयेन यजेतेत्यादाविति ग। पूर्वादिकल्पनमपि प्रामाणिकमित्युत्सर्ग एवेत्युपसंहरति, 'इति साधूक्त- मिति । 'क्वचिदिति खाराज्यकामो राजसूयेन यजेतेत्यादौ। 'कचिचोति वरति मृत्युमित्यादौ । इति प्रकाशः ।

·तत्त्वचिन्तामयी पथ कार्यान्वितशक्तिवादः। नम्वर्थवादादौना सिद्धार्थतया न प्रामाण्यं । का- यान्वित एव पदानां शक्त्यवधारणात् वृद्धव्यवहारा- अथ कार्यान्वितक्रिवादरहस्यम् । प्रमादर्थवादस्य प्रामाण्यं व्यवस्थापयितुं परमतमवतारयति, 'मन्वित्यादि। बेचिनु फलं कचिदार्थवादिकमिति पूर्वमुक्तं तचैवाक्षिपति, 'मन्वित्यादि, तथाचोपोहात एवाच मातिरित्याडः। तदसत, वियेकवाक्यतापनार्थवादस्य तैरपि प्रामाण्यखौकारात्तमादायैव तदुपपत्तेः । 'अर्थवादादौनामिति पटोऽस्ति घटोऽस्तोत्यादिवाक्यानां वरू- पाख्यानमाचपराणं काव्य-नाटकादौनाश्चेत्यर्थः, 'सिद्धार्थतयेति कार्यतावाचकलिङाद्यसमभिव्याततयेत्यर्थः, 'म प्रामाण्यमिति न विशिष्टानुभवजनकवमित्यर्थः, किन्तु पदार्थोपस्थिति-तदसंसर्गा- पामाचजनकत्वमिति, अब मान्दवं कार्यवाप्रकारकजानन्तिन वा अब्दप्रामायं कार्यत्वोपस्थापकपदनिराकाहपदशामवृत्ति न वा अनुमित्याधनमकं घटपदनानं कार्यवानन्धितघटानुभक अनकं न वेत्यादयो विप्रतिपय जहनीयाः । कुतो न प्रमाणं नदाए, 'कार्यान्वित एवेति, शकिई विधा एका कारणताल्पा, पार्थवादिकमित्याधिपति, 'गन्विति । एतदेव कुत इत्यत-बार, ·शब्दास्यतुरोयखरहे शक्तिवादः । अन्या पदसतरूपा दयमेव स्मारिका प्रतिरिति गौयते, प्रहते च प्रतिपदं कारणतापरं यांनुभाविका शक्तिरिति गौवते तथा कार्य्यवाचितघटशाब्दबुद्धिवेन घटपदज्ञानत्वेनेत्यादिकमेण पदमाषाण कार्यत्वान्वितखार्थबोध एव जमकत्वावधारणादित्यर्थः, शक्तिपदस्य स्मारकशक्रिपरत्वन्तु न मङ्गच्छते गुरुणा वातावेव घटादिपदानां स्मारकशलयभ्युपगमात्। अतएव तन्मतेऽपि यज्यादि- पदात् मतिर्यागवादिरूपेणैव अनुभवस्तु लिङादिपदमाचिव्यात् कार्यताविशिष्टस्यैव । किञ्च घटादिपदाना कार्यवान्वितघटवादि- रूपेण स्मारकशक्त्यन्युपगमेऽपि घटोऽस्तोत्याद्यर्थवादानां प्रामा दु.रमेव घटादिपदात् कार्य्यवान्वितघटत्वादिरूपेण घटादेरुप- स्थित्या कार्यवाग्विनघटोऽस्तीत्यादिरूपमाब्दबोधस्यैव सम्भवात् पदार्थोपस्थित्याकाशाज्ञानादिरूपसकलसामग्रीसत्त्वात् । न च शक्ति- पदस्यानुभावकमक्तिपरत्वेऽपि पटोऽस्ति पटोऽस्तोत्याद्यर्थवादस्खले घटादिपदान कार्यत्वान्वितघटादिशाब्दबोध एव.कुतो न जायत- इति वायं। कार्यवोपखिनि-घटादिनिष्ठकार्यवान्चयबुद्धिप्रयो- मकाकासाबानादिरूपकार्थत्वान्वयबोधयामपौविरहेण तदभावान मामान्यसामगौमहिताया एव विशेषसामय्याः कार्योपधायकलात् । न तथापि कार्यभावोऽस्तोत्याद्यर्थवादानां प्रामाणं दुरिमिति वाचं। घटः कतिमाय इत्याद्यर्थवादवलस्थापि प्रामाणे इष्टापत्तेः न . नाते कार्यवान्वितघटादिशाब्दबोधाममिद्या कार्यता- वशेदके कार्यवाचितविशेषणवैयर्यमथावर्तकलादिति वाचाया- वर्तकत्वेऽप्यविशेषदर्शिमा बालेन प्रथमं तदना देणेव जन्मतावा- ·४६२ तत्वचिन्तामणी ग्रहीतत्वेन तदपरित्यागात् अन्यथा कार्यात्वान्विततत्तच्छाब्दबुद्धि- बमपेक्ष्य लाघवात् तत्तच्छाब्दबुद्धित्वमेव कार्यतावच्छेदकमित्य- स्थापि सुवचत्वात् । न च कार्यवान्वितचटशाब्दबुद्धित्वं न कार्यत्व- विषयकघटशाब्दबुद्धिवं घटोऽस्ति पटमानयेत्यादौ विध्यर्थ-मि- द्वार्थयोः समूहालम्बनापत्तेः, नापि घटविशेष्यककार्यत्वप्रकारक- शाब्दबुद्धिवं तस्य कार्यतावच्छेदकले घटमानयेत्यादावपि घटा- दौनामन्वयबोधानुपपत्तेरिति वाच्यं । साचात्परम्पया घटविष- यितानिरूपितकार्यववैभिव्यविषयिताशालिशाब्दबुद्धित्वस्य तत्त्वा- दिति ग्रन्थानुयायिनः । उच्छृङ्खलास्तु घटविषयकशाब्दबुद्धित्वमेव घटपदादेः कार्य- तावच्छेदकं साघवात्, न तु कार्यत्वस्थापि तच प्रवेशः। न चैव- मर्थवादाद्घटादिशाब्दबोधो दुर्बार इति वाच्यं । तन्वये घटादि- शाब्दबोधस्य कार्यत्वान्वितत्वनियमेन कार्यत्वान्वितशाब्दबोधमा- भयौविरहादेव तत्र शाब्दबोधाभावादिति गुरुमतं परिष्कुर्वन्ति । यत्तु शाब्दमामान्य प्रति कार्यत्वप्रकारकज्ञानजनकसामयीत्वेन हेतुत्वावार्थवादाच्छाब्दबोध इति। तत्र। घटोऽस्ति पटमानयेत्यादौ विध्यर्थ-सिद्धार्थयोः समूहालम्बनस्य दुर्खारतापत्तेः । केचित्तु घटशाब्दबुद्धित्वेन साक्षात्परम्परया घटविषयिता- निरूपितकार्यत्वप्रकारिताकशाब्दबुद्धिसामग्रौत्वेनेत्यादिक्रमेण हेतु- हेतुमद्भावः शाब्दबोधमात्रस्यैव कार्यत्वप्रकारकतया कार्य्यत्वप्रका- रकत्वदलस्थाव्यावर्तकत्वेऽपि सिद्धार्थस्थले अन्वयबोधवारणाय तत्- प्रवेश इत्यर्थ इत्याः।

·शब्दाख्यतुरीयखण्हे शक्तिवादः । ४९ देव सर्वेषामाद्या व्युत्पत्तिः उपायान्तरस्य शब्द- व्युत्पत्त्यधीनत्वात् । तथा हि प्रयोजकवाक्योच्चारणा- नन्तरं प्रयोज्यप्रवृत्तिमुपलभमानो बालः प्रेक्षावहा- ननु घटपदादिज्ञानस्य कार्यत्वान्वितघटादिशाब्दबुद्धिवं न कार्यतावच्छेदकमपि तु लाघवाद्घटादिशाब्दबुद्धित्वमित्यत शाह, 'व्यवहारादेवेति, 'शब्दव्युत्पपत्त्यधौमत्वादिति पञ्चम्यर्थः समुदाये- ऽन्वेति, तेन यत इति लभ्यते, 'सर्वेषां' पुरुषाणं, 'श्राद्या व्युत्पत्ति- रिति प्रथमं पदत्वेन कार्यत्वान्वितशाब्दबुद्धिवेनेति क्रमेण मामान्यतः पदलावच्छेदेन कार्यत्वान्वितशाब्दबुद्धिजनकताग्रह इत्यर्थः । 'उपा- . यान्तरस्येति विशेषतो घटादिपदानां घटादिशाब्दबुद्धिजनकता- ग्राहकस्येत्यर्थः, 'शब्दव्युत्पत्त्यधीनत्वादिति सामान्यतस्तादृशकार्य- कारणभावोत्तरकालौनत्वादित्यर्थः, तथाच प्रथमग्टहौतमामान्य- कार्य-कारणभावे कार्यत्वान्वितत्वस्य कार्यववैशिष्यविषयना- शालिवरूपस्य प्रवेशादिशेषकार्य-कारणभावे गुरोरपि तस्य प्रवेश- इत्यभिमानः । कथं व्यवहारात् प्रथमं पदत्वावच्छेदेन कार्यत्वा- वितशाब्दबुद्धिजनकत्वग्रहः कथं वा कार्य-कारणभावग्राहकस्य तदुत्तरकालौनत्वं तदुत्पादयति, 'तथा हौति, 'वाक्योच्चारणेति, घटमानयेत्यादिवाक्योच्चारणेत्यर्थः, 'प्रवृत्तिः' घटानयनादिगोचर- प्रवृत्तिः, 'प्रेक्षावदिति प्रेक्षावद्वाक्योच्चारणस्य प्रेवावयवहारत्वेन हारादिति, 'उयायान्तरस्येति प्रसिद्धार्थपदसामानाधिकरण्य-वाक्यशेष- याकरण-कोषाप्तोपदेशोपमानादेरित्यर्थः। तदुक्तं "शक्तिमहं याकरणो.

·वावचिन्तामो क्योचारणस्य प्रयोजनजिज्ञासायां तदन्वय-व्यतिरेका- नुविधायित्वादुपस्थितत्वाञ्च प्रयोज्यहात्तिमेव प्रयो- जनमवधारयति, न चाकिञ्चित्कुर्वतस्तादN ) सम्भ वतीति तज्जन्यं प्रवृत्त्यनुकलं कार्यताजानमेव कल्प-. यति, स्वप्रवृत्तौ च तेन कार्यताज्ञानस्य हेतुत्वावधा- रणात्, नान्यत् प्रवृत्तेः कार्यताज्ञानावरुद्धत्वात्। न मामान्यतः प्रयोजनवत्तामनुमाय तद्विषजिज्ञासायामित्यर्थः, 'त- दन्वयेति प्रवृत्तेर्वाक्योचारणान्चय-व्यतिरेकानुविधायित्वपहादित्यर्थः, 'उपस्थितत्वाचेति प्रवृत्तेरुपस्थितलाचेत्यर्थः, 'अकिञ्चित् कुवत इति प्रवृत्त्यनुकूलं किञ्चिदजनयतः शब्दस्येत्यर्थः, 'तादर्थमिति प्रवृत्त्यनु- कूलत्वमित्यर्थः, तथामति ममापि प्रवृत्तिप्रसङ्गादिति भावः । 'तजन्यमिति 'कल्पयतीत्यस्य पूर्व योजनौयं, 'प्रवृत्त्यनुकूलं' प्रवृत्ति- हेतुतयान्वितं, 'कार्यताजान' कार्यववैशिष्यविषयताशालिवानमिति थावत् । ननु बालस्य कार्य्यताचाने प्रवृत्तिहेतुत्वग्रहाभावात् कथं तेन तदनुमानमित्यत आह, 'खप्रवृत्ताविति, तेन' बालेन, 'नान्य- दिति नेष्टसाधनताज्ञानमित्यर्थः, 'कार्य्यताशानावरुद्धलादिति का- यंताज्ञाममाचजन्यत्वावधारणादित्यर्थः, इदच्च खमतावष्टम्भेनोक । (१) न चाकिञ्चिवक्तुर्वचनतस्तादर्थमिति क.। पमान-कोषाप्तवाक्यव्यवहारतच । वाक्यस्य शेषाडिरतेर्वदन्ति सान्निध्यतः सिद्धपदस्य रद्धाः" इति । 'न चाकिचिदिति, याविनाशित्वादिति भावः ।

·शब्दास्यतुरीयखण्हे शक्तिवादः । चैवं शब्दस्य ज्ञानहारा प्रतिहेतुत्वं, स्वप्रहत्तौ बारेन शब्दाशितविशेषस्य कार्यताज्ञानस्य हेतुत्वेनानवधा- रणात् । ज्ञाने च प्रत्यक्षादिनानोपायकत्वदर्शनात् शब्दोऽपि कार्यताज्ञान हे तुरित्यवधार्य सचैव शक्ति 'ज्ञानदारेति कार्याताज्ञामद्वारेत्यर्थः, 'प्रवृत्तिहेतुत्वं' प्रवृत्तिहेतुत्व- मपि, बालेन ग्यतामिति मेषः, तथाच शब्दस्य कार्यत्वान्वितानु- भवजनकत्ववत्प्रवर्तकत्वमपि कल्यता .सदकल्पने कार्यत्वान्वितानु- भावकत्वमपि न कल्प्यतामिति भावः । 'मन्दाहितविशेषस्थति शाब्दबोधरूपस्येत्यर्थः, 'हेतुत्वेनानवधारणादिति कार्यत्वाग्वित शाब्द- बुद्धिवावच्छिनकार्य्यताप्रतियोगिककारणताश्रयत्वेमानवधारणदि- त्यर्थः, तथाच व्यभिचारजामसत्त्वान्न प्रतिकारणातायह रति भावः। प्रवृत्तिगतविशेषस्य च तेनामवगमात्र विजातीयप्रवृत्तिं प्रत्यपि हेतु- वग्रहमम्भव इति इदयं । नन्वेवं कार्यवान्वित ज्ञानेऽपि व्यभिचा- रात् शब्दस्य न कारणता रात इत्यत आह, 'ज्ञाने चेति, 'ना- नोपायकावदर्शनादिति नानोपायकार्य्यतावच्छेदकसाक्षात्कारत्व-गा- ब्दत्वादिरूपवैज्ञात्यज्ञामादित्यर्थः, 'कार्यताज्ञानहेतुरिति, 'का-- तर्हि शब्दस्य ज्ञानद्वारा प्रवृत्तिहेतुत्वमस्वित्याशय निराकरोति, 'न चेति, 'शब्देति शब्दप्रयोज्यजातिमत इत्यर्थः, तथाच तत्र व्यभिचारादत्रापि ज्ञान- एवान्यथासिद्धः शब्दः । न च प्रतिविशेषे तस्य हेतुत्वं, सामान्यसामग्रौत- एवोपपत्तौ तथा हेतुत्वकल्पने गौरवान्मानाभावाचेति भावः । तर्षि व्यमि- चाराम जानेऽपि हेतुत्वं कल्पयेदित्याशयाए, 'शाने चेति, तथाचान्यथा- 59 ·तावचिन्तामणौ कल्पयति उपस्थितत्वात् पश्चादावापोडारेण किया- कारकपदानां कार्यान्विततत्तदर्थेषु शक्तिं गृह्णाति प्रथमगृहीतसामान्यशक्त्यनुरोधात्। स्यादेतत्, यद्यपि हड्डव्यवहारादादौ कार्यान्वितधौरनुमिता तथाप्य- वितमाचशक्तयैव कार्यतावाचकपदसमभिव्याहारादा- वितेति साचात्परम्परया कार्यवान्वितेत्यर्थः, 'तत्तदर्थेषु' तत्तदर्थ- भाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नेषु, 'पति' जमकता, 'मामान्यशत्यनुरोधादिति सामान्यकार्य-कारणभावे कार्यवान्वितत्वस्य प्रवेशादित्यर्थः । मच नावता कार्यान्वितज्ञानमकिमिद्धावपि कार्यत्वान्वितज्ञाने कि- याता कार्यान्वितजामस्थाप्रवर्तकतया पाखेन प्रवृत्या सद- मनुमानादिति वाच्छं। कार्यान्विते शक्रिरित्यादिसर्वत्र कार्य- पदस्य भावव्युत्पत्त्या कार्य्यतापरतया कार्यात्वान्वितज्ञान एव ते भावन्युपगमात् । ननु नबयेऽपि कार्यान्वितजाने शक्तिः सा- मान्यकार्य कारणभाव एवं कार्यत्वान्वितस्वस्य प्रवेश एव तदेव नेत्यागरते, 'यद्यपीति, 'अग्वितमाच येवेति पदत्वावदेनान्वित- भाब्दबुद्धिवावच्छिवजनकल्याभ्युपगमेनैवेत्यर्थः, 'चन्धितत्वं' वैशिय- सिद्धान्धयादिना शब्दस्य वामहेतुखावैनात्याच न व्यभिचार इति भावः । विशिष्य शक्विग्रहार्थमार, 'पश्चादिति, 'बावापा' सङ्घः, 'उड्डा त्यागः, बचित् 'उदापति पाठः, 'कार्यान्वितेति । नन्वेवं कार्यान्वितघटत्वारिक शक्यतावच्छेदकमिति घटपदादेखनकारिकैव परार्थमतिः स्यादिति चेत्, भ, इशापरित्येके । बचतख यथा पदानामन्वितमानजनमनिममेऽप्यन्ध- - ·शब्दाख्यतुरौयखण्हे शक्तिवादः । ४८७ काक्षादिमहिमा कार्यान्वितधीसम्भवात् न कार्या- ऽपि शक्तिः परम्परयापि शब्दस्य कार्यान्वितजामा-. नुकूलत्वादापत्तौ अन्यथोपपत्तिरपि। अवश्यश्चा- काहादेः कारणत्वं कार्याशे शक्तावपि तयतिरेकाद. विषयकलं, एतच्चाव्यावर्तकतया नोपादेयमित्यनुपदं खयमेव व- च्यते, 'कार्यान्वितधौसम्भवादिति कार्यात्वाग्वितधौसम्भवादित्यर्थः, 'न का-शपि' न कार्यत्वांशेऽपि, 'यतिरिति कार्यतावच्छेदकतेत्यर्थः, गौरवादिति भावः । ननु प्रामाणिकं गौरवं न दोषायेत्यत पाह, 'परम्परयेति श्राकाङ्क्षाज्ञानसहकारेणेत्यर्थः, 'अनुकूलत्वात्' अनुकूल- वसम्भवात्, उपधायकत्वसम्भवादिति यावत्, ‘अर्थापत्तावन्यथोप- पत्तिरपौति अर्थापत्तिप्रयोजकान्यथानुपपत्त्यभावोऽपौत्यर्थः, तथा- चार्थापत्तेरेव प्रमाणतया तदसम्भवेन प्रमाणमपि तच मास्तौति भावः । मनु तवाकाङ्क्षाज्ञानादेः पृथक्कारणत्वकल्पने गौरवचेत्यत- अाह, 'अवश्यथेति, 'आकाङ्गादेः' आकाङ्गगज्ञानादेः, 'कार्यो मे यांये खरूपमतौति शक्तिस्तथाच कार्यान्वितत्वज्ञानजनननियमाभ्युपगमात् तत्र शतावपि तदंथे खरूपसती सा व्याप्रियत इति न तथात्वमिति । मनु कार्याचे प्रति विना कार्यान्वितधौर्न स्यादित्यन्यथानुपपया तदंगे भक्तिकल्पनमित्यत पाच, 'परम्परयेति । यद्यपि पदार्थस्मरणहारा था- काङ्गादिसहकारेणोभयमतेऽपि कार्यान्वितधौरिति पदस्थापि परम्परयैव तज्ज्ञानानुकूलत्वं, तथापि कार्यान्वितावान्तरवाक्यार्थज्ञानहारा तडी- रिति परम्परा, तन्मते तु कार्यान्वितक्षाम एव पदसामर्थात् साक्षादेव ·०६८ तत्वचिन्तामणी विताभिधानव्यतिरेकनियमात् । सति चाकाहादौ कार्यव्यतिरेकदर्शनादन्विताभिधामव्यतिरेको न क्का- प्यस्ति । अन्यथा गवादिपदानां व्यक्तावेव शक्तिः स्यात् संस्कारादेव व्यक्तिलाभदर्शनान्न तथेति यदि तदा कार्यवाचकपदादेव कार्यान्वितलाभ इति किं शक्या, वृद्धव्यवहारे नियमतः कार्यान्वितज्ञानं तच दृष्टमिति तच शक्तिकल्पने व्यवहारे शब्दोप- मकावपौति कार्यत्वस्य कार्यतावच्छेदकप्रवेशेऽपौत्यर्थः, 'कार्य- व्यतिरेकदर्शनादिति कार्यत्वान्वितज्ञानव्यतिरेकादित्यर्थः, 'अन्विता- भिधानव्यतिरेक इति शाब्दबोधव्यतिरेक इत्यर्थः । 'अन्यथेति प्रकारान्तरलभ्यार्थान्तर्भावेणापि भिकल्पनेऽपौत्यर्थः, 'व्यकावेव' व्यकावपि, 'शक्तिः स्यादिति तव मते सारिका शक्तिः स्यादित्यर्थः, 'संस्कारादेवेति जातिशक्तिज्ञानोबोधिताड्यक्रिगोचरसंस्कारादेवेत्य- र्थः, 'यक्रिलाभदर्शनादिति व्यक्तिलाभसम्भवादित्यर्थः, 'किं प्रत्येति कार्यान्वितज्ञानमित्यवान्तरवाक्यार्थबोधोऽपि कार्यान्वित विषयत्वनियत ए. वेति साक्षात्त्वं । अतएव रूपिपूर्वकलक्षणास्थले ग्रन्थकार एव वक्ष्यति यथा पवनमानयेत्यत्र प्रथमं डार्थवाक्यार्थधौस्ततस्तदन्वितजन्मधीस्तदनु च तथाभूतजन्मनि पनपदार्थान्वयधौः कार्यान्वितव्युत्पत्त्यनुसारात् न तु सिइ. पा-जन्म-कर्डवानां प्रथममन्वयधौरिति वयमालोचयामः । 'तातिरेका. दिति, खरूपसदाकासाहेतुत्वपक्षे 'सति चेति, सिद्धार्थेऽप्यन्वयबोधादि- त्याशयः । 'पन्यथेति उपस्थितखमात्रादेव यदि शक्तिकल्पनं तदेत्यर्थः, ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । 8६६ स्थापितेनैवान्वयबोधदर्शनाच्छन्दसन्निधेरेवान्वयबोध- हेतुत्वकल्पने हारमित्यादौ शब्द एवाध्याहियेत । क- चिदसम्पूर्णवाक्ये व्यवहारादाद्यव्युत्पत्तेः शब्दस- निधिय॑भिचरतीति चेत्, तर्हि, सिद्धार्थे ऽप्यन्वय- प्रतीतिदर्शनात् कार्यत्वमपि व्यभिचारि । न च तच लक्षणा, बाधकाभावात् । शक्तिकल्पनाभिया धन्यच किं कार्यत्वांशान्तर्भावेणानुभावकशक्तयेत्यर्थः, 'शब्दमविधेरेवेति शब्दजन्यपदार्थोपस्थितरित्यर्थः, 'शब्द एवेति, वन्मतेऽपौति शेषः, तथाच तवापमिद्धान्त इति भावः । शङ्कते, 'कचिदिति, 'श्रम- म्पूर्णवाक्ये' असम्पूर्णवाक्येऽपि, सकलान्वयप्रतियोग्युपस्थापकपदाभावे- ऽपौति यावत्, 'प्रायव्युत्पत्तेरिति, श्राद्यव्युत्पत्तिस्थानेऽपौति शेषः, 'मिद्धार्थेऽपौति कार्यचोपस्थापकलिङाद्यममभिव्याहतवाक्यादपौ- त्यर्थः, 'कार्य्यत्वमपौति कार्यात्वान्वितत्वमपौत्यर्थः, 'व्यभिचारौति शाब्दबोधत्वाव्यापकमित्यर्थः । 'लक्षणेति कुत्रचित्पदे कार्यत्वेन लक्षणेत्यर्थः, 'बाधकाभावादिति खात्यान्वयबोधे बाधकामावादि- मन्वन्वितशाब्दबुद्धावष्यनुभावकमकिकत्यनारूपगौरवमेव बाधकमन्यथा गङ्गायां घोष इत्यादौ गङ्गापदादेरपि तौरे लक्षणा न स्यात् तौरे स्मारकशक्तिकल्पनागौरवरूपबाधकादेव तच तौरे लक्षणभ्युपगमादित्यत आई, 'शक्तिकल्पनेति शत्यन्तर- त्यर्थः । सत्र त्वम्मत इति शेषः। 'अध्याड़ियेतेति, वन्मतेऽपौति शेषः, 'प्रतीति शक्य- न्तरेत्यर्थः । ननु प्रथम शक्तियहस्योपजीव्यत्वात् तबिरोध एव बाधक इति ·सावचिन्तामणौ लक्षणानुमता इह तु लघीयस्या उभयसाधारणपदा- धमावशक्त्या मुख्यस्यैवोचितत्वात् । किञ्च कार्यवा- चिलिङादीनां पाकाहाद्युपेतपदार्यान्वितस्वार्थबोध- कत्वमवश्यं वाच्यमतो विशेषात् पदान्तराणामपि तयात्वमस्तु लाघवादिति। मैवं । व्यवहारहेतुतया- कल्पनेत्यर्थः, 'उभयसाधारणपदार्थमाघशक्त्येति एकयैव कार्य- खान्वितशाब्दबुद्धि-तदनवितशाब्दबुड्युभयसाधारणन्चितपदार्थशा- ब्दबुद्धिवरूपधर्मावच्छिन्नेऽनुभावकशक्तयेत्यर्थः, सिद्धार्थस्थले गाब्द- बोधापत्तेरिति शेषः । 'कार्यवाचौति कार्याववाचौत्यर्थः, 'स्वार्थ- बोधकत्वं' स्वार्थबोधकशतत्वं, 'अवश्यं वाच्यमिति, कार्यत्वाम्बया सम्भवेन कार्यत्वान्वितस्वार्थबुद्धौ तस्य शक्त्यसम्भवादिति भावः । इदञ्च खमतानुसारेणोक तन्मते लिङादेः कार्य धर्मिणि शत्या कार्यवान्वितस्वार्थबोधकत्वस्य लिङादेरपि सम्भवादिति ध्येयं । केचित्तु कार्यान्वितस्वार्थबोधे किरिनि धमेण दूषणमाह, 'किचेति, 'अवश्यं वाच्यमिति, कार्य कार्यान्वयामभवन कार्या- वितस्त्रार्थबुद्धौ तस्य गत्यमम्भवादिति भाव इत्याहुः । 'खाघवादिति पदभेदाच्छतिभेदाभावेन लाघवादित्यर्थः । 'स्थादेतदितिपूर्वपक्षे समाधने, 'मैवमिति, 'साक्षात्कारणत्वमिति पक्षणा स्थादित्यत बात, 'किचेति, कार्यवाचिनि कार्यान्विते शक्तिकल्प- नेऽनन्वय एवेति चभिचारात् प्रथममेव कार्यान्वितेन प्रतिग्रहो भूतो वाये ·शब्दाख्यतुरोयखण्डे प्रतिवादः । .७१ नुमिते हि कार्यान्वितज्ञानेऽषय-व्यतिरेकाभ्यां शब्दस्य साक्षात्कारणत्वमवधारयति म परम्परया, साक्षात्य. स्यौत्सर्गिकत्वेन तत्सम्भवे परम्पराया अन्याय्यत्वा- दिति तचैव शक्तिं कल्पयति नान्वितज्ञाने पदार्थशाने कार्यान्वितशाब्दबुद्धिवावच्छिन्न कार्यताप्रतियोगिककारणताश्रयत्व- मित्यर्थः। 'न परम्परयेति । नन्वन्वितशाब्दज्ञानत्वावच्छिनकार्यता- प्रतियोगिककारणतां कल्पयित्वा कार्यवाचकपदममभिव्याहारादि- वन कार्यत्वान्वितशाब्दबोधलाभ इति कल्यत इत्याह, 'माचात्त्व- स्यौत्सर्गिकत्वेनेति बाधकाभावे मति कार्य-कारणभावग्रहदशा कार्यवृत्तितयोपस्थितत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वव्याप्यत्वेनेत्यर्थः, का- यंत्वान्वितशाब्दबुद्धित्वेन कार्य्यत्वमकल्पयित्वेति शेषः, 'तत्सम्भवे' कार्य- बाचितशाब्दबोधोपपत्तिमम्भवे, 'परम्पराया इति कार्यतावाचक- पदममभिव्याहारादेरित्यर्थः, सहकारित्वकल्पनाया इति शेषः । उपसंहरति, 'इतौति, 'तत्रैवेति कार्यात्वान्वितयाब्दबुद्धित्वावंच्छिन्न- एवेत्यर्थः, 'नान्वितज्ञान इति मान्वितशाब्दबुद्धिवावच्छिन्न इत्यर्थः, वैशियविषयत्वरूपस्थापितत्वस्यांशस्थाव्यावर्तकतया व्यर्थत्वादाह, 'प- त्याज्य इति भावः । 'शब्दस्येति, पदार्थस्मरणव्यापारादिविशिष्टस्येति श्रेषः। अन्यथा मरणहारा हेतुत्वे साक्षात्त्वानुपपत्तेः उक्तरीत्या साक्षात्परम्परे बोध्ये । यत्तु कार्यवाचिपदसमभिधाहारात् तल्लाभो न्यायमते परम्परेति, सन, परमतेऽपि तत्समभिव्याहारस्यापेक्षणात् अन्यथा कार्यान्वितशतावपि सिद्धार्यान्वयवोधस्य दुरित्वात् । व्यवहारोपपादकतावच्छेदककार्या- विज्ञानवावच्छेदेन कारणत्वमेव साक्षात् कारणत्वमिहत्यन्थे । . 'तथैवेति, ·४७२ तत्वचिन्तामणौ वा, अप्रवर्तकतया प्रवृत्त्या स्वकारणत्वेन तयोरनुप- स्थापनात्। न चान्वितज्ञानशक्तावपि परम्परया का- यत्वधीः सम्भवतीत्यापच्या सैव कल्प्यतां लाघवात् न तु विशिष्टज्ञाने शक्तिरन्यलभ्यत्वात् इति वाच्यं । अर्धापतेः साक्षादुपपादकमाविषयत्वेन न्यूना- दार्थज्ञाने वेति शाब्दबुद्धित्वावच्छिन्ने वेत्यर्थः । मनु बाधकामावे मत्युपस्थितरूपस्य कार्य्यतावच्छेदकत्वव्याप्यत्वं प्रकृते तु गौरवमेव बाधकमित्यत पाह, 'प्रप्रवर्तकतयेति, 'तयोः' अन्वितज्ञानत्वा- वछिन्न पदार्थज्ञानत्वावच्छिन्नयोः, युगपदुपस्थित्या न लाघव-गौर- वावकाश इत्यभिमानः । कार्यत्वान्वितशाब्दबुद्धिलमध्येऽन्वितशाब्द- बुद्धित्व-गाब्दबुद्धित्वयोरपि प्रवेशायुगपदुपस्थितिरस्त्येवेति सिद्धान्ने स्वयमेव वक्ष्यत इति नामङ्गतिः । गौरवं बाधकमुद्धृव्य अन्यलभ्यत्वं बाधकमाशय निराकरोति, 'न चेति, 'परम्परया' कार्यवाचक- पदममभिव्याहारादिना, 'अर्थापत्त्येति कार्यत्वादुभयशाब्दबुद्धिजन- कत्वं विना द्वारान्तररहितस्थास्य प्रवर्तकतानुपपनेत्यनुपपत्तिकरण- कार्थापत्त्येत्यर्थः। 'मेव' अग्वित ज्ञानत्वावच्छिन्ने प्रक्रिरेव, मत प्रथमोपस्थितत्वलाधवात् 'विशिष्टज्ञाने' कार्यवान्वितज्ञामवावछिन्ने, । (३) सम्भवतीत्यन्वित ज्ञान एवं पर्यायच्या शक्तिः कल्यतां लाघवात् न तु कार्यत्वांशेऽप्यन्यतो लभ्यत्वादिति को । प्रथममहोतसाक्षात्कारणतारक्षार्थमिति भावः। 'साक्षादिति साक्षादुप- ·शब्दाख्यतुरीयखगडे शक्तिवादः । ४७३ 7 धिकाग्राहकत्वात् साक्षादुपपादककार्यान्वितज्ञाने) शक्तिः कल्प्यते लिङादीनां शक्तरल्पनात् अन्यलभ्यत्व- तर्कस्याप्यभावात् वा बाद्यव्युत्पत्तेर्विचार्यत्वात्। किञ्च प्रवृत्तिकारणतयोपस्थित कार्यान्वितज्ञानमपहायानु- . 'किरिति योजना, 'साक्षादुपपादकेति असति बाधके यद्धर्म- विशिष्टजनकत्वं विना अनुपपत्तिज्ञानं सद्धर्मावच्छिन्नकार्यताप्रति- योगिककारणताविषयत्वेनेत्यर्थः, 'न्यूनाधिकेति, तद्धर्मघटकौभूत- यत्किञ्चिद्धानन्तर्भावेण तदघटकीभूतधर्मान्तर्भावेण कारणत्वा- ग्राहकत्वादित्यर्थः, 'माचादुपपादकेति अनुपपत्तिज्ञाने जनकतांभे माक्षाविशेषणतया भासमान इत्यर्थः, 'कार्यान्वितज्ञाने' कार्यवा- न्वितशाब्दबुद्धिवावच्छिन्ने, कार्यत्वान्वितवैशिष्यविषकशाब्दबुद्धिवा- वच्छिन्ने इति यावत्, ‘कल्प्यत इति अर्थापत्त्या विषयौक्रियत- इत्यर्थः। नन्वनन्यलभ्यत्वज्ञानमेव बाधकमस्तीत्यत आह, 'लिडा- दौनामिति, 'तरकल्पनादिति बालस्य कार्यत्वे शकरज्ञानादित्यर्थः, 'अन्यलभ्यत्वतर्कस्थापौति लिङादिसमभिव्याहाररूपान्यखभ्यत्वप्रति- सन्धानरूपस्य बाधकस्यापौत्यर्थः । कार्यत्वान्वितज्ञाने अभि- कल्पने परोकगौरवादिति बाधकमुद्धृत्यान्वितज्ञानशक्तिकल्पनात्मक बाधकमाह, 'किश्चेति, 'शक्तिकल्पनमिति सत्यभ्युपगम इत्यर्थः, साक्षादुपयादककायंत्वान्वितज्ञान इति क.। (२) अन्यलभ्यत्वतर्कस्याप्यसम्भवादिति क । पादिका कार्यान्वितज्ञानशक्तिः कल्प्येतेत्यर्थः । यहा व्यवहारसाक्षादुप- 60 ·808 तत्त्वचिन्तामणी पस्थितान्वितञानमात्रे शक्तिकल्पनमयुक्तं हेत्वभावा- दुपस्थित्यन्तरे च गौरवात्। अथ कार्यान्वितजा- नोपस्थितावयन्वितन्जानमप्युपस्थितमिति लाघवात् काऱ्यांशमपहायान्विते शक्तियतामिति चेत, न, ज्ञाने हि पदानां शक्तिः शक्यत्वान्नार्थेषु, अन्यच्च का- यान्वितज्ञानं अन्यदेवान्वितज्ञानं विषयभेदेन ज्ञान- 'हेवभावादिति उपस्थितकार्यवान्वितज्ञानपरित्यागे हेत्वभावादि- त्यर्थः, 'उपस्थित्यन्तरे चेति अन्वितशाब्दज्ञानस्योपस्थित्यन्तरकल्पने त्यर्थः, 'अन्विते' अन्वितज्ञानत्वावच्छिन्ने, वैशिष्यविषयकशाब्दज्ञा- मत्वावच्छिन्न इति यावत्, 'शक्तिरिति कारणतेत्यर्थः, 'शक्यत्वादिति ज्ञानस्यैव पदकार्यवादित्यर्थः, 'मार्थ विति नान्वयेवित्यर्थः, अन्वयानां शक्यत्व एव कार्यत्वान्वितज्ञानस्योपस्थितिदशायां कार्य- बांसवदन्वयांशस्थाप्युपस्थितत्वात्तचैव भकिग्रह इति सुवचं स्यादिति भाव:(१) । ननु ज्ञानस्य शक्यत्वेऽपि कार्यवान्वितज्ञानस्योपस्थिति- दशायां अन्चितगाब्दज्ञानस्थाऽप्युपस्थितत्वात्तचैव भक्रियह इति सवमित्यत बाह, 'अन्यच्चेति, 'कार्यान्वितजानमिति कार्यवान्वि- (१) तथाच विशिवस्यातिरिक्तत्वेऽपि विशेषण-विशेष्योपस्थिति विना ना- तिरिक्तविमियोपस्थितिरिति भावः । अन्यथा तादृशविशियविषयक- चानोपस्थितिकाले छान्वयाद्युपस्थित्यनियमेन कथमर्येषु शक्तिकल्पनस्य सुवचत्वं सहच्छत इति । पादके कार्यान्वित ज्ञाने तिर कच्यतेत्यर्थः, 'हत्वभावादिति उपस्थिति ·शब्दास्यतुरीयख शक्तिवादः । भेदात् । तदुक्तमभाववादे अन्यद्भुतलजानमन्धर घटवद्भूतलचानमिति अन्वितज्ञानमुपस्थाप्य तच शक्ति- ग्रह इति गौरवमेव। लघुनि शक्ये सम्भवत्यन्यलभ्यं गुरु न तथेति चेत्, न, युगपदुपस्थितौ तथात्वात्। न च तस्याप्यनुपस्थितिः, पुरुषविशेषदोषात्, सब्बैरेवा- तत्वविशिष्टशाब्दज्ञानमित्यर्थः, 'अन्वितज्ञानमिति अन्वितत्वविशिष्ट- शाब्दज्ञानत्वावच्छिन्नमित्यर्थः, 'विषयभेदेनेति विशेषणभेदेनेत्यर्थः, विशिष्टस्यातिरिकत्वादिति भावः । 'घटवद्भूतलज्ञानमिति घट- प्रकारकत्वविशिष्टभूतलज्ञानमित्यर्थः। 'अन्वितजानमिति अन्चित- शाब्दज्ञानत्वावच्छिन्नमित्यर्थः। अन्यलभ्यत्वप्रतिसन्धान-गौरवज्ञानयो- बर्बाधकत्वमुद्धृत्य स्वरूपसतोस्तयोर्बाधकत्वमाशय निराकरोति, 'सधू- नौति वस्तुगत्या लघूनि धर्म इत्यर्थः, 'मक्ये' शक्यतावच्छेदके, का- र्यतावच्छेदक इति यावत्, 'अन्यसभ्यमिति, वस्तुगत्येत्यादि, 'युग- पदुपस्थिताविति कार्य-कारणग्रहप्राक्काले वास्तविकलघु-गुरुधर्म- दयोयुगपदुपस्थितिमत्त्व एवेत्यर्थः, 'तथात्वादिति वास्तविकलघु- धर्मस्य शक्यतावच्छेदकत्वे सम्भवति गुरोरतथावादित्यर्थः, यथा- श्रुते पौनरुक्त्यापत्तेः । 'तस्थापौति अन्वितज्ञानत्वावच्छिन्नस्थापौ- त्यर्थः, 'अनुपस्थितिः' कार्य-कारणभावग्रहप्राक्कालेऽनुपस्थितिः । रूपहेत्वभावादित्यर्थः, 'दोषादिति, 'न चेति सम्बन्धः, तत्र हेतुमाह, 'स.. रिति, 'सर्वपदानामिति । नम्वेवं कार्यान्वितशक्तौ कार्यान्वितत्वेनैव पदा- थोपस्थितिपक्षे सिद्धार्थेऽपि विशेषणोमूतकार्यमादाय कायंत्वविशिकधी- ·થર तावचिन्तामणौ द्यव्युत्पत्तौ तथानवगमात् । तथापि न कार्यान्विते शक्तिः कार्यवाचिलिड़ादीनां व्यभिचारादिति चेत्, न, सर्वपदानां कार्यत्वविशिष्टधौजनकत्वात् । तच्च कर्यान्वितस्वार्थप्रतिपादकतयेतरान्वितस्वार्थकार्यप्रति- पादकतया वेति । एवञ्च कार्यान्वितव्युत्पत्तौ सत्या- 'पुरुषविशेषदोषादिति पुरुषदोषविशेषव्यक्तरित्यर्थः, तथाच कस्यचि- दुपस्थितिरस्येवेति भावः । पुरुषमामान्यस्यैव तदुपस्थिति स्तौति समाधत्ते, 'सब्वैरिति, 'श्राद्यव्युत्पत्ती' पाद्यव्युत्पत्तिकाले। कार्या- वितखार्थबोधशक्तिभ्रमेण शकते, 'तथापौति, पदमात्रस्येति शेषः, 'कार्यान्विते भकिरिति कार्यान्वितखार्थबोधकिरित्यर्थः। 'व्यभि- चारादिति, कार्यान्वयासम्भवेन तेषां कार्यान्वितखार्थबोधा- जनकत्वादिति भावः । भ्रमं निराकरोति, 'सर्वपदानामिति, 'का- य॑त्वविशिष्टधोजनकत्वादिति कार्यत्ववैशिट्यविषयकशाब्दधौजनक- बादित्यर्थः। 'सञ्च' तादृशमाब्दधौजनकत्वञ्च, 'कार्यान्वितेति इतर- पदार्थोपस्थापितकार्यत्वान्वितेत्यर्थः । 'खार्थकार्यति खोपस्थापित- कार्यत्वविशिष्टकार्यप्रतिपादकतया चेत्यर्थः, 'इतरान्वितेति स्व- रूपकथनं। ननु पदमात्रस्यैव कार्यात्वान्वितशाब्दजाने शकौ निरा- काऽपि कुतो न तादृशबोध इत्यत आह, ‘एवञ्चेति, 'व्यभि- जनकत्वमस्तु । न च कार्यवाचिलिडादिपदाभावात् न तद्धौरिति वाच्यं । कार्यत्वोपस्थित्यर्थं हि तदपेक्षा सा च सिद्धार्थादेव जाता तथापि च तदपे- क्षा कार्यस्याध्याहारेण लक्षणया वोपस्थितौ तदिशिलधौर्न स्यात् खो- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । मनाकाहादौ व्यभिचारादाकाझादेरुपाधित्वं । तथा- चोपजीव्यप्रथमभाविकार्यान्वितव्युत्पत्त्यनुरोधेन वि- ध्यश्रुतावपि कार्याध्याहारः, क्वचिल्लक्षणा क्वचिद- संसाग्रह इति सिद्धार्थेऽन्वयप्रतीतिदर्शनादुत्तरकाल मन्वितमात्र शक्तिरेव कल्प्यतां, प्राचीनकार्यान्वित- ज्ञानं बाध्यतामित्यप्यत एव निरस्तं। पूर्वकल्पनातः चारादिति अन्वयव्यभिचारादित्यर्थः, 'उपाधित्व मिति कारणीभूत- ज्ञानविषयत्वरूपं प्रयोजकत्वमित्यर्थः । 'उपजीव्येति क्रिया-कारकप- दानां विशेषतस्तत्तदर्थज्ञानशक्ग्रिहोपजीव्येत्यर्थः। अस्योपजीव्यत्व एव मानाभाव इति सिद्धान्ते खयमेव वक्ष्यते इत्यदोषः। 'प्रथमभावौति प्रथमोत्पनेत्यर्थः, 'लक्षणा' कार्य लक्षणा, 'असंसर्गति या पदार्थो- पस्थितिस्तदसंसर्गाग्रह इत्यर्थः, "सिद्धार्थ इति सिद्धार्थवाक्यस्यान्वय- प्रतीतिजनकतादर्शनादित्यर्थः, 'अन्वितमात्र इति अन्वितशाब्दज्ञान- मात्र इत्यर्थः, 'कार्यान्वितज्ञान' कार्यत्वान्वितशाब्दत्वावच्छित्रज्ञाने शक्तिज्ञानं, 'बाध्यतामिति प्रमात्वेन कल्यतामित्यर्थः। 'उत्तरका- । कृतश्चानुपदमेव तथा । किञ्च कार्याभाव इत्यादिशब्दोऽपि तन्मते प्रमाणं स्यात्, अत्राहुः, प्रवृत्तिहेतुज्ञान एव व्युत्पत्तिग्रहाद्यादृशकायंत्वोपस्थित्या तथा निर्वहति तादृशस्य प्रयोजकत्वं प्रकृते तु न तथा। यहा अयमपि दोषस्तन्मते बोध्य इति, 'उपाधित्वमिति प्रयोजकत्वमित्यर्थः, यत्र न तथा तात्पर्य्यग्रहस्तत्रासंसर्गाग्रह इत्याह, 'क्वचिदिति । ननु पूर्वमपि भमज्ञान- मन्यथासिद्धत्वेनोत्तरेण बाध्यत एवेत्यत्रापि तथा स्यादित्यत अाह, 'अनन्य- थेति, 'उपजीव्येति, कार्यान्वितव्युत्पत्तिमुपजीव्य सिद्धार्थेऽन्वयप्रतीतिरिति .

·तत्वचिन्तामो कल्पनान्तरप्रसङ्गात् उत्तरकालभाविसिद्धार्थप्रयोगस्य लक्षणादिभिरप्युपपत्तेः अनन्यथासिद्धत्वाभावेन प्रा- चौनज्ञानाबाधकत्वात् उपजीव्यव्याघाताच्च। अथ सिद्धार्थेऽपि व्युत्पपत्तिः सम्भवति तथाहि उपलब्धचैत्र- पुषजन्मा बालस्तादृशेनैव वातीहारेण समं चैत्र- समीपं गतश्चैव पुषस्ते जात इति वाताहारवाक्य शृण्वन् चैवस्य मुख प्रसादं गृह्णन् श्रोतुर्हर्षमनुमि- नोति, हर्षाच्च तत्कारणं पुत्रजन्मज्ञानं कल्पयति, उप- लभावौत्यादि 'अबाधकवादित्यन्तमेको ग्रन्थः । 'सिद्धार्थप्रयोगस्येति सिद्धार्थकवाक्यजन्यशाब्दबोधस्थेत्यर्थः, 'लक्षणादिभिरिति कार्यण सक्षणदिभिरित्यर्थः, 'अनन्यथेति शाब्दज्ञानत्वावछिन्नमत्यभावं विमाऽनुपपनत्वाभावेनेत्यर्थः, 'अबाधकत्वादिति अप्रामाण्याज्ञापक- वादित्यर्थः, 'उपजीव्यव्याघाताच्चेति प्राचीनज्ञानबाधोपजीव्यस्य सिद्धार्थेऽन्वयप्रतीतिदर्शनस्था मिद्धेश्चेत्यर्थः, यथाश्रुते कार्यान्वित- व्युत्पत्तेः सिद्धार्थान्वयप्रतौतिदर्शनानुपजीव्यतया अमङ्गत्यापत्तेः । 'सिद्धार्थेऽपौति कार्यवाविषयक ज्ञानेऽपौत्यर्थः, 'युत्पत्तिरिति प्रथमजनकतायडू इत्यर्थः, तथाच प्रमात्वानुरोधादर्थतः भाब्दत्वाव- छिन्त्र एव पदानां भक्तिरभ्युपेयेति भावः। 'तादृशेनेव' उपलब्धचैत्र- तन्मूलिकान्वितशक्तिकल्पना न बाधत इत्यर्थः । 'अथेति, तथाच कार्या- न्वितणयजीव्यत्वमिति न तद्याधातो न वा कल्पान्तरप्रसङ्ग इति भावः । 'बशक्यत्वादिति, व्यभिचारादिति भावः । ननु परिशेषाद्बोध्यमत बाइ, ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । स्थितत्वादुपपादकत्वादान्योपस्थितौ गौरवाच तच वा- क्यस्य कारणतां कल्पयति लाघवादिति चेत्, न, हर्षहेतूनां वहूनां सम्भवात् हर्षेण लिङ्गेन पुत्रजन्म- ज्ञानस्य बालेनानुमातुमशक्यत्वात् प्रियान्तरज्ञानस्य परिशेषयितुमशक्यत्वाच्च । अथ पुचजन्मज्ञानाव्यभि- चारिद्धिश्राद्धादिक्रियाविशेषदर्शनात् पुवजन्मज्ञाना- नुमानमिति चेत्, तहि पुषस्ते जात इति वाक्यं तत् पुत्रजन्मनैव, 'उपस्थितत्वादिति पुत्रजनन एव उपस्थितत्वादित्यर्थः, 'उपपादकत्वादिति पुत्रजन्मज्ञानस्य हर्षापपादकलादित्यर्थः, 'तर' तस्मिन कार्यात्वाविषयकपुत्रजन्मज्ञाने, तत इत्यादिः। 'लाघवादिति, कारणन्तरकल्पने गौरवादिति भावः। 'हर्षहेतूनामित्य शक्यत्वा- दित्यन्तमेको ग्रन्थः, 'हर्षेण लिङ्गनेति, व्यभिचारादिति भावः । ननु प्रियान्तरज्ञानाभावकालीनो हर्षो लिङ्गं स्यादित्यत पार, 'प्रियेति, “परिशेषयितुं' निरसितं, तदभाववत्वेन निश्चेतमिति यावत्, तथाच विशिष्टहेतोरज्ञानलक्षणामिद्धिरिति भावः । इदश्च समाधिमौकर्यादुक्तं। वस्तुतस्तु पुचजन्यज्ञानानुमानेऽपि तस्य कार्य वाविषयक मानाभावः, कुत्रचित्पदे लक्षणादिना तत्र कार्यत्व- विषयकवस्थासम्भवादिति ध्येयं । 'वृद्धिश्राद्धादौति वृद्धिश्राद्ध- 'प्रियान्तरेति, परिशेषयितुमिति निरसितुमित्यर्थः । यहा प्रियान्तरज्ञानस्य सम्भवेग पुत्रजन्मज्ञानस्य परिशेषयितुमिति पूरयित्वा व्याख्येयं । अन्य ·तत्त्वचिन्तामणौ क्रियाकर्तव्यपरमेवेति कार्यान्वितज्ञानजनकत्वमेव तस्ये प्रथमतो गृह्यते उत्तरकालं पुचजन्मज्ञानानुमानमिति न वुत्पत्तिः कार्य जहाति, यचापोह सहकारतरौ मधुरं पिको रौतौति प्रसिद्धार्थपदसमानाधिकरण्यादि- भिर्युत्पत्तिस्तत्रापि व्यवहाराधीनव्युत्पत्तिपूर्विका का- र्यान्वित एव युक्ता पिकपदशक्तिः, पूर्व नावतेति चेत्, न, तब पिकमानयेत्यादौ कस्यचित् कार्यान्वित- विशेषादित्यर्थः, 'तौति यदि पुत्रस्ते जात इति वाक्य श्रवणानन्तरं वृद्धिश्राद्धादिक्रियादर्शनं तदेत्यर्थः। ननु प्रसिद्धार्थकपदमामानाधि- करण्यग्टहीतस्मारकशक्तिकपिकादिपदस्य कार्यात्वाविषयक शाब्दबो- धजनकत्वान्न पदमात्रस्य कार्यत्वान्वितज्ञाने शक्तिरित्यत पाह, 'यत्रापौति, पिकादिपद इति शेषः । सहकारतरश्च प्रामवृक्षः, 'पिको रौतौति, अत्रापि पिकपदवाच्ये लक्षणेति, 'प्रमिद्धार्थ- पदेति तादृशप्रसिद्धार्थकबोधस्य विलक्षणमधुररवकर्तृत्व-पिकपद- वाच्यत्वमामानाधिकरण्यज्ञानादिभिरित्यर्थः, 'व्युत्पत्तिरिति उप- मानविधया कोकिलत्वादिविशिष्टस्मारिकायाः शक्रेरित्यर्थः । त्रापि सिद्धार्थे व्युत्पत्तिमाशय निराकरोति, यत्रापौति । यद्यपि 'उपा- यान्तरस्येति प्रागुक्त तथापि अधिकवचनाय पुनराशवितमिति ध्येयं । यद्यपि पिकपद शयनवधारणेऽपि सहकारादिपदव्युत्पत्तिपूर्वकतणपि तथा यूज्यते तथापि अभ्युपगमरीत्या समाधत्ते, 'तत्रापति, 'कस्यचिदिति प्रयो- ·शब्दावतुरीयखण्हे शक्तिवादः । एव व्युत्पत्तेः, उपजीव्यजातीयतया च तस्या बलवावं। किच्चेदमपि कार्यान्वितज्ञानशक्तं पदत्वादिति सामा- 'तचापौति, मा भक्तिधौरिति शेषः, 'व्युत्पत्तिपूर्विकेति पिक- पदनिष्ठकार्यवान्वितपिकानुभावकसतिग्रहपूर्विकेत्यर्थः, कार्यान्वित- एवेति अध्याहारादिना कार्यवान्वितपिकानुभवमेव जनयतीत्यर्थः, अन्यथा प्राथमिकपिकपदवाच्यनिष्ठकार्यत्वान्वितानुभवजनकमक्ति- ग्रहस्याप्रमावापत्तेरिति भावः। न च प्रसिद्धार्थपदजन्यमामानाधि- करण्यज्ञानस्योपमानविधया शकिग्राहकवे "शक्तियहं व्याकरणोप- मान-कोषाप्तवाक्यायवहारतश्च । वाक्यस्य शेषादिवतेवदन्ति मा- निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धवाः” ॥ इत्यत्र शकिग्राहकस्य माध्ये प्रसिद्ध- पदमामानाधिकरण्यस्य पृथक्पाठानुपपत्तिरिति वाच्यं। उपमान- पदस्य मादृश्यकरणकोपमानपरतया गो-वृषन्यायेन विभागात् । ननु पिकपदस्य स्मारकशक्तिग्रहपूर्व घटादिपदस्य कार्यान्चित- घटाद्यनुभाविकायाः शक्नेहेऽपि पिकपदस्य कार्यवान्वितशतिर्व रहौतेत्यपि शकते, 'पिकपदेति, 'शक्तिः' कार्य्यत्वाचितपिकानु- भावकशक्तिः, 'तत्र' पिकादिपदे, 'कस्यचित्' पुरुषान्तरस्य, 'का- यान्वित एवेति कार्यात्वान्वितपिकानुभव एवेत्यर्थः, 'व्युत्पत्तेः' प्रथम शनिग्रहात्, 'उपजीव्यजातीयतयेति उपजीव्यताश्रयतयेत्यर्थः, प्रा- थमिकत्वादेवोपजीव्यत्वं, 'बलवत्त्वं' प्रामाण्यं । तस्यापि पुरुषस्य प्रथम कार्यवान्वितानुभावकशक्रिग्रहः सम्भवतीत्याह, 'किञ्चेति, 'इदं' कुरित्यर्थः, एवञ्चोपजीव्यकार्यान्वितव्युत्पत्तिजातीयतया इदानीन्तन्यपि पिकपदस्य कार्यान्वित शक्तिरेव बलवतीत्याह, 'उपजीव्येति, 'इदमिति 61 ·तत्वचिन्तामो न्यतोऽवगतं स्वार्थविशेषः परं नाधिगतः स इदानों सुखदुपदेशादिभिरवगम्यते। अतः सिहं प्रवत्तिपराणां शब्दानां प्रवर्तकज्ञानजनकत्वं, तच्च कचित् साक्षात् कार्यान्वयात् क्वचित् परम्परया कार्यान्वयात् अत- एव विधिशेषीभूतार्थवादानां स्वर्गादिपदशक्रियाह- । पिकपदं, 'मुझदुपदेशादिभिरिति पिकः कोकिल इत्याप्तवाक्या- दिभिरित्यर्थः । उपसंहरति, 'अतः सिद्धमिति, घटमानयेत्यांदा- विति शेषः, 'शब्दानामिति नाम-कारक-विभक्ति-धावाख्यातादि- पदानां सर्वेषामित्यर्थः, 'प्रवर्तकेति कार्यात्वान्वितस्वार्थज्ञानत्वाव- छिन्नजनकत्वमित्यर्थः, 'तच्च' तत्र तादृशज्ञानजनकबच्च, 'क्वचित्' पाख्यातपदे, 'साक्षात्कार्याचयादिति स्वार्थविषयितायाः साक्षात्का- यंत्ववैशिष्यविषयितानिरूपकवादित्यर्थः, 'कचिदिति नामादिपद- इत्यर्थः, 'परम्परया कार्यान्वयादिति खार्थविषयितायाः परम्परया कार्यत्ववैशिष्यविषयितानिरूपकवादित्यर्थः । 'अत एवेति यत एव कार्यत्वान्वितस्वार्थबोधपदेन माचात् परम्परया खार्थविषषितानिरू- पितकार्यत्ववैशिष्यविषयताशालिबोधोविवचितः श्रत एवेत्यर्थः, 'वि- धिशेषोभूतेति' "श्रात्मा माचारकर्त्तव्य इत्यादिविधिशेषोभूतानां "न म पुनरावर्तत इत्याद्यर्थवादानामित्यर्थः, 'खर्गादिपदेति, वर्ग- पिकपदमित्यर्थः । प्रथमारहोतसामान्यशजयनुरोधादग्रे न काऱ्यांशत्याग- इत्ययक्तं प्रथमं वाक्यसामान्य-कार्यान्वितज्ञानसामान्ययोई तु-हेतुमदावामहे ·शब्दाख्यतुरीयखहे शक्तिवादः । ४८३ काणाञ्च प्रवृत्तिपरत्वेन परम्परया कार्यान्वयात् कार्या- वितस्वार्थबोधकत्वमिति । या पुराण-भारतादि- पाठे फलश्रुतिरस्ति तथार्थवादकल्पितविधिशेषीभूत- त्वेन प्रत्तिपरत्वमेव तेषामतिपरम्परया कार्यान्व- यात् कार्यान्वितस्वार्थवोधकत्वं, खरूपाख्यानपराणान्तु काव्य-नाटकादीनां पदार्थासंसर्गाग्रहेण संसर्गव्यव- हारो न संसर्गग्रह इति इति श्रीमद्गओशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी शब्दास्यतुरीयखण्डे कार्यान्वितशक्तिवादपूर्वपक्षः । कामोऽग्निष्टोमेन यजेतेत्यादिविधिशेषौभूतानामित्यादिः, परम्परया कार्यान्वयादिति खार्थविषयितायाः कार्यात्वविषयितानिरूपकत्वा- दित्यर्थः, 'अर्थवादकल्पितविधीति भारतादिनाम पठेदिति विधी- व्यर्थः, 'प्रतिपरम्परया कार्यान्वयादिति स्वार्थविषयितायाः पर- म्परया कार्यत्ववैशिष्यविषयितानिरूपकवादित्यर्थः, 'स्वरूपाख्यानेति प्रवृत्त्वपराणामित्यर्थः, ‘पदार्थति स्मारितपदार्थत्यर्थः । इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागीशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्से अब्दास्यतरीयखण्डरहस्ये कार्यान्वितशक्तिवादपूर्वपचरहवं ।

·808 तत्वचिन्तामणी अथ कार्यान्वितशक्तिवादसिद्धान्तः । अबोच्यते, घटमानयेति वाक्यश्रवणानन्तरं प्रयो- ज्यस्य घटानयनगोचरप्रवृत्त्या घटानयनकार्यताज्ञान- मनुमितं बालेन न तु कार्यान्वितज्ञानं, प्रवृत्तिविशेषे तस्याहेतुत्वाद्घटादिपदशक्रिग्रहे तस्यानुपयोगाच्च । तच तज्ज्ञानविशेष घटमानयेतिवाक्यविशेषस्याना- कलितपदविभागस्य हेतुत्वमवधार्य घटपद-हिती- या-धातु-विधिप्रत्ययानां प्रत्येकमवापोहापहारेण घट- अथ कार्यान्वितशतिवादसिद्धान्तरहस्यम् । . 'घटानयन कार्यताज्ञानमिति घटकर्मकानयनविशेष्यककार्यता- ज्ञानवावच्छिनमित्यर्थः, 'न तु कार्यान्वितज्ञानमिति न कार्यत्ववे- शिष्यावगाहिज्ञानत्वावच्छिन्नमित्यर्थः, तन्मते अन्वितज्ञान-कार्यत्वा- वितज्ञानयोरिव घटानयनकार्यज्ञान-कार्यत्वान्वित ज्ञानयोभैदादिति भावः । 'प्रवृत्तिविशेष इति घटानयनगोचरप्रवृत्तावित्यर्थः, 'घटादि- पदशकिग्रह इति पावापोदापद्वारेण घटादिपदानां प्रत्येक विशिथ्य तत्तदर्थशक्तिग्रह इत्यर्थः, 'अनाकलितपद विभागस्येति अनाकलितं विशेष्यपदानां तत्तदर्थज्ञानजनकत्वं यत्र तादृशेत्यर्थः, 'घटपदेति चथामधेन घटज्ञानादिवषयः, 'भावापोद्दापहारेणेति घटज्ञाना- ·शब्दाख्यतुरीयख प्रतिवादः । १५ कर्मत्वानयन-कार्यत्वज्ञानेषु प्रत्येकं कारणत्वमवगम्य शक्तिं कल्पयति । पश्चात् प्रत्तिसामान्येनानुमितका- ान्वितज्ञाने वाक्यमाचस्यान्यलभ्यत्वेन काऱ्यांशम- पहायान्वितज्ञानमात्र शक्तिं कल्पयति, न तु प्रथम वाक्यमात्रस्य कार्यान्वितज्ञानमावहेतुत्वकल्पनं । अथ घटानयनक्रियायाः प्रथमं क्रियात्वज्ञानात्पत्तिमा- दिकं प्रति प्रवृत्त्यन्वय-व्यतिरेकग्रहेणेत्यर्थः, 'शक्ति कल्पयतीति घट- शाब्दबुद्धिव-कर्मत्वशाब्दबुद्धिवादेः कार्य्यतावच्छेदकत्वं कल्पयती- त्यर्थः । ननु तदनन्तरं प्रवृत्तिमामान्येन सामान्यतः कार्यवान्वित- ज्ञानत्वावच्छिन्नत्वमनुमाय तत्रैव पदत्वावच्छेदेन शक्तियाः स्यादि- त्यत आह, ‘पश्चादिति, 'अनुमितकार्यान्वितज्ञान इति अनुमितेऽपि कार्यान्वितत्वावच्छित्रज्ञान इत्यर्थः, 'अन्यलभ्यत्वेनेति प्रथमं विधि- प्रत्ययानां कार्यत्वज्ञानशर्टहीतत्वादन्यलभ्यत्वप्रतिमन्धानेनेत्यर्थः, अन्यथा घटाधन्तर्भावेणपि पदमात्रस्य शनिग्रहः स्यादिति भावः । 'कार्यान्वितज्ञानमात्र इति, कार्य्यत्वान्वितज्ञानवावच्छिनस्योपस्थित. वादिति भावः । 'प्रथममिति घटानयनकायंताज्ञान-घटमानयेति- वाक्ययो विशेषकार्य-कारणतावग्रहात् पूर्वमित्यर्थः, 'क्रियात्वेति चे- प्रथमं सामान्यशक्तरग्रहादित्याह, 'घटमिति, 'काऱ्यांशमिति, प्रथमं वि- धिप्रत्ययानां शक्तिमहादन्यलभ्यत्वप्रतिसन्धानस्य सकरत्वादन्यथा घटाद्यन्त- र्भावेणापि सर्वत्र शक्तिग्रहः स्यादिति भावः । 'क्रियान्वेति, यद्यपि तन्मते क्रियात्वं प्रबत्तिं व्यभिचरत्येव तथापि जन्यकतिजन्यक्रियामा विशेषोऽस्तो- ·सत्वचिन्तामणी पानुमानं तेन च कार्यान्वितधानमनुमाय तप वाक्य- मावस्य हेतुत्वं कल्पयित्वा शक्ति कल्पयति तदुत्तर विशेषयोः कार्य-कारणभावधौरिति चेत्, न, प्रथम प्रत्तिमात्र कार्यान्वितज्ञानमात्रयोरनुमानं बासस्य कमशोभवतीत्यच मानाभावात् घटादिपदशक्तिग्रहस्य तेन विनापि सम्भवात् । न च तदनुमानसामग्री तदात्तेति वाच्यं । तदा व्यायादिस्मृतौ मानाभावात् । टावेत्यर्थः, अतमान्यते ईश्वराननौकारात् कियामाचस्य कतिजन्य- साभावेऽपि न व्यभिचारः । 'कार्यान्वितवानमिति कार्यात्वान्वित- ज्ञानलावविपमित्यर्थः, 'गति कल्पयतीति कार्यवान्वितशाब्दशा- नवं कार्यतावच्छेदकं कल्पयतीत्यर्थः, 'विशेषयोः' घटानयनकार्य्यता- ज्ञान-घटमानवेतिवाक्ययोः, 'क्रमश इति पौर्वापर्यणेत्यर्थः । ननु घटादिपदानां विशिष्य तत्तदर्थज्ञानमनिग्रहानुपपक्तिरेव मानमि- त्यत पाह, 'घटादौति, 'प्रक्रिग्रहस्य' विशिष्य तत्तदर्थज्ञाने पनियह- येवेत्यर्थः । 'न. तदनुमानेति, तथाच मामय्येव मानमिति भावः । त्यभिमान इत्येके । व्यभिचाराप्रतिसन्धानदशायामनुमानाविरोध इत्यन्ये । 'घटादोति, तथाच तदन्यथानुपपत्तिनं तत्र मानमिति भावः । एतच्च पर- रोत्या परी दूषणमममये कार्यान्वितज्ञानोपस्थितावन्वितचानत्ववत् घटा- गयनकार्यताज्ञानोपस्थितौ कार्यवाज्ञानोपस्थिविधौचात् तदुपस्थिवावपि सामान्यतो हेतुत्वाग्रहान सामान्यशक्तिया इत्यत्र वा तात्पर्यः। पवरव ·शब्दास्यतुरीयखहे शक्तिवादः । सामान्ययोः कार्य-कारणभावग्रहो विशेषयोस्तथात्व- प्रहे हेतुरिति चेत्, न, विशेषयोरम्बय-व्यतिरेकाभ्या- मेव तद्ग्रहात्। यथा धूम-वहिविशेषयोः कार्य-कार- णभावग्रहे तत्सामान्ययोरपि हेतु-हेतुमद्भावो भासते अन्यथा न सफदर्शनगम्या व्याप्तिः स्यात् तथाचापि विशेषयोः कार्य-कारणभाववित्तिवेद्य एव सामान्य- योस्तथाभाव इति चेत्, न, प्रत्यक्षेण विशेषग्रहे योग्यत्वात् सामान्यमपि भासते प्रकृते च कार्यविणे- गते, मामान्ययोरिति। न च तावता मामान्यकार्य-कारणभावपरि- ग्रहस्थावश्यकत्वेऽपि कार्यात्वान्वितज्ञानत्वेन पदत्वेन कार्य कारणभावे मानाभावः अन्वितज्ञामत्वेन पदचानत्वेनैव सामान्यकार्य-कारण- भावसम्भवादिति वाच्यं । अन्वितज्ञानत्वावच्छिवस्थानुपस्थितत्वात्का- यंत्वाचितज्ञानत्वावच्छिन्नस्य च प्रवृत्तिहेतुत्वेनेवानुमानसम्भवादित्य- भिमानः । ननु हेतुतया तस्योपस्थितिर्मास्तु ममानवित्तिवेद्यतया तु नियतोपस्थितिः स्यादेवेत्याशङ्कते, 'यथेति, खमतेनाह, 'अन्यथेति, 'व्याप्तिः' कारणताविशेषः घटानयनकार्यताज्ञानरूपः, 'न मामा- . सामान्यहेतुत्वग्रहमेव समते, 'सामान्यपोरिति, विशेषहेतुत्वयह एव प्रा- घमिक इति वैपरौत्यमित्याह, 'विशेषयोरिति । शमते, 'यथेति, समत- दानाच, 'अन्यथेति, यद्यपि कार्यकारणभाव एव न थालिदख-घटयो- स्तत्सत्वेऽपि तदसत्त्वात् उपाध्यभावस्य तन्मते थामित्वाच, तयामि मत- ·सावचिन्तामणी घेण कारणविशेषानुमितौ न सामान्यमिति न युग- पदुपस्थितिः। अथ विशेषयोः कार्य-कारणभावात् सामान्ययोरपि तथात्वमनुमापयतीति चेत्, तर्हि विशेषयोः कार्य-कारणभावावगमः प्राथमिक इति तन्मूलकः प्रथमं पदविशेषे शक्तिग्रह एव स्यात् निष्ण- योजनकत्वेनान्तरानुमितौमानाभावात् यच्चोक्तं प्रवृत्ति- कारणतयोपस्थित कार्यान्वितज्ञानमपहायान्वितज्ञानं कल्पयित्वा तत्र शक्तिकल्पनमयुक्तं उभयथा गौरवा- न्यमिति न कार्यात्वान्वितज्ञानत्वावच्छिन्नमित्यर्थः, 'न युगपदुप- स्थितिरिति कार्यवान्वित ज्ञानत्व-घटानयनकार्यताजानवरूपयोः मामान्य-विशेषधर्मयोर्न युगपदुपस्थितिः, प्रवृत्तिमामान्येन तदनु- माने मानाभावादित्यर्थः, तथाच यत्र सामान्य-विशेषधर्मयोयुगप- दुपस्थितिस्तत्रैव विशेषकार्य-कारणभावग्रहस्य सामान्यकार्यकारण- भावविषयतानियम इति भावः। 'पदविशेष इति घटादिपदानां प्रत्येकं घटादिज्ञानेषु शक्रियह इत्यर्थः । 'उभयथेति उपस्थितपरि- विशेषेणेदमुक्तमित्याः। 'विशेषग्रहे' कार्य-कारणभावग्रहे, 'सामान्यमपि' सामान्यकार्य-कारणभावोऽपौत्यर्थः, एतदपि क्वाचित्काभिप्राय, 'कार्यविशे- घेणेति, कारणत्वेनेति शेषः, 'युगपदुपस्थितिः', विशेष-सामान्य कार्य- कारणभावयोरिति शेषः । यहा प्रत्यक्षेण सामान्योपस्थितौ सामान्यकार्य- कारणभावशा प्रकृते च तदनुपस्थितौ न तच्छापीति यथाश्रुतमेव योज्यं। 'निष्पयोजनकत्वेनेति, व्यायादिस्मृतिविरहादिति भावः। प्रथम ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । दिति, तन्त्र, कार्यान्वितज्ञानेऽन्वितज्ञानत्वस्य सत्वात् सहिशेषत्वात् तस्य अतस्तचैव शक्तिग्रहो न कार्यत्वां- शेऽपि । अतएव घटवद्भूतलज्ञाने भूतलज्ञानत्वमपौति तभिन्नं तज्ज्ञानमभावव्यवहारे कारणं त्वयापि स्वी- कृतं। प्रत्येवं किन्तु तदुपस्थितावष्यन्वितज्ञानत्वं न विषय इति तस्यैवोपस्थित्यन्तरं कल्प्यमिति चेत्, न, कार्यान्वितज्ञाने अन्वितंज्ञानं स्थितौ तस्यापि विषयत्वात् विशिष्टज्ञानसामग्रौतो- विशेष्यमिति तदुप- . त्यागे अनुपस्थितकल्पनायाश्चेत्यर्थः, 'कार्यान्वित ज्ञान इति विशिष्ट- स्थानतिरिकत्वादिति भावः । 'तत्रैव' तदवच्छिन्न एव, लाघवादिति भावः । 'कार्यत्वांशेऽपौति कार्यत्वांशान्तर्भावेणापौत्यर्थः, 'तज्ज्ञानं भूतलज्ञानं । कार्यवाचितज्ञाने अन्वितज्ञानस्य सत्त्वेऽपि नान्वित- ज्ञानत्वरूपेण तदुपस्थितमपि तु कार्यत्वावच्छिन्नज्ञानत्वेनैव तदुप- स्थितमित्याशङ्कते, 'अस्तौति, 'तदुपस्थितावपि' कार्य्यत्वान्वितज्ञा- नत्वेनोपस्थितावपि, 'तस्य' अन्वितज्ञानत्वस्य, 'कार्यान्वितज्ञाने' कार्यत्वान्वितज्ञानत्वे, 'अन्चितज्ञानं' अन्चितज्ञानत्वं, ददश्च समाधि- सौक-दुकं । वस्तुतस्तु तत्रयेऽप्युपस्थित कार्यान्वितज्ञानवं न सामान्यस्योपस्थितिमभ्युपेत्य कार्यतांशे गौरवान्न शक्तिग्रह इत्याह, 'कार्यान्वितज्ञान इति, 'अतएवेति, विशिरोति, अन्यथा विशेषणस्याप्य- विषयतया विशिष्टबुद्धिर्मि विषया स्यात् विशिष्ठस्यातिरिक्तस्यानभ्युपममा. 62 ·६. सावचिन्तामो विषेष्यभानावस्यम्भावात् अन्यथा अन्यजातिज्ञानं अन्यच्च जातिविशिष्टज्ञानमिति व्यक्तिमानमपहाय जातिज्ञानं कापि नोपस्थितमिति न तब जातिरेव पदार्थः स्यात् जातेः केवलोपस्थितौ । व्यक्तिसमान- संविसंवेद्यत्वं न स्यात्। अथ जातिविशिष्टज्ञानो- । पदजन्यतावच्छेदकं प्रत्यक्षादिना तादृशज्ञाने यभिचारात् किन्तु कार्यवान्वितशाब्दत्वमेव, तच्च प्रवृत्तिहेतुकानुमामानोपस्थितमिति नायमनुयोग इत्येव तत्त्वं । 'जातिज्ञानमिति जातिप्रकारकज्ञान- मित्यर्थः, 'जातिविशिष्टजानमिति यतिविशेष्यकजातिप्रकारक- ज्ञानवमित्यर्थः, 'यक्रिज्ञान व्यक्तिविशेष्यकज्ञानवं, 'जातिज्ञाम' जातिप्रकारकज्ञानत्वं, 'जातिरेवेति जातिप्रकारकज्ञानवावछिन्न- एव पदानां शक्तियह इति न स्थादित्यर्थः, जातिप्रकारकज्ञान- वस्थानुपस्थितत्वादिति भावः(१) । मनु केवलजातिविषयकज्ञान एव जातिज्ञानवमुपस्थितमिति तदेव लाघवाच्छक्यतावच्छेदकमि- त्यत आह, 'जातेरिति । 'जातिविशिष्टज्ञानोपस्थितेरिति व्यकि- (१) तन्मते जातिविशिरज्ञानं विना केवलजातिज्ञानाभावात् विधिकोप- स्थितौ च न जातिज्ञानोपस्थितियक्तयुक्या खोकियते कथं तत्र शक्ति- ग्रह इति भावः। दिति भावः । अनितान्तरमप्यार, 'बन्यथेति, पख तदुपस्थितिलथापि न यौमयद्येनेति न जाधवावतार इत्याशच निराकरोति, न चेति, ·शब्दायतुरीयख प्रतिवादः । पखितर्थक्तिधानविषयत्वेऽपि गौरवाव्यक्तरन्यसभ्य बार जातिविशिष्टज्ञानत्वं न शक्यतावच्छेदकं किन्तु जातिज्ञानत्वं लाघवादिति मतं तईि तुल्यं । न । युगपदुपस्थितौ लाघवावतारोन चाच युगपदुपस्थिति- रिति वाच्यं । विशिष्टज्ञानस्य विशेष्यविषयत्वनिय- मात्। किञ्च ममेदं कार्यमिति ज्ञानं साक्षादुपपादक प्रवृत्त्या स्वकारणत्वेनानुमितमतस्तव शक्तिं गृह्णीयात साधादुपपादकविषयत्वात् कल्पनायाः। न त्विदं का- र्यमिति ज्ञाने, तस्य साक्षादुपपादकोपपादकत्वात् । विशेष्यकजातिप्रकारकज्ञानत्वेनोपस्थितरित्यर्थः, 'व्यक्तिज्ञानेति व्यकि- विशेष्यकविषयत्वेऽपौत्यर्थः, विशेष्यविधया जातिप्रकारकचामत्ववि- भेष्यकतयेति शेषः । मन्वस्तु नदुपस्थितिस्तथापि न यौगपोनेति कथं लाघवावतार इत्याशा निराकरोति, 'न चेति । 'माक्षादु- पपादकमिति प्रवृत्तिकारणतावच्छेदकावछिनमित्यर्थः, 'श्रत इति खतिमाध्यताजानत्वेन प्रवृत्तिजनकवादित्यर्थः, 'तचेति तत्रैवेत्यर्थः, 'माचादिति, तव नय इत्यादिः, तकनये प्रवृत्तिकारणतावच्छेदका- वपिनमापनिहशिविषयकलादित्यर्थः, 'कल्पमायाः' प्रवृत्त्यन्यथा- नुपपल्या कार्थताजाननिहाशिकल्पमायाः, तथाच मदंशातर्भा- 'विशिरति, तथाच विशिक-विशेष्ययोर्युगपदुपस्थितिरेवेत्यर्थः । यदि प्रवृत्तिसाक्षादुपपादकत्वेन तत्र शक्तिकल्पना तबाह, 'किश्चेति, तथापि मदंशोऽपि या स्यादन्यसभ्यत्वं गौरवक तुल्यमिति भावः । मरम्परा- ·१६२ सावचिन्तामणौ अथेदं कार्यमितिज्ञाने शक्त्यैव परम्परयानुमानदारा ममेदं कार्यमिति ज्ञानसम्भवात् अन्यलभ्यत्वेन न शक्तिकल्पना, तर्हि इतरान्वितज्ञानशक्त्यैव कार्यवा- चकपदसमभिव्याहारेणैव कार्यान्वितज्ञानसम्भवात् अन्यखभ्यत्वेन न तच शक्तिकल्पनमिति तुल्यं । नन्विदं कार्यमिति ज्ञानं साक्षादेव प्रवर्तकं कर्त- व्यताप्रयोजकयावदेकविशेषणस्य स्वगतत्वप्रतिसन्धानं सहकारि तेन नातिप्रसङ्गः । न च सहकारिविलम्बन . वेणपि प्रतिः स्थादिति भावः। ‘माचादुपपादकोपपादकेति प्रवृत्तिकारणतावच्छेदकावच्छिन्नस्य मत्कृतिमाध्यताज्ञानस्य विशे- पणज्ञानादिविधयोपपादकत्वादित्यर्थः, 'शत्येवेति शक्त्यभ्युपगमेने- वेत्यर्थः, 'परम्परयेत्यस्य विवरणं 'अनुमानदारेति, 'अन्यलभ्यत्वेनेति, गौरवेण चेत्यपि बोध्यं, एवमग्रेऽपि । तत्र मदं विध्युकनवौनमतमाह, 'नन्विदमिति, 'इदं' पाका- दिकं, 'माक्षादेव प्रवर्तकमिति प्रवृत्तिकारणतावच्छेदकावच्छिन्न- मेवेत्यर्थः, पाकवादिधर्मितावच्छेदकककार्य्यताज्ञानत्वेनैव प्रवर्तक- बादिति भावः । नन्वेवं पाकादौ स्वकृत्यमाध्यताज्ञानदशायामपि प्रवृत्तिप्रसङ्ग इत्यत पाह, 'कर्त्तव्यतेति, 'यावदेकेति सकलेत्यर्थः, मेवाह, 'धनुमानहारेतीति प्रकाशः । नवीनमतेनापते, 'नन्विति, कर्तव्यतेति, तदुक्तं योदनकामस्य तट- खाद्युपकरणवत इत्यादि । ‘यावदेकेति लोकोक्त्या सकलेत्यर्थः, तेन नैक- ·शब्दाख्थतुरीयखरहे शक्तिवादः । 8६३ कार्यानुत्पादे साक्षातसाधनत्वं निवर्तत इति चेत्, न, लाघवेन ममेदं कार्यमिति ज्ञानादेव प्रवृत्तेः, यथा च भविष्यहिषया कार्यतानुमितिस्तथोक्तमधस्तात् । अपि च यादृशस्य पुरुषस्याविगीतकृतिसाध्यमिदं तादृशोऽहमिति धौर्न प्रत्तिहेतुः कृतक्रियमाणविषय- ककृतिसाध्यताज्ञानस्य सिद्धविषयस्यासिविषयेच्छा- तथाच पुरुषान्तरौयपाककृतिमाध्यताप्रयोजकत्वेनावतं सत् यत् प्रवर्त्तमानपुरुषविशेषणं तादृशसकलविशेषणस्य खगतत्वप्रतिसन्धान- मित्यर्थः, तच्च विशेषणं श्रोदनकामना-तत्साधनताज्ञान-तण्डुला- धुपकरणवत्त्वादिकं, खात्यमाध्यताज्ञानदशायाञ्च न तत् स्वगतत्व- प्रतिसन्धानमिति भावः । 'माक्षात्माधनत्वं' कारणतावच्छेदकावच्छि- वत्वं, 'कार्य्यतानुमितिः' कृतिमाध्यत्वानुमितिः, 'यादृशस्येति श्रोद- नकामादिमत इत्यर्थः, 'अविगौतेति बलवदनिष्ठाजनकेत्यर्थः, 'द' पाकादिकं, 'कृत-क्रियमाणेति, परकीयपाकेति शेषः । ननु समान- प्रकारकत्वेनैव कार्य-कारणभावो न तु ममानविषयत्वेनापि गौरवा- पदानर्थक्यानन्धयादित्यर्थः, 'ममेदमिति, यद्यपीठसाधनत्वविषयकत्वमपि तत्र तथापि तदन्यस्य परोक्तस्य एवकारव्यवच्छेद्यत्वे तात्पर्य । नन्वेत- दुर्यहं मदुतन्तु परकृतपाकादौ सुग्रहमित्याशय निराचछे, 'यथेति, खसमानप्रकारकत्वेनैव हेतुत्वं । ननु समानविषयत्वमपि तन्वं गौरवा- दित्यत चाह, 'इच्छाया इति, इदानौं कृतिमाध्यताज्ञानं हेतुः सिद्धे च पाकादौ तद्बाधितमित्यपि दोषो बोध्यः । चौत्सर्गिकत्वेन साक्षात्- ·880 तत्वचिन्तामणी नुत्पादकत्वात् इच्छायाः स्वप्रकारकधौसाध्यत्वेन हत्या साधयामौतौच्छायाः स्वकृत्यनन्तरभविष्यत्तारूपतति- साध्यताधौजन्यत्वाच । अपि चास्तु प्रथम कार्यान्वित- जाने वाक्यस्य साक्षात्कारणताबोधात्तत्र शक्तिग्रहः तथापि पश्चादावापोडारेण पदविशेषस्येतरान्वित- स्वार्थाने शक्ति कल्पयति लाघवात्। न तु कार्य- त्वांशेऽपि गौरवात् अन्यलभ्यत्वाच्च । न चैवं प्रथम- प्रवृत्तस्य साक्षात्कारणताबोधस्य तन्मूलककार्यान्वित- दित्यत आह, 'इच्छाया इति, 'कृत्या माधयामौति मकतिमाध्यं भववित्यर्थः, प्राथमिकसामान्यकार्य-कारणभावग्रहे कार्यवांशस्य प्रवेशेऽपि पवादावापोदापेन तत्तत्पदानां तत्तदर्थ ज्ञानेषु शक्रिय म तस्य प्रवेश इत्याह, 'अपि चास्विति, साक्षात्कारणतेति कार्यवा- चितज्ञानत्वावच्छिन्नकार्य्यताप्रतियोगिककारणताबोधादित्यर्थः, तत्र' कार्यवान्वितज्ञानत्वे, 'शनिग्रहः' अवच्छेदकताग्रहः, 'दतरान्वितेति अग्विततत्तदर्थज्ञानत्वावच्छिन्न इत्यर्थः । 'म विति सामान्यकार्य- कारणभावयई यस्य प्रवेशोविशेषकार्य-कारणभावग्रहेऽपि तस्य प्रवेश रति नियमे मानाभावादिति भावः । 'कार्यान्वितशकि- कारणत्वमवधारयतोत्यवाह, 'अपि चेति, 'बन्यलभ्यत्वाचेति, एतष जिङ्गादिशक्तिकल्पनोत्तरमिति मन्तव्यं । 'तन्मूलकेति, यत्रैव कारणवस्थैर्य तत्रैव तदवच्छेदकतया कलमाच्यक्तिच्च तन्मते पदार्थान्तरं बसन्मते परेशचन्यदेतदिति भावः । पदर्शने हेतुमार, 'बालस्पति - ·शब्दाख्यतुरोयखहे शक्तिवादः । 8६५ शक्रिग्रहस्य च बाधा स्यादिति वाच्यं । इष्टत्वात् अन्यथासिद्धिमपश्यतो हि बालस्य स भूत इति तस्या- बलवत्वात् गौरवान्यलभ्यत्व-तर्क-सहकृतप्रमाणजन्य- त्वेनोत्तरस्य बलवत्त्वात् । न चोपजीव्यबाधान तथा . प्रत्येतीति वाच्यं । उपजीव्यत्वे मानाभावात् । दैवाचि प्रथमं तद्वृत्तं न तु. पदविशेषशक्तिग्रहे तस्य हेतुत्वं तेन विनापि तत्सम्भवात्। न च प्राथमिकत्वेन यहस्येति कार्यत्वाग्वितज्ञानत्वेऽवच्छेदकताग्रहस्येत्यर्थः, 'बाधेति अप्र- मालमित्यर्थः, 'अन्यथामिद्धिमिति अन्यथोपपत्तिकमित्यर्थः, 'मः' माक्षात्कारणताबोध इत्यर्थः, 'अबलवत्त्वात्' अप्रमालात्, एवमग्रे- ऽपि, 'अन्यलन्यत्वेति, 'तर्कपदमचोत्कटकोटिकसम्भावनापर, 'बल- बत्त्वात्' प्रमावात्, एवं मर्वच, 'वाधान्' अप्रमावप्रसङ्गात्, 'तथा प्रत्येतौति अग्वितस्वार्थज्ञानत्वावच्छिन्ने पदविशेषाणां शक्ति प्रत्ये- सौत्यर्थः, 'उपजीव्यत्व इति सामान्यशक्रियहस्य विशेषाफियहो- पजीव्यले मानाभावादित्यर्थः, 'देवादिति मामय्याः प्राथमिक- कार्यान्वित शक्तियः, अन्यलभ्यत्वं यद्यपि न तर्कस्तथापि यदि शक्यं स्थादन्यलभ्यं न स्यादित्यादितर्कप्रयोगकतया तर्कयोक्तिरित्याः। वर्कपदेन तान्तरमेवोक्तं न तु तदुभयान्वितं तदित्यन्ये। तर्कपदं ज्ञानपरमित्यपरे। 'उत्तरस्य' बन्वितमात्रशक्तिमहस्य, तिन विनापोति, पूर्वोतन्याये- नेति शेषः, तथाच कार्यान्वितशक्तिग्रहस्य पदविशेषशक्तियणोपजोथल.

·तत्त्वचिन्तामणौ बलवत्त्वं व्यभिचारात्। नापि सर्वैः प्रथम प्रतीय- मानत्वेन बलवत्वं सर्वेषां शरीराहम्प्रत्यये चन्द्रतार- कादिपरिमाणस्य सर्वैरल्यत्वग्रहे च व्यभिचारात् । अतएव पूर्वकल्पनातः कल्पनान्तरप्रसङ्गः स्यादिति निरस्तं। यवानन्यथासिद्धतयोपजीव्यतया वा बलवत्त्वं पूर्वकल्पनायास्तव तथात्वात् । किञ्च प्रथमं कार्या- न्वितज्ञाने वाक्यस्य साक्षात्परम्परोदासीनं कारणत्व- वादित्यर्थः, 'व्यभिचारादिति इदं रजतमित्यादिभ्रमस्य प्राथ- मिकत्वे तदुत्तरवर्त्तिनो विशेषदर्शनजन्यज्ञानस्यैव प्रमावादित्यर्थः, 'बलवत्त्वमिति साक्षात्कारणत्वादेव बाधितमित्यर्थः, 'अहम्प्रत्यये' अहम्प्रत्ययविषये, 'अल्पत्वग्रहे'। 'अनन्यथासिद्धतयेति प्रयोजनान्त- रतिभिया उपजीव्यतयेत्यर्थः, 'तथात्वादिति पूर्वकल्पनातो विप- रौतकल्पनाया दोषत्वादित्यर्थः । पूर्वकल्पनातो विपरौतकल्पनैव न भवतीत्याह, 'किञ्चेति, 'माक्षात्परम्परोदामौनमिति कार्यवा- विज्ञानत्वान्वितज्ञानत्वावच्छिन्नकार्यताप्रतियोगिकत्वेनान्वित ज्ञान- मिति भावः । 'व्यभिचारादिति भ्रमस्य प्राथमिकस्याप्यबलत्वादित्यर्थः । 'सबैरिति सर्वस्य प्रत्ययत्वेनेत्यर्थः, तेन प्रत्यये व्यभिचारोऽये न विरुध्यत- इति बोध्यं । एतच्चाभ्युपगमवादेनेति मन्तव्यं । 'योति, अन्यथा ज्ञान- जान खविषये प्रवर्तकमिति प्रथमकल्पनाया अबाध्यत्वे तवान्यथाख्यात्या- पत्तिरिति भावः । एतच्चाभ्युपेत्य समाहितं । वस्तुतस्तु साक्षात्कारणत्वं एयत एव नेत्याह, 'किञ्चेति, 'उपायस्येति, यद्यपि प्रत्यक्षेऽन्वय-यति- रेकादिरुपरयः, तथापि अनुमाने लिङ्गघटकतया तथात्वे तात्पर्य । ननू- ·शब्दाख्यतुरीयखण्हे शक्तिवादः । 880 माचं गृह्यते न तु विशेषोऽपि उपायस्यान्वय-व्यति- रेकादेरुभयविशेषसाधारणत्वेन तत्संशायकत्वात्, उत्सगोऽपि बाधकाभावनिश्चयसहकृतो निश्चायकः। न चान्यलभ्यत्वस्य बाधकस्याभावमापाततः स्वतो दर्श- नमात्रेण बालो निश्चेतुमईति। अतएव प्रामाण्यस्यौ- त्सर्गिकत्वेऽपि बाधकामावसहनिश्चयादेव निश्चयः, अन्यथा प्रमाऽप्रमा वा साक्षात्परम्परासाधनं वेति त्वावच्छिन्नकार्यताप्रतियोगिकत्वेन चाविशेषितमित्यर्थः, अश्वमे- धादौ वर्गकारणताग्रहवत्कार्यतावच्छेदकमविषयौकत्यापि कार- णताग्रहसम्भवादिति भावः । 'न तु विशेषोऽपौति न तु निरुत- साक्षात्त्वविशेषितमपौत्यर्थः, 'उभयविशेषसाधारणत्वेनेति साक्षात्- कारणत्वे परम्परया कारणत्वे च सम्भवेनेत्यर्थः । ननु कार्य-कारण- भावग्रहदशायां कार्यत्तितया उपस्थितत्व-कार्यतावच्छेदकत्वयोः सहचारदर्शनसहकारात् माक्षात्कारणत्वनिश्चयः कथं न स्यात् लाघ- वादिज्ञानवद्भूयोदर्शनरूपोत्सर्गस्यापि प्रमाणमहकारित्वादित्यताह, 'उत्म!ऽपौति निरुक्तभूयःमहचारयहोऽपौत्यर्थः। 'श्रौत्सर्गिकत्वेऽपि' भूयःमहचरितत्वेन ग्टहीतत्वेऽपि, 'साक्षात्परम्परेति,. 'साक्षात्परम्परेति,. कारणत्व- त्सर्गसहकारात् साक्षात्त्वनिश्चयः स्यादित्यत शाह, 'उत्मज्योति, कदा- चित्तनिश्चये वाय त्याग इति पूर्वोक्त एव तात्पर्य । ननु यदि बाधकामाव- निश्चयसहकृत एवोत्म निश्चायकस्तदा किमुत्सर्गेण बाधकामावनिश्चया- देव तनिश्चयसम्भवात् बाधकामावोऽम्यनियमरूपतया बाधनिश्चये परं नोत्सर्गावतार इति तनिश्चयाभावः परमपेक्ष्यतां न तु तदभावनिश्चयोऽपि तथाच बाधकनिश्चयसन्देहेऽपि तदवतार इत्युपेयं इत्यत आह, 'अन्यथेति 63 ·88 बत्त्वचिन्तामणौ संशयः क्वापि न स्यात्। यच्च हर्षहेतूनां वहनां सम्भवादित्यादि, तन्न, स्वतोयहीतहर्ष हेतुस्तनपाना- देर्वाधावतारादन्यस्य हर्षहेतोरग्रहादुपस्थितत्वादुप- पादकत्वाच पुचजन्मज्ञानस्यैव हर्षहेतुत्वेन कल्पनात् । अन्यप्रियज्ञानं हर्षकारणं भविष्यतीति शङ्कायां कथ- मेवमिति चेत्, न, एवं हि कार्यान्वितज्ञानेऽपि शक्तिर्न गृह्येत, प्रयोज्यज्ञानहेतूनां बहुत्वादनन्यथा- सिद्धशब्दानुविधानस्य च तुल्यत्वात् अन्यप्रियस्याज्ञा- माक्षात्कारणत्वयो यःमहचारग्रहरूपस्योत्सर्गस्य सत्त्वादिति भावः । इदमुपलक्षणं वस्तुतस्तु कार्यात्वान्वितज्ञानत्वावच्छिन्नस्वरूपयोग्यत्वेनैव पदत्वावच्छेदेन ग्टहीतस्य स्वरूपशको कार्यात्वान्वितत्वस्य प्रवेशेऽपि न बाधः, न वा विपरीतकन्पनेत्यपि बोध्यं । 'हर्षहेतुत्वेनेति श्रयं हर्षः प्रियज्ञानजन्यः हर्षवादित्यनुमानेनेत्यर्थः, 'अन्यप्रियज्ञानमिति, 'तुस्यत्वादिति दहापि हर्ष हेतुज्ञाने शब्दस्यान्वयाद्यनुविधानसत्त्वा- एवं सति सर्वत्रौत्सर्गिकातिश्चये तत्संपायो न स्यादित्यर्थः। न चोत्सर्ग- वैयचं, अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां तस्यापि लाघवादिवत् प्रमाणसहकारित्वा- भ्युपगमादिति दिक इति प्रकाशः। 'एवं होति, यदि च शनाया अनावश्यकत्वं शङ्कापिशाचौत्वेन वा अप्रति- बन्धकत्वं तदा तुल्यमिति भावः । कोटिज्ञानाभावादपि न शत्याह, 'अन्येति, नियम इति तथाच यत्रैव तदनुपस्थितिस्तत्र सिद्धार्थशक्तिग्रहो. ऽविकल एवेत्यर्थः । नन्वेवमन्यप्रियज्ञानाभावविशेषितो हर्षो न पुत्रजन्म- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । BE नाच्च ज्ञानेऽपि वा तदा तदुपस्थितिनियमे माना- भावात् सन्देहाभावोपपत्तेः लिङ्गाभासजन्यकाकता- लौयसम्यन्नसंवादानुमितिवद्धर्षेण लिङ्गेन पुचजन्मना- नानुमानसम्भवाच्च । न चाभासजत्वेनानुमितेर्ममत्वे तहेतुकशक्तिग्रहो भ्रमः, विषयस्य तथाभावेन तयो- यथार्थत्वात् । यथा कश्चित् सूचसञ्चाराधिष्ठितं दारुपुत्रकं घटमानयेति नियुक्रे स च तमानयति तद चेतनव्यवहारादिव तद्दशौं बालो व्युत्पद्यते। इयं क्रिया दित्यर्थः, तच्च पुत्रजन्मज्ञानस्य हेतुत्व एव सम्भवतीति भावः । सन्देह एव न सम्भवतीत्याह, 'अन्यप्रियस्येति अन्यस्य प्रियवेना- ज्ञानाचेत्यर्थः, 'मन्देहाभावोपपत्तेरिति मन्देहस्यैवाभावाचेत्यर्थः, 'हर्षेण लिङ्गेनेति व्यभिचारिणापि हर्षेण हेतुनेत्यर्थः, 'पुत्रजन्मेति अयं पुत्रजन्मज्ञानवान् हर्षवत्त्वादित्यादिक्रमेणेत्यर्थः, 'तथाभावेनेति अबाधितत्वेनेत्यर्थः, 'तयोः' अनुमिति-शनिग्रहयोः, कारणस्य भ्रम- वेऽपि कार्यस्य यथार्थवे दृष्टान्तमाह, 'यथेति, तदन्वय इति शेषः । 'म च' दारुपुत्रकः, 'व्युत्पद्यते' अनुभाविकां शनि ग्रहाति । ज्ञानानुमाने लिङ्गं तदनुपस्थितेः तदविशेषितं व्यभिचारीत्यत आह, 'लिङ्गाभासेति, तथाच व्यभिचारास्फुरणदशायां लिङ्गभ्रमात् तत्सम्भव इति भावः । 'तयो' अनुमिति-शक्तिग्रहयोः, अत्रानुरूपं दृष्टान्तमाह, 'यथेति, 'स चेति दारुपुत्रक इत्यर्थः, 'कृतीति यात्मकृतिजन्येत्यर्थः, तथाच पक्ष- धमताबलात् तदीयत्वं कृतौ भातमिति भ्रमत्वं । न चैवमग्रे पक्षाप्रसिद्धिः, ·तत्त्वचिन्तामणौ कृतिजन्या सा ज्ञानजन्या तत् वाक्यजन्यमित्यनुमिति- 'परम्पराया भ्रमत्वेऽपि तहेतुशक्तिग्रहः तज्जन्यशाब्द- बोधश्च यथार्थ एव विषयस्य तथाभावादिति सिद्ध प्रक्रियहप्रकारमेवाह, 'यमिति, कृतिजन्या' स्वममानाधिकरण- कृतिजन्या, तेन भ्रमत्वं, 'मा' एतक्रियाममानाधिकरणा कृतिः, 'ज्ञानजन्या' खसमानाधिकरणकार्यत्वान्वितज्ञानजन्या, 'तत्' एत- लियासमानाधिकरणकृतिसमानाधिकरणीभूतं कार्यवान्वितज्ञानं, 'अनुमितिपरम्पराया इति, तत्रेत्यादिः, 'तद्धेतशतिग्रह इति तद- धौनः कार्यात्वान्वितज्ञानत्वस्य पदमावकार्यतावच्छेदकताग्रह इत्यर्थः, 'तम्मन्येति अनुमितिजन्येत्यर्थः, तदर्थज्ञापकत्वज्ञानस्य हेत्तया. अनु- भावकणक्रिज्ञानमपि भाब्दधौहेतुरिति मतेनेदं, 'तथाभावादिति अबाधितत्वादित्यर्थः, 'सिद्धार्थ पौति मिद्धत्वेन कार्यात्वानन्वितमाब्द- बोधेऽपौति यावत्, 'शनिग्रह इति प्राब्दस्य कारणतायह इत्यर्थः, 'इत्यन्तं 'मिद्धमित्यस्य कर्ड नातो नपुंसकलिङ्गतानुपपत्तिः। 'श्रत- एवेति शब्दस्य कार्यवानन्वितमाब्दबोधं प्रत्यपि जनकत्वादेवेत्यर्थः, विधिवाक्यश्रवणं विनापौति शेषः, यथाश्रुते “यन्न दुःखेनेत्याद्यर्थ- काठनमयोऽद्धिरितिवत् तदीयत्वेन प्रसिद्धकृतेरेव पक्षत्वात् अतएव तहदेव तदंश एवं भ्रमत्वं प्रसिद्धकृतौ ज्ञानजन्यत्वस्यावाधितत्वात्, एवं तदीयत्वेन प्रसिद्धज्ञानं पक्षोकृत्य तदाक्यजत्वं साध्यं तत्र चोभयांश एव चमत्वं । यहा कृतिसाक्षाजन्येति साध्यं । न चेदमबाधितं, अतएवानुमितेर्भमत्वात् दाबपुत्रकक्रिया खकृविजन्येति सामान्यव्याप्तिपुरस्कारेण साध्यमित्याहुः ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्ड शक्तिवादः । ५०१ सिद्धार्थेऽपि शक्तिग्रह इति । अतएव यन्न दुःखेन वादस्यापि विधिशेषोभूतत्वेन विधिवाक्यैकवाक्यतया कार्यताविष- यकशाब्दबोधं प्रत्येव जनकत्वात् तेन रूपेण शनिग्रहे बाधका- 'अतएवेति सिद्धार्थस्यापि व्युत्पन्नतया वाक्यार्थानुभावकत्वादेवेत्यर्थः । ननु दुःखासम्भिन्नत्वमत्रासम्भवि, आद्यन्तयोस्तन्नियमात् । यदि च तदसह. वृत्तित्वं तत् तदा अस्मदादिसुखेऽप्यस्ति । न चाजन्तरमित्यनेनाविरललन- प्रवाहो दुःखासम्मिन्न इत्यर्थान्न दोष इति वाच्यं । कतिपयकालावच्छेदे- नास्मदादेरपि तथा सम्भवात् । न चाभिलाषोपनीतमित्यनेन तनिरासः, चक्रवर्तिसुखे तस्यापि सम्भवात्, अन्यथा तत एवातिप्रसङ्गनिरासे विशेषणान्तरवैयादिति । अत्र केचित् एकजन्मावच्छेदेन दुःखासम्भिन्न- त्वादिकं नानव प्रवृत्तिनिमित्तं अन्यथा विशेषणवैयात् तदुपस्थि- तेस्तु तात्पर्यग्राहकत्वात् एवञ्च न चक्रवर्तिमुखातिप्रसङ्ग इत्याहुः, तच्चिन्त्यं, एवं हि नानार्थत्वपर्यवसाने गौरवात् तथा तात्पर्य्यग्राहकाभावाच्च । या- वति न वैयर्थं तावदेकमेव प्रतिनिमित्तमभिमतमित्येके । अन्ये तु अध. जिन्यशरीरजन्यमुखत्वोपलक्षकमिदं। न चं योगिनस्तादृशं शरीरं, तत्र दुःखोत्पत्तेरधम्मजन्यत्वात् सुखमात्रावच्छेदके तच्छरौरे मानाभावात् । न च स्वर्गिशरीरेऽपि मरणजन्यदुःखसम्भवात् अधम्मजन्यत्वं मरणस्य दुःख- व्याप्यत्वात् “ते नराः सुखम्टत्यव इति दुःखाल्पत्वपरमिति वाच्यं । विपक्ष- बाधकाभावेन व्याप्तेरसिद्धेः सिद्धौ वा मरणदुःखजनकाधान्याधम्माजन्य- शरीरजन्यसुखत्वे तात्पर्य्यात् । न च स्वर्गहेतुपुण्यक्षयशपया खर्गेऽपि दुः- खोत्पत्तेषितादवस्थंत्र, तदुक्तं "खर्गेऽपि पातभौतस्येत्यादौति वाच्यं । तद- न्यत्वेनाप्यधम्मविशेषणादित्येके । वस्तुतस्तु खर्गिशरीरं सुख मात्रावच्छेदक- मिति यदि तत्र दुःखधौस्तदा भान्तिः अतएव तहम्ममात्रजन्यमेव । केचित्तु अविरललमप्रवाहचिरस्थायौच्छामात्रयोनिदुःखासम्भिनसुखत्वं तथा, अत. एव तत्कारिकैव धौः चक्रवर्तिमुखे अवश्यमन्यतमविशेषणवैकल्यमित्याहुः । ..

·तत्वचिन्तामो ५०२ सम्भिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरं। अभिलाषोपपनौतञ्च भावात्। 'यत्र दुःखेन सम्भिन्नमिति, 'न दुःखेन मम्भिन्न' न दुःख- समानाधिकरणं न दुखावच्छेदकशरीरावच्छेद्यमिति यावत्, अन्यथा खर्गिण: सुखस्याप्यात्मनि भावि-भूतदुःखसमानाधिकरणत्वादसम्भवा- पत्तेः दुःखावच्छेदकावृत्तिजातिमच्छरौरावच्छेद्यमिति निष्कर्षः, तच्च एकजन्मावच्छेदेन दुःखानुत्पादएव सम्भवति तेन राजचक्रवर्त्तिनो- धारावाहिकसुखमाचावच्छेदकपुण्यपरौपाकमात्रजन्यखण्डशरीरमा- दाय तदवच्छिन्नसुखे नातिप्रसङ्गः, खर्गिणो मरणेऽपि न दुःखं “ते नराः सुखमृत्यव इत्यादिवेदेन तथैव बोधनात् पापजशरीरविरहाच्च । अतएव स्वर्गिशरोरेऽपि पातभयजन्यदुःखश्रवणादसम्भव इत्यपि निरस्तं, पापजशरीरविरहेणनायत्या तस्य संसारनिन्दामात्रपरत्वात्, अतएव धर्मजन्यमात्रवृत्तिजातिमच्छरीरावच्छेद्यसुखत्वं स्वर्गवमित्यपि वदन्ति । 'दुःखपदं वा मरण-पातभौरुत्वादिजन्यदुःखातिरिक्तदुःख- परं, 'यस्तमिति ग्रामो लौकिकसुखापेक्षयाऽपकर्षः तच्छ्न्यमित्यर्थः, 'अनन्तरं' अन्तरा विच्छेदस्तद्रहितं खाश्रयावच्छेद्यसुखानधिकरण- कालोत्तरोत्पत्तिकसुखावच्छेदकवृत्तिजातिमदनवच्छेद्यमिति यावत्, खपदं जातिपरं, स्वर्गिण: सुषुप्तावपि मानाभावात् युगपत्मकल- ब्रह्माण्डे खण्डप्रलयाभावात् मत्ता-द्रव्यत्वादेः स्वाश्रयावच्छेद्यसुखान. धिकरणकालाप्रमिया न तदादायासम्भवः, तादृशमुखावच्छेदका- वृत्तिजातिमच्छरीरावच्छेद्यमिति वा अनन्तरत्वं वक्तव्यं, अचापि खपदं खर्गिजरौरवृत्तिजातिपरं, इत्थश्च युगपत्मकलब्रह्माण्डप्रख- ·शब्दाख्यतुरीयखण्हे शक्तिवादः । ५०३ तत् सुखं स्वःपदास्पदं" ॥ इत्यर्थवादोपस्थिते सुखे वेदादेव स्वर्गपदस्य शक्तिग्रहः न तु चन्दनादौ सुखो- याभ्युपगमेऽपि न क्षति:(१) । 'अभिलाषोपनौतञ्चेति सुखाभिलाषा- नन्तरं तत्साधनार्जनविलम्बामहमित्यर्थः, स्वसमानाधिकरणखविषय- काभिलाषोत्पत्त्यनियतमामय्यजन्यमिति यावत्, स्वर्गिणां तथैव विलक्षणमदृष्टं यतः सुखविषयकाभिलाषोत्पत्तिसमय एव तत्र कारणानां मर्वेषां सम्पत्तिरिति भावः । खममानाधिकरणेत्यभि- लाषविशेषणात् संसारितादशायां वर्गविषयकाभिलाषे स्वर्गानुत्पा- देऽपि न क्षतिः । स्वममानाधिकरणत्वञ्च खावच्छेदकशरीरावच्छे- द्यत्वं, अभिलाषव्यतिरेकोत्पन्नवर्गऽव्याप्तिवारणाय निषेधदयगर्भता, 'स्वःपदास्पदमिति स्वरादिपदशक्यमित्यर्थः । न चाग्रस्तत्वादिविशे- षणवैययें तादृशसुखस्यैव दुःखावच्छेदकावृत्तिजातिमच्छरीराव- छेद्यत्वनियमेनाव्यावर्त्तकतया तादृशजातिमच्छरीरावच्छेद्यसुखत्वस्यैव शक्यतावच्छेदकलौचित्यात् ग्रासादिविशिष्टतादृशशरीरावच्छेद्यसुखे मानाभावादिति वाच्यं । प्रवृत्तिनिमित्ते विशेषणवैयर्थस्थादोषत्वात् यत्प्रकारेण खारमिकबोधस्तस्याव्यावर्त्तकस्यापि गुरुतरस्थापि शक्य- तावच्छेदकत्वादिति भावः। 'वेदादेवेति 'स्वःपदास्पदमिति वेदादे- (१) तथाच पूर्वकल्पे सकलब्रह्मागडेषु प्रलयानन्तरं पुनः सृठौ सत्यां खर्गि- शरीरीत्पत्तौ सत्ता-द्रव्यत्वादिकमादायासम्भवो बोध्यः, अनादौ संसारे वर्ग-प्रलययोरसकृज्जातत्वादिति भावः । . अग्रस्तुत्वं चिरस्थायित्वं प्रवाहस्य बोध्यं । 'वेदादेवेति “ख पदास्पदमिति ·सत्त्वचिन्तामणौ परागेण स्वर्गपदप्रयोगाझेयतादशायाश्चाप्रयोगात् सुखमेव शक्यं, बहुवित्तव्ययायाससाध्ये तत्तत्कर्मणि सुखमाचाथी न प्रवर्तत इत्यर्थवादोपस्थिते स्वर्गपद- तात्पर्य । न चार्थवादस्योपजीव्यत्वात् तदुपनौते तत- एव शक्तिग्रहः, तस्य स्वर्गपदतात्पर्यविषयत्वेनास्पद- वेत्यर्थः, 'सुखोपरागेण' सुखजनकताप्रतिसन्धानेन, 'हेयतादशाया- मिति सुखजनकत्वाप्रतिसन्धानदशायामित्यर्थः, 'सुखमेवेति अति- शयितसुखसामान्यमेवेत्यर्थः, तथाच तज्जनकतात्मकशक्यसम्बन्धेन चन्दनादौ स्वर्गपदप्रयोगो भाक्त इति भावः। नन्वेवं “यन्न दुःखेने- त्याद्यर्थवादस्य वैयर्थमप्रवृत्तिश्चेत्यत पाह, बहुवित्तेति, 'तत्तत्कर्मणि' अग्निष्टोमादौ, 'स्वर्गपदेति "खर्गकामोऽग्निष्टोमेन यजेतेत्यत्र स्वर्ग- पदतात्पर्य्यमित्यर्थः, तथाच सामान्यशब्दस्य विशेषे तात्पर्य्यग्राहक- तया अर्थवादमाफल्यमिति भावः । 'उपजीव्यत्वादिति तात्पर्य्यग्रहार्थ- मवण्यापेक्षणीयत्वादित्यर्थः, 'तदुपनौते' तदुपस्थिते सुखविशेषे, 'ततएवेति, तत्र स्वःमदास्पदमित्यभिधानादिति भावः। 'स्वर्गपदेति सुखसामान्यशक्रवर्गपदेत्यर्थः, 'श्रास्पदत्वोपपत्तेरिति वर्गपदविषय, तोपपत्तेरित्यर्थः, 'वाच्यत्वाभिधायकत्वमिति “यन्त्र दुःखेनेत्याद- विशेषरूपेण शत्यभिधायकत्वमित्यर्थः, पास्पदपदं हि न वाच्यत्व- वाचकमपि तु विषयतावाचकं तच्च मामान्यशक्त्यैव सामान्यशब्दस्य विशेषपरतयाः निर्वहतौंति न विशेषरूपेण शकिबोधकत्वं तस्येति भावः। कचिच्चास्पदोक्रेरिति पाठः तत्र 'तात्पर्यविषयत्वेन' तात्पर्य- ·शब्दाख्यतुरोयखखे शक्तिवादः । १.५ त्वोपपत्तेन वाच्यत्वाभिधायकत्वं गौरवात्, सुखमाचे चाप्रयोगात् अतिशयितसुखत्वं वाच्यं प्रयोगोपाधिळ- तिशयः। न चातिशयस्य सावधित्वेन चन्दनसुखेऽस्मा- दयं स्वर्ग इति धीः स्यात्, रसादाविवातिशयस्य जातित्वेनावध्यनिरूप्यत्वात् । अतिशयपदप्रयोगस्तु इतरज्ञानापेक्ष इति चेत्, न, विचिचहेतुसाध्यतया विषयार्थकत्वेन, 'भास्पदोनेः' प्रास्पदपदस्थेत्यर्थो बोध्यः । 'गौरवा- दिति, तत्प्रकारेण खारमिकबोधस्वसिद्ध इति भावः । नन्वेवं मामान्यतः सुखत्वमेव शक्यतावच्छेदकमस्तु किमतिशयस्य शक्यताव- छेदकलेनेत्यत आह, 'सुखमात्र इति, 'अतिशयितसुखत्वमिति सुखत्वव्याप्योऽतिशय इत्यर्थः, 'वाच्यं शक्यतावच्छेदकं, 'प्रयोगोपाधि- रिति सुखत्वमेव शक्यतावच्छेदकमतिशयस्तु प्रयोगोपाधिरित्यर्थः, प्रयोगोपाधित्वञ्च विशेष्यतासम्बन्धेन शक्तिप्रमया स्वर्गपदजन्यशाब्द- बोधोत्पत्तिप्रतिबन्धकान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं, विशेष्यता- सम्बन्धेन तादृशशाब्दबोधोत्पादेऽतिशयावच्छिनान्योन्योभावस्य प्रति- बन्धकत्वादिति भावः। 'अतिशयपदेति अस्मादतिशयितमिति पदप्रयोग इत्यर्थः, 'दूतरजानेति अवधिज्ञानेत्यर्थः, अवधेर्वाक्यार्थ- घटकत्वादिति भावः । 'विचित्र हेतुमाध्यतयेति विचित्री हेतु- . वेदाईवेत्यर्थः । 'गौरवादिति विशिष्व्याप्यत्वे गौरवादित्यर्थः, वर्गपदशशि- ग्रहच प्रकारान्तरेणेति भावः। तई मुखमात्र एव वर्गपदप्रयोगः स्यादित्यत पाइ, 'मुखमात्रे घेवि, विचित्रो हेतुर्याग-दानादिः प्रत्येक 64 ·तावचिन्तामयी विलक्षणातिशयस्यानेकवेनाननुगमात, सुखत्वावान्त- रातिशयत्वेनास्यानुगमेऽप्यनध्यवसायेन शक्त्यग्रहाद- महत्यापत्तेः । सुखत्वावान्तरजातेश्व सुखमाषसाधारण- त्वात् प्रयोगोपाधेर्निराकर्तव्यत्वात् लोके च लक्षणा। गदानादिस्तत्साध्यतया तब्जन्यतावच्छेदकतयेत्यर्थः, 'मुखत्वावान्त- रेति सुखवृत्त्यतिथ्यपदवाच्यत्वेनेत्यर्थः, अतिशयवाच्यत्वञ्च वाच्यता- सम्बन्धेनानिशयपदवत्त्वं तेन वाच्यतावच्छेदकभेदेन वाचताया- बननुगमेऽपि न पतिः, सम्बन्धाननुगमस्थादोषत्वादिति भावः । 'अनध्यवमायेनेति मा जातिरतिमयपदार्थ इति विशिष्यानिययेने- त्यर्थः, 'प्रप्रवृत्त्यापत्तेरिति स्वर्गपदस्थाप्रवृत्त्यापत्तेरित्यर्थः, अप्रवृत्तिः शाब्दबोधाजनकत्वं, रदमुपलक्षणं विनिगमनाविरहेणातिशयपदो- स्कर्षपदादेः शक्यतावच्छेदकतया सर्वस्यैवाननुगमतादवस्याचेत्यपि बोय। ननु सुखवावान्तरजातित्वेनानुगमः नातित्वच समवेतत्व- मित्यत पाह, 'मुखवावान्तरेति, 'मुखमाचेति, तथाच मुखत्वमेवा- वच्छेदकमस्तु अतिप्रमङ्गस्य विवक्षितेऽप्यनुवारादिति भावः । एतच्च दूषणं पूर्वकल्पेऽपि बोध्यं, अत्यन्तापलष्टसुखे मानाभावेन तस्थापि मुखमाचसाधारणत्वात् । नम्वास्तां तर्हि प्रयोगोपाधित्वं । न च तचाप्यननुगमो दोषः, तत्तदतिशयावच्छिन्नान्योन्याभावस्य हेतुत्वा- दित्यंत अाह, 'प्रयोगेति, 'निराकर्त्तव्यत्वादिति शक्तिप्रमया वर्ग- शक्यत्वे नागार्थत्वापत्तिरिति भावः। 'सखवावान्तरातिशयत्वेनेति । यद्यपि বিজলানিয়ায় নননিয়লিলি হীলতা।

·शब्दायतुरीयखखे शक्तिवादः । मनु दुःखासमिभनसुखस्य शकावे चन्दनादौ स्वर्गपद- प्रयोगोलक्षणयापि न स्यात् सातिशयसुखस्य शक्यत्वे तत्सम्बन्धितया चन्दनादौ लक्षणा भवति तस्मात् दुःखासम्भिन्नत्वादिनीपलचिता सुखत्वावान्तरजाति- पदजन्यत्वस्थानुगतानतिप्रमकस्य दुवचतया स्वर्गवाचकपदभेदेना- नन्तप्रतिबध्ध-प्रतिबन्धकभावापत्या च निराकर्त्तव्यत्वादिति भावः । ननु “यनेत्याद्यर्थवादोपनौतमुखस्य शक्यत्वे चन्दनादिजन्यलौकिक- सुखे कथं स्वर्गपदप्रयोग इत्यत बाह, 'लोके चेति । खर्गत्वमश्वमे- धादिजन्यमकलखर्गसाधारणं चन्दनादिसुखमाधारणच कौटादि मुखव्यावृत्तका जातिस्तदेव च स्वर्गादिपदशक्यतावच्छेदकमित्या शकते, 'मग्विति, 'लक्षणयापौति, शक्यसम्बन्धाभावादिति भावः । 'मातिशयेति विजातीयेत्यर्थः, 'तत्सम्बन्धितयेति जनकतात्मकतत्म- म्बन्धितयेत्यर्थः, 'उपसचिता' लक्षणया बोधिता, 'सुखवावान्तरजा- तिरिति कौटादिसखव्यावृत्ता अश्वमेधादिजन्यमकलस्वर्गमाधारण तथाप्यतिशयत्वं जातित्वमित्यनुगम इति भावः। तादृशातिशयस्य सुख- मात्रत्तित्वात् कुत्र शक्तिरित्यनध्यवसायः विशिष्याज्ञानमित्यर्थः । मुखत्वावान्तरजातिमत्त्वेन सर्वत्रैव शक्तिग्रह इति नाननुगमो न वामध्य- वसाय इत्यत थाह, 'सुखत्वेति, तथाच सुखमात्र एव प्रयोगः स्यादिति भावः । तथावे लाघवेन सुखत्वेनैव शक्यतापत्तेत्यपि बोध्यं। 'तत्सम्बन्धि- तयेति तत्माक्षात्सम्बन्धित येत्यर्थः, शक्यसाक्षात्सम्बन्ध एव लक्षणेत्यभिमानः । 'तस्मादिति, लाघवान्नातिविशेषः शक्यः तदुपस्यापकतया च नार्थवाद- मुखमाचे प्रयोगं परिह तुमार, 'मखत्वेति । वैयर्थमिति भावः।

·तावचिन्तामणी रेव वाच्या लाघवादिति चेत्, न, एकजातीयहेतु- साध्ये एकजातिसत्त्वेऽपि विलक्षणहेतुसाध्यस्वर्गेधेक- जातौ मानाभावात् । विहितकर्मजन्यता च तत्त- विशेषत्वेनैव, अननुगतस्यापि जन्यतावच्छेदकत्वात् चन्दनादिसुखसाधारणौ च जातिरित्यर्थः, 'वाच्या' शक्यतावच्छे- दिका, 'लाघवादिति “यत्र दुःखेनेत्याद्यपेक्षया लाघवादित्यर्थः, सत्प्रकारेण खारमिकबोधस्वमिद्ध इति भावः । ननु विहितकर्म- जन्यतावच्छेदकत्वेन सा जातिः सिहोदित्यत आह, 'विहितेति । मच नानाजातीनां जन्यतावच्छेदकले गौरवालाघवेन विहितकर्म- जन्यतावच्छेदकमेकमेव मामान्यं कल्यत इति वाच्य। तादृशकार्य- कारणभावे मानाभावात् विहितत्वस्य वर्गकारणत्वेन वेदबोधितत्व- रूपतथा श्रात्माश्रयेण कारणताया अनवच्छेदकत्वाच । न च धर्म- जनककर्मत्वं विहितत्वमिति वाच्यं । तथा मति सुखमात्रस्यैव धर्म- अन्यत्वात् मुखत्वस्यैव तदवच्छेदकत्वसम्भवेऽतिरिक्तजातो मानाभावा- दिति भावः । नम्वेवं चन्दनादौ लक्षणया कथं खर्गपदप्रयोग इत्यत- मनु विहितकर्मजन्यतावच्छेदकत्वेन सा जातिः सिझेदित्यत वाह, 'विहितेति । 'ननु तत्तदिहितकर्मविशेषजन्यताबच्छेदकत्वं तेषामिति पहिशेषयोरिति न्यायेन सामान्ययोरपि कार्य-कारणभावः स्यात् अन्यथा बन्यसाक्षात्कारिखमपि जन्यतावच्छेदकं न स्यात् न स्याच कर्तजन्यता- वच्छेदकं जन्यत्वमिति । मैवं । अस्येवं तथापि लौकिकोत्कटसुखस्य विहितकाजन्यतया चन्दनादौ तज्जातीयमुखसम्बन्धाभावात् लक्षणानुप- पत्तेः । ननु लौकिकस्याग्रवृछडारा विहितकर्मन्यत्वमिति चेत्, इन्त वईि ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः। ५०० सम्बन्धमाचच लक्षणावोजमिति वक्ष्यते। एवं देवता- पाह, 'सम्बन्धमात्रञ्चेति शक्यस्य सम्बन्धमाश्चेत्यर्थः, 'लक्षणावौज' लक्षणाखरूपं, प्रकृतेऽपि स्वर्गवृत्तिसुखत्वाश्रयजनकत्वादिरूपपरम्परा- सम्बन्ध एवास्तौति भावः । अत्र नव्याः, दुःखासम्भिन्नत्वादिरूपेण शक्यत्वेऽपि तेषां विशेष्य- विशेषणभावे विनिगमनाविरहात् खत्वघटितत्वेनाननुगतत्वाच नाना- र्थत्वं दुर्वारं, तथाच लाघवादश्वमेध-वाजपेयादिजन्यतावच्छेदिकाः गङ्गास्नानादिजन्यतावच्छेदिकास्तत्तन्नातय एव स्वर्गादिपदशक्यताव- छेदिकाः दुःखासम्भिन्नत्वादिप्रकारेण खारमिकबोधस्थामिद्धत्वात् “यत्र दुःखेनेत्याद्यर्थवादस्य च शक्यतावच्छेदकत्वपर्यन्ताबोधकलाब तविरोधः। नन्वश्वमेधादिजन्यतावच्छेदिका न जातिश्चन्दनसंयोग- पुष्पसंयोगजन्यतावच्छेदकजातिभिः मार्यात् विनिगमनाविरहेण चन्दनसंयोग-पुष्यसंयोग-तरुणौसम्बन्धादौनां सर्वेषामेवाश्वमेधादि- जन्यस्वर्गापधायकत्वात् । न च चन्दनसंयोगादिजन्यतावच्छेदक- जातीनां नानात्वमिति वाचं। विनिगमकाभावात् । न चाश्वमे- धादिजन्यतावच्छेदकजातयश्च पुष्पसंयोगादिजन्यतावच्छेदकजातीनां सुखत्वमेव तज्जन्यतावच्छेदकं तस्यैव शक्यत्वे अतिप्रसङ्ग इत्युक्तमेव, तस्मात् लौकिकातिशयितसुख्ख्यारत्तपारलौकिकमुखमात्रत्तिनातिर्न तज्जन्यताव- छेदकतया न वा मानान्तरेण सियतीत्यत्रैव तात्पर्यमिति वयमालोचयामः। केचित्तु विहितकम्मत्वं वेदवोधितकारणताककम्मत्वं, तथाच तस्या- वच्छेदकत्वे कारणव कारणतावच्छेदिका स्यादित्याहुः । 'सम्बन्धेति स्वरत्तिमुखत्वजातिमन्ननकत्वरूपपरम्परासम्बन्धस्तयेत्यर्थः, एवं .

·सवचिन्तामणौ विरद्धाः तनन्यस्वर्गाणं धर्ममात्र हेतुकलादिति वाय। अश्वमेधादि जन्यखर्गाणमुशौसम्बन्धादिनानोपधायकत्वश्रवणदिति चेत्, न, विनिगमनाविरहादश्वमेधादिजन्यतावच्छेदकजातीनां चन्दनसंयोगा- दिनन्यतावच्छेदकजातिव्याप्य-विरुद्धभेदेन चन्दनसंयोगादिजन्यता- वच्छेदकजातौनाञ्चाश्वमेधादिजन्यतावच्छेदकजातिव्याप्य-विरुद्धभेदेन मानात्वाभ्युपगमात् । न चैवमश्वमेधादिजन्यतावच्छेदकजातिव्याप्य- चन्दनसंयोगादिजन्यतावच्छेदकजाति-चन्दनसंयोगादिजन्यतावच्छेद- कजातिव्याप्याश्वमेधजन्यतावच्छेदकजात्योस्तुल्यव्यनिवृत्तितया कथं जातित्वमिति वाच्यं। जातिजन्याया एव जातेरुभयजन्यतावच्छेद- कालाभ्युपगमादिति प्राडः। केचित्तु निरुक्तदुःखामभिन्नसुखत्वमेव स्वर्गपदजन्यतावच्छेदकं, 'न च यस्तमित्यादिकन्तु खरूपकथनं, न हि विशिष्टधर्मस्थावच्छेद- कत्वपर्यन्तं वेदेन बोध्यते, किन्तु तदाश्रयस्य वाच्यत्वमाचं वेदार्थः, विशिष्टधर्मण खारमिकबोधोऽप्यसिद्धः। न च तनातौनामेव शक्यतावच्छेदकत्वमुचितमिति वाय। नानार्थत्वप्रमादित्याहुः । तदसत्, प्रत्येकं तत्तन्नातिमादाय विनिगमकाभावेन जातीनामव- छेदकत्वस्य दुर्चचत्वात् जातिप्रकारेण स्वारसिकप्रयोगाभावस्य विवादपस्तत्वादिति दिक् । दुःखासम्मिन्नत्वादिसमानाधिकरणसुखत्वस्य विशिष्टस्यैव खर्गपदभन्यप्रतीति- प्रकारत्वात् सामानाधिकरण्यांशेऽपि शक्तौ गौरवं न दोषः प्रामाणिक- त्वात् । अतएव दुःखासम्भिनस्वादिकं शक्युपाधिरिति नातिप्रसङ्ग तस्यापि शक्यत्वे प.गौरवमिति निरस्त, पदानियतीपस्थिते। शक्तिसाध्यत्वात् ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । यामपि “इन्द्रमुपासौतेत्यादौ लोके प्रयोगस्यानियमात गौणतयैव व्यवहाराचार्थानध्यवसायेऽलौकिकसह- साक्षादाविन्द्रादिपदशक्तिग्रहः, प्रमाणच “इन्द्रः सह- प्रसङ्गादिन्द्राय स्वाहा अनये वाहेत्यादिमन्त्रात्मकाचेतनमेव इन्द्राग्न्यादिपदशक्यं “इन्द्रमुपामौतेत्यादावपि इन्द्रपदं तादृशमन्त्र- वाचकमेव तदुपासना च तत्करणकहविस्त्यागादिस्तज्जपादिति मीमांसकमतं निराकर्तुमाह, ‘एवमिति, “देवतायामपि' देवताबो- धकेऽपि, एतच्च इन्द्रमुपामौतेत्यादावित्यस्य विशेषणं, 'लोके' लौकिके ईश्वरे, 'प्रयोगस्य' इन्द्रादिपदस्थ, 'अनियमात्' शक्तिनियामक- त्वासम्भवात्, अनुगतानतिप्रसनशक्यतावच्छेदकासम्भवादिति यावत्, ग्रामेश्वर-मण्डलेश्वर-पृथिवीश्वरादिभेदेन लौकिकानामौश्वरा वि- भिन्नतया सर्वसाधारणनतिप्रसनशक्यतावच्छेदकस्य दुर्वचत्वात् । न चेश्वरत्वमेव तथेति वाच्यं । तस्याप्यनुगतस्य दुर्वचत्वादिति भावः । नन्वेवं विनिगमनाविरहाबानार्थतैवास्वित्यत बाह, 'गौणेति तत्रेन्द्र- पदप्रयोगस्य गौणतया व्यवहाराचेत्यर्थः, 'अर्थानध्यवसाय इति सौ- किकेश्वरस्य इन्द्रपदार्थत्वाभावनिर्मये इत्यर्थः। ननु तत्र सहस्त्रामपुरुषे न्द्रपदशकौ मानाभावः मन्त्रात्मकाचेतनस्यैव इन्द्रपदशक्यतया त- स्यैव तत्र तत्पदार्थत्वादित्यत पाह, 'प्रमाणञ्चेति, 'विधिसमभिव्या- हतेति “इन्द्रमुपासौतेत्यादिविधिशेषौभूतेत्यर्थः, विधिशेषोभूतत्वञ्च 'लोक इति राजादौ तत्प्रयोगस्यानियमादित्यर्थः । तर्हि तत्रैवोभयत्र वा शक्तिरत्सित्यत आह, 'गौणतयैवेति, 'विधौति, तथाच प्रयत्यन्यथा- ·५१२ तत्वचिन्तामणौ साक्ष इत्यादिविधिसमभिव्याहृतोऽर्थवाद एव स्वर्ग- पदवत् । अथ स्वर्गपदे प्रवृत्त्यन्यथानुपपत्त्या “तत्सुखं स्वम्पदास्पदमितिश्रुतेश्वार्थवादादेव शक्निग्रहः, न चेह तथार्थवादः, किन्तु इन्द्रः सहस्राक्ष इत्यादि स्ताव- कत्वेन प्रतिपरमिति चेत्, न, "इन्द्रः सहस्राक्ष- विधिप्रयोज्याकाशोत्थाप्यत्वं, 'अर्थवाद एवेति, “इन्द्रः सहस्राच- इत्यर्थवादस्येन्द्रपदप्रवृत्तिनिमित्तेन्द्रत्वाश्रये योगार्थमर्यादया सहस्र- चचुर्विशिष्टपुरुषस्याभेदबोधकतया इन्द्रवाश्रयाभेदेन हेतुना परन्प- रया महलाचपुरुष इन्द्रपदशक्रिमाधकत्वादिति भावः । यद्यपि विध्यसमभिव्याहतार्थवादस्थापि न्यायनये प्रमाणतया विधिसमभि- व्याहतेति व्यर्थ, तथाप्युभयवादिसिद्धप्रमाणताख्यापनाय तदुपात्त- मिति ध्येयं। मीमांसकः प्रत्यवतिष्ठते, 'प्रथेति, 'प्रवृत्त्यन्यथानुपपत्त्येति खर्गपदस्य सुखमात्रशकवे बहुवित्तव्ययायाससाध्ये यागादौ स्वार्थि- प्रवृत्त्यन्यथानुपपत्त्येत्यर्थः। ननु स्वर्गपदस्य सुखमात्रशक्रत्वेऽपि यागा- दिस्थले तस्य “यत्र दुःखेनेत्यादिसुखविशेषलाचणिकत्वान्न प्रवृत्त्यनु- पपत्तिरित्यत पाह, 'तत्मुखमिति, 'न चेहेति, 'दह' इन्द्रमुपामौते- त्यादौ, 'तथार्थवादः' अर्थवादस्तथा, “इन्द्रः सहस्राक्ष इत्यर्थवादस्थ इन्द्रपदशक्रिबोधकत्वमिति यावत्, 'स्तावकत्वेनेति मन्त्रात्मकेषु सह- साक्षाभेदरूपोत्कर्षभ्रमजनकत्वेनेत्यर्थः, 'प्रवृत्तिपरमिति मन्त्रोपा- नुपपत्या अवश्यं तस्य शक्तियाहकत्वमिति भावः । प्रामाण्यस्योभयसिइत्वाय तदुक्तमित्यये। 'किनिवति, तथाच न शरीरिणो देवतेति तात्पथ्यं ।

·शब्दाख्यतुरोयखण्हे शक्तिवादः । इत्यादिप्रसिद्धपदसामानाधिकरण्यश्रुतौ बाधकं विना सहसाक्षस्यैवेन्द्रादिपदवाच्यत्वावधारणात् प्रसिद्धपद- समन्वयबलेन प्रतीयमानमर्थमबाधितमादायैव तेषां प्रवर्तकत्वात् (१) मन्त्र प्रकाशितशशिशेखराद्युपेतमु- प्रमाणतया सनविषयकप्रवृत्तिप्रयोजकमित्यर्थः, 'प्रसिद्धपदेति महाजनप्रसिद्धपदादिन्द्रपदप्रवृत्तिनिमित्तेन्द्रत्वाश्रये महस्राक्षाभेद- भाब्दप्रमितावित्यर्थः, 'बाधकं विनेति बाधकाभावेनेत्यर्थः, 'इन्द्र- पदेति इन्द्रत्वाश्रयाभेदेन हेतुना इन्द्रपदवाच्यत्वानुमानादित्यर्थः । नवस्तु इन्द्रपदस्य सहस्राचेऽपि शक्तिस्तथापि “इन्द्रमुपामौतेत्यादौ इन्द्रपदं मन्त्रवाचकमेवेत्यत आह, 'प्रसिद्धपदेति प्रमाणतया महाजनप्रसिद्धपदसमभिव्याहारबलेनेत्यर्थः, 'प्रतीयमानमिति इन्द्र- पदवाच्यत्वेन प्रतीयमानं सहस्राचमित्यर्थः, 'अबाधितमिति उपास्य- त्वबाधरहितमित्यर्थः, 'तेषां' “इन्द्रमुपासौतेत्यादिविधौना, 'प्रवर्त्त- कत्वादिति प्रवर्तकज्ञानजनकत्वसम्भवादित्यर्थः, तथाच किं वृत्त्य- न्तरेणेति भावः । ननु देवताया एवेटमाधनौभूतोपासनाविषयतया महस्राक्षे तादृशोपासनाविषयत्वरूपमुपास्यत्वमेव बाधितं मन्त्रस्यैव देवतात्वेन महताचे देवतावाभावादित्यत पाह, 'मन्वेति, 'शशि- (१) प्रवत्तिपरत्वादिति क. । 'बाधकं विनेति तथाच सामानाधिकरण्यानुपपत्तिरेव प्राक्तिग्राहिकेत्यर्थः नन्वेवमपि सहसाक्षदेवतायामिन्द्रपदशक्तिग्रह इत्ययुक्तं देवतायात्वचैतन्य- नियमे सहसाक्षस्य तभिन्नत्वनियमादित्यत. वाह, 'मन्लेति, बादिपदा- 65 ·तत्त्वचिन्तामणी द्दिश्य हवित्यागेन तचैव यानिकानां देवताव्यव- हारात्। अपि च "शिवाय गां दद्यादित्यादिना देवतासम्प्रदानत्वश्रुतेः शिवादिसहस्रनाम्नां पर्यायत्वेन श्रुतेमहाजनपरिग्रहेण प्रमाणत्वादाराधितदेवताय शेखरादौत्यादिपदादक्षिसहस्रादिपरिग्रहः, 'तत्रैव' महसाच एव । केचित्तु ननु देवतैव इन्द्रपदवाच्या सहस्राक्षस्तु न देवता मन्त्रा- मकाचेतनस्यैव देवतात्वादिति कथं तस्येन्द्रपदवाच्यत्वमित्यत आह, 'मन्तीत्याहुः । 'शिवायेति देवायेत्यर्थः, 'मम्प्रदानवेति, न ह्यचेतनस्य सम्प्र- दानत्वमिति भावः । 'शिवादिसहस्रनानामिति, देवतावाचकत्वेन प्रसिद्धानामिति शेषः, यथाश्रुते शिवादिपदस्यैतावता चेतने प्रक्रि- सिद्धावपि तस्य देवत्वासिया प्रसङ्गतलापत्तेः, 'प-यत्वेनेति अभिन्न- शक्यतावच्छेदककत्वेनेत्यर्थः, मन्त्रस्य शक्यत्वे च पदभेदेन मन्त्रभेदा- छक्यतावच्छेदकैक्याभावेन पर्यायत्वं न स्यादिति भावः। 'वरेति म च मन्त्रस्य वरदाढत्वमिति भावः । 'देवताचैतन्यपक्ष इति(१) . (१) देवताचैतन्य इति क° पुस्तकपाठः । दक्षिसहसादिसंग्रहः। ननु तत्र भाक्त प्रयोग इत्यखरसादाह, 'अपि चेति सम्प्रदानत्वं चेतनस्यैवेत्यर्थः । ननु वृक्षायोदकमासिञ्चतौतिवत् सम्प्रदानत्वं वैवक्षिकमादाय चतुर्दा न तु वास्तवसम्पदानत्वं खीकरणविरहादिति यदि परो यान तदा दोषान्तरमाइ, 'शिवादीति पर्यायत्वमर्थैक्य एवेति ·शब्दाख्यतुरीयखण्हे शक्तिवादः । ५१५ वरदातृत्वश्रुतेश्च बाधकं विना चेतनैव देवता। अश्व देवताचैतन्यपक्षे तत्प्रीतिरेव यागव्यापार इति नापूर्वसिविरिति चेत्, न, प्रौतेः सुखस्य तदनुभवस्य चाशुतरविनाशित्वात् तज्जन्यसंस्कारस्य स्वाविषये फलाहेतुत्वात् फलहेतुस्थायिकृतिव्यापारापेक्षायां लाघवेन कृतिसमानाश्रयस्यैव व्यापारत्वकल्यनात् । नानायागेकदाह्राने चैकदा सन्निधानंतबुद्धिविशेष- देवताचैतन्याभावादेव यजदेवपूजायामिति यागस्य देवताप्रौति- हेतुताबोधकशाब्दिकस्मतेरप्रमाणत्वाभ्युपगमादिति भावः । 'तब्ब- न्येति प्रौत्यनुभवजन्येत्यर्थः, 'खाविषय इति खविषयाविषयकफला- हेतुत्वादित्यर्थः, 'व्यापारापेक्षायामिति व्यापारे कल्यमान इत्यर्थः । नन्वेवमेकस्या एव देवतायाः कथमेकदा नानायागेषु मनिधानं स्थात् शरीरस्यावच्छिन्त्रपरिमाणवत्त्वादित्यत पाह, 'नानेति, 'बुद्धिविशेष- इति तस्य तत्तत्कर्मविषयकबुद्धिविशेष इत्यर्थः। ननु बोधककोटि- भिरेकदावाहने देवतानां मार्बयाभावात्कया प्रत्यासत्या तज्ज्ञानं । शब्दभिन्न एकोऽर्थः सिद्ध इत्यर्थः, अन्यथा अनेकदेवताकल्पनापत्तिश्चेत्यपि बोध्यं ननु उपचरितार्थव श्रुतिः स्यादत आह, 'बाधकं विनेति । निराकृतमपि प्रसङ्गान्तरेण शकते 'अथेति, 'लाघवेनेति, बाधक विनेति शेषः, 'तबुद्धौति । ननु नरेन्द्रादेः सार्बज्ञवाभावात् संग्रामादि- थासङ्गदशायां आराधककोटिभिरेकदाबाने कथं ज्ञानमिति चेत्, न, अदृरविशेषमारितलिङ्गादिप्रतिसन्धानादित्येके । अदृश्विशेषप्रत्यासत्या ·५९६ तत्वचिन्तामणौ एव प्रतिष्ठाविधिना प्रतिमादावहकारवत् । अथ रा- जखयादिफलत्वेन श्रुतेरिन्द्रादिश्चेतन एव देवतात्वन्तु तस्य नास्ति मानाभावात, किन्तु देशनादेशितचतु- यंन्तपदनिर्देश्यत्वं देवतात्वमितीन्द्रायेत्यादिपदमेव न चानुमानात्तज्ज्ञानं, तद्ग्रहे नव्याप्यादेरग्रहादिति चेत्, न, श्रावा- हनजन्यादृष्टविशेषस्मारितप्रत्येकपदार्थासंमाग्रहसहितमनसैव तद्भा- नादिति भावः । वस्तुतस्वस्मन्मतेऽपि तन्मतवददृष्टविशेष एव फलसह- कारोभूतावाहनेन जन्यतेऽग्रत एव विष्वावाहनमङ्गतिरेवं प्रतिष्ठावि- धावपौत्येव तत्त्वं । यद्यप्यचेतनस्य देवतात्वं निराकृतं, तथापि चेतनस्य देवतात्वे मौमांसकोतबाधान्तरनिरामाय पुनराशङ्कते, 'अथेति, 'श्रुतेः' इन्द्रत्वस्य श्रुतेः, 'दन्द्रादिः' इन्द्रादिपदवाच्यः, 'देवतात्व' देवता- पदवाच्यत्वं, 'देशनादेशितेति, निर्दे ण्यत्वं चतुर्थन्तनामोच्चार्यत्वं,तथाच देशना वेदः तद्देशितं तद्दोधितं यच्चतर्यन्तपदनिर्देश्यत्वं यच्चतुर्थन्त- अनन्यगत्या मनसैव तत्रज्ञानमित्यन्ये। 'यथेति, वरदाटत्वमपि तस्यैव न देवताया इति भावः । 'देशनेति, "बागेयोऽडाकपाल ऐन्द्र दधीत्यादिना तद्धितेनामादेः प्रकृत्यर्थस्य चतुर्थन्तपदनिर्देश्यत्वं बोध्यत- इति तत्र तत्र इविधि तस्य देवतात्वं । ननु सास्य देवतेति देवताधिकार्य- वात् लडितस्य देवतात्वमित्यर्थः, तदुक्तं, "तद्धितेन चतुर्थ्या वा मन्त्रलिङ्गम बा पुनः। देवतासङ्गतिस्तत्र दुबेलन्तु परस्परं" । इति, तथाच देवतात्व- ज्ञाने सद्वितात्मकदेशनाप्रवृत्तिः तत्प्रवृत्तौ तु देशनादेशित-तट्वटितदेवता- त्वज्ञानमित्यन्योन्याश्रय इति चेत्, न, देवतैकदेशस्य तत्पदनिर्देश्यत्वमात्र- वस्यैव तदर्थत्वात् तत्पुरखारेण प्रयत्ते तद्धिते देशनादेशिततत्पदगिर्वेश्य- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । पदत्वविशिष्टं चतुर्थन्ततयोचार्यत्वं तद्देवतापदशक्यतावच्छेदकमि- त्यर्थः, यादृशपदं चतुर्थन्ततयोचार्यत्वेन देशनया बोध्यते चतुर्थन् मत् तादृशपदं देवतापदशक्यमिति तु फलितार्थः। न च कया देश- नया इन्द्रादिपदस्य चतुर्थन्ततयोचार्यत्वं बोध्यत इति वाच्यं। “ऐन्द्र दधि भवत्यमावास्थायामानेयं चरं निर्वपेदित्यादौ “मास्य देवतेत्यर्थ विहितेन तद्धितेनैव चतुर्थन्ततयोचार्यत्वरूपदेवतात्वस्येन्द्राग्न्यादि- पदे बोधनादिन्द्राग्यादिपदस्य स्वभावत्वादिति भावः । श्रतएवे- न्द्रायागये इत्यादिपदमेव देवता न तु शक्राय वहये इत्यादिपदं शक-वयादिपदे चतुर्थ्यन्ततयोच्चार्यत्वस्य वेदेनाबोधनात्। न चेन्द्राय खाहेत्यादिसमुदाय एव देवता तस्य चतुर्थ्यन्ततयोचार्यत्वं न वेद- बोधित मिति वाच्यं । स्वाहेत्यादेस्यागमात्रपरत्वेन देवतानन्तर्गत- त्वात् । न च देवतार्थ विहितस्य तद्धितस्य देवतात्वमेवार्थः तच न चतुर्थन्ततयोचार्य्यत्वमात्रमपि तु देशनादेर्शितत्वविशिष्टमिति वायं । विशिष्टस्यापि तद्धितार्थत्वे बाधकाभावात् लाघवाद्विशे- त्वरूपं तदग्टह्यत इति । न चैवं प्रकृत्यर्थस्य तद्धितादिना तथात्वबोधनात् तस्यैव देवतात्वं स्यादिति वाच्यं । शब्दात्मकस्यैव प्रकृत्यर्थत्वाभ्युपगमात् । नन्वेवमपि इन्द्रायेत्यादिपदमेव देवतेत्ययुक्तं । न हि चतुर्थ्यन्तस्यैव तस्य तदन्तपदगिद्देश्यत्वं तेन बोध्यत इति चेत्, अत्राहुः, अर्थोपहितशब्दस्य देवतात्वमिति मते देशनादेशितं यस्य तत्पदनिर्देश्यत्वं तदर्थोपहित. चतुर्थन्तपदमेव देवतेत्यर्थः, एवञ्च यद्यप्यर्थस्यापि देवताशरीरान्तर्भाव- स्तथापि विशिष्ठस्याचैतन्यं चतुर्थन्तपदस्यैव प्राधान्याचेन्द्रायेत्यादिपदमेव देवतेत्युक्तमिति मन्तव्यं । यद्दा अर्थस्य उपलक्षणत्वाभ्युपगमेन तथोक्तं, एतेन तिर्यगधिकरणे तिर्यकपङ्ग-व्यायदेवतानामनधिकारइत्यतां, तत्र ·५१० सत्त्वचिन्तामो धमात्रस्यैव तद्धितार्थत्वाच्च, एवञ्च “ऐन्द्रं दधि भवत्यमावास्थायामि- त्यादौ चतुर्यन्ततयोचार्यद्रपदकरणकाभिवदधियागोऽमावास्थायां भवतीत्यन्वयबोधः । यद्वा निर्दे ण्यत्वं' वरूपत्वं, तथाच देशनादे- शिता या चतुर्थन्तता तदिशिष्टपदत्वं देवतात्वमित्यर्थः, घटायेत्यादौ घटादिपदस्य चतुर्दान्तताविशिष्टत्वेऽपि मा चतुर्थन्तता न वेदबोधि- तेति नातिप्रसङ्गः, केवलेन्द्रादिपदस्य चतुर्थन्तताविशिष्टत्वाभावादेव नातिप्रसङ्गः, एवमैन्द्रमित्यादौ तद्भुितस्य चतुर्थन्तवमर्थः, चतुर्थ्य- तेन्द्रपदकरणकाभिन्नो दधियाग इत्यन्वयबोधः । न च यथातथा- थोऽस्तु सर्वचैव तिः स्वाहेत्यादौ प्रथमान्ते प्रत्यादिपदेऽव्याप्तिः चतुर्थन्तत्वाभावादिति वाच्यं । चतुर्थोपदेन चतुर्थ्यर्थकपदस्थाभिधा- नात् धृतिः वाहेत्यादौ चतुर्थों निषेधात् प्रथमाया एव चतुर्थो स्था- नाभिषिकतया इन्द्राय वाहेत्यादौ चतुर्थ्या व तस्या अप्युद्देश्यता- र्थकत्वात् तिपदैन्द्रपदादेश्च न चेतनवाचकत्वं । वस्तुतस्तु चतंयंन्तत्वं । तिरश्चां विशिष्ठान्तःसंज्ञाविरहात् पङ्गोः प्रचरणविरहात् तिखो दृषि- श्रुति-वाचः आया ऋषियोग्याः खखविषये विमुखा तेषामन्ध बधिर- मूकानामवेक्षण-श्रवणोच्चारणाशक्ततया युक्तोऽनधिकारः, देवतानान्त्व- त्यन्तविदुषीणां कथमनधिकार इति पूर्वपक्षस्तदचैतन्ये न घटेत घटादि- वदप्रसङ्गात् । किञ्च देवतानामचैतन्ये आवाहनमन्वानर्थक्यं बौद्धस्य शारीरस्य वा सन्निधेरसम्भवात्, एवञ्च तीर्थेषु देवतानां नित्यसनिहित- वादावाहनबाध इति यदुक्तं वदियेते त्यादिनिरवकाशं वेदितव्यं विपरी- पोभूतार्थस्य चैतन्यमादाय सर्वस्योपपत्तेः, इतिहोमादावर्यंतचतुर्थ्या- ऊहनमन्यथा साहेति न स्यात् त्यादेनं देवतास्वमित्यप्याऊः । चतुर्थन्त- वस्यय चतुर्थर्थकत्वं विवक्षितमित्यन्ये। केचित् देशनादेशितं यत्र चतु- ·शब्दाख्यतुरौयखगड़े शक्तिवादः । देवता, अतएवाग्निप्रकाशकमन्त्रेणामिप्रकाशनान- न्तरं अनय इति नियमतो इविस्त्यागो न पर्या- यान्तरेण । न घेन्द्रोद्देशेन हविस्त्याग इन्द्रनिष्ठकि- चिजनकः तत्स्वरूपाजनकत्वे सति सदुद्देशेन क्रिय- वैज्ञानिक तथाच एतिः वाहेत्यादौ चतुर्था जहनावाव्याप्तिः । श्रतएव भूः वाहेत्यादौ कृप्तचतुर्थों केऽपि नाव्याप्तिः । न चैव- मचेतनस्य देवतात्वे तिर्यपङ्गु-व्यायदेवतानामनधिकार इति सूत्रेण तिर्यक्खजान्ध-वधिर-मूकदेवतानां विहितकाधिकारनिषे- धोऽमङ्गतः देवताया अचेतनत्वेन तत्र कर्मकर्तत्वस्याप्रमकत्वादिति वायं। तत्र देवतापदस्य महलाचादिपरतया भाकवादिति दिक् । 'अतएवेति यतएव देशनादेशितत्वं विशेषणमत एवेत्यर्थः, 'अग्निप्रकाशकमन्त्रेणेति अग्नये वाहेति मन्त्रेणेत्यर्थः, 'अग्निप्रकाश- नानन्तरमिति अमेरुद्देश्यताप्रतिपादनानन्तरमित्यर्थ., 'अनय इतौति अनये इत्यनेनेत्यर्थः, 'न पर्यायान्तरेणेति न वय इत्यादिनेत्यर्थः, देवतोद्देशानन्तरमेव हविस्त्यागविधानात्तस्य च देवतात्वविरहादिति भावः । देवतायाश्चैतन्यमनुमानेन साधयति, 'न चेति, 'किञ्चि- दिति, पक्षधर्मतावलात् स्वामित्वस्य प्रौतेर्वा सिद्धिः उभयमपि य॑न्तपदनिर्देश्यत्वमुच्चार्यत्वं तत्तथा एवञ्चन्द्रायेत्युच्चार्य दद्यादिति वेदेन बोधनात् तत्र लक्षणगमनं । न च पिटभ्य इत्युच्चार्य्य दद्यादित्यादावति- प्रसङ्गः, तादृशवेदाभावादित्याहुः । 'न चेति, 'इन्द्रपदं देवतापर, सच जन्यः ख-खामिभावः सम्बन्ध इति देवताचैतन्यमिति भावः। 'तत्- स्वरूपेति, घटोत्पत्तये क्रियमाणे दण्डव्यापारादौ व्यभिचारादाह, सत्यन्तं, .

·५२. तत्त्वचिन्तामणौ माणत्वात् ब्राह्मणाय दानवदिति वाच्यं । अप्रयोजक- स्वात् तदर्थत्वेन क्रियमाणत्वस्योपाधित्वाच। इन्द्राय देवताया अचेतनत्वे न घटत रति परिशेषाद्देवताचैतन्यमिद्धिरिति भावः । यद्यपि तन्मतेऽपि इन्द्रश्चेतन एवेति मिद्धसाधनं, तथापि पचे माध्ये च इन्द्रपदं देवतापरं, देवतात्वन्तु देवतापदशक्यत्वं तेनो- भयमतसाधारणदेवतावनिर्वचनाशक्यत्वेऽपि न चतिः । न च तन्मते इन्द्रायेत्यादिपदस्यैव देवतात्वेन हवित्यागस्य देवतोद्देश्यकत्वमेवा- सिद्धं इन्द्रादेश्चेतनस्यैव हविस्त्यागोद्देश्यत्वादिति वाच्यं । इन्द्रादि- वदरेतनमन्त्रस्थापि तन्मते उद्देश्यत्वाददोषः । 'तत्स्वरूपति देव तास्वरूपाजनकत्वे मति देवतोद्देशेन क्रियमाणत्वादित्यर्थः, यत्तयां मामान्यतोव्याप्तिः तेन तन्मते न माध्यामिद्धिः न वा दृष्टान्ते साध्य- माधनवैकल्यं, घटोद्देशेन क्रियमाणे दण्डादौ व्यभिचारवारणय मत्यन्तं, 'क्रियमाणत्वं शिष्टैः क्रियमाणत्वं, तेन भ्रमेण क्रियमाणे न व्यभिचारः । 'तदर्थत्वेनेति तद्गतफलार्थितयेत्यर्थः, इविस्तागस्तु खनिष्ठस्वर्गादिफलार्थितयैव क्रियत इति पक्ष एव माधनाव्यापकत्व- 'क्रियमाणत्वं प्रमाप्रयोज्यकृतिविषयत्वं । शिरिवि च विशेषणमतो न भमेण क्रियमाणे व्यभिचारः, सामान्यव्यायभिप्रायकमिदमिति न तन्मते साध्याप्रसिद्धिः । . न वा दृशान्ते साध्यवैकल्यं । न चोभयमते नैक देवतात्वमनुगतं, देवतापदवाच्यत्वेनानुगमादित्याहुः। ननु निरा- पाधित्वमेव विपक्षबाधकमित्यत आह, 'तदर्थवेनेति तनिष्ठफल- जननायेत्यर्थः। अयन्तु खनिष्फलजननाय कियत इति भावः । तहिं तादर्थं चतुर्थोत्यत बाह, 'इन्द्रायेति, लाघवेन विशेषणीभूतार्थ- कथं ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । ५२१ स्वाहेत्यच न तादर्थ्य चतुर्थों किन्तु स्वाहादिपद- योगे उपपदविभक्तिरेव अन्यथा “नमः-स्वस्ति-वा- हेत्यादिसूचवैयर्थ्यात्। मैवं । चतुर्थ्यन्तपदस्य देवता- वे मानाभावात् चतुर्थों विनापि इन्द्रो देवतेति व्यव- हारात्। अनये कव्यवाहनायेत्यादौ देवताहयप्रस- ङ्गात् “इन्द्रः सहस्राक्ष इत्यर्थवादस्य “इन्द्रमुपासौते- त्यादिविधिसमभिव्याहारेण एकवाक्यतया तस्यैवोपा- मिति भावः । ननु देवाय स्वाहेत्यादौ तादर्थचतुर्थव देवतायाः खामित्व-प्रोत्यादौ मानं स्वाहापदार्थ त्यागे तनिष्ठफलजनक- त्वस्य तादार्थचतुर्थर्थत्वात्तथाच परिशेषाद्देवताचैतन्यसिद्धिरित्यत- पाह, 'इन्द्राय स्वाहेति देवाय स्वाहेत्यर्थः, 'उपपदविभक्तिरिति उप ममौपवर्ति पदं उपपदं, तद्योगादिभक्रिरित्यर्थः, अन्यथा तादर्थ- चतुर्थोसूत्रवैयर्थ्यात् सूत्रे स्वाहापदवैयर्थ्यात् । 'देवतात्व इति देवता- पदवाच्यत्व इत्यर्थः, साधकाभावमुक्का बाधकमप्याह, 'चतुर्थों मिति, 'व्यवहारात्' अभेदव्यवहारात्। ननु तचेन्द्रपदं इन्द्रायेतिपदे भाक- मित्यत साह, अनय इति। ननु कव्यवाहनपदस्य चतुर्थन्ततयोचार्यत्वं चतुर्थन्तत्वं वा न वेदबोधितमतो न कव्यताहनायेति पदं देवते- त्यत आह, 'इन्द्र इति, 'एकवाक्यतयेति मिलित्वा महसाचाभिनेन्द्र- (१) व्यवहारदर्शनादिति ख० । स्यैव देवतात्वमित्याशयेनाह, 'चतुर्थन्तेति, तईि विशेष्यमात्रस्यैव तथाव- मस्वित्यत आह, 'चतुर्थो मिति, ‘देवताइयेति। अथास्मिन् रविषि 66 ·तावचिन्तामणी स्थत्वात् “शिवस्ववाददौतेत्यच महादेवमुद्दिश्य त्यक्ती- ऽपि शिष्टानां शिवस्वत्वेन व्यवहाराच्च। अमय इति पदेन नियमतस्यागश्रुतिबोधितत्वेन तथा त्यागस्य मुपामौतेत्यन्वयबोधजनकतया इन्द्रपदस्य सहस्राचे तात्पर्य्यग्राहकतया बेत्यर्थः, 'तस्यैवेति चेतनस्य महसाक्षस्यैवेत्यर्थः, उपास्यत्वे देवतात्व- मावश्यक तेम विना तदनुपपत्तिरिति भावः । ननु देवतात्वाभा- वेऽप्युपास्यत्वं वाचनिकमित्यत श्राइ, 'शिवस्खमिति देवस्खमित्यर्थः, 'महादेवमिति, शरीरिणमिति शेषः, 'शिवखत्वेन' देवस्खत्वेन, इदमुप- लक्षणमचेतनस्य स्वत्वासम्भवाञ्चेत्यपि द्रष्टव्यं । ननु अग्रय इति पदस्य देवतावाभावे कथं तेनैव नियमतो हविस्याग इत्यत आह, 'अमय- इतौति, श्रुतिबोधितत्वेनेति अनये इत्युच्चार्य दद्यादिति श्रुतिबोधित- वेनेत्यर्थः, 'तथा त्यागस्य' तथा त्यागस्यैव । न च चेतनस्यैव देवतात्वे श्राकामाय स्वाहेत्यादावाकागादेः कथं देवतात्वं श्रूयत इति वाच्यं । तदधिष्ठालपरत्वादाकाशादिपदस्य । न च चेतनस्य देवतात्वे देवाय खाईत्यादौ तादर्थ्य एव चतुर्थासम्भवात् साहायोगे चतुर्थनु- मासनवैयर्थमिति वाच्य। तादOविवक्षायां चतुर्थों विधायकवा- चतुर्थन्तपदनिर्देष्यतया विशिष्ट एव देशनया देशित इति कथ्यवाहनत्व- विशियाग्निरेव देवतेति चेत्, न, विशेषणचतुर्थों वैयर्थ्यापत्तेः। विशिष्ट- देवतात्वेऽपि तत्प्रयोगो देशनानुरोधादिति चेत्, तहि सापि चतुर्थों देशमादेशितैवेति देवताहयापत्तिरेवेति वदन्ति । 'शिवखमिति, अचेतनस्य खामित्वासम्भवादिति भावः। न च देवताभिन्नं शिवमादाय तदुपपत्तिः, तथापि देवताखमियघागतेः। चाकाशादेरचेतनस्य कथं देवतात्वमिति वाच्यं ।

·शब्दास्यतुरीयखखे शक्तिवादः। २३ फलहेतुत्वात्। न च वीजाक्षराणां देवतात्वात् तचैव शिवादिपदशक्तिग्रह इति वाच्यं। वीजाक्षराणां चतु- यंन्तत्वानियमात् । तदप्रतीतावपि मन्त्रप्रकाशित- शशिशेखरायुपेतमुद्दिश्य हवित्यागेन तचैव याति- कानां व्यवहारः वीजाक्षराणां इविस्त्यागभागित्वेना- नुद्देश्यत्वात् शिवस्य प्रतिमन्त्रं वीजाक्षराणां नाना- त्वात् अननुगमेन शिवपदक्तिग्रहस्थाशक्यत्वाच्च । न च मूर्तिभेदेन शिवशरीराणामननुगतत्वेन तवापि न शक्तिग्रह इति वाच्यं । बाल्यादिना भिन्नशरौरेषु दिति भावः । वौजाचराण्येव देवताः शिव-महादेवादिपदशतिरपि तत्रैवेति मौमांसकैकदेशिमतं निराकरोति, 'न चेति। ननु चतुर्थ- न्तवीजाक्षरत्वं न खचणमत पाह, 'तदप्रतौतावपौति वीजाक्षरा- प्रतौतिदशायामपौत्यर्थः, 'तत्रैव' मशिखराद्युपेत एव । ननु तत्र देवताव्यवहारो भान इत्यत पाक, वौजेति, 'हविख्यागभागित्वेनेति इविष्ठित्यागजन्यफलनिरूपकत्वेनोद्देश्यवाभावादित्यर्थः, तादृशोहे- ग्यस्यैव देवतावनियमादिति भावः, तच फलं खत्वं। ननु तादृशो- द्देश्यस्यैव देवतावमिति नियमे मानाभाव इत्यत आह, 'शिवस्येति, 'शिवपदेति, देवतापदेत्यपि बोध्यं, 'न भक्तिग्रहः' न शिवपदशक्ति- तदधिष्ठातुश्चेतनस्यैव देवतात्वात् । तदेकदेशिमतमाशय निराकरोति, 'न चेति । नन्वेकदेशिनो न तत् देवतालक्षणमत पाए, 'तदिवि, वस्य च भातात्वे मानाभावादिति भावः । 'शिवपदेति, मानार्थत्वकल्पने ·५२४ तत्वचिन्तामणौ तावता वैवत्ववच्छिवत्वजारदृष्टविशेषोपगृहीतत्वस्य वानुग- तत्वात् अष्टशून्यस्य चेश्वरस्य न देवतात्वं, ईशानश्च यहः, 'शिवत्वजातेरिति । न च शिवशरीरस्य तेजसत्व-पार्थिववा- दिनानारूपताश्रवणबेका जातिः सम्भवतीति वाच्छं। पार्थिवत्वादिव्याप्यजातिचतुष्टयस्य शक्यतावच्छेदकत्वेऽपि वीजाक्षरा- पेक्षया लघत्वादिति भावः । ननु नानासर्गीयशिवशरौरे शिवत्व- जातौ मानाभावः इदानीमपि बलेरिन्द्रत्वापत्तेश्च बलित्वमादाय मार्यप्रसङ्गात् खण्डारौरमादायोपपत्त्यसम्भवादित्यत आह, 'अदृ- टेति, अदृष्टस्य विशेषोविजातीयत्वं तदुपग्टहीतत्वं, परतोऽदृष्टानभ्यु- पगमेऽपि वारणादौनामदृष्टविशेषमादाय लक्षणसङ्गतिः बलेश्चन्द्र- तादशायां खण्डशरीरं तदवस्थमिति नोकदोष इति भावः । केचित्तु पतितब्राह्मणे ब्राह्मणत्वस्येव बलेरपौन्द्रत्वमिदानौमत्येव व्यवहाराभाववाधिकार विशेषविच्युतिप्रयुक्त इत्याहुः । नवदृष्टोपग्रहौतत्वं परौरवृत्ति न त्वात्मवृत्ति तथाच परमा- त्मनो ब्रह्मणः कथं शिवत्वप्रवाद इत्यत श्राह, 'प्रदृष्टेति अदृष्टा- मुपग्रौतस्येत्यर्थः, 'ईश्वरस्य' परमात्मनः, 'न देवतात्वं' न शिवत्वं । नन्वेवमौशानः शिवदति कोषविरोध इत्यत आह, 'ईशानश्चेति, गौरवादिति भावः। ननु नानाखरूपशिवे एकजातौ मानाभावः भावे वा वीजाक्षराणामेव तथानुगमोऽस्वित्यत आह, 'अदृऐति, 'विशेषो जातिरूप- इत्यनुगमः। न चेन्द्रपदे तथात्वादिदानीन्तनैतइवहारापत्तिः, उत्तरकालोना- खण्डशरीरस्यैवादृयोपट होतत्वेन तत्र तयवहारस्येवत्वादिति दिक् । 'ईश्व. रस्येति, अदृधाभावेग तस्य विरसम्बन्धात्तथाच यापीश्वरायाहुतिः सापो- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः ५२५ । तद्भिन्न एव, तस्मान्मन्त्रकरणकहविस्यागभागित्वेनो- भावः। 'तभिन्न एव' परमात्मभिन्न एव, ईशानत्वस्य शरौरवृत्तित्वादिति 'मन्त्रकरणकेति मन्त्रकरणकहविस्त्यागोद्देश्यत्वमित्यर्थः, 'हविःपदं खरूपकथनं, हविःपदस्य द्रव्यमामान्यपरतयाऽव्याप्तिवि- रहेऽपि व्यर्थत्वात्, उद्देश्यत्वञ्च यादाकादाचित्कं ग्राह्यं तेनोद्देश्य- ताविरहदशायामपि न देवतात्वविरोधः हविस्त्यागानुद्देश्यदेवे च मानाभावः अनन्तसंसारे याज्ञिकानामप्यनन्तत्वात् । न च यदाकदाचिदुद्देश्यत्वस्थ देवतात्वरूपत्वे इन्द्राद्यात्मन इन्द्रादिशरोरा- भवच्छिन्नतादशायामपि देवतात्वापत्तिरिति वाच्यं । इन्द्रादिपरी- रस्यैवोद्देश्यत्वाद्देवतावाच्च प्रात्मव्यावृत्तोद्देश्यताया लक्षणघटकत्वात् कदाचित् कस्यचिदात्मन उद्देश्यत्वेऽपि न चतिः। न चैवं देवताया- अचेतनत्वापत्तिरिति वाच्यं । अवच्छेदकतासम्बन्धेन ज्ञानाधारतया शरीरस्थापि चेतनत्वात् । न चैवं गयाश्राद्धादौ मुक्तस्य पित्रादे- दैवतावप्रसङ्ग इति वाच्यं। इष्टत्वादिति भावः । छलतो 'मन्त्रकरण- शानाय तस्येश्वर भिन्नस्य देवतात्वसम्भवात् । 'मन्वेति मन्तप्रयोज्यहविः- सम्बन्धबलेनोद्देश्यत्वमित्यर्थः, हविष्टञ्च त्यागकम्मत्वं, तदुयादानञ्च तादृश- खर्गसम्बन्धसत्त्वेनोद्देश्यतया त्यागकर्तर्यतिव्याप्तिवारणाय । न चैवमपि प्रति- ग्रहीतुः कोऽदादिति मन्त्रप्रयोज्यतादिसत्त्वसम्बन्धवत्त्वेनोद्देश्यतया देवता- त्वापत्तिः, त्यागकर्तृमन्वप्रयोज्यत्वस्य विवक्षितत्वादित्याहुः । न चोद्देश्यपदं व्यर्थ, पावणादौ पित्रादेवतात्वाभ्युपगमेऽपि तत्पत्या अपि देवतात्वापत्तिः, "न योषियः पृथगदद्यादित्यादिना तस्या अपि तत्र तादृशहविःसम्ब- न्धित्वप्रतिपादनात् । न चैवं शूपित्रादेरपि देवतात्देन तत्र मुन्नप्रयोन्य- ·પર तत्वचिन्तामणौ हेश्यत्वं देवतात्वं, अन्येषां हविःसम्बन्धे मन्त्रस्याहेतु- त्वादिति। कचिच्च वाक्यशेषाच्छतिग्रहः, यथा यवमयश्चरुर्भ- केत्यस्य व्यावृत्तिमाह, 'अन्येषां हविःसम्बन्ध इति ब्राह्मणाधुद्देश्यक- द्रव्यत्याग इत्यर्थः, तथाच ब्राह्मणादावतिव्याप्तिवारणय 'मन्त्रकर- एकत्वं त्यागविशेषणं, “इन्द्राय वाहेत्यादेरेव मन्त्रवादिन्द्रादौ लक्षणसङ्गतिः, प्रेतश्राद्धकरणैभूतस्य च न मन्त्रत्वमतो न प्रेतस्य देवतालं। अस्तु वा तस्यापि देवतालं प्रेतपदोल्लेखस्तु वाचनिकः, एवं कन्यात्यागादावपि “कोऽदादित्यादिमन्त्रस्य प्रतियहोरपठनीयत्वेन न करणत्वमतो जामात्रादेर्न देवतात्वं, शूद्रादेव नमःपदस्यैव मन्नत्वात् पावणे तत्पित्रादेर्दैवतावं, तत्प्रेतश्राद्धे तु नमःपदस्य मन्नत्वातिदेश इति भावः । अर्थवादस्य शक्रियाहकत्वं व्युत्पाद्य प्रसङ्गादाक्यभेषस्थापि भक्ति- ग्राहकत्वं व्युत्पादयति, 'कचिच्चेति, 'वाक्य शेषादिति वाक्यमेषसह- त्वामावादण्याप्तिः, तस्य देवतात्वानभ्युपगमात्, अभ्युपगमे वा तज्जातीय- हविःसम्बन्धस्य विवक्षितत्वात् । प्रेतस्येव देवतात्वमिरमेवेत्येके । तदन्यत्देन विशेषणान सत्रातिष्यामिरित्यपरे। मनु नात्मनि देवतात्वं शरीरान्तरा- वच्छिनत्वदशायामतिप्रसङ्गात् किन्तु शरीरे तथाचात्मन्यतिष्यातिरिति चेत्, न, तथात्वे उद्देश्यत्वेनैव तदारणात् देवतामुद्दिश्य हविस्त्यागात् । वलुतस्तु विशिवस्यैवोद्देश्यत्वं देवतात्पश्चेति नोक्तदोष इति दिक। 'धन्येषामिति, उत्सर्मत इति शेषः। 'वाक्यशेषादिति, प्रयोजकत्वे पचमी, तेनार्यव्यवहाराच्छक्तिग्रह इत्युपसंहारेण न विरोधः। 'वारस्येवेति, उपलक्षणं तत्, यवेनेव का ·शब्दाख्यतुरीयखण्हे शक्तिवादः । वति वाराही चोपानत् वैतसे कटे प्राजापत्यं चरं चिनोतीत्यच यव-वराह-वेतसशब्दाः किं क-वायस- जम्बूनां वाचकाः, उत दीर्घशूक-सूकर-वञ्जुस्लानामिति म्लेच्छार्यव्यवहारदर्शनादिप्रतिपत्ती मुख्यानध्यव- सायात् तत्पदे प्रामाण्यानिश्चये व्यवहाराड्युत्पत्तिः, कृतव्यवहारादित्यर्थः, यथाश्रुते स्वर्गादिपदेऽपि विधिवाक्यशेषौ- भूतादेव शक्तियह इति पृथगुपादानासङ्गतेः 'वार्यव्यवहारात् शक्ति- यह इति वक्ष्यमाणग्रन्थेन विरोधापत्तेचेति ध्येयं । अत्र भौमांसक- ग्रन्थं प्रमाणमाह, 'यथेति यस्मादित्यर्थः, 'वाराही चेति वराह- चर्मनिर्मिता चेत्यर्थः, 'वैतसे कट इति वेतमत्वचा निर्मिते कटे प्रजापतिदेवताकं ट्रव्यं स्थापयतीत्यर्थः, 'कङ्गुः' सस्थविशेषः, काङन् इति यम्य प्रसिद्धिः, 'वायसः' काकः, 'अम्बः' वृक्षविशेषः, याम् इति यस्य प्रसिद्धिः, 'दीर्घशूकः' यवः, 'वचुलः' जलजोवृक्षविशेषः, वयला इति यस्य प्रसिद्धिः, 'स्लेच्छायेति काडादौ क्षेच्छव्यवहारस्य दौर्घशूकादौ पार्यव्यवहारस्य दर्शनादित्यर्थः, 'विप्रतिपत्तौ' पति- संशये, 'मुख्यार्थानध्यवसायात्' मुख्यार्थनिश्चयाभावात् तत्तदर्थ गति- निश्चयाभावादिति यावत्, 'तत्पदे प्रामाण्यानिश्चय इति यवा- दिपदे तत्तदर्थप्रमाजनकत्वानिश्चय इत्यर्थः, तत्तदर्थाधिगम एव तत्तदर्थप्रमाजमकत्वनिश्चयसम्भवादिति भावः । ददश्च व्यवहारादेव व्युत्पत्ती हेतुः, तत्तदर्थप्रमाजनकत्वनिश्चय इति व्यवहारं विना- प्यनेनेव व्युत्पत्तिमम्भवादिति भावः । “व्यवहाराव्युत्पचिः' इतर- ·सत्वचिन्तामणी स चाविशिष्टः पिकादिपदेषु म्लेच्छव्यवहाराड्युत्पत्तेः सूकरस्येव चर्मणा काकस्याप्युपानहोः सम्भवादिति पूर्वपक्षे “वसन्ते सर्वसस्यानां जायते पत्रशातनं । मोदनमानाः प्रदृश्यन्ते यवाः कणिशशालिनः"। “वराहं गावोऽनुधावन्ति” । “अम्बुजो वेतसः" । इति व्यवहारादेव व्युत्पत्तिः, यवादिपदे वाच्चेति शेषः । 'अविशिष्टः' उभयत्राविशिष्टः, तथाच तस्मादपि नाहौताप्रामायकतिग्रह- सम्भव इति भावः। यद्यपि व्यवहारस्योभयत्राविशिष्टत्वेऽपि नानार्थ- न्यायेनोभयत्रैव शनिग्रहसम्भवस्तथाप्यन्यायश्चानेकार्थत्वमिति न्याये- नानेकार्थलाभावनिश्चयानोभयत्र तादृशशनिग्रहसम्भव इति पदयं। ननु बेच्छव्यवहारो न शक्तिग्राहक इत्यत आह, 'पिकादौति, 'खेच्छव्यवहारात्' स्वेच्छष्यवहारादपि। ननु काकेनोपानहोरसम्भवा- देव वराहपदस्य शूकरे शक्तिनिश्चयः एवं जम्बुना कटासम्भवादेव वेतमपदस्य वचुले शक्रिनिचय इत्यत श्राह, 'शूकरस्येवेति, 'काक- स्थापौति, चर्मणेति शेषः। 'उपानहोरिति षष्ठीधिवक्षनं । इदमुप- लक्षणं वञ्चलवल्कलेनेव जम्बुल्कलेनापि कटसम्भवादित्यपि बोध्यं । 'इति पूर्वपन रति, यवमयश्वरभक्तीत्यादावित्यादिः, 'पशातनं' पत्रशून्यत्वं, 'मोदमाना इति कणिशशालिनो मोदमाना ये तिष्ठन्ति ते यवपदवाच्या इत्यर्थः, “कणिशं शस्यमनरौ,” 'वराहं गावो- ऽनुधावन्नौति, 'अनुधावन्ति' मदृशौकुर्वन्ति, वराहपदवाच्यमदृशा- गाव इत्यर्थः, गोमदृयो क्सहपदवाच्य इति फलितार्थः, 'अम्बुज- ·शब्दायतुरीयखरहे जातिशक्तिवादः । १०१ भानाव शक्तिस्तथा लक्षणापि न तत् किमशक्येऽपि मुख्यः प्रयोगः, सत्यं, शक्त्या साक्षादुपस्थित एव तस्य मुख्यत्वात्वशक्त्येति त्वधिकं । वस्तुतस्तु जातिशक्तादेव व्यक्तिधौसम्भवान व्यक्तौ शक्तिः। यदि च ततो न सहौस्तदा तत्र शक्तिरेव स्यात्, अन्यथा तबौन स्थादेव । ननु पद-जातिभ्यामप्येकोजाति-व्यक्त्यनुभवः क्रियते, तब जात्यं पदस्य व्यक्त्यंशे जातेरनुभाव- कत्वमयमेव उपादानार्थ इति चेत्, तर्षि जाते. कारणत्वापेक्षया शक्तिनाने उपस्थितव्यक्तरवच्छेदकत्व- माचकल्पनैव लघीयसी जातेः प्रमाणान्तरत्वापातश्च । अतएव बौहौनवहन्तीत्यत्र व्यक्तौ न लक्षणा तत्साध्यो- पौनसतयं, एकवित्तिवेद्यत्वेन व्यक्तिलाभाभिप्रायेण तस्योलत्वादस्य चान्यथा सल्लाभाभिप्रायकवादित्याहुः । केचित्तु 'वत्किमशकोऽपौति शक्तिसाधक- पूर्वपक्षे समाध्यन्तरमिदमित्याहुः । 'अन्यथेति शत्यकल्पन इत्यर्थः, तथाच तत एव तद्वौरिति भावः। श्रीकरमतान्तरं शकते, 'नन्विति, 'जातेरिति । मनु प्रमाणसहकारितया यस्यानकत्वे कथं प्रभाणान्तरत्वं अन्यथा यो- ग्यताज्ञानादेरपि तथात्वापत्तेः, यदि च निर्यापारतया तस्य न तथात्वं सदाचापि तुल्यमिति चेत्, न, सदंशे खातव्येणैव तद्धेतुत्वं निर्यापारस्य करणत्वमित्यभ्युपगन्तारं प्रति तदापादनात् । वस्तुतो जातिशक्त्यैव तथा धौसम्भवे जातेः करणत्वकल्पने गौरवादित्यत्र तात्पर्य । 'अतएवेति यत. एव जातिशतादेव व्यक्त्यन्वयबोध इत्यर्थः, श्रीकरमते तु बौहित्वाश्रययाव- घातस्य शब्दात् प्रसौतेलक्षणा स्यादिति भावः । ननु तथापि यतिमात्रा- ३ ·तत्वचिन्तामणौ पस्थिते तिशक्तित एव सिद्धेः। अस्तु वा गवा- बच्छेदकत्वेनारुण्यादिवबौहित्वेऽप्यवघातान्वय इति । अघोच्यते। गोत्वज्ञाने गोज्ञाने वा शक्तं पदमित्या- कारः शक्तिग्रहः तथाच शक्यजाने विषयतया जाते- रवच्छेदकत्वं व्यक्तिमादायैव प्रतीयते न केवलायाः व्यक्तिं विना जातेरप्रतीतेः, तथाच जातेरवच्छेदकत्वे- नागृहीतविशेषणान्यायेन व्यक्तरवच्छेदकत्वं वजले. पायितमिति शक्तिज्ञाने विषयतया अवच्छेदकत्वात् जातिवत्सापि शक्या तस्मात् परिहरैकवित्तिवेद्यत्वनि- ऽन्यथा पूर्वनिर्विशेषत्वे पौनरुत्यापत्तेरिति ध्येयं । 'गोवेति गोत्व- ज्ञानत्वमवच्छेदकं न तु विशिष्टविषयत्वं श्रतः स्वविषयज्ञातशकि- शब्दजन्यज्ञानविषयत्वं शक्यत्वं न व्यतावित्युक्तं, तत्रेदमुच्यते गोत्व- ज्ञानत्वेऽवच्छेदके विशिष्ट विषयत्वमेवावच्छेदकं निर्विशेषणस्य तस्या- नुपस्थितरुपस्थितौ वा न समानवित्तिवेद्यत्वं तथाच व्यक्तिभानार्थ- मेव भक्रिरित्युभयथापि व्यकावुक्ररूपं शक्यत्वमित्यर्थः । ननु विभि- हमेव गोत्वं ज्ञानविषयत्वेनोपस्थितं तत्रावच्छेदकत्वं विशेषणीभूतां चये तन्मात्रीपस्थित्यर्थ लक्षणैव स्थादत आह, 'अस्तु वेति, ज्ञानशक्तिपक्ष- माश्रित्याह, 'गोत्वज्ञान इति, मतभेदेनोभयोपन्यासः, उभयमते व्यक्तरव- छेदकत्वमित्याह, 'तथाचेति, 'नाग्रहीतेति । ननु यत्र प्रथमोपस्थितत्वं सत्र तनपायावतारो न चात्र तथेति चेत्, न, तइग्रहं विना यत्र विशे- ध्यस्य यही न सम्भवति तत्रैव तबगायप्रवृत्तेः, यत्र व्याया व्यावसा जातिस्त- ·शब्दाख्यतु यखण्डे जाविशक्तिवादः । ५७३ थमं स्वीकुरु वा व्यक्तवाच्यत्वं । अपि च यधर्मवत्तया जात एव यत्र यस्य ज्ञानं स तवावच्छेदकः व्यक्तिज्ञा- नत्वेन ज्ञात एव तत्र ज्ञाने शक्तिधौरिति व्यक्तिरपि शक्या । नन्वाद्यवुत्पत्तौ मिति-माविषयत्वेन ज्ञात एव ज्ञाने प्रवर्तकत्वं ज्ञातं न च तयोर्ज्ञानं प्रवर्तकमतो व्यभिचारः, अन्यथा प्रवर्तकत्वेन मिति-माज्ञान- मपि प्रयोज्यस्यानुमाय बालस्तत्रापि शक्तिं गृह्णीयात, एवं तवापि कार्यान्वितज्ञान एव शक्तिः स्यात् तत्त्वेन ज्ञात एव ज्ञाने शनिग्रहादिति चेत्, मिति-माता- नत्वं कार्यान्वितज्ञानत्वञ्च विनापि प्रवर्तकज्ञाने घट- ज्ञानत्वादिकं ज्ञातुं शक्य मिति तयो वच्छेदकत्वं किन्तु घटज्ञानत्वादिकमेव लाघवात् तयोरपि तत- व्यक्रिमपहाय विशेथ्यौभूतजातेरेव लाघवादित्यखरमादाह, 'अपि चेति । ननु स्वज्ञानस्य प्रवृत्तिं प्रति कारणत्वग्रह मिति-मादविष- थात्वेन ग्राह्या तत्र प्रथमं व्यक्ति ज्ञानमावश्यकमित्यप्याङः। ननु जाति- व्यत्योरवच्छेदकत्वप्रतीतावपि व्यत्यंशे तट्टानं भ्रमः लाघवेन जातेरेवावच्छेद- कत्वादित्यत आह, 'अपि चेति, तथाच विषयाबाधात् तत्प्रमैवेति भावः । 'मिति-माटज्ञानत्वमिति, तथाच नियतोपस्थित्यभावादेव कारणघटितोता- दोषाभावात् न व्यभिचार इति भावः । 'तयोरपौति, मिति-माटज्ञानलाभ- इति तु पररौत्योक्तं । ननु 'यद्धर्मवत्तयेत्यत्र लघुत्वं धर्मविशेषणमतो न व्यक्तर वच्छेदकत्वं तस्या नानात्वेन गुरुत्वात् । न च तत्प्रवेशे गौरवे; एवं हि ·सावचिन्तामणी एव प्राप्तव। किष पदं व्यक्तिमानार्थ शक्यमाने विषयतया व्यक्तरवच्छेदकत्वमा कल्पयति साघवात् जातिविषयत्ववद्यक्तिविषयत्वस्य ज्ञानवित्तिवेद्यत्वेना- वश्यं शीघ्रोपस्थितत्वात्, न तु जातिशक्तिस्तदोघे कारणान्तरं वा तदवच्छेदकं गौरवाछक्तिग्रहकाये कल्पनीयोपस्थितिकत्वाच । यतया ज्ञात एव जाने प्रवृत्तिइतनाग्रहः स्वज्ञानयहस्य । तदि- एवकारस्याप्यप्रवेशे मिति-माट ज्ञानत्वादावतिप्रसङ्गात् । किश्चैवं धूमवा- दिकमवच्छेदकं न स्यात् इदत्वादिनोपस्थिते व्याप्तिग्रहसम्भवात् । यदि वा नियतोपस्थितत्वेऽप्यनुगतत्वात् लघुत्वाञ्च तस्यैवावच्छेदकत्वं तदा नियतोप- स्थितिकत्वेऽपि तत एव जातिरेव तथा, अपि च शक्तियाविषयोभूते शाब्दज्ञाने उभयविषयवनियमेऽपि व्यक्ति ज्ञामत्वं विनापि जातिज्ञानत्वं धनु- मानेन शक्यग्रहमिति कार्यत्वादिवत् न व्यक्तिः शक्या । न च व्यवहारानु- मिते तदज्ञाने शक्तिग्रहश्यवहारच व्यक्तिविषय इति तविषयत्वेनावश्यं तदु- पस्थितिरिति वाच्यं । लिङ्गाभासादिगा जातिविषयत्वमात्रेणामुमिते तत्र शक्लिग्रहे बाधकाभावात् मानान्तरेणापि तत्सम्भवाच्च उत्सर्गतोभान कार्य- त्वविषयत्वेनापौत्यरचेराह, 'किचेति, तथाचोभयविषयशाब्दज्ञानत्वावधि पदस्य करणतया तदवच्छेदकत्वेनोभयत्रैव शक्तिरिति भावः । न चान्वय. विषयताया नियमेऽपि तविषयत्वं यथा नावच्छेतकं तथा व्यक्तिविषयत्वम- पोति वाच्यं। तस्यावश्यकाकासादिलभ्यत्वात् व्यक्तश्चानन्यलभ्यत्वात् तल्लामा- धमनावश्यककारणान्तरकल्पने गौरवमित्यनुपदमेव स्फुटं। 'ज्ञानवित्तौति, यद्यपि प्रत्यक्ष तथात्वेऽपि अनुमाने तथात्वानियमः तथाप्युत्मर्गतस्तथास्वं योध्यं । 'कारणान्तरं' नावाश्रयत्वादि, 'शक्तिग्रहेति, यद्यप्युत्तरकाणं तद्- ·शब्दायतुरीयखण्डे जातिशक्तिवादः । પs अन्ये तु प्रथमं व्यवहारानुमितव्यक्रिज्ञाने शब्दानु- विधानात् पदं शक्तमित्यवधारयति न तु जातिज्ञाने, षयतानियतवादित्यरुचेराह, “किश्चेति, 'अन्ये वित्यस्खरसोद्भावनं, तदौजन्तु व्यकिज्ञाने कारणत्वग्रह उपजीयो न तु व्यक्तिज्ञानवेन, ग्रहे न दोषः तथापि गौरवमेव मूलं । नन्वयुत्पन्नस्य शाब्दानुभवाभावा- छक्तिबोधोऽवश्यं हेतुः । न च पदार्थस्मरण एव तदुपक्षयः, तथापि प्रयोजकत्वसम्भवात् एवञ्च जातिशक्तिधौरवश्यं प्रयोजिकेति तत एव व्यक्ति- धौः। किञ्च जातिरिव व्यक्तिरपि शक्यज्ञानमवच्छिनत्तु तथापि न व्यक्ति- र्वाच्या शक्तिज्ञानं यविषयत्वेनाङ्गं तदेव शक्यं जातिश्च तथेति लाघवात् सैव शक्या । अतएवान्वयो न शक्यः व्यक्तिविषयत्वेन च तस्य ज्ञानं सामग्रौबलात् सम्पातायातं न तु तथात्वेन तदङ्गं गौरवात् व्यक्तिधीच तुल्यवित्तिवेद्यत्वादिति चेत्, न, शक्तिबोधस्य प्रयोजकत्वेऽपि व्यक्तिशाब्दबोधहेतुत्वकल्पनायां गौरवतादवख्यात् जातिशाब्दानुभवे पदं व्यक्तिशाब्दानुभवे च जातिशक्ति- बोधो हेतुरिति सामग्रौद्यकल्पने गौरवाञ्च, तथाचानन्यलभ्यत्वाति- रपि शक्या, एवञ्च लाघवाहातरवच्छेदकत्वकल्पने विशिवशक्तिज्ञानमय गौरवच प्रामाणिकं । न च तुल्यवित्तिवेद्यत्वाशक्तिरपि शक्या, एवष नाघ- वायतरवच्छेदकत्वकल्पने विशिवशक्ति ज्ञानम गौरवच प्रामाणिकं । नच तुल्यवित्तिवेद्यत्वाशक्तिलामा, शक्तिं विना ज्ञापकल्लाभावे तद्यावासिद्ध जातिशक्तिग्रह तथावस्थापास्तत्वात् । किञ्चैवं नहि तदपि तुल्यवित्तिवेद्यं, बालोचने तदभानेऽपि तदानात् शाब्देवयावस्य निर्वोनत्वात् । न च गोपदं खभावादेव गोत्वविशिरज्ञापकं वत्र च जाति- शक्ततया शातत्वमेव प्रयोजक लाघवादिति वाच्यं । वैशिध्यशक्ततया ज्ञात. त्वस्यैव तथात्वापत्तेः तस्यापि समवायरूपस्यैकत्यप्रसाधनाइविशिलामा एवं सति तमादिति तुल्यं खभावादिभियोधकावमित्वपि तुल्यमिति दिक। - वैशिध्यलाभो न स्यात्, ·सावचिन्तामणौ व्यवहाराजनकत्वेन तदा तस्यानुपस्थितेः, पश्चायत- ात्त्यर्थ अनुगमार्थञ्च जातिरपि तद्दिषय इति मानान्तरेण ज्ञात्वा जातिज्ञानेऽपि तत्पदस्य कारणतां प्रत्येति, तथाच व्यक्तिशक्तिज्ञानमपि कारणं न तु जा- तिशक्तिज्ञानेनान्यथासिद्धिः व्यक्तिज्ञानकारणतां उप- जौव्य जातिज्ञाने कारणताग्रह इत्युपजीव्यविरोधात् । रतेन जातिरेव शक्या लाघवात् शक्तिग्रहजन्यसंस्का- रस्य व्यक्तिविषयत्वनियमेन पदात् जातिस्मरणमुत्पा- द्यमानमवश्यं व्यक्तिविषयं, संस्कारस्यानियतोदोकध- त्वेऽपि जात्यंशोदोधकादेव व्यक्त्यशोदोधनियमकल्प- ना, यथा पदेनोबुद्धसंस्कारादेव नियता शक्तिस्मृतिः तथाच जातिज्ञानस्य कारणत्वग्रहेऽपि नोपजीव्यविरोधः तेन रूपेणापि व्यकिधी हेतुत्वस्य वक्ष्यमाणत्वादिति। वयन्तु न जातिरेव पदार्थः जातिविशिष्ट व्यक्त्यनुभवानुपपत्तेः(१) । न च समानवित्तिवेद्यतया व्यक्तिलाभः, वैशिष्येन मह तथालाभावात् अन्यथा निर्विकल्पको- (१) जातिविशिव्यक्तिलाभानुपपत्तेरिति ख। 'धन्ये विति, 'उपजीव्यविरोधादित्यन्तमेतन्मतं । अत्रायमखरसा, न ह्यनेनैव न्यायेन अतिशक्तिकल्पना येनोपजीव्यतानियमः, किन्तु लाघवा- दिमा प्रकारान्तरेणापि, तथाचान्यलभ्यत्वे प्रथमलामा व्यक्तिशक्तिधौस्त्याज्या अनन्यलभ्यस्ने किमनया कुच्येतीति प्रकाशः ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्हे शक्तिवादः । ५२६ वाक्याशेषरूपवेदविरोधिनी म्लेच्छप्रसिद्धिः स्मृतिरिक वेदविरुवा हेयेति निरस्तायां म्लेच्छप्रसिद्धौ निष्पति- पक्षार्यव्यवहाराच्छतिग्रहः। ननु वाक्यथेषात् शूक- इति, वृक्ष इति शेषः, 'वेतमः' वेतमपदवाच्यः, 'वाक्यशेषेति यवमय- वर्भवतीत्यादिवाक्य शेषेत्यर्थः, 'वेदविरोधिनौति वेदबोधितार्थ- विरुद्धार्थमाधिकेत्यर्थः । यद्यपि वेदस्य दौर्घशूकादिशक्रिग्रहप्रयो- जकत्वमाचं न तु कट्टादिशक्तिविरहबोधकत्वं नानार्थत्वेनाप्युपपत्ते- रिति नेच्छासिद्धेः कुतो वेदविरोधित्वं, तथापि उफक्रमेण नामा- चत्वाभावनिश्चये मति तत्महकारेण दीर्घकादौ शक्तभावसाधकतया क्षेच्छामिद्धेर्वेदविरोधित्वमिति भावः । 'स्मृतिरिवेति वेदविरुद्धा स्मतिरिवेति योजना, 'हेया' वस्लमाधिका, 'निरस्तायां खेच्छ- प्रमिकाविति खेच्छामिद्धिविषये कादौ शत्यभावज्ञाने सतीत्यर्थः, 'मनिग्रहः' दीर्घशूकादावेव यवादिपदानां शनिग्रहः, इति मौमांसकमिद्धान्त इति शेषः । यथाश्रुते पूर्वपक्ष इत्यस्यानवया- पत्तेः । न च खेच्छामिद्धिनिरामे वाक्यशेषादेवाटहौताप्रामाण्यक- शक्रियासम्भवात् किमार्यव्यवहारेणेति वाच्यं । उपायान्तरस्थ नापि घरोः वञ्जलवल्कलैरिव जम्बवल्कलैरपि कटस्य सम्भवादित्यपि द्रष्टव्यं । 'वेदविरद्धेति, यद्यपि वेदस्य दीर्घशूकादिशक्तिग्रहप्रयोजकत्वमात्रं न तु काग्वादिशक्तिविरहबोधकत्वं तथाच नानार्थत्वेऽप्युपपत्तेर्न वेदविरोधः, तथाप्यन्यायश्चानेकार्थत्वमिति निश्चये वेदस्य बलवत्त्वात् तत्सहकृतार्थ- व्यवहारस्यैव शक्तियाहकत्वमिति विनिगमकमुक्तमिति तात्पर्य । 'नषिति, । 67 ·तत्त्वचिन्तामणी रादिषु तात्पर्यनिश्चयो न शक्तिनिर्णायकः काकादि- सहशतया शूकरादौ प्रयोगस्य गौण्यादिनापि सम्भवा- दिति चेत, न, शूकरादौ तात्पर्यवच्छतेरपि निश्च- यात् । तथा हि यद्यप्यनादिप्रयोगयोगिता न शक्ति- नियता वैदिकगौण्यादिना व्यभिचारात् तथापि शक्तिरनादिप्रयोगनियता अतो वराहशब्दस्यानादि- . उपायान्तरादूषकत्वादिति हृदयं। 'तात्पर्यनिश्चय इति “वाराही चोपानदित्यादौ वराहपदादेः शूकरादौ तात्पर्यनिश्चय इत्यर्थः, तथाच वाक्यशेषे यवा इत्यादेर्यवादिपदतात्पर्यविषय इत्यर्थ इति भावः । ननु वृत्तिं विना तात्पर्यज्ञानमात्रात् कथमन्वयबोध- इत्यत आह, 'काकादौति, 'शूकरादौ प्रयोगस्येति, “वाराही चोपानदित्यादौ शूकरादेरन्वयबोधस्येत्यर्थः । तात्पर्य्यग्राहकत्वमेवा- भ्युपेत्य समाधत्ते, 'शूकरादाविति, 'तात्पर्य्यवदिति “वाराही चोपानदित्यादौ वराहपदादेस्तात्पर्य्यवदित्यर्थः, 'अनादिप्रयोगयो- गितेति, तात्पर्यविषयतासम्बन्धेन जन्यज्ञानाजन्यतत्पदयोगितेत्यर्थः, 'न शक्तिनियता' न तत्पदशक्निनियता, 'शकिः' तत्पदशक्तिः, 'अनादिप्रयोगनियता' उक्तसम्बन्धेन जन्यज्ञानाजन्यतत्पदव्याप्या, क्षेत्रादौ च चैत्रादिपदस्य न शक्रिः किन्तु अाधुनिकशङ्केत इति चैत्रादिपदस्य भगवदनुचरितत्वेऽपि न तिरिति भावः । 'वराह- वाच्यतादिप्रतिपादकास्पदादिशब्दाभावादिति भावः। 'शक्तिरिति बाधु- निकचैत्रादिपदविभिन्नशक्तिरित्यर्थः। 'वराहशब्दादिति, न च शक्तियह ·शब्दाख्यतुरीयखण्हे शक्तिवादः । प्रयोगयोगिता शक्तिश्च काके कल्प्येति गौरवं शूक- रत्वेनादिवेदसम्बन्धात् प्रयोगोऽनादिसिद्ध एव शक्ति- माचं कल्प्यत इति लाघवमित्यनादितात्पर्यात् शूकरे शक्तिरेव । अथ काकवत् शूकरोऽप्यसदृश एव सुस- दृशस्य गवयादेः सत्वात् कथञ्चित् सादृश्यं काक- स्याप्यस्तौति चेत्, न, काक-शूकरयोर्वराहशब्दाद्- बुद्धिस्थत्वेऽनयोः को वाच्य इति जिज्ञासानुरोधात शब्दस्येति अनादिवराहपदयोगितेत्यर्थः, 'अनादिवेदसम्बन्धादिति "वाराही चोपानदित्यनादिवेदमत्त्वादित्यर्थः, 'प्रयोगोऽनादिमिद्ध- एवेति तात्पर्य्यविषयत्वसम्बन्धेनानादित्वेन मिद्धो वराहपदप्रयोगो- ऽस्त्येवेत्यर्थः, 'अनादितात्पर्यादिति अनादिवराहपदपर्यादित्यर्थः, 'शकिरेव' वराहपदस्य शकिरेव। ननु “वाराही चोपानदित्यत्र वैदिकवराहपदस्य शूकरवत् काकेऽपि तात्पर्य शूकरवत् काकस्यापि यथाकथञ्चिहोमदृशतया “वराहं गावोऽनुधावन्तौतिवाक्यशेषेण गोसदृशत्वरूपेण तत्रापि वराहपदतात्पर्य्यबोधनादित्याशयेन शकते, 'प्रथेति, 'असदृशएव' असुसदृश एव, ‘वराहशब्दादिति “वाराही चोपानदित्यत्र वराहशब्दादित्यर्थः, 'बुद्धिस्थत्वे' स्मतिविषयत्वे, 'को वाच्य इति वस्तुगत्या को वाच्य इत्यर्थः, इदश्च वाक्य शेषस्य शकि- पाहकत्वपचे, तात्पर्य्यग्राहकावपचे तु कस्तात्पर्यविषय इति जिज्ञासा बोध्या, 'जिज्ञासानुरोधादिति जिज्ञासात्मकवाक्यशेषजन्यशाब्दबोध- पूर्व कथं ततस्तयोगपस्थितिरिति वाच्यं । प्रथममुभयत्रैव शक्तियहाभ्युपग- ·तत्त्वचिन्तामो तयोरन्यान्यापेक्षया गोसादृश्यमुद्भूतं जिज्ञासमानस्य स्मृतिविषय इति तन्निरासादन्यथा तात्पर्यग्राहक- वाक्यशेषस्यापि निष्पयोजनत्वं स्यात् कथञ्चित् साह- स्यस्य सर्वच सत्त्वेन तात्पर्य्यानध्यवसायादिति । इत- रान्विते शक्तिरित्यपि गुडजितिका, वस्तुतोऽन्वयेऽपि न प्रयोजकाकासानुरोधादित्यर्थः । अन्यथा यथाकथञ्चित् मादृश्यस्य वाक्यशेषार्थत्वे तादृशाकाङ्क्षाया अनिवृत्तेरिति भावः । 'तयोरन्यो- न्यापेक्षयेति गो-काकयोरन्योन्यमादृश्यापेक्षया उद्भूतं प्रकृष्टं यगो- मादृश्यं तदेवेत्यर्थः, ‘स्मतिविषय इति “वराहं गावोऽनुधावन्तौ- त्यत्रानुधावनपदजन्यस्मतिविषय इत्यर्थः, 'तन्निरामादिति काके वाक्य शेषाच्छाल्यादिग्रहनिरामादित्यर्थः, तथाच प्रकृष्टमादृश्यमेवाचा- नुधावनपदार्थ इति भावः । 'तात्पर्य्यग्राहकेति तात्पर्यादिग्राहकत्यर्थः, त्रादिपदात् खमते शनिग्रहः, 'तात्पर्य्यानध्यवमायादिति ततोऽपि विशिष्य तात्पर्य्याद्यनिश्चयादित्यर्थः। कार्यवांशमपहाय लाघवाद- वितमान्दजामत्वावच्छिन्न एव पदानां शकिरन्वितत्वं वैशिघ्यावगा- हित्वमिति पूर्वमुकमिदानौमन्वितयांशस्य न प्रवेशो गौरवादया- वर्तकत्वाच्चेत्याह, 'दूतरान्वितेति, 'दूतरेति स्वरूपकथनं, अन्वित- शाब्दज्ञानत्वं शक्यतावच्छेदकमित्यपौत्यर्थः, शक्यता कार्यता एंव- मात्, ततश्चोतन्यायेनैकार्थत्वनिश्चये कोऽनयोर्वाच्य इत्यत्र विनिगमकानु- सरणमिति भावः। यत्र च विनिगमकाभावस्तव नानार्थत्वमिति ध्येयं । 'अन्यथा' 'उद्धृतत्वस्यापुरस्कार इत्यर्थः । नन्वन्यलभ्यत्वे गौरवमप्रयोजक तथाच ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । शक्तिः। ननु व्यवहारेणानुमिते इतरान्वितज्ञाने पद- शक्यत्वग्रहात् (१) तचैव शक्तिं गृह्णाति उपस्थितत्वात् । न चाग्रे तत्त्यागो हेत्वभावात्, न तु पदार्थज्ञानमाचे, व्यवहारात् तस्यानुपस्थितेः, उपायान्तरात्तदुपस्थित्य- न्तरकल्पने मानाभावात् , अत इतरान्वितस्वार्थज्ञान- शक्तत्वेन ज्ञातपदं स्वार्थान्वयानुभावकार) इत्यन्विता- भिधानमिति चेत्, न, इतरान्वितपदार्थज्ञानोपस्थितौ पदार्थज्ञानं विशेष्यमिति तदुपस्थितौ तस्यापि विषय- त्वात् विशिष्टज्ञानस्य विशेष्यविषयत्वनियमादिति मग्रेऽपि सर्वत्र । 'वस्तुत इति, 'न शतिः' न शक्यतावच्छेदकता, गौरवादव्यावर्तकत्वाच्चेति भावः । 'शक्यत्वं' कार्यत्वं, 'तत्रैव' अन्वित- शाब्दज्ञानत्व एव, 'शक्ति' शक्यतावच्छेदकतां, ‘पदार्थज्ञानमात्र- इति शाब्दज्ञानत्व इत्यर्थः, एवमयेऽपि सर्वत्र पदार्थज्ञानपदं भाब्द- ज्ञानपरं, 'श्रत इति, अन्वयानुभावकत्वेन ज्ञानस्य शाब्दबोधे हेतु- तया अनुभाविकाया अपि प्रज्ञानं शाब्दधौ हेतुरिति मतेनेदं । 'व्यवहारात्तस्यानुपस्थितिरित्युनं दूषयति, इतरेति, ‘पदार्थज्ञानो- पस्थितौ' शाब्दज्ञानत्वावच्छिन्नोपस्थिती, ‘पदार्थज्ञान' शाब्दज्ञानत्वं, 'विशेष्यं विशेष्यतावच्छेदकं, 'तस्णपि' शाब्दज्ञानत्वस्यापि, 'विशि- ज्ञानस्येति तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकज्ञानस्य तद्धर्मविषयत्वनियमा- (१) पदकारणत्वग्रहादिति क०, ख, ग । (१) खार्थस्मरणहारानुभावकमिति क ।

·५५० तत्त्वचिन्तामणौ तत्रैव शक्तिं कल्पयति लाघवात्, न त्वन्धयांशेऽपि गौरवात्। अस्तु वा प्रथममितरान्वितज्ञाने शक्ति- ग्रहेऽग्रे तत्त्यागः अन्यलभ्यत्वप्रतिसन्धानात् अनन्य- लभ्यस्यैव शब्दार्थत्वात्, प्रथमगृहौतमात्रञ्च न बल- मित्युक्तमेव, तस्मात् सर्वैः प्रथमव्यवहारादुपस्थिते कार्यान्वितज्ञानेऽन्वितज्ञाने वा पदकारणत्वग्रहात्तत्र शक्तिग्रहोऽग्रेऽपि गौरवान्यलभ्यत्वप्रतिसन्धानेऽपि न तत्त्यागः पूर्वकल्पनाया विपरीतत्वादिति स्वशिष्य- व्यामोहनं। अथ कार्यत्वस्येतरपदलभ्यत्वेन तथा न दित्यर्थः, 'शक्ति' शक्यतावच्छेदकता, 'इतरान्वितज्ञाने' दूतरशाब्द- ज्ञानवे, ‘प्रक्रिग्रहे' शक्यतावच्छेदकताग्रहेऽपि, 'प्रथमेति सर्वैः प्रथमहोतमात्रञ्चेत्यर्थः, 'न बलमिति न 'बोधितत्वव्याप्यमित्यर्थः, 'उक्रमेवेति, आत्मनि शरीरभेदप्रत्ययादिविषये व्यभिचारादिति भावः । 'तस्मादिति 'दति वशिष्यव्यामोहनमित्यग्रेतनेनान्वयः, 'तत्र शक्तियह इति कार्यत्वान्वितज्ञानवादौ शक्यतावच्छेदकताग्रह- इत्यर्थः। 'अथेति, घटमानयेत्यादिवाक्य इति शेषः, 'इतरपद- लभ्यत्वेनेति लिङादिपदेन ज्ञानसम्भवेनेत्यर्थः, 'तथेति पदमामान्य- शक्यतावच्छेदकाप्रवेश इत्यर्थः, ‘एवं' इतरपदलभ्यत्वं, 'अन्वये' कर्म- तदानीमन्यलभ्यत्वप्रतिसन्धानाभावाच्छक्तिग्रहः स्यादित्यरचेराइ, 'बस्तु वेति।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । ५३५ त्वेवमन्वये तस्येतरपदाशक्यत्वाच्छक्यत्वे वा अविवादा: दिति चेत्, न, घटशक्तत्वेन ज्ञातं पदं स्वार्थस्मरण- हारा आकाङ्गादिसहकारिवशात् समभिव्याहृतपदा- र्थेन सह स्वार्थस्यान्वयमनुभावयति स्वभावादित्य- न्यथैवान्वयज्ञानलाभात् किं शक्त्या। अन्वयमावश- तावप्यन्वयविशेषज्ञानार्थमाकाङ्गादेवश्यमपेक्षणात्, क्रिया-कारकपदयोः प्रत्येकमितरान्वितस्वार्थबोधकत्व वादिनिष्ठघटाद्यन्वये, 'तरपदाशक्यत्वादिति शाब्दज्ञानविषयतया प्रमादिपदशक्यतानवच्छेदकत्वादित्यर्थः, 'शक्यत्वे वा' प्रमादिपद- शक्यतावच्छेदकत्वे वा, 'अविवादादिति, विनिगमनाविरहेण घट- पदादीनामपि तदन्तर्भावेण शक्रिसिद्ध्या पदमात्रस्यैवान्वितज्ञाने क्रिसिद्धेरिति भावः । 'आकाशादौति श्रादिपदाद्योग्यता-तात्पर्य- परिग्रहः, 'स्वभावादिति तथैवाकाङ्क्षादेः कार्य-कारणभावादि- त्यर्थः । नन्वेवमाकाहादेः महकारित्वकल्पनायामेव गौरवमित्यत- आह, 'अन्वयमात्रेति अन्वयसामान्येत्यर्थः, अन्वितज्ञानवमितर- विशेषणकखार्थविशेष्यकबोधत्वं तदेव निखिलपदकार्यतावच्छेद- कमित्यभिमानेन दूषणमाह, 'क्रिया-कारकपदयोरिति, घटमान- येत्यादौ कर्मतासंसर्गण घटानयनयोरन्वयबोध इति प्राचां मते- नन्धाकाङ्गादिसहकारित्वकल्पनायामेव गौरवमत आइ, 'अन्वयमात्रेति, अन्वयसामान्येत्यर्थः । 'क्रियेति, यद्यप्येक एवान्वय उभयप्रतियोगिक इति न वाक्यार्थडयधीप्रसङ्गस्तथापि घटान्वितानयनस्यानयनान्वितघटस्य व विशे- ·सत्त्वचिन्तामणौ वाक्यार्थहयधीप्रसङ्गात् । न चैकमेवान्विताभिधायक- मितरत्तु प्रतियोगिस्मारकमिति वाच्यं। अविशे- षादशक्यान्वयानुभवेऽतिप्रसङ्गात् । अन्वयेऽपि शक्ति- रिति चेत्, न, अशक्यमपि हि शक्यान्वयं बोधयति नेदम् । नव्यमते तु कारकविभक्रि-नामपदयोरिति बोध्यं । 'इत- रान्वितेति इतरविशेष्यक-खार्थविशेष्यकबोधत्वस्य कार्य्यतावच्छेदकत्व- इत्यर्थः, 'वाक्यार्थद्वयेति घटवदानयनमानयनवान् घट इत्युभय- विशेष्यकबोधापत्तेरित्यर्थः । नव्यमते तु घटवत्कर्मत्वं कर्मत्ववान् घट- इत्युभयविशेष्यकबोधापत्तेरिति द्रष्टव्यं । 'अन्विताभिधायकं' इतर- विशेषणकखार्थविशेष्यकबोधजनकत्वं, 'अन्वयप्रतियोगीति अन्वयप्र- तियोगिखार्थस्मारकमा न वितरविशेषणकखार्थविशेष्यकानुभव- जनकमित्यर्थः । 'अविशेषादिति मामय्या अविशेषादित्यर्थः । इदमा- पाततः आकाङ्क्षादिविरहेणैव सामग्रौविरहात् । वस्तुतस्तु गौरव- मेव बाधकं मारं। 'अशक्यान्वयानुभव इति शाब्दज्ञानविषयतया शक्यतानवच्छेदकस्यापि तदनुभव इत्यर्थः, शक्यता जन्यता, एवमये- ऽपि, 'अतिप्रसङ्गादिति घटमानयेत्यादौ पटादिसंसर्गस्यापि भान- प्रमादित्यर्थः, 'मतिः' शक्यतावच्छेदकता, 'अशक्यमपि' शक्यताम- वकेदकमपि, 'अक्यान्वयमिति मत्या स्वस्मारितस्यान्वयमित्यर्थः, अप- घण-विशेष्यभावभेदेन भिन्नत्वात् तथास्वं बोध्यं । अन्षयप्रकारधीप्रसार- इत्यत्र तात्पर्यमित्यन्ये। 'मशक्येति प्रकृतपदप्रयोज्यनियतस्मत्यविषयानुभव- इत्यर्थः । तेन तन्मते व्यक्तरशक्यतया न दोष इति ध्येयं । इति प्रकाशः ।

·शब्दाख्यतुरौयखरहे शक्तिवादः । ५३७ नान्यत् शक्यान्वयत्वस्य स्वरूपतोनियामकत्वात्, अन्यथा तवाप्यप्रतीकारात् । नन्वेवं पदानामन्वित- मानजनकत्वात् तच शक्तिरस्येव अशक्तस्याजनकत्वात् बंशे गतिधमादेव बोधो गौण-साक्षणिकयोस्तु नानुभावकत्वमिति भावः । 'क्यान्चयवस्थेति गाया पदस्मारिततत्तदन्षियविषयक- बोधत्वस्येत्यर्थः, 'नियामकलादिति पाकाहादिधौजनकतावच्छेद- कवादित्यर्थः, 'अन्यथेति श्राकाक्षादेरनियामकल इत्यर्थः, 'तवापि' अन्वयमामान्यस्य शक्यतावच्छेदकत्ववादिनस्तवापि, 'प्रतीकारादिति अन्षयान्तरभामप्रमङ्गस्याप्रतीकारादित्यर्थः, अन्वयविशेषस्य भवन्मते- ऽपि शक्यतावच्छेदकत्वादिति भावः । पदानामन्वितज्ञानत्वावच्छिन प्रति जनकतात्मिक शक्ति निरस्य पदार्थ स्मारकशक्तिवदन्वयेऽपि एदानां नित्यसम्बन्धविशेषरूपा निरस्तौति ये वदन्ति तन्मतमुप- न्यस्यति, 'नन्विति, 'तत्र' अन्वये, “निरस्त्येवेति नित्यसम्बन्धरूपा पकिरस्येवेत्यर्थः, 'अशकस्येति तत्राशकस्य पदस्य लक्षणा-शक्तिनमा- जन्यतच्छाब्दबोधाजनकत्वादित्यर्थः, एतन्मते जातिप्रकारेण व्यक्का- वेव किः कार्य्यत्वादिवच्छारपि किञ्चिदवच्छिन्नवनियमेन केवल- जातौ सत्यभावात् परन्तु जातिनिष्ठत्वेन ज्ञाता व्यक्ति स्मारयति 'नियामकत्वादिति, यद्यपि शक्यान्वयत्वं न कारणं न वा कारणतावच्छेदक अन्वयवोधे तस्याकारणत्वात् अनवच्छेदकत्वाच्च, तथाप्यन्धयांश विषयक- ज्ञानत्वमपि न कार्यतावच्छेदकं गौरवात् अन्वये चाकाङ्गादिसामग्रौसत्त्वा. दन्यत्र सदभावानातिप्रसङ्ग इत्यत्र तात्पर्य, 'अशक्तस्येति, अपमं चैतम्मते जनकत्वेन न बभिचारः। सभ्युपगमेऽपि शक्तिलचालोबार', 'ववा- 68 ·५१८ तत्त्वचिन्तामणौ तवापि पदादन्वयबोध इतीश्वरेच्छासत्वादिति सत्यं, किन्तु अन्वयबोधे स्वरूपसती सा व्याप्रियते, न तु जाता घटज्ञानशक्तत्वेन ज्ञानादेव घटान्वयबोधो- पपत्तेः, यथा तव जातिशक्तपदस्य आत्मव्यक्तिज्ञाने, दृष्टञ्च जातकरणे सामान्यसम्बन्धितया ज्ञातस्यापि मतु व्यक्तिनिष्ठत्वेन ज्ञातेति न तत्र व्यभिचारः। 'अन्वयवोधः' अन्वयस्य बोधः, 'ईश्वरेच्छति ईश्वरेच्छायाः शकेरन्वयेऽपि सत्त्वा- दित्यर्थः, परन्तु मा अस्मन्मते नित्यमम्बन्धरूपोऽतिरिक्तपदार्थ इत्येव विशेष इति भावः। दृष्टापत्त्या परिहरति, 'सत्यमिति, 'अन्वय- बोधे अन्वयस्य बोधे, 'खरूपमती' अन्वयप्रकारेण जाता, 'मा' शक्रिः, 'याप्रियते' उपयुज्यते, 'घटज्ञानायकत्वेनेति घटज्ञानजनकत्व- प्रकारकेच्छाविषयत्वेनेत्यर्थः, शकिप्रकारकं ज्ञानं हेतुरिति प्राचीन- मतेनेदं, एवमग्रेऽपि, नव्यमते तु खज्ञानजनकत्वप्रकारकेच्छात्मक- शक्तिसम्बन्धेन घटप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वं बोध्यं, लाघवाच्छक्ति- सम्बन्धेन घटवत्ताज्ञानस्यैव हेतुत्वात् । 'जानियतपदस्थति जाति- शकत्वेन ज्ञातस्थ पदस्थेत्यर्थः, 'यात्मव्यक्ति ज्ञान इति खाश्रयव्यक्ति- जान इत्यर्थः, जनकत्वमिति शेषः, स्वपदं जातिपरं । ननु व्यक्ति सम्बन्धितया ज्ञातस्य संमर्गबुद्धिजनकत्वं क्वाप्यदृष्टचरमित्यत शाह, 'दृष्टश्चेति, 'ज्ञातकरणे ज्ञायमानकरणस्थले, 'सामान्यमम्बन्धितयेति . पोति, विषयाबाधादिति भावः । 'किन्विति, तथाच यदिषयतया ज्ञाता शतिरनुभावयति स एवं शक्य इत्युच्यत इति नान्वयः शक्य इत्यर्थः ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्ड़े शक्तिवादः । ५३ विशेषबुड्युपायत्वं यथा वह्निसामान्यव्याप्ततया गृही- तधूमस्य वह्निविशेषबुद्धिजनकत्वं । अथ घटज्ञानत्वं इतरान्वितघटज्ञानेऽप्यस्तौति तेन रूपेणान्वितघट- ज्ञानेऽपि ज्ञाता शक्तियाप्रियत इति चेत्, सत्यं, किन्तु घटज्ञानत्वं शक्यतावच्छेदकं न त्वन्वितघटज्ञानत्वं गौरवात् अन्यलभ्यत्वाच । एवञ्च जातिवाचकपदस्य व्यक्ताविव एकैव शक्तिरन्वयांचे स्वरूपसती पदार्थाशे व्यक्किमम्बन्धितयेत्यर्थः, 'विशेषबुद्धौति संसर्गबुद्धीत्यर्थः, 'वकि- विशेषबुद्धिजनकत्वमिति वजिसंसर्गबुद्धिजनकत्वमित्यर्थः । 'अथेति, घटज्ञानत्वरूपेण शकिज्ञानस्य हेतुत्व इति शेषः, 'तेन रूपेण' घटज्ञानत्वेन, 'अन्वितघटज्ञानेऽपौति अन्वितघटज्ञानप्रकारेणापौ- त्यर्थः, 'व्याप्रियते' व्याप्रियेत, हेतुः स्थादिति यावत्। 'शक्यताव- च्छेदकमिति भतिज्ञानविशेषणतावच्छेदकोभूय कारणतावच्छेदक- मित्यर्थः, 'अन्यलभ्यत्वादिति, तेन रूपेण शक्तिज्ञानं विनापि नि- रक्तप्रणाया तल्लाभसम्भवादिति भावः। 'अन्वयांचे स्वरूपमतीति अन्वयप्रकारेणाज्ञातेत्यर्थः, ‘पदार्थीशे ज्ञातेति पदार्थप्रकारेण ज्ञाते- प्रतिबन्ध्यभिप्रायेण दृष्टान्तमाह, 'यथेति, 'वहिविशेषेति पर्वतीयत्वादि. विशियेत्यर्थः । तत्तत्पदार्थसामान्यशक्तस्याप्यन्वितपदार्थबोधकत्वं तत्र पक्षधर्माताबलात् पर्वतादिसम्बन्धमानं अतएव योग्यतादिबलात् पदार्था- न्वयभानमिति भावः। 'न विति, अन्वयांशे शक्तत्वज्ञानस्य गौरवेशाप्रयो- जकत्वान्न तत्र शक्तिरिति भावः । 'व्यक्ताविति, त्वन्मत इति शेषः। वैषम्य ·सावचिन्तामो जाता व्याप्रियते। जाति-व्यक्त्योः समानसंविसंवेद्य- त्वात् तथा घटज्ञानादिकन्तु नाम्वयविषयतानियतं मरणे व्यभिचारादिति चेत्, घटानुभवविशेष प्रति घटपदत्वेन कारणता स च शब्दानुभवोऽन्वयविषयता- नियत एव केवलस्य शब्देनाननुभवात् स्मरणञ्च प्रति पदत्वेन न जनकता व्यभिचारात् किन्तु सम्बन्धितया त्यर्थः । शकते, 'जाति-व्यकोरिति, 'तथेति जातिप्रकारेण ज्ञाता यति बोधयतीत्यर्थः, 'घटानुभवविशेषमिति, तथाच घटपदला- वच्छिनकारणताप्रतियोगिककार्य्यताश्रयघटज्ञाममन्वयविषयतानि- यमिति घटनिज्ञानादेवान्चयभानमिति भावः । ननु घटानु- भवविशेष प्रति घटपदत्वेन हेतुत्वे स्मरणं प्रति केन रूपेण हेतुतेत्याकाङ्क्षायामाह, ‘स्मरणश्चेति, 'यभिचारादिति ज्ञाय- मानपदं विनापि सम्बन्धान्तरज्ञानेन पदार्थस्मरणोत्पत्त्या व्यति- रेकव्यभिचारात्तत्मत्त्वेऽपि कदाचित् पदार्थस्मरणानुत्पत्त्यान्वयव्यभि- चाराचेत्यर्थः। 'सम्बन्धितयेति तत्तत्स्मतिलेन तत्तत्सम्बन्धिज्ञानत्वे- शपते 'जातीति, 'घटेति शब्दप्रयोज्यजातिविशेषविशिएचटानुभवं प्रती- त्यर्थः, एवञ्चान्वयविषयत्वमन्यथासिद्धतया न कार्यतावच्छेदकतया प्रविम् यतस्तत्र न शक्तिरिति । 'मरणश्चेति, यद्यप्यत्रापि तत्त्वेन जतकत्वेऽननु- गतस्यापि जन्यतावच्छेदकत्वात् प्रकृते न कोऽपि दोषः, तथापि मरणेनेक- रूपेण जनकत्वमित्वाकाक्षायामेतदुक्तमित्येके । अन्ये तु यत्र पदवेन कार- णता तत्रान्वयविषयतानियमः एवच शब्दनानुभववत् . तब्जन्यस्मरणेऽपि तथा स्थात् इत्याकाणायामेतदुक्तमित्याः। 'किन्विति, यद्यप्येतददृक्षा- ।

·शब्दाख्यतुरीयखहे शक्तिवादः । ५४१ ज्ञातत्वेन । स्यादेतत्, अन्षयतात्पर्य्यकतया तत्पति- पादकं पदमित्यविवादं, तात्पर्यनिर्वाहिका च वृत्तिः, साहन गौणौ न वा लक्षणेति शक्तिसिद्धिः। अथा- न्वये लक्षणैव स्वार्थसम्बन्धिनि तात्पर्य्यात् पदार्थोप- नेत्यर्थः, यथाश्रुते अदृष्टादिकारितस्मृतौ व्यभिचारात् । नन्वन्चयां- शेऽपि शक्तिज्ञानमावश्यकमित्याशङ्कते, 'स्थादेतदिति, 'अन्वयतात्प- र्यकतयेति अन्वयतात्पर्यकत्वज्ञानसहकारेणेत्यर्थः, 'तत्प्रतिपादक' अन्वयप्रतिपादक, 'तात्पर्यनिर्वाहिका चेति तात्पर्यज्ञानाधीनतद्दो- धनिर्वाहिका चेत्यर्थः, 'वृत्तिरिति तत्र तत्पदवृत्तिधौरित्यर्थः, एतन्मते व्यक्तावपि शकिज्ञानस्य हेतुतया न व्यक्रिशाब्दबोधे व्यभि- चारः घटेन जलमाहरेत्यादौ छिद्रतरत्वस्यापि योग्यताबलादान- मिति न तत्रापि व्यभिचारः। 'मा चेति, वृत्तिरिति शेषः, 'दह' अन्वये, 'शक्तिसिद्धिः' शक्तिज्ञानं, श्रावश्यकमिति शेषः । तटस्थः शकते, 'प्रथेति, 'लक्षणेव' लक्षणाज्ञानमेव, ज्ञानजनकमिति शेषः, 'खार्थसम्बन्धिनौति खार्थसम्बन्धित्वरूपेणान्वये तात्पर्यग्रहादित्यर्थः, दिकारितस्मरणे व्यभिचार्य्यव यदि च तदिशेषहेतुत्वं तदा पदत्वेनापि तस्य हेतुत्वे तुल्यं, तथापि हस्त्यादिदर्शनस्य इस्तियकादिस्मरणे सम्बन्धिज्ञानत्वेन हेतुत्वमावश्यकमिति सामान्यसामग्री एवञ्च तदुपपत्तौ विशेषसामग्रन्तर कल्पने मानाभाव इत्यत्र तात्पर्य, 'ज्ञातत्वेनेति । यद्यपि चिरनक्षपदस्य न हेतुत्वं, तथापि सम्प्रदायमतेनेदं । प्रामाणिक गौरवमित्याशयेन पकाते, 'स्यादेतदिति, तटस्थ आह, 'यथेति, 'तदन्वयोपपत्तेश्चेति, यथा पूरोप- ·१४२ सावचिन्तामणौ स्थित्यनन्तरं तदन्वयोपपत्तेश्च । न च वृत्तिहयस्य विरोधः, अन्वयविशेषणतया पदार्थोपस्थितेः। न च लाक्षणिकानामननुभावकत्वादन्वयानुभवः कथमिति वाच्यं । पदार्थस्य स्मरणादन्वये शक्तत्वाच्च पदानां घटपदं घटमम्वन्धतात्पर्य्यकमिति तात्पर्यग्रहशरीरत्वात्तादृशतात्प- य॑ज्ञानजन्यत्वनियतमिति भावः। 'तदन्वयोपपत्तेश्चेति तदन्वयज्ञा- नोदयाचेत्यर्थः, तथाच यथा गङ्गायां घोषद्त्यादौ स्वशक्यप्रवाहो- पस्थित्यनन्तरं तौरान्वयबोधान्न लक्षणाज्ञानं तौरबोधजनकं तथा- इन्वयेऽपौति भावः। 'वृत्तिदयस्येति शक्त्या पदार्थस्य लक्षणया चान्वयस्य शाब्दबोधजननादिति भावः । 'अन्वयविशेषणतया' अन्वयनिरूपकतया, सर्ववेत्यादिः, ‘पदार्थोपस्थितेरिति पदार्थानां बाधादित्यर्थः, तथाच फलात्तद्विरोध एव नागौक्रियतइति भावः । 'लाचणिकानां' लक्षणावृत्तीनां, 'अन्वयानुभवः' अन्वयस्यानुभवः, लक्षणयेति शेषः। ‘पदार्थस्थेति शब्दार्थस्य प्रवाहादेरित्यर्थः, 'सार- पणत्' स्मरणमात्रात्, मात्रपदाच्छाब्दानुभवव्यवच्छेदः, 'अन्वय इति शाब्दबोधविषये तौरादावित्यर्थः, ‘पदाना' गङ्गादिपदानां, 'सर्वत्रेति स्थित्यनन्तरं तौरान्वयबोधात् तत्र लक्षणा तथेहापौति भावः । 'अन्वय- विशेषणतयेति, यद्यपि शक्यस्य शक्त्या विशेषणतयोपस्थिती बदोषत्वे गङ्गायां घोष इत्यादावपि तथात्वापत्तिस्तथाप्यन्वयस्य सम्बन्धरूपतया यदि येन विना न भासते इति न्यायेन लक्षणयैव पदार्थोपस्थितिरिति न वृत्तिदयविरोधः। अतएव राजपुरुष इत्यादावपि तथा, गङ्गायामित्यादौ तु नैवमित्याः। ग्रन्थकारमते वृत्तियविरोधाभावादेतदुक्तमित्यन्ये ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । ५४३ शत्याननुभावकतया सर्वच लाक्षणिकस्यैवानुभावक- त्वादिति । तन्न । वृत्तिर्हि ज्ञातोपयुज्यते न स्वरूपस- त्यतिप्रसङ्गात् । न चेह स्वार्थसम्बन्धितयाऽन्वयः प्राग- वगतः, वाक्यार्थस्यापूर्वत्वात्। किञ्च शक्यसम्बन्धितया अन्वये लक्षणार्थ पदार्थे शक्तिकल्पनं तहरं लाघवाद- गङ्गायां घोष इत्यादौ लाक्षणिकस्थले सर्ववेत्यर्थः, 'लाक्षणिकस्येति लक्षणावृत्तिज्ञानस्येवेत्यर्थः, तत्र घोषादिपदशकिज्ञानमेवानुभावक लक्षणाज्ञानन्तु तौरादिस्मारकतामात्रेणोपयुज्यते इति चेत्, किं प्रकृतेऽपि पदार्थशक्तिज्ञानमेवानुभावकमन्वये लक्षणाज्ञानन्तु अन्वय- स्मारकतयोपयुज्यते स्मृतस्यापि तात्पर्य्यमर्यादया संसर्गतया भाने बाधकामावादिति सुवचमिति भावः । 'अतिप्रसङ्गादिति अग्टही- तवृत्तिकादपि पदाच्छाब्दबोधप्रमादित्यर्थः। नन्वेकपदार्थनिष्ठा- परपदार्थनिरूपितसंसर्गत्वादिना प्रागनवगतत्वेऽप्याधेयत्वादिना मा- मान्यतः शक्यसम्बन्धिताज्ञानं सम्भवत्येवेत्यत आह, 'किञ्चेति, 'शक्यसम्बन्धितयेति, अभेदे हतीया, तथाचान्वये शक्यसम्बन्धिल- पलक्षणासम्पत्त्यर्थमित्यर्थः, 'शक्तिकल्पन' तव पृथक्शनिकल्पनं, श्रावश्यकमिति शेषः, 'स्लाघवात्' शक्त्यैक्यलाघवात्, 'अन्वये पदार्थ- 'पदानामिति, यदि च पदार्थमा त्यैव लाक्षणिकार्थानुभावकत्वं तदा प्रचते- ऽपि तथास्विति भावः । 'लाघवादिति, विशिष्ठ एव शक्तिकल्पने लाघवं, गङ्गापदे च नानाशक्तिकल्पनाप्रसत्या न तथात्वमिति भावः । यद्यप्य- न्षयस्य लक्षणालभ्यत्वे विशिवशक्तावेव गौरवं। अतएव अक्कादिपदस्य ·५88 सावचिन्तामणी ग्वयेऽपि शक्तिरस्तु किं वृत्तिहयकल्पनया, एवं स्थिते. प्रयोगोऽपि अन्वयः पदशक्यः वृत्त्यन्तरं विना पद- प्रतिपाद्यत्वात् पदार्थवदिति । उच्यते । वृत्तिं विनापि तात्पर्य्यनिर्वाहात् किं वृत्त्या पदानामुक्तक्रमेणान्वय- . विशिष्टान्वये, 'किं वृत्तियेति। दूदमापाततः अन्वये पदार्थ- विशिष्ट शक्त्यपेक्षया पदार्थमात्रशकस्यान्वये लक्षणायामेव लाघवात्। वस्तुतस्त वक्ष्यमाणक्रमेण शक्तिवलक्षणं विनाऽप्युपपत्त्या लक्षणया- मपि मानाभाव इत्येव तत्त्वं । 'अन्वय इत्यादि घटमित्यादौ घट-कर्मत्वयोरवयस्य बोधः तनिष्टघटपदाम्पदान्यतरशक्तिज्ञान- जन्यः तविष्ठतदन्यतरपदवृत्त्यन्तरज्ञानाजन्यत्वे मति तदन्यतरपद- जन्यतच्छाब्दबुद्धित्वात् यो यनिष्ठयत्पदवृत्त्यन्तरज्ञानाजन्यत्वे मति यत्पदजन्ययच्छाब्दबोधः म तनिष्ठतत्पदशक्रिज्ञानजन्यः घटपदादि- जन्यघटशाब्दबोधवदित्यर्थः, यथाश्रुतेऽन्वयादिपदशक्यत्वात् पूर्व घटादिपदशक्यत्वाभ्युपगमाञ्च सिद्धसाधनापत्तेरिति ध्येयं । 'वृत्तिं विनापौति घटमित्यादौ अन्वये घटादिपदवृत्तिज्ञानं विनापी- त्यर्थः । 'तात्पर्यनिर्वाहादिति घटादितात्पर्यज्ञानाधीनस्यान्वयस्य निर्वाहादित्यर्थः, 'किं वृत्त्या' किमन्वयवृत्तिज्ञानेन, 'उक्रक्रमेणेति आकाशाजानानामन्वयविशेषमन्तर्भाव्य कार्य-कारणभावबलेनेत्यर्थः, प्रथलक्षणा तथाप्युक्तरीत्या लक्षणालभ्यत्वमेव नेति भावः । 'सत्यतरं वि- नेति, यद्यपि तन्मते व्यक्तौ हिनेतरत्वादौ च व्यभिचारः, तथापि पररीत्या ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । ५०५ बोधजनकत्वसम्भवादन्यथा शक्त्या तात्पर्यनिर्वाहोदृष्ट- इति लक्षणोच्छेदः। अथ शक्तिं विनापि शक्यसम्बन्धात् तनिर्वाह इति न तत्र शक्तिः, तर्हि वृत्तिं विनापि तन्निर्वाह इति किं उत्त्या। अतएवानुमानमंप्रयोजक अन्यथा पदप्रतिपाद्यत्वादेव शक्तिसाधने वृत्त्यन्तरो- छेदः । अतएव धूमोऽस्तोत्यच धूमपदस्य वहिबोधपर- 'अन्चयबोधेति अन्वयविषयकबोधेत्यर्थः, 'अन्यथेति कचित्तात्पर्य- ज्ञानाधीनस्य बोधस्य वृत्तिज्ञाननिवाह्यत्वदर्शनात् सर्वत्र तथा कल्पने दूत्यर्थः, 'तात्पर्य्यनिर्वाहः' तात्पर्यज्ञानाधीनस्य बोधस्य निर्वाहः, 'दृष्टः' कचिदृष्टः, 'लक्षणोच्छेदः' तौरादावपि गङ्गा- दिपदस्य सत्यभावोच्छेदः, तौरादावपि गङ्गादिपदस्य शकिग्रहप्रसङ्ग- इति यावत् । 'मति विनापीति तौरादौ गङ्गादिपदस्य शक्ति विनापौत्यर्थः, 'तबिवाहः' तौरादेधिनिवाहः, 'वृत्तिं विनापि' अन्वयवृत्तिज्ञानं विनापि, 'तविवाह' अन्वयस्य ज्ञाननिर्वाः, 'किं वृत्त्या' किं वृत्तिज्ञानेन । 'अन्यथेति, सहचारदर्शनमात्रादेव व्याप्यभ्युपगमे इत्यर्थः, ‘पदप्रतिपाद्यत्वादेव' तत्पदप्रतिपाद्यत्वादेव, 'मनिसाधने' तत्पदशक्रिसाधने, 'वृत्त्यन्तरोच्छेदति तौरादावपि गङ्गादिपदयभावोच्छेद इत्यर्थः । तात्पर्यज्ञानाधीनत्वं यथाकथ- चित् तात्पर्य्यज्ञानप्रयोज्यत्वमित्यभिप्रायेणाह, 'प्रतएवेति तत्पद- तात्पर्यज्ञानाधीनस्य तबोधस्य तत्र तत्पदवृत्तिज्ञानानिबाह्यत्वादे- वदनभ्युपगमेन थापातत इदमुक्तं । वस्तुतो बग्रे अप्रयोजकवाभिधानं 69 ·तत्त्वचिन्तामणो त्वेऽपि वह्नौ न लक्षण शक्त्या धूमोपस्थितौ अनुमान: हारा तत्प्रतीतिसम्भवात् । तथा "गच्छ गच्छसि चेत् कान्त पन्यानः सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्म तचैव भूयाद्यच गतो भवान्” इति ॥ वाक्यस्य मा गच्छेत्यत्र तात्पर्येऽपि न लक्षणा गमनस्य प्रियामरणहेतुत्वं हि वाक्यार्थः, तेन गमनं मया न कर्त्तव्यं प्रियामरण- हेतुत्वादित्यनुमानादेव गमने अकर्त्तव्यताबोधनेन वेत्यर्थः, 'वहिबोधपरत्वेऽपौति धूमशाब्दबोधं जनयित्वा वझिज्ञानं जनयबिति तात्पर्य पौत्यर्थः, 'न लक्षणा' न लक्षणाज्ञानं, वहि- बोधनिर्वाहकमिति शेषः, 'धूमोपस्थितौ' उक्ततात्पर्य्यज्ञानाम- शाब्दबुद्धौ, 'तत्प्रतौतिसम्भवादिति लक्षणाज्ञानं विनापि तात्पर्य- ज्ञानाधीनस्य वहिज्ञानस्य सम्भवादित्यर्थः। 'शिवाः' कल्याणरूपाः, 'गतः' गमिष्यति, 'न लक्षणेति तादृशबोधे न लक्षणाज्ञानं हेतु- रित्यर्थः, 'वाक्यार्थ इति, यद्यपि मरणमेव न वाक्यार्थः कुतः प्रियामरणस्य तद्धेतुत्वं, तथापि मरणं विना पुनर्जन्माभावात्तेन मरणमाक्षिप्यते ततश्च मनसा तद्धेतत्वं उपस्थितमरणस्यैव प्रतीयत- उपलक्षणं अत्रापि दूषणे तात्पर्य, । 'गमनस्येति कान्तगमनस्येत्यर्थः । यद्यपि प्रियामरणहेतुत्वं न वाक्यार्थः पदार्थसंसर्गस्यैव वाक्यार्थत्वात् किन्तु मरणं विना जन्माभावात् तेन तदाक्षिप्यते, तथापि वाक्यप्रयोज्यज्ञानविषयत्वेन वाक्यार्थत्वं बोध्यं वाक्यतात्पर्य्यविषयत्वेन वा तदर्थत्वं । यदा च लिङ्गव्याया- द्यप्रतिसन्धानात् नानुमानेन तात्पर्यनिर्वाहः तदा लक्षणाभ्युपगमे न क्षति- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । ५०७ तात्पर्य्यनिर्वाहात् । यच हि मुख्यया साक्षात्परम्परया वा न तात्पर्यनिर्वाह:(१) तच लक्षणा। ननु घट- मानयेत्यच प्रत्येकमन्वयविशेषे जिज्ञासा भवति । न च सामान्यानवगमे विशेष सा स्यात्, इत्यन्वयसा- मान्ये शक्तिरेवेति चेत्, न, कारकेण क्रियया च क्रिया- इति परम्परया वाक्यार्थत्वमवगन्तव्यं। 'तात्पर्यनिर्वाहादिति तात्पर्यज्ञानाधीनस्याकर्त्तव्यताबोधस्य निर्वाहादित्यर्थः । 'यत्र हौति, 'मुख्यया' शक्त्या, ‘परम्परया वेति, अन्वये मावाच्छत्या निर्वाहः धूमोऽस्तोत्यादौ वह्नौ परम्परया शक्त्या निवाह इति भावः । 'तात्पर्यनिर्वाह इति तात्पर्यज्ञानाधीनस्य बोधस्य निर्वाह इत्यर्थः । 'अन्वयमामान्ये शकिरेवेति, मामान्यतोऽन्वयस्मरणार्थमन्वयमामान्ये भनिधौरपेक्षितैवेत्यर्थः, 'कारकेणेति यथा यत् कारकं तत् सक्रिय या क्रिया मा सकारकेति व्याप्या कारकेण सामान्यतः क्रियानु- मानं क्रियया च मामान्यतः कारकानुनानं, यथा यत् कारक तकियामसृष्टं या क्रिया मा कारकसंसृष्टेति सामान्यतो व्याख्या अन्चयमनुमाय तत्र विशेषतो जिज्ञासोपपत्तेरित्यर्थः, एतच्च ‘क्रिया- कारकसामान्याक्षेपवत्तदुपपत्तेरिति पाठे, क्रिया-कारकसामान्या- (१) न तात्पर्य निर्चहतीति ख० । रित्याहुः । अतएवाह, 'यत्र हौति, "क्रियेति क्रिया-कारकान्वयसामा- न्याक्षेपकवादित्यर्थः। नन्वेवमपि विशेषज्ञानं विना कथं विशेषजिज्ञासेति चेत्, न, अन्वयल्पम्मिज्ञाने सति तत्र स्मृत्युपनौतविशेषभिज्ञासासम्भ- ·तत्त्वचिन्तामो ५४ कारकसामान्याक्षेपात्तदुपपत्तेः दृष्टे फलादौ रसविशे- यजिज्ञासावत्। रतेन यदुक्रमन्वितपदार्थे मम खेकैव शक्तिस्तव त्वेका पदार्थेऽपरा त्वन्वय इति निरस्तं । अन्वये शक्त्यभावात्। न चैवमन्ययानुभवे पदवि- नियोगो न स्यादिति वाच्यं। अन्वयानुभवार्थमेव पदार्थे पदानां शक्तिकल्पनात् । तस्मात् पदं करणं क्षेपात्तदुपपत्तेरिति पाठे तु क्रियायाः कारकस्य च मामान्यतः संसर्गाचेपादित्यर्थः, 'रमविशेषेति जम्बौरवादिना रसमामान्यमनु- माय रसविशेषजिज्ञासावदित्यर्थः, 'अन्चितपदार्थ इति अन्वित- पदार्थशक्रिज्ञानत्वेनैकेन रूपेण मम कारणतेत्यर्थः, 'एका पदार्थ- रति पदार्थशक्रिज्ञानत्वेनान्वयशक्तिज्ञानत्वेन चोभयरूपेण कारण- तेत्यर्थः, 'अन्वये प्रत्यभावादिति अन्वये शकिज्ञानस्य हेतुत्वाभावा- दित्यर्थः । 'न चैवमिति, ‘एवं' अन्वये प्रतिज्ञामाभावे, 'विनि- योगः' उपयोगः, 'न स्यादिति, अन्वयस्मृतिद्वारैव तस्यान्वयानुभवे उपयोगित्वादिति भावः । ‘पदार्थ इति, तथाच पदार्थस्मृतिहारैव तस्यान्वयानुभव तत्वमिति भावः । केचिनु न स्यादिति, प्रक्रिज्ञानविषयतयैव तस्योपायोगादिति भावः । ‘पदार्थ इति, तथाच पदार्थशक्रिज्ञानविषयतयैव पदाना- मन्वयानुभवे उपयोग इति भाव इत्याः । वात् । अत रवानुरूपं दृशान्तमाह, 'दृष्ट इति रूपविशेषेणाक्षिप्तरस- सामान्य मत्युपनोवमधुरत्वविशेषणिज्ञातावदित्यर्थः। 'पदमिति, एतच ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । ५४४ पदार्थस्मरणं व्यापारः आकाङ्गादिसहकारिवशात् स्मारितार्थान्वयानुभवः फलं पदार्थस्मरणं न व्यव- धायकं व्यापारत्वात्। न च स्मरणहारा पदार्थ रव करणं, तस्यानागतत्वादिना स्वस्मरणे अन्वयानुभवे चाजनकत्वात्। तथापि पदार्थस्मरणमेव करणमस्तु आवश्यकत्वात, अतएव चिन्तावशोपनौतपदार्थाना- मन्वयबोधात् काव्यादिरिति चेत्, न, स्मरणस्य नि- 'पदं करणमिति वृत्तिलक्षणसम्बन्धेन पदार्थविशेषणतया पदार्थविशेष्यतया वा पदज्ञानमित्यर्थः, ‘पदार्थस्मरणमिति पदार्थ- माचारणमित्यर्थः, 'माचपदादन्वयव्यवच्छेदः, 'स्मारितेति वृत्त्ये- त्यादिः, 'न व्यवधायकमिति न पदज्ञानस्यान्यथामिद्धिसम्पादक- मित्यर्थः, 'तस्य' पदार्थस्य, 'स्वस्मरण इति, तज्जनकत्वाभावे च नद्वारा कुतोऽन्वयबोधकारणत्वं स्थादिति भावः । शकते, 'तथापौति, 'श्रावश्यकत्वादिति । न च व्यापारेण व्यापारौ नान्यथामिद्ध इति वाचं । तयापारत्वस्यैवामिद्धेरिति भावः । पदज्ञानस्य व्यभिचारम- प्याह, 'अतएवेति, 'चिन्ता' उद्दोधकसमवधानं, पदज्ञानं विनापौति शेषः। 'स्मरणस्य' पदार्थस्मरणस्य । ननु व्यापाराभावेऽपि फलायोग- सम्प्रदायमते, 'याकाङ्क्षादौति, स्वरूपसद्धेतुत्वपक्ष इदं, अन्यथा तज्ज्ञाने तात्पर्य । भट्टमतमाशक्य निराकरोति, 'न चेति, 'बावश्यकत्वादिति, वयाच पदानामर्थस्मरण एवोपक्षौणत्वादन्यथासिद्धत्वमिति भावः । व्यभिचारम- प्याह, 'अतएवेति, पलवैजात्यं नानौत्यभिमानः । 'मरणस्येति, तथा- ·तत्त्वचिन्तामणौ रत्वेनाकरणत्वात् अनन्यथासिद्धान्वय-व्यतिरेकाभ्यां श्राकाङ्क्षादिमतपदस्यान्वयानुभवविशेषे कारणत्वात पदार्थोपस्थितेः संसर्गधौमाचहेतुत्वेऽपि शाब्दसंसर्ग- धौविशेष पदस्यैव हेतुत्वात्, गौः कर्मत्वमानयन- मित्यच पदार्थज्ञानेऽपि अन्वरज्ञानानुदयात् पदवि- . व्यवच्छिनत्वेनैव कारणत्वं स्थादित्यत श्राह, 'अनन्यथेति, 'अन्वयानु. भवविशेषे' शाब्दानुभवे । ननु पदार्थस्मरणेनैवान्वय-व्यतिरेका- वन्यथामिद्धवावित्यत आह, · ‘पदार्थति, 'संसर्गधौमाचेति विशेषण- ज्ञानविधया विशिष्टबुद्धिमानहेतुत्वेऽपौत्यर्थः, 'हेतुत्वात्' हेतुत्वा- वश्यकत्वात्, अन्यथा मनमोपनौतभानमात्र एव शाब्दयामौत्यनु- व्यवसायापत्तेरिति भावः । ननु शब्दजन्यपदार्थोपस्थितित्वेन हेतुत्वान्न सर्वत्र तादृशानुव्यवसाय इत्यत आह, गौरिति, ‘पदविशेषेति चानन्यगत्या पदानामेव कारणत्वं न तु मरणे तदुपक्षौणत्वमिति भावः । न चासत्तिज्ञानरूपस्तजज्ञानव्यापारोऽस्विति वाच्यं । तद्धेतुत्वस्य प्रागेव निराकृतत्वात् । क्रियया अयोगव्यवच्छेदेन सम्बन्धित्वं करणत्वमिति निर्या- पारमपि करणमस्तु स्मरणव्यापारकं मन एव वा करणमस्तु तद्धेतुत्वस्या- वश्यकत्वात् यथा चैवं न मानसत्यापत्तिस्तथोक्तमनुमानप्रकाशे, तथाच स्म- रण एव पदोपक्षय इत्यतो हेत्वन्तरमाह, 'अनन्यथेति, अतएव पदादमुमर्थ प्रत्येमौत्यनुभवोऽपौति भावः । 'विशेष इति शब्दप्रयोज्यजातिमतीत्यर्थः, तथाच नोक्तव्यभिचारोऽयौत्यर्थः । न च वैजात्यमसिद्ध, अनुभवसिद्धत्वात् । पदहेतुत्वे मानान्तरमाह, 'गौरिति त्वदुक्तसकलहेतुसत्त्वेऽप्यन्वयबोधानु- त्पादः पदविशेषहेतुत्वमाक्षिपतीत्यर्थः। अवच्छेदकत्वेनान्यथासिद्धिमाशक ·शब्दाख्थतुरौयखण्डे शक्तिवादः । शेषोपस्थितपदार्थज्ञानस्य हेतुत्वे पदविशेषस्यैवावश्य- कत्वेन हेतुत्वाच्च । काव्यस्थले च पदार्थज्ञानव्यापारक उत्प्रक्षादिसहकृतं मन एवान्वयानुभवकरणं । न चैव- गामानयेत्यादिपदविशेषजन्येत्यर्थः, 'श्रावश्यकत्वेनेति, लाघवेन चेत्यपि बोध्यं, 'हेतुत्वादिति वृत्त्यार्थजन्यपदार्थोपस्थितिसम्बन्धेन हेतुत्वादि- त्यर्थः, पदार्थोपस्थिते: शाब्दबोधस्य विशिष्टानुभवतया विशेषणादि- ज्ञानविधयैव हेतुत्वमिति भावः । एतेन वृत्त्या शब्दजन्यपदार्थोप- स्थितिं विना पदज्ञानमात्राच्छाब्दबोधानुदयात्तद्धेतत्वावश्यकत्वा- त्तचैव शब्दविशेषान्तर्भावसाचिव्यादिदममङ्गतमिति परास्तं । इद- मुंपलक्षणं शब्दजन्यपदार्थोपस्थिते. कारणत्वे च तदवच्छेदककोटौ शब्दविशेषान्त वो नोचितः भानुपूर्तीभेदेन पदार्थोपस्थितेर्गुरु- तरानन्तकारणतावच्छेदकप्रसङ्गात्, भानुपूर्वाः पृथक्प्रयोजकत्वे जन्यत्वोपस्थितित्वादेरवच्छेदककोटावप्रवेशादनन्तकार्य-कारणभावा- विशेषेऽपि कारणतावच्छेदकगौरवाभावात् पदार्थोपस्थितेश्च सर्वानु- पूर्वोमाधारणशब्दजन्यपदार्थोपस्थितित्वेनैकेनैव लघुरूपेण सामान्यतो हेतुत्वादित्यपि बोध्यं । नन्वेवं काव्यस्थले चिन्तावशोपनौतपदानां कथमनुभव इत्यत आह, 'काव्येति, 'उत्प्रेक्षादौति, 'उत्प्रेक्षा' इच्छाविशेषः, पाहाय॑ज्ञानस्थले सहकारिणौ, 'आदिपदात् कचिद- निराचरे, 'पदविशेषेति । यद्यप्येवं तन्मतेऽपि काव्यस्थले व्यभिचारस्तथा- प्यन्वयबोधविशेषे मरणविशेषस्यैव हेतुत्वं न तु पदस्येति भावः। 'हेतुत्वा- दिति, व्यापारावच्छेद कतया व्यापारिणोऽप्यन्यथासिद्धौ चक्षुरादेरैपि तथा- ·५१२ सत्त्वचिन्तामणौ मुत्प्रेक्षयाः पृथक् प्रमाणत्वं, व्यभिचारिजातीयतया लिङ्गादाविव प्रमाकरणतावच्छेदकानतिप्रसक्तानुगत- रूपाभावाविापारत्वाच्च, किन्तु प्रमाणसहकारिणी सा। अतएव मानसे लिङ्गपरामर्श व्याप्तिस्मृत्यादि न पृथक् प्रमाणं। अथ पदमन्तरेणापि योग्यतादि- मर्गाग्रहपरिग्रहः । न चैवमिति, यदसाधारणं महकार्यासाति न्यायादिति भावः । 'उत्प्रेक्षाया इति, ददमुपलक्षणं पदार्थोप- स्थितेरपि बोध्यं । 'यभिचारिजातीयतयेति उत्प्रेचायाः क्वचिद्धमं प्रत्यपि जनकतयेत्यर्थः, 'लिङ्गादाविवेति लिङ्गपरामर्शादाविवेत्यर्थः, नत्र मलिङ्गपरामर्शस्यैव शाब्दरूपत्वादिति भावः। 'करणता' कारणता, 'मेति, क्वचिदिति शेषः । अतिरिकनिर्वचनाय पुनः शकते, 'अथेति, 'अन्वयवोधः' शाब्दानुभवः, 'पश्यतः श्वेतमा रूप- वापत्तेः उक्तयुक्तेश्चेति भावः । 'व्यभिचारीति, ननु तत्तदुत्प्रेक्षातः कदाचित् प्रमोत्पत्ते तत्तविशेषहेतुत्वमावश्यकमिति तथैव प्रमाणत्वमस्तु पदार्थ ज्ञानं वा तथास्तु यथा च चक्षुरादौ व्यभिचारिव्यावृत्तं निर्दोषत्वादिकमवच्छेदक तथा प्रकृतेऽप्यस्तु । यदि च निवारतया न तथात्वं तदा पदार्थोपस्थापक- चिन्तादेस्तथात्वमस्तु । न चाननुगमः, उपाधिविशेषस्य तथात्वापत्तेः । यदि च तस्य स्मरण एवोपक्षयः सदा पदेऽपि तुल्यं । किश्चानुमितेः परा- मर्णव्यापारकमनःकरणकत्वपक्षे यथा परामर्शस्य प्रमाणान्तरत्वं तथा प्रकृतेऽप्यस्विति चेत्, नैवं, पलवलेन परामर्शस्य विजातीयप्रमाजनकत्वं प्रशते च न तथेति प्रमित्यन्तरासाधारणकारणासहकृतमनोजन्यत्वेनास्य मानसत्वेन तत्वरणस्यातयात्वात् बधिकमनुमानप्रकाशे विपश्चितं । अन्वय- विरोधियदाजन्यपदार्थोपस्थितितुरित्याशयेन शकते, 'यथेति । 'घा रूप- ·शब्दाख्यतुरीयखडे शक्तिवादः । ज्ञानेऽन्वयबोधो भवत्यतः पदार्थस्मरण एव पदाना- मुपक्षयः। तदुक्कं “पश्यतः श्वेतमा रूपं हेषाशब्दच शृण्वतः। खुरविक्षेपशब्दच श्वेतोऽश्वोधावतौति धीः"। प्रयोजकवाक्योच्चारणानन्तरं प्र- योज्यव्यापारदर्शनात् अन्वितज्ञानोपपत्त्यर्थं पदस्यैव शक्तिः कल्प्यते प्रथमतस्तस्यैव कारणत्वावधारणात् इति चेत्, सत्यं,(२) मिति श्वेतं रूपमा पश्यत इति योजना, आपदमौषदर्थक, 'प्रयो- जति प्रयोजकतत्तत्पदोच्चारणानन्तरमेवेत्यर्थः, 'प्रयोज्येति प्रयोज्येन वस्य तत्तत्पदार्थशाब्दबोधदर्शनादित्यर्थः, अन्वय व्यतिरेकाम्यमिति शेषः, 'अन्वित ज्ञानेति तत्तत्पदार्थशाब्दात्मकोपस्थितावित्यर्थः, 'पदस्यैव' तत्तत्पदस्यैव, 'भक्तिः' ज्ञानविषयतया कारणतावच्छेद- कता, 'प्रथमत इति पाद्यव्युत्पत्तिममय इत्यर्थः, 'तस्यैव' पद- त्वावच्छिवस्यैव, 'कारणत्वावधारणादिति शाब्दबुद्धिमामान्यं प्रति (१) इति चेत्, नेति क। मिति, 'या' ईषत्, श्वेतं रूपं पश्यत इत्यर्थः, इत्येके । 'या पश्यत इति व्यव- हितोपसर्ग इत्यन्ये । आरूपशब्दोऽस्पछार्थक इत्यप्याहुः। तथा हेतुले गौरवमित्याशयेनाह, 'प्रयोगकेति, 'प्रथमत इति । ननूपायस्यान्वयादेः सा- धारणतया प्रयोजकत्वमात्रमवधारयति, न तु कारणत्वं महौतमपि कारणइयकल्पनागौरवादग्रे त्याज्यं कार्यान्वितशक्तिवत्। न चैवं पदे भक्तिरपि न स्यात् इति वाच्यं । प्रयोजकत्वगर्भाया एवेश्वरेच्छायाः प्रवि- 70 ·तचिन्तामो पदार्थेषु शक्यन्तरकल्पने गौरवात, तदाहुः, “प्राथ- म्यादभिधातृत्वातात्पर्योपगमादपि। पदानामेव सा कारणताक्छेदकत्वावधारणादित्यर्थः । नन्वस्तु पदज्ञानस्य करणलं नचापि पदार्थोपस्थितेरपि हेतुत्वं दुर्वारमन्वय-यतिरेकयोरविशे- पादित्यत आह, ‘पदार्थविति, 'शक्त्यन्तरकल्पनइति तत्तच्छाब्दबु- हिलावच्छिवं प्रति ज्ञानविषयतया कारणतावच्छेदकलान्तरकल्पन- इत्यर्थः, अन्वय-व्यतिरेकयोञ्जनस्य कारणतावच्छेदकसम्बन्धतया विशेषणज्ञानादिरूपतया वोपपत्तेरिति भावः । 'प्राथम्यादभिधा- वादिति, प्राथम्यमभिधावे हेतुः, 'अभिधानत्वं बोधकर्व, तथाच प्रथमग्टहीतत्वेन पदानां बोधकलावश्यकत्वादित्यर्थः, 'तात्पर्योपग- मादपौति पदविशेष्यकतात्यर्यज्ञानस्य शाब्दबोधे विशिष्य हेतुत्वो- पगमादपौत्यर्थः, ‘पदानामेवेति, 'एवकारात् पदार्थव्यवच्छेदः, 'मा प्रतिः प्राब्दबुद्धि प्रति विशेषतः शनिश्च ज्ञानविषयतया कारण- नावच्छेदकता । नन्वेवं श्वेतोऽश्वो धावतौति धीः कथं स्थादित्यत- वाभ्युपगमादिति चेत्, न, अनन्यथासिद्धान्वयादेस्तनाहकत्वं व्यापारेण च पायथासिद्धिरित्यादिप्रागुक्त तात्पर्य्यात्, 'शायन्तरेति, । ननु कारणता यदि शक्तिः सास्येव पदवत्, अतएव विषयाबाधादोश्वरेच्छापि । न धारमा- चन्दादिति शब्दगर्भा सा, तई तत्र बाधो न गौरवं पदार्थान्तररूपा तु पदेऽप्यवभ्युपगतेति चेत्, म, तषियतया तदिच्छामा ज्ञानहेतुत्वे गौरवा- दिवत्र तात्पर्य । 'अभिधात्वादिति भट्टमते, लिङ्गादिपदाभिप्रायेणाभि- ·शब्दावतुरोयख शतिवादः। शक्तिवरमभ्युपगम्यतां ॥ इति, श्वेतोऽश्वोधावतीति धौश्च लिङ्गजा पदस्य कृप्तकारणभावस्याभावादिति । इति श्रीमद्गले शोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणी शब्दास्यतुरौयखण्डे कार्यान्वितशक्तिवादः । पाह, 'लिङ्गजेति, अनुमानञ्चायं श्वेतोऽश्वो टेषावत्वात् । नर हषाया जानेऽपि तदत्त्वं श्वेतेऽसिद्धमिति वाच्यं । षाया पाच- शरीराकाङ्क्षायामुपस्थितश्वेत एव मनसा तत्त्वग्रहात् ततोऽयं खेतो- वो धावति खुरविक्षेपशब्दविशेषवत्त्वात् पक्षधर्मतामिद्धिस्त पूर्व वदिति भावः । इदमुपलक्षणं कचिमनमापि तादृशधौद्रष्टया। केचित्तु अयं श्वेतो धावदश्वः द्वेषावत्त्वे सति खरविक्षेपशब्द- विशेषवत्त्वादित्यनुमानप्रकारमाडः। तदसत्, तख श्वेतोऽयो धार- नौत्याकारविरहादिति समासः । इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागीशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरणे शब्दास्यतरोयखण्डरखे कार्यान्वितसिवादरहवं । धापास्तत्र हत्तेरियाहुः । 'लिजेति, अयं वेतो धावदश्वः बाभन्द.. मारित्वे सति पुरविक्षेपविशेषकारिवादिति लिजेत्यर्थः । इति प्रकाः।

·तावचिन्तामयी अथ जातिशक्तिवादः। एवं पदार्थमाचे शक्तौ पदार्थोनिरूप्यते। तच प्रा- (१) कार्यान्वितशक्तिवादपर्यन्तं मूलं मथुरानाथकृतरहस्याभिधानन्या- ख्यया सहितं प्रकाशितं । तत्परवर्तिनः याख्यातवादपूर्ववर्तिनश्च मूलभागस्य मथुरानाथकृतरहस्यनाम कव्याख्याया दुर्लभत्वेन मथुरा- नाथोपजीव्यजयदेवमिश्रकृतालोकाख्यव्याख्यासाहित्येन प्रकाशे प्रवृत्त- मस्माभिरिति । जातिपाक्तिवादे 'एवमिति एवम्प्रकारेणेत्यर्थः, ‘पदार्थमात्र शक्तौ' खार्थ- शाब्दबुद्धित्वमात्रस्य पदानां कार्य्यतावच्छेदकत्वसिद्धौ, 'मात्रपदात् कार्य- स्वान्वितत्वांशपरिग्रहः, ‘पदार्थो निरूप्यत इति पदानां मारकशक्ति- विशेष्यो विचार्य्यत इत्यर्थः, गवादिपदानां गोत्वादिजातावेव शक्तिर्न तु गवादियक्तिषु व्यक्तीनामनन्ततया तत्र शक्तिसम्बन्धकल्पने गौरवात् । न च शक्तशाब्दबुद्धौ बोद्धव्येत्यादीच्छारूपतया व्यक्तीनामपि शक्तिसम्बन्धित्वं दुबर्बारमिति वाच्यं । शक्तपदाद्गोत्वप्रकारकबोधो भववित्यादौछारूप- तया अतिरिक्तपदार्थरूपतया वा तादृशेच्छारूपत्वासिद्धेः । न च गोत्वादेः शक्यत्वे गोवत्वादिकं शक्यतावच्छेदकमिति महतौरवमिति वाच्यं । गो- बादौ निरवच्छिन्नशक्त्यभ्युपगमात् शक्त किञ्चिदवच्छिन्नत्यनियमे मानाभा- वात् । किच गोत्वप्रकारकगोशाब्दबुद्धौ गोत्वविशिवशक्तिज्ञानकारणत्व- मपेक्ष्य लाघवादोत्वशक्तिज्ञानमेव हेतुः । न चैवं गोपदं गव्यशक्तमिति जानेऽपि गोपदादोशाब्दबोधापत्तिरिति वाच्छं। न्यायनयेऽपि गोपदं गोवाशक्तमिति ज्ञाने गोपदागोत्वशाब्दबोधापत्तिरित्यनुयोगस्य तुल्यत्वात् । .

·शब्दास्यतुरीयखण्डे जातिशक्तिवादः । ५५७ भाकराः । यद्यप्यानयनादिव्यवहाराव्यक्तावेव शक्ति- रुचिता तथाप्यानन्त्य-व्यभिचाराभ्यां तब न शक्ति- अथ जातिशक्तिवादालोकः । 'पानन्येति यदि यत्र शक्तियहस्तत्र भाब्दधौस्तदानन्तासु व्यकिषु शक्रियहाभावात् अग्टहीतशक्तिके शाब्दधौन स्यात् यद्यन्यत्र शकि- (१) अानन्त्यायभिचारादिति क० । न च न्यायनयेऽपि गोत्वविशिएशक्तिज्ञानं न गोत्वप्रकारकशाब्दबोधे हेतु. र्मानाभावात् किन्तु पदार्थस्मृतावेव तत्तयक्तित्वेनोबोधकविधया हेतुरिति न कार्य-कारणभावे लाघव-गौरवावतार इति वाच्यं । तथापि पदार्थोप- स्थितेः कार्य-कारणभावे लाघव-गौरवसत्त्वात् पदनिष्ठगोत्वविशिष्यवृत्ति- ज्ञानजन्यगवोपस्थितित्वेन हेतुत्वमपेक्ष्य पदनिष्ठगोत्वत्तिज्ञानजन्यगवोप- स्थितित्वेन 'हेतुत्वे लाघवात् खरूपतो गोत्वनिष्ठशक्तिज्ञानादोशाब्दबोधव- तादृशगोत्वनिष्ठलक्षणाज्ञानादपि गोशाब्दबोधस्येष्ठत्वात् । न चैवं गोपदं गोत्ववदित्याकारकं गोत्वं गोपदवदित्याकारकं वा शक्तिज्ञानं गोत्वप्रकारक- गोशाब्दबोधे गोत्वप्रकारकगोस्मृतौ वा हेतुरिति फलितं, तथाच क्वचित् समवायेन गोत्वप्रकारकगोशाब्दधौः कचिञ्च कालिकादिसम्बन्धेनेत्यत्र किं नियामक एवं क्वचित् समवायेन गोत्वप्रकारका गोस्मतिः क्वचिच्च कालि- कादिसम्बन्धेनेत्यत्र वा किं नियामकमिति वाच्यं । एतत्पर्यन्तं जातिशक्तिवादस्य रहस्यनामकल्याख्यानममाभिलब्धमित्ये- तविज्ञापनमेवैतत्खण्डितांशसन्निवेशनप्रयोजनमिति । 'धानन्त्येति सासामनन्तव्यक्तीनामुपस्थापनमशक्यमिति कस्याचिदेव शक्तियहो वाच्यः स च व्यभिचारौ व्यत्यन्तरस्याप्युपस्थितिदर्शवादित्यर्थः ।

·10 सत्त्वचिन्तामणी ग्रहः, समुच्चयेन शक्यत्वे गां दद्यादित्यादौ सौपा- दानासामर्थ्य एकस्य शक्यत्वेऽनध्यवसायः । गोव्यक्तिमाघमर्थः, मावशब्दस्य सर्वार्थत्वे उक्तदो- पात, सामान्यार्थत्वे व्यक्तरप्रतीतेः, नानार्थत्वे च सर्वासां प्रत्येकं ज्ञातुमशक्यत्वं, शक्तौ शक्ये च गौरवं, अपूर्वगवि व्यवहाराभावश्च। नापि गोत्वेनोपलक्षिता यहोऽन्यत्र शाब्दज्ञानं तदा शनिधीः शाब्दज्ञाने व्यभिचारिणैत्यर्थः, यद्यन्याक्तिज्ञानादन्यधीस्तदा 'व्यभिचारात्' यभिचारप्रसङ्गात्, पक्ति- ग्रहमाचं विनापि स्थादित्यपि कश्चित् । 'अनध्यवमायः' का सा व्यकिर्या गोपदवाच्या इत्येवं रूपः । 'गोव्यक्तिमा' गोलमित्यर्थः, 'नानार्थत्व इति, तत्तयक्रित्वस्य तदा प्रवृत्तिनिमित्तखादिति भावः। 'अपूर्वगवौति समासान्न विधेरनित्यत्वाबोध्यं । नन्वस्येव साखा- केचित्तु एकव्यक्तस्तदन्यसर्चव्यक्त्यव्याप्यत्वाव्यभिचारात्तझाप्यत्वे चैकाधिक- रण एव सर्वव्यक्तिसम्भवे सर्वग्रहसम्भवोऽयौति भावः। आनन्यदोषे सत्येव मिलितानां सर्वव्यक्तीनां शक्यत्वे दोषान्तरमाह, 'समुच्चयेनेति, अन्यतमव्यक्तिः शक्येति नोक्तदोषयमित्यत बाह, 'एकस्येति, इयं व्यक्ति शक्या अन्या वेत्यनिर्धारणात् गां दद्यादित्यादावप्रवृत्त्यापत्तरित्यर्थः, 'अप- तोतेरिति अप्रतीत्यापत्तेरित्यर्थः, चतरवेति शेषः । अस्मन्न्यायेन व्यकि- जाभाभ्युपगमे वा मम्मतप्रवेश एवेति भावः । ननु तत्तद्रूपेण सा व्यक्ति शक्या तथाच गोपदं नानार्थं अतएव नानध्यवसाय इत्यत आह, 'नाना- चत्व इति, 'प्रत्येकमिति प्रत्येकरूपेणेत्यर्थः, 'शक्ती' नानाशक्ती, "भाको नानाशक्यतावच्छेदक इत्यर्थः, 'अपूर्वगवौति तत्र तेन रूपेण शक्तरमहोत- १ ·शब्दास्यतुरीयखण्डे जातिशक्तिवादः । ५५४ व्यक्तिः शक्या धेनुपदवदतोन शक्यानन्त्यं, न व्यभि- चारः, न सर्वासङ्ग्रहः, न नानार्थत्वं, गोत्वेन तासामै- क्यादिति वाच्यं। रूपान्तरेण विज्ञातमन्येन रूपेण हि उपलक्ष्यते यथा काकेन गृहविशेषोगोत्वेन धान- कर्मव्यक्तिविशेषः स्वतोविलक्षणः, न तु काकाद्या- कारेणैव तत्प्रतीतिः । न च व्यक्तीनां जाति विना रूपान्तरमेकमस्ति ज्ञायते वा, गोपदाद्गौरित्येव प्रतीतेः, गोत्वविशिष्टे च कार्यान्वयाद्गोत्व विशेषणं नोपलक्षणं, तदन्येन कार्यान्वये उपलक्षणं, यथायं वत्त्वादौत्यत आह, 'ज्ञायते वेति, तदेवोपपादयति, 'गोपदादिति । वाद्व्यवहाराभावप्रसङ्ग इत्यर्थः, एतच्च समासान्तविधिरनित्य इति साधु । 'न व्यभिचार इति, द्वितीयपक्षे दोषायेति शेषः । तन्मतेनाह, 'गोत्वेनेति । ननु तत्रोत्तुणत्वादिकमिवात्रापि सास्लादिमत्त्वादिकमस्तोत्यत बाह, 'घा. यते वेति । ननु ज्ञायते चेत्यत आह, 'गोपदादिति यदि गोत्वोपलक्षित- तत्प्रकारावच्छेदेन प्रतिस्तदा तत्कारिका धीः स्यादित्यर्थः । दोषान्तर- माह, 'गोवेति गां पश्येत्यादौ गोवविशिष्ट दर्शनाद्यन्वयादित्यर्थः, कार्यो- न्वयिविशेषणं तदन्वय्युपलक्षणमिति लक्षणानुसारेणेदं । उपलक्षणमुदाह- रति, 'यथेति वाससि तत्पदवाच्यत्वानन्वये तस्योपलक्षणत्वमित्यर्थः । केचित्तु गोत्वं यदि वासोऽवच्छेदके गव्युपलक्षणं तदा देवदत्तपद- अम्बजाने वासस्तद्रोपदजन्यज्ञाने गोत्वमपि न फुरदित्यत्र तात्पर्यादि. त्याडः।

·तत्वचिन्तामणो वासस्वी देवदत्तशब्दवाच्य इत्यत्र वासः । न च गोत्र- कत्वेन व्यक्तीनामैक्यं क्रियते, अशक्यत्वात्। नापि प्राप्यते, असत्वात्। न च तदेकत्वमेव व्यक्तरेकत्वं, असम्भवात्। नापि व्यक्तिः शक्या गोत्वमवच्छेदक कारणत्वे दण्डत्ववत्, एवं हि गोपदात् न गोत्ववि- शिष्टबुद्धिः स्यात् शक्तिमहाहितसंस्कारसचिवाद्गो- पदादेव धेनुपदादिव गोत्वविशिष्टज्ञानं तदुबोधश्च तहदेव, परम्परासम्बन्धादिति चेत्, न, तच हि धान- कर्मव्यक्तिविशेषस्यावश्यश शक्यत्वेऽनुगमाय गोत्वमव- च्छेदकमात्रं न तु वैपरीत्यं गोत्वस्य उषभेऽपि सत्त्वात, इह तु व्यक्तिरतिप्रसक्तेति जातिविशिष्टैव सा शक्या गोत्वेन तासामैक्यादिति दूषयति, 'न चेति । 'एवमिति अवच्छेदक- त्वेऽपि यथा दण्डत्वे न कारणत्वं तथा गोत्वेऽपि न शक्यत्वमिति तदुप- स्थितिन स्यादित्यर्थः। अशक्यत्वेऽपि तदुपस्थितिः स्यादित्याह, 'शक्तीति, शक्यत्तित्वं परम्परासम्बन्धः। गुरमतेन दूषयति, 'तब होति । ननु लाघवादगोत्वमपि शक्यमस्वित्यत याह, 'न विति। ननु धानकम्म- विशेषवदिशापि थक्तिविशेषाणां शक्यत्वमस्तु । न चाननुगमः, गोवे- नैवानुगमात् । न हि धानकम्मविशेषेऽप्यन्यदनुगमकं, तथात्वे अनुग- मार्थं गोत्वमवच्छेदकमित्यसङ्गतं स्यात् । न च तत्र तत्तद्धानकम्मत्वमपि शक्यमित्यनतिप्रसङ्गः इह तु व्यक्तिरतिप्रसक्तति वाच्यं । तत्तत्प्रकारक- प्रतीत्यापत्तेः, अन्यथा तत्रापि तत्तद्यक्तित्वं शक्यमिति. सवचं स्थादिति चिन्त्यं ।

·शब्दाख्यतुरौयखण्ड़े जातिशक्तिवादः । स्यात्। वस्तुतस्तु जातेः शक्योपलक्षणत्वे शक्त्यव- च्छेदकत्वे वावश्यकत्वात् लाघवाच्च जातिरेव शक्या स्यात् न तु व्यक्तिः, धेनुपदे तु गोत्वं न तथा अति- प्रसङ्गात् । अस्तु तर्हि जातिविशिष्टं शक्यं स्वव्यवहारेण च स्वहेतुतया जातिविशिष्टज्ञानस्यानुमितत्वादिति चेत्, न, विशेष्यभेदाहिशिष्टानामनन्तत्वेन व्यक्तिवा- च्यत्वे उक्तदोषणासात् । विशेषणस्यैक्येन विशिष्टानामै- क्यस्योपलक्षणपक्षवदुष्यत्वात्, तस्माद्व्यक्तरपदार्थत्वे जातिरेव पदार्थः। वस्तुतस्तु व्यक्तौ जातिरनुगमिका विशेषिका चावश्यं वाच्येति नागृहौतविशेषणान्यायेन सैव वाच्या । अथ जातावपि व्यक्तिरेव विशेषः धमा- न्तराभावात् गवतरात्तित्वे सति सकलगोत्तित्वादे- रुपाधेरपि व्यक्तिघटितत्वात् नागृहौतविशेषणान्या- योव्यक्तावपौत्युभयमपि वाच्यमिति, न, जातेः स्वत- केचित्तु एतदखरसादेवाह, 'वस्तुतग्विति । शक्तौ नावश्यकत्वमित्य- रचेराह, 'लाघवाच्चेति, व्यक्तिधीश्च संखारादेवेति भावः । 'यतिप्रसङ्गा- दिति, वृषभ इति शेषः। यद्यपि लाघवादित्युक्तं तथापि विशिवस्यै- वोपस्थितत्वात् तत्र शक्तिरित्याह, 'यस्विति । नन्वेवमवच्छेदकैक्येन धान- कर्मविशेषाणामपि नैक्यमिति तव धेनुपदेऽपि तुल्यं दण्डत्वादिविशिव- कारणत्वे का गतिरित्यत शाह, 'वस्तुतस्विवि, लाघवादिति भावः । 'विशेष इति विशेषिकेत्यर्थः, 'धर्मति विशेषकेत्यर्थः, 'यवेवरेवि, गोपद- मुभयत्र सास्त्रादिमत्परमिति नात्मानय इत्याहुः । 'उभयमपौकिक 71 .

·५८२ सावचिन्तामणौ एव व्यारत्तत्वात् । अन्यथा जाति-व्यक्तयोास्त्तत्वज्ञा- नादन्योन्यव्यात्तत्वबुद्धावन्योन्याश्रयः। स्वतोव्यावृत्त- त्वच न स्वयमेव स्वव्यावर्तकत्वं स्वस्मिन् स्वायत्तेः। नापि व्यावर्तकं विनैव व्यावृत्तत्वं, असम्भवात् । किन्तु वाश्रयवत्वात्मनि व्यारत्तधौजनकस्वभावत्वं परेषा- मन्त्यविशेषवत्। व्यावर्तकधर्मेऽपि धर्मान्तरादेव व्या- हत्तबुद्धावनवस्था स्यादतरव किञ्चिद्धि वस्तु स्वत एव विलक्षणमित्याहुः । अस्तु वा व्यक्त्या व्याहत्ततया बोधिता जातिरेव पदार्थोलाघवात् न तु वैपरौत्यमुभयं वा गौरवात्, कुतस्तर्हि व्यक्तिधौः, जातिशतादेव कथमन्यशक्ताद- न्यधीः, स्वभावात्, तत्स्वभावत्वमेव व्यक्तिशक्तिं विना मनु खतो व्यावृत्तायां जातौ विशेषणं व्यक्तिरवण्यं वाच्या व्यक्ति- विशिष्टज्ञानाभावे निर्विकन्यकविषयौभृतायां जातौ शत्यग्रहानि- विकल्पकस्य व्यवहारालभ्यत्वात् तथाच नाग्टहीतविशेषणान्यायस्तुल्य- इत्यत पाह, 'अस्तु वेति, 'व्यावृत्ततया' विशेष्यतया, यद्दा खतएव विनिगमकामावादिति भावः। 'सस्मिद्भिति, व्यारत्तिसमानाधिकरणस्यैव थावर्तकत्वादिति भावः। 'नापोति, व्यावर्तकत्वञ्चात्र व्यावत्यधिकरणता- बच्छेदकत्वं न तु व्यावत्तिधौजनकत्वमतो नाग्रिम ग्रन्थविरोधः । 'गौरवा- ·शब्दास्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । ५६३ न निर्वहतीति चेत्, न, गोपदं हि नियमतोजाति- व्यक्ती बोधयति तत्रास्य जातिशक्तिधौरेव सहका- रिणौ कल्प्यते लाघवादावश्यकत्वाच, न तु व्यक्ति- शक्तिधौरपि गौरवात्। जातिशक्तिनाने सति तां विना व्यक्तिबोधे विलम्बाभावात् यथा तव पदार्थ- शक्तादेवान्वयधीः। यहा जातिशतमेव पदं व्यक्ति बोधयति अशक्यत्वेऽपि जात्याश्रयत्वमेव नियामक यथा अशक्यमपि स्वार्थान्वयं बोधयति । तत्र प्रयोज- कत्वेन तृप्ता शक्तिरेवास्तु जात्याश्रयत्वस्य तथात्वकल्पने गौरवादिति चेत्, न, अन्यलभ्यस्यापदार्थत्वादन्यथा अन्वयोऽपि शक्यः स्यात् लक्षणाधुच्छेदश्च । अथ वा प्यावृत्ततया व्यक्तिविशेषणतयाप्युपस्थितरित्यर्थः, लाघवादिति तथा न्यायसाम्येऽपौदमेव विनिगमकमिति भावः । 'नियमत दति, जातिशक्रिज्ञानत्वं हेतुतावच्छेदकं जातिविशिष्टज्ञानत्वं कार्यताव- छेदक इत्याद्यः कल्पः, 'यदेतिद्वितीयकल्पे जातिशतं पदं जाति यक्तिच बोधयति तत्र जातिबोधे जातिशनिधीः व्यक्तिबोधे . दिति व्यक्त नार्थवादित्यर्थः। 'अस्येति पदस्येत्यर्थः, यथा पदार्थशक्तादन्वय- बोधे आकाङ्गादिधौः सहकारिणौ तथा अशक्यत्वाविशेषेऽप्यन्वयबोधे न सा सहकारिणौत्यत्र खभाव एव नियामक इति भावः । नियामका- न्तरमाह, 'यद्देति, 'अन्येति, तथाच प्रामाणिकं गौरवमिति भावः । एकवित्तिवेद्यत्वमेव वा नियामकमित्याह, 'अथवेति, 'तदिषयमिति, यद्यपि ·सावचिन्तामणौ आतिशक्तिज्ञानाज्जातिधौर्भवन्ती व्यक्तिमपि गोचर- यति। व्यक्तिं विना जातेरभावात्, यो येन विना न भासते तचौहेतुस्तमवबोधयति, यथा जानधौहेतुस्त- हिषयं, यथा वा तवाधिकरणसिद्धान्तो ज्ञानादिनि- त्यत्वं, अन्यथा पदं जातिमपि न बोधयेत् केवलाया- अपतौतेः, तथाच जातिशक्तिकल्पनावैयर्थ्य तस्मात् जातिज्ञानार्थ कृप्ता शक्तिर्व्यक्तिमपि बोधयति एकवि- त्तिवेद्यत्वनियमात् । एतेनैकवित्तिवेद्यतैव व्यक्तिशति विना न स्यात् ज्ञापकाभावात् । न हि व्यक्तिज्ञानम- हेतुकं जातिहेतुकं वा, सदातनत्वप्रसङ्गात्। नापि जातिधौहेतुकं, संविभेदापत्तेरिति निरस्तं । जाति- स्वरूपमच्छक्यजात्याश्रयत्वं सहकारीति, 'अथ वेतित्तीयकन्ये जाति- प्रक्रिज्ञानत्वं जातिबोधे कारणतावच्छेदकं व्यकिबोधस्तु मामग्री- महिना जातिबोधकस्य व्यक्तिबोधकवनियमादिति । 'अधिकर- ज्ञानमस्तोत्यादौ व्यभिचारस्तथापि सविषयकमेव ज्ञानं तत्रापि भासत इति मतेनेदमित्येके । केचित्तु प्रत्यक्षाभिप्रायेणेदमित्याहुः । 'यथा वेति, 'अधि- करणसिद्धान्तः' पक्षधम्मताबललभ्योऽर्थः यथा ज्ञानादिनित्यत्वमादाय सि- ध्यतीत्यर्थः । स्वमतोपरम्भेनाह, 'अन्यथेति, 'सदातनत्वेति, 'अहेतुकमित्यत्र तन्मते प्रागमावाभावान व्यभिचारः, भावत्वेन विशेषणादित्यन्ये। अनादि स्यादित्य तात्पर्यमित्यपरे। 'जातिहेतुकमित्यत्र यद्यपि जातिसाक्षात्कारे ·शब्दायतुरोयखण्डे जातिशक्तिवादः । शक्तरेव व्यक्तिज्ञापकत्वात् । ननु जाति विना प्रत्यक्षा- दिना व्यक्तिज्ञानादन्यैव व्यक्तिधीसामग्री जातिविशि- ष्टज्ञानञ्चोभयज्ञापकसामग्रौदयसमाजादार्थ। अतरव व्यक्तिं विना जातेरस्मरणेन जातिस्मरणस्य व्यक्तिवि- षयत्वनियमात् जातिज्ञापकमात्रमेव व्यक्तिचापक कल्प्यते सामान्यकल्पनायां बाधकाभावादिति परास्तं। जाति विनापि व्यक्तिस्मरणात्तवान्यैव सामग्री जा- तिविशिष्टस्मरणञ्चोभयांशस्मारकसमाजादिति। अच ब्रूमः । जाति-व्यक्तिप्रत्यक्षादिबोधे तथैव सामग्रौदयस्य पृथगन्वय-व्यतिरेकग्रहाच्छाब्दे तु व्यक्तिबोधे जाति- णेति पक्षधर्माताबललभ्योविशेष इत्यर्थः, 'जाति विनेति जाति- ज्ञापकसत्त्वे जातिज्ञानापत्तेः तत्र जातिज्ञापकं विनैव व्यकिज्ञान- मित्यर्थः । 'पृथगिति संयोगादेद्यक्तिग्राहकस्य संयुक्समवायादेाति- ग्राहकस्य प्रत्येकं पृथगन्वय-व्यतिरेकग्रह इत्यर्थः, न तु जाति-व्यक्रिग्रहे पृथगजातिग्रहस्य व्यकिव्यभिचाराभावादिति। 'शाब्दे विति, नन्वेवं पूर्वकल्पनादविशेषः शाब्दव्यक्तिज्ञाने जातिशक्रिज्ञानहेतुत्वे पर्यवसा- व्यभिचारः जातिमाघहेतुत्वमप्रसिद्ध, तथापि यदि व्यक्ति ज्ञानं जातीतरान- पेक्षं स्यादित्यत्र तात्पर्य्य । न च जातीतरेति व्यर्थ, अखण्डाभावे तात्पर्य्यात् । 'बन्यैवेति, अन्यथेदं रजतमिति भ्रमस्थले व्यक्तिधौर्न स्यात् जातिधौसाम- यग्भावादिति भावः। 'सामग्रौदयस्येति, संयोगो व्यक्तः, संयुक्तसमवायो- ·तत्वचिन्तामणी शक्तिमानमेव हेतुर्लाघवात् न सामय्यन्तरं, तत्सत्वे तेन विना विलम्बाभावात् । एवञ्च जातिशक्तत्वेन ज्ञातं पदं जातिविशिष्टस्य स्मारकमनुभावकञ्च । ननु ज्ञाने शक्तिः शक्यत्वात् तथाच यस्य ज्ञाने शक्तिस्त- छक्यं जाति-व्यक्तिज्ञाने च शनिरिति जातिवयक्तिरपि शक्येति चेत्, न, यदिषयतया हि ज्ञाता ज्ञाने शक्ति- रुपयुज्यते तत् शक्तिज्ञाने विषयतया शक्यतावच्छे- दकं शक्यं जातिज्ञानञ्च तथेति जातिरेव शक्या न तु व्यक्तिज्ञानत्वमप्यवच्छेदकं गौरवात् । न च शक्यज्ञाने नियतविषयत्वमेव शक्यत्वं व्यवहारानुमित- मादिति, मैवं, स्मरण हेतुसंस्कारवजातिजापकसामय्या व्यकि- ज्ञापकत्वकल्पमादिति मामान्य-विशेषभेदेन कम्पभेदोपपत्तेरिति । 'जातिज्ञान' जातिज्ञानत्वं, 'तथा' अवच्छेदकं, 'ज्ञातशकौति खविषयजातनकौत्यर्थः, अन्वये व्यभिचारवारणाय 'योग्यतादौति, जातेरिति सामग्रीमेदस्य तत्र प्रमाणसिइवादित्यर्थः, 'न सामग्रान्तर- मिति, यद्यपि जाति-व्यस्योपस्थिधनन्तरमन्यतरत्र बाधावतारादन्यतर- मात्रान्वयबोधसम्भवादचापि सामग्रोभेदसम्भवस्तथापि यत्रोभयत्र न सा बाधप्रतीतिस्तदभिप्रायेदमित्याः। रतन्मते चाकतिमानं नेत्येके । व्य- शिवदेव वदामियन्ये । 'जातिज्ञानश्चेति, जातिव तथेत्यत्र तात्पथ्यं । 'वत्सम्बन्धोति बन्वयसम्बन्धीत्यर्थः ।

·शब्दाख्यतुशैयखण्हे जातिशक्तिवादः । शक्यानुभवविषयाणामन्वये तत्सम्बन्धिमिति-मातृणा- मपि शक्यतापत्तेः, एवञ्च जाति-व्यक्ति ज्ञानजनकत्वा- दुभयचापि शब्दशक्तिः। जात्यं सा ज्ञाता व्यक्त्यंशे स्वरुपसतो हेतुर्लाघवादिति कुनशक्तिवादः । एवञ्च सैव तदैव तेनैव ज्ञाता अज्ञाता च वाचिका अवाचि- कावेत्यत्र जातिव्यक्त्यवच्छेदकभेदेनाविरोधः, त्वया- प्यन्वये कुनशक्तिस्वीकारात्। व्यक्तः शक्यत्वेऽपि ज्ञात- शक्तिशब्दजनितज्ञानविषयत्वलक्षणं वाच्यत्वं नास्ति । न चैवं परिभाषा, शब्दजन्यज्ञानविषयत्वेन वाच्यत्वे लाक्षणिकादेरपि वाच्यत्वापत्तेः, व्यक्तः शक्यत्वेऽपि व्यक्तिशक्तिज्ञानं न कारणं व्यक्तिशक्तिज्ञानत्वं नाव- छंदकमिति लाघवं । यत्तु तच्छकत्वेन ज्ञातादेव तदर्थबोधः शक्तिधमा- दपि धौदर्शनात् । तथा योग्यताद्यन्वयानुपपत्ती विना (१) वाच्यत्वेऽपौति क०। यद्यपि अशापत्तिः, तथापि मिलितानां शक्यत्वापादने तदभाव इति भावः। 'मिति-मातणामिति खमतावलम्भेन । 'बन्षयेति, न्यायमते परमनिटापा- दनं बोध्यं, 'ज्ञातशतीति, तद्दिषयत्वेनेति शेषः । अधिकोपपत्तिवचनाय पूर्वोक्तमेव विकृतमिति न पौनसत्यं दोषः । 'नावच्छेदकमिति न कारणवा- वच्छेदकमित्यर्थः । 'ज्ञातादेवेति पक्षणादिकं विनेति शेषः । पक्षान्तरमार, "तथेति, ·सावचिन्तामणो पदादुपस्थितिः शक्तिसाध्येति व्यक्तिरपि शक्येति । तव। अन्यलभ्ये शक्तरकल्पनात्, अन्यथा तवान्वयेपि शक्तिलक्षणाधुच्छेदश्च । ननु न जातिरर्थः व्यवहारा- भावेन व्युत्पत्तेरसिद्धेः, कारकोपरक्तक्रिया हि व्यव- हारगोचरः, जातिश्च न क्रिया नित्यत्वात्, कारक न कर्चादि क्रियायास्तवासमवायात् परसमवेतक्रिया- फलभागित्वाभावात् कर्टव्यापारानाश्रयत्वात् अचे- तनत्वात् तया सह विभागाभावात् क्रियानाधारत्वा- वेति चेत्, न, व्यक्तिव्यवहारादेव उक्तन्यायेन जातो लक्ष्ये व्यभिचारवारणाया 'अन्वयानुपपत्ति इति, 'अन्यथेति अन्य- सभ्येऽपि शकौ विशेषणद्वयं त्यक्ता पदादुपस्थितिरित्येवास्वित्यई, 'न कर्नादौत्यत्र प्रत्येकं हेतुमार, "क्रियाया इति, एतच्च वैया- करणमतेन अन्यथा कृतेरिति ध्येयं । अन्वयलाक्षणिकार्थमादाय व्यभिचार इति विनान्तं । 'शक्तिसाध्येति तदि- घयतया ज्ञातशक्तिसाथ्येत्यर्थः, 'अन्यथेति, तथाचोक्तनियमेनान्यलभ्यत्वस्यैवो- पाधित्वादप्रयोजकत्वमिति भावः । 'न क्रियेति, अनित्यैव क्रियेत्यभिप्रा- येणेदमित्येके। यानयनादिक्रियेत्यर्थ इत्यन्ये । प्रत्येकभेदे साध्ये क्रमेण हेतूमाह, 'क्रियाया इत्यादि कृतेरित्यर्थः, तेन पचतीत्यादौ पाकादेः कषु- यत्नसमवायान व्यभिचारः। न चैवं साध्यावैशिष्यं, कर्तपदवाच्यभेदस्य सा- ध्यत्वेनोपाधिभेदात्, अन्योन्यात्यन्ताभावभेदानेद इत्यप्याडः। 'क्रियाफलेति जातजन्यधर्मानाश्रमवादित्यर्थः, 'तयेति जायेत्यर्थः, 'व्यक्तीति, जाति- .

·शब्दायतुरीयखखे जातिशक्तिवादः । शक्तिमहत, जातिसविकल्पकाद्यव्यात्ततया ज्ञातायां व्यक्तौ क्रियान्वयः, सविकल्पकच्चारलोचनहारा जाति- जन्यमिति परम्परया जातेरपि कारकत्वेनान्वयः । यहा न केवलव्यक्तः कारकत्वं, न हि गौर्गच्छतीत्यत्र व्यक्तिमात्र यातीति कस्यचित्प्रतीतिः, किन्तु जाति- विशिष्टायाः, तथाचोभयमपि कारकं । श्रौकरस्तु केवलजाति-व्यक्त्योरकारकत्वात् क्रिया- बयोव्यक्तेराश्रयतया जातेरवच्छेदकतया पारुण्यादि- वत्, एवञ्च जातिशक्तपदात् जातेरनुभवः शाब्दोव्यक्तो- रौपादानिकः अशक्यत्वादिति । 'श्रीकर स्विति, 'श्रीपादनिक इत्येतावतैव पूर्वकल्पतोऽस्य भेदोऽवच्छेदकतायाः पूर्वकल्पेऽपि मत्त्वादिति । (१) निर्विकल्पकदारेत्यर्थः । व्यक्तिभावस्यैव नियामकत्वादिति भावः । 'घालोचनेति, यद्यपि तन्मते. न निर्विकल्पकजन्यत्वं तथापि परमतेनेदं । अनुगतत्वबुद्धौ त तुरिति कृत्वा. तथोक्तमित्यन्ये । ननु तथापि प्रकृतं शाब्दज्ञानं नालोचनजन्यं, किश्चैवमपि. भातः सविकल्पके परम्परया कारकत्वेऽपि प्रकृतक्रियाधये कारकत्वं नोप- पादितमित्यरचेराह, 'यति, 'किन्विति विशेषणे गोत्वेऽपि गमन किया- न्वयावगमात् तदपि कारकमित्यर्थः । ननु बाधात् तत्र न तदन्वय इत्यरचे- राह, 'श्रीकरस्थिति, 'पारण्येति "घण्णयकडायन्येत्यत्र गोः करणत्वेवा. रुण्यस्य चावच्छेदकत्वेन क्रियान्वयवदित्यर्थः । नन्वेवं गोत्वप्रकारकशाब्द- 72

·तत्वचिन्तामणे
अन्ये तु आतिशक्तमेव पदं जाति-व्य
मनुभावकञ्चेति व्यक्तरपि शाब्दत्वं । न च
ऽन्वयानुभवेऽप्रवेशान व्यक्तः शाब्दत्वं, रति
एकवित्तिवेद्यत्वनियमेन जातिशक्तादेव व्यक्तिरर
अन्यथा जात्यन्वयोऽपि न स्यात् व्यक्तिं विना
नुभवात् । अतएव जातिशक्तिरेव व्यक्ति बोकी
गुरवः। किच्च शक्त्योपस्थापितस्यान्वयानुभो
पदानां कारणत्वं अतो जातिवदुपस्थापिताया
रनुभवः पदात्, न तु तत्तच्छत्योपस्था
वात् । न चैवमशक्यपरत्वे लक्षणा, यथा
'अन्ये वित्यनेन औकरकल्पाद्मेदयितुं पूम्बा पण
प्रवेशे गो
जानानुपपत्तिरित्यरचेराह, 'धन्ये विति, यद्यपि प्रामवार
नौकरमतेनात्यन्ततोगदर्शनाय पुगरभिधानमिति
व्यायंगे खरूपसत
ति वा मतान्तरत्वाभिधार
भाब्दबोधदि ममिति खरत्तिं विना म
पति तुल्यविधि
वर्थः
विविधिकमरय
विशेष
गोपदेन
'वक्षतविति,
' चेत्यादिपूर्वपछे

·भालाखतुरविससे जातिशक्तिवादः । पद विनापि च सी जातिस्मृतियक्तिविषया, अन्यथा केवलजातिमावस्मरणापत्तेः। संस्कारसहितात् पदादेव जातिविशिष्टानुभवोऽपौन्द्रियादिव प्रत्यभिज्ञा। पत- एव भाष्यं, “संस्कार-शब्दशक्तिभ्यां विशिष्टानुभव- इत्युनौतमतमपास्तं”, उक्तन्यायैर्जातिवड्यतरपि शक्य- त्वात् विशिष्टानामानन्त्येऽपि एकत्र विशिष्ट तत्त्वं विहाय गोत्वमादाय गोत्वविशिष्टं शक्य मिति शक्ति- ग्रहः, यथा च क्वचिदेव धूमे धूमोवहिव्याप्य इति बुद्धिः, यथा वा तवैव कार्याणामानन्त्येपि क्वचित कार्ये तत्त्वं तटस्थोकृत्य कृतिमादाय धर्मिणि कार्य शक्यमिति लिङादेरपूर्वं शक्तिग्रहः, अवच्छेदकैक्या- छक्तरेकत्वं तहदेव, यथा वा व्यक्तिवाचकपश्वादि- छेदापत्तेः। तथाच नियमतोजातिविशिष्टव्यकिलाभादिशिष्टे शक्तिः 'सत्त्वमिति तद्यक्तित्वादिकमित्यर्थः, · तथाचैकव्यक्तावेव शक्लियहः समानप्रकारकत्वनियामक इति सम्मतमालम्बयोक्तं । 'यथा वेति जाति- सायेण शरीरत्वादिवत् पशुत्वादिलातेरभावात् लोमवल्लाङ्कलयोगित्व- लक्षणोपाधिमादाय व्यक्तावेव पशुपदशक्तियह इत्यर्थः । न चैवं छिन्न- लाङ्गलानां पशुत्वेन थवहारो न स्यादिति वाच्यं । तादृशलालवत्य- न्यावयविमात्रत्तिजातिमत्वे तात्पर्य्यादित्येके । बदृश्विशेषोपट होतभूत- मेदारमत्वमित्यन्ये । अत्तु बनुष्यअकाभावाम पशुत्वं जातिरिति, वन, ·तत्त्वचिन्तामणो पदानां, अथ वा गोत्वेन सामान्यलक्षणया जाते सर्वत्र गवि गोत्वमादाय शक्तिग्रहः, प्रमेयत्वेन च सर्वज्ञाने सार्वजामिष्यत एव, नेष्यते तु घटत्वादि- सर्वप्रकारकज्ञानवत्त्वेन, सबैकोदासीनगोः शक्यत्वाद्- यत्किञ्चिदेकोपादानेऽपि गोरुपादानादन्योपादाना- शक्यत्वं एकोपादानेऽनध्यवसायो वा। अन्यथा तवा- प्येकवित्तिवेद्यतया सब्बैंकपरत्वे उक्तदोषे का गतिः, का वा गतिर्व्यक्तिवाचकपश्वादिपदानां । भट्टमते तु जातिरेव शक्या लाघवात् व्यक्तिस्वाक्षेपलभ्या। ननु नाक्षेप एकवित्तिवेद्यत्वात्तयोः, समानानां हि भावः सामान्यं तच्च व्यक्ति विना न भासते इति चेत् , न, अन्यथा समूहालम्बनरूपनिर्विकल्पकापत्तेरिति ब्रूमः । 'पश्चादौति, पदश्च तन्मते, परत्वं न जातिः उच्चैःश्रवःशरीरादिवृत्तित्वात् योग्यसंस्थानव्यञ्चत्वनियमाञ्च जातेः, अस्माकन्तु जातिरेव पशुत्वं अश्वत्वादिव्यापिका लोमवल्लालवत्त्वव्यङ्गेति ध्येयं । 'नेय्यते विति, उक्तोपाधेरेव तथात्वोपपत्तेः, अन्यथा किमवच्छेदेन व्यक्तावपि शक्तिः स्यात्, अस्मभते पशुत्वस्य जातित्वेऽपि परानभ्युपगतत्वेन तथोक्तमित्यप्याङः । समतमाह, 'अथ वेति, 'लाधवादिति, आवश्यकत्वानाहीतविशेष- गान्यायाचित्यपि बोध्यं । तदुक्तं, "विशेष्यं नाभिधा गच्छेत् क्षीणभक्ति- विशेषण इति । सामान्यत्वपुरखारेण सामान्यं शक्यं तच व्यक्तिं विना न मासत इति भान्तः पाते, 'नन्विति, 'न भासन इति, सामान्यत्वेनेति ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे जातिशक्तिवादः । स्वरूपेण शक्या जातिः, न च सामान्यत्वं तस्याः स्वरूपं, तद्धर्मत्वात, अन्यथा अालोचनेऽपि सा न भासेत। कथं सामान्यत्वेनाप्रतीता जातिय॑क्तितोभिन्नतया शब्देनाभिधातव्येति चेत्, न, शब्देन व्यक्तितो भिन्न- तया जातेरबोधनात् । ननु व्याहत्ता जातिाच्या व्यात्तबुद्धिं विना व्यक्तिविशेषानाक्षेपात् व्यावनिका च तत्र व्यक्तिरेव अनुगतत्वमप्यनुगम्यमानं विना न भासत इति जातिवित्तिवेद्यैव व्यक्तिरिति चेत्, न, स्वतोव्यात्तजातिस्वरूपस्य वाच्यत्वात्। व्यक्तधर्मा- न्तरस्य वा व्यावर्तकत्वेऽन्योन्याश्रयोऽनवस्था वा । ननु गौरितिपदात् जाति-व्यक्त्योयुगपत्प्रतीतिः। न च सूक्ष्मकालभेदाग्रहात् सा भ्रान्ता, बाधकाभावात्, तथाच गोपदाद्गोत्वधौस्ततः क्रमेण व्याप्ति-पक्षधर्म- ताजानं ततो व्यक्तयनुमितिरिति ज्ञानपरम्पराकल्प- नावरं जातिवित्तिवेद्यत्व व्यक्तरिति चेत्, न, व्युत्प- त्यधीनं हि शब्दस्य बोधकत्वं, अतो व्युत्पत्तिप-- लोचनया युगपज्ञानमसिडं। अतएव ज्ञानपरम्परा- सर्वशब्दात् मर्वज्ञानात्त्वयाप्येवं मन्यमानत्वादिति । भान्त एव शकते, 'कथमिति, अनुगतत्वस्य यावर्तकत्वे व्यक्तिविशेषणा. क्षेपदोषे सत्येवाह, 'अनुगम्यमानमिति, 'युगपत्प्रतीतिरिति योगपद्यधी. भावः। पोषः ·तत्वचिन्तामणी कल्यनमपि युक्तं, अन्यथा कर्तुरप्याक्षेपोन स्यात् शब्दात् सकर्टकाया एव क्रियाया अवगमात्। न च जातिज्ञानत्वेन व्यक्तिविषयतानिममः, प्रत्यक्षादौ तस्य व्यक्तिधौहेतुसमाजाधीनत्वात्। अतएव न जाति- धौहेतौ व्यक्तिधौहेतुसहकारितानियमः समाजस्यार्थ- सिद्धत्वात् गोत्वं गवाविषयप्रतीतिविषयः जाति- त्वात् गोभिन्नभावत्वाहेति जातिमावधीसिझेश्च । अथ यत् यत्परतन्त्र तत् तेनैकवित्तिवेद्यं यथार्थपरतन्त्र ज्ञानमर्थेन जातिश्च परतन्त्रेति व्यक्तौ भासमा- 'जातिवादिति, न च शवस्वत्वादौ व्यभिचारः, बाल्य-कौमारा- दिना तन्मते भरौरभेदाभावेन तन्नातित्वामिद्धेः । नित्यत्वे मति समवेतवस्यैव मामर्थ्य व्यर्थविशेषणत्वमित्यरुचेराह, 'गोभिनेति, भावत्वं गोनिरूपणनधौननिरूपणत्वं गवाभाववद्गोशादृश्यादावपि व्यभि- चारात् तत्वञ्च गव्येव व्यभिचारौति गोभिन्नत्वं विशेषणमिति भावः। - रित्यर्थः, 'व्युत्पत्यधौनमिति लाधवेन जातिमात्रस्यैव शक्यतया पदादुपस्थिते- रियर्थः। 'अवगमात्' अवगमाभ्युपगमप्रसङ्गादित्यर्थः, यदि च योगपद्यधौस्तत्र नमस्तदा प्रकृतेऽपि तुल्यमिति भावः । 'गोत्वमिति, न च नित्यपदादिना गवादिविषयकप्रतीतिविषयत्वात् सिद्धसाधनमिति वाच्यं । जातिज्ञानस्य व्यक्तिविषयतानियमाभ्युपगन्तारं प्रत्येव तदनुमानावतारेणापाततस्तदसिद्धेः, अतएव सामान्यत एव तत्सिद्धिं वक्ष्यति, 'जातिमात्रधौसिद्धेश्चेति हेतौ जातिवनिर्बधने यावदेव व्याप्यं तावदेव विवक्षितं, 'गोभिनेति । गनु भाव- ·शब्दाख्यतुरोयखण्डे जातिशक्तिवादः । ५८१ नायामेव भासत इति चेत्, न, परतन्त्रत्वं हि न परसमवेतत्वं गन्धादिना व्यभिचारात्, न तडी- निरूप्यत्वं असिडे, नापि तस्मिन् भासमान एव भासमानत्वं साध्याविशेषात्, नापि विशेषणत्वेनैव- ज्ञानं गौरित्येव प्रतीतेः। गवि गोत्वमिति कश्चित् प्रत्येतीति चेत्, न, आलोचने विशेषणत्वं विनापि 'विशेषणत्वेनैवेति यत् प्रतीयमानं यदिशेषणत्वेनैव भामते तद्विशेष्य- समानवित्तिवेद्यमिति नेत्यर्थः, 'गौरितौति, तथाच न व्यक्तिवित्ति- वेद्या जातिरिति भावः । 'गवौति, गोवि गोत्वमित्येव प्रतीतिरिति, 'कश्चित्' परः, विशेषणत्वेनैवेत्यादिनियमवादौति यावत्, 'प्रत्येति' खौकरोति, तेन गौरित्येव प्रतौतिरिति परं प्रत्यसिद्धं तेन गवि गोत्वमित्येव प्रतौतिखौकारादिति भावः(१) । 'श्रालोचन इति, (१) खीकारादित्यर्थ इति ख० । पदं व्यर्थ निषेधपदादिना अभावमात्रस्यैव गवादिविषयकप्रतीतिविषयतया तत्र व्यभिचाराभावात्, अन्यथा गोसादृश्यादौ व्यभिचारतादवण्यायत्तः । न च प्रतौतिपदं प्रत्यक्षपरं भावपदश्चेतरनिरूपणानिरूप्यपरमिति वा । बाधायत्तः, किच गोघटितोपाधेरपि नियमतो गोविषयकप्रतीतिविषयतया तत्र व्यभिचार इति । मैवं । भावपदस्याखण्डभावपरत्वेनोक्तदोषनिरासात् । 'नापि विशेषणत्वेनैवेति, व्यक्तिविशेषणत्वेनैव जातेनिं तस्याः व्यक्तिपार- तन्व्यमित्यपि नेत्यर्थः, गौरित्येवेति गोपदादिना गौरित्याकारिकायाः प्रतीतेर्दर्शनात् तस्याः खव्यक्त्याक्षेपवादिना मया जातिमात्रविषयत्वेनाप्युप- पाद्यत्वादित्यर्थः । 'गवौति, गवि गोत्वमिति प्रतीतौ गवोत्यंशो गोला- ·तत्वचिन्तामणी नमपि संस्कार स्वरूपतः प्रतीतेः जातिमावशक्तात् पदात् जाते. स्मरणमालोचनमेव जातिविशिष्टगोचरसंस्कारादेव पदेन जात्यंशोहोधेि सति जातिमावस्मरणात्। अतरव ततो जाति विनापि कदाचित् व्यक्तिस्मृतिः। अस्तु वा गुरोरिवालोचनमपि संस्कारजनक शब्दव्युत्पत्तिबलेन गवि गोलमित्येव प्रत्यय इति तेनापि खौकाय विशेषणज्ञानं विना विशिष्टज्ञानानुदयादिति अालोचने नियमभङ्गस्य ध्रुवत्वादिति भावः। ननु विशिष्टज्ञानस्यैव संस्कारजनकत्वेन तेन ममानप्रका- रकस्मरणजननात् जातिमात्रस्मरणमसिद्धं, अतएव तथा भान्दानु- भवोऽपि नेत्यत आह, 'जातीति, संस्कारसत्त्वेऽपि तदुवोधकवि लम्बेन व्यक्त्यंशस्मरणभावादिति भावः । मन्वेकदेशोहोधकादेवा- परांशस्मृतिः अन्यथा मदृशदर्शनादिना धर्मिस्मरणेऽपि तद्धमा- स्मरणापत्तेः, अतएवेत्यादिकममिद्धमेव, न हि जातिविशिष्टानुभ- वेन कदापि व्यक्रिमात्रस्य स्मृतिरित्यरुचेराह, 'अस्तु वेति, 'विशे- न्वयाय व्यक्तिभानम्यावश्यं वाच्यत्वात् तत्र च गोत्वम्य विशेषणत्वेनैव भाव- खौकार इति गौरित्याकारकप्रतीतावपि तथैव तजज्ञानखीकारः विभ- क्यर्थभेदेऽपि प्रकृत्योंल्लेखे विशेषज्ञानाभावादिति भावः । एवकारान्वितो हेतुस्तथाप्यसिद्ध एवेत्याह, 'बालोचन इति निर्विकल्पक इत्यर्थः। नन्वेवं पदानिर्विकल्पकापत्तिरित्यवेधापत्तिमाह, 'जातिमात्रेति । 'अतएवेति संखारोबोधकप्रतिनियमादेवेत्यर्थः, 'गुरोरिवेति, यद्यपि तन्मते तदनभ्युप- गमः, तथापि व्यक्तिविशेषानवगाहिज्ञानं तस्य निर्विकल्पकत्वेन बोध्यं, तदेकदेशिगतेनेत्यन्ये । . 'शब्दव्युत्पत्तीति जातिमात्रशक्तपदात् तन्मात्र- .

·शब्दाख्यतुरीयखगडे जातिशक्तिवादः । ५८३ जातिमाचस्मरणसिद्धेः। न च स्मरणस्य विशिष्टज्ञान- त्वमेव, अनुभवस्यापि तथात्वेन निर्विकल्पकासिद्धि- प्रसङ्गात् एकवित्तिवेद्यत्वेऽपि प्रथमदर्शनवत् शब्दाद- गोत्वस्मरणमालोचनमेव गोत्वे गोव्यक्तिवृत्तित्वादि- वैशिष्ट्यस्याशक्यत्वेन तदविषयत्वात् । न चालोचनस्ये- न्द्रियजन्यत्वात् न स्मृतित्वं, ज्ञानत्वसाक्षायाप्यधर्म- त्वेन स्मृतित्वस्यालोचनत्तित्वात् । नन्वाक्षेपाव्यक्ति- धौर्न व्यक्तित्वेन न वा रूपान्तरेण गौरित्येव प्रतीतेः, नापि गोत्वेन गोत्वस्य गोत्वविशिष्टाभेदेनाक्षेपाभा- वादिति चेत्, न, विशेषण-विशेष्ययोर्भ देनानुमा- नाविरोधात् । अतएव गोत्वं व्यक्त्याश्रितं जातित्वा- षणेति गोत्वं गवाश्रितं गोत्ववादित्यत्र गोत्वत्वे गवाश्रितलप्रवेशेऽपि विशिष्टाविशिष्टभेदादित्यर्थः, 'अतएव' विशिष्टाविशिष्टभेदादेव, 'जातिवादिति अचानेकव्यक्रित्तित्वगर्भतया जातित्वस्य माध्यप्रवेशे- ऽपि विशिष्टस्य हेतुत्वादित्यर्थः । ननु दयमप्यनुपपन्न प्रथमे पक्ष- विषयकसंखारोबोधात् तन्मात्रस्मरणसिद्धेरित्यर्थः । अन्धुपेत्याह, 'एकेवि, 'ज्ञानत्वेति, अनुमित्यादौ व्यभिचारादाह, 'साक्षादिति, यदि चानुमिति- विशियमरणान्यतरत्वादिकमपि साक्षायाप्यं तदा धर्मपदं जातिपरं बोध्यं । 'गोत्वविशिशाभेदेनेति श्राक्षेप्यगोत्वविशिशान्तर्गतत्वेनेत्यर्थः, तथाच न गोवांशाक्षेपकत्वमभेदादिति भावः । गोत्वांशस्य नाक्षेप्यत्वमित्याह, 'विशे.

·५ तत्वचिन्तामबी दिति पक्षधर्मताबलात् गोत्वाश्रयव्यक्तिसिद्धिः, अ- पत्ता तसिद्धिः। ननु व्यत्या विना किमनुपपवं व्यक्तिं विनापि गोत्वस्य तद्बुद्देश्च सिद्धेः कथमर्था- पत्तिरिति चेत्, न, व्यापकं विना व्याप्यस्यासिद्धेः । उच्यते। गामानयेत्यतो गोत्वविशिष्टस्य क्रियान्वय- बोधाद्गौरित्याकारकगोविशेष्यकबुद्धिः कारणं सा च न शब्दं विना आक्षेपाव्यत्याश्रितं गोत्वमिति धौर्न तु गौरिति। न चैवं व्यक्तः क्रियान्वयोऽपि, गोत्वाश्रिततया निराकाइत्वात राजपुरुषमानयेत्यचेव तावच्छेदकस्य हेतुत्वं यच्च विशिष्टाविशिष्टभेदेन समाधानं तदवि- शिष्टेन हेतुना विशिष्टसाध्यमिद्धौ सम्भवति विशिष्टस्या सिद्धलेन सिद्धसाधनाभावात् न त्वविशिष्टसाध्ये विशिष्ट हेतौ मिद्धमाधमा- दित्यरुचेराह, 'अर्थापत्तेरिति, गां विना गोत्वमनुपपत्रमित्यर्थाप- च्या गोत्वविशिष्टमिद्धिरित्यस्मन्मतेऽनुपपत्तिज्ञानमपेक्षितं न तु व्याप्यादिकमपि यधिकरणस्यैव जीविग्टहाभावस्य वहिःसत्त्वं विना- ऽनुपपत्तिज्ञानेन वहिःमत्त्वमिद्धेरिति भावः । 'व्यापकमिति व्याप्ति- रवश्यम्भावः तथाच व्यापिकां व्यक्ति विना व्याप्यगोलान्चयोऽनुपपत्र- बशेति । तहि कथं गोत्वाश्रयक्तिसिद्धिरित्यत आह, 'अतएवेति अभे- देनाक्षेप्यत्वविरोधादेव, यक्षधर्मसाबलात् तत्सिद्धिरित्यर्थः । 'न तु गौरिति,. अनुमितापकतावच्छेदकप्रकारकत्वनियमादिति भावः । 'न ·शब्दाख्यतुरीयखण्हे जातिशक्तिवादः । પૂર 'राज्ञः, अन्वये वा व्यक्तिमानयेति धौः स्यात् न तु गामिति । किञ्च गोत्वं न व्यक्तिव्याप्यं, न हि यब यदा वा गोत्वं तत्र तदा व्यक्तियत् सामान्यं सा व्यक्तिरिति वा नियमः, व्यभिचारात्। नापि गोत्वं गवाश्रितं गोत्वादित्यनुमितिः, व्याप्तिग्रहशरीरत्वात् । न च जातित्वं व्यक्त्याश्रितत्वे लिङ्गं, जातित्वस्य पदाद- नुपस्थितेः, तथात्वे वा जातिवित्तिवेद्यैव व्यक्तिः। अपि इत्यर्थः । यगोत्वं मा गौरिति यत्र गोत्वतादाम्यं तत्र गोतादात्म्यं सम्बन्धमामानाधिकरण्यस्यैव सम्बन्धिव्याप्तित्वादिति भावः । 'व्या- नीति, पक्षतावच्छेदकस्यैव हेतुत्वादिति भावः । ननु माधनशब्द विनेत्यनुपपन्नं गां विना गोत्वमनुपपत्रमिति ज्ञानाहोत्वविशिष्टस्यैव सिद्धेः, अतएव व्यक्त्याश्रितं गोत्वमित्याद्यनुकोपासम्भः, गोवं न हौति, यद्यपि प्रलयाभावाद्यदा गोत्वं तदा गौरिति व्याप्तिरस्त्येव तथापि खमतावशम्भेनेदमुक्तं । 'गोत्वादिति गोत्वत्वादित्यर्थः, गोत्वत्वस्य गोपदा. दनुपस्थितेरिति दोघे सत्येव दोषान्तरमाह,, 'व्याप्तौति हेतोरेव पक्षता- वच्छेदकतया व्याप्तिग्रहकाल एवोद्देश्यसिद्धेः सिद्धसाधनादित्यर्थः, 'जाति- त्वस्येति, तथाच गोपदश्रवणानन्तरं नियमतो व्यक्तिधीरनुभवसिद्धा न स्यात् प्रकारान्तरेण तदुपस्थितेरनावश्यकत्वादिति भावः । 'तथात्वे वेति जाति- त्वस्य व्यक्तिघटितत्वादित्यर्थः । ननु गोत्वमेव लिङ्गं तच्च पदादुपस्थितमेवेत्यत- याह, 'अपि चेति व्यधिकरणयोन गम्य-गमकभाव इत्यर्थः । 'प्रकृत्यर्थवं प्रकृतिप्रतिपाद्यत्वं, नन्वेतावतापि न लक्षणोच्छेदस्तात्पर्यनिर्वाहार्थमेव तक् 74 ·तावचिन्तामने लिङ्ग व्याप्यमनुपपत्रं स्वाश्रये व्यापकमुपपादका बोधयति । न चेह गोत्वाश्रये व्यक्तिबुद्धिः। वयन्तु ब्रूमः, व्यक्तरपदार्थत्वे विभक्त्यर्थसङ्ख्या-कर्मत्वादेयतावनन्धयः स्वात् सुविभक्तीनां प्रत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात्प्रकृतितात्पर्यविषये तदन्वयव्युत्पत्ती लक्षणोच्छेदो गौरवञ्च । श्राख्यातार्थसङ्ख्यापि नानुमिते- नान्वेति, किन्तु भावनान्वयिना भुडेन प्रथमान्तादुप- यतिव्याप्यमित्यपि तथा व्याप्तिनरपेक्षेणार्थापत्तेरेरभावात् गोलं गवाश्रितमित्यपि तथा जातिलेनाचेपस्वप्रसक एव भब्दावातिवा- नुपस्थितिस्तु गोवत्वेऽपि तुल्या, परन्तु विशिष्टोपस्थितये मप्रकारकः प्रसज्यते बातिलेनाप्रसङ्ग एव न किञ्चिन्, 'अपि चेत्यादि यदुक बदपि न श्रुतार्थापत्तौ तथा नियमस्य तन्मतेऽभावादित्यखरमा- दाइ, 'वयन्विति, 'मुब्बिभनौनामिति, लिङ्ग-मङ्ख्ययोः प्रत्यर्था- मन्वयादिशेषनियमः मोऽपि पाचक-पश्वादिपदे व्यक्तिवाचके व्यव- स्थित इति भावः । इदमुपलक्षणं "भाब्दी भाकाङ्क्षा शब्देनेव प्रपूर्यते” इति व्युत्पत्तेश्चेत्यपि हेतुष्टव्यः । अतएव तयभिचार- मागयोद्धरति, 'पाख्यातार्थमहापौति । ननु विशिष्टखक्षणवादे कल्पवादिबरचेराह, गौरवति तबतीतोश्योपरितवस्योपरितत्वगर्भवे गुरुवादित्यर्थः। मन्वाधिो कताख्यातार्थसंख्यान्वयवातावप्याक्षिमाया मन्बयोऽव 'सबिमहीना इत्यादिश्रुत्पतिश्चासिबब पार, पायावेति, ·शब्दास्यतुरीपख जातिशक्तिवादः । स्थितेन पदान्तरादुपस्थितिरेव तवाक्षेपार्थः । पतरण न व्यक्तराक्षेपः किन्तु लक्षणया गोपदादगौरिति व्य- निधौरिति मण्डनः। यदा, "जातावस्तित्व-नास्तित्वे न हि कश्चिडिवक्षति । नित्यत्वालक्ष्यमाणाया व्यक्त- स्ते हि विशेषणे" इति ॥ उच्यते । स्वार्थादन्येन रूपेण जाते भवति लक्षणा, तीरत्वेन ज्ञाते गङ्गापदस्येव । न चेह गोत्वादन्येन रूपेण व्यक्तरुपस्थितिः, किन्तु गोत्वे- नैव, व्यक्तित्वेन साम्रादिमत्त्वेन चोपलक्ष्यत्वे गोपदा- यक्तित्वादिरूपेण धौः स्यान्न तु गौरिति । नापि गोत्व- सम्बन्धिनि गोत्वविशिष्ट लक्षणा, गोत्वे हि न साक्षा- दानयनाद्यन्वय इति व्यक्त्यवच्छेदकतया तस्यान्वयेऽमु. ख्यत्वं । लक्षणयापि गोत्वावच्छिन्नैव व्यक्तिः क्रियान्व- यिनी प्रतीयते न केवला व्यक्तिरिति गोत्वविशिष्टस्य सक्योपस्थितिलक्षणयेवेति गोत्वेऽपि लक्षणयामिष्टापत्तिरित्यरचे- शाब्दी याकाडा शब्देनैव यूयंत इति न्यायात् अतएव श्रुतापत्तिरिति भावः । 'पसरवेति विभयन्वयादेवेत्यर्थः, 'पस्तित्व-मास्तित्वे' उत्पाद- विनाशी, तपाच गौरत्पना गौविनत्यादौ जालौ तदन्वयानुपपत्त्या व्यक्ती लक्षणेत्यर्थ: । ननु खादन्येनेत्यप्रमाण तथाच गोत्वमेव व्यक्तरपणयलम- वियत पार, 'नापौति, 'गोत्वसम्बन्धिनौति शक्यसम्बन्धो दर्शिता, '.. स्यत्वे' उपस्थाप्यत्वे । ननु लक्षणयैव विशिशोपस्थितौ नोक्सविरोध इत्य- .

·सत्त्वचिन्तामणौ लक्ष्यत्वे युगपत्तिइयविरोधः, गोत्वेऽपि वा लक्षण। अपि च जातिमाचे न शक्तिन वा व्यक्तौ लक्षणा जातो मुख्यप्रयोगाभावात्, तयोस्तन्मूलकत्वात्, प्रयोगो हि व्यवहारहेतुज्ञानार्थः। न च जातिमात्रनिर्विकल्प- कायक्तिमनादाय केवलजातो व्यवहारः, तस्य विशि- टज्ञानसाध्यत्वात्, गां पश्य गौरस्तोत्यादावपि गोत्व- विशिष्टस्यैव ज्ञानं व्यवहारश्च। तस्मादेकवित्तिवेद्यत्व- राह, 'अपि चेति, किञ्च मुख्यार्थान्वयानुपपत्त्या लक्षणा तथाच यत्र म मा तचापि व्यकिधौरिति मापि शक्येत्याछ, 'गां पश्येति, थाह, 'गोत्वेऽपि वेति, सा च न सम्भवति अभेदे शक्यसम्बन्धाभावादिति भावः । ननु विशिष्टस्य केवलादन्यत्वात् गोत्वविशिष्ट लक्षणास्तु अतएव गुणवाचकस्य नौलादिपदस्य नौलादिविशिरे लक्षणेति सिद्धान्तः, तथाच खादन्येनेत्ययुक्तं । न च तत्र नौलादिसम्बन्धित्वेनोपलक्ष्यत्वं सम्बन्धि- पक्षययैव "यदि येन विनेत्यादिन्यायेन नौलादिभानमिति वाच्यं । प्रकृतेऽपि गोत्वसम्बन्धित्वेन तथात्वापत्तेः । गोपदेन गोत्वमात्रप्रकारकानुभवान्न तथेति यदि तदा गोलादिपदेनापि नौलादिमात्रप्रकारकानुभवात् तत्तुल्यं । यदि च केवलवाचकस्य न विशिष्ट लक्षणा तदा 'प्रकृष्टजये लक्षणेति वक्ष्यमाण- विरोधश्चेत्यरचैराह, 'अपि चेति, 'तयोरिति शक्ति-लक्षणयोः प्रयोगमूलक- मादित्यर्थः, मुख्यप्रयोगाच्छक्तिः मुख्यार्थान्वयानुपपया अन्यत्र प्रयोगा- लक्षणेत्यर्थः। ननु गां पश्येत्यादावेव जातौ मुख्यप्रयोगोऽस्तीत्यत आह, 'गामिति, पत्र नातेरप्यन्वययोग्यत्वादन्वयानुपपत्त्यभावे लक्षणविरहात् तविभिटमाभोऽनुभूयमानो न स्यात् । न च तात्पर्य्यानुपपत्त्यैव यही ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे आतिशक्तिवादः । नियमात् जातिविशिष्टं शक्यं। यदि च तृतीयाया: करणैकत्व इव गो-गोत्वे शक्ये तदा गोत्वं गोव्यक्तिश्चेति न तु गौरिति, वैशिष्ट्यञ्च सम्बन्धो वा जातो घट इत्यचेव विशेषणताविशेषोऽर्थान्तरं वे- त्यन्यदेतत्। जातिविशेषवदवयवसंयोगरूपाकृतिरपि धौः स्यात् 1 'जातिविशेषेति जातिविशेषवानवयवसंयोग इत्यर्थः,। नन्वन्यतर- कर्मजवादिव्याप्याया नानाजातेः कथमनुगमकं विना पदादुप- स्थितिः, मैवं, अनुभवमिद्धतत्तनातिव्यञ्जकतत्तत्संस्थानवैजात्य- याप्यनानान्यतरकर्मजवादिखौकारात् न तु वैपरौत्यं, तत्तन्माता- प्रवेशयेतिवल्लक्षणास्विति वाच्यं । उभयसाधारणतात्पर्य्याग्रहेऽपि विशिष्टा- नुभवात् तदिदमुपसंहरन्नेव स्पश्यति, 'तस्मादिति, एवञ्च गौनित्येत्यादौ जात्यादिपरत्व एव लक्षणेत्यवधेयं । अत्रेदं चिन्त्यं शक्तिग्रहकाले लाधव- ज्ञाने लक्षणां विना विशिमलाभोऽसिद्ध एव तदप्रतिसन्धाने च शक्तिनमात्- तल्लाभोऽन्यथा सिद्ध इति क्वचित् लक्षणया कचिच्छक्तिभ्रमात् व्यक्तिलाभ- इति जातिरेव शक्येति । अनुभवबलादेवानन्यलभ्यं तद्वैशिछामपि शक्य- मित्याह, 'यदि चेति, न चान्वयवदन्यलभ्यमिति वायं । अन्वयो हि मर्य- माणपदार्थयोोग्यतादिबलस्तभ्यः । न च प्रकृतेऽपि तथा, निर्बिकल्पको- पस्थितयोिित-व्यक्त्योोग्यतादिप्रतिसन्धानासम्भवात् तत्प्रतिसन्धानेऽपि विशिष्ठोपस्थितेश्च । अतएव पदादिशियस्यैव स्मरणमपि न तु निर्वि कल्पकं । न चैवमाकृतिवैशियमपि शक्यमियत्वात्, 'जातिविशेषवदिति जातिविशेषवान् योऽवयवसंयोगः संस्थानविशेषस्तद्रूपेत्यर्थः, तथाच जाति- विशेषस्यैवानुगमकतया व्यक्तिवदननुगतानां संयोगानां कथं शक्युत्वमिति ।

·माधिनामग पदशक्या गोपदात् जात्याकृतिविशिष्टस्यैवानुभावात, पिष्टकमय्यो गाव इत्यादौ गवाकृतिसदृशातौ लक्षणा पिष्टकसंयोगविशेषस्याशक्यत्वात्। जात्याकृति-व्यक्तीना वनुगतप्रत्ययाभावप्रसङ्गादन्यतरकर्मजत्वेन उपाधिना तचानुगतबुद्धि- सम्भवात् । अतएव गत्वं कवं न नाना किन्तु तत्तयाप्यं भावत्वमेव । न चेन्द्रिय-मनःसंयोगेन जातिभेद इत्याशङ्कायामन्यतरकर्मजवष्याय- जातिनानात्वे परौहारानुपपत्तिः तत्र तादृशजातेरचेवानुगतबु- यभावादिति । नवाहतेः शक्यत्वे पिष्टकमय्योगाव इत्यत्र खक्षणा नयात् इत्यताह, 'पिष्टकोति। ननु कारणत्वे मति जातिविशे- निरसमिति वदन्ति, तच्चिन्य । अन्धतरकर्मणत्वादिना सारेण तादृश- जात्यसिद्धेः । केचित्तु जातिविशेषवद्गोत्वादिवदिति दृशान्त इति, तदपि न, तथाप्यननुगतानां कथं शक्यत्वमिति दोषस्यापरिहारात् । न च जातिपदं धर्ममात्रपरं तथाचोमाधिविशेष एवानुगत इति वाच्यं । तादृशोपाधेरनि. रही। न जातिविशेषवत्वमवयव विशेषणं तथाच कपालसंयोगादिकमेव तथेति वाचं। गवादिपदे सानाद्यवयवस्याप्यममुगसत्वेन दोषतादवस्या. दिति। अत्र वदन्ति जातिविशेषवतो मवादेरवयवसंयोगरूपेत्यर्थः, वि. शेषपदोपादानेन एथिबीपदादौ बाकृतिः प्रोति सूचितं, तथाच गवावयब- संयोगवादिकमेघानुगमकं । न चैवं तत्प्रकारिका चौः स्यादिति वाचं । बापत्तः, अतएव तथा सति सास्वाद्यवयवस्यापि शक्यता स्यादित्यपात । गवादावाचतिवैशिध्यस्थ परम्परासम्बन्धात्मकत्वेन बबटकतया तछक्यत्व- स्थावसकावाच । अन्यथा गोत्वविशिवमात्रमेषानुभूयते न वाचतिरिब- स्थापि बाचालचसोऽवकाशापत्तेरिति दिक । 'सदृशेति, तथाच सादृश्यमेव बासम्बन्ध इति भावः। 'जानीति, यद्यपि मोरत्पन्न इत्यादौ यतिमात्र ·शब्दाख्यतुरीयखले जातिशक्तिवादः । प्रत्येकमाचपरत्वे लक्षणैव प्रत्येकस्य जात्याकृतिविशि- टादन्यत्वात, यथा गुरूणां कार्यशक्ताया लिडो लोके कार्यत्वपरत्वे । अतरव व्यक्त्याकृति-जातयस्तु पदार्थ- इति पारमर्षसूचं, एकयैव शक्त्या एकवित्तिवेद्यत्वस्तूच- नाय पदार्थ इत्येकवचनं । एवं पद्मं पङ्कजपदशक ततो नियमतः पङ्कजनिक:पद्ममिति प्रतीतेः, अव- यवानां तचासामर्थ्यात् रूढिं विना योगमाचात् षवत्संयोगवदवयवकत्वमातिविशेषणत्वेन शक्या मा च पिष्टकमय्यो- गाव दूत्यत्राप्यस्तौति कथं लक्षणेत्यत आह, 'प्रत्येकेति समुदायमनस्य पदस्य प्रत्येके खाचणिकत्वमिति पिष्टकमय्यो गाव इत्यत्रैव लक्षणे- त्यर्थः । 'एवमिति यतो नियमतो यत् प्रतीयते तत् तत्पदशक्य- परत्वेऽपि न लक्षणा व्यक्तः खातव्येणैवोपस्थितेः गोत्वस्य धावच्छेदकतया. प्यन्वयात्तथापि तत्र व्यक्तिमानपरत्वमेव नास्ति जातेरप्यन्वयात् तथाच व्यक्तित्वादिना तदुपस्थितौ यत्र तात्पर्य तत्र लक्षणा मात्रपदयवच्छेद्यच गोवादिकमतो व्यक्तिशक्तिवादिमतमादायात्रापि न व्यक्तिमाचपरवमित्व- पातं । 'अतएवेति प्रत्येक वाच्यत्वे पदार्था इति स्यादित्यर्थः । प्रसङ्गादयोग साधयति, 'एवमिति, तत्र पहनसमुदायः पझे भक्तो न वेति विप्रतिपत्तिः, 'तत इति, प्रामाणिकानामिति शेषः, तेव शक्तिभ्रमादन्यादृशप्रतीत्या न व्यभिचारः। यद्यपि पद्ममित्येव वक्तुमईवि प्रचतसाध्यव्याप्यत्वात् तथापि योगकृित्वसाधनाय विशिष्ठमुपात, चन्द- थोद्भिदादिवदयौगिकरूवा स्यादिति। 'अवयवानामिति पनादि- पदानां पद्यत्वे प्रत्यभावादित्यर्थः, 'रू िविनेति, महोतपयोगस्यापोति ·सावचिन्तामणौ कुमुदे प्रयोगधीप्रसङ्गाच्च । ननु रूढावपि योगात् कुमुदे तो कुतो न स्यातां, रून्या प्रतिबन्धादिति प्राचः। वयन्तु नियमतो रून्या स्मृतं पद्ममेव व्यक्तिवाचक- डप्रत्ययेन पङ्कजनिकर्तृतयानुभाव्यते, बाधकं विना व्यक्तिवचनानां सन्निहितविशेषपरत्वनियमात् यथा- मेयोति ढगन्तपदेन प्रकरणादिना सन्निहिता ढगभि- हिता ऋग्व्यक्तिर्बोध्यते, एवञ्च सर्वत्र पद्मानुभवसाम- गोवेति न कुमुदे धौर्न वा तदर्थप्रयोगः। नन्वेवं रूढि- मित्यस्मिन् सतीत्यर्थः, 'तत्र' पद्मांशे, 'प्रयोगप्रसङ्गादित्युपलक्षणं पद्मा- ननुभवप्रमादित्यपि द्रष्टव्यं । ननु मामय्यां मत्यां फलाभावे प्रति- बन्धक कल्प्यते न तु कारणभावे कार्याभाव इत्यरुच्या कारण- भावमेव सिद्धान्तयति, 'वयन्विति । ननु पङ्कजं द्रव्यमित्यादौ यत्र मामान्यवचनत्वं तत्र कुमुदसाधारणबोधापत्तिः, मैवं, क्षेत्रो दण्डौ द्रव्यमित्यचेव मामान्यवचनतापि विशिष्टे पर्यवस्यति, न हि दण्डि- मात्रे मामान्यवचनत्वं, किन्तु विशिष्ट प्रतिपादकोभयपदे तेन याव- शेषः, 'रूप्येति ज्ञातयेत्यर्थः । ननु रूविज्ञानं ग्राह्याभावानवगाहितया जनक ज्ञानाविघटकतया च न प्रतिवन्धकं ज्ञानभ्य मणिमन्त्रादिवत् प्रति- बन्धकत्वानभ्युपगमात् । वक्ष्यमाणयुक्त्या सामग्रोविरहादेव कुमुदे प्रती- त्यादिविरहोपपत्तौ तत्तथात्वे मानाभावश्चेत्यरूचेराह, 'वयन्त्विति, 'यक्ति- वाचकेति कर्तरूपयक्तिवाचकेत्यर्थः, 'यक्तिवचनानामिति किञ्चिद्यक्ति- तात्पर्यकाणामित्यर्थः, सन्निहितत्वं बौद्ध बोध्यं । घटेन जनमाहरेत्यत्र ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे जातिशक्तिवादः । ५६३ रेवास्तु तत एवोभयलाभात् किं योगरूळ्या, न, अवयवशक्तः कृप्तत्वात् यौगिकार्यानुभवाच्च । यदि च रूव्यर्थ एव यौगिकार्थ एव वानुभूयेत, तदा विवाद- एव न स्यात् अनुभवेनैव तदिच्छेदात् । पत्र मीमांसकाः। न तावत् स्मृत्यर्थं शक्तिः पङ्कज पदप्रयोगविषये नियतपद्मानुभवनितसंस्कारात् स्मृतेरेवोपपत्तेः स्मृतेस्तजन्यत्वनियमात्। नाप्यनुभ- वार्थ, नियमतः स्मृतं पद्ममादाय व्यक्तिवचनन्यायेना- इण्डिचैत्रनिष्ठं द्रव्यत्वं प्रतीयते, न तु परस्परनिर्मुनोभयविषयक- द्रव्यत्वं प्रतीयते, वाक्यभेदापत्तेः, तथेहापि पङ्कजनिष्ठकढत्वविशि- पद्मप्रतिपादके पड़ाजपदे मामान्यपरत्वमपि यावद्विशिष्टपरताया- मेव पर्यवस्थति, न तु यावत्पङ्कजनिष्ठ कर्तृत्वमात्रपरतायां, वाक्यभे- दापत्तेः । यदि वाक्यभेद एवाभ्युपेतस्तात्पर्यवशादिना न परस्प- रमन्वयबोधः, तदा दण्डिपदस्य दण्डिमात्रपरत्ववदस्तु पङ्कजपदे- ऽवयवानां यावत्पङ्कजनिकर्टमात्रपरत्वे कुमुदसाधारणतापि कि- अश्छिन्नमिति, वस्तुतः माकाङ्ग-योग्यासन्नपदसमुदाये परस्परार्था- चयनियम एव चैत्रो दण्डौतिवदिति तत्त्वं । 'तत एवेति, धेनुप- दवदिति भावः। 'अवयवेति, धेनुपदे तु प्रत्ययशनेरकल्पनादिति छिदस्य प्रथमोपस्थितत्वेऽपि नान्वय इति व्यभिचारवारणाय 'बाधकं विने- त्युक्तं । यद्यप्येवं पानं प्रमेयमित्यादौ व्यक्तिवचनत्वाभावे कुमुदसाधारणबोधः स्यादेव तथापि 'व्यक्तिवचनानामिति क्वाचित्काभिप्रायं । बाधकं, विना 75 ·सावचिन्तामणी ५९४ वयवैः पहजनिक पद्ममित्यनुभवसम्भवात, स्मृतिश्च रूया अन्यथा वेति न कश्चिविशेषः । शक्तिं विना वक्ष्यत इति भावः। 'रूच्या अन्यथा वेति, तन्मते शाब्दी शाकाहा मन्दनैवेत्यादिनियमामिद्धेरिति भावः । 'मति विनेति जापक पदानां पदोपस्थिताकाङ्गादिविशिष्ठान्वयबोधकत्वनियमादित्यत्र तात्पर्य्य, तथाच पड्वज प्रमेयमित्यादावपि पद्मान्वयात् तत्रैव प्रमेयत्वान्वयो न कुमुदे- ऽपोति । वस्तुतोऽस्यापि व्यक्तिवचनत्वमेव कर्तविशेषौभूतपवनन्मकर्तपर- त्वादिति । आग्नेयोति वैदिकः, घटादौति लौकिको दृष्टान्तः, "यामेय्या अमौनमुपतिष्ठते" इत्यत्र प्रकरणसन्निहितैव घटादिव्यक्तिर्वाध्यत इत्यर्थः । बत्रेदं चिन्त्यं, यदि रूनि प्रतिबन्धिका तदा पानपदस्य यत्र पद्मे तात्पर्य्या- भावः कुमुदे तात्पर्यच मृह्यते तत्र लक्षणां विनैव कुमुदबोधः स्यात् तथाच वक्ष्यमाणविरोधः । न हि तत्रापि पद्मानुभवसामग्री, पदो तात्पर्य्याभाव- निखयस्यैव बाधकत्वात् बाधकं विनैव व्यक्तिवचनानां सन्निहितपरत्वाभ्युपग- मात् कुमुदं पजमित्यत्र कुमुद एव प्रथमसन्निहितत्वसम्भवाच्च । न च तत्र कुमुदं भिन्नपदोपस्थाप्यमिति वाच्यं । प्रथमोपस्थितिमात्रस्यैव तन्त्रत्वात् अवयवापेक्षया समुदायस्यापि भिन्नत्वाच्च । ननु तादृशस्थले शक्त्यैव कुमुदा- न्वयबोधोऽस्तु पहानपदस्य कुमुदे लक्षणेति सिद्धान्तस्य काचित्काभिप्रायेणा- प्युपपक्तः । सम्प्रदायमते सर्वत्र लक्षणाभ्युपगमेऽपि सामग्रौबलात् पद्मान्वये कुमुदान्वयमभ्युपगच्छतो मणिकृतस्तादृशान्धयोनयनात् एवञ्च सर्वत्र पद्मा- नुभवसामग्रेवेत्यपि तदभिप्रायकमेवेति चेत्, मैवं, तथा सति कचिदपि लक्षणामापत्तेः । न च यत्र पद्मान्वयानन्तरं कुमुदतात्पर्यधीस्तत्र खतन्लोप- स्थितये बक्षणा स्यादिति वाच्यं । तत्रापि पहनन्मकर्तवस्य कुमुदान्वय- तात्पर्यग्रहकाले पुनः मतेन पालपदेन प्रात्यैव तदुपस्थापनसम्भवात् । महि तृदापि तस्य पन्ना एवान्वयः, तत्र तात्पर्य्याभावनिश्चयात् कुमुदे ता- ·शब्दाख्यतुरीयख जातिशक्तिवादः । ५६५ नियमतः प्रयोग रव कुत इति चेत्, न, पूर्वप्रयोग- मपेक्ष्य अवयवानामुक्तन्यायेन पद्मानुभवजनकत्वनि- यमात् । पूर्वप्रयोगोऽपि तत्पूर्वप्रयोगमपेट्येत्यना- दितैव। अथानियतोदोधस्य संस्कारस्य शक्तिं विना नियतोदोधे हेत्वभावात् नियता स्मृतिरेव न स्यादिति सम्बन्धमपश्यतोऽनेनेदं ज्ञानं जनयितव्यमित्यज्ञात्वा तज्ञापनाय प्रयोगोऽनुपपत्र इत्यर्थः, 'पूर्वति विशेषतस्तदग्रहेऽपि सम्बन्ध विना ज्ञापनाय कथं पूर्वप्रयोग इति पूर्वप्रयोगादेव ज्ञापकसम्बन्धनिचयः शकरपि सामान्यत एव ज्ञानं न विशिव्येति वक्ष्यते सम्बन्धश्च न शनिः किन्तु प्रयोग एव परिशेषादित्यर्थः, 'शक्ति विनेति सम्ब- वग्रहे मति सम्बन्धितावच्छेदकावच्छिन्त्रज्ञानात् संस्कारोबोधे त्पर्यनिश्चयाच, अन्यथा लक्षणाया अप्यसम्भवात् । ननु तथापि लाघवात् लक्षणास्तु लक्षणया पङ्गजन्मकर्तवस्य पदार्थविधया बघूपस्थितिकत्वात्, अवयवशतया च योग्यतादिबलेन वाक्यार्थविधया प्रथमोपस्थितिकत्वादिति चेत्, न, पाचजन्मकर्तारमानयेत्यादिवाक्यमात्र एवं लक्षणापत्तेः, यदि च प्रत्येक शक्तयैवावश्यकयोग्यतादिबलात् तल्लाभान तथा तदा प्रकृतेऽपि तुल्यं, तस्मात् रूपिज्ञानप्रतिबन्धकत्वपक्ष एव लक्षणा युज्यते । न च विरोध्य. विषयतया तन्न प्रतिबन्धक, अनुमितौ साध्यज्ञानवत् तथात्वसम्भवादिति, तदिदं मथमते वक्ष्यति, स्मृतपद्मवस्यान्वयानुपपत्त्यनन्तरमेव कुमुदधौरिति सत्र लक्षणाष्यवहारो वस्तुतो मुख्यतैवेत्यादि । 'उभयलाभादिति पनानु- भवस्य कुमुदधीप्रतिबन्धस्य च लाभादित्यर्थः । 'यदि चेति, योगार्थानुभवा. मभ्युपगमे पभानुभवार्थमेव परेण रूदिखोकारप्रसङ्गादिति भावः । 'बुत- ·५९ तत्त्वचिन्तामणौ चेत्, न, कदाचिच्छक्तितोऽपि उद्दोधाभावेन शक्या- स्मरणात् शक्तिं विनापि नियमतः शक्तिस्मरणाच । उद्दोधकच न नियतं सदृश-पदशक्ति-सम्बन्धिज्ञाना- नां प्रत्येकं व्यभिचारात्, किन्तु यत्र स्मृतिस्तच तत्- कालोत्पन्नमनियतमेवोदोधकं कल्प्यते फलबलात, कार्योन्नेयधाणां यथाकार्यमुन्नयनात् । न च पद्म- त्ववत्तह्यापकादेरपि स्मृतिप्रसङ्गः, स्मृतिबलेनोद्दोधक- ल्पनमिति तत्र स्मृत्यभावेन तदुद्दोधाभावात्, तस्मा- च्छक्तिं विना शक्नोरिव पद्मत्वस्य नियता स्मृतिः । स्मरणं मम्वन्धश्चात्र शकिरेव तम्यैव पदे लुप्तत्वात् प्रयोगादौनां तथात्वेनाकन्यनादित्यर्थः । ननु शब्दस्यले शत: स्मारकत्वेऽस्मारकत्वे उभयतोनियमव्यभिचार इत्याह, 'कदाचिदिति, 'कार्यति, तथा- चाच पूर्वप्रयोगादिकं अन्यत्रालप्तमप्यनन्यगतिकतया स्मरणाय कल्यमिति भावः । ननु पदादशक्यस्यापि स्मृतौ पद्मत्ववत्ता- पकस्यापि स्मृतिप्रमङ्ग इत्याशय निषेधति, 'न चेति । पदाद- क इत्याक्षेपे, तथाच शक्तिं विना नियतप्रयोग एव न स्यादित्यर्थः, प्रश्नार्थत्वे- नेत्यस्यासङ्गतत्वापातादिति । शक्तरन्वयव्यभिचारमाह, 'कदाचिदिति, व्य- तिरेकभिचारमाह, 'शक्ति विनापोति । नन्वेवमपि नियतसंस्कारोबोध- कानुपपत्तिस्तदवस्यैवेत्यत आह, 'उद्बोधकक्षेति, फले च वैनात्यमिति भावः । 'तद्यापकादेरिति पवनपदप्रयोगविषयत्वे कुमुदत्व-पुराहरोकत्वादेरप्यनुभवा- मातादित्यर्थः । 'मसिंबलेनेति, कदाचित् सामग्रीवशात् तत्तत्समती तात्म- ·शब्दाख्यतुरौयखगडे जातिशक्तिवादः । न चैवं गवादिपदेऽपि न शक्तिः स्यात् व्यवहार- कालौनसंस्कारादेव गवादिस्मृतिसम्भवादिति वाच्यं । न हि तच स्मृत्यर्थ शक्तिः, किन्वनुभवार्य पदादन्यतो गवादेरनुभवासम्भवादव्युत्पन्नस्य ततोऽनुभवासम्भवा- च, पद्मानुभवश्च योगादेवेति न समुदायो हेतुरन्य- थासिद्धत्वात्, अतो नानुभवबलात् समुदाये शक्तिक- ल्पनं । नन्वेवं गवादिपदानां प्रमेयत्वे शक्तिरस्तु गवा- दिस्मृतिः संस्कारादिति चेत्, न, गोव्यवहारेण स्वोप- न्यतोऽननुभवात् अस्तु पदमनुभावकं तावतापि तत्र शकिन मिय- त्यतो हेत्वन्तरमाह, 'अव्युत्पन्नस्येति, 'व्युत्पत्तिः' प्रक्रियहः, तथाच शाक्त्यभावे व्युत्पत्त्यपेक्षा न स्यादित्यर्थः, ‘पद्मेति । ननु चाग्रहीत- पद्मप्रयोगनियमस्य पद्मानुभवनियमः कुमुदमाधारणबोधात् प्रयोग- नियमय तु स एवानुभवनियामकः, तथाच गवादिपदेऽपि -भावान्न तत्प्रकारिका धौः तद्ग्रहे चेष्टापत्तिः अन्यथा तवापि लक्षणा न स्यादिति भावः । 'किन्त्विति, शक्तस्यैवानुभावकत्वादिति भावः । नन्वे- वमपि गवादियदे अनुभवजनकतावच्छेदकत्वेन शक्तिरस्तु तजज्ञानस्य च प्रयोजकत्वे मानाभावः उक्तन्यायेन गवादिस्मृतिसम्भवादित्यरचेराह, 'अश्यु. त्पन्नस्येति बारहोतशक्तरित्यर्थः, तथाचान्वय-व्यतिरेकाभ्यां तहेतुत्वमिति भावः । अनुभवजनकतावच्छेदकमपि शक्तिमत्तया ज्ञातत्वमेव अन्यथा अपभ्रंशस्थानुभावकत्वानुपपत्तेः । न च साधुशब्दस्मरणं, तहिरहिणामप्य- नुभवादित्यपि दृश्यं । 'योगादेवेति अन्वयादेवेत्यर्थः, बर्याध्याहारव- दन्वयबोध इति भावः । 'अनुभवबलादिति अनुभवार्थमित्यर्थः, 'गोज्ञान- .

·तत्त्वचिन्तामणी ५६ पादके गोशाने पदस्य शक्तिकल्पनं न त्वनुपपादके प्रमेयत्वेन गोज्ञाने गोपदात् प्रमेयो गौरित्यननुभ- पाच । अथैवं संस्कारादेव तौरादिस्मृतिसम्भवे गौण- साक्षणिकोच्छेदः, तौराद्यनुभवार्थ हिन तत्कल्पन सदनुभवस्येतरपदादेव सिझे तयोरननुभावकत्वात्, तस्मानियता स्मृतिः वृत्तिसाध्येति तयोः कल्पनात्, तथाच नियतपद्मस्मृत्यर्थं पङ्कजपदेऽपि वृत्तित्वेन शक्ति- कल्पनमावश्यकं लक्षणाद्यभावादिति चेत्, न, गङ्गा- यामित्यादौ वृत्तिं विना तौरादेरपदार्थत्वे विभक्त्य- र्यान्वयस्तष म स्यात् विभक्तीनां प्रकृत्यर्थगतस्वार्थान्व- स एवास्तु अनुभवनियामकः, मैवं, प्रक्रिईि अनुभावकतावच्छेदको धर्षः तं विना नानुभावकत्वमिति सकस्थावयवस्थास्वनुभावकत्वं न वमनस्य गोपदस्य, स्मारकता तु तं विनापि प्रयोगादिनियमादपि सम्बन्धमाचादेव मत्युपपत्तेरिति । ननु गोज्ञाने शक्ति कल्पयित्वा पश्चालाघवात् मर्चपदानां प्रमेयत्वे शनि कल्पयवित्यतो हेत्व- न्तरमाह, 'प्रमेय इति, पदस्य शक्योपस्थापकत्वनियमादिति भावः । 'विभकौमां' सुब्बिभनौना, 'प्रत्येति। ननु प्रत्यर्थत्वं वृत्त्या प्रक- (५) इतरपदादेव सम्भवादिति क. | इति गोत्वप्रकारक ज्ञान इत्यर्थः, तर्हि तदनुभवार्थमेव तत्काल्पनमस्वित्थत- बाह, नौरादौति, विभोगामिति प्रवत्यान्वितेत्यर्थः, तेन तिडामपि १ ·शब्दास्यतुरोयखख जातिशक्तिवादः । ५६६ - यबोधकत्वव्युत्पत्तेः। पद्मस्य तु पङ्कजवाक्यप्रतिपाद्यत्वेन पाचकादेरिव विभक्त्यर्थान्वयोपपत्तिः । यत्तु शब्दोपस्थित एव शाब्दान्वयबोधः अन्यथा प्रत्यक्षोपस्थिते कलाये पचतीत्यन्वयबोधः स्यादिति । तन्न । पदस्य तत्र तात्पर्याग्रहात तद्ग्रहे भवत्येव किं पचसौत्युक्त बधूपदर्शितकलायादी, अन्यथा दैवान श्रुत-स्मृनकलायपदात् कुतो नान्वयबोधः। हारमि- त्यादावपि न पिधेहिपदाध्याहारः किन्तु तदर्थस्यैव त्युपस्थाप्यत्वं वृत्तिश्च शाब्दानुभवानुकूलपदार्थस्मृतिजनकः पद- पदार्थसम्बन्ध इति वक्ष्यते, तथाच संस्कारवशादुपस्थितेऽपि प्रह- त्यर्थत्वमस्येव, न हि संस्कारमात्रात् स्मतिः, किन्नडुद्धसंस्कारात्, उद्बोधकच सम्बन्धिज्ञानं प्रकृत्या स्मरणे यः कश्चित् सम्बन्धस्तत्रा- तथात्वान्न व्यभिचारः । सुपामिति शेष इत्यन्ये । 'पडाजवाक्येति पहजरूप- वाक्येत्यर्थः। 'अन्यथेति तात्पर्यग्रहमनपेक्ष्यैव शब्दोपस्थितत्वमात्रादर इत्यर्थः। 'गौर- वादिति लक्षणया कुमुदादिपरस्यापि पद्मादिपदस्य पद्मानुभावकत्वापत्त्या पद्मावयबोधतात्पर्य्यकावस्यावश्यकत्वादिति भावः। न चैतच्छुकवाक्ये व्यभि- चारि तन्मते तत्र तात्पर्याभावादिति वाच्छं। सनिस्थले तहेतुत्वस्य विवक्षितत्वात् । वस्तुतो लाघवादर्थाध्याहारसिद्धौ पद्मोपस्थापकपदत्वं व्यभिचारोति भावः । योगमात्राभ्युपगमपक्षे परमयं दोषो न तु योगठिपक्ष इति भमवान् ·सावचिन्तामणो लाघवात् । न च पद्ममानयेत्यादौ शाब्दानुभवे पद्मो- पस्थापकपदजन्यत्वादन्यचापि तथेति वाच्यं । शाब्द- पद्मानुभवे हि तदन्वयबोधतात्पर्य्यकपदत्वेन कारणता न तु पद्मोपस्थापकपदत्वेनापि गौरवात् । अथैवं जनिकाल एव प्रयोगः स्यात् न तदत्ययेऽपि, न यसति हि दण्डे दण्डौति व्यपदिश्यत इति चेत्, न, पाचकादिपद इव प्रत्ययस्य योग्यताशक्तत्वात् तल्ल- अन्यथा वश्यं वाच्य इति, मैवं, प्रकृत्त्या शक्त्युपस्थाप्यम्य प्रकृत्यर्थत्वात् शक्तिश्च कचित् साचात् क्वचित् परम्परया वा इत्यन्यदेतत्, पाचकादि- प्रतेरप्यवयवशक्तिभिर्वाक्यार्थोपस्थितेस्तत्र शक्त्युपस्थाप्यत्वं । न चाव- यवो न प्रकृतिः समुदाये च न किरिति कथं पङ्कज-पाचकादि- प्रकृति मत्युपस्थाप्यता वाक्यार्थ इति वाच्यं । यावदवयवघटितत्वात् समुदायस्य तत्प्रकृतित्वेऽवयवस्थापि तत्प्रकृतित्वात् । अतएव कृत्त- द्वित-समामाश्चेत्यर्थवादादिसूत्रप्रपञ्चतया सिद्धान्तितं । समुदायस्थानर्थकतया अर्थवादादिसूत्रेणासंग्रहात् कृदित्यादिसूत्र विधायकमेव स्यात् । श्रतएव गवादिपदानां सक्रिकल्पनं तेन विना तदर्थस्य प्रकृत्यर्थत्वात् अन्यथा तत्र शको प्रमाणभावः स्मर- णस्य संस्कारवशादनुभवस्य विभकिबलादपपत्तेः पङ्कजादिपदेऽपि श्रावश्यकयोगबलादेवानुभवसम्भवे समुदायशत्यभाववत्सब्विभक्रिमा- भावते, 'अथैवमिति कर्तत्वशक्तस्य डप्रत्ययस्य कृतिविरहदशायां न प्रयोग- इत्यर्थः,.'प्रत्ययस्य' प्रत्ययस्य, 'योग्य तेति कृतियोग्यताविशिवशक्तत्वादि- ट ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे जातिशक्तिवादः । क्षकत्वाहा उपसर्गादौ तथा निर्णयात, अन्यथा योग- रूढावपि निकाल एव प्रयोगः स्यात्, योगत्यागे केवलरूढिवादे विवादाभावश्च, तथापि कुमुदे लक्षणा न स्यात् योगार्थस्याबाधादिति चेत्, न, वक्ष्यते हि तब तस्यासाधुत्वं । नव्यास्तु नियमतः स्मृतपद्मस्यान्वयानुपपत्त्यनन्तर- मेव कुमुदधौरिति न तच लक्षणव्यवहारः वस्तु- तो मुख्यतैव तवापि पद्मत्वस्यायोग्यतया अनन्वये योगादेव कुमुदधौर्न लक्षणयेति। उच्यते । अस्ति व्यु- त्पन्नस्य पदज्ञानानन्तरं नियमतोऽन्वयप्रतियोगिस्मृति- रतस्तोतुसंस्कारोबोधकं प्रतिबन्धकं विना पदनान- मेव दृष्टानुविधानत्वादनुगतत्वाल्लघुत्वाच्च, न तु प्रति- चादेवानुभवसम्भवे गवादिपदानामपि शक्तिर्न कल्येत, नहि सब्धि- भक्ति विना कृतं किञ्चिदाक्यमिति दिक् । 'शब्देति शब्देन शत्यो- पस्थापित एवेत्यर्थः, नथाचास्तु तौरस्य पदान्तरादनुभवो न पद्म- स्वेति भावः । 'पदज्ञानमिति पदवं शब्दत्वं तथाच प्रत्याश्रयताव- त्यर्थः, 'तवापोति व्यक्तिवचनन्यायात् पद्मान्वयेन कुमुदानन्धयखौक - रित्यर्थः । 'व्युत्पन्नस्येति एहोतशक्तिकस्येत्यर्थः, 'प्रतिबन्धकं विनेति बाधक विनेत्यर्थः, 'पदज्ञानमिति गृहीत शक्तिकपदज्ञानमित्यर्थः । 'दृशेति गवा- दिपदे वृशान्वय-व्यतिरेकात्यादित्यर्थः, 'लघुत्वाञ्चेति दृछेनैवोपपत्तावदृष्यस्य सथात्वकल्पने गौरवमित्वर्थः । नमूलरोवा पद्मानुभवोपपत्तौ पनि सम 76 ·६.२ तत्वचिन्तामणौ पदार्थ मृति-तत्कालोत्पन्नमनन्तमदृष्टचरमनिर्वचनीयं गौरवात्, अतः पद्मस्मृतावपि गृहीतसम्बन्धं पङ्कजप- दमपि तथेति सम्बन्धत्वेन शक्तिसिद्धिः। एवञ्च रथ- कारशब्दपि जातिविशेषे रूढिन स्यात् संस्कारादेव तदुपस्थितिसम्भवात्। तथाच “वर्षासु रथकारोऽनौ- नादधौतेत्यच रूढ्यर्थस्य बलवत्त्वेन शौघ्रमुपस्थितत्वात् जातिविशेषवत एवाधानं विधीयत इति रावान्तव्या- छेदकावच्छिन्नज्ञानमित्यर्थः । ननु रथकारशब्द अनुभवार्थमेव किन हि पराजपदवत्तत्रावयवानामनुभावकत्वभिति न राद्धान्त- व्याघातो न वास्तीत्यादिममाधानमिति पूर्वपक्षानास्कन्दनादित्य- पङ्कजपदम्य रहौतसम्बन्धत्वमेवासिद्ध अन्यथा एहौतसम्बन्धस्य तस्य स्मारकत्वे पाक्तिसिद्धिस्तत्सितौ च गृहीतसम्बन्धस्य स्मारकत्वमित्यन्योन्या- श्रयापत्तिरित्यरुचेराह, 'एवमिति, 'जातिविशेषः सङ्घरजातिविशेषः । तदुक्तं, “शूद्रायां करणे वैश्यान्माहिय्यो विटस्त्रियां नृपात् । रथकारस्तु माहियात् करण्यां यस्य सम्भवः" ॥ इति, 'तथाचेति, अतएव तत्र विद्या- प्रयुक्तिकल्पनमपि, व्यन्यथा योगेन त्रैवर्णिकपरत्वेन तदपि न स्यादिति भावः। ननु जातिविशेषस्य संस्कारोपस्थितावपि तदनुभवार्थमेव रूदिता । न हि तस्यापि पद्मत्ववदवयवैरेवानुभवः, अवयवार्थानुपस्थितस्यैव जातिविशेषस्य नित्वमवगतः। न च पाजपदवत्तत्रापि रूढियोगयोरविरोधेन योगार्थो- पहितरूयार्थप्रतीतो बाधकाभावात् रथकरणयोग्यजातिविशेषवत एवा- धानविधिरिति वाच्यं । परस्यैवमनन्धुपगमात् । अतएव रूष्यर्थस्य भौत्र- सुपस्थितत्वादित्युक्तं । अन्यथा योगार्थसाहित्येनैवोपस्थितौ तदनुपपत्तेः ।

·शब्दाख्यतुरीयखरहे जातिशक्तिवादः । १०१ घातः। यथाच शाब्दः सन्निधिरन्वयबोधाङ्ग तथोक्त- मासत्तिप्रस्तावे। स्यादेतत्, पद्मे नियतप्रयोगरूपस- म्बन्धेन पङ्कजपदादेव पद्मस्मृतिरस्तु, एवञ्च पद्मे वि- भक्त्यर्थान्वयः शब्दानुभवप्रवेशश्चोपपद्यते पङ्कजपद- प्रतिपाद्यत्वात्। न च प्रतिपाद्यता वृत्त्यैव तदुपयो- गिनी, पाचकमानयेत्यादौ वाक्योपस्थाप्ये तदभावात् । न च पदावृत्त्यैव स्मृतिः, किन्तु सम्बन्धिज्ञानावृत्ते- रपि सम्बन्धत्वेन स्मृत्युपयोगात्, अन्यथा पदाच्छक्केः म्मृतिर्न स्यात्, गवादिपदे त्वेवं स्मृतिसम्भवेऽप्यन्वयानु- भवार्थ शक्तिरित्युक्तं । एतेन पङ्कजपदान्नियमतः पद्मज्ञानं न वृत्तिं विना अतोलक्षणाद्यभावे शक्तिरि- खरसादाह, 'यथाचेति, तथाच शक् िविना उपस्थितपद्मस्य शाब्दा- नुभवप्रवेश एव न स्यादिति शक्रिसिद्धिरिति भावः। उक्रममा- धिमबुद्ध्वा यथाश्रुते मङ्कते, 'स्थादेतदिति, “नियतप्रयोगेत्युपलक्षणं उतक्रमणेत्यपि द्रष्टव्यं, 'पाचक भित्यापाततः, वस्तुतोऽवयवशत्युप- स्थाप्यत्वमेवेति, 'अनुभवार्थमित्युएलक्षणं विभक्त्यर्थान्वयार्थमित्यपि अन्यथा पजपदवत् तत्रापि योगरूपिवेति कचित् परस्य तदभ्युपगमः क्वचिन्नेति बसम्भवदुक्तिकमापाद्यतत्यनुप्रा यानः शब्दाध्याहारयुक्तिमेव स्मार- यति, 'यथा चेति, शब्दाश्रयत्वे शक्तिरित्येव मतं सम्यगिति भावः । अख महोतसम्बन्धं पाजपदं पद्ममारकं तथापि न शक्तिसिद्धिरित्यार, 'स्थादे- तदिवि, वथाच न शाब्दसनिधिमङ्गोऽयोति भावः । तथैवेति, यद्यपि शाब्द.

·सत्वचिन्तामणौ त्यपास्तं । ज्ञानं हि स्मृतिरनुभूतिश्च शक्ति विनाप्युप- पना न तां कल्पयति अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वात्, अन्यथो शक्तिं विना पदावोपस्थितिरित्यन्वयेऽपि शक्तिलक्षणोच्छेदश्च । पङ्कजं पद्ममुच्यत इति प्रसि- हार्थपदसामानाधिकरण्यात् पद्मस्य ज्ञापकं तत् सिध्य- ति न तु तच्छत । अत एव पङ्कजपदं पद्मशक्तं निय- मतस्तत्स्मारकत्वात् पद्मपदवदिति निरस्तं । शक्तौ व्यभिचारात् अनन्यलभ्यत्वस्य पद्मानुभावकत्वस्य चो- पाधित्वाञ्चेति । उच्यते। नियतपद्मस्मृतेरुक्तसम्बन्धेन द्रष्टव्यं । 'अनन्येति अनन्यस्तभ्यार्थकत्वं, तदपि मामान्यव्याप्तौ यत् यत्रामन्यलभ्यबोधकं तत्तत्र शक्रमित्यत्र,(९) विशेषव्याप्तावुपाधिमाह, 'पोति, 'नियतेति, अब पद्मस्मत्यर्थं न मम्बन्धापेक्षा उपदान कत्वेन स्मरणस्य समुदायादाक्यार्थोभावेन चानुभवस्य सम्भवात् (१) यत् यत्र नियतस्मारकं तत् तत्र शक्तमित्यत्रेति ख• । गोधहेतुपदार्थोपस्थित्यनुकूलपद-पदार्थसम्बन्धत्वं कृतित्वमत्रापि, तथापि वृत्तिपदमत्र शक्ति-लक्षणान्यतरपर, साक्षादिति शेषः । अन्यथा पाचक- स्यापि परम्परया वृत्त्युपस्थाप्यत्वेनाग्रिमदोषस्थासङ्गतत्वापत्तेः । 'नोपस्थिति- रिति नानुभव इत्यर्थः, पदादन्वयस्मतेरभावात् । 'अतएवेति नियमतस्तत्- स्मारकत्वस्य हेतोरन्यथासिद्धवादित्यर्थः। लाक्षणिके व्यभिचारवारणाय 'नियमत इत्युक्तं । दोषान्तरमाह, 'शताविति, सामान्यव्याप्ताविति शेषः । विशेषव्याप्तावाह, 'अनन्येति बनन्यमभ्यार्थकत्वस्येत्यर्थः, 'पोति, पाजशब्दे , ·शब्दास्यतुरीयखडे जातिशक्तिवादः । पाजपदसाध्यत्वे पद्मवत्तयाप्य-व्यापकयोरपि नियमतः स्मृतिप्रसङ्गः। अथ पद्म प्रयोग एव पद्म एव प्रयोग- इति नियतसम्बन्धेन पद्मतरव्याहतेन पद्मस्यैव पदात् स्मृतिः। न चैवं नियतप्रयोगादेव शक्तिसिद्धिः, अन- न्यलभ्यस्यैव पदार्थत्वादिति चेत्, न, तर्हि ज्ञानस्यास्य हेतुत्वे सकलप्रयोगादर्शिनो बहुधा पद्म एव गृहीत- प्रयोगस्य समव्याप्तिज्ञानाभावाब नियता पद्मस्मृतिः स्यात् स्वरूपसतस्तथान्वे वा अगृहीतपद्मप्रयोगस्यापि ततो नियतपद्मस्मृतिप्रसङ्गः। अथ यादृशः प्रयोगल्वया तथाच पद्मत्वस्मृत्यर्थं सम्बन्धानुसरणं तेन नियतपाजपदप्रयोगवि- षयवृत्तित्वमुक्तसम्बन्धो वाच्यः तथाच तनिष्ठरूपादि-प्रमेयत्वयोरपि स्मरणप्रसङ्ग इति भावः । 'अथेति यद्विशिष्टे प्रयोग एव यदिशिष्ट- एव प्रयोग इत्येवंरूपसम्बन्धेनेत्यर्थः, तेन प्रमेयत्वविशिष्टे पहज- पदप्रयोग एवेत्यमिद्धं घटादौ तदप्रयोगात् तचैव प्रयोग इत्यनेन रूपादिवारणं तत्त्यागेन पद्मान्तरेऽपि प्रयोगादित्युभयानतिप्रसङ्ग- भक्तानामवयवामामेवानुभावकत्वमतः पानसमुदाये पक्षे न साधनष्यापकल- शहापोति भावः। यद्यपि शक्तिवदनुभावकत्वमपि सन्दिग्धं तथापि सन्दि- ग्धोपाधिः स्यादिति भावः । 'पद्मवदिति पद्मत्ववदित्यर्थः । पराजयदप्रयोग- विषयवृत्तिवेन सम्बन्धेन यदि स्मारकता तदेदं दूषणं, यदि पद्मत्वविशिके नियतप्रयोगरूप एव सम्बन्धस्तथा तदा तत्प्रकारकप्रतीत्यापत्या कुमुदत्वा- दिविशिष्ट तत्प्रयोगाभावात् न तन्नियतस्मतिप्रसङ्गः, एवञ्च तत्र वैष्यमाण- ·सावचिन्तामणौ शक्तिग्राहकत्वेनाभिमतः स एव पद्मस्मारकोऽस्तु । न च पद्मत्वस्येव प्रयोगसमव्याप्तत्वेन गृहीतस्य सौर- भादेरुपाधेस्ततः स्मृतिग्रसङ्गः, तवापि शक्तिग्रहप्रस- हात्। तयोस्तुल्यत्वेऽपि शक्तिग्राहकप्रमाणे लाघवा- दितर्कावतारान्नोपाधौ शक्तिरिति यदि तदा तर्कसह- कृतएव शक्तिग्राहकत्वाभिमतः सम्बन्धः पद्मम्मृतिहेतु- रस्तु, तर्काद्यनवतारेऽपि बहुधा गृहौतप्रयोगस्य पद्म- स्मृतिदर्शनान्न तथेति चेत्, तर्हि तवापि तर्क विना शनिग्राहकाभावात् कथं पद्मस्मृतिरिति तुल्यं । न चैवं तत एव शक्तिग्रहोऽपि स्यात्, अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वादिति, मैवं, एवं गवादिपदेऽपि शक्तिग्राह- कत्वाभिमतादेवंविधप्रयोगादेव ज्ञाताद्गवादेः स्मृत्य- इति भावः । “पोतरेति पद्मत्वेतरेत्यर्थः, एवमग्रेऽपि, 'मौरभादेः' दोषो बोध्यः, 'यस्येति समनियमस्वत्यर्थः । 'सौरभादेरिति सौरभविष- वत्त्वादेरित्यर्थः, तथाच पोतरप्यारत्तत्वमप्यसिइमिति भावः । 'तयोरिति पनव-सौरमविशेषवत्वयोरित्यर्थः, 'तदेवि, यद्यपि स्मारकसम्बन्धे सति गुरोरपि स्मरणार तर्कस्य प्रतिबन्धकत्वं वथात्वादर्शनात् शक्तिमहत पद्मवे लघुनि युज्यते, तथापि लघुत्वे सति नियतप्रयोगविषयत्तित्वमेव खसम्बन्धः स्मारकः स च सौरभविशेष इति वात्पर्य । 'तत एवेति तादृ- शप्रयोगविषयत्वादेवेत्यर्थः, 'सत्यनुभवाविति, भक्तिवत्तस्याप्यनतिप्रसक्तत्वा- दिति भावः । बनु प्रतियाइकावाभिमतप्रयोगात्र शक्तरेन्यथासिद्धिः, न ·शब्दास्यतुरीयखण्हे नातिशक्तिवादः । नुभवौ स्यातां किं शक्त्या, तस्मात् पदाधौना नियता स्मृतिः शक्तिसाध्या वा नियतसम्बन्धसाध्या वा हत्ति- साध्या वा, तब परिशेषादिह शक्तिसाध्यैव । न च शक्तिस्मृतौ व्यभिचारः, शक्तिस्मारकत्वाभिमताडि मौरभविशेषवत्त्वादेः, 'किं जातयेत्यापाततः, वस्तुतः प्रयोगविषयवृत्ति- त्वस्य स्मारकत्वे तर्कापेक्षाया अदृष्टचरत्वात् सम्बन्धिजानात् सम्ब- विसहस्रस्य गुरोलघोश्च युगपत् स्मरणदर्शनात् शकौ च तदपे- क्षायाः प्रामाणिकत्वात् । किञ्च प्रामाणिक सम्बन्धमपश्यत प्राप्तस्य तादृशप्रयोगाभावेन मम्बन्धान्तरम्य तदुपजीव्यस्यावश्यकत्वात्। अत- एवाप्ततात्पर्य्यमात्रादेव नार्थीपस्थितिरिति वक्ष्यत इति दिगिति तत्त्वं । 'नियता' श्रावण्यकी, 'नियतेति प्रयोगादिमियामकसम्बन्ध- हिशक्तिः प्रयोगादेव ज्ञायते, तथाच व्यवहारादिना शक्तिग्रहेऽन्वयबोधो न स्यात् न स्याच्च सादिदेवदत्तादिपदादन्वयबोधो नियतप्रयोगाज्ञानादिति चेत्, न, प्रकृतेऽपि तुल्यत्वात् । किञ्चैवं गवादिपदे पदाधौननियतस्मृतित्वा- वच्छेदेन शक्तः प्रयोजकत्वकल्पनादत्रापि तथा, तदिदमाह, 'तस्मादिति, 'शक्तिसाध्येति शक्तिप्रयोज्येत्यर्थः, तेन लाक्षणिकार्यस्मृतौ न व्यभिचारः शक्योपस्थितिहारा शक्तस्तत्रापि प्रयोजकत्वात् । यहा नियतगर्भहेतोरेव तत्राभावान्न व्यभिचारः। न च समवायेन पदादाकाशस्मृतौ व्यभिधारा, पदाधीनत्वेन शाब्दबोधानुकूलत्वस्य विवक्षितत्वात्, एवञ्च 'न चेत्यादिशक्षा यथाश्रुत इति बोध्यं । अग्रिमसाध्यदयेऽपि सामान्येन रूपेण शक्तिरेव सियतीत्याह, 'परिशेषादिति, नियतप्रयोगादिसम्बन्धस्य दूषितत्वात् लक्ष- णादेवाभावादिति भावः । 'हेस्वभावादिति शक्तिमरणानुकूलशालयमावादि- ·1.0 सत्वचिन्तामयो पदात पदार्थस्यैवाहत्य स्मरणं न शक्तत्वभावात् कल्पनागौरवाच्च सम्बन्धिनं विना सम्बन्धस्यास्मरणेन प्रथमं पदार्थस्मरणस्यावश्यकत्वाच्च । पदार्थस्मृतेश्च श- निविषयत्वे मानाभावात् उबुद्धसंस्कारविषयत्वाद्- यदि शक्तिरपि तहिषयः, तथापि पदार्थशक्तत्वेनैव जातस्य पदस्य शक्तिस्मारकता न तु शक्तिसम्बन्धित्वेन माध्येत्यर्थः । ननु पदार्थस्मृत्यन्तर शकिस्मति न ब्रमः किन्वे- कैव उभयस्यतिरित्यन पाह, ‘पदार्थेति सम्बन्धिस्मतेः सम्बन्धविष- यत्वानियमेन प्रक्रिविषयत्व नियमे मानाभावादित्यर्थ:(१) । 'म विति, तथाच प्रतिमाध्यत्वेनैव नियमो न तु तच्छतिमाध्यत्वेनेति भावः । ननु पदात्तच्छायेति नियमः मनिमाचेण वा प्राधे भकिस्मतावेव व्यभिचारः अन्ये चेष्टापत्तिरवयवाकेरेव परम्परया पद्मत्वस्मार- (१) सम्बन्धिस्मतेः सम्बन्धविषयत्वे मानाभावादित्यर्थ इति ख। त्यर्थः, तत्कल्पने तु गौरवमित्याह, 'कल्पनेति, 'सम्बन्धिनमिति । यद्यपि संयोगादिपदजन्यस्तो व्यभिचारः, तथापि सम्बन्धिघटितरूपेण सम्बन्ध- मरणे तथा नियमः, शक्तित्वस्य सम्बन्धिटितत्वादिति भावः। नन्वेवं विस्मतशतरपि पदात् पदार्थस्मतिः स्यात् तथाच शनयंपोऽपि संस्था- रोबोध बावश्यक इति सामग्रीबलादेव विशिष्मरणं । न च प्रथम पदार्थामरसे विशेषणज्ञानाभावाब विशियमारणं गवादिपदादपि विशिशु- स्मरणाभावापत्तेः। यदि मरणे तन हेतुः पूर्वानुभवरूपएव वा हेतुस्तदा प्रवतेऽपि तुल्यमिति शक्तिमतौ व्यभिचारतादवष्यमित्याह, 'उबुद्धेति, निराकरीति, 'तपापीति, तथाचानन्धगत्या पदार्थ शक्तावेनैव ज्ञातं पदं ·शब्दाख्यतुरीयखरड़े जातिशक्तिवादः । अन्यथासिद्धत्वात् । यहा पदाबियमतः स्मृतिर्नियतस- म्बन्धसाध्या शक्यापि समं पदस्य शक्त्याश्रयत्वमेव नियतः सम्बन्धः। पपिच कुमुदेवयवशक्तिप्रतिबन्धार्थ रूढिः। न च नियतपद्मस्मृतिरेव प्रतिबन्धिका, रूढिं कत्वात् इत्यरुचेराह, 'अपि चेति, तथाच 'नियतेत्यपरान्वय- व्यवच्छिवा अपरान्वयप्रतिबन्धिकेति यावत् । न च शक्रिस्मतिः पद्ममतिवदन्यान्वयप्रतिबन्धिकेति भावः। ननु रूढ़िजा पद्मस्मृतिर्न तत्र तन्त्रमपि तु पद्मस्मतिरेवेति कथं विशिष्टा स्मतिः रूढौ लिङ्ग इत्याशय निषेधति, 'न चेति, 'रूढ़ि विनेति, पद्मस्मतिरेव शक्तेरपि स्मारकं कल्य्यत इति शक्तिस्मृतिरपि शक्तिसाध्येति न व्यभिचारः । न हि खशक्तिसाध्येति साध्यमिति भावः । 'न विति, येन शक्तिनिरूपित- सम्बन्धस्य शक्तिभिन्नत्वेन व्यभिचारशक्षा स्यादिति भावः । 'अन्यथेति पदार्थ- शक्यैवान्यथासिद्धत्वादित्यर्थः । ननु पदस्थापि सम्बन्धित्वेन स्मारकता न तु पदत्वेन मानाभावात् गौरवाच्च । न च शक्तिसम्बन्धित्वेन पदं ज्ञातमतो न तत् स्मारकमित्यरचेराह, 'यद्देति, उक्तबाधकानियतप्रयोगरूपसम्बन्धेन नार्थान्तरं, 'सम्बन्धसाध्या' सम्बन्धज्ञानसाध्येत्यर्थः, तेन शक्तिधमजन्यस्म- त्यादौ न व्यभिचारः। यद्यपि शक्तः सम्बन्धत्वाच्छक्तिग्रहकाले तत्सम्बन्धस्यापि भाने मानाभावः, तथापि शक्तः खरूपतो ज्ञानं नान्वयबोधप्रयोजक कि- न्वनुभवजनकतावच्छेदकत्वेनेति पदस्य तहत्त्वेन भाने शक्तरपि सम्बन्धो भासत इति भावः । न चैवं पदविशेष्यकमेव मरणं स्यान्न पदार्थविशेष्यक- मिति वाच्यं । हस्यादिना इस्तिपकादिस्मतेईस्त्यादिगोचरत्वादर्शनेन तदंश- एव संस्कारोबोधकल्पनात् । पदार्थविशेष्यकसंस्कारानन्तरमेव पदमुबोध- यतीत्यपि कश्चित् । 'रूदि विनेति, उक्तयुक्तरिति भावः । 'अतरवेति 77 ·तत्त्वचिन्तामया विना नियतस्कृतेरभवात्। अत एव न व्यक्तिवचनन्या योऽपि । नचैकं पदमेकदैकेनैव रूपेण प्रवर्तते अतो न पद्मत्व-पङ्कजत्वयोधों रिति वाच्यं । अवयव-समुदा- ययोर्भेदात् कम्बकर्णादिपदे व्यभिचाराच। ताई तह- देव रूढ्या नावयवशक्तिप्रतिबन्ध इति चेत्, न, तबा- रूढ़ौ कार्य्यतया लिङ्गं मा स्वभावात् कुमुदायप्रतिबन्धिका भकिस्मृतावेव व्यभिचारवारणाय तादृशस्मतिर्लिङ्गमिति भावः। नन्वेकं पदं इत्यत्र न पदवं शक्रत्वं अपि तु विभयन्तत्वं नथाचेकं पदं योग-रूयोरन्यतरेणैव रूपेण प्रवर्तत इत्यत्र याप्तौ नायं दोषः इत्यरुचेराह, 'सम्बेति, तन्मते बहुबौहा- वन्यपदार्थ रूढ़िमत्त्वादिति भावः । 'तीति, इतरावयप्रति- बन्धकरूढ़ि-योगयोरन्यतरप्रवृत्तिनियमो न रूढ़ि-योगमात्रयो- रिति न व्यभिचार इति भावः । तत्रावयवेति, प्रकृतेऽपि न रूढ़िः प्रतिबन्धिका अपि तु म्मारिका मती यत्राकासादि- समवहिता तमनुभावयति तत्समवधानञ्च पद्म एव न कुमुदे- रू विना नियतस्मतेरभावादेवेत्यर्थः । 'लम्बकर्णेति समासशक्तिवादिनः परस्य मते तद्गुणसंविज्ञानबहुब्रोही योग-रूठिभ्यां लम्बकर्णवत्पुरुषप्रतो- तेरित्यर्थः । केचित्तु सम्बकर्णपदं कर्णाष्ये रूमं लम्बकर्णवति यौगिकमिति लम्ब- कर्गत्वेन कर्णाश्यत्वेन च युगपदेव प्रवर्तत इत्याहुः । 'तहदेवेति लम्बकर्णदिपदवदेवेत्यर्थः, 'तत्रेति, फलबलेन क्वचिदेव प्रतिवगों न सर्वत्रेति भावः । अत्रापि प्रतिबन्धः कुमुदमभिप्रेत्य पद्मेऽवयवा- ·शब्दायतुरीयखण्डे जातिशक्तिवादः । क्यवार्थक्रियान्वयेनाप्रतिबन्धान्नानार्थे च नानार्थानु- भवात् नैकशक्त्यान्यशक्तिप्रतिबन्धः । यत्तु अवयवशक्तिस्मृतिकाले समुदायशक्तिस्मृति- नियमे हेत्वभावान्न तया प्रतिबन्ध इति । तन्न । समु- दायस्य तावदवयवरूपत्वेन सर्वावयवादेवोभयशक्ति- स्मृतिसम्भवात् मण्डपपदे तथा दर्शनात् । अथ पकोत्तरजपदं प्रतिबन्धकं गो-वलोवईवत पङ्कजनिपदप्रयोगे उप्रत्ययस्य कर्टविशेषपद्मपरत्वं वा ऽपौत्यन्यदेतत् । अत्र च क्रियया समं तत्समवधानात्तया महान्वय- इति न क्वचित् रूढ़ेः प्रतिबन्धकत्वमिति विशेषणप्रक्षेपेऽपि प्रकृते व्यभिचार एवेति भावः । ननु मकदुश्चरितात्मकदर्थप्रत्ययनियमा- देकरूढिरेवापरावयप्रतिबन्धिकेत्यत आह, 'नानेति, मैन्धवमा- नयेति युगपदुभयार्थतात्पर्य्यग्रहेऽन्वयानुभवदर्शनात् मकदित्याद्य- मिद्धेरिति भावः । ननु पकोत्तरजपदमित्यत्र पदं वर्ण: म चेत् पोतराम्बयप्रतिबन्धकः तदा चैत्रवदाधुनिकसङ्केतितपङ्कजपदादपि तदनुभवो न स्थादिति कन्पान्तरमाह, 'गो-बलौवति। नवच- न्याये पौनरुत्यापत्तिर्मानं तेन विशेषपदममभिव्याहार एव मामा- धस्य भानादिति ध्येयं । 'मण्डपेति, अन्यथा मण्डयानकर्तरि रूफ्यूिबिका लक्षणापि न स्यादिति भावः । 'यथेति, तथाच न प्रतिबन्धार्थ रूढ़ि: अन्यथासिद्धेरिति भावः । 'गो-बलौवर्दवदिति बलौवर्दपदसमभिन्याहतस्य ·तत्त्वचिन्तामो जनेः पद्मजनिविशेषपरत्वं वा स्वभावादेव कुमद- बोधाजनकत्वं वा चक्षष इव रसे कुमुदेऽवयवशक्ति- कुण्ठनं वा कल्प्यतां तेन कुमुदे न धौरिति चेत्, त - जातपद्मप्रयोगस्य कुमुदसाधारणबोधो न स्यात् । न भवत्येवेति चेत्, किमवयवव्युत्पन्नस्य । ततोऽर्थप्रत्यय- एव न भवति, यहा पङ्कजत्वेन पद्ममेवानुभूयते, आद्ये मन्दुरजादिपदादिव सामग्रीसत्त्वे कथं नानुभवः, हितीये कुमुदमप्यनुभूयेताविशेषात् । न चैवं पङ्कज- शब्दस्य सामान्यशब्दत्वात् तात्पर्यवशेन विशेषतः पद्म-कुमुदधौसम्भवात् न रूढिर्न वा लक्षणा स्यादिति वाच्छं। न हि प्रयोजनक्षतिभयेन सामग्री नानुभा- वयति । यदि च पद्म-कुमुदयोस्तुल्यता तदा अर- न्यपदस्य तदितरविशेषस्मारकत्वमित्यरुथा कल्पान्तरमाह, 'ख- भावादिति। नन्ववयवानां शक्रिमत्त्वे कुमुदबोधजनकत्वस्वभावतोहि भानाजनकत्वस्वभावतेत्यवयवानामेव शकिकुण्ठनमाह, 'अवयवेति, गोपदस्य स्त्रोगवीमाचपरत्वादित्यर्थः, 'तेनेति धम्मिकल्पनात इति न्याया- दित्यर्थः । न चैवमिति, 'एवं' कुमुदसाधारण्येन बोधकत्वे, पाचकशब्दव- दिति भावः । 'न होति, तथाचावयवयुत्पन्नस्य कुमुदसाधारणबोधः स्यादेव सामग्रमाः सत्त्वादित्यर्थः। कुतस्ताई पद्म शक्तिः कुमुदे वा पक्षणा सामान्य- शब्दवेनैनोभयबोधोपपत्ते रित्यत आच, 'यदि चेति, कुण्ठने दोबान्तरमाह, ·शम्दाख्यतुरोयखण्डे जातिशक्तिवादः । हौसपनप्रयोगस्य पद्माग्वयानुपपत्तिपुरःसरैव कुमु- दधौन स्यात् स्याञ्च कदाचिपरीत्यं अतः पद्मे रूढि- गेव, कुमुदे यथा लक्षणा तथा वक्ष्यामः । कुण्ठना शक्तित्तिधमान्तरं वा शक्तरतुद्भवो वा अभिभवो वा तत्र कारणान्तरं वा अहष्टचरं कल्प्यं । रूढः प्रयोगप्रतिबन्धकत्वं मण्डपादौ दृष्टमेव । अतरव पकाद्यवयवैः पद्ममेवानुभाव्यत इति, अवयवनियमस्य कल्पनान्न कुमुदे धौ-प्रयोगौ। अन्यथा रूढावपि योगान कुतस्तौ कुमुदे, यथा उद्भित्पदस्य योगात् खनिचे रून्या कर्मविशेषे प्रयोग इति निरस्तं । अगृहौतनियतपद्मप्रयोगस्य कुमुदसाधारणबोधदर्श- नात्, रूढिवादे तु सैव प्रतिबन्धिका मण्डपपदवत्, जातस्य चावयवनियमस्य प्रयोजकत्वे पद्म शक्तिरेव पद्मज्ञानजनकत्वज्ञानस्य शक्तिनिवायत्वात्, उद्भित्य- 'एवमिति अविशेष इत्यर्थः, 'ज्ञातस्येति, अस्मात् पदादयमों- 'कुण्ठनश्चेति, 'धर्मान्तरमिति पदार्थान्तरमित्यर्थः, 'कारणान्तरं' पमि- भवादिकारणान्तरं, पदार्थान्तरचादृश्चरमित्यर्थः, 'अवयवलियमस्येति पद्मानुभवजनकत्वस्येत्यर्थः, नियमगर्भस्य प्रयोजकत्वे मानाभावात् गौरवाच, बतरवाह, 'पद्मज्ञानजनकत्वज्ञानस्येति, 'शक्तीति जमकतावच्छेदकशक्ति विना जनकत्वस्यासम्भवादित्यर्थः, तथाचात्र सैव प्रतिबन्धिकेति भावः । उदित्यदे तु न रूके प्रतिबन्धकत्वं तद्धि योगरूष्यर्थयोविशिष्प्रतीतिविर- .

·तत्त्वचिन्तामणौ दे त्ववयवार्थः कर्मण्ययोग्यत्वादेव नान्वीयते न तु रून्या प्रतिबन्धात् । अवयवान्वययोग्ये खनिचेऽपि न प्रतिबन्धः योगेन खनिचेपि प्रयोगात् । एवञ्च रूढि- योगाभ्यामुद्भित्यदस्य नानार्थतुल्यतैव उभाभ्यामेका- र्थानवगमात् । ननु गृहौतपद्मप्रयोगस्यावयवैः सह प्रयोगे पद्ममेवानुभाव्यत इति स्वभावकल्यनमस्तु । नचैवं व्युत्पत्त्यन्तरं, स्वरूपसत एव प्रयोगग्रहस्य शक्ति- ग्रहस्येवोपसन्धानत्वात् उपसर्गस्येव धातोः प्रकर्षादि- बोधकत्वे, उपसन्धानं विना कुमुदबोधोभवत्येव । ऽनुभूत इत्यस्य ज्ञातस्य शक्तिकल्पकत्वादनुभवजनकतावच्छेदक विना अनुभावकत्वाभावेनावच्छेदकतया प्रक्रिकल्पनमिति भावः । 'मामार्थति, एकत्र वर्णे शतिदयाभावात्तुल्यत्वमिति द्रष्टव्यं । 'व्यत्पत्त्यन्तरं' ज्ञापकसम्बन्धान्तरकल्पनं । हेण वा योगेनान्यप्रयोगाभावेन वा कल्यं, तथाचाद्ये अन्यथासिद्धिमाह, 'अयोग्यत्वादिति, अन्त्ये असिद्धिमाह, 'योगेनेति । शक्ततावच्छेदकैक- रूपाभावादस्तुतो न नानार्थत्वमिति विभावयन्नाह, 'तुल्यतैवेति, 'उभाभ्या- मिति, यद्यप्येवमुद्भित्पदतुल्ययोगक्षेमतया मण्डपपदेऽपि लक्षणा न स्यात्, तथापि तत्र रूप्यान्वयानुपपत्तिपुरःसरमेव योगार्थमानमिति विशेष इति वदन्ति। उद्भित्पदे तु कथं न तथेति चिन्त्यं । नम्ववयवैः सह प्रयोगे सहीतपद्मप्रयोगस्य पद्ममेव समुदायेनानुभाव्यत इति स्वभावकल्पने समु- दाये शक्तिरेव स्यादित्यत याह, 'न चैवमिति, 'थत्पत्यन्तरं' अवयव- शक्तियहापेक्षया शक्तियहान्तरमित्यर्थः, 'खरूपसत एवेति, व्युत्पत्तेश्च ·शब्दाख्यतुगैयखगडे जातिशक्तिवादः । यत्तु पदानां स्वार्थान्वयबोधसामर्थ्य उपजीव्य कुमु- दाबोधार्थ नान्विताभिधानेऽवयवनियमः कल्प्यते उ- पजीव्यविरोधात्, किन्तु समुदायस्य कुमुदे स्वार्थत्वा- भाव एवेति। तन्न। एवं स्वार्थत्वाभावेन समुदायात् कुमुदधौन स्यात् अवयवेभ्यस्तु स्या देवेति । मैवं । न हि पदानां स्वभावाधीनं बोधकत्वं किन्तु शक्तिज्ञानाधौनं अज्ञातशक्तरबोधकत्वाच्छक्तिभ्रमेण बो- धकत्वाच्च । तथाच बोधकशत्यभावादेवाबोधकत्वं कार्याभावे हेत्वभावस्यैव तन्त्रत्वात् । धातोश्चोपसौ- 'धातोश्चेति, तथाच तत्र तदुत्तरत्वेन शकिरेवान्यादृशस्योप- ज्ञाताया एव प्रयोजकत्वादिति भावः । 'उपसन्धानत्वात्' सहकारित्वात्, उपसन्धानं सान्निध्यमिति कश्चित् । न चैतददृश्चरमित्याह, 'उपसर्गस्ये- वेति, 'उपसन्धान विनेति पद्मे प्रयोगग्रहं विनेत्यर्थः, पूर्व प्रयोगग्रहस्य उपसन्धानत्वं नाशतितमित्ययौनसत्यं । ‘पदामामिति अन्यथा कुमुदबोध- स्याप्रसक्तत्वे तबोधार्थं नावयवनियमः कल्यतेत्यर्थः, एवं सति कुमुदाबोध- मुपपादयति, 'किन्विति, 'कल्यत इत्यनुषज्यते, 'एवमिति, तथाच कुमु- दाबोधार्थमवयवनियम एव कल्प्यते न रूमिगौरवादिति भावः । 'अबो- धकत्वं कुमुदस्येति शेषः । बोधक शक्तिमत्त्वाच्च पद्मबोधकत्वमित्यपि बोध्यं न चोक्तप्रयोगग्रहादेवोभयोपपत्तिरिति वाच्यं । गवादिपदेऽपि शक्तिविल. यापत्तेः पद्मत्वस्य पदादनुपस्थितौ तेन रूपेणानुभवानुपपत्तेश्चेति भावः । तहि पदानुपस्थितप्रकर्षस्य कथमनुभव इत्यत याइ, 'धातोश्चेति, 'उच्चा- ·सावचिन्तामयो पसन्धानात् प्रकर्षादौ शक्तिरेव । स्यादेतत् यथा सर्व- नामत्वमहम्पदेषु बुद्धिस्थत्व-सम्बोध्यत्वोच्चारयितृत्वानि प्रयोगोपाधयस्तेन बुद्धिस्थादिकमेव तदोधयति तचैव प्रयुज्यते च न तु बुद्धिस्थत्वादिकं शक्यं तेन रूपेण ज्ञानाभावात् तथा पद्मत्वमपि प्रयोगोपाधिरिति चेत्, न, तेन हि नावयवशक्तिर्विच्छिद्यते पद्म तत्सत्वात् । नापि कुमुदे तात्पर्य्यमपोद्यते, बाधकं विना तस्यौत्स- र्गिकत्वात् । नाप्यवयवाधौनज्ञानं प्रतिबध्यते, शक्त्या- काहादि-तात्पर्याणां सत्वे अन्वयज्ञानस्यावश्यकत्वात् ॥ सन्धानस्य कचिदप्यदर्शनात्तदुपसन्धानस्य नियतानुभावकत्वकल्पन- मित्येव व्युत्पत्त्यन्तरकन्यनमितिभावः । ननु शक्यतावच्छेदकातिरिक- नियामकत्वकल्पनादन्यत्र कचिदप्यदर्शनाड्युत्पत्यन्तरकल्पना गौरवाय। न च तस्या प्रदर्शन मिति सकते, 'स्थादेतदिति, त्वमहमितियुग- दस्मदर्थकनिपातयं । नन्वेवं पङ्कजनिकडवेन पद्मानुभवो न पद्मत्वेन बुद्धिस्थत्ववदप्रकारोभूतस्य प्रयोगोपाधित्वादित्यनुभवविरोधं दोषं रयित्वं' खतन्त्रोचारयित्वं । यद्यपि पद्मत्वं शम्दानुभवगोचरत्वेन धेनुपदे गोत्ववच्छत्युपाधिः, तथापि बहमादियदेषु उच्चारयित्वादिवदतिप्रसा- भञ्जकत्वेन प्रयोगोपाधित्वं न तत्र शक्त्यपाधित्वं शाक्येऽनुगमा गोत्ववत्तद- कल्पनात् । धनुगमस्य पालनिकरीत्वेनैव भावात् कुमुदधौप्रयोगप्रसङ्ग- प्रतिबन्धम्य तावतेव, सिडी पद्मवस्यानुभवगोचरत्वममीवत्यैवास्योखत्वा- ·शब्दाख्यतुरीयखण्हे जातिशक्तिवादः । उपाधेरन्वयबोधप्रविबन्धाहेतुत्वात् । नापि प्रयोगो- वार्यते, इष्टकुमुदघौहेतुतया दृष्टसाधनताज्ञानस्य तल्लिककार्यताज्ञानस्य वा प्रयोगहेतोः सत्त्वे पप्र- योगस्याहेतुत्वात् । अहमादिपदे त्वात्ममावशक्ते स्फुटतयोपेच्य दोषान्तरमाइ, 'तेन हौति। 'उपाधेरिति, भाकाहा- दिमत्त्वे मण्या दिवत् पद्मत्वज्ञानमात्रस्य तदितरान्वयप्रतिबन्धकला- सम्भवात् क्वचिदप्येवमदर्शनादिति भावः । 'दष्टेत्यादिकल्पदयं मतभे- देन द्रष्टव्यं । 'श्रात्मेति, अन्यस्य मम्बोध्यतोच्चारयित्वाभावादिति भावः। 'शकौति, शक्यतावच्छेदकोपलक्षणतया स्वरूपसदेव शक्य- नावच्छेदकत्वेनाग्टहौतमेव खभावात् शब्दान्तरे एवमकल्पनेऽप्यत्रैव- प्रकारकज्ञानसामार्थंकल्पनादिति भावः । इदमचाकूतं सर्वनाचा (१) अन्वयबोधाप्रतिबन्धकत्वादिति ख। दिति, ‘पद्म इति, पजनिकर्तत्वेनैव तदनुभवादिति भावः । 'उपाधेरिति, तथा अदर्शनात् उच्चारयित्वादिवत् खरूपसत एव तथात्वेऽवयवयुत्पन- स्यापि कुमुदसाधारणबोधो न स्यात् तदिदं वक्ष्यति 'पद्मत्वं न तथेत्यादि, 'अहमादौति, सर्वनामादियदेभ्यो बुद्धिस्थत्वादिना नोपस्थितिः किन्तु देव- दत्तत्वादिनेत्यनुभवसिद्धं तत्र देवदत्तत्वादीनामननुगमावुद्धिस्थप्रकारवाद्यनु- गतीकृततत्तदेवदत्तत्वाद्युपाधिविशिरोऽनन्यगत्या शक्तिग्रहः । न चैवं बुद्धि- स्थत्वादिनैवोपस्थितिः स्यात् तेनैव रूपेण शक्तिग्रहादिति वाच्यं । न हि येन रूपेण शक्तियते तेनैव धौः, ज्ञाने पदानां शक्तियहे ज्ञानत्वस्यापि धौ- प्रसङ्गात्, किन्तु यत्प्रकारकज्ञानजनकत्वं यस्य एहोतं ततसादृशानुभव- 78.

·तत्त्वचिन्तामणौ शक्तिग्रहसहकारितया स्वरूपसदेव उच्चारयितृत्वा- दिकं धौनियामकं स्वभावावियमतस्तस्यैव बोधना- दिति स्वरूपसत एवोपाधित्वं । पद्मत्वन्तु न तथा, कु- मुदसाधारणबोधदर्शनात। ननु कुमुदे पूर्वेषामप्रयो- गादाधुनिकानामप्रयोगः । न च प्रयोगमाचे को हेतु- रिति वाच्यं । प्रयोगाणां हि न मेलनकार्यता किन्तु प्रत्येकं, तचोत्तरस्य पूर्वा हेतुः यथा पूर्वगौरुत्तरस्य, अन्यथा गोमात्रे कोहेतुरित्यत्र किमुत्तरं तवेति चेत्, न, प्रयोगहेतोः सत्वात् पूर्वप्रयोगस्य चाहेतुत्वात् पूर्वप्रयोगमञात्वाप्यवयवव्युत्पन्नेन पाचकादिपदानां नवकाव्यानां गौणलाक्षणिकदेवदत्तादिपदानाञ्च प्र- योगात् । स्यादेतत्, ग्रामगामादिपदेऽन्वयबोधाभा- सर्वेषां बुद्धिस्थमात्रवाचकता, बुद्धिस्थत्वञ्च न प्रवृत्तिनिमित्तं तेन रूपेणनुपस्थितेः सर्वेषां पायतापत्तेच, किन्तपलक्षणं, तेन तदुप- लक्षितेषु चैत्र-मैत्रादिषु मनिग्रहः प्रत्येकन्तत्र तत्र भक्तिग्रहासम्भवात् अपूर्वयक्तिलाभासम्भवाच्च । तथाच बुद्धिस्थप्रकारावच्छिन्नमेतेषां पदानां वाध्यमित्याकारके शक्तिग्रहे योयदा बुद्धिस्थस्तत्प्रकारिका धौस्तैस्तैः पदैर्जन्यते, न च पायता, बुद्धिविशेषेणेव विशेषात्। तथापि इति भावः । 'खरूपसत इति, न तु गोत्वादिवच्छक्यतयापौत्यर्थः । 'प्रयोग- हेतोरिति पूर्वोक्तयेत्यर्थः, 'पूर्वेति, मानाभावादिति भावः । व्यभिचार ·शब्दाख्यतुरीयखहे जातिशक्तिवादः । वात साघुत्वज्ञानमपि हेतुः। न चैवं तदेव हेतुरस्त किं शक्त्या गौण-लाक्षणिकविवेकश्च सोपाधित्वानुपाधि- त्वाभ्यामेवास्तु इति वाच्यं । प्रथमं व्यवहारेण शब्दस्य जानकारणतावगमात् तचैव शक्तिकल्पनं ततो ग्राम- गामादौ व्यभिचारादाकाङ्गादेरिव साधुत्वज्ञानस्य हेतुत्वकल्पनात् । साधुत्वञ्च न पूर्वप्रयोगप्रवाहा- विच्छेदः नवकाव्यादौ तदभावात्, किन्तु भ्रमादि- जन्यत्वाभावः। कुमुदे च तत्प्रयोगोबोधकत्वभ्र- मात्। न चैवं भ्रमजन्यत्वादबोधकत्वं अबोधकत्वे च उद्देश्यतावच्छेदकबुद्धिविषया यावन्तस्तावत्प्रकारेषु सर्वपदं, प्रश्नोऽपि क्रमबुद्धिविषयप्रकारे किम्पदं, उद्देश्यबुद्धिविषये यत्पदं, अवान्तर- वाक्योद्देश्यविषये तत्पदं, प्रत्यक्षबुद्धिविषये इदमेतत्पदयोः, व्यवहित- बुद्धिविषये अदःपदस्य शक्रिग्रहः, तथाच तैः तैः पदैस्तत्प्रकारिका तदा तदा धौः, एवं त्वमहम्पदयोरपि नात्ममाचशकत्वं नात्मत्वं वा प्रवृत्तिनिमित्तं, तेन रूपेणानुपस्थितेः अन्यथा त्वमहं वेति विकल्या- मप्याह, 'पूर्वति, 'साधुत्वज्ञानमपीति, एवञ्च तदभावान्न प्रकृते कुमुदधी- रिति भावः । 'सोपाधिवेति इतरान्वयानुपपत्तिप्रतिसन्धानानन्तरमेव यतोऽन्वयधीः स गौणादितया व्यवहर्तव्य इत्यर्थः। अग्रहीतशक्तः साधुत्व- ज्ञानेऽप्यन्वयाबोधात् तदावश्यकत्वमित्यभिप्रेत्याह, 'प्रथममिति, 'यभिचा- रादिति इतरकारणे सत्यपि साधुत्वज्ञानं विना तत्रान्चयबोधायत्तेरित्यर्थः 'किन्विति, न च सकोलग्रामगामयदेऽतिप्रसङ्गः, भ्रमादिनन्यजातीयत्वा- ·सावचिन्तामणौ भ्रमअन्यत्वं' इत्यन्योन्याश्रयः, पूर्वभ्रमजन्यत्वेनोत्तर प्रति बोधकत्वभ्रमात् उत्तरस्य प्रयोगोभ्रमजन्यः, एवं पूर्वस्यापीति तत्र भ्रमपरम्परैव मूलं एवं ग्रामगामा- देरपि । कथमिदं ज्ञातव्यमिति चेत्, ग्रामगमनक-रि ग्रामगामपदस्येव प्रामाणिकानां कुमुदे तस्य निरु- पाधिप्रयोगाभावात्। अतएव साधुत्वभ्रमात् कुमुद- . नुपपत्तेः प्रकारविरोधं विना तदसम्भवादयोः पायतापत्तेश्च । च सम्बोध्यत्वमुचारयित्वं तथा, 'स्वरूपसदेवेति ग्रन्थविरोधात्। न च खरूपमबियामकत्वे तयोरसम्बोध्ये अनुच्चारयितरि च तदुभयत्र भ्रमेण ताभ्यां पदाभ्यां अनुपस्थापनापत्तिरिति वाच्यं । तावतापि ग्रन्थविरोधानुद्धारात्, नथाचात्र सम्बोध्यतावच्छेदकबुद्धिविषयप्रका- रावच्छिन्ने बम्पदस्य उच्चारयितावच्छेदकधीविषयप्रकारावच्छिन्ने अहम्पदश्य शकिस्तच चैत्रत्वाद्येवेति न काप्यनुपपत्तिर्न वा ग्रन्थ- विरोधः, शक्यतावच्छेदकत्वेनाग्रहीतत्वमात्रस्य तदर्थत्वेनोक्रत्वादत- एव विकन्योऽपि मङ्गकते। उच्चारयित्वञ्च स्वातन्त्र्येण विवचितं (१) बोधकत्वभ्रमजन्यत्वमिति ख। मावस्य विवक्षितत्वात् । 'निरुपाधौति लक्षणां विनेत्यर्थः, एवञ्च लक्षण विनापि यदि तत्र धोस्तदा साधुत्वभ्रमादित्याह, 'अतरवेति । यद्यपि कु- मुदबोधकत्वे विषयावाधात् बोधकत्वभ्रमासम्भवे साधुत्वभ्रमासम्भवस्तथापि बोधकत्वं बोधजननखरूपयोग्यता विवक्षिता सा च प्रामाणिकानां निरु- माधिप्रयोग एवेति. तभ्रमात् साधुत्वभ्रम इति भावः । समुदायशया ·शब्दायतुरौयखण्डे जातिशक्तिवादः । । साधारणोबोधोऽपि । कुमुदे ह्यसाधुत्वात् समुदायेन तत्र पङ्कजन्मकर्तृत्वं लक्ष्यते। न चासाधुत्वे ग्रामगाम- पदवत् लक्षणापि न स्यात्, पद्मे तस्य साधुत्वात् । उच्यते । पङ्कजन्मकर्तरि तत्प्रयोगस्य भ्रमाद्यजन्यत्वेन साधुत्वं । कुमुदे न तथेति चेत्, न, पुण्डरीकवनवप- अवञ्च तस्य व्यक्तिस्थानीयत्वात्, प्रतिवाक्यार्थश्च सा- धुत्वज्ञानस्य हेतुत्वे अभिनवव्यक्तौ भ्रमाद्यजन्यत्वस्य ग्रहीतुमशक्यतया पाचकादिपदप्रयोगो न स्यात्, पा- तेनानुवाद वाच्यस्त्वया मदचनात् स राजेत्यादौ न कवेरेव मत्प- दोपस्थाप्यतातिप्रसङ्ग इति(१) मझेपः । पद्मवन्तु न तथा स्वरूपस- छक्यतावच्छेदकत्वेनाग्रहीतमेव नियामकं तथावे कुमुदसाधारण- बोधानुपपत्तेरिति ध्येयं । ननु कुमुदावगमप्रतिबन्धार्थं न पो रूढ़िः तदनवगमस्थान्यथामिद्धेरित्याशङ्कते, 'स्थादेतदिति । 'समु- दायेनेति वाक्यलक्षणापक्षमाश्रित्य, अन्यथा रूल्यभावे समुदायस्था- (१) कविरेव मत्पदोपस्थाप्य इतौति ख० । बोधकत्वभ्रमात् साधुत्वभ्रम इत्यन्ये । साधुत्वभ्रमविरहदशायान्तु लक्षणयैव तद्वीरित्याह, 'कुमुदे हौति, यद्यपि समुदाये शयनभ्युपगमान तत्र लक्षणा तथापि वाक्यलक्षणावादिमतेनेदं । 'साधुत्वमिति साधुत्वाश्रयत्वमित्यर्थः, अतो न साध्याविशेषः, अन्यथा पवजनिकर्ततया पद्ममपि नानुभावयेदिति भावः। ननु साधुस्वनिश्चयत्वेन न हेतुता किन्तु तज्ज्ञानत्वेन लाघवात् तत्सन्देहमादायाभिनवव्यक्तौ नान्वयप्रतिबन्धः कुमुदे चनसाधत्व- ·१२१ सावचिन्तामो ककर्तृजातीये भ्रमाद्यजन्यत्वस्य सुग्रहत्ववत् पङ्कजन्म- कर्वजातीयेऽपि सुग्रहत्वात् येन रूपेणान्वयबोधस्तस्य कुमुदत्तित्वात् । अथ पङ्कनपदं कुमुदे वृत्त्यन्तरं विना न साधु सत्त्य- न्तरं विना दृस्तित्राप्रयुज्यमानत्वात्, यः शब्दो यच वृत्त्यन्तरं विना वृद्धैर्न प्रयुज्यते स तच वृत्त्यन्तरं विना न साधुः यथा गङ्गापदं तोरे, यथा वा ग्रामगामपदं ग्रामगमनकर्तरि, न प्रयुज्यते च वृत्त्यन्तरं विना पक्ष- जपदं कुमुते, तस्मात्त्यन्तरं विना न तच साध्विति चेत्, न, व्यर्थविशेषणत्वात् तचाप्रयुज्यमानत्वस्यैव व्या- प्यात्वत् आकाङ्गादिमट्याक्यासाधुत्वे अवयवार्थान्वया- अक्रत्वे लक्षणानुपपत्तेरित्यवधेयं । 'येन रूपेणेति अवयितावच्छेदक- धर्यावच्छिन्ने भ्रमाद्यजन्यत्व ग्रहस्य तन्त्रत्वा दिति भावः । 'यथा वेति, मामान्याभावादेव ग्रामगामे विशेषाभावादिति भावः । 'आकाशा- निश्चयान्न तथेत्याह, 'अथेति, बाधवारणाय साध्ये वृत्त्यन्तरं विनेति, असिद्धिवारकतया सार्थकत्वमभ्युपेत्य हेतौ तदुक्तं, विशेषव्याप्तिसत्त्वेऽपि दृष्टान्तसौक-य सामान्यव्याप्तिमाह, 'य इति, विशेषणाभावेन विशिष्ठा- भावादृशान्तमुक्ता विशेष्याभावादिशियाभावेन तमाह, 'यथा वेति, ब- सिद्धिवारकं न सार्थकमिवभिप्रेत्याह, 'यति, 'तत्रेति, सच खरूपासि- इमेवेति भावः । असाधुपदे अवयवाप्रसिद्धेः साध्याव्यापकत्वादाकाङ्गादि- महाक्यावं पक्षधर्म साध्यावच्छेदकमाह, 'याकाङ्क्षादौति । यद्यपि वाक्य- ·शब्दाख्यतुरीयखरहे जातिशक्तिवादः । बोधकत्वस्य व्याकरणस्मृत्यनुपरहीतत्वस्य पक्षधमाव- च्छिन्नसाध्यव्यापकस्योपाधित्वाच्च । पक्षे उभयाभावेन साधनाव्यापकत्वात्। पङ्कजशब्दः कुमुदे साधुः साधुत्वे सति कुमुदबोधप्रयोजकाकाङ्गादिमहाक्यत्वात, साधुत्वे दौति पत्र वाक्यत्वमात्रपक्षधर्मावच्छिवव्यापकत्वादाकाक्षादौति समव्याप्तमभिप्रेत्यान्यथाकासाद्यभावे यत्राबोधकत्वं तत्र माधुत्वसत्त्वा- यभिचारः, श्राकाङ्क्षादिमदाक्यत्वावच्छिन्नाबोधेकत्वेऽसाधुत्वनियमः कारणन्तरमाकल्ये माधुत्वं विना फलाभावाभावात्, अत्र यद- वच्छिन्नमाध्यव्यापकत्वं तदवच्छिवस्यैव माध्यव्याप्यत्वे समव्याप्तत्वादिति चैवमा- त्वमात्रेणेव तन्निरासस्तथापि साधुत्वभ्रमेणान्वयबोधकतया ग्रामगामवाक्ये साध्याध्यापकत्वादाकाङ्गादौत्युक्वं । तत्र च नाकाजादौति मतेनेदं, तदिदं वक्ष्यति तत्राकाङ्खव नास्तीति, एवञ्च वाक्यत्वं खरूपनिर्वचनं । न काङ्गादिमदाक्यासाधुत्वमप्रसिद्धं, पाचकादेरपि घटादौ तृत्त्यन्तर विना असाधुत्वात् तत्रावयवार्थान्वयाबोधकत्वाच्च । केचित्तु गङ्गायां घोष इत्यत्र वृत्यन्तरं विना असाधुत्वं तोरे सप्तम्यर्थ- रूपावयवार्थान्वयबोधकत्वञ्चेति साध्याव्यापकत्वादाकाङ्क्षादौत्युक्त, गौणलाक्ष- णिकयोरननुभावकत्वपक्षे च तत्र नाकाङ्केत्याहुः । खाकाङ्गादिमत्त्वं वाक्यत्वच पक्षधम्मेद्दयमेवेन्यन्ये । 'अवयवेति खावयवेत्यर्थः, 'याकरणेति, बाधति-ग्रामगाम इत्यादौ धानभिधानेन निषेधान्न व्याकरणस्म्टत्युपसङ्ग्रह इति भावः । ननु गङ्गाया- मित्यत्र साध्याध्याप्तिः सामीप्यविवक्षादिना लाक्षणिकस्यापि व्याकरणम्टत्यु- पग्रहोतत्वादित्युक्तं स्मारयति, 'पक्षधर्मेति आकाङ्घादिमत्त्वेत्यर्थः; 'उभ- ·६२९ तावचिन्तामो अपरे त्वाकाव नास्ति घटः कर्मत्वमानयनमित्य- वेव। यत्तु गमाद्यनुत्तराणत्वेन गमादिपूर्वेतराणत्वेन वा शक्तिः काशपूइँतरकुशत्वेनेवेति । तन्न। कोप- पदधातूत्तराणन्वेनैव शक्तेन तु तत्तड्डात्वनुत्तराणत्वेन गौरवात, तत्तहातूनां विशिष्याज्ञाने शक्तिग्रहानुप- पत्तेः कर्मण्यणिति स्वार्थमजानतः कुम्भकारादिप- दप्रयोगानुपपत्तेश्च शक्तिसन्देहात । असाधुत्वञ्च न भ्रमादिजन्यत्वं अनाप्तोक्ते असा- धुत्वापत्तेः शुकाधुदौरिते ग्रामगामादौ भ्रमाद्यजन्य- प्रतिबन्धकतायां पर्यवस्थति न माधुत्वनिश्चयहेतुतायामिति । 'अपरेवित्यत्र योग्यतादिसकलकारणोच्छेदोऽखरसवौज व्य । 'तत इति ग्रामगामादेरित्यर्थः, 'साधुत्वभ्रमात्' व्याकरणोपरहीतत्व- भमात्, तत्संशयादेत्यपि बोध्यं, तथाच तज्ञानं हेतुरेवेति भावः । 'परिवति, तथाच शक्लिविरहादेव ततो न ग्रामगमनकर्तुपस्थिति- रित्यर्थः। 'काशपूर्खतरेति, काश इति पूर्व यस्य तदितरकुशत्वेन बम्बसमासविपक्षे कुश-काशमित्यत्र शक्तिः, न तु काशकुशमित्यत्र लध्वक्षरं पूर्वमिति सूत्रात्, क्वचित् 'कुशपूर्वेतरेति पाठस्तत्र कुशस्यपूर्वा यः काश- खदितरकाशत्वेनेत्यर्थ इति पलतो न कश्चिदिशेषः, एतच्चाभ्युपेत्य समाहितं। वस्तुतस्तु त्वदुक्तं नासाधुत्वमिन्धाह, 'घसाधुत्वश्चेति, वाक्यस्येति श्रेषः। ननु व्याकरणस्पतिर्न निषेधित्याराह, 'तदिति, तथाच ·शब्दाख्यतुरोयखण्हे शातिशक्तिवादः । ६२७ त्वाच। किन्तु महाजनपरिगृहीतव्याकरणस्मृतिनि- . विडत्वं तदपरिरहौतत्वं वेति वक्ष्यते । पदस्य साधुत्वं कृत्तिरेव वृत्तिश्च शाब्दबोधहेतुपदार्थोपस्थित्यनुकूल- पद-पदार्थयोः सम्बन्धः, वाक्यसाधुत्वञ्चाकाहादिमत्- स्वार्थान्वयबोधकत्वे सति व्याकरणस्मृत्यनिषिद्धत्वं, तस्मात् कुमुदे पशब्दस्य साधुत्वे सति प्रयोगप्रति- बन्धकत्वेन समुदायशक्तिसिद्धिरिति। न चैवं लाघवात् जशब्द एव शक्तिरस्तु न समुदाये, मन्दुरजादौ पद्म- 'आकाङ्गादौति, पत्र सत्यन्तं वाक्यस्वक्षणमविशिष्टं माधुत्वस्येति स्मर्तव्यं । ननु प्रतिबन्धकत्वं रूढेस्तबुद्धेर्वा तध्वन्यपदात्वस्मतेर्वा, पाचे कदापि कुमुदसाधारणबोधो न स्यात्, अन्ययोर्मामाभावः, ज्ञानस्य हि प्रतिबन्धकताविषयविरोधेन बाधवत्कारणविरोधेन वायव्यभिचारादिजानवदनयोस्तु नैकमपौति दूषणं स्फुटतयोपेच्य महाशनपरिरहौतत्वं साधुत्वमिति भावः । व्याकरणत्या प्रकृति-प्रत्यय- विभागकल्पनया शब्दार्थाख्यापकत्वं, एवञ्च कल्पितव्याकरणयुत्पाद्येऽति- व्यामिवारणाय महाजनपरिरहौतत्वं विशेषणं । 'त्तिरेवेति, न तु पूर्वोक्तमतः पदविशेषे तस्याव्याप्तिन दोष इति भावः । 'वृत्तिश्चेति, थाकाशपदे बाकाशोपस्थित्यनुकूलः सभवायोऽपौत्यतिव्यामेराह, 'हत्वन्तं पदार्थोपस्थितिविशेषणं । न च वृत्तिजन्योपस्थितित्वेनैव शाब्दबोधहेतुत्वं ग्रामियन्योन्याश्रयः, शक्तिजन्योपस्थितिवादिना शाब्दबोधविशेषजनक- स्वग्रहागारं तवयहसम्भवात् रणादीनामप्रिजननत्ववत् । 'वाक्थेवि, घटः , ·(२८ सावचिन्तामणी धीप्रसङ्गात् । पकोत्तरजपदत्वेन शक्तिरिति चेत्तई सर्वच तत्तहणेत्तरान्यवर्ण स्व शक्तिरिति समुदाय- शक्युच्छेदः, न चैवं, विनिगमकाभावादिति सम्प्रदायः। अब ब्रूमः ज्ञाता हि या शक्यमनुभावयति सा शक्तिः। न च समुदायः पद्मानुभवहेतुः, अवय- बादेव तदुपपत्तेः। एवञ्च प्रतिबन्धकमाचे शक्तिपदं पारिभाषिक, शक्तित्वादनुभावकत्वसाधनेऽन्योन्याश्र- यः प्रतिबन्धकत्वेनावगते शक्तित्वासिडिश्च । मण्ड- दोषान्तरमाह, 'ज्ञातेति, यत्सम्बन्धावच्छिनतया ज्ञातस्य शब्दस्था- नुभावकत्वमिति भावः(१) । अनुभवजनकतावच्छेदकोऽन्यसम्बन्ध रति (२) शब्दस्यानुभावकत्वमित्यर्थ इति ख• । कम्मत्वमित्यादिवाक्येऽतियाराह, सत्यन्तं । यद्यपि तस्य साधुत्वमेव तथा- प्याकालादिमहाक्यस्य साधुत्वमिदमुक्तमित्याहुः । ग्रामगामादावण्याका- विमते तत्रातिव्यामेराह, विशेष्यमिति । केचित्तु घटः कमत्वमित्यादि साध्वेवेति ग्रामगामव्यावर्तनार्थमेवा- काङ्गादौत्युक्तं, तत्र नाकाङ्घतिमताभ्युपगमादेवञ्च लक्षणहये तात्पर्य- मित्याः। 'विनिगमकेति, यद्यपि शक्तिरीश्वरेच्छा अयासज्यतिरित्येकवर्ण- त्तितया मरजादावतिप्रसङ्गतदवस्थ एव तथाप्यपेक्षाबुद्धिवदौश्वरेछापि यासव्यतिरिति भावः । 'पारिभाषिकमिति शक्तिमिनस्यापि प्रति- बन्धकत्वसम्भवादित्यर्थः, 'प्रतिबन्धकवेनेति शतरनुभवप्रयोगकतया प्रति.

·शब्दाख्यतुरीयखखे जातिशक्तिवादः । (२६ पादौ त्वनुभावकत्वेनैव शक्तिसिद्धिः। किञ्च रूढि- योगयोर्विरोध एव परं रून्या योगप्रतिबन्धः मण्ड- पादौ तथा निर्णयात् । अन्यथा लम्बकर्णादावपि योगप्रतिबन्धः स्यात्। न चेह विरोधः, पद्म समा- वेशात् योगादर्थधौश्चोभयच तुल्या। यत्तु पङ्कजमानयेत्यादौ रूव्या शौघोपस्थितं पद्ममेव क्रिययान्वौयते, न पशजन्मकर्ट, तस्य वाक्यार्थत्वेन यावदिति भावः । नन्वेवं गोपदाहौनपदादेरपि पहजपदवदस्तु योगरूढता तथाच केवलरूढोच्छेदः, अहौनपदे च यौगिके दादशो- बन्धकत्वविरोधादित्यर्थः, 'मण्डपादौ विति रहविशेषेऽवयवार्थान्वयाननु- भवादित्यर्थः । ननु प्रतिबन्धार्थ कल्पितापि समुदायशक्तिरवयवशतिवदनु- भावयिष्यति अविशेषात् अन्यथा स्मृत्यर्थं कल्पिताया अननुभावकत्वेन सिद्धान्तेऽप्यगतेः । न च शक्तिभिवस्यापि प्रतिबन्धकत्वसम्भवाच्छक्तित्वेन तत्काल्पनमेव न स्यादिति वाच्यं । अरहोतसमुदायशक्तेः कुमुदसाधारण- धौदर्शनात्, अतएव नान्योन्याश्रयः व्यवयवशक्तिप्रतिबन्धकतया शक्तित्वेनैव तत्कल्पनात्, प्रतिबन्धकत्व-प्रयोजकत्वयोश्चावच्छेदकभेदेनाविरोधात् अन्यथा मण्डपादावपि रूटोगप्रतिबन्धकत्वानायत्तः। किञ्च स्मृत्यर्थमेव कल्पि. ताया रूः कुमुदे योगप्रतिबन्धकत्वमित्यत्र नैवमपि दोषाभिधानमित्य- गचेराह, 'किश्चेति, यद्यप्येवमपि यदवच्छेदेन विरोधस्तदवच्छेदेन प्रति- बन्धकत्वं स्यात् कुमुदे समावेशाभावात् रूया योगप्रतिबन्धः स्यादेव तथापि व्यक्तिवचनन्यायेन पनान्वयात् कुमुदान्वयोपपत्तौ रूमिप्रति. बन्धकवे मानाभाव इति निगर्वः। अत्र विरोध एवेत्यभिधानादविरोधे ·तत्वचिन्तामणो विलम्बितप्रतीतिकत्वात्। एवञ्चाविरोधेऽपि रूढयो- गापहारितेति । तन्न । क्रियापद-तदर्थयोग्यतादिना- नाधीनत्वेन क्रियान्वयबोधस्य विलम्बितत्वात् रून्य- वयवार्थयोरन्वयबोधस्य सामग्रीसत्वेन प्राथमिक- त्वात् । तस्मान्न प्रतिबन्धकत्वेन रूढिसिद्धिन वा तया योगप्रतिबन्ध इति। अत्रोच्यते। नियमतः पद्मस्मृत्यर्थ- मेव रूढिः रूढ्या च नियमतः स्मृतं पद्ममेवावयवैः पङ्कजनिकर्तृत्वेनानुभाव्यते, बाधकं विना व्यक्तिवच- नानां सन्निहितविशेषपरत्वनियमात्। अतः सर्वच पद्मानुभवसामग्रेवेति न कुमुदे धी-प्रयोगौ। न पसन्दोऽहोनस्येत्यत्र न होनोऽहौन इति योगदर्शनात् वहियाग- मात्रस्य न द्वादशोपसत्ता अपि तु रूढाहौनपदोपस्थाप्ययागविशेष- प्रतिबन्धाभाव इत्यत्र तात्पय्यं न तु विरोधे प्रतिबन्ध एवेति उद्भिदादौ व्यभिधारात् योगेनापि प्रयोगेन पलकष्यप्रतिबन्धकत्वस्य तत्रानभ्युप- गमात् । 'अविरोधेऽपौति पोऽपि रू-गायहारितेत्यर्थः, 'विलम्बित- स्वादिति, यद्यपि रूल्यवयवार्थान्वयबोधेऽपि योग्यतादिज्ञानापेक्षास्त्येव सद्यापि योगापहारितानियमखण्डने तात्पर्य । अवयव-समुदाययोरेकैवो. पस्थितिः क्रियापदस्य चोपस्थित्यन्तरमिति विलम्ब इत्यन्ये । 'पद्मस्म्हत्यर्थमे- पेति, यद्यपि शक्तिकल्पनसमये व्यवहारहेतुतया पद्मस्रतिपस्थिता किन्तु सदनुभव इत्यनुभवार्थमेव. रूपिचिता, तथापि प्रकारान्तरेणोपस्थापित- स्याप्यवयवैरनुभव इति पराभ्युपगमादाहत्व न तदर्थं तत्कल्पना किन्तु पदाबियततिः शक्तिसाध्येवि समर्थनात् प्रकारान्तरोपस्थितिरतम्लमिति ·शब्दावतुरीयखणे भातिशक्तिवादः । ६५ चैवमनुभवाजनकत्वेन न सा शक्तिः या ज्ञाता निय- मतः शक्यं ज्ञापयति सैव हि.शक्तिः, जप्तिश्च स्मृति- रनुभूतिश्चेति नियतस्मारिकापि शक्तिः। वस्तुतः स्वार्थ- स्मृतिहारा अवयवानामिव समुदायस्य स्वार्थानुभाव- कत्वमविशेषादिति पश्चादनुभाविकापि रूढिः पङ्कज- मानयेत्यादावानयनादिना स्वार्थान्वयानुभवे समुदा- यावयवयोहेतुत्वाच्च तस्मान्षियतम्मृतिहेतुत्वेनैव रूढि- सिद्धिः न तु प्रतिबन्धकत्वेन । यदि च नियता स्मृतिः प्रकारान्तरेण भवति तदा योग एव न रूढिः। रूढि- स्यैवेति सिद्धान्तो भज्येत, अहि भवोऽहौन इत्यत्रापि योगसत्त्वेन नियतस्मत्यर्थ कृप्ता समुदाय परवयवशक्तिवदविशेषादनुभाविकापौति समुदायार्थः । अतएव वक्ष्यति यदि च नियता स्मृतिः प्रकारान्तरेणेत्यादि, 'या ज्ञातेति, सामान्यबाधके सत्येव विशेषनिष्ठत्वकल्पनादिति भावः । 'समुदायावयवयोरिति, विनिगमनाविरहादिति भावः । नन्वेवं लक्षणेवास्तु न रुदिन्यलभ्यत्वात् । न च प्रत्यभावे लक्षणापि न स्यादिति वाच्यं । पाद्यवयव एव तदभ्युपगमात् । न चैवं युगपत्तिदविरोधः शक्य- लक्ष्यसाधारणतादृशैकल्याभावाच्च नागहत्खार्थेति वाच्यं । मणिकृन्मते तविरोधाभावात् । न चैवं शक्यसम्बन्धग्रहं विनापि तदुपस्थितिदर्शनात् रूपिरिति वाच्यम् । शक्तिम्भमादपि तदुपपत्तेः। अन्यथा गङ्गापदमपि तौरशक्तं स्यात् । न धैवं लम्बकर्णदिपदेऽपि दिन स्यादिति वाच्यम् । इयत्वात्, अतएव समासेऽपि शक्तिं नाङ्गोकुराये । न चैकपदेन वृत्ति- इयोपस्थापितयोः परस्परममाकांति वाच्यम् । रयो गश्तोत्यादौ ·१२ तत्वचिन्तामणे न्यायेनैव कुमुदे धौ-प्रयोगयोरभावादिति । गोपदस्य गवि वेदेाहौनपदस्य कर्मविशेषे रूढिरेव लाघवात् । न तु गमेडीरह्नः खः क्रतावित्यनुशासनाद्योगोऽपि, डो-खप्रत्ययोलीके कर्तरि कर्मविशेषे च शनिन कृप्ता अतः प्रत्यये शक्तिः नियामकञ्च गमिपदोत्तरत्वं अहःपदोत्तरत्वचा कल्प्यं, तथाच गौरवं । एवं धेनु- पदेऽप्ये कैकस्यातिप्रसनत्वात् गोत्वविशिष्टधानकर्मणि विनिगमनाविरहादित्यत आह, 'गोपदस्येति, 'प्रसवति असं (१) गवाहःपदोंत्तरत्वञ्चेति ख० । - वर्तमानख-यापारयोर्यभिचारादिति, मैवं, शक्यान्वये बाधकामावेन लक्ष- गोपनौतानपेक्षणे कुमुदसाधारणबोधापत्तेः । तदाह, “श्रुतान्वयादनाका- समित्यादि । न च तात्पर्य्यानुपपत्त्या यशोः प्रवेशयेतिवल्लक्षणास्तु, कुमुदेऽपि कदाविलक्षणया पद्म-कुमुदयोखल्यत्वापत्तेः । अतएव प्रागुक्तं 'यदि च पम- कुमुदयोखुल्यता तदा सहीतपद्मप्रयोगस्य पद्मान्वयानुपपत्तिपुरःसरैव धोर्न स्यात् स्याच कदाचिदैपरोत्यमिति । अतएव शक्तिम्नमोऽप्यपास्ता, कुसुदेऽपि कस्यचिद्धमस्य सम्भवेन तुल्यत्वापत्तेः। किश्चैवं तमःपदादेरा- बोकाभावत्वादिविशिये शक्तिर्न स्यात् तदिदं वक्ष्यति औपाधिककारणादि- पदानां विशिके प्रतिर्न स्यादिति । विशेष्यशतस्य लक्षणया शक्तित्रमेय वा तदुपस्थापकत्वसम्भवादतएव धेनुपदेऽपि गोत्वं शक्यमित्यनुपदमेव मुट- मिति दिक। नवं गवादिपदमपि योगरूममखित्यत थाह, 'गोपद- स्येति, 'कम्मविशेषे' ऋतुविशेषे। 'डोः-खेति, अतएव गमनकर्तवादिना तो मोपस्थितिरिति भावः। 'एकीकस्येति गोत्वस्य उपभे धानकम्मत्वस्य महि- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे जातिशक्तिवादः । रूढिरेव नियमतो गोत्वविशिष्टोपस्थितेः, न तु योगो- ऽपि, दान-भानु-कृशान्वादौ भिन्नार्थत्वेन नुप्रत्ययशक्त- रकल्पनात् गमेडीरहः खः क्रतो दा-भाभ्यां नुर्धेट- इच्चेत्यादिम्मतिश्चालवड्डादिवत् कञ्चिदव्युत्पादन- परा, अतएव भगवान् पाणिनिरर्थाननुगमात् समु- दायशक्त्यपेक्षया गौरवादुणादिप्रत्ययेषु न शक्तिरिति पञ्चपादिकाविहितानुणादिप्रत्ययान् उणादयो बहु- लमित्येकेनैव सूत्रेण विहितवान्, यत्र तु प्रत्यये शक्तिस्तच प्रत्येकमेवास्चयत् । यत्तु धेनुपदे गोत्वं न शक्यं, किन्तु शक्योपलक्षण- तया शक्त्युपाधिः, यत्र गोत्वं तद्यानकर्म शक्यं शक्या- स्तूपलक्ष्या महिष्यादिव्याहत्ता धानकर्मव्यक्तिविशेषा- एव, अनुगमस्तूपलक्षणक्यात् । न चैवं लाघवाद्गोत्वं शक्यं धानकर्मत्वमुपाधिः, उपलक्ष्यस्य गोत्वस्यातिप्रस- वदतौति अलवत् तं डाति क्षिपतौति अलवड्ड इत्यर्थः, 'उपलक्ष्य- यादावित्यर्थः, 'भिन्नार्थत्वेनेति नानार्थत्वापत्त्येत्यर्थः, दानुरित्यादौ कर्त्तत्वं धेनुरित्यादौ कम्मत्वं तदुत्तरत्वञ्च नियामकमिति गौरवमिति भावः । 'अलवड्डादिवदिति, कालवड्डादेः क्वचिदर्थे कश्चिद्युत्पादनसम्भवेऽप्यवयवान- पेक्षस्यैव काठप्रतिमाकारवाचित्वं तथोणादिकप्रत्ययान्तस्यापोति । घाड. बडादिवदिति पाठे आट अबु अट इत्यादेरशक्तस्यैव यथा प्राक्तसाधुत्वार्थ- मनुशासनं तथा प्रकृतेऽपोत्यर्थः । गुरुमतमाह, 'यत्त्विति, 'धानकम्मत्व. 80, ·तापचिननामग क्रत्वात् । गोत्वविशिष्टधानस्मृतिस्वैवैध शब्द-संस्का- राभ्यां मन्यते न नूभयस्मृत्यनन्तरं परस्परमन्वयबोध: अवयवशक्तरभावादिति । तब। शक्ति विमा नियत- स्थेति, गोवस्य शक्यत्वेन गोव्यक्तिः प्रक्या गोपदवदनन्यलन्थत्वात माहीतविशेषणन्यायाञ्चेति गोत्वमा वृषभेऽतिप्रसकं धानकर्मत्व- शक्यत्वे तस्योपाधितया मान्यतो व्यक्तिलाभः पश्वादिक्दतो धामकर्म- लादिविशिष्टव्यक्तिविशेष एवानतिप्रसनः शक्योऽतोऽनुगमार्थ गोव- मुपाधिरित्यर्थः, 'अब्देति, धानकर्मणि शक्त्युद्दोधितसंस्कारात् गो- वांशे च केवलसंस्कारात् कथं एकदेशोडुद्धसंस्कारादिभिष्टपति- रिति चेत्, मैवं, विशिष्टविषयकसंस्कारस्थ एकदेशोहोधकादेवी- दुद्धसंस्काराविशिष्टस्मतिरित्यर्थात् । 'अवयवेति, अनुभवोगोवां मसुदावशया श्राधामां चावयवशाया पाचोऽन्यथा पनुदायमेव धानकोपस्थापनेन गोत्वस्य शत्यवच्छेदकावाभावेनासवानुभवद्या- मिति तद्वनिकम्मत्वमित्यर्थः, अन्यथां गोत्ववदस्थापि महिण्यादावतिप्रसा- तयायिमग्रन्थस्यासङ्गतेः अस्यैवानुगततयाननुगमनाविरहे पूर्वग्रश्वासा- तेश्च । अतएव महिष्यादियारत्तधानकम्मत्वेऽपि न तिरिति सिद्धान्ते वक्ष्यति । यहाँ तत्तहानकम्मविशेषा इत्यर्थः, तथाच ये तद्धानकम्मवि- शेवास्तत्तिगोत्वं शक्यमिति तेषामेव शक्योपलक्षणवमिति वैपरोत्य- मैवास्विति प्रार्थः। चै गौपदवधेनुपरादपि गोवमाप्रकारक- प्रत्ययापत्तिः, धानस्याशक्यस्यापि प्रकारत्वादिति, 'अवयवशारिति, पद्यपि तदभावेऽपि समुदायशक्युमस्थापितमेव धानकर्मषमादाय सत्वतरोप- थितमो.नाग्वषः सम्भवत्येव, तथापि योग्यतादिप्रतिसन्धान विन विधि - ·शब्दावतुरोयखो मालिशक्तिवादः । गोत्वोपस्थित्यभावादपलक्षणकोन उपलक्ष्यैक्याभावाचा अन्यथा महिष्यादिव्याहत्तधानकर्मत्वेऽपि न शक्तिः धान-गोत्वे शल्धुपाधी, अग्रे च संस्कारादुपस्थितयो- स्तयोः कर्मणि धेनुपदादन्वयोभासत इति धानमपि न शक्वं । यदि चानुगतं विशेषणं शक्युपाधिविशेष्ये च शक्तिरननुगमातिप्रसङ्गाभावश्चोपाधिनैष, तदौ- पाधिककारवादिपदानां विशिष्टे शक्लिन स्यात्। मन्यवयवात् पहाजभिकर्तृत्वानुभवः समुदाथार पद्ममरणं स्यान्न तु पानिकत पद्ममित्यराभव इति घेत, न, अवयव-समुदायमारितपरजनितपमानां नुतिसम्भवात्तथासतौदमुत्तरमित्यर्थः, 'पतमिति, पदाधिषमतः सतेः शक्तिमाध्यवादिति भावः । 'उपलक्षणेति, गोवविशिष्ट धामकर्म प्रयमित्याकारके सक्रियहे गोवं विशेषणमेव, धानकर्ष मक्यमित्याकारके तु गोत्वस्य तज्ज्ञानागोचरतायां तदैक्येन धान- कर्मक्यापत्तिरिति भावः। मनु गोत्वविशिष्टं धानकर्म शक्यमित्या- कारकेऽपि चाघवानोवांश न किरित्यत बाह, 'अन्यथेति प्रक्रि- ग्रहगोचरस्याप्यत्वे इत्यर्थः, 'अषयो भासत इति तदुभयवैभिव्यं छोपस्थितेन समावमन्यथा तथापि वैशियमपाक्यं स्यादिति भावः । गन्या- बाशयदा दायत्ववदस्यापि नियतोपस्थितिः स्यादुपलक्षणोक्यं प्रयोजक- मिति मा किन्धक्नुममनिवारकमित्याचे राज, “अन्यथेति, शदाबावालय अमावेति भावः। वटस्थाप्रपाते, 'बन्विति, 'अवयवेति, पत्रमाणदो- ·तत्वचिन्तामणौ पहाजनिकई पद्ममित्यनुभवोऽवयव-समुदायाभ्यां स- भूय जन्यते समुदायोपस्थितपद्मन समं स्वार्थान्वयो- ऽवयवैद्म अवयवजनितानुभवोपस्थितपकजनिक- त्वेन समं स्वार्थान्वयः समुदायेन वा अनुभाव्यते, आकाङ्गाद्युपेतशब्दानां तात्पर्य विषयोपस्थापितवा- र्थान्वयबोधकत्वनियमात् । न च वाक्यान्तरे तथात्वा- दर्शनेन नैवं व्युत्पत्तिरिति वाच्यं। वाक्यान्तरे हि समु- दायशक्त्यभावेन तथा अब तु समुदायशक्तिबलात् पदविधया वाक्यविधया वा एकस्मादेवोपस्थितयोः पङ्कजनिकर्व-पद्मयोरन्वयोबोध्यते समुदायेन पदैक- वाक्यतावत् पङ्कजं कुमुदमित्यत्र समुदायेनैव पङ्कज- निकतत्वमशक्यं स्वार्थपद्मसम्बन्धि लक्ष्यते। कुमुदे स्मर्य्यते तदुभयविशिष्टोऽर्थः सार्यत इति यावत्, न त्वचयानुभवो जन्यत इति भ्रमः कर्त्तव्यः अनुभवस्य पदाभ्यामेव सम्भवादिति । 'अवयवैर्वा समुदायेन वेत्यनास्थायां वा, अनयोरन्यतरेणैवानुभाव्यता तावतापि ममौहितमिद्धिः । वस्तुतस्तु उभाम्यामेवानुभवो विनि- गमकाभावादिति ध्येयं । 'समुदायेनैवेति, अवयवानां तत्र सक्ष- नास्थायां सर्वसिद्धिरिति भावः । सर्वत्र हेतुमाह, 'आकाति, 'पदैकवाक्यतावदिति भिन्नतपदवाक्यैकवाक्यतावदित्यर्थः, 'योगादेवेति, तत्र तस्य साधुत्वादिति भावः। प्राचीनमतेन समाधत्ते, 'कुमुद इति ।

·शब्दाख्यतुरौवखण्ड़े जातिशक्तिवादः । साधुत्वात् कथं तच लक्षणेति चेत्, न, समुदायस्थ तपासाधुत्वात्। यत्तु तत्र पद्मत्वमयोग्यतया नान्वेति योगादेव मुख्यया वृत्त्या कुमुदे पङ्कजनिकर्तृत्वं अनुभूयते इति तन्न, कुमुदेवयवशक्तेः समुदायशक्त्या जातया प्रतिब- न्धात् तथैव तदवगमात् । ननु यदा व्यक्तिवचनन्यायात् न कुमुदे धौन त्ववयवशक्तिप्रतिबन्धात् तदा पङ्काशब्दादुपस्थिते पङ्कजं पद्ममिति वाक्यार्थे योग्यतया पद्ममपहाय पद- वाक्यैकवाक्यतया पङ्कजनिकt कुमुदमित्यनुभव इति चेत, तर्हि पद्मान्वितत्वेनोपस्थितस्य पङ्कजनिकतत्वस्या- श्रयाकाङ्गा नास्तीति स्वतन्त्रोपस्थित्यर्थमवश्यं लक्षणा, यथा पुरोडाशकपालपदेऽधिष्ठानलक्षणा। ननु प्रथ- ममेवावयव-कुमुदपदैरन्वययोग्यतया स्मृतं पद्मं त्यक्त्वा स्वार्थान्वयानुभव इति चेत्, । कुमुदपद-तदर्थयोग्य- तादिज्ञानात् पूर्वमेव पङ्कजशब्दात् पङ्कजं पद्म- पायां वृत्तियविरोधात् पद्मत्वोपस्थितौ कुमुदानन्वयापत्तेश्चेति (१) न चेति क. (२) वाच्यमिति क.। मणिकन्मते लक्षणानुपपत्तिमाशकते, 'नन्विति, तन्मतेनैव .समाधत्ते, ·तापचिन्तामो मित्यनुभवात् विलम्बे हेत्वभावात, स्थलपरजन्तु विजातीयमेव, साजात्येऽपि तव लक्षणा । यत्तु अयोग्यतया योगार्थानान्वेति किन्त योग्यतया रब्युपस्थितं पद्मत्वमेवान्वीयते इति । तन्न। पद्मत्वस्य योगार्थगतत्वेन उपस्थित्या निराकाहत्वात् । खतन्त्रो- पस्थितये लक्षणाया अवश्यं वाच्यत्वादिति । नन्वेवं पङ्कजपदस्थेवापभ्रंशानामपि शक्तिस्तती नियमेनार्थप्रतीतेः व्यवहाराधीनव्युत्पत्तेरविशेषात् द्रष्टया) । "विलम्ब रति, यदि च तात्पर्यादिविलम्बात् तदन्वयधी- विलम्बस्तदा लक्षणं विनापि पहजनिकटत्वं कुमुदेऽग्वत्युमर्गतस्तक- चणेति प्रहतग्रन्थार्थः । 'विजातीयमेवेति, अतोऽशक्यत्वात्तन बच- ऐति भावः । 'खतन्त्रेति खतन्त्रपङ्गजपदेन पद्मवं सच्यते न (१) कुमुदानन्षयप्रसाच्चेत्यपि दराथमिति ख.। 'वि, 'यति, वथाच तत्र पद्मवणातेरभावात् सर्वेषामेव अप्रवाकि पानादिपदणां पद्मावतिसदृशावतौ स्थलपनत्वविशिछे वा लक्षणेसर्थः । यदि चानुगतप्रतीतिबलात् तत्रापि सा जातिस्तदापि खतन्त्रोपस्थितये पक्षवेचार, 'वाचावेऽपीवि। अत्रैव पवे, 'यलिवि, 'सतनोति । यद्यपि शक्ये बने समुदायस्थ लक्षमा न युक्ता सार्थादन्धेनेसि पूर्वोक्तन विरोधच । न चान्येनैवं रूपेण तदुपस्थितिः, खतन्लोपस्थितय इत्वनेव विरोधात्, तदा छुपस्थित्यर्थमेव लक्षणा स्थात् तथापि कर्तवाचके उपद- सबक्षबाडः । मनु मविन्मते कुमुरे बजबाब स्वादिवि पाजत ·शब्दाख्यतुरोयखहे नातिशक्तिवादः । पन्धमा असति इत्यन्तरे तेभ्योऽर्थधौन स्यात् । न । लक्षणा, मुख्याबाधात् न चापभ्रंशेन स्मारितसा. धुशब्दादन्वयबोधः, साधुशब्दमजानतामपि पामराणां ततोऽर्थप्रतोतेः तदर्थकसंस्कृतेनार्याप्रतीतेश्च । शत्या- रोपात्ततोऽर्थप्रत्यय इति चेत्, न, मानाभावात् व्यव- हारादिनारत्तशक्तिग्रहे बाधकाभावाच । न च शक्ति- साध्यं शक्त्यारोपाद्भवितुमईति, भारोपितादपि दानाहाहापत्त। पथ चायमामकरणे प्रयोजकरूपवत्तया जायमा भादेव फलं वाध्ये धूमारोपाद्यानुमितिवदिति चेत्, समुदायेनोकयुक्तः यदि च कारणाभावात् पङजनिकटत्वान वयस्तदा पूर्ववकार्यवान्वयधौरित्यवधेयं । एवञ्च प्रथममिति प्राताभिप्रावं, व्युत्पत्रस्य माधुस्मरणदन्यस्य प्रत्यारोपादिति भावः । अत्र वदनि मनु गावौभन्दात् अर्थानुभववेत्तदा शक्तिरेवामाच्छन्दादयमों विमपि तमगायनवाचापि सा व युक्ता स्थलपदसमभिव्याहारेण पायनि- कर्तत्वस्थ पद्मावयतात्पOभावग्रहे तदनन्धितपद्मस्य साकासत्वात् यत्रापि प्रथमं तदन्वयस्तत्रापि स्थलीयपद्मतात्पर्यग्रहानन्तरं पुनः मतेन तत्पदेन लक्षणया खतन्त्रपझोपस्थितिर्वाच्या, एवञ्च तदा शतयैव तदुपस्थितिरल भयोग्यतया बोगार्थस्थानग्धयात् । किञ्च श्येनेनाभिचरन् यओतेत्यत्र यथा विशेषयागस्यायोग्यतया धमन्वयेऽपि विशेष्याम्ययस्तथा प्रकृतेऽप्यतु । गच पोगार्थस्यैव विशेष्यत्वं तथासति पानं कुमुदमित्यत्र तस्य साकापता, पक्षणानुपपत्तेरिति चिक्यं । 'एवं' पदानियतोपस्थितेः भक्तिसाध्यत्वे ।

·8. तत्वचिन्तामो न, तर्हि तहदेव फलस्यायथार्थत्वापत्तिः। अन्यथा अपभ्रंश एव शक्तिः साधुशब्द एव तथेति किं न स्यात्। न च सादित्वात् देवदत्तादिशब्दवदाधुनिका एव तत्र शकताः गवादिपदे त्वनादित्वात् शक्तिरिति वाच्यं । सजातीयप्रयोगजन्य प्रयोगत्वस्य भ्रमाद्यजन्यत्वस्य वा अनादित्वस्यापभ्रंशेऽपि सत्त्वात् । तत्तद्देशीयापदंशेऽपि शकेतयिवृणामस्मरणाच्च । न चापमंशाना देशभेदेन एकचार्थे बहुत्वात् संस्कृतस्यैकत्वाल्लाघवेन तवैव शक्तिः, प्रमाणवतो गौरवस्थापौष्टत्वात् । अन्यथा नानार्थी- च्छेदः प्रतीत्यन्यथानुपपत्तिस्तुल्यैव । ननूभयोः शक्तत्वे साध्वसाधुविभागाभावात् तावहारविरोधः साधु- बोद्धव्य दूतोश्वराभिप्रायसम्भवात् ईश्वरेच्छायाः मर्चवस्तुविषयत्व- नियमात् । किञ्च गावीपदे लक्षणा न स्यात् अपभ्रंशस्य बोधक- तया खज्ञाप्यमम्बन्धमत्त्वात् गम्भौरायां नद्यामित्याद्यनुरोधेन शक्य- सम्बन्धस्यालक्षणात्वात् तथाच गावीपदं लक्ष्यसाध्वपि स्यात् वृत्तेरेव 'तहदेवेति, निहिस्थलाभिप्रायेण लिङ्गोपहितलैङ्गिकभानमतेन वेदं । ननु विषयाबाधादत्र याथायं स्यादित्यरचेराह, 'अन्यथेति तथा शक्त्यारोप इत्य- र्थः । 'प्रतयितृणामिति, स्मरण इव देवदत्तादिशब्दवच्छक्तत्वेऽप्यविरोध. इत्यपि बोध्यं । 'प्रमाणेति, शक्तिग्राहकमानस्याविशेषादिति भावः । वृत्ति- तहिरहनिबन्धन एव साध्वसाधुव्यवहार इति मन्वानः प्रचाते, 'नन्विति । न चैवं नातार्थाच्छेदः, तत्र विनिगमकाभावादिति भावः । अत्र विनिगमक- १ ·शब्दाख्यतुरोयख जातिशक्तिवादः । भिर्भाषितव्यं नापभ्रंशितवे न म्लेच्छितवे इत्यादिक- दिकविधि-निषेधानुपपत्तिश्चेति चेत्, तर्हि शक्तवा- विशेषेऽपि तदभियुक्तेन्द्रपाणिंन्यादिप्रणीतव्याकरणोप- गृहीतानामेव संस्कृतानां साधुत्वमस्तु, न झपमं) तैः साधुत्वं स्मर्यते, तदिषया एव साधुभिर्भाषितव्य- मित्यादिविधयः तेषामेव धर्मापयोगित्वं स्वभावात् वौजस्येवाकरे, तस्मादपभ्रंशोऽप्यर्थप्रत्यायकत्वाच्छक्त- इति । उच्यते। एकच शक्त्याप्यन्यच तदागेपात्तदर्थ- प्रतीत्युपपत्तावेकचैव शक्किाघवात् अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वात् । अन्यथा वृत्त्यन्तरोच्छेदः । तदाह भग- वान् जैमिनिः “अन्यायश्चानेकशब्दत्वमिति । साच शक्तिः संस्कृत एव सर्वदेशे तस्यैकत्वात् नाप_शेषु तेषां प्रतिदेशमेकचार्थे भिन्नभिन्नरूपाणां तावच्छक्ति- कल्पने गौरवात पर्यायबहुतरत्वञ्चोभयचापि । नप देशभेदेऽपि प्राकृतस्यैकरूपत्वात् तचैव शक्तिः, संस्कृत- पदमाधुत्वरूपत्वादिति। अत्र ब्रूमः। अस्मात् पदादयमर्यो बोध्यव्य- दतीयेश्वरेण खातव्येणोच्चरितत्वमेव पतिः ईश्वरेच्छायाः स विषयाकिबोधादिना नियन्त्रितत्वादपभ्रंशादौ न दोषः । नर चैत्रादिपदाध्याप्तिः, "द्वादशेऽकि पिसत्यादितो नामत्वेन तेषामपौ- मनोयार, 'मा चेति । न चोभयत्रारोपः, तस्य प्रमापूर्वकालन, एख- 81.

·तावचिन्तामगे प्रभवतत्समदेशिभेदेन तस्याप्यनेकत्वात् । एवमेकर शत्यारोपादर्थप्रत्ययोपपत्तौ नापभ्रंशे शक्तिः। ननु म्वेच्छादौनां संस्कृतमजानतां कथं तच्छक्तगरोपः। उच्यते। केनचिद्गौरिति शब्द प्रयोक्तव्ये प्रमादाद्- गावौशब्दे प्रयुक्ने व्युत्पन्नस्तेन गोशब्दमुन्नीय ततो गां प्रतीत्य व्यवहृतवान्, यथाहः, “अम्बाम्बेति यदा बालः शिक्ष्यमाणः प्रभाषते । अव्यक्तं तदिदां तेन व्यक्त भवति निर्णयः" । इति पावस्थश्च व्युतपित्सुर्गावी- शब्दादेव अयं गां प्रतीतवान् इत्यवगम्य गावौशब्द- मेव गोशक्तत्वेन प्रतीत्य अन्येषां व्युत्पादको बभूवेति परोपरितत्वात् । न च नापधंगेत्यादिश्रुतेरपभ्रंशस्थापि तदुचरि- तत्वं, तच तदिच्छयोचारणाभावादिह तु नामपदासोचनयैव तथा- देवाभिप्रेत्व शबरते, 'मन्विति, 'गोशक्तत्वेनेति । ननु युत्पिमोर्वालस्य गो- शक्तत्वप्रमाविरहे कथं तत्वेन ममः कथं वा सोऽन्येषां पामराण व्युत्पाद- बलेवामान्यायेन चकत्वममासम्भवादिति चेत्, मैवं, नहि शक्तित्वेन शक्तिशानं प्रयोगक, अन्यथा मीमांसकस्यातिरिकशक्षिधामादन्यस्येवर. बातज्ञानादर्थप्रत्यय इति व्यभिचारापत्ते, किन्तु नहोजनकतावशेदक- वेन, तब कस्यचिति, कस्यचित् सहोत इत्यन्यदेतत् । तथाच गावी- शब्दस्य गोजावजनकात्वज्ञानानन्तरं तदवशेदकल्पवानयमिति ममः सम्भ- बत्येव तस्य गोप्रत्यक्षजनगवादावेव प्रसिद्धत्वात् । यहा तद्वोजनकात्वज्ञाना- मगार शावजनवाता शाप्यसम्बन्धाधोनेति प्रत्यक्षादौ दर्शनात् तत्सम्बन्ध- ·भन्दायतुरोपखले जातिशतवादा । ततः प्रमत्यप, शक्तत्वधमः। पवन प्रथमव्युत्पनस्या- पभ्रंशादेव स्मारितसाधुशब्दादर्षप्रत्ययस्तन्मूलकश्चान- तात्पर्य्यकोचारणमत्त्वात् लक्षण च शक्यसम्बन्धो न तु ज्ञाप्यसम्बन्धः, तथा चप्तिप्रयोजकसम्बन्धात्रयसम्बन्धः पर्यवसनश्चेत् माशात- . वेन शक्ति ज्ञान प्रयोजकं प्रकृते च गोज्ञानजनकताप्रयोजकसम्बन्धवानय- मित्यारोपः सम्भवत्येव अस्यापि गयेव प्रसिद्ध, तदिदं वक्ष्यति तवापि ज्ञान- जनकत्व ज्ञानेनैव प्रत्यक्षादिवदत्रापि सम्बन्धत्वेन शक्तिकल्पनादिति । ननु तथापि कथमयमंशात् तङ्कमः ततोऽर्थप्रत्यये अस्मादयमोंबोध्य इति ईश्न- रेछाया विषयाबाधेन सत्त्वात् तत्सत्त्वे च विषयाबाधेन शक्लिरहस्यापि प्रमावादिति चेत्, अत्र वदन्ति, तदिच्छया ईश्वरोच्चरितत्वं शक्ति चाप. मंगे तदिति तङ्कम इति तश्चिन्त्यं, तदुश्चरितत्वं हि न वन्नन्यत्वमपमंशेऽपि गतस्यात् । नापि तत्कण्ठतास्वाद्युदौरिसस्वं बाधुनिकपदास्थापनात् । नच "बादशेऽहनि पिता नाम कुर्यादिति नामत्वेन तदुचारणमस्थेवेति वाचं । नापमंशितवे इत्यादिना अपभ्रंशत्वेन तदुचारणमादाय तत्रातिष्याः हेऽरयो हेऽलय इत्यममंशेऽलिशब्दे गतत्वाच । वयन्तु ब्रूमः, तादृशेश्वरेछा- रूपपद-पदार्थसम्बन्धत्वं शक्तित्वं, अतएव पद-पदार्थयोः सम्बन्धो वृत्तिरिवि प्रागुक्त, सम्बन्धत्वेन शक्तिकल्पनादिति च वक्ष्यति, अपमं तादृशेवरे. शयाः सत्वेऽपि तस्याः सम्बन्धवे मानाभावः । उक्तरीत्यैव ततोऽर्थप्रत्ययो- पपत्तेः। तथाच सम्बन्धत्वाभावेग शक्तिविरक्षात् तद्भूमः यथा घटवति भूतनाभावखरूपयोः सम्बन्धत्वाभावादेव घटाभावश्चमः । सादिमैत्रादिपदे चान्यथानुपपत्त्या सम्बन्धत्वं कल्यते अन्यथा अपयशवनिरर्थकात् तस्मात् प्रातिपदिकाधिकारोया विभक्तिर्न स्यात्, ग स्थाश्च यज्ञादौ तत्प्रयोगः । एवं लाक्षणिकपि तस्याः सम्बन्धत्वाभावादेव भक्तिविरह वच्चमाबरोबा बचाप्यमत्वयोपपत्तौ तत्सम्बन्धत्वाकल्पनात् । नच लाक्षणिकस्यामनुभाव ·488 तत्त्वचिन्तामणी नुसंहितसाधशब्दानामपि शक्तियमान शक्तिमत्तथा जायमानस्यैव शाब्दज्ञानहेतुत्वात् । यत्तु जनकज्ञानस्य भ्रमत्वे शाब्दज्ञानायथार्थत्वं लिङ्गभ्रमजन्यानुमितिवदिति, तन्न, न हि शक्ति- ज्ञानयथार्थत्वं शान्दप्रमायां प्रयोजक, अनाप्तोक्त व्यभिचारात्। नापि जनकनानभ्रमत्वेन अयथार्थत्वं धमानुव्यवसाये व्यभिचारात्। प्रमाजनकत्वचाप,- शस्यावश्यकशाब्दप्रमाप्रयोजकयोग्यतादेर्यथार्थतयो- धाहा न तु शक्तिज्ञानयथार्थत्वं तन्त्र गौरवात्। अबा- धितसंसर्गज्ञानजनकपदार्थोपस्थापकत्वादित्यन्ये। सं- सर्गबाघकप्रमाविरहादित्यपरे। ननु साधुत्वं न प्रति- परम्परामाधारणशक्रिविषयमम्बन्धपर्यवमन्त्र एवेति नातिप्रमाः । मर गौरवं, व्यवहाररूपप्रमाणमत्त्वादिति। ननु लिमब्देनानादिः कत्वे तादृशेच्छैव तत्र नेति वाच्यं । अन्योन्याश्रयापत्तेः बननुभावकत्वे तादृशेच्छाल्पशक्तिविरहस्तत्र चाननुभावकत्वमिति। न च शक्तिसाध्य- मित्यादि दूषयति, 'शक्तिमत्तयेति । 'घनासोक्त इति वहिना सिचतोत्या. दावन्वययभिचारात् इत्यर्थः । 'भ्रमेति, शक्ति ज्ञानस्य तज्जनकत्वमपि नेत्यपि बोध्यं । 'अबाधितेति, जनकान्तं पदार्थोपस्थितिविशेषणं । प्रमाजनकत्व- मेव प्रमाणनकतावच्छेदककोटिप्रविवं पर्यावस्यतीत्यनुशयमाविष्करोति, 'अन्य इति । प्रमेयं वाध्यमित्यादावश्याप्रमुशयान पार, 'चपर इति । साधुभिर्भावितव्यमिन्यच किं साधुत्वमित्याक्षिपति, 'मन्विति, पूर्व पाच- ·शब्दास्यतुरीयखण्ड़े जालिशक्तिवादः । पादकत्वं अपभ्र तिव्याप्तेः। नापि यस्य यथानादि- प्रयोगः स तच साधुः, हेरियो हेलय इति वदन्तो- ऽसुराः पराबभूवुरिति वेदे श्रवणात् पलिशब्देऽप, गतत्वात, संज्ञाशब्दाव्यापनात् लौकिकगौण-लाक्षणि- कयोरसाधुत्वापक्तेश्च । तथाभ्युपगमे वेदेऽपि तयोः साधुत्वं न स्यात् । अनादित्त्वं सजातीयप्रयोगपूर्वक पभ्रंशापि नियमतस्तथात्वञ्च सादौ स्वतन्त्र पुरुष- प्रयोगेऽव्यापकं भ्रमाद्यजन्यत्वमपभ्रंशेऽपि । ननु साधुत्वं जातिर्गत्वादिव्यापिका। न चानुपलब्धिबाधः, व्याकरण- प्रयोगो वेदे तदंशेऽनुवादरूपत्वादतो हेवन्तरमाइ, 'संज्ञेति। ननु मामत्वेन तस्याप्यनादिः प्रयोग इत्यत पाह, लौकिकेति। मनु गौण- घमाध्वेवेत्यत पार, 'तथेति। नन्वनादिगौणं माध्येव न तु मादौत्यत- पाह, 'अनादिलमिति। ननु गत्वादिव्यापकत्वे प्रत्येकवर्ण माधुत्वप्रत्य- पदस्य कुमुदसाधुत्वप्रसङ्गेन तचिन्तेति न पोनरालयमावेति ध्येयं । गणि शब्दस्य साधुत्वमेवेत्यत याह, 'अपभ्रंश इति घरौ तस्यासाधुत्वमेवेत्यर्थः, 'तथेति असाधुत्वाभ्युपगम इत्यर्थः। 'वेदेऽपि' यणमानः प्रस्तर इत्यादौ, 'व्यापकमिति । न च संसर्गान्तरप्रयोगमादायादोषः, तस्य तनातीयत्वे मानाभावादन्यथा अपभ्रंशेऽपि तुल्यत्वादिति भावः । 'गत्वादियापिकेति पनौतिः, अपचं गत्वसत्त्वे तदभाव तहायकत्वाभावात् बादिपदाच गत्व- चत्वादिल्याप्यं नानव तदिति सूचितं, अन्यथा ककारादौ तदभावप्रसङ्गात बाकरणसंस्कतोषग्राह्यजातिमत्त्वेना आनुगमादनुगतसाधुत्वव्यवहार इति ·तापितामयी संस्कृत श्रोषाधत्वात्। न च संज्ञाशब्दानामसाधु- त्वापत्तिः, तत्रापि प्रकृति-प्रत्ययोहसम्भवात्। गाव्या- दिशब्देऽपि तत्सम्भवात् साधुत्वा स्यादिति चेत्, न, यथार्थे तथा सम्भवः तत्र तथैव गवादौ न तथेति तपासाधुत्वमिति चेत्, न, जातिरूपत्वे सप्रतियोगि- कत्वानुपपत्तौ सर्वस्य सर्वत्र साधुत्वापत्तेः । ननु गो- शब्दः अश्वे प्रयुक्तः साधुरेव ज्ञापकस्तु न भवति तच्छक्त- त्वेनाज्ञानादिति चेत्, एवं गावौशब्दोऽपि कयाचिद्- व्युत्पत्त्या कचित् साधुरिति साधुत्वजातियोगात् ग- यपि साधः स्यात्, प्रतिशब्दच भिन्नतहिषयजाति- थापत्तिर्वाक्ये तथा प्रत्ययानुपपत्तिः देवदत्तौयत्वाद्यनुमापकजाति- महारापत्तियेति दूषणचयं स्फुटतयोपेक्ष्य दूषणान्तरमाइ, 'जातीति, 'एवं गावौति गं गणपतिं पवितुं प्रौणयितुं शौलमस्येति गावौशन्देऽपि गधुता कचित् माधुवादेव च गयपि माधुत्वं प्रतिपादकता चा- भावः। अर्थविशेषे अपवंशस्यापि साधुत्वमेवेत्यग्रे फुटमिति यथाश्रुतेऽप्य- दोष इत्यन्ये । 'संजेति, तत्र व्याकरणसंसाराभावादिति भावः। 'यत्रार्थ- इति गा अवतीयादिव्युत्पत्त्येत्यर्थः, 'गष्यपौति, तच व्यवहारविण्डमिति भावः । 'प्रतिशम्दमिति गोप्रतिपादकशब्देषु गोसाधुत्वं जातिरित्यादिकमे- । न चोतरूपेणानुगमः, तदप्रतिबन्धानेऽप्यनुगतव्यवहारादिति भावः । मनु जातिरिसप्रतियोगिता तदा तारबादिकं कथं जाति.

·चन्दास्यतुरोपखण्हे जातिशक्तिवादः । स्वीकारेननुगमः। तारत्वादेस्तु जातित्वेऽप्युत्कर्षरूप- तया अधिनिरूप्यत्वं । नापि यज्ञप्रयोगाईत्वं साधुत्वं एकमवच्छेदकं विना प्रतिशब्दमहत्वस्य दुर्निरूप्यत्वात्। साधुत्वेनैव यच्चे विधानात् । चाण्डालाधुच्चार्यमाण- स्थापि साधुत्वात्। यज्ञाग्रहणेऽपि साधुत्वव्यवहा- राव। नापि धर्माजनकशब्दत्वं अपभ्रंशेऽपि गतत्वात पतितोचार्यमाणस्यापि साधुत्वाच्च । नापि वेदस्थश- सौति गोपदवहावौशब्दः गव्यपि माधुः स्थादित्यर्थः । मनु जातिर्यदि न प्रतियोगिनिरूपणनिरूप्या तदा तारत्वजातिरपौतरनिरूपणनि- स्या न स्थादित्यत पाह, 'तारत्वादेरिति, कुत्रापि जातितर- निरूपणनिरूप्या किन्तु तदुत्कर्षवत्त्वं तथेत्यर्थः, 'माधुत्वेनैवेति "भाधुभिर्भाषितव्यमित्यादिश्रुतित एवेत्यर्थः, 'चाण्डालेति, एतच्च फलोपधानपचे, खरूपयोग्यताया अहत्वस्येत्यनेनैव निरस्तत्वादित्यर्थः, 'अपभ्रंश इति, परोपकाराधर्थकस्य व्यापारमात्रस्य तथालादिति भावः । 'पतितेति, घटमामयेत्यादेरिति शेषः। ददमपि इयं फलोप- रित्यत पार, 'तारत्वादेरिति, एतचाभ्युपेत्योक्तं । वखतस्तदपि नावधि- निरूप्यं किन्तु सजातीयसाक्षात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेदकशातित्वं तस्योत्कर्षवं तदेव तनिरूप्यमिति बोध्यं । 'साधुत्वेनैवेति, "माधुभिभाषितष्यमित्यादि- नेति शेषः, तथा चात्माश्रय इति भावः । 'अपवंश इति, पात्राणायचं. मुचारित इति शेषः। अध्यातिमाह, 'पतितेति, न च जनकत्वं सस्प- पोग्यत्वं समापोति वाच्यं । तदवच्छेदकाग्रहादिति भावः । 'वेदयति वेदस्य ·(0 तत्वचिन्तामो ब्दावं अपभ्रंशेऽखिशब्दपि गतत्वात, संज्ञाशब्द तद- भावात् । भाषायां सदवसराव इत्यादेः साधुत्वानुशा- सनविरोधात् सर्वेषां साधुत्वेन सप्रतियोगिकत्वानुप- पत्तेश्च । न हि कचिदिषये तवेदस्थं क्वचिन्नेति युज्यते, विरोधात् । नापि व्याकरणव्यत्याद्यशब्दत्वं संज्ञाशब्दे तदभावात् साधुत्वेन सिद्धे व्याकरणप्रसनः साधुत्वान्वा- स्थापकस्य व्याकरणशब्दवाच्यत्वात्। उच्यते। यः शब्दो यचेश्वरेण सतितः स तत्र शक्तः साधुरित्युच्यते, धानपक्षे स्वरूपयोग्यतापक्षे तदवच्छेदकरूपाज्ञानादमम्भवः मम्मवे वा तदेव सक्षणमुपजीव्यत्वादित्यपि द्रष्टव्यं । नन्वननुवादतथा वेदस्थत्वं विवक्षितमतो दोषान्तरमाह 'मंजेति । ननु मामत्वेन तदपि वेद- खमतो दोषान्तरमाह, 'भाषायामिति । मनु संज्ञाशब्दे निर्वि- भक्तिके साधुत्वमेव भविभक्रिके तु व्याकरणव्युत्पाद्यत्वमेव तथेति कुतोऽव्याप्तिरत उत्पत्तावन्योन्याश्रयरूपं दोषान्तरमाह, 'माधुत्वेनेति, शब्दलातीयत्वमित्यर्थः, 'भाषायामिति, भाषामात्रप्रयुक्तसाधुशब्दाथामि- रिति भावः । 'संशेति, प्रकृत्यायूह कल्पने मानाभावादिति भावः । 'य- इति, सप्रतियोगित्वा) यत्र तत्रेत्युक्तं, ईश्वरपदश्चात्र वादिस सितापवंश- वारणार्थ, "एकादशे दादरी वाहि पिता नाम कुर्यादित्यादिना सामा. न्यव ईश्वरसनतान्न चैत्रादिशब्दाव्याप्तिरित्यग्रे स्टं। यत्र च नामदया- दिकं च तत्र प्राथमिक एव तत्सतः, “नाम कुर्यादित्येकवचन- खरसात् । न हि इविनमयत्ववदत्रापि एकत्वमविवक्षितमिति वार्थ, विविधायकवाक्यानुसारेण वत्र दिवस्थाविवक्षणात्, विनियमका- ·शब्दाख्यतुरोपहर जातितिवादः । परेषां शब्दार्थयोः स्वाभाविकसम्बन्धवत् अस्माकसी, श्वरस तस्य नियामकत्वात् यथा या काचिदोषधी नकुलदंष्ट्रास्पृष्टा सा विषं हन्ति तथा प्रतिपादकत्वावि- शेषेऽपि ईश्वरसङ्केतिता एव शब्दा धर्मोपयोगिनः स्वभावात् तद्दिषया एव “साधुभिर्भाषितव्यमित्यादि- विधयः। ईश्वरसोतज्ञानश्च व्यवहारात् उपमानात प्रसिद्धार्थपदसामानाधिकरण्यात् भाप्तोपदेशात् यव- वराहेन्द्रादिशब्देषु वाक्य शेषात् कोषात् तदभियुक्तेन्द्र- पाणिन्यादिप्रणीतशब्दानुशासनाच्च तेषां साध्वसाधा विभाग एवाधिकारात्। तदुनं "तच तत्त्वमभियोगात स्यादिति । “अभियुक्ताश्च ये यच यन्त्रिबडप्रयोजनाः। तष गण-दोषाणां जाने चाधिक्ता मताः"। इति। न च साधुत्वे सिझे शब्दानुशासनं तस्मिंश्च सति 'प्राप्तोपदेशादित्यन्तेनैव, चिप्रमाणकथनादवशिष्टं चयमेतत्यपञ्च- स्तत्रापि चव-वराहादौ वाक्यशेषस्य व्यवहारयोः सत्प्रतिपचितयो- रेकतरस्मिन्ननुकूलतर्कोपस्थापकतया व्यवहारादेव शक्निग्रहः म, चानुमानात्मा कोष-याकरणे तु शब्दविधया प्रसिद्धार्थपदमामा- भावात् सर्वत्रैवेश्वरसप्रेत इत्यप्याऊः। 'ईश्वरेति, तदुक्तं, "शशिग्रह व्याकरणोपमान-कोषाप्तवाक्य-व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषादिरतेर्वदन्ति सानिध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः" इति कोबादेरातोपदेशत्वेऽपि गो-वृषन्या- 82 ·तावचिन्तामयो नदीरित्यन्योन्धाश्रयः, पूर्वपूर्वशब्दान्याख्यानेन साधु- त्वमवगम्य उत्तरोत्तरानुशासनप्रहः । सर्गादौ भग- बत रव तत्प्रणीतव्याकरणादा साधुत्वनिश्चयेन उक्त- रव्याकरणप्रवृत्तिः। विश्राम-विश्रमशब्दयोश्च साधुत्वे पाणिनि-चन्द्रगोमिव्याकरणविरोधे “वौ अमेज़िक्स्प- इष्यत इति महाभाष्यकारवचनादुभयमपि साधु । ननु मैचादिशब्दानामौश्वरसङ्घताभावादसाधुत्वे यचा- दौ न प्रयोगः स्यादिति चेत, न, “हादशेऽहनि पिता नाम कुर्यादित्यनेन सामान्यतस्तेषामपौश्वरसोत- विषयत्वात् । ननु वासुदेवशन्दस्य वसुदेवापत्ये व्याकरणेन व्युत्पादनात् तचैव साधुत्वं न त्वाधुनिकस- तविषये। अथ तब प्रकृति-प्रत्ययविभागपरिकल्प- ना कर्तव्या, ताई गाव्यादिशब्दोपि तथात्वं सम्भव- नीति तस्यापि साधुत्व स्यादिति चेत्, न, “हादशे- माधिकरणविषया वा प्राप्तोपदेशोऽनुमान बेति, प्रत्यचन्तु म नत्र सम्भवत्येवेति थेयं । 'प्रकृति-प्रत्येयेति, वासुदेवादिपदं प्रकृतिः, 'प्रत्ययः' विभावादिः, यथाश्रूयमाणस्तत्र सुन्नः कस्यों इत्यर्थः, 'नहानि, 'गावौतिपदं प्रतिस्ततो विभकिरिति नचापि सम्भव- नौत्यर्थः, 'बादश रति, तथाचार्थवत्त्वेन(१) वैचादिशब्दस्यास्तीति (१) बथाचार्थपरत्वेनेति ख० ।

·शब्दास्यतुरीयखाडे जातिशतिवादः । हनि पिता नाम कुर्यादिति सामान्यतः तस्येश्वर- सतितत्वेन तस्य साधुत्वनिश्चयात् व्याकरणस्य तद्दि- शेषविषयत्वमस्तु न तु गावौशब्दे तथा। अथ शास्त्र- कारसोतितशब्दादश्वादिषु सङ्केतितगवादिशब्दादा कथमर्थप्रत्ययः शक्ति-तदारोप-वृत्त्यन्तराणामभावा- दिति चेत्, न, येन शब्देन उपस्थितेऽर्थे गवादिशब्द- सङ्केतग्रहः तस्मादेव गवादिपदेन स्मारितादर्थप्रत्य- यात् चेष्टास्मारितपदादिवेति सम्प्रदायः। अत्र वदन्ति, नेश्वरसङ्केतितत्वं साधुत्वं तस्य निष्पति- योगिकत्वेन सर्वत्र सर्वस्य साधुत्वापत्तेः। नापि यः शब्दः यचेश्वरेण सङ्केतितः स तच साधुः गौण-साक्ष- प्रतिवमतो विभक्तिकल्पना युका न तु गावौमब्दे तस्यानर्थकत्वेग प्रतिपादकत्वाभावादित्यर्थः । 'मनौति, किरौश्वराभिप्रायः, परा- भिप्रायनिखयादेव न तदारोपः, शवभावादेव न वृत्त्यनारमि- त्यर्थः, 'येनेति, धर पराभिप्रायनिययः तन्मूल काग्रिमशब्दप्रयोगे तु यात् पृथगुपन्यासः । 'याकरणस्येति, वासुदेवप्राब्दस्य सार्थकतया प्राति. पदिकाधिकारोयविभक्तिविधानादिति भावः । 'शास्त्रकारेति नदी-घड्यादि. शब्दादित्यर्थः, 'तदारोपेति, विशेषदर्शनादिति भावः। ननु पदसाधुत्वमिदं सघाच बाधत इत्यादावव्याप्तावपि न दोषः । न च बाधतोत्थादावतिचालि, प्रवत्वादेः प्रत्येकं साधुत्वात् । समुदाये शक्यभावादिति बदि ब्रूयात् तदाह, 'बरेति, प्रत्यादेः प्रत्येकं साधुत्वे यज्ञादौ प्रयोगापत्तिरित्यपि बोध ।

·तावचिन्तामणी णिकयोरसाधुत्वायत्तः। केवलंयोः प्रकृति-प्रत्यययोः बाधति-ग्रामगाम इत्यादेश्च साधुत्वापत्तेः। बाधतीत्यादौ समुदायस्यासङ्केतितत्वादसाधुत्वे बाधत इत्यस्यापि साधुता न स्यात् प्रकृति-प्रत्यययोः प्रत्येक सङ्केतितत्वात अन्षयस्य प्रत्येकशक्तिलभ्यत्वात् प्रत्युत प्रकृति-प्रत्यय- समुदायो न साधुः स्यात् समुदायस्यासङ्केतितत्वात् ईश्वरसङ्केतमज्ञात्वापि व्याकरणव्युत्पाद्यत्वमवधार्या सा- धुत्वव्यवहाराच। शक्तत्वं साघुत्वमित्यपि न, ईश्वरसके तोक्तदोषणासात्। चोच्यते । व्याकरणव्युत्पाद्यत्वं नदारोपः, एवं क्वचिद्वृत्त्यन्तरमपौति भावः । नवौश्वरसङ्केतबला- दर्थीपस्थापकत्वं माधुत्वं तच्च माक्षात् परम्परया वेति व गौणा- यव्याप्तिरित्यस्खरमात् दोषान्तरमाइ, 'केवलेति । ननु पदमाधुत्वं सङ्केतितत्वं बाधतीत्यादि वाक्यं तत्साधुत्वं अन्यदेवेत्यपरितोषादाह, 'ईश्वरेति, शकत्वं' मोतितत्वमित्यर्थः, 'व्याकरणेति, अस्थायमाशयः ईश्वरसङ्केतितत्वं वृत्तिमत्त्वं वा पदमाधुत्वमिति न युकं केवलस्य मा- मीमांसकमतमाह, 'शक्तत्वमिति । न च सर्बापभ्रंशम्य नामत्वेन शक्तत्व- सम्भवात् “साधुभिर्भाषितव्यमित्यादौ व्यावाप्रसिद्धिरिति वाच्यं । यस्य 'पत्र शक्तिः तत्र तत् साविति तात्पर्य्यात् । “ईश्वरेति गौणाद्यव्याप्तेरियर्थः न च वृत्तिमत्वं तत्त्वं, साधुत्वसामान्यस्यैव लक्ष्यत्वेन अव्यानेरिति । अतएक वाक्यसाधारणमेव सिद्धान्तलक्षणमार, 'व्याकरोति, घटः कम्मत्वमि. बादौ च साधुममिलमेव बाकाङ्गादिगर्भच्च पूर्वालजवावं मतान्तरेय ·शब्दाख्यतुरीयख जातिशक्तिवादः । ५३ साधुत्वं यः शब्दो यस्मिन्नर्थे व्याकरणव्युत्पादितः स तब साधुः । अतएव गावौशब्दोव्याकरणोक्तव्युत्पत्च्या यमर्थ प्रतिपादयति स तच साधुरसाधुरन्यच नाम्बामप्युणा- दयो बहुलमित्यादिना व्युत्पादनात् । केवलप्रकृति- प्रत्यययोर्ध्वाधति-ग्रामगाम इत्यादेश्च न व्युत्पाद्यत्वं तत्प्रयोगस्यानभिधानात् निषेधाच्च । गौण-लाक्षणिक- योश्च यथा प्रतिपादकत्वं तद्व्युत्पादनमपि तच तथेति तयोरपि साधुत्वं तस्माच्छतत्वमौश्वरसोतितत्वं वा धुत्वापत्तेः । न चेटापत्तिः, केवलम्यापि यज्ञे प्रयोगापत्तेः तदर्थमेव माधुत्वविचारणादन्यथा प्रतिपादकत्वा विशेष तद्विचारस्य काकदन्तवि- चारत्वापत्तेः, प्रयोगश्च वाक्यस्येवेति तत्माधुत्वमेवेह विचार्यं तन्नेश्वर- सङ्केतितत्वममावादतो व्याकरणव्युत्पाद्यत्वमेव साधुत्वं । किञ्च वाक्य- साधुलार्थ तस्यावश्यं त्वया निर्वाच्यत्वमतो न पदमाधुत्वाय लक्षणा- नरं। यत्तु पदमाधुत्वे ईश्वरसझेतित्वमजावेत्यादि दूषणं । तन्त्र । तदचाने व्याकरणव्युत्पादनस्याज्ञानात् प्रातिपदिकत्वाजाने प्रत्य- याज्ञानादिति । 'नाम्बामपौत्यादि समाधिसौक-दुक्क, कोवलस्या- . बोध्यं । मैत्रादिपदाव्याप्तिमाशयाइ, 'नानामपौति, एवच विभक्तिशून्य- स्थापि यज्ञादी प्रयोगमाशड्याह, 'केवलेति, एवछ यद्यपि वाक्यसाधुत्क- मात्रमेवात्र लक्ष्यं इति पर्यवस्थति, तथापि सुबन्तादिमावस्य पदत्वाभ्युप- गमादुभयसाधारण्यं बोध्यं । 'गौणेति, यद्यपि गङ्गायामित्यादिपदं न तोरे व्याकरणेग श्रुत्पादित तथाप्यर्थवतः सपो विधानादर्थवावेग सामान्यतलमापि ·सावचिन्तामणौ अज्ञात्वापिं साधुत्वयवहारात ज्ञात्वाप्यव्यवहाराच न तत्साधुत्वं किन्तु व्याकरणपरिग्रहौतत्व-तदभावा- भ्यामेव प्रामाणिकानां साध्वसाधुव्यवहागत नावेव ते। न च साधुशब्दव्युत्पादकत्वमेव व्याकरणत्वं इत्या- माश्रयः, शब्दगुण-दोषविद्भिरभियुक्तः प्रकृति-प्रत्य- यादिकल्पनया शब्दान्याख्यायकस्य व्याकरणत्वात् । न च साधुत्वे सिद्धे व्याकरणञ्युत्पाद्यत्वं तद्व्युत्पाद्यत्वे साधुत्वं इत्यन्योन्याश्रयः, पूर्वपूर्वव्याकरणतः साधुत्व- मवगम्य उत्तरोत्तरव्याकरणेन व्युत्पादनमित्युक्तत्वात् । ननु तहौजनकतावच्छेदिकायाः शक्तः तहौजनकता- विषयकेश्वरसङ्केतस्य वा ज्ञानादर्थप्रत्यय इत्यावश्य- कत्वात् लाघवाच्च तहौजनकत्वज्ञानमेवार्थप्रतौतौ हेतुरस्तु किं शक्तेरौश्वरसङ्केतस्य वा ज्ञानेन अन्यथा साधुवादिभात्यन्तस्य व्याकरणव्युत्पाद्यत्वेनार्थवत्वात् प्रातिपदिकादि- भनिविधानादतो नामांशस्य व्याकरणाव्युत्पाद्यत्वेऽपि चतेरभावा- दिति ध्येवं। जप्तावन्योन्याश्रयमामय निषेधति, 'न चेति, 'पञ्च- गणेति । न च गुणवत्वं दोषवत्त्वञ्च माध्वमाधुत्वमिति तथैवान्योन्या- तात्पर्य कल्पितं, याकरणातिव्यामेराह, 'पब्देति । न च याकरणकदेशे- ऽतिव्याप्तिः, तस्यापि व्याकरणत्वात् । सिंहावलोकितन्यायेन तटस्थः प्रवते, 'मन्विति, 'क्तरिति खाभाविकसम्बन्धल्पाया इत्यर्थः, 'अन्यथेति । नन्वे.

·शब्दास्यतुरोयखरखे जातिशक्तिवादः । मीमांसकस्य शक्तिमानादर्थप्रत्ययोनैयायिकस्येश्वरस- तज्ञानादिति व्यभिचारेणैकस्यापि कारणता न स्यादिति, अतएव लौकिकानां शक्तीश्वरसङ्घताजाने- ऽपि वृद्धव्यवहारादर्थजाने शब्दस्य जनकत्वमवधार्य अग्रे शब्दादर्थप्रत्ययः । न चैवं लक्षणोच्छेदे गङ्गापदान विलम्बितार्थधौन स्यादिति वाच्यं । लाक्षणिकस्याननु- भावकत्वात्, तथात्वेऽपि तौरज्ञानजनकत्वेन ज्ञातस्य न तौरज्ञापकत्वं किन्तु प्रवाहमानजनकत्वेन बाघ- वात्। अथ ज्ञानजनकता ज्ञाप्यसम्बन्धाधौना प्रत्य- क्षादौ तथा दर्शनादिति सम्बन्धत्वेन शक्ति-सङ्केतयो- अयत्वमिति वाय। धर्मजनकत्वाधर्माजनकल्वयोरेव गुण-दोषत्वादिति भावः । उत्पत्तावन्योन्याश्रयमाशय निषेधति, 'न चेति, नवौजन- कलं तद्वौजननस्वरूपयोग्यत्वमेव यदि स्वरूपयोग्यतावच्छेदकोधर्मः सर प्रातिखिकेन रूपेणोपस्थितो हेतरित्यर्थः, तेन रूपेण पहे व्यभिचारान्तरमार, 'प्रतएवेति। 'न विति, हेतरित्यको वः । वमिछसाधनताज्ञानमपि प्रवर्तकं न स्यादिति चेत्, भान्तोऽसि, नाशि मौमांसकस्य तत्सामग्रौवैकल्यमेव, किन्तु तत्प्रवर्तकतायामनभ्युपगममा पत्र शक्ति-सःतयोरन्योन्यस्य बाधात् तमज्ञानासम्भवेन व्यभिचारादिति । एतदपि शक्लित्यादिना तज्ज्ञानहेतुत्वमभ्युपेत्य । सम्बन्धत्वादिना तज्ज्ञान- हेतुत्वपक्षे दोधाभावादिति । एतदभिप्रायेणेवाह, 'पसरवेति, 'लाक्षणि कस्येति तथाघ्र न बद्धोजनकावं तस्येति. न सामग्रोवोल्यमिति विवक- ·तत्वचिन्तामणी रग्यतरसिद्धिरिति चेत्, न, तहौजनकत्वेन जातत्वस्यैव सम्बन्धत्वात् । न च तहौजनकत्वमेव न गृह्यते सम्ब- धवानं विनेति वाच्यं। तवापि ज्ञानजनकत्वज्ञाने- नैव प्रत्यक्षादिवदवापि सम्बन्धत्वेन शक्तिकल्पनात, अन्यथा अन्योन्याश्रयः सम्बन्धनाने सति ज्ञानजन- कवनानं तस्मिन् सति सम्बन्धज्ञानात् । यथार्थतौज- नकत्वज्ञानं यत्र भवति तत्र तत्पूर्व सम्बन्धोऽस्त्येवेति चेत्, प्रत्येव पूर्वपूर्वेषां तडौजनकत्वेन ज्ञातत्वस्य पूर्वमपि सत्त्वात् । एतावतापि शक्तिः सङ्केतो वा सम्ब- धोऽस्तु तथान्वेऽपि तरोधस्य नार्थप्रत्यायकत्वं गौर- वात, किन्तु तहिषयधीजनकत्वज्ञानस्यैव, रवञ्च तडौ- जनकत्वेन ज्ञातं यत्पदं यदनुभवं जनयति तस्यैव तच शक्तत्वं न तु शक्तिरीश्वरसङ्केतोवेति । उच्यते। देव- 'देवदत्तेति, तद्यौजनकत्वं जननयोग्यता मा च तदवच्छेदकोधर्मः इत्यर्थः । ननु भाक्तत्वेनानुभावकत्वामभ्युपगमे तदेवासिमित्यत चार, 'तथा- स्वेऽयोति प्रतिस्थानीयतद्धौजनकत्वज्ञानात् पूर्वोपस्थितौ चाप्यसम्बन्धेग तोरधोरन्यथासिद्धेति युक्तो विलम्ब इत्यर्थः, 'पूर्व-पूर्वेषामिति । नबु सातत्वं चानं तचास्माकमसम्भवात् सर्गादावीश्वरस्यैव वाच्चमितौछातौल्य- मिति चेत्, न, तशीजनकत्वज्ञानस्योपस्थितत्वेन सत्रैव सम्बन्धकल्पनात् । या एतदखरसादार, 'एतावतापोति, 'एवञ्चेति, न चैवमपणे प्रया- यत्तिा, इत्यादिति भावः । 'देवदासादिपदादिति । मनु. गवादियदे . मत- ·शब्दास्यतुरीयखण्डे जातिमल्लिवादः । दत्तादिपदादर्थबुद्धौ सङ्केतज्ञानस्य कारणताबधारणात अन्यचापि तत्कल्पनात्। न यस्माच्छब्दादयमों- तदवच्छिना वा सेत्युभयथा नर्मज्ञानमपेक्षते तज्ज्ञानमपि न कल्पकस्य मानान्तरस्याभावाद्देवदत्तादिपदे सकतज्ञानस्य हेतुत्वं यावन्नाव- धार्यते तावत्तद्वौजनकत्वज्ञानादेव गवादिपदादर्थधौरिति व्यभिचारेण सङ्केतज्ञानं न हेतुः किन्तु तद्धौजनकत्वज्ञानमेव । म च देवदत्तादिपदे तस्यापि व्यभिचार इति वाच्यम्। अस्मादयमों बोजव्य इति सङ्कतज्ञाने वत्पदे तद्वौजनकत्वविशिष्ठस्यावश्यं भानात् । न चैतदर्थज्ञानमेतच्छब्दजन्य- खेनेच्छाविषय इति ज्ञाने कथं तद्भानमिति वाच्यम् । टतौयार्थप्रकारत्व- মালঘিষ্মশালাৰহ্ম জানন্যয্য মু বমি ল মননিন্মইন- दिति चेत्, अत्र ब्रमः, खातन्त्येण तद्दीजनकत्ववैशिष्यावगाहिज्ञानस्यैव परेण हेतुतया खोकार्यवादन्यथेदं न तद्वौजनकमिति विशेषदर्शनेऽपि अस्मादयमों बुद्ध एतदर्थज्ञानमेतच्छब्दमन्यत्वेन ज्ञानविषय इति ज्ञानेऽपि कथञ्चित्तशिघ्यज्ञानात्ततस्तबुझ्यापत्तिः। यदि च न तत्र तहानं पार- तन्व्येण वा तट्टानं तदा प्रकृतेऽपि तुल्यं तस्मादिदं तद्वौजनकमित्याकारक क्षानं तहेतुरिति वाच्यं तच्च देवदत्तादियदे व्यभिचार्येव तदिदमाह, 'तद्- ग्रहस्य वा सम्भवादिति । न च सतज्ञानस्यापि व्यभिचारः, सङ्केतत्वेन तज्ज्ञानहेतुत्वस्यानभ्युपगमे तेन रूपेण व्यभिचारेऽप्यदोषात् तद्वौजनकता- वच्छेदकत्वादिना च तज्ज्ञानहेतुत्वस्य पूर्वमपि सम्भवेन तेन रूपेण व्यभि- चाराभावात् अन्यथा लाघवावतारपूवं भेदाग्रहादेव प्रवृत्तितेति व्यभि- चारादिशियज्ञानं तहेतुर्न स्यात् । यदि च लाघवात्तहेतुत्वे निश्चिते पूर्व- मपि तत एव प्रतिरभूदिति कल्पनान्न व्यभिचारावकाशस्तदा देवदत्तादि- पदे तद्धेतुत्वनिर्णये पूर्वमपि तद्धौजनकतावच्छेदकत्वादिना सङ्केतज्ञानादेव तद्धौरभवदिति तत्काल्पमान तथेति तुल्यं तदिदमाछ, 'अन्यत्रापि तकल्पना- 83 ·तावचिन्तामणो बोडव्य इति यस्तव सङ्केतः तदोधं विना ततस्तदर्थ- विशेषाकारेण प्रत्येकज्ञानव्यभिचारस्योकत्वादिति । घटपदं घटानु- भवजनकतावच्छेदकधर्मवदित्याकारकः भक्रियाः स एव चावच्छे- दकधर्मः पदार्थसम्बन्धरूपश्च, तथाच तथा प्रतियहे तत्सम्बन्धिता- . दिति । इदन्तु चिन्त्यं देवदत्तादिपदे यथा तद्वौजनकत्वादिज्ञानं तथा सद्धौजनकतावच्छेदकत्वादिप्रकारकज्ञानमपौत्यनुभवसिद्ध, तज्ज्ञानेनैव तर- वच्छेदकतया तनिर्वाहकसम्बन्धत्वेन वा सत्कल्पनात् किन्तु विशेषप्रकारक- सङ्केतज्ञानादेव ततोऽर्थप्रत्ययः, तदिदमाह, 'न यस्माच्छब्दादयमों बोइब्ध इति, 'यस्तत्र सङ्केतस्तद्बोधं विना ततस्तदर्थप्रत्यय इति, तथाच तादृशसङ्कतज्ञानस्य व्यभिचारो दुर्वार एव गवादिपदे व्यवहारकाले तन- ज्ञानासम्भवात्, तदिदमुक्तं 'लौकिकानां शक्तीश्वरसङ्कताज्ञानेऽपि वृद्धव्यव- हारादर्थज्ञाने शब्दस्य जनकत्वमवधार्या शब्दादर्थप्रत्यय इति । किञ्चैवमपो- वरेच्छारूपसङ्कतज्ञानादेव शाब्दबोध इति सिद्धान्त उभयत्रैव । म च सङ्केत- चानत्वेन हेतुत्वं तच्चाधुनिकसङ्केतसाधारणमिति वाच्यं । गवादावाधुनिका. वादिपदसङ्कतस्थापि शक्तित्वापत्तेः । न चेछापत्तिः कथमन्यथा शास्त्रकार सङ्केतितनदौ-वृड्यादिपदानां प्रातिपदिकसंज्ञा स्यात् इति वाच्यं । गवादौ गाथादिपदस्याधुनिकसङ्कतसम्भवेन शक्ततया साधुत्वापत्तेः । तथाच साध्व- साधुष्यवहारोच्छेदः । अतएव 'चेटारमारितपदादिव ततोऽर्थप्रत्यय इत्युक्तं । एवच नत्र प्रातिपदिकसंज्ञाविरहेऽपि न क्षतिः, लक्षणया वा तथात्वं । नच सादिपदेऽयोश्वरेच्छेव सङ्केतस्तत्रज्ञानादेव चार्थप्रत्यय इति वाच्यं । बाधु- निकसङ्केताज्ञाने ततोऽर्थप्रत्ययानुदयात् तज्ज्ञाने चेश्वरेच्छाज्ञावं विनापि तदुदयाच। किञ्च तज्ञानात् ततोऽर्थप्रत्यये नियतपदविषया भगवदिच्छा न निर्वाहिका सवपूर्व तस्याः साधारणत्वात् । न चाधुनिकसतज्ञानादये यतो यदर्थधीसखिया प्रागयि वदिच्छा तस्या अनागतविषयत्वादिति ·शब्दाख्यतुरीपख जातिशतवादः । (C प्रत्ययः, सङ्केतज्ञानात् पूर्व तौजनकत्वस्य तद्ग्रहस्य था असम्भवात् । सादिपदे तथा अनादिपदे त्वर्थ- प्रत्ययस्य अन्यथापि भावात् न तत्कल्पनेति चेत्, न, पदत्वस्यैव प्रयोजकत्वे सम्भवति तब विशेषणे गौरवात् सङ्केत एव मुख्या वृत्तिः तात्पर्यनिवाहकत्वात् अन्वय- वच्छेदकोत्तरघटत्वज्ञाने सम्बन्धिनोऽर्थस्य स्मरणं सम्बन्धितावच्छेदक- हस्तित्वावच्छिन्नत्वग्रहे हस्तिपकस्मतिवदच्छेदकत्वेन ग्टहीतः सम्बन्धः शक्तिरूपपदार्थान्तरं वा भगवदिच्छा वा पर्यवस्थतौतिसन्देहे इच्छायास्तथात्वकल्पनात् मैव कल्यते कृप्तायाञ्च तस्यान्तत्तदिच्छाथा- अननुगमेन लाघवादनुगतत्वाच्च भगवदिच्छैव कल्यत इत्यर्थः । ननु वाच्यं । तर्हि तादृशतदिच्छायामाधुनिकसङ्केत ज्ञानमुपजीव्यमिति तऽतुत्व- धौथात् तस्मात् सादिपदे आधुनिकसङ्केत ज्ञानमनादिपदे च तद्वौजनकाव- ज्ञानं विशेषसामग्री सामान्यसामग्री च योग्यतादिज्ञानमित्येवास्तु । न घ गौरवं, प्रामाणिकत्वात् । न च तद्दोजनकतावच्छेदकत्वादिना ईश्वरसङ्केत- ज्ञानमेव तत्र विशेषसामग्र्यस्विति वाच्यं । गौरवात् । न च सादिपदे कृप्तत्वात् तथेति वाच्य। तेन रूपेण तथा अकल्पनादिति । न च तद्धी- जनकत्वं न फलोपधानं प्रथमं दुनिरूपत्वात् किन्तु खरूपयोग्यता तदवच्छे- दकः सङ्केल एव सादिपदे सातत्वादिति वार्छ । तथापि तज्ज्ञानहेतुत्वे मानाभावात् गौरवाञ्च । न चावच्छेदकायहे तदेव दुर्घई, अवच्छेदकग्रहस्य हणारणि-मणिवद्भावात् तद्दिषयत्वेन तथाप्यहेतुत्वादिति । 'पूर्वमिन्नुप- लक्षणं सोतक्षानेऽपि तविषयत्वासम्भवादित्यपि बोध्यं। तात्पर्येति, मा.

·तत्त्वचिन्तामो प्रतियोग्युपस्थापकत्वाच्च । लक्षणा च वृत्त्यन्तरं यत्र वाचार्यान्वयानुपपत्त्या वाच्यसम्बन्धोपस्थापिते वा- क्यान्वयः, यथा गङ्गायाङ्घोष इत्यत्र गङ्गापदस्य तौरे। तदुच्यते, " वाच्यस्यार्थस्य वाक्यार्थे सम्बन्धानुप- पत्तितः। तत्सम्बन्धवशप्राप्तस्यान्वयात् लक्षणोच्यते"। मुख्येति विशेषणस्य व्यावगप्रसिद्धिरत आह, 'लक्षणा चेति, सर्वमतमाधारणं लक्षणाखरूपमाह, 'यति, 'वाच्यस्येति, 'वाक्याथै सम्बन्धानुपपत्तिः' विधेयार्थ वयानुपपत्तिः। एतेन "विधौ न परः शब्दार्थ इति सूचितं । न च गौण्याद्यतिव्याप्तिः, तस्या अपि लक्षणाप्रभेदत्वात् मादृश्यात्मकशक्यसम्बन्धखरूपत्वात् गो-बलौबईन्या- चात् गौण-साक्षणिकव्यवहारोबलौबईव्यावृत्तस्त्रीगवौच्च गौणी- व्यावृत्तविशेषस्याग्रे निर्वचनं न तु लक्षणे, लक्षणस्य तस्य दूकस्यैवा- नुसर्त्तव्यत्वात् । यद्वा गौष्णुपचारादौनां भेदेऽपि विभाजकोपाधिरयं क्षादिति शेषः । ननु मुख्येति व्यर्थमव्यावर्तकत्वादित्यत आइ, 'लक्षणा चेति, एवञ्चाग्रे तहात्तं लक्षणं मतान्तरेण बोध्यं । एवं लक्षित- लक्षणामि लक्षणैव लक्ष्यभ्रमरपदघटितपरम्परासम्बन्धेन हिरेफपदस्य मधुपार्थोपस्थापकत्वात् शक्यसम्बन्धमात्रस्यैव लक्षणात्वात् । न च लक्ष्यपदा- देव तदुपस्थितिः, हिरेपपदसमभिव्याहतविभक्त्यर्थस्य तत्रान्वयप्रसङ्गात् । 'वाच्येति, 'वाक्यार्थे सम्बन्धानुपपत्तिः विधेयार्थेऽन्वयानुपपत्तिरित्याहुः । तचिन्यं, लिडादिलक्षणायां तदभावात् । न च न विधौ परः शब्दार्थः, विभक्तिवदत्र, लक्षणावाधकाभावेन तत्प्रवादस्याप्रामाणिकत्वात् तथाच ·शब्दाख्यतुरीयखगड़े जातिशक्तिवादः । इति । अथ तौरे शक्तिरेव शक्तिग्राहकव्यवहारस्य मुख्य लक्ष्यसाधारणत्वात् पदानां सम्भूय वाच्यार्थान्व- यबोधकत्वव्युत्पत्तेः पदजन्योपस्थितेः शक्तिसाध्यत्वात् । अन्यथा न तत्र शाब्दत्वं तात्पर्य वा तयोः शक्तिनिय- सत्वात् । किञ्च तौरे यदि तात्पर्य्यमवरतं तदा तन्नि- र्वाहकत्वेन शक्तिरेव कल्प्या तृप्तत्वादक्षादिपदवन्ना- नार्थतैव युक्ता न त्वत्कृप्तकृत्यन्तरं कल्प्यत इति । उच्यते। गङ्गापदस्य लक्षणीयनौरादिसहस्रेषु प्रत्येक शक्तिकल्पनं तद्ग्रहार्थं लक्षणीयेषु प्रत्येकं दृड्वव्यव- हारान्तरापेक्षा स्यात् तथा च गौरवमननुभवश्च, माधारणोनिरुक्त इति दे एव वृत्तौ विवक्षिते अग्रे तु व्यावर्तक लक्षणमुक्त, लक्षितलक्षणा तु स्फुटव लक्षणालक्ष्यपदं सम्बन्धमन्तर्भाव्य विरेफपदेनार्थोपस्थापनात् । नच लक्ष्यपदादेवार्थीपस्थितिः, विरेफ- पदसमव्याहतविभक्तस्तदुपस्थापितभ्रमरपदानुगतखार्थबोधकत्वे व्युत्- पत्तिविरोधादिति भावः। 'सम्भूयेति, खाक्षणिकत्वे त्वननुभावकतया ता इति भावः । हेवन्तरमाह, 'पदेति शाब्दबोधानुकूलपद- जन्योपस्थितेरित्यर्थः, अब चकारः पूरणीयः, 'लक्षणैयतौरादौति। वाक्यार्थपदं तात्पर्य्यविषयपरं बोध्यं । तटस्थः शकते, 'यथेति, हेवन्तर- माह, ‘पदानामिति, लाक्षणिकत्वे अननुभावकतया तदंइति भावः । रेवन्तरमाह, 'पदेति, शाब्दबोधानुकूलपदजन्योपस्थितेरित्यर्थः, तत्र ·सावचिन्तामणो लक्षणा तु शक्यसम्बन्धस्वरूपैका लक्षणीयविषयकवाड- व्यवहारान्तरानपेक्षा चेति लाघवात् सैव युक्ता । न च गौरवमपि नायं प्रामाणिकत्वात् लक्ष्यत्वाभिमता- न च लक्ष्यमहस्रस्य प्रथमलक्षणकल्पनकालेऽनुपस्थितिः, तदानौं भक्तिकल्पनेऽपि यदोनगौरवप्रतिमन्धिस्तदा तत्कन्यनमित्यये स्फुट- मेवेति भावः । 'मैवेति, वस्तुतः शक्यसम्बन्धस्तस्य सम्बन्धिस्मारकत्वञ्च " चकारः पूरणीय इत्याहुः। 'लक्षणा विति, ननु शक्तिरपीश्वरेच्छारूप- तया कृता एका च । न च तौरादिसम्बन्धिभेदात् तद्भेदः, लक्षणायामपि तुल्यत्वात् पूरप्रतियोमिकतौरादिसंयोगस्य खरूपतोऽपि नानात्वाच । शक्यसम्बन्धत्वेनानुगमे शक्तित्वेनानुगमस्य तुल्यत्वात् । एतेन शक्यसम्बन्ध- स्वस्य सम्बन्धिस्मारकत्वञ्च न कल्यं लुप्तत्वात् तज्जन्यस्मृतेः शाब्दबोधा. नुकूलत्वं धम्ममात्र कल्यते न तु शक्तिरूपम्मिकल्पनमिति निरस्त, ईश्वरेच्छाया अपि कृप्तत्वात् । न चास्मादयमों बोध्य इत्याकारा शक्ति- स्तादृशौ चाल्लुप्नैवेति वाच्यं । गङ्गापदात् तीरान्वयबोधे सर्वविषयतया तस्यास्तादृशत्वध्रौव्यात् । न च लाक्षयिकस्याननुभावकतया न तथात्वमिति वाच्यं । अन्योन्याश्रयात् अननुभावकत्वे प्रात्यभावः तस्मिन् सत्यननुभावक- त्वमिति । अत्र ब्रूमः, अपचंशे शक्तिभमानुरोधेन तादृशेच्छामात्र न पाक्तिः किन्तु सम्बन्धत्वगर्भा प्रागुक्ता तथाच तस्यां तत्सदनन्ततौरादिनानासम्बन्धत्व- कल्पनं तन्नन्यस्मृतेः शाब्दबोधानुकूलत्वकल्पनश्चेति गौरवं प्रकृते च कृप्त- सम्बन्धस्य तदनुकूलत्वमाबकल्पनमिति । किश्च वक्ष्यमाणरीत्या अध्याहत- वदितस्पदैलादृशानुभवोपपत्तौ तस्यां तावृशाकारत्वमाप्तमेव कष्यमित्यपि गौरवं । यदि च नान्यथा तदुपपत्तिस्तदा प्रामाणिकतया गौरवं परिभूय शक्तिः स्यादेव । अतएव तदेवाशय निराकरोति, 'न चेति, प्रामाणिकत्व- .

·शब्दाख्यतुरीयखण्हे जातिप्रतिवादः । ८६१ न्वयबोधस्य शक्तिं तदनई वा विनानुपपत्तेः लक्षणाया: कापि कारणत्वाग्रहादिति वाच्यं । शक्तिं विनापि तौरान्वयबोधोपपत्तेः । तथाहि व्युत्पन्बोनिरूपिताप्त- भावस्य गङ्गायां घोषः प्रतिवसतीति वाक्यं श्रुत्वा विमुशति इदं प्रमाणं प्राप्तोक्तत्वात् सम्भवति चेदं तथा, यथा वस्त्रेण पिधेहीत्यत्र कर्मत्वापन्ने हारे अध्याहते योग्ये इतरपदैः स्वार्थान्वयो बोध्यते तथा शक्त्या गङ्गापदस्मारितमुथार्थस्मारिते तौरे योग्या- म कल्यं कृप्तत्वात् तजन्यस्मतेः शाब्दबोधानुकूस्तत्वं धर्ममाचं कल्यते न तु निर्धर्मिण्यपौति साघवं। किञ्च गङ्गापदजन्यतौर- स्मतेः शाब्दबोधानुकूलत्वमुभयपक्षमाधारयात् कृप्तमेव तस्थास्तु स्वरूपतः कारणतश्च तृप्तशक्यसम्बन्धजन्यत्वं कल्यते न त्वक्लृप्तशकि- अन्यत्वं गौरवादये मम मतेप्येष एव निगर्वः । शब्दश्राविणोऽर्थानु- भवादापत्या हि कारणता कन्योया कृप्तायाञ्च तस्यामवच्छेदक- मेवाह, 'कक्ष्यत्वेति, 'इदं प्रमाणमिति, तच्च सम्भूय विशिष्ठैकार्थानुभावक- मित्यपि बोध्यं । 'बध्याहत इति, एतचाध्याहारमतमाश्रियोक्तं । वखवा शब्दाध्याहारेऽपि तदुपपादक शब्दत्वेनाक्षेपात्, तत्त्वञ्च शत-लाक्षणिक- साधारणमिति, शक्तत्वेनानिश्चयात् तस्थाननुभावकतया इतरपदैरेवा- न्धयामुभव इति भावः । 'तथेति, शक्तिप्रयोज्यपदार्थापस्थितित्वेनैव प्रयो. जकत्वं न तु शक्तिजन्यत्वेन । बनन्यथासियंशप्रवेशे गौरवादिति भावः । चस्मारकत्वपक्षे चाचावयप्रतियोग्यमारकतया विापारत्वेन वाक्ष- ·१० तत्त्वचिन्तामणौ कारिते इतरपदैः स्वार्थान्वयबोधोऽवापि सम्भवति इति ततोमुख्यार्थस्मारिते तौरे घोषादिपदैः स्वार्था- ग्वयबुद्धिरस्य उत्पद्यते। एवञ्च तौरान्वितवाक्यार्थबुद्धिः तौरप्रतिबद्धड्व्यवहारादिदर्शनं विनैव जायते पदा- नां स्मृतयोग्यान्वितस्वार्थप्रतिपादनस्य प्रागेव व्युत्पन्न- त्वात्। एवञ्च तौरस्मृत्यनुभवयोः शक्यसम्बन्धज्ञाना- तया पदार्थान्तरमौश्वराभिसन्धि प्रतिपदार्थः कल्पणीयः मैव च तद्भावभावित्वमात्रेण न शक्रिकल्पना तावन्मात्रेण पौर्वापौर्यनियम- माघसिद्धेः स च कारण-तत्कारणमाधारण इत्यन्यथासिद्धिशा- नवका अनन्यथामिद्धतया प्रथमकल्यो व्यवतिष्ठते, प्रकृते बध्या- चतवत्स्मतस्य पदान्नरैरेवानुभवसम्भावनया अन्यथामिद्धतया स्मार- कतामात्रेण हेतु-हेततया शक्तिकल्पनानन्तर्यनियमेन प्रकते- ऽन्यथासिद्धियहधौव्यादित्यखण्डतात्पर्य्यार्थः एवमयेऽप्ययमेव भावः । 'भनौति, क्यान्वयानुपपत्तिजानस्य लक्ष्यानुभवे कारणवादिति णिकपदं मानुभवकरणमिति सूचितं । 'तत इति पूर्वोक्तविमानन्तर- मित्यर्थः । ननु विमर्शम्य कथमपेक्षा सम्बन्धिदर्शनजन्यायाः स्मृतेस्तदन- पेक्षवात् 'स्मतपदार्थान्वयानुभवस्यापि योग्यतादिज्ञानसहकारेणोपपत्ती तदनपेक्षयात् । न चार्थजन्यस्मतेरन्वयबोधानुकूलत्वकल्पनायां तदपेक्षा, तबोधस्यान्वयवोधानङ्गत्वात् । न च योग्यतादिप्रतिसन्धान एव तदपेक्षा, वस्य मागेव जातत्वात्, तदिदमाह, 'योग्याकासित इति । न च तात्पर्यज्ञाने तदुपयोगः, तदनकरत्वाभ्युपगमस्याग्रे स्फुटत्वात्, तथाच स्मत्यादिप्रतिसन्धा. नात्मकविमर्मस्य कथमुपयोग इति चिन्त्यं । 'तौर प्रतिबद्धेति, शक्तिपक्षे ·शब्दायतुरीयखगडे जातिप्रतिवादः । देवोपपत्तेः न शक्तिः स्वार्थसम्बन्ध एव च लक्षणा पश्चात्तु परम्परया गङ्गासम्बन्धितौरप्रतिपत्तये अने- नाप्तेन गङ्गापदं प्रयुक्तमिति तात्पर्यधौर्जायते । गङ्गास्मारिततौगन्वयबोधश्च न तात्पर्य ज्ञानमपेक्षते न्यायत एव तौरस्य प्रथम वाक्यार्थान्वयबोधोत्पत्तेः । अथवा निश्चिते स्वार्थसम्बन्धिनोऽन्वये तविशेषज्ञानार्थ तदपेक्षास्तु, न च तदर्थमपि, योग्यतादेव तहिशेष- लाभात् । अन्यथानुपस्थिते विशेषे तात्पर्यस्यावगन्तु- मशक्यत्वात् । शक्तिस्मारितशक्यसम्बन्धो वा तज्जन्या शक्यसम्बन्धम्म तिर्वा लक्षणा उभयथापि लक्षकपदस्य लक्ष्ये तात्पर्यज्ञानं लक्षणायामनुपयुक्तमेव । उक्तन्या- येन शब्दात् परम्परया अशक्यस्मृतेस्तात्पर्यग्रहात भावः । 'पश्चात्त्वित्यादि, तात्पर्यग्रहं विना लक्षणाकल्पणमन्वया- नुभवश्च न भवतीति न न्यायतोयोग्यतावशतश्च भवेत् क्वचित्तात्प- य॑तोविनिगमनापि तनियामकं कल्पयति तत्रापि वा तद्ग्राहक- तद्ग्रहार्थं तदपेक्षायां गौरवमिति भावः । 'खार्थसम्बन्ध एवेति, व्यञ्जनादि- कमपि लक्षवेति भावः । 'न्यायत एवेति तात्पर्यग्राहकप्रकरणादित एवे- त्यर्थः, 'अथ वेति शाक्यसम्बन्धिनो योग्यस्यान्वय इति सामान्यतो निश्चये तविशेषतौरादिज्ञानार्थं तदपेक्षेत्यर्थः । 'अस्विधरुचौ तामेवोभावयति, 'न चेति, प्रकरणादित एव तल्लाभादिति भावः । 'अन्यथेति, जथाचा- 84 ·सत्वचिन्तामणौ पूर्वमेव कृप्तकारणादुपपत्तेः। शक्त्योपस्थापितार्थे शब्दतात्पर्यात् लक्षणेति तात्पर्य डि वृत्तिरिति च लक्षणस्थले लक्ष्ये वस्तुतस्तात्पर्य्यमस्तीत्येवम्परं । नन्वेवं तात्य-नपेक्षणे यच तौरं नौपञ्चान्वययोग्यं तत्र कदाचित्तौरान्वयोऽपि बोध्येतेति चेत्, न, श- क्युपस्थापितेन योग्याकाङ्गितेनैवान्विताभिधानमिति व्युत्पत्तेः शाब्दत्वन्तु तौरस्याध्याहृतस्येव इतरपदस्ती- रान्वितस्वार्थान्वयाभिधानात् । तदेवं हड्वव्यवहारादि- दर्शनं विनैव तौरादौ लक्षणेति स्थितं। अथ वा गङ्गायां घोषः प्रतिवसति तमानयेति वाक्यश्रवणा- नन्तरं प्रयोज्यस्य तौगेपितघोषानयने प्रवृत्तिमुपलभ्य किं तौरेऽपि गङ्गापदस्य शक्तिरुत स्वार्थेन सम्बन्धात् प्रकारणादिनैव तत्सम्भवादिति भावः । ननु स्वार्थानुभवे पदानां हेतुत्वालाचणिक स्थाशकत्वे तदनुभावकशब्दाभावात् कथं शाब्दत्व- मित्यत आह, 'शाब्दत्वमिनि, इतरान्वितस्वार्थानुभावकत्वस्य पदे कृप्तत्वात् तौरान्वितानुभवम्येतरपदादेव भावादिति भावः। 'अध्या- न्योन्याश्रयः स्यादिति भावः । 'पातयेति, तदन्वयम्योत्सगिकत्वादिति भावः । नन्वेवमुभयोरन्वययोग्यत्वे यत्र तौर एव तात्पर्य्य ज्ञानं तत्र न तौराम्चयबोधः स्यात्, किञ्च प्रकरणादौनामननुगततया तात्पर्य्य- जानं हेतुरिति प्रागेव नितमित्यरचेस्तद्धेतुत्वमभ्युपगम्याह, 'अथ वेति, तैस्तदन्यथासियभावात् ·शब्दाख्यतुरीयखगडे जातिशक्तिवादः । स्मारिततौरे तात्पर्य्यमाचं, तौरान्विताभिधानन्तु पदा- न्तरैः, एवमप्ययोग्यार्थपरत्वाभावेन प्रामाण्यादाप्तोक्त- त्वोपपत्तरिति विचिकित्सन बालः तौरादौ न शक्तिः तधासत्येकार्थसम्बन्धिषु बहवेकपदस्य बहो शक्तिरेवं पदान्तरेष्वपि तेषु तेषु च शक्तिग्रहार्थं वृड्व्यवहारा- पेक्षा च, तथाच गौरवमतः स्मार्थसम्बन्धिनि तौरादौ तात्पर्यमाचं लाघवादिति तब तब लक्षणामेव कल्प- यति । यस्य चैवं विमर्शः प्रथमं लाक्षणिकपदश्रव- णेन जायते तस्य तत्र शक्तिबुवावपि यदा लक्षणाख्य- व्यावृत्त्यन्तरज्ञानं पूर्वोक्तन्ययेन जायते तदा प्रथमा- वगतशक्तिज्ञानं मम भ्रम इति कल्पयति लाघवात् । इतस्येवेति, यद्यर्थाध्याहारस्तदा स्फुटमेव यदि च पदाध्याहार- स्तदाप्यन्वयप्रतियोग्यपस्थापकत्वेनाक्षेपात्तत्त्वञ्च शाक लाक्षणिकमाधा- रणमेवेति शक्रत्वेनाजानात् तस्याननुभावकत्वादभयथापि पदान्तरा- देवानुभव इति भावः । 'यस्य चैवमित्याद्युपलक्षणं, यदा प्रथम लक्ष्य एव शकिं शक्य एव लक्षणां कल्पयति तदा प्रथमकल्पनं धम- इत्यपि कल्पयतौति द्रष्टव्यं । एवमुभवशकवेलादिपदेऽपि, यद्येकच लक्षणं कल्पयति तदा तत्रापि विशेषदर्शने प्रथमकन्दनां त्यजतो- 'लक्षणामेवेति, लक्षणात एव प्रयोज्यस्य तौरधौर्न तु तत्र शक्तिरिति कल्पयतीत्यर्थः । 'भ्रम इति, अपभ्रंशवत् सम्बन्धत्वांशे भमो बोध्या, 'एवञ्च ·तत्त्वचिन्तामणौ अन्यच तु यत् प्रथमावगतस्य सत्यत्वकल्पनं तदुपपा- दककल्पनञ्च तल्लाघवादेव अत्र तु न तथा। अन्यथा सम्बन्धिसहरूष्वपि शक्तिकल्पनाप्रसङ्गात् । एवञ्च लक्ष- णास्थले यस्य प्रयोज्यव्यवहारादाद्या वुत्पत्तिः तौरादौ स यदा तौर-नौरयोरन्वयबोधयोग्यप्रयोगे तौरे व्यव- हारं पश्यति तदा तचैव शक्तिः तौरधौस्तु प्रयोज्यस्य लक्षणावशात् मम तदनाकलनात्तत्र शक्ति ज्ञानं भ्रम- इति कल्पयति । यदा तूभयानुगतमेकमेवावच्छेदक- मस्ति उभयत्र प्रयोगश्च तत्रोभयत्र शक्तिरेव न लक्षणा तुल्यवयत्पत्तेरेकर मुख्यत्वोपमः हेत्वभावात् । त्यपि द्रष्टव्यं । 'अन्यत्र' अन्यथाख्यात्यादौ, 'तदुपपादकेति दोषकारण- त्वमित्यर्थः । 'तबोभयति, यद्यप्येतावतैव मम्यक् तथापि यत्रोभयत्र लक्षणास्थल इति, गवादियदवत् विचिकित्सा विनैवेति शेषः, तेन न पौनत्यं । 'स यदेति, ननु नीरतात्पर्य्यादेव तौरव्यवहारोऽन्यथासिद्धो न शक्तिकल्पकः अन्यथा तीरव्युत्पन्नम्य तौर-नौरयोरन्धययोग्यप्रयोगे तात्पर्य्य- वशेन नौरव्यवहारात् तत्रैव शक्तिकत्यने नीर शक्तिधोरेव भ्रम इति वैप- रोत्यकल्पनापते। यदि च लक्षणयापि तात्पर्य्यनिर्वाहात् न तोरे शक्तिः तदा नोरेऽपि तुल्यं तस्मात् सर्वस्य न प्रथमं नीरेऽपि व्युत्पत्तिः केषाञ्चित् तौरऽपौति विनिगमकांभावादन्यतरक्तिग्रहभ्रमत्वकल्पकाभावादक्षादियद- बनानार्थतैव युक्तति चेत्, म, तदनुण्येनैव 'किञ्चेवग्रिमग्रन्थावतारात् । नन्वेवं नील-पौतघटयोरपि इयोन शक्तिः स्यादित्यत आह, 'यदा विति, ·शब्दाख्यतुरीयग्वगडे जातिशक्तिवादः । ६६९ यत्र तु न तथा तानेकार्थत्वमेव। अक्षादिपदे तावद- न्यतरत्वं तचाप्यनुगतमस्तौति चेत्, न, तावदन्योन्या- भाववदन्यत्वं हि तत्। न च तावदन्योन्याभाववद- न्यत्वेन रूपेण तावतामक्षपदादवगतिः, किन्तु पाश- कत्वादिनैव। किञ्च यदि तौपि शक्तिस्तदा न तौर- तुल्यः प्रयोग इत्येव व्यापकं, तदिभागस्तु यद्येकमवच्छेदकं तदा न नानार्थता, यदि तु तन्नाना तदा नानार्थतेति भावः। 'यत्र तु न तथेति, तुल्यवत्प्रयोगे नैकमवच्छेदकमिति भावः । 'न च तावदिति, वस्तुतस्तावदन्यान्यत्वं न सर्वनानात्वव्यापकं अर्थशब्दस्य धन-प्रमेयवा- चकस्य तावदन्याप्रमिया तदभावेन नानार्थत्वस्थैर्यादिति द्रष्टव्यं । एकत्र शक्रिनिश्चये मत्यपरत्र प्रयोगाप्राचुर्य लक्षणावौजमुकलाघव- स्थापि तदपेक्षणादन्यथा वेलापदादावुभयत्र शक्कावन्यत्र लक्षणायां विनिगमकं न स्थादित्यवधेयं । एतदवष्टमेनैव 'किश्चेत्यादिग्रन्थः, अन्यथा मत्सरशब्दादौ धर्मिणि शतिर्न स्यात् यदि प्रयोगप्राचय . 'यत्र तु न तथेति तुल्यवत्प्रयोगे नैकमवच्छेदकमित्यर्थः, विनिगमकाभावा- दिति भावः । 'किन्विति, ननु बुद्धिस्थप्रकारकज्ञानजनकत्ववत् तावदन्यान्य- त्वप्रकारकज्ञानजनकत्वग्रहात् तत्पदे बुद्धिस्थत्ववदन्यान्यत्वस्य स्वरूपसत एव शक्यतावच्छेदकतया कथमक्षादिपदं नानार्थ । न च तावदन्यान्यत्वं न सब- मानार्थव्यापक अर्थशब्दस्य धन-प्रमेयवाचकस्य तावदन्यासिया तदभावेन नानार्थत्वस्थैर्यादिति वाच्यं । तस्य प्रकारानुगमकतया धनत्य -प्रमेयत्वप्रकार- रान्यप्रसिद्ध्या तत्सम्भवात् अक्षादिपदे तथापि नानार्थत्वानुपपत्तेश्च ।

·६७० तत्वचिन्तामगो मात्रे किन्तु गङ्गातोरे तथाच विशिष्टशक्तौ विशेषणे शक्तिरावश्यको नागृहौतविशेषणान्यायात्। अथ लक्ष- णापक्षे यथा प्रवाहेणोपलक्षणेन व्यारत्ततौरविशेषस्या- न महकारि भवेदिति । 'आवश्यकौति, तथाच तच्छत्येवोतक्रमण तौरोपस्थितिर्लाघवादिति भावः। ननु शब्दाश्रयत्वस्यापि विशेषणत्वं सम्भवत्येव अर्थगौरवात्तदमम्मवम्य प्रकृतेऽपि तुल्यत्वादियुपलक्षणात्वं एकार्थत्वसम्भवे नानार्थत्वम्यान्याय्यत्वादिति चिन्त्यं । 'आवश्यकौति, तथाच तच्छक्त्यैवोक्तक्रमेण तौरधौसम्भवे तत्रापि न शक्तिरिति भावः । अतएव वेना- दिपदवदुभयत्र शक्तिरस्वित्ययान्तं । तम्य स्वातन्त्रेण तौर-नौरशक्ततया विशिएशक्त्यभावेन तन्नायानवतारात् । नन्वेवं मत्सरशब्दादावपि धर्मिणि शक्तिर्न स्यात्, अतएव गुणशक्तनीलादिपदम्य न गुणिशक्तत्वं । यदि चोक्त- न्यायात् लाघवेन विशेषणमात्रे शक्तिस्तदा मत्सरशन्देऽपि तुल्यं । एतेन प्रयोगप्राचूयं शक्तिनियामकं मत्सरशब्दम्य च धर्मिणि तुल्यवत्प्रयोगात् तत्रापि शक्तिरित्यपास्तं। नौलादिपदस्य गुगिानि प्रयोगप्राचू>ऽप्यशक्कत्वात् समासस्य तथात्वेऽप्यशक्तत्वाच्च । लक्षण थैवोपपत्तो न शक्तिरिति तुल्यमिति चिन्त्यं । ननु तोरे शक्यन्तरं तत्र विशिएशक्यत्वे गौरवादुपलगत्वं स्यादित्यत- आह, 'किञ्चेति, शक्यतावच्छेदकत्वे गोत्वादिवच्छतौ विशेषणत्वमेव म्यादन्यथा शब्दात् तदुपस्थितिर्न म्यात् तथाच पक्तिगौरवाहिशेषणमात्रे शक्तिरेवा- स्वित्यर्थः, शक्यपाधावपि गौरवेण महोरखौकारे धेनुपदात् गोत्वप्रकारिका धौर्न स्यात् धन्यथा धानमपि पाक्यं न स्यात् धानोपस्थित्यथं निमित्तान्तर- कल्पनागौरवञ्च, गोत्वेऽपि तुल्यमिति भावः । कथं न कल्पयेत् यदि नोक्तं गौरवं बाधकं प्रतिसन्दध्यादिति शेषः। प्रथमं तौरव्युत्पन्नस्य व्यवहारवैपरौ- त्यमेवेत्यपि बोध्यं। 'किन्विति, एतच्च यत्र तीरत्वेन पूवं तज्ज्ञानं तदभिप्रेत्य, .

·शब्दाख्यतुरौयग्वगडे जातिशक्तिवादः । न्चयोन तु तौरान्तरस्य तथा प्रवाहोपलक्षिते तौरे शक्तिरस्तु न तु तौरे प्रवाहेऽपौति चेत्, न, गङ्गापद- शक्तौ प्रवाहस्य शक्यत्वेन विशेषणत्वे सम्भवति नोप- लक्षणत्वं विशेषणत्वासम्भवे सत्येव उपलक्षणत्वादतः प्रवाह एव शक्तिः। किञ्च तौरशक्तौ उपलक्षणत्वं विकल्पयति, "किञ्चेति, व्यायः पायाः व्यवहारात्तामामानन्येन व्यभिचारेण च पदशक्तियहासम्भवादुपक्षणस्य परिचायकत्वमस्य व्याव- तैनार्थमनुगमार्थञ्च अपेक्ष्यते यथा गोपदे गोत्वस्येति वा। अथ वा शकावुपलक्षणत्वमविषयं धेनुपदे परमते यथा गोत्वस्याद्यशक्य- त्वमेवान्यया शब्दात्तदनुपस्थित्यापत्तेः अन्त्यस्य गौरवेणाखौकारः, अन्यथा धानमपि न शक्यं स्याद्धानोपस्थित्यर्थे निमित्तान्तरकल्पना- गौरवञ्च गोत्वेऽपि तुष्यमित्युक्तमिति भावः । कथं न कल्पयेत् यद्यु- यदा तु गङ्गासम्बन्धितौरत्वेन ज्ञानं तदा तेनापि प्रकारे तज ज्ञानसम्भवान् सम्बन्धिदर्शनं हि येन प्रकारेण सम्बन्धी ज्ञातस्तत्प्रकारकसंस्कारमुबोध्य तत्यकारिकामेव स्मृतिं जनयति । न च गङ्गासम्बन्धित्वावच्छेदेनापि कथं गङ्गासम्बन्धानुभवः स्यादिति वाच्यं । घटेन घटवद्भुतलमितिवद्गङ्गास- म्बन्धौति बुद्धिम्भवात् । न च वृत्तियविरोधः, गङ्गाया अप्युक्तक्रमेण लक्ष- गयेवोपस्थितेः, शक्यसम्बन्धो हि तौरे वर्तमानम्तत् स्मारयन् तौरत्ववदुक्त- क्रमेणा गङ्गासम्बन्धित्वमुपस्थापयतीति किमनुपपन्नं । न हि तौरत्वोपस्थित- येऽप्युक्तकल्पादन्यः कल्पोऽस्ति, शक्यतावच्छेदके शक्तिवत् लक्ष्यतावच्छेदकेऽपि लक्षणाया अभावादिति वदन्ति । तत्र ब्रमः एवं हि गोवादावपि शक्तिन कल्पेवत उक्त कमेणैव तत्प्रकारकस्मृतिसम्भवात् । यदि च वृत्त्युपस्थापितस्यै- ·तत्त्वचिन्तामणौ प्रवाहस्य न शक्यतावच्छेदकत्वं, नापि धेनुपदे गोत्वस्येव शक्त्युपाधित्वं गौरवात् । अन्ये त तौरे नौरे च व्यवहार एव विलक्षणः नौरे त्वनुपपत्तिं विनैव व्यवहारो निरुपाधिकत्वाच्छक्युप- पाद्यः, तौरे त्वनुपपत्त्या ह्यौपाधिक एव व्यवहारः, स च शक्यभावोपपाद्य इति, तन्न, लक्षणायामव्युत्पन्नो बालः प्रयोज्यस्य तौरान्वितानयनादिरूपं व्यवहार पश्यन्नन्यच दृष्टां शक्तिं कथं न कल्पयेत् । करूपं बाधकं न प्रतिमन्दध्यादिति शेषः । 'तौरान्तरेति, न च गङ्गातीरान्वयापत्तिरिति तुल्योऽनुयोगः, तत्रापि योग्यतासत्त्वे गङ्गातौरानुभववत्तौरान्तरानुभवाभावेन तस्याप्यापाद्यत्वादिति भावः। वार्थस्यान्वय इति तत्र शक्तिस्तदा तौरत्वेऽपि तुल्यं तस्मात् तीरत्वेऽपि पर- म्परासम्बन्धात्मिका लक्षणैव । न च गङ्गासम्बन्धित्वेऽपि तथैवास्त्विति वाच्य । तत्र तत्सम्बन्धाभावात् तदिदं वक्ष्यति तत्सम्बन्धे तत्सम्बन्धाभावादिति । न च संयोगे समवायवत् तत्सम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धान्तरं अन्यथा गङ्गायाः सम्बन्ध इत्यत्र पठार्थानुपपत्तिरिति वाच्य । गङ्गां तथापि तदनुपपत्ते- रिति । इंदन्तु स्यात् नौलोघट इत्यादाविव विशिष्ठ एव लक्षणास्तु अन्यथा तत्रापि इक्तियविरोधस्य बलेपत्वापतः । केवलादिशियस्यान्यत्वात् प्रजय- तोत्यत्राग्रे तस्य स्फटत्वात्, एवं यथा व्यक्तौ शक्तिस्तथोक्तं । यहा तत्सम्बन्धे तत्सम्बन्धान्तरसम्भवात् लक्षणेव, यदि येन विनत्यादिन्यायेन गङ्गांशलाभो- ऽप्यस्तु । अतस्व राजपुरुष इत्यत्रापि राजसम्बन्धित्वेनैव पुरुषानुभवः । तस्मात् यगुपेण पूर्व तीरभानं तेनैवाग्रे तदनुभव इति सत्यं किन्तु तम्माभ- उक्लपकारेण न किन्तु लक्षणयेवेति ।

·शब्दास्यतुरोयखण्डे शक्तिवादः । अथ लक्षणया तौरत्वेनोपस्थितौ तौरान्तरान्षयो- ऽपि स्यात् गङ्गातौरत्वेनैवोपस्थितौ युगपत्तिइय- विरोधः गगोपस्थितेः शक्तिसाध्यत्वादिति चेत्, लक्ष- णाधीनतौरस्मृतेर्न गङ्गासम्बन्धित्वेन तौरं विषयः, किन्तु यहस्तुगत्या गङ्गासम्बन्धि तदेव तौरत्वेन परि- चौयते सम्बन्धिदर्शनजस्मृतेस्तत्सम्बन्ध्यविषयत्वात् यथा 'न तौरमिति, नियमत इति शेषः । 'किन्विति, सम्बन्धिदर्शन संस्कारोबोधकं थेन रूपेण सम्बन्धी प्राक् ज्ञातस्तत्प्रकारकसंस्कार- मुद्दोध्य तत्कारिका तहोचरामेव स्मतिं जनयति न वन्यप्रकारिका অন্যৰিম বা নব্য নীলল স্বৰশিন মাৰিৰ না- गोचरैव मतिः, षदा तु गङ्गासम्बन्धितौरत्वावच्छेदेन तौरत्वानु- भवस्तदा तथैव स्मतिर्न प्रकारान्तरेण । न च गङ्गासम्बन्धित्वावच्छे- देन कथं तत्सम्बन्धित्वानुभव रति वाच्यं । घटेन घटवद्धता- मितिवद्गङ्गासम्बन्धि तौरं गङ्गासम्बन्धीति बुद्धिसम्भवात् । न वृत्तिदयविरोधः, गङ्गाया अयुतक्रमेण लक्षणयैव उपस्थितेः शक्य- साबन्धो कि तौरवर्तमानस्तत्स्मारकस्तौरत्ववदुक्रमेण गङ्गासम्ब- न्धित्वमुपस्थापयतौति किमनुपपत्रं, न हि तौरत्वोपस्थितावयुक- प्रकारादन्यप्रकारोऽस्ति शक्यतावच्छेदके भकिवायत्यतावच्छेदके- ऽपि लक्षणाचा प्रभावादिति सम्व सूस्थमिति । 'तत्सम्बन्ध्यविषय- केचित्तु मणिवन्मते उत्तिइयविरोधस्यादोषत्वेन उपस्थिततीर-गौरयोर- वयस्य गङ्गातीरत्वेनानुभव इत्याः । 'बदसम्बन्धविषयत्वात्' सम्बन्धिविषयवानियतवादित्यर्थः । 'न पद-हति 86 ·तत्त्वचिन्तामणौ पद-हस्तिदर्शनात् पदार्थ-हस्तिपकस्मृतेन पद-हस्ति- विषयत्वं। अतएव तौरान्वितवाक्यार्थबोधेऽपि न गङ्गासम्बन्धित्वेन तौरं विषयः। अपि च गङ्गायामि- त्यादिपदानां प्राप्तोतत्वेन प्रामाण्यात् संभूय पदप्रति- पाद्यान्वयबोधकत्वमेकवाक्यत्वमवगतं मुख्यार्थश्चायोग्य- इति योग्य आकातिश्चामुख्यार्थोऽपि पदप्रतिपाद्यः कल्प्यते, अन्यथैकवाक्यत्वभङ्गप्रसङ्गात् । न चापदा- त्वात्' सम्बन्धिविषयत्वानियतत्वादित्यर्थः, 'न पद-इस्तिविषयत्वं' नियतमिति शेषः। 'तौर विषयः', नियमेनेति प्रोषः। नन्वध्याहत- तौरपदाभ्यामेव शास्त्येव प्रामाण्ये किं वृत्त्यन्तरेणेत्युक्तलाघवे व्युत्पत्त्य- नुपपत्तिमपि सहायमाह, 'अपि चेति । वस्तुतस्तदेकवाक्यत्वग्रहेऽपि शब्दार्थोभयकल्पनापेक्षाया अर्थकल्पनापने लाघव मित्येव वीजमध्या- हारकल्पने तु शब्दकल्पना गौरवमिति वृत्त्यन्तरमेव कल्यमिति तत्त्वं विषयत्वं', नियतमिति शेषः। 'तौर विषयः', नियमेनेति शेषः। ननु नीलोघट- इत्यादावपूर्बनौलधर्मानुभवो न स्यात् तत्र नौलसम्बन्ध्यग्रहेण तदनुय- स्थितेरिति चेत्, नीलसम्बन्धिवेन सामान्यतस्तत्सम्बन्धिमात्रोपस्थित- योग्यताबलेन विशेषलाभात् । ननु गङ्गायां जलं तौरे घोषइत्यध्याहतपदा- भ्यामेवोक्तवाक्यप्रामाण्योपपत्तौ किं लक्षणाकल्पनेनेत्याचेवक्तन्यायानुग्राहक सिंहावलोकितन्यायेनाह, 'अपि चेति, 'अन्यथेति अध्याचारादिकल्पन- इत्यर्थः । न चेठापत्तिः, तस्यौत्सर्गिकत्वात्, अध्याहारे शब्दार्थोभयकल्पग- मिति गौरवपि बोध्यं । 'गङ्गापदेत्यापाततः शब्दानुपस्थाप्यस्य शाब्द- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । ६७५ र्थेनैव योग्यतादिमतान्वयबोधकत्वमस्त्विति वाच्च । गङ्गापदवैयर्थ्यग्रसङ्गात् । प्रतिपाद्यता च लक्षणीयस्य कृप्तेनैव स्मार्थसम्बन्धेन न तु शक्त्या गौरवात्तदन्वय- बोधश्चेतरपदेनैव। शत्योपस्थितस्य पदेनान्वयो बोध्य- तेऽन्यत्र तथा दर्शनात् इति चेत्, न, लाघवेन पदोप- स्थापितत्वस्यैव तन्त्रत्वात् । यद्यपि लाक्षणिकस्य पदा- न्तरेण सम्भूय न प्रतिपादकत्वं अननुभावकत्वात् लक्ष्यस्मृतौ च न सम्मृयकारित्वं अतएव नैकवाक्य- त्वमपि, तथापि घोषादिपदानां समभिव्याहृतपदप्रति- पाद्यान्वयबोधकत्वमवगतं तच न लक्षणां विनेति तां कल्पयति। यत्तु सामान्यतो गङ्गादिपदार्थान्वयो ज्ञात इति 'गङ्गापदेत्यापाततः, शब्दानुपस्थाप्यस्य शाब्दधौवहिर्भाव एवाकाङ्क्षा- विरहादिति परमार्थः । 'लाघवेनेति, पदत्वावच्छिन्नोपस्थापितत्वा- पेक्षया शनिपुरस्कारेण पदत्वावच्छिन्नोपस्थापितत्वस्य गुरुत्वादिति भावः। वस्तुतः शत्या पदोपस्थापितवं तन्त्र लाघवात् न तु खमत्या पदोपस्थापितत्वं गौरवादस्ति च प्रवाहणत्या तौरोपस्थापकत्वं गङ्गापदस्य अतएवाकाशपदोपस्थाप्यशब्दाश्रयत्वस्यावयधौविषयत्व- बोधबहिर्भावायत्तेरित्यपि बोध्यं । 'शक्तयेति खशक्तयेत्यर्थः, 'परशक्त्या गङ्गा. पदस्यापि तौरोपस्थापकत्वात् खांशप्रवेशे गौरवमित्याद्यलाघवेनेति । 'ल ·तवचिन्तामणे सद्रक्षार्थ परम्परया गङ्गादिपदार्थस्मारिते तौरादौ लक्षणा कल्प्यत इति, तन्न, प्रथमं गङ्गापदार्यान्वय- बोधकाभावादन्वयबोधेऽपि लक्षणया गङ्गापरिचित- तौरस्य घोषान्वयबोधेऽपि गङ्गाया अन्वयबोधाविषय- त्वेन तदन्षयस्यारक्षणात् । यत्तु गङ्गायां घोष इत्यादेरेकवाक्यत्वं पदस्मारि- तार्थान्वयबोधकत्वरूपमवगतं तच्च यद्यपि गङ्गापदा- र्थस्य साक्षाद्घोषाधारत्वायोग्यत्वात् न सम्भवति, तथापि गङ्गासम्बन्धितौरे योग्ये घोषान्वयात् तौरा- वच्छेदकतया गङ्गापदार्थस्य घोषान्वयादेकवाक्यत्वं सम्भवति। अत एवैकवाक्यत्वस्य सामान्यतोऽवगत- पदार्थान्वयस्य च रक्षार्थ गङ्गापदस्मारितस्वार्थस्मारिते तौरे वृत्त्यन्तरं लक्षणा कल्प्यते तयोरन्यथा भङ्ग- मिति । 'सक्ष्येति प्रक्ताभिप्रायं, सामान्यत एव मतिं प्रति पदानां सम्भूयाजनकत्वादिति । 'गङ्गादिपदार्थति प्रवाहेत्यर्थः, एव- मोऽपि । ननु गङ्गातीरत्वेनान्वयबोधनियम एव तदुभयरचा । न च सम्बन्धितावच्छेदकतथा गङ्गातीरत्वभाने तकौनियमः, तौरव- माणपि तत्सम्बन्धियहादतः शया प्रवाहो लक्षणया तौरव- येति प्रकृताभिप्रायक, स्मृतिमात्र एव सम्भया भयानमकत्वात् । 'गङ्गादिपदार्थेति प्रवाहेत्यर्थः, 'प्रथममिति, अयोग्यत्वादिति भावः । 'गाया इति तोरत्वेन ·शब्दाख्यतुरोयखरहे शक्तिवादः । प्रसादिति, तन्न, तौगर्थस्य घोषान्वयबोधेऽपि गङ्गा- पदार्थस्य तदन्वयबोधाविषयत्वात् । अथ गजातोगत्वेनोपस्थिते घोषान्वयबोधात् भवति गङ्गायास्तौरावच्छेदकतया अन्वयबोधविषयत्वमिति चेत्, न, गङ्गापदाद्गङ्गा-तौरयोयुगपदुपस्थितौ वृत्ति- इयविरोधात्। न ह्युभयोः शक्त्या लक्षणया वोपस्थितिः सम्भवति। अथ लक्षणास्वाभाव्यात् लक्षकपदेन स्वार्थ- सम्बन्धित्वेनैव लक्षणीयतौरादेरुपस्थितिः, अन्यथा तौरमात्राम्षयप्रसङ्गात् । तथाच लक्षणयैव गङ्गोपस्थि- तिरिति चेत्, न, गङ्गासम्बन्धात् तौरस्य स्मृतिः सम्भ- वति न तु गजासम्बन्धस्य तत्सम्बन्धे तत्सम्बन्धाभा- मित्युभयवृत्तियोगपद्यनियमात्तथा धौनियमो वाच्यः । न वं सम्भवतीत्याह, 'गङ्गति, 'वृत्तिइयेति वस्तुगतिमनुरुध्य, वस्तुतो वृत्ति- दयप्रवृत्तावपि स्वतन्नपदार्थइयोपस्थित्या घटः कर्मत्वमित्यत्र घट- कर्मत्ववहनासम्बन्धितौराप्रवृत्तेरिति दूषणं द्रष्टव्यं । मनु शब्दस्य खभावाधीनं न बोधकत्वमपि तु बोधकसम्बन्धबोधाधौनं तथा गङ्गासम्बन्धित्वं तौरववत्सम्बन्धबोधप्रकारत्वेन भामत इति पद्य- भिमतं तदा नियमो न स्यादित्युक्तं । तथाच लक्षणयैव तौर- वदुपतिष्ठत इति तथा मत्याह, 'न तु गङ्गासम्बन्धस्येति, सम्बन्धि- पूर्व तङ्कानपने इदं। तदभिप्रायेणैवाह, 'तोरस्येति, 'तत्सम्बन्ध इति, पामाश्रयादिति भावः। एतच लक्ष्यसम्बन्धस्यैव लक्षणात्य, अन्धमा सम्बन्ध- ·६७८ तत्वचिन्तामणौ वात्। अतएव एकसम्बन्धिज्ञानात् अपरसम्बन्धि- स्मृतेरपरसम्बन्धिसम्बन्धाविषयत्वनियमः यथा पद- हस्तिज्ञानात् पदार्थ-हस्तिपकयोः स्मृतौ न पद-हस्ति- नोविषयत्वं पदे पदस्य हस्तिनि हस्तिनः सम्बन्धा- भावात् । सामान्यतो गङ्गापदार्थान्वयो नावगम्यते बोधकाभावात्, लक्षणा च शब्दात् परम्परया अश- क्यासहशस्यान्वयपरोपस्थितिरूपा शक्यसम्बन्धादशक्या- सम्बन्धाविषयत्वनियमः' सम्बन्धिसम्बन्धविषयत्वानियमः, नव्यत्या- मात्, 'न पद-हस्तिनोविषयत्वं', नियमेनेति शेषः । नन्वेवं लक्षण कल्प्येताध्याहारतोऽपि प्रामाण्यसम्भवादित्यत श्राह, 'सामान्यत इति, उक्तरूपैकवाक्यत्वग्रहो न कल्पनामूलं किन्तु घोषादिपदानां स- मभिव्याहतपदस्मारितार्थविशिष्टस्वार्थानुभावकत्वस्वक्षणैकवाक्यत्वग्रह- एवेति भावः । 'परम्परयेति शक्यसम्बन्धेनेत्यर्थः, अत्र गौणोप- सम्बन्धस्य भिन्नत्वेन तदभावात् अतएव वक्ष्यति, 'राजनिरूपितपुरुषसम्बन्ध- स्येत्यादि । 'सामान्यतोऽवगतेत्याद्युक्तं दूषयति, 'सामान्यत इति । प्राचीनम- तमाह, 'लक्षणा चेति, शब्दाअन्यायि तादृशतीराद्युपस्थितिलक्षणा स्यादत- उक्तं, 'शब्दादिति । घटपदशक्तिभ्रमात् पटोपस्थितावतियाप्तेराह, 'पर- म्परयेति । अन्वयपरत्वं अन्वयानुकूलत्वं कारणकारणसाधारणं तेन शक्तिस्मतिरपि तथाभूता लक्षणा स्यादत उक्तं, तदित्यन्ये। शक्तिस्मृति- जन्यत्वमते शक्यस्मृतावविप्रसक्तराह, 'अशक्येति, गौणोपस्थितिवारणाय 'यसदृशपदं सादृश्यान्यसम्बन्धेन तदुपस्थितिरूपेत्यर्थः। एतेन प्रमेयत्वादिना सर्वत्र सादृश्योदसदृशाप्रसिद्धिरित्ययास्तं । नन्वन्वयपरत्वमन्वयानुकूलत्वं ·शब्दाख्यतरीयखगडे शक्तिवादः । सहशान्वयपरोपस्थितिरूपा वा अशक्यासहशान्वय- प्रतियोग्युपस्थितिहेतुः स्वशक्यसम्बन्धो लक्षणेति पर- मार्थः, उपस्थितिहेतुर्हि वृत्तिः शक्तिवत् । अतएव तृप्तेन स्वार्थसम्बन्धेन लक्ष्योपस्थितिसम्भवात् न तदर्थ शक्तिः । न चैवं राजपुरुषादौ षधर्थलक्षणाद्यव्याप्तिः स्थितिवारणय अमदृशस्येति, अत्र मादृश्यस्यैव सम्बन्धत्वात् । न चासदृशाप्रसिद्धिः, असदृशस्येत्यर्थविशेषणेन सादृश्यान्यशक्यसम्बन्धला- भात् । न चाशक्यपदवैयर्थं, भानरपि शक्यसम्बन्धत्वात् तदर्थोऽपि शक्यान्यत्वं पर्य्यवमितं, तथाच शनि-सादृश्यान्याक्यसम्बन्धेन शब्द- जन्यान्वयपरोपस्थितिरिति विवक्षितविवेकेन लक्षणं एवमग्रेऽपि । न चाभेदः, तवान्वयप्रतियोगित्वेनैवानतिप्रसङ्ग भब्दपदपरित्यागेन विशेषादिति । 'अशक्येति शनिासादृश्यान्यान्वयपरोपस्थितिहेतुः खशक्यमम्बन्ध इत्यर्थः, तादृगुपस्तिति हेतुरिति हेतुगर्भविशेषण- मतस्तविकृणोति, 'उपस्थितौति, 'श्रतएवेति, यत्कल्प्यं तत्स्थानौयेन . तत्तात्पर्य्यकत्वं वा, नाद्यः शब्दपदवैयापातात्, नात्यः घटपदादिना सम. वायटितपरम्परासम्बन्धेनाकाशधर्मोपस्थितावतिप्रसक्तेः पाहात्य पदार्थस्यैव स्मरणमिति प्रागुक्तैरशक्यपदवैयर्थ्याच्चेत्यरुचेराह, 'शूक्यसम्बन्धादिति, शक्तिरपि शक्यसम्बन्ध एवेति नाशक्यपदवैयर्थतादवस्थ्यं, तथाच शक्ति-सादृ. ध्यान्यशक्यसम्बन्धेनान्वयानुकूलोपस्थितिरूपा वेत्यत्र तात्पर्य । 'अशक्येति शक्तिसादृश्यान्वयानुकूलोपस्थितिहेतुशक्यसम्बन्ध इत्यर्थः । 'अतएवेति पू. क्यन्यथासिद्धिप्रयोजकतया कल्प्यमाना लक्षणा तत्कार्यकारितया शक्य- ·तत्वचिन्तामणी राजसम्बन्धे राजसम्बन्धाभावादिति वाच्यं । शक्येन राजा स्वसम्बन्धं विना सम्बन्धस्य लक्षयितुमशक्यत्वात्, अन्यथातिप्रसङ्गात् । न चात्माश्रयः, राजनिरूपित- पुरुषसम्बन्धस्य स्वसम्बन्धसम्बन्धस्य च भिन्नत्वात्। अथैवं मुख्यपरत्वेऽपि लक्षणा स्याच्छक्यसम्बन्धस्य तौरादौ सत्वादिति चेत्, न, लक्षणायां तात्पर्याभावेन शक्त- तस्मान्यशामिद्धिरतो यधुपस्थितिलक्षण कथं तया शत्यन्यथामिद्धि- रतत्कार्यकारित्वात् तथाच लक्षण्या तदन्यथामिद्धिस्तदा स्यात् यदि मा तत्कार्यकारिणे तच्च तदा यदि सम्बन्धरूपा स्यादिति भावः । एवं सम्बन्धस्य सक्षणात्वे मम्मते तूपस्थितिस्तचा विपद्धति भावः। म चायं सुख्खोऽनुयोगः, 'क्यसम्बन्धादिति सक्यसम्बन्ध ज्ञाना- दित्यर्थः। तथाच विनापि सम्बन्ध सम्बन्ध ज्ञानादुपस्थितिस्तचा विरुद्धा मह वस्तुभूतः सम्बन्ध इति तात्पर्य्यात् । 'शक्येनेति, विना सम्बन्ध नजानं न सम्भवति । न च भ्रमरूपं तत्, कचिवमस्य विशेष- दर्भनवसेनासम्भवादिति भावः। प्रक्ये मति उपस्थिति हेतुतथा खथापि सम्बन्धाभ्युपगमादिति भावः। 'अथैवमिति, उपस्थितिरच नास्ति सतब सम्बन्धोऽस्तौति भावः । उपस्थितिहेतः मक्यसम्बन्धोखच- णेति वरुपयोग्यताग: यदि सक्षणार्थमापाद्यते तदेष्टापत्तिः फलो- सम्बन्धरूपैव न तदुपस्थितिरूपेत्यर्थः । ‘एवं' शक्यसम्बन्धस्य लक्षणात्व- इत्यर्थः, 'शक्ये नैति, उपस्थितिलक्षणात्वपक्षेऽपि तद्धेतुतयावश्यमभ्युपगमा- दिति भावः । 'अवमिति, उपस्थिति तदा नालोति सम्भते दोषामाव- ·शब्दाख्यतुरीयखडे शक्तिवादः । १९ रिव मुख्यपरत्वेऽपि लक्षणाया मूकत्वात् वृत्तेस्तात्पा- नुरोधित्वात्। तदुक्तं "तात्यादि वृत्तिनं तु हत्ते- तात्पर्य' इति, गोपदादेश्च स्वपरत्वे लक्षणैव न शक्तिः स्वार्थसम्बन्धेनैव स्वोपस्थितिसम्भवात् । अन्ये तु पदानामौत्सर्गिकमर्थपरत्वं तदभावे स्वप- रत्वं गामुच्चारयेत्यादौ वाच्याविवक्षया पदेन स्वान्वि- ताभिधानादिति, तन्न, वृत्तिं विना स्वपरत्वस्यानिर्वा- हात् अन्यथा वृत्त्यन्तरोच्छेदः तत्पदादेव तदन्विताभि- धानसम्भवात। पधानगर्भ नास्येवेत्याह, 'लक्षणायामिति, 'तात्पर्य्याद्धि वृत्तिरित्युप- हितान्वयपरसम्बन्धाभिप्रायेण । ननु यदि भक्ति-मादृश्यान्यः सम्बन्धी सक्षणा तदा खपरत्वे शकिरेवार्थेन समं पदे भरेव सम्बन्धस्य सत्त्वादिति तत्र लक्षणेति कथमित्यत पाह, 'गोपदेति, स्वार्थसम्बन्ध- रूपा हि पकिस्तत्र न तु शक्रित्वेन विषय एव शक्तस्तत्त्वेन सम्बन्धात्वात्। नर पदं तविषयः, किन्तु तदाश्रयः, तदुक्कं 'खार्थति, स्वशक्ति- विषयेति यावदिति भावः । 'वृत्त्यन्तरेति, अचान्तरशब्दः सम्पाता- इति भावः । 'लक्षणायामिति तात्पर्य्याभावेन लक्षणास्थले शतरिव मुख- परत्वेन लक्षणाया मूकत्वादिति भावः । मनु यदि शक्ति-सादृश्यान्यशक्य- सम्बन्धो लक्षणा तदा पदस्थ खपरत्वेऽपि लक्षणैव स्थादित्यत्रेष्ठापत्तिमाह, 'गोपदेति । तदभावे' अनुपयत्यादिना अर्थपरत्वाभावे, वदेव दर्शयति, 'गामिति वाच्यार्थे उच्चारणामुपपत्तेरियर्थः, तथाच किं लक्षण्येति भावः । 86 ·तत्वचिन्तामणौ ननु पदगोचरश्रोचजनितप्रत्यक्षोपस्थितखपरत्वमेव पदानां, सदन्वितस्वार्थाभिधानन्तु पदान्तरेण । न च हत्त्युपस्थितेनैव स्वार्थान्वयः पदेनाभिधीयत इति व्युत्पत्तिः, किन्तूपस्थितिमात्रेण लाघवादध्याहारे तथैव स्वीकारात लक्षणादीनाञ्चोपस्थितिरूपतया तहारा चान्विताभिधानोपयुक्तत्वात् लक्षणात्वाद्यसाधारण- रूपेण तदुपयोगे परस्परव्यभिचारादिति चेत्, न, वर्णाना अयोगपद्येन पदगोचरप्रत्यक्षस्याभावात, भावे घातः, वस्तुतः तात्पर्यान्यथासिद्धौ शरयुच्छेदसम्भवादिति ध्येयं । 'अध्याहार इति स्वमते । ननूपस्थितिमात्रस्य तन्त्रत्वे किं लक्षण- वृत्त्येत्यत आह, 'लक्षणादीनामिति, तत्रोपस्थितेरेव तां विना श्रम- भवादिति भावः । 'उपस्थितिरूपतया', उपस्थापकसम्बन्धरूपतया वेति शेषः। उपस्थितित्वेनैव जनकत्वे वीजमाह, लक्षणात्वेति, वृत्तित्वं यदिशाब्दाचयबोधानुकुलोपस्थितिगर्भ तदान्योन्याश्रय इति लक्षण- त्वादिपरं वाच्यं तथाचाननुगमादुपस्थितित्वेनैव जनकत्वमिति भावः। ननु तदुपनौता च श्रोत्रविषय इत्युकमत एव पदं श्टणोमौत्यबा- धितानुव्यवसाय इत्यत पाह, 'भावे वेति। ननु प्रत्यक्षमूलिका मतिः मन्वमन्वयप्रतियोग्यनुपस्थापकतया तदनुभावकं न स्यादित्यत आह, 'तद- वितेति, 'अध्याहारे' कार्याध्याहारे । शक्यसम्बन्धो पक्षणेतिमतमाश्रि- त्याह, 'तहारा चेति उपस्थितिद्वारा चेत्यर्थः, सा चोपस्थितिः प्रत्यक्षेणैव यदि सिद्धा तदा किं लक्षणयेति भावः । 'लक्षणात्वेति, तथाचोपस्थिति- खेनैव हेतुत्वमिति भावः । 'भावे वेति, उपनयवशादिति भावः । ननु . .

·शब्दाख्यतुरोयखण्हे शक्तिवादः । वा योग्यतादिविमर्शापेक्षया प्रत्यक्षस्यातीतत्वात् । किश्चैवं गामुच्चारयेत्यादौ विकृतं गांपदमेव उच्चारण- कर्म स्यात् तस्यैव श्रोत्रप्रत्यक्षत्वात् न त्वविकृतं गोपदं, एकमुच्चारयेत्युक्तौ च न प्रकृतं पदान्तरमुञ्चारणकर्म स्यात् किन्वेकमुच्चारयेति पदमेव, सत्यन्वययोग्यसम- भिव्याहते प्रकरणादेरनुपयुक्तत्वात्। अपि चाध्या- हारे वृत्त्युपस्थापितेनान्विताभिधानमस्तु तस्यापदार्थ- त्वेऽपौतरपदैरन्वयबोधात् अब तु स्वरूपस्य पदार्थत्व- मवश्यं वाच्यं तच्च वृत्त्यन्तर्भावादेव, अन्यथा गामु- चारयेत्यादौ द्वितीया अच्छावाकोयं सामेत्यादौ च छ- स्थादित्यपरितुष्यबाह, 'किञ्चेति। ननु विकृतस्य प्रत्यक्षोपस्थितस्यापि कर्मवेनानुपस्थितेनेच्चिारणान्वयः किन्वविकृतस्य तस्य तत एव द्विती- पाश्रुतेरित्यस्वरमादाइ, 'उच्चारयेत्युका विति, इदमपि न प्रक- रणस्य तात्पर्य्यवाहकत्वेन बलवत्त्वादित्यस्वरमादाह, 'अपि चेति, 'वृत्तीत्यसमन्मते। नन्वर्थत्वं प्रतिपाद्यत्वं तच्च शाब्दबोधानुकूलोपस्थिति- प्रत्यक्षमूलिका स्मतिः स्यादित्यरुचेराह, 'किञ्चेति । ननु विकृतस्य प्रत्य. क्षोपस्थितस्यापि कर्मत्वेनानुपस्थिते!ञ्चारणान्वयः किन्वविकृतस्य तत एव द्वितीयाश्रुतेरित्यरचेराइ, 'उच्चारयेत्युक्तौ चेति । ननु प्रकरणस्य तात्पर्य- ग्राहकत्वेन बलत्वमित्यरुचेराध्याहारमन्धुपेत्याइ, 'अपि चेति । 'बच्छा- वाकीयमिति, अच्छावाकशब्दस्य यदि लक्षणया न खपरत्वं तदा निरर्थकात् तमात् शब्दार्थप्रत्ययो न स्यादिति तदीयत्वेन सामान्यान्वयो न स्थादि- ·(० तावचिन्तामो प्रत्ययो न स्यात् अर्थशून्यत्वेनाप्रातिपदिकत्वात् तस्मात छप्रत्ययानुशासनात्। किच्च गौरस्तोत्यादौ उभय- परत्वसम्भवे स्वपरत्वमेव स्यात् स्वस्य प्रत्यक्षेण शौघ्रमुप- स्थितत्वात् । प्रत्यक्षमूलकस्मृतपदार्थस्यान्वयो भवतीति चेत्, न, उक्तदोषात् पदार्थस्मरणस्य अन्वयपरत्वा- निश्चयाच्च तत्परसन्निधानस्य अन्त्रिताभिधानोपयो- गात् । किञ्च विभक्त्युपनौतान्वयप्रकारकर्मत्वादिना- नुपस्थितस्याकालाविरहेण क्रियाद्यन्वयो न स्यात् । मृतपदे हितीयार्थकर्मत्वान्वय इति चेत, न, विभक्तः विषयत्वं तच्च प्रत्यक्षोपस्थिते तदनुकूलत्वे नास्तीत्यरुचेराह, 'किञ्चेति, प्रत्यचमूखा स्मतिरङ्ग नतु प्रत्यक्ष मा च न शौघ्रत्याशङ्कते, 'प्रत्यक्षेति, 'उदोषादिनि तादृशमतेरप्यर्थोपस्थित्यपेक्षया शौघलादित्यर्थः । मनु तात्पर्यग्रहादिलम्बितापि मा बलवतीत्यत श्राह, ‘पदार्थ ति उभयत्र तात्पर्यानिश्चयेऽप्यर्थानुभवस्यैव सर्वानुभविकत्वादित्यर्थः । मनु व्युत्पत्तिवलादेवार्थान्वयबोधकत्वमतएवौत्सर्गिकं तदित्यत- पार, 'किञ्चेति । 'प्रकृत्यर्थति प्रतिशत्युपस्थापितेत्यर्थः, तचोभय- व्यर्थः, मतवे हेतुमाह, 'प्रत्यक्षेति प्रत्यक्षमूलकस्मृतिविषयपदार्थस्येत्यर्थः, शसियाकाले गोः प्रत्यक्षत्वादिति भावः । 'उक्तदोषादिति तादृशस्मत्यपे- क्षया प्रत्यक्षोपस्थितेः शीघ्रत्वादित्यर्थः । मनु तात्पर्य्यग्रहादविलम्बितापि सा बनवतीत्यताह, 'पदाति प्रथमं शौघोपस्थितखपरत्वस्यैव निश्चयात् ·शब्दाख्यतुरीयख शक्तिवादः । (८५ प्रकृत्यान्वितस्वर्थान्वयबोधकत्वस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । अतएव गङ्गायामित्यच सप्तम्यर्थान्वयार्थ तौरे लक्षणा अन्यथा स्मृत्युपनौततौरस्यान्वयबोधसम्भवे लक्षणो- छेदः। नन्वेवं जवगड़दशमाहेत्यादौ निरर्थकेषु लक्षणा न स्यात् स्वार्थसम्बन्धाभावात् प्रत्यक्षोपस्थिते स्मृते वा स्वरूपे क्रियान्वय इति दूषितमेवेति चेत्, न, न हि जवगड़दशमाहेत्यत्र समुदाये क्रियान्वयः, समुदायस्योच्चारणासम्भवात्, किन्तु इन्दानन्तरेश्रुत- क्रियापदेन प्रत्येकवणे स्वार्थान्वयबोधनं, प्रत्येकवर्णस्य च शक्तत्वेन स्वार्थसम्बन्धादेव स्वस्मिन् लक्षणा स्तोभे- ऽप्येवं, स्वार्थसम्बन्धाग्रहे च स्वरूपोपस्थितिः शक्ति- वृत्तिमाधारणं तत्तात्पर्य्यविषयत्वादिकञ्च तत्माधारणं गुर्विति भावः । 'शक्षणोच्छेद इति पदनिष्टलक्षणारूपवृत्त्युच्छेद इत्यर्थः । 'उच्चारणासम्भवादिति सम्भवप्राचुर्यादुक्कं । वस्तुतो जवगड़दमाः तस्यैवान्धयः स्यादित्यर्थः, 'प्रकृत्यति तच्च वृत्ति विना नेति खपरत्वे लक्ष- वेत्यर्थः, 'उच्चारणासम्भवादिति सम्भवप्राचुर्य्यादुक्तं । वस्तुतो जवगडदशाः प्रमेया इत्यत्रापि प्रत्येकमेवान्वयस्तावतैव स्वार्थसम्बन्धेनान्वये मिलिते . तमिन् शक्तरकल्पनादिति । न च ते घड़ियत्र घटत्वान्वयो न प्रत्येक ध्यासन्यत्तित्वादिति वाच्यं । तत्रापि प्रत्येकलक्षणाभिरुपस्थापितेषु घटत्वा- ग्वयसम्भवात् घट-पटौ हावितिवत् उक्तलक्षणयेवोपपतो शक्तिकल्पने मागाभाव इत्यनुशयमाविस्करोति, 'बाहुरिति, ।

·(८ तावचिन्तामणौ भ्रमात्, निरर्थकस्य स्वरूपे शक्तिरेव हत्त्यन्तरं विनै- वोपस्थितेः शक्तिसाध्यत्वात् इत्यप्याहुः । अन्ये तु पदस्य स्वबोधकत्वं वृत्तिं विनैव स्वभावात् अन्येन धन्यबोधनेऽतिप्रसङ्गात् शक्तिकल्पनं स्वबोध- कवे च न तथा, यथा घटस्य स्वबोधकत्वं स्वसम्बन्धं विनैव । एवञ्च स्वबोधिते स्वस्मिन् विभक्त्यर्थान्वयोऽपि। न च पदस्य स्वभावात् स्वबोधकत्वे सर्वच स्वबोध- प्रसङ्गइति वाच्यं। इत्यादिपदस्य स्वार्थान्वयानुप- पत्त्यादेः सहकारित्वात् यथा घटस्य स्वबोधकत्वे इन्द्रियसम्बन्धाद्यपेक्षेति । यत्तु स्वार्थसम्बन्धिनि तात्पर्य्यमेव लक्षणा तत्- तात्पर्यञ्च तत्प्रतीतिमुद्दिश्योच्चरितत्वमिति, तन्न, लक्ष्यस्मृतये लक्षणा सा च स्वार्थसम्बन्धज्ञानादेवेत्य- प्रमेया दूत्यत्रापि प्रत्येकमेवान्वयः तावतैव स्वार्थसम्बन्धनान्वये मिलिते स्वस्मिन् शकरकल्पनादिति तत्त्वं । अतएवाखरमादेक- देशिमतेऽस्वरमोऽपि नादृतः। 'अन्येविति, खबोधकत्वेऽपि स्वस्थ प्रत्यर्थत्वाभावेन विभात्यानन्वय इति तथाच व्युत्पत्त्यन्तरकल्पन- मित्यस्बरसो द्रष्टव्यः । 'अन्ये विति, एवमपि खस्य प्रकृत्यर्थत्वाभावेन विभक्त्यर्थानन्वय इत्यखर- सोऽत्र बोध्यः । 'अधिकस्य' तात्पर्य्यस्य, 'अन्योन्येति लक्ष्यानुपस्थितौ तात्पर्य्य- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे प्राक्तिवादः । ९८७ धिकस्य व्यर्थत्वात् । सम्बन्धधौः स्मृति हेतुः कृप्ता न तु तात्पर्यधौरपि तस्या लक्ष्यस्मृतिजन्यत्वेनान्योन्याश्रय- प्रसङ्गात् । तात्पर्यज्ञानञ्च लक्षणावोजानुपपत्तिज्ञाने- ऽन्वयानुभवे चोपयुक्तमतोऽशक्योपस्थितिस्त हेतुः शक्य- सम्बन्धो वा लक्षणेति त्तस्वरूपे तात्पर्य्यमनुपयुक्तमेव। लक्ष्ये तात्पर्य्यात् लक्षणा "तात्पर्य्याड्वि त्तिरिति च लक्षणास्थले, वस्तुतो लक्ष्ये तात्पर्य्यमस्तीत्येवम्परं। किश्चैवं मुख्येऽपि तत्तात्पर्य्यकत्वमेव उत्तिरस्तु किं शक्त्या, तात्पर्य्यमेव वृत्तिं विना न निवहतीत्युच्यत- 'अधिकस्य' तत्प्रतौतीच्छयोचरितत्वस्य, 'अन्योन्येति, उपस्थितौ तत्र तात्पर्य्यधौस्तस्याञ्च मेत्यभ्युपगमादिति भावः । नन्वेवं लक्षणा- स्थले तात्पर्य्यार्थविधानं कोपयुक्तमत आह, 'तात्पर्येति, 'श्रत- इति, मतभेदेन कन्यद्धयेऽप्युभयथा तात्पर्य न लक्षणेति भावः । 'अनुपयुक्तमिति न स्वरूपं न वा कल्पनावौजमित्यर्थः, कल्पनावौजले तबहावश्यकतया ततखरूपत्वशङ्कायवतरेत् तदपि नेति भावः । ननु यदि न तदौज तदा गन्थविरोध इत्यत आह, 'तात्पर्य्यादिति, मोऽपि वरूपनियममाह न तु धौनियमं यतो विरुध्येतेति भावः । स्थापि ग्रहीतुमशक्यत्वादित्यर्थः। नन्वेवं लक्षणास्थले तात्पर्य्यान्वयाद्यनु- विधानं न स्यादित्यत साह, 'तात्पर्य्यज्ञानञ्चेति, 'लक्षणावौजेति लक्षणा- कल्पनावौजेत्यर्थः । पूर्वेषां ग्रन्थविरोधं परिहरति, 'लक्ष्य इति, अन्यथा ·fec सावचिन्तामणौ इति चेत्, तहि लक्षणापि तन्निर्वाहिकैव न तु तदेव। अपि च तात्पर्य्यानुपपत्तिलक्षणावीजं न तु तदनुप- पत्तिरेव तहौज विरोधात् । अतरवाशक्ये तात्पर्य न लक्षणा वृत्तेस्तात्पर्य निर्वाहकत्वात् । निर्वाहक- सम्बन्धमपश्यत आप्तस्य तात्पर्य्याभावात्। शक्त्या शक्यसम्बन्धेन वा पदादमुमर्थ जानात्वित्यभिप्रायेण पदप्रयोगो न तु तात्पर्य्यादेवायममुमर्थ चास्यतीति बुड्या तात्पर्य्यमात्रस्य वृत्तित्वे सर्वस्य सर्वच प्रयोगो नानार्थीच्छेदश्च । स्वार्थसम्बन्धेनेदं पदमर्थ बोधयि- ष्यतीति वक्तरभिप्रायोलक्षणा तदभिप्रायज्ञानं विना श्रोतुर्लक्ष्यानुपस्थि तेरित्यन्ये । तन्न। अयं यभि- 'एवं' तात्पर्य्यस्य वृत्तिवे, 'अपि चेति, यद्यपि तात्पर्य्यानुपपत्ति- संक्ष्यतात्पर्यज्ञानमेव पर्यवमितं न तु लक्षणवीजमित्यस्यापि न पक्ष्यानुभवे कारणमित्येवार्थ इति न कल्पनान्तरं, तथापि मामा- न्यतोऽन्वयानुभवमाचे तात्पर्य्यौहेतुलच्यानुभवरूपे विशेषे वेति मतभेदेन कल्पभेदोपादानं द्रष्टव्यं । 'विरोधात्' एकस्योपपादको- पपाद्यत्वविरोधादित्यर्थः । 'शक्यसम्बन्ध एवेति, सम्बन्धिज्ञानमात्र- पञ्चम्यनन्वयोऽपि स्यादिति भावः । 'अतएवाशक्य इति, अत्र पूर्वोक्तं वैयर्थं नावतरतोति विशेषः । 'सर्वस्येति, शक्यसम्बन्धग्रहं विनापौति शेषः, 'नानाति, उक्तलक्षणयैव शक्तेरन्यथासिद्धेरिति भावः । ननु प्रयोगनिमि- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । ६ प्रायः प्रयोगनिमित्तं यथा शक्त्यायमर्थं बोधयिष्यती- त्यभिप्रायः न तु स एव लक्षणा गौरवात्, किन्तु स्वा- र्थसम्बन्ध एव लक्षणा तत एव लक्ष्योपस्थितिसम्भवात् वृत्तेस्तचैवोपयोगात् तस्य चाबोधकत्वे स्वार्थसम्बन्धे- नायं बोधयिष्यतीत्यभिप्रायवान् वक्ता नाप्तः स्यात् । तात्पर्यधौस्त्वन्वयबोधे हेतुरित्युक्तम् । शक्यसम्बन्धश्चा- विनाभाव एव यष्टौः प्रवेशय मञ्चाः क्रोशन्तीत्यचापि प्रवेशन-क्रोशनसमये यष्टिधर-मञ्चस्थ पुरुषयोष्टि-म- ञ्चाविनाभाव एव। एवञ्च छविणोयान्ति काकेभ्योदधि रक्ष्यतामित्यवाजहत्वार्थलक्षणायामपि छचिणस्तत्समू- हानन्तर्गतेनाच्छत्रिणाप्यविनाभाव एव। काक-कुक्कुरा- दौनां दध्युपघातकत्वेन युगपदुपस्थितिसमये काकस्य कुक्कुराधविनाभावः । यच तूपघातकत्वेन काकमात्र- स्यैवापरसम्बन्धिस्मारकत्वान्नाविनाभूतज्ञानमाचस्यैवेत्यर्थः, 'अविना- भाव एवेति, गङ्गागदस्य तौरवन्मत्स्यादावप्यविनाभावादिति भावः । तत्वेऽपि तत्त्वविरोध इत्यत आह, 'गौरवादिति, तस्य च तदुपस्थापकत्व त्वयापि मन्तव्यमेवेत्याइ, 'तस्य चेति, 'अविनाभाव एवेति, अन्यथाति- प्रसङ्गादिति भावः । 'अच्छत्रिणेति, गमनसमय इति पोषः । ननु विशब्दे न लक्षणा वाक्यत्वात्, नापि छत्रपदे तदर्थस्य त्यागाद जहत्वार्थतानुपपत्तेः । किञ्चैकसार्थगन्तृत्वं न लक्ष्यतावच्छेदकं गन्तृत्वेनोपस्थितस्य गमनाकाङ्घाविर- हेग यान्तीत्यनेनानन्वयापत्ते रिति, अत्राहु, छत्रपद एव लक्षणा, र्थ- 87.

·तत्त्वचिन्तामयो मुपस्थितं न कुक्कुरादि तच काकपदेऽप्युपघातकत्वेन लक्षणापि नास्ति दध्युपघातकत्वेनातर्किताद्रक्षणोपदे- शानईत्वादिति सम्प्रदायः । वस्तुतः शक्यसम्बन्धएव लक्षणा अतिप्रसङ्गश्च सम्ब- श्वस्याविनाभावस्वरूपत्वेऽपि, तात्पर्य्यादन्वयनियमः शक्यसम्बन्धमावलक्षणापक्षेऽपि, लक्षणावौजं तात्पर्य्या- नुपपत्तिः पदस्य रत्तिं विना लक्ष्ये तात्प-निर्वाहात, न तु शक्यान्वयायोग्यत्वं वीजं यष्टीः प्रवेशयेत्यचाज- हत्वार्थायाच्च शक्यस्यान्वययोग्यत्वेऽपि लक्षणासत्त्वा- तात्पर्य्यानुपपत्तिस्तत्रापि लक्ष्ये तात्पर्य विना लक्षणा- नुदयादिति सम्प्रदायः। वस्ततोऽविनाभावस्य लक्षणावे स्वपरत्वे लक्षण न स्यादर्थेन ममं पदस्य देशतः कालतोवाऽविनाभावाभावात् स्वार्थसम्बन्धस्तु भकिलक्षणस्तचापि। न चैवं मुख्य एव प्रयोगः शरेव तम्बत्वादिति वाचं। शक्तिविषये प्रयोगस्य मुख्यत्वात् पदम्य तु तदाश्रयत्वा- वत्त्वमेव लक्ष्य, तथाचैकसार्थवन्तो या तीत्येतद्दाक्यार्थः, अजहत्खार्थतोक्तिस्तु त्रिवाक्यलक्षणाभिप्रायेणार्थपदम्य प्रतिपाद्यपरत्वाभिप्रायेण वेति । एकसार्थवदेन छत्रस्याप्यन्वयात् तथात्वमत एव शक्य-लक्ष्यसाधारण्य- मुपपद्यत इत्यन्ये। केचित्त न प्रकृती लक्षणा किन्तु प्रत्यय एवेत्याजः । 'पतिप्रसङ्ग इति, पूरस्य तौरवन्मत्स्यादावष्यविनाभावादिति भावः ।

·शब्दाख्थतुरौयखगडे शक्तिवादः । वस्तुतोऽन्वयपरप्रमाणशब्दस्य मुख्यान्वयायोग्यत्वमेव लक्षणवीजम् गङ्गायां घोषइत्यादौ पूर्वोक्तन्यायेन लक्ष्ये तात्पर्यग्रहात्पूर्वमेव मुख्यस्यान्वयायोऽग्यत्वज्ञानेन लक्षणोपपादनात् । अस्तु वा तचापि लक्ष्ये तात्पर्य- ग्रहः तथापि मुख्येऽन्वयानुपपत्तिरेव लक्षणावौजं प्रथ- मोपस्थितत्वात् तात्पर्य्यानुपपत्तिं विनैव लक्षणावी- जत्वसम्भवाच। यष्टौः प्रवेशयेत्यचाजहत्वार्थायाच मुख्यस्यान्वयानुपपत्तिरेव तथाहि प्रकरणादिना प्रवेश- येत्यस्य भोक्तृप्रवेशनपरत्वं यान्तीत्यस्य छचि-तदितर- घटितसमूहगमनकर्तृपरत्वच जातम् । तादृशप्रवेशन- दिति सम्बन्धमात्रं लक्षणा । 'प्रकरणदिनेति, तात्पर्य लक्षकपदे ब्रुवता अपरपदेऽपि नहोवाच्योऽन्यथा घोषादिपदस्य जलादिपरत्वे 'तात्पर्यग्रहात्यू मेवेति, मुख्यार्थान्वय छौत्सर्गिक इति तदन्वयानुपपत्ति- ज्ञानानन्तरमेव लक्ष्ये तात्पर्यधीरिति भावः । तात्पर्यग्रहस्य सामान्यत एव शाब्दबोधहेतुत्वं प्रागुतमभिप्रेत्याह, 'यस्तु वेति, 'तात्पर्येति, तात्पर्यग्रहे- ऽपि न तदनुपपत्तिज्ञानं भिन्नग्रह सामग्रौकत्वादिति भावः । 'प्रकरणादिने. ति, लक्षकपदवदितरपदेऽपि तात्पर्यग्रहो वाच्या, अन्यथा घोषपदस्यैव जलपरत्वे गङ्गापदे लक्षणा न स्यादिति भावः। ननु तुल्यन्यायेन लक्षक- पदस्यापि लक्ष्ये तात्पर्य्यग्रहात् तदनुपपत्तिरेव तद्दीनमित्याह, 'अथेति, 'तथापौति । ननु यत्र देवायरिधरे तात्पर्य्यज्ञानं न तु प्रवेशयेत्यस्य भोक्तप्रवेशनपरत्वज्ञानं तत्रान्वयानुषपत्तिज्ञानं विनेव तात्पर्य्यानुपपत्तिरेव तौमिति सप्तत्वं तुल्यमेव तस्मात् कल्पकस्याननुगमो न दोषः इत्युभयो- ट ·तत्वचिन्तामणौ गमनयोरन्वयायोग्यावेव यष्टि-च्छत्रिणौ। अथ प्रकर- णदिनैवेतरपदवत् यष्टि-च्छविपदयोरपि लक्ष्ये तात्पर्य- मवगतमतस्तदनुपपत्तिरेव तद्वौजमिति चेत्, न, लक्षणातः पूर्वमवश्यं लक्ष्योपस्थितौ तत्र तात्पर्यग्रहे मानाभावात् लक्षणाया अन्यथाऽपि सम्भवात् । भावे वास्तु तवोभयानुपपत्तिस्तथाप्यन्वयानुपपत्तिरेव लक्ष- णावीजं, गङ्गायां घोषइत्यादौ पूर्वक्तिन्यायेन लक्ष्ये गङ्गापदादौ मा न स्यात् तथाच प्रकरणात् प्रवेशनादिविशेषे तात्पर्यग्रहात् तत्र चायोग्यावेव यष्टि-छत्रिण वित्यर्थः । ननु यत- एव प्रकरणात् तयोर्विशेषे तात्पर्य्यग्रहस्तत एव लक्षकपदस्य लक्ष्य- इति तात्प-नुपपत्तिरेव वीजमित्याशङ्कते, 'अथेति। ननु लक्षणात्तित्वकल्पकत्वाविरोधः । न ह्यन्वयानुपपत्तेरपि तत्कल्पकत्वादन्यत् तदोजत्वं नाम । न च स्वतन्त्रान्ययानुविधायितया अनुपपत्तिज्ञानं लक्ष्या- न्वयबोधे हेतुरित्येव तदौमत्वमिति वाच्यं । लक्ष्ये तात्पर्य्यग्रह एव तस्योप- क्षौणत्वात्, अतएव शब्दादिना तदिनैव यत्र लक्ष्ये तत्पर्य्यग्रहस्तत्रापि तद- न्वयबोधोऽनुभवसिद्धस्तथाच व्यभिचारोऽपि । न च तदनुपपत्तेस्तवाहेतुत्वे यत्रोभयोोग्यत्वं तत्र कदाचिल्लच्यान्वयोऽपि स्यादिति वाच्यं । लक्ष्ये ता. त्याग्रहात् तद्ग्रहे च युगपच्छक्य-लक्ष्ययोरन्वयबोधस्येशत्वात् तस्मान्मुख्या- न्वयानुपपत्तेमुख्यार्थान्चयबोधप्रतिबन्धकत्वं न तु लक्ष्यान्वयबोधकत्वं, एवञ्च पूर्वोक्तविमर्षस्थापि लच्यतात्पर्यग्रह एवोपयोगः । न च पूर्वोक्ता मोक्तत्वैकवाक्यत्वादिज्ञानं तर्हि लक्षणात्तित्वकल्पन एवोपयुक्तं तच्च मान्वयबोधासमिति कथं तदपेक्षा, तदनपेक्षायाच अनाप्तवाक्येऽयि लक्षणा ·शब्दाख्यतुरौयखण्ड़े शक्तिवादः । ६६३ तात्पर्यग्रहात्पूर्वमेव मुख्यार्थाऽनुपपत्तेः स्कृप्तत्वात् । ननु पदार्थविशेषस्मृतौ तदन्वयबोधे वा प्रकरणादेः सह- कारिता न तु तात्पर्यग्रह इति चेत् । न । शब्दसह- कारित्वेऽननुगमात् तात्पर्यग्रहे तु तद्याप्यत्वेनानु- गमः तात्पर्यव्याप्यत्वग्रहे तात्पर्यग्रहः सम्भवत्येव । बहुव्रीहौ चित्रगोपदार्थस्यान्वयायोग्यत्वादन्यपदार्थे तात्पर्य्यानुपपत्तिरेव लक्षणावौजमिति चेत् । न। तचापि चित्रगोस्वाम्यानयनपरानयनपदार्थान्वयानु- पपत्तेः। यद्यपि लक्षणायामन्वयायोग्यत्ववन्निराका- प्रकरणाद्विशेषे तात्पर्यग्रहो न सम्भवतौति शङ्कते, 'नन्विति । ननु यदि तात्पर्य्यानुपपत्त्युपजीव्यतया अन्वयानुपपत्तिाजं तदा तदनु- पपत्त्युपजीव्यतया तदयोग्यत्वं वौजमस्तु न तु सत्यत श्राइ, 'यद्य- पौति । वस्तुतस्तु लक्षणावोजं यदि लक्ष्यान्वयबोधहेतरित्यर्थस्तदा अन्वयानुपपत्तिरपि न वीजं, न हि शक्यान्वयनुपपत्तिलक्ष्यान्वय- धौहेतुः मानाभावादपि तु तदन्वयानुपपत्त्या तदन्थयो न भवति तदन्वयाभावे लृप्तमामय्यैव लक्ष्यान्वयबोधः । न च तदनुपप- स्थात् तस्यापि तात्पर्यग्रहोपक्षौणत्वाभ्युपममे यत्रानाप्तवाक्येऽपि तद्ग्रह. स्तत्रापि सा स्यादियापत्तौ सिद्धान्तविरोध इति वायं। अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां तस्यापि लाक्षणिकार्थानुभवहेतुत्वात् तदवच्छेदकत्वादेति विपश्चिद्भिः परि- चिन्तनीयमिति । तटस्थः प्राङ्गते, 'नन्विति, यद्यप्यननुभावकत्वरूपाकाडा ·६६४ तत्त्वचिन्तामणी त्वमप्यस्ति तथाहि गङ्गायां घोष इत्यत्र घोषस्य निविडाधाराकाशितत्वेन न प्रवाहाकाङ्क्षा एवं समू- हगमनस्य छविषु नाकाहा तेवपरिसमाप्तेः, तथापि नोभयं निमित्तम् अन्यतरज्ञानेऽपि लक्षणासम्भवात् । नैकैकमेव निमित्तम् अननुगमात् । अन्वयानुपपत्ति- व्याप्यत्वेन वानुगनेऽन्वयानुपपत्तिरेव लक्षणावीज तस्या उभयच सत्त्वात् । लक्षणास्थले च स्मतशक्या- न्वयानुपपत्तिज्ञनानन्तरं गङ्गापदात्पुनः शक्यस्मृतिः स्मृतशक्यात्वसम्बन्धेन तौरस्मृतिः शक्नेः शक्यस्मृती तत्र नेस्तनातन्त्रत्वे यत्रोभयोयोग्यत्वं कदाचिलक्ष्यान्वयोऽपि स्यादिति वाच्यं । तत्तात्पर्य्यग्रहविलम्बेन तदुपजीव्यप्रकरणादिवि- लम्बेन वा विलम्वात् । अत एवोभयत्र तात्पर्यग्रहे युगपच्छक्य- लक्ष्योभयान्वयबोधाविरोध इत्याकरभिद्धान्तः, तात्पर्यग्रह एव तत्र नान्वयानुपपत्तिं विनेत्यन्यदेतत् । न चोपजीव्यतयास्यैव हेतुरस्थिति वाच्यं। शब्दादिना तात्पर्यग्रहेऽपि लक्ष्यान्चयबोधसम्भवेन व्यभि- तत्रापि व्यन्यथा वहिना सिञ्चतीत्यत्रापि सेकस्य द्रवद्रव्याकानयत्वेन निरा- काङ्क्तयैवान्वये योग्यताया अनङ्गत्वापत्तेः, तथाप्यभ्युपेत्याह, 'तथापीति, 'अन्वयानुपपत्तिरेवेति । यद्यपि यथा तात्पर्य्यानुपपत्त्युपजीव्यतया अन्वया. नुपपत्तिर्वी तथा तदुपजीव्यतया तदयोग्यत्वमेव वौजमस्तु, तथापि यत्र योग्यताग्रहेऽपि तात्पर्य्याद्यभावान्मुख्यार्थानन्वयस्तत्माधारण्यादेतदुक्तं, नदि- दमाह, 'तस्या ति। यद्यपि सम्बन्धिदनस्य तत्तत्सम्बन्धित्वेन स्मारकत्वं ·शब्दाख्यतुरीयखगड़े शक्तिवादः । ६६५ प्रवाहस्य स्वप्तम्बन्धेन तौरम्मती सामर्थ्यावधारणात् । अतः शक्यस्मारिततौरस्येतरपदादेवान्वयबोधः । अत- एव लाक्षणिकं पदं नानुभावकम् अन्वयप्रतियोगि- नस्तौरस्य ततोऽनुपस्थितेः अन्वयप्रतियोग्युपस्थापक- त्वेन पदानामन्वयानुभावकत्वात् । न च गङ्गा- पदातस्वशक्यसम्बन्धेन प्रथमं तौरस्मृतिरेव पुनः शक्य- स्मरणे गौरवादिति वाच्यम् । गङ्गापदस्य स्वशक्यस- म्बन्धेनान्वयप्रतियोगिस्मारकत्वाकल्पनात् । न चेहैव तत्कल्पनं, लृप्तकारणताकस्मृतियादेव तौरोपस्थिति- सम्भवादिति प्राञ्चः। तन्न। गङ्गापदात्तौरस्यानु- चारात् । यदि च लक्षणावी लक्षणाया वृत्तित्वकल्पकं तदोभयो- रपि वौजत्वं न त्वमाधारणमुभयज्ञानतः प्रत्येकमेव तत्कल्पनात् प्राप्तवाक्यत्वेन प्रतीतप्रामाण्यनिर्वाहायान्वयानुपपत्त्या प्रकारान्तरप्र- तोताप्तलक्ष्यतात्पर्य्यनिर्वाहाय च तत्कन्यनस्यावश्यकत्वात् कल्पकान- नुगमस्यादोषलादिति मारं। 'अतएवेति अन्वयानुभावकत्वं पदाना- मौत्मर्गिक वाधकेन लक्षणस्थले त्यज्यते तत्रान्वयप्रतियोगिपदार्थ- स्मारकः पदार्थ एवेति पदस्य तत्स्मारकत्वाभावाबानुभावकतेत्यर्थः। 'गौरवादिति प्रकृत्यर्थत्वस्य प्रकृत्युपस्थाप्यत्वात्मकतया तदर्थप्रतिपाद- । . न कल्यते गौरवादननुगमाञ्च, किन्तु सामान्यतस्तथाच शक्यसम्बन्धेनापि स्मारकत्वं क्प्तमेव, तथापि समाधिसोकादाह, 'गङ्गापदादिति, गौरवा.

·तत्त्वचिन्तामणौ पस्थितौ तच सप्तम्यान्वयानुपपत्तेः विभक्तः प्रक- त्युपनौतस्वार्थान्वयबोधकत्वव्युत्पत्तेः प्रकृत्यर्थोपस्था- प्यस्य विभक्त्यर्थान्वयेऽतिप्रसङ्गोऽननुगमश्च । न च प्रकृतितात्पर्य विषयस्वार्थान्वयबोधकत्वं विभक्तौनां, गौरवात्। एवञ्च प्रचात्यर्थे विभक्त्यर्थान्वयनियमा- च्छक्यसम्बन्ध एव तृप्तस्तौरस्मारकन्वेन कल्पाते। न चैवं गङ्गापदात् साक्षात्तौरोपस्थितौ शक्तिः, तां विनापि तदुपस्थितिसम्भवात् । नन्वेवमन्वयप्रतिया- ग्युपस्थापकतया इतरपदवल्लाक्षणिकमप्यनुभावकं स्या- नेच्छोच्चवचरितप्रकृतिकत्वस्य गुम्त्वादित्यर्थः । वस्तुतस्तु प्रकृतितात्पर्य- विषये विभक्त्यर्थान्वये धूमोऽस्तीत्यत्र वहितात्पर्यकधूमपदोत्तर- विभक्त्यर्थान्वयस्य वहौ भानापत्तेः, तथाच प्रकृत्यर्थ एव तदन्वय इति तत्त्वं । 'तौरस्मारकत्वेन' विशेष्यस्मारकत्वेनेत्यर्थः, परम्परामम्बन्धस्यापि स्मारकत्वकल्पनाच्छाब्दबोधानुकूलतत्स्मारकत्वं प्रकृते कल्यत इति भावः । 'तां विनेति, तथाच शब्दात् माचादुपस्थितिः शनिमा- ध्यैव अन्यथा शब्दात् मायादुपस्थितौ शक्तिकन्यने परम्परामम्बन्धेन उपस्थिती लक्षणेति धूमोऽस्तीत्यत्रापि लक्षणा स्यादित्यपि द्रष्टव्यं । दिति प्रकृतिप्रतिपाद्यत्वापेक्षया तत्प्रतिपादनेच्छोच्चरितत्वस्य गुरुत्वादित्यर्थः । यद्यप्यतिप्रसङ्गभिया वृत्त्या तत्प्रतिपाद्यत्वं वाच्यं तथाच वृत्तित्वविवेचने गौरवं तुल्यं, तथापि वह्नितात्पर्य्यक धमोऽस्तौति वाक्ये धूमपदोत्तरविभ- ·शब्दास्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । दिति चेत्, न, इतरपदार्थैः सह स्वशक्यान्वयानु- भावकत्वेन तृप्तादितरपदादेव तौरानुभवसम्भवेन लाक्षणिकस्याननुभावकत्वात् स्वशक्यान्वयानुभवे पदा- नां कारणत्वावधारणाच्च । अथ यदि गङ्गापदं नान्वयबोधकं तदा गङ्गापदान्तर्भावेन सम्भूयान्वयबो- धकत्वलक्षणं नैकवाक्यत्वं स्यान्न वा प्रमाणत्वं तथाच तदुभयरक्षार्थ न लक्षणाकल्पनम् । न च परम्परया 'दूतरपदार्थरिति, न च वाक्यानुभवत्वापेक्षया स्वोपस्थाप्यानुभव- वमेव सामान्यतो लघु श्रतएव स्वशक्यानुभव इत्याद्यपि हेत्वन्तरं हेयमिति वाच्यं । तथासत्यतिप्रमजात् । न च वृत्त्युपस्थाप्यत्वं तत्, मा हि शाब्दबोधानुकूलपदार्थापस्थितिगर्भा, तदनुकूलत्वच्च यदि वृत्तिनिवन्धनं तदान्योन्याश्रय इति शक्निगर्भ वाच्यं तथाची- त्यर्थस्य वहावन्वयापत्तिरिति दूषणं बोध्यं । 'इतरपदार्थैरिति, न च ख- शक्यानुभावकत्वापेक्षया खोपस्थाप्यानुभावकत्वमेव सामान्यतो लघु अतएव खशक्यान्वयानुभव इत्यादि हेत्वन्तरमपि हेयमिति वाच्यं। तथा सत्यति- प्रसङ्गात् । न च वृत्त्योपस्थापकत्वं तत्, सा हि शाब्दबोधानुकूलपदार्थोप- स्थितिगर्भा, तदनुकूलत्वञ्च यदि वृत्तिनिबन्धनं तदान्योन्याश्रय इति शक्ति- गर्भ वाच्यं तथाच प्रथमोपस्थितत्वादुपजीव्यत्वाच्च खशक्यान्वयानुभावकत्वमेव पदानां साप्तं । किञ्च शक्तेरीश्वराभिप्रायस्य पदार्थान्तरस्य वा तत्त्वेन ज्ञानं नानुभवप्रयोजक व्यभिचारात् किन्तु अनुभवजनकतावच्छेदकत्वेन ज्ञान तथाच पक्तिं विना अनुभवजनकत्वमवच्छेदकं विना जनकत्वमिति पर्यव- सितं, तथाच व्याघात इति वदन्ति । तत्र ब्रूमः, भक्तित्व-लक्षणात्वाभ्यां 88.

·तावचिन्तामणौ साक्षादान्षयप्रतियोगिस्मृतिहेतुत्वेन प्रमाण, स्मृतेर- प्रमाणत्वात् । न चैकवाक्यत्वं, वाक्यभेदेऽपि पदार्थ- स्मृतिसत्वादिति चेत्, न, अप्तोतत्वात् गङ्गापदान्त- भर्भावनान्वयप्रमाप्रयोजकत्वं सम्भूयान्वयबोधप्रयोजक- त्वच गृहीतं तदुभयमपि तौरोपस्थितिद्वारा निर्व- इति । पजीव्यत्वात् प्रथमोपस्थितत्वात् लाघवाञ्च स्वशक्यानुभावकत्वमेव पदानां कृतं । किच्च शकरौश्वराभिप्रायस्य पदार्थान्तरस्थ वा ज्ञानं मानुभावकं व्यभिचारादिति वक्ष्यते किन्त्वनुभवजनकतावच्छेदक- बेन ज्ञानं तथाच शति विनानुभावकत्त्वं प्रवच्छेदकं विना जनकत्व- मिति पर्यवमितं, तथाच व्याघातः तस्मात् मकस्यैव जनकतावच्छेद- कावचित्रस्यैवानुभावकत्वं न तु लाक्षणिकस्य, इदमेवारुचिवौजमये नवौना इत्यनेन सूचत इति ध्येयं । 'तदुभयमपौति समाधिसौ- शाम्दबोधविशेषजनकखग्रहानन्तरं तयोः शाब्दबोधानुकूलत्वगर्भत्तित्वग्रहे अन्योन्याश्रयानवकाशात् णत्यादिना वहिविशेषानुकूलत्वग्रहानन्तरं रणा- दौना वयनुकूलत्वग्रहवत्, यदि च शक्तिगर्भमेव शाब्दबोधानुकूलत्वं तदा गर्भत्तिलक्षणं लक्षणायामध्यानमेव स्यात्, अतएव 'किञ्चेत्याद्यप्ययुक्त मत शाम्दानुभवविशेषजमकतावच्छेदकत्वेऽपि शक्ति विना तदतिरिक्तानुभव- विशेषजनकत्वे व्याघातविरहात् । वस्तुतोऽनुभवजनकतावच्छेदकत्वं न शक्त- रन्यथा अशकोऽपि शक्तिम्भमेणाम्वयबोधकत्वे उक्तव्याघातापत्तः, किन्तु भक्ति- मत्तया घातस्त्वं तथा, एवध सृत्तिमत्तया ज्ञातवमेव तथास्तु, सामान्यत्वेन बाधवात्, पतक तैरप्यक्त 'सामान्यतो गध्विति ।

·शब्दाख्यतुरीयखगड़े शक्तिवादः । नव्यास्तु लाक्षणिकमप्यनुभावकम् । न चैवं माने शक्तिः शक्यत्वादिति लक्ष्यमपि शक्यं स्यात्, प्रवाह- शक्तत्वेन ज्ञातादेव गङ्गापदाच्छक्तिं विनापि तौरानु- भवसम्भवात् । यथा परेषां जातिशक्तत्वेन जातादेव व्यक्त्यनुभवसम्भवात् यथा वास्माकं पदार्थशक्तत्वेन जातादेवान्वयानुभवसम्भवान्न व्यत्यन्वययोः शक्ति- रिति । क्वचिद्योगार्थान्वयसम्भवेऽपि रूदिपूर्विका ल. क्षणा यथा मण्डपं भोजयेत्यच रून्यर्थगृहविशेषस्या- न्वयायोग्यत्वात् रून्यर्थगृहसम्बन्धिजनज्ञानं लक्षणया कर्यादुक। वस्तुतस्तु घोषादिपदे गङ्गापदार्थान्वितखार्यान्वयानु- भावकत्वमेवेकवाक्यत्वं प्रमाणत्वञ्च ग्टहीतं तदुभयरचार्थमेव सक्षण- कल्पनमिति भारं । 'कचिदिति, अत्रानुभवोमा निर्णयकः अनुभव- एव विमतेः मौमांसकस्य मते सम्बन्धितावच्छेदकमण्डपानकलन- चत्वादिना उपस्थितिः यौगिकार्यान्वये योगोपस्थितमण्डपानकाई- . एतदनुशयादेव खमतमाह, 'नव्यास्विति। एतेन लाक्षणिकाननुभावकत्व- प्रवादोऽन्वयप्रतियोग्यभुपस्थापकतया प्राचीनमतेनेति सूचितं । यदि च नैवं तदा नौल घटं करोतीत्यादौ नौल-घटशब्दयोर्लाक्षणिकत्वेन तदुपस्थाप्य- योरभेदानुभवो न स्यात् तस्य खशक्यान्वयाभावेन विमत्यापि तदनुपपत्ते, मदोत्यादौ प्रकृति-प्रत्यययोरपि लाक्षणिकत्वसम्भवाच्च । तथाचार्थस्मारकतायां प्राचीनमते विभक्त्यर्थान्वयानुपपत्तिवत् लक्ष्ययोरन्वयानुपपत्तिरपि दोषो प्रश्य इति युक्तमुत्यश्यामः । 'योगार्यान्वयसम्मवेऽपौति, सथाचान्वयानुप- ·तत्वचिन्तामणौ मण्डपपदेन क्रियते न तु योगान्मण्डपानकर्तुरिति मीमांसकाः। ननु रूढिपूर्विका लक्षणा न युक्ता श्रौतार्थपरत्वे सम्भवति लक्षणाया अन्याय्यत्वात् रून्या योगापहारान्न मुख्यतेति चेत् । न। अपहारो हिन यौगिकार्थस्मतिः, स्मारकसम्बन्धस्य शक्तः रूढ्यर्थ इव यौगिकेऽपि सत्त्वात् । नापि योगार्थस्य प्रथममस्मृतिः, यदैव हि समुदायेन स्वार्थस्मरणं तदा अवयवैरपि स्मारकसमुदायजाने अवयवानामपि विषयत्वात्, प्रत्युत्तावयवैरेव शौघं स्वार्थस्मरणम् अवयवज्ञानपूर्व- कत्वात् समुदायज्ञानस्य । विलम्बेपि यदा रूढ्यर्थेन लक्षणया स्वार्थसम्बन्धिस्मरणं तदा यौगिकार्थस्मरणं , बेनैव । म च मण्डपानकर्तत्वेनोपस्थिती दयोरविशेषः, तन्मते मण्डपानकर्तत्वस्य पदार्थवादन्यत्र वाक्यार्थत्वादिति भावः। 'स्मारके- ति, ननु शात्यभावादमति का अपि तु रूढ्यर्थस्मृत्या वा तत्मा- मय्या वा प्रतिबन्धात् जात्यापहारस्य प्रतिबन्धप-यत्वात् तथाच किं भक्तिमत्वकथनेनापीति, मैवं, भावानवगमात् प्रतिबन्धो हि ज्ञानात् तत्मामय्या वा फलविरोधे मति स्यात् । न च म प्रकृते, पत्तिरेव न लक्षणावौनमित्यभिसन्धिप्रसङ्गादिदमुक्तमित्यन्ये। नैयायिका भासते, 'नन्विति, 'अवयवज्ञानपूर्वकत्वादिति । यद्यपि समूहालम्बनमतौ न तत्पूर्वकत्वं, तथापि पूर्ववर्णानां उत्तरवर्णनुभवविषयत्वमभ्युपेत्येदमुक्तं, ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । वाच्यं तथाचौत्सर्गिकान्वयाभिधायकत्वानुरोधायौ गिकार्यान्वयावबोधोऽस्तु । नापि स्मृतस्याप्यवयवार्थ- स्यान्वयवोधवहिर्भूतत्वमपहारः, योग्यतादिबलादव- यवार्थस्यान्वयबोधः स्यादेव, न तु रूढ्यर्थस्यायोग्य- त्वात् । नापि लक्षणया स्मारितस्यार्थस्य, लाक्षणिक- स्यानभिधायकत्वात् । अथ मण्डपशब्दस्य गृहविशेषे प्रयोगदर्शनादवयवशक्त्या च तदनिर्वाहात्तत्र समुदाये समूहाखम्बनसम्भवात्, जात्यपहारः फलाभावो वा स्तः स च साम- गौमत्त्वे सम्भवतीति एवमग्रेऽपि । 'तथाचेति अन्वयानुभावकत्वं पदानामौत्सर्गिकं तद्बाधकेन लक्षणास्थले त्यज्यते तत्रान्वयप्र- नियोग्युपस्थापकः पदार्थ एवेति तत्स्मारकत्वाभावाचानुभावकत्वं इत्यर्थः । 'योग्यतेति, अत्रापहारः फलाभावो यदि कारणभावात् तवेदमुत्तरं, अथ प्रतिबन्धात् तबाह, 'न विति, रूढ्यान्वयसामय्याः प्रतिबन्धिकाया प्रभावादिति भावः । 'न तु रूयर्थस्येति, प्रत्रा- वय इति शेषः, एवमग्रेऽपि, तथाच तदनुभवसामयपि न प्रतिब- धिकेति भावः। ननु प्रतिबन्धः फलाभावकल्यो न तु फलविरोध- माचकल्यः फलाभाव: प्रयोगाविश्चीयत इति स्मारकशक: सत्त्वमेव यदुक्तं तन्नेत्याशङ्कते, 'अथेति, तप्ते पयसि दध्यानयती- 'लाक्षणिकस्येति,तथाचौत्सर्गिक पदानामन्विताभिधायकत्वं मन्येतेति भावः । मौमांसकः शकते, 'अथेति, 'प्रयोगदर्शनादिवि पराभिमानः। अवयव- मात्रव्युत्पन्नस्य तत्प्रयोगे बाधकाभावात् प्रयोगप्राचू-भावमभ्युपेत्येदमित्यन्थे।

·तत्वचिन्तामो शक्तिकल्पना तथाच मण्डपानकर्तरि सत्यपि योगे प्रयोगादर्शनात्तचावयवशक्तिकुण्ठनमपि करूयं कार्या- नुरोधित्वात् कल्पनायाः। अन्यथा अनेकार्थरूढा- क्षादिपदादिव क्वचित् मण्डपानकर्तुरप्यवगमः स्याद- बहुब्रोही समुदायशक्तावपि नावयवशक्तीनां कुण्ठनम् अवयवार्थे लम्बकर्णदौ प्रयोगप्राचुर्य्यात्, कुण्ठनस्य प्रयोगाभावकल्प्यत्वात, एवञ्च मण्डपादिपदेऽवयव- शक्तः कुण्ठितत्वात् रून्यर्थस्योपस्थितस्य परम्परयापि वाक्यार्थप्रतीत्यन्वयाय तत्पूर्विका लक्षणेति चेत्, न, तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनमित्यचामिक्षाया उत्पत्तिशिष्टत्वेन विश्वेदेव- त्यादेव्यदेवतासम्बन्धात्मकयागप्रथमप्रापकलेन उत्पत्तिवाक्यत्वं प्रथ- मयागप्रापकवाक्यस्यैव उत्पत्तिवाक्यत्वात् तथाच तेनोत्पत्तिवाक्येन तप्ते पयमोत्यादिनकदेशेनामिक्षाया उत्पत्तिशिठत्वं विहितं, तप्ते पयसि दध्यानयतीत्यादिना वाक्येनामिक्षोत्पत्तिः कथ्यते तथा- चोत्पत्तिरुत्पत्तिवाक्यं । तेनैव विश्वेदेवदेवताकत्वमनुशिष्यते इति तदनुशिष्टत्वेनामिक्षाया विश्वेदेवदेवताकत्वं इति धौरुत्पत्तिशिष्ट- त्वेनेत्यादिफक्किकार्थः, एकचामिचाया अपरत्र विश्वेदेवदेवताकत्वं पामिक्षाधिकरणविरोधमाछ, 'तप्त इति, 'उत्पत्तौति, थामिक्षा- योगोत्पत्तिवाक्यप्रतिपादितत्वेन द्रव्यदेवतासम्बन्धप्रतिपादकवाक्यस्योत्पति- ·शब्दाख्यतुरोयखण्डे भक्तिवादः । देवताकत्वं, वाजमन्नमामिक्षारूपं तोषामस्ति ते विश्वे- देवा देवता इति चतुर्थ्यन्तवाजिपदादयोगेनामिक्षा- रूपान्बयोगिनां विश्वेदेवानामुपस्थितेर्वा जिनस्यापि विश्वेदेवदेवताकत्वमेव । ननु वाजिपदात् रूढ्योपस्थि- तानामश्वानां वाजिने देवतात्वमिति सिद्धान्तः स न स्यात् रून्या योगापहारादश्चानामेव तत्र देवतात्वा- पत्तेः । न च लम्बकर्णादिवहाजिपदस्य विश्वेदेवेषु विशेषणमिति विशेषः। 'वाजिनस्थापौति अन्योद्देशप्रवृत्तकति- माध्यत्वेन क नाश्यतां क दूष्यतामित्याकाङ्क्षायां देवतान्तरकल्पने गौरवादुपस्थितानां विश्वेदेवानामेव कथञ्चिद्वाजिपदादुपस्थितानां तहेवतालं कल्यत इति मिद्धान्तोऽत एव वाजिनापचारे पुनस्त- दुपादाने न प्रयत्नः तदुपादनस्याशास्त्रार्थत्वात् श्रामिक्षोत्पादनस्य विनियुक्त्वात् । यदि च तत्र देवतान्तरं कल्येत तदा वाजिनाप- पारे तडोमाभावात् पुनर्वाजिनापचारावश्यकतापत्तौ शिष्टाचार- वाक्यत्वादिति भावः । 'चतुर्थ्यन्तेति, तद्धिते चतुर्थी वा देवतानुशिष्प्रत्ययत्वस्य तुल्यत्वादिति भावः । 'वाजिनस्थापौति क्षौरसारपानीयस्थापौत्यर्थः । व्यन्योहे- शप्रस्ततिसाध्यतया क नाश्यतां क दूष्यतामित्याकाषायां देवतान्तरकल्पने गौरवादुपस्थितानामेव विश्वेदेवानां योगेन वाजियदादुपस्थितानां देवतात्वं कल्यत इति सिद्धान्तः, अतएव वाजिनापचारे न पुनस्तदुत्पादनप्रयत्नः तस्याशास्त्रार्थत्वात् श्रामिक्षोत्पादनस्य विनियुक्तत्वात् । यदि च तत्र देवतान्तरं कख्येत तदा वाजिनापचारे तब्दोमाभावात् पुनर्वा जिनावश्यकता- ·सावचिन्तामणे प्रयोगप्राचुर्य्यमस्ति। अथान्वयप्रकारोविभक्त्योपनी- यते, सा च यतः समभिव्याहृता तस्यान्वयं बोधयति विभक्तिश्च समुदायात, अतः समुदायोपनीतस्य रू- कार्थस्यैवान्वयबोधोनावयवोपनौतस्येति चेत्, न, पङ्क- अनिकर्तुरिव मण्डपानकर्तुरप्यन्वयबोधसम्भवात् । न- न्ववयवार्थानां परस्परमन्वयोयोग्यतादिसापेक्षतया विलम्बितः रूल्यर्थधौस्तु न तथेति चेत्, अस्तुतावद- वयवार्थस्यान्वयधीविलम्बिता न तु स्मृतिरूपापि सा तथा, सा चान्वयबोधोपयोगिनी, एवञ्च यथा पङ्कज- मानयेत्यच प्रथमं डार्थ-वाक्यार्थान्वयधीः ततस्तद- विरोधः । न च विश्वेदेवदेवताकत्वेऽपि स दोषः, तदामिचयेव तत्प्रौतिसम्भवेनान्यथासिद्धोत्पत्तिकस्य वाजिनस्थापचारेऽपि न पुन- स्तदाचरणं, म चायमनन्यथा सिद्धोलाघवाधुपष्टयः सिद्धान्तोभव- दुक्कयुक्त्या नश्येदिति भावः । 'पङ्कजनौति, यद्यपि मन्दुरजेत्याधुदा- हरणं भवितुमर्हति पङ्केत्यादेः समुदायार्थपद्मविशेषणत्वे नौलं घट- मित्यव साक्षात्तत्र विभक्त्यर्थानन्वयात्, तथापि पङ्केत्यादिविशेषणत्वं पत्तौ शिष्टाचारविरोधः । न च विश्वेदेवदेवताकत्वेऽपि स दोषः, तदा- मिक्षयैव तत्प्रीतिसम्भवे अन्यथासिद्धोत्पत्तिकस्य वाजिनस्थापचारेऽपि न पुनस्तदाचरणं सोऽयं तव सिद्धान्तस्वदुक्तयुक्त्या भज्येतेति भावः । विश्वदेवतात्वाङ्गीकर्तुमिश्रमतन्तु न सिद्धान्त उक्तयुक्तरिति निर्गवः । 'रूपयर्थस्यैवेति, परम्परयापीति शेषः । .

·शब्दाख्यतुरीयखण्हे शक्तिवादः । ७०५ न्वितजन्मधीः तदनु च परम्परया तथाभूतजन्मनि पकपदार्थान्वयधीः कार्यान्वितव्युत्पत्त्यनुसारात् न तु सिद्धपङ्कजन्मकतत्वानां प्रथममन्वयधीः तथा मण्ड- पादिपदेऽप्यस्ति। यदि च सिद्धार्थेऽप्यन्वयधौर्योग्य- तादिवशात्तदा रूल्यवयवार्थानां स्मृताववयवार्थान्व- यबोधसम्भवात्। रूल्यान्वितबोधस्येतरपदात्तदर्थस्मर- णाकाङ्गा-योग्यतादिज्ञानसापेक्षतया विलम्बितत्वात् । अथ यावत्सु वर्णेधेका शक्तिस्तावतां वर्णानां स्मृति- रप्येकैव कार्यबलात् कल्प्यते, अत एकदा स्मृतसमु- दायनिष्ठशक्तिस्मृतिः शौघ्रा अवयवशक्तौनान्तु स्मृति- विच्छिद्य कतिचिद्दर्णस्मृताविति विलम्ब इति चेत्, न, यथा हि मण्डपसमुदायगोचरैका स्मृतिस्तथा मण्डादिपदविषयापीति न कश्चिदिशेषः अतः कथं योगाढूँढेर्बलवत्त्वमिति। उच्यते। यदा मण्डपपदाद्- गृहविशेषस्मृतिस्तदैव प्रथमं मण्डार्थीपस्थितिः तदुत्तर- पद्मस्थापि सम्भवति । कामचारादित्यभिप्रेत्योक 'उच्यत इति, मौमांसकैरर्थात् तमिद्धान्तमुपक्रम्यैव पूर्वपक्षावतारात् । 'प्रथम मण्डार्थोपस्थितिरिति यद्यदाकाशितमित्यादिक्रमेणान्वयधौरिति 'उच्यत इति, मौमांसकैरिति शेषः, 'तदुत्तरमिति, .यद्यप्येतत्परा- भिमानमा मण्डपसमुदायगोचरस्मतेमण्डादिगोचरतया तदैव तावदो- चरसमूहालम्बनस्मतिसम्भवात् तदिदं वक्ष्यति, 'प्रथमं रूयर्थमतिका । 89 ·सत्त्वचिन्तामणौ म्यिवत्यर्थस्य तदनन्तरं प्रत्ययार्थस्य ततो मण्डपानकर्व- त्वेन ज्ञातस्य स्मृतिः तदेवं रूढि-यौगिकयोबलाबलं शीघ्रविलम्बितधीकृतमेव, तथाच रूल्यर्थस्य शीघ्रोप- स्थितत्वाबलवत्त्वमौत्सर्गिकम् । यच तु प्रकरणादिना यौगिकार्थस्य शीघ्रन्धौविषयता तब रूढींग एव बल- वान्। यथा “अनिर्वसुभिः सोमो रुट्रैरिन्द्रो मरुद्भि- वरुण आदित्यैर्वहस्पतिर्विश्वेदेवैरित्यच विश्वेदेवपदाद- योगेन सकलदेवप्रतिपादकात् प्रकरणवशेन सन्निहि- तवसु-रुद्र-मरुदादित्यरूपसकलदेवतानां शौघं बुद्धि- मते, यदा तु समूहालम्बनस्मत्या युगपदेवान्वयधीस्तदापि वाक्या- थीपस्थित्यपेक्षया पदार्थापस्थितिस्त्वरितेति द्रष्टव्यं। श्रतएवाग्रे कल्पवयं स्वयमेव वक्ष्यति 'विश्वेदेवपदादिति । यद्यपि "श्रादित्या- विश्ववमव इत्यादिकोषदर्शनादिश्वपदस्यैव पुरूरवोमाद्रवःप्रभृति- गणवाचित्वान रूढियोगमम्भवः उभयथापि विश्वदेव इति योग- एव परन्तु पूर्वस्य विश्वपदस्य सकलवाचित्वं गणवाचित्वञ्चत्यक्षपदस्थेव वा स्मतस्य मण्डाद्यवयवार्थस्येति, तथापि वाक्यापिस्थित्यपेक्षया पदार्थो- पस्थितिः शौघा इत्यत्र तात्पर्य । 'ज्ञातस्येति, यद्यपि ज्ञानमित्येव वस्तुसत् तथापि महावाक्यार्थानुभवकाले अवान्तरवाक्यार्थधानस्यातीत- त्वात् स्मृतिपर्यन्तमुक्तं, एवञ्च सिद्धान्तविरोधं परिहरति, 'यत्र विति, अतएवोत्सर्गोऽन्यथा नियम एव स्यादिति भावः । ननु सकलवाचि- विश्वपदार्थानन्वयान यौगिकार्यान्वय इत्यत बाह, 'सन्निहितेति, यथा सण ,घटेग जनमाहर सर्व ब्राह्मणं भोजयेत्यादौ प्रकरणाद्युपस्थिता.

·शब्दाख्यतुरीयखण्हे शक्तिवादः । .७ स्थता प्रकरणादवयवार्थे संस्कारोबोधात, न तु पूरु- रवोमाद्रव प्रभृतिषु गणेषु रूढादपि विश्वेदेवपदात्तेषां धौः। एवं सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्योवाजिनमि- त्यामिक्षारूपार्थस्योत्पत्तिशिष्टविश्वेदेवदेवताकत्वं ज्ञातं, वाजिभ्य इति चतुर्थ्यन्तपदादश्वे रूढादपि वाजमन्नं तद्यस्यास्तौति व्युत्पत्त्या वाजनामकामिक्षारूपानयो- गिनां विश्वेदेवानाञ्च प्रकरणात् शीघ्रमुपस्थितिः । न च रूल्याश्वानां, तेन वाजिनस्यापि विश्वेदेवंदेव- ताकत्वं प्रतीयते। ननु रूढेबलववादचापि रूब्यर्थधी- रेव स्यादिति चेत्, न, इयोरुपस्थितयोरनुपस्थित- योवा रूढिबलीयसी। अच तु प्रकरणरूपहेत्वन्त- रादुबुद्धसंस्कारेण योगार्थ एव जाने सम्भृतसामग्री- नानार्थतयेकार्थीपस्थापकप्रकरणापेक्षा, प्रतएव विश्वेभ्योदेवेभ्य इत्या- दिव्यागोऽन्यथा विश्वदेवेभ्य इति स्यात् । न चैवं देवेभ्य इति व्यर्थ, अपये कव्यवाहानायेति वचतुर्योदयस्यैव देवतात्वादिति, तथापि विश्वदेवपदस्थापि तद्रूढत्वमस्तौति तदुदाहतं। अतएव वा अखर- मादाह, ‘एवमिति, 'उपस्थितयोरिति उपस्थापकप्रकरणदिमतोर- इतोर्वत्यर्थः । 'अत्र विति योग एव प्रकरणमाचिव्यादुभयत्र न तत्सत्त्वं नामेवान्वयनयात्रापति भावः। 'उपस्थितयोरिति उपस्थापकप्रकरणा- दिमतोरततोरित्यर्थः, 'योगार्थ एवेति तत्रैव प्रकरणसचिष्याभयत्र न ·सावचिन्तामणी का। ननु शाब्दानुभवे शब्दकारिता स्मृतिरुपयोगिनी न तु प्रकरणादिकारितापि उच्वृक्षालज्ञानकारिता- यास्तस्या अन्विताभिधानानुपयोगादिति चेत्, न, प्रक- रणादुबुद्धसंस्कारस्यैव शब्दादप्युदोध इति प्रकर- यसहकतशब्दादवयवार्थसंस्कारोबोधादवयवार्थस्मृतिः शब्दकारिता शौघा वा न तु रूल्यर्थस्मृतिः तच च संस्कारोबोधकाभावात् । न चैवं लोकेऽपि मण्डपादौ योगस्य बलवत्त्वान्न लक्षणेति वाच्यम्। प्रकरणाद्यभावे हि शीघ्र रून्यथीपस्थितौ रूढिपूर्विका लक्षणा प्रकर- णादिसत्त्वे तु मण्डपादिपदेऽपि योगार्थ एब बलौया- निति न लक्षणा । अतएव रूढिच्यतकप्रकरणदिसत्त्वेन रूयस्मरणान्न लक्षणा किन्तु योग एव। तस्मा- म वोभयत्र तदभाव इत्यर्थः। तत्रेति संस्कारोबोधकप्रकरणाद्यभावा- दित्यर्थः। यद्यपि पदचानमेवोद्बोधकं तथाप्यन्यतरस्मतिमारहेत- संस्कारोबोधकं प्रकरणद्येव तात्र प्रकृतमतस्तदभाव उनोऽन्यतर- प्रकरणजन्यस्मतेरपरस्मतिप्रतिबन्धकत्वादिति भावः। 'श्रतएवेति, वत्सत्वं न वा तदभाव इति रूबलवत्त्वमित्यर्थः। 'तति संस्कारोबोधक- प्रकरणाद्यभावादित्यर्थः । यद्यपि पदज्ञानमेव तदुबोधकं बतएव प्रकरणा- दिकं विनापि पदात् पदार्थस्मृतिरनुभवसिद्धा, तथापि तत्वकरणस्यैव प्रतिबन्धकत्वमिति पराभिसन्धिः। 'अतएवेति, एवं तत्र ठिच्युतकं ·शब्दाख्यतुरीयखगड़े शक्तिवादः । प्रकरणाद्यभावे रूब्यर्थस्य शौप्रमुपस्थितत्वाढिपूर्विका रूव्यर्थसम्बन्धिनि लक्षणा प्रकरणादिसद्भावे तु रूल्य- र्थस्य न स्मृतिरिति योग रवेति तत्त्वम्। न चैवं प्रोडा- तृणामित्यत्रोहौथाख्यसामभागयोगिनां बयाणं प्रक- तत्वाद्योगस्यैव बलवत्त्वं स्यात् न तु रूढिपूर्विकानुवाके लक्षणेति वाच्यम् । तच हि रूढौ योगे च प्रकरणस्य तुल्यत्वाद्र्वार्थस्य शीघ्रोपस्थितत्वेन बलबत्त्वाढिपूर्वि- का लक्षणैव । अत्र वदन्ति। भवतु रूब्यर्थस्य शीघ्र- मुपस्थितिस्तथापि तस्यायोग्यत्वादनन्वयेन शक्त्योपस्था- पितावयवार्थस्यैव योग्यतादिमत्त्वादन्वयबोधो भवेत् न च तत्रापि लक्षणैव, तथा मति रूढिच्युतकस्य गुणत्वापत्तेः न हि महीमहेन्द्र इत्यत्र सहस्राक्षे रूढिच्युतौ दोषः, किन्तु तुल्यलक्षणया गुणत्वं । यदि परमेश्वरार्थकोयोगोभवेत्तदा योगार्थस्य दूषणमपि नेति भावः । 'प्रकरणादिसद्भाव इति योगार्थसंस्कारोबोधक- प्रकरणादिसत्त्वे तेनैव प्रतिबन्धान्न रूप्यर्थस्मृतिरित्यर्थः । न चैवमिति, प्रो. द्वातणां प्रथमभक्ष्यश्चमस इत्यत्रोद्गीथाख्यसामभागयोगिनामुदाट-प्रस्तोट- प्रतिहतणां त्रयाणां प्रकृशोद्भावनयोगित्वेन योगार्थानामेव सताश्चमसरूप- भक्ष्यान्वयः स्यात् तेषां प्रकृतत्वेन योगस्य बलवत्वात् न त्वेकस्मिन्नेवोद्गातरि रूच्यर्थे बहुत्वान्वयानुपपत्त्या एकानुवाकगायकत्वेनोक्तत्रिषु लक्षणा स्यादित्यर्थः, 'अनुभावक इति क्वचित् पाठः तदापि प्रस्तोत्रादावित्यर्थः । 'बत्र वदन्तौति, नैयायिका इति शेषः, 'लाक्षणिकार्यस्थेति मुख्यार्था- ·तत्वचिन्तामणौ प्रतिबन्धकस्य रूढ्यान्वयबोधस्याभावात् लाक्षणि- कार्थस्य विलम्बितोपस्थितिकत्वात्। नन्वेवं मण्डपं भोजयेत्यत्रावयवार्थपरत्वेऽवयवार्थानां प्रथममेकम- विताभिधानं तदनन्तरं तस्य वाक्यार्थेऽपरमन्विताभि- धानमिति तात्पर्य गौरवं रूढिपूर्वकलक्षणायान्तु एक- चान्विताभिधाने तात्पर्यमिति लाघवमिति चेत् । न। सामग्रीसत्वेनावयवार्थान्वयबोधस्यागौरवेणाप- हस्तथितुमशक्यत्वात्। लक्षणीये तात्पर्यग्राहकस्या- भावात् भावे वा न्यायाभिधानस्य व्यर्थत्वात् । ननु रूयर्थस्य प्रथमं स्मृतत्वात्तस्य च लक्षणया परम्परया- पि प्रयोजकत्वसम्भवे तत्त्यागायोगादरं लक्षितस्यान्व- यबोध इति चेत, तर्हि, प्रथमं रूढ्यर्थस्मरणसमकालं विलम्बितोपस्थित्या म दोषो भवतीति भावः । नन्चयोग्यताज्ञानं रूयार्थान्वयबोधप्रतिबन्धक योगाधियोनाशकञ्च तथाच कथं यो- गार्यान्वयधीस्तथाच रूढिपूर्विका लक्षणैव युक्त्यत पाइ, 'लाक्षणि- केति, तया सयर्थीपस्थितेरपि नाशात् पुनरुपस्थित्यन्तरकल्पने न्वयानुपपत्तिप्रतिसन्धानाद्यपेक्षया विलम्बादित्यर्थः । ननु लक्षणोये तात्पर्य: ग्रहादवयवार्थे च तदभावात् सामग्रौवैकल्यमित्यत बाह, 'लक्षणीय इति, 'भावे वेति, न. नहिं न्यायलभ्या लक्षणा किन्तु तात्पर्य्यानुपपत्त्यैव तत्र चेष्ठापत्तिरित्यर्थः । ननु रूपयर्थस्मृतिरेव प्रतिबन्धिका सामान्यतस्तथाले .

·शब्दाख्यतुरोयखगई शक्तिवादः । ७११ वा स्मृतस्य मण्डाद्यवयवार्थस्य बाधकं विनान्वयरक्षार्थ तत्त्यागोऽपि नोचितः तत्त्यागहेतोः रूल्यान्वय- बोधस्याभावात् । अथ रून्यर्थस्योपस्थितिरेव योगा- थीन्वयबोधप्रतिबन्धिका न तु रूब्यान्वयबोधे गौर- वात् यच च प्रकारणादिना योगार्थान्वयबोधस्तव रूव्यर्थस्य स्मृतिरेव नास्ति संस्कारोबोधाभावात् किन्तु प्रकरण-शब्दाभ्यामवयवार्थस्य संस्कारोबोध- नादवयवार्थस्यैव स्मृतिरिति चेत्, न, अवयवार्थस्य स्मृतावन्वयबोधे वा रूव्यर्थस्य स्मृतेः प्रतिबन्धकत्वे मानाभावात् मण्डपपदस्य गृहपरत्वे रूळ्यर्थस्यान्वय- बोधो योग्यत्वात् स्मृतस्याप्यवयवार्थस्य नान्वयबोध: योगार्थधौरेव शौघ्रा अन्वयानुपपत्तिपुरःसरलक्ष्योपस्थितेविलम्बित- लादिति भावः । 'प्रतिबन्धकत्वे मानाभावादिति साचादविरोधि- नोज्ञानस्य जनकज्ञानं विघटयत एव ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वं तथाच सब्यान्वयबोधोयोगार्थ श्राकाङ्क्षाविघटनद्वारा प्रतिबन्धको भवति जनितान्वयबोधस्य निराकाहत्वात् न तु तदुपस्थितिमात्रमित्यर्थः । ननु परपदेन महास्वनाकाजिता रूयर्थेनैव कुतो न योगार्थान्वयो- लाघवादित्याह, 'अथेति, 'प्रतिबन्धकले मानाभावादिति, साक्षादविरो- धिनो जनकज्ञानविघटकस्यैव प्रतिबन्धकत्वात् तदान्वयबोधे च जनितान्धय- वोधन निराकातया तथावमिति भावः । अनुमितौ च सिद्धेः प्रति- ·१२ तत्वचिन्तामणौ कृप्तकारण्योग्यताविरहान तु रूव्यर्थस्मृत्या प्रति- बन्धात् । इह तु रूव्यर्थस्यायोग्यत्वान्नान्वयबोधः अव- यवार्थस्य योग्यतादिसामग्रीसत्त्वादन्वयबोधी भवत्येव । यदि च रूव्यर्थस्मृत्या प्रतिबन्धानावयवार्थस्मृतिरन्व- यबोधो वा तदा त्वन्मते लम्बकर्णमानयेत्यत्र तद्गुण- संविज्ञाने बहुव्रौहाववयवार्थान्वयबोधा न भवेत् किन्त रूयान्यपदार्थस्यैव । तस्माद्ढेोगापहारिता रू- ढि-योगयाविरोधे मण्डपादौ न तु लम्बकादौ । अपहारोऽप्ययमेव यद्योग्यतया रून्यर्थस्यान्वयबाधा भवति नावयवार्थस्यायोग्यत्वात्, न तु योग्यतादिम- तोऽप्यवयवार्थस्यान्वयबोधो भवति अनन्वितरूढ्यर्थ- स्मृत्या प्रतिबन्धात् । तस्मान्न न्यायलभ्या रूढिपूर्विका लक्षणा किन्तु यत्र रून्यर्थसम्बन्धिनि तात्पर्य माना- यदि न रूयर्थीपस्थितिमात्र प्रतिबन्धकमत आह, 'मण्डपति, 'किन्तु यत्रेति, 'प्रोगाढणमित्यत्रापि रूद्ध्यर्थसम्बन्धिनि तात्पर्य पहात् लक्षण अन्यथा तत्रापि योगार्थ एव बलवान् स्थादिति बन्धकलं । होगापहारितेति प्रवादं सङ्गमयनाइ, 'तस्मादिति, प्रका- रान्तरेण रूप्पूिर्बिको लक्षणामुपपादयन्नुपसंहरति, 'तस्मादिति, रूच्यर्थ- गृहसम्बन्धिपुरुषज्ञानच पूर्वमहोतसम्बन्धितावच्छेदकप्रकारकमित्यवधेयं । 'प्रोदातृणामित्यत्रापि रूल्यर्थसम्बन्धिनि तात्पर्य्ययहादेव लक्षणेति बोध्यं ।

·शब्दाख्यतुरीयखगडे शक्तिवादः । न्तरादवधार्यते तत्र रूढिपूर्विका लक्षणा रूढ्यर्थसम्ब- धिविशेषज्ञापनार्थ विशेषे तात्पर्यग्रहस्यावश्यकत्वात् । यत्र तु प्रकरणाद्यभावान्न योगबलवत्त्वं तच रूव्यर्थस्य शीघ्रोपस्थितत्वात्तेनैवेतरपदार्थान्वय इति रूढेरोंगा- पहारः। उपपदधातुप्रत्ययार्थानां स्मृतिस्ततस्तेषां योग्यतादिजानं ततोऽवयवार्यान्वयवोध इति यौगि- कार्थस्य विलम्बितोपस्थितिकत्वात् यथा “वर्षासु रथकार श्रादधौतेत्यत्र रथकारशब्दादब्या जाति- विशेषवत्प्रतौतेः शीघ्रत्वात्तस्यैवाधानं प्रतीयते तदर्थ तदनुकूल विद्याप्रयुक्तिरपि तस्याक्षिप्यते न तु रथ- कारशब्दस्य योगोपस्थितरथकरणयोग्यान्यतोलब्धवि- द्यचैवर्णिकपरत्वं, विद्याप्रयुक्तिकल्पनातो रथकारशब्दे योगसङ्कोचमाचस्य लघुत्वादिति युक्तं, शब्दार्थानु- भावः । 'जातिविशेषेति “वैश्या-शूयोस्तु राजन्यान्माहिय्यौ तौ सुतौ स्मृतौ । वैश्यात्तु करणः शूद्यां” इत्यादि जातिविशेषवाक्यतः "माहिय्येन करयान्तु रथकारः प्रजायते” इति जातिविशेषवा- क्यतश्च प्रतिनिश्चयात्तत्तत्पदं रूढमित्यर्थः, 'न विति, तथामति "कृप्तेनाप्यन्यजन्मन इत्यादिश्रुतावण्यायजम्मपदं विद्याप्रयुक्तिकल्पना- 'न विति, अन्यथा "लोगाप्यन्त्यजन्मन इति श्रुतेरन्यजन्मपदं विद्याप्रयुक्ति- भयेन लक्षणादिनान्यपरम्भवेदिति भावः । श्राबादौ तु शूदीनां न विद्या- 90 ·तावचिन्तामणो रोधेन हि कल्पना न तु कल्पनाभयेन शब्दार्थत्यागः प्रमाणशब्दमूलकत्वेन फलमुखगौरवस्यादोषत्वात्। अतएव च क्रतुविशेषे "हिरएमया प्राकाशावध्वर्यवे भयेन लक्षणादिनाप्यन्यपरं भवेदिति भावः । 'फलमुखेति विद्या- प्रयुझिकल्पनाया हि रथकारस्य जातिविशेषवत एवाधानप्राप्तिः फलं नथाच तत्फलमाश्रित्य चद्गौरवज्ञानं तत्तामेव न थाहायुपजी- यविरोधादित्यर्थः, 'हिरण्मयाविति, ज्योतिष्टोमे प्रकृतौ तं प्रतेन दौक्षयतौति मतं गावोदक्षिणत्वेन श्रुताः, तत्र शोडषर्विजः किं समुदायेन सम्प्रदानमेकदेशस्य वैकदेशेन वा इति मंगये "परि- षदि दत्तमदत्तमिति सूत्रेण समुदायदानं निषिद्धं, दानं हि यमु- हिग्य त्यागस्तस्य स्खौकारण निर्वहति, न हि चैत्रमुद्दिश्य त्यके मैच- खौकारेण दाननिर्वाहः, स्वीकारथ जानविशेषः। न च समुदायमु- हिश्य त्योऽपि समुदायस्य खौकारः सम्भवति, ज्ञानस्य प्रत्येकनि- छत्वेन समुदायवृत्त्यभावात् तथाच एकदेशस्य सम्प्रदानता वाच्या सा च “ममं स्थादश्रुतत्वादितिन्यायेन समांशकल्पनया वाचा समांशता पासमाविनी शोडषस षट्चत्वा भागपरिकल्पनया गोचतुष्टयस्योद्- वृत्तत्वात, तथाच “मवेषामर्द्धिनोमुख्या द्वितीयास्तु तदर्द्धिनः। बतौयिनस्तृतीयास्तु चतुर्थास्वेकपादिनः" ॥ र षोडशर्तिजा प्रयुक्तिकल्पनं "अमन्त्रस्य तु शूद्रस्येतिविशेषश्रुतेरिति ध्येयं । 'फलमुखेति, विद्याप्रयुक्तिकल्पनाया रथकारस्थाधानप्राप्तिः फलं, तथाच तत्फलमाश्रित्य यौरवज्ञानं तत्तज्ञानमेव न थाहतं उपजोयविरोधादित्यर्थः। नन निषेधविरोधः, न हिंस्यादित्यादिवत्तस्य विशेषपरवात् । 'चतरवेति, .

·शम्दाख्यतुरीयखखे शक्तिवादः । चत्वारोमुख्यास्तेषाम भागप्राप्तौ भागानुरोधादेकदेशवाचकाईपदे- नाष्टचत्वारिंग्रगोरुपस्थापनादपरचतुर्ण चतुर्विशतिरपरचतुर्ण पोरन अपरचतुणों द्वादशेति कृत्वा भागकल्पना एवं सत्यध्वॉयजुर्वेदि- कुण्डमुख्यस्य प्राकामस्वत्व विधिना तदीयभागद्वादशगोषु न गोगतं दक्षिणा, तथापि कात्यायनसूत्रं “दादश बादशान्येभ्यः षट् षट् द्वितीयेभ्यश्चतस्रयतस्रस्तृतीयेभ्यस्तिस्रस्तित्र इतरेभ्यः" इत्यादि- क्रमेण षोडशानां भागाः क्लतास्तविकतावभिषेचनौये प्रकृतिधर्म- ग्राहकतया तहदेव दक्षिणाप्राप्तौ हिरण्मयो प्राकाशावध्वर्यवे दक्षिण ददातीत्यध्वर्यो प्राकाशवत्वविधौ ब्राह्मणेभ्योदधि दीयतां तकं कौण्डिन्यायेतिवत् सामान्य विशेषन्यायेन सामान्यदक्षिणायां तस्य भागबाध इत्यर्थः। ननु स्वत्वलक्षणः सम्बन्धी विधीयत इत्यसङ्गत - कतुविशेषे ज्योतिशोमविकृतिभूते पभिषेचनौये प्रकृतौ ज्योतियोमे तं शतेन दौक्षयतौति शतं गावो दक्षिणाखेन श्रुताः, तत्र घोड़शविजः किं समुदायेन सम्प्रदानमेकदेशेन वेति संशये परिषदि दत्तमदत्तमिति समुदायदानं निषिद्धं, दानं हि यमुद्दिश्य खत्वत्यागस्तत्खौकारेण निर्व- पति, न हि चैत्रमुद्दिश्य त्यक्ते मैत्रखोकारेण दाननिर्वाहः, खोकारच ज्ञानविशेषः। न च समुदायमुद्दिश्य त्यक्त समुदायस्य खौकारः सम्भवति, ज्ञानस्य प्रत्येकनिष्ठत्वेन समुदाये कृत्य भावात् तयाचैकदेशस्य सम्पदानता वाच्या सा च "समं स्थादश्रुतत्वादिति समांशकल्पनया प्रसक्ता, समांशता चासम्भाविनी। षोड़शस षट् कृत्वा भागकल्पनया गोचतुष्यस्योदत्तत्वात् "सर्वेषामईिनो मुख्याः द्वितीयास्त तदर्धिनः । तौयिनस्तृतीयास्तु चतु- स्वेकपादिनः" ॥ इत्यादि मुख्यानामध्वयुप्रभृतीनां चतुर्णभईभागानुरोधा- दछचत्वारिंशदोषु साम्ये तथा द्वितीयानां प्रस्तोत्रादीनां चतुणों तदडै साम्ये ·तत्वचिन्तामणी दक्षिणां ददातीति श्रूयते, तबाध्वर्युशब्दाद्या - विग्विशेषस्य शीघ्रमुपस्थितेः तस्यैव प्राकाशस्य स्वत्वल- क्षणसम्बन्धी विधीयते ददातौत्यनुवादः। तेन क्रतुद- क्षिणायामध्वर्युभागमाषबाधः अन्येषामत्विजां प्रा- काशस्वत्वाभावात् क्रतुदक्षिणायामन्वयः। यदि चा- ददालोतिश्रुतेर्दानस्यैव विधेयत्वादित्यत पाह, 'ददातौति मामा- न्यतोयाङ्गवस्तूनामविग्भ्योदानस्य विधानादित्यर्थः, 'यदि चेति, यस्मै कस्मैचित् ऋत्विजे प्राकाशदाने तस्य तद्भागबाधापत्तेः तथा- तथा हतीयानां नेत्रादीनां चतुणी दक्षिणाईस्य टतीयांश साम्ये तथा चतु- र्थानामुन्नेत्रादौनां चतुणों दक्षिणाईस्य चतुर्थाशे साम्ये तहिकृतावभिषेचनौये प्रकृतिधम्मग्राहकतया तहदेव दक्षिणाप्राप्तौ "हिरण्मयौ प्रकाशावध्वर्य्यवे दक्षिणां ददातीत्यादिना छध्वोः प्राकाशयोश्च नैरन्तर्यणोपस्थितयोः स- म्बन्धयोग्ययोरन्वयाकामिणोः ख-खामिभावेनान्वयो विधीयते । तथाच प्राकाशावध्वाः खौका-वित्यर्थः पर्यवस्यति । न च तस्मै तावदत्तौ खोकर्नु प्रभवति, इत्यर्थत एव तस्मै तयोर्दानेऽप्यवगते पश्चादापत्तिप्रतीतार्थसमर्प- णाय ददातिरयमर्थवादविधया प्रवर्तत इत्यनुवाद इत्युच्यते, एवषाध्वर्योः प्राकाशवत्वविधौ ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तक्र कौण्डिन्यायेतिवत् सामान्य- विशेषन्यायेग सामान्यदक्षिणायामध्वर्युभागमात्रबाध इत्यखण्डनकार्थः । केचित्तु सामान्यतो यज्ञवसूनां ऋत्विाभ्यो दानस्य विधानात् पत्र दानं म विधेयं किन्तु खवलक्षणः सम्बन्ध एवेति ददातीत्यर्थानुवाद इत्याहुः । एवञ्चाभिषेचनीये अध्वर्युभागन्यूनैव दक्षिणा तदागो मुख्यैरेव वा चिभिर्याय इति विद्भिविवेचनीयं । 'यदि चेति, यदि घ परिषदि न दानं ·शब्दाख्यतुरीयखगड़े शक्तिवादः । ०१७ ध्वरं युनतौतियोगोपस्थित ऋत्विङ्माचे प्राकाशसम्ब- न्धविधिः स्यात्तदा सर्वेषामेव ऋत्विजां क्रतुदक्षिणा- बाधो नाध्वर्युभागमावस्य । नन्वेवं स्वर्गकामो यजे- तेत्यच स्वर्गकामशब्दात् स्वर्गकामत्वेन स्त्री-शूद्रयोर- प्युपस्थितेरधिकारो बोध्येत शब्दार्थानुरोधादिद्याप्र- युक्तिरपि तयोराक्षिप्येतेति चेत् । न । स्त्री-शूद्रयोवि- द्यानिषेधात् स्वर्गकामपदस्य स्त्री-शूद्रेतरपरत्वं तेन चाचारविरोधोऽन्यथा दृष्टापत्तिरिति भावः । 'स्त्री-शूद्रयोरिति, न विद्यापदमेव यज्ञाङ्गभूतविद्यातिरिक्रविद्यापरं कल्यतां, यहा स्त्री-शूद्रपदं स्वर्गकामेतरस्त्री-शुद्रपरं रथकारादि विद्याप्रयुक्ति- कल्पनानुरोधेन स्त्री-शूद्रपदमङ्कोचस्यावश्यकत्वादिति वाच्यं । प्रमकं हि प्रतिषिध्यते, न च स्त्री-शूद्रयोः वर्गकामत्वेन सामान्यतो विधि विना अन्यत् प्रसञ्चकमस्ति, विद्यायास्तदध्यापनस्योपनयनाभावेन निषेधात्तदध्ययनाप्रसक्तस्तथाच वर्गकामत्वेन सामान्यतः प्रसङ्गन स्त्री- . यसै कस्मैचित् ऋत्विजे प्राकाशदाने तद्भागबाधापत्तेस्तत्रापि भागकल्पना- पत्तेति भावः। 'स्त्री-शूद्रयोरिति, म च विद्यापदमेव यज्ञाभूतविद्या- तिरिक्तविद्यापर कल्यता, स्त्री-शूद्रपदं वा वर्गकामेतरस्त्री-शूद्रपरं, रथ- कारादिविद्याप्रयुक्तिकल्पनानुरोधेन स्त्री-शूद्रपदसङ्कोचस्यावश्यकत्वादिति वाच्यं । प्रसक्तं हि प्रतिषिध्यते, न च स्त्री-शूद्रयोः सर्गकामत्वेन सामान्यतो विधिं विना अन्यत् प्रसञ्जकमस्ति, विद्यायाः तदध्यायनस्योपनयनाभावेन निषेधादध्ययनाप्रसक्त तथाच वर्गकामत्वेन सामान्यतः प्रसङ्गे स्त्री-शूद्रयो- । .

·মলিলাময়ী स्वर्गकामपदार्थे सोचमाचं न बाधः सङ्कोचे च न शब्दार्थानं स्वर्गकामवर्णिकस्याधिकारबोधनात् रथकारशब्दे च पदार्थमावस्यैव बाधः स्यात् । यद्यपि सङ्कोचोऽप्येकदेशबाध एवेति सेऽपि न युक्तः तदेशे शब्दार्थहानप्रसङ्गात, तथापि सामान्यबाधादेकदेश- बाध एव लघुरिति। लक्षणा च पदवृत्तित्तित्वात् शक्तिवत् । ननु गभौरायां नद्यां घोष इत्यत्र नैकपदे लक्षणां तौरस्थानदौत्वादगभौरत्वाच्च मुख्य लक्ष्ययो- शूद्रयोस्तनिषेधो न वैपरीत्यं कल्पयत्युपजीव्यविरोधादिति भावः । 'पदवृत्तिः शक्त्यवच्छेदकावच्छिन्नवर्णवृत्तिः, गम्भौरपदलक्षणायां तेन तौरस्य लक्ष्यत्वे नदीपदं प्रकृतमेव, तथाच तयोरन्वये दोषमाह, 'तौरस्थति, एवमग्रेऽपि । 'वाक्यार्थेति वाक्यार्थागोरनदौ-तत्स- । । स्तनिषेधो न वैपरीत्यं कल्पयतीत्युपजीव्यविरोधादिति वदन्ति । तचिन्त्य, रागादिप्राप्तनिषेधेनापि चरितार्थत्वादिति । 'तथापौति, यद्यप्येकत्रोभय- प्रसक्तौ लाघवमिदं विनिगमकं स्यादत्र च विषयभेदस्तथाचैकदेशवाधोऽप्यु- तयुक्तरसरतस्तथापि विद्यानिषेधादेवैकदेशबाध इत्यत्रैव तात्पर्य । न च विद्यानिधेऽपि प्राइवदमन्त्र एव यागतयोरस्विति वाच्यं । वमन्तबाडा- भिप्रायकशब्दवदमन्वयागाभिप्रायकशब्दाभावादिति भावः । 'पदत्ति शक्ततावच्छेदकावचिन्नवर्यावृत्तिरित्यर्थः, तेन वाक्यत्तित्वेऽपि पदवृत्ति- स्वान्न सिद्धसाधने । पदस्यैव वृत्तिरित्यर्थ इत्यन्ये। गम्भौरपदलक्षणायां तेन तौरस्य नश्यले नदीपदं प्रकृतमेव तथाच तयोरन्योन्यान्वये दोषमार, ·शब्दाख्यतुरीयखगहे शक्तिवादः । ७१७ रनन्वयापत्तेः। नापि पदये प्रत्येकशक्त्या सम्बन्धिनो गभौरनदौतौरस्याप्राप्तिप्रसङ्गात् । तस्माइभौर-नद्यो- रन्वयबोधानन्तरं वाक्येन स्वज्ञाप्यगभौरनद्यास्तौर लक्ष्यते । वाक्यार्थगभौरनदौसम्बन्धिनस्तौरत्वेन प्रती- । न च वाक्ये शक्त्यभावात्तत्सम्बन्धं विना न लक्षणेति वाच्यम् । स्वज्ञाप्यसम्बन्ध एव हि लक्ष्यस्मृतौ म्बन्धिन इत्यर्थः, 'स्वजाप्येति स्वज्ञापकतावच्छेदकसम्बन्धविषयसम्बन्ध- इत्यर्थः, अन्यथा यथाश्रुते अपभ्रंशगङ्गापदेन समभियाहतघोष- पदादौ खजाप्यसम्बन्धेन तौरज्ञापकापभ्रंशस्य लाक्षणिकत्वे साधु- त्वस्थापि वज्रलेपतया यज्ञप्रयोगापत्तेः, विवचिते तु ज्ञापकतावच्छे- दकसम्बन्धः भक्तिस्तत्र नास्ति किन्तु तदारोपादुपस्थापकत्वमिति नातिप्रसङ्गः, प्रकृते र गौरपदममभिव्याहतनदौनकत्वमेव विशि- एबोधकतावच्छेदकं नदौपदस्य तद्विषयश्च गम्भौरपदोपस्थापितार्था- । 'तौरस्येति। नदोपदलक्षणायां दोषमाह, 'अगभौरत्वाच्चेति 'वाक्यार्थेति वा- क्यार्थो गभौरनदी तत्सम्बन्धिन इत्यर्थः, 'खज्ञाप्येति । नन्वेवमपभ्रंशेऽपि लक्षणा स्यात् । न चेष्ठापत्तिः, तथा सति उत्तिमत्त्वेन तस्थापि साधुत्वापत्तौ यज्ञप्रयोगायत्तेः उत्तेरेव पदसाधुत्वात्मकत्वादिति चेत्, न, सिद्धान्तस्यापि दोषस्य बोध्यत्वात् । न चोक्तदोषभिया सिद्धान्तेऽपि खज्ञाप्यसम्बन्ध एव तथा वाच्यः तथाच दोषतौल्यं अतएव खज्ञाप्यगभौरनद्यास्तौरं लक्षय- तौति वक्ष्यतीति वाच्यं । स्वशक्तिज्ञाप्यत्वस्य तदर्थत्वात् । न च गौरवं, उक्तदोषायच्या प्रामाणिकत्वादिति । केचित्त खाक्यसम्बन्ध एव तदर्थः, नद्या इव गभौरनद्या अपि शक्य- ·तस्यचिन्तामणौ तन्त्र। न तु सम्बन्धविशेषः शक्तिौरवात् ज्ञाप्यश्च स्वशक्यवहाक्यार्थोऽपि । घोष-नद्योरन्वयबोधाभौर- नद्योरन्वयबोध एव नेति चेत्, न, प्रथमोपस्थितत्वेन गभौर-नद्योरन्वयबोधस्य शीघ्रत्वात्। घोषे तदनुप- पत्तिज्ञानाधीनतया तौरस्मृतिविलम्बेन नदी-घोषया- रन्वयबोधे विलम्बात् । न चैवं वाक्यभेदः, कर्तव्या- न्विताभिधानान्तरानुकूलत्वेन वाक्यैकवाक्यतावच्छेदे- मत्तिमती नदीति न काप्यनुपपत्तिः। अतएव 'न तु सम्बन्धविशेषः शक्रिरित्यग्रिमग्रन्थोऽपि मङ्गच्छते, अन्यथा प्राक् सम्बन्धस्याप्रवेश कस्य विशेषः शक्तियन गौरवं निर्वहेदिति भावः । 'प्रथमोपस्थित- वेनेत्यापाततः, वस्तुतस्तु नदी-घोषयोरन्वयबोधे विशिष्टनदौसम्ब- न्धितौराप्राप्तिप्रसङ्गादित्युक्तामेव दूषणं अन्यथा घोषोनद्यां गभौरा- यामित्यत्र का गतिरित्यवधेयं। 'वाक्यैकवाक्यतावदिति वाक्यैकवाक्य- तायामवान्तरवाक्यार्थो महावाक्यार्थ विशेषणतया भामते दह तु वात, तात्पर्य्यवशेन चान्वयनियमात् अन्यथा तौरान्तरान्वयोऽपि स्यात्, तात्पर्य्यग्राहकच गभौरपदमित्याहुः । तदर्थत्वमेवाशय यापातत उक्तमेव गौरवमाइ, 'न विति न तु शक्तिगर्भसम्बन्धविशेष इत्यर्थः, यथाश्रुतस्यालमकत्वात् । 'प्रथमोपस्थितत्वेने- त्यापाततः, वस्तुतो गभीर-नद्योरन्वयबोधाभावे विशिएनदीसम्बन्धितीरा- प्राप्तिप्रसङ्गादित्युक्तमेव दूषणमन्यथा घोषो नद्यां गभौरायामित्यत्र का गतिरित्यवधेयं । 'वाकोकवाक्यतावदिति, तत्रावान्तरवाक्यार्थो विशेषणतया ·शब्दायतुरीयख गड़े शक्तिवादः । कवाक्यत्वादिति । अव नव्याः । वाक्यस्य जाप्याभावेन जाप्यसम्बन्धाभावान्न लक्षणा । अथान्वयबोधकं वाक्यं पदानि हि सम्भूयार्थान्वयं बोधयन्ति न प्रत्येकमाव- मिति चेत् । न। पदं हि स्वार्थान्वयं बोधयति न तु समूहः समूहे स्वार्थाभावात् । न च पदेषु व्यासज्य- त्तिर्वाधकता, न वेतरपदावच्छिन्न इतरपदे गौरवात्। किच गभौरायां नद्यामित्यत्र विभक्तिं विना अन्व- यबोधाभावादिभक्त्यन्तर्भावेन वाक्यत्वं, तथाचं लक्ष्ये विभक्त्यर्थान्वयो न स्यात् लक्षकार्थस्य लक्ष्येऽनन्वय- न तथेत्यभिप्रायः, साम्यन्तु महावाक्यार्थबोधानुकूलत्वमात्रणेत्यर्थः, समुदितानि पदानि वाक्यमतस्तत्र लक्षणा तस्य ज्ञाप्यसत्त्वात् समुदा- योवाक्यमेव न तस्याशब्दात्मकत्वादित्यस्वरमं 'नव्या इत्यनेन सूचयचेव सिद्धान्तयति, 'अत्रेति । ननु समुदायोऽस्त्वनर्थकः समुदिताना- मोऽस्त्येवेत्यत पाह, 'न च पदेबिति, 'गौरवादिति, पदत्वेनैवानु- भावकत्वादिति भावः । ननु बोधकता यदि स्वरूपयोग्यता तदेवं यदा तु फलोपधानं तदा इतरपदावच्छिन्ने एवमुक्क्रमित्युक्रिसम्भव- मावाखरसादाह, “किञ्चेति, फलोपधानस्य विभक्तिसाध्यत्वादिति भावः । 'लक्षकार्थस्य' लक्षकपदशक्यस्य, 'लक्ष्य इति कृताभिप्रायं, भासते इह तु नेति तददित्युक्तं, साम्यन्तु महावाक्यार्थबोधानुकूलखमावे- णेति ध्येयं । ननु फलोपधानरूपबोधकत्वमितरपदावच्छिन्न एवेत्यरचेराक्ष, 'किञ्चेति, 'लक्षकार्यस्य लक्षकपद शक्यस्य । ननु अभेदान्वये विभक्तिरपि 91 ·०२२ तत्त्वचिन्तामणो नियमात् । नापि गभीरायां नदीतिविभक्तिशून्ये ल- क्षणा अन्वयस्य तदज्ञाप्यत्वाद्विभक्तिश्च प्रकृतिनदी- गतं स्वार्थमभिदध्यान्न गभौरनदीगतं तस्या अप्रक- तित्वात् । वस्तुतः पदलक्षणयैवोपपत्ता न वाक्यलक्ष- णा, तथा हि गभीर-नद्योरन्वयबोधोत्तरं नदीपदं गभीरपदं वा स्वज्ञाप्यगभौरनद्यास्तौरं लक्षयति न वाक्यम् । न च विनिगमकाभावात् पदयोर्लक्षणायं व क्ये चैकैव लक्षणेति युक्तं, पदे कृप्तत्वाद्वाक्यापेक्षया लघुत्वाच्च पदण्व लक्षणा अन्यथा विनिगमकाभा- । वस्तुतोलक्ष्योपस्थितौ वृत्तियविरोधेन शक्यानुपस्थित्या शक्यान- वयनियमादित्येव विपक्षितं । ननु अभेदान्वये विभक्तिरपि न बोधि- केत्यरुर्दोषान्तरमाह, 'विभनिश्चेति। नन्वेवं नौल घटमामयेत्यचापि विशिष्टकर्माता न प्रतौयेतेत्यरुचेर्मूलसिद्धान्तमाह, 'वस्तुत इति । ननु ज्ञापकलं लक्षणामूलं तच्चेदाक्य-पदसाधारणं तख़ुभयचापि साम्या- दित्याशय निषेधति, 'न चेति, ‘पदे कृप्तत्वादिति, वृत्तेरिति शेषः, न बोधिकत्यरचेराह, 'विभक्तिश्चेति, 'प्रकृतिनदीगतमिति प्रकृत्यर्थन- दोगतमित्यर्थः, 'अप्रकृतित्वात्' अप्रकृत्यर्थवादित्यर्थः। नन्वैवं नौलं घटमानयेत्यत्रापि विशिषकर्मताप्रतीतिर्न स्यात् इति नथमते अतु- व्यन् सिद्धान्तसारमाह, 'वस्तुत इति, 'खज्ञाप्येति । ननु नौलं हिरेप- मानयेत्यादौ लाक्षणिकपददये तदितरविशियसम्बन्धिलक्ष्यवे खज्ञाप्यासि- जिलाक्षणिकस्याननुभावकलात् । न च खतिज्ञाप्यत्वं विवक्षितमिति ·शब्दाख्यतुरोयखण्डे प्रतिवादः । ७२१ वालक्षणादयं पदे एका वाक्ये चापरा लक्षणेति गौरव स्यात् । अन्वयवोधपूर्विका प्रत्येक पददये लक्षणेव वाक्ये लक्षणेति च परिभाषा पद-वाक्ययाभिन्नत्वात, वस्तुतस्तु गभौरपदात् स्वार्थपरम्परासम्बन्धेन लक्ष्योप- स्थितौ विलम्बान्नदीपदात् स्वार्थसाक्षात्सम्बन्धेन शीघ्र तौरोपस्थितिसम्भवात्तचैव लक्षणा। अथ “पदं पांशु- 'गौरवं स्यादिति, तवापौति शेषः । ननु भवतु पद-वाक्यभेदः भवत चाक्लृप्तत्वादाक्यलक्षणायां गौरवं तथाप्येकलक्षणातो नानालक्षणाकल्पने गौरवमित्यरुचेराह, 'वस्तुत इति। ननु स्वचाप्यसम्बन्धी सक्षण विशिष्टार्थज्ञापकता चोभयत्र तुल्या तथाच किं विनिगमकं । न मौलायां यमुनायां घोष इत्यादौ नौलपदस्य गणिपरत्वेन लक्षणायां तत्र विशिष्टतौरलक्षणायां लक्षितलक्षणेति गौरवाविशेष्ये लक्षण- कल्पनादन्यत्रापि तथैवेति वाच्यं । तत्र हि लाक्षणिकस्याननुभावक- तया स्वज्ञाप्यतैव न विशिष्ट इति विशेष्ये लक्षणा दह भयो- पिकत्वादुभयचापि लक्षणा । न च गभौरपदोत्तरसप्तमौविशेषण- विभक्तिः शब्दमाधुत्वार्थमतो नदौपदोत्तरसप्तम्या मदौपदार्थानु- गतस्वार्थमात्रबोधकत्वात्तत्रैव स्वक्षणेति वाच्छं। एकयेवोपपत्तौ हि बाच्यम् । शक्तेरपि तत्सहकारेणैव क्षामिप्रयोजकत्वात्, तथाच तुल्यमिति चेत्, न, अतएव तदनुभावकत्वमित्युक्तत्वादिति । ‘पदे सप्तत्वादिति, बह- णाया इति शेषः, 'गौरवं स्यादिति, तवापोति शेषः । ननु बथाप्येक- লালাবাজন মীন জাহু, বনবিবি, অন্য ·तत्त्वचिन्तामणौ ना यूपमनक्ति सप्तमं पदं गृहातीत्यच पदस्य ग्रहणकमानहत्वेन ग्रहणकीयञ्जनसाधनत्वेन नि- रूढेषु सोमक्रयार्थानीयमानैकहायन्युपलक्षितसप्तम- नोभयार्थ: साधुस्तथाचान्यत्र विशेषणविभक्तरिवाच विशेष्यविभकरेव तथात्वमस्तु प्राथम्यात् गभौरपद एव लक्षणया तदुत्तरविभक्तरेवा- र्थमाधुत्वौचित्यादिति, मैवं, अनवबोधात् गभौर नद्योरभेदेन तौरसम्बन्धस्य साम्येऽपि गभीरत्वविशिष्टनदीसम्बन्धस्य प्रतीतौ गभौरार्थस्य तौर परम्परासम्बन्धमानात् तथाच नद्रचानुरोधात् सर्वत्र परम्पराप्रतीतेः सर्वत्र विशेष्यपदे लक्षणेति दिक् । मुख्या- न्वयानुपपत्तिमाह, 'ग्रहणेति, उपलक्षणञ्चैतत्, सप्तमत्वासम्भवेने- गम्भौरपदस्य नौलादिपदवद्गुणमात्रवाचकत्वमम्धुपेत्योक्तं । वस्तुतस्तु तस्य गाम्भीर्यगुणविशियवाचकत्वमेव गुणमात्रे नौलादिपदवदप्रयोगात्, अन्यथा धीरोदारपदस्य पदमावस्यैव वा धम्मिवाचकत्वं न स्यात्, तथाचात्रापि तोरे खार्थसाक्षात्सम्बन्ध एव, तस्माविशेषणविभक्तिः साधुत्वार्थमित्यभ्युप- गमानदौपदलक्षणायामेव विभक्त्यर्थान्वय इति विशेष्यवाचिपद एव लक्षणा। म च प्राथम्याद्गम्भौरपद एव लक्षणास्तु तथाचान्यत्र तथात्वेऽप्यत्र विशेष्य- विभक्तरेव शब्दसाधुत्वं कल्प्यमिति वाच्यं । विशेषणविभक्तित्वेन सामान्यत- एव तथात्वकल्पनात् । किच्च शुक्लायां नद्यामित्यादावुक्तयत्या विशेष्यपद एव पक्षणाकल्पनादन्यत्रापि तथा । न च शुक्लपदस्य लाक्षणिकत्वेनानुभावकत्वा- भावेन वक्षाप्याभावान लक्षणेति वाच्यं । सुतरां तहि विशेष्यपद एव लक्ष- णाकल्पनं । वस्तुतस्तु तदभुभावकमेवेत्युक्तमित्यत्र तात्पर्य । उदाहरणभेदे- माशाते, 'अथेति ।, मुख्यान्वयानुपपत्तिमाह, 'पदस्थति, 'निरूठेषु' नि- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः ७२५ पदपांगुषु सप्तमार्यान्वितपद-पदार्थान्वयबोधके सप्तमं पदमिति वाक्ये लक्षणेति चेत्, न, अवापि हि सप्त- मपदयोरन्वयबोधानन्तरं सप्तमपदार्यान्वितस्वार्थबो- धके पदे लक्षणा न तु वाक्ये । अतएव "पुरोडाशक- पान तुषानुपवपतीत्यचावघातजनितबौहितुषाणां पुरोडाशकपालेनोपवायो विधीयते पुरोडाशश्रपण- प्रयोजनत्वेनोपस्थिते च कपाले नोपवापप्रयोजनाका- हा। न टेकप्रयोजनस्य किं प्रयोजनमित्यांकाला भवति। अन्यच विनियुक्तत्वेन शब्दादन्यवाकाङ्क्षा- विरहेण विनियोगाप्रतीतेरेव हि विनियुक्तविनि- त्यपि द्रष्टव्यं । 'अननसाधनत्वेनेति, पूर्वचानुपपत्तिद्रष्टव्या, पुरोडा- शपाकार्थमेवावहतवौतिषाणां कथमुपवाप इत्याकाङ्क्षायामपि पुरोडाशाय कपालमिति तादर्थचतुर्थर्थशक्षणया तत्प्रयोजनत- योपस्थितं कपालं किमप्यस्य प्रयोजनमिति नाकाङ्क्षति उभयाका- झायाच्चान्वयधोर्न वन्यतराकाङ्क्षायां प्रतः षष्ठीतत्पुरुषेण भविष्यत्- पुरोडामाश्रयकपालेनेत्यर्थोऽवगम्यते, अतएव च न कपालपदे श्चितेषु । पूर्वोक्तरीत्यैव परिहरति, 'यत्रापि होति, 'न हीति, पुरोभाशाय कपालमिति तादर्थचतुर्थ्यर्थभाने तत्प्रयोजनतयोपस्थितं फपालं न प्रयोजना- न्तरमाकाफुति अन्यतरमावाकाङ्खायाश्च नान्वयधौरिति भावः। एवष घटार्थेन दण्डेन गामभ्याजेत्यादौ यथा नाकाहानुपपत्तिस्तथीतं । उक्तदोष.

·७२६ तत्त्वचिन्तामणौ योगविरोधः। अत-पाकाजोत्थापनार्थ पुरोडाशक- पालवाक्यस्य पुरोडाशार्थाधिष्टाने आश्रयस्वरूपे लक्ष- ऐति निरस्तम् । अवापि हि पुरोडाशपदेन पुरो- डाशश्रपणप्रयोजनकाधिष्टानमाश्रयस्वरूपं लक्ष्यते । कपालपदञ्च तब कपालत्वविशिष्टबोधकमिति पुरो- डाशपदे लक्षणा न पुरोडाशकपालवाक्ये । इति श्रीमद्गङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । लक्षण तथामति पुरोडाशपदस्य तदर्थकत्वपर्यवसाने अनुपपत्त्यप- रोबारात् । एतेन घटजनकेन दण्डेन गामभ्याजेति लौकिकवाक्य- दर्शनात् तदर्थकतयोपस्थितेनाप्यपरान्चय इति निरस्तं । तत्र न्या- यानपेक्षणात् इह तु न्यायार्थसाधिततात्पर्य्यकतयैव तादृशाकाङ्क्षा- निर्वाहादित्यखण्डनकार्थः । इति श्रीजयदेवमिश्रविरचिते तत्त्वचिन्तामण्यालोके शब्दाख्यतरीयखण्डालोके प्रक्रिवादालोकः । भयादाह, 'याश्रयस्वरूपमिति बधिछानवादिनैव तस्य तस्य लक्ष्यत्वासोक्त- दोष इत्यर्थः, स्वचाच कर्मधारयो न पुनचतुर्थीतत्पुरुष इत्यवधेयं । इति प्रकाशः।

·शम्दाख्यतुरीयखण्डे समासवादः । अथ समासवादः। ननु बहुव्री है। चित्रगुमानयेत्यत्र वाक्यार्थचिच- गोस्वामिनः सम्बन्धितया अन्यपदार्थस्य प्रतौवाक्य- एवान्यपदार्थे लक्षणा। अथ चित्रा गौर्यस्येति विग्रहवा- क्यस्थं लुप्तं यत्पदं स्मृतमन्यपदार्थ बोधयति यथा दधि पश्येत्यादौ लुप्ता द्वितीया स्मृता कर्मत्वं अन्यथा तत्र कर्मत्वे लक्षणापत्तेः। अन्नातविग्रहस्य वहुव्रौदा शक्ति- भ्रमादन्यपदार्थधौरिति चेत्, न, स्मृतयत्पदात् सम्ब- न्धितयोपस्थिते अन्य पदार्थे कर्मत्वेनोपस्थितिं विना अानयनान्वयानुपपत्तेः राज्ञः पुरुषमानयेत्यत्र राज- उपोद्घातसङ्गत्या समासविचारमवतारयति, 'नन्धिति, 'चित्रगोखा- मिन इति, चित्रगोखामिनोऽन्यपदार्थस्य सम्बन्धितया प्रतौतेरिति योजना, 'धन्यपदार्थस्य' समस्यमानपदातिरिक्तपदार्थस्य, 'सम्बन्धितया' चित्रमोस- म्बन्धित्वरूपेण, 'वाक्य एवेति, तथाच वाक्ये लक्षणा नास्तौति प्राक् कथमुक्त- मिति भावः । 'लुप्तमिति प्रकृतवाक्यघटकत्वेनाश्रुतमित्यर्थः, एवमग्रेऽपि । 'बोधयतौति पुरुषत्वेन बोधयतीत्यर्थः, 'बहुबोहाविति चित्रगुवाक्य इत्यर्थः, 'स्मृतयत्यदादिति स्मृतार्थकयत्पदादित्यर्थः, 'सम्बन्धितया' षश्यर्थसम्बन्धवि- शेषणतया, 'उपस्थिते' अवान्तरवाक्यार्थबोधविषये, 'कर्मत्वेनोपस्थिति विनेति कर्मत्वसंसर्गक-धात्वर्थविशेष्यक-नामार्थप्रकारकशब्दबोधानुकूलक- म्नत्योपस्थित्यभावेनेत्यर्थः, 'बानयनान्वयेति कमत्वसंसर्गेण विशेष्यतया ·सावचिन्तामणौ इव विशेषणत्वेनोपस्थिते क्रियान्वयाभावाच्च। विभ- तिशून्ययत्यदादुपस्थिते च चिचगुपदेन क्रियया चान्य- यो न स्यात् अन्वयप्रकारबोधकविभक्त्यभावात । न च चिचाया गोर्य इति विग्रहे स्मृतप्रथमान्त-य इति पदा- दुपस्थितिः प्रथमान्नेनानयनानन्वयात् । प्रथमान्त- अथ समामवादालोकः । 'राज्ञ इति पूर्वमन्वयबोधानुकूलोपस्थित्यभावादनाकासावम- 'राज्ञ इति, पर्वमन्च्यवोधानुकुलोपस्थित्यभावादनाकाङ्घत्वमत्रेतरा- न्वितत्वेनेति विशेषः । यद्यप्यरुणयेत्यादौ लम्बकर्णमानयेत्यादौ च विशेषणेऽपि बानयनबोधानुपपत्तेरित्यर्थः । भेदसंसर्गेण नामार्थविशेष्यक-नामार्थप्रकार. कशाब्दबोधे तन्नामोत्तरविभक्तिजन्यभेदसंसर्गोपस्थितेस्तन्त्रत्वादिति भावः । इदमुपलक्षणं प्रत्ययानां प्रत्यान्वितखार्थबोधकत्वनियमेन कम्मत्वेऽपि तदन्वयानुपपत्तेश्चेत्यपि बोध्यं । 'विशेषणत्वेनेति कम्मत्वेतरस्य घार्थस्य वि. प्रेषणत्वेनेत्यर्थः, 'क्रियान्वयेति कर्ममतासंसर्गेण विशेष्यतया क्रियाया बोधा- सम्भवाच्चेत्यर्थः, पूर्व कर्ममत्वसंसर्गबोधानुकूलकम्मत्वोपस्थित्यभावानिराकास- खमत्र कम्मत्वेतरविशेषणत्वेनोपस्थित्या निराकाङ्गत्वमिति भावः । ननु विभ. लिशून्ययत्पदमनुषञ्जनीयमतो न कर्मत्वेतरविशेषणत्वेनोपस्थितिरित्यत शाह, 'विभक्तिशून्येति, 'चित्रगुपदेन' चित्रगुपदार्थेन चित्रगवा, 'धन्वयप्रकारेति यत्यदोत्तरं खत्व-कम्मत्वरूपसंसर्गोपस्थापकविभक्तिविरहादित्यर्थः, नामार्थ- योनामार्थ-धात्वर्थयोश्च भेदसंसर्गकान्वयबोधे नामोत्तरविभक्तिजन्यसंसर्गाप- स्थितेस्तन्त्रत्वात् चित्रपदोत्तरद्वितीयायाश्च यत्पदानुत्तरत्वादिति भावः। 'उप- स्थिति खामिनः पुरुषस्योपस्थितिः, 'प्रथमान्तेनेति, धात्वर्थ-नामार्थयो:- .

·शब्दास्यतुरीयखरहे समासवादः । ७२६ विग्रहे तदभियुक्तैर्बहुबौरः साधुत्वनिषेधाच । न । चिचा गौर्यस्य तमानयेति तत्पदार्थस्य क्रियान्वय- इति वाच्यम् । तथाननुभवात् चित्रगोसम्बन्धिन- मानयेति हि वाक्यार्थधौः विग्रहे तत्पदस्याप्रयोगेण स्मृत्यभावाच्च । यत्तदोनित्यसम्बन्धात्तत्पदस्मरणमपी- ति चेत, न, अध्याहारापत्तेः, तथापि चिचगुमानये- त्यत्र विभक्तिस्तत्पदार्थगतं न स्वार्थमुपनयेत् किन्तु चेतरान्वितलेनेति विशेषः । 'तथाननुभवात्' वाक्यार्थद्वयान्वया- ननुभवात्, 'अध्याहारापत्तेः', तथाच तदपेक्षया लक्षणाया एव कन्य- क्रियान्वयस्तथापि पूर्वदोष एव तात्पर्य, 'प्रथमान्तेति । यद्यपि पुत्रेण सहा- गतः पिता सपुत्रक इत्यादौ प्रथमान्तविग्रहेऽपि बहुब्रोहिरिति व्यभिचार- स्तथापि तदतिरिक्त नियमो बोध्यः इत्याहुः। 'तथाननुभवादिति वाक्यार्थ- दयाननुभवादित्यर्थः । नन्वेतदेव कुत इत्यत आह, 'चित्रेति, 'अध्याहा- रेति, पदकल्पनापेक्षया च लक्षणया पदार्थमात्रकल्पनस्य लघुत्वादन्यथा । देनान्वये विभक्तिजन्यसंसपस्थितेस्तन्त्रत्वादिति भावः । ननु प्रथमाया एव कर्मत्वे लक्षणेत्यत बाह, 'प्रथमान्तेति । यद्यपि पुत्रेण सह वर्त्तते यः स सपुत्रक इत्यादौ प्रथमान्तविग्रहेऽपि बडबौहिदृष्टस्तथापि तदतिरिक्तस्थले नियमो बोध्यः । 'तत्पदार्थस्येति स्मृततत्यदेनोपस्थापितस्यार्थस्येत्यर्थः। 'तथा- ननुभवादिति अन्यपदार्थस्य सम्बन्ध-कम्मत्वोभयविशेषणतयाननुभवादि- त्यर्थः, 'यत्तदोरिति तत्पदं विना यत्पदस्य निराकाजवादित्यर्थः, 'तत्पदमरणमपौति विग्रहवाक्यस्थयत्पदानुषड्न तत्पदमरणमपौत्यर्थः । 'अध्याहारापत्तेरिति तत्मरण कल्पनापत्तेरित्यर्थः, तथाचैतद्गौरवमयादेव 92 .

·तत्त्वचिन्तामणौ गो-गतमेव विभक्तोः प्रकृत्यर्थगतस्वार्थबोधजनकत्वव्यु- त्पत्तेः। अत एवान्यपदार्थोपस्थापकेन समासेनोक्तार्थ- त्वात् यत्पदाप्रयोगः। अन्यथा यत्पदप्रयोगोऽपि स्यात्। न च यत्पदप्रयोगः सधुत्वार्थमेव स्त्रीप्रत्ययस्येवेति वाच्यम् । “गो-स्त्रियोरुपसर्जनस्येत्यनुशासनबलात्त- तथैव साधु यत्यदे तूतार्थत्वं विना असाधुत्वादन्वये न निमित्तान्तरमस्ति, बहुबोहेनित्यसमासत्वेन विग्र- नौचित्यात्पदकल्पनापेक्षया पदार्थमाचकल्पनस्य लघुत्वादन्यथा लक्ष- पोछेदापत्तेरिति भावः । ननु यत्र पदं कल्यं तत्रेयं व्यवस्था दह तु तत्पदाध्याहारस्थाप्यावश्यकत्वात्रैवमित्यरुचेराह, 'तथापौति। लक्षणोच्छेदापत्तेरिति भावः । ननु यत्र पदं कल्य्यं तत्र तथास्तु प्रकृते च तत्पदाध्याहारस्यावशकत्वान्नैवमित्यरचेराह, 'तथापौति, 'उक्तार्थत्वादिति, उतार्थानामप्रयोग इत्यभिधानादिति भावः । 'बहुबोहेरिति, चित्रा गौर्य- । यत्पदमपि नानुधन्यते तदनुषड़े आकाशासम्पादनाय तत्पदस्मरणस्यावश्य- कत्वात् इति भावः । ननु तृप्तसमासस्थपदोपस्थितेस्तदर्थोपस्थितेरेव वा तत्पदादिविषयकत्वकल्पनान्न गौरवमित्यरचेर्दोषान्तरमाह, 'तथापौति तत्पदम्मरणेऽयौत्यर्थः, 'विभक्त' वाक्यसमभिव्याहतविभक्तेः । 'अतएवेति यत एव बहुनौहावन्यपदार्थे लक्षणेत्यर्थः, 'उक्तार्थत्वात्' बोधितार्थकत्वात्, 'स्त्रीप्रत्ययस्येवेति चित्रपदोत्तर स्त्रौप्रत्ययस्येवेत्यर्थः, 'उपसर्जनस्येति, परतः स्त्रीप्रत्ययोलोप्योभवतीति घोषः, 'उपसर्जनं' विशेषणं, 'तथैवेति स्त्रीप्रत्यय- प्रयोग विनत्यर्थः । मतं यस्येतिपदं अन्यपदार्थ बोधयतीत्यत्र दोषमाह, 'बहुनौहनिबसमासत्वेनेति चित्रग्वादिवाक्यस्यैव चित्राभिन्न गोखामित्वादि-

·No text on this page.

·OBR तत्वचिन्तामणौ स्यमानयोरभावे यत्पदार्थव्यवहारो न स्यात् । न चिचापदं चित्रगोस्वामिलक्षक, तब गोपदार्थानन्व- यात् । नापि गोपदं लक्षक, गोस्वामिनि चित्रा- पदार्थानन्वयापत्तेः । तस्माहाक्यार्थचित्रगोसम्बन्धितया पुरुषस्य प्रतौतेर्बहुब्रोही वाक्य एव लक्षणेति । वात- नोति, यद्यप्ययं चित्रा गौर्यस्येत्यर्थकथनवाक्य एव कथं यत्पदार्थान्वयस्तथापि तब तमानयत्याद्यध्याहारात् तथा प्रकृते च तस्य दूषितत्वादिति भावः । पदार्थप्रत्ययस्तदेत्यर्थः, 'यत्पदार्थव्यवहार इति यत्पदार्थशाब्दबोध इत्यर्थः, यत्पदस्य सर्वनामतया प्रक्रान्त-प्रक्रस्यमानान्तरस्यैव परामर्शकत्वादिति भावः। 'प्रक्रान्त' शब्दान्तरेण पर्वातं, 'प्रक्रम्यमानं' शब्दान्तरेणानुपदं वक्ष्यमाणं । नन्वेवं चित्रा गौर्यस्येवर्थकथनवाक्य एव कथं यत्पदार्यान्वय' इति वाच्यं । समासादेरन्यपदार्थस्य प्रक्रान्तत्वात् तस्य तदर्थकथनरूपत्वादिति हृदयं । 'च्यनन्वयात्' अन्वयासम्भवात्, न च गोपदं तात्पर्य्यग्राहकमिति वाच्यं । तथापि विभक्त्यर्थान्वयासम्भवात् प्रकृत्यान्वितखार्थबोधकत्वात् प्रत्ययाना- मिति भावः । 'तत्र गोपदार्थति, गोखामिनस्तन्त्रत्वाभावादिति भावः । न च गोपदार्थस्य गोखामिन एकदेशे गवि चित्रपदार्थस्याभेदेनान्वयः घटात्परः चैत्रस्य नप्तत्यादाविव पदार्थैकदेशेनान्वयस्थाप्यत्र व्युत्पनत्वादिति वाच्या पदा- धैंकदेशे भेदेनान्वयस्य क्वचिद्व्युत्पन्नत्वेऽप्यभेदान्वयस्यात्यन्तमव्युत्पन्नत्वादन्यथा गौनित्या द्रव्यं नित्यमित्यादौ गोत्व-द्रव्यत्वादावपि नित्यान्चयापत्तेरिति हृदयं । यदि च व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् अभेदेनाप्येकदेशेऽन्वायोऽत्राभ्युपेयते तदा त्वयमपि पक्षः साधौयानिति मन्तव्यं । 'वाक्य एवेति, न च चित्रपदस्य च खामिनि लक्षणया चित्रगोखामिनोलाभसम्भवात् कथं वाक्ये लक्षणेति वाच्छं । पदा- थैकदेशान्वयस्य नामाथयोर्भेदान्षयस्य चायुत्पन्नतया गोपदार्थैकदेशे खा- मिले चित्रगेरन्तबासम्भवात् । एतेन चित्रपदं चित्रगोपरं गोपदच खा- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे समासवादः । मेतत्, वाक्ये निरर्थकतया स्वार्थसम्बन्धाभावेन लक्ष- णानिषेधात् अवापि पदलक्षणयैवोपपत्तेश्च । तथा हि चिच-गोपदयोरम्बयबोधानन्तरं गोपदं चिचगो- स्वामिनाक्षकं स्वनाप्यचित्रगोसम्बन्धेन ततस्वामिस्मार- कत्वात् । चिचापदं गवान्वितस्वार्थबोधकतया मुख्या- र्थमेव । कर्तव्यान्वयबोधानुकूलत्वेन न वाक्यभेदोऽपि । पदलक्षणां दूषयन्नेव वाक्यलक्षणां व्यवस्थापयति, 'न चेति, 'कर्तव्येति सम्ब- न्युपस्थितिहेतुचित्रगवोपस्थित्यनुकूलत्वादित्यर्थः, 'गोपदस्थति गोपदमात्र- मित्वपरमित्यपि प्रत्युक्तं नामार्थयोर्भेदान्वयस्याव्युत्पन्नतया खामित्वे चित्र गोरन्वयासम्भवात् धम्मिणः खाभिनोऽलाभप्रसङ्गाचेति भावः । 'निरर्थकत- येति शक्तिशून्यवयेत्यर्थः, 'खार्थेति अशक्यतयेत्यर्थः। ननक्तप्रणाल्या खज्ञा- प्यसम्बन्ध एव लक्षणास्वित्यरुचेराह, 'छत्रापौति बहुब्रौहावयौत्यर्थः, 'चित्र- गोपदयोरिति चित्रपदार्थ-गोपदार्थयोरित्यर्थः, 'अन्वयबोधानन्तरमिति अभेदान्वयबोधानन्तरमित्यर्थः, 'चित्रगोखाभिलक्षकमिति लक्षणया चित्र. गोखामिबोधकमित्यर्थः, एतच्च यत्र मुख्यार्थस्यापि क्रियाद्यन्वयो न बाधित- तत्सामग्रौ च प्राथमिको तदभिप्रायेणोक्तमन्यत्र तु चित्रपदं तात्पर्यग्रा. हक, अन्यत्र च चित्रगोखामिलक्षकमिति मन्तव्यं । 'खार्थबोधकतयेति चित्रगुणविशियबोधकतयेत्यर्थः, 'मुख्यार्थमेवेति । यद्यपि चित्रपदस्य चित्रगुण. विशिएबोधने लक्षणैव लाघवाच्चित्रगुण एव शक्तोः “गुणिलिङ्गास्तु तदतीत्य. मरकोषस्तु निरूपलक्षणाप्रतिपादक इति कुवो मुख्यार्थत्वं, तथापि 'मुख्या- धमेवेत्यस्यामरकोषादिबोधितार्थकमेवेत्यर्थः । ननु चित्रपद-गोपदयोविभि- बान्वयबुद्धिजनकत्वे भिन्नवाक्यत्वापत्तिरित्यत चाह, 'कर्त्तव्येति चित्रपदस्या- पि तात्पर्यग्रहदारा कर्तव्यान्वयबुद्धिप्रयोजकत्वादित्यर्थः, एकान्वयबुझ्यप्रयो- ·तत्त्वचिन्तामणौ न चैवमेकस्यैव गोपदस्यान्यपदार्थे वृत्तौ समासो न स्यात् अनेकस्यान्यपदार्थे वर्तमानस्य समासानुशास- नादिति वाच्यम्। चिचापदस्यापि परम्परया अन्य- दार्थबोधकत्वात्। अस्तु वा चिचापदेऽपि लक्षणा चिचापदार्थस्य परम्परया चिचगोस्वामिसम्बन्धात् । स्येत्यर्थः। चित्रपदस्य गुणमात्रवाचित्वमाश्रित्याह, ‘परम्परयेति, 'चित्रेति, अयश्चाभ्युपगमवादोऽस्तु वेत्युपक्रमात् । वस्तुतः साक्षात्सम्बन्धेन उपस्थाप- जकत्वस्यैव भिन्नवाक्यतारूपत्वादिति भावः। 'वृत्तौ' लक्षणायां, 'अन्यपदार्थ वर्तमानस्येति अन्यपदार्थबोधकस्येत्यर्थः, 'परम्परपेति तात्पर्यग्रहादिद्वारे- त्यर्थः, चित्रपदं चित्रगोसम्बन्धित्वेन चित्रगोसम्बन्धिनं गोपदञ्च पुरुषत्वेन पुरुषं लक्षयतीति पददय एव लक्षणा अन्वयधौरपि चित्रगोसम्बन्थ्यभिन्न पुरुषमानयेत्याकारेत्यभिप्रायेणाह, 'अस्तु वेति । ननु चित्रपदस्य चित्रगो- खामिनि खशक्यसम्बन्धाभावात् कुतो लक्षणेत्यत शाह, 'चित्रापदार्थस्येति चित्रपदशक्यस्य चित्ररूपस्येत्यर्थः, 'परम्परया' स्वाश्रयस्वामित्वलक्षणपरम्प- रासम्बन्धेन । न च तथापि चित्रगुः पुरुष इत्यादौ एथक पुरुषवाचकपदसत्त्वे पदये न लक्षणासम्भव इति वाच्यं । तचापि चित्रगोखाम्यभिन्न पुरुषाभिन्न: पुरुष इत्यन्धयबोधसम्भवेन पदहये लक्षणासम्भवात् । यदि चोद्देश्यतावच्छे- दकस्य विधेयतावच्छेदकान्तर्भाव एव निराकासत्वं दण्डोरक्तदण्डः घटो नौ. लघट इत्यादयोऽपि व्यवहारा निराकासास्तदा तु तत्र गोपदस्य पुरषत्वा- तिरिक्तत्वेन मनुष्यवादिना पुरुषे लक्षणेति न क्वाप्यनुपपत्तिरिति भावः । एवचारूपवानरो रक्ष इत्यादावपि बारूपदं तात्पर्य्यग्राहकं वानरपदच वानरारोहणकम्मणि लाक्षणिक तस्य च वृक्षे अभेदेनान्वयः। यहा बारू- पदं प्रकृति-प्रत्ययविभागेन वानरारोहणकर्मपरं वानरपदच देशपरं तथा- ·शब्दाख्यतुरीयखण्ड़े समासवादः । ७३५ न चैवमेकपदे लक्षणायामितरपदवैयर्थ्यम्, इतरपद- महिम्नैव विशेषस्य लक्षणीयत्वात् । न चैवं वाक्यार्थ- बोधकपदलक्षणादयमेव वाक्यलक्षणा, पद-वाक्ययो- भिन्नत्वात्। यत्तु चिचापदेन गोपदसन्निधानात् स्वार्थसम्बन्धि- नौ गौलक्ष्यते चिचगवा च स्वामी लक्षित इति 'चित्रगवेति लक्ष्यचित्रगोद्वारा तत्सम्बन्धीत्यर्थः, लक्ष्यमेक- मन्तरा कृत्वा पदेन परम्परामम्बन्धेन लक्षणाया एव लक्षितलक्ष- कात्यागोपद एव लक्षणा अतएव तत्रैव दूषणमाशय परिहरति, 'न चैव- मिति, एवं सर्वनामपदद्दयेन बहुब्रौहावपि लक्षणैव । न च सर्वनानि न लक्षणा, निरूपलक्षणातिरिक्तलक्षणायामेव तथा नियमात् । अतएव तत्- पुत्र इत्यादौ घष्ठीतत्पुरुषेऽपि लक्षणेति वदन्ति । 'गोपदेति, तथा च तात्पर्यग्राहकतया न गोपदवैयर्थमिति भावः । 'चित्रगति, लक्षितार्थस्य च वानरारोहणकाभिन्नो रक्ष इत्यन्वयबोधः । अथ वा वानरपदं वान- रारोहणकर्मपरं श्रारूपदं प्रकृति-प्रत्ययविभागेन कर्टयरं तस्य चैकदेशे वानरे अन्वयः पदार्थैकदेशान्वयस्यापि क्वचिदभ्युपगमात् तथाचारोहणक- लभिन्नवानरारोहणकाभित्रो वृक्ष इत्यन्वयबोध इत्यादि स्वयमूह्यं । पूर्व- मिन् कल्पे शङ्गते, 'न चैवमिति, 'एकपद इति उत्तर इत्यर्थः, 'इतरपदेति, यत्र पूर्वपदार्थोत्तरपदार्थयोरभेदेनान्वयबोधे न तात्पर्य तत्र पूर्वपदवैयर्थ- मित्यर्थः, 'विशेषस्य' चित्रगोखामित्वादिरूपविशेषस्य, तथाच तात्पर्यग्राह. कतया पूर्वपदसार्थकतेति भावः । उत्तरकल्ये शाते, 'न चैवमिति । 'खार्थसम्बन्धिनौति चित्राभिनेत्यर्थः, 'चित्रगवा 'चेति लक्षितेन चित्राभिन्नगवा चेत्यर्थः, 'खामौति चित्रगोखामित्वेन स्वित्रगोखामोत्वः, ·सावचिन्तामणौ लक्षितलक्षणया अन्यपदार्थधौरिति । तन्न । एकपद- लक्षणातोलक्षितलक्षणयाजघन्यत्वात्। भुवादयोधा- तवः चैत्रादौन भोजय लम्बकर्णमानयेत्यादितद्गुणसं- लक्षकतया लक्षितलक्षणेति भावः । वस्तुतो लक्ष्यचित्रगोघटितपरम्परास- म्बन्धेन चित्रापदस्यैव तल्लक्षकत्वं लक्षणायाः यदधम्मत्वात् । 'एकेति, गौर- वादिति भावः । न च परम्परासम्बन्धेन तदुपस्थापकत्वसम्भवादेकैव लक्षणा. स्विति वाच्यं । साक्षात्सम्बन्धेन गोपदस्य तदुपस्थापकत्वे लाघवादित्युक्त- त्वात्, अन्यपदार्थस्य च सम्बन्धितावच्छेदकतया पर्व भातेन खामित्व-चैत्रत्वा- दिनैव भानं तीरत्ववचित्रगोसम्बन्धित्वेनैव वा गङ्गातीरत्ववदिति ध्येयं । नन्वेवं चित्रगुमानयेत्यत्रेव लक्षकपदार्थे भुवादय इत्यादावपि कार्यान्वयो न स्या- दित्यत आह, 'भवादय इति, जहत्खार्थायामेव तथेति भावः । 'क्रिया- गोपदस्य तु तात्पर्यग्राहकतया सार्थकतेति भावः । 'जघन्यत्वादिति गौर- वादिति भावः। इदमुपन्तक्षणं वस्तुतो लक्षितस्य चित्रगोर्लाक्षणिकत्वे वि. भक्त्यर्यान्वयानुपपत्तिः प्रकृतीभूतेन गोपदेनानुपस्थितत्वात् । किञ्च वृत्त्या पद- जन्यपदार्थोपस्थितेरेव शाब्दधीहेतुतया अर्थोपस्थापितस्य चित्रगोखामिना शाब्दानुभव एवानुपपन्नः । न च लाघवात् पदज्ञानप्रयोन्यपदार्थोपस्थितिरेव शब्दबोधाङ्गमिति वाच्यं । तथासति शाब्दबोधजन्यसंस्काराधौनपदाजन्योप- स्थितेरपि शब्दबोधायत्तेरित्ययि बोध्यं । ननु भुवादयोधातवोभवन्ति चैत्रा- दोन भोजयेत्यत्र तद्गुणसंविज्ञानबडौहो लक्षणया यादिपदोपस्थापि- सस्यान्यपदार्थस्यैव क्रियान्वयसम्मवात् कथं भू-चैत्रादेरपि क्रियान्वयः, नहि चित्रगुमानयेत्यत्र चित्रेण कियान्वय इत्यत बाह, 'भुवादयोधातव इति, भयन्तीति शेषः, तेनाग्रे क्रियान्वयं इति सङ्गच्छते, 'ताणेति, यत्र पूर्वप- दार्थस्यापि क्रियान्वये मात्पथ्यं तदेव सदगुणसंविज्ञानबद्धनौतिः, विशेषण- ·शब्दाख्यतुरौयखण्हे समासवादः । विज्ञानबहुब्रोही चिचादेविशेषणस्यापि कार्यान्वयात् । क्रियावाचित्वनियन्त्रितत्वादिरूपेणाजहत्स्वार्थलक्ष- णेति सम्प्रदायः। णत्वादिति भावः । 'श्रादौति लम्बकर्णावयविनो यः सम्बन्धस्तदव- च्छिन्नत्वा दिनेत्यर्थः, 'सम्प्रदाय इत्यस्वरमोभावानं, तद्वौजन्तु लम्ब- वाचित्वेति, अत्र च लक्षकसम्बन्धस्यैव लक्ष्यतावच्छेदकतया क्रियावाचित्वादि- कमेव शक्यसम्बन्धः यादिपदाच लम्बकर्णावयविनो यः सम्बन्धः तदवच्छिन्नत्वा- दिपरिग्रहः, सम्प्रदाय इत्यखरसोद्भावनं, तद्दौजन्तु लम्बकमानयेत्यादौ यद्य- जहत्खार्था तदोभयसाधारणेनोक्तरूपेण लम्बकर्णस्याप्यन्वये तस्यापि विशे- ध्यत्वेनैवान्वयः स्यात् चैत्रवत्, न चेछापत्तिः, अनुभवविरोधात्, तथाचोभय- त्रापि जहत्खाधैव विशेष्यत्वेन विधेयान्वये स्वार्थत्यागात् विशेषणत्वेनापि खार्थस्य विधेयान्वय इति तद्गुणसंविज्ञानोक्तिः, लम्बकर्णसम्बन्धित्ववत् चित्रगोसम्बन्धित्वेन उपस्थितावपि खार्थस्योपलक्षणतया विधेयानन्वयेना- तद्गुणसंविज्ञानोक्तिस्तति वदन्ति । केचित्तु विशेष्यतया विशेषणतया वा खार्यान्वयादेवाजहत्खार्थे- त्याऊः। स्येति पर्चपदार्थस्येत्यर्थः, 'कार्यान्वयात्' क्रियान्वयात्, ‘क्रियावाचित्वेति वाच्यतासम्बन्धेन क्रियावत्त्वेत्यर्थः, तेन नातिप्रसङ्गः, क्रियावत्त्वञ्च सतविशेष. सम्बन्धेन क्रियापदवत्त्वं, एतच्च भुवादयोधातव इत्यत्रोक्तं, चैत्रादौन भोज- येत्यत्राह, 'नियन्त्रितत्येति, नियन्त्रितत्वञ्च चैत्रविषयकवुद्धिविशेषविषयत्वं, 'यादिपदात् लम्बकर्णमानयेत्यत्र लम्बकर्णावयविनो यः सम्बन्धः तनिरूपक- त्वस्य लम्बकर्ण पुरुषोभयसाधारणस्य परिग्रहः । 'अजहत्खार्थलक्षणेति आदिपदे भू-चैत्रादिपूर्वपदसाधारण लक्षणेत्यर्थः, भू-चैत्रादिकन्तु तात्पर्य- ग्राहकमिति भावः । 'सम्प्रदाय' नैकसम्प्रदायः । 93.

·तावचिन्तामणे अचाहुः अनस्तमितपद-पदार्थविभागस्य चित्र- गुसमुदायस्यान्योन्यान्वितावयवार्थसम्बन्धिधन्यपदार्थे शक्तिः कल्प्येत अतोनानेकार्थत्वम् न वा अवयवार्थ- त्यागो न वा तद्गुणसंविज्ञाने लक्षणा योगरूढिस्वी- कर्णमित्यादौ वद्यजहत्खार्थलक्षणाया एव लक्षितलक्षणात्वादिति तदुपस्थितिस्तदा विशेष्यत्वेनैवोभयाचयापत्तिः । । 'चत्राऊरिति, वैयाकरणा इति शेषः । योगार्थभानार्थमाह, 'घनस्त- मितेति, 'छत इति, सम्बन्धित्वेन शक्तिर्न चैत्रत्वादिनेत्यर्थः। 'तद्गुणेति अन्यथा अन्यपदार्थस्यैव शक्यत्वे समुदायस्यावयवार्थे लक्षणा स्यादित्यर्थः, उभयसिद्धावयवार्थभानार्थं 'तद्गणेत्युक्तं । अन्यथा अन्यत्रातगुणाभ्युपगमा. 'अत्राहुरिति, वैयाकरणा इति शेषः, 'अनस्तमितेति प्रतीयमानाव- पवार्थस्येत्यर्थः, 'अन्योन्यान्वितेति चित्राभिन्नगोसम्बन्धिनीत्यर्थः, 'शक्तिः कख्येतेति चित्राभिन्नगोसम्बन्धित्वरूपेण शक्तिः कथ्यतेत्यर्थः, शक्ततावच्छेद- कन्तु चित्रगुपदत्वमेवेति भावः । 'अत इति यतचित्रगोसम्बन्धित्व-सम्बकर्ण- सम्बन्धनिरूपकत्वादिना शक्तिर्न तु चैत्र-मैत्रत्वादिनेत्यर्थः, अनेकार्थत्वं चित्र- गुपद-लम्वकर्णपदादेरनेकार्थत्वं । 'न वा अवयवार्थेति, चैत्रत्व-मैत्रत्वादिना शक्ताववयवार्थत्यागापत्तिरिति भावः। तद्गुणसंविज्ञान इति लम्बकादिप- दइत्यर्थः, 'लक्षणेति, चैत्रत्व-मैत्रत्वादिना अन्यपदार्थस्य शक्यत्वे अवयवार्थ- भानार्थ समुदायस्यावयवार्थ लक्षणा स्यादिति भावः । 'तगुणसंविज्ञान- इत्युपलक्षणं, अतगुणसंविज्ञाने चित्रगवादिपदेऽपि चैत्रत्व-मैत्रत्वादिना शक्यत्वे अवयवार्थभानार्थ समुदायस्यावयवार्थे लक्षणा स्यादित्यपि बोध्यं । न च तथापि भुवादयो धातवः चैत्रादौन भोजयेत्यादौ का गतिः तत्र क्रियावाचित्व-नियन्त्रितत्यादिना शक्यभ्युपगमे अवयवार्थत्यागायत्तेरिति वाच्यं । .

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे समासवादः । कारात् अवयवार्थाज्ञाने तत्सम्बन्धिनोऽज्ञानात् । मण्डपादौ तु अवयवार्थनिरपेक्षैव गृहविशेषधौरि- त्यवयवार्थत्याग एव समुदाये रूढिः । देव तदनापत्तिरित्यपि परोयादिति, 'अवयवार्थेति । न चैवं चित्रगुमान- येत्यादावप्यवयवार्थात्यागे तद्गुणातगुणविभागो न स्यादिति वाच्यं । विधे. अनायत्या तत्रावयवार्थत्यागाभ्युपगमात् भूत्व-सत्त्व मैत्रत्व-चैत्रत्वादिना नाना- र्थत्वाभ्युपगमाद्देति भावः । सर्वत्र हेतुमाह, योगरूठीति योगार्थान्तर्भावेन ठिखौकारादित्यर्थः। योगार्थान्तर्भावे हेतुमाह, 'अवयवार्थेति, 'तत्सम्ब- न्धिमोऽज्ञानादिति तत्सम्बन्धित्वेनाज्ञानापत्तेरित्यर्थः । नन्वेवं मण्डपादिपदे- ऽपि योगार्थान्तर्भावेन रुवापत्चिरित्वत बाह, 'मण्डपादाविति, 'निरपेक्षव' पविषयिकैव, 'अवयवार्थत्याग एवेति अवयवार्थानन्तर्भावेनेत्यर्थः । केचित्तु पनजादिवचित्रग्वादिपदमपि योगरूळ अवयवशतया चित्रग- वादेः समुदायशक्त्या च सम्बन्धित्वेन सम्बन्धिन उपस्थितेः अवयवार्थ-समुदा- यार्थयोः परम्परमन्वयाच चित्रगोसम्बन्यादेविशिरस्य लाभः । न च नामा. र्थयोभैदेनान्वयस्याव्युत्पन्नतया कथमवयवार्थ-रुक्ष्यर्थयोः परस्परमन्धयः पहजपदे त्वभेदसंसर्गेणैवान्वय इति नानुपपतिरिति वा । समासाति- रितस्यले तथा व्युत्पत्तेरिति वैयाकरणमतमाते, 'पत्राइरिति, अतएव 'योगरूपिखौकारादिति यथाश्रुतं सङ्गच्छते । 'अन्योन्यान्विति सम्बन्धित्व- रूपेणान्योन्यान्वितावयवान्वयिनीत्यर्थः, 'शक्तिः कल्येतेति सम्बन्धित्वेन रूक्षिः कन्थ्येतेत्यर्थः, 'अत इति यतः सम्बन्धित्वेन रूनि तु चैत्र-मैत्रखा- दिनेत्यर्थः, 'नानेकार्थत्वं' चित्रगवादिसमुदायस्य मानेकार्थत्वं । योगादरे हेतुमाह, 'अवयवेति । गन्धेवं मण्डपादिपदेऽपि योगरूपत्वं कुतो नाभ्यु- पेयत इत्यत्र बाह, 'मण्डपति, 'रूपिरिति, बोधिकेति शेषा, बन्यत्सब पूर्ववदित्याहुः ।

·सत्त्वचिन्तामणौ सयाद्यस्ति चिचग्वादिपदस्यान्यपदार्थे तात्पर्यमेव तचैव च तात्पर्य नियमतोऽन्यपदार्थस्य प्रतीतेः तदन्या- किञ्चैवं लोहितोष्णीषा इत्यत्र गुणविधिन स्यात् लौहित्याप्रत्य- याधुगपत्तिदयविरोधेन जहतस्वार्थाभ्युपगमात्। अपि च लक्षणया अन्यपदार्थस्य चित्रम्बादिनोपस्थितौ शत्या लम्बकर्णप्रतीतौ प्रतीति- यान्वये विशेषणत्व-उपलक्षणत्वाभ्यामेव तदुपपत्तेरिति भावः । नन्वन्यनभ्य- तया म रूपिरित्यत आह, 'तथाहीति, 'चित्रग्वादिपरस्येति । यद्यपि शक्त- स्यापि शक्ये तात्पर्यानियम एव लक्ष्येऽपि तात्पर्य्यात् तथाचोक्तनियततात्प- ननु समुदायशक्तिं विनाप्युक्तक्रमेणैवोपपत्तिसम्भवात् किं समुदाय- शक्त्या शक्यन्तरकल्पने गौरवान्मानाभावाच्च । न चैवं घटादिषदेऽपि समु- दायशक्तिर्न स्यादेकाक्षरकोषेण प्रत्येकशक्तिव्युत्पादनादुत्तरवणे लक्षणयैव घटादिबोधोपपत्तेः पूर्ववर्णानान्तु चित्रादिपदवत् तात्पर्य्यमात्रग्राहकतायाः सुवचत्वादिति वाच्यं । प्रत्येकवर्णशक्तिमविदुषः प्रत्येकवर्गलक्षणाप्रतिसन्धान विनापि घटपदश्रवणानन्तरं घटादेशपस्थितेस्तत्र समुदायपतरावश्यकत्वा- दिह तु चित्रादिप्रत्येकपदशक्तिमविदुषोऽन्यपदार्थबोधस्यासिद्धत्वादित्यतः समुदायशक्ती वैयाकरणोक्तं युक्त्यभावं व्युत्पादयति, 'तथाहौति, 'चित्रग्वादि- पदस्येति सतात्पर्य्यकचित्रग्वाद्यानुपूव्वर्ग इत्यर्थः, 'अन्यपदार्थे' यत्पदार्थ, 'तात्पर्य्यमेवेति समस्यमानपदार्थान्यतात्पर्यकत्वव्याप्यत्वमित्यर्थः, शुकाधु- परितातात्पर्य्यकचित्रग्वादिषदे व्यभिचारवारणाय सतात्पर्यकेत्यानुपूौं- विशेषणं, 'तत्रैवेति समस्यमानपदार्थातिरिक्तेतरतात्पर्य्यकत्वाभावयाप्यत्व- अत्यर्थः, कदाचिदपि चित्रल्पप्रतीतिर्जायतां गोसदृशप्रतीतिर्जायनामित्या- दोच्छया चित्रवादियदानुच्चारणादित्यभिमानः। यद्यपि चित्रगोसम्बन्धा- दावन्यपदार्थतात्पर्येऽपि विशेषणविधया चित्ररूपादौ तात्पर्य्यमत्स्येव तथापि ·शब्दाख्यतुरौयखगड़े समासवादः । प्रतीतेश्च, नियततात्पर्य विना अन्यपदार्थे बहुब्रौहौ नियमतोलक्षणापि न स्यात्। तस्मानियततात्पर्यनिर्वा- हिका बहुब्रौहेरन्यपदार्थे शक्तिरेव, लक्षकपदस्य लक्ष्ये कलहादेव विवादविच्छेदे विनिगमकन्यायाभिधानानौचित्यात तस्मान्न तद्गुणसं विज्ञाने अजहत्वार्था न वा अतद्गुणमविज्ञाने जहत्वार्थति विभागः, किन्नूभयत्र जहत्वार्था उभयत्र च लम्ब - कर्णसम्बन्धित्वेन चित्रगोखम्बन्धित्वेन चोपस्थितिर्विशेषणवोपलक्षणव- भेदादुभयभेदः, उपलक्षणत्वन्तु विधेयापेक्षया ज्ञाने भयोर्विशेषण- त्वमेव । न च वृत्तियविरोधः, सम्बन्धलक्षणयैव सम्बन्धिनोभानात्, यद्धि येन विना न भामते तडौहेतोस्तद्बोधकत्वनियमेन सम्बन्ध- य॑स्य शक्तिनिवाह्यत्वं नोभयसिद्धं तत्रैव तथात्वकल्यने निरूपलक्षणानिर्बा- ह्यत्वं नोभयसिद्धं तत्रैव तथात्वकल्पने निरूपलक्षणानिबाह्यत्वकल्पनेऽपि तुल्यं, तथाप्यापातत इदं, अतएवाग्रे तदेवापशाक्य युक्त्यन्तरं वक्ष्यति । इटा- विशेषणविधया तात्पर्येतरतात्पर्य्याभावस्य विवक्षितत्वाददोषः । अन्यपदार्थ- तात्पर्यव्याप्यत्वमन्यपदार्थतरतात्पर्य्याभावयाप्यत्वञ्चोयपादयति, नियमत- इति, तात्पर्याप्रमात इति पोषः, 'तदन्याप्रतीतेश्चेति अन्यपदार्थान्या- प्रतीतेश्चेत्यर्थः, तात्पर्याप्रमात इत्यत्रापि सम्बध्यते, 'नियततात्पर्य विनेति अन्यपदार्थेतरतात्पर्य्यकत्वाभावव्याप्यत्वानभ्युपगम इत्यर्थः, 'अन्यपदार्थ इति, तात्पर्य्यप्रमात इति पोषः, 'लक्षणापि न स्यादिति लक्षणया शाब्दबोध- जनकता भवन्मतेऽपि न स्यादित्यर्थः । क्वचित् तात्पर्य्यप्रमातोऽन्यपदार्थ- तरस्यापि प्रतीतिः स्यादिति भावः । नन्वेतावता चित्रग्वादानुपूवर्ग अन्य- पदार्थ नियमतस्तात्पर्य्यमस्तु तत्र तच्छक्तिः कथं स्यादित्यत उपसंहरति, 'तस्मादिति, 'नियततात्पर्यनिर्वाहिकेति चित्रग्वाद्यानुपूवर्ग अन्यपदार्थ- ·सावचिन्तामणौ तात्पर्यानियमात् तात्पर्यनियमे च कचिदबहुब्रौहे. लक्षणयैव सम्बन्धिनोभानात्तौरलक्षणया तौरत्वस्येव तेन विना तौरास्मरणात् निर्विकल्पकरूपायाः स्मृतेरभावादित्यपि द्रष्टव्यं । तत्र तात्पर्य्यमेव तचैव तात्पर्य्यमिति नियमौ प्रत्येकमेव शक्रिनियतौ न तु व्यापको प्रातानुपयोगात् मानार्थ व्यभिचाराच्च । प्रकृत- तात्पर्य्यकत्वस्य तदितरतात्पर्य्यकत्वाभावस्य वा व्याप्यत्वनिर्वाहिकेत्यर्थः, 'बहु- बोहे' चित्रग्वाद्यानुपूर्वादेः, तत्तात्पर्य्यकत्वव्याप्यसतात्पर्यकानुपूर्वोकत्वस्य तदितरतात्पर्यकत्वाभावव्याप्यानुपूर्बोकत्वस्य वा तच्छक्तत्वव्याप्यत्वादिति भावः । ननु तत्तात्पर्यकत्वव्याप्यानुपूर्वोकत्वस्य तच्छक्तत्वव्याप्यत्वं कुत्रावतं न तावघटादिपदे तत्र लक्ष्ये तत्तात्पर्य्यदशाथां शक्ये तात्पर्याभावेन शक्य- तात्पर्य्यकत्वव्याप्यत्वस्यैवाभावादेवं तदितरतात्पर्य्यकत्वव्याप्यानुपूर्वोकत्वस्य तच्छतात्वव्याप्यत्वमपि न कुत्रापि दृएं घटादिपदे लक्ष्ये तात्पर्यदशायां शक्यतरतात्पर्यकत्वभावे शक्येतरतात्पर्य्यकत्वाभावव्याप्यत्वस्यैवासिद्धेरिति चेत्, न, योऽपूर्वपदविशेषः शरीरविशेषशक्तो लक्ष्यपरतया तात्पर्य्यसामान्य विना च न प्रयुक्तस्तस्यैवोभयत्र दृशान्तत्वसम्भवात् । केचित्तु अन्यपदार्थतात्पर्य्यकत्वयाप्यानुपूर्वोकत्व-तदितरतात्पर्य्यक- त्याभवास्थाप्यानुपूर्वोकत्वयोरन्यपदार्थशक्तत्वस्यान्वयव्याप्तिग्रहस्थलाभावेऽपि व्यतिरेकच्यात्या अन्यपदार्थशक्तत्वमनुमेयमिति भावः । नन्वत्र तत्तात्पर्यकत्वव्याप्यानुपूर्वोकत्वं न तच्छक्तत्वव्याप्यं लक्षकपदस्य लक्ष्यतात्पर्य्यकत्वादिव्याप्यानुपूर्वोकत्वेऽपि तच्छतत्वाभावादित्यत बाद, 'लक्षकपदस्थति, 'लक्ष्ये तात्पर्यानियमादिति लक्ष्यतात्पर्यकत्वस्य लक्षेतर- तात्पर्य्यकत्वाभावस्य वा थाप्यत्वविरहादित्यर्थः, केवललाक्षणिकानुपूवर्ग- पसिद्धत्वादिति भावः । ननु बहुव्रीहेरगन्यतात्पर्य्यपदार्थनियमोऽसिद्ध इत्यत- पाए, 'तात्पर्यनियमै चेति, बडौहरपौत्यादिः, 'बडबोहे:' सतात्पर्य्यक- ·शब्दाख्यतुरीयख समासवादः । रन्यपदार्थपरत्वमपि न स्यात् । अथ क्वचिबहुबोहे- रन्यपदार्थे तात्पर्यमेव न भवति यथा “यजमान- पञ्चमा ऋत्विजोलोहितोष्णीषा ऋत्विज इत्यच यज- मानपश्चमत्व-लौहित्ययो विधेयत्वेन प्राधान्यात्तत्परत- या अन्यपदार्थे तात्पर्याभावादेवं क्वचिल्लोकेऽपौति चेत्, तहि तवान्यपदार्थे तात्पर्याभावात् तदनुपपत्ति विना लक्षणाविरहादन्यपदार्थे शक्तिरेव। अन्यथा मियमस्लेकार्थ एव सुग्रहः। न च प्रथमनियमोऽसिद्धः, सध्यता- त्पर्येऽपि वाक्यतात्पर्य्यसम्भवात् प्रक्यसम्बन्धिनि वाक्याविशेषणवादि- ति भावः । लक्ष्यतात्पर्यविशेषत्वेनापि सक्ष्यतात्पर्यनियमादित्यत्र पत्तिमाशाते, 'अथेति, 'अन्यपदार्थ इति, “सोष्णीषा ऋखिनः प्रचरन्ती. त्यादिना उणीवस्यान्यपदार्थस्य प्राप्तत्वेन विधेयवाभावादिति भावः । तालानुपपत्तिरेव लक्षणावौजमितिमतमाश्रित्याह, तहाँति, 'आभि- बङबोहे, 'अन्यपदार्थपरत्वमपि न स्यादिति अन्यपदार्थतात्पर्य्याभाववत्त्वमपि स्यादित्यर्थः । अत्रेशापत्तिमाशयते, 'अथेति, तात्पर्य्यमेव न भवतीति तात्पर्य्या- भावोऽस्त्येवेत्यर्थः । 'यजमानेति यजमानपञ्चमा ऋत्विजः प्रचरन्ति लोहितो- यणीषा ऋत्विजः प्रचरन्तीत्यर्थः, प्रचरन्तीत्यस्य यज्ञशालायां गच्छेयुरित्यर्थः, 'यजमानपञ्चमत्व-लौहित्ययोः' यजमानपञ्चम-लोहितोष्णीषयोः, प्रचरणस्यै- वेति शेषः, 'विधेयत्वेन' पूर्वाज्ञातत्वे सति ज्ञापनौयत्वेन, ऋत्विक्प्रचरणस्य प्रकारान्तरेणापि लब्धत्वादिति भावः । 'प्राधान्यात्' अमनूद्यत्वात्, 'कचिल्लोके यौति लम्बकर्णमानयेत्यादावपौत्यर्थः, 'तदनुपपत्तिं विना' तदनुपपत्तिज्ञानं विना, 'लक्षणाविरहात्', 'शक्तिरेवेति, बीधिकेति शेषः । .

·988 तावचिन्तामणौ तधान्यपदार्थबुड्यनुदयापत्तिः। न च तवान्यपदार्थबुद्धि- राभिधानिक्येव न भवतीति युक्तम्, ऋत्विभिः सा- मानाधिकरण्यानुदयात् तस्माद्बहुब्रौहे नियमतोऽन्य- पदार्थबुड्युदयात्तत्र शक्तिरेव । यद्यपि शक्तस्य शक्ये न तात्पर्यनियमः लक्ष्यापि क्वचित् तात्पर्यात् । तथापि नियम उभयरूपोवाच्यः, अये चान्यपादार्थपरत्वमपि न स्थादित्युप- लक्षणमन्यपरत्वमपि स्थादित्यपि द्रष्टव्यं । 'प्राभिधानिकौति शा- ब्दौत्यर्थः । ननु वस्तुगत्या शक्यसम्बन्धिनि तात्पाविशेषणत्वेनापि शक्ये तात्पर्य्यनियम इत्यभिसन्धाय नियमपदमुत्मर्गपरतया नियमे- ऽन्तर्भावयति, 'यद्यपौति, तादृशोत्सर्गस्य भक्तिनियमादिति भावः । भक्तिमित्यापाततः परमार्थतस्तु लाक्षणिकत्वपक्षे बहुबौहिस्यपदे लक्षणा वाच्या तच्च केवललामणिकमेव नगरादिपदानां मकवादि- एतच लाक्षणिकान्वयबोधं प्रत्येवानुपपत्तिज्ञानहारा लक्षणाक्षानं जनयित्वा तात्पर्य्यज्ञानं हेतुर्न शक्यान्वयबोधे इत्यभिप्रायेण, यथाश्रुते तत्पर्यज्ञानं विना शक्तिरेव कथं बोधिका स्यादित्यसङ्गतत्वायत्तेः, 'अन्यथा' शक्तरबोधकत्वे, 'याभिधानिकीति शाब्दौत्यर्थः, 'सामानाधिकरण्यानुदयादिति बहुतौ- यर्थस्याभेदान्वयबोधानुदयप्रसङ्गादित्यर्थः, यजमानादिना ऋविजामभेद- विरहादिति भावः। 'शक्तिरेवेति तात्पर्य्यमेवेत्यर्थः । ननु तथापि यथा घटादिपदस्य न घटादितात्पर्यकत्वनियमः क्वचिल्लक्ष्ये तात्पर्य्यात् तथा चित्रग्वाद्यानुपूवर्ग अपि . कथमन्यपदार्थतात्पर्य्यकखनियमाभवन्मतेऽपि लक्षणया बन्यपदार्थादन्यत्र कदाचित् तत्प्रयोगादित्यत आह, 'यद्यपौति, 'शक्तस्य' शक्तपदान्तरस्य, तथापौति, पदान्तरस्यानूपूर्वया इति शेषः, ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे समासवादः । ७४५ शक्ये तात्पर्यमौत्सर्गिक क्वचिदन्यत्र प्रयोगादपोद्यते । बहुबौहौ चान्धपदार्थादन्यचाप्रयोगाच्छक्याऽपि ता- त्पर्यनियमोभवति । यत्त केवललाक्षणिकस्याभावादबहुव्रीही शक्यनि- यमे परिशेषादन्यपदार्थ एव शक्य इति । तन्न । शक्ति विनापि तात्पर्यनिर्वाहात्। अच ब्रमः। बहुब्रीहौ न वाक्ये लक्षणा किन्तु पदे धानिकी' शाब्दी, 'तथापीति, 'आत्मर्गिक आत्मर्गिकमेव, तात्पर्य शक्ति- नियतमिति भावः । 'वहुव्रीहाविति, यजमानपञ्चमा इत्यादावप्युक्तसामा- नाधिकरन्यानुपपत्त्या अन्यपदार्थान्वये तात्पर्य्यमस्त्येव विधेयतया परं न तत्र तात्पर्यमित्यवधेयं । 'केवलेति अशक्तत्यर्थः, शक्यसम्बन्धस्य लक्षणात्वादिति भावः। 'शक्ति- मिति समुदाय शक्ति विनाप्यवयवलक्षणयैव तात्पर्य्यनिर्वाहादित्यर्थः । . 'पौत्मनिक' औत्सर्गिकमेव, भूयः सहचरितमेवेति यावत्, एवकारागाप- कत्वष्यवच्छेदः, 'यपोद्यते' अभ्युपगम्यते, 'अप्रयोगात्' लक्षणाद्यप्रयोगात् । 'केवललाक्षणिकस्येति अशक्तलाक्षणिकस्येत्यर्थः, 'शक्यनियमे' लक्षणा- वादिमते शक्यनियमे, 'शक्तिं विनापि' समुदायशक्तिं विनापि, 'तात्यपर्य- निर्वाहादिति अवयवलक्षणयैव तात्पर्य्यविषयान्वयवोधनिर्वाहादित्यर्थः, पक्षणायामेव समुदायशक्तेरावश्यकत्वादितिभावः । वैयाकरणमतं दूषयति, 'चत्र ब्रूम इति, 'लक्षणेति न्यायनयेऽपि वक्षणया अन्यपदार्थशाब्दबुद्धि- जनकतेत्यर्थः, तथाच तस्यान्यपदार्थशाब्दबुद्धिजनकत्वाभावान्न तत्र तात्पर्य- नियम इति भावः । गनु वहुव्रीहिस्थपदे तात्पर्य्यनियमात् तस्यैव तत्र 94 ·08 सावचिन्तामयो तस्य च नान्यपदार्थे तात्पर्यनियमः क्वचिच्छक्येऽपि तात्पर्यात् । अथास्ति बहुनौहिस्थपदयस्यान्यपदार्थे तात्पर्यनियमः ततोऽन्यवाप्रयोगनियमात् अतस्तवि- वधिका पदइये शक्तिः सैव च वाक्ये वाक्यस्य पदह- यात्मकत्वादिति चेत्, अस्तु तहिं बहुब्रौहिस्थपदहये निरूढा लक्षणा तयैवान्यपदार्थे तात्पर्यनियमोपपत्ती समुदायशक्तौ मानाभावात्। नवानास्तु बहुब्रोहावन्यपदार्थस्य लक्ष्यत्वे नियम- - त्यपि द्रष्टव्यं । 'निरूढेति पदान्तरसमभिव्याहारनियमे लक्ष्यमात्र- तात्पर्य एव निरूढलक्षणा, यथा यवार्थकपदममभियाहारे कर्म- 'बडौताविति, तथाचावयवतात्पर्य निर्वाहाय न समुदायशक्तिरिति भावः । पख नहिं समुदायतात्पर्यनिर्वाहाय शक्तिरिति भावते, 'अथेति, बन्धनभ्यत्वान भक्तिरित्याह, 'बस्विति, नियततात्पर्य न शक्तिनियत चानलाक्षणिके हेतुवाक्ये घटं करोतीत्यादाववयवलाक्षणिक च व्यभि- चारादिति भावः। प्रामाणिकेन तदर्थमात्रपरतया लक्षणया प्रयुज्य- प्रतिरखियत बाह, 'तस्य चेति पदस्य चेत्यर्थः, 'अन्यत्राप्रायागनियमा- दिति, साक्षात् परम्परया अन्यपदार्थशाब्दबोधानुकूलत्वाचेत्यपि बोध्यं । 'पदयाति, 'निरूका लक्षणा' उपक्रमेणान्यपदार्थे निरूका लक्षणा, 'तयै- वेति, नियततात्पथ्यं हि न शक्तिमाधनियतमपि तु शक्ति-लक्षणान्यवर- व्याप्यमिति भावः । 'मागाभावादिति, गौरवाचेत्यपि बोध्यं । 'नवीना' वैयापरणनवीनाः, 'लक्षणीयपदेति लक्षणीयवाचकपदेत्यर्थः ।

·शब्दाख्यतुरौयख समासवादः । तोलक्षणीयपदलिङ्गता न स्यात् लक्षकपदस्य लक्षणी- यपदलिङ्गाग्राहकत्वनियमात् स्वलिङ्गापरित्यागाच्च । अतोऽन्यपदार्थे शक्तिरेवेति । अच ब्रमः । बहुब्रौहेर्ला- क्षणिकत्वेन विश्वेषणपदत्वनियमानियमती लक्षणी- यविशेष्यपदलिङ्गकत्वं । समानाधिकरणस्य समानवि- विभक्त्यन्तस्यावयवे घटं करोतीत्यादौ लक्षणेति भावः । 'समाना- धिकरणस्येति तत्राद्यं पदं चैवस्य पत्न्याः खमित्यच व्यभिचारवार- मानत्वं निरूलाक्षणिकत्वं, अतएव निरूलक्षणा शक्तितुल्येति वदन्ति । ननु मचाः कोशन्तीत्यत्र लक्षणीयपुरुषपदलिङ्गग्राहकत्वात् व्यभिचार- इत्यस्चेराह, 'खलिङ्गेति। ननु च्छत्रिणो मचा इत्यादौ व्यभिचार इत्यत- बाह, 'बडबोहेरिति, तथाच बहुब्रौहावयं नियम इत्यर्थः, 'समानाधि- . . ननु मच्चाः पुरषाः कोशन्तीत्यत्र लक्षणीयवाचकपुरुषपदलिनग्राहकत्वाद्- व्यभिचार इत्यरचेराह, 'खलिङ्गति, 'विशेषणपदखनियमादिति विशेषण- वाचकपदत्वनियमादित्यर्थः । न च मचाः कोशन्तीत्यादौ मचादिपदस्य लाक्षणिकत्वेऽपि विशेषणशब्दवाभावाद्यभिचार इति वाच्च। तत्रापि किचिदिशेष्यवाचकपदाध्याहारनियमेन विशेषणवाचकवादित्यभिमानः । यहा 'लाक्षणिकरत्वेनेतिविशेषणपदत्वनियमोन हेतुरपि तु विशेषणे टतौयया लाक्षणिकत्वेग विशिष्टस्य बहुव्रीहेरित्यर्थः, तथाच बहुबोहेरेव विशेषण- वाचकपदत्वनियमः चित्रगुरस्तीत्वादावपि यत्किञ्चिदाचकपदायाहारादिति भावः । 'लक्षणीयविशेष्यपदलिङ्गकत्वमिति अध्याहतस्य श्रुतस्य वा लक्ष- गौयोपस्थापस्थापकविशेष्यपदलिङ्गग्राहित्यमित्यर्थः, 'समानाधिकरणस्ये- त्यादि, तस्य दौर्घिकायां पय इत्यत्र तच्छब्दस्य विशेष्यपदलिङ्गयाहकला- यभिचारवारणाय श्राद्यं पश्यन्तं, अभेदान्वयबुद्धिसाकाजस्येति तदर्थः, ·७४८ तत्वचिन्तामणौ मैत्रः भक्तिकस्य विशेषणपदस्य विशेष्यपदलिङ्गत्वनियमात् । भिन्न विभक्ति कयोरिव भिन्नलिङ्गकयोरपि सामाना- धिकरण्येन विशेषण-विशेष्यपदभावाभावात् । अजह- पाय, द्वितीयन्तु चैत्रीगच्छतौत्यत्रेत्यर्थः, विपक्षबाधकमाह, भिवेति, 'अजहदिति, तथाच विशेषानुशासनावतार इति पूर्वनियमे विशे- षणं देयमिति भावः । करणस्येति, एतच्च मैत्रस्य पत्न्याः वामौत्यत्र व्यभिचारवारणाय, पचतीत्यत्रं तदारणाय 'समान विभक्तिकस्येति सुस्तियोश्च न समानत्व- मित्यर्थः । न च कर्तुरवाच्यतया तत्र सामानाधिकरण्यमेव नेति वाच्यं । समानसंख्याभिधायकविभक्तिप्रकृतित्वस्य तत्त्वात् तस्य च तत्रापि सत्त्वात् । ननु विशेषणविभक्तोः साधुत्वार्थत्वेन न तथात्वमिति चेत्, न, तदभिधानस्य विशेष्यविभक्त्यतिरिक्तार्थनिषेधपरत्वात् मतान्तरत्वादा । अतएव वक्ष्यति, एकसयावाचकमेव हि शाब्दसामानाधिकरण्यमिति । अप्रयोजकत्वं निरस्थति, 'भिन्नेति, 'अजहदिति, तथाच लिङ्गनियमानुशासनाभावे सतीति स्तोक पचतीत्यादी स्तोकशब्दे विशेष्यस्य धातोलिङ्गविरहाद्विशेष्यपद. लिङ्गकवाभावेन व्यभिचारवारणाय द्वितीयं पश्यन्तं। न च तथापि लिङ्गरहितयुमदादिविशेषणे त्वमुत्तम इत्यादौ व्यभिचारः सलिङ्गविशेष्यक- त्वेन विशेषणपदविशेषणे द्वितीयषयन्तवैयापत्तेरिति वाच्यं । युष्मदादेरपि समिकत्वात् लिङ्गाधिकारविहितटायडीवादिशून्यत्वेन चालिङ्गकत्वव्यप- देशादिति भावः। यद्यप्येवं नेयं नबधकामेत्यादिबहुनौहौ स्त्रीलिङ्गकत्वानुप- पत्तिस्तत्र नमो विशेष्यपदत्वात् समानाधिकरण विशेषणत्वाभावाच । तथापि नेयं दण्डिनीत्याद्यवहुनौहाविव तत्रापि व्युत्पत्त्यन्तरं कल्यमिति हृदयं । उक्तमियमे विपक्षबाधकमाह, 'भिन्न विभक्तिकयोरिति भिन्न विभक्तिकनामार्थ- योरित्यर्थः, भिन्नलिङ्गकयो' तदर्थयोः, 'सामानाधिकरण्येन' अभेदसंसर्गेगा।

·शब्दाख्यतुरीयखण्ड़े समासवादः । ७४४ लिने तु लिङ्गविशेषनियमानुशासनान्न तथा, अन्य- दन्यस्य लिङ्ग गृह्णातीत्यत्र विशेषण-विशेष्यपदस्य भावत्वमेव नियामकम् । अथ नियमतोविशेष्यलिङ्गतैव यत्तु अजहलिङ्गत्वं प्रकृतेऽपि चित्रगुपदेऽपि गोपदादेरजहलि- त्वमिति, तत्र, तत्र विभक्त्यन्तस्य पदतया गोपदमात्रस्थापदत्वात् समुदायस्य विभक्त्यन्तत्वादत एव परवल्लिङ्गमित्यादौ वतिः परवत्- समुदाये लिङ्गमित्यर्थादिति । 'अन्यदिति विशेषानुशासनाभावे विशेषणपदं विशेष्यपदलिङ्गयाइकमित्यर्थः । ननु शकत्वमलामणि- पूर्व नियमे विशेषणमिति भावः। न च चित्रगुपदेऽपि गोपदमज- हल्लिङ्गमेवेति वाच्यं । विभक्त्यन्तत्वेन समुदायस्यैव तत्परत्वात् । 'विशेषणेति तादृशविशेषण-विशेष्यपदखभावत्वमेवेत्यर्थः । परोक्तनियमे व्यभिचारमप्याह, ननु समानाधिकरणस्येत्यादिनियमे परमेश्वरः प्रमाणं रूपं गुण इत्यादौ कथं नपुंसकलिङ्गाकत्वमित्यत अाह, 'अजहदिति, तथाचोक्तनियमे अजहल्लिङ्कर- कतत्तत्पदभिन्नत्वेन विशेषणीयमिति भावः । अतएव पनजपदादेर्मत्स्यादौ लक्षणायामपि अयं पङ्कजमित्यादिकं साधु पङ्कजपदादेरजहल्लिङ्गकत्वादेवं खट्वादिकं यदा पुंसो नाम तदापि अयं खट्दैवेति स्त्रीलिङ्गातैव साध्वी। नन्वेवं दृष्टसागरा योषित् लब्धधनः पुमानित्यादौ सागरशब्द-धनशब्दयो. रजहल्लिङ्गात्वादिष्यलिङ्गग्राहि त्वानुपपत्तिः सागरशब्द-धनशब्दादेरजह- लिङ्गत्वेऽपि तवेदप्रवेशे जलमेतत् सागरः पुत्रो धनमित्यादावसमासेऽपि विशेष्यलिङ्गग्राहित्यापत्तिरिति चेत्, न, दृयसागराद्यानुपूर्वाधटकसागरा- दिशब्दभेदस्य निवेशनौयत्वादिति न काप्यनुपपत्तिः। नन्वेवमन्यदन्यलिङ्गं रहातौति सामान्यतोऽनुशासनानुपपत्तिरित्यत आह, 'अन्यदिति, 'विशे- घणविशेष्यपदेति निरक्तविशेषणविशेष्यपदत्वमेव नियामक निरुक्तविशेषण- .

·७५. सवचिन्तामो विशेषणपदस्य बहुबौहे शक्ति विना न निर्वहतीति चेत्, न, विशेषणपदत्वमेव हि विशेष्यलिजकत्वे तन्त्र न तु शकत्वे सति गौरवात्। दण्डादिवाक्यस्याशक्त- स्थापि पुरुषादिविशेष्यसिजकत्वात, गुणवाचिशुक्ला- दिपदानां शुकः पट इत्यादी लक्षणया विशेषणानां विशेष्यलिङ्गत्वाच्च । ननु शुक्लादेर्गुणिपरत्वे लाक्षणिक- कत्वं दण्याद्यपि तथा, न च गौरवं, गम्भौरनद्या देशे घोष इत्यादौ वाक्ये परखियहणादित्यतो व्यभिचारान्तरमाह, 'गुणेति, गभौर- 'गुणेति, 'विशेषणानामिति विशेषणोपस्थापकानां विशेष्यपदलिडाकत्वा- दित्यर्थः । 'नन्विति, तथाच ममापि लिङ्गानुशासनाभावे सतौति विशे- पदं विशेष्यपदलिङ्गं रहातौत्येवार्थ इति यावत्, अन्यथा अतिप्रसङ्गादिति भावः । इदचापाततः सर्वत्र बहुब्रीको विशेष्यपदाध्याहारे मानाभावात् । वस्तुतो दण्ड्यादिवबहुनौहेरपि त्रिलिङ्गकत्वं वक्तविवक्षया च प्रयोगनियमः विशेष्यपदसत्त्वे तु समानाधिकरणस्येत्यादिनियम एव वक्तृविवक्षा बाधि- केत्येव तत्त्वं । विशेषणपदस्येति बहुब्रीहेर्विशेषणं, 'शक्तिं विनेति, पद- त्वस्य शक्तिमत्त्वरूपतया शक्ति विना विशेषणपदत्वस्यैवासम्भवादिति भावः । 'विशेषणपदत्वमेवेति विशेषणोपस्थापकशब्दत्वमेवेत्यर्थः, 'शतवे सतीति शकल्वे सति विशेषणेपस्थापकत्वमित्यर्थः, 'दण्यादौति, तथाच शक्तत्व- प्रवेशे एषामसंग्रह इति भावः। 'गुणवाचौति, यद्यपि शुक्लादिशब्दा- नां प्रकृते लक्षणायामपि शक्तत्वमस्त्येवेतिनैतषणं घटते तथापि लक्षक- पदेन खलिन परित्यज्यत इति परोक्तनियमे व्यभिचारपरोऽयं ग्रन्थो न तु शक्तत्वप्रवेशे दूषणपर इत्यवधेयं । अतएवात्रैव प्रयते, 'नन्विति, .

·शब्दास्यतुरोधखरहे समासवादः । ७५१ त्वेन स्वलिङ्गप्राप्तौ ॥ “गुणे शुक्लादयः पुंसि गुणिलि- जास्तु तहतीत्यनुशासनालाक्षणिकस्यापि विशेष्यलि- जकत्वम् । न च बहुब्रौडौ तथानुशासनमस्तौति चेत्, न, तस्य न्यायप्राप्तानुवादकत्वात्। अतएव शुक्र रूप- मिति शुनगुणवाचकत्वेऽपि लिङ्गानुशासनं परिभूय विशेषणपदत्वात शुक्लपदं विशेष्यरूपपदस्यैव लिज नद्यादावसमामेऽजहलितया समासे कर्मधारयस्थापि तत्पुरुष- प्रभेदत्वेन परवलिङ्गमित्याद्यनुशासनेनैव व्यभिचाराभावेन विश्व- णान्तरदानाभावाच्चेति भावः । 'तस्येति व्याकरणसिद्धमनूयते कोषेण, न हि कोषस्य तदनुशासनमामर्थमिति भावः । शुक्रोरूप- घमिति भावः। 'तस्येति उक्तन्यायसिद्धमनूद्यते कोषेण न तु तस्य तदनुशासनसामर्थ्यमित्यर्थः। नन्वेतदेव कुत इत्यत बाह, 'बतरवेति उक्तकोषस्य खातन्लेग्ण तदनुशासनसामर्थ्य भावादेवेत्यर्थः । ननु “गुणे शुक्ला- दय इत्यस्य गुणे विशेष्यपदे इत्यर्थः, यत्र च रूपं विशेष्यपदमित्यरचराह, 'खलिङ्गप्राप्ताविति खलिङ्गप्राप्तेचितोऽपौत्यर्थः, 'लाक्षणिकस्थापौति, स- स्येति शेषः। 'तथानुशासन' लिङ्गानुशासनं, 'तस्य' "गुणे शुलादयः पुंसोत्यादेः, 'न्यायपाति, समानाधिकरणस्येत्याधुक्तन्यायसिद्धत्वानुवाद- कत्वं न तु खातन्त्रण लिङ्गविधायकत्वमित्यर्थः । 'अतएवेति यत एव न खातन्वेषण तस्य लिङ्गविधायकत्वमत एवेत्यर्थः । अथ “गुणे शुजायः पुंसी- त्यत्रासति गुणवाचकविशेष्यपदासन्निधाने इति विशेषणानतादृशः प्रयोग- ·७५२ तत्वचिन्तामणौ रहातीति। अन्यथा गुन्नोरूपमिति स्यात्। किञ्च बहुबोहेलिङ्गानुशासनाभावेन स्वखिजाभावाविशेष- पोपस्थापकवाक्यत्वाञ्च विशेष्यपदलिङ्गतैव युक्ता यथा दण्डी पुरुष इत्यादौ। वस्तुतो बहुब्रौहेरन्यपदार्थे शक्तावपि कथं नानालिजकत्वं तथा लिङ्गानुशासना- भावात्। अथ विशेषणपदत्वाहिशेष्यपदलिङ्गता विशे- ध्यपदञ्च नानालिङ्गमतो नानालिङ्गतेति चेत्, तहि लाघवालक्षणेवास्तु उक्तन्यायेनैव लक्षणीयविशेष्यपद- लिङ्गत्वोपपत्तेरिति । मिति नान्वयः, गुणे शक्कादय इत्यस्य गुणविशेष्य इत्यर्थ इत्य- रचेराह, 'किञ्चेति । 'किश्चेति, 'तोति । नन्वेवं चित्रशुधनमित्यादौ बहीहिलक्षणानन्तरं तत्पुरुषलक्षणायां लक्षितलक्षणा स्यात्। न च परम्परासम्बन्धाद कैव लक्षणा बन्यपदार्थसम्बन्धिनि बहुब्रीहेरनुशासनाभावात् तस्माद्बोहो शक्ति- रेवेति चेत्, न, बॉबीहिलक्षणया चित्रगुपदस्य बन्यपदार्थपरत्वे तत्म- म्बन्धिनि परम्परासम्बन्धेन तत्पुरुषलक्षणायाश्च लक्षणादयादेव युगपद- न्वयबोधोपपत्तेः युगपत्तिइयविरोधस्य मणिवन्मतेऽभावादिति । इत्यत बाह, 'किच्चेति, 'खलिङ्गाभावादिति, तथाच लाक्षणिकपदे खलिङ्गापरित्याग इति नियमस्यात्रानवकाश इति भावः । 'तथा लिङ्गानु- शासनेति नानालिङ्गविधायकानुशासनाभावादित्यर्थः, 'लाघवादिति, पति- रिक्तशक्तिकल्पने गौरवादिति भावः । इति बहुबौहिरहस्यं ।

·शब्दाख्यतुरौयखरहे समासवादः । ૫૨ तत्पुरुषऽपि राजपुरुष इत्यादौ पूर्वपदस्य पद्यर्थ- सम्बन्धे निरूढलक्षणयैव राजसम्बन्धिपुरुषबुड्युपपत्तेर्न समासे शक्तिरनन्यलभ्यस्य शब्दार्थत्वात् । ननु तत्पुरुषस्थले समासत्वेनैव भक्तिकल्पनाबहुबौहावपि शक्रिरित्यत आह, 'तत्पुरुषेति, 'षष्ठ्यर्थसम्बन्धे' सम्बन्धिनौत्यर्थः, . ननु तत्पुरुषस्थले समासत्वेनैव शक्तिकल्पनाबहुबौहावपि शक्तिरित्यत- याह, तत्पुरुष इति । ननु कर्मधारयस्यापि तत्पुरुषतया तत्माधारण्येन लक्ष- णोपपादनमयुक्तमित्यतोविशिनछि, 'राजपुरुषइत्यादाविति, 'अध्यर्थसम्बन्ध- इति सम्बन्धिनीत्यर्थः, दयोः प्रातिपदिकार्थयोरभेदान्वयबोध एव सामर्थ ननु तथापि तत्पुरुषस्थले समुदायशक्तिरावश्यकौत्यत आह, 'तत्. पुरुषेऽपौति, कर्मधारयस्यापि तत्पुरुषतया तत्र लक्षणाविरहात् तद्या- वर्तनायाह, 'राजपुरुषहत्यादाविति, 'पूर्वपदस्थति राजपदस्येत्यर्थः, अद्यर्थ- सम्बन्ध इति पद्यर्थराजसम्बन्धिनि लक्षणेत्यर्थः, तस्य चाभेदेन पुरुषेऽन्वय. इति भावः। यथाश्रुतन्तु न सङ्गच्छते राजसम्बन्धलक्षणायां तस्याश्रय- तया पुरषे अन्वयः तादात्म्यसम्बन्धेन वा, नाद्यः नामार्थायोरभेदाति- रिक्तसम्बन्धेनान्वयस्थाव्युत्पन्नत्वादन्यथा राजसम्बन्धः पुरुष इत्यत्राप्याश्र- यतया अन्वयापत्तेः, नात्यः बाधितत्वात् । न च राजसम्बन्धिनि लक्ष- गायां नौलोत्पलमित्यादाविव कम्मधारयत्वापत्तिरभेदेनान्वयस्य तुल्यत्वा- दिति वाच्यं । किञ्चिद्विशिरदितीयादिविभक्त्यर्थतावच्छेदकविशिष्टवता यत्र नाभेदधौस्तत्रैव कम्मधारयाभ्युपगमात्, अतएव राजपुरत्यत्र राजप्रकारेण राजवति लक्षणायां कम्मधारयत्वं, नौलोत्पमित्यत्र नौलपदस्य नौल- गुणप्रकारेण लक्षणायामेव कर्मधारयत्वं नौलसम्बन्धित्वेन लक्षणायान्तु तत्पुरुषत्वमेव राजपदस्य सम्बन्धिमात्रपरत्वे कम्मधारयतासम्पत्तये किषि- ·७५४ सत्त्वचिन्तामणी यत्तु समस्यमानपदातिरिक्तं न समासपदं समस्य- द्विशिशेत्युक्तं, पाकरतो घटः शोभनराजपुरुष इत्यादौ तु रक्तपद-राज- पदादेरेव पाककरणकरक्तत्वाश्रय-शोभनराजसम्बन्ध्यादिषु लक्षणा पाक- पद-राजपदादिकन्तु तात्पर्यग्राहक । यत्तु पाकपदं पाककरणकपरमेव तस्य चाभेदेन रक्तपदार्थैकदेशे रतत्वे तादात्म्येनान्वयः, एवं शोभनराजपुरुष इत्यादावपि राजपदं राज- सम्बन्धिपरमेव तदेकदेशे राज्ञि शोभनस्याभेदेनान्वय इति । तदसत् अभेदेन पदार्थैकदेशान्वयस्यात्यन्तमव्युत्पन्नत्वात् । उपाध्यायास्तु निपातातिरिक्त इव समासातिरिक्त एव नामार्थ- योर्भेदान्वयस्याव्युत्पन्नतया राजपुरुष इत्यादौ राजादिपदस्य राजसम्बन्धादा- वेव लक्षणा तथाच षयर्थसम्बन्ध इति यथाश्रुतमूलमेव साधु। अतएव कम्म- धारय-षष्ठीतत्पुरुषयोर्भेदोऽपि स्फुटतरमुपपद्यते, कर्मधारयेऽभेदः संस- र्गाऽत्र तु भेद इति भेदात् । न च समासातिरिक्त एव नामार्थयोर्भेदान्वय- स्यायुत्पन्नत्वे राज-पुरुषयोः संसर्गमर्यादयैव सम्बन्धमानसम्भवात् सम्बन्ध- लक्षणापि वृधेति वाच्यं । विग्रह-समासयोस्तुल्यार्थकत्वानुरोधेन सम्बन्ध- लक्षणाभ्युपगमादित्याहुः । तदसत् । व्युत्पत्तिसङ्कोचे मानाभावाद्गौरवाच्च विग्रह-समासयोस्तुल्यार्थकत्वस्य चासिद्धत्वादिति दिक् । 'अनन्यलम्यस्येति, न च लक्षणया राजसम्बन्धभिन्न पुरुषबुड्युपपा- दनेऽपि राजपुरुष इत्यादौ राजवत्पुरुषबोधस्यानुभवसिद्धस्य न तयोपपत्ति- रिति तदर्थं समुदायशक्तिरावश्यकौति वाच्यं । तादृश्बोधस्यैवासिद्धेः तादृश. बोधस्यानुभवसिद्धत्वेऽपि पुरुषपदस्य राजवत्पुरुषे लक्षणा राजपदं तात्पर्य ग्राहकमित्यस्य सुवचतया समुदायशक्त्यसिद्धेः। न चैवं घटादिपदेऽपि समुदायशक्युच्छेदः तत्राप्यन्तिमवर्णलक्षणयैव घटादिबोधोपपत्तेरिति वाच्यं । तत्रैकाक्षरकोषमविदुषोऽन्त्यवर्गलक्षणाप्रतिसन्धान विनापि घटादिबोध- स्यानुभवसिद्धतयां समुदायशक्तिसिद्धेरिति भावः। 'समस्यमानपदाना- ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे समासवादः । ७५५ मानपदानां प्रत्यभिज्ञानादतो न समासे शक्तिरिति । तन्न। पद-तत्समुदाययोभिन्नत्वात् । नन्वनुपपत्तिं विना कथं पधर्थे लक्षणेति चेत्, दयोः प्रातिपदिकार्थयोः खभावादभेदान्वयबोध एव सामयं अत- एव विभक्त्यादिपदेषु सम्बन्धादिधर्मपरोकप्रातिपदिकार्थान्वयबोध- कवं अर्थविशेषबोधे पदविशेषस्य तन्त्रत्वादत एव व्यासेन तदर्थ- खभावादत एव नौलो घट इत्यत्राभेदोपचारोऽन्यथा समवायस्यैव गुण- गुणिसंसर्गत्वसम्भवादिति वदन्ति, तच्चिन्त्यं घटोनेत्यत्र प्रातिपदिकयो दे नाप्यन्वयदर्शनेन तथा व्यनियमात् । यदि च नजादिपदे भिन्नैव व्युत्प- त्तिरिति तदितरत्र तथा नियम इति मन्यसे तदा समासेऽपि भिन्नव व्युत्पत्तिरिति तदितरत्र तथा नियम इति तुल्यं । किञ्चैवं राजसम्बन्धी पुरुष इति विग्रहवाकां स्थान तु राज्ञः पुरुष इति समाससमानार्थ- समासारम्भकपदसमूहस्यैव विग्रहत्वात् तथा सति च कर्मधारयत्वापत्ती घठोसमासोच्छेदापत्तेः । न च शक्त्या अभेदप्रतियोग्युपस्थापने कर्मधारय- इति वाच्यं । नौलोत्पलमित्यादौ तदभावापत्तेः नौलपदस्यौपचारिकत्वात् तस्मात् सम्बन्ध एव लक्षणा राजसम्बन्ध-पुरुषयोश्च धम्म-धम्मभाव एवा- न्यय इति युक्तमुत्पश्यामः । न च पद्यर्थस्य लक्षणया नामार्थत्वे भेदेनाप्यन्ध- योन स्यात् विभक्त्यर्थापेक्षो भेदेन नामार्थयोरन्वय इति वक्ष्यमाणव्युत्पत्ति- विरोधादिति वाच्यम् । तस्य विभक्त्यतिरिक्षनामार्थान्वयपरत्वात् । मिति समस्यमानपदत्वस्थानुभवसिद्धत्वादित्यर्थः, 'न समासे शक्तिरिति न समासस्य विशिधार्थे शक्तिरित्यर्थः, समस्यमानपदानां प्रत्येकमन्यत्र शक्ति- कल्पनादिति भावः । 'भिन्नत्वादिति भिन्नानुपूर्वोकत्वादित्यर्थः । 'पद्यर्थ इति पद्यर्थसम्बन्धप्रकारेण लक्षयोत्या, एवमग्रेऽपि । राज- ·७५६ तत्वचिन्तामणौ यदि पद्यों न लक्ष्यते तदा राजपुरुषादौ लाघवा- दिना प्राक्सामानाधिकरण्यावगमाद्राजत्वविशिष्टपु- रुषस्यैव वैभक्तिकोऽन्वयः स्यात्, राजवाहनमानयेत्यादौ वाहनपदे वाहनवल्लक्षणा स्यात् । अथ राजत्ववि- शिष्टेऽस्मदाद्यानयनान्वयोऽयोग्य इति चेत्, तीनयैवा- नुपपत्त्या तात्पर्यानुपपत्त्या वा षष्ट्यर्थे लक्षणा, विभ- बोधनमन्यथा म एवार्थाऽभावसदृशादिपदेनान्यथा बोध्यते क्वचित् संसर्गविधया क्वचित् प्रकारतया सम्बन्धमानात् अतः पटोनेत्यादौ नषष्ठी पटस्याभाव इत्यादौ षष्ठौ। न च राजपदादेः मम्बन्धिपरत्वे कर्मधारयापत्तिः, समासपूर्व तत्परत्वाभावात् मति तत्पुरुषेऽनु- पूर्वोक्तरीत्या राजपदार्थस्यापि भानमतो विग्रहसमानार्थत्वं रत्तिदयविरो- धेन सवापि भममिति दूषणमनवकाशं बोध्यं । 'यदीति, यत्र तत्सम्बन्धिनि तात्पर्य्यग्रहस्तत्रैव पश्चर्थलक्षणा अन्यत्र तु कम्मधारयादभेदान्वयधौरिदै- वेति भावः। 'विभक्त्यर्थति, नामार्थयो# देनान्वयो विभक्त्यर्थदारवेति व्युत्प- तेरिति भावः । न च भेदेनेति व्यर्थ, नौलोघट इत्यादौ व्यभिचारवारक- सम्बन्धिपुरुषबुड्यनुपपत्त्या लक्षणेति समाधत्ते, 'यदोति, 'पश्चर्थो न लक्ष्यत इति पद्यर्थप्रकारेण लक्षणा न क्रियत इत्यर्थः, 'लाघवादिनेति, लुप्तपछी- मरणकल्पने गौरवादिति भावः। 'आदिपदात् सर्वत्र लुप्तषष्ठीमरणे मानाभावस्य परिग्रहः, 'प्राक्सामानधिकरण्येति प्रथभं राज-पुरुषयोरभेदा- ग्वयबोधादित्यर्थः, 'वैभक्तिकोऽन्वय इति विभक्त्यर्थान्धय इत्यर्थः । अनुप- पत्यन्तरमाह, 'राजवाहनेति वाहनेन समं राज्ञोऽभेदान्वयबोधासम्भवा- दिति। 'तात्पर्य्यानुपपत्येति तात्पर्य्यविषयौभूतस्य राजकीयपुरुषबोधस्यानुप- पत्येत्यर्थः। ननु विग्रहवाक्यस्थषधसम्बन्धेन पुरषे राज्ञोऽन्वयादेव राज- ·शब्दाख्यतुरीयखण्ड़े समासवादः । ૭ભૂ૭ त्यर्थापेक्षो हि सर्वच नामार्थान्वयः। अतः श्रुतवि- भक्त्यर्थासम्भवे विभक्त्यर्थलक्षणैवोचिता। अथ राज- पुरुषादावन्वयप्रकारतया षष्ट्यर्थसम्बन्धबुद्धिरतो न पपत्त्या सम्बन्धलक्षणापर्यवमानादिति भावः । 'नामेति, इदन्तु समाधिमौक-दुक्तं । वस्तुनः षष्ठ्यर्थोपस्थितावपि नामार्थयोर्नान्वय- खात् विशेषणविभक्तेः साधुत्वार्थत्वात् तस्या अभेदार्थकत्वस्यैकदेशिमतत्वात् अन्यथा नौलघट इत्यादौ कर्मधारये विग्रहसमानार्थतया विभक्त्यर्थलक्ष- णापत्ती निषादाधिकरणविरोधापत्तेः । एवञ्च कर्मधारयेऽपि व्यभिचार- वारकं तदिति ध्येयं । नन्वेवमपि भूतले घटो नास्तीत्यादौ व्यभिचारः तत्र घद्यर्थलक्षणानभ्युपगमात् । न चाव्यय-निपातातिरिक्तस्थले उक्तव्युत्पत्तिरिति वाच्यम् । अधट इत्यादौ सम्बन्धलक्षणाभावप्रसङ्गादिति चेत्, न, घटो नास्ति घटो नए इत्यादौ विभक्त्यर्थसङ्ख्यान्वयस्थानुभविकत्वेन तद्दारैवोक्ता- व्युत्पत्तेरेप्रत्यूहत्वात् । अतएव तत्र विभक्तिप्रयोगः साधुरेवेत्यपास्तं । तथा च तत्रान्वयप्रकारतयैव सम्बन्धी भासते घटस्य नेत्यादिर्न प्रयोगः असाधु- त्वात् । न चैवमपि तद्धनमित्यादौ व्यभिचारः सर्वनाम्नि लक्षणाविरहा- दिति वाच्यम् । तत्रापि तस्या व्यवस्थापितत्वात् । न च सम्बन्धस्य तत्पद- शक्यतया तत्र न लक्षणेति वाच्यम् । शक्यसम्बन्धस्य तत्राप्यनपायादिति दिक् । 'अन्वयप्रकारतयेति छिद्रेतरत्ववत् प्रकारान्तरोपस्थितस्यैवान्धय- प्रतियोगितयेत्यर्थः। ननु तदनुपस्थितौ तत्र तात्पर्य्याग्रहे तत्र लक्षणापि कौयपुरुषबोधोपपत्त्या किं लक्षणयेत्यत याह, 'विभक्त्यर्थापेक्षो हौति विभक्त्यर्थविशेष्यको हीत्यर्थः, 'नामार्थान्वयः' भेदेन नामार्थप्रकारकोऽन्वयः, 'श्रुतविभक्त्यति विग्रहवाक्यश्रुतविभक्त्यर्थसम्बन्धेनान्वयासम्भव इत्यर्थः । 'विभक्त्यर्थलक्षणैवेति, 'अन्वयप्रकारतया' राज-पुरुषयोरन्वयप्रतियोगितया, राज-पुरुषयोर्विशेष्य-विशेषणतयेति यावत्, ‘पश्चर्थसम्बन्धबुद्धिरिति छिद्रेत- .

·७५ तत्त्वचिन्तामणौ पूर्वपदे लक्षणा न वा समासे शक्तिरिति । तन्न । नामार्थयोरन्वयाभिधानेऽन्वयप्रकारतया नियमतः षधीपस्थितौ हेत्वभावात् शब्दादनुपस्थितस्यान्वय- प्रकारतया भाने मानाभावाच । चैत्रस्य नप्त्यादौ पुत्रस्य नसृपदाच्छक्यतावच्छेदकतयोपस्थितस्यान्वयन- कारत्वेन ज्ञानं। प्रकारतया तद्भानं अभेदेनैव तयोरन्वयबोधकत्वव्युत्पत्तेः, अन्यथा नौलोघट इत्यत्राभेदोपचारो न कल्यत समवायस्यैव गुण-गुणि- संसर्गत्वसम्भवादिति तत्त्वं । 'नप्नुपदादिति, षष्ट्यर्थपरम्परामम्बन्धे पुचस्य सम्बन्धघटकतया भानादिति भावः । न स्यादिति तदुपस्थितिरावश्यकी। किञ्च पटो नेत्यवान्वयरूपतयैव तद्भानमस्वित्यत आह, 'शब्दादिति । न च तत्प्रकारकानुभवोऽसिद्ध एवेति वाच्यम् । विग्रहतुल्यप्रकारकज्ञानजनकत्वात् विभक्त्यर्थोपस्थिति विना भेदेनान्वये पूर्वव्युत्पत्तिविरोधाच्च । 'नतृपदादिति पुत्रपुत्रस्य शक्यत्वे पुत्रस्यावच्छेदकत्वमित्यर्थः । रत्ववत् प्रकारान्तरोपस्थितस्यैव पद्यर्थसम्बन्धस्य बुद्धिरित्ययः । 'नामार्थयो' राज-पुरुषयोः, 'अन्वयाभिधाने' शाब्दबोधे, जायमान इति शेषः । 'अन्वय- प्रकारतयेति अन्वयप्रकारोभूतधर्मप्रकारेणेत्यर्थः । ननु भवतोनियमतो लक्षणया सम्बन्ध्यपस्थितिवत् नियमतः खतन्लसम्बन्धस्मृतिरपि यथाथकश्चित् स्यात् कार्योन्नेयधर्माणां यथा कार्यमुन्नयनादित्यत आह, 'शब्दादिति, 'मानाभावाच्चेति.सामग्राभावाञ्चेत्यर्थः, पदजन्यपदार्थोपस्थितेरेव शाब्दधौ- हेतुत्वादिति भावः । नन्वेवं चैत्रस्य नरेत्यादौ चैत्रपुत्रस्य शब्दादनुपस्थितस्य कुतोऽन्धनप्रकारतया भानमित्यत आइ, 'चैत्रस्येति, 'भूक्यतावच्छेदकतयेति, ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे समासवादः । ૭e राज्ञः पुरुष इत्यादौ विग्रहे समासाभिधानात्लुप्ता स्मृता पश्चेव सम्बन्धस्मारिका अतो न लक्षणा न वा शक्तिरित्येके । तन्न । राजपुरुषमानयेत्युक्ते पूर्व निय- मेन विग्रहाश्रवणात् । शाब्दिकानान्तु विग्रहाभिधानं 'विग्रहाश्रवणादिति । न च दधि पश्येत्यादाविव लुप्त विभक्तनियतो- पस्थितिः स्यादिति वाच्यम् । तत्र क्रिया-कम्मभावेनान्वयस्य विभक्तिं विना- काङ्घाविरहेणानुपपत्तेः घटः कर्मत्वमित्यत्रेव समासे तु विभक्तिमन्तरेणा- प्याकाङ्क्षादर्शनात् लाघवेन लक्षणाकल्पनात् तदिदमुक्त अनिकरणकौदन- पुत्रपुत्रत्वरूपेण शक्तौ पुत्रम्यावच्छेदकत्वादिति भावः । 'अन्वयप्रकारत्वे- न ज्ञानमिति अन्वयबोधे प्रकारतया भानमित्यर्थः । केघाञ्चिन्मतं दूषयितुमाशङ्कते, 'राज्ञ इति । न चैवं षष्ठीतत्पुरुषे- ऽपि लक्षणाविरहे "निघादस्थपति याजयेदित्यत्र कुतो निघादस्य चाण्डालस्य स्थपतिः निधादस्थपतिरिति षष्ठीतत्पुरुषमपहाय निषादश्चादौ स्थपति- स्चेति कर्मधारयादरः कर्मधारये निघादस्य चाण्डालस्यापि वैदिकमन्त्रा- ध्ययनप्रसक्त्या "स्त्री-शूद्रौ नाधीयेतामिति विधिसङ्कोचापत्त्या तत्पुरुषस्यै- वोचितत्वात् लक्षणाविरहस्य चोभयत्राविशिष्टत्वादिति वाच्यं । लुप्तविभक्ति- स्मरणकल्पनाप्रसङ्गादेव तत्पुरुषपरित्यागात् वेदे तत्पुरुष-कर्मधारययो- सभयोः सम्भवे कर्मधारय एवाद्रियते न तत्पुरुष इति सकलमीमांसा- सिद्धनियमबलेन परित्यागाच्च, अन्यथा षष्ठीतत्पुरुषे लक्षणायक्षेऽप्यनिस्ता- राच्छक्ति-लक्षणयोरुभयोरेव वृत्तिरूपतया लक्षणाकल्पनस्यादोषत्वादिधि- सङ्कोचकल्पनस्यैव च दोषत्वादिति भावः । 'विग्रहाश्रवणादिति, तथाच यत्र न विभक्तिस्मरणं तत्र लक्षणावश्यकौति भावः । ननु यहि विग्रहाप्रतिस- न्धानेऽप्यन्वयधौस्तदा विग्रहप्रतिसन्धानार्थ समासस्थले शाब्दिकानां विग्र- हप्रतिसन्धानवैयर्थमित्यत याह, 'शाब्दिकानान्विति, 'विग्रहाभिधानं' .

·तत्त्वचिन्तामणौ समासार्थकथनपरं विभाषाधिकारे च समासानुशा- सनं समास-विग्रहयोः पर्यायत्वं साधुत्वं वा बोधयि- तुम्। विशेषस्तु विग्रहे सोऽर्थोनाम-विभक्त्यादिभिः शत्याभिधीयते समासे तु राजादिपदेन लक्षणया। 'कथनपरमिति न तु समानार्थकेऽन्यतरोपस्थितावपरोपस्थिति- नियम इत्यर्थः । नन्वन्यत्रानियमेऽपि पत्र विभाषाश्रवणानियम- इत्यत शाह, 'विभाषेति, 'बोधयितुं', न भयोपस्थितिनियम कम्मकपाकविषयककृतिरिछसाधनमिति तु वाक्यमिति । यत्र च दैवाद- विभक्त्युपस्थितिस्तत्र समासशक्तिभ्रमवत इव लक्षणाविरहेऽपि न क्षतिरित्यपि वदन्ति । 'कथनपरमिति, न च समानार्थकत्वे अन्यतरोपस्थितावपरोप- स्थितिनियम इति भावः। अन्यथा अपभ्रंशे स्मृतसाधुशन्दवदिग्रह एव १ अस्मिन् विग्रहे अयं समास इत्यभिधानं, 'समासार्थकथनपरमिति समासस्य तात्पर्य्यविषयीभूतोऽयमर्थ इति प्रतिपादनार्थमित्यर्थः, न तु समासार्थबोध- पूवं विग्रहप्रतिसन्धानार्थमिवि भावः । ननु यदि विग्रहप्रतिसन्धाननियमो भास्ति तदा तदर्थं विभाषया समासानुसरणमफलमित्यत आह, 'विभाषेति, 'बोधयितुमिति, न तु नियमत उपस्थित्यर्थमिति भावः। यद्यपि विग्रह- समासयोः कथं पर्यायत्वमर्थभेदात् । न च विग्रहेऽपि सम्बन्धिनि षया लक्ष- गति वाच्यं । 'शतयाभिधीयत इत्यग्रिमग्रन्थविरोधापत्तेः सुवर्थ-नामार्थयो- रभेदान्वयबोधस्याव्युत्पन्नतया अनन्वयापत्तेच, अन्यथा प्रमेयं ग्रामं घटस्य संयोग इत्यादौ नामकर्मत्वाभिन्नः प्रमेयः घटसम्बन्ध्यभिन्नः संयोग इत्यन्वय- बोधापत्तेस्तथापि पर्यायत्वं रकमुख्यविशेष्यकबोधजनकत्वं, साधुत्वं एक- मुखविण्यकशाब्दबोधसाकाजुत्वं । यहा पर्यायत्वं अन्यूनानतिरिक्तविष- ·शब्दायतुरोयखण्हे समासवादः । ०६१ बहुब्रीहौ तु नित्यसमासत्वाभिधानं विग्रहस्थासाधुत्व- ख्यापनार्थम् चित्रा गौर्यस्येति विग्रहाभिधानं बहु- बौद्यर्थकथनपरम् । स्यादेतत् "विभाषेति सूत्रण कर्तुमिति भावः । नन्वेवं समामोऽप्ययं नित्य एव विग्रहपूर्वकत्वा- नियमादिति बहुबौहौ विशेषविधिविरुद्ध इत्यत पाह, बडनी- हाविति' 'ख्यापनार्थमिति, तथाच विग्रहसाधुत्वासाधुत्वप्रयुक्तएवा- नित्यत्व-नित्यत्वविभाग इति भावः । 'अर्थकथनेति, ससस्यमान- बोधकोन समास इत्यपि कल्प्येतेत्यपि बोध्यं । 'विग्रहस्येति समाससमा- नार्थकसमस्यमानपदमात्रस्येत्यर्थः । 'चित्रेत्युपलक्षणं चित्राया गोः सम्बन्धों- त्यादिकमपि न विग्रह इत्यपि बोध्यं । तथाच विग्रहसाधुत्वासाधुत्वकृत एव यकशाब्दबोधजनकत्वं, साधुत्वं तादृशबोधसाकाङ्गत्वं, सम्बन्धितादात्म्यस्य सम्बन्धात्मकतया समासेऽप्यतिरिक्ताभानादिति हृदयं । केचित्तु ननु यदि विग्रहप्रतिसन्धाने नियमो नास्ति तदा समासार्थ- बोधे विग्रहस्योपयोगिताबोधनार्थं विभाषया समासानुशासनमपणमित्यत- बाह, “विभाषेति, न तु समासार्थबोधे विग्रहस्थोपयोगिताज्ञापनार्थमिति भाव इत्याजः। नन्वेवं बहुब्रीहौ विग्रहाभावरूपनित्यसमासानुशासनं समासान्तरे नियमतो विग्रहप्रतिसन्धानख्यापनार्थं तच्चासङ्गतमित्यत बाह, 'बहुजीही विति, 'यसाधुत्वख्यापनार्थमिति समासे यो मुख्यविशेष्यस्तन्मुख्यविशेष्य. कान्वयबोधे निराकाङ्गत्वख्यापनार्थमित्यर्थः, सपुत्रक इत्यादिप्रथमान्तान्य- पदार्थबहुनौहिस्ख न नित्यसमास इति भावः । नन्वेवं चित्रा गौर्यस्येवि वाक्यस्य कुतो बौहिसमासमुख्यविशेष्यकज्ञानजनकत्वमित्यत बाह, 'विवेति, 'विग्रहाभिधान विग्रहवाक्यं, 'बडबीयर्थकथनपरमिर्मत कर ·सत्चचिन्तामणौ वाक्य-समासयोस्तुल्यार्थता दर्शिता वाक्ये च मुख्या वृत्तिरतः समासेऽपि सैव वृत्तिः अन्यथा अतुल्यार्थ- तापत्तेः वाचकस्यैवानुशासनाच्च यथा लिङादेः। न च लाक्षणिकं वाचकम्, अन्यथा गाव्यादेरप्यनुशा- सनापत्नः। अथ वाचकव्युत्पादनवल्लाक्षणिकव्युत्पादन- मपि उभयोरपि ज्ञानयोः पदार्थोपस्थापकत्वादिति चेत्, न, वाचकत्वज्ञानं विना वाच्याज्ञानायुक्तं वाच- कत्वानुशासनं, लाक्षणिकञ्च शक्यव्युत्पत्त्यैव परम्परया लक्ष्यस्मारकमतो न तस्य व्युत्पत्त्यन्तरापेक्षा। न च प्रयोगानुशासनं व्याकरणं स च लक्षणयामप्यस्ति अतस्तस्याप्यनुशासनं घोषसमभिव्याहारे गङ्गापद- नित्यत्वानित्यत्वविभाग इति भावः । ननु तुल्यार्थत्वं न तुल्यप्रतिनिमित्तकत्वं वाक्ये शक्त्यभावेन तदभावात् किन्तु तुल्यप्रतियाद्यकत्वं, तच्च लक्षणायामपि तुल्यमित्यरुचेराइ, 'वाचकस्यैवेति, 'अन्यथेति व्यवाचकम्याप्यनुशासने नौह्यर्थमात्रबोधकं, न तु बहुब्रीहिसमानमुख्यविशेष्यक ज्ञानजनकत्वमि- त्यर्थः, 'सेव वृत्तिरिति वाक्यसमानार्थे सैव वृत्तिरित्यर्थः। ननु तुल्यार्थकत्वं तुल्यप्रतिपादकत्वं तच्चोत्तरपदे राजसम्बन्धवत्पुरुषे लक्षणायामपि निर्वह. वोत्यत आह, 'वाचकस्यैवेति तहाचकस्यैव तत्रानुशासनादित्यर्थः, 'लाक्षणिक वाचकमिति तल्लाक्षणिकं तद्दाचकमित्यर्थः, 'अन्यथा' अवा- चक्रस्याप्यनुशासने, 'वाच्याज्ञानात्' वाच्यास्मरणात्, ‘शक्यव्युत्पत्त्यैवेति शक्ये शक्लिग्रहेणैवेत्यर्थः, 'परम्परया' शक्यस्मृतिदारा, 'व्युत्पत्त्यन्तरापेक्षेति लक्ष्ये पक्षणायपापेक्षेत्वधः, 'बस्ति' भवति, 'समभिव्याहार इवि तथाच न .

·शब्दाख्यतुरीयखण्ड़े समासवादः । ७६३ स्येवेति वाच्यम् । गङ्गायामितिमात्र ह्यनुशिष्ठं तब स्नातिसमभिव्याहारेऽप्युपपन्नं न तु तत्तद्दाक्यस्थत्वेन । किञ्च गङ्गायामितिपदं नानुशिष्टं किन्तु विभक्तिः सा चोभयत्र वाचिकैवेति न प्रातिपदिक हत्तेर्मुख्याया वा लक्षणाया वा अपेक्षा, अतएव विभक्तौ न लक्षणा अवाचकस्याननुशासनादिति। उच्यते। साधुपदस्या- नुशासनं व्याकरणं तस्य साधुत्वज्ञापकत्वेनैव प्रामा- णिकप्रसिद्धिसिद्धत्वात् । अतएव न गाव्यादेरनुशासनं तस्यासाधुत्वात्। अस्ति च समासः साधुरतोयुक्त तस्य साधुत्वानुशासनम्। साधुता च लाक्षणिकेनापि इत्यर्थः, 'गङ्गायामिति गङ्गायामितिपदमेवेत्यर्थः। ननु सामीप्ये तदनुशास- नादर्थप्रतिपत्तिववाक्यस्थत्वेनाप्यनुशासनमित्यरुचेराह, 'किच्चेति, ‘प्राति- पादिकेति गङ्गापदवृत्तरित्यर्थः । अतएवेत्यस्य परामर्शनौयमाह, 'अवाचक- स्वेति, टापौवादीनां गङ्गानद्यादिपदे शूद्रा-ब्राह्मण्यादौ तु स्त्रीत्ववाचकत्व- मेव तयोरित्याहुः। 'अतएवेति व्याकरणस्य वाचकमात्रानुशासकत्वा- लाक्षणिकमिति भावः। 'तत्तवाक्यस्थत्वेनेति गङ्गायां घोष इति वाक्यस्थत्वेने- त्यर्थः, 'किन्तु विभक्तिरिति, अधिकरणत्वेऽनुशियेति शेषः, इदमुपलक्षणं, गङ्गापदश्च प्रवाहेऽनुशिक्षमित्यपि बोध्यं । 'उभयत्र' गङ्गायदस्य लाक्षणिकत्वे शक्तत्वे च, 'वाचिकैव' अधिकरणत्ववाचिकैव, 'प्रातिपदिकवृत्तेः' गङ्गा- पदवृत्तेः, 'न लक्षणेति संख्यायां कम्मत्वादौ वा न लक्षणेत्यर्थः, 'अतएवेत्येव विरणोति, 'अवाचकस्येति तदवाचकस्य तथानुशासनादित्यर्थः, 'साधुपद- स्थानुशासनमिति पदानां साधुतावोधकमित्यर्थः, साधुत्वञ्च बोधकानुपूवौं- ·०६० तत्त्वचिन्तामो सम्भवति पदवाचकता चानन्यलभ्यत्वादवगम्यते, न तु व्याकरणं वाचकत्वानुशासनम् , प्रयोगमात्र साधूनां टापडीवादीनां शपश्यनादिविकरणानां इ-ई-नुमा- द्यागमानां वर्णविकारषकार-णकारादीनां निरर्थ- कानामपि साधुत्वार्थमनुशासनात्। अतएव “ोकयो- रित्याद्यनुशासनस्यैकत्व रवैकवचनप्रयोगः साधुरिति साधुत्वज्ञापनार्थत्वेन सार्थकता, अन्यथैकत्वे एकवच- पदेनैवार्थकथनस्य विग्रहत्वाबडबौसी वसमस्थमानयस्येत्यादिपदे- नापि तदर्थकथनादविग्रहत्वमिति भावः। 'टाण्डौवादौना- भावादेवेत्यर्थः । 'अन्यथेति, यद्यपि स्वादिसूत्रेण खादिमात्रं विवक्षितं न वेकवादावेकवचनत्वादिकं, तथापि “तान्येकवचन-दिवचनेत्यादिसूत्रेणान्वर्थ- . मत्त्वं ननु व्याकरणस्य साधुतामात्रानुशासनत्वे पदानां वाचकतासिद्धिः कथं स्थादित्यत पार, 'पदवाचकता चेति, 'वाचकत्वानुशासनमिति वाचकत्वानु- शासनमिवेत्यर्थः । 'प्रयोगमात्रे साधूनामिति प्रयोगसाधुतासम्पादकाना- मित्यर्थः, 'टापौवादौनामिति, यद्यपि शूद्रा-ब्राह्मणोत्यादौ टापौवादीनां स्त्रीत्वमेवार्थः। न च तत्र शूद्र-ब्राह्मणादि सामान्य शब्दस्यैव सामान्यरूपेण शूद्रादिस्त्रियां विशेषे तात्पर्य्यमिति वाचं । कृतशूद्रबधे शूद्रावधोनास्तीति मर्यान्वयानुपपत्तेः शूद्रबधत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावस्य बाधितत्वात् । न च शूद्वादिपदस्यैव शूद्रादिस्त्रियां लक्षणा टावादयतु द्योतका इति वाचं। सवादेरपि संख्याशक्तिविण्यापत्तेः, तथापि श्रद्धा-तटोत्यादिपद- मभिप्रेत्य इदमुक्तं । 'अतएवेति व्याकरणस्य वाचकतामात्रानुशासकत्वा- भावादेवत्वर्थः, 'दोकयोरिति, दिवचनैकवचन इति शेषः, 'आदिपदाद- ·शब्दायतुरौयखडे समासवादः । नस्य स्वादिखत्रेण विहितत्वाईययं स्यात्। हित्वादा- वशक्तत्वादेवैकवचनाप्रयोग इति चेत्, न, लक्षणया मिति गङ्गा-नद्यादिपदे, शूद्रा-ब्राह्मण्यादौ तु स्त्रौत्ववाचकत्वमेव नयोरित्यवधेयं । 'खादिसूत्रण' "तान्येकवचनेत्यादिसूत्रेणेत्यर्थः । संज्ञाविधाने तल्लाभे तद्वैयर्थशवति ध्येयं । सुब्बिभक्तौ तथा सत्यसाधुत्वा- पत्तेरिति भावः। नन्वेकस्यां पाथःकणिकायामाप इति प्रयोगानुपपत्तिः । न चावयवमादाय तत्र बहुत्वान्वय इति वाच्यं । एकस्मिन् पाथायरमाणे तथाप्यगतेः दारा इत्यत्रागतेश्च । न च तत्रापि तद्तबहुरूपादिकमादाय बद्धत्वान्वयः, तस्य प्रकृत्यर्थत्वाभावात् । न च प्रकृतिलक्षणयैव तदुपपत्तिः, तथाचाजहत्वार्थतापत्योभयसाधारणरूपाभावादिति । मैवं, तत्र बहु- वचनस्य प्रयोगसाधुत्वात् । अतएव प्रमाणोपाये वईमानचरणास्तथैवाहु- रिति । बघु-बहुवचनमित्वस्य परिग्रहः । 'एकत्व रवेत्येवकारात् हित्वादि- व्यवच्छेदः, 'खादिसूत्रेण विहितत्वादिति तान्येकवचन-बहुवचनानौति संज्ञासूत्रे योगार्थमर्यादया प्राप्तत्वादित्यर्थः। यथाश्रुतन्तु न सङ्गच्छते खादिसूत्रं हि "सम् यौ जस् अम् औट शसित्यादिसूत्रं तच्च नैकत्वे एक- वचनविधायकमिति मन्तव्यं । ननु भवन्मतेऽपि हित्वादावेकवचनस्यासाधुत्वं शायभावादेव भविष्यतीति व्यर्थं तदर्थ सूत्रं इत्याशाते, 'दित्वादाविति, 'न लक्षणेति यत्र यत्रार्थेऽनुशासनं तदतिरिक्त लक्षणेत्यर्थः, “देकयो- रित्याद्यनुशासनबलाविभक्त खानुशासितातिरिक्तऽर्थे न लक्षणया साधुत्व- मिति सामान्यतो नियमलाभादिति भावः । “खानुशासितातिरिक इत्यनु- शासनात् मुब्बिभक्तेयंत्ययानुशासितेऽर्थे लक्षणया साधत्वेऽपि न क्षतिः, लक्षणयेत्युपादानात् धान्येन धनवान् इत्यादावननुशासितेऽप्यभेदादौ ·तत्वचिन्तामणौ हित्वादौ प्रसक्तः प्रयोगोऽसाधुरितिचापकत्वेन सार्थक- वस्तुतोऽन्वर्थसंजयैव वाचकत्वमिद्धिरिति तत्त्वं । 'दित्वादाविति, केचित्तु एवं सति रथो गच्छतोत्यादावपि प्रयोगसाधुत्वापत्तो लक्षणा न स्यात् तथाच विभक्तौ लक्षणा नेति न नियमः किन्तमर्ग इत्याहुः । 'ढतौयाया अपौति, ननु रथेन गम्यते इत्यादौ व्यभिचारः रथो गच्छतो- हतीयादेः साधुत्वेऽपि न क्षतिः, प्राचीननये अभेदादावपि ढतीयादेः भक्त्यम्धुपगमात् उक्तनियमेन प्रामाणिकतया गौरवस्यादोषत्वात् । न चैवं रथेन गम्यते रथो गच्छतीत्यादावाख्यातादेः कृत्यतिरिक्तव्यापारे लक्षणया कथं साधुत्वं कथं वा चतुर्विंशतिर्गुणा इत्यादावपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वे लक्षणया साधुत्वमिति वाच्यं । तत्राप्यनायत्या तेषां शक्तिखौकारात्, एवं गुरौ वा यत्र यत्रार्थे विभक्तेः प्रसिद्धप्रयोगोवर्तते विशिष्य च नानुशासनं तत्र सर्वत्रैव तस्याः शक्तिः एवमेकस्यां पाथःकणिकायामेकस्मिन् पाथः- परमाणौ वा यत्रायः सन्तौति प्रयोगस्तत्रापि बहुवचनस्य नैकत्वे लक्षणा बपि तु प्रकृतिविशेषसमभिव्याहारेण बहुवचनमेकवे शक्तं प्रयोग- साधुत्वार्थ वा तत्र बहुवचनमेवं दारा इत्यादावपौति ग्रन्यकृतोनिगर्वः । एतचापाततः, “ोकयोरित्याद्यनुशासनवैयर्थभिया दित्वादावेकवचनादे- लक्षणया न साधुत्वमित्येव नियमोऽस्तु अन्यथा सामान्यतो नियमकल्पने अभेदादिष्वपि टतौयादेः शक्तिकल्पनापत्तरित्यवधेयं । केचित्तु विभक्तनिरूढ़लक्षणेतरलक्षणायां न साधुत्वमिति नियमः तेन रथेन गम्यते रथोगच्छतोत्यादौ तौयादेापारलक्षणायामपि न क्षतिः तल्लक्षणयानिरूत्वादेवमन्यत्रापि, अतएव सब्विभक्तव्यत्ययानु- शासितेऽर्थे लक्षणायामपि न क्षतिः तदर्थस्थानुशासितत्वेन तत्र लक्षणाया- अपि निरूत्वादित्यर्थः ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे समासवादः । ७६. त्वम् । एवञ्च विभक्तौ न लक्षणा खिङादेत्वपूर्वे क्का- तथासत्यसाधुतापातादिति भावः। 'विभक्ताविति, अनुशासनं विना नियमाभावादिति भावः । ‘एवञ्चेति विभक्तरर्थविशेषशक्तत्वप्रति- । त्यत्रेव कर्त्तत्वशक्तायास्ततौयायाव्यापारे लक्षणया प्रयोगादिति चेत्, न, प्रकृतिलक्षणयेवोपपत्तौ तत्रापि लक्षणाविरहादित्याहुः । वस्तुतो विभक्तौ न लक्षणोत्यनुशासनं विरुद्धार्थपरं । प्रकृते च कर्तु करणयोस्ततीयेत्यादौ कन्यदस्य क्रियानुकूलव्यापारभागिपरतया नानुशा- सनविरोधः । न चैवमुभयसाधारणशक्तौ लक्षणैव न स्यादिति वाच्यं । अनु- शासनस्योभयत्र साधुत्वमात्रबोधकत्वात् शक्तेश्च लाघवानन्यलभ्यत्वादिकल्य- त्वेन कर्तत्व एव कल्पनात् । एवं यत्र यत्र प्रयोगो दृश्यते विशिष्य नानु- शासनं तत्र व्यत्ययो बहुलमिति बहुलग्रहणेन समर्थनीयमिति । केचित्तु विभक्त खानुशासितातिरिक्त खसमानजातीयविभक्त्यन्तरानु- शासनविषयेऽर्थे न साधुत्वमिति नियमार्थः, तेन धान्येन धनवानित्यादा- वभेदादौ टतीयादेर्लाक्षणिकत्वेऽपि न क्षतिरभेदादेविभक्त्यन्तरार्थत्वेनानु- शासितत्वाभावादेव रथेन गम्यते रथोगच्छतीत्यादौ टतौयाख्याताापारे लक्षणायामपि न क्षतिः, व्यापारस्य सजातीयविभक्त्यन्तरानुशासनविषयत्वा- भावात्, साजात्यञ्च सुख-तिखादिनेति प्राङः। तदसत्, 'लिडादेरित्यग्रिम- ग्रन्थासङ्कतेः। नन्वेवं मीमांसकनये लौकिकलिः कथं क्रियाकार्यत्वे लक्षणेत्यत- बाह, 'लिडादेखिति, 'अपूर्वे' अपूर्वमात्रे, 'अनुशासन' शक्तिविधायक सूत्रं, 'व्यलक्षणेत्यकारप्रश्चियः पाठः, 'न लक्षणा' किन्तु शक्तिरेवेत्यर्थः, क्वचित्तु 'न लक्षणेत्येव पाठः, तदा तु नम्वेवं मीमांसकनबे लौकिकलिडः कथं क्रियाकार्यत्वे लक्षणा अपूर्व एवानुशासनसत्त्वेन क्रियाकार्य्यत्वस्थाननु- शासितवादित्यत आइ, 'लिडादेविति, 'अपूर्व इति किन्तु क्रियाकार्यत्व- ·०६८ सावचिन्तामणौ प्यनुशासनं नास्तौति लोके क्रियाकार्यत्वे न लक्षण) एवश्च वृतीयाया अपि लक्षणया न कर्मवादौ प्रयोगः सामान्यतः साधुः “कर्तृ-करणयोस्तृतीयेत्यनु- पादकत्वासम्भवादर्थविशेषमाधुत्वनियमबोधकत्वेनार्थान्तरेऽसाधुत्वनि- यमात्र क्वापि लक्षणेत्यर्थः, 'सिङादेरिति । नन्वेवं रथोगछ- तोत्यादौ व्यापारलक्षणयाममाधुत्वापत्ति: “कर्ट-कर्मणोरित्यनु- शासनवखादिति चेत्, न, यवानुभसनाबियमस्तच तथा यथा योगबलादेकत्वाद्यर्थत्वे “ोकयोरित्यादि, दातु प्राप्तकर्डवादि- वाचकत्वमित्यादि सूत्रार्थ इति लक्षणा न बाधिता एवञ्च लिङा- दावयुक्रममाधौ लिङादौति समाधिमौकर्यादित्यवधेयं । नन्वेवं "कर्ट-करणयोस्तृतीयेत्यनुशासनस्यापि तदर्थविधायकत्वादेवश्चेत्या- दिकमयुतं व्यत्ययानुशासनबलेन तस्यापि नियमात्मकत्वादत एवार, 'सामान्यत इति । (१) क्रियाकार्यत्वेऽलक्षणेति पाठान्तरं । केचित्तु यत्रानुशासनानियमस्तत्र तथा यथा प्रयोगबलादेकाद्यर्थत्वे घकयोरित्यादि इस तु प्राप्तकादिवाचकत्वमेव सूत्रार्थ इत्यत्र न लक्षणा- बाध इत्याडः। 'सामान्यत इति अनुशासनविरोधो यत्रेत्यर्थः । . एवानुशासनमस्तोत्यर्थः, तथाच क्रियाकायंत्वमनुशासितमेवेति भाव इति व्याख्येयं । यन्मते नियमें लक्षणापदं निरूपलक्षणेतरलक्षणापरं तन्मते त्वत्र लक्षणापदं निरूपलक्षणापरमित्यवधेयं । 'सामान्यत' सामान्यनिय- मतः, 'वर्तकरणयोरिति, तथाच कर्तृत्वादेरेवानुशासितत्वेन कम्मत्वादेरगनु- ·शब्दाख्यतुरीयखण्हे समासवादः । शासनबलात् । व्यत्ययेऽपि च साधुत्वमनुशासनान्तर- बलात्। तस्माद्यदि समासोनानुशिष्येत तदा तस्य लोके साधुत्वं न ज्ञायेत प्रत्युत गाव्यादिशब्दवदप- शब्दतैव स्यात् । यदि च विभाषेति सूचं न प्रणौयेत तदा तथाभूतेऽर्थे समासस्यैव साधुत्वं ज्ञायेत न वाक्य- स्य तदभिधानशक्तस्यापि शैवाल इव पङ्कजादेः । विभाषाशब्दः समास-विग्रहयोः साधुत्वज्ञापनार्थो न तु विकल्पेन समासस्य साधुत्वबोधकः । अवाचकः शब्दः समासोऽतोऽसाधुर्गाव्यादिपदवत्, वाक्यमेव वाचक- त्वात्साध्विति शङ्कां “तुल्यार्थी वाक्य-समासाविति . 'न विति, अन्यथा समासः साधुरसाधुश्चेति सूत्रार्थे विरोधः स्यादिति शासितत्वमिति भावः। 'यत्ययेऽपि चेति, 'साधुत्वं' लक्षणया साधुत्वं, 'मनु- शासनान्तरेति, अनुशासितातिरिक्तार्थ एव लक्षणया साधुत्वाभावनियमा- दिति भावः। 'अपशब्दतैवेति अपशब्दताबुद्धिरेवेत्यर्थः । ननु तथापि “विभाषेति सूत्रं व्यर्थमेव समाससाधुत्वस्य समासविधायकसूत्रादेव सिद्धे- रित्यत आह, 'यदि चेति, 'वदभिधानशक्तस्यापौति तद्बोधनसमर्थस्यापी- त्यर्थः । ननु “विभाषेति सूत्रादेव कथं वाक्यस्य साधुत्वसिद्धिस्तेन समास- स्यैव विकल्पेन साधुत्वबोधनादित्यत आह, 'विभाषाशब्द इति, 'साधुत्व- ज्ञापनार्थ' साधुत्वबोधकः । 'न विति, एकत्र साधुत्वासाधुत्वयोविरोधा- दिति भावः । 'व्यवाचक इति राजसम्बन्धाबाचक इत्यर्थः, 'असाधुरिति राजसम्बन्धविषयकबोधे असाधुरित्यर्थः, 'वाचकात्वादिति राजसम्बन्धवाचक- पदधटितत्वादित्यर्थः, 'साध्विति राजसम्बन्धविषयकबोधे साध्वित्यर्थः, तथाच 97 ·७७. सत्वचिन्तामणो बोधयदिभाषापदमेव निराकरोति । न च साधुत्वादेव शक्तत्वम्, अन्यलभ्यत्वेन शक्तिनिरासात् तिङन्त- सुवन्तयोर्व्यभिचाराच। तत्र हि समुदाये साधुत्वं प्रत्येकं शक्तिरसाधुत्वञ्च। ननु नामार्थयोः राजसम्ब- न्धि-पुरुषयोविभक्तिं विना अन्वयाभावाद्राजसम्बन्धि- पुरुषाप्रतीतेः विभक्तः प्रकृत्यर्थगतस्वार्थबोधकत्वव्युत्प- 'अन्येति अनुशासनबलात् माधुत्वमा न तु शकत्वं मियति सिद्धे च तत्रानन्यलभ्यत्वप्रतिसन्धानाच्छकत्वमिति पर्यवसितार्थः । ननु राजसम्बन्धिपुरुषे विभक्त्यर्थान्वयः विशिष्टश्च विशेषणविभक्ति विना नोपस्थितमतोविशिष्ट कथमन्चय इति यदि समासे शकि- रास्थौयते तदा विशिष्टं पदार्थतयेवोपस्थितं भवतीत्याह, 'नन्विति । नन्वेवं कर्मधारयेऽपि विभक्ति विना विशिष्टानुपस्थितेः ममासमाच- एव शकिरभ्युपेया तथाचार्थवदधातरमत्यय इति सूत्रतएव प्राति- समासासाधुत्वबोधकमनुशासनमप्रमाणं वाक्यसाघुत्वबोधकं विभाषासूत्रमेव प्रमाणमिति भावः । इति शङ्का' इति पूर्वपक्षं, 'तुल्यार्थाविति व्यन्यूना- नतिरिक्तविषयकशाब्दबोधजनकावित्यर्थः, सम्बन्धितादात्म्यस्य सम्बन्धात्मक- तया समासस्यानतिरिक्तविषयकशाब्दबोधजनकत्वमिति भावः । 'विभाषा- पदमेवेति प्रमाणत्वेनोभयसिद्ध विभाषासूत्रमेवेत्यर्थः। व्यभिचारमेव विट- णोति, 'तत्रेति । शक्तरपि साधुत्वव्यभिचारमाह, 'यसाधुत्वश्चेति प्रत्येकम- साधुत्ववेत्यर्थः, 'अन्वयाभावादिति अन्धयासम्भवादित्यर्थः । नौल घटमानये- त्यादौ नामार्थयोरन्वयबोधमात्रे विभक्त सहकारित्वकल्पनादित्यभिमानः । युजयन्तरमाह, 'विभक्तरिति, प्रकृत्येति, प्रकृतिईि अत्र समासवाक्यं, सच्च .

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे समासवादः । ०७१ नेश्च राजसम्बन्धिपुरुष समासस्य शक्तिरेव, एवं बहुब्रौहि-कर्मधारयादावपि सार्थकत्वेऽपि प्रातिपदि- कत्वविधानमर्थवदादिसूचस्य प्रपञ्च इति चेत् । उच्यते। नौलं घठमानयेत्यादौ नामार्थयोर्विशेषण- विशेष्ययोरन्वयबोधे आकाङ्क्षादिकमेव हेतुन तु विशे- पदिकसंज्ञायां सिद्धायां "कृत्तद्धितेत्यादि सूचमनर्थकं स्वादि- त्यत आह, 'एमिति, 'नौलं घटमित्यादि, यत्रापि विशेषण- विभक्तिस्तत्रापि साधुत्वाय नार्थ ब्रुते अभेदस्तु विशेषण-विशेष्य- पदाभ्यामेवानुभाव्यते प्रकृते च साधुत्वविभक्तिं विनापि समासानु- शासनबलात् अभेदस्तु व्यामवदुभाभ्यामेव, यदि च विभकरभेदार्थः तदा तदभावात् समासे अभेदः प्रकारो न स्यात् संसर्गविधया तु भामत एव विभक्ति विनापि दृष्ट-स्वर्गयोरभेदानुभवादित्यखण्ड- नकार्थः । 'न तु विशेषणविभक्तिरपौति, दृष्ट स्वर्गयोरभेदानुभवे भावः। राजसम्बन्धिपुरुषयोरित्यत्र तात्पर्य्य विशेषणविभक्तिः साधुत्वार्थ- मिति मतमाश्रित्य नामार्थयोविभक्तिं विनान्वय इति दर्शयति, 'नौलमिति । त्वन्मते निरर्थकमेव, राजपुरुषमानयेत्यादौ कथं दितीयाद्यान्वयः स्यादिति भावः । नन्वेवं समासस्यापि सार्वत्रिकत्वे "अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्राति- पदिकमित्यनेनैव प्रातिपदिकत्वे सिद्धे "कृतद्धितसमासाचे यत्र समास- ग्रहणमनर्थकमेवेत्यत आह, 'एवमिति, 'प्रपञ्चः' विवरणं, 'न तु विशेषण- विभक्तिरपौति, मानाभावादिति भावः। ननु तत्र कर्मतासंसर्गण नौलस्य घटेऽन्वयात् कर्मत्वोपस्थापकत्वेन विभक्तरवश्यं हेतुत्वं नामार्थयोरभेदान्धय- ·०७२ तत्वचिन्तामणौ षणविभक्तिरपि नीलस्य घटकर्मत्वाभावात् शब्दा- तथाऽननुभवाच्च, नौलविशिष्टस्य कर्मत्वं विभक्त्यर्थ- वहिर्भावेनैव नौल-घटयोरन्वयबोधे स्यान्न त्वन्यथा । न च विभक्तिं विना समस्यमानपदानां साधुत्वन्नेति वाच्यम् । विभक्तिं विनापि समासस्य साधुत्वानुशास- व्यभिचारादिति भावः। 'नौलस्येत्यादि तु वस्तुगतिमनुरुध्य, तत्- कर्मात्वेऽपि तद्दोधार्थं तदपेक्षा न त्वभेदानुभवार्थमिति प्रकृते तु तदुपन्यामवैयर्थात् एवमग्रेऽपि तस्मादभेदानुभवार्थं न विशेषण- विभक्तिरपेक्ष्यते किन्तु माधुत्वायैव इति हृदि निधायाह, 'नौलेति, तर्हि तदर्थमेव प्रकृतेऽप्यपेक्ष्यतामित्यत आह, 'विभक्ति- यत्रापि विशेषणे विभक्तिस्तत्रान्वयो विशेषणविशेष्यपदाभ्यामेवानुभाव्यते तस्याः साधुत्वार्थत्वात् प्रकृते च विभक्तिं विनापि समासानुशासनबलाद- न्वयानुभवस्तु व्यासवदुभाभ्यामेवास्वित्यर्थः। 'नौलस्येति, तथाच न नौलमात्रस्य वोधे विभक्तिजन्यसंसर्गोपस्थितेहेतुत्वादित्यत याह, 'नौलस्येति, 'घटकर्म- स्वाभावादिति, तथाच तत्र बाधान्न कर्मतासंसर्गेण नौलस्य घटेऽन्वय इति भावः । 'घटवत्कर्मत्वाभावादिति पाठस्तु प्रामादिकः । ननु बाधेऽपि भ्रमात् तथान्वयबोध इत्यत आहे, 'शब्दादिति, 'नीलविशियस्येति तादात्म्यसम्ब- न्धेन नौलविशियस्य घटस्येत्यर्थः, 'कर्मत्वं' कर्मत्वान्वयबोधः, 'विभक्त्यर्थव- हिर्भावनेति द्वितीयाविभक्त्यर्थकम्मतासंसर्गव्यतिरेकणेत्यर्थः । 'न त्वन्यथेति न तु कम्मतासंसर्गेण नौल-घटयोरन्वयबोध इत्यसाधुत्वं अभेदान्वयबोधे सा- काशत्वमेव नेत्यशः, नामार्थयारमेदान्वयबोधे विशेषण-विशेष्ययोः समानवि- भक्तिकत्वस्य तन्त्रवादिराइविभक्तिराहित्यस्य तन्त्रत्वे घट नौलं पश्येत्वादावीप गौल-धम्योरन्ययापत्तरिति भावः । 'विभक्तिं विनापोति, तथाच समासा- .

·शब्दाख्यतुरौयखगड़े समासवादः । ৩৩ই नात्। तस्मानामार्थयोरन्वयबोधे विशेषणविभक्तिः साधुत्वार्था न तु कर्मत्वोपनायिका। एवञ्च राजस- म्बन्धिपुरुषस्य विभक्ति विनापि पुरुषपदादुपस्थितिः। अतएव तादृशपुरुषपदार्थे विभक्त्यर्थान्वयः। यदि च मिति, पुरुषपदादुपस्थितिरनुभवरूपा लाक्षणिकस्थाननुभावकत्वेन शक्तस्य पुरुषपदस्यैव विशिष्टानुभावकत्वादिति भावः । 'यदि चेत्य- भ्युपगमवादः, अरुणन्यायोऽपि यत्र विशेषणविभक्तिस्तत्र विशेषण- कर्मत्वेनान्वयो येनान्वयस्य विभक्तिनिर्वाह्यतानियमः स्यादिति भावः । 'उपस्थितिः' अनुभवः, लाक्षणिकस्याननुभावकतया शक्तस्य पुरुषपदस्यैव विशियानुभावकत्वादिति भावः । परमतेनापि सङ्गमयति, 'यदि चेति, द्यतिरिक्तस्थल एव समानविभक्तिकत्वं तन्त्र नौलोत्पलमित्यादौ लुप्तविभक्ति- स्मृतिविधुराणां समुदायस्य विपियार्थे वृत्तिपतिसन्धानविधुराणामपि वि- शियार्थान्वयबोधस्यानुभवसिद्धत्वादिति भावः । 'तस्मादिति, नोलघटमान- येत्यादाविति शेषः, 'उपनायिका' उपस्थापिका, प्रकृते उपसंहरति, 'एव- क्षेति, 'पुरुषपदादिति राजसम्बन्युपस्थापकराजपदसहितपुरुषपदादित्यर्थः, 'उपस्थितिः' शाब्दानुभवः । प्रागुक्तं विभक्त्यर्थानन्वयप्रसङ्गमुद्धरति, 'अत- एवेति, राजसम्बन्धिपुरुषस्य प्रकृतीभूतपुरुषपदार्थत्वादेवेत्यर्थः, 'तादृशेति राजसम्बन्धिपुरुषरूपे पुरुषपदार्थ इत्यर्थः, तथाच न प्रकृत्यर्थताव- छेदकरूपेणैव विभक्त्यर्थान्वयनियमोमानाभावात् राज्ञः पुरुषमानयेत्यादौ व्यभिचाराचेति भावः । नामार्थयोः परस्परमन्वय एव नास्तीति नौलपट- मानयेत्यादौ च नौल-घटयोर्नान्वयोऽपि तु नौलकर्मत्व-घदकम्मत्वयोरुभयो- रेव क्रियायामन्वयोऽन्यथा विशेषणवैयापत्तेरिति मौमांसकमतेनापि तत्- पुरुषस्थले अन्धयबोधमुपपादयति, 'यदि चेति, विभक्तिबलादिति विशेषण- .

·998 तत्त्वचिन्तामणौ विभक्तिबलात् क्रियान्वयोनौलमित्यस्यारुणयान्याया- दार्थः समाजस्तथापि राजसम्बन्धिपुरुषयोः क्रिया- न्वयादार्थः समाजोऽस्तु । न च राजसम्बन्धिनः कर्मत्वे- नानुपस्थितेन क्रियान्वय इति वाच्यम् । समस्यमान- पदार्थान्वयार्थ समासादिभक्त्यनुशासनमतो विशेषणे- करर्थमाधुत्वानुरोधादिह विशिष्टानुभवस्यापि सर्वसम्मतत्वादिति ध्येयं । नन्वनन्तशक्तिकल्पनवदनन्नव्युत्पत्तिकन्पनमपि सामान्यतोय- घेकं तहि समासत्वेन समस्यमानपदार्थ विशिष्टे शनिरिति शक्त्य- . 'राजसम्बन्धौति राजसम्बन्धेत्यर्थः। न च सम्बन्धे आनयनाद्यन्वयविरोधः, नौलं घटमित्यादौ परम्परया नौल-तदन्वयवदुपपत्तेः । 'समासादिति, प्रकृत्या- न्वयव्युत्पत्तिस्तु समासातिरिक्तविषयेति भावः । नन्वनन्तशक्तिकल्पनवदनन्त- व्युत्पत्त्यन्तरकल्पनं तुल्यं, यदि च समासत्वेन सामान्यतस्तत्कन्यनं तदापि विभक्तः सार्थक्यानुरोधादित्यर्थः । नन्वेवं नील-घठयोः परस्परमन्वये नौल- विशिघटकर्मतावैशिष्ट्यप्रत्ययः क्रियायां कथं स्यादित्यत आह, 'अरुणाया. न्यायादिति यथा “अरुणया गवा कोणातीत्यादौ पारुण्यकरणकत्व-गोकरण- कत्वयोः प्रत्येक क्रियान्वयानन्तरं मनसा क्रयणादावारण्यविशिरगोकरणक. त्ववैशिध्यप्रत्ययस्तथेहापि प्रत्ययान्मानसोयथोक्तविशिष्टवैशिष्यप्रत्यय इत्यर्थः, 'क्रियान्वयात्' प्रत्येक क्रियान्वयानन्तरं, 'आर्थः समाजोऽस्तु' मानसोराजस- बन्ध्यभिन्नपुरषवैशिछाप्रत्ययोऽस्तु, 'कम्मत्वेनानुपस्थितेरिति पुरुषपदोत्तरदि- तौयाविभक्त्यर्थेन कम्मत्वेनानन्वयादित्यर्थः, 'न क्रियान्वय इति, धात्वर्थ-ना- मार्थयोर्भेदेन साक्षादन्वयस्थाव्युत्पन्नत्वादिति भावः। 'समस्यमानेति क्रिया- या समस्यमानपदार्थान्वयार्थमित्यर्थः, विशेषणेऽयोति पूर्व पदार्थेऽपौत्यर्थः ।

·शब्दाख्यतुरीयखगड़े समासवादः । ७७५ ऽपि विभक्त्यर्थान्वयादन्यलभ्ये शक्त्यभावनियमात् । समासान्निरर्थकादिभक्तिश्च समस्यमानपदार्थमात्र- गतमेव स्वार्थमाह तथैव व्युत्पत्त्यन्तरकल्पनात् समा- सेवनन्तशक्तिकल्पनातो लघुत्वात् । यहा विभक्तः क्यमपौत्यखरसादाह, 'यद्वेति, न चा पिप्पल्यादौ पूर्वपदार्थप्रधान- . समासे तदसम्भवः, तथापि सविधानादानुशासनिकमन्निधेर्विवक्षित- त्वात् तथाच यत्पदानन्तरमनुशिष्टा या विभक्तिः मा तद्गतं स्वार्थ बोधयतीत्यर्थः पर्यवसितः, समासे च समस्यमानपदोत्तरमेवानु- शासनमतस्तदनुगतं स्वार्थ बोधयति अत्र च पूर्वोत्तरपदयोोग्य- तुल्यमित्यरुचेराह, 'यद्देति । न चोपकुम्भमईपिप्पलीत्यादौ पूर्वपदार्थ- प्राधान्ये व्यभिचारः, तत्रापि सन्निधानादानुशासनिकसन्निधेर्विवक्षितत्वात् तथाच यत्पदानन्तरमनुशिष्ठा तटूतं खा) बोधयतीत्यर्थः पर्यवस्यति । समासे च समस्यमानपदोत्तरमेवानुशासनमतस्तदर्थगतमेव खा) बोधयति तत्र च पूर्वोत्तरपदयो-ग्यतादिकमेव विनिगमकमिति भावः। बहुब्रोह्य- . नन्वेतादृशकल्पनापेक्षया समासस्यैव विशिय शक्तिः कल्प्यतामित्यत याह, 'अन्यलभ्य इति । ननु प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वात् प्रथमं पूर्वपदार्थे कथं विभक्त्यर्थान्वय इत्यत याह, 'समासादिति, 'निरर्थकात्' वृत्तिशून्यात्, 'समस्यमानपदार्थमात्रगतमिति, समस्यमानपदार्थश्च पूर्वपदार्थोऽयोति भावः। 'तथैवेति, तथाच प्रकृत्यान्वितेत्यादिव्युत्पत्तिः समासातिरिक्तस्थल एवेति भावः। अस्तु वा प्रकृत्यान्वितेत्यादियथाश्रुतव्युत्पत्त्यनुरोधात् राजपुरुष- मानयेत्यादावुत्तरपद एव राजसम्बन्धवत्पुरुषादौ विशिष्ट लक्षणा पूर्वपरन्तु तात्पर्यग्राहकमित्यत याह, 'यद्देति, 'सन्निहितपदार्थेति अव्यवहितपर्चप- ·तत्त्वचिन्तामणौ सविहितपदार्थगतस्वार्थबोधकत्वमतो बहुव्रीह्यादाव- न्वयबोधपर्वकोत्तरपदलक्षणायां षष्ठीतत्पुरुषे च विभ- तिसविहितोत्तरपदार्थगतस्वार्थबोधकत्वं, विभक्तिस- विहितपदस्यार्थश्च मुख्यया लक्षणया वा । तादिकमेव विनिगमकमिति भावः । ननु बहुव्रीहौ नान्यपदार्थः समस्यमानपदार्थ: तथामत्यन्यपदार्थतैव न स्यात् तत्पदार्थेऽन्यप- दार्थवाभावादित्यत आह, 'लक्षणया वेति। 'एवमिति मन्निहितप- नुरोधादाइ, 'लक्षणया वेति, 'न शक्तिरिति, अभेदबोधनायेति शेषः । दार्थत्यर्थः, 'बहुव्रीह्यादाविति, 'बहुव्रीहिपदं चित्रग्वादिबहुव्रीहिविशेष- परं, तेनादिपदादारूप्वानरेत्यादिबहुव्रीह्यन्तरपरिग्रहः । 'अन्वयबोधपूर्व केति राजसम्बन्धादिप्रकारेण राजसम्बन्धवत्पुरुषादावुत्तरपदे लक्षणाया- मित्यर्थः, 'सन्निहितोत्तरपदेति पूर्व पदन्तु तात्पर्यग्राहकमित्यर्थः, 'मुख्यया' शक्या, यद्यप्येवंरूपेण राजपुरुषमित्यादावन्वयबोधापत्तिसम्भवेऽपि पिप्पल्या- अईमईपिप्पलीत्यादौ पूर्वपदार्थप्रधानतत्पुरुषे का गतिः। न च तत्राप्युत्त- रपदे पिप्पल्यादौ लक्षणा पूर्वपदं तात्पर्यग्राहकमिति वाच्यं । पूर्वपदार्थ- प्रधानत्वव्याघातात् पूर्वपदार्थप्रधानत्वं हि पूर्वपदोपस्थापितार्थविशेष्यका- न्वयबोधजनकत्वं, तथापि यत्र पूर्वपदार्थप्रधानत्वमनुशासनसिद्धं तत्र प्रव- त्यान्वितेत्यादिव्युत्पत्तिः परित्यज्यते किन्तु पूर्वपदार्थस्याप्रकृत्यर्थत्वेऽपि तत्रैव विभक्त्यर्थान्वयः, रवञ्च बर्द्धपिप्पल्यादौ मीमांसकमते बर्दादिपूर्वप- दस्यैव पिप्पल्यादौ लक्षणा पिप्पल्याद्युत्तरपदन्तु तात्पर्य्यग्राहक, समासो- तरविभक्त्यर्थस्य चाप्रकृत्यर्थे पर्चपदार्थ एवान्वयः । न्यायमते तु पिप्याल्या- द्युत्तरपदस्य पिप्पल्यादिसम्बन्धिनि लक्षणा तस्य चार्डादौ पर्वपदार्थेऽभेदा- न्वयः विभृतयोंऽपि पूब्बे पदार्थ एवान्वेति, एवमुपकुम्भमित्यादावव्ययीभावे- ·शब्दाख्यतुरीयखहे समासवादः । ७७७ एवं नौलोत्पलमानयेत्यादौ कर्मधारये विभक्ति विनैव नामार्थयोरन्वयबोधानन्तरं विशिष्टस्य कर्मत्वेन क्रियान्वयः। कर्मधारये तु न शक्तिर्न वा लक्षणा ताभ्यां विनापि विवक्षितान्वयबोधोपपत्तेः। ननु दार्थगतेत्यादिव्युत्पत्तरित्यर्थः, 'विभक्ति' विशेषणविभक्तिं, इदमपि वस्तुगतिमनुरुध्य, वस्तुतोव्यामेऽपि विशेषणविभक्तः सत्त्वेऽपि माधु- बमाचप्रयोजकत्वादिशिष्टस्य विशेष्यपदार्थस्य कर्मत्वं तदुत्तरवि- तौययैव बोध्यत इति ध्येयं । ननु विशेषणविभक्तिरभेदार्था न प्रयोगमाधुत्वार्था तथाच कर्मधारये पूर्वपदार्थ तत्पुरुषे षष्ट्यर्थ दूव विभत्त्यर्थ भिन्ने लक्षणा वाच्या तथाच नौलाभिन्नाभिन्नत्वेन घटधीः स्थान तु नौलाभिवत्वेन पदार्थसंसर्गस्थानुभवविषयत्वात् ततोऽनुभ- वानुरोधादिशिष्टे कर्मधारये गतिरेव वाया मा च समासत्वेनैव खाघवात् कल्यतां न विशेषतः कर्मधारयत्वेनेत्यत आह, 'कर्षति, ऽपि तत्राप्युपपदस्य सामीप्याश्रयैकदेशे सामोप्ये कुम्भपदार्थस्य विशेषणत- यान्वयः विभक्त्यर्थस्य चाप्रकृत्यर्थे पूर्वपदार्थसामीप्याश्रये अन्वयः पूर्वपदार्थ- प्राधान्यानुरोधात् । मोमांसकमते तु उपपदस्यैव कुम्भसमीपे लक्षणा उत्त- रपदन्तु तात्पर्य्यग्राहकं विभक्त्यर्थश्च पर्चपदार्थ एवान्धेति न काप्यनुपपत्तिः । समाप्तश्चायं षष्ठीतत्पुरुषवादः, समानच षष्ठीतत्पुरुषवादरहस्यं । 'विभक्तिं विनवेति विशेषणविभक्तिं विनवेत्यर्थः, 'कम्मधारये विति नौलोत्पलसमुदाये स्वित्वर्थः, 'न शक्तिरिति, गौरवादिति भावः । 'न वा लक्षणेति न नौलादिप्रत्येकपदेषु लक्षणेत्यर्थः, 'ताभ्यां विनापोति पाठः, 'तेन विनामोतिपाठल प्रामादिकः। यद्यपि नीलादिपदस्य लाधागुणवाचकतया 98.

·तत्वचिन्तामो नौल-घटयोः सामानाधिकरख्यप्रतीतेस्तव लक्षणैव अन्वयमकारवादिना च तस्य भाने राजपुरुषादौ पध्याँपस्थितिरपि तथास्तु । अब ब्रूमः। कर्मधारये सामानाधिकरण्यं नामार्थयोरभेदो वा गुण-गुणिनोः समवायो वा अनुभूयते स चान्वय एवन त्वन्वयप्रति- योगी अतोऽन्वयप्रतियोगिनोरुपस्थिति मपदात् श- म शकिौरवात् न वा लक्षणा विशेषणविभकरभेदवाचकत्वपक्ष- ऽपि समासे पूर्वपदार्थसंसर्गस्यैवानुभवसिद्धत्वेनाभेदपदार्थाननुभवादेव सक्षणकल्पकाभावादित्यसमास-ममामयोः सर्वत्र प्रतौतिभेदात्, न हि राज इत्यत्रापि सम्बन्धी भासते, अपि तु सम्बन्धः, प्राति- पदिकार्थयोरेवाभेदान्वयबोधव्युत्पत्तेरिति भावः । ‘गुण-गुणिनो- एवच पुरुषव्याघ्र इत्यादौ सादृश्यलक्षणा निरूलेति ध्येयं । परमतमभ्युप- ममवादेवाह, 'गुण-गुणिनोरिति । 'राजसम्बन्धौति राजसम्बन्धेत्यर्थः, 'अनु- भूयत इत्यनेमानुभव एवात्र नियामक इति सूचितं । अन्यथा पद्यर्थोऽप्य- . गणिनि लक्षणैव तथापि कोषस्य शक्तियाहकतया गुणिन्यपि गौलादिपदस्य शक्तिरित्यभिमानेनेदं । 'तत्र' सामानाधिकरण्ये, 'लक्षणैव नौलपदस्य लक्ष- गैव, 'अन्वयप्रकारवादिनेति संसर्गविधयेत्यर्थः, 'बादिपदात् लुप्तविभक्त्या तदुपस्थितेः परिग्रहः, तथाखिति, किं राजपदस्य राजसम्बन्धिनि लक्षण- येति भावः । सामानाधिकरण्यपदार्थ विकण्य दूषयति, 'कर्मधारय इति, 'बामायोरिति नौलपद-घटपदार्थयो नौलरूपाश्रय-घटयोरित्यर्थः, 'गुण- सखिनोरिति नामपद-घटपदार्थयोः गोनरूप-घठयोरित्यर्थः, 'स चान्षय- ·शब्दाख्यतुरोयखण्डे समासवादः । ७०८ तयैवेति न तदर्थ लक्षणा । राजपुरुष इत्यत्र तु राज- सम्बन्धि-पुरुषयोरन्षयोऽनुभूयते राजसम्बन्धिनश्चान्वय- प्रतियोगिन उपस्थितिन राजपदे षष्ट्यर्थलक्षणां विना . . राजः पुरुषं राजसम्बन्धिनं पुरुषं राजपुरुषमानये- त्यादौ पर्यायत्वात् । राजसम्बन्धिनः पुरुषेऽन्वयोऽनु- रिति मतभेदेन, प्रातिपदिकयोः स्वार्थाभेद एव व्युत्पत्तः, राजेति, अबोकयुक्त्या अभेदानुभव एव व्युत्पत्तेरिति भावः । 'पर्यायवा- दिति, इदञ्च राजमम्बन्धपुरुषविषयतामात्रेण न त्वन्यूनाननिरिक- न्वय एव न त्वन्वयप्रतीयोगीति न लक्षणा स्यादिवि ध्येयं । 'राजसम्बन्धिन- इति राजसम्बन्धस्येत्यर्थः । अतएवाह, 'राज्ञः पुरुषमिति, 'पर्यायत्वादिति, एतच्च सम्बन्धप्रकारतामात्रेण, न त्वन्यूनानविरिक्तविषयतया, हितोये मतुपः सम्बन्धिवचनतया राजसम्बन्धाश्रयाभेदः संसर्ग इत्यतिरेकादिति भावः । । एवेति स च संसर्ग एवेत्यर्थः । यद्यपि नामार्थयोर्भेदान्वयस्यायुत्पन्नतया मौलरूप-घटयोः समवायस्य कथं संसर्गमर्यादया भानं, तथापि समासाति- रिक्तस्थलरव सा व्युत्पत्तिरिति मतेनेदं, 'उपस्थितिः' शाब्दानुभवः, 'नाम- पदादिति नौलादिप्रत्येकपदादित्यर्थः, 'लक्षणेति नौलादिप्रत्येकपदे लक्षणे- त्यर्थः । नन्वेवं राजपुरुष इत्यादावपि संसर्गमर्यादयैव सम्बन्धमानमस्तु किं राजसम्बन्धिनि लक्षणयेत्यत आह, राजपुरुष इति, एतच समासातिरिका- स्थल एव नामार्थयोर्भेदान्वयोऽव्युत्पन्न इति मतेनेदं समाहितं, सर्वत्र तस्थाथुत्पन्नत्वमते तु राज-पुरुषयोः संसर्गमदिया सम्बन्धमानासम्भवादेव राजसम्बन्धिनि लक्षणाभ्युपगम इत्यपि बोध्यं । गनु राजपुरष इत्यत्र राज- सम्बन्धि-पुरुषयोरन्वयोऽनुभूयत इत्येवासिद्धमित्यत बाह, 'राक्ष इति, 'पर्यायत्वादिति, पर्यायत्वस्य सर्वसिद्धत्वादिति भावः । यद्यपि पर्यायत्वं ·७८. तत्त्वचिन्तामणौ भूयते राजसम्बन्धी अन्वयप्रतियोगित्वेन। एवञ्च बहनी सर्वपदानां षष्ठीतत्पुरुषे पूर्वपदस्थान्यपर- तया लाक्षणिकत्वात्ताभ्यां कर्मधारयोबलवान् तब सर्वेषां पदानां स्वार्थपरतया मुख्यत्वात्। अतएव विषयतया प्रथमे षष्ठ्यर्थस्य सम्बन्धस्य पुरुषे पाश्रयत्वं संसौ द्वितीये मतपः सम्बन्धिवचनतया राजसम्बन्धसम्बन्धिनोऽभेदः संसर्गः समासे राजसम्बन्धिमोऽभेद इत्यस्य नून्याधिकभावादिति भावः । एवञ्च' समासे प्रत्यभावव्यवस्थितौ, समासशको सर्वेषां तुल्यत्वाबलाबला- निरूपणं स्यादिति भावः। 'सर्वपदानामिति, "अनेकमन्यपदार्थ इति सूचानुरोधात् द्रष्टव्यं । वस्तुतस्तत्राग्यपद एव लक्षणेत्युक्त्वात् । 'श्रतएवेति, “वास्तुमयं चढं निर्बपेदित्यनेन बोधितायामिष्टौ "एतयैव निषादस्थपतिं याजयेदित्यनेनानयेवेच्या निषादस्थपतिमि- 'एवञ्चेति समासशक्यभावयवस्थितावित्यर्थः, समासशक्ती सर्वेषां तुल्यत्वात् बलाबलानिरूपणादिति भावः । 'सर्वपदानामिति "अनेकमन्यपदार्थ इति नान्यूनानतिरिक्तविषयकज्ञानजनकत्वं राजसम्बन्धिनमित्यत्रार्थघटकतया सम्बन्धनिरूपितसम्बन्धस्यापि सम्बन्धमानेनापोति विवेकात्, तथापि राज- सम्बन्धप्रकारकज्ञानजनकत्वं पर्यायत्वमिति भावः। 'सर्वपदानामिति, एतच्च चित्रगुरित्यादौ चित्रपदस्य चित्रगोसम्बन्धिनि गोपदस्य गोसम्बन्धिनि लक्ष. गति क्रमेण पदइय एव लक्षणेति द्वितीयमतेन, पूर्वमते तु विशेष्यपदस्यैव लाक्षसिकत्वं बोध्यं । 'लाक्षणिकवादिति सर्वत्र लाक्षणिकवादित्यर्थः, 'ताभ्यामिति, बाचिदिति शेषः, 'तत्र' कम्मधारये, 'मुख्यत्वात्' मुख्यत्व- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे समासवादः । ७८१ "एतया ऋचा निषादस्थपतिं याजयेदित्यत्र कर्मधा- रयण्व मुख्यत्वे शब्दस्वरसात् षष्ठीतत्पुरुषे च षष्ट्यर्थ- लक्षणापत्तेः । एवञ्चेश्वरनिषादप्रतौतेस्तस्यैवाधिकारा- त्तदपूर्वेण स्वनिर्वाहकतयैवेश्वरनिषादस्यैव यागानु- कूलविद्याप्रयुक्तिराक्षिप्यते, अन्यथा मुख्यार्थहानि- प्रसङ्गात् । नन्वत्र षष्ट्यर्थलक्षणया लब्धविद्यस्त्रैवर्णिक- एव निषादानामौश्वरोऽधिकारी बोध्यते न त्वीश्वर- निषादोऽनृप्तविद्याप्रयुक्तिकल्पनातः पच्यर्थलक्षणाया- लघुत्वादिति चेत् । उच्यते। मुख्यार्थान्वयाधौनकल्प- नागौरवेण मुख्यार्थी न होयते किन्तु बाधकं विना मुख्यार्थान्वयबोधस्य प्राथमिकत्वात्तदनुरोधेन तदुप- पादक कल्प्यते फलमुखञ्च गौरवं न दोषाय प्रमाण- त्यर्थकेन निषादस्थपतेरधिकारोबोध्यते। अत्र सन्देहः, किनिषा- दानामौश्वरस्त्रैवर्णिकः, उत निषाद ईश्वरो वा यस्य तादृक् चैव- सूत्रानुरोधादुक्तं । वस्तुतस्तु विशेष्यपद एव लक्षणेत्युक्तत्वात् षष्ठीत्युपलक्षणं बहुनौहावन्यपदार्थलक्षणापत्तेरित्यपि बोध्यं । ननु गौरवमेव बाधक- मस्वित्यत आह, 'फलमुखञ्चेति, 'शूद्रपद इति । ननु शूद्रपदे रथकार- निषादेतरपरतायां निषादादेः सर्ववेदपाठाधिकारापत्तिः वेदपाठनिषेधक- स्यापि सम्भवात्, 'कर्मधारय एवेति निषादश्चासौ स्थपतिश्चेति कम्मधारय- एवेत्यर्थः, 'निबादः' चाण्डालः, 'स्थपतिः' ईश्वरः, 'मुख्यत्व इति, इति रहस्य।

·सत्यचिन्तामणौ वतो गौरवस्य न्याय्यत्वात् । न चाकृप्तकल्पनाग्रसङ्ग- एव मुख्यान्वये बाधकः, अकृप्तस्य प्रागनवगमात् मुख्यार्थान्वयबलादेव तदवगमे उपजीव्यविरोधात् । अन्यथा प्रतीतानुपपत्तिबलात् कल्पना कापि न स्यात् अकृप्तकल्पनागौरवेण कल्पकस्य बाधितत्वात् । अथ शूद्रस्य वेदपाठनिषेधादौश्वरनिषादोऽधिकारी बोध- यितुं न शक्यत इति मुख्य बाधकान्न कर्मधारयः। न चेश्वरनिषादे विधिबलावेदपाठनिषेध एव बाध्यत इति युक्तम्। पद्यर्थलक्षणया अबाधे सम्भवति निषेधकवेद- बाधकल्पनाया अन्याय्यत्वादिति चेत्, न, सामान्य- निषेधस्य तहिशेषविधाने तदितरपरत्वात् । यथा “न हिंस्यात्सर्वाभूतानि” श्वेतं छागमालभेतेत्यच । एवं निषादपदस्य मुख्यत्वे शूद्रपदे सङ्कोचमाचम् । शूद्र- र्णिकः, उत निषादरूप ईश्वरः, तचोकयुक्त्या परमः कल्प वाट्रियत- इति भावः । षष्ठीत्युपलक्षणं, बहुबौहावपि तदापत्तेरिति ध्येयं । एवमयेऽप्युपर्चक्षणं द्रष्टव्यं । 'शूद्रपद इति, ननु शूद्रपदे निषादेत- रपरतायां निषादस्य सर्ववेदाधिकारापत्तिः । न च शूद्रपदस्थेत्य- वाक्ये वेदपदस्यैव प्रकृतोपयोगिवेदेतरवेदपरतायां वदस्य सर्वश्रूयाश्य- त्वापत्तिरिति चेत्, न, वेदपदस्य विशेषतः प्रातरवेदपरत्वात् तेन निघा- दादौनां विशेषतो यावत्प्राप्तिस्तावदन्यपाठनिषेधः शृगान्तरस्य यावत एव वेदराशेतदितरतया अर्थात् सर्वनिषेध इत्याङः ।

·शब्दास्यतुरीयख समासवादः । ७८३ पदस्य निषादपरत्वे निषादपदस्य मुख्यत्वबाध एव । यद्यपि सङ्कोचेऽप्येकदेशबाध एव तथापि सङ्कोचेहयो- रपि मुख्यत्वरक्षणादबाधाच सङ्कोच एव ज्यायान् । अन्ये तु। नाच षष्ट्यर्थीलक्ष्यते अनुपपत्त्यभावात् । अतः समासस्य षष्ट्यर्थमन्तर्भाव्य शक्तिरेव । अन्यथा कर्मधारयेऽपि पदार्थसामानाधिकरण्यप्रतीतेः तत्रापि लक्षणेति तुल्यम्। अथान्वयप्रकारतया सामानाधि- करण्यप्रतीतेन तच लक्षणा, तर्हि षष्ट्यर्थेऽपि तथैव न स्य शूद्रपदसमभिव्याहतवेदपदस्थेत्यर्थः तेन शूद्रवेदपाठनिषेधक- वाक्ये वेदपदं प्रकृतोपयोगिवेदेतरवेदपरमिति वाच्यं । तथामति तवेदस्य सर्वशूद्रसंग्राह्यतापत्तेरिति, पत्राः, वेदपदस्य विशेषतः प्राप्तेतरवेदपरत्वं तेन निषादस्थपतिरथकारादौनां विशेषतो यावत्- प्राप्तिस्तावदन्यवेदपाठनिषेधः शूद्रान्तरस्य तु यावत एव वेदराशे- स्तथावात् सर्ववेदनिषेधः । ननु विशेषत इत्यधिकं प्राप्नेतरत्य- स्यैव सम्यक्त्वात् तथाच स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र वर्गकामत्वेन स्वी. शूद्रयोरपि वेदप्राप्तेर्यागोपयोगिवेदान्यवेदपाठनिषेधः स्थादिति तयोरपि यागाधिकारोऽस्तु न तु वेदपाठनिषेधात्तयोर्यागानधि- कारः पाठनिषेधकवाक्ये वेदपदस्य सङ्कोचावश्यकत्वे वर्गकामादि- 'तुल्यमिति, तथाच न कर्मधारयस्य बलवत्त्वमित्यर्थः। 'न चेति, यद्यपि तात्पर्यानियमः सम्भवत्येव तथाप्यापातत इदं, एवं सति कम- धारयस्य बलवत्त्वप्रवादं समर्थयति, 'कर्मधारये विति। नन्वेवं कथं , ·७८४ तत्वचिन्तामणौ णक्षणा । नचान्वयप्रकारतया नियमतोविशेषोपस्थितौ प्रमाणं तस्मादुभयत्र समासस्यैव बोधकत्वम्, कर्मधारये तु बलवत्वमुत्सर्गतः सामानाधिकरण्यस्योचितत्वात् । निषादस्थपतौ तु स्थपतिपदार्थस्येश्वरस्य प्रतियोग्यपे- क्षत्वात्तत्पूरणसमर्थः षष्ठीतत्पुरुष एव निष्प्रतियोगिक कर्मधारयः नौलोत्पलमित्यादावुत्पलस्य निष्प्रतियो- गिकत्वात् । तथाच निषादेश्वरस्याधिकारः, ऐश्वर्यस्य पदे सोचस्यान्याय्यत्वात् (१) । मैवं । सामान्यतः प्राप्तस्यैव निषेध- कवाक्येन निषेधात्, न हि उपनौताधिकारित्वेन प्राप्तस्य वेदाध्य- यनस्य तयोः प्रसङ्गो येन निषिध्येत्, किन्तु वर्गकामो यजेतेत्या- दिना सामन्यतः सर्वस्य च यागप्राण्या प्रमको वेदपाठः प्रतिषिध्यते, अतः स्वर्गकामपदे युक्तः सङ्कोचः, अन्यथा अप्रसनत्वेन प्रतिषेधानुप- पत्तिः। न च जीविकात्वेन पाठप्रसङ्गः, तस्थाध्यापनादिबाधेन प्रवृत्त्य- भावानिष्टप्रसङ्गमम्भवेन तच्छानुदयात् । ननु विद्याप्रयुक्तिबाधेन यागबाधः श्राद्धवत् तद्रहितक्रियाया अबाधनात् अन्यथा स्त्री- शूद्रयोः प्रद्धेिऽप्यनधिकारापत्तेरिति कथं वर्गकामपदसोच इति चेत्, न, तत्र वृष्णीमेव “शूद्रोऽप्यमन्त्रवदित्यादिना वैदिकमन्त्रशू- (१) अप्रामाणिकत्वादिति क.। निषादरूपेश्वरलाभ इत्यत आह, तथा चेति, निषादेश्वरस्थात्रैवर्णिकस्येत्यर्थः, 'ऐश्वर्यस्येति, उत्सर्गत इति शेषः, तेन गजपतिपदादौ न व्यभिधारः ।

·शब्दाख्यतुरौयखण्डे समासवादः । ७५ सजातीयापेक्षत्वात्। नरपतिपदानरपतेनरस्येव नि- पादस्थपतिपदान्निषादस्येश्वरस्य प्रतीतेरिति । तन्न । राजवाहनादौ पूर्वपदे पद्यर्थलक्षणयैव राजसम्बन्धि- प्रतीतेः समासे शक्त्यभावात् अनुपपत्तिरुक्तव । उपकुम्भमित्याद्यव्ययीभावोऽपिण्यलौत्यादिच तत्- न्यश्राद्धादिप्राप्तेः। न च यागेऽपि तथा शब्दोऽस्तौति, करणबाधेन क्रियाया एव बाधादिति । न च पत्ये भायेत्या वाक्यात्. स्त्रियाः श्राद्धाधिकारप्राप्तौ रथकारादिवत् विद्याप्रयुकिरपि कल्प्यतां “शूट्रोऽप्यमन्त्रवदित्यादिवत्र पर्युदासाभावादिति वाच्यं । 'शूद्र- पदस्य वर्णमङ्करादिमशहानुरोधेना विद्यमानपरत्वात् । ननूपकुम्भादौ समासे तदर्थ शक्तिकल्पनादन्यचापि ममासे शक्तिरित्यत आह, 'उपकुम्भमिति। अत्र वदन्ति तत्पुरुषे भवति षष्ठ्यर्थ लक्षणा न त्वव्ययीभावे अव्ययस्य विभक्त्यन्तरान्तपदेनानन्च- यात्, न हि भवति घटश्च पटश्च इतिवत् घटस्य पटस्य चेति प्रयोगः, तस्मिन् एवार्थे पदान्तरप्रयोगे घटख्य समुच्चयः पटस्य समुच्चय इति । तदुक्तं प्रयोगे स्वार्थादभिद्यमानरूपा निपाता इति, तथाच कुम्भस्य समौप इति भवतु षष्ठौ न दूपशब्द निपाते षष्ठ्यन्तमाकाङ्गता थतस्तदर्थ लक्षणा कल्यं तेति, मैवं, यच यथा . अनुपपत्त्यभावादित्यवाह, 'अनुपयत्तिरिति, 'यदि घश्यों न लक्ष्यत इत्या- दिना प्रागुक्तेनेति शेषः । ननूपकुम्भमित्यादौ समासे शक्तिकल्पनादन्यत्रापि तथेत्याशङ्ख्याह, 'उपकुम्भमिति, यथाच पूर्वपदार्थविभक्त्यान्वयस्तथोक्तं, 99 ·७८ तत्वचिन्तामो पुरुषः पूर्वपदार्थप्रधान एव कुम्भस्य समीपे पियल्या- अर्धे तात्पर्यादतस्तचोत्तरपदे पद्यर्थलक्षण न तु समासे शक्तिः। नसमासे अब्राह्मणमानयेत्यच पर्यु- दासे पूर्वपदे ननि उत्तरपदार्थसदृशे क्षत्रिये लक्षणा। प्रयोगः तत्र तथा व्युत्पत्तिः, न च घटश्च पटश्चेत्यादिवत् उपकुम्भ- इति व्यासप्रयोगोऽस्ति येन तथा व्युत्पत्तिरवसौयेत, किन्तु उप- कुम्भ्रमित्येव प्रयोगोनित्यममामत्वात् श्रत उत्तरपदे षष्ठ्यर्थस्लक्षणां विना मार्थसङ्गतिरित्यचापि लक्षणेति । न च नपदेन महाव्ययौ- भावनोत्तरपदे षष्ट्यौलक्षणा स्थादिति वाच्यं । नञ्पदेन सह तत्यु- रुषानुशासनेन तवायव्ययीभावनिषेधात तच च पर्युदासनियमा- शक्षणा-प्रतिभ्यां पर्युदास-प्रसज्यप्रतिषेधयोः प्रतीतेः 'अव्ययं विभ- नौत्यादिसूणामौव्वर्थेषु वर्तमानमव्ययं प्रसन्यत इति बोधितेऽस्य मञ्तत्पुरुषानुशासनबलेन सहोचात् । न चैवं निष्कोणमित्यादि- विधायकसूचमनोचात् निर्मक्षिकमित्यादि न स्यादिति वाच्यं । नवार्थभेदात् निर्वाचिकमिति मक्षिकाया प्रभावः निर्विघ्नमिति विनाविकाना इत्यर्थेन विनाभाववानियों न तु विनाभाव इत्यर्थः, प्रतएव निर्विघ्नं समाप्यतामिति मामानाधिकरण्यमिति मारं । मनु वियफार्थः समासेन बोध्यमानस्तद्वेत विभक्त्यभावे तदर्थ लाक्ष- अनामयो घट इत्यत्र 'न सदृशलक्षणेति विशेषयति, ‘पयुंदास इति पर्युदासविशेष इत्यर्थः । तदुक्तं “पर्युदासः सदृशयाहोति, उत्तरपदेऽपि पद्यर्थमन्त्रणा नामार्थयोरित्यादिप्रागुक्तयुत्पत्तेरिति ।

·शब्दाख्यतुरोयखरहे समासवादः । ७८७ अघटः पट इत्यादौ च प्रसज्यप्रतिषेधाः नजि सामा- नाधिकरण्यादभाववलक्षण व्यासेऽपि न घटः पट- इत्यादौ यथा शुक्रः पट इत्यव शुक्रवलक्षणा। न णिकोऽस्तु अब्राह्मणपदेन त्वविग्रहार्थस्य मादृश्यस्य प्रतिपादनात् तब भक्तिरेवेत्यत पाह, 'बाह्मणमिति, वियहाधिकार्थ एव भासते इत्युभयसिद्धं, तथाच प्रकृत्यर्थानुरोधावृत्तौ कल्यमानायां लक्षणैव कल्यते लाघवान शनिरिति तत्र मानाभावादिति भावः । 'प्रघट इति संसर्गाभावत्वेन नत्रस्तवाचकत्वेन मामानाधिकरण्य- बलादभाववलक्षणा पत्र मामानाधिकरण्यार्थमभाववलक्षण यत्र तु न तथा तत्र समासे नाभाववलक्षण प्रभाववत्त्वलक्षणेत्यर्थः, तत्र मामानाधिकरण्यादित्यभिधानात् यत्र न तथा तत्र समामेऽपि नाभाववलक्षणा किन्वभाव एव वाच्य एवं वादिनामविवाद एवे- त्यादाविति भावः । ननु संसर्गाभावशकस्य नोऽभावांशेऽपि शकि- रित्यभाववति लक्ष्येऽभावांशस्य शक्यत्वेन युगपहृत्तिदयविरोध इत्य- तोऽनुरूपं दृष्टान्तमाह, 'यथा शुक्लवदिति, सम्बन्धलक्षणेव येन केचित्तु अव्यय-निपाताद्यतिरिक्त एव तथा व्युत्पत्तिरिति वाक्यार्थविधयैव तदानमित्याः। 'प्रसज्येति, संसर्गाभावशक्लनीत्यर्थः, अतएव इह घटोनेत्यत्र संसर्ग- भावस्यैव प्रतीतिः न वन्योऽन्याभावस्य अन्यथा तत्र संसर्गाभावसंशयपस- प्रात् तथाच केवलान्योन्याभावेऽप्रयोगात् संसर्गाभावशक्तस्य सामानाधि- करण्यानुपपत्यादिना अन्योन्याभाववति लक्षणेति भावः। 'यासेऽपौति, सामानाधिकरण्यानुपपत्तेखल्यत्वादिति भावः । गचान्योन्याभाववति, लम्बे.

·७८९ सत्त्वचिन्तामणी पचतीत्यादौ क्रियासम्बन्धे भूतले न घट इत्यादौ प्रस- ज्यप्रतिषेधे नोमुख्यार्थता सुवन्तसम्बन्धेऽपि न समासः विभाषाधिकारादिकल्पेन समासानुशासनात् । “यज- तिषु च ये यजामहे करोति नानुयाजेधित्यत्र पर्युदासे विनेति न्यायात् सम्बन्धिनोऽपि लक्षणयैवोपस्थितिरिति न युगप- हृत्तियविरोध इति भावः । ननु व्याम-समामयोरुभयचापि लक्ष- णायां " मुख्यप्रयोगो न वापति कथं मापौत्यत आह, 'न पच- तौति । ननु न घटः पट इति व्यासो नास्त्येव सुप सुपेति समा- मानुशासनात् तथाच समास एव लक्षणा व्याम एव शक्रिरित्येव विभागोऽस्वित्यत आह, 'सुवन्तेति, तथाच समासानियमात सामानाधिकरण्यबलाड्यासेऽपि लक्षणेति नोकविभागो इति भावः । ननु ममास एव लक्षणेति न युक्तं नानुयाम्वित्यत्र समासे- ऽननुयाजेवित्यापत्या स एव वक्रव्यः तथाचावापि लक्षणा न स्यादि- त्यभिप्रेत्याह, 'यजतिविति, 'अन्यपरत्वमिति, गम्भौरायां नद्या- मितिवत् न वन्यत्र वृत्तिरित्येतत्परं, अब्राह्मणोऽधट इत्यादौ प्रति- ऽभावांशस्य शक्यत्वेन युगपत्तियविरोध इति वाच्यं । विशिष्टलक्षणयै- वोभयभानात् मणिकृन्मते तदिरोधाभावाच्च । अतएव तदनुरूपं दृष्टान्त- माह, 'यथेति । ननु व्यास-समासयोरभयत्रापि लक्षणायामुख्यप्रयोगाभावे कथं लक्षणापौत्यत आह, 'न पचतौति । न घटः पट इति व्यासमभिप्रेत्याह, 'सवन्तेति, यहा न घट इन्यवाघट इति स्यादित्यत याह, 'सुवन्तति, प्रसादाह, 'यजतिविति, मन्नं करोति प्रयुत इत्यर्थः । ‘पददयस्थापौति, ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे समासवादः । ७८६ नञ् तेनायमर्थः 'यजतिषु' यागेषु, 'नानुयाजेषु अनुयाजव्यतिरिक्तषु, ये यजामह इति मन्त्रं करोति । अथ नानुयाजेधित्यत्र न पर्युदासे नञ् तदा हि पद- दयस्यान्यपरत्वं स्यात्समासापत्तिश्च तस्मादनुषङ्गात् करोतिना नोऽन्वयात्प्रसज्यप्रतिषेधः तेनानुयाजेषु ये यजामह इति मन्त्रं न करोतीत्यर्थः, एवञ्च नानु- याजेष्विति पदद्दयस्य नान्यपरता न वा नोमुख्यार्थ- त्यागः समासाभावेन साधुता च इति चेत्, न, समा- सस्यानित्यत्वात् नानुयाजेष्विति वाक्ये पर्युदासे नत्र । न चैवं वाक्यवृत्तिपदत्वान्नोऽन्यपरत्वाभावः, गौर्वा- होक इत्यादौ वाक्येऽपि गवादिपदस्यान्यपरत्वात् । योगित्वषष्ट्यर्थादौनां भानेऽपि न प्रकारतया भानं किन्तु वैशिष्ट्य- तया अब्राह्मण इव घटो नेत्यादौ तथा व्युत्पत्तेः व्यासातिरिक्त- पदेन तदर्थाभिधान एव तत्प्रकारोपस्थापकपदापेक्षेति व्युत्पत्ति- रतो ब्राह्मणस्य सदृशो घटस्याभाव इत्यत्र विभक्त्यपेक्षा तदभावे तेनायमर्थः समासे तदर्थलक्षणेति भावः । 'वाक्यवृत्तौति विग्रह- वाक्यवौत्यर्थः, समासे मति भवति लक्षणा राजपुरुष-चित्रम्वादौ न तु विग्रहवाकोऽपि तथाच समासे सति भवति नजि पर्युदासे लक्षण न विग्रहवाक्य इति भावः। 'गौरिति गौर्वाहीक इति एतच्चानुयाजपदेऽपि प्रतियोगित्वलक्षणामभिप्रेत्योक्तं, वाक्यार्थविधयैव तद्भाने नज एवान्यपरत्वं स्थादित्यवबोध्य एतदभिप्रायेगा वक्ष्यति 'नवा नओ- .

·७६. तत्वचिन्तामणौ यदि च प्रसज्यप्रतिषेधे नञ् तदा मन्त्र विधायक-तवि- षेधयोविरुद्धार्थत्वेन वाक्यभेदापत्तिः तस्मात् प्रथमप्र- तोतंकवाक्यताबलादेकवाक्यत्वे सम्भवति वाक्यभेदस्या- न्याय्यत्वात् नञ्पदे लक्षणा कल्प्यते न तु नश्पदे मुख्यत्वानुरोधादेकवाक्यतात्यागः। न हि पदार्थानुरो- धेन वाक्यार्थकल्पनं, किन्तु वाक्यार्थानुरोधेन पदार्थ- कल्पना। नपदञ्च केवलं नास्त्येव नश्पदादेव सर्वत्र समासानित्यत्वेन प्रयोगोपपत्तेः। अन्यथा प्रसज्यप्र- कर्मधारयविग्रहवाक्यस्थ गौळहौक इत्यत्र गोपदस्थापि लाक्षणिक- वादित्यर्थः, 'नपद इति। ननु व्यामलक्षणयां अनुयाजे- विति सप्तम्यप्रकृत्यर्थे नत्रर्थस्वरूपे भिन्ने स्वार्थ न बोधयेदिति तदनुपपत्त्या वाक्यभेद एवास्विति, मैवं, माधुत्वमात्रअयोजिकाया- विशेषणविभक्तरबोधकत्वात् । यदा ब्राह्मणमिव पश्य ब्राह्मणेनेव कल्यत इत्यादिदर्शनात् निपातसमभिव्याहतविभक्यों निपातार्थ- एव भासते। न च सुब्विभनौनां प्रकृत्यर्थगतस्वार्थबोधकत्वव्युत्प- त्तिभङ्गः, 'प्रकृत्यान्वितखार्थबोधकत्वस्यैव व्युत्पत्तिमिद्धत्वादिति भावः। ननु नानुयाजेम्वित्यच नञ् न भवति किन्तु नपदमन्य- देवेत्यत आह, 'नपदमिति, 'अपदमेवेत्यत्र विनिगमकाभावेना- मुख्यार्थत्याग इति। नन्वननुयाजेम्वित्यत्र न ना किन्तु नपदमेवेत्यत आह, 'नपदचेति, नन्वेवमब्राह्मणमित्यादावरंप नअसमासो न स्यात् अपदेनैव ·शब्दाख्यतुगैयखण्डे समासवादः । ७६१ तिषेधे न न स्यादेव नपदेनैव गतार्थत्वात् । अमा- नोना इत्यचापदमेव निषेधवाचकं समास-वाक्यभेदेन नोदैविध्याहा तथाभिधानम् । इतरेतरहन्दे च धव-खदिरौ छिन्धीत्यादौ विभक्त्युपनौतदित्वस्य धव- खदिरयोः प्रत्येकं न योग्यत्वं न वा साकाइत्वं हित्व- मपि प्रत्येकं न योग्यं न वा साकाङ्गम् एकत्र हित्वा- भावात्। न च व्यासज्यत्तित्वेन हित्वमेकाश्रित- मपौति वाच्यम्। स हि हित्वमाकाङ्क्षति हित्वञ्च तं यच हित्वं परिसमाप्यते, एकस्य तथात्वे दौ वहव- खरसादाह, 'समायेति । ननु न योग्यमित्यमङ्गतं द्वित्वसंसर्गस्यैव धवनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वादित्यत आह, 'न वेति, 'दित्व- मपौति वस्तुगतिमनुरुध्योनं, तत्माकाङ्क्षवेऽपि अन्याकाहाविरहेणे- वानन्वयादित्यवधेयं । 'यत्र द्वित्वमिति परिसमाप्यतावच्छेदकधर्म- पोपतिष्ठत इत्यर्थः, 'एकस्य' समाप्यतावच्छेदकानवच्छिन्नस्य, 'एकत्र' निषेधवाचिना गतार्थत्वादित्यत याह, 'अमानोना इति, 'अपदमेवेति नज- प्रकृतिकमित्यर्थः, तथाचापदमपि भिन्नं नास्त्येवेति भावः । नन्वेवं कथं तस्य पृथगभिधानमित्यत आह, 'समासेति, अतएवाभवतीत्यादिप्रयोगः समासा- भावात् साधुरिति भावः । एतदपि क्वाचित्काभिप्रायं, यत्र तु नजुत्तरं पदं सर्वोत्तरं भवति तत्र समासेऽपि नलोपो न भवति गमिकर्मोक्तनकनी- वृतेत्यादौ, अतएव कथं नैकं यथा नैककोर्तिरित्यादि पूर्वपक्षयित्वा सर्बो- तरपदं विवक्षितं यथा अब्राह्मण इत्यादौ तच्चेह नास्तीति समादधुः। 'साका- स्वमिति, 'न योग्यमिति न द्वित्वान्वयप्रयोगकरूमावच्छिन्नमित्यर्थः । नचैवं , ।

·७६२ तत्वचिन्तामणो इत्येकत्रापि स्यात् अतोइन्वे पदशक्यस्य नान्वयबोधः, बोधे वा धवदयधौः खदिरहयधीश्च स्यात् । तस्मात्यद- शक्ये हित्वान्वयानुपपत्त्या सहितावस्थमुभयं हित्वा- न्वयावगमयोग्यं तत्साकाञ्चेति खदिरसहितधवोप- स्थितये धवपदे साहित्यलक्षणा। ननु खदिरसहित- धवस्यैकत्वात् खदिरसहितो धव इतिवद्दिवचना- नुपपत्तिः धवसहितखदिरसाहित्यावस्थालक्षकत्वे च तस्या एकत्वादेकवचनापत्तिः अवस्थाश्रययोरुपसर्जन- त्वेन द्विवचनान्वयानुपपत्तिश्चेति चेत्, अब कश्चित्, ममाप्यतावच्छेदकानवच्छिन्ने, एकत्वेनोपस्थित इति यावत् । ननु धव-खदिरवृत्तिद्वित्वपरिसमाप्यतावच्छेदकं धव-खदिरत्वमेवेत्यत- पाह, 'धवेति धव-खदिरवं नैकं किन्तु धवत्वं खदिरत्वञ्च तयो- ईयोदित्वममाप्यतावच्छेदकत्वे धवद्वयधीः स्यात् खदिरदयधौः स्थात् इत्यर्थः, 'माहित्येति। ननु भवतु अचयाथं माहित्योपस्थिति- हित्वाश्रयोधव इत्यपि योग्यं न स्यादिति वाच्यं । तत्र हित्वसमवायस्यैवान्वय- प्रतियोगित्वात् तस्य चाव्यासज्यत्तित्वात् । 'धवपद इति, प्राथम्यादिति भावः । यद्यपि योग्यतावच्छेदकछिद्रेतरत्ववत् प्रकारान्तरोपस्थितमेव साहि- व्यमादायान्वयः सम्भवति तथापि मतान्तरेणेदं, तथाचैतन्मते छिद्रेतरोऽपि लक्षणैव तदिदं वक्ष्यति छिद्रेतरत्वविशिव च घटपदस्य लक्षणयैवेति । नन्वेवं धव-खदिर पलाशूरूपमित्यादौ न लक्षणा स्यात् अनुपपत्यभावात्। न च घद्यर्थबङ्गत्वान्वयानुपपत्त्या सेति वाच्यं । विभक्त्यर्थसंख्यायाः समासादप्रतौनेः ·शब्दाख्यतुरीयखड़े समासवादः। अस्यालक्ष्यत्वेऽपि तदाश्रयगतस्वार्थबोधकत्वमेव हि- वचन-बहुवचनयोः पदत्तिवैचित्यात तथैव व्युत्पत्तेः यथा गुणवाचि नौलादिपदं क्वचिद्गुणमाचवाचक क्वचित्तदुपलक्षितद्रव्यपरम्, अन्यथा नौलः पट इति सामानाधिकरण्यं न स्यात् एकच हत्त्यभावात् । यत्तु खक्षिता साहित्यावस्था स्वाश्रयमुभयं लक्षय- तौति, तन्न, लक्षितलक्षणाया जघन्यत्वात् । नियमः तथापि योग्यतावच्छेदकत्वेन छिद्रतरत्ववत् साहित्यमुप- तिष्ठता किं लक्षणयेति, मैवं, श्राकाङ्क्षायां पदविशेषोपस्थापनस्य प्रयोजकत्वादतः पदोपस्थिति विना नाकाङ्क्षा योग्यतायान्तु नैवं नियम इति भावः। 'यथा गणेति वैचित्रमात्रमुदाहरणं, प्रकृति- भेदेन प्रत्ययस्य स्वार्थान्वयवैचिचोदाहरणन्तु क्वचित् प्रत्ययस्य प्रक- त्यर्थगतखार्थबोधकलं कचिच तविशेषणगतखार्थबोधकत्वं तर- तमादौ द्रष्टव्यं । सर्वत्राजहत्वार्थलक्षणायां दथुपघातकत्वादेर्वि- शेषणीभूतस्यैव लक्ष्यत्वमिति तदाश्रये विभक्त्यर्थान्वय इति व्युत्प- तदुक्तं सङ्ख्या तु व्यञ्जकाभावादयुक्तेति चेत्, न, एकधर्मावच्छेदं विना खरूपत्रये रूपान्वये धवश्व खदिरश्चेतिवडाक्यभेदः स्यादिति परसिद्धान्तात् । समासारम्भकविग्रहे तथावात् समासेऽपि तथावमित्यन्ये। समासादपि विभक्त्यर्थसंख्याप्रतीतिरिति मतेनेदमित्यपरे। वैचियमात्रे उदाहरणमाह, 'यथेति । 'यत्त्विति, तथाच दिवचनोपपत्तिरिति भावः। ननु सर्वत्राणहत्- खार्थायां दध्युषघातकत्वादेविशेषणीभूतस्यैव लक्ष्यत्वं तदाश्रय विशेष्य एव 100 ·७६.8 तत्वचिन्तामणो वस्तुतस्तु साहित्याश्रयः प्रधानं साहित्यन्ववच्छेदक- तया गुणभूतं पदेन लक्ष्यते तेन साहित्याश्रयस्यानेक- त्वाद्दिवचन-बहुवचने भवतः। अतरवेतरेतरहन्दः सर्वपदार्थप्रधानः धवश्च खदिरश्चेति विग्रहेण तथैवा- र्थविवरणात्। समाहारे तु साहित्यावस्था प्रधानं पदार्थो गुणभूतः तेन तस्या एकत्वा रौ-पटहमित्या- दावेकवचनम्। धर्मे धर्मिणि च तात्पर्यावन्दयो- भेदः। अतएव युगपदधिकरणवचन इतरेतरहन्द- इति शाब्दिकाः। अधिक्रियत इत्यधिकरणं पदार्थस्तेषां युगपदचन- मेकेनैकदोपस्थापनं तच्च न शक्त्या एकपदस्थेतरपदार्थे शत्यभावात्। अन्यथेतरपदवैयर्यप्रसङ्गः। अनेका- त्तिवैचिव्यममिद्धमित्यखरममत्र कश्चिदित्यनेन दर्शयित्वा तथैव सिद्धान्तमाह, 'वस्तुतस्विति । विभक्त्यर्थान्वय इति त्यत्तिवैचित्यमसिद्धमित्यखरसं कश्चिदित्यनेन दर्श- यित्वा तथैव सिद्धान्तमाह, 'वस्तुतस्विति, अन्यथा समाहारेऽपि दिवचना- दिकं स्यादिति भावः। 'समाहारे विति, न चैवं भेरी-पटहं वादयेत्यादाव- नन्धयापत्तिरिति वाच्यं। परम्परासम्बन्धेन धर्मेऽपि तदन्वयात् योग्यतावशाद- प्रधानेऽपि धम्मिणि तदन्षयोपपत्तिः वृत्तिवैचियादित्यन्थे। 'अतएवेति साहित्यलक्षसाचादेवेत्यर्थः ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे समासवादः । ७६५ र्थत्वेऽप्येकस्यैकवानेकार्थपरत्वाभावात् । नापि पदइयं मिलितमुभयोरुपस्थापकं, मिलितस्य मिलिते शक्य- भावात् । नापि इन्हे शक्तिरेव, पदलक्षणयैवानेकार्थो- पस्थितिसम्भवात् । अतरवाङ्ग-वाङ्ग-कालिङ्गशब्दाद्- इन्हे बहुषु वर्तमानात् परस्य तद्राजस्यानादेः “तद्रा- जस्य बहुषु तेनैवास्त्रियां” इत्यनेन लोपे अङ्ग-वङ्ग- कलिङ्गा इति भवति। अन्यथा साहित्यलक्षणां विना तेषां प्रत्येकपदस्य बहुषु वृत्त्यभावादलोपो न स्यात् । घटौ घटा इत्यचापि घटसहितघटत्वेन द्विवचन- बहुवचनान्वययोग्यतेति तदुपस्थितये घटपदे साहि- त्यलक्षणा। तदर्थप्रदर्शनार्थ इन्हापवादकं सरूपाणा- मेकशेषानुशासनमपि । तदुक्तम् “सहभावविवक्षायां वृत्तिईन्दैकशेषयोः। क्रमेणार्थप्रतीतौ हि न स्याद्- द्विवचनादिकम्" ॥ इति । ननु स्वरूपदयमेव साहि- 'तदर्थप्रदर्शनार्थमिति इन्दे साहित्ये लक्षणायां स्थितायां द्वन्दसमानार्थकं तद्भवेत् तदा इन्दप्रसको तदपवादकं सूत्र प्रसज्येत अन्यथा अर्थभेदादेव द्वन्दाप्रमको तदपवादकं न 'बनेकार्थत्वेऽपोति, सकृदुच्चरितादिति न्यायात्, अन्यथेत्यस्य विव- रणं 'साहित्यलक्षणां विनेति, 'प्रत्येकपदस्थति, एतेन सर्बयदे साहि- त्यलक्षणेति सूचितं अन्यथा एकपदलक्षणायामपरपदस्य बहुत्वे वृत्त्व- भावात् बाङ्ग-वाङ्ग-कालिङ्गा इत्यायेव स्यादिति। 'तदर्थेति इन्समा- ।

·तत्त्वचिन्तामणौ ७६६ त्यमतिरिक्तस्याभावात्' स्वरूपयोश्च धवपदादुपस्थिती युगपत्तियविरोधः। न चाजहत्वार्था, साधा- रणरूपाभावात् । एकक्रियान्वयित्वमेकान्वयप्रकारत्वम् अपेक्षावुद्धिविशेषविषयत्वादिकं हित्वान्वयात् पूर्वम- विद्यमानमप्रतीतञ्च धव-खदिराविति हि प्रतौतिः न तु रूपान्तरेण । न च धवपदस्य खदिरे स्वार्थ- सम्बन्धोलक्षणवौजमस्तौति चेत्, न, साहित्यं हि तुल्यदारता सा च धातूपनौतफलानुकूलसजातीय- विजातीयव्यापारप्रचयस्यैकरूपस्तुल्यः सम्बन्धः । इन्हे- ऽन्योन्यसम्बन्धोऽप्ययमेव । धव-खदिरौ छिन्धीत्यत्र छिदानुकूलोयावान् व्यापारः सतयोस्तुल्य एव भासते च। अतएव स्वर्गकामादौ पत्नगः सहत्वेनानुप्रवेशेऽपि क्रियतेत्यर्थः । “एकक्रियेति छिदादिलक्षणैकक्रियान्वयित्वं, 'एका- वयेति कत्वमेकोऽन्वयस्तत्प्रकारत्वं दयोरित्यर्थः, श्राद्ययम- विद्यमानं शेषमप्रतीतच तदेव विवृणोति, 'धव-खदिराविति । सार्थत्वाभावे इन्दाप्रसक्तौ . तदपवादकमेकशेषानुशासनं न स्यादित्यर्थः, 'एकति एकोऽन्वयप्रकारः कम्मत्वादिः । याद्ययोराह 'अविद्यमानमिति, अन्त्ये वाह, 'अप्रतीतञ्चेति, एतदेव विश्णोति धव-खदिरावितौति । 'सा चेति, सजातीयत्वादिकं स्वरूपनिर्वचनं अतएवाग्रे तदनन्तर्भावणव वक्ष्यति । पूर्वोक्तदोषं निरस्थति, ‘भासते चेति, हित्वान्चयात् पूर्वमिति शेषः । ननु धव-खदिरावित्यादौ क्रियारहिते धातूपनौतफलानुकूलव्यापार- वत्त्वाप्रतीतौ कं हित्वान्वय इति चेत्, न, कार्यान्वितव्यूत्यत्तेः क्रियारहिते ·शब्दाख्यतुरीयखगड़े समासवादः । ७६७ न द्विवचनापत्तिरेकत्वविरोधो वा अतुल्यहारकत्वात् दम्पत्योरेकरूपसजातीय-विजातीयव्यापारप्रचयसम्ब- स्वरूपसाहित्याभावात् । एवं छिदानुकूलतुल्यव्यापार- वेन साहित्यरूपेण शक्य-लक्ष्यसाधारणेनाजहत्वार्थ- लक्षणया धवपदादुपस्थिते धव-खदिररूपे विभक्त्यर्थ- हित्वान्वयः धवपदार्थस्य खदिरेण सम्बन्धोऽपि तुल्यदा- रत्वमेव। न चास्य लक्ष्यत्वान्न सम्बन्धरूपतेति वाच्यम्। अजत्स्वार्थायां हि येन रूपेण लक्ष्यता स एव सम्बन्धः यथा छत्रि-काकपदयोः छविघटितसमूहवर्तित्वं दध्यु- पघातकत्वञ्च लक्ष्यमेव सम्बन्धः । न चैवं खदिरपदवै यर्थं लक्षणायां लक्षणीयपदानुपयोगादिति वाच्यम् । खदिरपदं विना न नियता खदिरोपस्थितिरिति साहित्याश्रयहितीयविशेषज्ञापनाय पदसार्थकत्वम् अन्यथा लक्षणाविरहेण धवद्दयधीप्रसङ्गात् । अत- रवानौषोमौये अनौषोमो देवते इति हित्वान्वयबला- देव साहित्यावस्थयोः सापेक्षयोर्देवतात्वं इन्हे आद्यं पदं लक्षकं प्राथम्यात् द्वितीयं पदं साहित्यनिरूपका- ऽसंसर्गाग्रहाभावाभ्युपगमेन द्वित्वानन्वयात् । वस्तुतस्तुल्ययापारवत्वमा साहित्यं तच्च तत्रापि अन्यथा धव-खदिरौ त्यजेत्यादौ तयोर्धातूपनौतपला- नुकूलव्यापारवत्वाभावेन द्वित्वानन्वयापत्तेः तदपि विवक्षासिद्ध बोध्यं, तदुक्तं "सहभावविवक्षायामित्यादि, अन्यथैकस्यापि प्राधान्यविवक्षायां वव ·७६८ सावचिन्तामणौ काशितसमर्थक मुखमेव उभयोरमुख्यार्थत्वे हेत्व- भावात्। अन्ये तु द्वितीयपदेऽपि लक्षणा समभिव्याहृतवि- भक्त्यर्थान्वयानुरोधात् । अन्यथा समभिव्याहारभङ्गा- पत्तेः पदार्थगतस्वार्थबोधिका हि विभक्तिः। न च समासे पदमन्यदस्ति, समस्यमानपदात् समासे शक्यभावात, तेन धवपदार्थगतं खदिरपदार्थगतच हित्वं तन्त्रेण विभक्तिराह, अतोधवपदवत् खदिरपदे- ऽपौतरसम्बन्धावस्थस्वार्थपरता प्रातिपदिकार्थे इतर- पदार्थान्वयस्य विभक्त्यर्थगर्भत्वादुभयपदार्यगत एव हित्व-कर्मत्वे विभक्तिराह। न च इयोः सहितावस्थ- स्वार्थपरत्वे धवयं खदिरदयश्च वाक्यार्थेऽन्वौयेत न त्वेको धवः खदिरश्चेति चतुष्टयापत्तिरिति वाच्यम् । पददयेन हि सहितयोरेकमेव साहित्यं लक्ष्यते तच्च न चतुष्टयत्ति। 'अन्ये वित्यखरसोद्भावनं तद्वौजमिदमेव यत्ममस्यमानयावत्पदा- र्थगतखार्थबोधकत्वं विभक्तौनामिति व्युत्पत्तिरमिद्धा किन्तु समस्य- खदिरसहितधवं हिन्धौति कस्यचित् प्रयोगोऽसाधुः स्यात् इन्दापत्तेरिति । 'अन्ये वित्यखरसोद्भावनं तहौजन्तु समम्यमानपदार्थानुगतखार्थबोधकत्वं विभक्तौनामित्येव व्यत्पत्तिर्न तु यावत्पदार्थानुमतत्वगर्भा, सा चैकपदार्थे लक्षणमेव निबहतीति । 'तन्लेणेति युगपदित्यर्थः, 'पदइयेनेति । न चैवं ·शब्दाख्यतुरीयखण्ड़े समासवादः ।। ७६४ अपरे तु द्वितीयपदं फलतोऽनुवादकं यथान्विता- भिधाने एकं पदम् । अतएव समुच्चये अन्वाचये च तयोः साहित्यानवगमान्न द्विवचन-बहुवचने न वा इन्दः। यद्यपि चार्थमाचे इन्दानुशासनं तथापि यचान्योन्यसाहित्यान्वयपूर्वक इतरेतरपदार्थान्वयस्तत्र समासः साधुस्तेनेतरेतरयोग-समाहारयोस्तवाभावात् समासः । समुचये अन्वाचये च न तथा') असम्बड्ड- एव एकैकशः क्रियान्वयात् । एवं धवं खदिरच छिब्धौ- त्यादौ समुच्चये तुल्यवदसम्बड्डयोः क्रियान्वयधौः पश्चात्तु तयोरेकरू पसजातीय-विजातीयव्यापारमचययोगिन्वं साहित्यञ्चकारादवगम्यते। क्रियाभेदेऽन्वाचयः यथेन्ध- मानपदार्थगतमेव स चैकपदलक्षणयैव निर्वहनौति। 'अपरे वित्यपि तथा अनुवादस्य प्रकारभेदेनासम्भवादिति, तस्माद्वितीयं पदं (१) न तेषां सम्बन्ध इति क. । पौनव्यक्त्यं, करोतीत्यादाविव सम्भेदे दोधाभावादिति, पलत इति, साहित्य- निरूपकतया सामान्यत उपस्थितस्य द्वितीयपदार्थस्य विशेषणोपस्थिति- रनुवादप्रयोजनमिति भावः। 'यथेति इतरान्वित शक्त्यपस्थापितस्थेतरस्य पदान्तरेण पूनर्वचनमनुवाद इत्यर्थः, ‘क्रियाभेद इति क्रियागुण-प्रधानभाव- इत्यर्थः, तेन धवं विन्धि खदिरमपौत्यवान्वाचये नाव्याप्तिन वा घटं पश्य पट वा यानयेत्यादावुभयत्रैव प्राधान्येन क्रियान्वयतात्पर्य्यात् समुच्चयेऽतिव्याप्तिः अतरवाहवनमानयनमेवेति न क्रियाभेदः निरूपकभेदेन च भेदे समुच्चयेऽपि ·८.. तावचिन्तामणौ नमाहतु वनं व्रज शाकमप्यानेष्यसीति । गौश्चाश्वश्चेति इन्हसमानार्थकं वाक्यमेव साहित्यं परमनेन न स्फोरितं द्विवचन-बहुवचनयोरेव ताञ्चकत्वात् । यत्तु हित्वान्वयार्थ तदन्वययोग्यार्थोपनयनं अपे- क्षाबुद्दिविषयत्वावस्थया च हित्वान्वय इत्यपेक्षाबुद्धि- विषयत्वावस्थस्वार्थपरतास्तु इदमेव च साहित्यं न त्वेकक्रियान्वयः तस्य च विभक्त्यैव बोधितत्वात् । एक- क्रियान्वयाभावेऽपि च हित्वान्वयदर्शनादिति । तन्न। अपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वार्थमष्येक उपाधिरवश्य वाच्य इति तथैव लक्षणाया युक्तात्दात् लाघवात् । (१) अपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वानुगमेऽप्येक उपाधिरवश्यं वाच्य- इतीति ख। तथात्वापत्तिरिति निरस्तं । नन्वेवं गौश्चाश्वश्चेति न स्यात् क्रियायोगाभावेन समुच्चयान्वाचयत्वाभावादित्यत आह, 'गौश्चेति, इयानेव विशेषः यद्दन्दे खार्थसम्बन्धेन लक्षणया साहित्योपस्थितिरत्र पश्चाञ्चकारेणेत्याह, 'साहित्य परमिति, अनेन चकारेण पश्चादिति शेषः। नन्वत्रापि कथं न लक्षणेत्यत- थाह, 'दिवचन-बहुवचनयोरिति हित्वान्वयानुपपत्त्यैव सेत्यर्थः, एतदपीत- रेवरयोगबन्दाभिप्रायेण, समाहारे तदभावेऽपि तत्सत्वादिति ध्येयं । क्वचित्तु 'न स्कोरितमिति पाठः तत्र प्रागिति शेषः । 'न विति, यद्यप्येकक्रियान्वयः साहित्यं न प्रागुतमिति तनिषेध- खूतोपालम्भः, तथापि परग्रस्यस्य तादृशस्यैवात्र लिखनमिति न दोषः । 'विभक्त्येवेति छिन्धौतिविभक्तयन्तेनेत्यर्थः, 'अपेक्षेति इित्यादिवत्समूहा- लम्बनरूपापेक्षावुद्धिविषयत्वस्याप्येकत्रासमा रित्यर्थः, अतएव गुणादौ . . ७ ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे समासवादः । ८०१ न च विना लक्षणामप्यन्यसम्बन्धस्य सतः सापेक्षस्य क्रियान्वयोऽपि विभक्त्या बोध्यत इति । अबोच्यते । एकस्मृत्यारूढपदयात् स्वस्य शक्त्या स्व-स्वार्थयोरेकदा स्मृतिसम्भवादनेकस्मृत्यर्थ न साहित्ये लक्षण एकैकमाचगोचरसंस्कारयाड्वि पदयोस्तदर्थ- योश्चैका स्मृतिरित्यनुभवसिद्धम् प्रत्येकेन्द्रियसंयोगात् समूहालम्बनवि। अन्यथा इन्हे न लक्षण न वा तया अनेकस्मृतिः पदयोस्तदर्थयोश्चैकस्मृत्यभावात् । एवञ्च पदद्दयादुपस्थिते धव-खदिरादिस्वरूपे विभक्त्या हित्वान्वयोबोध्यते । यथेन्द्रियनिकृष्टे जाते वा धव- खदिरादिस्वरूपे प्रत्यक्षेण हित्वं बोध्यते । न च तत्र तयोः स्वरूपातिरिक्तं तुल्यहारत्वादिकं साहित्यमस्ति तात्पर्य्यग्राहकमित्याद्य पक्ष एवेति । 'अपेवेति तस्याः समूहालम्बन- रूपाया एकत्रासमाप्तेरित्यर्थः । 'न च विनेति, 'अन्यसम्बन्धस्य' (१) क्रियान्वयो बोध्यत इति ख. ग.। तविषयापि हित्वादिधौ कत्रेति भावः। 'तस्य च विभक्त्येवेति, दूषयति, 'न चेति। 'अन्यसम्बन्धस्य' इतरसहितावस्थस्य, 'सापेक्षस्य' साकाङ्गस्य, साहित्यलक्षणां विनाकाङ्गाविरहेण दित्वानन्वये क्रियानन्वयात्, तदुक्तं प्रातिपदिकार्थे इतरपदार्थान्वयस्य विभक्त्यर्थगर्भत्वादिति । एकदा पदार्थ- योरुपस्थितिरकं न त्वेकपदेन गौरवात् सा च पदयादेवोपपन्नेति न साहित्यलक्षणेत्याह, 'एकेति, प्रत्यक्षाविशेषमाशजते, नन्विति, ·८०२ तत्त्वचिन्तामणो जायते वा तथा विभक्त्यापि विलक्षणस्वरूपे हित्वं बोध्यते। उभयोहित्वान्वयबोधकत्वे विशेषाभावात् । ननु योग्यतावच्छेदकरूपेणोपस्थिते इतरपदादन्वय- बोधः साहित्याश्रयत्वेन च धव-खदिरौ तथा न प्रत्येक छिद्रेतरत्वविशिष्टे घटपदस्य लक्षणैवैति चेत्, न, उप- स्थिते योग्येऽन्वयबोधोऽधिकस्य गुरुत्वात् । घटपदादपि योग्यस्यान्वयो बोध्यते न तु छिद्रेतरत्वेनेत्युक्तम्। स्यादे- तत् । पदयात् स्व-स्वशक्त्या एकदा स्मृतेनैकच इत- रपदार्थस्य विभक्त्यर्थस्य चान्वयबोधोन स्यात् इतर- पदार्थे इतरपदानां नामार्थे विभक्तीनां स्वार्थान्वय- बोधकत्वमिति व्युत्पत्तेः व्याप्तेश्च । अनेकञ्च न पदार्थी- नापि नामार्थः मिलितपदहये पदत्व-नामत्वयोरभा- अन्योन्यसम्बन्धस्य, अतएव मापेक्षस्य यः क्रियान्वयः स विभक्त्यापि- लक्षणं विना न बोध्यत इत्यर्थः, लक्षणां विनान्योन्यसम्बन्धा- भावेन सापेक्षत्वाभावादिति भावः । एकदाम्बयप्रतियोगिनोरुपस्थि- तिर्मग्यते न वेकेन पदेन गौरवात् मा च पदद्दयादेव सम्भवतीति न लक्षणेत्याह, 'एकेत्यादि, योग्यतावच्छेदकेत्युपलक्षणं, अकाला- वच्छेदकेत्यपि द्रष्टव्यं । अतश्छिद्रतरत्वस्थाकाङ्क्षावच्छेदकलमाश्रित्य 'छिद्रेतरत्वेति मतान्तरेण बोध्यं, 'योग्य इति, योग्यता च बाधकमानाभाव- रुपा म त्वन्धयप्रयोजकल्पवत्त्वादिकमिति भावः । लक्षणास्थले पदार्थस्यैव ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे समासवादः । ०३ । वात्। अतोदित्वान्वययोग्यस्य पदार्थत्व-नामार्थत्व- निर्वाहाय इन्दपदे साहित्यलक्षणेति । तन्न । पदार्थ- त्वं हि वृत्त्या पदोपस्थाप्यत्वं पदतात्पर्यविषयत्वं वा। अस्ति च इन्हे पदस्यानेकमुपस्थाप्यं तब तात्पर्यच तन्निर्वाहश्वानेकैकस्मृतिहारा लक्षणया पदेन वा स्व- स्वशक्त्या पदाभ्यां वेति न कश्चिदिशेषः। एकपदोप- स्थाप्यत्वञ्च न पदार्थत्वं गौरवात् । एवं नामार्थत्व- मपि तत्तात्पर्यविषयत्वमेव । अथ पदार्थतावच्छेदका- वच्छिन्ने विभक्त स्वार्थान्वयबोधकत्वमतोमिलिते तद- वच्छिन्नत्वं न मिलिततिपदार्थतावच्छेदके लक्षण विनेति चेत्, न, धव-खदिरस्वरूपदयस्य प्रत्येकं तदव- च्छिन्नत्वमेव मेलकञ्च न स्वरूपदयातिरिक्तं प्रत्येक- लक्षणेत्युकमन्यथा संस्कारादेव तदुपस्थितेः तत्र लक्षणाभ्युपगमस्या- नुपपत्तेरिति ध्येयं । एवमग्रेऽपि योग्ये साकाङ्क्ष इति पूरणैयं । 'पदतात्पर्यति मतान्तरेण, यदा पदेन पदार्थस्तेन च सम्बन्धी उपस्थाप्यतति मतं तदा तत्र पदवृत्त्युपस्थापनाभावादिति । 'एक- स्मृतौति एकपदस्मतीत्यर्थः, यथाश्रुतस्यानभ्युपगमादिति भावः। 'धव- खदिरेति, पदार्थतावच्छेदकत्वमा तन्त्रं न त्वेकपदार्थावच्छेदकत्वप- मारकत्वमिति मतमाश्रित्याह, 'पदतात्पर्येति, 'धव-खदिरेति। पदार्थ- तावच्छेदकत्वमात्रं तन्वं न त्वेकपदार्थतावच्छेदकत्वपर्यन्तं गौरवादिति भावः। 'प्रत्येकस्येति, व्यासन्यत्तितया प्रत्येकमात्रान्वयायोग्यत्वं हित्वस्येत्यर्थः, ·सत्वचिन्तामणौ स्यायोग्यत्वात् न हित्वान्वयः। तथापि यादृशे हित्वा- ग्बयस्तादृशो न तदवच्छिन्नस्तदवच्छिन्ने च न हित्वा- न्वय इति चेत्, न, स्वरूपदयातिरिक्तस्य यादृशपदार्थ- स्याभावात् । वस्तुतः समभिव्याहृतपदार्थे विभक्त्यर्था- न्वय इति व्युत्पत्तिाघवान्न तु पदार्थतावच्छेदका- वच्छिन्ने गौरवात् । ननु विभक्तः पदार्थतावच्छेद- कधर्मव्याप्यसङ्ख्याबोधकत्वं इन्हादन्यत्र तथा व्युत्पत्तेरि- ति उभयगतपदार्थतावच्छेदके साहित्ये लक्षणेति चेत्, न, पदार्थतावच्छेदकधर्मसमानाधिकरणस्वार्थबोधकत्वे विभक्तिव्युत्पत्तिाघवात् न तु सामानाधिकरण्ये नियमांशोऽपि प्रविशति गौरवात् । नन्वेवं घटावानय र्यन्तं गौवरादिति भावः । 'अयोग्यत्वात्' अन्वयशून्यवादनाकास- वादिति यावत् । ननु स्वार्थान्वयितावच्छेदकपदार्थतावच्छेदकाव- छिचे विभक्तः स्वार्थसंख्याबोधकत्वमिति व्युत्पत्तिः द्वित्वान्वयिता- वच्छेदकश्चोभयवृत्तिधर्मा न च धवलादिकं तथेत्यस्वरमादाह, 'वस्तुत- इति, उक्रव्युत्पत्तर्गौरवग्रासेन समभिव्याहतेत्याद्येव व्युत्पत्तिरिति भावः । ‘पदार्थ तेति उकपदार्थतेत्यर्थः । 'नियमेति, वस्तुतस्त्राप इत्यादेरेकपाथःपरमाणावपि प्रयो- गात् तद्गुणानादाय बहुवचनमुपपादनौयं । न च प्रकृतौ 'यादृश इति, मिलित इत्यर्थः, प्रत्येकस्य पदार्थतावच्छेदकानवच्छिन्नत्वम- भ्युपेत्याछ, 'वस्तुत इति, समभिन्याहाराभावात् पटे न तदन्वय इति यदि .

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे समासवादः । ८०५ पटश्चेत्यच घटत्वसमानाधिकरणं हित्वं समभिव्याहृते पटेऽपौति तमादायान्वयबोधः स्यादिति चेत्, न, विभक्तौनां योग्यतादिमत्प्रकृत्यर्थगतस्वार्थान्वयबोधकत्वं व्युत्पन्नम्। न च घटावित्यत्र पटपदं प्रकृतिः। धव- खदिरावित्यत्र धवपदं व्यवहितमपि विभक्तिसमभि- व्याहृतमेव तदन्तर्भावेनैव समासस्य प्रातिपदिकत्वात् लक्षणा, वृत्तिदयविरोधापत्तेः । न चाजहत्वार्था, उभयसाधारण- धर्माप्रतीतेरिति गुणदौनादाय यत्परमाणोर्वहुत्वं तदेव परमाणु- गतत्वेन भामत इति व्यक्रव्यं, तथाच पदार्थतावच्छेदकव्याप्य- मङ्ख्याबोधकत्वे व्यभिचार एव । न चाप इत्यादेवह्य प्रापः वहवो- दारा इत्यनुभवान्नैवमिति वाच्यं । एकपाथःपरमाणावाप इति एते वयममी दारा इति प्रयोगानुपपत्तेः । न च घटा इत्यत्राप्येवं प्रसङ्गः, तत्रैकघटे घटा इति प्रयोगाभावेन नियमात् श्राप- इति शब्दानां घटादिशब्दवैषम्यस्य सर्वमिद्धत्वात्। न चैको- ऽयं द्वौ बहव इत्यपि स्यात्, एकत्वावरुद्धत्वेन निराकासत्वात् । ननु यद्यप्यप्रतीयमानत्वमादाय बहुत्वं श्राप इत्यादौ तर्हि गुणाना- दायेति व्यर्थं घटादिकमादायेत्यपि स्यात् इति चेत्, न, न हो- हापोदारा इत्यादौ घट-पटादयोऽपि येन तनिबन्धनं बहुत्वं प्रती- येत अपि त्ववयवगुणदिकमादायेति दिक् । 'प्रकृत्यर्थेति प्रकृत्यर्थ- बुयात्तदाह, 'समभिव्याहृत इति, अतएव ‘पटञ्चेत्युक्तं इति भावः। यथा- कश्चित्ममभिव्याहारो न प्रयोजक इत्याह, 'विभक्तौनामिति ।

·०६ तत्वचिन्तामणौ विभक्त्यर्थान्तर्भावेनैव नामार्थस्य क्रियान्वयित्वात् । विभक्तरेकपदार्थमात्रगतसङ्ख्याभिधायकत्वं नानापदा- र्थगतसङ्ख्यान्वयाबोधकत्वञ्चेति चेत्, न, श्राद्ये एकमाच- पदयोद्युत्पत्तावधिकत्वात् द्वितीयेऽन्वयाबोधकन्वे योग्य- ताविरहस्योपाधित्वात्। न चैकधर्मावच्छेदकं विना यदि स्वरूपदये हित्वान्वयस्तदा धवञ्च खदिरञ्चेत्यवेव वाक्यभेदः स्यात् द्वित्वविशिष्टैकार्थाप्रतिपादकत्वादिति वाच्यम् । आनयनान्वितदित्वविशिष्टैकार्थबोधकत्वात् । धव-खदिराविति च न वाक्यं क्रियायाः प्रत्येकमन्वये वाक्यभेद इत्यपि न लक्षणापक्षेपि प्रत्येकमेव क्रिया- नैवान्वयोनाप्रकृत्यर्थ नेत्यर्थः, दारा इत्यादिवत् तदादाय द्वित्वं प्रक- त्यर्थ एवान्वेतीत्यपि न तथा प्रयोगाभावात् प्रयोगमूलत्वादन्वयनि- यमस्येति भावः । 'समभिव्याहतमेव' प्रकृतिरेव, 'एकपदेति एक यत्पदं तदर्थ इत्यर्थः, एवमग्रेऽपि, ‘एकमात्रेति । यद्यपि माचान्त- 'बानयनेति, यद्यप्यानयनान्वितेत्यधिकं हित्वान्वयमात्रादेवैकवाक्य- तासिद्धेस्तथापि कार्यान्वितव्युत्पत्तेः तथाच कृतं तत्रैकवाक्यत्वचिन्तया मन्मते तु हित्वविशिष्कार्थबोधकत्वान्नेकवाक्यताभङ्गाप्रसङ्गोऽयौति भावः । 'लक्षणापेक्षेऽपौति, एकजातीयक्रियान्वयश्च ममापि तुल्यः समुच्चये च क्रमिक एव क्रियान्वयबोधति नैकवाक्यतेति भावः। 'प्रत्येकमिति, यद्यप्या-वङ्ग-कलिङ्गा इत्यत्र न प्रत्येक बहुत्वान्वयः खदिरावित्यत्रापि डिवान्चयापत्तिः यदि विभक्तरेव संख्याभिधायकत्व- अन्यथा धव- ·शब्दाख्यतुरौयखण्ड़े समासवादः । न्वयित्वात् गमनादिक्रियाया व्यासज्यत्तित्वाभावात् । तद्राजानान्तु प्रत्येकं तेनैव बहुषु वर्तमानात्परस्यात्रा- देलीपो भवति “तद्राजस्य बहुषु तेनैवेति वचनात् न त्वेकत्वबोधकात् । अतएवाङ्गानामपत्यानि राजानो वा अङ्गा इत्युदाहरणं अङ्गानामपत्यं राजा वा श्राङ्ग इति प्रत्युदाहरणं वृत्तिकारोदर्शयति स्म, तस्मान्नानापदादप्युपस्थितेऽनेकत्र हित्वान्वयइति ना- नेकोपस्थित्यर्थं साहित्यलक्षणा। अतएव "चन्द्रे कलङ्कः सुजने दरिद्रता विकाशलक्ष्मीः कमलेषु चञ्चला। मुखाप्रसादः सधनेषु सर्वदा यशोविधातुः कथयन्ति खण्डितं" ॥ इत्यादावेकैकस्मृत्यारूढना- नापदननितैकस्मृतिविषयेषु कलकादिषु बहुत्वान्यय- र्भाव आवश्यकस्तथापि बोधकलां तथा न तु पूर्वप्रतीके गतपर्यन्ते मात्रार्थान्वयोदारा इत्यादौ व्यभिचारादित्येकमाचपदयोरित्युक्तं, 'तद्राजानान्विति समाधिमौक-दुक्तं, पाङ्गश्च वाङ्गच इत्यादिवि- ग्रहेण दम्वेषु बहुषु वर्तमानत्वमस्त्येवेति ध्येयं । 'नानेकोपस्थितीति। । व्युत्पत्तिः तदा तुल्यं तथापि प्रत्येक बहुधु तात्पय्ये विवक्षितं तच्च समुदिते बहुत्वान्वयेऽप्यस्येवेति भावः । 'न विति, न तु साहित्यरूपै- कधम्मावच्छिन्नबहुबोधकात् परस्येत्यनुषङ्गः, 'अतएवेति, यतएव ता. जान्तप्रकृतिकृतमेव बहुत्वं प्रयोजकमित्यर्थः, इन्वेत्युपलक्षणं एकशेषाभावा- त्यपि बोध्यं । ननु तत्रापि इन्द्र एव तानौत्येकोषो वा कल्यन इत्यत- ·तत्वचिन्तामयो बोधः मेलकोपस्थायकस्य इन्दस्य तवाभावात् तत्- कल्पने मानाभावात् एकवचनान्तानां वाक्येऽनन्व- यप्रसङ्गाच । नन्वेवं धव-खदिरौ छिन्यौत्यच तयोश्छि- दानुकूलव्यापारवत्वं साहित्यं न प्रतौयेतेति चेत्, न, हित्वान्वयबोधात्पूर्व तन्न प्रतीयत एव तदुत्तरन्तु विभक्त्या क्रियापदेन च सम्भय छिदानुकूलसजातीय- विजातीयव्यापारप्रचयस्य तुल्य एव सम्बन्धो धवे खदिरे च बोध्यते यथा धवं छिन्धि खदिरश्चेति समुच्चयेन। न चैवं इन्हसमानार्थत्वेन समुच्चयेऽपि समासः स्यादिति वाच्यं । इन्हे युगादुपस्थिते इये एकदा क्रियान्वयबोधे तात्पर्यन्तेन तच समासः समु- चये क्रमेणोपस्थिते क्रमेण क्रियान्वयबोधे तात्पर्यमित्य- समासः। अन्वाचयेऽप्येवम् । किञ्च यदि तुल्यव्यापार- न युगपदधिकरणवचनावविरोधः, नानापदादपि युगपदुपस्थि- तेरेकवान्तर्भावस्थातदर्थवादिति भावः । आह, 'तत्कल्पन इति, 'एकेति, यद्यप्येकत्व-बहुत्वयोविरोधे बहत्वान्वये तवापि तदनन्वयस्तुल्यस्तथापि प्रत्येकमेकत्वान्वये मिलिते बहत्वान्धयोऽवि- गद्धः अतएव तथानुभवीपोऽति भावः । यद्यपि सुत्पिाभ्यामेकसंख्यानभिधा- नात् सामानाधिकरण्यभशास्तथापि मतान्तरेणेदं, 'इन्वे युगपदिति। वस्तुतः समासानित्यत्वादिति बोध्यं अन्यथा चन्द्रे कन्नङ्ग इत्यादौ युगपक्रियान्वय- ·शब्दाख्यतुरोयखरहे समासवादः । ८.६ वेन साहित्येन योरुपस्थितिः पदार्थता च तदा तुल्य- व्यापारौ सहितौ वा गच्छत इति धौः स्यात् न तु चैत्र-मैचाविति पदार्थतावच्छेदकरूपेण पदार्थे विभक्तः क्रियापदस्य चान्वयबोधकत्वव्युत्पत्तेाप्तेश्च यथा दयु- पघातकत्वेन काकादेरितरपदार्थान्वयः सहितावस्थ- चैत्र-मैवत्वेनोपस्थितौ प्रत्येकं हित्वान्वयानुपपत्तित्ति- इयविरोधश्च । अपि च चैत्र-मैचौ गच्छत इत्यत्र गमनस्य व्यासज्यत्तित्वाभावात् चैवत्वेन गमनाव- यार्थ चैत्रपदात् चचत्वेन हित्वान्वयार्थ मैत्रसहित- चैवत्वेनोपस्थितौ युगपत्तियविरोधः सहितावस्थे च गमनकर्तृत्वाभावात् श्राख्यातार्थसङ्ख्यान्वयोऽपि न सहितावस्थे । न च सहितत्वेनोपस्थिते पदार्थैकदेशे । तात्पर्य समासापत्तिरिति तुल्यव्यापारवत्त्वेनेत्यस्य विवरणं, 'साहित्येनेति, एवमग्रेऽपि । 'इति धौरिति, स्यादिति शेषः, अभ्युपेत्याह, 'सहितेति चैत्रसहितमैत्रत्वादिनोपस्थितावन्यतरसाहित्यनिरूपकतया अप्राधान्येनोप- स्थितौ चैत्रसहितोमैत्र इत्यत्रैव प्रत्येक दित्वान्वयः स्यादित्यर्थः । ननु सहि- तत्वेनोभयोः प्राधान्येनोपस्थितौ नोक्तदोष इत्यत आइ, 'वृत्तियेति मैत्र- वादिनोपस्थितेरनुभवादित्यर्थः । ननु गङ्गातीरत्ववदिशिशलक्षणायां नोक्त- विरोध इत्यगचेराह, 'अपि चेति, ननु मणिकारमते वहिरोधाभावादुमय- रूपेणाप्युपस्थितिः स्यादित्यरचेराह, 'सहितावस्थे चेति कृतेः प्रत्येकविधाना- वात् संख्यायाश्च भावनानुगामित्वादित्यर्थः, 'सहित इति, भावनान्वयिनैव संख्यान्वयात् प्रत्येकमयोग्यत्वान्न हित्वान्वयः स्यादित्यर्थः, न चेति, यद्यपि ·तावचिन्तामो चैत्र मैत्रे च धात्वर्थगमनान्वय इति वाच्यम् । सहितो गच्छतौति धीप्रसङ्गात्। न च धात्वर्थगमने श्राख्यातार्थदित्वान्वयः, सामानाधिकरण्यभङ्गप्रसङ्गात् सुवन्त-तिङन्तयोरेकसंख्याभिधायकत्वात् । एवं गर्गा- भुञ्जत इत्यच भोजनस्यैककर्टकत्वनियमात् अनेककर्तृक भोजनं न सम्भवतीति तन्त्रहत्या गर्गत्वेनोपस्थितेऽनेकत्र सुप्तिर्थबहुत्वान्वयः न तु सहितत्वेनोपस्थिते । यत्तु तचापि धात्वर्थभोजनगतं बहुत्वमाख्यातेनो- च्यत इति । तन्न । तिङन्त-सुवन्तयोः सामानाधिकर- ख्यानुपपत्तेः भोजनानां सहितत्वेनानुपस्थितेश्च । यदा चानुगतं रूपं विनैवैकैकपदात् स्व-स्वशक्त्योपस्थिते- ऽनेकव योग्यतया हित्व-बहुत्वान्वयस्तदा सुवन्त-तिङ- न्तसंख्यान्वयः प्रातिपदिकार्थे भवतीति नैते दोषाः । यत्तु साहित्यं नोभयानुगतं तुल्यव्यापारत्वादिकं तेन रूपेण धव-खदिरयोविभक्ति-धात्वर्थान्वयाप्रतौतेः किन्तु प्रत्येकविलक्षणं स्वरूपदयमेव प्रत्येकाचोभय- मन्यदेव भवति हि इयादन्य एकः धवोन धव- खदिरौ तौ च न धव इत्यनुभवात्। तथा चैकमात्र- साहित्येनोपस्थिति विना धात्वर्थेऽपि हित्वान्वयानुपपत्तिः तथापि प्रकृतदूध- गोडारमात्रे तात्पथ्यं । 'तन्नहत्येति एकयात्त्येत्यर्थः, 'सामानाधिकरण्येति ·शब्दाख्यतुरीयखखे समासवादः । वाचकेन इयमशक्यं लक्ष्यत इति न त्तिदयविरोधः । धवपदस्य च स्वार्थनिरूप्यत्वमेव लक्ष्ये स्वरूपदये सम्बन्ध एकनिरूप्यत्वाद्दयस्य । अनुगतधर्म विनापि धवपदादनेकोपस्थितिध्रुवपदादिव चतुर्दशानाम् । यो- ग्यतया विभक्त्यर्थस्य स्वरूपदये धात्वर्थस्य च प्रत्येक- मन्वय इति, तन्न । उक्तरीत्या हि स्व-स्वशत्या नाना- पदनितैकस्मृतिविषयेऽनेकत्र हित्वान्वयबोधसम्भवात् न तदर्थ साहित्यलक्षणा घटौ घटा इत्यत्र हित्व-बहु- त्वान्वययोग्यानेकोपस्थितिः शक्तित एव तन्त्रहत्त्या घटपदात् सम्भवतीति न तदर्थं लक्षणा। यथा ग्रह 'न वृत्तियविरोध इति, न चैवं गङ्गातौरोपस्थितिरप्येवमस्तु, शुद्धपदार्थयोरेवमुपस्थितावपि गङ्गायाः सम्बन्धित्वेनानुपस्थितेरिति भावः। . एकसंख्याभिधायकतयैव तथावादित्यर्थः, 'ध्रुवपदादिवेति, यथा ध्रुवपदादेक- यैव शक्या ध्रुवत्वादिना प्रातिखिकरूपेण चतुर्दशानामुपस्थितिः तथा खार्थ- निरूप्यत्वेनैकैकेनैव सम्बन्धेन धवत्वादिगोभयोपस्थितिरित्यर्थः । न च ध्रुवपदे शक्यतावच्छेदकभेदेन शक्तिभेदः स्यादिति वाच्यं । सतस्यैकत्रोचारणगर्म- तया पुष्यवन्तादिपदवत्त देऽपि शक्यभेदादिति भावः । 'वन्त्रत्त्येति, एकेनरूपेण घटत्वेनेत्यर्थ इत्येके। अन्ये तु गकयावत्येत्यर्थः, सर्वाभ्योविभक्तिभ्यस्तसिरिति शक्षित इत्यनेन सामानाधिकरण्येनान्वय- । इत्याडः।

·८२९ सावचिन्तामणौ सम्माष्टोत्यच ग्रहपदात्तन्त्रत्त्योपस्थितानेकग्रहे सम्मा- र्गान्वयः, तहि तवानेकग्रहस्वरूपमात्रज्ञानवदिहाप्य- नेकघटखरूपधौः स्यात् न तु तेषां सहितावस्थत्वधौ- रिति चेत्, न, तां विनापि हित्व-बहुत्वान्वययोग्योप- स्थितेः। सहितावस्थत्वेनानेकस्य हित्व-बहुत्वान्वय- योग्यतेति चेत्, न, प्रकृत्युपस्थितानेकत्वेनैव तद्योग्य- त्वात् लाघवात् । भवत्वनेकत्र हित्वान्वयबोधस्तेषां साहित्यधौस्तलक्षणां विना न स्यादिति चेत्, न, विभक्त्यर्थ-धात्वर्थव्यापाराग्वयबोधात्पूर्वमनेकत्र तुल्य- व्यापारवावस्याप्रतीतेः। किच्चैवं न विभक्त्यर्थहित्व- बहुत्वान्वयानुपपत्त्या लक्षणा किन्तु साहित्यप्रतीत्यनु- रोधात् । न चैवमपि, धातुनैव तुल्यव्यापारवत्त्वस्य बोधनात् तदन्वयबोधातपूर्व तत्प्रतीत्यसिद्धेः । समा- हारे तु पाणि-पादं पञ्चपूलौत्यादौ तावत्येकधर्मा- भिधानं लक्षणयैव तदेकत्वादेकवचनम्। तदाहुः शाब्दिकाः समाहरणं समाहारोऽनेकस्यै- . 'ग्रह' यज्ञपात्र, गृह्यते बनेनेति व्युत्पत्तेः, इछापत्तिमाह, 'तामिति सहितावस्थत्वधियं विनापौत्यर्थः, 'धातुनैवेति धातुसमभिव्याहतपदेनैवे- व, सदसमभिव्याहततद्धौरसिद्धैवेति भावः । नन्वेवं धव-खदिरावित्यत्रेव पाणि-पादमित्यत्रापि दिवचनं स्यात् प्रकृत्युपस्थापितानेकत्वस्याविशेषादि- त्यव पार, 'समाहारे विति एकवान्वयानुपपत्त्या धर्मे लक्षणेत्यर्थः ।

·शब्दाख्यतुरौयखण्डे समासवादः । १३ कोकरणम् एकोधर्म इति यावत् । स चैकोधर्मः सेना- वनादाविव हित्व-बहुत्वसङ्ख्यापेक्षाबुड्विविशेषविषयत्वं वा। विरूपैकशेषे तु पितरावित्यत्रैकस्य पितृदया- भावात्. अगत्या पिढपदेन जनकदाम्पत्ये लक्षणा विभक्त्युपनौतञ्च हित्वं विरूपयोरेव माता-पिचोरव- नन्वेवं पाणिपादं चलतीत्यादौ धर्मे चलनाद्यन्वयानुपपत्तिरिति चेत्, न, परम्परासम्बन्धेन तदुपपत्तेः । न च पाण्याद्यनन्वयापत्तिः, विशिष्टलक्षणया तदुपपत्तेः। यत्त साक्षात् पाण्यादावेव चलनान्वयस्यानुभवान्न धर्मे लक्षणा । न चैकत्वान्वयानुपपत्तिः, पदद्दयात् स्वशक्त्युपस्थापितयोः प्रत्येकमेकत्वान्वयात् । न चैवं धव-खदिरमियपि स्यादिति वाच्यं । असाधुत्वात्यकृतस्य इन्दस्य पाणि-तूर्येत्यादिसूत्रेण साधुत्वादिति । तन्न । विभक्तरेकसङ्ख्याभिधायकत्व- व्युत्पत्तः प्रत्येकमेकत्वद्दयानन्वयात् एकस्य चैकत्वस्यापरवायोग्यत्वात् अन्यथा धव-खदिरावियत्रापि प्रत्येक द्वित्वान्चयापत्तिरिति । केचित्तु अनुशासनबलात्तत्रैकवचनं प्रयोगसाधु तथा चैकत्वानन्य- येऽप्यदोष इति न लक्षणेत्याहुः । अन्ये तु धर्मलक्षणायामपि पदार्थतावच्छेदके पाण्यादो चलनान्वयः शब्दवैचिव्यात् उत्कृष्टः पण्डित इत्यादाविवेति वदन्ति । 'जनकेति, जनकत्वमेव सम्बन्धः शक्य-लक्ष्यसाधारणश्चेति भावः । नथाल जनकवलक्षणायां पुंस्वादिविशियान्वयोऽनुभवसिद्धो न स्यादित्येक- शक्तन दयमशक्यं खार्थनिरूप्यत्वेन सम्बन्धेन जनकस्त्रौत्वादिना भिवरूपेणैवो- पस्थाप्यते धवपदे शक्यतावच्छेदकवलक्ष्यतावच्छेदकमप्यनेकमिति वदन्ति । 'माता-पिचोरिति, पक्षण्या तयोः प्रकृत्यर्थत्वादिति भावः । पुरुष ·८२० सत्वचिन्तामणौ गम्यते, सरूपस्य तु पितृदयस्य मातृदयस्य वैकं प्रत्य- जनकत्वात् । श्वशुरावित्यत्र श्वशुरपदे पत्नौजनकदा- म्पत्ये लक्षणा पत्नौजनकहित्वञ्चोक्तन्यायात् एनीमा- ता-पिचोरेव । ब्राह्मणावानयेत्यत्र दम्पतिपूजाप्रकरणे मानान्तराद्ब्राह्मण-ब्राह्मणोपरत्वावगमे "पुमान् स्त्रि- येति विरूपैकशेषत्वादब्राह्मण पदे स्त्री-पसलक्षणेवा- नन्यगतिकत्वात् । पुंलिङ्गत्वन्तु पदार्थैकदेशगतमन- द्यते। स्त्रीपरत्वाजाने च ब्राह्मणपदेन तन्त्रत्त्या 'विरूपेति, अत्र सर्वत्र पदान्तरविभक्त्यादिस्मतो तत एवार्थ- प्रत्ययः तदस्मृतौ लक्षणेति यदा लक्षणा तदा प्रकारोऽयं एकत्र च - पितर्यवान्वेति न तु मातरि अयोग्यत्वात् । 'सरूपस्येति, यद्यपि 'माटइ- यस्येति प्रकृतानुपयुक्तं तथापि दृष्टान्तपरं सदिति भावः । 'उक्लन्यायादिति, यद्यप्यत्र सरूपदयस्यापि सम्भव इति नोक्तन्यायस्तथाप्येकपत्नीकत्वेन प्रमिते गतिरियं सरूपैक शेषशङ्कां वारयति । 'दम्पतौति, 'ब्राह्मणपद इति, यद्यपि ब्राह्मणत्वजातिमत्त्वाब्राह्मण्यपि शक्यैवेति न लक्षणा तथापि याद्यवर्णव- स्त्रीत्वादिप्रकारकप्रतीतिपरत्वज्ञाने तन्निबीहार्थं सा तदिदमुक्तं 'ब्राह्मणी- परत्वावगम इति, ब्राह्मण्याविति तु स्त्री-पुंसलक्षणायामसाध्विति भावः । यत्तु ब्राह्मण्यां न ब्रह्मणत्वं विशुद्धमाता-पिटयोनिजपुत्वस्यैव तय- अकत्वात् अन्यथा तबधे प्रायश्चित्तङ्गासो न भूयेतेति, तब, पुरुषस्य गुरुत्वात् प्रायश्चित्तभेदस्यं चापकृष्ठबाझणबध इवान्यथाप्युपपत्तेरिति । नन्वेवं स्त्री-पुंसयोः पदार्थत्वे विभक्त्यर्थमुवान्धयो न स्यात् उभयस्य मुख्खाभावादित्यत बाह, मुशिङ्गत्वन्विति, अनूद्यते' ब्राझणपदेनादावुक्तत्वात् ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे समासवादः । ८१५ पुंडयमेवोच्यते न तु स्त्री-पुंसौ सरूपैकशेषापेक्षया) विरूपैकशेषस्य लाक्षणिकत्वेन जघन्यत्वात् । यदि च सरूपैकशेषेऽपि लक्षणा तदाप्यौकारान्तपदात्सदि- तौयपुबुद्धौ द्वितीयापेक्षायां तत्पदबोध्यस्य पुमवरु- ड्डत्वात् लिङ्गानुरोधात् डौबाद्यर्थकल्पने मानाभावात् पुन्हयमेवावगम्यते न तु स्त्री-पुंसौ। शिवौ नमस्कु- यादित्यव नमस्यशिवान्तराभावाद्विरूपैकशेष इत्य- गत्या शिवपदेन शिवश्च शिवा च लक्षणयोच्यते । भ्रातरौ पुवावित्यचापि मानान्तरात् स्त्रीपरत्वज्ञाने “भ्रातपुत्रौ स्वसृदुहितृभ्यामिति विरूपैकशेषाद्भात- जनकावित्यर्थ जनकदयाभावादस्तुगत्यैकोजनकः पुमानपरा स्त्री भासते जनकत्वेन सामान्येन, यदा तु स्त्रीत्वं प्रकारस्तदापि ग्रन्थ- जन्मते वृत्तियाविरोध एव, प्राचीनमते वेकशकेन द्वयमप्यशक्यं (१) सरूपैकशेषादिति ग.। विभक्त्येति शेषः। न च पदार्थैकदेशेनान्वययुत्पत्तिविरोधः, योग्यतावशेन चैत्रस्य नातेत्यत्रेव तथाप्यन्वयाविरोधात् ध्रुवपदादिव प्रातिखिकरूपेण पुंस उपस्थितेरितरपारतव्याभावात् अन्वयाविरोध इत्यन्ये । 'यदि चेति, तन्मत इति शेषः, एवं वक्रदण्डश्च कुटिलदण्डच वक्रदण्डावित्यत्रापि न लक्ष- णा वक्रस्य कुटिलपर्यायत्वे तन्त्रवृत्त्योपस्थितिसम्भवात् । ननु ब्राह्मण्यऽपि तत्पदबोध्येत्यरुचेराह, 'लिङ्गानुरोधादिति, 'शिवपदेनेति, देवतावादिनेति ·নন্দিনী पदेन भ्राटखसारौ पुत्रपदेन पुष-दुहितरौ लख्यते । स्वीपरत्वाज्ञाने च तन्त्रवृत्त्योक्तयुक्त्या मातृदयं पुत्र- इयमेवोच्यते। नन्वेवं “क्षौमे वसानावनौनादधौयाता- मित्यचाप्यौकारान्तवसानपदात् सहितौयपुबुद्धौ हि- तौयापेक्षायां तत्पदबोध्यस्य पुमवरुद्धत्वात् टावाद्यर्थ- कल्पने च हेत्वभावात् पुंदयबुद्दौ पुरुषहयविधिराधाने स्यात् वसानपदात्तन्त्रवृत्त्यापि स्त्री-पुंसयो नासम्भ- वात् । न चैवं “पुमान् स्त्रियेति विरूपैकशेषोच्छेदः, यत्र तु मानान्तरात् स्त्रीपरत्वधीस्तत्र स्त्रीद्वितीयस्य प्रातिपदिकार्थत्वात् । उभयसमवेतहित्वस्य पुंस्यपि सम्भव इति विभक्त्या तहतसङ्ख्याभिधाने विरूपैक- शेषसम्भवात् । इह तु स्त्रिया उपनायकाभावात् द्वितीयत्वेन स्त्रिया अप्राप्तत्वात् वसानपदस्योक्तयुक्त्या नदुपस्थापकत्वाभावात् सरूपैकशेषतैव स्यादिति । मैवम्। क्षौमे वसानावित्यच यत् कर्तव्यं तदनया सहेति विधिना अग्नाधाने सहत्वेन प्राप्तया पत्न्यैव पुंसः सद्वितीयत्वात् न त्वमाप्तेन पुमन्तरेण वाक्य- ध्रुवपदवत् प्रत्येकप्रकारेणोपतिष्ठत इत्येव सर्वत्र तत्त्वं। पनौत्युपलक्षणं शेषः। 'भ्राटपदेनति, सोदरत्वेनेति शेषः, 'पुत्रपदेनेति, अपत्यत्वेनेति शेषः ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे समासवादः । ८२७ मेदापत्तः। पुंस्त्वन्तु विभक्या नामार्थगतमेवानूद्यते न तु नामा(कदेशगतम् अन्यसहितावस्थपुमर्थस्यैव नामार्थत्वादिति। पतिरित्यपि द्रष्टव्यं । 'वाक्यभेदेति, पुमन्तरयोरुभयोर्विधेयतायां यभेदापत्तेरिति भावः । 'नामार्थगतमिति, नामार्थप्राप्तं, स्वर्ग- कामपदान्नामार्थतथा प्राप्तमात्रैकदेश एवानूद्यते सम्पज्य दिजदा- - 'वाक्यभेदेति, क्षौम-पुंसयोरुभयोर्विधेयतायां वाक्यभेदापत्तेरिति भावः । उत्पत्तिवाक्यश्रुतेकककत्वबाधापत्तरित्यपि बोध्यं । 'नामार्थगतमिति, ननु ब्राह्मणावित्यत्र व स्त्री-पुंसयो मार्थत्वात् पुंस्वं नामार्थंकदेशागतमेव । न चात्र पत्न्याः सहत्वेनान्वयात् घुमात्रस्यैव प्राधान्येन क्रियान्वयात् पुमानेव नामाइति वाच्यं। तथा सति वसानाविति द्विवचनानुपपत्तेरिति । अत्राहुः 'नामार्थगत' उत्पत्तिवाक्ये नामार्थतया प्राप्तं, 'न तु नामाथैकदेशगतं' न तु नामार्थैकदेशतया प्राप्तमित्यर्थः, "स्वपत्नीकोऽयौनादध्यादिति विधौ पत्नीसहितस्य पुंस एव नमार्थत्वात् खर्गकामो यजेतेत्यत्र प्रधानविधौ खर्गकामपदान्नामार्थतया प्राप्तमात्रैकदेश एवानुद्यत इत्यन्ये । ब्राह्मणावि- त्यत्र तु न तथा सम्पज्य दिजदाम्पत्यमित्यत्र पूजयेद्दिजदम्पती इत्युत्पत्ति- विधौ च स्त्री-पुंसयोरेव प्रातिखिकरूपेण नामार्थत्वश्रवणात् तथा चात्रो- भयोरेव नामार्थत्वादेकदेशगतमेवानूद्यत इति न हिवचनानुपपत्तिः। न चैवं तुल्यवदुभयोरन्वयात् स्त्रियः दौमपरिधानवदग्न्याधानमपि स्थात् अन्यथा सुवन्त-तिन्तयोः सामानाधिकरण्यानुपपत्तेः, स्यांच रथकारादि- 103 ·१८ तत्त्वचिन्तामणौ इति श्रीमद्ग शोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी शब्दास्यतुरीयखण्डे समासवादः। ग्पत्यमित्यत्र पतिशब्दादेकदेश एवाप्ततयैवानूद्यत इति भावः । इति औजयदेवमिश्रविरचिते तत्त्वचिन्तामण्यालोके समामवादालोकः । वविद्याप्रयुक्तिकल्यनमिति वाच्यं । अनुमत्यवेक्षणादिद्वारापि तत्कर्तृत्वोप- पत्तरिति दिक । इति प्रकाशः ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्हे घाख्यातवादः । ८१६ प्रधाख्यातवादः। आख्यातस्य यत्नवाचकत्वादचेतने रथोगच्छतो- त्यादौ आख्याते व्यापारलक्षणा। तथाहि पचतीत्या- दावाख्यातस्य यत्नोवाच्यः पचति पाकं करोतीत्यादि- यत्नार्थककरोतिना सर्वाख्यातविवरणात् । वृद्धव्यवहा- रादिवबाधकाभावे विवरणादपि व्युत्पत्तेः । इन्दा- दिसमासस्य विग्रहेण विवरणेऽपि विग्रहार्थे न शक्ति- रन्यलभ्यत्वात् । किं करोतौतियत्नप्रश्ने पचतीत्युत्तरस्य अथाख्यातवादाखोकः । 'विवरणादिति, तस्य प्रसिद्धार्थपदमामानाधिकरप्यरूपत्वा- दिति भावः । 'अन्येति, भक्रियाहकमात्र एवानन्यलभ्यत्वतर्कसह- कारित्वादिति भावः । नन्वाख्यातस्यैव कृतिवाचकत्वे भावमाख्या- (१) व्यवहारादिव बाघकं विनेति ग० । 'याख्यातस्येति, तथाच लक्षणप्रसङनैवाख्यातार्थनिरूपणमत्रेति नानवसरपराघात इति भावः । 'विवरणादपोति, तस्य प्रसिद्धार्थपदसामा- गाधिरण्यपर्यवसन्नत्वादिति भावः । 'बाधकं विनेत्यस्य व्याव_माह, 'इन्दा- ·तत्त्वचिन्तामणौ ८२० यत्नार्थत्वं विना अनुपपत्तेरित्याचार्याः। अत्र वदन्ति श्राख्यातस्य करोतेश्च न यत्नार्थत्वं रथोगच्छति जानाति यतते निद्रातीत्यादौ धात्वर्थानुकूलयत्नाभावेऽप्याख्या- तप्रपोगात् गमनं करोतीति करोतिना तचाख्यात- विवरणाच तच व्यापारस्य करोत्यर्थत्वे चेतनेऽपि तथा । न च तत्राख्यात-करोत्योर्गौणत्वम्, मुख्य बाधकाभावात्। अतएव प्रश्नोत्तरयोन यत्नार्थत्वं किन्तु कृत्रः क्रियावा- चित्वमेव तेन किं करोतीतिक्रियामाचप्रश्ने पचति- गच्छतौति-क्रियाविशेषेणोत्तरमपि समञ्जसम्भवति । अथ क्रियाजन्यत्वाविशेषेपि यत्नजन्यत्वाजन्यत्वाभ्यां घटाङ्गुरयोः कृताकृतव्यवहारात् तृजन्ताधातुव्यु- त्पन्नकर्ट पदस्य कृत्यायवाचकत्वाच्च कृजोयत्नार्थत्वम् क्रियामाचार्थत्वे कृजः क्रियाश्रयः कर्तृपदार्थः स्यात् तथाच कारकमातिप्रसङ्घः। एवञ्च वजो यत्नार्थत्वे तेन चाख्यातविवरणात् तस्यापि यत्नोऽर्थः । तदुच्यते, "कृताकृतविभागेन कर्तृरूपव्यवस्थया। यत्न एव कृतिः दौति, 'अत्रेति, भट्टा इति शेषः । 'करोतेश्चेति, 'तथा', तेन विवरणेऽपि न यत्नार्थत्वमिति भावः । करोतेश्चेत्यत्र हेतुमाह, 'गमनमिति, उक्तयुक्त्याख्यातस्य व्यापारार्थत्वे रथोगछति गमनं करोतीत्याख्यातस्य करोतिना विवरणा- त्तस्यापि व्यापारार्थत्वमिति भावः । 'क्रियेति, व्यापारेत्यर्थः, 'कृतिरिति, करोत्यर्थ, इत्यर्थः। नन्वेवमास्थातस्य कृतिवाचकत्वे भावनाख्यातार्थ इति ·शब्दाख्यतुरीयखगड़े याख्यातवादः । २१ ॥ पूर्वा परस्मिन् सैव भावना" ॥ सैवाख्यातार्थोभावनो- च्यते इति चेत्, न, वौजेनाङ्कुरः कृतः सगादिना सुखं कृतं वौजमकरं करोतीति यत्नं विनापि व्यवहारात्। कर्टपदञ्च न यौगिकम् तथाहि कजोयत्नार्थत्वे तृचश्च कृत्यर्थत्वे कर्चर्थत्वे वा धातु-प्रत्ययार्थयोः कृत्योः कृति- तार्थो न स्यादित्यत आह, 'पूर्वेति पूर्वापरीभूतव्यापारकदम्ब- इत्यर्थः, तथाच पूर्वापरीभूतव्यापरकदम्वरूपधात्वर्थविषयतया फल- भावकत्वेन सैव कृतिर्भावनेत्युच्यत इति भावः । विभाग एवासिद्ध- इत्याह, 'वौजेनेति। द्वितीयं हेतं दूषयति, 'कर्टपदमिति, न तावदाश्रयत्वं बजर्थः, पनत्यादौ पाकाश्रयप्रतीत्यापत्तेः । अतएव कृत्याश्रयपर्यन्तं हजर्थः, तथापि प्रातिपदिकयोरभेदरूपान्चयबोध- कत्वनियमोनास्ति, अन्यथा पदयोरेव परस्परं तथा नियमव्युत्पत्ती कर्तुरपि पाख्यातवाच्यतापत्तिः, अप्रयोजकतया नेयं व्युत्पत्तिरिति यदि तदा प्रातिपदिकयोरपि तथा । अतएव गुण-गुणिनोः सम- वाय एव संसर्ग इत्युक्तं, नौलोघट इत्यादावित्येवं मतान्तरं मनमि- कृत्याह, 'कृत्योरिति । ननु प्रातिपदिकयोरभेद एव संसर्गः सामा- भज्येतेत्यत आह, 'पर्चेति पर्धापरीभूतव्यापारकलाप इत्यर्थः, तथाच फलानुकूलपळपरौभूतव्यापारकलापरूपधात्वर्थविषयतया फलभावकत्वेन सैव कृति वनेत्युच्यत इति भावः । उक्तविभागोऽसिद्ध इत्याह, 'वौजेनेति, कार्ट- रूपेणेत्यादिकमन्यथासिद्धमित्याह, 'कर्ट पदश्चेति । नन्वेवं चैत्रः पतत्यादौ विनाश्रयायिभावेनान्धयः स्यान्न त्वभेदेनेति नामार्थयोरित्यादिव्युत्पत्ति- विरोध इत्यश्चेराह, 'कर्बर्थत्वे वेति, आद्य आह, 'कृतावितिद्वितीये ·२२ तत्त्वचिन्तामगो क!र्वा परस्परमनन्वयः कृतौ कृतिजन्यत्वस्य तहिषय- त्वस्य चाभावात् कृतिविशिष्टस्य कृतिनिराकाङ्गत्वाच । एवं कृजः क्रियार्थत्वे तृचश्च क्रियाश्रयवाचकत्वे तयोः परस्परमनन्वय एवेत्युभयदर्शने कर्तृपदं कर्मादिपद- वद्रूढमेव। रूढिश्च कृत्याश्रये क्रियाश्रये वेत्यन्यदेतत्। तस्मात् कृताकृतविभागेन कर्टरूपव्यवस्थया च न नाधिकरण्यात् एकसंख्याबोधकत्वस्य च सामानाधिकरण्यरूपत्वात् । न च गुणवाचिनौलादिपदोत्तरविभक्त्युपनौततत्त्वं घटपदार्थे भासते, अप्रकृत्यर्थत्वात् नौलवत्परत्वे तु नौलवतोघटाभिन्नत्वेन द्वाभ्यामेक- विषयत्वस्य विशिष्टबोधनसम्भवात् । न चैवमर्थपरत्वे विशेषणविभक्तिः माधुत्वार्थमिति सिद्धान्तव्याघातः, नौलं घटमित्यादौ विशेषणवि- भकिन कारकार्थिकेति तदर्थात् । प्रथमायाः माधुविभक्तः सङ्ख्या- वाचकत्वस्य सर्वमतसिद्धत्वात् श्राख्यातमझ्याबोधनियामकसमा- नपदोपात्तभावनान्वयवदिहाप्रकृत्यर्थगतमङ्ख्याबोधनियमाभावादिति मुख्यसिद्धान्तमारादाह, 'कृति-कीर्वति, प्रथम पाह, 'कताविति, द्वितीय श्राह, 'कृतीति, 'उभयेति क्रियामात्राश्रयः कृत्यायो वा कतैत्युभयमत इत्यर्थः, 'कर्मादौति, कर्म-करणपदे अपि धातोः त्वाह, 'कृतीति, 'उभयेति कृत्याश्रयः क्रियाश्रयोवा कर्तेत्युभयमत इत्यर्थः, 'कम्मादौति, कर्म-करणपदयोग्णादिप्रत्ययान्तकृधातुव्युत्पादितयोः प्रत्यय- शक्त्यकल्पने योगाभावात् यथा केवलरूठितथेहापौत्यर्थः। यदि स्थादि- साधारणः कर्ट पदप्रयोगस्तत्राइ, 'क्रियाश्रये वेति । ननु पौनशक्त्यमनुवादे न ·शब्दाख्यतुरौयखगड़े आख्यातवादः । २३ कृजोयत्नार्थत्वमिति। किञ्चाख्यातस्य करीतेश्च न यत्नार्थत्वम् पाकाय यतते पाकं करोतीत्यादौ यत्नयस्य यत्नविषयकयत्नस्य वा प्रतीतेः प्रकृति-प्रत्ययार्थयोः साम्येनान्वयानुपपत्तेः पौनरुत्यात् एकचैव विध्यनुवाद- दोषाच। ननु प्रकृतेस्तदर्थत्वेऽपि प्रत्ययस्य तदर्थत्वं न दोषाय। एको द्वौ बहवः इषिषिषतीत्यच च व्यभिचारात्। यत्तु द्वितीयसङ्ख्येच्छादिकल्पनवदिहापि द्वितीय- यत्नकल्यनमिति। तन्न। द्वितीयसङ्ख्येच्छा-यत्नाभा- वात्। वस्तुतस्तु प्रत्येकं सामर्थ्यावतौ सम्भेदे तूभ- प्रत्ययान्तस्य रूपे तत्राप्यव्याप्यादितो योगमपहाय यथा केवल- रूढिस्तथेहापि तत्रोणाचन्तयत्त्वेन योगाभावनिश्चयादिति भावः । ननु न कलचं भक्षयेदित्यत्र बलवदनिष्टाननुबन्धित्वान्वयवदि- हापि श्राश्रयत्वमा कृतोपस्थाप्यं कर्त्तत्यत्र धातु-प्रत्ययार्थान्वयोऽस्तु कादौ तु प्रत्ययशक्त्यभावात् केवलरूढिवाद इत्यरुचेराह, 'किञ्चेति । दोष इत्यत याह, 'एकत्रेति केवलयोर्धात्वाख्यातयोरसाधुत्वात् परस्पर- समभिव्यावहारेणान्यतरस्य यत्नविधायकत्वमपरस्यानुवादकत्वमिति प्रात्य- प्रातिनिबन्धनयोत्तयोरेकत्र वाक्ये विरोधइत्यर्थः । केचित्तु तदंशे सहीतग्राहित्येनाप्रामाण्यं स्यादिति भट्टनयमाश्रित्य दूषणमिदमित्याहुः ।

·८२४ तत्त्वचिन्तामणौ योपस्थितेरावश्यकत्वेऽप्येकस्यानन्वयेऽप्यदोषात्। पाकाय यतते पाकं कुर्यादित्यत्र कृत्यर्थकाख्याते त्वयापि तथैवाङ्गीकारादिति चेत्, न, एको द्वौ बहव इत्यत्र नामार्थस्य विभक्त्युपनौतसङ्ग्यान्वयावगमयोग्यत्वात् । लडादेयत्ने सामर्थ्यानवधारणाल्लिङः पचेतेत्यत्र कृतौ सामर्थ्यावधारणाच्च। अथायत्नार्थकधातुपराख्यातस्य यत्नार्थत्वं तेन यतत इत्यत्र नानन्वयः अचेतने चाख्या- तप्रयोगो गौण एव। न च वृत्त्यन्तरेणापि प्रयोगसम्भवे शक्तिकल्पना युक्ता। यद्दा अनुकूलयत्ने प्रत्तं पदं तदेकदेशेऽनुकूलमाचे प्रयुज्यते विशुद्धिमाचं पुरस्कृत्य . 'विशुद्धौति विद्धमाता-पिटजन्यमाङ्गवेदाध्येतरि शक्र श्रोत्रि- 'एकस्येति, नन्वेकस्य प्रत्ययार्थस्य नानन्वयः भावनानन्वये कर्त्तरि सङ्ख्यानन्ययप्रसङ्गात्, नापि प्रकृत्यर्थस्य प्रकृत्यर्थस्वार्थबोधकत्वव्यत्पत्तिभङ्गा- पत्तिरित्यतः प्रतिबन्धिमाह, 'पाकायेति, ‘एकोदाविति, तत्र प्रत्येकसामर्थ्या- वधारणात् अन्वययोग्यत्वमस्ति केवलमाकाङ्गाविरहात् प्रत्ययार्थस्थानन्धयः, 'लड़ादेरिति । न चैवमपि प्रकृत्यर्थगतव्युत्पत्तिविरोध इति वायं । बोधकत्वे सत्येव तथा नियमात् लड़ादेत यत्नसामर्थमेव नावधारितं मानाभावाद- तस्तत्र नेयं गतिरिति भावः । यजेतेत्यादौ तु सैव गतिरित्याह, ‘लिए- इति, 'अथेति, यत्नार्थकयोगात्तु सङ्ख्या-वर्तमानत्वादिकमेवार्थ इति भावः । 'यद्देति, एतच्चानुकूलवांशेऽपि शक्तिमभ्युपेत्योक्तं । वस्तुतस्तस्य संसर्गमा- दया भानसम्भवात् न तत्र शक्तिः तथा सति लाघवेनानुकूलत्वमावस्यैव शक्यत्वापत्तौ रथादौ गौणवादिकल देकल्पनाप्रसङ्गाभावाचेति बोध्यं । 'विशुद्धीति ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे धास्थातवादः । २५ ब्राह्मणे श्रोधियपदवत् । अचेतने च मध्यमपुरुषोत्तम- पुरुषौ न भवत एवोपपदयोयुष्मदस्मदोश्चेतनार्थत्वात् । भवतु वा गौण एव लोकस्यापर्य्यनुयोज्यत्वादिति चेत्, न, अचेतने आख्यातस्य मुख्यत्वे बाधकाभावेन गौण- त्वाभावात् तस्मादाख्यातस्यानुकूलत्वेन व्यापारो वाच्य- इति भट्टाः तेन चेतनाचेतनयोर्धात्वर्थानुकूलव्यापारस्य सत्त्वादाख्यातप्रयोगोमुख्य एव । न चैवं पथिश्रमशयाने पचतौति स्यात् श्रमशान्तिद्दारा शयनस्य पाकानुकूल- व्यापारत्वादिति वायं । तव प्रयत्नविशेषस्येवानुकूल- व्यापारविशेषस्य वाच्यत्वात् । अन्यथा यत्नवाच्यत्वेऽपि तण्डुलानुकूलयत्नवति पचतौति स्यात्। एवमचेतनेऽपि करोतिना पाख्यातविवरणत् करोत्यर्थोऽपि व्यापार- विशेष एव, कथं तहि चैत्रः पचतीत्यत्र पाकानुकूल- यत्नवत्प्रतीतिः, आक्षेपादिति चेत्, न, आख्यातार्थेन व्यापारेण सङ्ख्यया वा यत्नानाक्षेपात् तयोः प्रयत्न विनापि सत्त्वात् । नापि कर्चा, द्रव्यमावस्य कर्तृत्वान, विशुद्धमाता-पितृजन्यसातवेदाध्येतरि शक्तमेकदेशे यथा प्रयुज्यत इत्यर्थः, 'भवत्त्विति, भित्तिलिखितोहस्तीत्यादौ । 'अनुकूलत्वेनेति, बापारत्वापेक्षया तस्य लघुत्वादित्यभिमानेनेदं, व्यापारत्वेन वेत्यपि बोध्यं । 'नापि कषेति, याख्यातार्थे नेत्यनुषङ्गः, कर्ट पदं व्यापारवत्परं यत्नवत्परं वा आदो द्रव्येति 104 ·२६ तत्वचिन्तामणौ यत्नवतश्च कर्तुत्वेन श्राख्यातेम तदभिधाने यत्नस्याप्य- भिधानात्। नापि धात्वर्थमात्रेण, तस्य प्रयत्न विनापि सत्यात्। नापि यत्नोधात्वर्थः, क्रियायास्तत्फलस्य वा धातुवाच्यत्वात् । अन्यथा पाक इत्यचापि यत्नानुभव- प्रसङ्गादिति चेत्, न, धात्वर्थविशेषपाकादिना यत्ना- क्षेपात्तस्य प्रयत्नं विनाऽनुपपत्तेः। अथ पचतीत्यस्य पाकयत्नवानिति विवरणयत्नार्थतेति चेत्, तर्हि कर्षर्थतापि स्यात् । न हि पाकयत्न इत्येव विवरणम्। पचतीत्यस्य तात्पर्यविवरणं तत् तच्चाक्षेपेण निर्वहतौति चेत् तुज्यं यत्नेऽपि । कथं तर्हि रथोगच्छति विद्यते व्योमेति भावनानुभव इति चेत्, न कश्चित्, भावनायाधात्वर्थान्वयायोग्यत्वेन त्वयापि तच गौण- त्वाभ्युपगमादिति। उच्यते। चैत्रः पचतीत्यच पाका- कलयत्नानुभवाद्यत्न एवाख्यातार्थो लाघवात् न त्वनु- कूलोव्यापारः यत्नत्वापेक्षया व्यापारत्वस्योपाधित्वेन थपदमेकदेशमाचमेव सत्योपस्थापयतीत्यर्थः, 'यत्नवेति । मनु व्यापारवन्मात्रस्य तिव्यभिचारित्वादित्यर्थः, अन्त्ये 'यत्नेति, 'याख्यातेनेति, अन्यथानुपस्थितस्याक्षेपकत्वानुपपत्तेरिति भावः । 'क्रियाया इति व्यापारस्ये- त्यर्थः, मण्डनमा बाह, पलस्येति, यत्नानुभवप्रसङ्गादिति, अन्यथाक्षेपोऽपि न स्यादिति भावः । समते यत्नत्वं जातिरिवभिप्रेत्याह, 'यत्नत्वेति, थापारत्व- स्येत्युपलक्षणं, अनुकूलत्वस्येवपि वोयं । न चास्य सामान्यत्वेन तथात्वमत रव ·शब्दाख्यतुरीयखडे बाख्यातवादः । गौरवात् । न चाचेतनेऽपि पाण्यातस्य मुख्यत्वार्थमनु- गतोव्यापार एव शक्यः मुख्यत्वसम्भवे त्यागायोगादिति वाच्यम्। शक्तिग्राहकेन प्रमाणेन लघुनि शक्तिपरि- छेदात् अचेतने प्रयोगस्य वृत्त्यन्तरेणापि सम्भवात् मुख्यत्वार्थं शक्तिकल्पने च वृत्त्यन्तरोच्छेदः। एतेन व्यापारवाचकाख्यातस्य यत्नसाध्यार्थकपच्यादिधातूप- सन्दानेन व्यापारविशेषयत्नोपस्थापकत्वमिति निरस्तं। लाघवेन यत्नस्यैव शक्यत्वात् । ननु यत्नोनाख्यातार्थः पाकत्वेन पाकस्य यत्नसाध्यत्वानुमित्या यत्नलाभादि- यवत्वं सामान्यमिति तदेव शक्यं मामान्यप्रमाणपक्षपातात् अन्यथा कार्य्यतापेक्षया घटत्वादेर्णातिरूपतया कर्तजन्यतावच्छेदकत्वापत्तेः । वस्तुतो व्यापारत्वं यवत्वं वा न शक्यं येमान्यतरत्र नियामक चियेत, किक्वनुकूलत्वमाचं तथाच चैत्र-रथयोरुभयत्र गमनानुकूल- वाचित्वादित्यविशिष्टप्रत्ययेनानुकूलत्वेन च योग्यतावशादेकत्र यबो- ऽपरच प्रेरणकर्षणदि प्रतीयत इति, मैवं, अनुकूलत्वस्य विषयत्व- रूपतया संसर्गत्वात्, तथाच पाकविषयकयत्नवानित्यनुभवः सर्वमिद्धः म यववाचकतया पाख्यातस्य मयोच्यते । परेण तु पाकविषयक- व्यापारवानित्यनुभवानन्तरं पाकविषयकयनवानित्यनुभव पापा- कार्यत्वं कर्टजन्यतावच्छेदकमिति वाच्यं । लघोविशेषस्य सम्भवे सामान्यस्यापि गरोस्यागात् इयोखल्ययोः सामान्यादरात् कार्यत्वे वनेकघटखाद्यपेक्षया तस्यैव सामान्यतया अधुत्वात् । 'नन्विति अन्यलभ्यत्वान्न तंत्र शक्तिरित्यर्थः, ·२ तत्वचिन्तामणौ त्युक्तमिति चेत्, न, चैत्रः पचतीत्यत्र चैत्रः पाकानुकू- लवनमानयत्नवान् प्रतीयते, न च पाकस्य वनमान- यत्नेन व्याप्तिरस्ति, अतीतानागते व्यभिचारात। न च धात्वर्थेनानुमिते यत्ने पाख्यातेन वर्तमानत्वान्वयबोधः सम्भवति, यत्नस्यापदार्थत्वात् स्वार्थव्यापारस्य वर्त- मानत्वबोधनेनाख्यातस्य पर्यवसितत्वाच्च । अथ चैत्रः पाकानुकूलवर्तमानव्यापारवानिति शाब्दबोधानन्तरं चः पाकानुकूलवर्तमानयत्नवान् चेतनत्वे सति पाकानुकूलवर्तमानव्यापारवत्त्वात् मैचवत् अनुमानं दित्युच्यते, तत्रानुभवदयकल्पनागौरवाड्यापारत्वस्य उपाधितया गौरवाच्च यत्र एव शक्यः । न च व्यापारत्वस्य सामान्यतया द्वितीयं न गौरवं, लघोविशेष्यस्य मम्भवे सामान्यस्यापि गुरोस्त्या- गात् दयोस्तुल्ययोः सामान्यादरात् । कार्यत्वे त्वनेकरूपत्वघट- वाद्यवान्तरजात्यपेक्षया कार्यात्वमामान्यस्यैकतया लघोरौचित्या- दित्यतो यत्नवाचकत्वे मिद्धेऽप्याख्यातमिद्धाद्धावत्तरविभक्तिवादाचे- पानुपपत्तेः ।। ज्ञानदयकल्पनागौरवमेव दातुं शङ्कामुत्थापयति, 'अथेति, ज्ञानदयकल्पनागौरवदोषोऽस्येवेत्याह, 'चैत्र इति तथाच तादृशप्रतीति- बलमभ्यवेत्यर्थः, 'लक्षणयेति । न चैवं शक्त्या वर्तमानत्वाभिधाने युगपत्ति- इयविरोध इति वाच्य। विशिष्टलक्षणायामदोषत्वात् मणिन्मते तहिरो- धाभावाचा ·शब्दाख्यतुरीयखगड़े पाख्यातवादः । २६ विना च पाकयत्ने वर्तमानत्वज्ञानमाख्यातस्य यत्ने शक्तिभ्रमादिति चेत्, न, यत्नाभावकालेऽपि तज्जन्यव्या- पारस्य वर्तमानतया व्यभिचारात् । किञ्च व्यापारस्य वाच्यत्वं तल्लिङ्गकं वर्तमानयत्नानुमानमिति च कल्पनाहयाद्वरं यत्नवाच्यत्वं लाघवात्। न चाचेतने आख्यातस्य व्यापारवाचकत्वावधारणात् एवं कल्पनेति युक्तम, गौणतया शक्तिभ्रमेण वा तवाख्याताव्यापा- रावगमोपपत्तेः। यत्नविगमदशायां तज्जन्यव्यापार- काले पचतीत्यत्र वर्तमानव्यापाराभिधानमाख्यातेन लक्षणया यथा रथोच्छतीत्यच अतोऽन्यलभ्यत्वान्न तद- नुरोधेन व्यापारे शक्तिः। अन्यथा तवापि यत्नकाले पचतौति न स्यात्। तस्मालडाख्यातं यत्नवाचक 'नन्विति, स्थूलकालोपाधिमादाय यत्ने वर्तमानत्वं वाच्यं तथाच न व्यभिचार इत्यरुचेराह, 'किञ्चेति, 'वर्तमानव्यापारेति यदि गर्भ तेनायमर्थः, यदि वर्तमानव्यापारत्वप्रकारिका तत्र प्रतौतिः तदा नव्यास्तु यां शक्तिमपेच्य या लक्षणाभिधीयते ताभ्यां शक्ति-लक्षणाभ्यां एकदा प्रवृत्तौ वहिरीधः प्रकृते च विभक्तित्वेन सङ्ख्याया व्याख्यातत्वेन भाव- नाया लटत्वेन वर्तमानवे शक्तित्रयमिति न दोषावकाश इति वदन्ति । 'यत्नकाल इति यत्नत्वप्रकारकप्रतीतिपरत्वज्ञानकाल इत्यर्थः, अन्यथा व्यापारत्वेन यत्नस्यापि शक्यतया असङ्गरिति, 'यत्नवाचक', यत्नत्वेनेति शेषः । न चैवं तस्य यत्नपदपव्यत्वापत्तिः, इष्टत्वात् अतिरिक्तवर्तमानत्वा- ·८३० तत्त्वचिन्तामणौ आख्यातत्वात् लिङादिवत्() तर्कश्चोक्त एव। एतेन फलानुकूलो व्यापारोधात्वर्थः आख्यातवाच्या सचैव तेन चैत्रः पचति रथोगच्छतौत्यत्र चैच-रथयोर्धात्वर्था- नुकूलव्यापारवत्यप्रतीतेर्मुख्य एव प्रयोगः, पचतीत्यच यत्नलाभोधात्वर्थेनाक्षेपादिति विक्लित्त्यनुकूलव्यापारस्य यानं विनानुपपत्तेरिति गुरुमतमपास्तम्। पचतीत्यस्य पाकानुकूलयन-वर्तमानत्वस्याओपादलाभेनाख्यातार्थ- त्वात्। यत्तु रत्नकोशकारोक्तं धात्वर्थोव्यापारः आख्यातार्थ- उत्पादना सा चोत्पादकता सैव भावना पचतीत्यादौ पाख्यातस्य पाकमुत्पादयतीति विवरणात्। धात्व- योत्पादना च चेतनाचेतनयोरिति सर्वचाख्यातायो- गोमुख्य एव। यतते जानातीत्यादावपि यत्नं ज्ञान- लक्षणैव, परन्तु स्थलकालमादाय यनगतमेव वर्तमानत्वं भासते अन्यथा चणस्थातौन्द्रियतया वर्तमानयत्नधौः कापि न स्यादेवेति भावः । 'धावति, 'धात्वर्थः' अनकूलच्यापार इत्यर्थः, 'अखाभादिति, (१) लिपाख्यातवदिति ख० । । भिधायकवेनातथात्वादा। साचैवेति, एवकारव्यवच्छेचं व्याणरमात्र तेन वर्तमानत्वादेतदर्थत्वेऽप्यविरोधः, 'धात्वर्थेति धात्वर्थतावच्छेदकपलानुकूले- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे घाख्यातवादः । ८३१ मुत्पादयतीत्यर्थात् । न तु व्यापारोयत्नोवाख्यातार्थः यतत इत्यादौ मुख्यत्वे सति गौणत्वस्यान्याय्यत्वात् अाख्यातार्थविवरणं करोत्यर्थोऽप्युत्पादकतैव पार्क करोतीत्यादौ करोतीत्यस्योत्पादयतौति विवरणात् । घटं करोतीत्यच कृमर्थ उत्पत्तिरेवावगम्यते। अतएव किं करोतौति सामान्येनोत्पादनाप्रश्ने पचतीति पाकोत्पादनाविशेषेणोत्तरमपि समञ्जसम्। चैच उत्पा- दयतीत्यच धात्वर्थ एवोत्पादना चैत्रेणान्वेति । आख्या- तार्थ उत्पादनानन्वितैवोत्यक्तरुत्पत्त्यभावात् । वस्तु- तस्तूत्पादयतीत्यच धात्वर्थ एवोत्यादना अतोऽनुत्पादन परधातूत्तरवर्तिन आख्यातस्यानन्यलभ्यतयोत्पादना वाच्या। पचतीत्यादौ यत्नलाभः पाकादिना धात्वर्थे- नाक्षेपान्न तूत्पादनामात्रेण व्यभिचारादिति तदप्यत- एव निरस्तम्। पचतीत्यत्र यत्नप्रतीतेर्यन रवा- ख्यातार्थीलाघवान्न तूत्पादकत्वमुपाधितया गौरवात् पाकानुकलवर्तमानयत्वस्याक्षेपादिनाप्यलाभाच । वस्तु- त्यर्थः । थात्वानुकूलण्यापारयोः कर्मधारय इत्यन्ये । 'अलाभेनेति, यद्यपि शब्दानुपस्थितेऽपि यत्ने लडर्थवर्तमानत्वान्वयस्तन्मते सम्भवी । न च प्रत्यया- र्थस्य प्रकृत्यर्थान्वयनियमः, बाख्यानसह्यायामेव व्यभिचारात् तथापि शानदयकल्पनागौरवमभिसन्धायैतदुक्तं । ननूत्पत्तिराद्यक्षणसम्बन्धः स च तत्खरूपात्मकरवेति तस्योत्पत्तिरस्येवेवरचेराछ, 'वखत इति, वाक्यार्थत- ·तत्वचिन्तामणी तस्तु चैचोजानातीच्छति यतत इत्यादौ ज्ञानादिमत्त्वं चैत्रस्य प्रतीयते न तूत्पादकत्वं अचेतनेऽपि ज्ञानोत्- पादके शब्द-लिङ्गेन्द्रियादौ जानातीत्यादिप्रयोग- प्रसङ्गात् घटं जानातीत्युक्ते घटज्ञानवान वेति संश- यापत्तेश्च । अचेतनस्यापि ज्ञानोत्पादकत्वात् । शब्दा- दिकं ज्ञापयतौति चानुभवोन तु जानातीति तस्मा- लाघवात्पचति-पक्ष्यत्यपाक्षौदित्यचातीतानागतवर्त- मानयत्नप्रतीतेश्च यत्न आख्यातवाच्यस्तेन यत्नस्य वर्त- मानत्वादिकमाख्यातेनाभिधीयते प्रकारान्तरेण तद- लाभात् । जानातीच्छति यतते निद्रातीत्यच धात्वर्थ- एव यत्नादिश्चैत्रेणान्वेति यत्नादिमांश्चैत्र इत्यनुभवात् । धात्वर्थे च यत्नादौ नाख्यातार्थयत्नान्वयः। यत्नादिवि- षयकयत्नस्याभावात् रथोगच्छतौत्यवाख्याते व्यापार- लक्षणा तेन गत्यनुकूलव्यापारवत्वमाचं रथस्य प्रती- यद्यपि तन्मते शब्दानुपस्थापितेऽपि यत्ने तदर्थवर्तमानत्वान्वयः सम्भवौ, न च प्रकृत्यर्थ एव प्रत्ययार्थभाननियमः, श्राख्यातसयाया- . एव धातु-निचोरत्यत्तिहेतुत्वार्थकतया तालाभान तस्य तत्र शक्तिरिति भावः । ननु जानातीत्यादौ,तथाप्यसङ्गतिरित्यत आह, 'जानातोति, 'धात्वर्थ एवेति विभक्तीनां प्रकृत्यर्थेत्यादिव्युत्पत्तरिति भावः । न चैवं भावनानन्वये याख्या- तार्थसयान्वयोन स्यादिति वाच्यं । अग्रे वक्ष्यमाणत्वात् । तटस्थ आह, ·शब्दास्यतुरीयखण्डे बाख्यातवादः । २३ यते। अथ पाकानुकूलैककृतिकाले पचतौतिवत्कृते- रत्ययेऽग्रिमकृतेरनुत्पादे च मध्येऽप्यपाक्षीत्पक्ष्यतीति च स्यात् । न च ध्रुवपदवकृतिप्रचयस्य शक्यत्वात् प्रच- यस्य ध्वंसे प्रागभावे वा अपाक्षीत्यक्ष्यतीतिप्रयोग इति वाच्यम्। एवं हि पचतीति न स्यादेव एकदा कृतिप्रच- यस्यासत्त्वात् । अथ भूत-भविष्यतोः कृत्यभावनिरूप्यत्वं कृतिकाले च कृत्यभावोनास्ति प्रतियोगिजातीयवत्य- भावस्यासत्वादिति चेत्, न, प्रागभाव-प्रध्वंसयोः कृति- विशेषप्रतियोगित्वेन कृतिकालेऽपि सत्त्वात् तयोः सकल- कृतिप्रतियोगिकत्वासम्भवात्। ननु फलायोगव्यव- च्छिन्ना कृतिः शक्या अत एव पाकानुकूलतण्डुलक्रय- काले पचतीति न प्रयोगः, एवं चरमकृतिकाले पचति तत्प्रागभावकाले पक्ष्यति तद्ध्वंसकाले चापाक्षौदिति मेव व्यभिचारात्, तथापि पूर्वत्र ज्ञानदयकल्पनागौरवमभिसन्धा- येतदुक्तं । वस्तुतस्तु फलानुकूलव्यापारत्वस्य कारकमात्रसाधारण्यात् कर्व- त्वादिप्रतीत्यवैचिव्यं । न च विशेष्यत्वेन नियमः, कर्माख्यातेऽति- प्रसङ्गादित्यपि द्रष्टव्यं । 'कृत्यभावेति कृतिसामान्याभावेत्यर्थः, 'प्रागभावेति, अब तद्- 'अथेति, 'कृत्यभावेति कृतिसामान्याभावेत्यर्थः। विद्यमानध्वंसप्रतियोगित्वं भूतत्वं विद्यमानप्रागभावप्रतियोगित्वं भविष्यत्त्वमिति न तयोः सामान्याभाव- 108 ·३० तत्त्वचिन्तामणौ मुख्यप्रयोगः तत्पूर्व पचतीति गौण एवेति चेत्, न, नहि मध्येऽपि पक्ष्यतीति स्यात् तदा चरमकृतेरनाग- तत्वात, एवं व्यापारमचयस्याख्यातार्थत्वे धात्वर्थत्वे वा मध्ये पक्ष्यत्यपाक्षौदिति स्यात् । उच्यते । यवाख्यात- वाच्ये प्रचये एकैकस्य वर्तमानव्यवहारनिमित्तत्वं तत्र तावतां ध्वंसैः प्रागभावैश्च भूत-भविष्यव्यवहारः, न तु वर्तमानव्यवहारनिमित्तं किञ्चिदभावात्। चेतना- चेतनयो जन-गमनादौ तथैव प्रयोगात् प्रयोगे सति निमित्तानुसरणात् धातोराख्यातस्य वा पाकानुकू- लव्यापारवाचकत्ववादिभिरप्यनन्यगतिकतया तथैव खौकाराच्च । स्यादेतत् चैत्रस्तण्डुलं पचति चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यच कर्तरि कर्मणि चाख्यातार्थसंख्यान्वया- भयसामान्याभावादिति भावः । प्रारब्धपाकानुकूलकृतिप्रागभाव- ध्वंसयोर्यावत्तदुभयरूपत्वेन यावत्तदुभयाभावव्याप्यतदुभयसामान्या- भावरूपत्वेन वा अतीतानगतप्रतीतिरुपपाद्या अनन्यगतिकवा- दिति भावः । निरूप्यत्वमित्याह, 'प्रागभावेति, 'याख्यातार्थेति । नन्वाख्यातस्य सङ्ख्या- वाचकत्व एव मानाभावः प्रतीतेः सुब्बिभक्त्यर्थसङ्ख्ययैवोपपत्तेः। न च विनि- गमनाविरहः, प्रथमान्तादिकर्ट-कम्मादिवाचकपदं विनाख्याताप्रयोगाच्चैत्रो. दण्डौबादावाख्यातं विनापि मुविभक्त्या सयोपस्थापनादिति, मैवं, चन्द्र ·शब्दाख्यतुरीयखण्हे आख्यातवादः । ८३५ कर्व-कर्मणौ अपि यत्न इव लकारवाच्ये तेन वाच- गामिनी सङ्ख्यतिनियमो भवति अन्यथा आक्षिप्त- सङ्ख्येयमावान्वये नियमो न स्यादिति वैयाकरणाः। तन्न । कतुंगता सङ्ख्या यत्र वाच्या तब की तदन्वयः प्रतीयते इति तदुपपत्तेः । कर्तगतैव सङ्ख्या क्व वाच्येति चेत्, कर्ता व वाच्य इति तुल्यं । यत्र कर्तृगता सङ्ख्या प्रतीयत इति चेत्, न, अन्योन्याश्रयात् कर्तृवाच्यत्वे तद्गतसङ्ख्याधीः तहतसङ्ख्याप्रतीत्या च तहाच्यतेति, यत्राख्यातेन कर्तर्विवक्षा तच कर्ता वाच्य इति चेत्, न, यत्र कर्तुगतसङ्ख्या विवक्ष्या तत्र सा वाच्येति 'मयेति, नन्वाख्यातस्य मङ्ख्यावाचकवे मानाभावः प्रतौतेः सुब्विभक्त्यर्थमझ्ययेवोपपत्तेः । न च विनिगमनाविरहः, प्रथमान्त- कर्म-कर्नादिबोधकपदं विना श्राख्याताप्रयोगात् । न च तिङन्त- समभिव्याहारनियमः, तत्र चैत्रो दण्डोत्यादावाख्यातेन विनापि सुब्विभक्त्या. सङ्ख्योपस्थापनादिति, मैवं, चन्द्रे कलङ्क इत्यादौ वहत्व- प्रत्ययस्य श्राख्यातमझ्याशक्ति विनानुपपत्तेरिति । 'कतैति, कस्यचित् कारकस्य कर्ता वाच्यः कस्यचित् कति कलङ्क इत्यादौ सुब्बिभक्त्यर्थवद्वत्थामावेनाख्यातवाच्यस्यैव तस्यान्वयात् । वाच्येति, एकपदोपात्तत्वप्रत्यासत्तेरन्तरङ्गत्वात् इति भावः । 'कर्टगतेति, यात्मनेपदत्वादिकन्तु न प्रयोजकं पठत इत्यादौ व्यभिचारादिति। 'कर्टगतेति, ·तत्वचिन्तामणो तुल्यम्। एवं कर्मापि न शक्यं किन्तु तहतसङ्ख्यैव, कर्तृ कर्मणै लकारवाच्ये इत्यस्यायमर्थः तहतसङ्ख्या वाच्येति । सम्प्रदायस्तु सङ्ख्येयमाचसाकाङ्गापि सङ्ख्या भावना- न्वयिनैवान्वेति एकपदोपात्तत्वप्रत्यासत्तेः । भावना च व्यापारत्वेन शुद्ध प्रातिपदिकार्थमाकाङ्क्षति न तु कर्म-करणादि द्वितीयादिना तस्य व्यापारवत्त्वेनोप- स्थितेः। अतएव कर्माद्यपि न व्यापारमाकाङ्क्षति । अतः प्रथमानिर्दिष्टेनैव भावनान्वयः प्रातिपदिक- स्यापि क्रियान्वयार्थ व्यापाराकाङ्तित्वात्। शुद्धश्चा- मिना चैत्रस्तण्डुलं पचतीत्यच कर्ता चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यत्र कर्म अतस्तत्रैव भावनान्वय इति सङ्ख्या- बयोऽपि तत्रैव। तदुक्तं, “यं यं भावनानुधावति तं तं नियमोऽनुशासनपारतळ्यात् खया वाच्यः मङ्ख्यावचनत्व एव मोऽस्तु लाघवात् अनुशासनस्य लक्षणयाप्युपपत्तेरिति भावः । 'एकपदेति, भावनया महेति शेषः, 'प्रतिपदिकस्य' प्रातिपदि- कार्थस्य, उभयाकासाथास्तन्त्रत्वादिति भावः । बोदनं पचतीत्यादि कम्मगंतसङ्ग्याविवक्षायामसाध्विति भावः । 'एकपदेति, भावनया सहेति पोषः। 'शुद्धेति, 'शुद्ध' व्यापारानवबद्ध- मित्यर्थः । ननु व्यापारस्योद्देश्यत्वेन विषयत्वेऽपि व्यापार्य्यत्वेन तण्डलस्यैव ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे आख्यातवादः । सङ्ख्यापौति स्थितिरिति । स्यादेतत् चैत्रस्तण्डुलं पच- तीत्यत्र भावनान्वयश्चैत्रे सम्भवति आश्रयत्दात्, चैत्रेण तण्डुलः पच्यते इत्यत्र भावनान्वयस्तण्डुलस्य न विष- यतया यत्नस्य विलित्त्यनुकूलव्यापारविषयत्वात् । वि- षयत्वेनान्वये वा तण्डुलं पचतीत्यचापि तण्डुलस्य विषयत्वेन भावनान्वय इति तद्गतैव सङ्ख्या स्यात् नाश्रयतया तवायत्तेश्चैवेऽपि न यत्नान्वयः तृतीयार्थयत्ने- नावरुद्धत्वात् इत्यनन्वितैव तत्र भावना। अचेतने च भावनान्वयाभावात् कथं सङ्ख्यान्वयनियम इति न, यत्नविशेष्ये सङ्ख्यान्वयात्, चैत्रस्तण्डलं पचतीत्यत्र तण्डुलस्य कमन्वेनान्वयात्तण्डुलवृत्तिफलजनकव्यापा- रजनकयत्नाश्रयश्चैत्र इति प्रतीयते इति स एव विशे- 'मझ्यापीति, आश्रितवतीति शेषः । 'तण्डुलमिति, द्वितीया- तस्तण्डुलवृत्ति फलं तेन सममनुकुलव्यापारविशेषस्य धात्वर्थस्यान्वये तण्डुलवृत्तिफलानुकुलव्यापारोपस्थितौ तेन महाख्यातार्थयत्नान्वये तजनकतया यत्नोपस्थितिः तेन सह चैत्रान्वये तादृशयत्नवांश्चैत्र- इति प्रतीतिः, 'चैत्रेणेत्यत्र हतौयातः समवेतकृत्युपस्थितौ तया सह चैत्राचये चैत्रसमवेता कृतिरुपस्थिता तया मह धात्वर्थव्यापारान्वये चैत्रसमवेतप्रयत्नजन्यव्यापारोपस्थितिः जन्य-जनकभावस्य सम्बन्धत्वात् । विषयता कृतेः सिद्धवृत्तित्वादित्यभिप्रेत्याह, 'विषयत्वेनेति, 'नाश्रयतया', ·८३८ तत्वचिन्तामणौ घ्यः। चैत्रेण पच्यते तण्डल इत्यच चैत्रवृत्तियत्नजन्य- व्यापारजन्यफलाश्रयस्तण्डुलः प्रतीयते इति यत्नस्य परम्परया तण्डुल एव विशेष्यः । एवञ्च यद्यप्युभयचैव चैत्रः कर्ता तण्डुलः कर्म तथापि यत्नविशेष्ये सङ्ख्या- न्वयः। अचेतनेऽपि रथोग्रामं गच्छतौत्यत्र ग्रामवृत्ति- गमनफलजनकव्यापाराश्रयोरथः प्रतीयते, रथेन गम्यते ग्राम इत्यत्र रयत्तिव्यापारजन्यफलायोग्राम- इति तचापि विशेष्ये सङ्ख्यान्वयः। न चैवं यत्नस्य व्यापारस्य च विशेष्ये सङ्ख्यान्वये नियामकमननुगत- मिति वाच्यम्। श्राख्याततात्पर्यविषयस्य विशेष्ये अस्य तादृशव्यापारेणाख्यातार्थफलभागित्वान्वये तादृशव्यापार- जन्यफलभागौ तण्डुल इत्यन्चयः, एतच्च फलस्य धात्ववाच्यत्वपक्षे, यदा तु फलानुकुलव्यापार एव धात्वर्थस्तदा प्राश्रयत्वमात्रस्यैव द्वितीयार्थत्वं, तण्डुलाश्रितविक्तित्त्यनुकूलव्यापारविषयकयत्नवांश्चैत्र- इति कर्तृलकारेण, चैत्रसमवेतकृतिविषयविक्तित्त्यनकूलव्यापार- विषया तण्डुला इति कर्मचकारेण प्रत्ययः, प्रत्ययार्थस्तु परिशेषतो विषयत्वमात्रमिति वक्ष्यते । 'तात्पयेत्यापाततः, वस्तुतस्तु पाख्यातोपस्थाप्यफलानुकूलव्यापार- भावनन्यायइत्यनुषज्यते, 'तात्पर्य्यविषयस्येति, स च शक्योवा लक्ष्योवेति न विशेषइति भावः । यद्यपि विशेष्यत्वं व्यापारादेरपि तथापौतराविशेषणकत्वे .

·शब्दाख्यतुरौयखण्ड़े आख्यातवादः । ८३६ सङ्ख्यान्वयात् स च यत्नाव्यापारो वा। चैत्रेण सुप्यत- इत्यत्र चैत्रो न भावनाविशेष्यः तृतीयार्थावरुद्धत्वात् । कर्म च तच नास्त्येवातोधात्वर्थ एव भावनाविशेष्यः फलत्वादिषयत्वाद्देति तच सङ्ख्यान्वयः । दिवचन-बहुव- चनयोस्तवासाधुत्वमेव। तदुक्तम्। “आक्षेपलभ्ये सङ्ख्येये नाभिधानस्य कल्पना। सयेयमाचलाभेऽपि साकाोण विशेष्य इति तत्त्वं । व्यापारश्च व्यापारत्वेन यत्नत्वेन वा उपतिष्ठतां उभयथापि व्यापारोभवत्येव, यथाश्रुते दृष्टमाधनवविशेष्ये धात्वर्थ लिङाख्यातमयाबोधापत्तेरिति ध्येयं 'भावनेति, मत्यन्तं भावलकारान्तधात्वर्थ, द्वितीयं कान्ता- - . मति साक्षात् परम्परया तविशेष्यत्वं विवक्षितं एतच्च लडाख्यातमभिप्रेत्य लिडादौ च तत्तात्पर्य्यविषयेष्टसाधनत्वविशेष्ये धानर्थयागादौ सङ्ख्यानन्वया- दन्यदेव तदन्वयनियामकमनुसन्धेयं अनुगतन्तु तन्नियामक चिन्त्यं, चैत्रेणेति, एतच्च खापादावेकत्वप्रकारकप्रतीतिमभ्युपेत्योक्तं । वस्तुतस्तत्र खापैकत्वाने- कत्वसंशयानुभवात् न तत्र सङ्ख्यान्वयः, अतएव खापस्य बहुत्वेऽप्येकवचन- स्यैव साधुत्वेन प्रयोगश्चेत्याहुः। 'साकारक्षेणं' भावनासाकऽक्षण तदर्थान्वयिनेति यावत्, नन्वेवं जानातीत्यादौ. स्यात् तत्राख्याततात्पर्य्यविषयभावनादेरनन्व- यादिति चेत्, न, तत्र वर्तमानत्वादेरेवाख्याततात्पर्य्यविषयत्वात्तस्य च धात्वर्थान्वयित्वे परम्परया चैत्रादेस्तविशेष्यत्वादित्याः 'भावनेति, सत्यन्तं भावलकारार्थे, द्वितीयं कान्तादिपदोपस्थाप्ये गत- मित्युभयमुपातं इत्येके । सङ्ख्यान्चयोन ।

·तत्त्वचिन्तामणौ ८४. व्यवस्थितिः ॥ इति। इदमेव च कर्तुः कर्मणश्चाक्षेप- लभ्यत्वं यद्भावनाविशेष्यत्वे सति प्रथमान्तपदोप- स्थाप्यत्वं न तु सङ्ख्यालिङ्गकानुमितिविषयत्वम् अनु- मित्या सङ्ख्येयमात्रगतत्वेन सङ्ख्याप्रतीतेः। ननु नामार्थे भावनान्वयेऽपि न सङ्ख्यान्वयः प्रथमोपस्थितसङ्ख्यान्व- येन तस्या निराकाङ्गत्वात्। न च प्रथमा न सङ्ख्यावा- चिका किन्तु प्रयोगसाधुरिति वाच्यम्। चैत्र इदानौं राजेत्यत्र केवलादपि एकत्वमतौतेः । अन्यथा प्रथमोप- स्थितसङ्ख्यया कर्तृ-कर्मान्वये सङ्ख्या न तिङर्थ इत्यपि कल्प्यतेति चेत्, न, एकैव हि सङ्ख्या प्रथमाख्याताभ्या- दिपदोपस्थाप्ये गतमित्युभयमुपात्तमित्यर्थः । 'अन्यथेति यदि न केवलं प्रथमाप्रयोग इत्यर्थः, चन्द्रे कलङ्क इत्यादौ व्यभिचारं स्फुट- तयोपेक्ष्य नियमपक्षेऽपि न दोष इत्याह, 'एकैव हौति, 'मामाना- यतः प्रथमान्तपदोपस्थाप्यत्वमत एव भावनाविशेष्यत्वमित्यर्थ इत्यन्ये । 'अनुमित्येति, 'प्रतीतेः' प्रतीतिप्रसङ्गादित्यर्थः, कर्ट-कम्मादिविशेष- लाभोन स्यादिति भावः। शब्दानुपस्थितेनानन्वयापत्तिरित्यपि बोध्यं । 'न चेति, शुद्धप्रातिपदिकार्थ एव प्रथमाविधानादिति भावः । 'केवलादपौति क्रियाशून्यादपौत्यर्थः, शुद्धत्वन्तु द्वितीयादिवदन्वयप्रकारराहित्यमिति भावः । ननु तत्राप्यस्तौतिपदाध्याहार इति यदि ब्रुयात्तबाह, 'अन्यथेति, एवं सति वैपरीत्यापत्तिरिति भावः । चन्द्रे कलङ्कः इत्यादौ व्यभिचारं स्फुटतयोपेक्ष्य नियमपक्षेऽपि न दोष इत्याह, 'एकैव हौति । यद्यपि सामानधिकरण्यं नैकसङ्ग्याभिधायकखमेव साध्याविशेषात्, नापि भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तकयोरे- ·शब्दाख्यतुरीयखगड़े याख्यातवादः । ८४१ मभिधीयते समानाधिकरण्यानुरोधात् यथा चैचोद- ण्डौत्यत्र, अन्यथा त्वन्मतेऽप्याख्यातेन चैवसङ्ग्याभिधा- नात् प्रथमावाच्यसङ्ख्यान्वयश्चैत्रे न स्यात् । श्रोदन- कामः पचेतेत्यव त्वयाप्येषैव रोतिरवगन्तव्या तत्र कर्तुरवाच्यत्वादिति वक्ष्यते । अथ कर्ताण्याख्यातवाच्यः चैत्रः पचतौति समानाधिकरण्यात् अन्यथा नामाख्या- तयोभिन्नप्रतिनिमित्तकत्वेऽप्येकच वृत्त्यभावे सामा- नाधिकरण्यं न स्यादिति चेत्, न, नौलः पटश्चैवः पचति पच्यते तण्डुल इत्यादौ नाम्नोर्नामाख्यातयोर्वा धिकरण्यात्' उभयपदार्थाभेदादित्यर्थः, अन्यथा भेदान्वयव्युत्पत्तिः न तु सुवन्न-तिङन्तयोरिति लडाख्यातादौ न धर्मिणि शक्तिः किन्तु धर्म एवेति भावः । कत्र वृत्तिः कर्ट वाच्यत्वानभ्युपगमेन तदसिद्धेः, अतएवोभयपदार्थाभेदस्त- दित्यप्ययुक्त, तथाप्यविभक्त्यर्थाहारकविशेषण-विशेष्यभावापनार्थत्वे सति विभक्तिमत्त्वं सामानाधिकरण्यं राज्ञः पुरुष इत्यादौ विभक्त्यर्थदारव विशे- घण-विशेष्यभावात् तच्च विभक्त्योरेकसङ्ख्याभिधायकत्वं विनानुपपन्नमित्यत्र तात्पर्य्यमित्याहुः। एवं सति चन्द्र कलङ्क इत्यादौ कथं सामानाधिकरण्यमिति चिन्त्यं धन्यथा उभाभ्यामेकसङ्ख्यानभिधाने आख्यातार्थसङ्ख्यान्वये निराकाक्षवा- दिति भावः । 'एषैव रौतिरिति एकसङ्ख्याभिधायकत्वेनैव सामानाधिकरण्यं न त्वेकत्र वृत्त्येत्ययः, 'अन्यथेति, इदमेव सामानाधिकरण्यमित्यभिमानः । . - 106 ·८४२ तावचिन्तामणौ। एकसङ्ख्यावाचकत्वमेव हि शाब्दसामानाधिकरखं न तु भिन्न प्रतिनिमित्तस्यैकवार्थे वृत्तिर्गौरवात् श्रोदन- कामः पचेतेत्यादौ व्यभिचाराच। विध्याख्यातस्य हि कृतिशतस्य नामसामानाधिकरण्यं तयोरेकसङ्ख्याभि- धायकत्वात् न त्वेककर्तृवाचकत्वेन। तचापि कर्तुर्वा- च्यत्वे तस्येष्टसाधनत्वबोधने अप्रतिस्तस्यासाध्यत्वात् । अयोग्यतया कर्तारं विहाय कृतिविषये पाके पाक- विषयकृतौ वेष्टसाधनतान्वये कर्तुरनन्वयादप्रतीतेश्च नाभिधेयत्वम। पचतीत्यस्य पाकयत्नवानिति विवर- णात् कर्ता वाच्य इति चेत्, न, इन्दादिसमासस्य विग्रहेण विवरणेऽपि विग्रहार्थे शक्त्यभावेन व्यभिचा- रात् कर्तुरन्यलभ्यत्वेनावाच्यत्वस्थितौ विवरणस्य तात्य- 'पाके' 'पाकविषयवताविति सिद्धान्तभेदेन तत्राद्ये इष्टसाधन- यागकर्ता स्वर्गकाम इत्यन्वये व्युत्पत्तिविरहः एकस्वार्थान्वयमपर- पदार्थ बोधयित्वा तदिशिष्टापरपदार्थबोधने सामर्थ्यात्, द्वितीयेऽपि तथा पदार्थः पदार्थनावेतौति व्युत्पत्तेरिति दूषणं स्फुटत्वात्रोक्त- मित्यव धेयं । व्यभिचारं विरणोति, 'विधीति, 'तस्येति एकपदोपात्तत्वप्रत्यासत्तेरित्यर्थः, चवीयसाधनताज्ञानप्रवर्तकत्वमतेनेदं, पाके पाकविषयकवताविति मतभे- देग, 'अनन्वयादिति, एकार्थान्धयमित्यादिव्युत्पतेरिति भावः । 'यप्रतीते- ·शब्दाख्यतुरीयखगड़े याख्यातवादः । ८४५ यविषयज्ञापकत्वात् कर्तृशक्तिधममूलत्वाहा। वस्तुतः पचतीत्यच यत्नवतः शक्यत्वे धात्वर्थस्य विषयत्वेन साध्यत्वेन वा कृतावन्वयो न स्यादितरपदार्थविशेषण- तयोपस्थिते पदार्थैकदेशे इतरपदार्थस्यानन्वयात् । राजपुरुषमानयेत्यच राज्ञ इवानयने पदार्थे पादार्था- वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । यत्नस्याश्रयान्वितत्वेनोप- स्थितस्येतरानाकासात्वात्। पाक-यत्नवतोरन्वये च यत्न- वत्साध्यः पाकः पाकजनको यत्नवानिति धीः स्यात् न तु पाक-यत्नयोविषय-विषयिभावधीः। पाककर्ता इत्यत्रापि न पाकस्य कृतावन्वयधीः कृतेरपदार्थ- त्वात् । किन्तु कृत्याश्रयः पाकजनक इति प्रतौतिः। अतएवापचत्यपि पाचकपदप्रयोगात् वुणः कृतियो- ग्यता वाच्चेति निरस्तम् । पाकस्य कृतावनन्वयप्रसङ्गा- दिति तब पाचकपदं गौणमेव । ननु कत-कर्मणौ नवं चैत्रस्य मातेत्यादौ का गतिः, तत्रानन्यगतिकतया एक- देशान्वयखौकारात् पदार्थान्वये दम्भवति तदेकदेशान्वयस्थाभा- वादिति व्युत्पत्तेः, पदविशेषे चान्वये अनन्यगतिकत्वादिति भावः । 'पाचकपदं न वुण्पदमित्यर्थः, पाचकपदवाक्यवसिद्धान्तमा- स्वेति, पदार्थैकदेशवादित्यपि बोध्यं । 'वस्तुत इति, पदार्थान्वये सम्भववि ग तदेकदेशान्वयस्तथैव व्युत्पत्तेः चैत्रस्य नप्त्यादौ चानन्धर्मतिकतया एकदे- ·588 মন্বিনামী लकारवाच्ये तेनाभिहिते कर्तरि कर्मणि चानभि- हिताधिकारीया कर्त-कर्मविभक्तिर्न भवति किन्तु प्रथमैव लकारेण तयोरनभिधाने च चैत्रण पति तण्डुलः चैत्रः पच्यते श्रादेनमित्याद्यपि स्यादिति चेत्, न, कर्तृ-कर्मगतसङ्ख्याभिधानानभिधानाभ्यामे- वाहितानभिहितकार्योपपत्तेः तादृशप्रयोगस्यासाधु- त्वाच्च । साधुत्वे हि सत्यनुशासनं न त्वनुशासनानुरो- धेन साधुत्वम् ग्रामगामादौ साधुत्वापत्तेः । नवौनास्तु सुपः प्रकृत्यर्थगतस्वार्थसयाबोधकत्वं श्रित्य प्रकृतग्रन्थावतारात्, यदुक्कं भट्टेन, “पाकन्तु पचिरेवाह कर्तारं प्रत्ययोणकः। पाकयुक्तः पुमान् कर्ता वाच्यो नैकस्य कस्यचित्" । इति, तचापि धर्मिणि न शकिः किन्तु कृतिमात्रे समवायः संसर्ग- रति मतं प्रकृतं, कर्तृरूपवाच्यत्वे कृतियोग्य एव रूच्या पचति- पाचकपदस्य गौणत्वानुपपत्तेरिति ध्येयं । 'नवीनत्वोभावनं प्रखरम- शान्वय इति भावः । 'पाचक्रपदमिति, यद्यपि पचयपि पाकपदप्रयोगो न स्यात् पाकस्य कृतावनन्वयात् धम्मिणोऽपि शक्यत्वेन पदार्थंकदेशत्वात् । यदि तन्न यौगिकं किन्तु रूममेव यदि वा योग्यतया एकदेशेनाप्यन्वयः तदा योग्यताशक्यत्वेऽपि तुल्यं, तथापि गौरवान्न योग्यता शक्येत्यपचयपि पाचकपदं गौणमिति भावः । धम्मिणि न शक्तिः किन्तु कृतिमात्रे समवायः संसर्ग इति मतेनेदमित्यन्ये । 'ग्रामगामादाविति, कम्मण्यनित्यनुशासनस्य तत्रापि सावादिति भावः । 'नवीनास्वित्वखरसोद्भावनं तदीजन्तु सामय्यभावादेव पलाभावे ·शब्दास्यतुरौयखराडे घाख्यातवादः । ८४५ तिङः प्रथमान्तपदार्थगतसङ्ख्याबोधकत्वमिति व्युत्प- तिरेव व्युत्पत्तिश्च तत्स्वभावत्वं तच्च फलोग्नेयम् । प्रथमान्तपदार्थः कर्ता कर्म वा। अतएव चैत्रेण सुप्यते इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावान्न सङ्ख्यान्वयः। न च धात्वर्थे सङ्ख्यान्वयः, स्वापस्य हित्व-बहुत्वेऽपि दिवचन-बहुवच- नयोरभावात्सुष्यत इत्येव प्रयोगः स्यात् । अतएव स्वापमात्रावगमात् श्राख्यातार्थयत्न-सङ्ख्ययोरनन्वये प्राख्यातं प्रयोगमात्र साध्विति तिडं विना धातोः केवलस्यासाधुत्वात् । अतो न सङ्ख्यानुरोधेन कर्तृ- कर्मणी लकारवाच्ये। वयन्तु ब्रूमः । चैत्रेण पच्यते तण्डुलः रथेन गम्यते ग्राम इत्यत्र तण्डुल-ग्रामौ कर्मणी प्रतौयेते अस्ति च तयोः परसमवेतक्रियाफ- लशालित्वं कर्मत्वं तच्चाख्यातवाच्यमेव । तण्डुलं पच- तौत्यत्र द्वितीयात इवान्यतः कर्मत्वालाभात् । तस्मा- माविष्कत्त, तद्वौजन्तु सामय्यभावादेव फलाभावे सम्भवति न खभाव एव मूलं सहकार्युछेदापत्तेः क्वान्तादिपदे व्यभिचारखेति। 'कर्तृत्ववत् कर्मत्वमपौति कतिवदाश्रयत्वमपौत्यर्थः । पूर्वच समवा- यस्य संसर्गत्वादुत्तरत्र परसमवेतव्यापार-फलादौनां पदान्तरलम्य- सम्भवति न खभावावलम्बनं सहकार्युच्छेदापत्तेः क्वान्तादिपदे व्यभिचार- स्वेति । 'परेति, चैचोगच्छतीत्यत्र गमनक्रियाफलस्योत्तरदेशसंयोगस्य चैत्र- ऽपि सत्त्वादतिव्याप्तिवारणाय। यद्यप्येतदात्मानं जानामौत्यत्रात्मन्यव्याप्नं, ·तत्त्वचिन्तामणौ कतत्ववत्कर्मत्वमपि लकारवाच्यं तकर्मिणोः कर्तृ- कर्मणोरन्यत एव लाभादिति । इति श्रीमद्गङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ शब्दाख्यतुरीयखण्डे आख्यातवादः । त्वात् अनन्यसभ्यस्यैव पदार्थत्वात्। 'दितौयात दवेत्यत्र द्वितीयादा- वयाश्रितत्वादिमावस्यैव तदर्थत्वात् अन्यस्थ तत्र पदान्तरसभ्यत्वा- दिति भावः। इति श्रीजयदेव मिश्रविरचिते तत्त्वचिन्तामण्यालोके शब्दाख्य- तुरौयखण्डालोके श्राख्यातवादालोकः । तथापि करणव्यापारस्य विषयत्वादिकं तद्बोध्यं । 'कर्ट ववदिति कृतिव- दित्यर्थः, समवायस्य संसर्गत्वात्, 'कम्मत्वमयौति। यद्यपि वाक्यार्थतया तद्भासत एव तथापि तत्प्रकारकप्रतीतिमभ्युपेत्योक्तं । वस्तुतस्तु चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यत्र चैत्रत्तियत्नजन्यव्यापारजन्यफलाश्रयस्तराडल इति प्रवीतेः तृतीयातः समवेतकृत्युपस्थितौ धातुना व्यापारस्य जनकत्वस्य संसर्गरूपतया चोपस्थितावन्यलभ्यतया विशिये न शक्तिः किन्त्वनन्यलभ्यतया पलाश्रयत्व- मात्र। यदि च फलावच्छिन्नव्यापार एव धात्वर्थस्तदाश्रयत्वमात्र एव, हितीयार्थोऽप्येतदेव तण्डुलं पचरौत्यत्र तण्डुलवृत्तिपालजनकव्यापारजनक- यत्तात्रय इति प्रौतेस्तत्राप्युक्तरीत्या तन्मात्रस्यैवानन्यलभ्यत्वादिति वदन्ति । यत्तु धाश्रमलमपि संसर्ग रवेति तन्न, तत्प्रकारकत्वस्यानुभवसिद्धत्वा- दिति । इति प्रकाशः।

·शब्दाख्यतुरौयखण्डे धातुवादः । अथ धातुवादः। धात्वर्थः फलमिति मण्डुनाचार्याः, तथा हि पच्यर्थोविक्लित्तिाघवान्न तु तत्फलकोव्यापारोऽधःस- न्तापनादिौरवात् गमेरुत्तरसंयोगः पतेरधःसंयोगः त्यजेविभागोऽर्थोन तु तत्फलजनकः स्पन्दः । हन्तेरपि मरणमर्थः न तु तत्फलजनकोव्यापारः खगाभिघा- तादिः गौरवात् । यजत्यर्थोऽपि देवतोद्देश्यकत्यागफलं स्वस्वत्वध्वंस एव । जुहोत्यर्थस्यागफलं प्रक्षेपः। ददा- त्यर्थः सम्प्रदानस्वीकारपूर्वकत्यागफलं स्वस्य स्वत्वध्वंसः परस्वत्वं वा न तु तत्तत्फलकत्यागो गौरवात्। न चैवं व्यापारविगमे फलदशायां पचति-गच्छति-ददातीत्या- दिप्रयोगः स्यान्न त्वपाक्षौदित्यादिः व्यापारकाले च पचतीत्यादि न स्यादिति वाच्यम् । धात्वर्थानुकुल- व्यापारवर्तमानत्वमाख्यातार्थः तेन व्यापारकाले पच- तोत्यादि भवति न तु व्यापारविगमे। न च स्पन्द- जन्यसंयोग-विभागाश्रयत्वेनाकाशो गच्छति पतति त्यजतीति स्यात् विनश्यदवस्थे कर्मणि च न स्यात् प्रसङ्गादाह, 'धावर्थ इति, "विनश्यदवस्थ इति पानाजनक इत्यर्थः, ·8 तत्वचिन्तामणो संयोग-विभागाद्यभावादिति वाच्यम् । व्यापारवति व्यापारकाले आख्यातप्रयोगात्। नन्वेवं धात्वर्थत्वेन फलं क्रिया तथाच तण्डुलं पचतीत्यादौ तण्डुलादेः कर्मतापि न स्यादिक्लित्त्यादिरूपक्रियाजन्यफलशालि- वाभावादिति चेत्, न, परसमवेतव्यापारफलशालित्वं कर्मत्वं स च व्यापारोधात्वर्थ अख्यातार्थोवेत्युभयथापि परसमवेतव्यापारफलशालिनस्तण्डुलादेः कर्मत्वं वि- क्लित्त्यनुत्पादे व्यापारकाले पाकोवनंत इत्यत्र पाकपदे व्यापारलक्षणा लाघवेन विक्लित्तः शक्यत्वात् । जाना- तौच्छति-यतते-विद्यते-तिष्ठतीत्यादौ ज्ञानेच्छा-प्रयत्न- सत्ता-गतिनित्तिरेव धात्वर्थः, न ज्ञानादिफलं न वा जानाद्यनुकूलोव्यापारः ज्ञानादिमत्त्वमात्रप्रतीतेरिति। अचोच्यते। श्रोदनकामः पचेतेत्यत्र विधिप्रत्ययेन धात्वर्थे प्रत्यर्थ कृतिसाध्यत्वमिष्टसाधनत्वञ्च बोध्यते। न च फले विलित्यादावोदनसाधनत्वं न वा फले प्रत्तिः सम्भवति, उपायमहत्वा फलस्य साक्षात् कृत्या साधयितुमशक्यत्वात् उपायकतिसाध्यमेव हि फलं न 'यापारवतीति पलखरूपयोग्यव्यापारवतीत्यर्थः, 'याख्यातेति लड़ाख्याते- त्यर्थः, 'परेति । नन्वेवं वृक्षात्पर्ण पततोत्यादौ वृक्षादेरपि कम्मत्यापत्तिः, यदि च धात्वर्थतावच्छेदकत्वं पालविशेषणं तदा प्रकतेप्यसअतिरिति चेत्, तस्य कम्मत्वेऽपि तदा तत्रापादानविभक्तरेव साधुत्वादित्याहुः ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्ड़े धातुवादः । Cat तु तदन्यकृतिसाध्यम् उपायकृतित एव तत्सिद्देरध:- सन्तापनादेः कृतिसाध्येष्टसाधनत्वं विना विक्रित्त्यर्थ- मग्रवृत्तश्च । उपाय एवाधःसन्तापनादिर्व्यापारः प्रह- त्तिविषयत्वात् कृतिसाध्यत्वेनेष्टसाधनत्वेन च विधिप्र- त्ययेन बोध्यत इति फलानुकलोव्यापार एव धात्वर्थः । अथोपायस्य कृतिसाध्यत्वज्ञानं प्रवर्तकमिति सत्यं किन्तु विधिबोधितफलकृतिसाध्यत्वेन तदुपायकृतिसा- ध्यत्वमाक्षिप्यते तेन विना तदनुपपत्तेरिति चेत्, न, व्यवहारात्पत्तिजनके ज्ञाने विधिप्रत्ययस्य शक्तिमहात् प्रवृत्तिसाक्षादुपपादकविषयत्वात्कल्पनायाः। एवं य- अथ धातुवादालोकः । एवं पचतीत्यत्र दयौ सिद्धान्तगतिः फलावच्छिन्नस्यैव व्यापा- रस्य प्रतौतेरव्या-केनापि फलेनावच्छिन्न एव व्यापारी धात्वर्थो वस्तुतः फलपदं धात्वर्थफलपरमित्यदोषः, 'सत्तेति सत्तासहिता गति- निरत्तिरिति मध्यपदलोपो समासः, अन्यथा बहुवचननपुंसकलिङ्गतान्य- तरायत्तेरिति, .'व्यवहारादिति, प्ररत्तिहेतुतयोपायगोचरकृतिसाध्यताशा- नस्यैवोपस्थितखात् तत्रैव विधिप्रत्ययस्य शक्तिकल्पनं तस्यैव साक्षादुपपा- दकत्वादिति भावः । न तु लाघवात् तस्यैव साक्षादुपपादकत्वादिति भावः । ननु लाघवात् फलस्यैव धात्वर्थत्वे व्यवस्थिते पचेतेत्यादौ व्यापारलक्षणास्तु अन्यथा रथोगच्छतोत्यादौ व्यापारप्रतीतेस्तस्यैवाख्यातवाच्यत्व स्यात्, यदि च 107 ·८५० तत्वचिन्तामणो जि-गमि-पचि-जुहोति-ददातोनामपि व्यापार एव वाच्यः फले प्रवृत्त्यसम्भवात्। तत्र पच्यर्थोऽधःसन्ताप- नमेव तच्च रूप-रस-गन्ध-स्पर्शपरावृत्तिफलाविनाभूतं, अधःसन्तापने च जातिविशेषोरूपादिपरावृत्तिजनक- तावच्छेदकोऽवश्यं वाच्यः। अन्यथा फलार्थमधःसन्ता- वाच्यः, श्रतएव त्यजि-गम्योर्विशेषः अन्यथा कर्ममात्रस्यैव संयोग- विभागोसयजनकतायामपि तदुभयफलजनकत्वाप्रतिमन्धाने कर्म- लाघवेन यत्नार्थत्वसिद्धौ तत्र लक्षणा तदा प्रकृतेऽपि तुल्यं । किञ्चैवं कार्या- वितव्युत्पत्तिरपि स्यात्, अपि च आख्यातत्वेनाख्यातवाच्य एव व्यापारस्तत्र विधित्वेन तदर्थः कृतिसाध्येटसाधनत्वमेकपदोपात्तत्वप्रत्यासत्तेः अन्वेतु । यदि च तस्य यत्नार्थस्तदा व्यापारलक्षणास्तु कृतिनिछेएसाधनत्वविधिपक्षे दोषप्रसङ्गोऽपि नेति, मैवं, फलस्य धात्वर्थत्वे स्पन्दजन्यसंयोगाद्याश्रयतया ग्रामाकाशादिकं गमनवदित्यादिप्रतीते१.रत्वात् तथाच गौरवमपि न्याय्यं प्रामाणिकत्वादिति, अत्रेदं चिन्त्यं अस्वेवं तथापि पच्यादौ फलमेव धात्वर्थो- ऽस्तु तत्र लाघववाधकाभावात् । न चोक्तयत्या गम्यार्थ्यापारार्थत्वेनैव तथात्वकल्पनात् अत्रापि तथेति वाच्यं । जानातीत्यादौ विद्यतइत्यादौ च तथात्वापत्तेः। यदि च तत्तद्वाती तत्तदर्थे शक्तिभेदादत्र बाधकान्न तथा तदा प्रकृतेऽपि तुल्यं । नन्वेवं व्यापारकाले पचतीति न स्यात् । न च व्यापार- आख्यातार्थः पूर्वोक्लयुक्त्या तस्य यत्नार्थत्वादिति चेत्, न, कृतेरपि तदा सत्त्वे तामादाय तत्प्रयोगसम्भवात् तदसत्त्वे व्यापारलक्षणया तथात्वात् तदुक्तं प्राक् यत्नविगमदशायामित्यादि। ननु व्यापारशक्तौ पलवहिर्भावः वदन्यतरमात्रशक्यत्वे कथं लाघवं फलत्व-व्यापारवयोरपाधित्वेनाविशेषादिति, मैवं, फलावच्छिन्नस्यैव व्यापारस्य त्वया धात्वर्थत्वेनाभ्युपगन्तव्यत्वात् अन्यथा .

·शब्दाख्यतुरौयखण्डे धातुवादः। ८५१ पने प्रत्तेः व्यापारस्याख्यातवाच्यत्वेपि विशेषस्यावश्यं वाच्यत्वात् । पच्यर्थे च फलं न विशेषणं न वोपलक्षणं लोकेऽधःसन्तापनविशेषस्य रूपादिपरारत्त्यव्यभिचा- रेण व्यावभावात् । वेदेधःसन्तापनमाचं पाक- पदार्थः कृष्णलं अपयेदित्यादौ फलाभावात् । अस्तु वोपलक्षणं रूपादिपरात्तियोग्याधःसन्तापनं पाकप- मात्रवाचकयोस्तयोः पर्यायतापत्तेः । श्रतएव ब्रौहीन् प्रीक्षती- त्यत्र जलसंयोगे फले प्रोक्षणपदार्थकदेशत्वमित्याशय उपलक्षण- त्यजि-गम्योः प-यत्वापत्तेः फलांशस्यापि प्रतीतेश्च । एतेन गमनत्व-त्याग- कम्मत्वयोर्मेदान्न पर्यायतेत्ययास्तं । न च संयोग-विभागादिफलस्याव्या. वर्तकतया तदवच्छिन्नत्वेन न शक्यत्वमित्यग्रिमग्रन्थविरोध इति वाच्यं । अव्यावर्तकतया व्यापारविशेषणीभूतस्य न शक्यत्वं किञ्चित् परं जनकतया शक्यज्ञानविषयत्वेन फलमपि शक्यमेवेति तदर्थत्वात् । ब्रोहीन् प्रोक्षतीत्यत्र जलसंयोगस्य न प्रोक्षणपदार्थत्वमिति प्रामुक्तस्याप्यत्रैव तात्पर्य्यमित्युपपा- दितमाधेयशक्तौ । न च पचतीत्यत्र फलानुकूलव्यापारानुकूलत्वेनाख्यातार्थ- प्रतीतेापारी धात्वर्थ इति वाच्यं । फलानुकूलत्वेनैव तस्य प्रतीत्या तदसिद्ध अन्यथा प्रतीतिबलादेव तदर्थत्वसिद्धौ उक्तन्यायानुसरणानुपपत्तेः लक्षणया तादृशप्रतीत्युपपत्तेश्चेति न विशेषणं व्यावकं । अधःसन्तापनविशेषस्य पलायभिचारात् नोपलक्षणं शक्ताविति शेषः, उपरक्षकतया शक्यज्ञान- विषयत्वेन फलस्यापि शक्यत्वात् व्यापारे तु तस्योपलक्षणत्वमेव यथावति- र्ज्ञाने विषयतया विशेषसाध्ये चोपलक्षणमित्युक्तमाकरे । एकशक्तिसम्भवे शक्तिदयकल्पनमयुक्तं यत आइ, 'यस्तु वेति, 'योग्यता पति, सहकारि- ·કાર सवचिन्तामणौ दार्थः याग्यता च सन्तापने कृष्णलादावष्यस्ति । गमेः स्पन्दविशेष एव वाच्योन तूत्तरदेशसंयोगजनक- त्वेन स्पन्दस्य वाच्यता सर्वस्पन्दानां तथात्वेन व्याव- ाभावात्। स्पन्दे च विशेषः संयोग-विभागजनक- तावच्छेदकः सर्वसिद्ध एव । त्यजेश्च कर्ममाचं शक्यं न तु पूर्वदेशविभागफलककर्मत्वेन शक्यत्वं सर्वकर्मणां तथात्वेन व्यावाभावात्। त्यजतौतिप्रयोगे च तद्- बुद्धिनिमित्तं । पतत्यर्थोऽपि कर्मविशेष एव गुरुत्वा- समवायिकारणप्रयोज्याधःसंयोगफलजनकः, फलन्तु कर्मविशेषपरिचायकमाचम् । यजति-ददाति-जुहोती- नामिदं न ममेत्यादितत्तत्सल्यविशेषपूर्वस्याग एव वाच्यः सङ्कल्ये च विशेषस्तु तत्तविशेषकृतस्तत्तत्- फलविशेषजनकतावच्छेदकोमानसप्रत्यक्षसिद्ध एव न विरहात् पलानुत्पादेऽपि न योग्यताहानिरिति लोक-वेदयोरेकैव शक्ति- रिति भावः । स्पन्दविशेषोगमनत्वालिङ्गित इत्यर्थः, गममत्वे मानमाह, 'स्पन्दे चेति । 'न विति, विभागल्पफलस्य विशेषणीभूय न शक्यत्वमित्यर्थः, कथमेतदत याह, 'सबैति अव्यावर्तकतया विशेषणत्वाभावादित्यर्थः । नन्वेवं कथं तस्य प्रतीतिरियत खाच, 'त्यजतीति, उपरञ्जकतया. तस्यापि शक्य- त्वादिति भावः । एतच्च पलांशं प्रतीत्यवश्वम्भेन व्याख्यातं । केचित्तु तत्प्रतीतिरसिद्धैव 'गमेः स्पन्दविशेष इत्यादिग्रन्थखरसेन गमनत्वं कर्मत्वयाप्यसामान्यमिति लीलावतीखरसेन च गमनस्व-स्पन्दत्वयो- भेंदादेव गोकपथ्यावत्वमिति तेन रूपेण व्यापारमात्रमेव धात्वर्थ इत्याहुः ।

·शब्दाख्यतुरौयखगड़े धातुवादः । तु तत्तत्फलजनकसङ्कल्पविशेषे शक्तिः गौरवात्। देव- तोद्देश्यकस्वस्खत्वध्वंसफलकत्यागत्वं सम्प्रदानस्वीकरण- पूर्वकस्वत्वध्वंस-परस्वत्वापत्तिफलजनकत्यागत्वं देवतो- द्देश्यकप्रक्षेपफलकत्यागत्वञ्च तत्तत्सङ्कल्पविशेषपरिचा- यकमात्रमिति । इति श्रीमद्गङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ शब्दाख्यतुरीयखण्डे धातुवादः। तया समाहितमित्येका, अन्या च व्यापार एव वाच्यः अशक्यस्थापि फलस्य ज्ञानमात्र तत्तत्प्रयोगे विनिगमकं फलोपस्थितिः द्वितीया- दित श्राख्यातादितश्च क्वचिदिति । इति महामहोपाध्यायतार्किकचूडामणिश्रीजयदेवमिश्रप्रकाशिते शब्दचिन्तामण्यालोके धातुवादालोकः । तत्तजातिपरिचायकमाइ, 'देवतेति, न च देक्तादानातिव्याप्तिः, तत्र तस्य देवताखत्वस्योद्देश्यत्वात् यागे यजुः खत्वध्वंसस्यैवोद्देश्यत्वात् होमस्तु यागात्मक एव किन्तु जुहोतिप्रयोगे प्रक्षेपधौनिमित्तं । 'सम्पदानेति, एतच्च खोकरणस्थलीयत्यागकरणमभिप्रेत्य न दानसिद्धिः किन्तत्सर्गमात्रं, अतएव पुष्करिणोजलादेरुत्सर्गमात्रं न तु दानमतएव शिवाय गां दद्यादित्यादावयि न दानमपि तूत्सर्गमात्र, एवं श्रासादावपि सम्पदानखीकरणाभावादिति भावः इति सापः । इति प्रकाशः । .

·५४ तत्त्वचिन्तामणौ अथ उपसर्गवादः। N उपसर्गास्तु द्योतकाः न वाचकाः। द्योतकत्वच्च धातोरर्थविशेषे तात्ययग्राहकत्वं तदुपसन्दानेन तच शक्तिर्वा न तु धात्वर्थाभिधायकत्वं पौनरुक्त्यापत्तेः । ननु प्रजयतीत्यादौ प्रकर्षस्य विजयते इत्यादावतिश- यस्य अभ्यागच्छतौत्यादावाभिमुख्य-सामीप्ययोः प्रती- तावुपसर्गान्वय-व्यतिरेकानुविधानात् पदान्तरवदचा- पि शक्तिः। न च प्रतिष्ठत इत्यत्र गतिधीन स्यात् प्रशब्दस्य प्रकर्षवाचित्वेनातिशयेन गमनार्थधौ- प्रसङ्गादिति वाच्यम् । तब प्रशब्दस्य धात्वर्थावरुद्धार्थ- त्वात् तच्च गमनमेव । धातोरिव तस्याप्यनेकार्थत्वात् । न च धातोः सार्थकत्वं कृप्तमतस्तचानेकार्थता युक्ता उपसर्गे तु नैवमिति वाच्यम्। धातूनां बहुत्वान्न प्रकर्ष- अथ उपसर्गवादालोकः । 'प्रोत्तरखत्वेनेति, एतच्च गमनत्वप्रकारकप्रतीतिदार्श्वनोकं । प्रसङ्गादाह, 'उपसर्गास्विति, तत्र खार्थविशेषे शक्तिर्धाबोरिति शेषः। 'धतिखेति, न चैवं नानार्थत्वेऽपि प्रकर्षार्थमादाय प्रतिष्ठत- ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे उपसर्गवादः । ८५५ वाचित्वं गौरवात् किन्तु प्रशब्दस्यैकस्येति तस्यापि सार्थकत्वात्। धातोरनेकार्थत्वं तृप्तं तदभियुक्तोंप- सर्गस्येति चेत्, न, तर्हि धातो नार्थत्वे उपसर्गानु- विधानमविशेषे न स्यात् अक्षादिपदे तथा दर्श- नात्। उपसर्गस्यापि शक्तत्वे धात्वनुविधानं न स्यादिति चेत्, न, साधुत्वार्थ तब तदनुविधानं तेन विना प्रयोगाभावात् न तु शक्त्यै। धातोस्तु शक्तावेव तदपे- क्षेति वैषम्यम् । अथ प्रजयत्यभ्यागच्छतोत्यादौ सामा- न्यवाचकाद्धातोरेव प्रकर्ष-सामीप्यादिविशिष्टस्य विशे- घस्योपस्थितिः। तात्पर्यग्राहकत्वमात्रमुपसर्गाणमिति चेत, न, प्रकर्षादेविशेषस्याशक्यत्वेन तब लक्षणायां युगपत्तिहयापत्तेः। एतेनाभ्यागच्छतोत्यादौ सामी- प्यादिविशिष्टधात्वर्थप्रतीतेर्वाचकत्वमुपसर्गाणां, प्रति- ष्ठत इत्यादौ धातोरेव गमनार्थत्वं तात्पर्यग्राहकस्तु इत्यादौ स्थितिप्रकर्षधौश्च स्यादिति वाच्यं । स्थापूर्वप्रशब्दस्य गतावेवा- . नादितात्पर्येण तत्र तस्यासाधुत्वात् तात्पर्य्याभावेनैव तदबोधकत्वाहा । 'तेन विनेति, यद्यप्युमकुम्भमित्यादौ धातुं विनापि तत्प्रयोगः तथापि तदतिरिक्त- स्थले धातोः प्रागेव तत्माधुत्वमिति भावः । 'धातोस्विति, यौपसन्दानिक- शक्होल्वयाडौकारात् । 'सामान्येति, प्रकृयजयस्यापि जयत्वादिति भावः। एवं जयत्वेनैव तस्य धीः स्यादित्यत आइ, 'प्रकर्षादेरिति, 'याख्यावस्येति । यद्यपि ·८५६ तत्त्वचिन्तामणौ प्रशब्दः । अन्यथा धातूपसर्गार्थयोविरोधेनान्वयानुप- पत्तेः । एवं यत्र धातूपसर्गयो विरोधस्तच द्योतकत्व- मन्यच वाचकत्वमिति मतमपास्तम्। अगमनविरोधि- गमनस्यैव प्रशब्दार्थत्वात्। अत्रोच्यते। आख्यातस्य धात्वर्थेन सह स्वार्थान्वयबोधकत्वमतः प्रतिष्ठत इत्यच गमनं धात्वर्थ एव । प्रशब्दार्थत्वे भावनान्वयो न स्यात् प्रकृति-प्रत्यययोः सम्भूयान्वयबोधकत्वनियमात्। एवञ्च प्रोत्तरस्थत्वेन गमने शक्तिरिति प्रशब्दः शक्ततावच्छे- दको न शक्त इत्यौपसन्दानिकी शक्तिरेव द्योतकत्वम् । यदि गमनाभावाभावत्वप्रकारिका धौर्भवेत् तदा उपसर्गवाचकत्व- पचेऽपि नान्वयानुपपत्तिः विशिष्टस्थार्थत्वादिति । न चैवं वृत्तिय- (१) उपसर्ग-धात्वर्थयोः विरोधेनानन्वयायत्तेरिति ख० । वर्तमानत्वस्य खकृतावेवान्धयान्न तदर्थस्य धात्वर्थान्वयनियमस्तथापि तदि- शिवकृतेस्तदन्वयोऽस्त्येवेति भावः । 'प्रशब्दार्थत्व इति, एतच्च गमनत्व- प्रकारकप्रतीतिदानोक्तं । यदि च गमनाभावविरोधित्वप्रकारिका धौस्तदा गमनाभावधातुः प्रशब्दविरोधित्वमाहेति तदिशियधात्वर्थान्चयोभावनायां भवत्येवेति । वस्तुतस्तु प्रकर्षविशिरधात्वर्थ इव विरोधित्वविशिगमनाभावे भावनान्वयः स्यात् तथैव व्युत्पत्तेः, न तु धात्वर्थविशिष्ट प्रशब्दार्थे तथा च गमनत्वप्रकारिकैव धौः, अतएव तदुपेक्ष्य सिद्धवदुक्तवान् ‘गमनं धात्वर्थ- एवेति, 'प्रकृतीति न च सपा तथा नियमः, प्रकृत्यर्थगतत्वगर्भस्य तदिषय- त्वेऽपि सम्भयान्वयबोधकत्वगर्भस्य तस्य सामान्य विषयत्वात् । नन्वेवं ममनस्य धात्वर्थत्वे तिष्ठतीत्यत्रापि गमनधीप्रसङ्ग इत्यत चाह, 'एवञ्चेति, तथा च ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे उपसर्गवादः । प्रकर्षाभिमुखसामीप्यादेरुपसर्गवाचत्वेऽपि सहिशिष्ट- धात्वर्थान्वयः सम्भवत्येव भावनाया श्रोदनं पचतीत्य- चौदनविषयकपाकान्वयवदिति यद्यपि। तथापि उप- सर्गस्य शक्ततावच्छेदकत्वं न शक्तत्वं गौरवात् तथाच प्रोत्तरजित्वेन प्रकृष्टजये शक्तिः। एवं हि कृप्तविशेष्य- शक्तविशेषणविषयत्वमाचं कल्प्यते अन्यथा तु शक्त्य- तरमेव। न चैवं जिपूर्वप्रत्वेन तत्रैव शक्तिरस्त्विति वाच्यम्। धात्ववाच्यत्वे भावनानन्वयप्रसङ्गात् प्रतिष्ठत- इत्यवोपसर्गस्य शक्त्यवच्छेदकत्वमाचकल्पनाच। अथवा , तत्र शक्ततावच्छेदकत्वकल्पनादन्यत्रापि तथा एकत्र निर्णतशास्त्रार्थ इति न्यायादिति भावः । तदेवाह, 'तथापौति । मव्यास्तु प्रोत्तरजित्वादिकं न शक्ततावच्छेदकं गौरवात् किन्तु जिवा- दिकमेव उपसर्गाणां तात्पर्यग्राहकत्वमात्र तदेव च तेषां द्योतकत्वं । न चैवं केवलधातोरपि तत्प्रत्ययापत्तिः, केवलस्य सत्राप्रस्तुतत्वादिति वदन्ति । मनु शस्यन्तरकल्पनं तुल्य मेव तथा च प्रकृष्टजयत्वापेक्षया प्रकर्षवमेव लध्विति तत्रैवोपसर्गस्य शक्तिस्वित्यत-याइ, 'एवं होति, 'न चैवमिति, तथैव विनिगमनाविरहावडयमेव शक्तं न त्वेकमवच्छेदकं अन्यथा घटादि-. पदेऽपि तथा स्यादिति भावः । 'धाविति, घटादिपदे तु विनिगमकामावा- दानुपूर्वांविधिकसकलवर्ण एव शक्तिरिति भावः । मनु तथापि शक्तयन्तर- मेव शक्ततावच्छेदक-शक्यतावच्छेदकयो दे शक्तिभेदावश्यकत्वानिरवयवत्वेन शक्तिविस्तारस्याप्यन्यत्र सम्भवाच एवञ्च प्रत्वेनैव शक्तत्वं प्रकणेव प्रयत्न लाघवाज्जयांशस्यान्यलभ्यत्वाचेत्यरचेराह, 'अथ वेति, नचैवं कृत्तियविरोधा- मत्तिः, मणिचन्मते तदावेन प्रकृयांशस्य लक्षणया गयांशस्य शल्या 108 ·न्यूज तत्त्वचिन्तामणौ। प्रतिष्ठत इत्यच विरोधिलक्षणया धातोर्गमनोपस्थितिः प्रशन्दस्तु तात्पर्यग्राहकः अनन्यलभ्यस्य शब्दार्थत्वात् प्रजयतीत्यादावपि विशेष्यवाचकस्य धातोविशिष्टे लक्षणा विशेष्यादिशिष्टस्यान्यत्वात् प्रादेस्तात्पर्यग्राह- कत्वम् । न हि शक्ति विनापि धातुतः प्रतीतिसम्भवे विरोधोछेदः, वृजिदयेनोपस्थापन एव तद्विरोधात् न वेकया वृत्त्या एकया लक्षणयेवोपस्थापनादिति भावः । वयनपसर्गस्य वाचकत्वे निपातस्यानर्थकस्येति सूत्रं न क्रियेत - चोपस्थितावन्वयसम्भवात् विशिष्ठस्य लक्षणयैवोपस्थितेनोक्त दोष इत्यन्ये । प्रतिष्ठत इत्यत्र च विरोधिलक्षणाया एव निरुत्वेन स्थितिप्रकर्षधौरिति ध्येयं । नन्वेवं विभक्त कम्मत्वादौ शक्तिर्न स्यात् प्रकृतिलक्षणयैव तदुपस्थिति- सम्भवात् प्रादिविभक्तस्तात्पर्यग्राहकत्वादिति चेत्, न, विनिगमकामावेन वैपरीत्यापत्तेः। नन्वेवमप्योपाधिककारणादिपदानां विशियोपाधौ शक्तिन स्यात् माघवेन विशेष्यमात्र एव शक्तो लक्षणया विशिष्ठोपस्थितिसम्भ- वादिति चेत्, न, विशेषण-विशेष्ययोरन्यतरत्र शक्तौ विनिगमकाभावात् प्रकृते च केवलधातुप्रयोगे विशेष्यवाचकतानिर्णयात् । यत्तु प्रतिष्ठत इत्यत्र मुख्यार्थीपस्थितिं तदनुपपत्तिञ्च विनैव नानार्थवत् प्रस्थानप्रतीतेपस्यस्य धातोरेव तत्र शक्तिरिवि, तन्न, अन्यत्र सहीत- शक्तर्धातोमुख्यार्थीपस्थितो बाधकाभावात् प्रशब्दग्राहितात्पर्य्यानुपपत्त्या लक्षणासम्भवाचेति दिक् । 'विशेष्यादिति, तथा च शकसम्बन्धोऽप्यविरुद्ध- इति भावः। यदि चोपसर्गस्य वाचकत्वं तदा निपातस्यानर्थकस्येति सूत्रमेनका कद अर्थवदादिसूत्रेणैव तस्य प्रातिपदिकसंज्ञालाभात्

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे उपसर्गवादः ।
यूह
तत्कल्पनमहम् । अनन्यलभ्यस्य शब्दार्थत्वात् व्यतिसे
इत्यादौ तु लुप्तः स्मृतो धातुरेवार्थप्रत्यायकः धातुलो-
पमजानतस्तवार्थप्रत्ययाभावादिति कृतं प्रसक्तानु-
प्रसक्त्या।
इति श्रीमद्गङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ
शब्दाख्यतुरीयखण्डे उपसर्गवादः ।
अर्थवदादिसूत्रेणैव प्रातिपदिकत्वस्खाभात् प्रपञ्चकलभ्याया गौरवात्
इति
ब्रुमः
-
इति महामहोपाध्यायतार्किकचूड़ामणिश्रीजयदेवमिश्रप्रकाशित
शब्दचिन्तामण्यालोके उपसर्गवादालोकः ।
प्रपञ्चार्थत्वकल्पनायां गौरवादित्यपि बोध्यं । ननु व्यतिस का प्रात्मा.
वादुपसर्ग एव वाचक इन्यत बाह, 'यतिस इति । इति प्रकाश

·ताचिनतामणो अथ प्रमाणचतुष्टयप्रामाण्यवाद। स्यादेतत्, तथापि सङ्कतग्रहे चेष्टातोऽप्यनुभव- सम्भवाच्छन्दवत्सापि प्रमाणमतश्चत्वारि न प्रमाणा- नौति चेत्, उच्यते, शब्देन चेष्टायां सङ्केतग्रहाच्छब्द- स्मृत्युपयोगिनी चेष्टा लिपिवत् शब्द एव प्रमाणमर्थे कृप्तत्वात् । नन्वेवं सति कथमेड-मूकस्य व्यवहारस्तस्य शब्दास्मरणदिति चेत्, न, अव्युत्पन्नत्वाचेष्टायां तस्य तस्य शब्देन न सङ्केतग्रहोन मानान्तरेणेति समया- अथ प्रमाणचतुष्टयप्रामाण्यवादालोकः । मनु चेष्टा सङ्केतशब्दं मारवति न त्वनुमापयतीति न युक्त तेन मह सम्बन्धायहात् अर्थन समं सोतस्यैव सम्बन्धत्वात्, शब्देन धम्मिणि धम्मा इति न्यायेन धम्मनिरूपणं धम्मिनिरूपणानन्तरमाइ, 'स्थादेतदिति, न हि सा शब्दान्तर्भूता नियतपाताभावात्, नानुमानम- विनाभावाभावात्, प्रत्यक्षादिष्वन्तर्भावशव नेति भावः । प्रतिबन्ध्यभिप्रायेण दृवान्तमाह, 'विपिवदिति, रतेन समयाधौनप्रवृत्तिकत्वेन शब्द रवान्त- भवतु हावार्थभन्दवदनियतस तोऽप्यविरुद्ध इत्यमास्त, उतरोत्या प्रमाणत्व- स्यैवासम्भवात् मूकस्य बाजभवधिरय एतजन्मवि तेव मन्दानबुभवादिति ·शब्दास्यतुरौयखखे प्रमाणचतुष्यप्रामाण्यवादः । ग्रहाच्छन्दवत् चेष्टापि तं प्रति कुण्ठिनैव । व्यवहारस्तु एड-मूकस्यैतदिषया मम प्रवृत्तिनिवृत्तिर्वा एतस्याभि- प्रेता यदा भवति तदा मामुद्दिश्यायमेतां चेष्टां करोति इत्यन्वय-व्यतिरेकाभ्यां व्याप्तिग्रहात्तथाभिप्रायमनुमाय प्रवृत्ति-निवृत्तौ। कशाङ्गुशाभिघातादिव करि-तुर- गादेः। न च कृतसमयापि चेष्टा अभिप्रायानुमापि- कास्तु किं शब्दस्मरणेनेति वाच्यम् । अविनाभावा- भावात् । न चैवं शब्देऽप्यभिप्रायानुमानादेव प्रवृत्त्या- द्यस्विति वाच्यम् । शब्दादेव प्रत्येमौत्यनुव्यवसायात्त- दनुभावकत्वे स्थिते तदनुकूलशक्तिकल्पनात् । रड-मू- समं सम्बन्धमहे तत्स्मरणेऽपि मङ्केतबलाच्चोपजनितैवार्थोपस्थिति- रवयवोधाप्राथमिकत्वात् न स्मृतशब्दजा विलम्बितत्वात्, अन्यथा अलौकिकखर्गादिपदस्थापि अर्थानुपस्थापकत्वं आवश्यकसङ्केतक- (१) चेठाभिप्रायमनुमाय प्रवर्तिकास्विति ख.। भावः । 'अयुत्पन्नत्वादिति, शब्द इति शेषः, 'चेष्ठापौति, वन्मत इति शेषः। कस्यचिन्मतमाशा निराकरोति, 'न चेति, 'अविनेति, तदप्रतिसन्धानेऽपि ततोऽर्थप्रत्ययात् एवं मूकस्यानन्धगत्या तमादिकमपि कल्यं इति भावः । ननु चेठा सतग्राहकशब्दं मारयति न त्वर्थमिति न यक्तं शब्देन सह सम्बन्धायहात् वर्षेन सह सातस्यैव सम्बन्धत्वात् । यदि च शब्देवापि सम्बन्धग्रहसदा वतः शून्दसारणेऽपि सङ्केतवसाचेठावनिवार्थीपस्थितिरे- ·६२ सत्त्वचिन्तामणौ कादौ तु मानाभावात्तत्प्रहत्तेरन्यथाप्युपपत्तेः। एवमन्य- चापि शब्दप्रयोजकत्वे स्थिते तद्दारैव चेष्टायामनु- भावकत्वं सम्भवतीति न सा पृथक् प्रमाणम् । अथ वा स्मारयतु चेष्टा पदार्थानेव न तु शब्दांस्तथापि सा न प्रमाणम्, जङ्गिलीकरणे याचां करिष्यसीत्यादिका त्यन्वयिनी प्रयोजकाभिप्रायं स्मारयन्ती प्रमाणमेव न, शङ्खध्वनौ याचां करिष्यसीत्यत्र शङ्खध्वनिवत् । जत्यन्वयिनी तु कारकेषु प्रातिपदिकार्थप्रधानक्रिया आनयनादिस्वरूपप्रधाना तथाच गौरवः पुरुष इत्या- दिपदैरिव स्वतन्त्रेषु पदार्थेषु स्मारितेषु परस्परमन्व- यायोगः प्रातिपदिकार्थे कर्मत्वादेरानयनादिवती- वाक्यादेव वाक्यार्थीभूततदर्थोपस्थितेः। यदि शब्दादर्थं प्रत्येमि इत्यनुव्यवसायो विनिगमक उक्रः मोऽपि चेष्टातोऽमुमर्थ प्रत्येमौ- त्यनुव्यवसायत्वेनानिर्णयक इत्यस्वरमादाह, 'अथ वेति, प्रचापि - वान्वयबोधाऊं प्राथमिकत्वात् न तु स्मृतशब्दजा अतिविलम्बितत्वादिति । अन्यथा यावश्यकसतग्राहकवाक्यादेव वाक्यार्थीभूतखपस्थिति- सम्भवेन खर्गादिकमप्यर्थोपस्थापकं न स्यात् । यदि शब्दादमुं बर्थ प्रत्येमौत्यनुष्यवसायो विनिगमक उक्तः सोऽपि चेठातोऽमुमर्थ प्रत्येमौत्यनु- व्यवसायेन तुल्य इत्यरचेराह, 'अथ वेति, पेशाग्रहीतसमये भवतीति शेषः। 'कृत्यन्वयिनी, 'कृत्यभिप्रायपूर्विकेत्यर्थः, स्मृतेरप्रमात्वेन तन्फाजकस्य न. प्रमात्वमित्यथ । 'शस्यन्वयिनों' शस्यभिप्रायपूर्बिकेयर्थः। न च यत्र ·शब्दाख्यतुरीयखगहे प्रमाणचतुष्यप्रामाण्यवादः । तानागत-वर्तमानत्वस्य चान्वयप्रकारस्थानुपस्थितेः। पदैकदेशविभक्तिविशेषवच्चेष्टैकदेशविशेषात् प्रकरणा- दिविशेषाहा कर्मत्वादि-वर्तमानत्वादिस्मृतिनियम- इति चेत्, न, कर्मत्वाद्यतीतत्वाद्युपस्थापकचेष्टैकदेशा- भावात् । प्रकरणादयस्तु विषयविशेषे शब्दादौन्निय- मयन्ति न त्वन्वयप्रकारकर्मत्वादौ कालविशेषे वा प्रवर्तयन्ति । अन्यथा गौरश्व इत्यादावपि प्रकरणा- दिभिः कर्मवाद्युन्नीय विवक्षितार्थाध्यवसायः स्यात् । न हि चेष्टाकलापप्रकरणादयः कारकविशेषानाक्षेत्र- मलं न तु पदकदम्ब इत्यस्ति नियमः, तथाच काल- सङ्ख्या-कर्मत्वादिप्रतिपादकविभक्त्यादिसमभिव्याहार- वैयर्थप्रसङ्गः। कथं तहिं ततोऽर्थव्यवहारः संशय- प्रतिभयोरन्यतरस्मात् चेष्टास्मारितशब्दानामपि कर्म- त्वाद्यन्वयप्रकारोपस्थापकविभक्त्यादेरभावात्। कथ- । कम्मत्वादिविशिवाक्यार्थ एव सङ्केतः तत्र का गतिरिति वाच्यं । तत्र वाक्यार्थस्यैव सङ्केतविषयत्वेन पदार्थस्थानीयतया तत्स्मारकत्वेऽप्यननुभावक- तया प्रमाणत्वाभावात्, उत्तरं 'संशयेति उत्कटकोटिकसंशयेत्यर्थः, विशे. बोन्मेषः 'प्रतिभा'। बाद्यपक्षमाक्षिपति 'हामारितेति, 'शब्दमात्रेणेति सतग्राहकशब्दस्य विभक्त्यादिमत एवानुभूतत्वात् तस्यैव स्मरणमित्यर्थः । नन्यौदृशचेवायां गेहे दश घटान्ज्ञास्यतीत्याकारण तेन शब्देन न घेशान्यथासिद्धिः तस्याः गेहे दश घटाः सन्तौति भिन्न प्रकारकज्ञानजनक.

·सावचिन्तामणौ मन्वयबोधकत्वमिति चेत्, न, विभक्त्यादिमतामेव शब्दानां स्मरणात् शब्दमात्रेण सङ्केताग्रहात् । नन्धप- भ्रंशात् 'कथं वाक्यार्थधीः तचान्वयप्रकारोपस्थापक- विभक्त्यादेरभावात् । न च साधुशब्दस्मरणादिति वाच्यम् । साधुशब्दसङ्कथाविरहिणमपि पामराणा- प्रमाणान्तरकल्पनागौरवमूलं, श्रतएव समयाधीनप्रवृत्तिकत्वं यदेव विभक्तिसमभिव्याहारसहकारितावच्छेदकत्वेनोक्तं तदेव विभाज- त्वात् । न च कम्मत्वाद्यनुपस्थिते न सान्वयबोधिका, खतन्वेच्छाया नियन्तुम- शक्यतया यत्र चेछादिविशेधे कम्मत्वादिसन्तस्तत्रागतेः । यच्चोक्तं समया- धौनप्रत्तिकमानमात्र प्रतीत्यादि तदप्ययुक्त तथा सति मानमात्र एव तत्महकारित्वापत्तेः लाघवात् । यदि च तदिनापि प्रत्यक्षादिप्रवृत्तिदर्शनात् न तथा तदा चेछायामपि तुल्यं । यत्तु संशयादिनैव व्यवहारान्यथासिद्धिर्न सा प्रमाणमिति, तदपि न, तथात्वे शब्दादेरपि प्रमाणत्वानुपपत्तेः शब्दादर्थ प्रत्येमौत्यनुव्यवसायस्या- वापि तुल्यत्वात् तस्माचेसापि प्रमाणमेव समयाधौनप्रवृत्तिकत्वस्य विभाज- कोपाधितया न विभागयाघातोऽपौति, मैवं, संशयादेर्मानसनिश्चयादा व्यवहारोपपत्तौ तत्प्रमाणत्वकल्पने गौरवात् । न चैवं शब्दादेरप्यनुपपत्तिः, इति भावः। धनुमिनोमोत्यादिना विजातीयप्रमाणसिद्धौ पलबलेन तदनुकूलकल्पनात् । न हि तहिषयकृनिश्चायकान्तराभावस्तत्कल्पनावोगं पक्ष-साध्याधुपस्थिती सर्वच माविकाव्यमूलज्ञानवन्मानससंसर्गप्रत्ययसम्मवात् प्रकृते च विजातीया- नुष्यवसामाभावेन -प्रमाणान्तरवाभावात् शाब्दज्ञानानुव्यवसायाभावेन च ·शम्शयतुरोपखणे प्रमाणचतुव्यप्रामाण्यवादः । मर्थप्रत्ययात् साधुपदमाचस्मरणेऽपि कर्मत्वाद्युपस्थाप- कविभक्त्यादेरभावाञ्चेति चेत्, न, यथा हि पदार्थशता- त्वेन ज्ञातादपभ्रंशात्पदार्थीपस्थितिः तथा विभक्त्यर्थ- कर्मत्वादिशक्तत्वेन ज्ञातादपभ्रंशैकदेशात् तत्तत्वराव- च्छिन्नात् कर्मत्वाद्युपस्थितिः। अथ साधुशब्दान्वयन- कारविभक्त्यादेः सहकारित्वं न तु चेष्टायां किन्तु तात्पर्यग्राहकत्वमा सहकारौति चेत्, न, समयाधी- नप्रवृत्तिकमानमाचं प्रति तत्सहकारित्वात् । तहिशेष- शब्दस्य गुरुत्वादिति न सा प्रमाणान्तरम् । ऐतियञ्चा- तोक्तत्वेन शब्द एवान्तर्भवति । अर्थापत्त्यनुपलब्ध्योस्तु यथायथमन्तर्भावः प्रागेव चिन्तितः। अतः सिद्धं कोपाधित्वेनोच्यतां तो न विभागव्याघात इत्यपि निरस्तं, मति प्रमाणभेदे अनुगमकगवेषणादिति । शब्दान्तर्भावाभावाच्च चेठातोऽथ प्रत्येमौत्यनुष्यवसायस्य च तत्प्रयोजक- तामादाय मानसज्ञानविषयत्वेनाप्युपपत्तेरिति दिक् । 'प्रमाणान्तरमिति । यद्यपि न प्रमाणमित्येव वक्तुमुचितं प्रमाणत्वस्यैवानभ्युपगमात्तथापि प्रमाणा- न्तरत्वमेवाशङ्कितमिति तदेव दूषितं । 'ऐतिह्यञ्चेति, अनातोक्तत्वे हु प्रमाणान्तरमपि न बाधितत्वादिति भावः। न च सम्भवो मानान्तरमिति वाच्य। विधा सम्भवः योग्यताकारो यथा सम्भवति मेधे जलमिति, निश्चयाकारच यथा सम्भवति सहसे शतमिति तत्राद्य प्रमाण पनि . , 109 ·शब्दाखतुरोयडले चत्वारि प्रमाणानौत्यपरम्यते। धीराः कुशाप्रमतयो- भवतः प्रखम्य मौलौ निधाय करवारिरहे समौहे। वाखोयमर्थरहितापि विशृङ्गालापि सानुग्रहेण हृदयेन बिलोकनीया। इति महामहोपाध्यायत्रीमद्गङ्गेश्वरविरचिते नत्त्वचिन्तामणौ शब्दाख्यतुरीयखण्डे प्रमाणचतुष्टय- प्रामाण्यवाद समाप्तः, समाप्तश्च शब्दास्यस्तुरीयः परिच्छेदः॥ रति महामहोपाध्यायतार्किकचूड़ामणिश्रीजयदेवमित्रप्रकाशिते शब्दचिन्तामण्यालोके प्रामाणचतुष्टयप्रामाण्यवादालोकः । DRD- पायकत्वात्, दितीयस्वविनाभावपुरखारादनुमानमेव, पार्षच ज्ञान पूर्वोकन्यायेन मानसमेव, एतच्च सबमभिसन्धाय सिद्धवदाह, 'सिद्धमिति । रवि प्रकाशन ·शिरोमबिशनाख्यानशक्षिवादः । . अथ शिरोमणिकताख्यातशक्तिवादः । पाख्यातस्य यत्नवाचकत्वं पचति पाकं करोतीत्यादि- अथ शिरोमणिकताख्यातपकिवादविवृतिः । कुचिताधरपुटेन वादयन् वंभिको प्रचलदनुलपतिः। मोहयनखिलवामलोचना: पातु कोऽपि नवनौरदच्छविः । श्रीमता मथुरानाथ-तर्कवागौमधीमता । पाख्यातशक्तिवादस्य क्रियते विवृतिः भाभा । प्रख्यातस्य शक्ति निरूपयति, 'पाख्यातस्येति, पाख्यातं यब- * यद्यपि तत्त्वचिन्तामणिकारप्रणोताख्यातवादग्रन्थः पूर्व मुद्रितः तथापि शिरोमिणिप्रयोलाखातभक्तिवादग्रन्थः तदपेक्षया थुक्तिपूर्णत्वेन अभिनव- रोत्या निम्मितत्वेनास्मिन् लोके दुर्लभत्वेनामलब्धपुस्तकस्य गोर्णप्रायवेव. च तत्त्वचिन्तामणिग्रन्थशेधे मथुरानाथकृतवितिनामकथास्थानेन सह खातोय मुद्रित इथलं पल्लवितेन । 'बाल्यावस्येति बाख्थावत्वं शतावच्छेदकं यत्नत्वच शक्यतावच्छेदक- मित्यर्थः, तत्राखातत्वं तत्वं वर्णत्वव्याप्यजातिविशेषः, त्यायो लकारादेयाः, तयाचाप्राप्तस्य पचवीत्वादावादेशेन त्यादिवा श्रादेशिनो सारख नदेव ·शम्दाख्यतुरीयखळे खावविवशक्यताकमित्यर्थः, तेन वक्ष्यमाणहेतोर्न वैयधिकरणं । श्राख्यातत्वञ्च शङ्केतविशेषसम्बन्धेन श्राख्यातपदवत्त्वं, न तु जातिः, तित्वादिना माङ्कात् मानाभावाच्च । जनतावच्छेदकञ्च न तत् , किन्तु प्रत्येकं तित्वादिकमेव, श्राख्यातत्वप्रकारेणाज्ञानदशायां तिवादिना ज्ञानात् शाब्दबोधमावस्य शक्रिनमजन्यत्वप्रसङ्गात्, ति- वादिना प्रकारेणाज्ञानदशायां तत्प्रकारेण আনান शाब्दबोधानुद- यस्य सर्वमिद्धत्वात् । यत्रत्वञ्च प्रवृत्तित्वं, प्रवृत्तित्वञ्च रागजन्यता- वच्छेदकतया सिद्धं, अहं यते पहं प्रवृत्तोऽस्मि अहं करोमौत्यनुव्य- वमायमाक्षिकोनिवृत्ति-जीवनयोनियावृत्तो आतिविशेषः, निवृत्ति- जौवनयोनियत्नयोः रागाजन्यत्वात् तथामुव्यवसायविरहाच्च । चेष्टा- जमकतावच्छेदकः स एव निवृत्तेचेष्टाजनकत्वविरहात् । सुषुप्तौ शरीरकर्मण:(१) चेष्टावे मानाभावात्,(९) तचापि(२) चेष्टावस्थानुभव- (१) याकुचनादेरित्यर्थः । (२) न जौवनयोनियत्नस्य चेधाजनकत्वमिति शेषः । (२) ननु चेष्ठावत्वं शरोरत्वं सुषुप्तौ चेष्टाविरहे शरीरव्याघात इत्यत- थाह तत्रापौति । यनवविशिवस्योपस्थिति-शाब्दबोधौ विशेषदर्शिनः। भान्तस्य च त्यादावेव यनवविशिवशक्तिम्भमादन्वयबोधः । न च त्यादेः ककारादेशत्वमादाय विनिगमकाभावः, सर्व शेन पाणिनिमुनिना त्यादौनां नकारादेशत्वबोधनं मतु ककारादोगामित्वस्यैव विनिगमकवादिति सम्प्रदायविदः । पाख्यात- पदात् त्यादयो 'बोथा इत्याकारकवैयाकरणपरिभाषाविषयत्वसम्बन्धे- माखातपादवाववाल्यातत्वं तेन रूपेण त्यादिषु तथा परिभाषा बता न तु ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । ८६६ मित्वे रागजन्यतावच्छेदकप्रवृत्तित्वव्यापको निवृत्तिव्यावृत्तो जीवन- योनियनमाधारण जातिविशेष एव चेष्टाजनकतावच्छेदकः, स च नाण्यातस्य शक्यतावच्छेदकः तथामत्याख्यातस्य धातुपा- थत्वानुपपत्तेः । सुषुप्तौ जीवनयोनियत्नमत्त्वेऽपि खारमिककरोति- व्यवहाराभावेन रागजन्यतावच्छेदकप्रवृत्तित्वस्यैव कृधात शक्यतावच्छे- दकत्वात् । एतेन प्रवृत्ति-निवृत्ति-जीवनयोनिमाधारणं गुणविभा- जकं प्रयत्नत्वमेव श्राख्यातस्य शक्यतावच्छेदकं । न चैवं पाकगोचर- निवृत्तिदशायामपि पचतीत्यादिः प्रयोगः स्यादिति वाच्यं । निवृत्तेः क्रियानुकुलवाभावात् क्रिया निष्ठमाध्यत्वाख्यविलक्षणविषय- त्वानिरूपकत्वाच्च । तथाच व्यवहारासम्मवात् पाख्यातार्थप्रयत्न-धाव- र्थयोस्तादृशमम्बन्धेणेवान्चयस्य साकाइवात् योग्यताभ्रमात् तथा प्रयोगस्येष्ठत्वात् । प्रनित्वस्य सत्यतावच्छेदकत्वेऽपि लक्षणया ककारादौनामित्यस्यैव विनिगमकत्वादिति, तिवादिना वा यत्नत्वविशिष्ठ- गोचरपदार्थस्मृति-शाब्दबोधावान्तस्य, भ्रान्तस्य च तित्वादिना शक्ति- भ्रमादेव तावित्यन्ये। विनापि लत्वाख्यात पदवत्वयोनिं पचतीत्वादाव- भान्तस्य शान्दबोधदर्शनेन लत्यादिना शक्तिः तथाच तित्वादिकमेवा- ख्यातत्वं । न चैवं तिवादिभेदेन शक्तिभेदकल्पने गौरवं, प्रामाणिकतया तस्यादोषत्वात् । न च तिप्रसादौनां विष्णु-नारायणशब्दादौनामिव पर्याय- तापत्तिः, इयत्वादित्यपरे । वेदत्वादिवदाख्यातत्वमखण्डोपाधिरिति नव्याः । एतेन धातुत्व-विभक्तित्वादयो व्याख्याताः। यत्नत्वञ्च घटं करोमि घटाय यतते इत्यादिप्रतीतिसिद्धनातिविशेषः । न च यत्नत्वं प्रत्ति-जीवनयोनि- यत्नसाधारण जातिविशेषः इति सिद्धान्तः तद्याप्यापि जीवनयोनियन- प्यारत्तप्रतियाख्यशातिरति तथाच तद्याप्यप्रतियातेरप्याख्यातशक्य.

·शब्दास्थतुरोषससे योग्यताधमात् तदानौं ताइशप्रयोगस दुधारत्वात् इति कस्यचित् प्राषितमप्यपारतं । तथा मति पाख्यातस्य धातुपायलानुपपत्त: साविभाजकप्रयववस्य जातिले मामाभावेन प्रवृत्तिवमपेच्य तख गुरुवाच । न च प्रवृत्तिवस्य शक्यतावच्छेदकावे यो निय- रितीत्यादौ कथं स्वामानुकूलप्रयवानुभव इति वाचं । तप खाबाचवमाषप्रतोतेः सरौरक्रियाविशेषस्य श्वासलात् । न. तथापि प्रवृत्तिवस्य शक्यतावच्छेदकरवे परमेश्वरो वेदं वक्ति परमे- परो वेदमचारयति परमेश्वरो वेदं प्रयुक्त इत्यादौ कथं वेदा- भित्रशब्दानुकुखयत्नवत्त्वानुभवः वेदजनककण्ठायभिधातास्कूलया- वत्त्वानुभवो वा रति वाच्यं । कार्यसामान्यं प्रत्यतिलघुतया थाय- धर्मातथा च प्रवृत्तिलस्यैव ननकतावच्छेदकन्वेऽपि भागवतप्रयोऽपि प्रवृत्तित्वस्य धर्मियाहकप्रमाणसिद्धत्वात् । यहा तत्र वचादिधातो- रेव यनसामान्यमर्थः, अनुकूलत्वं विषयत्वं वा कर्मविभत्त्यर्थः, पाख्यातस्याश्रयत्वमर्थः, पाख्यातस्यैव वा यत्नमामान्ये लक्षण बचा- दिधातच कण्ठायभिघातपर एव । तावच्छेदकत्वसम्भवेन तदादाय विनिगमनाविरह इति वाच्यम् । तथा सति सुषुमिकाले चैत्रो निश्वसितोति प्रयोगाभावप्रसङ्गात् तदानौं प्राणक्रिया- रूपनिश्वासामुकूलप्रवृत्तेरभावात् प्रतिहेवियसाधनताहानादेत्तदानोम- भावेन प्रत्युत्पादासम्भवात् । न हि यत्नत्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वेऽप्ययं दोषः, निश्वासानुकूमजीवनयोनियत्नस्य धर्माधम्मसहितात्ममनोयोगमात्र. जन्यस्य सुषुमिकाले प्युत्पत्तः । न च निकृत्याख्ययत्नत्वस्य कुत्राप्याख्यातपदा- प्रतिपतिया-पनवट्यातिप्रसमावेग न शक्यतावच्छेदकत्वं बन्यथा सत्व-गुण.

·शिरोमणिवतात्यावशक्तिवादः । पितु परमेश्वरपदं तदोषकण्ठपरं, वचादिधातोः कपाच- भिघात एवार्थः, श्राख्यातस्य पाश्रयत्वमेवार्थः, प्रात्यातस्यैव वा परम्परासम्बन्धविशेषेणाश्रयत्वमर्थः, तथाच परमेश्वरपदं यथाश्रुत- मेवेत्याहुः । ' तथामति प्रतिपादकताविशेषसम्बन्धेन धातुमत्त्वादिति हेतु- रूपः, विशेषेत्युपादानात् श्रात्मादौ न व्यभिचारः। नन्वयं हेतुरसिद्ध इत्यत पाह, 'पचतौति, पचति पाकं करोतीत्यादि- वाक्यमध्यवर्तिना यत्नार्थककरोतिना यत्नशनकधातुना माख्याता- त्वादेरप्याख्यातशक्यतावच्छेदकावं अनुकूलताविशेषस्य संसर्गत्वाच पचती- त्यादौ न ज्ञानादौना बोधः इत्यस्य सुवचत्वादिति वाच्यम् । पचतीत्यादौ साच-गुणत्वादिनैव यत्नस्य शाब्दबोधाभ्युपगमे पचतीत्यादिशाब्दबोधाननारं चैत्रः पाकानुकूलयत्नवान्न वेति संशयादिप्रसङ्गात् अप्रसङ्गाच चैत्रः पाकानुकूलगुणवान वेत्यादेरिति निवृत्तिसाधारणमपि यत्नत्वमेव शक्यता- वच्छेदकं खोक्रियते । न च ईश्वरः पचतौति प्रयोगापत्तिः कार्यमात्र हेतु- भूताया ईश्वरकृतेः पाकस्याप्यनुकूलवादिति वाच्यम् । ईश्वरकृतिव्यारत्तस्य पाकानुकूलत्वस्यैव पचतोत्यादौ वाक्यार्थस्वाभ्युपगमात् । अस्तु वा ईश्वरो जगत् सृजनीत्यादिवदीश्वरः पचतीत्यादिप्रयोगे इछापत्तिरिति । यत्त रामजन्यतावच्छेदकं प्रवृत्तित्वावान्तरबैजात्य मेवाख्यावशक्यता- बच्छेदकमिति पाकानुकूलतादृशविजातीयप्रवृत्तेरोश्वरावृत्तित्वादोश्वरः पच- तोति न प्रयोगः इति तदसत्, तथा सतीश्वरो जगत् सजतीति प्रयोगा- भावप्रसङ्गात् सुषुप्तिदशायां चैत्रोनिश्वसितोति प्रयोगाभावप्रसङ्ग इत्यस्या- प्युक्तावाच इति दिक । नन्वाख्यातस्य यत्नत्वविशिव शतिग्रहः कुत इबा- काहयामाह, 'पचतीत्यादि, 'यत्नार्थकति यत्नार्थको मकरोतः बधातु- ·COR शब्दाख्यतुरीयखण्डे यत्नार्थककरोतिना सवाख्यातविवरणात् । व्यवहारा- दिव विना विवरणादपि व्युत्पत्तेः किक- बाधक नां लट्वादिरूपसकलाख्यातविभाजकतावच्छेदकधावच्छिन्नानां विवरणत् खशका प्रतिपादकताप्रमाजननात् । 'आदिपदात् पक्ष्यति पाकं करिष्यति अपचत् पाकमकरोत् इत्यादिपरिग्रहः, श्रादि- पदापूरणे पाकं करोतीत्यत्र करोतिना पक्ष्यतीत्यादेरविवरणा- दमङ्गतत्वापत्तेः । 'साख्यातविवरणादित्यस्य सर्वेराख्यातविवरणा- दित्यर्थः, इति केचित् । अयं भावः पचति पाकं करोतीत्यादि- विवरणेषु पचतिपदं स्वपरतया पचपदपरं तिपदपरञ्च, पाकपद- समभिव्याहारेण धातुः पाकसमानार्थकत्व-छत्रसमानार्थकत्वपरः, पाश्रयत्वमाख्यातार्थः, एवञ्च पचपदं पाकसमानार्थकं, तिपदं छात्र- समानार्थकमित्यादिबोधः । एवं सर्वचैव विवरणे चरमपदे एव तत्पदममभिव्याहारेण तत्तत्ममानार्थकत्वे लक्षण । अतएव देन समानार्थकतया यत् बोध्यते तत् तस्य विवरणमिति प्रामाणिकाः । मनु तथापि शक्यप्रतिपादकताविशेषसम्बन्धेन कृधातमत्त्व लक्षण- दिना कृधात शक्यप्रतिपादके शब्दे अनेकान्तिकमित्यत आह, 'यवहारादिवेति, 'बाधकं विना' खमाध्यबाधकं यद्विशेषणं तद- भाववत्वविशेषणमहकारेण, 'व्युत्पत्तेः' व्युत्पत्तिमम्भवात् शनिग्रह- तेन सवाख्यातार्थकथबादित्यर्थः । ननु विवरणस्य शक्लिग्राहकत्वे अप- सिद्धान्तः शक्तिग्रहस्य मध्ये विवरणस्थागणनादियत बाह, बाधकं विनेति गौरवस्यान्यलभ्यत्वादिरूपबाधकामाचे सतीत्यर्थः, तेन स्थालो पचतीबादौ ·शिरोमथिलतायातक्षवादः । सम्मवादिति थावत् । गवादिपदव्यवहारो बथा गवादिपदसक्यत्व- खरूप-खमाध्यस्य बाधकं पविशेषणं लक्षणा-धिमजन्यनि- पत्तिविषयतासम्बन्धेन गवादिव्यवहारवर तदभाववत्त्वे मतीति विशेषणविशिष्टौभय प्रतिपाद्यतासम्बन्धेन गवादौ गवादिपदशक्ति माधकः, तथा सधातुमचादिरूपविवरणमपि प्रवृत्तिवावशिष- शक्यताकत्वादिरूपखमाध्यस्य बाधकं यदिभेषणं सक्षण-शि- भ्रमजन्यस्वशक्यप्रतिपत्तिजनकतासम्बन्धेन धातमत्त्वं तदभाववाले सतौति विशेषणविशिष्टौभूय स्वशक्यप्रतिपादकताविशेषसम्बन्धेन प्रवृत्तावाख्यातादेः भनिसाधकमित्यर्थः, तथा निरुकबाधकामाव- वाच हेतौ विशेषणं देयमिति भावः । अतएव “अनियहं व्याक- रणेपमान-कोषाप्तवाक्याव्यवहारतच । वाक्यस्य शेषादितेर्वदन्ति साविध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः” ॥ इति पठन्ति । तवानुमानपदं यवहारादौतरानुमानपरं, तेन व्यवहारादे पृथगुपादानविरोधः । पाकामुकूलव्यापारस्य विवरणेऽपि न व्यापारत्वविशि शक्तिः यत्नत्वापेक्षया व्यापारत्वस्य गुरुत्वमेव बाधकं एवं पचति पाकयत्नवान् इत्यादिना धम्मिणो क्विरोऽपि तवान्यणभ्यत्वमेव बाधकमिति भावः। तदाड: "शक्तिय याकरणोपमाण-कोषाप्तवाक्याश्यवहारतच। वाक्यस्य शेषाहितेवदन्ति सानिध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धा"। 'वितिः' विवरणमित्यर्थ इति, तथा शक्तिग्राहकाणां मध्ये विवरणस्यापि शक्तियारकत्वमुतामिति न सिद्धान्त- विरोधः। विवरणस्य शालिग्राहकता च व्यवहारस्येव चनुमानोत्यापवतमा तथा हि पचतीत्वादावाल्यातपदं यत्नत्वविधिये शतं यत्नत्वविशिवार्थक- अधातुप्रतिपाद्यार्थकमब्दत्वादित्याद्येवानुमा, बत्र धातुप्रतिपाया. कायरम विवरचं हेतुघटकमिति पलियाकानुमानहेतुघटकासमेव 110 ·शब्दास्यतुरीयखखे साबदाथिकास्तु नन्याख्यातस्य किं शक्यमित्यत आर, 'पाख्यान- खेति या पाख्यातस्य वाच इति यथाश्रुत एवार्थः । मनु तस्या- ख्यातपदवाच्यत्वे किं मानमित्यत आह, 'पचतौति, अभेद बतौया, अवयवाय विवरणे, विवरणं स्वसमानार्थकत्वज्ञापमं, जापनं ज्ञाना- नुकूल: अब्दः, प्रमाप्यत्वं पञ्चम्यर्थः, तथाच विवरणमेव मानमिति भावः। ननु विवरणख प्रक्रिप्रमापकत्वं न शब्दविधया पकः पदार्थ- ब-वाक्यार्थत्वयोरभावादत पाह, 'व्यवहारादिवेति, तथाचानुमान- विधयैव तस्य भकिमाधकत्वमिति भावः । अनुमानञ्चोकरूपमिति व्याचक्रुः । ननु विवरणेन धातमक्यप्रतिपादकत्वं तिवादेन बोधितं, विवरणस्य प्रतिग्राहकालपदार्थ इति भावः । न च व्यवहारस्य शक्तिग्राह- कत्वाभावेन व्यवहारादिवेति दृष्टान्तविरोध इति वाच्यम् । घटपदं घटत्वविधिले शक्तं लक्षणाद्यजन्यघटत्वविशियबोधनकपदत्वादित्यनुमाने घटवविधियोधकत्वस्यव्यवहारस्य हेतुधटकतया पाक्तिग्राहकानुमानो- व्यापकत्वसम्भवात् 'व्यत्पत्तेः' प्रतिमहात्, श्युत्पत्तिपदस्य शक्तिवाचकत्ववत् शक्तियहवाचकत्वादिति भावः । ननु नैयायिकानां यत्नत्वविशिष्टे, बाख्या- तस्य विवरणवत् मौमांसकामां व्यापारेऽपि विवरणात् व्यापारत्वविशिशेऽपि शलिः स्यादिति न विवरणस्य शक्तिग्राहकतेत्यत शाह, 'किं करोतीति कृतित्वविशिषधम्भिक-किषिइम्मप्रकारकजिज्ञासाविषयः किंशब्दार्थः, 'कि- मिति क्रियाविशेषणं, तथाच किं करोतीत्वस्य तादृशभिज्ञासाविषया- भिबतिमानित्यर्थः, क्रियाविशेषणस्याभेदेनाग्ययस्य व्युत्पन्नत्वात् । नच किमित्यत्र हितीयांया अनुकूलत्वमर्थः, तथा सति विषयेणोत्तरस्यानुपपत्ति प्रसङ्गादिति भाव पक्ष वा विषयत्वमेव हितोयार्थः, तादृशनिशासा च ·शिरोमणिवतात्यातशतिवादः । रोतीत्यादियत्नप्रने पचतीत्याधुत्तरस्य यत्नार्थकत्वं विनानुपपत्तेश्च । अचेतने रथो गच्छतौत्यादौ च अनु- अपि तु धातुप्रतिपाद्यप्रतिपादकत्वं, तच लक्षणया धातोः प्रतिपाद्यस्य व्यापारादेः प्रतिपादकत्वेऽपि निर्बहतीत्यरुचेराह, 'किं करोतौति किंविषयकलप्रकारकप्रवृत्तित्वविशिष्टविशेष्यकाने मतौ- त्यर्थः, किंविषयकत्वं जिज्ञामितविषयकत्वं, किंशब्दस्य जिज्ञामित- वाचकत्वात् । 'यत्रार्थकत्वं विना' पाख्यातस्य प्रवृत्तित्वविशिष्टार्थ- कत्वं विना, 'अनुपपत्तेरिति जिज्ञामानिवर्तकत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । यद्रूपविशिष्टे जिज्ञासितस्य तत्सम्बन्धः प्रश्नवाक्येन बोथते परिशिष्टे विभिव्य तत्सम्बन्धज्ञानेनैव जिज्ञामानिवृत्तेरिति भावः । तथाच पाख्यातं प्रवृत्तिवावविशक्यताक प्रवृत्तिवविशिष्टे जिज्ञासाया- निवर्तकस्य ज्ञानस्य जनकलात् इत्यनुमानप्रकारोऽवसेयः । तत्रापि खसणा-प्रतिधमाजन्यत्वेन ज्ञान विशेषणीयं, तेम लक्षणय प्रवृत्ति- बोधके शब्दे न व्यभिचारः। न च लवण-शनिधमाधजन्यप्रवृत्ति- बविशिष्टविषयकज्ञानजनकलादित्येवास्विति वाच्यं । इत्वन्तरसम्भ- वस्य हेत्वन्तरादूषकत्वादिति निगर्वः । नमु पूर्वहेतौ निरुकबाध- किंशब्दार्थ इति, 'यत्नार्थकत्वं विनेवि पचतीत्वस्य यत्नवविशिधार्थकत्व- विरहे पचतीत्वतो यत्नत्वविशिशधम्भिकपाकप्रकारकबोधो न स्यात् तथाच प्रश्नप्रतिपादितजिज्ञासानिवर्तकज्ञानजनकवाक्यत्वरूपमुत्तरत्वं पचतीति वाक्ये न स्यादित्यर्थः । गन्धाख्यातस्य यत्नत्वविभिशार्थकत्वे रथो गच्छतोत्यादि- वाक्यस्यायोग्यत्वापत्तिः बचेतने रचादौ गमनानुकूलकतेर्वाधादित्यत शाह, 'पतन इत्यादि बचेतनविशेष्यकयोधजनक इत्यर्थः, 'अनुकूलत्यादि, ..

·शब्दाखातुरोषखडे अव्यापारे लक्षणा । अन्यदौयगमनानुबलनोदमा- काभाववत्वविशेषणं पत्र तु लक्षण-पशिधमाधजन्यत्वं ज्ञानविशे- पएमप्रसिद्धं प्रवृत्तिवस्थाख्यातक्यतावच्छेदकत्वे रथो गच्छतोत्या- दिवाक्यस्यायोग्यत्वापत्त्या अनुकूलव्यापारादावाख्यातस्य सः रथा- देरचेतनतया चैतन्याचनवच्छेदकतथा च तच प्रवृत्तिमत्त्वासम्भवात् । अपचत्यपि चैचादौ कालिकादियत्किञ्चित्सम्बन्धेन प्रवृत्तिमत्व- मादाय क्षेत्रः पचतीत्यादिव्यवहारवारणय समवायावच्छेदकतान्य- तरसम्बन्धेनैव कर्तृपदार्थ श्राख्यातायनान्वयस्य साकाङ्क्षवमित्य- भ्युपेयत्वात्, श्रात्मा पचतीत्यादिप्रयोगानभ्युपगमे समवायोऽपि मान्तर्भावनीयः, परमेश्वरो वेदं वकौत्यादौ परमेश्वरपदस्य नपरौरपरत्व एव योग्यत्वं न तु परमात्मपरत्व रति चाकामेन बौकरौयमित्याशङ्कां प्राचीनमतमाश्रित्य परिहरति, 'अचेतन- इत्यादिना, 'अचेतने' प्रचेतनविशेष्यकाख्यानार्थप्रकारकबुद्धिजनके, 'पचेतनत्वं' ममवायावच्छेदकत्वान्यतरसम्बन्धेन चैतन्यवतो भिवावं, नेन चः पचनौत्यादेर्न मजाक, तण्डुलः पञ्चत इत्यादेर्यवच्छेदार्थ- मुकं रथोगपतीत्यादाविति, तेन कर्तृरहिताख्यात इति सभ्यते, ':' त्वः। 'अनुकूलव्यापारे लक्षणेति अनुकूलव्यापारे निरूढ़लत- तथाच रयोगच्छतोत्यादौ गमनानुकूलव्यापारात्मकनोदनामिघातादिरेव रथादावलौति गायोग्यतेति भावः । इदश्च प्राचीनमतं एतन्मतं दूषयितुं खमतं दयितुवाह, पन्यदीयेत्यादि, 'बन्यदौयेत्यादिकमारभ्य 'व्या- इबक एको ग्रन्थः । रधोरममगानुकूलनोदवादिमति विचले रखादा- वियर्थः । 'बलु गमगोपहियापार व महतोत्यस्वार्थो वाच्य इति ·शिरोमणिकताख्यातयतिवादः । दिमति गच्छतीत्यप्रयोगात् जानातीच्छति-यतते-देश- णेत्यर्थः, यादृशलक्षणया प्रयोगे कथायां वादिनो न निग्रहः मेव सक्षण निरूढ़ा, अनुकूलत्वस्य धात्वर्थाख्यातार्थव्यापारयोः संसर्गतया स्कोरणयानुकूलत्वेनोपादानं, न तु लक्ष्यतावच्छेदके तदन्तर्भावः । व्यापारत्वच कार्यत्वं तच्च प्रतियोगितासम्बन्धेन ध्वंसंवत्त्वं, प्रागभाव- वत्वं वा व्यापारत्वं । व्यापारे निरूढ़िलक्षणामतं दूषयन् मतान्तर- माह, 'अन्यदौयेत्यादिना 'नव्या इत्यन्तेन, 'अन्यदौयत्वं रथादि- निष्ठत्वं, 'नोदनादिमतीति, निश्चल इति शेषः, 'श्रादिपदादभि- घातादृष्टवदात्मसंयोगादिपरियाः, 'अप्रयोगादित्यादेः पञ्चम्यन्तत्र- यस्य धात्रयत्वे निरूढिलक्षणा' इत्यग्रेतनेनान्वयः । ननु विभिष्टाधार- त्वसम्बन्धेनेव कर्तृपदार्थ गमनवव्यापाराग्वयस्य साकाङ्क्षवात् गमन- विशिष्टव्यापारस्य नियले विरहानाथमतिप्रसङ्ग इत्यत आह, 'बामातीत्यादि, तथाचावश्यकल्पनौयाश्रयत्वे निरूढ़िसवण्यैवोप- पत्तौ नानुकूलव्यापारे निरूढ़िलक्षण कल्प्यत इति भावः । श्री चक्षुर्जानातीत्यादौ व्यापारस्थापि प्रत्यथादुकं 'इच्छतौति, पत्र पाग-श्राङ्गलक्षणेकायां तदनुकूलप्रवृत्तेरपि प्रत्ययादुकं 'यतते बेष्टौति, पब-देषयोस्तु प्रवृत्तिजनकत्वमसम्भाव्यमेवेति भावः। मधु प्रवृत्तिव्यापारयोरप्रतीतावपि प्रात्म-मनोयोगादिरूपो व्यापार- चात्मनि सम्भवत्येव, अतिप्रमङ्गानिरामोऽपि धात्वर्थविशिष्टनिरपि- मोक्तदोष इवत पार, 'जानातोति, 'गच्छवीत्यादित्रिकमुदाहरणवाडल्य. प्रदर्शनाम। बनु बाबावोबादौ शाबानुकूलोव्यापार चामवि मनो- ·COE भन्दाल्यतुरीयखण्डे विद्यते-निद्रातीत्यादौ च क्रियानुकूलकृति-व्यापारयो- . साधारत्वस्य सम्बन्धवनियमाभ्युपगमादेव सम्भवतीत्यनुशयेनोक 'विद्यते निट्रातीति, विदेः कालसम्बन्धित्वमर्थः, तदनुकूलकृति- व्यापारयोश्च न घटत्वादौ सम्भवः, एवं मेध्याख्यनाडौविशेषावच्छेदे- नात्ममनःसंयोगो निद्रा, मेध्यात्वञ्च पुरौततिमाधारणोनाडौविशे- षवृत्तिजातिविशेषः, तेन सुषुप्तौ निद्रातीति प्रयोगो नानुपपनः । तादृशनिद्राश्रयत्वव्यवहारश्चात्मनि मनोव्यावृत्तेनात्मत्वविशिष्टममवा- यसम्बन्धेन, शरीरे च खममवायिसमवेतादृष्टारभ्यत्वलक्षणपरम्परा- सम्बन्धेन, असाधारणतदनुकूलताश्रयो व्यापारथ न कचिदात्मनि सम्भवतीति भावः । वस्तुतस्तु 'विद्यते इत्यस्य पूर्व 'मिद्रातौति पाठः, 'निद्रा मेध्याख्यमाडौविशेषमनःसंयोगः, तदाश्रयत्वव्यव- योगादिरेव प्रतीयतां इत्यत बाह, 'विद्यत इति धात्वर्थस्य वर्तमान- कालसम्बन्धादेरनुकूलव्यापारस्य गगनादौ बाधात् गगनं विद्यत इत्यस्या- नुपपत्तिरित्यर्थः, 'निद्रातीति, मेध्यानामनाड़ौविशेषेण मनसः संयोगो निद्रा स च संयोग अात्मनि खाश्रयमनःप्रतियोगिकविलक्षणसंयोग- लक्षणपरम्परासम्बन्धेन वर्तते इत्ययं पुरुषो निद्रातीति प्रयोग उप- पद्यते विलक्षणसंयोगच तत्तदात्मीयादृशावरमनसि सत्तदात्मीयताथव- हारनियामकतया सिद्धः केवलमात्म-मनसोरेव एवं मनःप्रतियोगिकसंयो- गेन मनो म मसौति मेध्या निद्रावि मनो निहाति इत्यादयो न प्रयोगाः। न च निजलपरम्परासम्बन्धेन मेध्यान्तःकरणसंयोगो यथा यात्मनि वर्तते तथा तदनुकूलव्यापारी मेध्याक्रिया मगःक्रिया वा ख- जन्यमेध्यामतकरणयोगाश्रयमन प्रतियोगिकविलक्षणसंयोगेनात्मनि वर्तते ·शिरोमणिकताख्यातातिवादः । हारस अात्मनि खममवायिसमवेतशरोरारम्भकादृष्टवत्त्वरूपेण, खसमवाय्यारम्भकादृष्टवत्त्वरूपेण वा परम्परासम्बन्धेन, मरौरेच ख- समवाथिसमवेतद्रव्यत्वलक्षणेन परम्परासम्बन्धेन, अमाधारणतदनु- कूलताश्रयो व्यापारश्च न कचिदात्मनि सम्भवतीति भावः। यथा खममवायिसमवेतगरौरारम्भकादृष्टवत्त्वादिरूपपरम्परासम्बन्धेन ता- दृप्रनिद्राश्रयत्वमात्मनः तथा तदनुकूलव्यापारस्य नाडौ क्रियादे- रण्यात्मनि तेन सम्बन्धेन मत्वसम्यवादुकं 'विद्यत इति, कालसम्ब- धित्वरूपस्य विद्यमानत्वस्य चानुकूलव्यापारी न कश्चिद्घटत्वादौ सम्भवतीति भावः । यत्तु विदेः सत्तार्थकतया तदनुकूलव्यापारएवामम्भव इति भाव इति, तब, मत्ताजातेस्तदर्थत्वे अविद्यतेत्यादौ शस्तन्या- धर्थातौतत्वाधण्यापः । इत्यत्र क्रियानुकूलव्यापारबोधः सम्भवत्येवेति वाच्यम् । तादृशपरम्परा- सम्बन्धेन तदनुकूलव्यापारस्यात्मनि विशिएबुझ्यभावेन तादृशपरम्परायाः सम्बन्धत्वे मागाभावात् मेध्यान्तःकरणसंयोगस्य च उक्तपरम्परासम्बन्धेना- त्मनि विशिबुया उक्त परम्परायाः सम्बन्धत्वमावश्यकं अन्यथा खनिहाया. विशिषबुद्ध्यनुत्पादायत्तेः । अतएव यत्र प्रयत्नयोग्यनाघवच्छेदेन प्रयत्ने जाते तेन प्रयत्नेन तन्नाडौकर्म जायते तेन च कर्मणा तनाद्या मनसि मेध्यायां वा नोदनाभिधातो जायेते ततो मनसो मेध्याया वा कम्र्मोत्पत्तिः तदनन्तरं उत्तरदेशे मनसि भेध्यायां वा मेध्याया मनसो वा संयोगलत्र मेध्या-मनःसंयोगामुकूलायासतमाधवच्छिन्नवतेरात्मनि सम्भवेन कथं तादृ- प्रयतेरप्रतीत्वमिधानमित्यपास्तम् । ईदृशानुकूलत्वसम्बन्धेन धात्वर्थस्या- ख्यातार्थे बन्धयविरहात् । अन्यथा तलक्रयणानुकूलकतावपि तुल्य- ·शब्दालतुरोप रमततः गत्यादिमत्वमाषप्रतोतेचाश्रयत्वे नश्यती- ननु जानातौत्यादावाश्रयत्वस्थ रथोगच्छतौत्यादौ गमनादि- विशिष्टव्यापारवत्त्वस्यापि प्रत्ययात् तत्रापि निरूढिलक्षणा दुर्बार- वेत्यत पाह, 'गत्यादौति रथो गच्छतौत्यादौ गत्याद्याश्रयत्वमात्र- प्रतीतेरित्यर्थः, 'प्रादिपदादर्थख्यजतोत्यादौ त्यागादेः परिग्रहः, न तु पूजनेषु जामातीत्यादिषु ज्ञानादेः परिग्रहः माशिस्य पुनरुमा- तापत्तः । अतएव जानातौत्यस्य पूर्व गच्छतौति पाठः प्रामादिकः, कचिच्चाच' माचपदसम्बलितो न पाठः जानातौत्यस्य पूर्व गच्छतौ- त्यपि पाठः । तत्र गच्छति-जानातीत्यादौ धात्वर्थानुकूखकृति- न्यायेन पाकादेरनुकूलत्वसम्बन्धेनान्वयापत्या अपचत्यपि तादृशकायकर्तरि पचतोतिप्रसङ्गात्, अत्र च क्रियानुकूलकृति-व्यापारयोरप्रतौतेराश्रयत्वे निरूपलक्षणेत्यर्थः, गच्छतोत्यादौ काख्याते याश्रयत्वे निरूपलक्षणा वाच्येत्यर्थः, क्रियानुकूलकृति-व्यापारयोः प्रतीतौ शक्त्यैव बोधः स्यादिति निरूक्षणायां मानाभाव एव स्यादित्यप्रतीत्यन्तमुक्त, लक्षणाया निरूद. बचानादितात्पर्य्यानादिप्रयोगयोः सामागाधिकरण्यम् । न चैवमनादितात्प- व्यागादिप्रयोगयोः सत्त्वे घटादौ घटपदादिवत् क ख्यातस्याप्याश्रयत्वे शक्ति- रेव कल्यतामिति वाच्यम् । यत्र लध्वर्थे गुर्वर्थ चानादितात्पर्य्यानादि- प्रयोगमै तुल्यौ तत्र लाधवेन कध्वर्थे शक्तिवर्थे निरूपलक्षणेति सर्वसिद्धं, अन्यथा नौलादिपदस्य नौलरूपादाविव नौलरूपवदादावपि शशिप्रसङ्गात् बबादितात्पर्य्यानादिप्रयोगयोरभयत्र तुल्यत्वात्, तथाच प्रकृतेऽप्यास्थातस्य कती पाश्रयत्वे च तयोस्तुल्यत्वे कृतावेव शक्तिकल्पगं युक्त न लाश्रयत्वे, ভান্সনালয় গাধীনল নিলগা বলা জানাল-লিয়- पववत् जातिववृदिवरत्वेत्यादावपि जाधव-गौरवपदार्थवादिति भावः ।

·शिरोमणिकताख्यातशतिवादः। ८५ त्यादौ प्रतियोगित्वे निरूदिलक्षणा। चैत्रः पचति व्यापारयोरप्रतौतावयाश्रयत्वस्य प्रतीतौ न तत्र लक्षणसम्भव इत्यत- उक्त 'गत्यादौति, अदिना ज्ञानादिपरिग्रहः इति ध्येयं। 'पाश्रयत्व- इति 'निरूढिसक्षण इत्यग्रेतनेनान्वयः, जामादीनां चतुर्णामाश्र- . - इत्यञ्च निरूत्वेन शक्तिकल्पनप्रसक्तिवारणाय 'निरूत्युक्तं, तथाच निरू- कापि अनादितात्प-नादिप्रयोगसमानाधिकरणाप्याश्रयत्वांशे धाख्यातस्य वृत्तिलक्षणैव न तु शक्तिशक्तयुक्तरिति निरूपलक्षणेत्यस्यार्थो बोध्यः, अन्यथा निरूत्वप्रदर्शनस्यानुपयोगित्वायत्तेरिति दिक । 'गच्छतौति, गच्छतोत्यादि- प्रयोगनियतत्वमेव निरूत्वमित्यपि कश्चित्। ननु गच्छतोत्यादौ क्रियानुकूल- कृति-व्यापारयोरप्रतीत्या पाख्यातस्य कृति-व्यापारबोधकत्वाभाव एवायाति न तु तत्राश्रयत्वे निरूलक्षणेत्यत आह, 'गत्यादौति, 'धादिपदेन ज्ञानादिपरिग्रहः, 'मतुवर्थ धाश्रयत्वं, 'मात्रपदश्च सम्पातायातं, गत्याश्रयत्व- प्रतीतेरेव तत्राश्रयत्वलक्षणासाधकत्वात् । यहा खननुगत्या याश्रयत्व- प्रतीतिमात्रं यदि आश्रयत्वनिरूपलक्षणासाधकं तदा गङ्गायां घोष इत्यादौ तौरादिबोधकत्वेन गङ्गापदादेरपि तौरादौ निरूपलक्षणापत्तिरित्यागना- मपाकर्तुं मात्रपदमुक्तं, तथाच गङ्गायां घोष इत्यादौ गङ्गायदात् कदाचित् तौरवोधः कदाचिच्च ग्रहादिबोध इत्येकत्राप्यनादिप्रयोगानादित्पर्ययोर- भावेन न निरुलक्षणा गच्छतोत्यादौ सर्वस्मिन् काले सर्वेण पुरुषा गत्याश्रयत्वमेव प्रतीयते न त्वर्थान्तरमिति तत्राश्रयत्वे निरूपलक्षणेत्यर्थः यत्त सचेतनस्थलीये रथोगच्छतोत्यादौ गत्याश्रयत्वं सचेतनस्थलीये क्षेत्रो गच्छतोत्यादौ च गमनानुकूलकृतिरर्थः सापि अात्मा गच्छतोत्यादौ समवायेन चैत्रो गच्छतोत्यादाववच्छेदकतासम्बन्धेनेति, तत्तुच्छम् । तथा- सत्यर्थतोभेदेन व्यत्पत्तिभेदकल्पनापत्तेस्तस्मात् चेतनाचेतनसाधारणमा. अयत्वमेव गच्छतीत्वादावर्थः धाश्रयतात्यच साश्रयत्वसाधारणमेकं तेन च 111 ·रामदास्यतुरीबखण्डे यवं समवायेनावच्छेदकतथा च बोध्यं । तेनात्मनि चैत्रादिपरौरे च जानातौत्यादिप्रयोगोपपत्तिः न वा घटो जानातीत्यादिप्रयो- गापत्तिः, गत्यादेराश्रयत्वञ्च समवायेनैव वाच्यं तेन यथाकथ- श्चित् सम्बन्धनाश्रयत्वमादाय नातिप्रसङ्गः। न चैवमात्मा गच्छतौ- त्यादिप्रयोगो न स्थादिति वाच्यं । इष्टत्वात् । श्रहं गच्छामि त्वं गचसोत्यादौ पच्चारयित्रादिशौरस्यैव चचत्वादिरूपेणमदादि- पदशक्यतया नानुपपत्तिः । अतएव श्रात्मा पचतीत्यादिप्रयोगवार- णय अनच्छेदकतासम्बन्धेनैव कर्तृ पदार्थस्य श्राख्यातार्थयत्नान्वयस्य माकाववादिनयेऽपि त्वं पचमि अहं पचामौत्यादौ नान्वयानु- पपत्तिः । उच्चारविषादिशरीरस्यैव चैत्रत्वादिरूपेण युभदादिशब्द- वायतया अवच्छेदकतासम्बन्धेनैव प्रवृत्तेस्तत्रान्वयसम्भवादिति ध्येयं । नबु तथाप्यमुकूलव्यापारे निरूढ़िलक्षण श्रावश्यकी वर्णानभ्यती- १ रूपेण कचित् समवायसम्बन्धावच्छिन्नं क्वचिदवच्छेदकतासम्बन्धावच्छिन्नं कचित् परम्परासम्बन्धावच्छिन्नं पाश्रयत्वं प्रतीयते, याद्यं चैत्रो गच्छतोत्यादौ, दिलीयं चैनो जानातीत्यादौ, बतीयं चैत्रो निद्रातीत्यादौ। ननु घटो नश्यतीत्यादौ नामानुकूलकृति-व्यापारयोर्वाधादेव नान्वयः । न च संयोगा- दिनामानुकूलव्यापारस्य क्रियादेघंटादित्तित्वेन न तत्र बाधा, तथा सति विद्यमानेऽपि तादृशे घटे अयं घटो नश्यतोति प्रयोगप्रसङ्गात्, एतेन गच्छतोत्यादौ गत्याश्रयत्वादिवत् नश्यतीत्वादावपि नाशाश्रयत्वमर्थ इत्य- पास्तम् । तथासंति विद्यमाने संयोगादिशालिनि बयं नश्यतीत्यादि- प्रयोगप्रसङ्गात् इत्यत पाच, 'नश्यतीत्यादाविति, 'प्रतियोगित्व इति । न चैवमपि भाविनाशप्रतियोगितामादाय विद्यमानेऽपि घटे नश्यतीति प्रयो- मापत्तिः, बाखाटा र्यवर्तमानलस्य धात्वर्थवाशावयित्वसौकारात् खम- ·शिरोमणिकताख्यातनवादः । तण्डुलः मैत्रः पच्यते तण्डुल इत्यादावन्वयाबोधान त्यादौ वर्णादिषु वर्तमानोत्पत्तिकनाशविशिष्टव्यापारवत्त्वप्रतीते:(१) तादृशव्यापारक्त्ता च नाशकतावच्छेदकसम्बन्धेन इत्यत पाह, 'नश्य- तोत्यादाविति, तत्त्वेनैवानुभवादिति भावः । यद्यपि प्रतियोगिता. सम्बन्धन प्राश्रयत्वमेवार्थस्तत्रापि सम्भवति आत्मा निद्रातीत्यनुरो- धेन सम्बन्धितामाधारणाश्रयत्वस्यैव लक्ष्यत्वात् । तथापि प्रति- योगितावप्रकारेनैवानुभवस्य तत्र सर्वजनसिद्धत्वात् तत्परित्यागः । ननु रथो गच्छति चैत्रो जानातीत्यादौ वर्णे मध्यतीत्यादौ । धात्वर्थ-कर्तृपदार्थयोश्च संसर्गमर्यादया आश्रयत्व-प्रतियोगित्वयो- र्भानसम्भवात् किन्तत्र लक्षणाभ्युपगमेन श्राख्यातस्य तु वर्तमानत्वं मङ्या च यथायथमर्थोऽस्तु इत्यत आह, 'चैत्र इति। 'अन्वया- बोधादिति धात्वर्थ कर्मतासम्बन्धेन तण्डुलस्य कर्त्ततानिरूपकत्व- सम्बन्धेन चैचस्यान्वयाबोधात् एवं धात्वर्थपाकस्य कर्तृतासम्बन्धेन चेचे कर्मतासम्बन्धेन च तण्डुले अन्वयाबोधाचेत्यर्थः । इदमुपलक्षणं ज्ञानं चैत्र इत्यादौ श्राश्रयतासम्बन्धेन चैत्रादौ ज्ञानादेरम्वया- बोधाचेत्यपि द्रष्टव्यं । एतेन पचति तण्डुल इत्यादौ कर्मतासम्बन्धेन (१) खाव्यवहितपूर्वक्षणत्ति-खसमानाधिकरण-विभूसमवेतविशेषगुण. रूपव्यायारवत्त्वप्रतीरित्यर्थः । .. न्यबोध्यम् । न च गच्छतोत्यादौ गत्यादेराश्रयतासम्बन्धेन नश्यतीत्यादौ प्रतियोगितासम्बन्धेग नाशस्य च प्रथमान्तयदोपस्थाप्य एव साक्षात् ! रतया बन्धयोऽस्तु किमाश्रयत्व-प्रतियोगित्वयोनिकटाक्षणयात बार, ·CC8 शब्दास्यतुरीयखरहे धात्वर्थ-प्रातिपदिकार्थयोर्भे देन साक्षादन्षयस्याव्युत- पन्नतया सम्बन्धमर्यादया तदानस्यासम्भवात् इति तण्डुलादेर्धात्वर्थपाकविशेष्यकत्वेनान्वयबोधवारणाय धात्वर्थस्य नामार्थ- विशेष्यतया अन्वयबोधस्याव्युत्पन्नत्वात् प्रकृते च नामार्थकर्तृविशेषण- तया गमादिधात्वर्थस्यान्वये म किमपि बाधकमित्यपि प्रत्युतं । स्तोकं पचतीत्यादौ धात्वर्थ-नामार्थयोरभेदसंसर्गणन्वयबोधदर्शनादुकं 'भेदेनेति अभेदातिरिकसम्बन्धेनेत्यर्थः, अभेदस्तादार, ‘माचाद- वयस्य' माक्षात्त्वेनान्वयस्थ, 'अव्युत्पन्नतया' शब्दाजन्यतया, नामार्था- वितस्य विभात्यर्थस्य धात्वर्थ धात्वान्वितस्य विभक्त्यर्थस्य च नामार्थ बोधस्य शब्दजन्यत्वादुक्तं 'साक्षादिति, 'तहानेति पाश्रयत्व-प्रतियो- गित्वयोर्भानेत्यर्थः । अच प्रातिपदिकमव्ययातिरिकत्वेन विशेष्यं, तेन म कसनं भलयेदित्यच न्यायनये नत्रर्थस्य विशेषणताविशेषसम्बन्धेन 'धावति, तथाच धात्वर्थगत्यादेराश्रयत्वादिसम्बन्धेन प्रातिपदिकार्थचैत्रा- दावन्वयस्य धात्वर्थेत्यादिव्युत्पत्तिविरोधेनासम्भवात् तत्र तत्राश्रयत्वादौ नि- रूपलक्षणावश्यकीत्यर्थः, स्तोकं पचतीत्यादौ क्रियाविशेषणस्य स्तोकस्याभेद- सम्बन्धेन धात्वर्थे पाके साक्षादम्वयादाह, 'भेदेनेति बभेदातिरिक्ततत्तदि- मात्यर्थसम्बन्धेनेत्यर्थः, घटमानयेत्यादौ घटविशिश्कम्मत्वं कर्मतासम्बन्धेन घटादिकवामयने धात्वर्थे प्रकारतया भासते तथैव कम्मवादीनां प्रकारत्व- संसर्गवास्थविषयतादयानुभवादित्यत उक्तं 'साक्षादिति विभक्त्यर्थान्वयं विनेत्यर्थः, बत्र निपाताव्ययातिरिक्तत्वेन प्रातिपदिकं विशेषणीयं तेन चैत्री बहुलं पचति न लोकमिबादौ धात्वर्थे पाके प्रातिपदिकार्थस्य स्तोकभेद- स्थात्रयतासम्बन्धकान्वयेऽपि न क्षतिः । 'तदानस्य' गच्छतोत्यादौ पाश्रय- ·शिरोमणिकृताख्यातभक्तिवादः । GE५ धात्वर्थ अन्वयः(१) गुरुपये अनुयोगितासम्बन्धन धात्वर्थस्य नर्थ अन्योयो नानुपपत्रः । अतएव ज्ञानवदिच्छा इत्यादावपि वत्यर्थस्य धात्वर्थ अनुयोगितासम्बन्धेन प्रतियोगितया च साक्षादम्बयो नानु- पपनः । न चाभेदातिरिक्तसम्बन्धेन पाक ज्ञानादिप्रकारक-चैत्रादि- विशेष्यकः शाब्दबोधः पचति चैत्रः ज्ञानञ्चैत्र इति वाक्यात् योग्यता- तात्पर्यादिज्ञानसत्त्वेऽपि कुतो न जायते मति कारणस्तोमे कार्यानुत्पादस्थासम्भवादिति वाच्यं । यादृशानुपूर्वोतस्तादृशान्वय- बोधोऽनुभवसिद्धस्तदानुपूर्वशास्तत्र हेतृतथा यावद्विशेषकारणविरहा- देव ततस्तदनुत्पादात् । (१) बलवदनिशाननुवन्धौछसाधनत्वाभाववत् कलमलक्षणमित्यन्वय इत्यर्थः । त्यादिभानस्य । नन्वौदृशव्युत्पत्तौ मानाभाव इत्याशङ्कायां धात्वर्थे त्यादिव्युत्पत्ती युक्तिमाह, 'चैत्रः पचतीत्यादि, तथाचेदृशव्युत्पत्त्यमङ्गीकारे चैत्रः पचति तण्डल इत्यत्र चैत्रः कम्मत्वसम्बन्धेन तण्डुलौयपाकानुकूलकृतिमान् इत्या- कारकस्य मैत्रः पश्यते तगडल इत्यत्र कर्तत्वसम्बन्धेन मैत्रीयपाकजन्यफलवान् तडल इत्याकारकस्य चान्वयबोधस्यापत्तिरित्यर्थः । यद्यप्यत्र तादृशान्वय- बोधस्याप्रसिद्धतया अापत्ति सम्भवति क्वचित् प्रसिद्धस्यैवान्यत्रापाद्यत्वात् तथापि विभक्तिजन्यकम्मत्वाद्यनुपस्थितिविशिरतण्डलपदादिजन्योपस्थित्यधि- करणक्षणो यदि कम्मतासम्बन्धेन तण्डुलप्रकारक-पाकविशेष्यकान्वयबोध- सामग्रौक्षणः स्यात् तदा तादृशान्वयबोधोत्पत्तिक्षणाव्यवहितपूर्वक्षण: स्यादित्यापतिर्बोध्या तादृशान्वयबोधः तथा पचतीत्यादावस्ययीभूततथापदो- पस्थापितस्य तण्डलस्य कम्मतासम्बन्धेन पाके यत्रान्वयस्तत्र प्रसिद्धः । यत्तु कम्मत्वादीनां सम्बन्धवे मानाभाव इत्यापाद्याप्रसिद्धिरिति, तत्तुच्छ, तथा सति तण्डुलं पचतीत्यादौ कम्मत्वादेबिविधविषयत्वसिद्धान्तविरोधा- ·এবারী केचित्तु धात्वर्थनिष्ठविषयतानिरूपिततादाम्यातिरिकासम्बन्धा- बछिवनिपातातिरिकपदार्थनिष्ठविषयतासम्बन्धेन शाब्दबोधोत्पत्ति प्रति धात्तरप्रत्ययजन्योपस्थितिविशेष्यतासम्बन्धन कारणं । यहा तादृप्रविषयतानिरूपितोतसम्बन्धावच्छिननामार्थनिष्ठविषयतासम्ब- धेन शाब्दबोधोत्पत्तिं प्रति निपातजन्योपस्थितिविशेष्यतासम्बन्धन कारणमतो न तस्मात् तादृशबोधः इत्याजः । तदमत्, धात्वर्थ- पत्या कम्मत्वादीनां सम्बन्धत्वाभ्युपगमात् । न च तथापि चैत्रः पचतीत्यादे- रसाधुत्वेन साधुत्वज्ञानविरहादेव तत्र न तादृशान्वयबोध इति वाच्यं । साधुत्वममदशायां आपत्तिसम्भवात् साधत्वज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुत्वे मानाभाव इति मतेनेदमिति कश्चित् । एतेन कम्मत्वादीनां सम्बन्धत्वा- भावेऽपि घटोजानातीत्यादौ विषयत्वसम्बन्धेन घटे ज्ञानान्वयापत्तेश्चैत्रो शावत इत्यादौ समवायेन चैत्रे ज्ञानान्वयापत्तेश्च वारणाय जानातौत्यादावा- अयत्वे निरूलक्षणा खोक्रियते इति गुणानन्दमतमपातं । धाश्रयत्व-विषय- त्वलक्षणानीकारेऽपि जानातीत्यादिसमभिव्याहारस्याश्रयतासम्बन्धेन ज्ञा- मप्रकारकशाब्दस्वावच्छिन्नं प्रति ज्ञायत इत्यादिसमभिष्याहारस्य च विषय- तासम्बन्धेन च ज्ञानप्रकारकशाब्दावावच्छिन्नं प्रति हेतुताभ्युपगमेन तादृशा- पतिवारणात्। गुरवस्तु चैत्रः पचति सगडल इत्याद्यतिप्रसङ्गवारणाय साक्षात्तदर्थ- प्रकारेख धात्वर्थविशेष्यकान्वयबोधोमाऽस्तु गच्छतौति जानातीत्यादौ च साक्षादात्वर्थप्रकारेण नामार्थविशेष्यकान्वयबोधे बाधकामाव एव तस्मात् गच्छतोत्वादावाश्रयत्वप्रकारकशाब्दबोधस्यानुभवसिद्धत्वेनाश्रयत्वादौ निरूद लक्षणा खौनियत इत्यत्र दीधितिकृततात्पर्य । मणिकृतश्चाश्रयत्वसम्बन्धे. नैव चैत्रादौ शानादेरवयं वदन्ति तैराश्रयत्वप्रकारकानुभवानीकारात् एवं नायतोवादीपतियोमिवलक्षगानीकारे घटोन नश्यतीत्यादौ नन.

·शिरोमणिवात्यावशक्तिवादः । EGO नामार्थचोरसुगतानतिप्रसकायोर्वचत्वादिति ध्येयं। करोतेः प्रवृत्ति- वाचकत्व एव कृधातुशक्यप्रतिपादकत्वेन प्रवृत्तित्वविशिष्टविशेयक- जिज्ञासानिवर्तक ज्ञानजनकत्वेन वा हेतुना पाख्यातस्य तवाचकवं सियति, तस्थ क्रिया दिवाचकवे क्रियादिवाचकपदे प्रथमहतोर्य- भिचारात् द्वितीयहेतोश्च किं करोतिप्रश्नस्य यत्नविषयकवामिझा र्यान्वयानुपपत्तिस्तथाहि यद्याश्रयतासम्बन्धेन नाशस्याभावः प्रत्येतव्यस्तदा खरत्तिसंयोगादिनाशस्य घटे सत्त्वेन बाधापत्तिः। अथ प्रतियोगिता- सम्बन्धेन नाशस्याभावः प्रतीयतामिति चेत्, न, निरूपकत्वादिवत् प्रति- योगित्वादेः प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्वविरहात् प्रतियोगित्वलक्षणा- खौकारे च नाशप्रतियोगित्वस्य खरूपसम्बन्धनाभाव एव प्रतीयते तत्र च न कोऽपि दोषः। एवं घटं नानातीत्यादौ कम्मत्वस्य केवलसम्बन्धत्वे घटं न जानातीत्यादौ नमर्थान्वयानुपपत्तिविषयत्वस्य प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धावाभावादेवमन्यबोध्यमित्याः । नव्यास्तु चैत्रो ज्ञानमित्यादौ समवायसमन्धेन चैत्रविशेष्यकज्ञानप्रका- रकान्वयबोधवारणाय चैत्रविशेष्यक-ज्ञानप्रकारकशाब्दबुद्धि प्रति ज्ञाधातू- तरविभलिजन्याश्रयत्वोपस्थितिवेग हेतुता वाच्या तथाच चैत्रोजानातीत्यादौ धाश्रयत्वलक्षणाविरहे तादृशोपस्थितिविरहादेव भान्वयः इत्याश्रयत्वलक्ष- याङ्गौक्रियते, एवं पाकस्तण्डुल इत्यादौ पाकविशेष्यक-तण्डलप्रकारकशाब्द- बोधवारणाय पाकविशेष्यकतण्डमप्रकारकशाब्दबुझिं प्रति तण्डुलपदोत्तर- विभक्तिजन्य-कम्मत्वाद्युपस्थितित्वेन हेतुता बाच्थेति सदभावादेव चैत्रः पचति तण्डुल इत्यादौ कम्मत्वादिसम्बन्धेन पाकादौ तण्डलप्रकारकान्वयबोधो न मायते, पदा च तचापि सराहुलपदोत्तरप्रथमाविभक्ती, कम्मत्वादिलक्षण क्रियते तदा जायत एव पात्रादौ तण्डुलप्रकारको बोधः । नन्वेवं तक पचतोत्यादौ विभक्तिजन्य-कम्मत्योपस्थितिसहकारेण पाकादौ कम्मतासम्म ·डडड शब्दास्यतुरीयखण्डे नव्याः। अश्च यत्नाभिधायकत्वं क्रियाजन्यत्वप्रति- पचवृत्तिवामिद्धेरतः कोऽपि प्रवृत्तिवाचकत्वं प्राचार्ययुनिभ्यां व्यवस्थापयति, 'कङचेति, 'यत्नाभिधायकत्वं' प्रवृत्तित्वविभिष्टाभि- धायकत्वं । नन्विदमसिद्धं क्रियाया एव तत्शक्यत्वात् पार्क करोतीत्यादौ स्तोकं पचतोत्यादाविवाभेदः संमर्गः, पाकौ करोति पकान् करोति पाकः क्रियते इत्यादौ च कर्मविभोरेवाभेदोऽर्थः, तथाचाभेदप्रकारकोऽन्वयबोधः इत्यत आह, ‘क्रियेति, "क्रिया' न्धेन तण्डुलप्रकारकान्वयबोधोऽस्तु न तु कम्मताविशेष्यकतगडुलप्रकारको बोधः तण्डुलं पचतीत्यादिसमभिव्याहारस्य पाकविशेष्यकतण्डुलकर्मकत्व- प्रकारकशाब्दत्वापेक्षया लाघवेन पाकविशेष्यककम्मतासंसर्गकतण्डलप्रका- रकशाब्दत्वादीनां कार्य्यतावच्छेदकत्वकल्पनाया एव न्याय्यत्वादिति चेत् सत्यमेतत् यदि नानुभवविरोधोभवेदिति । वयन्तु केवलतण्डुलमित्यादौ कर्म- तांशे तण्डुलप्रकारकबोधस्थानुभवसिद्धतया तण्डुलमिति वाक्यस्य कर्मता- विशेष्यकतण्डुलप्रकारकशाब्दत्वं कार्य्यतावच्छेदकं वाच्यं तथाच तण्डलं पचती- स्वादावपि सामग्रौबलादेव तण्डलकम्मकत्वेन पाकविशेष्यकान्वयबोधोऽवश्यं वाच्यः । न च कम्मत्वं तण्डलोयं पाकस्तण्डलीय इत्यन्वयबोधः स्यान्महा- दाक्यार्थबोधे कम्मत्वविशेष्यकत्वप्रवेशे गौरवादिति वाच्यं । तथा सति तण्डलं पचतोत्यादौ रकवाक्यताभङ्गाप्रसङ्गात् विधेयभेदस्य वाक्यभेदकत्वात् । किच चैत्रोमांसं पचति न तण्डुलमित्यादौ पाके नअर्थतण्डलकम्मत्वाभावस्य प्रवीत्यर्थं कम्मतांशे तण्डलस्य प्रकारता वाया कमत्वादेवत्वनियामकतया कम्मतासम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताक-तण्डलामावबोधस्यासम्भवात् आश्रय- स्वादिसम्बन्धावछिनप्रतियोगिताकतण्डलाभाववोधाभ्युपगमे च तालपाक सलेऽपि तथा प्रयोगप्रसङ्गादिति वदामः ।

·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । सन्धानाविशेषेऽपि यत्नजन्यत्वाजन्यत्वप्रतिसन्धानात् अवयवविश्रामानुकूलस्पन्दः, 'यत्नजन्यत्वाजन्यत्वेति, 'यनजन्यत्वं' यावनिरूपितफलोपधानात्मकजन्यत्व-साध्यत्वाख्यविषयत्वोभयसम्बन्ध- वत्त्वं, 'यत्नाजन्यत्वञ्च' यत्ननिरूपिततादृशोभयसम्बन्धवनिचलं, तादृ- शोभयत्वेन तादृशोभयसम्बन्धविशिष्ट एव धातममभिव्याहतनिष्ठा- प्रत्ययेन बोध्यते, भ्रमात् प्रवृत्तस्य गुरुतरभारोत्तोलनादौ कृत- यत्तु विभक्तिजन्यकम्मत्वोपस्थितित्वेन पाकविशेष्यकतण्डलप्रकारक- शाब्दबोधे न हेतुता तदादिना तण्डलकमेकपाकशाब्दबोधस्थले व्यभिचारा- दिति, तदसत्, पाकोद्देश्यकतण्डलकम्मत्वविधेयकशाब्दत्वादीनामेव तादृशो- पस्थितिकार्यतावच्छेदकत्वाभ्युपगमेन व्यभिचारविरहादिति । एतेनाव्यया- दिपदात्तण्डुलप्रकारेण पाकविशेष्यकबोधे व्यभिचारेण विभक्तिजन्योपस्थिते- स्तादृशहेतुता न सम्भवतीत्ययास्तं । मियाताद्यजन्यत्वस्य कार्य्यतावच्छेदके निवेशनीयत्वात् । अख वा असाधुप्रथमाविभक्तिकत्वमेव प्रकृते विभक्तित्वं अव्ययोत्तरं प्रथमोपस्थितत्वेन प्रथमाविभक्तरेव साधुत्वखौकारात् तथाच वश्यय-निपातयोरपौदृश विभक्तित्वेन विभक्तिजन्योपस्थितिस्तत्राप्यत्तौति नो- क्लव्यभिचारः । न च तथापि जानामि सौता जनकप्रसूतेत्यादौ विभक्तिजन्य कम्मत्वोपस्थितिं विनापि ज्ञाने कार्यतासम्बन्धेन सौतादेरन्वयेन व्यपिचार- इति वाच्यं। तत्र प्रथमाविभक्तो कम्मत्वलक्षणाखौकारात् सुब्बिभक्तौ न लक्षणेतिसिद्धान्तस्य च सब्विभक्तिलक्षणया यज्ञादौ सङ्कल्पवाक्यादिकं न कर्तव्यमित्यर्थकत्वात् । एकदेशिनस्तु चैत्रीज्ञानं पाकस्तण्डुल इत्यादौ भेदान्वयबोधवारणाय विभक्तिजन्यकर्ममत्वोपस्थितेः न हेतुता येनोक्तस्थले यभिचारः स्यात् किन्तु ज्ञानादिप्रकारेण चैत्रादिशाब्दं प्रति चैत्रो, ज्ञानं इत्यादिवाक्यजन्यज्ञानाद्युपस्थितिः प्रतिबन्धिका तादृशोपस्थितिकालेऽपि 112 ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे व्यवहारवारणाय फलोपधानात्मकजन्यवप्रवेशः, नान्तरौयके कृत- व्यवहारवारणाय साध्यत्वाख्यविषयत्वप्रवेशः । अतएव नान्तरौयके मत्तीभूतं न तु मया कृतमिति व्यवहारः । व्यवहारं प्रति व्यवह- व्यज्ञानस्यैव हेतृत्वात् प्रतिमन्धानप्रवेशः । तथाच क्रियायाः हार्थत्वे क्रियाजन्यत्वस्यैव तादृशव्यवहारविषयतावच्छेदकतया तन्न- न्यत्वप्रतिसन्धानदशायां निरुक्कयत्नाजन्यत्वप्रतिमन्धानादकृतव्यवहारा- नुपपत्तिरिति भावः। इदमुपलक्षणं नान्तरौयकेऽपि मया कृतमिति व्यवहारप्रसङ्गान्मया न कृतमिति व्यवहारप्रसङ्गाचेत्यपि बोध्यं । . चैत्रोजानातीत्यादिवाक्यजन्यज्ञानाद्युपस्थित्या तादृशान्वयबोधदर्शनेन चैत्रो. भानातीत्यादिवाक्यजन्योपस्थितीनामिव अव्यय-तदादिपद-जानामि सौतेत्यादि वाक्यजन्योपस्थितीनामपि फलबलेन उत्तेजकत्वं कल्पनीयमिति न कोऽपि दोष इत्याहुः । ननु करोते यत्नार्थकत्वे निरक्त विवरणबलादाख्यातस्य कृति- वाचकत्वं सिध्यति तदेव च न सिद्ध परेणा तस्येव करोतेरपि व्यापारार्थक- स्वाभ्युपगमादित्यत आह, 'जति कृधातोरित्यर्थः, 'यत्नाभिधायित्वं' यत्नशक्तत्वं, अतः "कृताकृतविभागेन कर्तरूपव्यवस्थया। कृजो यत्नाभिधा- यित्वं न व्यापारप्रसक्तता" ॥ इत्याचाय्यकारिकोक्तकृताकृतविभागेनेति प्रथ- मयुक्तिमाह, ‘क्रियेति, अत्रायं भावः पटादिः कृतोऽङ्गरादिर्न कृत इत्यादौ वृतइत्यस्य यदि क्रियाजन्यत्वविशियोऽर्थः तदा पट इव अङ्गुरेऽपि कृतव्यवहा- रापत्तिः यारम्भकसंयोगादिरूपक्रियाजन्यत्वप्रतिसन्धानस्य व्यवहर्तव्यताव- च्छेदकविशियज्ञानविधया भवन्मते कृतव्यवहारनियामकस्य बत्र सत्त्वादिति क्रिया न कृधातोरर्थः । ननु कृधातोर्यनार्थकत्वेऽपौश्वरीययत्नजन्यत्वमादाय उभयत्र कृतव्यवहारापत्तिर्दुवारवेत्यत ग्राह, 'यत्नजन्यत्वेति, ईश्वरीयकृते- रनुपस्थितिदशायामङ्गुरे यत्नाजन्यत्वममात्मक प्रतिसन्धानेनाकृतव्यवहारो- बायते इतरथा तु पट इव तत्रापि कृतव्यवहार एव जायते इति भावः ।

·शिरोमणिकताख्यात शक्तिवादः । २८९ पटाकुरयोः कृताकृतव्यवहारात् ज्ञाचादिवदाश्रयपर- तजन्तकर्तृपदस्य यत्नाश्रयबोधकत्वाच्च । क्रियायास्त- 'जात्रादिवदिति ज्ञानपदादिवदित्यर्थः, 'श्राश्रयपरेति, तथाच कृतः कृतिमति शतावपि सविषयधावृत्तरस्य तस्याश्रयत्वे निरू- टिलक्षणा अन्यथा कर्त्तत्यत्र कृतिकर्ता इत्यन्वयः स्यात् म चायोग्य- इति भावः । नन्विदमेवामिद्धं किन्तु कर्तृपदं क्रियाश्रयबोधकमनु- कूलव्यापाराश्रयबोधकं वेत्यत आह, 'क्रियाया इति, 'क्रिया' स्पन्दः, अतएव प्रतिसन्धानपर्यन्तानुधावनं । न च कृधातोः क्रियार्थकत्ववादिमतेऽपि यदाकरे क्रियाजन्यत्वप्रतिगन्धानं नास्ति अथ च क्रियाजन्यत्वाभावस्य भ्रमा. त्मकप्रतिसन्धानं तदैवावरे कृतव्यवहारो भविष्यतीति वाच्यं । व्यनुभवविरो- धात् क्रियाजन्यत्वप्रतिसन्धानस्योभयत्र तुल्यत्वेऽप्यसरेऽकृतव्यवहारस्य सर्व- सिद्धत्वादिति उक्तकारिकोक्तां कर्ट रूपव्यवस्थयेति द्वितीयां युक्तिमाह, 'ज्ञात्रादौति ज्ञाधातोर्ज्ञानं टचप्रत्ययस्य चाश्रयोऽर्थ इति ज्ञाटशब्दस्य ज्ञानाश्रयबोधकत्ववदित्यर्थः, आश्रयपरः आश्रयलाक्षणिकः टच् अन्ते यस्य तदाश्रयपरटजन्तपदं तस्येत्यर्थः, तथाच कृधातोर्यनार्थकत्वाभावे कर्नयदाद्- यत्नाश्रयबोधो न स्यादिवि कृधातोर्यनोऽर्थ इष्यते इत्यर्थः । ननु कृधातोः कृत्यर्थकत्वे पक्तत्यादिवत् टचः कर्तबोधकत्वेन कर्तपदाद्यत्नानुकूलकृति- मानित्यर्थ एवावगन्तयो न तु कृत्याश्रयः आश्रयस्य टजर्थत्वाभावात् । न च यत्नानुकूलकृत्याश्रयबोध एव वक्तव्यः, बाधितत्वात् अस्मादादौ कर्तरि यत्ना- नुकूलकृतिमत्त्वस्याभावादित्याशङ्कामपाक 'ज्ञात्रादिवदिति दृष्टान्तप्रदर्शन कृतं तथाच टचो यथा ज्ञात्रादिस्थले अाश्रयबोधकता तथा कर्तपदस्थले- ऽपि याश्रयबोधकत्वमिति कर्तपदादयत्नाश्रयबोधोनानुपन्न इति भावः । क्रियायाः अर्थत्वे दोषान्तर क्रियानुकूलव्यापारस्य तदर्थवे दोषचाह, ·६२ शब्दास्यतुरोधखण्डे दनुकलव्यापारस्य वा कृअर्थत्वे तदाश्रयः कारकमा वा कर्तृपदार्थः स्यात्। अथ रथो गच्छति गमनं 'अनुकूलव्यापारस्य वेति पाठः, 'तदनुकूलव्यापारस्येति पाठः प्रामा- दिकः । घटं करोति घटस्य कर्त्तत्यादौ स्पन्दानुकूलव्यापारस्य कार्थत्वानभ्युपगमात् पाकं करोतीत्यादिस्थलविशेषएव तदभिधान- मतस्तादृशपाठेऽपि न दोष इत्यपि कथित् । प्रथमे दोषमाह, 'तदाश्रय इति क्रियाश्रय इत्यर्थः, तथाच तण्डुलः पाककर्ता इत्या- घेव व्यवहारः स्यादिति भावः । एतच्च माक्षाद्विक्तित्यनुकूलस्य स्पन्दस्य पाकत्वमते । द्वितीये दूषणमाह, 'कारकमा वेति, स्थाली-काष्ठादेरपि पाकानुकूलसंयोगादिसत्त्वात् पाकादिकत्त- व्यवहारः स्थादिति भावः । कृनधातोराख्यातस्य च जनकव्यापार- त्वमेव शक्यतावच्छेदकं इति केचिद्वदन्ति तन्मतं शकते, 'अथेति, 'क्रियाया इत्यादि, तदनुकूलेति क्रियानुकूले त्यर्थः, 'तदाश्रयः' पाकक्रियाद्या- अयः, तण्डलादिकपदार्थः स्यादित्यन्धयः, क्रियानुकूलल्यापारस्य कर्तृपदा- चत्वे दोषमाह, 'कारकमात्रं वेति, 'मात्रपदं कृत्स्नार्थकं, तथाच क्रियानु. कूजल्यापाराश्रयस्थ कर्तपदार्थत्वे कारकसामान्यस्यैव क्रियामुकूलव्यापारवत्तया कर्तृपदार्थता स्यादित्यर्थी लभ्यते । यद्यपि क्रियायास्तदनुकूलव्यापारस्य वा शुअर्थत्ववादिनये क्रियाश्रयः कारकमात्रं वा कर्तृपदार्थः स्यादिति ग बाधक तनये क्योरिठापत्तिसम्भवात् तथापि क्रियात्वं तत्तद्धात्वर्थत्वं तदनुकूलव्या- पारवञ्च तत्तद्धात्वर्थानुकूलव्यापारत्वं तदुभयमपि यत्नत्वनात्यपेक्षया गुरुतर- मिति यत्नत्वमेव तदुभयापेक्षया लघुत्वेन धातुशक्यतावच्छेकमुच्यते इत्यत्र तात्यय । पहले, यथेति, तथाच रयोगमबं करोतीबादौ रयोगमनानु- ·शिरोमणिवताख्यातप्रतिवादः । करोति वौजादिना अनुरादिः कृत इति विनापि यत्नं कृनः प्रयोगान्न तस्य यत्नवाचकत्वं, कर्तृपदे च 'रयोगच्छति गमनं करोतौति, तथाच तद्विवरणवशात् यत्रो न कृमर्थः, किन्तु जनकव्यापार एवार्थः, रथोगमनं करोतोत्यादौ र कर्मविभक्तनिरूपितत्वमेवार्थः, कृत्रथैकदेशे जनक्रयाने च तदन्वयः, पाख्यातस्याश्रयत्वमर्थः, गमनविशिष्टनिरूपिताधारत्वसम्बन्धेन रथादौ तदन्वयः, तेनान्यदौयगमनानुकूलनोदनादिमति निश्चले गमनं करोतीति न व्यवहार इत्येवमाशयः । 'वौजादिनेति, निष्ठत्वं बतौयार्थः, अन्वयश्चास्य कृत्रथै व्यापारे, जन्यत्वरूपेण जन्यमा निष्ठार्थः । न चैवं क्रियाजन्यत्वप्रतिमन्धानदशायां निरुकायनाजन्य- त्वप्रतिमन्धानादकुरे ऋतव्यवहारो न स्यादिति वाच्च। तदानौं तद्व्यवहारे तत्र को यने लाचणिकत्वात् निरुकोभयत्वेन निरुको- भयसम्बन्धविशिष्टस्य च निष्ठार्थत्वात् । अतएव नान्तरोयके मया न कृतमिति व्यवहारोऽपि व्याख्यातः । क्रियाजन्यत्वमादाय तत्र कृतव्यवहारे इष्टापत्तिरित्येवमाशयः । नन्वेवं कारकमात्र एव कव्यवहार इत्यत पाइ, 'कत्तृपदे चेति, निरूढ़िलक्षणेति प्रवृत्ती निरूढ़िलक्षणेत्यर्थः, भवतां कारकपदे हो थापार दव, अन्यथा कूलव्यापारवानित्याद्यर्थोऽवगम्यते इत्यनायत्या उक्तलाघवं यक्वापि कृधातो- र्यापारार्थकत्वमुपेयमिति भावः । कताकृतविभागेनेत्यादियुक्त्या कृतिवाचकावं निराकरोति, 'वीजादिनेति, तथाच छत्रः कृत्यर्थत्वे वीजादेः कृत्यर्थे बाधि- तात्वं स्यादिति भावः । नन्वेवं कर्तपदे का गतिरिन्यत पात, 'कपदे चेति, ·६४ शब्दाख्यतुरौयखगडे वो यत्ने निरूदिलक्षणा, यदि क्रियाद्याश्रयमाचे न कर्मादौ कारकव्यवहारो न स्यादिति भावः । 'यदौति, 'क्रिया- द्याश्रयमात्रे' क्रियादिरूपजनकव्यापाराश्रयमात्र कर्मादाविति यावत्, 'न तत्प्रयोगः' न कर्तपदप्रयोगः । वस्तुतस्तु कर्मादावपि कारक- पदप्रयोग व कर्तृपदप्रयोगोऽभ्युपेयः, अतएव "विवक्षातः कारक- विभकयो भवन्ति" इति शाब्दिकाः । इत्यभिप्रायोयदौत्यनेन सूचितः । 'एवञ्चेति कृनो यनावाचकवे इत्यर्थः, 'जनकव्यापार- एवाख्यातार्थ इत्यग्रेतनेनान्वयः, उनहेतुदयस्य प्रवृत्तित्वविशिष्टे शक्रिमाधकत्वाभावादिति भावः । व्यापारत्वञ्च धर्मत्वं, तच्च यत्नसा- धारणमपि, तेन परमेश्वरो वेदं वक्रौत्यादिप्रयोगोपपत्तिः । यत्नानुभवोऽनुभवसिद्ध इत्यभिप्रायेण अन्यथा परमेश्वरपदम्य शरी- 'निरूपौति । नन्वेवं यत्नेऽपि प्रयोगसत्त्वे लाघवेन यत्ने कृथातोः शक्तिव्यारे लक्षणेत्येव किं न स्यादिति चेत्, प्रयोगप्राचुर्य्यस्य शक्तिनियतत्वेन तबलेन वसोव्यापारे शक्ती सिद्धायामन्यायम्यानेकार्थत्वमिति न्यायेन न यत्ने शक्तिः कल्यते । न च प्रयोगप्राचुयं यत्नेऽपि वर्त्तते, तथा सति गङ्गापदादेरपि तौरशक्तत्वायत्तेस्तत्रापि गङ्गापदप्रयोगप्राचुर्य्यस्य वक्तुं शक्यत्वात् । किञ्च प्रयोगमात्र यदि शक्तिग्राहकं तदा काठादौ व्यापारवाचिवधातुघटित- कारकपदप्रयोगबलेन कृधोतो-पारशक्तर्नेयायिकानामपि प्रसङ्गादिति । मनु क्रियाश्रये तदनुकूलव्यापाराश्रयमात्रे वा कर्तपदप्रयोगे इछापत्तिरेवेति कथं कर्तपदे कृञोयत्ने निरूपलक्षणा वाच्यत्यत याह, 'यदीति, 'न तत्प्रयोगः' न कर्तपदप्रयोगः, वैयाकरणमते विवक्षातः कारकानि भवन्तौत्यस्याभ्युष- गमेन करंणीभूलकाठादावपि कारकप्रयोग इट एवेति 'यदौत्युक्तं ।

·शिरोमणिकृताख्यातशतिवादः । ६५ तत्प्रयोगः, एवञ्चाचेतनेऽपि पचतीत्यादिप्रयोगात् क्रियानुकूलव्यापारप्रतोतेबाधकं विना गौणत्वायो- रपरत्वे वेदाभिन्नशब्दानुकूलकण्ठाद्य भिघातव्यापारवानिति बोधी व्यापारबोधकत्वेऽपि स्यात् । अमाधारणजनकताया एव शक्यता- वच्छेदकतया च नेश्वरः पचति कृष्णः पचतीत्यादिप्रयोगः, अन्यथा प्रवृत्तिवादिनामप्यप्रतौकारात् प्रवृतित्वस्य भगवद्यत्नेऽपि सत्त्वात् ईश्वरोवेदं वक्रौत्यादौ वेदाभित्रामाधारणशब्दजनकता भगवद्- यनेऽपि खौकरणीया श्रतो न दाषः, श्रात्मा पचतीत्यादिप्रयोगे चेष्टापत्तिरिति निगवः । ननु तथापि विनिगमकाभावात् शक्ति- साधक हेतुनैव प्रवृत्तित्वविशिष्टे भक्तिः सेत्स्यतौत्यत श्राह, 'अचेत- नेऽपौति अग्नि-काष्ठादावपौत्यर्थः, ‘पचतौत्यादिप्रयोगात्' व्यापा- रत्वे बुद्धिविशेष्यतासम्बन्धेन पचतौतिप्रयोगसत्त्वात्, रथोगच्छतो- त्यादावाश्रयत्वप्रतौतेरेव नव्यैरुतत्वात् तत्परित्यागः । ननु तत्रा- ख्यातस्य व्यापारे लक्षणा ईत्यत आह, 'क्रियेति, 'क्रिया' पाकः, 'गौणत्वं' लक्षणाजन्यत्वं । नन्वेवं तण्डुलक्रयणदेरपि पाकानुकूल- 'एवञ्चेति कंधातोर्यापारवाचक्रत्वे स्थिते तहिवरणबलेनाख्यातस्यापि व्यापा- रशक्तत्वे चेत्यर्थः, 'अचेतनेऽपि वहि काठादावपि, कृताकृतविभागेनेत्यादि- बाधकस्य निरासात् यत्नत्वजात्यनभ्युपगमाद्गौरवमपि नास्तीति 'बाधक विनत्वस्य नासिद्धिरिति भावः । 'गौणत्वेति लाक्षणिकत्वेत्यर्थः, 'गौणत्वा- योगादिति पञ्चम्यन्तं जनकव्यापार एवाख्यातार्थ इत्यत्र हेतुत्वेन बोध्यं, व्यापारत्वमिह अन्यत्वं धम्मत्वं वा अतः पचतीत्यादेः पाके जनकयत्नायिक- धर्मबोधकतयोपस्थितिः सम्भवतीति । नन्वेवं तण्डुलक्रयणकालेऽपि पचतीति ·La शब्दास्यतुरीयखण्डे गात् जनकव्यापार एवाख्यातार्थः, तण्डुलक्रयणादेच न पाकादिजनकत्वमिति नातिप्रसङ्गः, नातिप्रसङ्गः, कथन्तहि पचतीत्यादौ पाकजनकयत्नानुभव इति चेत्, यत्ना- विनाभूतपाकादिना क्रियाविशेषकारणस्य यत्नस्या- त्यत् तदानीमपि पचतीत्यादिप्रयोगः स्यादित्यत आह, 'तण्डु- लेति। एतेन शक्यतावच्छेदकजनकत्वदले अनन्यथामिद्धत्वांशस्य प्रवेश प्रयोजनं फलतो दर्शितं । जनकप्रवृत्तित्वस्याख्यातशक्यतावच्छेदकत्व- वादौ शङ्कते, 'कथमिति, 'तौति श्राख्यातस्य जनकप्रवृत्तित्वविशि- छाशकवे इत्यर्थः, 'पचतौत्यादौ' चैत्रः पचतोत्यादौ, 'पाकजनक- यत्नानुभवः' पाकजनकप्रवृत्तित्वेनानुभवः, 'यत्नाविनेत्यादि चैत्रत्वा- दिविशिष्टजनकतासम्बन्धेन पाकजनकव्याप्येनेत्यर्थः, 'क्रियाविशेषका- रणस्येति पाठः पाकलवणक्रियाविशेषजनकस्य यत्नस्येत्यर्थः, 'क्रिया- विशेषेणेति बतौयान्तपाठेऽपि कारणत्वान्वितनिरूपितत्वस्य हतौ. . प्रयोगः स्यात् पाकजनकीभूततण्डुलकयणात्मकव्यापारस्य तदानौं सत्त्वादि- त्यत आह, 'तण्डलेति अन्यथासिद्धतया तस्य न पाकजनकत्वमित्यर्थः । इत्य- सानुकूलव्यापारस्याख्यातार्थत्वे चायं दोषः तण्डुलक्रयणस्य पाकानुकूलत्वा- दिति तदुपेक्षितमित्यपि सूचितं । नैयायिकः शनाते, 'कथं तहाँति, 'पाकजनकेति, यद्यपि यत्नस्यापि पाकचनकव्यापारत्वेनानुभवे बाधकामाव- तथापि चैत्रः पाचतीत्यादौ पाकजनकयत्नत्वेन रूपेण पाकनकयमानुभवः कचं स्यादित्याशार्थः, 'यत्नाविनेति पाकजनकयत्नाविनाभूतेनेत्यर्थः, अवि- नाभूतत्वं व्याप्यत्वं, 'कारणस्य' पाकादिकारणस्य, तेन चैत्रः पाकजनकयन- वान् पाकववादितमान पलितं, पाकवत्ता च अयं पाकश्चैत्रीय इत्यादि- ·शिरोमणिछताख्यातशतिवादः । नुमानात्। पचति पाकविषयकयत्नवानिति तात्पर्य- यार्थत्वादयमेवार्थः, तथाच चैत्रः पाकजनकयत्नवान् पाकवत्त्वादि- त्यनुमानप्रकार इति भावः । केचित्तु 'यत्नाविनाभूतेति तादात्म्यसम्बन्धेन जनकयनव्याप्येने- त्यर्थः, 'क्रियाविशेषेण' धातूपस्थापितपाकादिविशेषणत्वेन, 'कार- पास्य' जनकत्वविशिष्टस्य, 'अनुमानात्' जन्यतासम्बन्धेनानुमानात्, अयं पाकोजनकयत्नवान् पाकात् इत्यनुमानप्रकारः, सौरादिपाके- ऽप्यन्ततोभगवद्यत्नस्यैव मत्त्वात् न व्यभिचारः, तदनन्तरच्च अनु- मानोपस्थितस्य जनकताविशिष्टयत्नस्य एकदेशे जनकले निरूपित- त्वसम्बन्धेन धावपस्थापितस्य पाकस्य विशेषणतया अन्वयः शाब्द- इति भावः । एतेनानुमानात् पाकोजनकयनवानिति प्रतीत्युपपा- दनेऽपि पाकजनकयन इति विलक्षणनुभवस्थानुपपञ्चत्वादिदमस- गतमिति परास्तं । अयेच 'अथैवमित्यत्र वर्तमानपदं पाकवत्त्व- स्थाप्युपलक्षणमिति व्याचक्रुः । नन्वेवं पचति पाकजनकयत्नवानिति विवरणममङ्गतं तेन प्रकृततिप्पदस्य यत्नपदोस्थापकत्वबोधनादित्यत आह, 'पचतीति, 'तात्पर्यविवरणमिति परम्परया यनपदशक्यप्रतीतिप्रयोजकताप्र- प्रतीतिनियामकखरूपखम्बन्धेन अतोनासिद्धिरिति ध्येयं । ननु मास्तु करो- तिना विवरणबलेनाख्यातस्य यत्नवाचकत्वं कमोव्यापारवाचकत्वं कृतिवाच. कत्वञ्चेति विवाददशायां वमा कृतिवाचकत्वसंशयात् पचति-पाकजनकयत्न- वानिति विवरणबलात् स्यादेवाख्यातस्य यत्नवाचकत्वं इत्यत बाह, 'पच- तौति, 'पाकयत्नवानिति पाकजनकयत्नवानित्यर्थः, 'तात्पर्यविवरण पच- 113 ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे विवरणं । अन्यथा धर्मिणोऽपि वाच्यतापत्तः। प्रथैवं वर्तमानत्वं यत्नस्य न प्रतौयेत तस्यापदार्थत्वात् । कारकतदिच्छयोच्चरितत्वस्थ तिप्पदं बोधकं न तु तदुपस्थिति- जनकताबोधकमित्यर्थः । यदा तात्पर्यविवरणमिति तत्परत्वमात्र- बोधकं यत्नपदशक्यप्रतीतौ तिप्पदज्ञानोत्तरत्वमात्रबोधकमिति यावत्, न तु तिप्पदं तदुपस्थितेर्जनकत्वबोधकमित्यर्थः । ननु विवरणेन स्वप्रतिपाद्योपस्थापकत्वमेव विद्रियमाणे बोध्यते इत्यत- बाह, 'अन्यथेति विवरणम्य स्वप्रतिपाद्योपस्थापकत्वबोधकवनियमे इत्यर्थः, 'धर्मिणोऽपि' पाख्यातार्थविशेष्यत्वेनाभिमतस्य यनाश्रय- स्थापि, 'वाच्यतापत्तेः' भवन्मते पाख्यातस्य वाच्यतापत्तेः, मतप्- पदशक्योपस्थापकत्वस्य यथोकविवरणेन तिपोऽबोधनात् न तनियम- इति भावः । 'अथैवमिति, ‘एवं' प्रवृत्तित्वविशिष्टस्य श्राख्यातानु- पस्थाप्यत्वे, 'वर्तमानत्वं' श्राख्यातोपस्थापितं वर्तमानत्वं, 'यत्रस्य' प्रवृत्तित्वविशिष्टस्य, ‘पदार्थत्वात्' पदानुपस्थितत्वात्, “शाब्दी- . तोत्यतः पाकजनकव्यापारप्रतीतौ तेन व्यापारेणानुमितोयः पाकजनकयत्न- स्तस्य ज्ञापनं, 'अन्यथेति विवरणविघयतामात्रेणाख्यातस्य यत्ने शक्तिखोकार- इत्यर्थः, 'धम्मिणः' पाकजनकयत्नवतः, 'वाच्यतापत्तेः' आख्यातवाच्यतापत्ते, तस्यापि पाकयत्नवानिति मतुपा विवरणादिति भावः। शकते, 'अथैवमिति, 'एवं' यत्नत्वविशिषस्याख्यातवाच्यत्वविरहे, 'यत्नस्य' यत्नत्वविशिष्ठस्य, 'तस्य' यत्नत्वविशिष्ठस्य, 'अपदार्थत्वात्' पचतीत्यादावाख्यातानुपस्थाप्यत्वात्, तथाच शाब्दीह्याकाङ्गति न्यायेन तस्यापदार्थत्वे तत्र वर्तमानत्वेन शाब्दबोधविषयता न स्यादित्यर्थः, इन्च न्यायनये दूषणं, अर्थाध्याहारमते पदानुपस्थितस्य ·शिरोमणिकताख्यातशक्तिवादः । अन्यत्र धात्वर्थक्रियायां स्वार्थव्यापारे वा लड़ादेवः- मानत्वाद्यनुभावकत्वव्युत्पन्नत्वाच्च । न च पाकजनक- ह्याकाङ्क्षति नियमादिति भावः । अर्थाध्याहारवादिमतमालम्ब्य कदाचिदपदार्थेऽप्यन्वयोवक्तुं शक्यते इत्यतो व्युत्पत्तिविरोधमप्याह, 'अन्यत्रेति । केचित्तु नन्वध्याहतपदाधनोपस्थितौ वर्तमानत्वस्यान्वयो भविष्यतीत्यत श्राह, 'अन्यत्रेत्याः । 'अन्यत्र' चैत्रः पचतौत्यादेरन्यत्र, 'क्रियायां' स्पन्द, एतच्च चलति-गच्छतोत्यादौ । ददमुपलक्षणं, जानातीत्यादावपि धात्वर्थ- वर्तमानत्वान्वयोबोध्यः । 'स्वार्थव्यापारे वेति, 'वाशब्दश्चार्थे, एत- चाग्निः पचतीत्यादौ, 'लड़ादेरित्यादिपदादाख्यातान्तरोपसंग्रहः, 'वर्तमानत्वादौत्यादिपदादतीतत्व-भविष्यत्त्वोपग्रहः । न च पचतौ- त्यादावपि धात्वर्थे वर्तमानत्वाद्यन्वये को दोष इति वाच्यं । साक्षादिक्लित्तिजनकस्य स्पन्दस्य पाकत्वमते पाकभविष्यत्तादशायां तदनुकूलकर्तृव्यापारस्य विद्यमानतादशायामपि पचतौतिप्रयो- गात् पक्ष्यतीत्यप्रयोगात् कर्तृव्यापारस्थातीतत्वदशायां तादृशपाकस्य वर्तमानत्वदशायां पचतीत्यप्रयोगादपचदित्यपि प्रयोगाच्च । नन्वेव- शाब्दविषयत्वं सम्भवतीति तन्मतेऽपि यत्ने वर्तमानत्वप्रतीत्यनुपपत्तिं दर्शयति, 'अन्यत्रेति खार्थव्यापारादन्यत्र धात्वर्थ जानातीत्यादौ, 'खार्थव्यापारे वेति अमिः पचतीत्यादौ पाकानुकूलव्यापारे, 'लड़ादेरित्यादिनाख्यातान्तरपरि- ग्रहः, 'वर्तमानत्वादोत्यादिपदेनातीतत्त्व-भविष्यत्त्वयोः परिग्रहः, तथाचाया- तार्थवर्तमानत्वादेः प्रतिनियतान्वयव्युत्पत्तिविरोधानुमाने तदन्ययो भवन्मते ·शब्दाख्यतुरीयखखे मंमिना पच्यते चैत्रेण पञ्चते इत्यादौ पत्र वर्तमानत्वाद्यवयः तत्राख्यातेन व्यापार-हत्योरबोधनात् साचादिक्नित्तिजनकस्पन्दस्य पाकत्वमते पाकानुकूलव्यापारामत्त्वदशायां पाकसत्त्वेऽपि तादृशप्र- योगाभावेन कर्तृव्यापारसत्त्वदशायां पाकासत्त्वेऽपि तादृशप्रयोगम- त्वेन च धात्वर्थे तदन्वयस्य वनुमशक्यत्वात् । न च तत्र सुवर्थव्या- पारादावेव तदन्वय इति वाच्यं । तथासत्युक्रव्युत्पत्तिभङ्गापत्तेः तथा हतौयाद्यन्तपदासमभिव्याहतपच्यते तण्डुल इत्यादौ वर्तमा- नत्वाद्यनन्नयप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वाच्च । न च तत्रानन्वितत्वमेव वर्तमा- मत्वा दिकमिति वाच्यं । पाकानुकूलकर्तृव्यापारस्थातीतत्वानागतत्व- दशायामपि पच्यतेऽयं तण्डुल इत्यादिव्यवहारापत्तेरिति चेत्, न, तत्र वर्तमानयापारजन्यत्वादिरूपपारिभाषिकवर्तमानत्वादेराख्या- तार्थत्वात् तस्य च धातोः पाकानुकूलव्यापारे लाक्षणिकतया धात्वर्थ एव वर्तमानत्वाद्यन्वयसम्भवाच्चेति भावः । नन्वेवं कालः पाकजनकवर्तमानयत्नवान् पाकजनकवर्तमान- व्यापारवत्त्वादित्यनुमेयं, यदा पाकजनकचत्क्षणवृत्तिव्यापारस्तदा पाकजनकतत्क्षणवृत्तियत्न इति सामान्यमुखौ च व्याप्तिरित्याशय धात्वर्थऽन्वयात्, सम्भवतीति भावः। ननु चैत्रः पचतीत्यतश्चैत्रः पाकचनकवर्तमानव्यापारवा- नित्यन्वयबोधे जाते तत एव पक्षधर्माताज्ञानात् पाकजनकवर्तमानव्या- पारवावच्छेदेन पाकचनकवर्तमानयत्नव्याप्तिप्रकारकम्मरणसहितात् चैत्रः पाकजनकवर्तमानपत्रवानित्यनुमितिमषिष्यति तथाच चैत्रः पचतीत्यादौ चैत्रः पाकजनवर्तमानयनवानिति प्रत्ययस्य नानुपपत्तिस्तादृशानुमितेरेव तादृशप्रत्ययवादियाशय निराकुगते, 'न घेति, निराकरण हेतुमाह, ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । ८०१ वर्तमानयत्नानुमान, यत्नविगमेऽपि व्यापारानुहोः । धर्मिविशेषनिष्ठता च यत्नस्य न स्यात् ताधिक- निराकरोति, 'न चेति, 'यत्नविगमेऽपौति, तथाच संयोगात्मक- पाकजनकव्यापारवत्यपि क्षणे पाकजनकयत्नाभावायभिचार इति भावः । ननु मंमारस्थानन्तत्वात् सर्वदैव पाकजनकयत्नमत्त्वात् वर्तमानत्वघटकवादा न व्यभिचारः । यहा चेष्टोत्- पत्तिक्षणो वर्तमानत्वघटकः तदिशिष्टव्यापारवत्त्वञ्च हेतुः विशेष- मुखौ च व्याप्तिरतो न व्यभिचार इत्यत शाह, 'धर्मोति चैत्रा- दिनिष्ठतेत्यर्थः, तथाच पाकजनकवर्तमानयत्नवान् चैत्र इति धौर्न स्थलकालस्य 'यत्नविगमेऽयोति पाकजनकवर्तमानयत्वविरहेऽपौत्यर्थः, 'यापारानुहो' पाकजनकव्यापारस्य सत्त्वादित्यर्थः, एतावता च पाकजनकवर्तमानव्यापारस्य पाकजनकवर्तमानयत्नस्य कालिको व्याप्तिनिराकृता। ननु चैत्रः पचतीत्यादौ कृतिनिष्ठानुकूलताविशेषसम्बन्धेन व्यापारस्वविशिले धात्वर्थयाकान्धयो वाय- स्तथाच तादृशानुकूलतासम्बन्धेन पाकविशिष्टव्यापारः पाकजनकव्यापार एवं यत्न एव स च यत्नविगमे न तिष्ठत्येवेति कालिकव्याप्तौ नोक्तव्यभिचार इत्यत- साह, 'धम्मविशेषेति चैत्रः पचतीत्यादौ चैत्रादेः समवायेन पाकचनकवत- मानयत्नवत्ता न प्रतीयेतेत्यर्थः, कालिकसम्बन्धेन व्यापकताज्ञानात् कालिक- सम्बन्धेनैव काले पाकजनकयत्नानुमितेरेवोत्पत्तेरिति भावः । ननु तादृश- व्यापार प्रति तादृशयत्नः समवायेन व्यापक इति व्यापकताज्ञानादेव धर्मिम- विशेषनिष्ठताप्रतीतिर्भवतीत्यत बाह, 'तव्यधिकरणेति पंचतीति वाक्यात् पाकजनकवर्तमानयत्नानधिकरणयापारस्यापि पाकजनकत्वेन प्रतीते- रित्यर्थः, अत्राय भावः चैत्रः पचतीत्यादौ यत्ननिछानुकूलताविशेषसम्बन्धन पाकस्य व्यापारेऽन्धयः का; पचतोत्यादौ चानुकूलतासामान्यन सम्बन्धेन ·१०२ शब्दाख्यतुरोयखण्डे करणव्यापारस्यापि पाकजनकत्वात, चैतन्याविनाभूत- चैवत्वादिविशेषितेन तेन यत्नानुमानर्मिति चेत्, स्थादिति भावः । ननु चैत्रः पाकजनकवर्तमानयत्नवान् पाकजन- कवर्तमानव्यापारवत्त्वात् इत्याद्यनुमेयं, स्थूलकालो विभिव्य चेष्टोत्य- तिक्षणो वा वर्तमानवघटकः तेन न व्यभिचार इत्यत पाह, 'तयाधिकरणेति यत्नव्यधिकरणस्यापि स्थाल्यादिकाष्ठान्यादिसंयोगस्ये- त्यर्थः, संसारस्थानन्तत्वात् तथाच व्यभिचार इति भावः । ननु चैत्रत्वे मतीत्यनेन हेतुर्विशेषणीय इत्याशङ्कते, 'चैतन्येति, अचेत- नेऽपि चैत्रत्वादिसङ्केतमत्त्वात् उक्तं चैतन्याविना तेति, 'चैत्रत्वादौति, चैत्रत्वं खरूपतो विशेषणं तेन चैत्रत्वत्वेन चैत्रत्वस्य शब्दानुपस्थितत्वे पाकस्य व्यापारेऽन्वय इति खोकारे व्युत्पत्तेर्भेदापत्या गौरवं स्यादित्युभयसा- धारण्यायानुकूलतासामान्यसंसर्गेण व्यापारे पाकान्वयो वाच्यस्तथाचानुकू- लतासामान्येन पाकविपिछयापारस्य चैत्रः पचतीत्यादौ प्रतीयमानस्य पाकचनकवर्तमानयत्ने व्यभिचारितया न तेन तदनुमानं विशेषदर्शिनां स्या- दिति । ननु चैत्रः पाकजनकवर्तमानयनवान पाकजनकवर्तमानव्यापारव- चादित्यनुमितिनीयतामित्याशङ्कते, 'चैतन्येति, अविनाभूतं व्याप्यं यच्चैत्र- खादि तहिशेषितेनेत्यर्थः, 'तेन' पाकानुकूलवर्तमानव्यापारेण, 'यत्नानुमान' पाकचनकवर्तमानयत्वानुमानं । शोभनत्वं सुन्दरत्वं, 'शोभन इति काठादि. साधारणं बोध्यं तथाच शोभनत्वे सति पाकजनकवर्तमानण्यापारवत्त्वं शोभन- काहादौ पाकजनकवर्तमानयत्ने व्यभिचारीति तत्र तादृशानुमानानुपपत्ति- रित्यर्थः। न च तत्रापि चैवत्वादिविशेषितेन तदनुमान, तत्र चैत्रत्वादेः शब्दादनुपस्थितेः प्रमाणान्तरेण च सदा नियमतस्तदनुपस्थितौ मानाभाव- एव तथाच शोभना प्रचतीत्यादौ प्रमाणान्तरेण चैत्रत्वाद्यनुपस्थितिदशायां ·शिरोमणिकताख्यातशतिवादः। ६०१ तृतीयार्थोऽस्तु सङ्ख्यामाचं वा, सम्बन्धस्तु पचतीत्यादा- विव वाक्यार्थः। अस्तु च फल-कर्मणोरपि सम्बन्धस्तथा 'भावना' यत्नः, 'श्रादिपदात् व्यापारत्वविशिष्टपरिग्रहः, 'मध्या- मात्र वेति, चैत्रेण पच्यते इत्यादावित्यादिः, 'सम्बन्धस्तु' निष्ठता- रूपसम्बन्धस्तु, 'वाक्यार्थः' संसर्गमर्यादया लभ्यः, रथेन गम्यते इत्यादौ पुनराधेयत्वं बतौयाविभक्तरेवार्थ:, नामार्थ-धात्वर्थयोर्भेदा- वयस्थाव्युत्पनत्वात् । न च चैत्रेण पच्यते इत्यत्राधेयत्वस्य संसर्गवे चैत्रः पच्यते तण्डुलः इत्यादावपि तथा स्थादिति वाच्यं । तादृशा- न्वयबोधे बतौयायाः सहकारित्वात् । चैत्रं पच्यते तण्डुलः चैत्रौ पच्यते तण्डुख इत्यादौ द्वितीयाद्युपस्थिताधेयत्वाद्यन्वयाभावेन त्वयापि प्राधेयत्वे बतौयोपस्थाप्यत्वस्य नियामकस्यावश्यं वक्रव्यत्वादिति भावः। फलस्य पदान्तरालभ्यत्वं दर्शयितुं भावनादेरित्यादिकस्यार्थ इत्यन्तं, चैत्र- निठभावनाविषयेत्यादौ भावनादेरित्यर्थः, 'यादिपदेन वर्तमानत्वपरिग्रहः, 'याधेयत्वमात्रमिति, 'मात्रपदेन कृतिव्यवच्छेदः । ननु चैत्रेण पच्यते तण्डल- इत्यादौ अाधेयत्वस्य हतीयार्थत्वे चैत्रः पञ्चति तण्डुलमित्यादौ यावन्तोऽर्था- शाब्दबोधविषयास्तावदधिकपदार्थस्य शाब्दबोधविषयत्वापत्तिस्तथाचानुभव- विरोधः, कर्तप्रत्ययस्थले यावन्तः पदार्था भासन्ते तावत्समसङ्ख्या एव पदार्थाः कम्मेप्रत्ययस्थलेऽपि भासन्ते इत्यस्य सर्वसिद्धत्वादित्यत बाह, 'संख्यामा वेति, 'मात्रपदेनाधेयत्वष्यवच्छेदः । ननु टतीयाया माधयस्वार्थ- कत्वाभावे बतौ चैत्रनिष्ठत्वस्य कुतो लाभ इत्यत याह, 'सम्बन्धस्विति चैत्र. कृत्योराधेयवरूपः सम्बन्धस्वित्यर्थः । 'पचतीत्यादाविति, यथा चैत्रे पाका- नुकूलकतेराश्रयत्वं संसर्गस्तथा चैत्रेण पच्यत इत्यादौ चैत्र-कृत्योरप्याधेयता- ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे फलन्तु कस्यार्थः। न च तदपि तथा, प्रकारोभूय भासमानत्वात् । फलावच्छिन्नक्रियाया धात्वर्थत्वेऽपि क्रियाजन्यफलालाभात् विशेष्य-विशेषणभावविपर्यय- 'फल-कम्मति, 'सम्बन्धः' शालिवरूपः, 'तथा' वाक्यार्थः, 'अपि- शब्दात् क्रिया-फलयोर्यापार-फलयोः समुच्चयः, तत्रापि जन्यत्वस्थ वाक्यार्थत्वात् । 'न चेति, 'तदपि' फलमपि, 'तथा' संसर्गः, तथाच मैत्रनिष्ठपाकभावनावान् तण्डुल इत्यादिरन्वयबोधः, स्वजन्यफलवत्त्वं खविषयक्रियाजन्यफलवत्त्वं वा सम्बन्धः न तु मैत्रनिष्ठभावनाविषय- पाकमालितण्डुल इत्यन्वयबोधः, अतो धात्वर्थ-नामार्थयोर्भेदेना- न्वयस्थाव्युत्पनत्वेऽपि न चतिरिति भावः। ननु फलावच्छित्रक्रियाया- धात्वर्थत्वात् धात्वर्थ एव फलं दूत्यत पाह, 'फलावच्छिति विक्तित्ति-संयोगाद्यात्मकफलविशिष्टेत्यर्थः, वैशिष्यञ्च जन्यजनकभावः, 'क्रियाजन्येति पच्यते तण्डुल इत्यादौ पाकजन्यफलशाली तण्डुलः रथेन गम्यते ग्राम दूत्यत्र रथनिष्ठगमनजन्यफलशाली ग्राम इति बोधस्थानुभवसिद्धस्थाभावप्रसङ्गादित्यर्थः । “विशेष्य-विशेषणभावेति, संसर्ग इति तस्य पदार्थत्वविरहेऽपि न क्षतिरिति भावः। 'पलेति पाकजन्य- पजविक्लित्यादि-तण्डलादिरूपकम्मणोराश्रयत्वरूपः सम्बन्धोऽपि वाक्यार्थ- इत्यर्थः, वाक्यार्थत्वञ्च तत्तत्पदहयाकाडादिलभ्यत्वं, 'तदपि' फलमपि, 'तथा' संसर्गरूपो वाक्यार्थः, 'प्रकारेति, तथाच फलप्रकारकबोधानुपपत्तिरिति भावः । ननु फलावच्छिवव्यापारबोधकपचधातुत एव पललाभ इत्यत याह, 'पलावच्छिन्नेति, विशेषणेति, यादृशविशिष्ठोयत्पदार्थः तत्तत्पदात् तादृश- विभिशार्थ एवावगम्यते बन्ययातिप्रसङ्गात् तथाच फलावच्छिनथापार- ·शिरोमणिकता तशक्तिवादः । १४५ . स्यावश्यकत्वात् तस्मात् फलमात्मनेपदार्थः, इत्यञ्च पाख्यातोपस्थापिताया भावनायाः क्रियाविषयिण्या: यद्रूपविशिष्टे वृत्तिग्रहः तद्रूपविशिष्टस्यैव पदेन बोधनादिति भावः । ददमुपलक्षणं, धात्वर्थ-नामार्थयोर्भेदान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् इतरविशे- षणत्वेनोपस्थितस्य अन्यत्र विशेषणत्वेनान्वयस्याव्युत्पन्नत्वाच्च धात्वर्थक- देशस्य फलस्य कर्मणि साचादवयासम्भवात् फलवेन फलाभाव- प्रसङ्गाच्च विक्लित्ति-मयोगत्वादिरूपेण फलस्य धात्वर्थतावच्छेदकत्वा- दित्यपि बोध्यं । 'आत्मनेपदार्थ इति, एतावत्पर्यन्तं प्राचीनमत- विवेचनं, नदूषयति, 'इत्थञ्चेति, ‘भावनायाः' यत्नस्य, एतच्च पश्यते तण्डुल इत्यादौ, तथाच तत्र पाकविषयककृतिजन्यफलशालो तण्डुल- इति बोध इति भावः । ननु भावनैव धात्वर्थ विशेषणीभूय भासते तथाच भावनाविषयपाकजन्यफलशाली तण्डुलः इत्येवान्वयबोध- बोधकधातुना फलावच्छिन्नव्यापारबोधनेऽपि पले क्रियाजन्यवालाभ एव स्यादिति भावः । नन्वेवं फलाभाव एव न स्यादित्याशङ्कायामाह, 'तस्मा- दिति चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादौ फलस्य पदान्तरालभ्यत्वादित्यर्थः, 'आत्मनेपदार्थ इति आत्मनेपदत्वावच्छेदेन फले शक्तिरित्यर्थः। घाख्यातत्वञ्च न फल शक्ततावच्छेदकं परस्मैपदस्य कुत्रापि फलाबोधकत्वेन तस्यातिप्रसक्तत्वा- दन्यथा शब्दत्वादेरेव फलशक्ततावच्छेदकत्वायत्तेरिति भावः। कम्मप्रत्ययस्थले टतौयार्थकतेरन्वय इति खमतं प्रमाणयितुमाख्यातार्थवतेरन्वय इति प्राचां मतं दूषयति, 'इत्यञ्चेति कम्माख्यातस्थले पलस्यात्मनेपदार्थत्वे इत्यर्थः, फलस्यात्मनेपदार्थत्वाभावे फले भावनान्वय एव नास्तिक तहिचास्वार्ता- पौतौत्य क्षेत्यस्य नानुपपत्तिरिति भावः । 'याख्यातेति चत्रेण पच्यते इत्यादौ चैत्रवृत्तिपाकभावनाप्रयोज्यफलशाली तण्डुल इत्यन्धयखौकारे 119 तण्डल- .

·মুন্ডীয় . फलेऽन्वये फलस्य क्रियाजन्यत्वं न लभ्येत भावना- विषयक्रियायाः फलेऽन्वये तिडुपस्थापितभावनायां इत्यत आह, 'भावनेति, 'भावनायां' सङ्ख्या-कालेष्टसाधनार्थव्यति- रिकार्थे, 'अन्यत्रेति पचतीत्यादावित्यर्थः, 'अन्वयः' अन्वयबोध- नियमः। न च क्रियायाः फल-भावनयोरुभयत्रैव विशेषणतया अन्वयबोधोऽस्तु क्रियावत् तद्विषयकभावानापि जन्यतासम्बन्धेन फल- विशेषणमस्तु फलञ्च तण्डुले विषेषणमस्विति वाच्यं। तादृश- इत्यर्थः, 'न लभ्यतेति, तथाचानुभवविरोध इति भावः । ननु चैत्रत्ति- भावनाविषयपाकजन्यफलशाली तण्डल इत्याकारक याख्यातार्थभावना- विषयकः शाब्दबोधो वाच्य इत्यत थाइ, 'भावनेति आख्यातार्थभावनेत्यर्थः, 'अन्वये' अन्धयखोकारे, "तिषुपस्थापितेति कर्ताख्याते चैत्रस्तण्डुलं पचती- त्यादौ चैत्रस्तण्डलकमेकपाकानुकूलकृतिमानित्यन्वयबोधस्तत्र च धात्वर्थ- विशेषणकखार्थकृतिविशेष्यकान्वयबोधजनकलव्युत्पत्तिः कप्ता सा च भना स्यात् यदि चैत्रेण पच्यते तण्डल इत्यादौ अाख्यातार्थ कृतिविशेषणको धात्व- थैपाकविशेष्यकश्चैत्रत्तिभावनाविषयपाकजन्यफलशाली तण्डल इत्याकार- कान्वयबोधः खौक्रियत इत्यर्थः । ननु पचधातुसमभिव्याहतकाख्यात- जन्यछत्युपस्थितेः कृतिविशेष्यक-पाकप्रकारकशाब्दत्वं पचधातुसमभिव्याहृत- कम्माख्यातजन्यकृत्युपस्थितेश्च पाकविशेदक कृतिप्रकारकशाब्दत्वं कार्य- तावच्छेदकमिति विशेषत एव व्युत्पत्ती अङ्गीकार्ये तयोश्च न भङ्गः । सामान्यतच पचधातुसमभिव्याहृताख्यातजन्यकृत्युपस्थितित्वावच्छिन्नम्य न अतिविशेष्यक-पाकप्रकारकशाब्दत्वं कार्यतावच्छेदकमुच्यते येन तदिरोधः स्यादिति चेत्, न, उक्त कार्य-कारणभावद्दयकल्पनमपेक्ष्य लाघवेन सामान्यतः तादृशस्यैकस्यैव कार्य-कारणभावस्य कल्पनाया युक्तत्वात् तथाच तादृश- सामान्य कार्यकारसमावबस्तेन चैत्रेण पश्यते तण्डुल इत्यादौ अपि कृति- ·शिरोमणिकृताख्यातभक्तिवादः । क्रियाया विशेषणत्वेनान्यचान्वयः तृप्तो भज्येत। तस्मात् कृत्यनभिधायकभावकमलद्योगे लप्तशक्तः सुपोलब्धया भावनया विशिष्टायाः क्रियायाः फलेऽन्वयः, सुवर्थ- बोधस्थापि तचानुभवसिद्धत्वादिति भावः। 'भाव-कर्मेति क्षेत्रण पक्कं चैत्रेण पक्क श्रोदन इत्यादावित्यर्थः, 'सुपः' हतीयाविभक्तिः, 'भावनया' कृत्या, तथाच चेत्रण पच्यते तण्डुल इत्यादौ चैत्रनिष्ठ- कृतिजन्यपाकजन्यफलशाली तण्डुलत्यन्वयबोधः, उभयत्रैव जन्यत्वं विशेष्यक-पाकप्रकारक एकबोधः स्यादित्येव प्रकृते लप्तव्युत्पत्तिभङ्गप्रसङ्गा- पदार्थः । अयश्च बोधः फन्नस्य क्रियाजन्यत्वालामप्रसङ्गेन दूषित एवेति भावः । नन्वेवं कम्माख्यातस्थले कृतिलाभ एव न स्यादिति तल्लाभाय खमतं दर्शयति 'तस्मादिति, कम्म प्रत्ययस्थले पाख्यातोपस्थाप्यभावनायां अन्वयासम्भवा- दित्यर्थः, 'कृत्यनभिधायकेति चैत्रस्य पाक इत्यादिभाववतस्थले पद्यर्थ- कृतेर्जन्यतासम्बन्धेन पाक अन्वयः, चैत्रेण पक्कस्तण्डल इत्यादिकम्मकृत्स्थले हतोतार्थकृतेर्जन्यतासम्बन्धेन धात्वर्थपाकेऽन्वय इत्यर्थः । 'स्कृप्तशक्तरिति साप्ता शक्तिर्यस्या इति वबौहिः, तथाच लाघवेन षष्ठी-टतीयासाधारण- सुघावच्छेदेन कृतिशक्तिकल्पने कम्माख्यातस्थलेऽपि सुप एव रतौयातः कृतिलाभो 'भविष्यतीति भावः । सुपस्थले च पचधातुसमभिव्याहतसुप्जन्य- कृत्युपस्थितः पाकविशेष्यक-कृतिप्रकारकशाब्दत्वमेव सामान्यतः वार्यता- वच्छेदकमिति न तु गौरवं न वा तत्र तद्भङ्ग इत्यभिप्रायेणाह, 'सवर्थक्वते- श्चेति । ननु तथापि भाव-कम्मकृतेरेव कृतिशक्तिरस्तु विनिगमकाभावा- दिति चेत्, न, कर्त-कर्मणोः कृति नित्यमित्यनुशासनेन घयां शक्तः सिङ्क- त्वात् । तस्मादेव कर्तरि वेत्यादि टतीयाविधायकसूत्रादपि टतौयायामपि कृतिशक्तिसिद्धिः अन्यथा तत्सूत्रस्य टतौयावाधकालानुपपत्तिः समान·tos शब्दाख्यतुरीयखण्डे कृतेविलित्त्यां विशेषणत्वेनैवान्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् कत्त कर्मवच्च कृति-फलयोरप्यभिधाने नियमान्ना- सम्बन्धः, 'तण्डुलपदञ्च तण्डुलावयवपरं, तेन विक्लित्तिरूपस्य तस्य तण्डुलावृत्तित्वेऽपि न क्षतिः । एवमोदनः पच्यते तण्डुल इत्यादावो- दनादिपदमपि बोध्यं । न चैवं तथापि यत्रावयव विक्लित्तिरूपं फलं नोत्पत्वं तत्रैव तदाक्यस्यायोग्यत्वापत्तिरिति वाच्यं। इष्टत्वादिति भावः । ननु कृतेः क्रियाविशेष्यत्वमेवेति व्युत्पत्तेः कथमेतदित्यत- पाह, 'सुवर्थति, व्युत्पन्नत्वादिति चैत्रेण पक्वमित्यादौ व्युत्पन्नत्वादि- त्यर्थः, तथाच तिर्थकृतेरेव तथात्वमिति भावः । 'नियमादिति भवादेः महकारेणैव कृतेः, एकः सहकारेणेव फलम्य सावधातु- केनैवाभिधानं युगपत्यातिफलयोरभिधानञ्च नाख्यातमात्रेण इति विषयत्वाभावादिति भावः । इदन्तु बोध्यं सुखावच्छेदेन कृतिशक्तौ स्कृप्तायां प्रथमासुप्यपि कृतिशक्तिरायाता तथाच चैत्रेण पच्यते तण्डल इत्यादौ प्रथमा-टतौयाभ्यामेव स्मृतायाः कृतेः पाकेन्वयः खौक्रियते सम्भेदे नान्य- तरवैयर्थमिति न्यायात् । अतएव सुवर्धकृतेश्चेत्युवाच ग्रन्थकारः, अन्यथा हतीयार्थकृतेश्चेत्येव उक्तवान् स्यात् इत्यस्मदीयो बुद्धिप्रकाशः सुधीभिः माघनीयः । ननु चैत्रेण पच्यते इति प्रयोगापत्तिः चैत्रत्तिं कृतिजन्य- पाकजन्यविक्लित्त्यादिरूपतण्डलावयववृत्तिविजातीयसंयोगात्मकफलस्य तादा- ज्येन खस्मिन् गुणे सत्त्वादित्यत आह, 'कतै-कम्मवच्चेति तथाच भवन्मते थथा पच्यते इत्यादौ आश्रयतासम्बन्धेन कमैत्वविशिवस्यैव तादात्म्येन तण्डलादावन्वय इतिनोक्तदोषः तथा अस्मन्मतेऽपि फलस्याश्रयता- सम्बन्धनैव तत्रान्वय इति नोक्तदोष इत्यर्थः, कर्तृ-कृयोरभिधानन्तु दृशान्तार्थमनुवादमात्र भावनायाः कर्त्त-श्रयत्वेनेत्यादि पूर्वग्रन्थे कृत्यन्वये ट .

·शिरोमणि कृताख्थातशक्तिवादः । 888 तिग्रसङ्गः । न वा पक्ष्यते तण्डुलो मैत्र इत्यादयः प्रयोगाः। तिङपस्थापितायाः सङ्ख्याया भावनाया- इव प्रथमान्तपदोपस्थाप्येनैवान्वयो व्युत्पन्नः । “वैचो नियमादित्यर्थः । 'नातिप्रसङ्ग इति चैत्रः पच्यते इत्यादौ कृतेः, तण्डुलः पचतोत्यादौ फलस्य न प्रत्ययप्रसङ्ग इत्यर्थः । 'प्रयोगाः' युगपल्टाति-फलबोधकाः। नन्वेवं कर्माख्यातेन भावनाया अनभिधाने श्राख्यातार्थभावनाविशेष्यत्वस्य तदर्थसङ्ख्यान्वयानियामकत्वात् तत्र किं नियामकं स्थादित्यत श्राह, 'तिङपस्थापिताया इति, 'भावनाया- इव' कर्ताख्यातार्थभावनाया दव, 'प्रथमान्तेति, तथाच यथा कर्ता- ख्यातभावनान्वये कर्मताद्यनवरुद्धप्रथमान्तपदोपस्थाप्यत्वं नियामक नियमस्योक्तत्वात् तेन न पौनरुत्यमिति भावः। 'नातिप्रसङ्गः' न चैत्रेण गुणः पच्यते इत्यादिप्रयोगप्रसङ्गः। ननु एकसमादेव पक्ष्यत इति वाक्यादे- कदा चचे पाककर्तत्वस्य तण्डले पाककर्ममत्वस्य च बोधे तात्पर्य्यदशायां चैत्रस्तण्डुलः पक्ष्यते इति प्रयोगापत्तिरित्यत आह, 'न वेति, तथाच तदा- ख्यातजन्यकर्तत्वशाब्दं प्रति तदाख्यावजन्यकम्मत्वशाब्दसामग्री एवं तदा- ख्यातजन्यकर्तत्वशाब्दं प्रति तदाख्यातजन्यकरीत्वशाब्दसामग्री प्रतिबन्धि- कत्येकदोभयशाब्दसामग्रीस्थले परस्परप्रतिबन्धेन न कस्यापि शाब्दबोध- इति न तथा प्रयोगापत्तिरिति भावः । इदमपि प्रागुक्तस्य स्मरणाय तेन न पौनशक्त्यं । ननु यदि चैत्रेण पच्यत इत्यादौ याख्यातार्थभावनाया नान्वयस्तदा भावनाविशेष्यविरहात् कुत्र कम्माख्यातार्थसंख्यान्वयो भविष्यतीत्यत आह, 'तिष्पस्थापिताया इति, यथा पचतीत्यादौ प्रथमान्तो स्थाप्यत्वं भावनान्वये नियामक तथा चैत्रेण तण्डुलः पच्यत इत्यादौ अप्याख्यातजन्य संख्याप्रकारक- शाब्दबोधे प्रथमान्तोपस्थाप्यत्वमेव नियामकं वक्तव्यं इत्यर्थः, 'व्यत्पन्न .इति . 1 ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे गन्ता गतोग्रामो मिचा पत्रौ गतं पुरं। भोक्ता तृप्यति तथा तिङर्थमङ्यान्वयेऽपि इति भावः । एतच्च प्राचीनग्रन्थानुरोधे- नोकं । तत्र पाख्यातार्थभावनाविशेष्ये तदर्थ सङ्ख्यान्वय इति नियमे यानत्वव्यापारत्वविशिष्टस्यैव भावनापदार्थतया विशिष्य व्याख्यातत्वात्। वस्तुतस्तु भावनापदं व्यापारत्वविशिष्टस्येव वर्तमानत्वत्वादीष्टसाधन- बादौतराख्यातप्रतिपाद्यतावच्छेदकरूपधर्मवत्त्वरूपभावनात्वविशिष्टत्व- रूपेण फलत्वविशिष्टस्याप्युपलक्षक, तथाच भावनात्वविशिष्टविशेष्ये सङ्ख्यान्वय इत्येव नियमोज्यायान् इति बोध्यं । नन्वेवं कर्तृ-कर्मणौ कृतोऽपि वाये न स्यातां तत्रापि लाघवेन कृति-फलयोरेव शकेरु- चितत्वात् इत्यत पाह, 'चैचो गन्तेति, कर्तरि कर्मणि चोभयचैव प्रक्रिव्यवस्थापनाय कर्तृ-कर्मभेदेनोदाहरणद्वयं। ननु एकधर्मिबोध- चैत्रः पचतीत्यादौ कृप्त इत्यर्थः, तथा चाख्यातजन्यसंख्याप्रकारकशाब्दत्वा- वच्छिन्नं प्रति प्रथमान्तपदजन्योपस्थितित्वेन कर्त-कम्माख्यातजन्योपस्थिति- साधारणी हेतु तेति भावः । ननु यदि कती कर्म च नाख्यातार्थः किन्तु कृतिः कम्मत्वञ्च तदा कर्त-कम्मविहितकृतेरपि तहकृति-कम्मताबोध- कत्वमङ्गोक्रियतामविशेषादित्यतः कृतां कर्त-कम्मबोधकतां व्यवस्थापयितुं कारिकामाह, 'चैत्रो गन्तेत्यादि, चैत्रो गन्तेत्यादौ टचा कर्ता, गतोग्राम- इत्यादौ क्तप्रत्ययेन कम्म, मित्रा पत्रोत्यादौ चा कर्ता, गतं पुरं इत्यत्र च क्तप्रत्ययेन कर्ता कम्म च प्रतीयते उभयत्र साधुत्वात् तथाच टनादौना- माख्यातवत्कर्तबोधकत्वाभावे चैत्रोगन्तेत्यादावभेदान्वयबोधानुपपत्तिरिति भावः । नन्वत्र चैत्रः पचतीत्यादिवत् भेदान्धयबोध एव वक्तव्य इत्यत बाह, 'भोक्तत्यादि, तथाच भोक्तत्यत्र टचः कृतिमात्रबोधकत्वात् भोक्तृपदार्थ विशेष्यौ कृत्य टप्यतोधिाण्यासार्थस्याश्रयत्वबोधोग स्यात् भोजनानुकूलकृती ·शिरोमणिकताख्यातशतिवादः । ६५१ पक्कानि भुङ्क्ते पक्कापसार्यता" ॥ इत्यादौ सामाना- धिकरण्याद्यन्यथानुपपत्त्या कर्तृ-कर्मणौ कृद्दाच्थे। कल्वरूपं मामानाधिकरण्यममिळू बजादौनां प्रत्ययतया भेदेनाप्य- वयोपपत्तेरित्यतः समान लिङ्गकत्वरूपं सामानाधिकरण्यं प्रमाणयितुं कर्त्त-कर्मशक्तिमाधकमुदाहरणदयमाह, 'मित्रेति । न च स्वममान- लिङ्गकत्वं कथं धर्मिमाधकमिति वाच्यं । भेदान्वयबोधे समानलिङ्ग- कत्वस्थातन्त्रत्वात्। न चाभेदेनान्वयेऽपि समानवचनत्ववत् समान- लिङ्गकत्वमपि न तन्त्रं “वेदाः प्रमाणं" इत्यादौ "जात्याचति-व्यक्त- यस्तु पदार्थः” इति न्यायसूत्रे च उभयोरेव व्यभिचारादिति वाच्य। अजहल्लिङ्गस्थले अभेदान्वयबोधे तदुभयोरतन्त्रत्वेऽपि तदतिरिक्तस्थले तदुभयोरेव तन्त्रत्वादिति भावः । ननु लाघवेन कृतः कृति-फलयोः शक्नो व्युत्पत्तिवैचिव्यादेव तत्र भेदान्वयेऽपि समानलिङ्गकत्वस्योपयोगो भविष्यतीत्यत शाह, ‘भोकेति, कृति- फलयोः कृताच्यत्वे अचान्वयबोधो न स्यात् कृतौ हप्याश्रयत्वस्य भोजने पाकफलविक्लित्तिकर्मकत्वस्य च बाधादिति भावः । एत- दपि कर्त-कर्मशक्तिसाधारण्यायोदाहरणद्वयं। कृतेः कृवाच्यत्वे कृदर्थे कळख्यातार्थस्याश्रयत्वस्यान्वयानुपपत्तिमभिधाय तत्र कर्मा- ख्यातार्थस्य फलस्यान्वयानुपपत्तिं दर्शयति, 'पति, 'मामानाधि- करण्यादौत्यादिपदात् भोका हृष्यतीत्यादौ प्रथमाथे प्राधेयतान्वय- भोक्तृपदार्थे वृत्याश्रयत्वस्यायोग्यत्वादिति भावः । एवं पक्कानि भुले इत्यादौ च बोध्यं, 'अपसार्थतां, प्रपलाय्यता, 'सामानाधिकरण्यं चैत्रादिपदार्थ- ·९५२ যুৎহান্তীয়া चैत्रस्य नप्ता मैत्रादन्यो घटात् पृथक् परोऽपरो वेत्या- बोधस्य परिग्रहः, 'कर्त-कर्मणै कदाच्य इति, कर्ता ज्ञाता नष्ट- इत्यादौ च हजादेराश्रय-प्रतियोग्यादौ निरूढ़लक्षणा । समवायित्वलक्षणाश्रयत्वस्य कृतिमत्वादिरूपकर्तृत्वादिकमपेक्ष्य लघु- तया तस्यैव शक्यतावच्छेदकत्वमुचितमिति वाच्य । तस्य लघुत्वेऽपि बजा दिपदजन्यताप्रकारकशब्दबोधे स्वारसिकत्वाभावस्य प्रामाणि- कानुभवमिद्धतया शक्यतावच्छेदकत्वासम्भवात् । न च कृतिमत्त्वरूप- कर्तृत्वमपेक्ष्य फलवत्त्वरूपकर्मत्वस्य गुरुतया कथं तस्य शक्यतावच्छेद- कत्वमिति वाच्य। पक्रेत्यादौ कर्तृत्वप्रकारकप्रत्ययवत् पक्कमित्यादौ कर्मत्वप्रकारकप्रत्ययस्यापि स्वारसिकत्वस्य प्रामाणिकानुभवसिद्ध- तया गौरवस्थाकिञ्चित्करत्वादिति भावः । कर्तरि शकिः कर्मणि च निरूढ़लक्षणेत्यपि कश्चित् । मानौयं चूर्ण दानौयो ब्राह्मणः पतनीयो वृक्षः श्रामितमिदमासन इत्यादौ करण-सम्प्रदाना- पादानाधिकरणदिकन्नु तो लक्षणमेव । न च कर्तृत्वमादाय विनिगमनाविरह इति वाच्य। कर्तृत्वस्थ करणत्वादिकमपेक्ष्य गन्त्रादिपदार्थयोरभेदान्वयबोधः । ननु यदि कृतस्थले कर्त्ता कम्म च तदर्यस्तदा गन्तेत्यादौ एकदे पीभूतकृतौ गमनादेरन्वयो न स्यात् पदार्थः पदार्थेनान्वेतीति व्युत्पत्तिविरोधेन कृतावेकदेशे पदार्थस्य धात्वर्थस्यान्वया- सम्भवादित्यत आइ, 'चैत्रादन्य इत्यादि, अत्रान्यपदार्थैकदेशेनान्यत्वादिना पदार्थभूतपञ्चम्यर्थाबाधितत्वादेरन्वयवदिहापि चैकदेशान्वयः खौकार्य- इत्यर्थः, 'चैत्रस्येति, नमृत्यञ्च पुत्रपुत्रत्वं, यत्र चाद्यपुत्रे घश्यान्वयखौ- कारात्, 'इत्यादीनित्यादिपदेन पटो घटात् एथगित्यादिपरिग्रहः । अत्र .

·शिरोमणिकृताख्यात शक्तिवादः । ६५९ दाविव पदार्थतावच्छेदकेनैव कृत्यादिना धात्वर्थेऽन्वयः लघुत्वात् करणादौ तत्तत्मात्प्रत्ययस्य खारसिकप्रयोगविरहाच । करणत्वं हि व्यापारवदसाधारणकारणात्वं, प्रकृतकारणत्वमा वा, सम्प्रदानलं स्वत्वविशेषभागित्वेन इच्छाविषयत्वं, विशेषपदोपादानात विक्रयादौ क्रेत्रादेर्न सम्प्रदानत्वं, श्राद्धादौ पित्रादेः खत्व विशेष- भागितया नोद्देश्यत्वं, अपि तु प्रौतिभागितया अतो न तस्य सम्प्रदानत्वं, अत एव “नमः-स्वस्तीत्यादिसूत्रान्तरेणैव तत्र चतुर्थी- विधानं। ब्राह्मणाय गां ददातौत्यत्र इच्छा चतुर्थर्थः मा च समूहालम्बनव्यावृत्तविषयतामम्बन्धेन ददात्यर्थतावच्छेदकखत्वविशेषे पन्वेति, खत्वविशेषानुकूलत्यागस्य ददात्यर्थत्वात्, त्यागो ज्ञानं इच्छा वा, इच्छायाश्च विलक्षणविषयतासम्बन्धेन प्रकृत्यर्थान्चयः, प्राधेयत्वञ्च द्वितीयार्थः, तस्यापि धात्वर्थतावच्छेदकखत्वविशेषेऽन्वयः, तथाच विप्रविषयकेच्छाप्रकारौभूत-गोकृत्तिवत्वविशेषजनकत्यागानुकूलक- तिमानित्यन्वयबोधः, विषयत्वं प्रकारौभूतत्वं, जनकत्वं अनुकूलत्वञ्च संसर्गः। वृक्षायोदकमामिञ्चतीत्यादौ च वृक्षादिषु सम्प्रदानप्रयोगो गौणः चतुर्थोप्राप्यर्थः, तत्र चतुर्थी-द्वितीययोराधेयत्वमर्थः, तत्र चतुर्थ्याधेयत्वं सिचधात्वर्थतावच्छेदकघटके संयोगे अन्वेति, संयोगा- वच्छिन्नद्रवद्रव्यक्रियानुकूलकर्तक्रियाया एव मिचधात्वर्थवात्, द्वि- तौयार्थाधेयत्वञ्च साक्षादात्वर्थतावच्छेदकक्रियायामन्वेति, तचैव बितौयार्थाधेयत्वस्य व्युत्पपन्नत्वात्, अत एव वृक्षं उदकं मिश्चतौति न प्रयोगः । न चैवं “कर्मणा यमभिप्रेति तत्सम्पदानं" इति पाणिनि- सूचविरोध इति वाच्यं। तस्यापि कर्ता कर्मजन्यस्खत्वभागित्वेन . 120 ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे यमिकति तत्सम्प्रदानमित्यर्थात् प्रोषममत्कृतसपशक्तिवादे अनु- सन्धेय। अपादानत्वच परकौयक्रियाअन्र विभागाश्रयत्वं, वृक्षात्पर्ण पततौत्यत्र पतनाश्रयस्य पर्णदेरपादानत्ववारणय जन्यान्तं विभागविशेषणं, तब पञ्चम्या विभागः समवेतत्वञ्चार्थः, तथाच वृचनिष्ठविभागजनकक्षभिवसमवेतपतनाश्रयः पर्ण इत्यन्वयधीः, लक्षणे धात्वर्थतानवच्छेदकत्वेनापि विभागो विशेष्यः, तेन वृक्षं त्यजति खगः इत्यादौ वृक्षस्य नापादानत्वं, "ध्रुवमपायेऽपादानं” इति पाणिनिसूत्रस्थापि 'अपाये' विभागे, यत् 'ध्रुवं' यदधिकरणं, तदपादानमित्यर्थः । वस्तुतस्त अवधित्वमेवापादानत्वं, अवधित्वञ्च स्वरूपसम्बन्धविशेषः, वृक्षात् विभजते इत्यादौ च अवधितानिरूप- कत्वं पञ्चम्यर्थः, वृक्षनिष्ठावधितानिरूपकविभागाश्रयः पर्णमित्य- अयधौः, अन्यत्र चापादानप्रयोगो गौणः, शेषमस्मात्यातसुप्शकि- वादेऽनुसन्धेयं। अस्य कर्तृत्वापेक्षया गुरुत्वाभावेऽपि एतत्प्रकरणे हत्प्रत्ययस्य स्वारमिकप्रयोगविरहादेव तस्य न कृत्प्रत्ययस्य शक्यता- बच्छेदकत्वं । अधिकरणत्वञ्च प्रतियोगित्वानुयोगित्ववदाधारत्वापर- नामकस्वरूपसम्बन्धविशेषः। तस्य कर्तृत्वापेक्षया गुरुत्वाभावेऽपि तत्प्रकारेण स्वारसिकप्रयोगविरहान कृत्प्रत्ययस्य शक्ततावच्छेदकत्व- मित्यलमप्रकृतेन । ननु कर्तादेः कन्प्रत्ययार्थत्वे तदेकदेशे कृत्यादौ धावर्यान्वयो न स्थात् तत्प्रकारक-तविशेष्यकशाब्दबुद्धिं प्रति तन्नि- रूपितविशेष्यतातिरिक्तविशेषणतान्यविषयत्वेन तदुपस्थिनिरूपाया- पाकाङ्क्षायाः स्वरूपसत्कारणत्वात्, अन्यथा नित्योत्यलमित्यादौ उत्पलत्वादिलातेरपि अभेदसम्बन्धन नित्यस्यान्चयापत्तेः, चित्रगुरि- ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादा। त्यादौ चित्रपदं तात्पर्य्यवाहक गोपद एव चित्रगोखामिनि लक्षणा, न तु गोपदे गोखामिनि लक्षण, तदेकदेशे गवि तादात्म्यसम्बन्धेन चित्रपदार्थस्यान्वयः, केवलचित्रगुपदात् पदार्थोपस्थितिमाचं, न तु शाब्दबोधः पदार्थद्वयाभावात् । अत एव पदार्थः पदार्थेनान्चौयते, न तु पदार्थतावच्छेदकेनेति प्रामाणिकाः । न च पदार्थतावच्छेदक- जात्यखण्डोपाधेरेवापरस्यान्वयो नान्युपेयते तदतिरिकेषु च पदार्थता- वच्छेदकेऽप्यपरपदार्थान्वयः, अत एव चित्रगुरित्यादावपि चित्रपदं न तात्पर्य्यग्राहक, अपि तु गोपदं गोखामिपरं, तदेकदेशे गवि तादात्म्यसम्बन्धेन चित्रगुपदार्थस्यान्वयः, केवलचित्रगुपदादपि भाब्द- बोधादिति वाच्यं । तथापि शुक्लं द्रव्यं नित्यं चैत्रस्य नप्ता सुन्दरः इत्यादावय्येकदेशीभूते शुक्लरूप-पुत्रादौ नित्य-सुन्दरादेरभेदसम्बन्धे- नान्चयापत्ते? रत्वादित्यत आह, 'चैत्रस्येति, यथा जन्यशरौरजन्य- शरीरं नतृपदार्थः, पुत्रस्य पुत्र-कन्ये व कन्यायाः कन्या-पुत्रावपि नप्तृपदार्थः, तदेकदेशे प्रथमजन्यतायां षष्ट्यर्थस्य निरूपितत्वस्याम्चयः, यदा गरौरजन्यशरीरमेव नप्तपदार्थः, तदेकदेशे प्रथमशरोरे षष्ठ्यर्थस्य जन्यत्वस्य अन्वयस्तथेहापौत्यर्थः । न च तच षष्ठ्यर्थस्य नतर्यवान्वय इति वाच्यं । षष्ठ्यों हि जन्यत्वं, प्रयोज्यत्वं वा, नाद्यः बाधात्, नान्यः चैत्रपुचे तत्प्रपौत्रे च तथा प्रत्ययप्रसङ्गात् इति भावः । ननु प्रयोज्यत्न विशेष एवेह षष्ठ्यर्थस्तथाचानतिप्रसङ्गासप्तयैव तदन्वयः, यदा शरीरमेवात्र नप्तृपदार्थः, षष्ठ्यर्थस्य जन्यत्वस्य च खाश्रयशरौर- जन्यत्वसम्बन्धेन तवान्वयः, अथवा षष्ट्यर्थस्य जन्यवस्थाश्रयतासम्बन्धे- नैव भरौरेऽन्वयः, शरीरस्य च जन्यतासम्बन्धेन पुनः शरौरेऽग्नयः, ·शब्दाख्यतुरोयखखे तथैव साकाङ्क्षत्वात् । अस्तु वा कृत्यादिघटित एव एकपदार्थस्थापि वारदयान्वयाभ्युपगमात्, नामार्थयोरपि भेदेनान्व- यस्य जनकादिपदस्थलेऽपि खण्डशक्तिवादिना विशिष्टवाचकपदस्यले- ऽभ्युपगमात्, केवलनतृपदे च विशिष्ट शकिरतो नपद-पुत्रपदयोर्न पर्यायता तयोः पर्यायत्वस्येष्टत्वे च ननु-पुत्रादिपदयोः शरीरमेव शक्यं, केवलनत-पुत्रादिपदे विशिष्टनिरूढ़लक्षणेत्यत आह, 'मैत्रा- दन्य इत्यादि, 'अन्यपदस्य भेदवानर्थः, तदेकदेशे भेदे पञ्चम्यर्थस्य प्रतियोगिलेन यथा अन्वयः इत्यर्थः । पञ्चम्यर्थं प्रतियोगित्वे च खवृत्तिमैचत्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन मैत्रादेरन्वय इति नातिप्रमङ्ग इति भावः । 'घटादित्यादि, पृथक्वगुणविशिष्टं पृथक्शब्दार्थः, परत्वगुण- विशिष्टं परशब्दार्थः, अपरत्वगुणविशिष्टं अपरशब्दार्थः, तेषामेकदेशे पृथक्त्व-परत्वापरत्वादौ घटादिति पञ्चम्यर्थस्य अवधिमत्त्वस्य यथा अन्वय इत्यर्थः । उदाहरणवाहुल्यं भूयःसु तथा दर्शनाव्युत्पत्तिदा- यार्थ। 'तथैवेति तत्र यथा श्राकाङ्क्षा वर्त्तते तथैवात्रास्थाकाङ्क्षा- सत्त्वादित्यर्थः, अन्यत्र तादृशोपस्थितेराकाङ्क्षगत्वेऽपि तवाचापौतर- विशेषणत्वेनोपस्थितेराकाक्षात्वादिति भावः। यद्दा तादाम्यसम्ब- धेन तत्प्रकारक-तद्विशेष्यकशाब्दबोधं प्रत्येव यथोकतद्विषयकता- दृशोपस्थितिरेव हेतुः भेदसमर्गणान्वयबोधे तु इतरविशेषणत्वेनोप- स्थितिरप्याकाङ्क्षति भावः । अभ्युपेत्याइ, 'अस्तु वेति, 'कृत्यादि- चैकदेशान्वयदाथि नानास्थानमुक्तं । 'तथैवेति धन्यत्र यथा पदार्थेन पदार्थस्यान्वयः साकाङ्गुः न तु पदार्थंकदेशेन तथाच पदार्थैकदेशेनैव पदार्थस्यान्वयः साँवालो न तु पदार्थेन पदार्थस्यान्षय इत्यर्थः, याका- ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । घटितएवेति स्वजनकटत्याश्रयत्व-खजन्यफलाश्रयत्वरूप एवेत्यर्थः, 'कादिनेत्यादिना कर्मपरिग्रह दति, 'अन्वयः' धात्वर्थस्य शाब्द- बोधविषयौभृतपरम्परासम्बन्धः, तथाच नेकदेशान्वयः, मैचादन्य- इत्यादावपि विशेष्य एव पञ्चम्यर्थादेः परम्परामम्बन्धेनान्वय इति न तत्राप्येकदेशान्वय इति भावः। प्रत्रानुभवविरोधः तत्तद्वाक्यजन्य- शाब्दबोधानन्तरं कृतिः पाकवतौ न वा, भेदोमैत्रप्रतियोगिको न वा, पृथक्कं घटाबधिकं न वा इत्यादि मंशयापत्तिषः। प्राचीनैरा- ख्यातेन कर्मादिगतमङ्ख्यायाः कृता च कर्मादेरनभिधाने द्वितीया- दध इति नियमवयं कल्यते अतस्तन्निरासाय दाख्यातमाधारण- ङ्गायाः फलबलकलप्यत्वादिति भावः । सर्व त्रैकदेशानन्वयमुद्धरतां मतमाह 'अस्तु वेति, गन्तेयादौ खानुकूलकृतिमत्त्वसम्बन्धेन टनर्थकर्त्तयैव धात्वर्थस्य गमनादेरन्वयः, चैत्रस्य नसत्यादि स्थलेऽपि चैत्रसम्बन्धस्य पद्यर्थस्य निरूपित- त्वस्य खाश्रयजन्यताश्रयजन्यत्वसम्बन्धेन पुत्रपुत्र एवान्वयः, तथाच चैत्र- निरूपितत्ववान् पुत्रपुत्र इत्यन्वयबोधः, चैत्रः पक्तत्यादौ चैत्रः पाकीयकतत्य- न्वयबोधः, पाकौयत्वञ्च खानुकूलकृतिमत्त्वसम्बन्धेन पाकविशिष्यत्वं, तच्च कर्तत्वं धम्मितावच्छेदकोकृत्य भासते, न तु चैत्रत्वं, तथा सति प्रकृत्यान्वित- खार्थबोधकत्वं प्रत्ययानामिति व्युत्पत्तिभङ्गापत्तेः । एवं चैत्रादन्य इत्यादावपि चैत्रनिष्ठप्रतियोगित्वस्याबधित्वस्य वा पञ्चम्यर्थस्य खनिरूपितानुयोगिता- श्रयान्योन्याभाववत्त्वसम्बन्धेनान्यस्मिन् धम्मिण्येवान्वयः अन्यत् खयमूह्यं । तथाच न कुत्राप्येकदेशान्वयखोकार इति भावः । 'अस्तु वेत्यादिना अखर- साविस्कारः स च तत्तत्स्थले एकदेशान्वयखौकारे बाधकामावे निशक्त- परम्परासम्बन्धेन तत्तत्पदार्थप्रकारकान्वयबुद्धिं प्रत्याकाशाज्ञानादीनां हेतुत्व- कल्पने गौरवं मानाभावश्चेत्यादिः । सवर्थ कृतिवादिनवौनमते प्रत्ययेन यत्र कृतेरनभिधानं तत्र तृतीया यत्र च कम्मत्वस्थानभिधानं सत्र दितीयेत्य- ·५० शब्दाख्यतुरीयखण्डे कादिना सममन्वयः। मुख्य-भाक्तसाधारणस्य फला- दिलक्षणकर्मत्वस्य कृत्यादिलक्षणकर्तृत्वस्य चानभि- मेकमेव नियममाह, 'मुख्य-भानमाधारणस्येति, एतच्च कर्मत्वस्य कर्तृत्वस्य विशेषणं, मुख्यं कर्मत्वं फलवत्वं तत्प्रत्ययः पयते तण्डुलः पक्कस्तण्डुल इत्यादौ, भानं कर्मत्वं विषयत्वादि, तत्प्रत्ययः ज्ञातो घटः ज्ञायते घट इत्यादौ, मुख्यं कर्तृत्वं कृतिमत्त्वं, तत्प्रत्ययः पचति चैत्रः पक्का चैत्र इत्यादौ, भानं कर्तृत्वं आश्रयत्वादि, तत्प्रत्ययश्च चैत्रो जानाति चैत्रो ज्ञाता इत्यादाविति भावः । 'फलादौत्यादिपदात् विषयत्वादिलक्षणभातकर्मत्वपरिग्रहः, 'कृत्या- दौत्यादिपदात् आश्रयत्वादिलक्षणभाक्तकर्तृत्वपरिग्रहः । 'अनभि- धान इति प्रधानक्रियोत्तरकृदाख्याताभ्यामनभिधान इत्यर्थः, तेन क्षेचेण भुक्ता गम्यते पक्का चैत्रेण भुज्यते इत्यादौ कृता कृत्य- भिधानात् बतौया न स्यादिति दूषणमपास्तं । कृता कृत्यभिधाने- ऽपि प्रधानक्रियोत्तराख्यातेन कर्तृत्वानभिधानादिति भावः । 'द्वितीयादय इत्यादिपदात् बतौयायाः वद्योगे षष्ठ्याश्च परिग्रहः, ग्रामोगतश्चैत्रो गतवान् चैत्रो गन्ता इत्यादौ द्वितीयाद्यभावमुप- नभिहिताधिकारसूत्रस्यार्थः स चानुपपन्नः चैत्रो जानातीत्यादावाख्यातेना- श्रयत्वस्यैव उक्तत्वेन कृतेरनभिधानात् टतौयाप्रसङ्गात् चैत्रेण घटो ज्ञायते इत्यादौ घाख्यातेन विषयत्वस्यैवोक्तत्वेन कम्मत्वस्यानभिधानात् द्वितीया- प्रसङ्गाश्चेत्यत बाह, 'मुख्येति, 'फलादौत्यादिपदेन विषयत्वादेः 'कृत्यादी- त्यादिपदेन व्याश्रयत्वस्य च परिग्रहः, मुख्यं कम्मत्वं तण्डलः पच्यत इत्यादौ, भाक्त कम्मत्वं चैत्रेय घटो ज्ञायत इत्यादौ, एवं मुख्य कर्तवं चैत्रः पचती- .

·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । ६५६ धाने द्वितीयादयः। कृता विशिष्टाभिधाने विशेषण- स्याप्यभिधानात्। यत्तु धातूत्तरप्रत्ययत्वेनैव कृतौ शक्तिः पाचकादिपदे तु सामानाधिकरण्यानुरोधात् कृतिविशिष्टे लक्षणेति, पादयति, 'कृतेति कर्मत्वविशिष्टस्याभिधाने कर्मवादेरप्यभिधाना- दित्यर्थः । 'यत्त्विति, श्राख्यातस्थ कृतौ शक्तिकल्पनदमायां तथैव लाघवेन कल्पनादिति भावः। अत्र द्वितीयादिवारणय 'धावृत्त- रेति । नन्वेवं पाचको भुते इत्यादौ पाककर्तृबोधः कथं स्यात् इत्यत श्राह, 'पाचकादौति, 'श्रादिपदात् चैत्रो गन्तेत्यादौ गन्तादिपदपरिग्रहः, 'लक्षणेतौति, एवञ्च मुख्यप्रयोगाभावेऽपि कृतः शक्तिकल्पनं शक्यसम्बन्धरूपायाः लक्षणयाः सम्पादनार्थमेवेति भावः। 'भावकृतोऽपौति घनादेरपौत्यर्थः, तथाच तस्य निरर्थकत्वप्रवाद- . ट त्यादौ, “भाक्तं कर्तत्वं चैत्रेण घटो ज्ञायत इत्यादौ, 'हितीयादय इत्यादि- पदेन टतीयायाः परिग्रहः, तथाच मुख्य-भाक्तसाधारणकम्मत्वानभिधाने द्वितीया मुख्य-भाक्तसाधारणकर्तत्वानभिधाने हतीयेति तत्सूत्रार्थो वक्तव्य इति नोक्तदोष इति भावः । ननु तथाप्याख्यातेन कम्मत्व-कर्तत्वा- नभिधाने द्वितीया-टतीये इति सूत्रार्थकरणे कृत्स्थले दितीया-टतौया- नियामकानां तत्रानियमप्रसर इत्यत याइ, 'वतेति कृत्य ययेनेत्यर्थः, 'विशिष्ठाभिधाने' कृतिविशिष्माभिधाने, 'विशेषणस्य' कृतेः, तथाच प्रत्ययेन कम्म-कर्तृत्वानभिधाने दितीया-टतीये इत्याख्यात-कृत्माधारणः सूत्रार्थ इति भावः । चतः कृतिविशिष्ठप्रत्ययस्य लक्षणात एवेतिमतं ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे तन, भावतोऽपि कृतिवाचकतापत्तेः धातुत्वादि- घटितात् तस्मादाख्यातत्वस्यैव लघुत्वाच्च । यदपि कर्तृ- कृतोऽपि कृतौ शक्तिः कृतिविशिष्टे तु लक्षणैवेति, तदप्यसत्, यतो विनावच्छेदकरूपं शक्यत्वासम्भवात्, गोत्वत्वादिना शक्तौ चातिगौरवादस्तु गवादिपदानां व्याघात इति भावः । ननु भावकतो घनादेः कृतिवाचकत्वेऽपि निराका तया न ततः कस्यापि अर्थम्य प्रत्यय इति व्यवहारः, अन्यथा भावविहितघनादेरपि घन्वादिना करणेऽधिकरणे वा शकतया भवतामपि तत्र निरर्थकत्वव्यवहारः कथं स्यात् । वस्तुतस्तु प्रतीयते येनार्थः म प्रत्यय इति व्युत्पत्तिमिद्धस्य तावदन्यान्यत्वरूप- प्रत्ययत्वस्य अन्तर्भावादेव भावविहितघनादेर्व्यवच्छेद इत्यत पाह, 'धातुत्वादौति, 'श्रादिपदेन उत्तरत्व-प्रत्ययत्वपरिग्रहः, 'पाख्यात- त्वस्येवेति तिवादेरेवेत्यर्थः, 'कतोऽपौति, दृत्त्वादिनेति शेषः, 'ताविति, लाघवादिति शेषः । गवादिपदानां विशिष्ट शक्ति व्यवस्थापयति, 'यत इति, 'शाक्यवासम्भवादिति, कार्यत्वादिवत् शक्यत्वस्यापि अवच्छिन्नवनियमात् इति भावः । 'विशिष्टान्तरा- प्रसङ्गतो निरसयितुमाह, 'यदपौति, एतन्मते यद्यपि गवादिपदानामेव गोत्वादिविशिष्ट शक्तिरायाति, तथापि शब्दविशिछादिबोधकानामा- काशादिपदानां शब्दविशिवादी शक्तिन स्यात् तत्रापि विशिले शक्ति प्रदविशिष्टादी लक्षणेत्यस्य वक्तुं शक्यत्वादिति दोषमाइ, 'यतोविनेति, 'यत इत्यस्य 'विशियान्तराणां शक्यत्वं विलीयेतेत्यनेनान्वयः, लाघवात् शन्दत्व- ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । गोत्वविशिष्टं शक्यं विशिष्टान्तराणान्तु शक्यत्वं विलौयेत णान्विति गुरुत्व-महत्त्वादिविशिष्टानान्तु गुरुपद-महत्पदादिशक्यत्वं विलौयेतेत्यर्थः, तत्रापि गुरुत्वत्व-महत्त्वत्वादिजातिरूपेण गुरुत्व- महत्त्वादावेव भक्तिः गुरुत्वादिविशिष्टे लक्षणा इत्यस्य सुवचत्वादिति भावः । अथ यत्र यत्पदस्य शनया प्रयोगस्तत्रैव तत्पदस्य शक्तिः तत्र च 'विशिवान्ताराणामित्वस्य गोत्वविशिधादिभिन्नशब्दविशिवादौना- मित्यर्थः, 'शक्यत्वं' आकाशादिपदशक्यत्वं, 'विलौयेत' न स्यात् । ननु विशियान्तराणामित्यत्रान्तरपदं किमर्थमुक्तं विशिसामान्यस्यैवोक्तरीत्या शक्यत्वविलयसम्भवादिति गवादिपदस्य गोत्वादिविशिवशतिव्यवस्थापनेन खोक्तमन्तरपदं सार्थकयति, 'विनेति, 'विनेत्यादि गौरवादित्यन्तं गवादि- पदानां गोत्वविशिएं शक्यमस्तु इत्यत्र हेतुः, अत्रायमर्थः गवादिपदानां यदि गोत्वे शक्तिरुच्यते तदा शक्तः खावच्छेद्यस्वनियमाद्गोत्वस्वं शक्यता- वच्छेदकं वाच्यं तथाच खरूपतो गोत्वविशिछापेक्षया गोवत्वविशिएं गुग इति बन्न शक्यमिति लाघवेन गोपदादौनां गोवादिजातिविशिवशक्ति- रस्विति । नन्वाकाशादिपदानां शुद्धशब्दादौ मुख्यप्रयोगविरहेण न शक्तिः कृत्युपलक्षित एव वत्प्रत्ययस्य शक्तिः न तु कृतिविशिष्टकृत्यंशेऽपि कृत्प्रत्यय- शक्तिकल्पने गौरवादितिमतेन कता कतेरभिधानमिति तन्मते बाख्यात. कृत्माधारणसूत्रार्थरक्षणं ये कुर्वन्ति तन्मतमाह, 'यत्त्विति, तथाच चैत्रा पक्रयादौ कृता कृत्यभिधानान हतीयेति भावः । नन्वेवं चैत्रः पचतीत्या- दाविव पाचकादिपदात् पाकानुकूलचतेराश्रयतासम्बन्धेन चैत्रादावन्षय एव बोध्यस्तथाच चैत्रः पाचक इत्यादौ चैत्रे पाककर्तरभेदान्वयबोधो न स्यादि- त्यत बाह, 'पाचकादौति, 'सामानाधिकरण्येति पाचकादिपदार्थभेदान्धय- बोधानुरोधादित्यर्थः, पाचकादीत्यादिपदेन टजन्तादिपरियाः, धादिंपदेन 121 ·মুহান্তীয় केवल विशेषणे स्वारसिकप्रयोगविरहस्तुख्य एवेति । एवञ्च गतोग्रामोगम्यत इत्यादौ फलस्य कदात्मनेपदा- अतो गुरुत्वादौ न गादिपदशक्तिरित्यत बाइ, 'केवलेति विशे- षणतानापने चेत्यर्थः, 'तुल्य एवेति, दहापि कृतः कृतौ प्रत्या प्रयोगस्य विरहादिति भावः । 'एवञ्चेत्यारभ्य 'केचिदित्यन्तं एकमतं, 'एवञ्च' कर्मत्वरूपस्य फलस्य विशेषणविधया कृतो विशेष्यविधया चात्मनेपदस्य शक्यत्वे चैषपद-पाचकादौनां भिन्नाभ्यां रूपाभ्यां एकम्मिशक्तत्वरूपसामानाधि- करण्यस्य परिग्रहः, 'भावकृत इति, न चेधापत्तिः, अपसिद्धान्तादिति भावः । नियुक्तिकसिद्धान्तभङ्गे न दोष इत्यत आह, 'धातुत्वादीति, तस्मात् धातूत्तरप्रत्ययत्वात् धात्वाद्यन्यतमत्वघटितधातूत्तरप्रत्ययत्वमपेक्ष्याख्यातत्वं लघु इति तदेव ऋतिशलतावच्छेदकमिति भावः । इत्यश्च कृत्प्रत्ययस्य कृति- विशिव एव शक्तिर्न तदुपलक्षित इति मतमाश्रित्यवानभिहिताधिकार- सूचार्यों निर्बहतीति तदेवमादरणीयमित्यवधेयं । घाख्यातस्येव कर्तुतः कृतौ न शक्किाघवात् अपि तु सर्वत्र । ननु शब्दविशिय तत्र मुख्यप्रयो- गात् शक्तिः शक्त्या मुख्यार्थबोधकत्वनियतत्वात् इत्यत अाह, 'केवलेति, 'तुल्य इति कर्तवतोऽपि कृतौ मुख्यप्रयोगविरहेण तुल्यतेत्यर्थः । यद्यपि शब्दोऽस्तौति प्रयोग एव मुख्यः प्रयोग आकाशपदस्थले एवं गतं प्रमेय- मित्वादावेव कर्तवतः कृतौ मुख्यप्रयोग इत्येसदसनातं, तथापि तथा प्रयोग- ममभ्युपगम्य इदमुक्तमिति संक्षेपः । नन्वात्मनेपदस्य फलवाचकत्वेन चैत्रेण ग्रामो गम्यते इत्यादी ग्रामस्य गमनजन्यफलमालित्वरूपकम्मत्वलाभेऽपि चैत्री ग्राम गछतीत्यादौ तस्य कथं कर्मतालाभ इत्याशवायां 'एवञ्चे- त्यादि 'केचिदिवशी एकं मतं दर्शयामास, 'एवच ग्रामं गच्छतोत्यादौ पणस्य पदान्तराज्यत्वे चेत्यर्थ, रतस्य च ग्राम गच्छति ग्रामस्य गन्तेत्यादौ ·शिरोमणिकृतिाख्यात शक्तिवादः । १३ भ्यामेव लाभात् लाघवात् धातोरनन्यलभ्यव्यापारवि- शेषमाववाचकत्वस्थितौ ग्रामं गच्छति ग्रामस्य गन्ते- त्यादौ द्वितीयादेः फलजनकत्वलक्षणं कर्मत्वमर्थः फले च, 'कदात्मनेपदाभ्यामिति, कृता विशेषणतया विशेष्यतया चात्म- नेपदेन लाभ इति भावः। 'व्यापारविशेषः' पाकादिक्रिया, धातोः फलावच्छिन्त्रव्यापारवाचित्वे तत एव फललाभसम्भवेन द्वितीयादेः फलमों न सिद्धातीत्यतस्तव्यवच्छेदाय मात्रपदं । 'द्वितीयादे- रित्यादिपदात् षष्ठीपरिग्रहः । ‘फलजनकत्वं' फलत्वविशिष्टजनकत्वं, 'अर्थ इति, अन्यथा तत्र तत्प्रतौतेरनुपपत्तेरिति भावः । 'फले च' . द्वितीयादेः फलजनकत्वलक्षणकम्मत्वमर्थः इत्यग्रेतनेनान्वयः। ननु फला- वच्छिन्नथापारबोधकधातुत एव चैत्रो ग्रामं गच्छतोत्यादौ पललाभोऽस्तु कि हितौयायाः पलजनकत्वलक्षणकम्मत्वे शक्तिकल्पनेनेत्यत बाह, 'गतोग्रामो- गम्यत इत्यादि चैत्रेण ग्रामोगत इत्यत्र पालविशिश्वाचिकृत्प्रत्ययात् पदार्थता- वच्छेदकतया फलस्य लाभः, चैत्रेण ग्रामोगम्यत इत्यत्र चात्मनेपदात् पल- विशेष्यकशक्त्या पललाम इत्यर्थः, वथाचान्यलभ्यत्वरूपबाधकेन धातोः पले न शक्तिरिति भावः। 'लाघवादिति यखानवच्छिनण्यापारविशेषत्वापेक्षया व्यापारविशेषत्वस्य शरीरलाधवादित्यर्थः, 'यापारविशेषेति पचधातोर्वहि- स्थालौसंयोगादिरूपव्यापारः गम्यादिधातोः स्पन्दरूपो व्यापारः त्यानधातो. रपि स एवेत्यादिरर्थः, 'मात्रपदेन पदार्थतावच्छेदकतया फलवाचकत्वस्य व्यवच्छेदः, 'ग्राममित्यादि तथाचानन्यसभ्यत्वात् फलस्य द्वितीयादेः पालजन- कवलक्षणकम्मत्वे शक्तिरनायत्या कल्यत इत्यर्थः, 'द्वितीयादेरित्यादिपदेन यामस्य गन्तेत्यादौ षष्ठीपरिग्रहा, धातूनामनेकार्थकत्ववंच तत्र पद्या कम्म- वार्थकत्वात् । ननु चैत्री ग्राम गच्छतोत्यादौ फललाभाय किं द्वितीयादेः ·शब्दाख्यतुरोयखगड़े च प्रातिपदिकार्थोऽधिकरणत्वेनान्वेति, फलमाचं वा अर्थः, जनकत्वन्तु संसर्गमय दया लभ्यमिति केचित्, द्वितीयाद्यर्थैकदेशे फले च, 'प्रातिपदिकार्थ:' प्रकृत्यर्थः, 'अधिकरण- त्वेन' प्राधेयतासम्बन्धेन । एतेन प्राधेयतावत् फलजनकत्वमर्थः, तदेकदेशे चाधेयत्वे निरूपितत्वसम्बन्धेन प्रकृत्यर्थाऽन्वेति इति कस्य- चिन्मतं निराकृतं । एकदेशान्वयप्रसङ्गेन लाघवानुरोधेन चाह, ‘फल- मात्रमिति फलत्वविशिष्टमात्रमित्यर्थः, फलत्वञ्च कार्यत्वं, 'संसर्ग- मर्यादयेति फल-धात्वर्थयोः संसर्गविधयेत्यर्थः । अत्र केचित् फलमात्रस्य कर्मषष्ठ्यर्थत्वे वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगिता- नवच्छेदकत्वनये पाको न मनस्येति व्यवहारानुपपत्तिः जनकता- . फलजनकत्वे शक्तिः, किंवा तत्तद्धातोः फलजनकत्वे शक्तिरित्यत्र विनिगमना- विरहः धातूनामनेकार्थकत्ववञ्च द्वितीया-बद्यादौनामपि अनेकार्थकत्वमिति न तहिनिगमकमिति चेत्, न, खस्यैकदेशीभूतफले ग्रामादेः प्रातिपदिकार्थ- स्थानन्धयप्रसङ्गात् । न चेयापत्तिः, अदृष्यत्वात् । यदि चाख्यातत्वावच्छेदेन पले शक्तिरिति कर्त-कम्मेप्रत्ययस्थले तत एव फललाभ इत्युच्यते, तदा- ख्यातार्थफलस्य धात्वर्थविशेष्यतया धन्धयस्य चैत्रेण गम्यते ग्राम इत्यादौ व्युत्पन्नस्य भङ्गाप्रसङ्गात् काख्यात-कम्माख्यातभेदेन व्युत्पत्तियकल्पने च गौरवमित्यादि खयमूहनीयं । ननु हितीयाद्यर्थफलजनकत्वस्य ग्रामेऽसत्त्वात् कथं तेन सह ग्रामस्यान्वय इत्यत बाह, 'पले चेति, विभक्त्यर्थैकदेशेन सह प्रातिपदिकास्थान्धयः फलावच्छिन्नध्यापारस्य धात्वर्थत्वे ब्राह्मणाय गां ददातीत्यादौ खामित्व-जनकत्वरूपचतुर्थंकदेशीभूतखामित्वे ब्राह्मणस्य प्राति- पादिकार्थस्यान्वयदर्शनेनाथुत्पन्न इति लाघवादेकदेशान्धयानभ्युपगमाचार, 'मलमात्रं वेति, मात्रपदेन जनकत्वांशष्यवच्छेदा, 'केचिदित्यन्तं मतं दूषयति, ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । तदसत्, ग्रामं गच्छति त्यजतोत्यादौ द्वितीयादितः सम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकत्वात्, वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगिता- वच्छेदकत्वनयेऽपि तदभावस्य केवलान्वयित्वनियमेन तेमनौयपाके- ऽपि न तेमनस्येति व्यवहारापत्तिः, एवं फलमात्रस्य द्वितीयार्थत्वे- ऽपि यदि कर्मजसंयोगानधिकरणद्रव्यं प्रसिद्धं, तदा तत्रामु न गच्छतौति प्रयोगानुपपत्तिः तत्कर्मकगमनस्याप्रसिद्ध्या तदाश्रयत्वा- भावस्य तत्र प्रत्येतमशक्यत्वात्। जनकतासम्बन्धस्याभावप्रतियोगिता- नवच्छेदकतया गमनत्वावच्छेदेन द्वितीयार्थस्य तनिष्ठसंयोगस्य तेन सम्बन्धनाभावप्रत्ययासम्भवात् तस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वे तद- भावस्य केवलान्वयित्वनियमेन गमनकर्मण्यपि देशे प्रभुं न गच्छ- तौति प्रयोगप्रमङ्गः गमनत्वावच्छेदेन जनकतासम्बन्धेन तनिष्ठ- संयोगाभावस्य मत्त्वात् तस्मात् फलजनकत्वं खण्डशः फलं जनकत्वं वा द्वितीयादेरर्थः । नचैवमपि रूपं न गच्छतौति प्रयोगानुपपत्तिः तनिष्ठसंयोगाप्रमिद्धेरिति वाच्य। फलजनकत्ववदाधेयत्वस्यापि द्विती- याद्यर्थतया संयोगत्वावच्छेदेन रूपाधेयत्वाभावस्यैव तत्र प्रत्ययात, रूपं न गच्छति रस इत्यादौ चाकाशं न पश्यत्यन्ध इत्यादाविव नार्थस्य वारदयमन्वय इत्याहुः। तदमत् । लाघवात् द्वितीयादः संयोगाद्यात्मके फले शक्काबुदाहतस्थले संयोगजनकलादौ लक्षण- भ्युपगमात्, वृत्त्यनियामकसम्बन्धावच्छित्रप्रतियोगिताकाभावमात्रस्य 'तदसदिति, 'नियतेति गच्छतोत्यादौ विभागस्य तर त्यजति खग इत्यादौ संयोगरूपपलस्य लाभप्रसङ्ग इति वैपरौत्यमेव कथं न स्यादित्यर्थः, 'फल- .

·शब्दाख्यतुरीयखगड़े फलसामान्यलाभेऽपि नियतसंयोग-विभागाद्यलाभेन फलविशेषावच्छिन्नव्यापारस्यैव धात्वर्थत्वात्। इतरथा केवलान्वयित्वे मानाभावाचेति ध्येयं। 'फलसामान्यलाभेऽपौति फलवरूपेण फललाभे पौत्यर्थः, 'नियतसंयोग-विभागाद्यलाभेनेति मंयोगत्व-विभागवादिविशिष्टे शक्तिभ्रमादिकं विना मंयोगत्व- विभागत्वादिविशिष्टस्य लाभामम्भवे नेत्यर्थः, 'फलविशेषेति संयोगव- विभागत्वादिविशिष्ठेत्यर्थः, 'धात्वर्थत्वात्' गम-त्यजादिधात्वर्थत्वात्, द्वितीयादेश्चाधेयत्वमर्थः स च धात्वर्थैकदेशे संयोगादावन्वेति। न च विशिय संयोगव-विभागत्वादिविशिष्टालाभेऽपि न चतिरिति वायं। तदलाभे रहावाम गच्छतो गमने ग्रामस्य गमनं न ग्रहस्य, वृक्षं त्यजतस्यागे वृक्षस्य त्यागो न तु भूमेरित्यादयो व्यवहाराः स्वारसिका न स्युः सह-भूमितिफलजनकत्वमामान्याभावस्य तत्रा- सत्त्वात् तस्क्रियया ग्रह-भूमिवृत्तिविमागोत्तरसंयोगरूपफलजन- नात् इति भावः । ननु द्वितीयादेः संयोगवादिनैव फलार्थ इति म फलविशेषाभावः गमादिधातुविशेषममभिव्याहारश्च प्रत्ययनिया- मक इत्यत शाह, 'इतरथेति, फसविशेषावच्छिन्नक्रियाया धात्वर्थ- विशेषावच्छिन्नेति गमधातोः संयोगावच्छिन्नस्पन्दः त्यधातोर्विभागावच्छिन्न- स्पन्दोऽऽवश्यं वलय इत्यर्थः। ननु धातोः स्पन्दादावेव भक्ति गम्यादि- समभिव्याहाराच हितीयादेः संयोगत्व-विभागत्यादिना फलबोधकता भवि- व्यतीत्यत बाइ, 'इतरथेति गमि-त्यजिप्रतौनां स्पन्दत्वावच्छिन्नमात्रशक्तत्व- इत्यर्थः, 'पर्यायवापत् एकधम्मावच्छिनाक्तत्वप्रसङ्गात् । न छापत्तिः, ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । त्यजि-गमिप्रभुतीनां पर्यायत्वापत्तेः। तवापि गम्यते ग्राम इत्यादौ ग्रामादेः संयोगादिफलशालित्वं कुतः प्रतीयत इति चेत्, तदवच्छिन्वव्यापारवाचिधातुसम- वानभ्युपगमे इत्यर्थः, 'पर्यायत्वेति, एकस्याश्रय क्रियायाः पूर्वदेशत्या- गोत्तरदेशगमनरूपत्वेन शक्यतावच्छेदकस्याभेदादिति भावः । अथ पर्यायतायामिष्टापत्तिः कर्मासमभिव्याहते गच्छति त्यजतोत्यादौ बोधस्य वेलक्षण्यानुभवे तु तत्र तत्तत्फलावच्छिन्नक्रियायां निरूढ़- लक्षणा। न चैवं ग्रामं त्यजतोत्यादौ ग्रामं गच्छतोत्यांपत्तिरिति वाच्यं । गमिसमभिव्याहतद्वितीयादेः संयोगस्य त्यजिममभिव्याहत- द्वितीयादेविभागस्य बोधकत्वादेव तद्वारणसम्भवादिति चेत्, न, त्यजि-गम्योः पर्यायवाभावस्य मकलप्रामाणिकसिद्धृत्वात्, कर्मा- समभिव्याहते गच्छति-त्यजतोत्यादौ खारसिकविलक्षणबोधस्याप्यनु- भवसिद्धत्वाचेति निगर्भः। ननु तथापि गम्यते ग्राम इत्यादौ धात्वर्थैकदेशीभूतसंयोगादेमे अन्वयासम्भवात् श्रात्मनेपदस्य च फलमामान्यवाचकत्वात् गमनजन्यसंयोगरूपफलशालिवप्रत्ययः कथं स्थादित्याशङ्कते, 'तवापौति, 'तदवच्छिवेति विशेष्यसंयोगावच्छिन्ने- तथा सति कोषादौ तथाभिधामप्रसङ्गादिति भावः । शमते, 'तवापोति संयोगावच्छिन्नस्यन्दादेम्याद्यर्थत्ववादिनोऽयीत्यर्थः, 'संयोगादिफलशामित्वं' चैत्रत्तिगमनादिजन्यसंयोगादिफलशालित्वं, 'कुत इति, ग्रामोगम्यत इत्यादौ विभागशालिवस्य तमस्य ज्यते इत्यादौ च संयोगशालित्वस्य लाभप्रसङ्गेन वैपरीत्यापत्तिः तदवस्थैवेति भावः । 'तदवच्छिन्नति संयोगावशिवव्यापार वाचिगमिसमभिव्याहतात्मनेपदस्य संयोगात्मकफलबोधकत्वं, विभागा.

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे भिव्याहारादेव, यथा इष्टसाधनत्ववाचकाहिंधेरेव. स्वर्गकामादिपदसमभिव्याहारात स्वर्गादिजनकत्वं, प्रतीतिस्विष्ट-फलयोरिष्ट-फलत्वाभ्यां स्वर्गत्व-संयोग- व्यर्थः, 'ममभिव्याहारादेवेतिच्छेदः, गम्यते ग्राम इत्यादौ ग्रामादेः संयोगशालिवं प्रतीयत इति पूर्वणन्वयः, तवापि धातुविशेषसम- भिव्याहारात्तथा सम्भवेऽपि त्यजि-गमिप्रमतीनां पायतापत्ते- १ारत्वादिति भावः । समभिव्याहारविशेषाद्विशेषप्रत्यये दृष्टान्त- माह, यथेत्यादि, 'स्वर्गादिजनकत्वमिति, 'प्रतीयत इत्यनुषज्यते। ननु वच्छिनव्यापारवाचित्यजिसमभिव्याहतात्मनेपदस्य विभौगात्मकफलबोधकत्व- मित्यादिव्युत्पत्तिकल्पनेनोक्तदोषो वारणीय इत्यर्थः। यद्यपि केवलव्यापार धातुशक्तिवादिनाप्येवं वक्तुं शक्यते, तथापि तन्मते त्यजि-गम्योः पायता- पत्तिरेव दोष इति ध्येयं । ननु सामान्यबोधकशब्दस्य समभिव्याहार- विशेषबलेग विशेषबोधकत्वं कुत्र दृषं इत्याकालायामाह, 'यथेति, खर्गकामोयजेतेत्यादौ इछसाधनत्वमात्रस्य विध्यर्थत्वेऽपि खर्गकामपद- सममिव्याहारवलेन विशेषबोधकतापर्यवसानं फलं दृठं । नन्वेवं खर्ग- कामोयनेसत्यादौ यथा स्वर्गसाधनत्वत्वरूपेण विधिप्रत्ययस्येष्ठसाधनत्वबोध- कता तथा संयोगवादिमा पलबोधकता स्थादित्यत चाह, 'प्रतीतिस्विति, तथाच तत्र यदि वर्गवादिना तत्रेयबोधस्तदा अत्रापि संयोगवादिना धात्मनेपदात् पलप्रतीतिर्वाया। यदि च इसत्वरूपेण स्वर्गरूपेठयोधकता तदा बत्रापि फलस्वरूपेणात्मनेपदस्य संयोगादिबोधकता वाच्चेति भावः । नन्धवं यदि संयोगत्वादिरूपेणात्मनेपदस्य शक्तिग्रहस्तदा तेन रूपेणा- नुपस्थितिकाले हौतात्मनेपदफलशक्तिकस्य कालान्तरे संयोगवादिक धम्मितावच्छेदकोकृत्व पक्षत्वज्ञानसत्वेऽपि संयोगत्वादिना प्रकारेणात्मने- ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । ९६९ त्वाभ्यां वेत्यन्यदेतत् । अस्तु वा बुद्धिविषयवाचक- तदादेरिव व्युत्पत्तिवशादेव प्रकृत्यर्थतावच्छेदकफल- तच्छालिवाचकाख्यात-कृतोरपि विशेषरूपेण बोध- फलत्वेन प्रतौतौ इत्यनुभवविरोधः मंयोगवादिनैव प्रत्ययस्यानुभव- मिद्धत्वात् मयोगत्वादिना प्रतौतौ तु तेन रूपेण शक्तिरावश्यकी तथाच शक्त्यानन्यमित्यत श्राह, 'अस्तु वेति, 'बुद्धिविषयवाचकेति बुद्धिविषयत्वप्रवृत्तिनिमित्तकेत्यर्थः, 'वुत्पत्तिवशादेवेति . सामान्य- रूपेण शक्तिज्ञानस्यैव विशेषरूपेण शाब्दबोधे तज्जनकपदार्थीपस्थितौ च कारणतावशादेवेत्यर्थः, 'प्रकृत्यर्थतावच्छेद केति फलस्वरूपेण प्रकृत्यर्थतावच्छेदकफल-तच्छालिवाचकेत्यर्थः, 'प्रकृत्यर्थतावच्छेदकेति स्वरूपकथनं, 'विशेषरूपेणेति शक्यतानवच्छेदकेनापि विशेषरूपेणे- त्यर्थः । न च येन रूपेण पदार्थापस्थितिस्तेनैव रूपेण पदे कि- ज्ञानस्य हेतुतया कथं मामान्यरूपेण शकिज्ञानाविशेषरूपेण उप- स्थितिः विशेषरूपेणोपस्थित्यभावे च कथं विशेषरूपेण शाब्द- पदात् फललामो न स्यादित्यत आह, 'अस्तु वेति, तथा व तत्पदं बुद्धि- प्रकारवति शक्तमिति शक्तिज्ञानस्य घटोऽस्य बुद्धिप्रकारवान् इतिज्ञान- सहकारेण यथा घटत्व-पटत्वादिरूपविपोषधम्मप्रकारेण बोधकत्वं तथा आत्मनेपदं फलतावच्छेदकविशिरे शक्तमिति शक्तिज्ञानस्य स्वप्रकृत्य. यतावच्छेदकतावच्छेदकफलमिति ज्ञानसहकारेण संयोगत्वादिना फल- बोधकता, एवं कम्मकृत्फलविशिटे शक्तमिति शक्ति'ज्ञानस्य खप्रकृत्यर्थता. वच्छेदकफलमिति ज्ञानसहकारेण संयोगविशिष्टबोधकता स्यादित्यर्थः, एवं विभागादिकमादाय बोध्यं, 'आख्यात-कृतोरपौत्यपिकारेण गच्यादिधातोः .

·शब्दास्यतुरोयखण्डे बोधः पदार्थापस्थिति-शाब्दबोधयोरपि ममानप्रकारकत्वेन कार्य- कारणभावादिति वाच्य। तभेदेन क्रिज्ञान-पदार्थापस्थित्योः कार्य-कारणभावभेदात्, अत्र सामान्यरूपेण भक्रिज्ञानादेव विशेष- रूपेण पदार्थोपस्थिति-शाब्दबोधयोरभ्युपगमात् । परे त 'बुद्धिविषयवाचकतदादेरिवेति, यथा तदादिपदस्थले विशिष्य घटत्व-पटत्वादिरूपविशेषधर्मविशिष्टे न शनिः शतधानन्य- प्रमङ्गात्, नापि स्वप्रयोक्रबुद्धिविशेषविषयत्वविशिष्टे, तदादिपदजन्य- शाब्दबोधानन्तरं घटत्वादिप्रकारकर्मभयस्य मानुभवविरुद्धत्वात्, किन्तु स्वप्रयोबुद्धिप्रकारत्वेनानुगतौरुतघटत्व-पटत्वादिविशिष्टे तदादिपदशक्तिः, तो न घटत्व-पटत्वादिभेदे शत्यानन्यप्रसङ्ग- इति प्राडः। न चैवं नानार्थीच्छेदः हरिपदादेरपि मत्तावत्वादेरेव शक्य- तावच्छेदकत्वस्य सुवचत्वादिति वाच्यं । तत्रामरकोषात् तत्तद्रूपेणैव शक्यत्वप्रतौतेरिति भावः। एतच्चाभ्युपेत्योकं, एवमपि फलत्ववद्- बुद्धौच्छाविषयवभेदवत्त्वादेरपि विनिगमनाविरहेण शक्यतावच्छे- दकत्वापत्त्या शक्त्यानन्यस्य दारत्वादिति ध्येयं । त्यजि-गम्योः पर्यायवाभावस्थ कर्माममभिव्याहते गच्छति-त्यजतोत्यादौ विस्त- क्षणप्रतीते: स्वारसिकत्वस्य च कदाचिदपलापसम्भवात् ग्रामादे- मिकमेव व्यवहारानुपपत्त्या फलस्य धात्वर्थतावच्छेदकत्वं व्यवस्थाप- संयोगावच्छिमव्यापारवरूपेण बोधकत्यसमुच्या, तत्र च प्रतिग्रहो गम- धातुः संयोगावच्छिन्नस्पन्दश्यक इत्यादिरूप रवेति शेष इत्यर्थः । ननु पथा- सर्वनाम्रा मानाप्रतिनिमित्तकवेऽपि नानार्थव्यवहारविषयता मानार्थ- ·शिरोमणिकृताख्यातशतवादः । ६७१ कत्वं। अपि च धात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्वं कर्मत्वं। यति, 'अपि चेति, 'धात्वर्थतावच्छेदकेति धातुप्रतिपाद्यतावच्छेद- केत्यर्थः । धातुत्वञ्च शतविशेषसम्बन्धेन धातुपदवत्त्वं गालिवञ्च मंसर्गः, न तु शक्यतावच्छेदके तदन्तर्भावः । न चैवमनौ जुडयादि- त्यादावनेरपि जुहोति कर्मत्वापत्तिः अग्निसंयोगावच्छिन्नक्रियाया- जुहोत्यर्थतया धात्वर्थतावच्छेदकसंयोगात्मकफलशालिवस्याग्नेरपि मत्त्वादिति वाच्यं। अग्निसंगोगानुकूलतादिक्रिया न धात्वर्थः तथा मति तं जुहोतीत्यत्र द्वितीयार्थस्य परसमवेतत्वम्य धात्वर्थ अन्व- यानुपपत्तेः, अपि तु संयोगावच्छिन्नघतादिक्रियानुकूलकर्तृव्या- पारस्यैव जुहोत्यर्थतया क्रियाया एव धात्वर्थतावच्छेदकत्वात्, श्रमा- विति सप्तम्यर्थः स्थास्यां पचतीत्यादाविव परम्परासम्बन्धावच्छिन्ना- धेयत्वं तच धात्वर्थव्यापारे अन्वेति मप्तम्यर्थाधेयत्वस्य पदार्थाग्वि- नवनियमात्, इत्थञ्च ग्रामो गमिकर्मत्यादौ कर्मपदार्थैकदेशे धातत्वविशिष्टगम्यादेरभेदसम्बन्धेनान्वयः व्युत्पत्तिवैचियादभेदार्थक- लुप्तषष्ठीस्मरणदभेदस्य प्रकारतयैव भानं, यत्र च न तत्स्मरणं तचं गम्यादिपदं तात्पर्यग्राहकं कर्मपदस्यैव गम्याद्यभिन्नधात्वर्थ- तावच्छेदकफलवति लक्षणेति भावः । व्यवहारविषयंतावच्छेदके सर्वनामभिन्नत्वविशेषणोपादानात् तथा त्यनि- गम्योर्यापारमात्रवाचकत्वेऽपि पर्यायव्यवहारविषयतावच्छेदके त्यनि-गमि. भिवस्वविशेषणादेव म पर्यायव्यवहारविषयता इत्यको युझ्यन्तरेण गम्या- दौनां संयोगादिरूपफनावच्छिन्नध्यापारे शक्ति व्यवस्थापयति, 'अपि चेति, 'धात्वति तहात्वतावच्छेदकमालशालित्वं तद्वात्वर्थकम्मत्वव्यवहारविषयता- .

·शब्दाख्यतुरोयखण्डे न तु धात्वर्थजन्यफलशालितामा गमि-पत्योः कर्म- त्वस्य पूर्वस्मिन्देशे त्योश्चोत्तरस्मिन्देशे स्पन्देः पूर्वापर- ननु धात्वर्थजन्यफलशालिवमेव कर्मत्वमतो न ग्रामादेर्गम्यादि- कर्मत्वव्यवहारानुपपत्तिरित्यत पाह, 'न विति, 'कर्मत्वस्य' कर्मत्व- व्यवहारस्य, 'पूर्वस्मिन् देश इति 'प्रसङ्गादित्यग्रेतनं सर्वत्र सम्ब- झते, पूर्वदेशस्यापि गमि-पत्यर्थजन्यविभागात्मकफलवत्त्वादिति भावः । यद्यपि पतधातोरकर्मकतया पूर्वोत्तरदेशयोरुभयचैव तत्- कर्मत्वव्यवहारापादनमुसितं, तथापि नरकं पतितः नरकपतित- इत्यत्र द्वितीयातत्पुरुषानुशासनस्वरसात् उत्तरदेशस्य तत्कर्मत्व- मस्त्येवेत्यभिप्रायः । नम उत्पपातेत्यत्र नभमः कर्मतया उत्तर- देशस्थ तत्कर्मत्वमत्येवेत्यभिप्राय इत्यपि कश्चित्। 'उत्तरस्मिन् देश- इति, तस्यापि त्यज्यर्थमंयोगात्मकफलवत्त्वादिति भावः । 'पूर्वापर- वच्छेदकमित्यर्थः, तेन न गमिधात्वर्थतावच्छेदकफलशालिनि त्यजिमगमन्व- प्रसङ्ग तथाच यदि व्यापारमात्रं गम्याद्यर्थः न तु संयोगावच्छिन्नव्यापारादिः तदा गम्यादिकम्मत्वयवहारविषयतावच्छेदकम्य दुरित्वापत्तिरिति भवन्मत फलस्य शक्यतावच्छेदकत्वविरहात् धात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्यस्याप्रसिद्धेः प्रकारान्तरस्थासम्भवाच्च । फलस्य धात्वर्थतावच्छेदकत्वमनङ्गीकृत्य धात्वर्थता- वच्छेदकफनशालित्वमेव तत्तद्वात्वर्थकम्मताव्यवहारविषयतावच्छेदकं वताव्य- मिति भावः। ननु धात्वर्थजन्यफलशालित्वमेव तत्तद्धात्वर्थव्यवहारविषयता. वच्छेदकमिति न तस्य दुर्बचतेत्यत आह, 'न तु धात्वर्थेति कम्मत्वमित्यनु- सज्यते, 'पूर्वम्मिमिति तत्रापि गम्यर्थ-पत्यर्थस्पन्दरूपव्यापारजन्यपूर्वदेश- विभागरूपफलशामित्वस्य सवादित्यर्थः, 'त्यजेरिति खार्थस्पन्दव्यापार- जन्योत्तरसंयोगशालिवस्य उत्तरदेशेऽपि सत्त्वादित्यर्थः, 'स्पन्देरिति स्पन्द- . .

·शिरोमणि कृताख्यातशक्तिवादः । देशयोः प्रसङ्गात् फलावच्छिन्नव्यापारबोधकत्वादेव देशयोरिति, उभयोरेव स्पन्दजन्यविभाग-संयोगात्मकफलवत्त्वादिति भावः । 'प्रवङ्गादिति, अस्मन्मते तु गमि-पत्योः संयोगावच्छिनायां, त्यजेविभागावच्छिन्नायां, स्पन्देश्च केवलायां क्रियायां शकिरिति नेतद्दोषावकाशः । पतनत्वञ्च गुरुत्वाममवायिकारणकक्रियामात्र- वृत्तितज्जन्यतावच्छेदकजातिविशेषः, तस्यैव पतधातुशक्यतावच्छे- दकतया न गमि-पत्योः पर्यायतेति भावः । ननु कर्मपदं तत्त- छातुबोधकपदसमभिव्याहारात् फलत्वेन तत्तत्फलस्यैव बोधमाका- झमिति नैतद्दोषः । न च तथापि पूर्वोत्तरदेशयोः स्पन्दिकर्मत्व- व्यवहारो दर्बार इति वाच्यम्। कर्मपदस्य धातुत्वेन सकर्मक- तत्तद्धातघटितकर्मत्वस्य बोध एव साकाश्तया तस्य उपयोगित्वा- दित्यत श्राइ, 'फलावच्छिन्नेति, 'अवच्छिन्नान्नात् स्पन्दिव्युदासः । । अन्यविभागम्योत्तरसंयोगस्य वा पूर्वापर देशयोः सत्त्वेन स्पन्दस्य कम्मत्व- प्रसङ्गादित्यर्थः । न चेछापत्तिः, स्पन्देरकम्मकधातुत्वादिति भावः । धात्व- र्थतावच्छेदकत्वेन शालित्वस्य कम्मत्वविषयतावच्छेदकत्वे च नोक्त दोषः स्पन्देः कैवलस्पन्दशक्तत्वेन फलस्य स्पन्दिधात्वर्थतावच्छेदकत्वाभावादिति ध्येयं । ननु यद्धात्वर्थजन्ययत् फलवत्येव यद्धात्वर्थ कम्मत्वव्यवहारस्तद्धात्वर्थजन्यतत्फल- शालित्वं तवात्वर्थकम्मत्वमित्यनुगतमेव फलानुसारेण कम्मत्वलक्षणं कर्त्तव्य- मित्यत आह, फलेति, 'धातूनां' पच्यादिधातूनां, तथाच पचिधातुः सकम्मकः न भूधातुरित्यादिव्यवहारविषयतावच्छेदकं सकम्मकत्वं वाच्यं तच्च फलाव- च्छिन्नव्यापारबोधकत्वादन्यन्न सम्भवतीति पचधात्वादी भूधात्वादिव्याहत्तस- कम्मकत्वव्यवहारवलेन पचधात्वादौ पलावच्छिनांमारशक्तिसिद्धिरिति ·१७४ शब्दाख्यतुरौयखण्डे च धातूनां सकर्मकत्वव्यवहारः। भाक्तस्तु जानात्यादे- 'मकर्मकत्वव्यवहारः' मुख्यमकर्मकत्वव्यवहारः, तथाच गम्यादेः खार- सिकसकर्मकत्वव्यवहारोपपत्त्या फलावच्छिन्नक्रियादिवाचित्वमिद्धि- रिति भावः। केचित्तु ननूनसामान्यधर्मा न कर्मपदशक्यतावच्छेदकः न वा मामान्यतो धात्वर्थजन्यफलशालित्वं तच्छक्यतावच्छेदकमपि तु विशिष्य गम्यर्थजन्यसंयोगशालित्व-त्यज्यर्थजन्यविभागशालित्वादिक- मेव तच्छक्यतावच्छेदकं, ग्रामोगमिकर्मत्यादौ गम्यादिपदं तात्पर्य- ग्राहकम्। न चैवं नानार्थत्वापत्तिरिति वाच्यम् । प्रत्येकमादाय विनिगमनाविरहेण तवापि नानार्थत्वम्य दुर्खारत्वात् तत्तद्धात- विशेषवाचकपदसमभिव्याहारस्य नियामकतया गमिकम्मेत्यादौ न त्यज्यादिघटितकर्मत्वप्रतौतिः, ग्रामः स्पन्दिकर्मेत्यादौ व्यवहारश्च नायोग्यो न वा योग्यः, किन्त्वपार्थकः कर्मत्वस्य धातुविशेषघटित- तया स्पन्दादिधातोस्तन्निरुकावप्रवेशादित्यत पाह, 'फलाववच्छि- नेतीत्याङः। नन्वेवं जानात्यादौ सकर्मकत्वव्यवहारो न स्यात् तत्र फलस्थ शक्यतानवच्छेदकत्वात् इत्यत आह, 'भानस्विति, 'जानात्यादे- भावः । ननु यदि पालावच्छिन्नव्यापारमोधकधातुत्वमेव सकम्मधातुत्वं तदा अवज्ञानादिवाचिज्ञाधात्वादीनां सम्मकत्वव्यवहारानुपपत्तिः तथाच तत्र सकम्मकधातुयोगविहितकर्मप्रत्ययादिन स्यादित्यत थाह, 'भाक्लक्विति गौण 'इत्यर्थः, शामार्थादेधिात्वादेः सकम्मकत्वव्यवहार इत्यस्यापत्तिः अत्र च हाधावाद्यन्यतमत्वमेव भक्तिः । नन्वेवं सकम्मकाधातुयोगविचित- ·शिरोमणिकृताग्यातशक्तिवादः । १७५ स्तादृशप्रयोग एव च कर्मप्रत्ययाः तच च दितीय- रिति, सकर्मकत्वव्यवहार इति शेषः। तथाच यतिप्रभृतिभिन्नत्वे मति मविषयकवाचिवमेव तत्र सकर्मकत्वमिति भावः। नन्वेवं नद्योगे कथं कर्मप्रत्यय इत्यत पाह, 'तादृशेति उकमुख्य-भात- माधारणमकर्माकव्यवहारविषयधातुयोग एवेत्यर्थः । 'कर्माप्रत्ययाः' द्वितीयादयः, श्रादिपदात् भोजनाय यतते पुष्येभ्यः स्पृहयति मातः स्मरतीत्यादौ चतुर्थों-षष्ट्यादिपरिग्रहः। केचित्तु ननु यादृशधातयोगे कर्मप्रत्ययोऽनुभिव्यते तस्यैव सकर्मकतया कथं गम्यादेर्मुख्यं जानात्यादेव भानं मकर्मकत्वमित्यत- पाह, 'तादृशेतीत्याहुः। नन्वेवं धात्वर्थतावच्छेदके फले कथं प्रातिपदिकार्थस्य माकास- खादन्वय इत्यत अाह, 'तत्र चेति फलावच्छिन्नव्यापारवाचिधातु- . हितोयादिविधायकसूत्रे सम्मकपटेन यदि फलावच्छिन्नव्यापारबोधक- धातुरुच्यते तदा ज्ञानार्थादियोगे द्वितीयानुपपत्ति। यदि च ज्ञाधावा- द्यन्यतरधातुरेव तवस्थसकर्मकपदार्थस्तदा पच्यादियोगे कम्मप्रत्ययानुप- पत्तिरित्यत आह, 'तादृशेति पलावच्छिन्नव्यापारबोधकपच्यादि-ज्ञादिधा- खाद्यन्यतमयोगे द्वितीयादय इति तत्सूत्रार्थ इति नोक्तदोष इत्यर्थः ननु फलावच्छिन्नव्यापारस्य धात्वर्थत्वे हितीयादेन फलमर्थोऽन्यलभ्यत्वात् तथाच कथं धात्वर्थप्रतिपादकार्थयोर्भेदेन सानादन्वयबोधोभविष्यतीत्यत- आह, 'तत्रेति, 'तत्र' तण्डुलं पचतोत्यादौ, 'हितीययेति, तथाच तत्र हितीयार्थाधेयत्वस्यैव धात्वर्थन्वयो न तु प्रातिपदिकार्थस्येति नोकदोष- इति भावः । मनु धात्वर्थफले द्वितीयाधेियताया धनन्धयः एकदेवात् फालावच्छिवव्यापारे च तण्डुलाद्याधेयतायाश्च नान्धयः अयोग्यावादित्यत- ·शब्दाख्यतुरोयखण्डे याधेयत्वमभिधीयते तच्चाकाक्षावैचिव्यात् धात्वर्थता- वच्छेदकफलेऽन्वेति, अत एव चास्याः पदार्थान्विता- योगे चेत्यर्थः, 'तच्च प्राधेयत्वञ्च, 'पाकासावैचिच्यात्' पदार्थता- वच्छेदकान्वयित्वस्यैव अत्र माकाहत्वात्, इत्थञ्च तण्डुलमोदनं वा पचतोत्यादौ तण्डुलौदनादिपदे तण्डुलावयवपरे तहृत्तिविक्लित्ति- जनकस्पन्दानुकूलयनवांश्चैत्र इत्यादिबोध इति भावः । ननु यदि सुवांधेयत्वाम्य धात्वर्थतावच्छेदकेऽप्यन्वयः तदा ग्रामे गच्छति ग्रामे त्यजतोत्यादौ अपि समवेतत्वं मातम्यर्थोऽस्तु, तच्च धात्वर्थतावच्छेदक- फले अन्वेत, द्वितीया-सप्तम्योर्बोधकतायामविशेषात् इत्यत आह, 'श्रतएव चेति धात्वर्थतावच्छेदकफलान्विताधेयत्वबोधकत्वादेव चेत्यर्थः, 'अस्याः द्वितीयायाः, 'भेदः बोधकतायां विशेषः, तथाच पदार्थ- तावच्छेदके सप्तम्यर्थान्वयस्थाव्युत्पन्नतया न तत्र धात्वर्थतावच्छेदका आह, 'तच्चेति दितीयार्थाधेयत्वञ्च इत्यर्थः, 'तच्चेत्ययान्वेतीत्यनेनान्वयः, 'आकाङ्केति अन्यत्रैकदेशान्वयस्य निराकाङ्घत्वेऽप्यत्र साकाङ्गत्वे पदार्थंक- देशीभूतफलान्वितखार्थान्वयखौकारादित्यर्थः । नन्वेवं तत्र तत्र द्वितीया- स्थलें सप्तम्यापत्ति प्राधेयत्वतात्पर्य्यदभायां सप्तम्या एव साधत्वादित्यत याह. 'अत एवेति, 'अत एव' द्वितीयायाः पदार्थतावच्छेदकान्विताधेयत्वबोधक- त्वादेव, तथाच पदार्यान्विताधेयत्वतात्पर्य्यदशायां सप्तमीपदार्थैकदेशान्विता- धेयत्वतात्पर्य्यदशायाच द्वितीयेत्यर्थः । नन्छेवं कर्मप्रत्ययस्थले ये ये पदार्था- येन येन रूपेम विशेषणीभूय भासन्ते त एव पदार्थाः कर्ट प्रत्ययजन्यबोधे विशेषणीभूय भासन्ते इति सबैश्वधारितं, कर्मप्रत्ययस्थले धात्वर्थविशेश्यो- भूय भासमानस्य धात्वर्थजन्यफन्तस्य कार्ट प्रत्ययस्थले धात्वर्थविशेषणत्वेन -- ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । सत्यं, चैत्रत्वाद्यप्रतीतावपि शोभना पचतीत्यादौ शोभ- नादेः पाकयत्नवत्त्वप्रतीतेः तत्राख्यातस्य जनकयने लाक्षणिकत्वात् । मैवं, अविनाभावमपेक्ष्य लाघवेन . न क्षतिः । तेन पाकजनकवर्तमानव्यापारेण यत्नानुमानम् । 'शोभ- नादेरिति, शोभनत्वस्य स्थाल्यादिसाधारणतया शोभनत्वे मति तादृशव्यापारवत्त्वं न यत्नानुमापकमिति भावः । ददमुपलक्षणं चैत्रः पचतोत्यादौ शाब्दबोधात्मकतादृशप्रतीतेरानुभविकत्वाचेत्यपि मन्त- व्यम्। 'तत्रेति यत्र यत्नशाब्दबोधस्तचेत्यर्थः, जनकव्या जनकव्यापारवत्त्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वेऽपि क्वचिलक्षणाया श्रावण्यकत्वे लाघवं किमित्या- शयेन जनकयत्ने शक्तिवाद्येव दूषयति, 'मैवमिति, 'जनकव्यापारः' जनकव्यापारत्वं, 'जनकयत्नस्य' जनकप्रवृत्तित्वस्य, 'शक्यत्वात्' शक्यता- वच्छेदकत्वात्, जनकत्वप्रवेशस्याविशिष्टत्वेऽपि प्रवृत्तित्वस्य जातितथा तदपेक्ष्य धर्मस्वरूपस्य व्यापारत्वस्य उपाधित्वाद्गुरुत्वमिति भावः । जनकयनत्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वेऽपि जनकत्वप्रवेशस्यावश्यकतया जन- , तदनुमानानुपपत्तिरिति भावः । 'अथैवमिति पूर्वपक्षसमाधानमाह, 'सत्य- मिति, 'तत्र' शोभनः पचतीत्यादौ, इत्यञ्च का; पचति अमिः पचतीत्यादि- बहुतरप्रयोगे सङ्ख्यात्वसम्पादनाय परं याख्यातस्य व्यापार शक्ति कथ्यते शोभनः पचतीत्यादिप्रयोगानाचाल्पत्वेन तत्र लक्षणाकल्पनैव युक्तति पूर्व- पक्षिहृदयम् । 'लाघवेनेति अन्यत्वं धम्मत्वं वा व्यापारत्वं अपेक्ष्य यत्नत्वस्य लघुत्वेनेत्यर्थः । ननु पततोत्यादौ पतनानुकूलगुरुत्ववदिति स्पन्दत इत्यादौ च स्पन्दानुकूलवेगवदिति प्रतीयते इति गुरुत्वत्वं वेगवश्वाख्यातशक्यतावच्छेदक स्यात् यानतुल्यत्वादिति चेत्, तत्र तत्र तेन तेन रूपेण प्रतौरानुभविकत्वे ·शब्दास्यतुरीयखखे जनकयत्नस्यैव शक्यत्वात् । यत्नं विहाय जनकमाने शक्तिरस्तु लाघवात् तथाचाचेतनेऽपि प्रयोगो मुख्थर- वेति चेत्, न, अपचत्यपि पाकजनकादृष्टवति पचतौति प्रयोगापत्तेः। पाकजनकादृष्टजनककृतेश्च न पाकजन- कत्वमेव शक्यतावच्छेदकमस्तु लाघवात् किं यत्नत्वप्रवेशेनेत्यभिप्राये- णाशङ्कते, 'यत्नं विहायेति, ‘यनं' यत्नत्वं, 'मात्रे' सामान्ये, 'तथा- चेति जनकसामान्ये शत्रौ चेदर्थः, 'अचेतनेऽपौति, व्यापारानु- बन्धिविशेष्यता मप्तम्यर्थः, अचेतनमुख्य विशेष्यकोऽपौत्यर्थः, 'प्रयोगः' पचतीत्यादिप्रयोगः, अग्निः पचतीत्यादिप्रयोगोऽपौति समुदितार्थः । 'अपचत्यपौति, 'पाकजनकादृष्टवति' भोकरि, पचतौतिप्रयोगः स्थादिति । ननु यनशक्तिवादिनस्तवापि तददृष्टजनककृतिकाले सामादाय तत्र तत्प्रयोगो दुर्वारः जनकताविशेषनिवेशेनातिप्रसङ्ग- वारणन्तु ममापि नाशक्यमित्यत आह, 'पाकजनकेति, 'प्रतएव' जनकादृष्टजनककृतेः स्वाजनकत्वादेव, ‘कृत्यादिजन्यत्व रति, 'श्रादि- ~ इछापत्तेः। वस्तुतः पततीत्यादौ पतनाश्रयत्वादेरेव प्रतीतेरानुभविकत्वा- दिति भावः । जनकयनत्वे जनकत्वं प्रविमिति तदेवाख्यात शक्यतावच्छेदक स्यालाघवादित्याशते, 'यत्रं विहायेति, लाघवात् जनकयत्नत्वापेक्षया जनकत्वस्य लघुत्वात्, यत्रत्यागे बौनान्तरमप्याह, 'तथाचेति जनकत्व- मात्रस्याख्यातशक्यतावच्छेदकत्वे चेत्यर्थः, अचेतनेऽपि काई पचति अमिः पचतीत्वादावाख्यते प्रयोगोमुख्य एव भवतीत्यर्थः । ननु जनकयत्नस्य शक्य- त्वेऽपि पाकननकाशजनककृतेरपि पाकजनकतया स एव दोषः स्यादित्यत- थाह, 'पाकजनकेवि, अतरव' वजनकादृष्टजनकलतेस्तजनकत्वे मामाभा' ·शिरोमणिकताख्यावशक्तिवादः । ८.५ कन्वं मानाभावात् । अतएव क्षित्यादेः कृत्यादिजन्यत्वे साध्ये तज्जनकादृष्टजनककृत्यादिना अर्थान्तरप्रसङ्गो- ऽपि प्रत्युक्तः । भावे वा तादृशकृतिनिवारणायादृष्टा- हारकजनकतायात्वयापि वाच्यत्वात् । यत्नमाचं शक्यं पदादिच्छादिपरिग्रहः, ‘माध्ये' कार्यवेन हेतुना माध्ये, 'तब्जन- केति चित्यादिजनकेत्यर्थः। अभ्युपेत्याह, 'भावे वेति, 'तादृशेति पाकजनकादृष्टजनकेत्यर्थः, 'वयापि' जनकमामान्ये भक्तिवादिना त्वयापि, अन्यथा तदा तादृशप्रयोगापत्तेस्तचापि दुर्खारत्वाददृष्ट- मादायातिप्रसङ्गस्तु तव दुर्बारः, अदृष्टस्थादृष्टमदारौहत्येव पाक- जनकत्वात् इति भावः। ननु कार्य्यस्य समवायो जनकस्य विषय- तेति सम्बन्धनियतफलोपधानात्मकजनकतानियेशात् अष्टमादाव नातिप्रसङ्ग इत्यतो नव्यमतमाह, 'यनमाचं शक्यमिति प्रवृत्तित्व- वादेव, 'क्षिायादेरिति, क्षितिः कृतिजन्या कार्यत्वात् घटवदित्यनुमानबले- नामदादिकृतिजन्यताबाधेन भगवत्कृतिजन्यता सिध्यतीति सिद्धान्तः । सप तज्जनकादृयजनककृतेस्तजनकत्वे भमः स्याद्वाधाभावेनादृष्टनमकामदादि- कृतिजन्यतामादायान्तरप्रसङ्गेन भगवत्कृतेरसियायत्तेरिति दोषोगि- रस्त इत्यर्थः। अभ्युपेत्याह, 'भावे वेवि तलनकादृराजनककृतौ तल्जनकत्वस्य प्रामाणिकत्वे वेत्यर्थः, 'स्वयापौति जनकमात्रे चाख्यातशक्तिवादिगापि, 'वा- व्यत्वादिति, अन्यथा पाकजनकादृछजनकपत्रस्यापि पाकर्जनकत्वेन तमादाय अपचयपि पाकजनकादृरजनकीभूतगङ्गास्नानादिगोचरयत्नवति पचतीति प्रयोगप्रसङ्गस्य तवापि दु रत्वादिति भावः । वखत कार्योभूतपाकस्य समवायः कारणीभूततेविषयता इत्येवं सामानाधिकरण्यप्रवासात्ववधि 114 ·शब्दास्यतुरीयखगडे विषयित्वं जनकत्वं वा सम्बन्धमादया भासत इति मात्र शक्यतावच्छेदकमित्यर्थः। न च प्रवृत्तित्वस्यैव शक्यतावच्छेद- कत्वे पच्यत इत्यादौ पाकजन्यफलशालित्वरूपपाकादिकर्मत्वप्रतीतिः कथं स्यादिति वाच्यम्। तत्रात्मनेपदस्य कर्मवे लाक्षणिकत्वात्, कर्मत्वं फलवत्त्वं, तच्च फलमेव, जन्यतासम्बन्धेन पाकादेर्धात्वर्थस्य तचान्वयः, फलत्वञ्च कार्यत्वं, प्रतियोगितासम्बन्धन प्रागभावादिमत्त्व- मिति यावदिति भावः। विषयित्वं जनकत्वं वेति तात्पर्य्याधीनो व्यवस्थितो विकल्पः सम्बन्धान्तरेणान्वयस्य निराकासत्वबोधकः न तु पूर्वाखरसे विकल्पः, तेन जनकत्वस्य विषयित्वमपेक्ष्य गुरुत्वेऽपि चरमनिर्देशो नानुपपन्नः। अथैवमस्मदादीनां पाकानुष्ठानदशार्या बजनकत्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वेन नोक्तगङ्गास्नानादिगोचरकृतिमादायाति- प्रसङ्गस्तस्य पाकसमवायिस्थाल्यादिविषयकवाभावेन निरलसामानाधिक- रण्यप्रत्यासत्यवच्छिन्नपाकजनकत्वासम्भवादिति तत्त्वं । नन्वदृथ्श्यावृत्तं विल- क्षणभनकत्वमेवाख्यात शक्यतावच्छेदकं वाच्यं अतो न पाकजनकादृशमादायो- कातिप्रसङ्ग इत्यतो नव्यमते यत्ने शक्तौ युक्तिं दर्शयति, यत्नमात्रमिति यत्न- त्वमा व्याख्यात शक्यतावच्छेदकमित्यर्थः । मात्रपदेन जनकयत्नत्वस्य जनक- त्वस्यचाख्यातशक्यतावच्छेदकत्वव्यवच्छेदः। तयोर्यत्नत्वजात्यपेक्षया गुरुत्वा- दिति भावः । धात्वर्थपाकादेयंत्रे फलसम्बन्धेनान्वय इत्याकाक्षायामाह, 'वि- अयित्वमिति, तथाच पचतीत्यादौ विषयितासम्बन्धेन पाकविशिष्टयत्नवानि- त्यर्थः। नन्वेवं पचतीत्यादौ पचेः पाकवलक्षणायामपि पाकत्वविषयकयनवा- नित्यन्वयबोधापत्तिः पाकविषयिन्यास्तत्तत्कृतेः पाकविषयकत्वनियमात् । न च विशेष्यत्वाख्यमेव विषयित्वं संसर्गः तथापि निगडनिश्चलदेहस्यामवा- सजीकृतकलेवरस्य चोयानविषयककृति यते उत्यानन्तु न जायते निगड ·शिरोमणिकृताख्यात शक्तिवादः । ९०७ परमेश्वरः पचतीत्यपि प्रयोगापत्तिः तहतेः सर्वविषयकतया कार्यमानजनकतया चास्मदादिकर्तृकपाकस्यापि तद्विषयत्वात् तब्ध- न्यत्वाच्च । न च प्रवृत्तित्वस्य शक्यतावच्छेदकस्य तटतावभावात् न तथा प्रयोग इति वाच्यम्। तत्रापि धर्मियाहकमानसिद्धत्वात् । न चाख्यातार्थयन-कर्तृपदार्थयोरवच्छेदकतासम्बन्धेनैवान्वयस्य साका- क्षत्वात् न तथा प्रयोगः प्रात्मा पचतौत्यपि प्रयोगो नेव्यते अहं पचामि त्वं पचमोत्यादौ उच्चारयित्रादिशरीरमेव चैत्रत्वादिना अस्मदादिपदाक्यं परमेश्वरो वेदं वेत्तौत्यचापि परमेश्वरपदं शरीरपरं न तु परमात्मपरमिति वाच्यम् । तथापि तदानौं कृष्णः पचतौति प्रयोगापत्ते?ळरत्वादिति चेत्, न, माध्यताख्यविषयिताविशेषस्य चेष्टादिद्वारा फलोपधानाख्यजनकताविशेषस्य च संसर्गस्वनियमात्, भगवल्टतिश्च नास्मदादिकृतपाकस्य तादृशविषयितावती तादृशजन- कतावतो वा, अतएव पाकत्वेन पाकविषयिण्याः छतेश्च पाकत्व- विषयतानियमेऽपि पचेः पाकवे लक्षणयां पचतौति प्रयोगो न योग्यः, न वा उपादानतादिरूपपाकादिविशेष्यताकप्रवृत्तिमत्त्वेऽपि पचतौति प्रयोगो योग्यः, न वा क्रियान्तरगोचरप्रवृत्तिदशायां खरूपयोग्यतामादाय पचतीत्यादिप्रयोगः, नापि पाकलनकादृष्ट- जनककृतिमादाय पचतीत्यादिप्रयोगः । न च तथापि विषयिताया- अपि संसर्गत्वे पाकाद्यनुत्पत्तावपि पाकादिसाध्यकप्रवृत्तेर्वर्तमानला- ८ बन्धनामवातादिना दोषेण प्रतिबन्धादिति सिद्धान्तस्तथाच यदा निगड- निश्चलदेहस्योत्थानविषयिणो कृतिस्तदा निगडनिलश्चदेह उत्तिष्ठतौति प्रयोगापत्तिः एवं आमवातजहीकृत कलेवरस्योत्यानविषयि कृतिदशायां ·शब्दाख्यतुरोयखळे तौतत्वदायां पचत्यपचदित्यादिप्रयोगापत्तिारा पचतीत्यादा- वाख्यातार्थवर्तमानत्वादेराख्यातार्थयबादावेवाग्ययस्य निरूढ़िवा- दिति वाच्यम् । विषयितासम्बन्धमादाय तच तदानौं नाशप्रयो- गस्य इष्टत्वात्, फसोपधानात्मकजमकतासंमर्गस्य विषयत्व एव च तदानौं तथा प्रयोगस्यायोग्यत्वाभ्युपगमात् । अतएव विषयितायाः संसर्गत्वचाक्या वृक्ष्यादिनाध्यकप्रवृत्तिमति पुरुषे वर्षतौति प्रयोगापत्तिः धमादुत्थानमाध्यकप्रवृत्तिमति निगड़निश्चमदेहे उत्थानानुत्पत्तावपि उत्तिष्ठतौति प्रयोगापत्तिरित्यपि निरस्तम् । माध्यत्वाख्यविषयिता- संसर्गमादाय तब तादृप्रयोगस्येष्टत्वात्, फसोपधानात्मकचेष्टादि- द्वारजनकताविशेषसंसर्गविषयकाव एव तादृशप्रयोगस्यायोग्यत्वाभ्युप- नमादिति भावः। केचित्तु विषयित्वस्य संघर्गत्वे सर्वमेतद्दोषमभिसन्धाधव जन- याश्चेत्यभिहितमित्याडः। केचित्तु माध्यत्वाख्यविषयिता विविधा खरूपयोग्यतात्मिका फलोपधानात्मिका च तत्र पलोपधानात्मिकायाः माध्यत्वाख्यविष- थिताया एवं प्रकने संसर्गत्वाभ्युपगमानोक्रातिप्रसङ्गः । अतएव भोज- मानुत्पत्तिस्थले भोजनादिमाध्यकप्रवृत्तिमावेऽपि भोजनं करोति भोजन क्रियते इत्यादयो न व्यवहाराः फलोपधानाख्यसाध्यवास्थ- विषवितावा एव अधातुप्रयोगे कर्षप्रत्ययार्थत्वात्। न च माध्य- बाख्यविषयिवादः तादृश्वैविध्ये मानाभावदति वाच्यम्। क्रियानु- आमवातजडोचतकलेवरलिष्तौति प्रयोगः स्यात् एवं उछौ तिमाध्यत्व- भमे रिविषयको नतिजर्जायते हरितुन जायते इहिं प्रति वृषिविषय- ·शिरोमणिशतायातशक्तिवादः । तु नव्याः। कर्तृ-कर्मणो खकारवाच्चे चैत्रः पचति पच्यते तण्डुल इति सामानाधिकरण्यानुरोधात त्पत्तिदशायां तादृशप्रतीत्यभावस्थ मानत्वादित्याहुः। तदमत् । क्वचित् स्वरूपयोग्यतात्मकमाध्यतावतौ प्रवृत्तिः, क्वचित् फलोएधा- नात्मकतबतीत्यत्र नियामकस्य दुरित्वादिति दिक् । वस्तुतस्तु माध्यताख्यविषयता-फलोपहितजनकलोमयसम्बन्धेनैव धात्वर्थस्य छतावन्षयोऽन्युपेयः, अन्यथा जनकतायाः सम्बन्धत्व- कल्पे विषयतासम्बन्धकन्योकपूर्वदोषोद्धारेऽपि नान्तरीयकमौन- भोजनादौ मौनं भुत इत्यादिप्रयोगस्य दुारत्वात्, दौधितिकार- लिखनन्तु वाकारस्य समुच्चयार्थतेवेत्युपपादनौयमिति विभावनौ- यम्। वैयाकरणमतमुत्थापयति, 'कर्तृ-कर्मणो इति, 'लकारः' पाख्यातं, 'इति सामानाधिकरण्यानुरोधादिति, 'इति’ अच, चैत्र-तण्डुलादि- पदाख्यातपदयोरेकर्मिबोधकत्वानुरोधादित्यर्थः, विभिन्नप्रवृत्ति- कहतेः खल्यायोग्यत्वादिति मते थे रिविषयकृतिदशायां चैत्रोवर्षौति प्रयोगापत्तिरित्वत बाह, 'जनकत्वं वेति पलोपहितजनकावमित्यर्थः, तेल निगडनिश्चलदेहादिप्रसाभाव इति भावः। वैयाकरणमतमाह, 'कर्टकर्मयो इति, 'लकार' वाख्यातं, वैयाकरणस्यादौनां लत्वेन परिभाषितत्वा- दित्यर्थः, कडवं कम्मत्वच समवायेन विषयतया वा, कृतिरेव शक्यतावच्छेदि- केति पचतोत्यादौ समवायेन कृतिप्रकारेण पच्यते इत्यादौ च विषयतया कृतिप्रकारेण तत्तदर्थबोधस्यानुभविकालादित्यर्थः, 'इति' इत्यत्र, 'सामाना- धिकरण्येति चैत्रपदात्यातपदयोर्भिनरूपाभ्याक्षेत्रत्व-शतिभ्यामेकस्य चैत्रस्य ·९१० शब्दाख्यतुरीय वाहे अन्यथा पचतीत्यादावपि कर्तरि तृतीया पच्यत इत्यत्र कर्मणि द्वितीया स्यात् तयोरनभिहिताधिकारीय- निमित्तकयोरेकर्मिबोधकत्वलक्षणस्थ शाब्दसामानाधिकरण्यस्यात्र सामानाधिकरण्यपदार्थत्वात् । ननु चैत्र-तण्डुलपदाख्यातपदयोरेक- धर्मिबोधकत्वमेवासिद्धं तथाच लाघवात् प्रवृत्तित्वमाख्यातस्य शक्य- तावच्छेदकमित्यत पाह, 'अन्यथेति तयोरेकधर्यबोधकवे इत्यर्थः केचित्तु इतिसामानाधिकरण्यानुरोधादित्यत्र चैत्र-तण्डुक्षपदा- ख्यिातार्थयोरभेदसंमर्गकान्वयानुरोधात् । नन्विदमेवाप्रमिद्धं तथाच लाघवात् प्रवृत्तित्वमेवाख्यातस्य शक्यतावच्छेदकमित्यखरसात् माध- कान्तरमाइ, 'अन्यथेति कर्तृ-कर्मणोरनभिधाने इत्याहुः । 'तयोः' हतीया-द्वितीययोः, 'अनभिहिताधिकारौयत्वादिति कर्तृ-कर्मणोरनभिधान एवानुशिष्टत्वादित्यर्थः । ननु दितीथा- च धर्मिणोबोधकत्वमेव शाब्दसामामधिकरण्यं चैत्रेण पच्यते तण्डल इत्यादौ तण्डनपदाख्यातपदयोर्भिनरूपाभ्यां तगडलत्व-विषयतासम्बन्धेन कृतिभ्या- भेकस्य तण्डलधर्मिणो बोधकत्वं शाब्दसामानाधिकरण्यं अनुभवसिद्धं तदनु- रोधाचाख्यातसामान्यस्य समवायेन कृतिः शक्यतावच्छेदिका यात्मनेपदस्य च विषयतासम्बन्धेन कृतिः शक्यतावच्छेदिकेति समुदायार्थः । यद्दा सामाना- धिकरण्यानुरोधादित्यस्य चैत्रादिपदार्थे तादात्मासम्बन्धेनाख्यातार्थप्रकारक बोधस्थानुरोधादित्यर्थः, 'अन्यथेति घाख्यातस्य कर्तरि कम्मणि च शाक्य- नौकारे इत्यर्थः,'तयो' टतौया-द्वितीययोः, अनभिहिताधिकारीयसूत्राभ्यां साधुत्वेन प्रतिपादनादित्यर्थः, याख्यातेन कत्तुरनभिधाने समभिव्याहत- प्रातिपदिके टतीया रवं व्याख्यातेन कम्मणोऽनभिधाने समभिव्याहतप्राति- ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । त्वात् कृत्यभिधानस्याविशिष्टत्वात्। कर्तृ-कर्मसङ्ख्या- वतीयानुशासनस्थाख्यातेन कृत्यनभिधाने न कर्मणि द्वितीयेत्यवार्थ- इत्यताह, 'कृत्यभिधानस्येति, 'अविशिष्टत्वादिति भवन्मते कर्तृ- कर्माख्यातसाधारणत्वादित्यर्थः, तथाथ तण्डुलं पचतीत्यत्रापि द्वितीया चैत्रेण पच्यते इत्यत्रापि तौया न स्यादित्यर्थः । एतच्च कर्मा- ख्यातस्यापि कृतिबोधकत्वमिति प्राचीनमतानुमारण, तन्मते अन्चय- बोधप्रकारश्चाग्रे व्युत्पादनीयः। वस्तुतस्तु कृत्यनभिधानाभिधानस्य बतीया-द्वितीया नियामकत्वे चैत्रो घटं जानातीत्यादावपि कर्तरि तृतीयापत्तेः कर्मणि द्वितीयानापत्तेः। न चाख्यातेन मुख्य-भानमा- धारणकर्मत्वानभिधानाभिधानाभ्यामेव बतौया-द्वितीयानियम इति वाच्यम् । चैत्रेण भूयते इत्यादौ भावाख्यातस्थले कर्तरि हतीया- नुपपत्तेरिति ध्येयम् । नियमान्तरमाश निराकरोति, 'कर्तृ- कर्मसङ्ख्येत्यादिना, 'इत्यपि नास्तोत्यन्तेनान्वयः। कर्तृगतसङ्ख्यायाः पदिके हितोया इति टतीया-दितीयादिविधायकसूत्रस्यार्थस्तथा च कृतिः कम्मत्वं वा यद्याख्यातशक्यं न तु कर्त्ता कम वा तदा हतौया-हितीथाविधा- यकसूत्रबलेन चैत्रः पचतोत्यादौ टतीया चैत्रेण यच्यते तण्डल इत्यादौ द्वितीया स्थादेवञ्च चैत्रेण तगडलं पचति चैत्रेण पच्यते तण्डुलमित्यादिप्रयोगस्यापि साधुत्वापर्त्तिनचेष्ठायत्तिस्तथा सति यज्ञादो तादृशप्रयोगेऽप्यसाधुशब्दप्र- योगकृतदोषविरहप्रसङ्गादित्यर्थः : । अत्र हेतुमाह, 'कृत्यभिधानेति कृत्यभि- धाने त्यनन्तरं मात्रपदाध्याहारेण काख्यातस्थले कम्माख्यातस्थले च कर्तुः कर्मणश्वानभिधानेऽस्य भवन्मते तुल्यत्वादित्यर्थः करणीयः । यहा ननु कृते. रनभिधाने टतीया कृतेरभिधाने द्वितीयेत्यनभिहिताधिकारीयसूत्रार्थवाच्यः इति नोक्त दोष इत्यत आह, 'कृत्यभिधानस्येति, 'अविशिष्यत्वादिति चैत्रः . .

·६१२ शब्दायतुरीयखरहे भिधानानभिधानाभ्यां नियमः। न चैवं वैषेण दृष्टो घट इत्यादौ विनापि तिङ सङ्ख्याप्रतीतेः कृप्तशक्तः सुप- एव सहयोपस्थितिसम्भवे तिङो न तदभिधायकत्व- : प्रत्ययेनाभिधाने कर्तरि प्रथमा, तेन तदनभिधाने हतौया, एवं प्रत्ययेन कर्मगतमङ्ख्याया अभिधाने कर्मणि प्रथमा तदनभिधाने तत्र द्वितीया इति नियम इत्यर्थः। अन्तरा शकते, 'न चेति, 'सुप एव' प्रथमाविभक्ति एव, ‘मयोपस्थितिमम्भव इति चैत्रः पचति तण्डुलः पच्यते इत्यादौ मझ्योपस्थितिसम्भव इत्यर्थः, 'न तदभिधायकत्वं' न ममाभिधायकत्वं, तथाच तथापि हतीया- ट दृह इत्यस्योप- पचतीत्यादाविव चैत्रेण पच्यते इत्यत्रापि त्यभिधानस्याविशिएखादित्यर्थः, तथाच चैत्रेण पच्यते इत्यत्रापि तौया न स्यादित्यर्थः। ननु कर्तगत- सधायाः प्रत्ययेनानभिधाने तीया एवं कम्मगतसङ्यायाः प्रत्ययेनानभिधाने हितीयेत्यनभिहिताधिकारीयसूत्रार्थोवाच्य इति नोलातिप्रसङ्ग इत्याशय निराकुरते, 'कर्त-कर्मेत्यादि, अत्र च कर्त-कर्मेन्याद्य 'इत्यपि नास्तीत्यन्त- एकोग्रन्थः। नन्वाख्यातस्य सङ्ख्यावाचकावे उक्तनियमः सम्भवति तत्र च प्रमाणं नास्तीत्याशय निराकुरते, 'न चेति, यद्यपि चैत्रेण दर्शनं निरर्थक घट इत्यत्रैव समः कृतसङ्ग्याक्तिकत्वात् तथापि कृत्समभि- याहारस्थले सुपः मयाबोधकत्वे प्रदर्शिते कृतः सङ्खाशती मागाभाव- इत्युक्तं भवति तथाच छता सह्यानभिधानादिति वक्ष्यमाणवूषणस्य फुटता भवतीत्यभिप्रायेण तदुपदर्शन मिति ध्येयं । 'सयाप्रतीतेरिति एकोघटश्चैत्र- त्तिदर्शनविषय इत्यन्वयमोधे एकत्वमायादिप्रतोतेरिवर्थः, इदश्च कृमशक्त- रिवत्र प्रतिवल्पने हेतुः। 'सुप रवेवि प्रथमाविभक्तरेवेत्यर्थः, 'मयोप- स्थिविसम्भव इति वैधोगपति ग्रामोगम्यत इत्यादौ एकात्वादिप्रतीति- ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । एए मिति वाच्यम् । चैत्रो मैचश्च गच्छत इत्यादौ विनापि तादृशसुपं हित्वादिप्रत्ययात् लाघवादेकवचनत्वादि- द्वितीयापत्तिस्तदवस्थेति भावः। यद्यपि घट एतावतैव सङ्ख्यायां सुपः कृप्तशक्तिकत्वमुपदर्शितं भवति किं चैत्रेण दृष्ट इत्यनेम, तथापि कृता मझ्यानभिधानादिति वक्ष्यमाणदूषणेऽस्य विशिष्टोपदर्शनस्य फलं भविष्यति। केचित्तु क्रियारहितं वाक्यमेव नास्तीतिमते घटइत्यत्र क्रिया- पदाध्याहारस्थावश्यकत्वे अस्तीत्यादितिङन्तमेवाध्याहर्त्तव्यम् । तथाच विनिगमनाविरह इति कदाचित् ब्रूयादतस्तदुपेक्ष्य मक्रियमेव वाक्यमुदाहृतम् । न च तथापि नेत्राभ्यां पच्यते तण्डुलान् पचतौ- त्यादि विहाय कृदन्तपय॑न्तानुधावनं विफलमिति वाच्यं । प्रथमायाः सङ्ख्यामानिमिद्धेरेव प्रकृतोपयोगित्वात् प्रथमेतरसब्विभक्तः सङ्ख्याश- निमिया तिङः मङ्ख्याशक्तिनिराकरणाशक्यत्वात् इत्याहुः । 'इत्यादाविति, 'आदिपदात् चैत्रोमैत्री विष्णुमित्रश्च गच्छ- तौत्यस्य परिग्रहः। 'तादृशेति द्वित्वादिबोधकेत्यर्थः, द्वित्वादिपदाद- सम्भव इत्यर्थः, 'न सङ्ख्याभिधायकत्व' आख्यातस्य न सायाबोधकत्वं । 'चैत्री- मैत्रश्चेति, 'इत्यादाविति, 'यादिपदेन चैत्रोमैत्रोदेवदत्तश्च गच्छन्तीत्यादिस- ग्रहः, 'तादृशंसुपमिति दित्वादिबोधकसुपमित्यर्थः, तथाच अत्र हित्वादि- सङ्ख्यावाचकसुपोऽभावात् अकामेनापि याख्यातस्य सङ्ख्यावाचकत्वमङ्गो- कार्यमिति भावः । न चोक्तप्रयोगे लक्षणयैव एकवचनात् हित्वादिसङ्ख्या- बोधसम्भवे किमनुरोधेनाख्यातस्य सङ्ख्यावाचकत्वमङ्गीकार्यमिति वाच्यं । लक्षणावोगाद्यप्रतिसन्धानदशायामपि उक्तवाक्यात् द्वित्वादिसयान्वयबोधस्य 115 ·६१४ शब्दाख्यतुरीयखण्डे नैव एकत्वादौ शक्तत्वाच्च । इत्यपि नास्ति कृता सङ्ख्या- हुवपरिग्रहः । न चात्र सुपैव दित्वादिबोधसम्भवः सुब्विभक्तौ न लक्षणेति प्रवादस्य यदिभक्त्यर्थं यदिभयंत्ययानुशासनं तदिभक्त्य- तिरिके विभक्त्यन्तर शक्ये तद्विभर्न लक्षणेत्येव विषयत्वादिति वाच्यं । सुपो द्वित्वादिषु लक्षणानुसन्धानं विनापि दित्वादिप्रत्य- यादिति भावः । केचित्तु चैत्रादिपदोत्तरसुपो द्वित्वादिलक्षणायां चैत्रपा- मैत्रपदोत्तरसपो द्वित्वादिलक्षणयां मैत्रपप्तेिर्दित्वादेरेव प्रतीत्या चैत्र-मैत्रीभयपर्याप्तद्वित्वाद्यलाभात् चैत्र-मैत्रोभयमिति प्रतीतिर्न स्यात् स्याच चैत्रदयं मैत्रयमित्येव प्रतीतिः सब्विभक्तेः प्रकृत्यर्थग- तमात्रमङ्ख्याबोधकत्वनियमात् । न चैवं चैत्र-मैत्रपदोत्तरसङ्ख्या कथं चैत्रादाववेतौति वाच्यं । बन्दसमासाद्यतिरिकस्थल एव तथा नियमादित्याहुः । सर्वानुभवसिद्धत्वात् अन्यथा अन्यत्रापि शक्त्युच्छेदप्रसङ्गात् । ननु उक्तवाक्य- प्रामाण्यानुरोधात् आख्यात दिवचनादेदित्वादिसङ्ख्यावाचकत्वम्य सिइत्वेऽपि याख्यातेकवचनस्य सङ्ख्यावाचकत्वं न सियतीत्यत याह, 'लाघवादिति सिवाद्यनन्तधर्मेषु शक्ततावच्छेदकत्वकल्पनापेक्षया व्याख्यातेकवचनसाधा- रणेकवचन श्वस्य शक्ततावच्छेदकले लाधवादित्यर्थः, एकवचनत्वञ्च लक्षणा- ग्रहाजन्यकत्वसयाबोधजनकतावच्छेदकानुपर्चीमत्त्वमिति नान्योन्याश्रयादि- कमिति । सम्प्रदायविदस्तु चैत्रोगच्छतोत्यादौ सुवेकवचनस्य शक्तिप्रतिसन्धान विनापि सङ्ख्यान्वयबोधस्य सर्वजनानुभवसिद्धत्वेन सुवेकवचनस्येव श्राख्याते- कवचनस्यापि सङ्ख्यावाचकत्वं निर्विवादमिति वदन्ति । 'कृतेति, तथाच कम्भवाचवत्प्रत्ययघटितवाक्ये कम्मपदस्य द्वितीयान्तता कर्तवाच्यक्चत्प्रत्यय- ·शिरोमणिकताख्यातशक्तिवादः । ११५ यत्तु चैत्रोमैत्रश्च गच्छत इत्यादी लक्षणथैवाख्यातद्वित्वादिप्रत्य- यमम्भवात् किन्तस्य तत्र शक्तिकल्पनेन । म चात्र वा द्वित्वादावा- ख्यातस्य लक्षणा दृष्टौ घटौ दृष्टा घटा इत्यत्र प्रथमाया वा द्वित्वा- दिषु लक्षणेत्यत्र विनिगमनाभावात् उभयोरेव शक्तिमिद्धिरिति वाचं। सङ्ख्यातिरिक्तस्य प्रथमाविभतः शक्यस्याप्रमिड्या तत्र प्रथ- माविभक्तेः मङ्ख्यायां लक्षणाया वकुमशक्यत्वात् शक्यसम्बन्धस्यैव लक्षणत्वादिति । तन्न । प्रथमाविभतः सङ्ख्यायां लक्षणाया वकुम- शाक्यत्वेऽपि भक्तिभ्रमस्य सुवचतया विनिगमनाविरहस्य 'दुह्यरत्वा- दिति । नन्वेतावता पाख्यातद्विवचनादेर्दिवादौ गतिरायात तदे- कवचनस्य एकवे शक्तौ तु किं मानं, तथाच तत्रैव हतौया-द्विती- यानियमार्थ कादिराख्यातपदवाच्यः स्थादित्यत श्राह, 'लाघवा- दिति, मिवादिना एकत्वादिषु शक्तिकल्पने शकतावच्छेदकता- बाहुल्यापत्त्या लाघवादेकवचनत्वादिनैव प्रथमैकवचनादेरेकत्वादिषु शक्तिः, तथाचायातमाख्यातैकवचनादेरप्येकवचनत्वादिषु शक्तयेत्यर्थः अत एव “ोकयोर्दिवचनैकवचने” इत्यनुशासनं । यद्ययेक- वचनत्वं नेकत्वशक्तत्वं श्रात्माश्रयात्, नाप्येकत्वबोधकत्वं पदमात्रस्यैव लक्षणदिना एकत्वबोधकत्वात् । तथापि मङ्केतविशेषसम्बन्धेनक- वचनपदवत्त्वं एकवचनत्वादि, “तान्येकवचन-द्विवचन-वहुवचनान्ये- कम इत्यनुशासनेन तिङ्वेकवचनादिपदस्य सङ्केतितत्वात् । न घटितवाक्ये कर्त पदस्य तौयान्तता स्यादिति भावः । ननु घाख्यातघटित- वाक्य एव. तादृशनियमः कृत्प्रत्ययघटितवाक्यस्थले तु नियमान्तरमेवेत्यत- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे चैवं तेन रूपेण जानं विना मिवादिना जानादेकत्वादिप्रत्ययो न स्यादिति वायं । विना शनिधममिष्टत्वादिति भावः । अत्र नव्याः मित्यादिना प्रातिखिकरूपेण सब्विभरेकत्वादिषु शतावपि तिवादिना तिङ्विभरेकत्वादिषु शक्तिरावश्यकी चैत्र: पचतीत्यादावग्टहीतसुमङ्ख्याशक्तिकानां कदाचित्तिवादेरेकत्वादि- निष्ठवृत्तिजानादेकत्वादिबोधो भवत्य विवादं। तथाच तिवादेः प्रवृ- त्तित्वं शक्यतावच्छेदकमेकत्वत्वादिकं वेत्यत्र विनिगमकाभावादुभयो- रेव तत्शक्यतावच्छेदकत्वमिद्धेः एकत्वत्वादेः शक्यतावच्छेदकत्वेऽपि प्रवृत्तित्वप्रकारेण बोधस्य लक्षणादिना सुवचत्वात् प्रवृत्तित्वप्रकार- कतिवादिजन्यबोधस्येव एकत्वादिप्रकारकतजन्यबोधस्थापि स्वारसि- कत्वस्य प्रामाणिकमिद्धत्वात्, अरथा बोधस्य स्वारसिकत्वमादाय विवादे पश्वादिपदस्थापि प्रत्येकमादाय विनिगमनाविरहेण लाघ- वात् हरिणत्वादेरशक्यतावच्छेदकतापत्तेः नानार्थोच्छेदापत्तेश्च । एवञ्च प्रथमैकवचन-द्विवचन बहुवचनानां वा एकत्व-द्वित्व-बहुत्वेषु शक्तिः, तिडेकवचन-द्विवचन बहुवचनानां वा इत्यत्र विनिगमकाभावादे- कत्वादिषु शक्तिमिद्धिः, चैत्रः पचतोत्यादौ अग्टहीतसुपायाशक्ति- कानां कदाचित् तिवादेरेकत्वादिनिष्ठ वृत्तिज्ञानादप्येकत्वादि- बोधस्य सर्वमिद्धत्वात् । न च तदृत्तिज्ञानं लक्षण ज्ञानरूपं शक्ति- भ्रमरूपं वेति वाच्यं । तदृत्तिज्ञानं सक्षणाज्ञानादिरूपं प्रथमैक- वचनत्वादावेकवादिषु वृत्तिज्ञानं वा शकिभ्रमरूपमित्यत्र विनि- गमकाभावात् प्रत्येकमादाय विनिगमकाभावेन तिडकवचनादे- वडिल्यस्याकिश्चित्करत्वादिति वदन्ति ।

·शिरोमणि कृताख्यातशक्तिवादः । ६० नभिधानात् । किञ्च एकत्वादिसङ्ख्याभिधाने न नि- केचित्तु केवलात् पचति-पचत इत्यादितः तिङः कर्तरि लक्षणा- दिना वा वैयाकरणमते तिङः प्रात्या वा एकः पाककर्तेत्यादिबुद्धे- रनुभवमिद्धत्वादाख्यातस्यैकत्वादौ शक्तिमिद्धिः । न च तत्रैकवादि- विशिष्टकर्तर्यव लक्षण शनिभ्रमोवेति वाच्यं । केवलकर्त्तरि लक्ष- णादिनापि तादृशबोधस्यानुभवमिद्धत्वादित्याहुः । केचित्तु वारि तिष्ठति खस्तिष्ठति इत्यादौ विनापि लुप्तसुपः प्रतिमन्धानं एकत्वादिप्रतौतेरेकवादिषु तिङः शनिमिद्धिरित्याः। 'कृतेति, तथाच चैत्रेण दृष्टो घट इत्यादावपि कर्मणि द्वितीया स्थात् न प्रथमा चैत्रः पनत्यादावपि कर्तरि हतीया स्थान प्रथमेति भावः । तस्मात् प्रत्ययेन मझ्याभिधानानभिधानं न प्रथमा- हतीयानियामकं, किन्तु प्रत्ययेन कर्त्त-कर्मणोरभिधानानभिधाम- मेव तन्नियामकमिति वैयाकरणनिगर्भः । नन्वाख्यातस्थल एव तथा वक्रव्यं कृत्स्यले तु कर्तृ-कर्मणोरभिधानानभिधानाभ्यामेव नियम- इत्यत आह, 'किञ्चेति, 'संख्याभिधान इति श्राख्यातजन्यमयाप्रका- रकबोध-इत्यर्थः, 'न नियम इति कृतिमनिवादिनां विशेष्यंता- नियमो नास्तीत्यर्थः, क्वचित् कर्त्तव नदिशेव्यः क्वचित् कत्यच नियामकस्य दुर्चचत्वादिति भावः । एतदेवाह, ‘पदार्थति पाख्या- . बाइ, 'किश्चेति, 'एकत्दादिसङ्ख्याभिधान इति, व्याख्यातजन्य एकत्यादि. सङ्ख्याप्रकारकान्वयबोध इत्यर्थः, 'न नियमः' इतिशक्तिवादिनां मते न विशेष्यत्वबियमः, तथाच कुत्रचित् कर्तुः कुत्रचित्कर्ममणच तहिशेष्यत्वे ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे यमः पदार्थतावच्छेदकावच्छिन्नस्याकाङ्गादिवशात् कर्तृ- कर्मसाधारण्येनान्वयबोधस्य दुह्यरत्वात् । कर्चेकत्व- वादिनाभिधानेऽपि कर्जादेरप्यभिधेयत्वं, शक्तौ शक्त- तोपस्थापितस्यैकत्वत्वाद्यवच्छिन्नस्येत्यर्थः, 'कर्तृ-कर्मति, तथाचोभय- सङ्ख्यान्वयात् देवदत्तः पचति तण्डुलमित्यत्र कर्मणि प्रथमा देवदत्तेन पचते तण्डुल दूत्यत्र कर्तरि प्रथमा स्यादिति भावः । ननु कर्बकवत्वादिना शक्यत्वाद्योग्यतैव नियामिका इत्यत आह, 'कर्षकलवादिनेति, 'अभिधेयत्वं विशेषण विधया शक्यत्वं । यदि च कृतिविशिष्टकत्वं ककत्वं तदा संसर्गविधया शक्यत्वं । ननु मुख्य- विशेष्यविधयेव मया शक्यत्वं नाभ्युपेयते इत्यत श्राह, 'शताविति, कर्षकत्वाधोः सम्बन्धो मम वाक्यार्थः, तब च तत्रापि शक्ति- विषयत्वं । किञ्च मम एकवचनत्वादिना सुप्-तिङ्माधारणं विनिगमकस्य वक्तुमशक्यत्वादिति भावः । एतदेव स्पष्टयति, ‘पदार्थतावच्छे- दकावच्छिन्नस्येति व्याख्यातोपस्थापितस्यकत्वत्वाद्यवच्छिन्नस्येत्यर्थः, 'याका- हादिवशात्' वाकाक्षादिसाचियात्, ‘कर्त-कर्मेति, तथाचोभयत्रैव सयान्वयात् चैत्रः तगडन्तं पचति इत्यत्र कम्मपदं प्रथमान्तं स्यात् स्याच चैत्रेण पच्यते तगडल इत्यत्र कत पदं प्रथमान्तं इति भावः। 'कāकत्व- त्वादिनेति । यद्यपि देवदत्तेऽप्याख्यातार्थसङ्ख्यान्वयापच्या चैत्रेण देवदत्तोऽयं गच्छतीत्यादिप्रयोगापत्तिरेक, तथापि वप्रकृत्यर्थक्रियाककत्वत्वादिना शक्तिकल्पने तात्पर्य । नचैवं स्वत्वाननुगमस्यापि सत्त्वेन तदनभिधाने न्यनता, प्राचां मते यत्त्व-तत्त्वादिवत् स्वत्वस्याप्यनुगतत्वेन तन्मतमाश्रित्येतदभिधानात् । 'कदेस्पीति, 'यादिपदेन कम्मपरिग्रहः, विशिष्ठम्य शक्यत्वे विशेषणां- ·शिरोमणि कृताख्यान शक्तिवादः । १९ तावच्छेदक-शक्यतावच्छेदकयोर्गौरवमधिकम् । तस्मा- सङ्ख्यायां शक्तित्रयं, तव श्राख्यातेकवचनलादिना कर्बकत्वादिषु शक्तित्रयं, श्रात्मनेपदेकवचनलादिना कर्मकत्वादिषु शक्तित्रयं, सुवेकवचनत्वादिना एकत्वादिषु शक्तित्रयमिति नव शकय इत्यर्थः । 'शक्ततेति ममैकवचनत्वादिना शक्कलं, तव चाख्यातेकवचनत्वादिना कर्तरि विहितंकवचनत्वादिना वा शक्तत्वं इति शकतावच्छेदक- गौरवमित्यर्थः । तत्तद्रूपेणेव शक्रत्वस्याये वक्ष्यमाणत्वात् शकता- वच्छेदकशरीरमुभयमते ममानमित्यत आह, 'शक्यतेति ममै- कचत्वादिना शस्त्वं, तव कर्बकत्वत्वादिना शक्यत्वमिति शक्यता- वच्छेदकगौरवमित्यर्थः । इदमुपलक्षणं, कर्बकत्वत्वादिना शक्यत्वे च योग्यताभ्रमात् कर्त्त-कर्मसाधारण्येनान्वयस्य दुर्वारत्वमित्यपि बोध्यं। नव्यास्त नन्वाख्यातस्य एकत्वनादिना पृथगेकत्वादौ न शकिः কিন্তু আন্তানৰল ৰূৰ্ণৰূল কান্ধি লিঃ, আত্মান- दिवचनस्य कर्तद्धयत्वेन कर्त्तइये शक्तिः, पाख्यातवहुवचनस्य कर्तृ- शेऽपि पाक्तिरावश्यकौति भावः । 'अभिधेयत्व' शक्यत्वं, तथाच वृश्चिकभिया पलायमानस्येत्यादिन्यायावतार इति भावः । इदमुपलक्षणं अयमश्वस्तमश्वं गच्छतोत्यादावुभयकर्मीजसंयोगस्थले स्वप्रकृयर्थक्रियाकरीत्वस्य कर्त-कम्मसा- धारणतयाख्यातस्य निछत्वांशे खप्रकृत्यर्थत्वांशे च शक्तिसम्बन्धकल्पने गौरवं, एवं कत्रेकवचनाख्यातत्वादिकं प्राक्ततावच्छेदकमिति प्राक्ततावच्छेदकगौरवं, एवं शक्यतावच्छेदकगौरवञ्च स्मटमेव ककत्वत्वादेः शक्यतावच्छेदकत्वादिति तथाच कर्बकत्वत्वादिना शक्तिकल्पने करि कम्मणि च विशेषणतया शक्तिः खोकतैव भवता अधिकच तव प्रत्यादिगौरवमिति समुदायार्थः । वैश्वकरण स्वमतमुपसंहरति, 'तस्मादिति, एकवचनत्वम्याखण्डस्या- .

·१२० शब्दाख्यतुरीयखण्डे दास्थातत्वेन कर्तरि कर्मणि च आत्मनेपदत्वेन एक- वडत्वेन कर्तवहुषु शनि:, श्रात्मनेपदैकवचनम्य कर्मेकलेन कम्म- कस्मिन् शक्तिः श्रात्मनेपदद्विवचनस्य कर्मइयत्वेन कर्मदये शक्तिः आत्मनेपदवहुवचनस्य कर्मवहुत्वेन कर्मवहुषु शकिः, तथाच कर्त- कर्मशकिवादिनां वैयाकरणानां कर्तृ-कर्मणोरभेदसंसर्गेणान्वयनि- यामकस्यैव अस्माकमपि कत्रकादौनां तादात्म्यसम्बन्धेनान्वये निया- मकवाबातिप्रसङ्गस्तदवस्थ इत्यत पाह, 'ककवादिनेति, कः- कत्ववादिनेति पाठस्तु प्रामादिकः, 'अभिधानेऽपि' पाख्यातस्य मकावपि, 'अभिधेयत्वं' शक्रिविशेष्यत्वं । नन्वत्र दृष्टापत्तिः किन्तु केवलकर्तृत्वादेः शक्यतावच्छेदकत्व एव विवाद इत्यत पाह, 'शका- विति, व्याख्यानञ्च पूर्वकिमिति प्राः । वैयाकरणः स्वमतनिष्कर्षमाइ, 'तम्मादिति, 'पाख्यातत्वेनेति पचते इत्यादावात्मनेपदेनापि कर्तृबोधनादिति भावः । 'आत्मने- पदलेनेति, परस्मैपदत्वेन कदाचिदपि कांबोधनादिति भावः । नभ्यपगमे त्वाइ, 'तत्तद्रपेणेति सित्वादिनैव तित्वादिना वेत्यर्थः। याख्यातत्वञ्च दशलकारसाधारणं लत्वमन्यत्रेति प्रागेवोक्तं तत्रैवानुसन्धेयं । नन्वेवं कर्त- कम्मसाधारण्येन सयान्वयस्य दुर्बारत्वादिति दोषम्यापरौहार एवेत्यत- बाह, 'एकेति, एकेनाख्यातपदेन कर्त-सङ्ख्ययोरभिधानात् कृति-वर्तमान- स्ववत् कर्तृ-सङ्ख्ययोरेव परस्परमन्वयः यासत्तेरुत्कटत्वादिति सम्प्रदायः । नव्यास्तु कर्ताख्यातजन्यसायाप्रकारकशाब्दत्वावच्छिन्न प्रति अाख्यात- अन्यकर्बुपस्थितित्वेन हेतुत्वं लाघवात् अन्यथा तादृशशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति चैत्रादिपदजन्योपस्थितीनामनन्तानां परामर्शानुमितिवत् कार्य-कारणभाव- कल्पने मशागौरवप्रसङ्गादित्यत्र तात्पर्यमित्याः ।

·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । २१ वचनत्वादिना तत्तद्रूपेण वा एकाख्यातस्य च एकत्वादौ शक्तिः सङ्ख्यायावाच्यगामित्वं कर्त-कर्मबोधकत्वञ्च 'एकवचनत्वादिनेति, श्रादिना द्विवचनत्व-बहुवचनत्वपरिग्रहः, एक- वचनत्वादिरूपेणज्ञानदशायां विवादिप्रकारकज्ञानादिना शक्तिभ्रम एकत्वादिबोधो यद्यनुभवसिद्धस्तदा त्वाह, 'तत्तद्रूपेण वेति, एव- माख्यातत्वादेः शकतावच्छेदकत्वाभिधानमष्यापाततः । वस्तुतस्तु प्रागुक्तयुक्त्या विवादिकरीव बोध्यं । पनु भवतामपि. मङ्ख्यान्वय- नियमः कथमित्यत आह, 'एकेति, 'चस्त्वर्थे, एकेनैवाख्यातपदेनोप- स्थापितत्वाच्च इत्यर्थः, 'वाच्यगामित्वमिति सङ्ख्या-कालाद्यतिरिका- ख्यातबोध्यान्वयित्वमित्यर्थः, तथाच विशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन श्राख्यातजन्यसङ्ख्याप्रकारकशाब्दबोधोत्पत्तिं प्रति कालवैकत्वत्वाद्य- वृत्तिप्रकारतासम्बन्धेनाख्यातनायोपस्थितेः कारणतया नान्यत्र तद- चयः, चैत्रः पचतीत्यादौ एकश्चैत्रः एकपाककर्षभिन्न-इत्याद्यवान्वय- बोधः । अत एव सुवेकवचन-तिङकवचनत्वाद्योरुभयोरेव मार्थक- तेति भावः । केचित्तु कर्तृत्वावच्छिन्नविशेष्यतासम्बन्धेनाख्यातपदजन्यसङ्ख्या- प्रकारकशब्दबोधोत्पत्तिं प्रति श्राख्यानपदजन्यकर्तृत्वप्रकारकोप- स्थितिः कर्मवावच्छिन्नविशेष्यतासम्बन्धनाख्यातपदजन्यसङ्ख्याप्रकारक- नन्वाख्यातसामान्यस्य कर्तशक्ततया यात्मनेपरस्यापि कर्तबोधकत्वं कम्मबोधकत्वञ्च तस्य प्रसिद्ध त याचैकदा क-कम्मतात्पर्य चैत्रः पक्ष्यते तण्डुल इत्यादिप्रयोगापत्तिरित्यत आह, 'कर्त-कर्मेति, 'अकृत्पन्नमिति, 116 ·१२२ शब्दास्यतुरोयखड़े एकदाऽव्युत्पन्न। अतएव मैत्रः पच्यते तण्डुल इत्यादयो शाब्दबोधोत्पत्तिं प्रति श्राख्यातपदजन्यकर्मलोपस्थितिर्विशेष्यता- सम्बन्धन कारणं, तदुभयातिरिक्तविशेष्यतासम्बन्धेनाख्यातजन्यमङ्ख्या- प्रकारकशाब्दबोधोत्पत्तेरलौकतया यावद्विशेषकारणबाधादेव मङ्ख्या- कालादौ न मयाया अन्वय-इत्याहुः । ननु पक्ष्यत इति प्रयोगस्य कर्तृ-कर्माभयसाधारणतया चैत्र: पक्ष्यते तण्डुल इत्यादौ चैत्रः पाककर्ता तण्डुलः पाककर्मति बोधो जायतां श्रात्मनेपदस्य कर्तृ-कभियवाचकवादित्यत आह, 'कर्तृ- कर्मति, बोधकत्वं स्मारकत्वं, 'श्रव्युत्पन्न' एकाख्यातपदविषयक- ज्ञानस्यासिद्धं, पदज्ञानस्य उद्बोधकविधयैव पदार्थस्मारकतया फलबलेन तत्तज्ञानव्यक्तिभिन्नाख्यातपदज्ञानस्यैव कर्तृ-कम्माद्दोध- कत्वात्, अन्यथा न्यायनयेऽपि तत्र कर्तृत्व-कर्मत्वबोधस्य दुर्वारत्वा- दिति भावः । चैत्रः पक्ष्यते तण्डुल इत्यत्रापि पक्ष्यतेपदस्यानु- वृत्त्या कर्तृ-कर्मस्मरणादुकं 'एकदेनि, चैत्रः पच्यते तण्डुलं मैत्रेण पक्ष्यते तण्डुलः इत्यत्र समूहालम्बनाख्यातपदव्यज्ञानस्यैकदैव कर्म- कर्तृस्मारकत्वादेकेत्याख्यातपदविशेषणं, मैत्रेण पक्ष्यते श्रोदनः चैत्रस्तमनं इत्यादिष्वप्यावृत्यैव कर्तृ-कर्मबोधः । यद्वा ‘बोधकत्वं' अनुभावकत्वं, अव्युत्पन्न' एकाख्यानपदविषयकैकज्ञानजन्यकर्तृ- एकदा तदुभयबोधाय कार्यकारणभावाकल्पनादिति भावः। न चैकस्या- ख्यातम्यैकदा कर्त्त-कर्मवोधकरवाभावे मैत्रेण तण्डलः पच्यते चैत्रस्त तेमनं इत्यादावेकमादास्यागात् तण्डले चैत्रकर्तकपाककर्ममत्वस्य मैत्रे तेमन- कर्तवस्य च समूहालम्बन शाब्दबोधो न स्यादिति वाच्यं । याख्खातान्तरा- ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । १२३ न प्रयोगाः। कर्तरि यकोऽसाधुत्वाच्च पच्यते चैत्र- कर्मापस्थितेरसिद्धं, पदज्ञानजन्यकर्तृ-कोपस्थितेः शाब्दवुद्धि- कारणतायां तत्तदुपस्थितिव्यक्तिभिन्नत्वविशिटजन्यत्वस्थ मंसर्गत्वा- दिति भावः । 'न प्रयोगा इति न विना श्रावृत्तिं चैत्रः पाक- कर्ता तण्डुलः पाककर्मेति बोधजनका इत्यर्थः, एतच्चापाततः, सति तात्पर्यज्ञाने श्रावृत्तिं विनापि तादृशबोधस्येष्टवादिति ध्येयं । ननु तथापि चैत्रः पच्यत इत्यत्र चैत्रः पाककति बोधो- दुर्वारः श्रात्मनेपदस्य कर्त्तर्यपि शक्तत्वादित्यत श्राह, 'कर्त्तरौति, 'असाधुत्वात्' अनाकावितत्वात्, यगाद्यसमभिव्याहतानुपूर्ध्या एव तत्राकासात्वादन्यथा न्यायनयेऽपि तत्र कर्तुत्वबोधस्य दुर्बारत्वा- दिति भावः । 'चस्वर्थः, 'इत्यादयोऽपि न प्रयोगाः' इति ध्याहारस्थल रवेदृशसमूहालम्बनशाब्दबोधानीकारात् यत्र च नाध्याहार- स्तत्रैकस्मादेवाख्यातादात्त्या क्रमेणैव कर्त्तत्वस्य कम्मत्वस्य च शाब्दबोधो न समूहालम्बनं । नचारत्तिखोकारे एकस्याख्यातस्य एकदा कर्त-कम्मबोध- कत्वाभावव्युत्पत्तिभङ्ग एव, एतादृशव्युत्पत्तावेकानुसन्धानावच्छिन्नतयैक- स्याख्यातस्य विशेधितत्वादिति दिक् । ननु मास्तु उक्तव्युत्पत्तिविरोधेनैक- दोभयबोधकत्वं, तथापि चैत्रे पाककर्त्तत्वमावतात्पर्यदशायां चैत्रः पच्यते इति प्रयोगः स्यादित्यत आह, 'कतरौति, 'असाधुत्वाच्चेलाच चोऽवधारणे । ननु कर्तसङ्ख्याभिधानानभिधाने प्रथमा-टतीयानियामके कम्मसङ्ख्याभिधाना. नभिधाने च प्रथमा-हितीयानियामके वक्तव्ये सयान्वये च भावनाविशेष्यत्वं नियामकमिति कर्त-कम्मसाधारण्येन बोधस्य दुरत्वादित्युक्तदोषविरहस्त- धाच कर्त्त कम्मणोरवाच्यत्वेऽपि चैत्रस्तण्डुलः पच्यते इत्यादिप्रयोगो भवती- द - ८.

·६२४ शब्दाख्यतुरौयखगडे इत्यादयोऽपि कर्तरि नेति वैयाकरणाः। अच वदन्ति भावनाविशेष्ये सङ्ख्यान्वयः समानपदोपात्तत्वेन एका- सम्बध्यते, न कर्तबोधका इति तदर्थः । इदमुपलक्षणं, कर्मणि सपोऽसाधुत्वात् तण्डुलः पचते इत्यादयोऽपि न कर्मबोधका इत्यपि मन्तव्यं । लाघवादाख्यातस्य यन एव शकिः सङ्ख्याभिधानानभि- धानाभ्यामेव प्रथमा-खतौयादिनियमः तत्र च मङ्ख्यायाः कर्तृ- कर्मसाधारण्येनान्वयबोधापत्तिरेव मूलबाधिका अतस्तामेवोद्धरति, 'भावनेति श्राख्यातार्थभावनाविशेष्ये इत्यर्थः, तादृशभावना- विशेषौभूतधात्वर्थादिवारणाय विशेय्येति, तथाच तादृशभाव- नाया विशेष्यत्वेनान्वये यन्नियामकं तदेव मयान्वयेऽपि निया- मकं, विशेष्यत्वञ्च प्रतियोगितेतरसम्बन्धेन बोध्यं, तेन न पचती- त्यादौ न नर्थ मङ्ख्यान्वय इति भावः । भावना चात्र यनो- व्यापार आश्रयत्वादिश्च न तु यनमात्रं, तेनाग्निः पचति चैत्री त्याशयेन समाधत्ते, 'अत्र वदन्तीत्यादि, 'भावनेति, भावना च क्वचिद्यापारः कुत्रचित् कृतिः क्वचिदाश्रयत्वं कुत्रचिच्च प्रतियोगिलं, आद्यं प्राचां मते रयोगच्छतोत्यादौ, द्वितीयं चैत्रः पचतीत्यादी, टतीय चैत्रो जानातीत्यादौ, चतुर्थं घटो नभ्यतोत्यादौ, तथाचाख्याताव्यापारादेविशेष्यत्वेनान्वयिन्येवा- ख्यातार्थसङ्यान्वय इति फलितं । ननु भावनाविशय्यभिन्नएव स्वार्थसङ्ख्यान्वयः कथं न भवतीत्यत च्याइ, 'समानति कृति-सङ्ख्ययोविभिन्नशक्त्यैकपदोपात्तत्वे- नैकर्मिमण्यन्वयम्य साकांक्षत्वादित्यर्थः, शक्तिभेदसूचनायकपदं त्यक्का समानपदमुक्त । ननु समानपदोयात्तान्वयित्वं खबोधकपदप्रतिपाद्यार्थान्त- रान्वयित्वं व्याख्यापार्थसाङ्यान्वये नियामकमित्यायातं, तथाचैतदपेक्षया खबोधक पदप्रतिपाद्यार्थान्तरान्वयित्वमेव वैयाकरणमतमेव युक्त लाधवा- ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । १२५ वयित्वस्योचितत्वात् । भावनायाश्च विशेष्यत्वेनान्वय- आनातौत्यादौ लक्ष्यार्थस्यापि मंग्रहः, वर्तमानत्वादेः कृतिमाध्येष्ट- साधनत्वादेचासंग्रहः । केचित्तु कालेष्टसाधनत्वाद्यतिरिकाख्यातार्थो भावना इत्याहुः । तदमत् । तथा सति कर्मविभक्त्यर्थस्य फलस्यापि भावनात्वेन पच्यते तण्डुल इत्यादौ व्यभिचारभयेगा। मतान्तरानुसरणस्यासङ्गतला- पत्तेरिति ध्येयं । 'एकान्वयित्वम्ये ति एकविणव्यान्वयित्वम्यानुमितत्वादित्यर्थः । अनुमानप्रकारश्च पाख्यातोपस्थापितमङ्ख्या भावनाविशेष्यान्वयिनौ कालाद्यतिरिक्रत्वे मति तदुपस्थापकपदस्मारितत्वात् भावनादिव- दिति भावः । नन्वाख्यातार्थभावनाया एव विशेष्यत्वेन कुचान्वय- इत्यत आह, 'भावनायाश्चेति, प्रथमान्तपदानुपस्थाप्यस्यापि धात्वर्था- दिति चेत्, न, कात्विस्य कृतिमत्त्वरूपम्य हि पूक्यतावच्छेदकत्वेऽनन्तकृतीनां शक्यतावच्छेदकत्वापत्तिः धरिगोऽन्यन्नभ्यस्य शक्तचापत्तिश्चेति महागौरवं स्यात् । न च खाश्रयसमवायित्वादिलक्षणापरमारासम्बन्धेन कृतिमत्त्वमेवा- নমুনাজ্জ য়ানমনডমীনি ন সুনাজ্জালালী- मिति वांच्यं । समवायेन कृतित्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वापेक्षया निरकपर- म्परासम्बन्धेन कृतित्वस्य तथात्वे गौरवस्यापरीहारात् । उक्तसमानपदो- पात्तान्वयित्वस्य नियामकत्वे तु न गौरवं वैयाकरणस्याख्यातजन्यसङ्ख्या- प्रकारकशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति व्याख्यातजन्यकर्बुपस्थितित्वेन हेतुतावदस्माक- मपि तादृशशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति प्रथमान्तपदजन्योपस्थितित्वेन हेतुत्वकल्प- नादिति भावः । ननु चैत्रस्तण्डुप्लं पचतीत्यादौ भावनान्वय स्तण्डुलादावपि स्थात् तथाच कर्त कर्मसाधारण्येनेत्यादिबाधकापरौहार इत्यत आह, 'भावनायाश्चेति, प्रथमान्तपदानुपस्थाप्यस्यापि धात्वर्थस्य भावनायां विशेष- ·६२६ शब्दाख्यतुरीयखण्डे योग्यः कर्मत्वाद्यनवरुद्धः प्रथमान्तपदोपस्थाप्यः। चैत्रः देर्भावनायां विशेषणत्वेनान्वयादुकं विशेष्यत्वेनेति, 'कर्मत्वाद्यनवरुद्ध- इति, अत्र प्रथमान्तपदोपस्थाप्यत्वमात्रोपादाने तण्डुलः पचति चैत्र- इत्यादौ प्रथमायाः कर्मत्वे भनिभ्रमेण लक्षणाज्ञानेन वा यदा तण्डुलकर्मकेत्यादिबोधस्तदापि तण्डुले भावनान्चयापत्तिरतः 'कर्म- वाद्यनवरुद्ध इति कर्मत्वाद्यविशेषणीभूत इत्यर्थः, तेन पक्कं भुज्यते तण्डलस्य पाकोभवतीत्यादौ पाककर्मत्व-तण्डुलकर्मत्वादिविशेष्यक- तदन्चयो नानुपपन्नः, कर्मत्वादिपदश्च स्वरूपकथनं अविशेषणत्वमात्र णत्वेनान्वयादाह, 'विशेष्यत्वेनेति। ननु कम्मत्वादेविशेषणतयोपस्थित चैत्रस्तण्डुलं पचतीत्यादौतण्डुलादिकमेव भावनाविशेष्यतया अन्वितमिति किं नाङ्गीक्रियते इत्यस्योत्तरदानायाह, 'कम्मत्वादौति, 'आदिपदेन करण. त्व-सम्प्रदानत्वापादानत्व-सम्बन्धाधिकरणत्वादीनां सुवर्थानां परिग्रहः, तथाच तेषां कम्मत्वादिविशेषणतया उपस्थितत्वेन भावनाया विशेष्यत्वेनान्वये निराकाङ्घत्वमित्युत्तरमभिप्रेतं । ननु यदि कम्मत्वादिविशेषणतयोपस्थितत्व- मेव भावनाविशेषणत्वेनान्वये निराकासतावीनं तदा धात्वर्थस्य भावना- विशेष्यतयान्वये निराकासता न स्यात्तस्य कम्मत्व-करणत्वादिविशेषणतया- नुपस्थितत्वादित्यत आह, 'प्रथमान्तेति, तथाच कम्मत्वादिविशेषणतयोप- स्थिते धात्वर्थ च भावनाया विशेव्यत्वेनान्वयाविशेष्यत्वेनान्वयबोधस्याजाय- मानतया तदारणाय भावनाया विशेष्यत्वेनान्वयबोधं प्रति प्रथमान्तपद. जन्योपस्थितित्वेन हेतुता कल्यते इत्यर्थः । ननु विशेषणतयोपस्थित एव कथमाकाङ्गा नास्तीत्यत आह, 'तथैवेति कर्मत्वादिविशेषणत यानुपस्थितेन प्रथमान्तपदोपस्थाप्य व विशेष्यत्वेन भावनान्वयस्य साकाङ्गत्वादित्यर्थः, अत्रायम्भावः प्रथमान्तोपस्थाप्यस्य विशेष्यतयैवान्वयनियमेन विशेषणसा- काजता भावनायाश्च विशेषणत्वेन विशेष्यसाकातेति भनाश्वदग्धएथन्यायेन ·शिरोमणि कृताख्यातशक्तिवादः । विवक्षितं । अत एव यदा माक्षात्परम्परामाधारणपञ्चनौकानिरूपि- तारम्भकताश्रयत्वप्रकारकान्वयबोधे वक्तरभिप्रायः तदा एको वृक्षः पञ्च नौका भवतीत्येव प्रयोगः, तत्र नौकायाः प्रथमार्थनिरूपितत्व- विशेषणतया तत्र भावनान्वयामम्भवेनाख्यातार्थमझ्यान्वयासम्भवात् । यदा च पञ्चनौकास वृक्षनिरूपितोत्पत्याश्रयत्वप्रकारकान्वयबोधे वक़ुरभिप्रायः तदा तु भवन्तीत्येव प्रयोगः, प्रथमस्य माक्षात्परम्परा- साधारणत्वस्य उपादानात् मातादृक्षारम्भकमहावयवानां नाशेऽपि न चतिः, द्वितीयस्य तस्योपादानात् साक्षात्परम्परया वृक्षारम्भकता- शून्यानामेव खण्डावयविनां माक्षात्नौकारम्भकत्वेऽपि न पतिः । - प्रथमान्तोपस्थाप्यं विशेष्यीकृत्य भावनायास्तहिशेषणत्वेनान्वयः । न च प्रथ- मान्तोपस्थाप्यस्य भावनायां विशेषणतया अन्चयोऽस्तु चैत्रः पचतीत्यादौ चैत्रीया पाकानुकून्ता कृतिरित्यन्वयबोधसम्भवादिति वाच्यं । सुवतिरि- तविभक्त्यर्थसाक्षाविशेषणतया प्रातिपदिकार्थे शाब्दबोधविषयत्वानोका. रादिति । एतेन प्रथमान्तपदोपस्थाप्यत्वमेव भावनाया विशेष्यत्वेनान्वये नियामकमस्तु तावतवानतिप्रसङ्गादिति किं कर्ममत्वाद्यनवण्द्धत्वस्य तबिया- मकत्वकल्पनयेत्यपास्तं । कर्मत्वाचनवरुद्धत्वस्यापि तन्नियामकत्वेन नाभिधानं किन्तु कम्मत्वाद्यवरुद्धे भावनाया आकाङ्क्षा नास्तीत्यगत्या प्रथमान्तपदोप- स्थाप्येने वाकाङ्केति प्रथमान्तपदोपस्थाप्यत्वमेव तन्नियामकमिति सूचनाय परं तदभिधानमिति । केचित्त कम्मत्वाद्यनवर इत्वमात्रोक्तौ धात्वर्थसाधारण्यमिति प्रथमा- तोपस्थाप्यत्वं एतन्मात्राभिधाने चन्द्र इव मुखं तिष्ठतीत्यादौ इवार्थसादृश्य- विशेषणीभूतचन्द्रसाधारण्यं स्यादिति कम्मत्वाद्यनवद्वत्वमुक्तमित्याहुः । तदसत्। उक्तरीत्या प्रथमान्तपदोपस्थाप्यत्वमात्रस्य तन्नियामकत्वकल्पनयैवा. नतिप्रसङ्गेर कम्मत्वाद्यनवमहत्वस्य तन्नियामकत्वे मानाभावादिति । एतेन ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे केचित्तु एकवृक्षपदं परस्पर कक्षारम्भकारभ्यद्रव्यपरं, धातुपदच्च माचादारम्भकतापरमेव। यदा नौकापदं माक्षात् तदारम्भकपरं, धात्वर्थश्चाभेद इत्याहुः । मौकायाः संयुक्तायाः मंयुकावयविप्रचयरूपत्वे तु नौकापदं तादृशविलक्षणसंयोगपरमित्यलमप्रकृतेन । न चैवं भूतले घटो नास्तीत्यादौ घटस्याभावांग विशेषणात्वात् श्राख्यातार्थाश्रयत्वम्याभाव- एवान्वयात् घटे मङ्ख्यान्वयोऽपि न स्यादिति वाच्यं । तादृश- व्युत्पत्तिवैचित्र्येण तत्र भावनाविशेष्यप्रतियोगिन्येव मङ्ख्यान्वयादत- एवानुपपत्त्या विशेषणतामम्बन्धेन भूतलवृत्तित्वाभावस्य प्रतियोगिता- सम्बन्धेन भूतलनिष्ठाभावस्य वा घटे विशेषणतयैवान्वयाभ्युपगमा- चेति भावः । धात्वर्थकृतिमाध्यत्वेष्टसाधनत्व-वर्तमानखादीनामपि कर्मवाचनवरुद्धतया तत्र तदन्वयवारणाय प्रथमान्तपदोपस्थाप्येति, तथाच तद्विशेष्यक-भावनाप्रकारकशाब्दबोधे तदपस्थापकपदे प्रथमा- प्रथमान्तोपस्थाप्यत्वमात्रम्य गियामकत्वे त्रस्त गडन्तः पचतीत्यादौ साधुत्व- भ्रमदशायां तण्डलपदोत्तरप्रथमायाः कम्मत्वादिशक्तिभ्रमदशायाच तण्डुले भावनाया विशेष्यत्वेनान्वयापत्तिरिति कम्मत्वाचनवरुद्ध इति । एतन्मात्रा- भिधाने च धात्वर्थम्यापि तथात्वापत्तिरिति 'प्रथमान्तेति । यहा चैत्रः खः । पश्यतीत्यादी अव्ययीभूतख पदार्थे प्रथमान्तोपस्थाप्ये भावनान्वयापत्तिरिति 'कम्मवादीति, तत्र प्रथमाया एव कम्मत्वार्थकत्वादिति तेन तदारणं धात्वर्थवारणाय प्रथमान्तेतीत्य पातं । उक्तरीत्या प्रथमान्तोपस्थाप्यत्वमात्र. स्यैव नियामकत्वेनातिप्रसङ्गादिति । यत्तु प्रथमान्तपनन्योपस्थितिः कर्ममत्वादिविशेषणतयोपस्थित्यभाव- सहकारिणी भावनाविशेव्यतेनान्वयबोधहेतुरिति, तदपि तुच्छ, तादृशो- ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । ६२६ विभक्तिसमभिव्याहारोधात्तरमाख्यातञ्चाकाङ्क्षा तस्याश्च तन्मुख्य- विशेष्यक-भावनाप्रकारकशाब्दत्वं कार्यतावच्छेदकं प्रतः प्रथमार्थ- कर्मत्वादिविशेषणोते तण्डुलादौ न तदन्वयः । द्विविधविषयता- शालिबोधश्च तात्पर्य्यसत्त्वे दुय्यत एव । अत एवायमेव दृश्यत- इत्यादौ एवकारार्थान्यविशेषणत्वेन उपस्थितस्थ भावनाविशेष्यत्वे- नाचयो नानुपपन्नः । ननु तथापि चैत्रः पचतः चैत्रः पचन्ती- त्यादौ चैत्रादिषु कथं न भावनान्वयः । न चाख्यात-प्रथमयो- वचनमाम्यस्यापि तन्त्रत्वमिति वाच्यं । चैत्रो मैत्रश्च गच्छत इत्यादौ व्यभिचारादिति। मैवं, श्राख्यातेकवचनोपस्थाप्यस्थ यत्नादेः प्रथमैक- वचनान्तोपस्थाप्य एवान्वयः, तद्विवचनोपस्थाप्यस्य भावनादेः क्वचित् द्विवचनान्तोपस्थाप्ये क्वचिदेकवचनान्तद्वयोपस्थाप्येऽपौत्यभ्युपगमात् । एवमन्यत्रापि शब्दक्यस्यानुपादेयत्वादिति भावः । केचित्तु दृश्यते चैत्रः पचति, गच्छति चैत्रः पचतोत्यादौ एकत्र दयमितिवदेकाख्यातार्थमुद्देश्यतावच्छेदकौहत्यापराख्यातार्यान्वयवार- पाय 'कर्मत्वाचनवरुद्ध इति श्राख्यातोपस्थाप्यकर्मत्वाद्यविशिष्ट- पस्थित्यभावस्य सहकारित्वे मानाभावात् चैत्रः पश्यतीत्यादौ अतिप्रसङ्ग- वारणाय कम्मत्वादितात्पर्य्यरहितप्रथमान्तपदजन्योपस्थितित्वेन हेतुताया- गुरुलघुत्वात् । अस्तु वा खपदादेरपि तत्र द्वितीयान्तता अथयोत्तर प्रथमैकवचनमेव भावाव्यातवदित्यत्र मामाभावात् भावाख्यातस्थले च भाव सत्ता औत्सर्गिकमेकवचनमेवेति विशेषानुशासनस्य सत्त्वादत्र तु तदभा- वादिति संक्षेपः। नन्याख्यातेन कर्तसङ्ख्यानभिधान एव ढतीयेति पर्यवसितं तथाच यत्राख्यातभेदेन युगपत् कर्त-कम्मसायाभिधानं तत्र हतीया न स्यादिति 117 ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे पचति पच्यते तण्डुल इत्यादौ कर्तृ-कम्मणौ प्रथमा- न्तपदोपस्थाप्यतया भावनाविशेष्ये इति तत्रैव सङ्ख्या- इत्यर्थः, तेन पक्कं भुज्यते, तण्डुलस्य पाको भवतीत्यादौ पाककर्मत्व- तण्डुलकर्मत्वादिमति भावनाया अन्वयो नानुपपन्नः । नवं नृत्यु- हेश्यकत्यागे दर्शनविषयत्वतात्पर्याण प्रयुक्ने धृतिः खाहा ज्ञायते इत्यादौ अन्वयापत्तिः तत्र प्रथमाया एव चतुर्थ्यर्थ लाक्षणिकतया नदवरुद्धत्वेऽप्याख्यातोपस्थाप्यतदवरुद्धत्वाभावादिति वाच्यं । इष्टत्वात्, अन्यथा प्रथममतेऽप्यप्रतौकारात् । कृतिमाध्यत्वेष्टमाधनत्वादावकर्मक- क्रियायां धात्वर्थे च तदन्वयवारणाय प्रथमान्तपदोपस्थाप्येति, तथाच तद्विशेष्यक-भावनाप्रकारकशाब्दबोधे पूर्वानदयमाकासा यद्यदानुपूर्वोजानात् तत्तद्धर्ममुद्देश्यतावच्छेदकीकृत्य तत्तद्धर्म- प्रकारकान्वयबोधोऽनुभवमिद्धः तत्तदानुपूर्वौज्ञानस्य विशिय्य तादृ- शान्वयबोधे हेतुतया दृश्यते चैत्रः पचतौत्यादौ न तथान्वय इति भाव इत्याहः । दित्यत आह, चैत्रस्तण्डलं पचति चैत्रेण पच्यते तण्डल इति युगपत् प्रयोगोऽसाधुः स्या- 'चैत्र इत्यादि, 'तत्रव सङ्ख्यान्वयः' चैत्रः पचतीत्यत्र का ख्यातेन कर्तर्यव सयान्वयः चैत्रेण पच्यते तण्डल इत्यत्र च कर्मणि तण्डुल- एव कम्माख्यातार्थसङ्ख्यान्वयः तथाच तदाख्यातपदेन यत्र कर्तसङ्ग्यानभि- धानं तत्र तदाख्यातेकवाक्यतापत्नप्रातिपदिके टतीया तदाख्यातेन यत्र कम्मसङ्ख्यानभिधानं तत्र तदाख्यातेकवाक्यतापनप्रातिपदिके हितीयेत्याख्या- तभेदेनानभिहिताधिकारीयसूत्रार्थोवक्तव्य इति गोक्तदोष इति भावः । ननु भावनाविशेष्ये प्रथमान्तोपस्थाप्य एव यदि सध्यान्वयस्तदा चैत्रेण सुप्यत- ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । न्वयः तथैवाकाशितत्वात् । चैत्रेण सुप्यते गगनेन स्थीयते इत्यादौ प्रथमान्तपदाभावात् धात्वर्थस्य ननु प्रथमान्तपदोपस्थाप्यस्य भावनायां विशेषणत्वेनैव कुतो- नान्वय इत्यत आह, तथैवेति विशेष्यत्वेनैवेत्यर्थः, बोधस्येति शेषः, 'आकाशितत्वात्' श्राकाङ्क्षायाः कार्यत्वात् । नन्वेवं भाव- प्रत्ययस्थले भावनाविशेष्यविरहात् सङ्ख्यान्वयो न स्यादित्यचेष्टा- पत्तिमाह, 'चैत्रेणेति, 'इत्यादाविति 'भावनाविशेष्यविरहादनश्चितैव सङ्ख्येत्यग्रेतनेनान्वयः । भावनाविशेष्यविरहे हेतुत्रयमाह, 'प्रथमान्ते- त्यादि। ननु उपस्थितभावनाया अनन्चयापत्तिदोषेण भावाति- रिक्तस्थल एव प्रथमान्तपदापेक्षा भावस्थले तु धात्वर्थ एव भावनाविशेष्य इत्यत बाह, 'धात्वर्थस्येति। मनु अनायत्या तादृशव्युत्पत्तिरपि भावप्रत्ययस्थले त्यज्यतामत आह, 'भाव- इत्यादौ प्रथमान्तपदाभावात् सङ्ख्यान्वयो न स्यादित्याशङ्कायामिष्टापत्त्यो- त्तरमाह, 'चैत्रेणेति । ननु चैत्रेण सप्यत इत्यत्र प्रथमान्तपदामावेऽप्यबाधेन चैत्रवृत्तिचक्षुर्निमौलनाद्यनुकूलकृतेर्जन्यतासम्बन्धेन खापे धात्वर्थेऽन्वयोऽस्तु तथाच स एव भावनाविशेष्यतया सङ्ख्यान्वयौ भवितुमर्हत्येवेत्यत बाह, 'गगनेनेति व्यत्र च गगनत्तिस्थितिरित्यर्थः, तथाच पूर्ववदत्र भावनान्वयो. धात्वर्थे न सम्भवति धात्वर्थस्य नित्यत्वेन भावनान्वयस्य बाधितत्वादित्यगत्या सयानन्वय एव खौकियत इति भावः । ननु गगनेन स्थीयत इत्यत्रापि प्रथमान्तपदाभावेऽपि जानातीत्यादाविवाश्रयत्वात्मिकाया भावनाया एव विशेषणत्वेन धात्वर्थेऽन्वयोऽस्तु तथाच गगनवृत्त्याश्रयतानिरूपिका स्थिति- रित्यन्वये भावनाविप्रेष्यीभूतायां स्थितावेव सयान्वयः स्यादित्यत याह, 'धात्वर्थस्येवि गगनं तिहतोत्यादावाश्रयत्वरूपे भावनाविशेषणत्वेनैव धात्वर्थ- ·६३२ शब्दाख्यतुरीयखण्डे भावनाया विशेषणतयैवान्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् भाव- नाया बाधितत्वाच भावनाविशेष्यविरहादनन्वितैव नाया इति चैत्रवृत्तिखापनिरूपिताश्रयत्व-गगननिष्ठस्थितिनिरू- पिताश्रयत्वादेरेव प्रकृते भावनात्वेन तस्य धात्वर्थखाप-स्थित्यादौ बाधादित्यर्थः । एतचापाततः निरूपकत्वसम्बन्धेनैव तस्य तत्रान्वय- सम्भवात् । वस्तुतोऽत्र चैत्रनिष्ठः स्वापः गगननिष्ठा स्थितिरित्यादा- वाख्यातार्थाविशेषणकान्वयबोधस्यैवानुभवमिद्धत्वात् धात्वर्थी न भाव- नाविशेष्य इत्येव तत्त्वं । यद्वा एतदखरमैनवाह, 'श्रतएवेति धात्वर्थे भावनाया अनन्वितत्वेन मयाया अपि तत्रानन्वयादेवेत्यर्थः, । स्थित्यन्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धतया तङ्गप्रसङ्गेना श्रयत्वविशिष्यतया धात्वर्था- न्वयो न सम्भवतीत्यर्थः । ननु विनिगमनाविरहेण उभयत्र भिन्न भिन्ना- व्युत्पत्तिः कल्पनीया अन्यथा भावाशातस्थलीयव्युत्पत्तिविरोधेन गगनं तिष्ठ- तोत्यादावन्चयोऽव्यत्पन्न इत्यस्यापि वक्त शक्यत्वादित्यत आह, 'भावनाया- इति गगनवृत्त्याश्रयत्वरूपभावनायास्तत्तिस्थितौ बाधेनान्वयासम्भवादित्यर्थः। यद्यपि निरूपकतासम्बन्धेन गगनवृत्त्याश्रयत्वं तदृत्तिस्थितावबाधितमेव तथापि प्रलये गगनेन स्थीयते न नएघटेन इत्यादौ नअर्थान्वयानुपपक्या निरूपकत्वसम्बन्धेन तदन्वयो न सम्भवति निरूपकत्वस्य वृत्यनियामकतया प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्व विरहेण तत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताक-घट- वृत्त्याश्रयत्वाभावबोधस्यासम्भवादित्यत्र तात्यय्यं । न च न नएघटेनेत्यतो. घटवृत्त्याश्रयताया बाश्रयत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव एव प्रतीय- तामिति नोक्तदोष इति वाच्यं । तथा सति न घटेनेत्यादिवत् न गगनेन स्थीयते इत्यादेरपि प्रसङ्गात् गगनकृत्याश्रयताया याश्रयतासम्बन्धेनाभावस्य गगनवृत्तिस्थितौ सत्त्वादित्यलमधिकेनेति दिक् ।

·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः। सङ्ख्या एकवचनन्तु साधुत्वार्थम् । अतएव स्वापस्य हित्व- बहुत्वेऽप्यौत्सर्गिकमेकवचनमेव । एवञ्च भावत्तिङ 'श्रौत्सर्गिक' दित्वाद्यन्वयबोधासम्भवस्थल एवानुशिष्टं, 'श्रौत्सर्गिक प्रथमोपस्थितमित्यपि कश्चित् । नन्वेवं भावप्रत्ययानां निरर्थकत्वा- पत्तिः चैत्रेण सुप्यते गगनेन स्थौयते इत्यादौ चैत्रनिष्ठखापाश्रयत्वं गगननिष्ठस्थित्याश्रयत्वं इत्यादिबोधस्यानुभवसिद्धत्वादित्यत शाह, 'एवञ्चेति, 'यथायथमिति लटो वर्तमानत्वं दृष्टसाधनत्वं खिड- ननु यदि भावाख्यातानां सङ्ख्याबोधकत्वं तदा गगनेन स्थौयत- इत्यादौ वर्तमानत्वाद्यन्वये तात्पर्य्याभवस्थले भावाख्यातप्रयोग एव न स्यात् प्रयोजनाभावात् तेषां सङ्ग्याबोधकत्वनियमे च नियमेन सङ्ख्याबोधार्थमेव तत्तत्प्रयोग उपपद्यते इत्यत आह, 'एकवचनन्विति वर्तमानत्वादितात्य- र्याभावदशायामपि गगनेन स्थीयते इत्यादावाख्यातेकवचनन्त्वित्यर्थः । 'साधुत्वार्थ' तत्रत्यधातोः साधुत्वसम्पत्तये, भावाख्यातसमभिव्याहारं विना तत्र धातोरसाधुत्वापत्त्या यन्वयाबोधकत्वप्रसङ्गात् भावाव्यातप्रयोगः सप्रयोजन इत्यर्थः । न चाबोधकपदसमभिव्याहारो न साधुत्वसम्पादक- स्तथा सति नयनादीनां स्वार्थकविकरणादौनां समभिव्याहारस्यापि साधुत्वसम्पादकत्वाभावप्रसङ्गादिति भावः । भावाख्यातस्य संख्याबोधकवे बाधकं भावाख्यातस्यैकवचनतायां यक्तिञ्च उपयम्भकस्थलेन दर्शयति, 'अतरवेति भावाख्यातस्थले संख्यानन्वयादेवेत्यर्थः, 'खापस्य हित्व-वहवे. ज्योति, तथाच यद्येकवचनभावाख्यातस्य एकत्वसंख्याबोधकत्वं तदा तुल्य- न्यायतया खापादिगतदिवादितापर्य्यसत्त्वे भावस्थले दिवचन बहुवचन- योरापत्तिः । यदि च भावस्थले धात्वर्थगतद्वित्व-त्रित्वादिसंख्यायां कदापि कस्यापि न तात्पर्यमिति न तत्र दिवचनादौत्युच्यते तदा एकत्वसंख्याया- मपि तथैवेत्येकवचनस्याप्यनुपपत्तिरिति बाधकमित्यर्थः, 'यौत्सर्गिकमिति ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे यथायथं वर्तमानत्वादीष्टसाधनत्वादिकमर्थः, इत्यर्थः, 'वर्तमानत्वादीत्यादिपदादतीतत्व-भविष्यत्त्वपरिग्रहः, 'इष्ट- माधनवादीत्यादिपदात् कृतिमाध्यत्वादिपरिग्रहः। नन्वेवं प्रथमान्त- पदाभावात् तस्याप्यनन्वितत्वापत्तिरित्यत आह, 'तच्चेति, जानाती- त्यादौ धात्वर्थेऽपि वर्तमानत्वादौनामन्वयादिष्टमाधमत्वादौनाञ्च धात्वर्थ एव सर्वचान्वयादिति भावः । नन्वाख्यातार्थस्य धात्वर्थ- विशेष्यतानियमात् कथं तद्विशेषणत्वेन तस्यान्वय इत्यत पाह, गणनक्रमेण प्रथमोपस्थितमित्यर्थः, तथाच साधुत्वा) दिवचनादेः सम्भवेऽपि विलम्बोपस्थितिकत्वान्न तस्य साधत्वनियामकत्वं कल्यते किन्तु शीघ्रोपस्थि- तिकतयैकवचनस्यैव तयात्वमिति युक्तिरित्यर्थः । ननु भावाख्यातस्थले यदि कृतिर्यापारो वा नार्थस्तदा भावाख्यातस्य कोऽर्थः कुत्र वा भावाख्यातेन वर्तमानत्वादिबोध इत्याकाक्षायामाह, 'अतएवेति भावाख्यातानां संख्या- बोधकत्वविरहादेवेत्यर्थः, 'यथायथमिति भावलटस्थले वर्तमानत्वं भावविधि- स्थने इछसाधनस्वञ्चेत्यर्थः, 'तच्च' वर्तमानत्वादिकञ्च । ननु कृतौ व्यापारे वा तदन्षयोऽनुभवसिद्धो न तु धात्वर्थेऽपौत्यत याह, 'तथैवेति भावाख्यातस्थले धात्वर्थगतत्वेनैव वर्तमानवेश साधनत्वप्रत्ययादित्यर्थः, भावाख्यातादियसाधन- ताप्रतीतिस्तु चैत्रेन पच्यतेत्यादौ विधिभावस्थले बोइया । यदि च धात्वर्थे वर्तमानत्वादिबोधो नाङ्गीक्रियते तदा चैत्रोजानातीत्यादौ धात्वर्थज्ञानादि- गतलेन वर्तमानत्वबोधानुपपत्तिरिति भावः । यद्यपीएसाधनत्वं धात्वर्थ एव सर्वत्र मणिकारमते भासते. इति तदभिधानमसलतं, तथापि कृतौरसाध- नतावादिमतमाश्रित्य पदमुक्त, दृशान्तार्थं तदुक्तमिति मान्याः । ननु यथा पाक इत्यादौ धादीनां प्रयोगसाधुतामात्र प्रयोजनं न तु वर्तमानत्वादि- बोधकत्वं वसा भावाख्यातानामप्यख तदेव प्रयोजनं न तु वर्तमानत्वादि- ·शिरोमणिकताख्यातशक्तिवादः। धात्वर्थ रवान्वेति, तथैव प्रत्ययात्। तदबोधकानान्तु घनादीनां प्रयोगसाधुत्वमात्रम् । भावनायाश्च कर्तरि 'तथैवेति एषां धात्वर्थविशेष्यत्वेनैव प्रत्ययादित्यर्थः, तथाच भावनाया- एव धात्वर्थविशेष्यतानियमादिति भावः । 'तदबोधकानां' वर्त- मानत्वादीष्टसाधनत्वाद्यबोधकानां, 'घनादौनां' भावविहितघना- दौनां, 'प्रयोगसाधुत्वमात्रमिनि, 'प्रयोगः' सुन्दरः पाक इत्यादौ पाकविशेष्यकान्वयबोधः, तत्राकासात्वमित्यर्थः, ‘माचपदात् मार्थ- कत्वव्यवच्छेदः, 'घनादौनामित्यादिपदेन भावविहितल्युड़नादौनां भावविहिततिप्रत्ययस्य च संग्रहः, भावविहितेत्युपादानात् कर- बोधकतापौत्यत आह, 'तदबोधकानामिति वर्तमानत्वाद्यबोधकानामित्यर्थः, 'तुशब्दोऽवधारणार्थः, तथाच घादिस्थले वर्तमानत्वानुभवाभावेन वर्त- मानत्वबोधकत्वाभावः, भावाख्यातस्थले वर्तमानत्वबोधस्यानुभविकत्वेन न तथेति दृशान्त-दार्शन्तिकवैषम्यमित्यर्थः । ननु चैत्रः पचतीत्यादौ प्रथमा- न्तपदोपस्थाप्ये येन केनापि सम्बन्धनान्वयखौकारे अपचयपि मैत्रादौ कालिकसम्बन्धादिना पाकानुकूलकृतिमत्त्वात् पचतीत्यादिप्रयोगापत्तिरेवं तादात्म्येन पाकानुकूलकृतेः खात्मकगुणे सत्वादुणः पचतीति प्रयोगापत्ति- रित्यत याह, 'भावनायाश्चेति, तथाच चैत्रः पचतीत्यादौ यदि चैत्रपदार्थः शरीरं तदा व्यवच्छेदकताख्याश्रयतासम्बन्धेन कृतेरन्धयः यदि च शरीर- विशेषावच्छिमात्मा तदर्थस्तदा समवायाख्याश्रयतासम्बन्धेन तत्र तदन्वय इति नियमः खौकार्यो न तु येन केनापि सम्बन्धेन तदन्धयः खोकर्त्तव्य इति गोल- दोष इति भावः । एवमन्यत्रापि बोध्यं । नन्वेवं चैत्रेन पच्यते तण्डल इत्यादौ भावनायाश्चैत्रवृत्तिपाककृतेराश्रयत्वस्य तण्डलादौ बाधेन कथं तत्रं तद- न्वयस्तथाच तत्र भावनाविशेष्यविरहात् सङ्ख्यान्धयो न स्यादित्यत बाह, ।

·६३६ शब्दाख्यतुरौयखण्डे स्वाश्रयत्वेन कर्मणि पुनरन्यथान्वयः, तव कर्त-कर्मा- णादिविहितघनादौनां कर्मविहितक्रिप्रत्ययस्य च धात्वर्थेऽपि न पतिः । न च कर्मणि तिप्रत्ययोऽसिद्धः तस्य भावप्रत्ययानुशिष्टत्वात्, “या सृष्टिः स्रष्टुराधेत्यभिज्ञानपद्ये सृष्टिपदस्थ भावसाधनत्वेऽपि "कद भिहितेति न्यायेन सर्जनकर्मलाभसम्भवादिति वाच्यं । इच्छा- विषयेऽपि इष्टिपदप्रयोगस्य दृष्टतया भाव व कर्माण्यपि तस्य माधु- वात् । न च तत्र तत्प्रयोगः काप्यदृष्ट इति वाच्यं । अग्नये खिष्टि- कृते स्वाहेति विष्टिकहोममन्त्र तथा दर्शनात्, तस्य शोभनेच्छा- विषयक अनये इत्यर्थकतया प्रामाणिकैर्व्याख्यातत्वात् । न च तत्र खिष्टेति निष्ठान्त एव पाठ इति वाच्यं । वहुविकारान्तपाठस्थापि दृष्टत्वात्। श्रवण-व्यञ्चनविषयेऽपि श्रुतिपद-व्यक्रिपदप्रयोगाच्च । कर्म- वाचकपदाभावेन “कृदभिहितेति न्यायस्य तत्रासम्भवादित्यलमप्रक- तेन । ननु यदि भावना विशेष्य एव संख्यान्वयस्तदा पच्यते तण्डुल.. इत्यादौ तण्डस्लादिषु कथं तदन्वयः तत्राश्रयतासम्बन्धेन भावनाया- बाधितत्वेन भावनाविशेष्यत्वाभावादित्यत आह, 'भावनायाश्चेति, 'खाश्रयत्वेम' स्वाश्रयतासम्बन्धेन, 'कर्मणौति कर्मप्रत्ययस्थल इत्यर्थः, ।। य 'कम्मणि पुनरिति कम्प्रत्ययस्थले तगडलादावित्यर्थः, 'अन्यथा' वक्ष्यमाणप्र- कारेण । ननु पचतोतिपरस्मैपदाख्यातस्य यदा कर्तत्वबोधे तात्पर्यविरहः किन्तु कम्मत्वे तदा तण्डलस्यैव भावनाविशेष्यतया सङ्ख्यान्वयित्वेन कर्तृ-सङ्ख्याया- अनुक्तत्वात् टतौयापतिः, रवं पच्यत इत्यादौ कम्माख्यातस्य यदा कम्मबोधे तत्पथ्यं नास्ति किन्तु कर्तृत्वबोधे तदा चैत्रस्येव भावनान्ययितया तण्डलादर्भा- वनाविशेष्यत्वविरहितया सयानन्वयित्वे कम्मसङ्ख्याया अनुक्तत्वे हितोयापत्त्या ·शिरोमसिक्वताख्यात शक्तिवादः। भिधायित्ववत् अस्माकमपि तथान्वयबोधकत्वम्। चतो 'अन्यथा' वक्ष्यमाणक्रमेण, तथा चाश्रयतासम्बन्धेन बाधेऽपि प्रकारा- न्तरेण विशेष्यत्वे न बाधकमिति भावः । ननु कदाचिदाश्रयता- सम्बन्धन कर्तर्यन्वयः क्वचिच्च कर्मणि अन्यथान्वयः इत्यत्र किं नियामक प्रत पाइ, 'तवेति तवाख्यातस्य कर्तृ-कर्मबोधकत्वं तुवं ममापि पाख्यातस्य कर्तव्यत्वेन भावनाबोधकत्वं कर्मण्यन्यथा तदन्वयबोधकत्वं इत्यर्थः, तथाच यथा बनाते परस्मैपदस्य न कर्म- बोधकत्वं तथा ममापि परस्मैपदस्य न कर्मणि भावनाया अन्यथान्वय- बोधकत्वं किन्तु कर्त्ताश्रयत्वेन तद्बोधकत्वं, यथा तव कर्तरि यको- ऽसाधुत्वं तथा ममापि कर्त्तर्याश्रयत्वेन भावमान्वयबोधे तस्यामाधुर्म, यथा तव एकदा न कर्तृ-कर्मबोधकत्वं तथा ममाप्येकदा न कर्त्ताश्रयत्वेन कर्मणि चान्यथान्वयबोधकत्वमिति भावः । क्रमेणा- तण्डुलं पच्यत इति प्रयोगापत्तिरित्यत याह, 'तवेति वैयधिकरणस्येत्यर्थः, तथाच भवन्मते यथा परम्मैपदेन नियमतः कर्तुरभिधानमिति तत्र हतीया एवं चैत्रेण पच्यत इत्यादौ कर्मवोधकत्वमेव न तु कर्तबोधकत्वमिति तत्र न द्वितीया तथा ममापि परस्मैपदेन कर्तत्वं बोध्यते न तु कम्मत्वं पच्चत- इत्यादौ चाख्यातेन कम्मत्वं बोध्यते न तु कर्तृत्वमिति नोक्तातिप्रसङ्ग इत्यर्थः। ननु पचति पश्यत इत्यादावसाधुत्वात् कर्त्तत्व-कर्ममत्वबोधोमाख पच्यत- इत्यादावाख्यातस्योभयत्र साधुत्वात् एकदा कर्तत्व-कम्मत्वबोधमादाय दिती- या-ढगौययोरनुपपत्तिरियत पाह, 'पक्ष्यत इति, वयाच पक्ष्यत इत्यादाव- साधुतया अन्यथा वा यथा नेकदा कर्त-कम् भयबोधकता तथा ममापौति नातिप्रसङ्ग इति भावः । मनु भावमा कृतिस्तथाच रयोगच्छतोत्यादौ भावना- ट 118 ·शब्दायतुरीयखहे मैख पचति तण्डुलः तण्डुलं पच्चते मैच मेवा पक्ष्यते तण्डुल इत्यादयो न प्रयोगाः। भावना च व्यापार- माधोपलक्षिता अचेतनानुरोधात् । भिन्नाभ्यां रूपा- महोणे प्रयोजनमाह, 'मैत्रेणेति, परस्मैपदेनापि निपा कर्मणि तण्डुले विषयतया भावनाया अन्वयबोधने तदर्थसंख्याया अपि तचैवाचवात् नव प्रथमा स्थादेकदोभयान्वयबोधकत्वस्थाव्युत्पवतया मेचे पाश्रयतया भावनानम्वयात् तदृत्तिसंख्याया अयनभिधानान् तत्र बतौदा स्थादिति भावः। 'तण्डुलमिति, कर्त्तव्यतया भावनाचयाबोधेऽपि यकः साधुत्वे पच्यते इत्यात्मनेपदेन कर्त्तरि मैत्रे तेन सम्बन्धेन भावनाया अन्चयबोधनात् तदर्थसंख्याया अपि नवाग्वयात् तत्र प्रथमा स्यादेकदोभयान्वयबोधकत्वस्थाव्युत्पन्नतया नछुले भावमाया विषयत्वेनान्वयात् तदृत्तिसंख्याया अप्यनभि- धानात् तत्र दितीया स्यादिति भावः । 'मैच इति, -एकदा उभयान्वयबोधस्थाप्यभ्युपगमे पक्ष्यत इत्यनेन भावनायाः कर्त्ता- अवतया कर्मणि चान्यथान्वयबोधनात् तदुभयवृत्तिसंख्याथा अप्य- भिधानेनोभयचैव प्रथमा स्यादिति भावः । 'पाख्यातार्थभावना- विशेथे संस्थाग्षय इत्यत्र भावनापदार्थ निकि, 'भावना चेति भावना न प्रयानवमात्रविशिष्टा अपितु व्यापारत्वविशिष्टापौत्यर्थः, थापारत्वं धर्मवं, 'अचेतनति अग्निः पचतीत्यादावचेतनेऽपि संख्या- विरहेड वरिष्यासिया सयान्वयो न स्यादित्यत पाच, 'भावना चेति, 'यापारति, 'मात्रपद वस्त्रायक, तथाच रथोगच्छतोत्यादौ धात्वर्थानुकूल- बापार एव भावनापदार्थ इति गोलदोष इति भावः । 'पचेतनानुरोधात्' ·शिरोमणिवताख्यासक्तिवादः । भ्यामेकर्मिबोधकत्वलक्षणं सामानाधिकरण्यमप्रसिद सम्भवदन्यादृशं न वार्यते । अथ तण्डुल पचति चैत्रः स्वयानुरोधादित्यर्थः, 'यापारेत्युपलक्षणं आश्रयत्व-प्रतियोगिल- मपौति बोध्यं । प्रध्दैक्यस्यामुपादेयत्वात् तेन चैनोजानाति घटी नभ्यतीत्यादेरपि संग्रहः । केचित्तु व्यापारमात्रीपलक्षिकेत्यस्य कालेष्टसाधनवाद्यतिरिका- ख्यातार्थोपलक्षणं इत्यर्थ इत्याहुः । तदमत्। तथा सति कर्मा- ख्यातार्थस्य फलस्थापि भावनात्वेनाग्रिमयन्थामङ्गतेः । वैयाकरणेनाख्यातस्य कर्तकर्मशकौ चैत्रादिपदाख्यातादिपदयोः सामानाधिकरण्यान्यथानुपपत्तिं प्रमाणकता निराकरोति, 'भित्रा- भ्यामिति, एकधर्मबोधकत्वमात्रस्य मामानाधिकरण्यपदार्थले कल- मादिपदेऽपि घटादिपदमामानाधिकरण्यव्यवहारापत्तिरतः "भित्रा- भ्यां रूपाभ्यामिति उम्। घटोऽस्ति नौलमानयेति वाक्यदय- स्थलीयनौलपद-घटपदयोरपि सामानाधिकरण्यव्यवहारस्येष्टत्वात् । एतच्च मामानाधिकरण्यपदार्थतया अभिहितं न तु कर्चादिशति- साधकहेतुघटक वैयर्थादित्यबधेयं । 'अन्यादृशमिति पाख्यातपद- वैचादिपदयोरेकाधिकरणवृत्तित्वरूपमित्यर्थः । 'न वार्यते' कर्तृ- रथो गच्छतोत्याद्यचेतनविशेष्यकबोधानुरोधात् । ननु कर्तरि कम्मणि च यदि नाख्यातस्य शक्तिस्तदा चैत्रमदाख्यातपदयोविभिनरूपाभ्यामेकधम्म- शतावरूपसामानाधिकरण्यं न स्यादित्यत बाह, 'भिवाभ्यामिति, एक. धम्मिशक्लत्वं पसिमिति नैयायिकैरनभ्युपगमादिति भावः। 'सम्भवदिति, भिनायां एकम्मिविशेष्यकशाब्दबोधजनकात्वलक्षणसामानाधिकरवं. न ·शब्दास्यतुरीयखण्डे रित्याश्रयतया वैवस्तु भावनाविशेष्यः चैत्रेण पच्यते लण्डुल इत्यादौ तण्डुलस्तु कथं, विषयतयेति चेत, रथेन गम्यते ग्रामः इत्यादो सविषयकव्यापारानभि- वादित्यापि न निवार्यते, कर्तृत्वादिश त्याप्युपपद्यत इति यावत् । केचित्तु 'अन्यादृशं' यत्राख्यातेन कृति ध्यते तत्र चादिपदे- नापि चैादिकं बोध्यते इत्येवंरूपमित्यर्थः, इत्याहुः । 'कर्मणि पुनरन्यथा' इत्यन्यथाशब्दार्थ विवेचयितुं शकते, 'अथेति, 'कथमिति केन सम्बन्धेन भावनाविशेष्य इत्यर्थः । उत्तर- यति, 'विषयतयेति, उत्तरं निराकरोति, 'रथेनेति कथमाख्यातोप- स्थिताया गमनाद्यनुकूलव्यापाररूपाथा भावनाया विशेष्योगामादि- रित्यर्थः, तत्र गमनानुकूचव्यापारस्य नोदमादेविषयाप्रमिद्धेरिति वार्थते न नैयायिकैरम्माभिरपि निवार्यते कृति-चैत्रत्वाभ्यां भिन्नाभ्यां या- ख्यातपद-चैत्रपदाभ्यां एकस्य चैत्रस्य शाब्दबोधजननादिति भावः। ननु भावनाविशेष्ये यदि सयान्वयस्तदा कम्मेप्रत्ययस्थले भावनाविशेष्यत्वविरहा- दाख्यातार्थसयान्वयित्वानुपपत्तिरित्याशयेन शकते, 'यथेति, भावना- विशेष्य इति,. चाख्यातार्थसङ्ख्यान्वयौ च स्यादिति शेषः। 'कथमित्यत्र भावनाविशेष्य इत्यनुषन्यते। अवान्तरमाशकते, "विषयतयेतीति चैत्रेन पच्यते तहत इत्यत्र तण्ड लश्चैत्रवृत्तिपाकभावनाविषय इत्यन्धयो वाच्यतथाच नाच तखुलस्य भावनाविशेष्यत्वेनाख्यातार्थसङ्ख्यान्वयित्वं नानुपपनमित्यर्थः । 'रधेनेति रहत्तेर्गमनामुकूलल्यापाररूपभावनायाः सत्यापि तस्या गोदनादि- रूपतया निर्विषयावेन तविषयत्वान्चयासम्भवादित्यर्थः, सचेतगकर्सकक्रिया- लले सर्वत्र तात्पर्यवर्दन द्विविधान्चयबोधं प्रदी बचेतनकलकनियास्थले ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । ४१ धाने का गतिः, अत्र प्राञ्चः मैत्रेण पच्यते तण्डुलइत्यत्र मैचनिष्ठपाकभावनाविषयः, मैत्रनिष्ठभावनाविषय- भावः । 'मैत्रनिष्ठेति पत्र निष्ठता बतौयार्थः, मा चाख्यातार्थभाव- नान्वयिनी, "विषय इत्यत्र विषयत्वं संसर्गः, पाकाकर्मण्यपि तण्डुले तण्डुलत्वरूपेण मैत्रनिष्ठपाकभावनाविशेष्यत्वस्य सत्त्वात् तत्रापि मैत्रणे पच्यतइति प्रयोगप्रसङ्गात् । कर्माख्यातस्थले फलवत्तापतौतेरनुभव- सिद्धृत्वाचाह, 'मैत्रनिठेति, अत्रापि निष्ठत्वं बतौयार्थः, भावना पाख्यातार्थः, न तु निष्ठत्वं संसर्गः, भावना बतौयार्थः, समानपदो- पात्तत्वेनाख्यातार्थभावनाविशेष्य एव तदर्थमङ्ख्यान्वय इति प्रागुत- व्युत्पत्तिभङ्गापत्तेः। भावनाविषयत्वञ्च भावनाविषयकत्वं भावना- जन्यत्वमिति यावत्, अन्यथा पाकवरूपेण मैत्रकृतिविषयक्षेत्र निष्ठ- कृतिजन्यपाककर्मण्यपि तण्डुले मैत्रेण पच्यतेऽयं तण्डुल इति प्रयोगा- पत्तेः। फलमपि कर्माख्यातार्थः, फलत्वं कार्यत्वं, प्रतियोगितासम्बन्धेन प्रागभावादिमत्त्वमिति यावत् । अत एव व्यापारतो भेदः, जन्यत्वं शालिवञ्च संसर्गः, पदानां खार्यान्वयपुटितपदार्थान्तराबोधकत्व- व्युत्पत्तेश्चाच नादरः। स्वर्गकामो यजेतेत्यादौ विध्यर्थेष्टमाधनत्व- कृतिभ्यां पुटितस्य धात्वर्थस्य घटोभविष्यतीत्यादावाख्यातार्थ- वर्तमानप्रागभावप्रतियोगितात्रयत्वाभ्यां पुटितस्योत्पत्तिरूपधात्वर्थस्थ एकविधमन्वयं प्रदर्शयिष्यति, 'मैत्रेणेत्यादि, 'पाकभावनाविषय इत्यस्य वच्च- माणतण्डण इत्यनेनान्धयः । 'मैत्रनिशेति, पत्र निहत्वं हतीयार्थः, भावना चाखातार्थः, विषयत्वं जन्धत्वञ्च संसर्गः, पलमात्मनेपदार्थः, शालिखमा- ·६४२ शब्दास्यतुरीयखणे . पावजन्यफलशाली वा तण्डुलः प्रतीयत इति साक्षा- त्परम्परया भावनाविशेष्यस्तण्डुलः, रथेन गम्यते ग्राम इत्यत्र रथनिष्ठगमनानुकूलव्यापारजन्यफलशाली ग्रामः प्रतीयते इति व्यापारविशेष्योग्राम इति । नव्यास्तु भावनादेराख्यातलभ्यत्वात् श्राधेयत्वमा चाचयान्युपगमेन तात्पत्तेरमावचिकत्वादिति भावः। नन्वेवमा- ख्यातार्थभावनात्वविशिष्टविशेष्यः कथं तण्डुलः भावनात्वस्य प्रयत्न व्यापारत्वादिरूपतया फस्तत्वस्थातथावादित्यत आह, 'माचादिति पूर्वत्र माचादुत्तरच परम्परयेत्यर्थः । 'रथनिष्ठेति, प्रचापि शालिलं जन्यत्वं अनुकूलत्वञ्च संसर्गः, फलस्य व्यापारजन्यत्वं धात्वर्थद्वारा तत्प्रयोज्यत्वं, निष्ठत्वं हतीयार्थः, अवयस्तस्य धात्वर्थगमने न तु व्यापारे, अन्यदौयग्रामगमनानुकूलनोदनादिमति निसलेऽपि रथे अनेन रथेन गम्यते ग्राम रति प्रयोगापत्तेः। श्रतएव प्रागेव रथ- निष्ठव्यापारजन्यगमनजन्यफलमालो ग्राम इत्यषयोनीतः। 'व्यापार- विशेष्य इति परम्परया व्यापाररूपाख्यातार्थभावनाविशेष्य इत्यर्थः । प्राचा मते दूषणभिधानपूर्वकं मतान्तरमार, 'नव्यास्विति । अयत्वरूपं संसर्ग इत्यर्थः, 'साक्षादिति प्रथमबोधानुसारेण, 'परम्परयेति दिवीयबोधानुसारेणेति, बचेतनक कक्रियास्थले एकविधमेवाग्वयं दर्शयति, 'रथेनेति, 'यापारविशेष्य इति, तथाच परम्परया भावनाविशेष्ये ग्रामे सयान्वयो नानुपपन्नः साक्षात्यपरम्परया वा भावनाविशेष्यत्वमात्रस्याख्या- तार्थसाह्यान्वयनियामकत्वादिति भावः। एवमन्यत्रापि कम्मप्रत्ययस्थले, पवस्यांत्मनेपदार्थत्वं वस्यामयितुं गव्यमतं दयवि, 'नयाखिति, तत्र , ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । धेयत्वबोधिकायाः सप्तम्या भेदः। अस्तु वा कमी- ख्यातस्येव द्वितीयाया अपि फलमर्थः। स्याहा फल- न्वितममवेतत्वं सप्तम्यर्थः, किन्तु स्याल्यां पचतीत्यादाविव धात्वर्था- विपरम्परामम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वमेव तदर्थः । न च तथापि द्वितीया-मप्तम्योः प-यतापत्तिारैव इति वाच्यम् । द्वितीयाया- प्राधेयत्वे निरूढलाक्षणिकत्वात् लाघवादेकत्वादावेव तच्छकेरिति भावः । एकदेशामहिष्णुता यामाह, 'अस्तु वेति, इत्थञ्च ग्राम गच्छतौत्यादौ ग्रामनिष्ठमयोगजनकर्मयोगावच्छिन्नक्रिया इत्यादिको बोधः, जनकत्वं ममर्ग: दण्डवान् रक्तदण्डवानित्यादिवच न निरा- काङ्गत्वमिति भावः । फल-व्यापारयोः मम्बन्धेऽपि धातोः शक्ति- कल्पने गौरवं तादृशसंयोगस्य वारद्वयबोधश्चानुभवविरुद्ध इत्यत- आह, 'स्याडेति, 'फल' मंयोगत्वादिविशिष्टं, 'व्यापारः' स्पन्दादिर्वा, धात्वर्थजन्यफलशालिमेव च कर्मचमुक्रदिशैव च(१) पूर्वोत्रव्यवहा- तिप्रमङ्गः २) वारणौय इति भावः । केचिनु ननु द्वितीयायाः फलार्थकत्वे प्राचीननये ग्रामं गच्छतौ- त्यादेनिराकासलापत्तिः प्राचीनैर्दण्डवान् रक्तदण्डवान् इत्यादेर पि निराका इत्वाभ्युपगमादित्यत श्राइ, 'स्थादेतीत्याहः । 1) कर्मपदम्य सकर्मीकधातुविशेषसमभिव्याहासत् फलत्वेन संयोग विभाग वाद्यवच्छिन्नबोधसाकाङ्कत्वस्वीकारेणेत्यर्थः । २) गमि-पतिप्रतीनां पूर्वापरदेशयोः कम्मत्वव्यवहारप्रसङ्ग इत्यर्थः । मानादिव्यत खाइ, 'अस्तु वेति, तथाच जनकतासम्बन्धेन द्वितीयार्थमालस्य धात्वर्थ एवान्वयः स्यश्च एकदेशान्थयोऽपि मात्तौति भावः । ननु विहंगो . 123 ·१७७ शब्दाख्यतरीयखगडे व्यापारौ पृथगेव धात्वर्थो विशिष्टस्तु अन्वयबललभ्यः । 'विशिष्ट स्विति गच्छतोत्यादौ जनकतामम्बन्धेन फलविशिष्टो व्यापारः, गम्यत इत्यादौ जन्यतामम्बन्धेन व्यापारविशिष्टं फलमित्यर्थः, कळख्यातस्थले फलं विशेषणं व्यापारी विशेष्यः, कर्माख्यातस्थले फलं विशेष्यं व्यापारो विशेषणं, व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् कर्मविहितसुपा- 'माधेयत्वमर्थः, तेन ग्रामं गच्छति चैत्र इत्यादौ ग्रामवृत्तिसंयोग- जनकस्पन्दानुकूलकृतिमान् तादृशस्पन्दाश्रयत्ववान् वा चैत्र इत्याद्य- न्वयधीः, कर्माख्यातस्याश्रयत्वमर्थः, तेन गम्यते ग्रामश्चैत्रेणेत्यादौ चैत्रनिष्ठकृतिजन्यस्पन्दजन्यमयोगाश्रयो ग्राम इत्यन्चयधौः, कर्मकृत- श्वाश्रयोऽर्थः तेन गतो ग्रामश्चैत्रेण इत्यादौ यथोक्रम्पन्दजन्य मंयोगाश्रयाभिन्नो ग्राम इत्याद्यन्वयधीरिति भावः । केचित्तु कर्ताख्यातस्थल दव कर्माख्यातस्थलेऽपि फलं विशेषणं व्यापारो विशेष्यः व्युत्पत्तिभेदकल्पनायां मानाभावात् किन्तु कर्माख्यातस्यापि फलमर्थः तेन गम्यते ग्रामश्चैत्रणेत्यादौ चैचनिष्ठ- इतिजन्यमयोगावच्छिनस्पन्दजन्यफलशाली ग्राम इत्यन्वयधौः, कर्म- कृतश्च फलविशिष्टोऽर्थः तेन गतो ग्रामश्चैत्रेणेत्यादौ यथोक्रस्पन्द अन्यफलविशिष्टाभित्री ग्राम इत्यन्वयधौः, अतएव परत्वं सपा प्रकृत्यर्थापेक्षिकं .तिडादिना च स्वार्थफलाश्रयापेक्षिकं प्रत्याय्यते भूमि प्रयातोतिवत् विहगः खात्मानं प्रयातीतिप्रयोगः म्यात् न स्याच्च विहंगः स्वात्मानं न प्रयातीत्यादिकं तस्य भूमित्तिसंयोगात्मकफखजनक- प्रयाणाश्रयत्ववत् स्वात्मवृत्तिसंयोगात्मकफनजनकप्रयाणाश्रयत्वात् संयोगम्य ·शिरोमणिशताख्यातशतिवादः । 208 भूमि प्रयाति विहगोविजहाति महौरहं न तु स्वा- मानमित्याद्यनुरोधात्, क्रियान्वयिपरसमवेतत्वमपि इति वक्ष्यमाणव्युत्पत्तिः माधुमङ्ग छते, अन्यथा तिडादेः फलार्थ- कत्वाभावादत्र कल्ये तदसङ्गतत्वापत्तिरित्याः । 'अनुरोधादिति गमनादिफलस्य भूमि-वृक्षादिनिष्ठमयोग- विभागादेरात्मनिष्ठत्वेऽपि अात्मानं प्रयाति प्रात्मानं विजहातौ- त्याद्यव्यवहारादिति भावः । परममवेतत्वस्य फलान्वयिने तद्दोष- तादवस्यादतं 'क्रियान्वयौति धात्वर्थान्वयौत्यर्थः, तच्च कुत्र विष्ठत्वादित्यत आह, भूमि प्रयातोति, 'प्रयातीत्यत्र संयोगावच्छिन्नयापारो- धात्वर्थः, द्वितीयायाः संयोगः, 'विहातीत्यत्र धातो विभागावच्छिन्नव्यापारी द्वितीयायाश्च विभाग इति नाविशेषः, 'अनुरोधादिति, पञ्चम्यन्तं परसमवे- तत्त्वं कम्मप्रत्ययार्थ इत्यत्र हेतुत्वेन योज्यं, परसमवेतत्वं क्वान्वेतीत्याकाङ्क्षाया- माह, 'क्रियान्वयौति, फलान्वयित्वे च फलस्य दिछतया पूर्वोक्त एव दोषः स्यादिति भावः । परत्वञ्च भिन्नत्वं तथाच विहगोभूमि प्रयातीत्यादौ विहगः भूमिभिन्नसमवेतभूमित्तिसंयोगजनकप्रयाणाश्रय इत्यन्वयबोधः, प्रयाणं गमनं समवेतान्तं जनकान्तञ्च प्रयाणान्वितं, एवं विजहातीत्यादौ विहगः भूमिभिन्नसमवेतभूमिवृत्तिसंयोगजनकविहानाश्रय इत्यन्वयबोधः, भिन्नघट- कभूमेः प्रतियोगितासम्बन्धेनान्वयः एकदेशत्वेऽप्याकाणावलेन तस्य व्युत्पन्न- त्वात् । न च तथापि उभयकर्मजसंयोगस्थले विहगः स्वात्मानं प्रयातीति प्रयोगापत्तिः तत्र प्रयाणस्य स्वात्मभिन्नसमवेतत्वात् खात्मवृत्तिजनकत्वाच्चेति वाच्यं । तादृशप्रयाणस्य विहगे बाधादेव तथा प्रयोगासम्भवात् । ननु भेदे भूम्यादेर्भूमित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनान्वयखौकारान्न एथिवीं प्रयासि विहग इत्यादौ बोधः विगस्यापि एथिवौत्वेन विहगचिप्रयाणस्य ·st. शब्दास्यतुरौयखगड़े तस्थापय इति बोधनाय, न तु तदन्तर्भावेनार्थः, समवेतत्वमपि तेन सम्बन्धन परम्णन्वयबोधनाय परमेव चार्थः, परत्वं भिन्नत्वं यथाकथञ्चित् सम्बन्धेनान्वये कालिकादिसम्बन्धमादाय उक्रदोष- तादवस्यादिति ध्येयम् । किमपेक्षया परत्वप्रतिपत्तिरित्यत श्राह, एथिवौत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदवन्ममवेतत्वाभावात्. यदि च एथिव्याः केवलप्रतियोगित्वसम्बन्धन भेदेऽन्वयः खात्मानं प्रयातीत्यपि म्यात् खात्मनोऽपि खात्म-घटोभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवत्त्वेन तथात्वात् । मैवं, तत्ता. क्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन एथियादेन्वयम्वौकारात् अन्वयिता- वच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वबोधम्य चात्रानभ्युपगमात् । यहा भेदप्रति- योगितावच्छेदकत्वमेव परममवेतत्वष देन विवक्षितं तथाच स्वात्मवृत्तिभेद- प्रतियोगितावच्छेदकाश्रयस्य स्वस्मिन् बाधानुरोधेन तथा प्रयोग इत्याशयात् इत्यञ्च भूमि प्रयाति विहगो न स्वात्मानमित्यादौ ना खात्मभिन्नसमवेत- त्वस्याभावो वा धा वर्धे प्रयाणे प्रतीयते तथाच विहगः भूमित्तिसंयोग जनकभूमिभिन्नसम तत्ववत्वात्मसमवेतत्वाभाववत्प्रयाणानुकूलवर्तमान कृ- तिमानित्यन्वयबोधः, छत्र च जनकान्तं भूमिभिसमवेतत्वं खभिन्नसमवेत- स्वाभावववध एकत्र इमिति रोत्या प्रयाणविशेषणं, एवं विद्यमीमहीरह विनहातीति न सामनं इत्यादौ विहगः महीरहभिन्नसमवेतमहीरुह- त्तिविभागजनकलात्मभिन्नसमवेतत्वाभावविहानानुकूलवर्तमानकृतिमानि त्यन्वयबोध', विज्ञान विभागावच्छिन्न स्पन्नः तदवच्छिन्न वञ्च जनकतासम्बन्धेन विभागविशिष्यत्वं विशेष पूर्ववदित्यन्यत्र विस्तरः । ननु भूमि प्रयातीत्यादी यथा कम्मः त्ययेन.हितीयया स.प्रकृत्यर्थभूम्यपेक्षया परसमवेतत्वं प्रत्याय्यत तथा विहगेन भूमिः प्रयातेत्यादावपि कर्मप्रत्ययेनारख्यातन स्वप्रकृत्यर्थधा स्वर्थप्रयाणापेक्षया परसमवेतत्वं प्रत्याय्यते तथाच विहगतिकतिजन्य प्रयागभिनसमवेतप्रयागजन्यफलाश्रयो भूमिरित्यन्वयबोधः पम्न संयोग इति पर्यसितं.। म चेदं सम्भवति, विहगेन खात्मा प्रयायते इत्यादः प्रसङ्गात् ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । ६८१ कर्मप्रत्ययार्थः। इयांस्तु विशेषो यद्यत्परत्वं सुपा 'दयां स्विति, ‘सुपा' कर्मविहितसुपा, 'प्रकृत्यर्थति स्वार्थाधेयत्वादि- प्रकारोभूता या व्यक्तिः तदपेक्षिकमित्यर्थः, 'आदिपदात् अस्तु वा कर्माख्यातम्यैव द्वितीयादेरपि फलमर्थः दतिमते स्वार्थफलपरि- ग्रहः । इत्थन भूमि प्रयाति इत्यादी भूभिवृत्तिसंयोगजनक- भूमिभिन्नममवतम्पन्दाश्रय इत्याद्यन्वयचोधः भूम्याद दवदेकदेश- भेदेऽन्वयश्च दितीयाधेियत्वादो प्रकारोभृता या भूम्यादिव्यक्ति- स्तब्यक्रित्वावच्छिन्नप्रतियोगितामम्बन्धन तथैव व्यत्पत्तेः, न तु प्रतियोगितामामान्येन, प्रकृयर्थतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिता- कत्वसम्बन्धेन वा, श्राद्ये विहगम्य महोरहगमनदशायां विहगो विहगं गच्छतौति प्रयोगापत्तेः विहगस्यापि व्यासज्यत्तिधर्मा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकविहगभेदवत्वात् । द्वितीये प्रमेयं गच्छ- तौ यादिव्यवहारस्थायोग्यत्वप्रमङ्गात्, विहगस्य विहगान्तरगमन- दशायामपि विहगो विहगङ्गच्छतोति व्यवहारम्यायोग्यत्वप्रमाणाञ्च । उभयकर्मजमयोगस्थलेऽपि मलो मन्नं गच्छति मेषो मेषं गच्छति इत्यादयः प्रयोगा दृष्टा एक, स्वस्मिन् स्वनिमयोग जनकख भिन्न- ममवेतस्पन्दाश्रयत्वाभावाच्च मनः स्खं स्वयं गच्छतोत्यादिको न तत्र प्रयोगः। अथेवं दीर्घतन्त्वादिस्य ने तन्तुः तन्तुं गच्छति इति । विहगरतिकृतिजन्य प्रयाणभिन्नसमवेतप्रयागजन्य रुजाश्रयत्व य भूमाविव विहगेऽपि सत्त्वात् संयोगम्य दिनचादित्यत बाह, 'इयांस्विति, परत्वं' परसमवेतत्वं, ‘सुपा' द्वितीयादिना, 'प्रत पर्यापतिक खप्रक्वव्ययभूम्यादि- ·६२ शब्दाख्यतुरीयखण्डे व्यवहारो न स्यात् तन्तोर्गमने तन्तुभिन्नममवेतत्वस्य बाधात् । न संयोगस्य विष्ठतया खस्मिन् खस्योगाभावेन तदाक्यमयोग्य- मेवेति वाच्यम्। संयोगस्य वच्छिन्नत्वनियमे पि दिसमवेतत्व- नियमे मानाभावेन स्वस्मिन्नपि खक्रियया अवच्छेदकान्तरे खसं- योगे बाधकाभावात् अन्यथा एकतन्तुकपटं प्रति असमवायिकारण- स्थासम्भवात् अंशुदयसंयोगस्य विरुद्भूत्वात्, न हि तवांशुद्धयमेव पटसमवायिकारणं, द्रव्यवति द्रव्यान्तरानुत्पत्त्या तन्तुमत्यंगौ पठोत्पत्तेरसम्भवात् मूर्तयोः समानदेशताविरोधाच्च । न च द्रव्या- रम्भकतावच्छेदकसंयोगनिष्टवैजात्यस्य फलबलकल्य्यतया तन्नुनिष्ट- पवनादिसंयोग एव तत्र पटासमवायिकारणं तन्तोस्तादात्य- सम्बन्धेन पटममवायिकारणतया च पवनादौ न पटोत्पत्तिः समवायिमात्रवृत्तिसंयोग एवासमवायिकारणमिति नियमस्थ पाकजस्थल एवं व्यभिचारादिति वाच्यम् । तथापि तत्र मूलाग्रा- वच्छेदेन तन्तुमंयुक्तम्तन्तुरिति प्रत्ययस्य विना बाधकं भ्रमत्वायोगात् इति चेत्, न, स्वस्मिन् खसंयोगाभ्युपगमेऽपि तन्तुस्तन्तुं गच्छतौ- त्यत्र तन्तुपददयस्य तत्ववयवे लाक्षणिकत्वात् राम-रावणयोर्युद्धं राम-रावणयों रिवेत्यादौ मादृस्यघठकतद्भिन्नत्वांशस्येव कर्मप्रत्य- यार्थस्य परसमवेतत्वांशस्थापि बाधेन तत्रानन्षयेऽपि क्षतिविरहाच । म चैवं परसमवेतवस्थायोग्यतया अनन्षयेऽपि केवलाधेयत्वांप्रमादाय विहगस्य महौसहगमनदंशायां विहगो विहगं गच्छतात्यपि प्रयो- गापत्तिरिति वाच्यम् । द्वितीयायाः कर्तृत्वे लक्षणयेव केवलाधेय- बभिमादायापि च तादृशप्रयोगस्येष्ठत्वात् ।

·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । ६८३ प्रकृत्यर्थाद्यपेक्षिकं तिङादिना च स्वार्थफलाश्रया- केचित्तु परममवेतत्वाधेयत्वाद्युभयविषयकशाब्दत्वस्यैव गम्यादि- धातुममभिव्याहत द्वितीयादिजानकार्यतावच्छेदकतया केवलाधेय- वांशमादाय विहगस्य महौरुहगमनदशायां विहगो विहगं गच्छ- तौति न प्रयोग: तन्तुस्तन्तुं गच्छतोत्यादौ तन्तुदयपदे लक्षणैव गतिः, गम्यादिपदममभिव्याहृतत्वस्य द्वितीयादिविशेषणतया पचे: माकाङ्गवाद्विक्लित्तिजतकक्रियायां शक्तिरितिमते पाके परसम- बेतत्वस्य बाधितत्वेऽपि तण्डुलं पचतीत्यादिवाक्यस्य नायोग्यत्वापत्तिर्न वा अात्मविषयकमाचात्कारस्य अात्मभित्रममवेतत्वेऽप्यात्मानमात्मा माचात्करोतीत्यादिवाक्यस्यायोग्यत्वापत्तिरित्याहुः । 'तिडादिना चेति कर्मविहिततिङा दिना चेत्यर्थः, 'श्रादिपदात् कर्मविहितरुत्परिग्रहः। 'स्वार्थफलाश्रयापेक्षिकमिति खार्थफलांगे विशेष्योभूता या व्यक्तिस्तदपेक्षिकमित्यर्थः, प्रकृत्यर्थापेक्षया परत्व- बोधने महौरुहगमनदशायामपि विहगो विहगेन गम्यते इति प्रयोगापत्तेः गमनस्य गमनभित्रममवेतत्वात्, एवञ्च भूमिर्गम्यते विहगेनेत्यादौ विहगनिष्ठकृतिजन्यभूमिभिन्नममवेतसंयोगावच्छिन्न- स्पन्दफलशालिनी भूमिरित्यन्वयबोधः । भेदे भूम्यादेः मंसर्गश्च । . ट भिन्नसमवेतत्वं, 'तिता कर्माख्यातेन. 'खार्थेति खार्थो यत्फलं तदाश्रय- भूम्यादिभिन्नसमवेतत्वमित्यर्थः, तथाच भूमिभिन्नसमवेतत्वादिप्रत्य यः कर्त- तुल्य एव किन्तु कर्तप्रत्ययस्थले कम्मप्रत्ययप्रकृत्यर्थोभूमिः कम्म- प्रत्ययस्थले च न प्रकृत्यर्थ इत्येव विशेष इत्यर्थः । न चैवं प्रकृत्यान्वितखार्थ- बोधकत्वं प्रत्ययानामिति व्युत्पत्तिविरोधः कम्मप्रत्ययस्थले परसमवेतत्वस्या- कर्मस्थले ·E8 शब्दाख्यतुरीयखण्डे तिङर्थफलां विशेष्यौमता या व्यकिस्तयक्तित्वावछिनप्रतियोगि- तासम्बन्धेन तथैव व्युत्पत्तेः, व्युत्पत्तिवैचित्र्याच्च प्रथमान्तपदोपस्या- प्यस्याख्यातार्थे श्राख्यातार्थस्य धात्वर्थ विशेषणतया अन्वयः, स्वर्ग- कामो यजेतेत्यादाविव श्राख्यातार्थदयपुटितस्यापि धात्वर्थस्यान्वयः, वभिन्नसमवेतगमनस्य स्वकर्तृकत्वाभावादभयकर्मजमयोगस्थले मन्मः खं खेन गम्यते इति न प्रयोग: इति भावः । एतच्च फलावच्छिन्न- व्यापारस्य धात्वर्थवमिति प्रथमकल्पानुमारेण, स्ादा फल-व्यापा. राविति वितीयकल्पे श्राश्रयत्वस्य काख्यातार्थत्वमते श्राश्रयत्वांश विशेष्योभूता या व्यक्तिस्तदपेचिकमिति बोध्यम् । अन्वयबोधे त्वयं विशेषः यत्तदेतन्मते संयोगावच्छिन्न न म्पन्दविशेषणं शालिवञ्च प्रकार इति ध्येयम्। केचित्तु भेद एवार्थो न तु भेदवदेकदेशान्वयापत्तेः भेदम्य च कियायां विशेषणत्व-ममवायोभयघटितमामानाधिकरण्यसम्बन्धेना- न्वय इत्याऊः । केचित्तु परसमवेतत्वं परो वा न द्वितीयार्थः किन्त्वन्योन्या- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं प्रतियोगितावच्छेदकतासम्बन्धनान्योन्या- भावो वा द्वितीयादेरर्थः, अन्योन्याभावे च द्वितीयाधेियत्वादी प्रकारौझता या व्यक्रिः सैव निष्ठतासम्बन्धेन प्रकार इति व्युत्पत्तेः प्रकृत्यर्थभूम्यन्वितत्वादिति वाग्यं । अप्रकृत्यर्थभुम्यन्वितम्यायि तम्य प्रकृत्यर्थ- प्रयाणे विशेषणत्देन तदन्वयम्याप्रत्ययेन तादृशव्युत्पत्तेर विरोधात् । न हि प्रकृत्यर्थमात्रान्वितखार्थबोधकत्वव्युत्पत्तिः, असम्भवात् घटमानयेत्यादावपि घटान्वितकर्ममत्वम्यानयनेऽप्यन्वयादिति दिक् ।

·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । ६५ क्षिकं प्रत्याय्यते। घट जानाति इच्छति कुरुते चैत्रः मैत्रेण ज्ञायते इष्यते क्रियते घट इत्यादौ सविषयक- तेन विहगस्य महौरुहगमनदशायां विहगो विहगं गच्छतौति प्रयोगो न योग्यः योग्यश्च विहगम्य विहगान्तरगमनदशायां विहगो विहगं गच्छतौति प्रयोगः, कर्माख्यातस्थले तु तदर्थफलांशे विशे- व्यौभता या व्यकिः मैव निष्ठतामम्बन्धनान्योन्याभावे प्रकार इति व्युत्पत्तिः तेन विहगम्य महोरुहगमनदशायां विहगो विहगेन गम्यते इति प्रयोगो न योग्यः योग्यश्च विहगस्य विहगान्तर- गमनदशायां विहगो विहगेन गम्यते इति प्रयोग इत्याहुः । तद- मत् । जात्यतिरिक्तपदार्थ स्वरूपतोऽनवच्छेदकाया प्रतियोगिता- वच्छेदकत्वस्य विकल्पामहत्वादिति ध्येयम् । मुख्यसकर्मकधातुयोगे कर्मप्रत्ययस्थले अन्वयबोधं कुत्पाद्य भाकमकर्मकधातुयोगे कर्मप्रत्ययस्थले अन्वयबोधं व्यत्पादयति, 'घटमित्यादिना । केचित्तु घटं जानातीत्यादौ घटो जायत इत्यादौ च कर्म- प्रत्ययस्थाधेयत्वार्थकत्वे चानन्वयप्रसङ्ग दूत्यत श्राह, 'घटमितीत्याहः । 'इत्यादावित्यादिपदात् देष्टि दिव्यत इत्यादेर्यहणम् । 'म- विषयकेति, तथाच तादृशधातुसमभिव्याहार एवं विषयित्वादि- ननु द्वितीयाचा आत्मनेपदस्य च फलार्थत्वे चैत्रेण घटोज्ञायते इत्यादौ च हितलैयात्मनेपदार्थयोरनन्धयापत्तिः धात्वर्थज्ञानादेर्घटादिनिष्ठफलाजनक- वादित्यत आह, 'घटमित्यादि, 'सविषयकेति ज्ञानेच्छा-कृति-शेव-भावना- 124 ·६८६ शब्दाख्यतुरीयखण्डे पदार्थाभिधायिधातुयोगे कम्मप्रत्ययेन यथायथं विष- यित्वं विषयत्वञ्च कर्तुतिङा स्वाश्रयत्वं तृतीयया प्रत्ययनियामक इति भावः । 'यथायथमिति सुपा विषयित्वं कर्म- तिङा च विषयत्वमित्यर्थः, सुपा विषयत्वाभिधाने च घटं जाना- तौत्यादावयोग्यतापत्तेः विषयत्वम्य घटवृत्तित्वेन घटानिरूपित- त्वात् ज्ञानस्य तदनाश्रयत्वाञ्च । न चाधेयतामम्बन्धेन घटस्य विषयत्वे निरूपकतासम्बन्धन च विषयत्वस्य ज्ञाने अन्चय इति वाच्यम् ! इदं जानं न घटस्य इति व्यवहारानुपपत्तेः निरूपकता- सम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकतया प्रभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् श्राश्रयतासम्बन्धन विषयत्वाभावस्य तदर्थत्व घटोयज्ञानेऽपि नेदं ज्ञानं घटस्येति व्यवहारापत्तः। वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रति- योगितावच्छेदकत्वनयेऽपि तदभावस्य केवलान्वयित्वाभ्युपगमेन घटौयज्ञानेऽपि नेदं घटस्य ज्ञानमिति व्यवहारापत्तेः। एवं कर्म- तिङा विषयित्वाभिधाने ज्ञायते घट इत्यादिव्यवहारानुपपत्तेः विषयित्वस्य ज्ञानवृत्तित्वेन जानानिरूपितत्वात् घटादेस्तदनाश्रय- वाच। न चाधेयतासम्बन्धेन ज्ञानस्य विषयित्वे विषयित्वस्य च निरूपकतासम्बन्धेन घटादावन्वय इति वाच्यम् । तथा मति घटजानदशायां घटो न जायत इति व्यवहारापत्तेः, निरूपकता- बोधकधातुस्थले इत्यर्थः, 'कर्मेति हितोयया क्वचित् पश्या यात्मनेपदेन चेत्यर्थः, 'यथेति घट जानामौत्यादौ कर्तप्रत्ययस्थले द्वितीयाया वियित्वं चैत्रेणं ज्ञाप्यते घट इत्यादौ चात्मनेपदस्य विषयत्वमित्यर्थः, विषयित्वं ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । ह७ चाधेयत्वं बोध्यते। अन्वयबोधे त्वयं विशेषः यदेकष सम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकतया अभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात्, वृत्त्ययिमामकसम्बन्धस्थाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वे तदभावस्य केव- लान्वयित्वाभ्युपगमेन घटज्ञानदशायामपि घटो न ज्ञायत इति व्यवहारापत्तेः। अतएवाश्रयत्वसम्बन्धेन ज्ञानविषयित्वाभाव एव घटो न ज्ञायत इत्यस्यार्थ इत्यपि परास्तं । तथा मति घटज्ञान- दशायामपि घटो न ज्ञायत इति व्यवहारापत्तेः घटस्य विषय- त्वानाश्रयत्वात् । न च कृधातुयोगे कर्मप्रत्ययेनापि विषयत्व- विषयित्वयोरभिधाने स्वर्ग करोति याजिकः हविः करोति याज्ञिकः स्वर्गः क्रियते याजिकेन हविः क्रियते याजिकेन गगनं करोति श्रीकृष्णः गगनं क्रियते श्रीकृष्णेन इत्यादिरपि प्रयोगः स्थात् इति वाच्यं । साध्यत्वाख्यविषयित्व-साध्यत्वाख्यविषयत्वयोरेव धातुयोगे कर्त्त-कर्मप्रत्ययार्थत्वात् भ्रान्या गुरुतरभारोत्तोलन- दशायां तदत्तोलनानुत्पादेऽपि गुरुतरभारोत्तोलनं करोतीति व्यवहारस्येष्टत्वात् । न चैवं गुरुतरभारोत्तोलनं न कृतमिति व्यव- हारो न स्यादिति वाच्य । फलोपधानात्मकजन्यताविशिष्टसाध्यत्वा- ख्यविषयत्वाश्रयस्य कर्तृ-कर्मकदर्थत्वात् । वैशिष्यच क्रियाघटित- सामानाधिकरण्यं माध्यत्वाख्यविषयत्वप्रवेशात् नान्तरौयके मत्तो- भूतं न तु मयाकृतमिति व्यवहारोपपत्तिरिति भावः । 'एकति विषयत्वमित्यस्य 'बोध्यते' इत्यनेनान्वयः, एवमग्रेऽपि तेन चैत्रो घटं जानातत्यादौ घटविषयकज्ञानाश्रयश्चैत्र इत्यन्वयबोधः चैत्रेण घटोज्ञायते इत्यादौ च चैत्रवृत्तिज्ञानविषयो घट इत्य यबोधः एवमन्यदूत्वं । चैत्रो ·शब्दाख्यतुरौयखगड़े काश्रयत्वं तत्र क्रिया सच विषयित्वं तच कर्म- विशेषणं । अन्यच कर्मणि विषयता तत्र क्रिया तत्रा- धेयत्वं तच च कर्तेति । ज्ञातो ज्ञाता नष्ट इत्यादौ घटं जानाति चैत्र इत्यादी इत्यर्थः, 'करि' चैत्रे, 'तत्र' श्राख्या- तार्थाश्रयत्वे, 'क्रिया' धात्वर्थः, 'तत्र' धात्वर्थे, 'तत्र' विषयितायां, 'अन्यत्रेति चैत्रेण जायते घट इत्यादामित्यर्थः, एवञ्च घटं जनाति चैत्र इत्यादौ घटवद्विषयितावज्ञानवदाश्रयत्ववांश्चैत्र इत्यादिको- बोधः, मैत्रेण ज्ञायते घट इत्यादौ मे चवदाधेयत्वज्ञानविषयतावान् घट इत्यादिको बोध इति भावः । ननु मुख्य-भाकमाधारणसक- कधातुयोग एव यदि द्वितीयादयः तदा घटं यतत इत्यादिरपि प्रयोग: स्यात् यत्यादिधातोरपि मविषयक्रियावाचित्वेन भातसक- घट जानातीत्यादौ कर्तरि तिला आश्रयत्वं चैत्रेण घटो ज्ञायते इत्यादौ च हतीयया आधेयत्वं बोध्यते । ननु चैत्रेण घटो ज्ञायते इत्यादौ यदि कम्मप्रत्ययस्य विषयत्वं टतौयायाश्चाधेयत्वं अर्थस्तदा चैत्रो घटं जानाती- त्यादौ वाक्ये चैत्रेण घटो ज्ञायते इत्यादिवाक्येकवाक्यतानुपपत्तिः विशिट- कार्थप्रतिपादकत्वविरहादित्यत याह, 'अन्वयेति, 'एकत्रेति चैत्रोघटं जानातीत्वादावित्यर्थः, 'तत्र' कर्तरि मुख्यविशेध्ये, 'क्रिया' ज्ञानादि, 'तत्र' क्रियायां ज्ञानादौ, 'तत्र' विषययितायां, 'कम' घटादि, 'अन्यत्र- चैत्रेण ज्ञायते घट इत्यादौ, 'कमणि' घटादौ मुख्य विशेष्ये, 'विषयते- त्यादौ विशेषणमित्यस्यानुघङ्गः, 'तत्र' विषयिताया, 'क्रिया' ज्ञानादि, 'तत्र' क्रियायां, 'तत्र च' आधेयत्वे च, 'कत्ता' चैत्रादिः, तथाच चैत्रोघटं जानाति चैत्रेण घटो, ज्ञायते इत्यादौ विशेष्य-विशेषणभावभेदादेकवाक्यताभङ्गः सत्र- ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । हद क-कर्म-कृतां विषयाश्रय-प्रतियोगिबोधकत्वं। यतत- इत्यादौ यत्यादिनोपस्थिते यत्ने विषयित्वेन नान्वयः मकवादित्यत आह, 'यतत इति, कृञादिना उपस्थिते यत्ने माध्यत्वाख्यविषयत्वनैवान्चयो न वृद्देश्यत्वेन भोजनाय करोतीत्य- प्रयोगात्, श्रत उतं 'यत्यादिनेत्यादि, 'श्रादिपदात् यसुप्रयत्ने इति यमधातोः परिग्रहः । अतएव पाकाय प्रयामो न तु पाक- म्येति भावः। सत्यादिना लक्षणया उपस्थापिते ज्ञानादौ विषयता- मामान्येनान्वयादतं 'यत्न इति, 'विषयित्वेन' विषयित्वावच्छिन्नत्व- प्रकारेण, आदिना माध्यतापरिग्रहः, 'उद्देश्यत्वेन' उद्देश्यत्वत्वावच्छि- वादिसिद्ध इति भावः । ननु सविषयकार्थकधातुयक्त कर्मप्रत्ययेन यदि विषयत्वं प्रतिपाद्यते तदा चैत्रेण ज्ञातो घट इत्यादौ कम्मप्रत्ययार्थ- घटयोरभेदान्वयबोधो न स्यादिति एवं सविषयकार्थकधातुयुक्तकर्तप्रत्ययेन यद्याश्रयत्वं प्रतिपाद्यते तदा चैत्रो घटस्य ज्ञाता इत्यादौ घट-ज्ञात्रोर- भेदान्वयबोधो न स्याहाधात् एवं घटो नए इत्यादौ घटो नश्यतीतिवत्- प्रतियोगित्वात्मकत्वेन नछपदार्थ-घटयोरभेदान्वयबोधानुपपत्तिरित्यत आह, 'ज्ञातोशाते यादि, 'कर्मेति, चेत्रेण घटो ज्ञात इत्यादौ कर्मकृतो- विषयोऽर्थः चैत्रो घटस्य ज्ञातेत्यादौ कर्तप्रत्ययस्य टच आश्रयोऽर्थः घटो नए इत्यादौ कर्तप्रत्ययस्य कृतः प्रतियोग्यर्थ इत्यादि खयमूह्यं । अतो ना- भेदान्वयबोधानुपपत्तिरिति भावः । ननु घटं करोतीत्यादिवत् घटं यतते इत्यपि स्यात् द्वितीयार्थविषयत्वस्य बोधादित्यत बाह, 'यतत इत्यादाविति, 'विषमित्वेनेति, द्वितीयाद्यर्थः विषयित्वं यदि धातुजन्योपस्थितिसहकारेण यत्रे नान्वेति श्राकालाविरहादित्यर्थः ताई कथं तत्र घटादेरन्वय इत्यत- ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे किन्तद्देश्यत्वेन पदस्वाभाव्यात् । अतएवाभुञ्जानेऽपि भोजनाय यतते इत्यादयः प्रयोगाः। बत्वप्रकारेण, तथाच द्वितीयाया उद्देश्यत्वत्वावच्छिन्नाबोधकतया तबोधकचतुर्था घटाय यतत इत्यादिरेव प्रयोग इति भावः । केचित्तु कनादिना उपस्थापिते यत्न व यत्यादिना उपस्था- पित योऽपि माध्यत्वाख्य विययित्वप्रकारेणैवान्वयबोधः । न चैवं घटं यतत इत्येव प्रयोगापत्तिरिति वाच्यं । स्पृहधावृत्तरधातयोगे चतुर्था दुव यत्यादिधातुयोगेऽपि चतुर्थ्या दितौयार्थबोधकत्वा- दित्याहुः । तन्मतं निराकरोति, 'श्रतएवेति, 'प्रभुञ्जानेऽपि' भोजनमाध्य- कप्रवृत्तिशून्येऽपि, भोजनोद्देश्यकप्रवृत्तिमतौति शेषः, भोजन करोतौति च न तत्र प्रयोग इति भावः । आह, 'किन्तूद्देश्यत्वेनेति, उद्देश्चत्व व तत्प्रयोजनकत्वं विषयताविशेषोवे धन्य- देतत्, तथाच उद्देश्यत्वबोधाय यतियोगे च चतुर्थोप्रयोग एव साधुरिति भावः। ननु द्वितीयया यतेः कथं नाकाडा इत्यत आह, 'पदेति, तथाच पलबले नाकाङ्गाकल्यनं अत्र च फलाभावात् न तथाकाङ्क्षति भावः। ननु न केवलं यत्यर्थे द्वितीयार्थविषयत्वान्वये आकाङ्गाविरहमानं बाधकमपि तु योग्यताविरहेऽपौत्याह, 'अत एवेति यत्यर्थ द्वितीयाद्यर्थविषयित्वादेरन्वया- नोकारादेवेत्यर्थः, 'भुञ्जानेऽपि' भोजनविषयकयत्नविरहिण्यनाथुपादान- कर्तव्यपि, अन्नाद्युपादानकाले च भोजनोद्देश्यकानाद्यपादानानुकूलकृतिरेव वर्तते इति न तावृशप्रयोगानुपयत्तिरिति भावः ।

·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । धातोरर्थः फलमनुकूलव्यापारी व्यापारमाचं वा, आख्यातस्य जन्य-जनकभावः संसर्गमर्यादया लभ्यः । मण्डनमतमाह, 'धोतोरिति, 'फलमिति संयोगत्वादिविशि- ष्टमित्यर्थः, एवञ्च यादृशफलावच्छिन्नव्यापारवत्त्वं यद्धातो यायिक- रुपेयते तद्धातोस्ताद्रूष्येण फलमित्यर्थः, तच्च पचेर्विक्लित्तिः, त्यजे- विभागः, गमेः संयोगः, ददाति-क्रौणातौत्यादविलक्षणवत्वादि, त्यजि-गमिप्रमतौनां पर्यायतावारणस्य तावतापि सम्भवेन व्यापा- रान्तर्भावेन शक्यतायां गौरवादिति भावः । अनुकूलतान्तर्भावे गौरवादेकदेशान्वयापत्तेचाह, व्यापारमात्रं वेति, 'पाख्यातार्थ दत्यनुषज्यते, व्यापारत्वं धर्मत्वं । नन्वेवं गौरवं धर्मत्वस्याखण्डो- पाधित्वेऽपि प्रवृत्तित्वस्य जातित्वेन तदपेक्षया गुरुत्वात् । न च व्यापारत्वं प्रवृत्तित्वमेवेति वाच्यं । पचेतेत्यादौ विध्यर्थस्य कृति- साध्यत्वस्थानन्वयप्रमङ्गादिति चेत्, न, पचतौत्यत्र पचेविक्लित्ति- जनकक्रियात्वस्यानन्तपदार्थघटितस्य शक्यतावच्छेदकत्वकल्पनामपेक्ष्य पचेविक्लित्तित्वस्य तिपोधर्मस्वरूपव्यापारत्वस्याखण्डधर्मस्य शक्यता- वच्छेदकत्वकल्पनाया एव लघीयस्वात् । न च तिवादौना लघतरं प्रवृत्तित्वमपहाय धर्मावरूपव्यापारत्वस्योपाधिरूपस्य मक्य- मण्डनमतं दूषयितुमुत्थापयति, 'धातोरर्थ इति फुलावच्छिन्नव्यापार- बोधकत्वेन सिद्धान्तसिद्धस्य गम्यादिधातोः फलमर्थ इत्यर्थः । लाघवादाह, 'यापारमात्रमिति आख्यातस्यार्थः इत्यन्धयः, 'मात्रपकेनानुकूलत्वव्यवच्छेदः । नन्वेवं . पचतोत्यादौ व्यापारे कथं धात्वर्थफलानुकूलत्वस्य लाभ इत्यत- आच, 'याख्यातम्येति, 'जन्येति धात्वर्थपलाख्यातार्थव्यापारयोर्जन्य-जनक- ·९६२ शब्दाख्थतुरोयखण्डे लडादितिङाद्यों वर्तमानत्वादीष्टसाधनत्वादिकमेक- पदोत्तरत्वप्रत्यासत्त्या तचैवान्वेति भावप्रत्ययस्य घा- तावच्छेदकत्वकल्पनामपेक्ष्य धावूनां कियतां तत्तत्फलजनक- तत्तड्यापारत्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वकल्यनमेव माध्विति वाच्यं । तिवादिकमपेक्ष्य धावनां स्वल्पवाभावादिति भावः । 'जन्य-जनक- भाव इति फल-व्यापारयोर्जन्य जनकभावम्तयो: ममर्गमर्यादया लभ्य- इत्यर्थः, पचति चैत्र इत्यादौ श्राख्यातार्थव्यापारम्य क्रियादिरूपम्य खजनककृत्याश्रयत्वमम्बन्धेनैव चैत्रादावन्वय इति भावः । 'वर्त- मानवादौत्यादिपदात् अतीतत्व-भविष्यत्त्वयोरुपग्रहः, ‘दृष्टमाधन- त्वादिकमित्यादिपदात् कृतिमाध्यत्व-बलवदनिष्टाननुबन्धित्वांशपरि- ग्रहः । 'तत्रैवेति श्राख्यातार्थव्यापार एवेत्यर्थः । जानाति-जानौ- यादित्यादावित्र धात्वर्थ एव तदन्वये फलानुत्पाददशायां व्यापार- मत्त्वेऽपि पचतौति प्रयोगो न म्यात्, म्याच पक्ष्यतीत्यादिप्रयोगः, न स्याच्च व्यापारातीतत्वदशायां फलमत्त्वे पपाचेति प्रयोगः, न स्थाच काभौं गच्छेदित्यादौ काशीमयोगजनकक्रियाया दृष्टमाधन- त्वादिसाम इति भावः । भावविहितघनादेर्निरर्थकत्वेन वक्ष्यमा- प्रदूषणापत्तिरत शाह, 'भावेति, भविष्यत्वम्य घनर्थव्यापार एवा- भाव इत्यर्थः। 'लडादीति चेत्रः पौत्यादौ तडवर्तमानत्वं चत्रः पचेतेत्यादौ लिए इयसाधनवं अन्वेतोत्यत्रान्वितं, 'एकपदेति, एकना ख्यातपदेन व्यापार वर्तमानरवाद्यो/धनादिति भावः । 'तत्रैव' अाग्यक्तार्थ- व्यापार एक, 'भावप्रत्ययस्येति पाक इत्यादिस्थले भावविहितस्य घआदेरि- .

·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । Les देरनुकूलव्यापार एवार्थः। तेन व्यापारसत्त्वे फला- नुत्पाददशायां पाकोभविष्यतीति न प्रयोगः । न वा व्यापारविगमे फलसत्त्वे पाको विद्यते इति । नापि घट-भूतलयोर्मिथःसंयोग इतिवत् मियागमनमि- न्वयात् तस्य च तदानौं बाधान्न तत्प्रयोग इति भावः । 'विद्यत- इतौति 'न प्रयोग इत्यनुषज्यते, 'मिथ इति, गमधात्वर्थस्य संयो- गात्मकफलस्य विष्ठत्वेऽपि लुड़र्थस्य तदनुकूलव्यापारस्य स्पन्दरूप- स्थाद्विष्ठत्वादिति भावः । 'इत्यादौत्यादिपदात् महौषह-विहगयो- मिथस्त्याग इत्यादेः परिग्रहः । ननु धात्वर्थत्वे धात्वर्थतावच्छेदको- भूतफलमालित्वं कथं कर्मत्वमित्यत पाह, 'प्रत्ययेति तत्तद्धातमम- भिव्याहतप्रत्ययोपनौतपरसमवेतव्यापारजन्यधात्वर्थफलशालित्वं तत्त- हातुकर्मत्वमित्यर्थः, अत्र तत्तद्धात्वर्थफलणालित्वमाचोकौ चैत्री- त्यर्थः, व्यापारोऽर्थः अनुकूलत्वं संसर्ग इति भावः । नन्वेतन्मतेऽपि धो व्यापारबोधकत्वे मानाभाव इत्यत आह, 'तेनेति, व्यापारस्य घअर्थत्वा. भावे पाको भविष्यतीत्यादौ धात्वर्थफले एव भविष्यत्त्वादेरन्वयोवक्तव्य- स्तथाच विल्लित्तिरूपफलानुकूलव्यापारस्य वर्तमानत्वेऽपि विलित्यनुत्याद- दशायां पाको भविष्यतीति प्रयोगो वस्तुगत्या न भवति स स्यादित्यर्थः । व्यापारस्य घअर्थत्वाभावे दुषणान्तरमाह, 'न वेति, 'व्यापारविगमे व्यापारीभूतस्थाल्यग्निसंयोगादिनाशे, 'फलसत्त्वे' विक्लित्तिरूपफलसत्त्वे, 'इती- त्यस्य 'न वेत्यनेनान्वयः । अनयोषियोरियापत्तावपि न प्रतिकार इत्यभि- घेत्याह, नापीति, गमनमिन्यत्र भावयुटो व्यापारार्थकत्वाभावे गमनमित्यस्य संयोग इत्येवार्थः, तथाच घट-भूतलयोर्मियोगमनमित्यस्य योग्यत्वापत्तिः 125 ·RE8 शब्दास्यतुरीयखण्डे त्यादि, प्रत्ययोपनौतपरसमवेतव्यापारजन्यधात्वर्थफ- लालित्वच कर्मत्वं फलनिष्ठाधेियत्वं द्वितीयादिना पामं गच्छतोत्यादौ ग्रामस्येव चैत्रस्थापि कर्मत्वापत्तिः गम्यर्थस्य फलस्य ग्रामसंयोगस्य चैत्रेऽपि सत्त्वादतोजन्यान्तं फलविशेषणं, व्या- पारजन्यत्वमाचोकावपि तद्गम्यर्थफलस्य ग्रामसंयोगस्य चैत्रसमवेत- कियाजन्यतया तद्दोषतादवस्थां प्रतः परसमवेतत्वं व्यापारविशेषणं, चेचसमवेतक्रिया च न चैवान्यममवेता तद्गम्यर्थफलस्य ग्रामसंयोग- स्थापि वैचान्योनामावयवः तत्समवेतव्यापारो ग्राम एव तब्जन्यत्वात् तद्दोषतादवस्थ्यमत उपनौतान्त व्यापारविशेषणं, चैत्रो ग्राम गच्छ- नौत्यत्र च ग्रामो न तिङ्प्रत्ययोपनीतः किन्तु चैत्रक्रियेव तदुप- नौता, क्षेत्रो ग्रामस्य गन्तेत्यत्र कृत्प्रत्ययोपनीतः चैत्रायक्षेत्रावयव- समवेतः चैत्र एवं तब्चन्यप्रातगम्यर्थसंयोगाश्रये चेचेऽतिव्याप्तिरतो- व्यापारस्य युडर्थत्वे च स्पन्दरूपएव संयोगानुकूलव्यापारोगमनमिन्यस्यार्थी भविष्यति स च नोभयत्तिरिति मोलप्रसाइति भावः । ननु फलमात्रस्य धात्वर्थत्वे धावतावच्छेदकपलशालित्वं कम्मलक्षणं न सम्भवति असम्भवात् अन्य कर्मत्वं दुर्बचमिति कथमेतदित्यत पाह, 'प्रत्यय इति, प्रत्ययोपगोतो यः परसमवेतव्यापारतजन्यं यत्पलं तच्चालित्वमेव कम- त्वमित्वर्थः, परत्वं खभिवत्वं, स्वपदश्च यत्र ग्रामादौ कम्मत्वं ग्राह्यं तत्परं, इत्याच प्रत्ययोपगोतपरत्वानुपादाने गमिधात्वर्यकममत्वस्थ खस्मिन् स्यात् खमिनसमवेतादृवात्मकथापारजन्यधात्वर्थशामित्वस्य खस्मिनपि सत्त्वादिति 'प्रत्ययोपगोतेति सहावतरप्रत्ययप्रतिपाद्येत्यर्थः, गच्छतोत्यादौ चादृशादि- बारतानुकूलताविशेषसंसर्गत्वात् स्पन्दम्यैव बोध इति न तत्रादृवस्य ·शिरोमणिकताख्यातशक्तिवादः । BE व्यापारनिष्ठश्च तृतीयादिना अभिधीयते एवम त- ण्डुलं पचति चैत्र इत्यस्य तण्डुलतिफलविशेषजनक- व्यापारवांश्चैत्रः मैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यस्य मैघनिष्ठ- 'व्यापारेति, तथाच व्यापारत्वेन प्रत्ययोपनौतेत्यर्थः । चेत्रोयामं गच्छतौत्यच तादृशव्यापारजन्यमाक्षात्कारशाच्यात्मनि तादृशव्यापा- रजन्यविभागाश्रयपूर्वदेशेऽतिव्याप्तिवारणाय तद्धात्वर्थेति फलविशेषणं, फलपदश्च स्वरूपकथनमिति भावः । फलस्य धातुलभ्यत्वादाधेयत्वं द्वितीयाद्यर्थमाह, 'फलेति, 'आदिपदाभ्यां कृयोगे कर्तृ-कर्मषष्ट्योः परिग्रहः, 'फलविशेषेति विक्लित्तौत्यर्थः, 'व्यापारः' क्रिया, तद्वत्ता च चैत्रस्य खजनकचत्याश्रयत्वसम्बन्धेन, न तु व्यापारः प्रकृते कृतिरेव, चैत्रः पचेतेत्यादौ विध्यर्थस्य कृतिमाध्यत्वस्य तत्रानन्धयापत्तेः। 'मैत्र- निष्ठेति, निष्ठता च खनिष्ठ कतिजन्यतासम्बन्धेम, ‘फलविशेषशाली- प्रतिपाद्यतेति भावः । परसमवेतत्वानुपादानेऽपि स एव दोषः स्यादिति तदुपादानं, वर्तमानत्वादेस्तत्तक्रियादिरूपकालोपाधिरूपप्रत्ययोपनौत- परसमवेतव्यापारतया तज्जन्यधात्वर्थसंयोगादिशालिवमादाय स रख दोष इति 'यापारेति, व्यापारपदोपदानाञ्च व्यापारत्वेन प्रत्ययोपनीतत्व- लाभानोक्त दोषः, धात्वर्थपदानुपादाने च पूर्व देशादौ गम्यादिकम्मत्यापत्तिा प्रत्ययोपनौतपरसमवेतस्पन्दरूपयापारजन्यविभागादिशालिवादिति तदु. पादानं, विभागादेव म गम्याद्यर्थस्वमिति नातिप्रसङ्गः, 'रवक्षेति द्वितीया- देराधेयत्वार्थत्वे चेत्यर्थः, ‘पणविशेषेति विक्लित्तीत्यर्थः । नन्वेवं कर्त-कम्म- प्रत्ययस्थले तुल्यवत्पदार्थयोधाद्युपगमे वैपरौत्येष कर्तृ-कम्मव्यवहारापत्तिः इत्यत बाह, 'पलेति, तथाच धात्वर्थविशेषणकप्रत्ययार्थयापारविशेष्या- ·६६ शब्दाख्यतुरीयखब व्यापारजन्यफलविशेषशाली तण्डुल इत्यर्थः। फल- व्यापारयोविशेषण-विशेष्यभावभेदादेव क-कर्मप्र- ति, मालित्वमपि काख्यातस्यार्थः, नामार्थ-धात्वर्थयोर्भदेनाया- नभ्युपगमात् एतन्मतेऽपि कर्मप्रत्ययस्य परसमवेतत्वमप्यर्थः, तच्च व्यापारेऽम्वेति परत्वन्तु कर्मविहितमुपा स्वार्थाधेयत्वान्वितव्यक्त्यपेक्षया, कर्मविहिततिङा च स्वार्थाश्रयत्वविशेष्योभूतव्यत्यपेक्षया प्रत्याय्यते । अतएव चैत्रोग्राम गच्छतौत्यत्र चैत्रश्चैत्रं गच्छति चैत्रश्चैत्रेण गम्यते इत्यादयो न प्रत्ययाः इत्थञ्च यामं गच्छति चैत्र इत्यत्र ग्रामवृत्ति- संयोगजनकग्रामभिन्नममवेतव्यापारवांश्चैत्र इत्यन्वयबोधः, चैत्रेण ग्रामो गम्यत इत्यत्र चैत्रवृत्तिग्रामभिन्नसमवेतव्यापारजन्यसंयोगा- श्रयत्ववान् ग्राम इति बोधः, शेषं पूर्वी नदिशावमेयं । ननभय- वैवाख्यातस्य व्यापारबोधकत्वे कर्तृ-कर्मप्रत्ययव्यवहारभेदः कुत- इत्यत पाह, ‘फल-व्यापारयोरिति, तथाच फसविशेषणकस्वार्थव्या- पारविशेष्यकबोधजनकप्रत्ययत्वं कर्तृप्रत्ययत्वं, स्वार्थव्यापारविशेषणक- फलविशेष्यकबोधजनकत्वच्च कर्मप्रत्ययत्वमिति भावः । ननु चैत्रेण- पक्कस्तण्डुल इत्यत्र हतीयाया व्यापारार्थकत्वमावश्यकमन्यथा.कृत एव थापाराश्रयार्थकले कर्मण सममनन्वयप्रसङ्गात्, तथाच मङ्ख्या-काल- बोधजनकप्रत्ययश्च कर्तप्रत्ययः धात्वर्थविशेष्यकप्रत्ययार्थव्यापारविशेषणक- बोधनकप्रत्ययश्च कम्प्रत्ययः इति न वैपरीत्यमिति भावः । श्राख्यातार्थ- व्यापारस्य धात्वर्थविशेष्यतया पन्वयम्य पचतीत्यादिस्थले व्युत्पन्नत्वेन पच्यत- इत्यादौ व्यापार विशेषणकधात्वर्थविशेष्यकान्वयबोधो न सम्भवति उक्तव्युत्प- ·शिरोमणिकताख्यात शक्तिवादः । त्ययव्यवहारः। वस्तुतस्त्वाख्यातस्येव तृतीयाया अपि व्यापार एवार्थः कर्माख्यातस्य च धात्वर्थफलनिरूपित- मधिकरणत्वं, कर्मकृत आश्रयः, कर्तृकृतश्च व्या- पाराश्रयः, कर्म-कर्टसामानाधिकरण्यानुरोधात् जा- घटितधर्माद्यतिरिकाख्यातार्थस्य धात्वर्थविशेष्यत्वमेवेति कुत्पत्तिभ- ङ्गो नोचित इत्याशयेनाह, 'वस्तु तस्वति, 'पाख्यातस्येव' कर्तृविहि- ताख्यातस्येव, 'हतौयाया अपौति कर्मविहिताख्यातस्थले कर्मवाच- कपदोत्तरटतौयाया अपौत्यर्थः, । 'अधिकरणत्वमिति, धात्वर्थ- नामार्थयोर्भ देनान्वयबोधासम्भवादिति भावः । एतच्च पूर्वकल्पमा- धारणं परन्तु तत्कल्पे व्यापारोऽर्थः, अनाधिकरणत्वमा । 'कर्म- कृत इति, एतदुभयमपि पूर्वकल्पसाधारणं, 'व्यापाराश्रयः' व्यापा- रवान् । नन्वत्रापि श्राश्रयत्वे व्यापारे च शक्तिः क्रियतां किं वि- शिष्टशक्तिखौकारणेत्यत आह, 'कर्म-कत्रिति 'कर्म-कर्तृभ्यां कदर्थ- स्याभेदान्वयबोधादित्यर्थः, जानातीत्यादौ फल-व्यापारयोरप्रतीते- . पत्तिविरोधादित्यत अाह, 'वस्तुतस्विति, तथाच कम्मेप्रत्ययस्थले पाख्या- तार्थव्यापारो न भासते किन्तु टतीयार्थव्यापार एवेति नोक्तव्यत्पत्तिभङ्ग- इति भावः । ननु कम्मेप्रत्ययस्थले फलस्य धात्वर्थस्य कथं नामार्थे तगडलादौ भेदेन साक्षादन्धयो व्युत्पत्तिविरोधादित्यत याइ, 'सामानाधिकरण्येति डच स्थले नामार्थ-प्रत्ययार्थयोरभेदान्वयबोधस्यानुभवसिद्धस्यानुरोधादित्यर्थः । नन्वेतन्मते यदि प्रत्वयार्थवर्तमानातीतत्वादिकं जानातीधादिवत् धात्वर्थफले ऽन्वितं तदा तस्य फलस्य भावित्वदशायां व्यापारस्य वर्तमानत्वेऽपि पच्यत- इत्यादिप्रयोगो न स्यात् एवं व्यापारस्यातीतत्वे फलस्य विद्यमानतादृशायां ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे नातीत्यादिप्रयोगे तु पूर्वोक्तव रौतिरनुसतव्या। चैत्रेण पच्यते पक्क इत्यादौ सुवर्थ एव व्यापारे वर्त- ननु चैत्रण राह, 'जानातीत्यादि, 'पूर्वोतवेति, धातो नादिकं प्रत्ययस्य यथायथमाश्रयत्व-विषयत्वादिकं अर्थ इति भावः । एवं नश्य- तोत्यादावपि प्रतियोगित्वादिकमर्चा बोध्यः । पच्यत इत्यादौ यदि हतीयाया एव व्यापारोऽर्थः न तु धावा- ख्यातयोः तदा व्यापारे वर्तमानत्वाम्बयो न स्यात् जानातीत्यादौ धात्वर्थ पचतीत्यादौ स्वार्थ एव वर्तमानत्वाद्यनुभावकस्य लड़ा- देयुत्पन्नत्वात् धात्वर्थफल एव तदन्वयाभ्युपगमेऽपि फलस्य वर्तमान- बदायां तथा प्रयोगापत्तेरत आह, 'चैत्रेणेति, तथाच फलबला- देवमपि क्वचियत्पत्तिरिति भावः । पूर्वकल्पेऽपि चैत्रेण पक्कस्तण्डल- इत्यत्र इदं खौकाये तब बतीयाया एव व्यापारोऽर्थः, छतवाश्र- यमात्र, अन्यथा तो व्यापाराश्रयार्थकले कर्मणा महानन्षयप्रसङ्गात् इति बोधनाय 'पक्क इत्युक्तं । एतचापाततः हतोषान्तपदसमभि- व्याहते पच्यते तण्डुलः तण्डुलः पक्क इत्यादौ वर्तमानत्वादेरनन्वय- प्रसङ्गात् । न च वर्त्तमानवादिकमनन्वितमेवेति वाच्यः। तथा सति पक्ष्यमाणे तण्डुले अयं तण्डुलः पञ्चते त्रयं तण्डुलः पक्क- इति व्यवहारापत्तिः । न चैवं पूर्वकरणेऽपि त्रेण पच्चमानस्तण्डुल- पक्वस्त बड़ल इत्यादिप्रयोगानुपपत्तिरित्यत बाह, 'चैत्रेणेति, 'सवर्थ एवेति, 'क्लनस्वितिमतानुसारेण पूर्वमते घाख्यातार्थथापार एवान्वयो बोधः । मनु पृचमान इत्यादौ व्यापाराश्रयस्य तदर्थत्वेन वापारस्य तदेकदेशूतया ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । BEE मानत्वाइन्वयः पचमान पक्कवानित्यादौ पुनर- नायत्या पदार्थतावच्छेदक एव व्यापारे तदन्वयः । स्तां वा व्यापाराश्रयौ शक्यौ विशिष्टमन्वयबललभ्यं एव- . इत्यादौ वर्तमानवाद्यन्वये का गतिरिति वाच्यं । वक्ष्यमाणदिशैव तस्योपपादनौयत्वादिति ध्येयं । 'पचमान इति, एतदपि पूर्वकल्प- साधारणं, ‘पदार्थतावच्छेदके' कृत्प्रत्ययार्थतावच्छेदके, 'तदन्वयः' वर्तमानवाद्यन्वयः । एकदेशान्वयासहिष्णुतायामाह, • 'स्तां वेति, व्यापारवानाश्रय इति चान्वयबोधः अन्यथा पाश्रयत्वे निरूपित- त्वसम्बन्धेन व्यापारस्थान्वये तत्रैवैकदेशान्वयतादवस्थ्यात्, एवञ्च पूर्वकल्पे बतौयार्थ वर्तमानत्वान्चयो व्यापारोऽत्र हतीयार्थोऽनभ्यु- पेयः किन्तु चैत्रेण पच्यमानस्ताडुल इत्यादौ कर्मठतोऽपि व्यापा- राश्रयो पृथगेव शक्यौ व्यापारस्ततौयार्थाधेयत्वस्य विशेष्यतया जन्यतासम्बन्धेन धात्वर्थ फले विशेषणतया चान्वेति, फलञ्चाश्रये, पायचाभेदेन कर्मणौति ध्येयं । नन्वेकपदजन्योपस्थितिविशेष्ययोः . कथं तत्र वर्तमानवान्धय इत्यत आह, 'पचमान इत्यादि, 'अनायत्या' अन्यथानुपपत्त्या, 'तदन्वयः शानजाद्यर्थे वर्तमानत्यान्वयः, ईदृशमेकदेशा- न्वयमनभ्युपगम्याह, 'तां वेति, 'शक्यौ' शानजादिशक्यौ, 'विशिएं' व्यापा. राश्रयखरूपं, 'अन्वयबललभ्य व्यापाराश्रययोः पदार्थयोः परस्पराकाक्षा- योग्यतादिगम्यं । ननु म्हगोऽस्तोत्यादौ सामान्यहरिणपशुविशेषवाचकान्मग- पदात् पशुहरिण इत्याकारकशाब्दबोधवारणाय एकपदोपात्तयोविशेष्य- विशेषणभावेनान्धयः प्रतिसिद्ध इति कथमेकपदोपात्तयोर्यागराश्रययो- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे कारस्येवान्ययोगव्यवच्छेदादौ अन्ययोगप्रतियागिक- व्यवच्छेदस्यातिप्रसक्तत्वात् अन्ययोगत्वावच्छिन्नप्रति- योगिकव्यवच्छेदस्य शक्यत्वे शक्याप्रसिद्धिः बाधितत्वञ्च परस्परमनन्वयात् कथमेवमत शाह, ‘एवकारस्येवेति, तथाच तत्रे- वात्रापि एकपदार्थयोरवयोनाव्युत्पन्न इति भावः । ननु तत्रापि अन्ययोगव्यवच्छेदविशिष्ट एवार्थी न तु अन्ययोगव्यवच्छेदौ पृथक् शक्यौ इत्यत पाह, 'अन्ययोगेति, 'अतिप्रसक्रत्वादिति पार्थान्य- स्मिन्नपि सत्त्वादित्यर्थः, तथाच पार्थ एव धनुर्धर इतिवत् पार्थ- एव द्रव्यदित्यादेरपि प्रमङ्गः पार्थान्यगुण दितादात्म्यव्यवच्छेदस्य द्रव्यत्वावच्छेदेन सत्त्वादिति भावः । 'मक्यामिद्धिरिति, पार्थ एव धनुर्धर इत्यादौ तादात्म्यरूपान्ययोगस्थले अन्यत्वस्य केवलान्वयि- विशेषण-विशेष्यभावेनान्वयो भविष्यतीत्याशङ्कामपाकर्तुमाह, 'एवकारम्ये- वेति, पार्थएव धनुर्धरत्वमित्यादौ धनुर्धरत्वे पार्थान्ययोगव्यवच्छेदबोधाय यथा अन्ययोगे व्यवच्छेदे च खण्डशक्तिरेकपदोपासयोश्च विशेषण-विशेष्य- भावेनान्वयोव्युत्पन्नस्तथा शानजादिस्थलेऽपि वक्तव्यमित्यर्थः । ननु पार्थ एव धनुर्धरत्वमित्यादौ खण्डशक्तिखोकारेऽप्येकदेशे अन्यत्त्वे पार्थादेरन्वयो वाच्यस्तथाच तत्र लाघवादन्ययोगव्यवच्छेदे रकैव शक्तिरिति दृष्टान्त- दार्शन्तिकवैषम्यमित्यत आह, 'अन्ययोगप्रतियोगिकन्यवच्छेदयेति उभया- भाव-विशिष्ठाभावसाधारणस्यान्ययोगव्यवच्छेदस्येत्यर्थः, 'अतिप्रसक्तत्वात्' पार्थरव धनुर्धरत्वमित्यादौ पार्थान्ययोग-घटोभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक- व्यवच्छेदस्यान्ययोगव्यवच्छेदस्य द्रव्यत्वादावपि सत्वात् तथाच पार्थएव द्रव्यत्व- मित्यादेरपि प्रसङ्ग इति भावः । 'प्र क्याप्रसडिरिति, अन्ययोगस्य केव- .

·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । १००१ त्वेन तत्तादाम्यस्यापि केवलान्वयितया तत्मामान्यव्यवच्छेदाप्रमिद्धि- रित्यर्थः । 'बाधितत्वञ्च पार्थ एवेत्यादावितिच्छेदः, पार्थ एव धनु- र्धरत्वमित्यादौ समवेतत्वादिरूपान्ययोगव्यवच्छेदस्यले बाधितत्वञ्चे- त्यर्थः । गुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वनये अन्यसमवेतत्वस्य ममवेतत्वापेक्षया गुरुत्वेऽपि तदवच्छिन्नाभावस्थासमवेतप्रसिद्धस्य धनुर्धरत्वादौ बाधितत्वात् पार्थस्थापि किञ्चिदपेक्षया अन्यत्वादिति भावः। दूषणान्तरमाह, 'पार्थान्ययोगत्वेति, योगत्वं' समवेतत्वं, 'तस्थ' अन्यसमवेतत्वावच्छिन्नव्यवच्छेदस्य, 'ततः' पार्थान्यममवेतवावच्छिन्न- व्यवच्छेदतः, सामान्याभावस्य विशेषाभावतो भिन्नत्वात् अन्यनिष्ठा- तया च नान्यप्रतिपत्तिरिति भावः । यत्तु 'बाधितत्वञ्चेतिच्छेदः, पृथिव्यामेव गन्ध इत्यादौ समवेत- त्वरूपान्ययोगस्थले बाधितत्वञ्चेत्यर्थः, पृथिव्या अपि किञ्चिदपेक्षया लाम्वयित्वात् तत्त्वावच्छिनप्रतियोगिताकव्यवच्छेदस्याप्रसिद्धिरित्यर्थः। नन्वन्य- समवेतत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकव्यवच्छेदे एवकारस्य शक्तिर्वाच्या स चासम वेताभवादावेव प्रसिद्ध इति नाप्रसिद्धिरित्यत आह, 'बाधितत्वमिति, पार्थ ख धनुर्धरत्वमित्यादौ धनुर्धरत्वेऽन्यसमवेतत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकव्यव- च्छेदस्य बाधितत्वमित्यर्थः, तथाच पार्थएव धनुर्धरत्वमित्यादिप्रयोगोऽयोग्यः स्यादिति भावः । इदच्च गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमते अन्यथान्य- समवेतत्वाभावस्य लाघवेन समवेतत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वेनाप्रसिद्देर. परीहारादिति ध्येयं । नन्वन्यसमवेतवरत्तिप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेद- कताकत्वमेव एवकारशक्यतावच्छेदकं तच्च पदार्थान्यसमवेतत्वत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकव्यवच्छेदेऽपि तिमति पार्थान्यसमवेतत्वत्वावच्छिन्न प्रतियोगि- ताकव्यवच्छेदस्याप्यधिकन्विति न्यायेन तादृशप्रतियोगिताकव्यवच्छेदत्वात् 126 ·१००२ शब्दाख्यतुरीयखगड़े पार्थ वेत्यादौ, पार्थान्ययोगत्वावच्छिन्नव्यवच्छेदस्या- प्रतीतिप्रसङ्गः। तस्य ततोऽन्यत्वात् स्वान्ययोगव्यव- अन्यत्वादिति भावः । 'पार्थ एवेत्यादाविति परावयि पार्थ- एवेत्यादौ पार्थान्यतादात्म्यत्वावच्छिन्नव्यवच्छेदस्याप्रत्ययप्रसङ्गाचेत्यर्थः, इति व्याचक्षते, तदसत्, अन्यतादात्म्यत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभा- वस्थाप्रसिद्धृतया 'ततोऽन्यत्वादित्यग्रिमग्रन्थामङ्गतेः । केचित्तु 'पार्थ एवेत्यादाविति ‘क्याप्रमिद्धिरित्यत्राप्यन्वितं, 'बाधितत्वञ्चेति, 'कारोवार्थ, तथाच पार्थ एव धनुर्धर इत्यादौ क्याप्रसिद्धिर्बाधितत्वं वा इति योजना, अन्ययोगस्य अन्यतादा- व्यरूपतया तस्य केवलान्वयित्वेन तत्मामान्यव्यवच्छेदरूपस्याप्रसिद्धि- रित्यर्थः । ननु धनुर्धरत्वं ज्ञान विशेषरूपं येन समवायादिसम्बन्धेन तादात्यं तेन सम्बन्धनान्यतादात्म्यत्वावच्छिन्नाभावो नाप्रसिद्धः असम- याय्यादावेव प्रसिद्धत्वादत उनं 'बाधितत्वञ्चेति धनुर्धरे बाधितत्व- अवर्थः, पार्थस्थापि किञ्चिदपेक्षया अन्यत्वादिति भावः । दूषणा- न्नरमाह, 'पार्थ इति धनुर्धरत्वं येन सम्बन्धेन तादात्म्यं तेन सम्ब- न्धेन पार्थान्यतादाम्यत्वावच्छिन्नव्यवच्छेदस्येत्यर्थः, 'तस्य' तत्सम्बन्धे- मान्यतादात्म्यत्वावच्छिनाभावम्यासमवाय्यादौ प्रसिद्धस्य, 'ततः' तत्- गौरवेण परिविवक्षणादिन्यत बाइ, 'पार्थ एवेत्यादाविति, पार्थपदं सप्तम्यन्तं धनुर्धरत्वमिति विशेष्यत्वं, अन्यथा पदस्य प्रथमान्तत्वे 'तस्य वतोऽन्यत्वादित्यस्यासत्यापत्तेः, “तस्य' पार्थान्यसमवेतत्वत्वावच्छिन्नप्रति- योगिताकव्यवच्छेदस्य, 'तता' अन्यसमवेतत्त्वावच्छिमप्रतियोगिताकव्यवच्छे- दात्, यद्यप्यधिकनियविन्यायेन सोऽपि प्राक्य एव तथापि अन्यसमवेत- ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । १००३ च्छेदेन शक्यत्वे च स्वत्वस्याननुगमाच्छक्यानन्यं सव्यन्धेन पार्थान्यतादाम्यत्वावच्छिन्नाभावात्, 'अन्यत्वादिति मामा- न्याभावस्य विशेषाभावतोभिन्नत्वात्, अन्यशक्त्या च नान्यप्रत्ययसम्भव- इत्याडः। 'अननुगमादिति पार्थत्वादिरूपत्वादित्यर्थः, 'नक्यानन्य' शक्य- तावच्छेदकानन्यं, एतच्चापाततः प्रतियोगितामामान्यमम्बन्धनान्ययो- गवतो व्यवच्छेदस्य विशिष्टस्यैव तच्छक्यत्वस्य सुवचत्वात् । न चैवं पार्थ एव धनुर्धर इतिवत् पार्थ एव द्रव्यमित्यपि व्यवहारः स्थादिति वायं । नौलो घटोनास्तोत्यादाविव अन्वयितावच्छेदका- वच्छिनप्रतियोगिताया एव संसर्गत्वस्य व्युत्पत्तिमिद्धतया प्रतियोगि- तासामान्यस्य शक्यतावच्छेदकान्तर्गतत्वेऽपि यद्धर्मविशिष्टबोधकपद- समभियाहारेणैवकारप्रयोगः तद्धर्मावच्छिन्नान्ययोगवरूपान्वयिता- वच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताव्यतरेव शाक्को संसर्गतया भानेन तादृ- शव्यवहारासम्भवादिति ध्येयं । नन्वन्ययोग-व्यवच्छेदयोः खण्डः शक्यत्वेऽपि पार्थान्ययोगत्वावच्छिन्नव्यवच्छेदस्थाप्रत्ययप्रसङ्गस्तदवस्थ- त्वत्ववत्तिप्रतियोगितावच्छेदकताकव्यवच्छेदत्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वे विशिया- भावोभयाभावमादायातिप्रसङ्गेनान्यसमवेतत्वत्वपर्याप्त प्रतियोगितावच्छेदक- ताकेति वक्तव्यं तत्रायं दोष इति मामको सूक्ष्मदृष्टिः। 'खेति पार्थान्य- समवेतत्वावच्छिनप्रतियोगितावच्छेदकत्वेनैवकारस्य शक्तिकल्पने चेत्यर्थः, 'अननुगमात्' पार्थ-पृथिव्यादिभेदेन नानात्वात्, 'शक्यानन्त्य' एथिव्यामेव गन्धइत्यादौ एथिव्यन्यसमवेतत्वत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकव्यवच्छेदस्य शम्यत्वेन शक्यानन्यमित्यर्थः । नन्वन्यसमवेतत्वादी व्यवच्छेदे च खंण्डशक्तावपि कथं ·१०.४ शब्दावतुरीयखगडे नौलो घटो नास्तीत्यादौ नौलघटत्वाद्यवच्छिन्नस्येव पार्थ एवेत्यादावपि पार्थान्ययोगत्वावच्छिन्नस्याभाष- प्रतीतिः समानञ्चेदं कृतौ कालान्वयवादिनां । धात्व- इत्यत आह, 'नौलोघट इति, अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियो- गिताया एव संमर्गत्वस्य व्युत्पत्तिमिद्धत्वात् इति भावः । ननु सुवर्थे पदार्थतावच्छेदके व्यापारे चाख्यातार्थवर्तमानत्वान्वयबोधे व्युत्पत्त्यन्तरकल्पना एवं व्यापाराश्रययोः पृथक शक्यत्वे प्रतिदय- कल्पना चं मण्डनमते दोष इत्यत पाह, 'ममानमिति, 'इदं' एतादृशकल्यनं, 'कालान्वयेति वर्तमानत्वाद्यन्वयेत्यर्थः, तन्मतेऽपि क्षेत्रण पद्यते इत्यादौ तौयार्थ कृति वर्तमानत्वान्वयात् पचमान- इत्यादौ कदर्थस्य कर्नुरेकदेशे वर्तमानत्वान्वयात् किं वा कृति- नदाश्रययोः पृथगेव प्रत्ययस्य शक्यत्वादिति भावः । केचित्तु नन्वेकपदार्थयोः परस्परमन्वयबोधस्याव्युत्पन्नत्वादना- यत्या सत्र न्यानन्त्यमायौयते इत्यत आह, 'समानश्चेति, 'दं' . पार्थ एवेन्यादौ पार्थान्यसमवेतत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकव्यवच्छेदस्य बोध. तेन पेन शतरकल्पनादित्यत चाह, 'नील इत्यादि नौलघटवावचित्र- स्याभावस्य प्रतीतियथेत्यर्थः, यन्वयितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वस्य थुपसिबजलभ्यत्वेन मार्यान्यसमवेत त्वरूपाम्वयितावच्छेदकावच्छित्रप्रतियोगि- ताकत्वं ध्यवछेदे प्रतीयते इति भावः। नन्वेकपदोपात्तयोर्विप्रेषण-विप्रेष्य- भावेनान्वयस्यानोकारे अगत्या प्रक्यानन्त्यं खौकार्यमित्यत शाह, 'समानछेदमिति, 'तो' याख्यातार्थवतो, 'कालेति बर्नमानत्वादौत्यर्थः, तथाच नैयायिकमरे रंकपदोपातयोविशेष्य-विशेषणभावेनान्धयः यथा ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । १००५ निकमव्यापारविरहिण्यपि महौरहादौ संयुज्यत- इत्यादिव्यवहारात् संयोगवश्वमात्रप्रतीतेः न तु तत्र प्रत्ययस्य व्यापारवाचितेति न सकर्मकत्वं, संयोग- एकपदार्थयोः परस्परमन्वयित्वं, पचतीत्यादावेकपदार्थयोरपि कृति- वर्तमानत्वाद्योरन्वयस्य तेनाभ्युपगमात् स्यलविशेषे तयोरन्वयस्याव्य- त्पन्नवादिति भावः । इति व्याचक्रुः । ननु फलमात्रस्य धात्वर्थत्वे फलावछिन्नव्यापारवाचित्वं न मुख्यसकर्मक किन्तु फलवाचकत्वमेव तथाच संयुजिप्रकृतेरपि मुख्यमकर्मत्वापत्तिरित्यत आह, 'धात्वर्थति, 'महौरुहादाविति ज्येनमात्रकर्मजन्यग्येनसंयोगवति महोरहादावित्यर्थः । ननु महौ- रुहः संयुज्यते इत्यत्र बाधेन व्यापारानभिधाने तु श्येनः संयुज्यते इत्यत्र व्यापाराभिधानमस्तु बाधकविरहादित्यत पाह, 'संयोग- वत्त्वमात्रेति संयोगाश्रयत्वमात्रेत्यर्थः, न तत्र प्रत्ययस्य व्यापार- वाचितेति किन्तु यथायथमाश्रयत्वमेव प्रत्ययार्थ इति भावः । 'न सकर्मकत्वमिति, तथाच यद्धावृत्तरप्रत्ययेन व्यापारी बोध्यते ताडातरेव मुख्यमकर्मकः अनुगतमकर्मकत्वानिरुक्तावपि पति- यवतीत्यांदी तथा पचमान इत्यादौ मण्डनस्यापोति भावः । ननु चैत्रेण तण्डुलः पञ्चते इत्यादिवत् महोरहेण विहगः संयुज्यत इत्यादावपि मही- गहरत्सिव्यापारजन्यधात्वर्थसंयोगमालित्वमर्थावाच्यस्तथाच निश्चले विह- गादिकमजन्यसंयोग शामिनि महोरहादी महोरहेण विहगः संयुज्यते इति प्रपोगो योग्यः स्यादित्यत आह, 'धात्वर्षेति, ईदृशव्यवहारानभ्युपगमे याह, 'संयोगेति महौवहत्तिसंयोगाश्रयोविहग इत्याकारिकायन एव प्रतीस्वेत्यर्थः, 'सकम्म कात्य' संयुक्तधास्वादोना सकम्मकत्वमपौत्यर्थः । . गन्वेवं ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे इत्यादी धात्वर्थमाचप्रतीतेघनादेः प्रयोगसाधुतामाष- मिति मण्डनमतानुयायिनः । तन्न पचतीत्यादौ पाकानुकूलवर्तमानयत्नाननुभवप्रसङ्गात् फलानुकूला- दृष्टवत्यपि पचतीत्यादेविभागाद्यनुकूलपूर्वसंयोगादि- विरहादिति भावः । ननु तथापि संयोग इत्यादौ घनादिना व्यापाराभिधानात् सकर्मकलं तस्य दुरिमेवात श्राइ, 'संयो- गेति, 'प्रयोगसाधुतामात्रमिति धातुना संयोगबोधने पाकासास- म्पादकमात्रमित्यर्थः । 'यत्नाननुभवेति यत्रत्वविशिष्टाननुभवेत्यर्थः, यत्नत्वं प्रवृत्तित्वं, व्यापारत्वस्यैतन्मते पाण्यात शक्यतावच्छेदकत्वादिति भावः । नन्वाख्यातस्य यावलक्षणयैव तथानुभवो भविष्यतीत्यत- आह, ‘फलेति, 'पचतीत्यादेरिति 'प्रयोगस्य प्रमादित्यग्रेतनेना- वयः । नन्वसाधारणनुकूलत्वस्य संसर्गत्वाचायं दोष इत्यत पाह, 'विभागेति। न च तत्राख्यातस्थाश्रयत्वमेवार्थ इति वाच्यं । विभागरूपफलस्यैव तन्मते धात्वर्थतया तदाश्रयत्वस्यापि तत्र सत्त्वात् फलावच्छिन्नव्यापारस्य धात्वर्थत्वे तु विभागानुकूलस्पन्दस्यैव पाकइत्यादिवत् संयोगइत्यादावपि संयोगानुकूलण्यापारः कुदर्थः तथाच निसले महीमहादावत्र संयोग इति प्रयोगो न स्यादित्यत बाह, 'संयोग- इत्यादाविति, तथाच संयोग इत्यादौ कृतो न व्यापारवाचकतेति नोक्तदोष- इति भावः। ननु पचतीत्यादौ पाकचनकवर्तमानयत्नस्य न शाब्दबोधोपि कदाचिदानुमानिकादिरूपरवेत्यंत आह, 'पचतोत्यादेरिति 'प्रयोगस्य प्रसङ्गादित्ययिमेणान्वयः । गन्धदृष्ष्यारत्तमनुकूलत्वमाख्यातार्थव्यापारे भासते तथैवाकाङ्कादिज्ञान हेतुत्वकल्पनादिति मोक्तदोष इत्यत याह, विहंगेति, ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः | मति निश्चलादावपि विहगे त्यतीत्यादेः प्रयोगस्य प्रसङ्गाच। त्यजधावर्थतया तदाश्रयत्वस्याख्यातार्थस्य तत्राभावान्न तत्पमङ्गः । नचाख्यातस्य स्पन्दत्वादिरूपेणैव व्यापार शकिरिति वाच्यं । धातो नार्थत्वस्यावश्यकतया पाख्यातस्य तत्कल्पनायां गौरवादिति भावः । एतदण्यापाततः क्रियायां यादृश विभागाद्यनुकूलत्वं तस्यैव तन्मते धात्वर्थस्याख्यातार्थव्यापारे संसर्गत्वात् । न च तथापि चैत्रः पचतीत्यादौ श्राख्यातार्थयत्नत्वप्रकारकबोधस्य वारमिकत्वेन प्रामा- णिकानुभवसिद्धस्थापलापप्रमङ्ग इति वाच्यं । भवन्मतेऽपि प्रवृत्ति- वस्य श्राख्यातशक्यतावच्छेदकत्वात् अचेतने अग्निः पचतौत्यादौ च व्यापारे स्वक्षणा स च व्यापारः संयोगादिरेव । न चैवं पचेतेत्यादौ विध्यर्थकृतिमाध्यत्वस्यानन्वयापत्तिः कृतेः कृतिमाध्यत्वा- भावात् विध्यर्थकृतिमाध्यत्वेटमाधनत्वयोरेकत्रान्वयित्वनियमेन धावर्थ- फले तदन्वयस्थासम्भवादिति वाच्यं । तत्र धातोः फलानुकूलव्यापारे लाक्षणिकतया धात्वर्थ एव विध्यर्थकृतिसाध्यत्वेष्टसाधनवादौनाम- न्वयसम्भवात् । वस्तुतस्तु पचतोत्यादौ धातुतः फलानुकूलस्पन्द- 'त्यजतोत्यादेरिति, यत्र धात्वर्थोविभागः तदनुकूलश्च पूर्बदेशसंयोगः नासंयुक्तस्य विभागः इति युक्तरिति भावः। मण्डनमतं सम्यक् त्यगती- त्यादौ धात्वर्थविभागनिरूपितस्य स्पन्दवृत्तेरनुकूलस्यैवाख्याताद्यर्थव्यापार- गतत्वेन भागाभ्युपगमात् कथमन्यथा पलानुकूलव्यापारस्य धात्वर्थत्वमतेऽपि पचतोत्यादौ विलित्यनुकूलव्यापारत्वेनादृष्टादौनां न प्रतीतिरित्यस्मद्गुण- चरणसरोगहन्दं।

·शब्दाख्यतुरौयखण्डे त तच तत्तत्फलानुकूलतत्तद्व्यापारविशेष एव धात्वर्थः सर्वच धात्वाश्रयत्वमेव कर्तृत्वं संख्या-वर्त- मानत्वादिकं क्वचिदाश्रयत्वादिकमपि वा पाख्यातार्थ- वादिप्रकारकबोधस्य वारसिकत्वेन प्रामाणिकानुभवसिद्धस्थापलाप- प्रसङ्ग इत्येव तन्मते दोषो बोध्यः । गुरुमतमाह 'तत्र तत्रेत्यादिना, 'तत्तत्फलेति तानि तानि फलानि संयोग-विभाग-विक्लित्ति-खत्वविशेषादिरूपाणि, तदनुकूलो व्यापारविशेष: गमि-त्यजि-पचौनां कर्तुः स्पन्दत्व-ददात्यादेर्शान- रूप-इत्यादिव्यापारविशेष इत्यत्र विशेषपदोपदानात् नोदनादृष्ट- तब्बनककृत्यादिव्युदासः, पचेः साक्षाद्विक्लित्तिजनकस्य तण्डुला- वयवक्रियादेयंदामः, तस्य पयर्थत्वे तण्डुलं पचतीत्यादौ तण्डुल- पदस्य तण्डुलावयवपरतया परसमवेतस्य द्वितीयार्थस्य धात्वर्थ- साचादिल्लित्तिजनकस्पन्दस्य पयर्थत्वेऽपि पचतीत्यादौ चैत्रादेः खजनकत्यादिमत्त्वसम्बन्धेन धावाश्रयत्वादिति भावः । 'पाश्र- यत्वादिकमिति, 'पादिपदात् प्रतियोगित्वपरिग्रहः, भाव-का- गुरुमतं दूषयितुमाह, 'तत्र तत्रेति पचति-गच्छतोत्यादावित्यर्थः, पचतो. त्यादौ विशित्त्यनुकूलव्यापारोऽधःसन्तापनादिः गच्छतोदौ संयोगानुकूल- व्यापार इत्यर्थः । नन्वेवं न्यायमताविशेष इन्चत आह, 'सर्वत्रेति धात्वर्था- श्रयत्वच कचित् परम्परया क्वचिच्च साक्षादित्यर्थः, तथाचाश्रयतासम्बन्धेन धास्वर्थस्य चैत्रादावन्धयः साक्षादेन नामार्थ-धात्वर्थप्रकारान्वयबोधश्चा- व्युत्पन्न एवेति भावः । गम्वेवमाख्यातार्थः को भविष्यतीत्याकालायामाह, 'संख्येगि पचतोत्यादौ वर्षमागत्वादिकमाख्याताः, नामार्थ-धात्वर्थयोर्भदेन साक्षादन्वयस्याव्युत्पन्नत्वमते त्याह, 'कचिदिति, पचतीत्यादावाश्रयत्वमा- .

·शिरोमणिकताख्यातशक्तिवादः । इति गुरुमतमपि तब तब तादृशयनाननुभवप्रसना- दनुपादेयम् । इति महामहोपाध्याय-ौरघुनावशिरोमणि- भट्टाचार्यकृत आस्थातवादः समाप्तः । ख्यातवारणाय क्वचिदित्युनं, काख्यातस्य पलमेवार्थः । 'तादृशेति वर्तमानत्वादिविशिष्टेत्यर्थः, तादृशानुभवः स्वारसिकलेन विशेष- णीयः, तेन लक्षणया तत्र यनानुभव इति निरस्तं । इदमुपलक्षणं यवत्वादिकमुपेक्ष्य प्राश्रयत्वादेर्गुरुत्वादित्यपि बोध्यमिति दिक् । इति महामहोपाध्याय-श्रीमथुरानाथतर्कवागीशविरचितं पाख्यातवादरहस्यं समाप्तं । ख्यातार्थ इति न नामार्थ-धात्वर्थयोरित्यादिव्युत्पत्तिविरोध इति भावः । नश्यतीत्यादौ प्रतियोगित्वस्यैवाख्यातार्थत्वे क्वचिदित्युक्तां, 'याश्रयत्वादी- त्यादिपदेन क्वचित् प्रतियोगित्वमित्यस्य संग्रहः, 'गुरुमतमपौत्वस्थानुपादे- पादेयमित्यनेनान्वयः, अनुपादेयत्वे हेतुमाह, 'तत्र तत्रेति पचति-गच्छती- यादावित्यर्थः । वस्तुतस्तु चैत्रः पचतीत्यादिप्रयोगो न स्यात् पाकादेविशि- त्यनुकूलव्यापारस्य स्थाली-वहिसंयोगादेराश्रयत्वस्य चैत्रादावभावात् पाक- विशेष्यकानुकूलकृतिमत्त्वादिरूपपरम्परासम्बन्धेनाश्रयत्वञ्च न प्रामाणिक तथानुभवविरहात्, अपि च तादृशपरम्परासम्बन्धावच्छिन्नाश्रयत्वत्वापेक्षया लाघवेन कृतित्वजातेः शक्यतावच्छेदकतायारव युक्तवादित्यादि नौयमिति संक्षेपः ॥ * ॥ * * ॥ इति श्रीमहामहोपाध्याय-रामचन्द्रन्यायवागीश भट्टाचार्य- विरचिताख्यातवादटिप्पनी समाप्तिपदमावती। 127 ·अथ शब्दखण्डे नवादः। संसर्गाभावोऽन्योन्याभावश्च) नमोऽर्थः। तच चान्व- अथ शब्दखण्डे नवादविवृतिः । राधामुखाबमधुमत्तमधुवतश्री- कृष्णस्य पादयुगलं शिरमा प्रणम्य । नजवादमङ्गतशिरोमणिगढभावं श्रीमान् गदाधरसुधौषिदौकरोति ॥ यद्यपि सादृश्यादयः षडेव नत्राः, तदुक्क,- "तत्मादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता। अप्राशस्त्यं विरोधश्च नअर्थाः षट्पकौर्तिताः” ॥ इति, - (१) नमपदार्थमपालोचद्भिस्तत्त्वचिन्तामणिकारश्रीमद्रोंशोपाध्यायः · प्रणीतस्य तत्त्वचिन्तामण्यन्तर्गतशब्दपरिच्छेदस्य नअपदार्थपर्या- लोचनरहितम्य असम्पूर्णभावमाकलयद्भिरस्माभिस्तत्त्वचिन्तामण्य- तर्गतशब्दपरिच्छेदस्य शेषे तार्किकाग्रगण्यचिन्तामणिदीधिति- कारश्रीरघुनाथशिरोमणिभट्टाचार्यप्रणीत-नवादप्रबन्धः गदाधर- भट्टाचार्यकृतीकया सह परिशिभावेन मुद्रापित इति । * संसर्गाभाव इधादि, शक्यतावच्छेदकभेदेन प्रतिभेदस्य सूचनाय उक्लिभेदः, तथाच संसर्गाभावत्वं बन्योन्याभावत्वञ्च ममः शक्यतावच्छेदक- ·शिरोमणिकृतनवादः । तथापि लक्षणयेव सादृश्याद्यर्थ प्रयोगनिर्वाहे मादृश्याद्यर्थ शक्तिकल्पनमयुक्त अपि त्वभावान्यवरूपार्थद्वये, सादृश्याद्यपेक्षया प्रभावत्व-भेदत्वयोर्लघुतया तयोः प्रवृत्तिनिमित्तत्वे विनिगमकम- वादित्याशयेनाह, 'संसर्गाभाव इति, 'नत्रोऽर्थः' नञ्पदवाच्यः, संसर्गाभावे प्रभावत्वेनैव शतिर्न तु तादात्यातिरिक्रसमर्गावच्छिन- प्रतियोगिताकाभावत्वरूपममर्गाभावत्वेन गौरवात् तेन रूपेण बोध- स्थाननुभविकत्वाच्च । श्रतएव “तत्सादृश्यमभावश्चेत्यादिकारिकाया- मभावत्वेनैव संसर्गाभावम्योपादानं न तु संमर्गाभावलेन । संयोगादिरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वेनाभावभानानुप- गमे भूतले न घट इत्यादिशब्दजन्यबोधस्य संयोगादिसम्बन्धेन भूतलादौ घटादिविशिष्टबुद्धावविरोधित्वापत्तिस्तत्मम्बन्धेन तदिशि- ष्टबुद्धौ तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वावगाहिन्या एवाभावबुद्धेः प्रतिबन्धकवादिति वाच्यम् । निरुक्रममर्गाभावत्वेन शकावपि तादा- व्यातिरिक्रसम्बन्धत्वेनानुगतरूपेणैव संसर्गाभावत्वधरौरे संयोगादौना निवेशावञ्पदशक्त्या विशिष्टसंयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिक- वालाभात् तादृशशाब्दबोधस्योक्कविशिष्टबुद्धिविरोधित्वानुरोधेना- काहादिबलादेव तादृशप्रतियोगिताकत्वस्य(१) विशिष्टप्रतियोग्य- (१) संयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतिताकत्वस्येत्यर्थः । मित्यर्थः । न च लाघवात् सर्वसाधारणमभावत्वमेव शक्यतावच्छेदकमस्त तत्तत्समभिष्याहारबलात् समवायाद्यवच्छिन्नायास्तादात्यावच्छिनायाश्च प्र- तियोगितायाः संसर्गतया भानादेव बोधवैलक्षण्यमिति वाच्यं । घटोनाती- त्यादौ संसर्गाभावत्वस्यैव घटो न इत्यत्र भेदत्वस्यैव प्रकारतया, आनुभविक- ·१०१२ शब्दास्यतुरीयखण्डे भावयोः सम्बन्धविधया भानस्योपगन्तव्यत्वात्(), भूतले घट इत्या- दिवाक्यजन्यबोधे कदाचित् संयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकवं कदाचिच्च समवायाधवच्छिनप्रतियोगिताकत्वं भासते इत्यत्र तत्तत्सम्बन्धतात्पर्य्यमेव नियामकं, संयोगेन घटो नास्तीत्यादौ संयोगेनेत्यादिवतीयान्तार्थः संयोगावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं प्रकार- तथापि भासते। अथ संयोगसम्बन्धावछिनघटत्वावछिन्नाभावस्य समवाया- वकिपघटसंयोगाभावसमनियततया तदभिन्नत्वेन कपाले सम- वायेन घटो नास्तौति प्रतीत्यापत्तिः(२) । न च हतीयार्थीऽवच्छिन्न- । (१) तथाधाभावत्वेन शक्तावपि याकालादिवलात् तादृशप्रतियोगिताक- त्वस्य सम्बन्धविधया भानान्मन्मतेऽपि तादृशबुद्धेविशिराबुद्धिविरो- धित्वोपपत्तिरिति भावः । (२) कपालरत्तिसंयोगावच्छिन्नघटाभावे समवायावच्छिन्नप्रतियोगिताक- त्वस्य तौयान्तार्थस्याबाधादिति भावः । त्वेन तथाभिधानात् । संसर्गाभावत्वञ्च ध्वंस-प्रागभावयोरप्यनुभवबलादनुगत- प्रतिवध्य-प्रतिबन्धकमाववलाच सिद्ध, भवत्यत्यन्ताभावस्येव धंस-प्रागभावयो- रपि बुद्धौ नियमतः तत्कालावच्छेदेन तद्देशे प्रतियोगिमत्ताधीप्रतिबन्धः, अत्र च समवावादिना तट्वटवत्ताबुद्धि प्रति ससटत्वावच्छिनप्रतियोगिताकात्यन्ता- भावधंस-प्रागभाववत्वादिबुद्धित्वादिना प्रतिबन्धकत्वकल्पने गौरवात् लाघवेन समवायेन तहटत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावबुद्धित्वमेव प्रतिबन्धकताव- छेदकमिति कथ्यते, जश्च ध्वंस-प्रागभावयोः समवायाचवच्छिनप्रतियोगि- ताकत्वेनैव निर्बहतीति प्राचीनाः। नयास्तु संसर्गाभावत्वं न संसर्गारोप- पूर्वकप्रतीतिविषयलावावं संसर्गावच्छिनप्रतियोगिताकाभावत्वं वा आरोप- ·शिरोमणिवतननवादः । १०१३ बमेव तस्य च घटत्वावच्छिनप्रतियोगितायामन्चयात्रायमतिप्रमङ्गः(१) इति वाच्यम् । घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगितायाः संसर्गतया तत्र पदा- र्थस्य प्रकारतया अन्वयासम्भवादिति चेत्, न, बतौयार्थसमवायाव- छूिनप्रतियोगिताकत्व-घटपदार्थघटत्वविशिष्टयोरेकविशिष्टे अपर- वैशियमिति न्यायनाभावांश अन्वयबोधखौकारेणानुपपत्तिविर- हात्(२) । अथाभावत्वस्यान्योन्याभावमाधारणस्य प्रतिनिमित्तत्वेऽन्योन्या- भावे पृथक्शनिकल्पनमनर्थकम् । न चान्योन्याभावत्वप्रकारकबोधा- नुरोधेन तत्र प्रत्यन्तरकल्पनमावश्यकं अन्यथा तादाम्यसम्बन्धेन प्रतियोगिप्रकारके अयं घट इत्यादिबोधे नायं घट इत्यादिवाक्य- अन्यबुद्धेरप्रतिबन्धकत्वापातात् अन्योन्याभावत्वावगाहिबुद्धेरेव तथा- विधबोधविरोधित्वात् अन्यथा अयं घटाभाववानित्यादिबुद्धेरपि (१) तथाच संयोगसम्बन्धावच्छिन्न-घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव-सम- वायावच्छिन्न घटसंयोगत्वावच्छिन्नाभावयोरभेदेऽपि कयाले घटाभावीय- घटत्यावच्छिन्नप्रतियोगितायाः समवायावच्छिनत्वविरहानातिप्रसङ्ग- इति भावः। (२) एकविशिरे अपरान्वयस्थले उद्देश्यतावच्छेदक-विधेययोरखच्छेद्या- वच्छेदकभावो भासत इति भावः । स्थाभावप्रत्यक्षे हेतुत्वे मानाभावात् अतीन्द्रियाभावाव्याप्तेश्च संसर्गाद्यवच्छिन्न- प्रतियोगित्वाद्यनिरतः संयोग्यन्योभावाद्यतिव्याप्तेश्च संयोगितादाम्यस्य संयोगरूपतया तस्य फलतः संयोगावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वात् संयोगतया तादात्यतया चावच्छेदकताया वैलक्षण्यस्य निर्वतमशक्यत्वात् एवमन्योन्या- भावत्वमपिन तादात्म्यावच्छिन्नाभावत्वं उक्तरीत्या संयोगेन संयोग्यत्यन्ता- ·शब्दाख्यरोयखगहे तादृप्रबोधविरोधित्वापातादिति वाच्यम् । प्रभावत्वस्य नञ्पद- शत्यातादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य समानविभक्तिका- नुयोगि-प्रतियोगिवाचकपदसमभिव्याहाररूपाकासाबलेन भानात् तादाम्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वरूपान्योन्याभावत्वलाभेन तेन रूपेण शतरकिञ्चित्करत्वात् । न च नास्त्येवान्योऽन्या- भावे पृथक्शक्ति: संसर्गाभावान्योन्याभावयोर्दयोर्विशेषयोः पृथगु- पादानं प्रभावसामान्यस्य नपदार्थत्वलाभाय यथा यत्संशय- व्यतिरेकनिश्चयावित्यत्र विशेषदयोपादानं व्यतिरेक ज्ञानमामान्य- प्रतिबन्धकतालाभायेति वाच्यम् । पृथक्शक्रि विना नर्थाः षट् इत्यस्यामङ्गते?ारत्वादिति चेत्, स्यादेवं, यद्यन्योन्याभावत्वं तादाम्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वरूपं भवेत्, तदेव न, संयोग्यादितादाम्यस्य संयोगादिरूपतया संयोगसम्बन्धावच्छिन्न- संयोग्यत्यन्ताभावस्थान्योन्याभावत्वापत्तेः, अपि त्वनुयोगिताविशेष- एव, एवञ्च तादाम्यस्थान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्व- मप्यप्रामाणिकं दुह संयोगेन घटो नास्तीत्यादिवत् अयं तादात्येन न घट इत्याद्यप्रत्ययात्, एवञ्च तादृशानुयोगिताविशेषप्रकारकत्व- मेवाभेदसम्बन्धेन प्रतियोगिप्रकारकधौविरोधित्वे तन्त्र तथाच तेन रूपेण पृथशक्तिकल्पनं तत्प्रकारकबोधानुरोधेमावश्यकम्। न भावेऽतिचाप्तः, किन्त्वत्यन्ताभावादी संसर्गाभाव इत्याकारानुगतप्रतीति- साक्षिकमखण्डोपाधिरूपमेव तत्, एवमन्योन्याभावत्वमपि तथा प्रतीति- सिद्धमखण्डोपाधिरूपमेवेति तदेव शक्यतावच्छेदकं । यदि च घटोनास्ती- बादावत्यग्वाभावत्वप्रकारेणेव बोध आनुभविकः न तु ध्वंसादिसाधारण- ·शिरोमणिवतननवादः। १०१५ चाभावत्वावच्छिन्ने प्रतियोगिमम्बन्धविधया अन्योन्याभावत्वरूपवित- क्षणानुयोगिताया भानमेवाभेदसमर्गक-प्रतियोगिप्रकारकधीविरो- धित्वे तन्त्रं पास्तां तथाचाभावत्वविशिष्टशत्येवोपपत्तौ किं भेदे शक्त्य- न्तरेणेति वाच्यम् । यतो नायं घट इत्यादौ घटत्वावच्छि- वस्य घटवावच्छिन्ननिरूपितत्वसम्बन्धेनैवानुयोगिताविशेषरूपभेदत्वा- घंशे भानमावश्यकं अनुयोगिताया एवं प्रतियोगिरूपसम्बन्धिविनि- मोकणा प्रत्यक्षेऽभानात् अभावस्य चेदन्वादिनापि भानात् प्रतियो- ग्युपरागेणैव भानमित्यनियमात् एवञ्चाभावे धर्मिणि प्रतियोगिनः प्रकारत्वं तत्राप्रामाणिकमित्यनुयोगितांशे प्रतियोगिप्रकारकत्वमेव प्रतियोगिप्रकारकधौविरोधित्वे तन्त्र तथाच भेदत्वरूपानुयोगिता- विशेषविशिष्ट शक्त्यन्तरमावश्यकं तदन्तरेण(१) अनुयोगिताविशेषण- तया प्रतियोगिनोऽवयासम्भवादित्याशय:(२) । जवस्तु नञ्पदजन्यप्रातिपदिकार्थ भावान्वयबोधे सप्तमौसम- भिव्याहारज्ञानं हेतुम्तजन्यान्योन्याभावबोधे समान विभक्रिकनाम- समभिव्याहारज्ञानं तथेति व्युत्पत्तिभेदसूचनायैव पृथगभिहितं न तु शतिभेद इत्याहुः । (१) अनुयोगिताविशेषविशिष्ट शक्तिं विनेत्यर्थः । (१) अपदार्थे पदार्थस्य प्रकारतया अनन्वितत्वनियमादिति भावः । मंसर्गाभावत्वेन, ध्वंसादिस्थले ऽपि अत्यन्ताभावमादायैव नास्तीत्यादिधौर- बाधिता तदा अत्यन्ताभावत्वं अन्योन्याभावत्वं इयमपि शक्यतावच्छेदकमिति प्राज।

·शब्दाख्यतुरोयखण्डे मन्विह घटो न अयं घटो न इत्यादौ घटादेरभावे प्रतियोगि- तयान्वयेऽपि घटत्वादेः प्रतियोगितावच्छेदकत्वभानं विना तादृश- वाक्यजबुद्धौनां घटत्वादिविशिष्टघटादिविशिष्टधौ विरोधितानुप- पत्तिः। दह घट-पटौ न स्तः नोलघटो नास्ति नायं नौलघटः इत्यादिबुद्धौनां घटत्वाद्यवच्छिन्नविशिष्टबुद्ध्यविरोधितया तद्विशिष्ट- बुद्धिविरोधितायां शुद्धघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वावगाहि- तायाः प्रयोजकत्वात् । न चाभावां शुद्धघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारते- वोपदर्शितबुद्धिविरोधिताप्रयोजिका न तु तादृशप्रतियोगिक- वावगाहितेति वाच्यम् । अभावस्य तद्रपा तद्रूपावच्छिन्नवत्ताविरोधित्व- प्रयोजकं यत्तद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं तदवगाहितामनादृत्य तद्रूपावच्छिन्नप्रकारतामात्रेणभावबुद्धेः प्रतियोगिमत्ताधौविरोधि- वासम्भवात् घटो नास्तौति जाने शुद्धघटत्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वा- नवगाहनेऽपि तस्य घटमामान्यवत्ताबुद्धिविरोधित्वे नौलघटत्वा- वच्छित्रवत्ताबुद्धेः शुद्धघटत्वावच्छिन्नाभाववत्ताबुद्धिविरोधितावत् नौलोघटो नास्तौति ज्ञानस्यापि अधिकन्वित्यादिन्यायेन तद्धि- रोधित्वौचित्येन(१) तस्यास्तत्राविरोधित्वं न तु घटो नास्तीत्यादि- बुद्धेरिति विशेषानुपपत्तेः। एवमुक्तस्थले घटत्वादेः प्रतियोगिता- (१) घटसामान्यवत्ताज्ञानविरोधित्वौचित्येनेत्यर्थः । ननु यत्किचिवटवति घटोनास्तीति यत्किश्चिद्धटे वा घटोनेति धौः घटान्तरस्य संसर्गाभावं अन्योन्याभावं वा अवलम्बन कुतो न स्यादित्यत- बाह, 'तत्रेति, 'तत्र' संसर्गाभावे अन्योन्याभावे च नबर्थे, 'अन्वयितेति प्रतियोगितासम्बन्धेन नगर्थे योऽन्धयः तत्त्वावच्छेदकं घटोनास्तोत्यादौ घट- ·शिरोमणिकृतनवादः । २०१७ यितावच्छेदकावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकत्वं व्युत्पत्तिबललभ्यं, वच्छेदकत्वाभावे वक्ष्यमाणातिप्रसङ्गोऽपि दुर्वारः। तदानन्तु न पदार्थविधया उकवाक्ये तद्पलम्भकाभावादिति कथं तदित्याका- झायां श्राकासादिबलात् प्रतियोग्यभावयोः मम्बन्धघटकतया तहानमित्याह, 'तत्र चेति, 'तत्र' नत्रर्थ संसर्गाभावे, भेदे च, 'अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकत्वमिति येन रूपेण प्रति- योगिनोऽभावांशे विशेषणता तद्धर्मपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकता- कत्वमित्यर्थः, 'व्युत्पत्तिबललभ्यमिति अपदार्थोऽपि तद्रूपावच्छि- बोपस्यापकशब्दविशेषरूपाकासाबलात् प्रतियोगिसंमर्गतया लन्य- इत्यर्थः। घटत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वञ्च घटत्वावच्छिन्नप्रति- योगितानिरूपितत्वविशेषितानुयोगिता, सा च घटादिरूपविशेषण- प्रतियोगिकेति तत्सम्बन्धतया भासते, अनुयोगिताया दर्शितविशे- षणञ्च(१) संसर्गतावच्छेदकतया भासते, नपदार्थतावच्छेदकानुयो- गितायां घटादेरन्वयोपगमे तु तत्र(२) तादृशप्रतियोगितानिरूपित- त्वमेव सम्बन्धः घटादिनिष्ठप्रतियोगिताप्रतियोगिकं निरूप्यत्वं घटा- दिरूपप्रतियोगिप्रतियोगिकमपौति तस्य घटादिसम्बन्धता । (१) घटत्वावच्छिन्न प्रतियोगिनिरूपितत्वञ्चेत्यर्थः । (२) अनुयोगितायामित्यर्थः । . त्वादिकं तदवच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वमित्यर्थः, 'युत्पत्तौति पदान्तरासम- भिव्याहृतघटत्वविशिएघटवत्तिमत्यदसमभिव्याहृतनअपैदजन्यसंसर्गाभावोप- स्थितेर्घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धेनैव घटत्वविशिष्टप्रकारकान्वयबोध- जनकत्वस्खाभाव्यं व्युत्पत्तिस्तबलात् सिद्धं शाब्दबोधविषय इत्यर्थः । तेन 128 ·१०१८ शब्दाख्यतुरौयखण्डे केचित्त प्रभावे घटादेः सम्बन्धोऽनुयोगिता तत्सम्बन्धतया भामते, घटादिपारतम्व्येण च घटत्वादेरपि अभावविशेषणतया तस्य सम्बन्धः स्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकतं, अनुयोगितायां घटाद्यन्वय- पक्षेऽपि तस्यां घटादिपारतव्येण घटत्वादेरम्वयोबोध्यः, सर्वव विशिष्टवैशियबोधे ईदृशौ रौतिरनुमरणौया। एवञ्च कम्बुग्रौवा- दिमत्तादेर्गुरुतया अनवच्छेदकत्वपक्षे कम्बुग्रौवादिमत्तावच्छिन्न- प्रतियोगिताया अप्रसिद्धवावपि न चतिः। अवच्छिन्नप्रतियोगिता- कत्वस्य कम्युग्रीवादिमत्त्वस्य च खण्डश: प्रमियैव तादृशमम्बन्धेन तस्य विशेषणतासम्भवात् । न चान्वयितावच्छेदकावच्छिन्नत्वविशे- षितप्रतियोगितायाः सम्बन्धप्रवेशपत्रेऽपि विशेष्य-विशेषणयोः खण्डपाः प्रमिया विशेष्य-विशेषणभावेन सम्बन्धता निर्वहत्येवेति वाच्यम् । एवं सति तादृप्रबुद्धेर्धमत्वासम्भवात्, तथाहि तादृप्रज्ञानं न विशिष्टसम्बन्धेनाभावांशे प्रतियोगिनो भ्रमः विशिष्टसम्बन्धाप्रमिया तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावस्थाप्रमिद्धेः तत्मम्बन्धावच्छिन्नत दभाववती- त्यादेस्तत्सम्बन्धघटितभ्रमत्वस्य दर्निरूप्यत्वात्, तज्ज्ञानं प्रतियो- गितांशे कम्बुग्रीवादिमत्त्वाचवच्छिनत्वस्य भ्रमः तदवच्छिनत्वप्रसिद्धिश्च विषयिनासम्बन्धावच्छिन्नतदिशिष्टाभावस्य घटत्वादिविशिष्टाभावा- नौलोघटो नास्तीत्यादौ न घटत्वावच्छिन्नाभावधीः तत्र घटपदम्य नौलपद- समभिव्याहारात् तदसमभिव्याहतत्वञ्च तत्समभिव्याहतत्वेनाचातत्वं तेन नौलोचटो नान्तौति प्रयङ्के नोलं इत्यश्रुत्वा घटो नास्तीति यत्र शाब्दबोधः तत्रापि नानुपपत्तिः, अन्वयितावच्छेदकश्च वैज्ञानिकं तेन लोहितो 'वहि- तत्यादौ लोहितवहिवस्याप्रसिद्धावपि न क्षतिा, तत्र लोहितस्यानु- ·शिरोमणिकृतनवादः । समनियतस्य प्रतियोगितायां वृत्त्यनियामकतया विषयिताया- अभावप्रतियोगितावच्छेदकमम्बन्धताविरहेऽपि तेन सम्बन्धेन तदि- शिष्टवनेदप्रतियोगितावच्छेदकतायामित्यपि न, भ्रमत्वस्य प्रकारता- घटितत्वेन संमर्गतावच्छेदकीयविषयतायां विशेषणज्ञानानपेक्षायां प्रकारवासम्भवेन तदंशे भ्रमत्वामम्भवात् । यत्तु तद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धताक-तदभाववति तद्रूपेण तत्समर्गक-तत्प्रकारकज्ञानं तद्रूपावच्छिन्नतत्सम्बन्धेन तद्धमः विशिष्टमम्बन्धाप्रसिद्धिस्थलेऽपि व्यधिकरणतद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगि- तावच्छेदकसम्बन्धताकाभावप्रमिद्ध्या तादृशाभावमादाय तद्रूपा- वच्छिन्नतत्सम्बन्धेन भ्रमत्व निर्वाहात् कम्बुग्रौवादिमानास्तीत्यादि- ज्ञानं कम्बुयौवादिमत्ताधवच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपितत्वादिविशेषि- तानुयोगितासम्बन्धन प्रतियोगिन एव भ्रमः, व्यधिकरणधर्मा- वच्छिन्नाभावः प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्ट प्रतियोगिज्ञानस्याभाव- धौहेतुतया तादृशकारणबाधेन तादृशाभावप्रतीत्यसम्भव इति मणिकारेण खण्डितः। व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेद- कसम्बन्धताकाभावखण्डनन्तु तादृारीत्या न मम्भवति विशिष्टसम्ब- धावच्छिन्नाभावबुद्धौ विशिष्टमम्बन्धज्ञानस्याहेतुत्वादिति तदपि न मत्, तादृशभावस्थाननुभवात् । योगितावच्छेदकतया भातवहित्वम्यैवावच्छिन्नत्वे तादृशावच्छिन्नत्वस्य प्रति- योगिताकत्वे तम्य चाभावे सम्बन्धः संसर्गविधया भानेऽप्येतादृशः परस्परोप- मेधो अनुभवबलात् सम्बन्धविधयेव विषयः । इयांस्तु विशेषः यत्र तादृश- परस्परोपश्लेष एव सम्बन्धताख्यविषयता पर्याप्ता तत्र तादृशावच्छिन्नत्वा- ·१०२० शब्दाख्यतुरीयखण्डे अथ खावच्छिनप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धन प्रतियोगिविशेषणस्य प्रतियोगिविशेष्याभावांशे प्रकारतोपगमे पौतघटवति नौलघटो- नास्तौति बुद्धेरनुपपत्तिः खावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य स्वपर्याप्त- प्रतियोगितावच्छेदकताकवरूपतया नौलघटत्वावच्छिन्नाभावे घट- त्वादेविशेषणस्य तादृशसम्बन्धविरहात् । न हि तादृशाभावप्रति- योगितावच्छेदकता घटत्वादौ पर्याप्ता, नौलत्वादेरपि तदवच्छेद- कत्वात् घटादिसामान्याभावस्य च तादृशसम्बन्धेन घटत्वादिमम्ब- धिनः पौनघटादिमत्यसम्भवात् । अतो नौलसहितघटत्वादिरूप- प्रतियोगिविशेषणधर्मपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताका प्रतियोगि- सम्बन्ध एव इत्युपेयं इति चेत्, न, नौलघटो नास्तीत्यादौ नौलादिमहितवपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताकत्वस्य घटत्वादि- सम्बन्धतोपगमेन सामञ्जस्यात् । न च स्वपदार्थस्य मम्बन्धिनो घट- बादेः सम्बन्धाघटकत्वेन नौलादिसहितत्वेन घटत्वादेर्घटत्वादि- सम्बन्धघटकत्वासम्भवात् नौलादिसहितवपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेद- कताकत्वस्य घटत्वादिसम्बन्धतेति वाच्यम् । अगत्या अत्र सम्बन्धिनो- ऽपि सम्बन्धघटकबोपगमादिति वदन्ति । तदमत्, कम्बग्रौवादि- मावास्तोत्यादौ कम्युग्रीवादिमत्त्वादौ प्रतियोगितावच्छेदकत्वप- Oप्तिभानस्थावश्यकतया स्वपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताकत्वमेवा- दौनां प्रकारता । यत्र च तादृशविशिय एव वैज्ञानिक पारमार्थिक वा सा पर्सामा तत्र न तादृशसम्बन्धघटकस्य सा किन्तु सम्बन्धीभूततादृशविशिए प्रतियोगिन एवेति । अतएव लोहितः माटिक इत्यादौ लौहित्यसमनायि- प्रतियोगिकसंयोगस्य सम्बन्धत्वेन संसगांशे लौहित्यसमवायिनोऽपि प्रति- ·शिरोमणिकृतनवादः । १.२१ । भावे तत्सम्बन्धः(१) इत्युपेयम् । तदर्थश्च स्वभिन्नधर्मानवच्छिन्नप्रति- योगिताकत्वं, तत्र च स्वपदार्थस्य कम्बुग्रौवादिमत्त्वादेरनिवेशो न सम्भवति भिन्नत्वस्य केवलान्वयित्वात् भिन्नधानवच्छिन्नत्वस्था- प्रसिद्धेः । तत्रिवेशे च २) सम्बन्धाप्रसिद्धिर्दारैवेति । वस्तुतः कम्बुग्रौवादिमानास्तीत्यादिबुद्धौ कम्बुग्रौवादिमत्त्वाद्य- वच्छिन्त्रप्रतियोगितानिरूपितत्वविशेषितानुयोगितायाः प्रतियोगि- सम्बन्धतथा भानमतेऽपि नानुपपत्तिः, यादृशसम्बन्धे यद्र यद्रूपवत्त्व- यत्प्रतियोगिकत्व-यद्यविच्छिन्नानुयोगिकत्वानां त्रयाण्णमभावस्त- द्रूपविशेषिततत्सम्बन्धेन तत्प्रकारकं तद्धर्मिविशेश्यकं ज्ञानं तद्रूपा- वच्छिवतत्सम्बन्धेन तस्य तद्धर्मिणि भ्रम इति भ्रमत्वनिरुत्या तादृश- बुद्धेः कम्युग्रौवादिमत्त्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितत्वविशेषितानुयोगिता- मम्बन्धन प्रतियोगिभ्रमत्वोपपादनसम्भवात् । तद्धर्मावच्छिन्ननिरूपि- तत्वञ्च विषयत्वादौ प्रमिद्धं, सम्बन्धधर्मकोभयाभावघटितञ्च चमत्वं अवश्योपेयं, अन्यथा वृत्त्वनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छे- दकत्वमते तत्सम्बन्धेन तस्याभाववति तेन सम्बन्धेन तत्प्रकारकत्वं धमत्वमिति निलचनासम्भवात्, तथा निर्वचने वृत्त्यनियामकसम्ब- (१) कम्बुग्रीवादिमत्त्वादेः सम्बन्ध इत्यर्थः । ११) कम्बग्रीवादिमत्त्वादिनिवेशे चेत्यर्थः । योगित्वस्य संसर्गतया भानेऽपि न लौहित्यसमवायिनः प्रकारतेति ध्येयं । घटत्वमवच्छिन्नत्वं प्रतियोगित्वच्चेति विसकलितमेव सम्बन्धः न तु तेषां पर- स्परोपलेषोऽपौति केचित् । तत्तच्छं, एतत् त्रितयं यदि घटत्वस्य संसर्ग- स्तदा प्रतियोगितायामपि घटत्वस्य सम्बन्धमाने अनुभवविरोधः ।

·१०२२ शब्दाख्यतुरीयखण्डे धावच्छिवाभावाप्रमिया तत्सम्बन्धावगाहिभ्रमासंग्रहात्, तेन सम्ब- धेन तबज्दनिवेशे च व्यधिकरणसम्बन्धेन भ्रमासंग्रहात् । एवञ्च खममवायिसंयोगसम्बन्धेन स्फटिकविशेष्यक-लौहित्यप्रकारकप्रमाया- मतिव्याप्तिवारणप्रकारोऽस्मत्कृतव्युत्पत्तिविचारे अनुसन्धेयः । कम्बु- यौवादिमानास्तीत्यादिवाक्यस्य प्रामाण्ये च तदन्यथानुपपत्त्या गुरु- धर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमावश्यक, अन्यथा नोलोघटो मास्तौ- त्यादिवाक्यस्याप्रमाण्यं स्यात् । तत्राभेदसम्बन्धेन नौलरूपादिमतो- अवयितावच्छेदकत्वात् तेन मम्बन्धेन तस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्थ गौरवेणासम्भवात् समवायादिना तत्र नौलरूपादेरवच्छेदकत्वे लाघ- वात् । न चान्वयितावच्छेदकविशिष्टव्यापकतावच्छेदकावच्छिनप्रति- योतियोगिताकत्वमेव सम्बन्धो वाच्यः कम्बुग्रौवादिमत्त्वादेरभाव- प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेऽपि तविशिष्टव्यापकतावच्छेदकघटत्वाव- छिनप्रतियोगिताकत्वप्रमिया नोकवाक्यप्रामाण्यानुपपत्तिरिति वा- यम्। गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे कम्युग्रीवादिमत्त्वादिध- टिततविशिष्टवरिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वस्थ गुरुतया तदव- जिवाभावरूपव्यापकतावच्छेदकत्वाप्रमिद्या व्यापकतावच्छेदकमरौरे प्रतियोगितानां विशिष्योपादेयतया तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्व- त्वावच्छिन्नाभावकूटस्य च दुयतया तस्य शाब्दबोधविषयत्वासम्भ- अथ घटस्य सम्बन्धस्तदवच्छिनत्वेऽपि घटस्य संसर्गभाने स एव विरोधः, घटत्वावच्छिन्न प्रतियोगिता अखण्डैवेति कश्चित् । तदपि न, जोहितवहिर्गास्तोत्यादौ तदसम्भवात् घटो नास्तीत्वादावपि घटत्वादेर- वच्छेदकत्वमानस्यापि भानुभविकत्वेन तदनभ्युपगमे अनुभवविरोधात् ।

·शिरोमणिकृतनवादः। २०२३ वात् । प्रत्यक्षात्मकविशिष्टबुद्धौ संसर्गापस्थितेरनपेक्षितत्वेऽपि शाब्द- बुद्धौ संसर्गतात्पर्यज्ञानस्य हेतुतया संसौपस्थित्यपेक्षणात्। तथाहि घटमानयेत्यादौ ददं वाक्यं कर्मत्वविशेष्यकाधेयत्वसंसर्गक-घट- प्रकारकबोधपरं इत्याकारकस्यैव संमर्गतात्पर्यज्ञानस्य हेतता वाच्या, तत्र चाधेयत्वं प्रकार एव न तु मंसर्गः । न च तवायाधेयत्वं ममग- तयैव विषयः तथाचैतद्वाक्यं घटवत्कर्मत्वप्रतीतिपरमित्याकारक- ज्ञानमेव हेतुरिति वाच्यम् । तादृशवाक्यार्थस्यापूर्वतया शाब्द- बोधात् पूर्व तज्ज्ञानस्याप्यसम्भवात् कथञ्चित् सम्भवे • शब्दस्यानु- वादकतापत्तेः। यदि चेदं वाक्यं घटवत्प्रतीतिपरमित्याकारकमेव संसर्ग- तात्पर्यज्ञानं हेतुः प्रतीत्यंशे संसर्गविधया भासमानघटसम्बन्धश्च स्व-निष्ठाधेयत्वसम्बन्धावच्छिवप्रकारतानिरूपितकर्मत्वनिष्ठविशेष्यता- कत्वमेवेति प्राधेयत्वस्याप्रकारतया न तज्ज्ञानापेक्षा न वा शब्द- स्यानुवादकतेति मन्यते तथापि तद्धविच्छिन्नप्रकारकबुद्धौ तद्ध- मोशे स्वरूपसम्बन्धरूपप्रतियोगितावच्छेदकत्वबुद्धेरेव लाघवेनानुभवे- न च विरोधित्वात् कम्बुग्रीवादिमानाम्तौतिवाक्यजबुद्धेः कम्बुगौ- वादिमत्त्वाशे तादृशप्रतियोगितावच्छेदकत्वानवगाहित्वे • तस्याः कम्बुयौवादिमत्त्वाद्यवच्छिन्नविशिष्टधौविरोधित्वानुपपत्तेः । अत्र च घटो नास्तीत्यादौ घटः प्रतियोगितया घेटत्यञ्च खावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वेन सम्बन्धेनाभावे प्रकारोभूय भासते, घटत्वञ्च प्रतियोगि- विशेषणतापन्नमेवाभावे प्रकारः न तु खातन्त्रण. धूमवान् पर्वतो वहिमान् इत्यादौ पर्चतविशेषणतापन्ने धम इव वहौ तेनाभावो धटोयः घट इत्या- कारोनेति नष्याः ।

·१०२४ शब्दाख्यतुरीयखण्डे अन्वयितावच्छेदकता यत्र रूपान्तरावच्छिन्ना तत्र तद्रूपविशि- टावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमेव भामते तो घटत्वादिरूपैकजात्यव- छिनाभाववति पटत्वादिरूपापरजात्यादिविशिष्टवति जातिमाना- स्तौति वाक्यमप्रमाणं तदेशे जानित्वाद्युपलक्षिताभावासत्त्वेपि तद्वि- शिष्टावच्छिन्नाभावसत्वात् तदिशिष्टावच्छिन्नाभावश्च अवच्छेदकवि- शेषणतद्धन्तिर्भावेन पर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताकः तद्विशेषणा- वच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताकोवाऽभावः येन सम्बन्धेन यस्यान्च- यितावच्छेदकता यत्र स्थले तत्र तत्सम्बन्धावच्छिन्नमेव प्रतियो- गितावच्छेदकत्वं तत्र भामते तेन विषयितासम्बन्धेन गुणवाद्यव- छिनप्रतियोगितावच्छेदकताकाभाववति घटादौ गुणो नास्तीति वाक्यस्थाप्रामाण्योपपत्तिः । समवायेन गुणत्वादिविशिष्टवाचकगुणा- दिपदात्तेनैवसम्बन्धेन तदवच्छिन्नस्यान्वयबोधाद्विषयितादेस्तत्रान्वयि- तावच्छेदकतानवच्छेदकत्वात् । अथ घटत्वेन पटो नाम्तीत्यादौ यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽभावः प्रतीयते इति मोन्द- इमतेऽन्वयितावच्छेदकस्य प्रतियोगितावच्छेदकतया भाननियमो न अन्ये तु घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं घटस्यैव सम्बन्धः न तु घटत्वम्य इति नोक्तातिप्रसङ्ग इत्याहुः । तादृशव्युत्पत्तौ अन्धय-व्यतिरेको प्रमाणयति, 'नौलघटवतीत्यादिना, यद्युक्तव्यत्पत्ति भ्युपेयते तदा नौलघटवत्यपि पौतघटसंसर्गाभावम्य गोलघटे पौतघटम्यान्योन्याभावस्य सत्त्वात् घटप्रतियोगिकत्वेन तदानमपि भा क्रियत इत्यर्थः, संसर्गान्योन्याभावभेदेनोदाहरणप्रदर्शन, व्यतिरेकमक्कान्वय- .

·शिरोमणिकृतनवादः । १०२५ सम्भवति तत्र प्रतियोगितावच्छेदकतया भाममानस्य घटत्वादेरेन्च- यितानवच्छेदकत्वात् । न च बतौयार्थो वैभियं तस्य च प्रतियो- गिन्यन्वयोपगमात् घटत्वादेरचयितावच्छेदकत्वं निराबाधमेव तस्य प्रतियोगिविशेषणवैशियपारतन्त्र्येण प्रतियोगिन्यपि विशेषणवोप- गमादिति वाच्यं । तथा मति प्रतियोगिनि बाधितधर्मस्य तदंगे प्रकारतया बोधनेन तदाक्यस्थाप्रामाण्यापत्तेः । एवं व्यधिकरणध- र्मस्य प्रतियोगिनि प्रकारतोपगमेऽपि अन्वयितावच्छेदकता न व्यधिकरणधर्ममात्रपर्याप्ता अपि तु समानाधिकरणधर्मामन्तर्भाव्यैव तथा च समानाधिकरणधर्मस्य तत्र प्रतियोगितावच्छेदकानन्न - वात् । प्रचयितावच्छेदकतापर्याप्यधिकरणपर्याप्तप्रतियोगितावच्छे. दकताकत्वभानासम्भवः । न चान्वयितावच्छेदकैकदेशपर्याप्तप्रतियो- गितावच्छेदकताकत्वमपि भासत इत्युपगमसम्भवः । तथा मति घटसामान्याभावतात्पर्य्यणपि नौलघटो नास्तौति प्रयोगापत्तेः तमांगे प्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्तिभाने तद्धर्मपर्याप्तावविताव- छेदकताकबोधसामय्यपेक्षाथा अवश्योपेयत्वात् । न च नावव कथं घटसामान्याभावतात्पर्यण तथा प्रयोगापत्तिवारणं शुद्धघटत्वा- दिपर्याप्तंप्रकारतावच्छेदकताकबोधोत्पादकसामय्या घटोनास्तौति वाक्यघटिताया अधिकन्वित्यादिन्यायेन नौलोघटो नास्तौति प्रयो- गस्थलेऽपि सत्त्वादिति वाच्यं । अगत्या पदार्थान्तरविशेषितखार्था- न्वयपरत्वेनारामाणपदजन्यघटत्वावच्छिन्नोपस्थितेः शुद्धघटत्वाव- छिन्नप्रकारकबोधहेतुत्वमुपगम्य दर्शितस्थले तादृशबोधसामय्य- भावस्योपपादनौयलात् । न च यत्र बतौयान्तेष घटत्वावच्छिन्न- 129 ·२०२६ शब्दाख्यतुरीयखण्डे प्रतियोगिताकत्वं प्रकारतया न प्रत्याय्यते तचैवाचयितावच्छेदके प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य संसर्गतया भाननियमः घटत्वेन पटो भास्तीत्यादौ घटत्वाद्यन्वितमवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं बतौयया प्रभावप्रकारतया प्रत्याय्यत इत्यन्वयितावच्छेदकं घटत्वादिकं उपलक्षणतयैव भासते ‘अतः समानाधिकरणधर्मस्य व्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेऽपि न तिरिति वाच्यं । प्रतियोगिन्युपलक्षणतया उकस्थलेऽन्वयितावच्छेदकभानोपगमे घट- वति नौलघटत्वादिना पौतघटाद्यभावमादाय घटत्वेन घटो नास्तौतिव्यवहारस्य स्वप्रकृत्यर्थपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकतायास्त- तौयार्थत्वमुपगम्य घटत्वेनेत्यस्य घटत्वपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदक- वार्थकतया नौलघटत्वावच्छिन्नाभावे तबाधेन वारणसम्भवेऽपि घटत्वावच्छिन्नद्रव्यत्वाधुपलक्षितपटाभावमादाय घटवति घटत्वेन द्रव्यं नास्तीति व्यवहारस्य दुरित्वात्। न च हतौयया समभिन्या- ताभावान्वयितावच्छेदकव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमेव बोध्यत इति घटत्वस्य द्रव्यत्वाव्यधिकरणतया न तथा प्रयोग इति वाच्य। अवच्छेदकस्य वास्तववैयधिकरण्यविवक्षणे घटत्व-द्रव्यत्वयो- यधिकरण्यभ्रमदशायां घटत्वेन द्रव्यं नास्तीति वाक्याधीनंबोधानु- व्यधिकरणत्वेन ज्ञायमानत्वविवक्षणे घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन पटाभावबोधकतया तदाक्यस्य(१) प्रामाण्यापत्तेः । न च तदाक्यस्य घटत्वे द्रव्यत्वव्यधिकरणत्वबोधक- पपत्तेः। तज्ज्ञानदशायां (१) घटवति घटलेन द्रव्यं नास्तौति वाक्यस्येत्यर्थः ।

·शिरोमणिकृतनवादः । १०२७ तया न प्रामाण्यप्रसङ्ग इति वाच्यं । तदुभयवैयधिकरण्ये पदार्थत्वस्य वाक्यार्थत्वस्य चाभावेन तदाक्यतो बोधासम्भवात् । वस्तुतोन्यूनवृत्तिघटत्वाद्यवच्छिन्नद्रव्यादिसामान्याभाववति घटा- दिशून्यदेशे तथा व्यवहारात् वैयधिकरण्यमयुक्ततरं। न च हतीयान्तेन यत्र घटत्वाधवच्छिनप्रतियोगिताकत्वमभावे बोध्यते तत्रान्वयितावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकत्वं सम्बन्धतया भासत- इत्युपेयं तथाच घटवति घटवावच्छिन्नपटाभावमादाय न तथा प्रयोगप्रसङ्गः तादृशाभावप्रतियोगिताया द्रव्यत्वाव्यापकत्वादिति वायं। एवमपि घटवति घटत्वावच्छिनप्रतियोगिताक-घटाघटो- भयाभावमादाय घटत्वेन घटाघटौ नस्त इतिवत् घटत्वेन प्रमेयं नास्तीति व्यवहारापत्तेढुवा॑रत्वात् । तादृशाभावप्रतियोगितायाः मकलप्रमेयवृत्तित्वात् । अच वदन्ति व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य व्यधिकरणधर्मवत् प्रतियोगिविशेषणतया भासमानः समानाधिक- रणधोऽपि प्रतियोगितावच्छेदकः, अत एव घटस्वेन घट-पटोभयं नास्तीत्यादिप्रतीतिविषयाभावस्य प्रतियोगिताया अव्यासज्यवृत्ति- वेऽपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकत्वनिर्वाहः घटत्वाद- स्तत्प्रतियोगितासमानाधिकरणत्वेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकताप-- स्यधिकरणस्य घटवादिसहितघट-पटोभयवादेः प्रतियोगित्वाधिक- रणघट-पटयोरपर्याप्तेरिति । यद्यपि पटादिनिष्ठप्रतियोगिताया- व्यधिकरणघटत्वावच्छिन्नत्वेनैव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता- कवनिर्वाहस्तथापि तदभावस्थ केवलान्वयित्वानुपपत्तिः प्रतियो- गितावच्छेदकतापर्यायधिकरणधर्मविशिष्टप्रतियोगिनिरूपिताधि- ·२०२८ शब्दाख्यतुरीयखगडे करणतया सममभावस्य विरोधात् घटवति भूतलादौ तादृशाभा- वासत्त्वप्रसङ्गात् । अस्मन्मते च व्यासज्यवृत्तितदभावप्रतियोगिताव- छेदकतापर्यायधिकरणघटत्व-पटत्वयोरधिकरणाप्रमिया तादृशा- भावविरोध्यधिकरणताया अयप्रसिद्या तस्य केवलान्वयित्वनिर्वाहः । न चैतदनुरोधेन बहिवविशिष्टाधिकरणतावति पर्वतादौ महान- मौयवहित्वावच्छिन्नाभावसत्त्वानुरोधेन च प्रतियोगितावच्छेदक- तापर्याप्यधिकरणधर्मविशिष्टनिरूपिताधिकरणतयैव समञ्चेदभावस्य विरोधः तदा घट-पटौ नस्त इतिप्रतीतिविषयघट-पटोभयत्वा- वच्छिन्नाभावस्थापि केवलान्वयित्वप्रमङ्गः, तथाहि तादृशाभावस्थ प्रतियोगितावच्छेदकलपर्याप्तिीभयत्वमाचे केवलघटत्वादौ वा यत्- किञ्चिदुभयवति केवलघटादिमति च तादृशाभावासत्त्वप्रसङ्गात् । नापि घट-पटवृत्तित्वविभिष्टदिले, तादृशविशिष्टानुपस्थितौ तथा प्रतीत्यनुदयप्रसङ्गात्, अपि तु उभयत्वे तद्धर्मितावच्छेदकतापने घटत्वे पटत्वे चेति वाच्यं । खप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्तिर्या- दृशे तादृशपर्याप्तनिरूपकतावच्छेदकताकाधिकवणतया सममभावस्थ विरोधात् घट-पटावचेतिप्रतीतिसाक्षिकदित्व-तद्धर्मितावच्छेदकता- पनघटत्वादिसमुदायपर्याप्तनिरूपकतावच्छेदकताकाधिकरणतावति पत्र घट-पटौ मस्त इतिप्रतीतिमिद्धतादृशसमुदायपर्याप्तप्रतियो- गितावच्छेदकताकाभावासत्त्वात् तादृशाभावस्य केवलावयित्वप्रमङ्ग- विरहात् । केचित्तु तदभावप्रतियोगित्वमगत्या व्यासव्यत्ति खौक्रियते तथा । यद्यविक्रिने प्रतियोगितायाः पर्याप्तिः प्रतियोगिताव- ·शिरोमणिकृतनवादः । १०२६ छेदकविशिष्टस्य तदवच्छिन्नस्यैव चाभावविरोधितया न समाना- धिकरणधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वं विना तादृशाभावस्य केव- सावयित्वानुपपत्तिरित्याहुः । घटत्वेन पटो नास्तोत्यादौ यद्धविच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं हतौयान्तेनाभावांश प्रत्याय्यते यश्च धोऽभावनिरूपितप्रतियोगि- निष्ठप्रकारतावच्छेदकतया भामते तदुभयपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेद- कताकत्वमभावे प्रतियोगिनः सम्बन्धतया भामत इत्युपेयते, अभावांश धर्मान्तरावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वबोधकटतौयान्तासमभिव्याहार- स्थले च यादृशोऽन्वयितावच्छेदकस्तत्पर्याप्तप्रतियोगितावच्छेद- कताकत्वमेव सम्बन्ध इति न काप्यनुपपत्तिः । घटत्वेन द्रव्यं नास्ती- त्यादिबुद्धौ द्रव्यत्वादावपि प्रतियोगितावच्छेदकत्वभानात् घटत्वेन पटो नास्तीत्यादिधौविषयाभावस्य च प्रतियोगिताया द्रव्यत्वाद्यनव- छिन्नत्वात् । अत एव घटत्वविशिष्टपटवानिति प्रत्ययेऽत्र घटत्वेन पटो नास्ति घटत्ववान्पटो नास्ति इति वाक्यजबुद्धवावेकमेव प्रति- बन्धकलं उभयत्र घटत्व-पटत्वयोः प्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्टेः संसर्गतया भानात्तदुभयावच्छिन्नप्रकारताघटितस्य तदुभयपर्याप्तप्र- तियोगितावच्छेदकताकत्वसंसर्गावगाहिबुद्धिवरूपप्रतिबन्धकतावच्छे- दकस्योभयसाधारणत्वादिति ध्येयं । अथ घटो नास्तीत्यादिवाक्याद्- घटवादिरूपमामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वशन्ययोध्वंस-प्राग- भावयोरन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकवविरहेणाप्रत्ययात् ध्वंस-प्रागभावसाधारणनपदशतिर्न सम्भवतीति चेत्, न, ध्वंस-प्राग- भावयोरत्यन्ताभावविरोधितामते अन्तरा श्यामेरकं रूपं नास्तीति ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे नौलघटवति न घटः नौलघटो न घटः इत्याद्यव्यव- व्यवहारानुरोधेन ध्वंस-प्रागभावयोरपि समयविशेषावच्छेदेन मामा- बावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वोपगमस्यावश्यकतया तयोरपि नना प्रतिपादनात् । व्युत्पत्तिविरोधेन तयोस्तेनाप्रतिपादनेऽपि मदात- नवघटिनात्यन्ताभावत्वापक्षया ध्वंसादिसाधारणभावत्वस्य साघ- वेनामदातनभावरूपाभावाभावसाधारण्यानुरोधेन च प्रवृत्तिनिमित्त- तया नपदवाच्यत्वानपायात् । न चात्यन्ताभावत्वमखण्डधर्मान्तरं अनुयोगिताविशेषरूपं वा न मदातनत्वघटितमिति न गौरवमिति वाच्यं । तादृणधर्मान्तरे मामाभावात्। तय क्रिीस्तौतिवाक्यात् तड्यक्रित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकयोध्वंस-प्रागभावयोबोधनात् ध्वंस- प्रागभावमाधारणशकरावश्यकत्वाच। न च ध्वंम-प्रागभावयोरत्यन्ता. भावविरोधस्याप्रामाणिकतया तयक्रित्वावच्छिन्नध्वंसाधिकरणे तादृ- मात्यन्ताभावसत्त्वात् म एवोकवाक्यात् प्रतीयतहति वाच्यं । ध्वंमा- घधिकरणे तादृशात्यन्ताभावस्याप्रामाणिकत्वात् अन्वयितावच्छेद- कावच्छिन्नत्वाविशेषितायाः प्रतियोगितायाः नपदार्थसंसर्गाभावे प्रतियोगिसम्बन्धतोपगमे बाधकं दर्शयति, 'नौलघटवतौति, 'न घट इत्याद्ययवहारादित्यनेन सम्बध्यते । तादृश्याः प्रतियोगितायाः मञ्पदार्थ भेदे प्रतियोगिसम्बन्धत्वे बाधकमाह, 'नौलघट इति, 'अव्यवहारादिति व्यवहारस्य प्रमाणत्वाभावादित्यर्थः । शुद्धप्रति- माह, 'दह नौलेत्यादिना, नौलघटवत्यपि क्वचित् पौतघटसत्त्वात् अव- छेदकावच्छेदेनान्वयबोध इति तदारणाय 'बहेति । इदमत्रावधेयं न पोतो. घट इत्यादौ पीतापवतो अभेदसम्बन्धेगानुयोगितावच्छेदकं घटत्वं .

·शिरोमणिकृतममवादः। थोगितायाः सम्बन्धत्वेऽबाधित विभेषान्तराभावबोधकतया तद्वा- क्यानां प्रामाण्यस्य दुर्खारतया व्युत्पन्नैरपि तथा प्रयुज्यत इति भावः । तद्रूपविशिष्टप्रतियोगिविशेषिते धर्मिणि शुद्धतद्रूपविशिष्ट- प्रतियोगिविशेषितसंसर्गाभावस्य तद्रूपविशिष्टे प्रतियोगिनि शुद्ध- तद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिविशेषितभेदस्य च बोधने नत्रोऽसामर्थापग- मेन दर्शितप्रयोगवारणसम्भवेऽपि वस्तुगत्या नौलघटादिमति नौ- लघटादौ च अत्र न घटः अयं न घट इत्यादिप्रयोगस्य प्रामा- ण्यप्रसङ्गो दुर्बार इति वाच्यं। न च वस्तुगत्या अन्वयितावच्छेदका- वच्छिना या प्रतियोगिता तस्याः सम्बन्धतानियमेयुकातिप्रसङ्गः शाक्यवारण इति किमन्वयितावच्छेदकावच्छिवलमानोपगमेनेति वाच्यं । लोहितवािस्तीत्यादौ लोहितवहेरप्रमिया अन्वयिता- वच्छेदकावच्छिन्नत्वेन वास्तवेन प्रतियोगिताव्यावर्तनासम्भवात् अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभाने विपरीतज्ञाननिवर्त्तकवायोगस्य दर्मितत्वाच्च । सामान्यतो घटमनुपादाय नौलत्वेन तदुपादानञ्च तदधिकरणे तच च विशेषान्तरात्यन्ताभावान्योन्याभावयोर्बाधितत्व- प्रकाशनाय । केचित्तु प्रभावाधिकरणतायामन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नत्वभान- मुपगम्यापि घटवति न घटः घटो न घट इति प्रयोगः शक्यवा- रण: पौतघंटादिरूपविशेषात्यन्तान्योन्याभावाधिकरणतायाः प्रति- अन्वयितावच्छेदकं नामार्थयोरभेदस्यैव संसर्गत्वात्, तच्च समवायेन मौत. गणानुयोगितावच्छेदकं घटत्वमपेक्ष्य गुरुतरमतो गावच्छेदक, पौतगुणानु- योगितावच्छेदकच घटत्वं नान्वयितावच्छेदक तथाच तत्पदेनावोधनात् ·१०३२ शब्दाख्यतुरीयखण्डे योगिसम्बन्धतादात्म्यवत् साधारणघटवत्व-घटत्वाभ्यामनवच्छेदात् श्रतो नौलपदोपादानमित्याहुः । तब माधु, घटप्रतियोगिकस्य घटाकाशोभयत्वावच्छिनात्यन्ता- भावस्य घट-पटोभयत्वावच्छिन्नभेदस्य चाधिकरणतायामनतिप्रमक- घटवत्त-घटत्वाभ्यामवच्छेदसम्भवेन तादृशाभावमादाय तथा प्रयो- गस्य दुह्यरत्वात् । प्रत्येकाभावातिरिकव्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभावानभ्युपगमेऽपि घटप्रतियोगिकाभावत्वेनानुगता- भावाधिकरणतानां घटवत्त्वादिना अवच्छेदे बाधकाभावात् अन्यथा वड्याधभावाभावानां प्रत्येकनिरूपिताधिकरणतानां धूमत्वावच्छे- देन सत्त्वासम्भवेन धूमवति वयभावोनास्तीति व्यवहारानुपपत्तेः । प्रतियोगिबोधकपदोपस्थाप्यतावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिताभाननि- यमे माधकमाह, दह नौलघटवतीति। व्यवहाराच्चेति, घटपदार्थता- वच्छेदकशुद्धघटत्वावच्छिन्नाभावासत्वेपि पौतपदसमभिव्याहारलभ्य- पौतघटत्वरूपान्वयितावच्छेदकावच्छिन्नाभावमादाय ईदृशव्यवहारस्य प्रमाणसाश्चेत्यर्थः । न केवलं नत्रादिपदजन्यशाब्दज्ञाने प्रतियोगि- तारूपसंसर्ग प्रतियोगिताममावच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकताप-प्य- धिकरणपर्याप्तावच्छेदकताकत्वभाननियमः अपि तु प्रतियोगिता- सम्बन्धन प्रतियोगिप्रकारकज्ञानमात्र एव उकरूपानवच्छिन्नप्रति- योगित्वमांसर्गिकविषयताया अप्रामाणिकत्वादित्यवधेयं । व्यतो गुरुधर्ममस्यावच्छेदकत्वकल्प एवैतादृशः शाब्दबोधो विशेषदर्शिना- मिवि। ननु भूतलं न घट इत्यादौ भूतलादौ घटादिसंसर्गाभावधीः स्यात् । न च संसर्गाभावबोधे अनुयोगिनि सप्तम्यपेक्षिता चैत्रो न पचतीत्यादौ ·शिरोमणिवतननवादः । १.३३ हारात, इह नौलघटवति न पौतोघटः पौतोघटो न नौलः इत्यादिव्यवहाराच्च प्रतियोग्यभावान्वयौ च तुल्य- न चैवं मकलमाध्याभाववन्निष्ठेत्यादिलक्षणे माध्यविशेषाभाव- मादायाव्याप्तेवारणाय माकल्यस्य माध्यविशेषणतया वर्णनविरोध- इति वाच्यं । तत्र साध्यस्याभावः माध्याभाव इति षष्ठीतत्पुरुष- जन्याभावबोधे षष्ठ्यर्थप्रतियोगितायाः प्रकारत्वात् न तु संसर्गत्वात् । ननु नर्थाभावम्य प्रतियोगिनेवाधिकरणेनापि संमर्गः संसर्गतयापि भामते नामार्थयोभदान्वयबोध: साक्षान्न सम्भवतीति व्युत्पत्ती निपातातिरिकत्वस्य नामविशेषणत्वात् नत्रश्च निपातत्वात् । अन्यथा प्रतियोगिताबोधकपदाभावात् घटोनास्तोत्यादौ नर्थाभावे घट- प्रतियोगिकत्वभानानुपपत्तेः । न पचति चैत्र इत्यादाभावाधार- ताबोधकानुयोगिवाचकपदोत्तरविभक्त्यभावेन पाककृत्यभाववांश्चैव- इत्यादिबोधस्य. नायं घट इत्यादाविदमाद्यर्थ घटभेदाद्यधिकरण- ताया बोधस्यानुपपत्तेश्च । न च भिन्न एव नञोऽर्थः । न तु खा- तन्व्येण भेदस्तस्यानुयोगिन्यभेदान्वयो न तु भेदान्वयः । श्रतएव चायमघटो न घट इति ममाम-व्यामयोरविलक्षणबोधजनकत्वानु- तिर्थस्य कृत्यादेः संसर्गाभावबोधो न स्यात् अत आह, 'प्रतियोगीति, 'तुल्येति, अभावान्वयः प्रतियोग्यन्वयेन तुल्ययोगक्षेमः तेनानुयोगिनि प्रति- योग्यन्वयस्य यत्र सम्बन्धत्वं तत्र तदभावान्चयस्यापि तथात्वं यत्र च प्रति- योग्यन्वयम्य प्रकारत्वं तत्र तदभावान्चयस्यापि प्रकार तथाच तत्तत्पदोप- स्थाप्यस्य प्रतियोगिनोऽनुयोग्यन्वयबोधे यदपेक्षितं तत्र तदभावान्वयबोधेऽपि तदपेक्षितमित्यर्थः पर्यवस्थति, एतदेव फलमुखेन दर्शयति, 'तेनेत्यादिना ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे भवोऽपि, एवञ्च पर्य्यदासस्यले भेदवतोगुरुतया न मुख्यनार्थता अपि तु लक्ष्यार्थतैवेति प्रतिषेध एव नञोमुख्यार्थ इति शूलपाण्यादि- सम्मतमिति वायं। तथा सति संसर्गाभावोऽन्योन्याभावश्चेति विशेषणद्वयोनार्थताकथनानुपपत्तेः । एवं तादात्म्येन विशिष्टबुद्धौ विशेषणताविशेषेण भेदप्रकारकधौरेव विरोधिनी न त्वभेदसम्बन्धेन भेदवत्प्रकारकधौरपि गौरवात्, तथाच मति(२) नायं घट इत्या- दावधिकरणे भेदस्य भेदान्वयानुपगमे तादृशवाक्यजबुद्धेरयं घट- इत्यादिवाक्यजबोधं प्रत्यानुभविको विरोधिता भज्येत । तथाच भूतलं न घट इत्यादौ भूतलादावाधारतासम्बन्धेन घटादिसंसर्गा- भावबोधासम्भवात् अन्योन्याभावबोधतात्पर्येणेव संसर्गाभावबोधता- त्ययेणापि तथा प्रयोग: स्यात् । एवं भूतले न घट इत्यादौ घट- मंसर्गाभावाधिकरणतावहटभेदाधिकरणता कुतो न प्रतीयते इत्यत- पाह, 'प्रतियोग्यभावान्वयौ चति, अधिकरण इत्यादिः, अन्वय- पदं संसर्गभानपरं, तथाचाधिकरणे यादृशपदोपस्याप्यस्य प्रतियो- गिन: प्रतियोगितावच्छेदकमम्बन्धमानं यादृशाधिकरणबोधकया- दृशपदममभिव्याहारसापेवं तादृशपदोपस्थाप्यप्रतियोग्यन्विताभाव- स्यापि आधाराधेयभावरूपसम्बन्धस्य भानं तादृशाधिकरणबोधकता- दृशपदसापेक्षश्चेत्यर्थः। 'अनुयो गिनौति, यदृशपदोपस्थाप्य इत्यादिः। (१) भेदप्रकारकंज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वे च सतीत्यर्थः 'यत्यदोपस्थापितस्येति, तथाच पदविशेषजन्यप्रतियोग्यपस्थित्यन्त वेन कार्यकारणभावो बोध्यः अन्यथा चैत्रो न पाककृतिरित्यत्रापि कृतिसंसर्गा- भावधीः स्यादिति भावा तिखाद्यर्थस्यापि कृत्यादेर्धात्वर्थे जनकत्वेन नअर्थ - ·शिरोमणिकृतनमवादः । १०३५ योगक्षेमौ। तेन यत्पदोपस्थापितस्य अनुयोगिन्याधारा- धेयभावसम्बन्धनान्वयस्तत्र तत्संसर्गाभावस्यापि तथा 'आधाराधेयभावसम्बन्धेनान्वय इति श्राधाराधेयभावनियामकप्रति- योगितावच्छेदकसम्बन्धस्य समवायादेः सम्बन्धमर्यादया भानं इत्यर्थः, 'तत्मसर्गाभावस्थापि तथेति तत्पदोपस्थाप्यप्रतियोगिविशेषित- तत्मम्बन्धावछिन्नाभावस्याधारतासम्बन्धोऽपि(१) तादृशपदोपस्थाप्ये (२) अनुयोगिनि सम्बन्धमादया भामत इत्यर्थः । 'तिङाद्यर्थस्थति, नञोऽसत्त्व इत्यादिः, श्रादिपदात्सुपः परिग्रहः, 'कृत्यादेरित्यादिना तिङर्थाश्रयत्वादि-सुवर्थस्वत्वादिपरिग्रहः, प्रथमान्तपदोपस्थाप्यत्वस्य विशेष्यतानियामकत्वाभिधानं तिङान्वयाभिप्रायेण, चैत्रस्य धनं पश्यतीत्यादौ द्वितीयाद्यन्तपदोपस्थाप्येनापि धनादिना षष्ठ्यर्थस्वत्वा- धन्वयात् सुवर्थविशेष्यतया अन्वये प्रथमान्तपदोपस्याप्यत्व स्थानियाम- कत्वात् । सुपश्च कारकपदोत्तरस्य योऽर्थस्तविशेष्यत्वे धावपस्थाप्यत्वं नियामकं शेषषष्ट्यर्थविशेष्यत्वे च प्रातिपदिकोपस्थाप्यत्वं प्रत्ययान्योप- (१) चैत्रो न पाककृतिरित्यादितस्तादृशसम्बन्धस्य सम्बन्धमर्यादया भान- वारणाय तत्पदोपस्थाप्यति । (२) चैत्रे न पचति इत्यादितस्तादृशसम्बन्धभानवारणाय तादृशपदोप- स्थाप्य इति । प्रतियोगित्वेनान्वयादाधाराधेयभावसम्बन्धेनैवेत्युपयनमित्यतः 'अनुयोगिनीति अधिकरणात्वेनान्वयबोधविषय इत्यर्थः, 'तत्संसर्गाभावस्थापि' तत्पदोपस्था- प्यप्रतियोगिनः संसर्गाभावम्यापि, 'तथा' बाधाराधेयभावसम्बन्धेनान्वयः, पचति चैत्र इत्यत्र प्रतियोग्यन्षयस्य सम्बन्धत्वं दयित्वा तदभावान्वयस्य ·१०३६ शब्दाख्यतुरीयखण्डे यथा पचति चैत्रः न पचति चैत्रः चैत्रस्येदं नेदं चैत्रस्य इत्यादौ तिङाद्यर्थस्य कृत्यादेः प्रथमान्तपदोपस्थापित एव तथेति तदभावस्यापि तत्र तथा। षधादेश्चैत्रादिनिरू- स्थाप्यत्वं वा, गुरु-विप्र-तपस्वि-दर्गतानां प्रतिकुरोंतेत्यादौ प्रतौ- कारादिक्रियायामपि तदन्वयात्, उपपदविभक्रयश्च यद्यत्पदयोगे या विहितास्तत्तदर्थ विशेष्यत्वे तत्तत्पदोपस्थाप्यत्वं १), यथा चैत्रादन्य- इत्यादौ प्रन्यादिपदयोगे अनुशिष्टानां पञ्चम्यादौनामर्थस्य प्रतियो- गित्वादेविशेष्यत्वेऽन्यत्वादिनिष्ठेऽन्यादिपदोपस्याप्यत्वं, 'तत्रेति अनुयो- गिनौत्यर्थः, 'तथा' आधाराधेयभावमम्बन्धेनान्वय इत्यर्थः, 'तदभाव- स्थापि' तिङाद्युपस्थापितकृत्याद्यभावस्थापि, 'तत्र तथा' प्रथमाधन्त- पदोपस्थाप्ये प्राधाराधेयभावसम्बन्धेनान्वय इत्यर्थः । पचति चैत्रे न इत्यादितश्चैत्रादौ नत्रर्थस्थाभावस्य विशेषणत्वेनानन्वयात् चैत्रो न पाककृतिरित्यादित व चैत्रे न पचतीत्यादितचैत्रवृत्तित्वप्रकारेण पाककृत्यभावाबोधाच्चेति भावः । चैत्रस्य धनमित्यादौ षष्ठ्यर्थ: (१) नियामकमिति पूर्वणान्वयः । तद्दर्शयति, 'न पचति चैत्र इति । वैयाकरणामते कराव्यातवाच्यत्वात् तम्य च अभेद एव संसर्ग इत्यतः मुब्विभक्तिमदाहरति, 'चैत्रस्येदमित्यादिना, 'तिपादीत्यादिना पश्चाः कृयादेरित्यादिना खत्वम्य संग्रहः । 'प्रथमान्तेति, तथाच विभक्तिजन्यकृत्युपस्थितिजन्यकृतिसंसर्गाभावस्याधाराधेयभावेनान्वय बोधे नम्पदजन्यप्रथमान्तपदनन्याधिकरणोपस्थितिः कारणामेवं रीत्या कार्य- कारभाव एव बोदव्यः, एवमुत्तरत्रापि, 'तत्र' अनुयोगिनि चैत्रे धने च, 'तथाः आधाराधेयमारसम्बन्धेनान्धयः, 'तदभावस्यापि' कृत्यादिसंसर्गा- .

·शिरोमणिकृतनवादः । पितं स्वत्वादिकमर्थो न तु तन्निष्ठं स्वामित्वादिकं, तस्य धनाद्यवृत्तित्वेन चैवौयेपि धने नेदं चैवस्येति प्रसङ्गात् स्वामित्वादिकं तच्च प्रकृत्यर्थचैत्रादिविशेषणतया भामते स्वामित्वा- दिप्रकारेण चैत्रादेव धनादौ खवादिमम्बन्धेनान्वयः, विभक्त्यर्थ- विशेष्यतापनप्रातिपदिकार्थम्य प्रातिपदिकार्थे माक्षादपि भेदान्वय- बोधोपगमात्रामार्थयोभैदान्वये प्रकारोभूतविभक्त्यर्थीपस्थितेम्तन्त्र- त्वात्। अथ वा षष्ठ्याद्यर्थः स्वामित्वादिकं प्रकृत्यर्थविशेष्यतयैव भामते धनादेम्तदनाश्रयत्वेऽपि नविरूपकतया निरूपकतामम्बन्धेन तत्र तदन्वय इति प्राचीनमतं दूषयिष्यन् स्वमतमाह, “षष्ठ्यादेश्चेति, 'पादिपदावितीया-तृतीययोः परिग्रहः । 'चैत्रादिनिरूपितमिति, 'स्वत्वादिकमित्यादिना कर्मत्व-कृतिजन्यत्वादिपरिग्रहः, निरूपित- त्वमम्बन्धेन चैत्रादिरूपप्रकृत्यान्वयीत्यर्थः, 'तनिष्ठमिति आश्रयता- मम्बन्धेन विशेषणतया चैत्राद्यन्वयि श्राधेयतासम्बन्धन क्षेत्रादिरूप- विशेषणेनान्वयि वेत्यर्थः । 'स्वामित्वादिकमित्यादिना कर्मत्व-कर्ट- त्वपरिग्रहः । 'तम्येति चैत्रनिष्ठस्वामित्वादेश्वेत्यर्थः । ‘धनाद्यवृत्तित्वे- भावस्यापि। ननु षश्या अर्थः स्वामित्वं तस्य च धने निरूपकत्वसम्बन्धेनैवान्वयो न त्वाधाराधेयभावसम्बन्धेने त्यत आह, पद्यादेरिति, खत्वस्य पश्चर्थत्वे प्रकृत्यर्थम्य चैत्रादेः केन सम्बन्धेन तत्रान्वय इति तद्दर्शयति, 'चैत्रादिनिरू. पितमिति, तथाच निरूपितत्वसम्बन्धेन तत्र प्रकृत्यर्थस्यान्वय इति भावः । 'तन्निई' चैत्रादिनिछ, एतेन स्वामित्वस्य पश्चर्थत्वे ,प्रकृत्यर्थेन समं तस्या- न्वयबोधे निष्ठत्वमेव सम्बन्धः इत्युक्तं, 'तस्य' चैत्रादिनिष्ठस्वामित्वस्य, 'धनाधरत्तित्वेनेति, तथाच रत्तितानियामकेन सम्बन्धन खामित्वाभावबोध- .

·१.३० शब्दाख्यतुरीयखण्डे निरूपकत्वादेः सम्बन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वादि- नेति वृत्त्यनियामकखव-निरूपकवादिसम्बन्धेन धनादिसम्बन्धित्वेऽपि धनाद्यत्तितयेत्यर्थः । धनादौ पाश्रयतासम्बन्धेन चैत्रादेस्तनिष्ठ- खामित्वादेवाभावमत्त्वेनेति शेषः । 'प्रसङ्गात्' भवन्मते अबाधित- तादृशचैत्राद्यभावबोधकस्येत्यादिप्रयोगस्य प्रामाण्यप्रसङ्गात् । ननु खामित्वादः प्रकृत्यर्थविशेष्यतापक्षे खामित्वादनिरूपकतासम्बन्धाव- छिनाभावस्य प्रकृत्यर्थविशेषणतापक्षे तदिशिष्टप्रकृत्यर्थक्षेत्रादेः खत्वादिमम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य नत्रा प्रत्यायनोपगमात् नोकाति- प्रसङ्गावकाशः तादृशाभावस्य धनादौ बाधादित्यत आह, 'निरू- पकत्वादेरिति, 'आदिपदात् स्वत्वादेः परिग्रहः । 'प्रतियोगितान- वच्छेदकत्वादिति वृत्त्यनियामकतयेत्यादिः, वृत्त्यनियामकसम्बन्धाव- छिनसंसाभावस्याप्रामाणिकत्वात् येन हि सम्बन्धेनायमिहेति प्रत्ययः तत्मसम्बन्धमादायैव नायमिहेति प्रत्ययः निरूपकतासम्बन्धन धने खामित्वमित्यप्रत्ययात्तेन सम्बन्धेन नात्र स्वामित्वमिति प्रतौते- रप्यभावः । अत एव धनमात्रे खामित्वस्याश्रयतासम्बन्धावच्छिना- भावमत्त्वेनैतद्देशवृत्तिवायौ नौलरूपाभाव इतिवत् अत्रौयधने न चैत्रनिष्ठखामित्वमिति धने अचैत्रौयत्वस्य स्वामित्वे च चैत्रनिष्ठत्व- नेऽबाधित एवेति तथा प्रयोगः म्यादिति भावः । ननु खामित्वस्य पश्यर्थत्वं तम्य निरूपकत्वेन सम्बन्धन धनेऽन्वयः तत्सम्बन्धावचिनप्रतियोगिताक एव तदभावो ना प्रत्याय्यते चैत्रौयन्तु धनं तनिरूपकमेवेति कथं तत्र नेदं चैत्रस्येन्यादेः प्रसङ्गः इत्यत बाह, 'निरूपकत्वादेरिति, निरूपकत्वादिसम्ब- न्धस्य प्रतियोगितावच्छेदकावे किं बाधकमिन्यत बाह, 'दिगिति, प्रमाणा- ·शिरोमणिकृतनवादः । १०३ त्येषा दिक् । यत्र चाधाराधेयभावो न संसर्गमादया लभ्यस्तत्रानुयोगिपदे सप्तम्यपेक्षा यथा भूतले घटो न अन्यथा स्थाव्यावर्तकतया न व्यवहियते अपि तु धने न स्वामित्वमित्येव, निरूपकतामम्बन्धावच्छिन्नस्वामित्वाभावतात्पर्यण तथा व्यवहारम्य(१) दारतापत्तेः। अत एव कृतिमत्त्वरूपकर्तृत्वमम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकतया न पचतीत्यत्र तत्सम्बन्धावच्छिन्न क्रियाभावबोधा- मम्भवेन पचतौत्यादौ कृतिमत्त्वसम्बन्धन पाकादेः कर्त्तय॑न्वयबोधं मणिकारोनोपजगाम उपजगाम तु जानातीत्यादौ श्राश्रयतासम्बन्धेन जानादेरिति भावः । वृत्त्यनियामकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताका- भावस्खौकारे खत्वसम्बन्धावच्छिन्नचैत्राभाव-खत्वाभावयोः समनियत- तया अभिन्नत्वेनाभावकल्पनाधिक्यविरहेऽपि अतिरिक्तप्रतियोगि- ताकल्पनाधिक्यागौरवं बोध्यं । 'यत्र चेति ययोरित्यर्थः । 'संसर्ग- मर्याद या लभ्य इति भेदान्वये निराकाश्तयेत्यादिः । तादृशौ क्ष प्रातिपदिकार्थो, 'तबेति, तत्पदार्थ तत्पदार्थसमर्गाभावबोधे अनुयो- गिवाचकपदोत्तरं मप्तम्यपेक्षेति तत्राभावसम्बन्धस्साधारतारूपस्य मंसर्गत्वासम्भवेन तदर्थकविभक्तिं विना तद्भानासम्भवादिति भावः । (१) अचेत्रीयधने न चैत्रनिछस्वामित्वमिति व्यवहारम्येव्यर्थः न्तरसिद्धमेवा) शब्दो बोधयति न तु शब्दबलादेव वस्तुसिद्धिः। 'यत्र चाधारेति, यत्पदोपस्थाप्यस्य प्रतियोगिनोऽनुयोगिनीत्यनुषज्यते, अत्र च नामपदजन्यघटोपस्थितिजन्ये नअपदजन्यघटसंसर्गाभावबोधे अनुमोग्युप- स्थापकपदोत्तरसप्तमीसमभिव्याहृतनजपदजन्या संसर्गाभावोपस्थितिः कारणं ·१०४. शब्दाख्यतुरौयखण्डे अत्र च भूतल-घटाभावाद्योः साचातेदान्वयवोधस्याप्रसिद्ध्या तत्मा- मय्या अकल्पनात् भूतलं न घट इत्यादिवाक्यान तादृशशाब्दबो- धापत्तिः । यदि च घटाभावादिविशिष्टभूतलादिपरतदादिपद- घटितात्तदस्तौतिवाक्यात् भूतलाद्यंशे घटाद्यभावप्रकारकबोधः प्रसिद्ध इत्युच्यते तदा तादृशबोधोत्पत्तौ तादृशवाक्यज्ञान-तहटक- तदादिपदजन्यतादृशविशिष्टार्थीपस्थित्यादिघटितमामय्या एव प्रयो- जकत्वात्तदभावादेव नोक्तस्थले तदुत्पत्तिप्रमङ्गः, भूतले न घट- इत्यादौ प्रमिद्धबोधश्च घटाभावे भूतलादिवृत्तित्वप्रकारकस्तद- त्पादप्रयोजिका सामग्रौ च परस्परसमभिव्याहतप्रथमान्तघटादिपद- नपदजन्यघटादि-तदभावोपस्थितिभ्यामिव तत्तत्पदममभिव्याहत- सप्तमौजन्याधेयत्वोपस्थिति-तत्प्रकृतिजन्यभूतलोपस्थित्यादिनापि घ- टिता भूतलं न घट इत्यादौ तदभावादेव न तदुत्पादप्रमङ्गः । एवं न पचति चैत्र इत्यादौ प्रसिद्धम्य चैत्रादिविशेष्यकपाककृत्याद्य- भावप्रकारकबोधम्य मामग्री प्रथमान्तजन्यानुयोग्युपस्थिति-विभक्ति- जन्यकृत्यादिरूपप्रतियोग्युपस्थितिघटिता तदभावात् पाककृतिर्न चैत्र इत्यादौ न तत्प्रमङ्गः, एवं पाककृतिन चैत्रे इत्यादिस्थलप्रसि- म्याभावांशे चैत्रादिवृत्तित्वप्रकारकबोधस्यायुतरौत्या वारणमिति बोध्यं । ननु मप्तम्यन्तभूतलादिपदेन नाभावे प्राश्रयतामम्बन्धेन उस्यश्च यावत् सप्तम्यन्त पदसमभिव्याहारो नपदे न जायते तावन्न घट- इत्यादितो घटसंसर्गाभावधौर्म भवत्येवेति । वृत्तितानियामकसम्बन्ध र स्कारगलव सवत्राभावप्रतीतिरस्ति रतइनस्वामित्वं मैत्रे नास्ति चैत्रस्वत्वं अत्र नास्तीत्येवाभावप्रत्ययात् न तु निरूपके त्यादिमम्बन्ध प्रतियोगितावच्छेदको- ·शिरोमणिकृतनवादः । १०४१ घट इत्यत्र तात्पर्य्यवशात् कदाचिद्भूतलादौ घटाभावः कदाचिद्घटादौ भूतलत्तित्वाभावः प्रतीयते, अतएव . भूतवादिवृत्तित्वबोधने तादृशपदेन नेदं चैत्रस्येत्यादौ षष्ठ्याद्यन्त- पदेन प्रथमान्तार्थविशेषण-नाभावेऽपि कदाचित् प्रतियोगितया खार्थान्वयवोधजननवत् प्रथमान्तार्थविशेषणतापन्नाभावे खार्थान्वय- बोधजननात् घटाभावोभूतले भूतलत्तित्वाभाववान् घट इति विविध एव भूतले न घट इति वाक्यजन्यबोधः, एवञ्च तादृशवा- क्यात् कदाचित् प्रथमबोधः कदाचित् दितौयबोधः इत्यत्र किं नियामकमित्याकाशगया तात्पर्यभेदस्य नियामकत्वमाह, 'अचेति, 'अत्र' भूतले न घट इत्यादिवाक्यम्यले। ननु सर्वच सप्तम्यन्तार्थ- स्थाभावनिष्ठतयैवान्चयोऽस्त न तु कदाचिदपि तत्प्रतियोगितया विनिगमकच्चाये व्यकौभविष्यतीत्यत पाह, 'प्रत एवेति कदाचित् मतम्यन्तार्थप्रतियोगिकाभावस्यापि नत्रा बोधनादेवेत्यर्थः। 'इत्यादौ' -- कृत्य क्वचिदावधौरस्ति इति भावः । यहा भूतले न घट इत्यत्र घटपदोपस्था- प्यस्य घटस्य नपदजन्ये भूतलाधेयत्वप्रकारकसंसर्गाभावबोधे भूतलोपस्था- पकपदोत्तरसप्तमीपदसमभिव्याहतनपदजन्यसंसर्गभावोपस्थितिः कारणं भूतलं न घट इत्यादौ फलाभावात्तथा विशेषसामग्रौ न कल्यते सामान्य- सामग्रौ च विशेषसामग्री विना कुतो न कार्य्यजननौति एषा दिक् । ननु सप्तम्यर्थस्याभावो नसा बोध्यते तस्य चानुयोगिनि घटे अाधाराधेयभावः सम्बन्धएवेति पूर्बोदाहरणमेवेत्यत याह, 'अत्रेति, 'कदाचिद्भूतलादा- विति, तदानीमेव चरमोदाहरणमिति भावः । चरमबोधोपष्ठम्भकमाह, 'अतरवेति, 'एकविशेष्यकत्वेति, एथिवीरत्तिर्गन्धोजलयत्तित्वामाववांश्व इति 131 ·१०१२ शब्दाख्यतुरौयखरहे पृथिव्यां गन्धो न जले इत्यादौ प्रतौतेरेकविशेष्य- कत्वानुभवः। इत्यादिविविधवाक्ये, 'प्रतौतेरेकविशेष्यकत्वानुभवः' गन्धाद्यकविणे- व्यकप्रतीतिजनकत्वानुभवः, 'न जल इत्यतोगन्धाभावस्थैव जलवृत्तित्व- बोधोपगमे तत्प्रतीतावभावस्यैव विशेष्यतया पृथिव्यां गन्ध इत्यतश्च तविशेष्यकबोधानुत्पत्त्या तयोरेकविशेष्यकबोधजनकत्वानुभवोविरुध्येत इति भावः । नाभावनिष्ठाधेयताबोधकत्वं सप्तम्या: खण्डयतां मतमुपन्य- स्थति, 'केचित्त्विति, 'विशेष्ये विशेषणस्याभाव इति नञोऽसत्वे यत्पदार्थ यत्पदार्थाविशेषणतया भासते तत्र नञा तत्पदार्थाभावो विशेषणतया प्रत्याय्यत इत्यर्थः, तथा च भूतले घट इत्यतो घटे भूतलवृत्तित्वस्य विशेषणतया बोधनात् भूतले न घट इत्यतोऽपि घटे भूतलवृत्ति- वाभाव एव विशेषणतया प्रतीयते न तु घटाभावे भूतलवृत्तित्वं, एकाकारवाक्यस्य द्विविधबोधजनकत्वोपगमे नञ्पदे सप्तम्यन्तभूतला- दिसमभिव्याहारज्ञानस्य द्विविधकारणत्वकल्पनापत्तेः । उभयसाधा- रणतत्कार्य्यतावच्छेदकस्य(१) कथञ्चित् मम्भवेऽपि तादृशवाक्यधर्मिक- (१) अन्यतरत्वादरित्यर्थः । उभयत्रैव गन्धो विशेष्यः वाद्यकल्पानुसारे तु एथिवौत्तिर्गन्धो जले गन्धा- भाव इति बोधे भिन्नविशेष्यकत्वं स्यादिति भावः । सप्तम्यर्थस्यैवाभावो भासते इति नियमवादिना मते याह, 'चित्त्विति, नओऽसमभिव्याहारे यदिशेशे यहिशेषणतया भासते न समभिव्याहारे तद्विषणस्य वहिन्येऽभावो ना बोध्यते तथाच भूतले घट इत्यादौ घट- ·शिरोमणिकृतनमवादः । १०४३ केचित्तु सर्वत्र विशेष्ये विशेषणस्याभावो ना प्रत्याय्यते। अतएव भूतले घटो नास्ति घटौ न स्तः घटा न सन्ति इत्यादौ घटोऽस्तोत्यादाविव वचनैक्य- विविधवाक्यार्थतात्पर्य्यज्ञानस्य पृथक्कारणतया तत्कारणताधिकस्य दुर्वारत्वादिति भावः। एतन्मते युक्त्यन्तरमाह, 'अत एवेति, 'घटो- ऽस्तोत्यादाविवेत्यादिना घटौ स्तः घटा: मन्ति इत्यादिपरिग्रहः, 'वचनैक्यनियम इति विशेष्य-विशेषणपदयोः समानवचनवनियमेन सुप्तिडोवचनसाम्यनियम इत्यर्थः, भृतले घटोनास्तोत्यादौ प्रभावस्य भूतलास्तित्वविशेष्यत्वे तदैकोन(१) घटौ न स्त इत्यादौ दिवचनानुप- पत्तेरिति भावः। न चैतन्मतेऽपि घटोनास्ति घटौ न स्त इत्यादा- वाख्यातार्थस्य प्रतियोगितषा प्रभावविशेषणत्वमेव न तु घटविशे- षणत्वमिति कथमाख्यातान्तस्य समानवचनत्वमिति वाच्यं। विशेषण- पदस्य साक्षात्वार्थविशेष्यपदेनेव खार्थविशेष्यनिपातार्थविशेष्यपदे- नापि ममानवचनववियम इत्याशयात्। न च घटौ न स्त इत्यादौ (१) अभावैको नेत्यर्थः रख भूतलवृत्तित्वस्य विशेष्य इति तत्रैव भूतलत्तित्वाभावो ना बोध्यत- इत्यर्थः । 'अतरवेति यतएवाभावान्वयेऽपि घटस्यैव विशेष्यत्वमित्यर्थः, 'वचनैक्यनियम इति अभावस्य विशेष्यत्वे विशेषणपदस्य विशेष्यपदसमाव- वचनवनियमात् घटौ न स्त-इत्यादौ दिवचनादिकं न स्यात् किन्त्वभावस्य- कत्वात् घटो नास्तीत्येकवचनमेव स्यात् घटस्य विशेष्यत्वे च तस्य हित्व- वहुपयोः क्रियापदस्थापि दिवचनादिकं स्फुटमेवेति भावः। यद्यपि भूतले ·१०88 शब्दाख्यतुरीयखण्डे अस्तित्वाभावस्य घटादौ बोधपक्षे एकघटवति घटौ न त इति व्यवहारो न स्यात् घटे तद्देभास्तित्वसत्त्वे द्वित्वाद्यवच्छिन्नेऽपि तत्र तदभावासत्त्वादिति वाच्यं । द्वित्वाद्यवच्छेदन प्रतियोग्यसत्त्वे प्रति- योगिमत्यपि तदवच्छिन्ने तदभाव इत्यस्यैतद्वादिनोपगमात् । केचित्तु पत्र घटौ न स्त इत्यादी घटद्दयत्वसामानाधिकरण्येनैव तद्देशास्तित्वाभावः प्रतीयते यत्र चैक एव घटस्तच तादृशद्वित्व- मामानाधिकरण्येन घटान्तरे तादृशा स्तित्वाभावस्थाबाधादत्र घटौ न स्त इति वाक.स्य योग्यता। न चैवं यचाधिकरणे घटवयं वर्तते तदधिकरणास्तित्वाभावस्थापि घटपर्याप्तद्वित्वाश्रयतद्देशान्तिघटा- नरे मत्त्वात्तदधिकरणपरमत्र घटौ न स्त इति वाक्यं प्रमाणं स्यादिति वाच्यं । घटपर्याप्त दिलत्वावच्छेदेन नाभावमामाना- धिकरण्यभानोपगमायदेशे यत्किञ्चित् घटदयसत्त्वं तद्घटद्वयदित्वे तशवृत्तित्वाभावसामानाधिकरण्यासत्त्वेन न घटपर्याप्तद्वित्वत्वाव- छेदेन तद्देशवृत्तित्वाभावमामानाधिकरण्यं इति तबोधकतादृश- वाक्यस्य प्रामाण्याप्रमकरित्याइः । तश्चियं, तादृणदिवे तद्देशास्ति- घटो नास्तीत्यत्र सप्तम्यर्थीनिरूपितत्वं तच्च धात्वर्थे विद्यमानत्वे, तच्चाख्यातार्थे याश्रयत्वे, तच्च नर्थे अभावे, स च घटेऽन्वेतौति भूतलनिरूपितविद्यमान- त्याश्रयत्वाभाववान् घट इति शाब्दबोधेऽभावएव साक्षावदे विशेषणं न त्वाख्याताः, तथापि परम्परया विशेषणस्यापि विशेष्यसमानवचनत्वमौ- त्सर्गिक क्षेत्रो न पचतीत्यादौ दृशत्वादित्याशयः। न चैकघटवति भूतले घटौ न त इति न स्यात् द्वित्ववाटत्वावच्छेदेनैततलनिरूपितविद्यमानत्वा- श्रयत्वाभावस्थामावाय् तादृशसामानाधिकरण्येन नमर्थस्यान्वये घटइयव- ·शिरोमणिकतनमवादः । १०४५ खाभावसामानाधिकरण्यभान हि धर्मितावच्छेदकतादृशद्वित्वप्रकारेण भासमानधर्मिणि तादृशाभावरूपविशेषणसम्बन्धमानं न तु तादृश- दित्वे तादृणाभावाधिकरणवृत्तित्वस्य प्रकारतया संसर्गतया वा भानं तत्र तथा(१) तङ्कामकाभावात् । तथा च तादृशद्वित्वत्वे तादृशाभाव- मामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वस्य तत्मामानाधिकरण्ये वा तादृशद्वित्व- त्वावच्छिनत्वस्य भानमप्रमकमेव एकदेशवृत्तिधर्मस्य द्वित्वाद्यवच्छे- देनाभावोपगमे तु अत्र घटौ न स्त इति वाक्याटुकवित्वत्वा- वच्छेदेन तद्देशास्तित्वाभावावच्छेकत्वभानोपगमात् घटद्दयाधिकरण- देशास्तित्वाभावस्य तदधिकरणात्तिघटमाधारणद्वित्वावच्छेदेन सत्त्वेऽपि नातिप्रमङ्गः। तादृशद्वित्वत्वावच्छेदेनाभावावच्छेदकत्व- भानञ्चाभावरूपविशेषणे धर्मितावच्छेदकतावच्छेदकतादृशद्वित्वत्वा- वच्छिन्नावच्छेदकताकत्वरूपधर्मितावच्छेदकावच्छिन्नत्वभानं सम्भवत्येव अवच्छेदकावच्छेदेन विशिष्टबुद्धौ विशिष्टधर्मिता- वच्छेदकावच्छेद्यतया विशेषणभानस्य सर्वसम्मतत्वात् । यद्यप्युनयुक्त्या अत्र घटोनास्ति घटौ न स्त इत्यादावभावेऽस्तित्वादिक्रियान्वय- (१) तादृशदित्वे तद्देशास्तित्वाभावसामानाधिकरण्यभानं इत्यर्थः । त्यपि भूतले घटौ न स्त इति स्यादिति वाचं । तादृशहित्वत्वावच्छेदेन नबर्थसामानाधिकरण्यस्यान्वयात् घटइयवति भूतले अधिकरणान्तरीय- घटदित्वे तद्भूतलास्तित्वाभावसामानाधिकरण्यसत्त्वेऽपि तवटहयद्वित्वे तद- भावेग घटौ न स्त इति प्रयोगस्य बाधितार्थकत्वात्, एवं घटा न सन्तीत्य- चापि बोध्यं । 'तषामिति, अनियमपक्षे तु तत्र सत्त्वामावो जातिवृत्ति- रियन्वयबोधेन नानुपपत्तिरिति भावः । समवायेन सम्बन्धसामान्येन वा ·१०४६ शब्दाख्यतुरीयखण्डे नियम इत्यप्याहुः। तेषां जातौ न सत्तेत्यत्र गतिश्चिन्त- नौया जातिसमवेतत्वस्याप्रसिद्धेः, सम्बन्धान्तरेण जाति- वृत्तित्वस्य सत्तायामपि सत्त्वात् । एव खण्डयितुं शक्यते न तु पत्र न घट इत्यादौ प्रभावे सप्तम्यन्तार्थान्वयबोधः, तथापि क्रियां विना न वाक्यसमाप्तिरिति न घट इत्यादावण्यस्तोत्यध्याहारेण तिङन्तार्थस्यैवाभावे- ऽन्वय इत्यभिप्रेत्येतदभिहितं, अस्तीत्यस्य समभिव्याहारे चाधार- सप्तम्या निरूपितत्वमर्थः, वृत्त्यर्थकधातयोगे निरूपकस्यैवाधारत्वात् । भूतले वर्तते भूतलेऽस्तोत्यादेः समानार्थकतया वृत्तिरस्त्यर्थः, 'गति- चिन्तनौया' सत्ताशब्दस्य सत्तासमवाये सत्ताप्रतियोगिकवविशिष्ट- मत्तासमवायानुयोगिकवे वा लक्षणया उपपत्तिप्रकारश्चिन्तनीयः । यथाश्रुतार्थेऽनुपपत्तिं दर्शयति, 'जातीति, 'अप्रमिद्धेरिति तदभावस्य सत्तायां नञा बोधयितुमशक्यत्वादिति शेषः, ददश्चात्र ममवायन वृत्तः सप्तम्यर्थत्वे बोध्यं, वृत्तिमामान्यस्य सप्तम्यर्थतोपगमे तु अप्रसिद्धि- विरहेण तत्पचे बाधकमाह, 'सम्बन्धान्तरेणेति एकार्थममवायेनेत्यर्थः । गुण-कर्मान्यत्वविशिष्टसत्तावादिना सत्तादौ गुणादिवृत्तित्वाभावानुप- गमे गुणेन विशिष्टमत्ता इत्यादावपि विशिष्टनिरूपिताधिकरणले जातित्तित्वस्याभावो नजा प्रत्याय्यः, आद्ये 'जातिसमवेतत्वेति, द्वितीये 'सम्बन्धान्तरेणेति एकार्थसमवायादिनेत्यर्थः । वस्तुतस्तु जातौ न मत्तेत्यादौ सत्तापदं सत्त्वासमवायपरं सप्तम्यर्थश्चानुयोगित्वं तथाच जात्यनुयोगित्वा- भाववान सत्तासमवाय इत्यन्वयबोधे नानुपपत्तिः न तु गतिरेव नास्तीति तदर्थः, अतएव 'गतिचिन्तनीयेत्युक्त ।

·शिरोमणिकृतनवादः । १०४७ सप्तम्यान्विताभावस्य विशेषणतया प्रतियोग्यन्वय- इत्यपि कश्चित् । लक्षणया योग्यत्वमुपपादनौयं, लक्षण च भावप्रत्ययस्यैव, समुदा- यस्य(१) शातत्यप्रमिया लक्षणाया असम्भवात् । मतान्तरमाह, 'सप्तम्यर्थति भूतले घटोनास्ति जातौ सत्ता नास्तीत्यादौ भूतल-जात्याद्यस्तित्वरूपसप्तमौसमभिव्याहृतक्रियापर्य- न्तार्थस्य श्राश्रयतया अन्वयी योऽभावः प्रतियोगितासम्बन्धेन प्रकारौभवतस्तस्य विशेष्यतया प्रतियोगी भासत इत्यर्थः, एवञ्च क्रियाविशेष्यप्रतियोगिवाचकघटादिपदसमानवचनत्वं क्रियापदस्य निर्वहतौति द्रष्टव्यं । येन रूपेण प्रतियोगिनोविशेष्यत्वं तद्रूपावच्छिन्नत्वविशेषितैव प्रतियोगिता सम्बन्धतया भासते अतो घटादिमति विशेषाभावमादायात्र घटोनास्तीत्यादयो न व्यवहाराः, अवच्छिन्नत्वञ्च नान्यनवृत्तित्वं अपि तु स्वरूपसम्बन्धविशेषः, तेन (१) पदस्यैव शक्तिर्न वाक्यस्येति समुदायस्य वाक्यतया न तच्छक्तिरिति भावः । परम्परया 'सप्तम्यर्थेति, यद्यपि विशेषणस्यैवाभावो बोध्यते इति नियमस्यैव न रक्षणं तथापि प्रथमान्तस्यैव विशेष्यत्वे वचनैक्यनियमोपपत्तिस्तावताप्युपपन्नैवेत्या- प्रयः । अत्र सप्तम्यर्थान्वयेन जातिवृत्यभावश्च प्रतियोगितया सत्तायामन्वयेन जातिवृत्त्यभावौया सत्तेत्यन्वयबोधः तथाच द्रव्ये न सत्तेत्यपि स्यात् तत्र सत्ताया विशियाभावस्य सत्त्वात् । न च सत्तात्वावच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धः, अनतिरिक्तवृत्तित्वस्थावच्छेदकत्वस्य तत्रापि सत्वात्, अनुयोगितावच्छेदक- खरूपसम्बन्धल्यावच्छेदकल्वमन्तर्भाव्य व्यत्पत्त्यन्तरकल्पने गौरवादित्यवरसः 'कश्चिदित्यनेन सूचितः । वस्तुतस्तु घटौ न त इत्यादितो दित्वाद्यवच्छिन्न- ·१०४० शब्दास्यतुरीयखण्डे वयादिमति ताणताणभयवको न स्त इतिवत्तादृशाभावमादा- यात्र वहि स्तोत्यादयो न प्रयोगाः न वा गुण-कर्मान्यवविशिष्ट- सत्तावाद्यवच्छिन्नाभावमादाय गुणादौ मत्ता नास्तोत्यादयः, प्रभावे प्रतियोगिनोऽन्वयितावच्छेदकावच्छिवप्रतियोगिताकत्वस्य संसर्गता- पक्षेऽपि तादृशातिप्रमङ्गस्य तथैव वारणौयत्वात् । अत्र चाभावेऽनु- योगितासम्बन्धन प्रतियोगिप्रकारको घठोनास्तीत्यादिरेवानुभवविकः प्रत्ययः न तु प्रतियोगिनि प्रतियोगितामम्बन्धेनाभावप्रकारकोऽभा- वौयो घट इत्यादिः। अथैवं प्रतियोगिन्यभावस्य प्रतियोगितासम्बन्ध- एव न स्यादिति चेत्का चतिः नञ्पदघटितवाक्यात्प्रतियोगिन्यभाव- प्रतियोगिताप्रकारकबोधश्च न सम्भवति प्रतियोगिताया अपदार्थ- लात् । न च नञ्पदोत्तरविभक्तिरेव प्रतियोगित्वार्थिका, तत्कल्पने गौरवात्, प्रथमाविभक्तः सङ्ख्यातिरिक्तपरत्वेऽमाधुत्वात् निपातोत्तरं विभक्त्यन्तरानुदयात् तदनिश्चयेपि(१) शाब्दबोधस्थानुभविकत्वात् । प्रतियोग्यभावयोः सम्बन्ध सम्बन्धविधया अवगाहमानस्यैव ज्ञानस्य माघवेन प्रतियोगिविशिष्टधौविरोधितया जातौ न सत्ता इत्यादि- वाक्याब्जातिधर्मिकसत्तादिसंशयादिनिवर्तकज्ञानानिमित्याद्य- स्वरमः। यत्र नञोऽसत्वे प्रतियोग्यनुयोगिनोर्यः सम्बन्धोभामते तत्रैव (१) नम्पदे विभक्त्यन्तरानिश्चयेऽपौत्यर्थः । घटामावएव विशेष्यतया प्रतीयते नमः क्रियापदसमभिव्याहारे तस्य प्रति- योगिपदेन समानवचनयमपि तन्त्र, अतएव घटौ नास्तीति न प्रयोगः दिव- चगार्दिकन्तु प्रयोगसाधुत्वार्थ एवञ्च भूतले घटौ न स्त इत्यादेर्भूतलाधेयत्व- योईित्वावच्छिन्नाभावोस्तीत्येव वाक्वार्थ इति ध्येयं । फलमुखेन नियामक ·शिरोमणिकतनवादः। यत्र च विशेषण-विशेष्ययोरभेदेनान्वयो व्युत्पन्नस्त- चान्योन्याभावो ना बोध्यते यथायं घटो नौलः नायं घटो नौल इति तब विशेषण-विशेष्यपदयोः समान- नत्रा तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्तदभावः प्रत्याय्यते इति व्युत्पत्त्यनुसारेण भूतले न घट इत्यादितो भूतलादौ घटान्योन्या- भावबोधं वारयति, 'यत्र चेति यादृशप्रतियोग्यनुयोगिवाचकपद- ममभिव्याहारस्थल इत्यर्थः, “विशेषण-विशेष्ययोः' प्रतियोग्यनु- योगिनोः, 'अभेदेन' तादात्म्येन, 'अन्वयः' विशेषण-विशेष्यभावः, 'तत्र तत्रैव, 'अन्योन्याभावोनसा बोध्यत इति, तस्य तादाम्य- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वादिति भावः। एदश्च भूतले घट- इत्यादौ घट-भूतलायोस्तादाम्याप्रतीतर्भूतले न घट इत्यादौ न भेदबोध इति सूचितं । 'अयं घटोनौल इत्यादिः प्रतियोग्यनु- योगिनोरभेदान्वयोदाहरणं, नायं घटोनौल इत्यादिरन्योन्या- भावोदाहरणं, भूतले घट इत्यादावेव कथं न घट-भूतलाधोर- भेदबोध इत्यत बाह, 'नति नामार्थयोरभेदबोध इत्यर्थः, समान- विभक्रिकताविरहेऽपि स्तोकं पचतीत्यादौ स्तोक-पाकाद्योरभेद- बोधात् न स्तोकं पचतीत्यादौ पाकादिक्रियायां स्तोकभेदवोधात् वक्तुं अन्योन्याभावस्थलं द्रव्यति, 'यत्र चेति, 'तत्रान्योन्येति, अभेदेन विशेषणत्वयोग्यस्य विशेष्येऽन्योन्याभावो नसा बोध्यते इत्यर्थः, व्ययं घटो नोल इत्यनेनाभेदान्धयो दर्शितः छत्र नाऽन्योन्याभावबोधने। 'समाति दधि सन्दरमियादावपि लुप्तविभक्त्यनुसन्धानेनैव शाब्दधौरिति भावः । चैत्रो 232 ·१.५० शब्दावतुरीयखखे विभक्तिकत्वं विरुद्धविभक्तिराहित्यं वा तन्त्रं, अतएव । मामार्थयोरित्युक्त। 'समानविभक्तिकत्वं' एकजातीयविभक्त्यन्तत्वं, एक- जातीयत्वञ्च प्रथमाव-द्वितीयात्वाद्यन्यतमरूपेण न लानुपूर्व्या, अतो- वेदाः प्रमाणमित्यादावपि अभेदान्चयबोधः, नौलघटेत्यादिसमास- साधारण्याय 'विरुद्धेति, विशेष्यपदे यज्जातीयविभक्तिराहित्यं विशेषणपदेऽपि तन्नातौयविभकिराहित्यं न त विशेष्यपदप्रकृतिक- विभक्रिविजातीयविभक्रिराहित्यं विशेषणपदे नौलघटरूपमित्या- दितो नौलघटाद्यभेदबोधानुपपत्तेः घटादिपदानन्तरविभक्रप्र- मिद्धेः, विशेष्यपदानन्तरकालीनावृत्तिप्रथमात्वाद्यन्यतमरूपवदिभक्रि- राहित्यं वा विवक्षितं। इदन्तु चिन्यते, विरुद्धविभक्रिराहित्यं म स्वरूपसदपेचितं विरुद्धविभक्निकयोरपि ममानविभक्तिकत्वभ्रमे अभेदबोधात् ममानविभक्रिकयोरपि विरुद्धविभक्रिकत्वभ्रमे अभेदा- न पचतीत्यादौ घाख्यातस्य धम्मिपरतायां चत्रे पाककर्तुः पर्चात न स्तोक- मित्यादौ पाक लोकाभेदस्य प्रतिपादने समानविभक्तिकत्वाभावादाह, 'विरुद्धविभक्तिराहित्यं वेति, निर्विभक्तिकासमस्तनौलादिपदसमभिव्याहत- नपदस्थन्ले विगइविभक्तिविर हेऽप्यसाधुत्वादेव नान्वयबोधः। वस्तुतस्तु उत्तयै- क्यमात्रमेतत् न त्वनेन रूपेण हेतुत्वं अनुयोगि-प्रतियोग्युपस्थापकनामपदयोः समभियाहारे समानविभक्तिकत्वं तन्त्र तथाच घटो न नौल इत्यादी घट- पदार्थान्वितनौलपदार्थान्योन्याभावबोधेन घटपदसमानविभक्तिकनीलपद- समभिव्याहतनजपदत्वेन चैत्रो न पचतीत्यादौ धर्मिपराख्यातसमभि- थाहतनजपदत्वेन न स्तोकं पचतीत्यादौ क्रियाविशेषणसमभिव्याहारे हित.यान्तस्तोकादिपदसमभिव्याहतत्वेन विशिष्यैव हेतुत्वं बोध्यं अन्यथा नं पचतीत्यादौ "धर्मिपराख्यातप्रतियोगिपदोत्तरविभक्तो न तोकं ·शिरोमणिकृतनमवादः । १०५१ यजतिषु ये यजामहं करोति नानुयाजेधित्यादावेक बोधात्, नापि ज्ञातं, विरुद्धविभक्त्यनुपस्थितिदशायां विरुद्ध- विभफिराहित्याज्ञानेऽपि नौलोघट इत्यादौ पानुपूर्तीविशेषरूपेण भासमानाथा: स्वादिविभकेन्षियेष्य-विशेषणपदयोस्तदन्तत्वरूपानु- पूौंज्ञानात् नौलघट इत्यादौ च नौलपदाद्यव्यवहितघटपदत्वादि- रूपानुपूब्वौंज्ञानात् नौल-घटाद्योरभेदान्वयवोधात् । तस्मात्ताद- भानुपूर्वोजानानामननुगतानामपि तदानन्तर्यघटितधर्मावच्छिन्न- मभेदान्वयबोध(९) प्रति हेतुता दौधितौ वाकारोऽनास्थासूचक- इति युक्तमुत्पण्यामः। ननु प्रतियोग्यनुयोगिनो: प्रथमान्तत्वमेव मामार्थे नामाभेिदबोधे तन्त्र किस्रोच्यते तावतैव भूतले न घटः नौले न घट इत्यादौ भेदधौवारणसम्भवात् इत्यत पाइ, 'त- एवेति प्रतियोग्यनुयोगिपदयोः प्रथमान्तत्वमुपेक्ष्याभेदान्वयबोध- प्रयोजकतत्समभिव्याहारस्थान्योन्याभावबोधे तन्त्रतोपगमादेवेत्यर्थः । 'मानुयाजेष्वित्यादाविति, प्रतियोग्यनुयोगिवाचकपदयोः प्रथमान्त- वाभावेऽप्यभेदाम्बयप्रयोजकममानविभक्तिकतामाचेण नोति शेषः, (१) तत्तदानुपूर्बोज्ञानानन्तर्यघटितेत्यर्थः, कारणानन्तर्यस्य कार्यता- वच्छेदककोटिनिवेशस्तु व्यभिचारवारणाय । पचतोत्यादावनुयोगिक्रियापदोत्तरसुविभक्तचाप्रसिद्धतया प्रतियोगिपदोत्तर विभक्तिविण्इविभक्तिशून्यानुयोगिपदसमभिव्याहतनजयदत्वेनानुयोगिपदोत्त- रविभक्तिविश्वविभक्तिशून्यप्रतियोगिपदसमभिव्याहतनज्यदत्वेन वा.हेतु- त्वस्थानुगतस्यासम्भवादसत्यापत्तेरिति ध्येयं । 'अतस्वेति यतएव समरन- ·মুন্তী वाक्यत्वानुरोधात् ये यजामहमित्यादेरनुषङ्ग गौरवाच यजतिष्वनुयाजभेदो बोध्यते विशेषणविभक्तिस्तु योग- 'यजतिबऽनुयाजभेदो बोध्यते इत्यनेनाभिसम्बन्धः, तिवन्तोऽपि यजतिशब्दो यागरूपधात्वर्थवाचकः “ईचते शब्दमित्यादौ तादृशे- सत्यादिपदमिव ज्ञानादिबोधकः। मनु ये यजामहमित्यादेरनु- मान नानुयाजेवित्यनेनानुयाजेषु ये यजामहं न करोतीत्येव प्रत्याय्यते तथा च "राचौ श्राद्धं न कुर्बोत" इत्यत्र यथा राषि- श्राद्धकरणे पाख्यातार्थेष्टमाधनत्वाभावो नप्रतिपाद्यस्तथा प्रकृतेऽपि विध्यर्थकतिवर्थस्य इएमाधनत्वस्यात्यनाभाव एव ये यजामहमन्त्र- पाठकरणे मप्रतिपाद्यः न तु यजतिम्वनुयाजभेद इत्याशयां निरा- करोति, 'एकवाक्यत्वानुरोधादिति अन्यथा वाक्यभेदेन गौरवादिति भावः। तदुकं “सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदो हि नेव्यते” इति । (१) अतपदस्य पुनरनुसन्धानमनुषङ्गः। विभक्तिकत्वं तन्त्रमत रवेत्यर्थः, यत्रतिष' यागेषु, 'ये यजामह' ये यशा- 'महपदवन्तं मनवं, 'करोति' उचारयेत्, 'अनुयाण' यागविशेषः, 'एक- वाक्यत्वेति, अनुयाभिनेषु यतिषु ये यजामहमन्मकरणविधावबँक्या- देकवाक्यत्वं यजतिषु ये यजामहकरणविधौ पनुयानेषु तत्करणनिषेधे च विधौ अर्थभेदाहिनवाक्यता स्यादिति भावः । 'ये यजामहमित्यादेरिति, प्रथमानुसन्धानस्य एकवाक्यार्थबोधेनैव पर्यावसितत्वादिति भावः । वादिना करोतीत्यस्य सङ्गशा, इदश्च मणिकारादिलिखनमनुसृत्य व्याख्यातं, 'मानु- यावेषु करोतीत्येव वैदिकसम्मतः पाठः । ननु गानुयाजेवियस्य निषेध- विधित्वेऽनुयानाधिकरणकतादृशमन्त्रकरणमनिटसाधनमिति वाक्यार्थे ·शिरोमणिकतनजवादः। गौरवान्सरमथाइ, 'ये यजामहमिति । ननु भेदप्रतियोगितया अनुयाजान्वये अनुयाजपदोत्तरसप्तम्या वैयर्थ्यप्रसङ्गः नया आधारत्व- रूपखार्थाबोधनादित्यत पाह, 'विशेषणेति, यथानुयाजेषु यजति- स्वित्यादौ तादात्म्यसम्बन्धेन माशायजत्यादिविशेषणानुयाजार्थक- पदोत्तरविभकर्बाधारत्वाद्यर्थपरत्वं अपि तु निर्विभक्तिकप्राति- पदिकस्यासाधुतया साधुत्वार्थकतैव तथा नानुयाजेषु यजतिष्पित्या- दावपि अन्तराभासमाननार्थद्वारा यातिविशेषणर्थकानुयाजपदो- तरविभक्तिः माधवमाचार्थत्यर्थः । न चैवं पदमाधुलाय घट्रो न नौख- इत्यादौ नौलादिपदोत्तरमिव प्रकृते प्रथमेव स्थान तु सप्तमौति वाच्य। अभेदेन माचाविशेषण-विशेष्यभावापनार्थकयोरिव नार्थ- भेददारा विशेषण-विशेष्यभावापनार्थकयोरपि प्रातिपदिकयोः ममानविभक्निकतानियमेन प्रकृते प्रथमाया अप्रसनः । ननु घटः कर्णवमित्यादौ घट-कर्माबादौनां प्राधाराधेयभावादिना अनन्वयात् मामार्थे नामार्थस्य विभत्यर्थप्रकारेणैव नत्सम्बन्धेन साचादरचयः विभात्यर्थमन्नराहत्येव वा अन्वय इति व्युत्पत्तिस्पगन्तव्या तथाच घटो नौलः अनुयाजेषु यजतिषु इत्यादितः प्रतियोग्यनुयोगिनोरभेदा- यथासम्भवात् घटो न मौसः नानुयाजेषु यजतिम्वित्यादौ घट- यागादौ नौलानुयाजादिभेदो नञा कथं बोधनीय इत्यत पार, . सप्तम्यर्थस्यान्वयात् सप्तम्याः सार्थकत्वं स्यात् पर्युदासे तु तद्देयर्थमत- तदनुरोधात् गौरवादिकममि न्याय्यमत बाइ, 'विशेषणेति, विशेषश- विभोः पदसाधुत्वप्रयोजनसाचान्न वैयर्थमिति भावः। नन्वेवं प्रकारी- भूतविभक्लयोपस्थिति विना कथं गोलो घट इत्यादौ नामार्थयोरवय- ·१०५० शब्दाख्यतुरौयखखे साधुः नामार्थयोर्भे देनान्वयबोध एव प्रकारोभूतविभक्त्य- 'नामार्थयोभैदेनान्वयबोध इति श्राधाराधेयभावसम्बन्धेनान्वयबोध- इत्यर्थः, 'प्रकारौभूतविभत्तयर्थीपस्थितेरिति विशेषणीभूतनामार्थ प्रकारतया तादृशसम्बन्धमानप्रयोजिकाया विभक्निजन्यतदुपस्थिते- रित्यर्थः, एतच्च घटे कर्मत्वमित्यादौ विभव्यर्थाधारतादिविशेषितस्य घटादेराधेयतासम्बन्धेन कर्मवादावश्वय इति प्राचीनमतानुसारेणोक, अन्यथा तादृप्रबोधाप्रमिद्धेरसङ्गत्यापातात् नामार्थयो: मावाड्दा- वयो न • भवत्येव भवति तु विभक्त्यर्थमन्तराकत्येति व्युत्पत्तिः घटे कर्मत्वमित्यादौ घटादिविशेषिताधेयत्वादिरूपविभक्त्यर्थस्यैव कर्मवादौ प्रकारतया भानादिति तु तत्त्वं । अन्यथा सप्तम्यर्थाधार- त्वादिविशेषितप्रकृत्यर्थस्थाधेयतादिसम्बन्धेनापरनामार्थेऽन्वयेम नञ्- समभिव्याहारस्थले प्राधेयत्वादिसम्बन्धेनावच्छिचनामार्थाभावस्यैवा- परनामार्थ भानस्यो पेयतया वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्यात्यन्ताभावप्रति- योगितावच्छेदकसम्बन्धवविरहेण तदसम्भवादमामञ्जस्यमापद्येत । वस्तुतो नामार्थयोरवयबोध इत्यत्र साचादन्वयबोधो न विवचितो- ऽपि तु नामार्थप्रकारतानिरूपितनामार्थविशेषताकबोध एव, निरू- पितत्वच साचात्परम्परामाधारणं, प्रकारोभूतविभत्त्यर्थोपस्थिते- सतन्त्रत्वादित्यस्य च विशेश्यीभवनामार्थप्रकारतया प्रकारीभवना- मार्थविशेष्यतया अर्थान्तरभासकविभक्रिजन्यतदुपस्थित्यादेस्तम्बत्वा- इत्यत बाह, 'नामायोरिति, ननु यत्र च विशेषण-विशेष्ययोरभेदान्वय- बोधो व्यसबस्तत्र भेदो ना बोध्यते इति नियमात् कथं यजतिष अनुयाजभेदान्वयः वित्र प्रकारीभूतविभक्त्यर्थोपस्थित्यमावेन · विशेषश- ·शिरोमणिकृतनस्वादः । २०५५ पस्थितेस्तन्त्रत्वात् लाघवेन तयोरन्वयबोधमाच एव दित्यर्थः, नामार्थविशेष्यकाभेदान्यसंसर्गक-तत्प्रकारकान्वयबोध एव विभक्रिजन्यतदुपस्थितेहेतुत्वादिति पर्यवसितार्थः, ईदृशकारणबा- धान्नामार्थ नामार्थस्य साक्षानाभेदातिरिक्रसम्बन्धन प्रकारत्वमेवञ्च भेदान्वय एव उक्रव्युत्पत्तेर्यजतिष्वनुयाजेम्वित्यादौ अभेदसम्बन्धेना- नुयाजादेर्यागादिविशेषणात्वे बाधकामावान्नानुयाजेषु यजतिवि- त्यादौ यागादावनुयाजभेदबोधो निरपवाद एवेति भावः । येषां मते मौलं घटमानयेत्यादौ विशेषणविभक्तः सार्थकत्वाय तस्या- अभेदार्थकलं न तु नौल-घटयोस्तादात्म्यं संसर्गः तन्मते नत्रा नामार्थ नामार्थप्रतियोगिविशेषितभेदो बोधयितुं न शक्यते इति न भवत्येव तबोधः अपि तु नामार्थविशेषितविभक्त्यर्थाभेदाभाव- एव, नेदं चैत्रस्य इत्यादौ चैत्रखत्वाभाववनत्रा प्रत्याय्यते एवञ्च मञोभेदे न शाक्यन्तरमपि त्वनौलो घटइत्यादावनौलादिपदेन विभक्त्यर्थाभेदविशेषणतया नौलादिभित्रस्य बोधानुरोधेन भेदवानेव लक्षणया नत्रर्थः । अत्यन्ताभावापेक्षया अन्योन्याभावविशिष्टस्य धर्मिणो गुरुतया विनिगमकसत्त्वेन तत्र शत्यमिद्धेरित्याह, 'लाघवेनेति, उनकार्यकारणभावेऽभेदातिरिक्तसंसर्गकवानिवेशा- विशेष्याभेदान्वयासम्भवादित्यत आह, 'नामार्थयोरिति अव्यय-निपाताति- रिक्तनामार्थयोरित्यर्थ इत्यपरे। एतत्तत्त्वं आख्यातवादार्थविवेचने प्रय- चितमस्माभिः। मतान्तरमाह, मतान्तरमाइ, 'लाधवेनेति, यभेदातिरिक्तसम्बन्धेन नामार्यान्वयबोधत्वापेक्षया नामार्थान्वयबोधत्वस्य , लघत्वादिति भावः ।

·शब्दाख्यतुरीयखये तथात्वं, विशेषणविभक्तिस्तु अभेदार्घिका, नौलोत्पलं चिचगुरित्यादी लुप्ताया विभक्तरेनुसन्धानमिति मते तु दित्यादिः, 'तयोः' नामार्थयोः, अवयवोधमाचे' भेदाभेदसाधा- रणग्वयबोधसामान्ये, 'तथात्वं' अन्तराभासमानविभक्त्यर्थोपस्थितेस्त- म्वत्वं, तथाच नामार्थयोरभेदेनापि न साचादन्वयबोध इति भावः । नन्वेवं नौलो घट इत्यादौ नौल-घटाद्योरभेदान्वयबोधा- नुपपत्तिः प्रभेदोपस्थापकविभत्यसत्त्वादित्यागनां निरस्थति, विशेषण- विभकिरिति विशेषणपदोत्तरविभक्रिरित्यर्थः, 'अभेदार्थिकेति, अभेदे प्रथमाविभक्तरेनुशासनविरहान तदर्थकत्वसम्भव इति न शाक्यं विशेषणपदे विशेष्यपदसमानविभक्तिकत्वानुशासनमत्त्वात् अन्यथा अभेदसंसर्गतामतेऽपि विशेषणपदोत्तरद्वितीयादेः कर्मत्वाधबोधक- तथा भानुशासनिकत्वानुपपत्तेस्तदनुशासनस्यैवाभेदार्थकताग्राहक- बोपगमात् । नन्वेवं नौलोत्पलमित्यादिसमासवाक्याबौलोत्पलाद्यो- रभेदवोधो न स्यात् तदर्थकविभक्रिविरहादित्यत श्राइ, 'नौल- विति, 'चिचगुरिति। यद्यपि बडबौहिसमासे गवादिपदमेव 'तथास्वं' प्रकारोभूतविभक्त्यपस्थितिहेतुत्वं, तर्हि नौलो घटइत्यादौ का गतिरत' बाइ, 'विशेषणेति, शुचि पुष्पमित्यादौ असमासे लुप्त- विमात्यनुसन्धानं विना साधुत्वमेव नास्तीति यत्र विभक्त्यनुसन्धान विनापि साधुत्वं तत्र व्यभिचारमुइरति, 'नीलोत्पलमिति बत्राप्यनित्यसमाससत्वेम विग्रहवाक्यानुसन्धनादेव शाब्दबोध इति यदि ब्रूयातदार, 'चित्रगुरिति बडबोहेनित्यसमासत्वेन विग्रहवाक्याभावेऽपि चित्रगवीरभेदान्वयबोधोत्तरं चित्रयोखामिनि लक्षणायां फलमलेग विभक्त्यनुसन्धानं कल्यमित्यर्थः, तत्र ·शिरोमणिकतनवादः। न राज्ञइत्यत्र पद्यर्थसम्बन्धस्येव अवापि सप्तम्यर्था- भेदस्याभावो बोध्यतां। चित्रगवादिसन्धन्धिनि लाक्षणिकं पूर्वपदं तात्पर्य्यग्राहकमिति चित्रादिपदोत्तरलुप्तविभक्त्यनुसन्धानमनर्थक, तथापि पूर्वपदस्य निरर्थकत्वे समस्यमानपदयोः सार्थकत्वघटितसामानुपपत्त्या समा- मानुपपत्तेरित्युत्तरपदं पूर्वपदार्थाविशेषितस्वार्थसम्बन्धिन्येव लाक्ष- णिकं पूर्वपदममभिव्याहारादेव तदर्थाभेदो लक्ष्यार्थैकदेशीभूते उत्तरपदमुख्यार्थे व्युत्पत्तिवैचियानामत इत्याशयेन चित्रगुरित्यादौ चित्रादिपदोत्तरविभक्त्यनुसन्धानाभिधानम्। न चारूढवानरोवृक्ष- इत्यादिबहुनौहौ समस्यमानपदार्थयोरभेदभाने च वानरकर्तृ- कारोहणकर्मवादिना वृक्षादिभानं वानरादिपदस्य तेन रूपेण लक्षणां विना न निहतौति पारोहणादिरूपपूर्वपदार्थघटितोक- रूपेण उत्तरपदलक्षणाया आवश्यकत्वात् समस्यमानपदद्दयार्थान्वयस्य समास नियामकत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तत्रोकलक्षणार्थघटक- वानरादावपि प्रारूढादिपदार्थस्याभेदभानोपगमात् अभेदस्थाभावो- बोध्यतामिति तावतापि यजतिध्वियादारेकवाक्यत्वाक्षतेरिति भावः। प्रभेदाभावस्य ना बोधने यजतिम्वित्यादौ पर्युदास एवं विभक्त्यनुसन्धान विनापि शाब्दधिय यानुभविकत्वात् नौलो पट इत्या- दावभेदस्य संसर्गतयैवानुभवाचाह, 'मत इति, विभक्त्यर्थाभेदाभावान्षय- बोधने व्युत्पत्तिविरोधो नास्तीति दृष्टान्तमाह. 'न राज्ञ इत्यत्रेति, “एक: वाक्यतानुरोधादित्याद्यनुषज्यते, विशेषणविभक्तपद्यभेदार्थकत्वं तदा, अभेद- 133 .

·शब्दास्यतुरीयखये ८ भावविधेयतया प्रधान्याभावेन प्रमज्यप्रतिषेधत्वाभावात् "अप्रा- धान्यं विधेर्यच प्रतिषेधे प्रधानता । प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ कियया मह यत्र नञ्” ॥ इति प्रमज्यप्रतिषेधलक्षणत् । अथैवमयमश्राद्धभोजौ अमूर्यम्पश्येत्यादौ नत्रः ममामनिविष्ठस्य भिन्नार्थकतया भिन्नाभेद- स्यैव विभक्त्यन्तार्थस्य विधेयतया नर्थाभावस्थाप्राधान्येन प्रसज्य- प्रतिषेधानुपपत्तिरिति चेत्, भवतु तत्र पर्युदामएव श्राद्धभोजन- सूर्यदर्शनरूपक्रियाकर्तृभिन्नाभेदस्य विधेयत्वे तादृशक्रियाकर्तृ- भित्रभेदस्य तादृभक्रियाकर्तृत्वरूपतया श्राद्धं न मुझे सूर्यमपि न पश्यन्तीत्यादिस्थलीयतादृशक्रियाकर्तृत्वाभावरूपविधेयपर्यवसानेन प्रसज्यप्रतिषेधतुल्यतया च तथा व्यवहारः । अत एव पर्यदामस्थल- एव नञ्तत्पुरुषः पत्र वादिनामविवाद इत्यत्राभावस्य प्राधान्येन असमस्त एव नसमामार्थ: अभब्द इति वदन्ति । सूर्यम्पश्यशब्देन नञः समासादेव सूयं न पश्यन्तीत्यर्थपर्यवसानात् सूर्यपदेन नञोऽसमासे च प्रसूर्य्यपदस्य दृश्युपपदत्वाभावात् “अमूर्य-लखाट- योवृशि-तपोरिति खणप्रत्ययानुशासनविषयत्वमसूर्यपण्या इत्यत्र प्रयत्नोपपादानीयम्। विशेषणत्वेनोपस्थितस्य नामार्थम्य नअन्योन्याभावे विशेषगत्वेनान्धया- योगात् योगेऽपि वा विभक्त्यर्यान्वयत्यायस्यैव दोषत्वादिति भावः । इत्यच चैत्रो न पचतीत्यादौ तिखो धर्मिपरतायां नमो भेदत्वेन प्रतीतेननाव् पृषक कल्पनमिति ध्येयं । एकवाकात्वानुरोधादि याद्युक्लयोमैदपरतेति खयमुक्तं नानुयाम्वित्यत्र विषेधपरत्वे तस्य . प्राप्तिपूर्वकत्वात् यातिम्वित्यनेन तस्य प्राप्तिचा तांचक विषयविधिनिषेधे विकल्यामः भेदपरतेति मानां युक्ति ·शिरोमयिकृतमवादः । यत्तु करणनिषेधे विकल्पापत्तेर्भेदपरतेति, तदसत्, विशेषनिषेधे सामान्यविधेस्तदितरपरतायाः "ब्राह्म- णेभ्यो दधि दातव्यं कौण्डिन्याय न दातव्यं” इत्यादौ व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् विकल्पानवकाशात् । न च तचापि मानुयाम्वित्यस्य क्रियाप्रतिषेधपरत्वं बाधकान्तरेण खण्डया मतमुपन्यस्थति, 'यविति, 'करणनिषेधे मानुयाजेविति मञोऽनु- पाजे थे यजामहमन्त्रपाठकरणप्रतिषेधपरत्वे, 'विकल्यापत्तेरिति यजतिपदार्थामकोचेन यजतिम्वित्यादिनाऽनुयाजेऽपि मन्त्रपाठ- विधानात् विरोधेनैकस्याप्रामाण्यापत्तेः अतिरात्रे षोडशिग्रहणा- यहणयोरिव अनुयाजे तन्मन्त्रपाठ-तदभावरूपवैकल्पिकाङ्गदयस्य विधायकतया विरोधपरिहारसम्भवेऽपि अनुयाजजन्यपरमापूर्वस्य भावाभावरूपाङ्गदयघटितमामग्रौभेदकल्पनेन तत्मामग्रौद्ययप्रयोज्य- फलप्रकर्षापकर्षकल्पनेन च गौरवापत्तरित्यर्थः, 'विशेषनिषेध इति तद्धर्मन्यनवृत्तिधर्मावच्छिन्नविषयकतनिषेधवाक्यमत्त्वे तद्विधायक- वाक्यस्थतविछिनार्थकपदस्य निषेधविषयतावच्छदकविशेष- रूपावछिन्नेतरत्वविभिष्टतद्धर्मावछिनपरताथा इत्यर्थः, 'ब्राह्मणेभ्य- इति, ब्राह्मणपदस्य विरोधवारणाय कौण्डिन्येतरब्राह्मणपरत्वादिति भावः। तचापि' ब्राह्मणेभ्यइत्यादावपि, 'कौण्डिन्येति ब्राह्मणा- दूषयितुमुत्थापयति, 'यत्त्विति, तदितरपरतायाः' विशेषतरपरताया, वैदिकशब्दस्य पक्षसमत्वाल्लौकिकशब्दे व्युत्पत्ति दयति, 'ब्राह्मणेभ्य इति 'विकल्यानवकाशादिति, तथाचात्रापि यातिवियादिसामान्य विधेरनुयात्र- भिनयागपरत्वमित्येकविषयकविधि-निषेधयोरप्रसङ्गादिति भावः। 'तत्रापि' ·१.१. शब्दाख्यतुरीयखखे कौण्डिन्यभेदो बोध्यः, कौण्डिन्यपदस्य विरुबैकवचनाव- रुद्धत्वात्, न खलु. महतो राज्ञः नं महतो राज्ञ इत्यत्रेव बयो कौण्ठिन्यभेदो न कौण्टिन्यायेत्येतत्प्रतिपाद्य इत्यर्थः, तथाच माहाणपदस्थ न विशेषतरपरता इति भावः। 'विरुद्धकवचनाव- सद्धत्वादिति कौण्डिन्यपदस्यानुयोगिवाचकब्राह्मणपदोत्तरचतुर्थों- बडवचनविजातीयतदेकवचनान्तवादित्यर्थः, तथाचानुयोगि-प्रति- योगिवाचकपदयोबिरुद्धवचनराहित्याभावेन नना तदनुयोगिक- तत्प्रतियोगिकभेदबोधनं न सम्भवतीति भावः। ननु विरुद्धवचनः विरुद्धत्वेऽपि विभक्तिविभाजकप्रथमावादिमा विजातीयविभक्ति- राहित्यमक्षतमेवेति न ब्राह्मणपदार्थे कौण्डिन्यपदार्थभेदबोधानु- पपत्तिरित्यत आह, 'न खल्विति, 'इत्यत्रापि राजनि महदभेदो प्रतीयते इत्यनेनास्य सम्बन्धः, 'दूत्यत्रेवेति व्यतिरेकदृष्टान्तः, तथाच यथा महतो राज इत्यत्र राजनि महदभेदः न महतो राज- इत्यत्र राजनि महद्भेदः प्रतीयते तथा महतां राजदत्यत्र राजनि महदभेदः न महतां राज्ञ इत्यत्र राजनि महद्भेदश्च न प्रतीयत- इत्यर्थः, तथाच वचनमाम्यमपि भेदाभेदबोधेऽपेक्षितमितिभावः । 'एकोन द्वावियोवेति यथा एकोन दावित्यवानुयोगि-प्रतियोगि- वाचकैक-यादिपदयो विरुद्धवचनावरुद्धत्त्वेऽपि ममानविभकिकता- कौण्डिन्याय नेत्यवापि, 'विरुडेति, समानविभक्तिकत्ववत् समानवचनस्यापि नियामकवादिति भाषः । इदमेव दृशान्तेन द्रक्ष्यति, 'न खल्वित्यादिना, 'महतो राश इति बभेदान्वयबोधकसमभिव्या हारे नमा अन्योऽन्याभावस्य बोधनात् भेदावयबोधेऽपि समानवधनत्वस्य नियामकत्वमुक्तं धादिशब्दामां ·शिरोमणिकतनमवादः । महतां राज्ञो न महतां राज्ञ इत्यचापि राजनि महदभेद- भेदौ प्रतौयेते, एकों न हावित्यत्रेव कथञ्चित् तत्सम- र्थनेऽपि द्वितीयस्य दातव्यमित्यस्यानन्वयप्रसङ्गात्। अत- एव "रात्रौ श्राद्धं न कुर्वीत"इत्यादौ करणनिषेधेऽपि मात्रेण भेदबोधस्तथेत्यर्थः, 'कथञ्चित् तत्समर्थनेऽपौति कथञ्चिदक्त- स्थले भेदबोधसमर्थनेऽपौत्यर्थः, यादिशब्दस्य नित्यदिवचनान्तता कौण्डिन्यादिशब्दस्य च न नित्येकवचनान्तता एतादृशविशेषमत्त्वेऽपि अनुयोगि-प्रतियोगिनोविरुद्धमङ्याया विरुद्धस्थलएवं विरुद्धवच- नावरुद्धत्वं भेदबोधविरोधीत्युपगमेन प्रकृतस्थले विरुद्धमङ्ख्याविव- आया एकोन दावित्येतत्माम्यमित्याभयेन कथञ्चिदित्युक्तं, कौण्डिन्य- स्थानेकत्वेऽपि तगतनातावकत्वविवक्षया परम्परया नदिशेषणत्वे- मैकत्वमङ्ख्याविवक्षासम्भवो बोध्यः । 'द्वितीयस्य' द्वितीयक्रियापदस्य, 'अनन्षयप्रसङ्गात्' ब्राह्मणे कौण्डिन्यभेदान्वयपक्षे अनन्वितार्थकत्व- प्रसङ्गात्, एकवाक्य-क्रियापददययोगाभावादितिभावः । 'श्रत एवेति विशेषनिशेधस्थले विधिवाक्यस्थमामान्यशब्दस्य विशेषतरमामान्य- परताया व्युत्पन्नत्वादेवेत्यर्थः, 'करणनिषेधेऽपौति कुरोंतेतिक्रिया- । नित्यदिवचनान्तत्वेन तथा अत्र तु न तथा व्युत्पत्तिरतः ‘कथञ्चिदिति, 'द्वितीयस्येति, ब्राह्मणेभ्यो दधि दातव्यं कौण्डिन्याय नेत्यत एव कौण्डिन्य- भिन्नेभ्यो दधि दातव्यमित्यर्थलाभादिति भावः । वस्तुतस्तु विभक्त्यर्थैकत्व- दित्वादेविवक्षितत्वेन भूपास्तणमित्यादौ भूपा एकढ़णतुल्या इति बुझ्यद- याहिराइवचनाभ्यामप्यन्वयबोधो भवत्येव परन्तु न कौण्डिन्यावेत्यादौ बिभायकत्वादिविवक्षायां वीजाभावान्न तथात्वसम्भवः । 'अतरवेति.यतएव ·शब्दायतुरोयखण्डे न विकल्यावकाशः, न हि तचापि राचौतरपरता, वैयर्थप्रसङ्गन “अमावास्यायां पिटभ्यो दद्यात्” इत्यादिविधिवाक्यस्थ- पदबोध्यामावस्थादिकाले "न राजावित्यनेन रात्रिभेदबोधस्वीकारा- खम्भवात् अगत्या वाक्यभेदोपगमेन राबौ श्राद्धकरणनिषेधपरत्वे- ऽपौत्यर्थः, 'न विकल्यावकाश' प्रमावस्यादिराविश्राद्धकरणे विधि- निषेधवाक्ययो विरुद्धसफलत्व-निष्यासत्वबोधकत्वेन एकवाक्यस्याप्रामा- चप्रसङ्गः, अमावस्यादिपदार्थ रात्रिभेदस्य “न राजावित्येतदर्थस्थान- बयेऽपि अमावस्यादिपदस्य रात्रिभिन्नामावस्यार्थकतया रा: श्राद्ध- करणविष्यविषयत्वादिति भावः । श्रमावस्यापद-रात्रिपदे न उपाधि- विशेषावच्छिन्नमहाकालपरे, माहाकालस्यैक्येनामावस्यायां राषि- भिवत्वस्य बाधप्रसङ्गात्, अपि तु कालोपाधिविशेषपरे कालोपा- धौनामपि अाधारत्तोपगमात् माधारसप्तम्यनुपपत्तिः वने सिंहनाद- इतिवदवच्छेदकत्वमेव वा सप्तम्यर्थः, अमावस्यादिरूपकालोपाधयस नषष्ठिदण्डाद्यवस्थायौनि अखण्डवस्वन्तराणि तथा मति अमावस्या- राश्चोभँदनियमेन तब तद्भेदस्याव्यावर्तकताप्रसङ्गान् किश्वमाव- स्यापदं चरमोत्पत्रकलारम्भकसंयोगनाशानुगुणक्रियाकलापपरं पर- वरया तत्कबारम्भकड्यणुकपर्यन्तजनकसंयोगानामपि तदारम्भकत्वं, तादृशक्रियाकलापान्तर्गता एव काशिकचावयवक्रिया रात्रिरूपाः यतोऽदृग्यदेशविशेषावच्छिना दृश्यदेशविशेषानवच्छिन्ना वा सूर्य- क्रिया न राषिपदार्थः अपि तु दृश्यदेशतित्वविशिष्टसूर्यानधि- करणकास एव, तावच कलावववक्रियाविशेषणाधारणं । प्रथामा- वखाकासावधिवाधिकार्यात्मनिष्ठाकरणभावस्थ प्रत्यवाय ·शिरोमणिकतनवादः। जनकत्वे अमावस्यान्तर्गतभागविशेषे श्राद्धकर्तर्यपि तदन्यभागे श्राद्धकरणभावसत्त्वात् प्रत्यवायप्रसङ्गः । नचैतदतिप्रसङ्गवारणाय सत्र तावत्कालवस्थायिवस्वन्तरमखण्डममावास्यापदार्थः प्रवेभ्यः न तु क्रियाविशेषाः तादृशक्रियारूपामावस्थावच्छिन्नश्राद्धकरणाभावस्य उकस्थलमाधारण्यात् । यद्यपि दर्मितस्थलेऽपि अवान्तरकालावच्छि- बाखण्डामावस्थाकालस्य कर्त्तनिष्ठश्राद्धकरणभावस्यावच्छेदकतया तादृशकालावच्छिन्नत्वस्थाभावविशेषणत्वेऽप्यतिप्रसङ्गो दुर्वारः, तथापि तादृशामावस्यादिनिष्ठावच्छेदकतायामनवच्छिन्नत्वनिवेशेनैतन्मते प्र- तौकारसम्भव इति वाच्यं। "प्रमावस्थायां पिटभ्यो दद्यादिति नित्यविधेः प्रत्यवायपरीहाररूपेष्टसाधनताबोधकतया अर्थतएव तविधिविषयामावस्यापदार्थ काले श्राद्धकरणाभावे प्रत्यवायसाध- मत्ववोधात् विधावमावस्यापदस्य क्रियाकलापार्थकले प्रत्यवायज- मकतावच्छेदकगर्भ अखण्डवस्वन्तररूपामावस्यापदार्थान्तर निवेशा- सम्भवादिति चेत्, मत्यं, नहि "अमावस्थायामित्यादिविधौ तावत्कालस्थायिवस्वन्तराण्येवामावस्थापदार्थः निषेधविधिस्थराचिप- दच्च तादृशामावस्यामाधारणदेशविशेषावच्छिन्नसूर्य्यक्रियाविशिष्ट- काखवावच्छिन्नपरं तद्विशेषणविशिष्टे काले निषेधमहिना 'च तादृशविशेषणविशिष्टवैधर्म्यविशिष्टे अमावस्यापदार्थ श्राद्धकरणं प्रतौयते, विशिष्टवैधय विशिष्टावृत्तिधर्मविशेषे वैशिष्यं यत्र অখিযি মণি নমিবিয়া নৱিমিছালিঘৰ- शिक्षामनतमेव । अतएव "ब्राह्मणाय दीयतां शौचिने न दातव्यं" इत्यतो भेदस्य यायवृत्तितानियमेन शुचेरपि कदारिदशत्रितया ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे राविभिन्ने श्राद्धविधावपि "अमावास्यायां पितृभ्यो तत्राशौचविशिष्टभेदासत्त्वेऽपि शौचकाले तस्मै दानं प्रतीयते, भेदस्थाव्याप्यवृत्तितामते विशिष्टभेदप्रतीतिरेवोपेयते । ननु विशे- षनिषेधस्थले सामान्यविधिस्थसामान्यशब्दस्य विशेषतरमामान्यलाक्ष- णिकत्वाभावेऽपि "रात्रौ श्राद्धं न कुौत" इत्यादौ न विक- ल्पावकाश: "न राजावित्यत्र नानुयाजेवितिवन्नोभेदार्थकनया रात्रिभिन्ने काले कुब्बौ तेत्यर्थकत्वेन निषेधत्वाभावादित्याशङ्का परिहरति, 'न हौति, 'तत्रापि' न रावावित्यत्रापि, 'राचौतर- परतेति नञ्पदस्य रात्रौतरत्वार्थकतेत्यर्थः, न तु निषेधार्थकतेति शेषः, 'रात्रिभिन्न इति, 'श्रमावस्यायामित्यादिवन रात्रावित्यादेः राविभिन्नकाले पृथक् श्राद्धविधायकत्वेऽपि अमावस्यायामित्यादि- विधावमावस्यादिपदार्थस्य सङ्कोचेन ततो रात्रिसाधारण्येन श्राद्ध- करणलाभादमावस्यादिराचौ श्राद्धानुष्ठानप्रसङ्गस्य दुर्बारत्वादि- त्यर्थः । इदमुपलक्षणं “रात्रिभिन्ने कुरोंतेति विधिबलात् सर्व- तिथिष्वेव श्राद्धानुष्ठानस्य दुर्वारतापि वोध्या । न चायं न श्राद्धान्तरविधिरपि तु श्रमावस्यादिविहितश्राद्धे रात्रिभित्रकाले विधिरेवातो नायमतिप्रसङ्ग इति वाच्य। “अमावस्यायामित्यादित एव काललाभेन कालाकासानिवृत्त्या तत्प्राप्तश्राद्धे . कालवि- विशेषनिषेधे सामान्य तदितरमत एवेत्यर्थः, तत्रापि पर्युदासमाशय निषेधति, 'न होति, “रात्रौ श्राई न कुौतेत्यस्य रात्रिभिन्ने बाई कुरातेत्यर्थः, तमालामावास्यायामित्यादितो रात्रौ श्राइप्रसक्तिः स्यादिति भावः । नन्वेकवाक्यावया राविभिन्नायाममावास्यायां श्राद्धं कुर्वीतेत्यर्थ- ·शिरोमणिकतनवादः। दद्यात्” इत्यादितो राविश्राइप्रसक्तत्वस्य दुळरत्वात् । न खलु क्रियारहितं श्राइविधायकं वाक्यान्तरमस्ति येनेदं तेन समं एकवाक्यतामासादयेत् । नापौदं धानासम्भवात्। विकल्पेन कालविधाने उक्रातिप्रमङ्गानिवृत्तः । मनु श्राद्धनिमित्ततया प्राप्ते अमावस्यादिकाले भागविशेषाकाङ्क्षायाः श्राद्धप्रयोजकत्वेन रात्रिभिन्नलविधिरयमित्यतो नामावास्यादिरात्रौ नामावस्यादिभिन्नदिवसे श्राद्धानुष्ठानप्रसङ्गइत्याशयामावस्याया- मित्यादिविधिस्थामावस्थादिपदात् प्रतौयमाने अमावस्यादौ रात्रि- भेदस्यान्वयं विना न तत्सम्भवः “न राजावित्यादिवाक्यस्थस्थ कुर्वीतेत्यस्य वैयर्शन "अमावस्यायां पिटभ्यो दद्यादित्यादिना क्रियान्तरघटितवाक्येन सह तदेकवाक्यताकल्पनञ्च न युज्यत इति कथं तत्र तस्यान्वयः तद्वाक्यस्थस्य कुर्बोत्यस्य मार्थकत्वोपगमे तु "अमावास्थायामित्यादिवाक्यस्थदद्यादितिक्रियानर्थक्यं क्रियारहित- घामावस्यादिश्राद्धकालबोधकं वाक्यान्नरं नास्ति येन तदुपस्थित- काले "न रात्रावित्येतदुपस्थितरात्रिभेदान्वयेन श्राद्धं कुर्चीतेत्ये- तद्भागबोध्यश्राद्धकरणान्वयेन च मामञ्जस्यं स्थादित्याह, 'न खल्विति, 'श्राद्धविधायक' श्राद्धकालबोधकं, 'इदं "राचौ श्राद्धं न कुर्ती- तेति वाक्यं, 'एकवाक्यतामामादयेदिति तादृशक्रियारहितवाक्येन मममस्यैकवाक्यत्वे एतवाक्यस्यक्रियाया अन्वयात्तादृशवाक्ये च कत्वे कुतो रात्रौ प्रसविरत चाइ, 'न खल्विति, क्रियायुक्तवाक्ययोरेक- क्रियापदार्थस्यागन्धयेन तथैकवाक्यत्वासम्भवादिति भावः। 'येनेदमिति, 'इदं' रात्री बाई न कुब्बौंतेति वाक्यं, 'तेन' श्राइविधायकवाक्येग । 134 ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे नानुयाजेधितिवत् पृथक्रियारहितं। अथ राखौ क्रियाविरहात् क्रियावैयर्थ्यानवकाशादिति भावः। “न राजावित्यत्र चेत् क्रियानिर्देशो न स्यात् तदा क्रियाघटितामावस्थादिकाल- बोधकवाक्येन एकवाक्यतयैव मामञ्जस्यं भवेत् तदपि नेत्याह, 'नापौति, 'नानुयाजेम्पितिवदिति नानुयाजेबितिवाक्यं यथा क्रियान्तररहितमित्यर्थः। एतेन क्रियावयाप्रमत्या नानुयाजे- वितिवदनयोरेकवाक्यत्वसम्भव इति दर्शितं । न चात्र क्रियाया- प्रमत्त्वेऽप्यमावास्यायामित्यादिना अस्यैकवाक्यत्वे अष्टकादिविध्येक- वाक्यत्वासम्भवादष्टकादिश्राद्धस्य राबावनुष्ठानप्रसङ्ग इति क्रियारा- हित्याभिधानममङ्गतमिति वायं । एकपदोपस्थितस्यानेकवाक्यार्थ- प्रवेशे बाधकविरहेणामावस्थाश्राद्धविधायकवाक्यार्थ दवाष्टकादि- वियर्थऽपि न रात्रावित्यर्थस्य रात्रिभेदस्य प्रवेशसम्भवात् । प्रमा- वस्थाष्टकादिबोधकतत्तदिधिस्थपदानां भवन्मतेऽपि वक्षणोपस्थि- तरात्रिभेदविशिष्टतदर्थपरताया श्रावश्यकत्वादस्मन्मतेऽपि न रात्रा- वित्येतदर्थरात्रिभेदविशिष्टस्वार्थपरत्वकल्पनसम्भवात् । संसर्गाभावस्य प्रत्यक्ष व शाब्दबोधेऽपि धर्मिणि प्रतियोगिसंसर्गधौहतरित्यभि- मानेन गते, 'अथेति, 'राचौ श्राद्धस्य प्रसकाविति अमावस्याया- मित्यादिविधावमावास्यादिपदस्य महोचे निषेधानुपपत्त्या तद- सोचेन विधितोराचिश्राद्धकरणे सफलत्वबोधोपगमे दूत्यर्थः, 'विकल्पापत्तिः विरुद्धार्थकयोविधि-निषेधवाक्ययोरेकतराप्रामाण्य- 'नापौमिति, 'इदं श्राइविधायक वाक्यं, नानुयालेष्वित्यादेरप्यानुपतिक- ·शिरोमणिकृतनजवादः। श्राइस्य प्रसक्तौ विकल्पापत्तिरप्रसक्तौ कथं निषेधः।) प्रसक्तं हि प्रतिषिध्यते इति चेत्, साधीयानयं मन्त्र- पाठो यबलात् जलहदे दहनो नास्तीत्यादौ शब्द- बोधेऽपि परमप्रयत्नेन तब दहनप्रसक्तिरुपादौयते, प्रमङ्गः, 'अग्रसकाविति विकल्पभयेनामावस्यादिपदसङ्कोचेन विधेः रात्रिश्राद्धकरणे मफलत्वबोधकत्वानुपगम दूत्यर्थः, 'कथं निषेधः' कथं न रात्राविति वाक्याद्राविश्राद्धकरणे निष्फलत्वबोधः, 'प्रसनं हि प्रतिमियत इति तद्धर्मिकसंसृष्टतया ज्ञातमेव तद्धर्मिनिष्ठा- भावप्रतियोगितया ज्ञायत इत्यर्थः, प्रत्यक्ष एवं प्रतियोग्यारोपस्य हेतुत्वं अप्रामाणिकं कुतः प्राब्दबोधे तद्धेतुत्वमित्याशयेन तद्धेतु- तावादिनमुपहमति, 'माधौयानिति, 'अयं मन्त्रपाठः' मन्त्रपाठ- तुल्यतयाभ्युपगतः प्रसत होत्यादिप्रवादः, 'यबलात्' यत्प्रवाद- बलात्, 'दहनप्रसकिरिति, जलहूदादावित्यादिः, 'उपादीयते' अपेक्षणीयतयोपेयते । ननु यत्र निषेधवाक्यं विना क्रियायां प्रवृत्तिः प्रमज्यते तत्रैव तदाक्यमार्थक्यं विधिवाक्यस्य प्रवृत्तिफलक- (१) राबौ श्राइस्याप्रसक्तौ निषेधानुपपत्तिरिति पाठान्तरं। क्रियावत्त्वात् 'एथगिति, 'विकल्यापत्तिरिति रात्रौ श्राइस्य रागजप्रसक्त्य- भावेन वैधौ प्रसक्तिर्वाच्या तदर्थममावास्थायामित्यादिविधेरेव रात्रियरत्व- मपि कल्यमित्येकविषयकतया विकल्यः स्यादित्यर्थः, 'निषेधानुपपत्ति- रिति, प्राचां मते वैधस्य रागाधीनस्य वा कर्त्तव्यताज्ञानस्य निषेधविधि- जन्यशाब्दबोधहेतुत्वादिति भावः । अत्र सोपहासमाह, 'साधीयामिति, 'शाब्दबोधेऽयोति, अभावलौकिकप्रत्यक्षे आहा-रोपरूपा प्रसक्तिः ·२०१० शब्दायतुरीयखखें त्ववत्रिषेधस्थाप्रवृत्तिफखकत्वात् एवञ्च विधावमावस्यादिपदस्थ रावी- तरपरत्वे रात्रिश्राद्धस्य विध्यविषयतया तत्राप्रवृत्तिनिर्वाहेण न राषाविति वाक्यं व्यर्थमेव स्यात् । न च "नान्तरौचे अग्निश्चेतव्य- रति वेदो यथा निष्फलोवेद्यामनिचयनविधानादन्तरोऽग्निचय- माविधानादेवाप्रवृत्त्युपपत्तेस्तथा रात्रौ श्राद्धमित्यादिरपि निष्फल- एव भवत्विति वाचं। सफलत्वे सम्भवति निष्फलत्वानौचित्यान अगत्या “नान्तरोष इत्यादेस्तथालोपगमात्, प्रकते तु क्रियापद- वैयर्थमुपगम्य विधिस्थामावस्थादिपदेन "न राजावित्यस्यैकवाक्यतया तत्मार्थकतोपपादयोचितत्वात् । एतेन पर्युदासपचे नत्रो भेदरूप- मुख्यार्थपरता न सम्भवति ननोऽपि प्रातिपदिकतया प्रातिपदि- कार्ययो देन नान्वय इति व्युत्पत्तौ निपातभेदनिवेशे गौरवेण मद्विरोधादमावस्यादिपदार्थ भेदस्यान्वयासम्भवादतो भेदवति सवणवोपगन्तया अयुक्तश्च मुख्यार्थपरित्याग इति प्रकते निषेधप- रतैव नत्र इत्यपि निरस्तं, तदाक्यमार्थक्यानुरोधेन लक्षणोपगमौ- चित्यात् प्रातिपदिकार्थनेव धात्वर्थेनापि प्रातिपदिकार्थस्य भेदे- • मानन्धयात् नत्रः प्रतिषेधपरत्वपोऽपि “न कुर्बो नेत्यत्र धात्वर्थ- श्राद्धकरणे मजदष्टमाधनवाभावबोधकत्वासम्भवादभेदान्वयानुरोधेन नथाभाववति शवणया आवश्यकत्याच प्रमतं हि प्रतिषिध्यत रति प्रवादस्यापि पत्र निषेधं विना ततक्रिया प्रवृत्तिामकिस्तव निषेधसाफल्यमित्येवार्थः । पतु प्रतिषेधपोऽपि विधिस्थामावस्यादिपदं न राचीतरपरं धेन निषेधं विना रापिलाङ्के प्रवृत्तिप्रमकिन स्यादिति निषेधयर्थं ·शिरोमणिकतनवादः । १०६ निषेधविधिवैयर्थमिति चेत्, तात्पर्य्यानवबोधनिवन्धन- सात् । न चैवं मति विकल्पोऽपि, निषेधविरोधेन सामान्यशास्त्रस्य राषिश्राद्धांभे सफलत्वसंसर्गबोधकत्वानुपगमात् । न च तथा मति कथं प्रवृत्तिप्रमकिरिति वायं। असंसर्गाग्रहस्य प्रवर्तकतामते संसर्गा- यहेऽपि प्रवृत्तिप्रसनः । न च सामान्यशास्त्रस्य प्रवर्तकासंसर्गाग्रह- महितधर्म-धर्मिज्ञानरूपभ्रमजनकले तद्विरोधेन निषेधवाक्येना- संसर्गाग्रहजननासम्भवाविषेधस्यापि कथं निवर्तकतेति वाच्यं । निषेधेवाक्यस्य सामान्यशास्त्रापेक्षया बलीयसः संसर्गाविषयकवरूप- भ्रमत्वकल्पकतया प्रवृत्तिविरोधित्वात् । अत एव बलौयसा दुर्बलं बाध्यत इति न्यायाद्रागतः प्रवृत्तिप्रमनिविषये अगम्यागमनादौ निषेधवाक्यस्य बलौयमो लौकिकमानबाधकतया निवर्तकत्वमेव न तु विकल्पः, एवं पश्यागे धाराज्यभागाङ्गकयागतुल्यताबोध- कातिदेशप्राप्ताघाराज्यभागनिषेधकस्य “न तो पशौ करोतीति वाक्यस्याघाराज्यभागनिवर्तकत्वेऽप्यविदेशबाध एव न तु विकल्पः, षोडभिग्रहणणयहणवाक्ययोस्तुल्यबलतया बाय-बाधकभावासम्भवा- विकल्प इति, तन्त्र, सामान्यशास्त्रस्यैवोपजीव्यतया बलवत्त्वेन बाधा- योगादिकल्पभयेन पर्युदासपक्षावलम्बनस्य युक्रत्वात् इत्याशयेनाह, 'निषेधेति निषेधविधिः निषेधबोधकवाक्यं, 'तात्पर्य्यानवबोधेति कारणं कदाचित् सम्भवदपि शाब्दबोधे तादृयाप्रसक्तः कारणात्वं न कस्याप्यनुमतमित्यर्थः, शकते, 'वैयर्थमिति, रात्रौ श्राइकरणस्य रागा- हिधितो वा अप्राप्तौ तनिषेधप्रतिपादनं निष्पयोजनमिति भावः। यद्यपि ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे निषेधवाक्यासत्त्वे विधिवाक्यस्थामावस्यादिपदस्य रात्रौतरामावस्या- परत्वग्राहकप्रमाणाभावेन रात्रिश्राद्धेऽपौष्टसाधनतायाः सामान्यपर- तया रहौतामावस्यादिपदघटितवाक्येन बोधनमम्भवादाविश्राद्धे प्रवृत्तिप्रसत्या तत्प्रवृत्तिवारणस्यैव निषेधवाक्यप्रयोजनवादित्यर्थः । केचित्तु “रात्रौ श्राद्धं न कुर्वोत" इत्यस्य क्रियावैयर्थभयेनामा- वस्थायामित्यादिविधिवाक्यैकवाक्यत्वासम्भवेऽपि अमावस्याष्टकादिश्रा- द्धविधायकवाक्येष्वमावस्याद्यनेकपदानां रात्रिभिन्नामावस्यावादिना लक्षणमपेक्ष्य निषेधवाक्य एव कालसामान्यबोधकसप्तम्यन्तपदाध्या- हारोयुतः तथाच नत्रः पर्युदामार्थकतया श्राद्धनिमित्तौभृत- तत्तत्कालेषु रात्रिभिन्नत्वरूपविशेषणस्यैव विधिरयं। एवञ्चैतवाक्या- द्रात्रिकालत्वेन श्राद्धजन्यापूर्वसामान्ये रात्रिभिन्नकालहेतुत्वलाभेन रात्रिकृतश्राद्धे अपूर्वरूपफलानुपधानग्रहान्न रात्रिश्राद्धकरणप्रसक्ति- रिति पयुदासपक्षं परिष्कुर्वन्ति, यत्र नञ्पदं नास्ति अपि तु न कुर्वीतेतिसमानार्थकं वर्जयेत् त्यजेत् इति क्रियापदं यथा "याम्यायने हरौ सुन्ने सर्वकर्माणि वर्जयेदित्यादौ, तत्र न कुर्बो- तेत्यादितो यथा श्राद्धादिकरणे विध्यर्थेष्टमाधमत्वाभावबोधस्तथा तत्तकियायामिष्टमाधनत्वाभावबोधो न सम्भवति अपि तु धात्वर्थ- ऽकरणे इष्टसाधनस्वमेव लिङा प्रत्याय्यं तथाच हरिशयनादिकृत- न कलनं भक्षयेदित्यादाविव निषेधविधेः प्रत्यवायरूपानियसाधनत्वमेवार्थः तथापि तत्र भक्षणस्य इछसाधनत्वेन तदभावस्य बाधेन बोधयितुमशक्य- त्वात् निन्दार्थवादप्रायश्चित्तोपदेशाचानियसाधनवमेव निषेधविध्यर्थः । इह तु इसाधनाभावबोधने बाधाभावाबिन्दार्थवादाद्यभावात् प्रत्यवाय- ·शिरोमणिकृतननवादः । २०७१ राविश्राइकरणवारणस्य तदर्थत्वात्, एकविषयतया पुन- रनन्यगत्या घोड़शिग्रहणाग्रहणयोर्विकल्य इति, अव च पुष्करिणीयागादौनां निष्फलत्वानुपपत्तिः तदकरणस्य प्रत्यवाया- भावरूपेष्टमाधनत्वसम्भवेन करणं प्रत्यवायमप्यावहेदित्यत्र समाधिः परिचिन्तनीयः । ननु विधिनिषेधस्थले विधेनिषेधविषयतरविषय- कत्वे विकल्पस्थलमेव दुर्लभमित्याशङ्कामतिरात्रे षोडशिनं ग्टहाति नातिरात्रे षोडभिनं ग्टलातौति विकल्पस्थलस्य प्रकृताविशेषं दर्शयन् निराकरोति, 'एकविषयतया पुनरिति एकरूपावच्छिन्नातिरात्र- विषयकयोविधि-निषेधवाक्ययोः प्रकृते दिवा-रात्रिविषयकवा- सम्भवे वित्यर्थः । 'षोडशियहणाग्रहणयोर्विकल्प इति ग्वाति न रक्षातीत्यनयोरतिराचे विरुद्धयोरपि षोडशिग्रहण-तदग्रहणयोः कल्पयोरङ्गतया विधायकबोपगम इत्यर्थः, राजानमिव याज्ञिका- इत्यत्र चन्द्रवाचकराजनशब्दस्येव षोडशकलावत्त्वेन चन्द्रबोधक- षोडशिशब्दस्य खशक्रमोमपदस्य वाच्यत्वरूप शक्यसम्बन्धात्मकलक्षित- लक्षणया मोमलतार्थकता तयोश्च नैकव्यक्त्यङ्गता विरोधात् अपि त्वेकजातीयव्यक्रियाङ्गता, नातिराचे इति वाक्यस्य प्रकृते रात्रि- श्राद्धकरण दुवातिरात्रे षोडभिग्रहणे दृष्टमाधनलाभावार्थकले तद- भावस्य नातिरावाङ्गता निर्वहति ग्रहणविधिना तत्र दृष्टसाधनता- बोधादेकतराप्रामाण्यञ्च स्थादिति प्रकृताद्विशेषमाह, 'अत्र चेति, कल्पनागौरवाच इछसाधनत्वाभाव एव विध्यर्थः, • इसञ्चामावास्यायामि- त्यादिविध्युपस्थितं ग्राह्यं प्राकरणिकत्वात् तथाच अमावास्यायामित्यादि- विधेः रात्रीतरामावास्यापरत्वे विधानाभावादेव तादृशेठसाधनलाभावो ·२०७२ शब्दायतुरोयखळे घोड़शिग्रहणं नेष्टसाधनमित्यादिकमर्थोग्रहणविधिविरो- धात, अपि तु षोड़शिग्रहणाभाव इष्टसाधनमित्यादिकं, व्युत्पन्नश्च नसमभिव्याहृतधात्वर्थस्याभावेऽपि विभक्त्य- र्यान्वयः। 'अच' नातिराचे इत्यादिवाक्ये, 'यहणविधिविरोधादिति ग्रहण- वियर्थविरुद्धार्थकताप्रसङ्गादित्यर्थः । तथाच विरुद्धयोरेकचासत्त्वेन विरुद्धार्थकवाक्यदयस्य प्रामाण्यानुपत्त्यैकवाक्यस्थाप्रामाण्यं स्यात् । न च वेदवाक्यमप्रमाणौभवितुमईतीति भावः । 'दएमाधनमितौति, अर्थ इत्यनुसज्यते, इएश्चात्रातिराचे षोडशिग्रहणजन्यं परमापूवं न तु तब्बन्यं प्रधानफलं अङ्गताविरोधात्। तदौयप्रधानफवाजनकत्वस्य नदङ्गताघटकत्वादित्यये व्यकोभविष्यति। नन्वेवं विधिप्रत्ययार्थस्थेष्ट- साधनत्वस्थ प्रतियोगितथा क्रियान्वखन्वयित्वे प्रत्यान्वितेति व्युत्पत्तिविरोध इत्याशय नार्थद्वारा प्रत्यर्थान्वयित्वेन न तादृश- व्युत्पत्तिभङ्ग इत्याह, ‘युत्पत्रवेति,१) 'धावस्याभावेऽपौति प्रति- योगितया धात्वर्थाविते नर्थाभावेऽपौत्यर्थः । 'विभक्त्यर्यान्वयः' (१) नन्वेवं विधिप्रत्ययार्थेरसाधनलस्य प्रतियोमितया क्रियान्वितनब- र्याभावेनान्वयो न व्युत्पत्तिसिद्धः “नानुपमद्य प्रादुर्भावादित्यादौ गामार्थप्रादुर्भावाद्यमावेन वप्रचतिकपचमौविभत्त्यर्यान्वयस्य दृछत्वे ऽपि धात्वर्थामावेन तत्प्रतिकविभयर्थान्वयस्य काप्यवृष्टत्वादित्या- खां निराचिकीर्षुराह, 'शुत्पनश्वेतीति क्वचित् पुस्तके पाठः । बोयते इति तद्वोधनाय श्राई न कुौतेति वाक्यं व्यर्थमिति भावः । 'वात्मवि, यदि रांची आग विषिष्यते तदा कदाचिदमावास्या- ·शिरोमणिकृतमवादः। १०७५ अब प्राभाकराः “न कलञ्च भक्षयेत्” इत्यादिश्रुतेः तिङर्थस्थान्वयः, 'गुरवः' प्राभाकरा:(, 'इत्यर्थमाहुरित्यनेनास्य सम्बन्धः, 'कलञ्चभक्षणभावविषयक कार्यमितौति, एतादृशार्थभाने तन्मतमिद्धविध्यर्थकार्यस्थ भक्षणवितेन नत्रर्थाभावेन सहान्वयादुप- एम्भसङ्गतिः। नसमभिव्याहतविधिप्रत्ययेन क्वचिदभावे प्राश्रयता- सम्बन्धेनेयमानत्वं प्रत्याय्यते यथा “नातिराव इत्यादौ, क्वचिच्च तत्र प्रतियोगितया तत् प्रत्याय्यते यथा “रात्रौ श्राद्धं न कुर्बोते- (१) अस्मल्लब्धमूलपुस्तके प्राभाकरा इत्येव पाठः । तस्य यामित्यादिविधेः रात्रौतरामावास्थातात्पर्य्याननुरोधेन रात्रावपि श्राद्ध- करणं प्रसज्येत व्यतो रात्रौ श्राइकरणे निषिद्धेऽमावास्यापदस्य रात्री- तरामावास्यापरत्वनिश्चयानेघा प्रसक्तिः एवञ्चामावास्थायामित्यादिविधेस्तात्- पर्यग्राहकतयैव सार्थक्यमिति भावः। अत्र मौमांसकाः। एकवाक्यत्वं हि विविधं विशिसैकार्थप्रतिपत्ति- जनकत्वं तत्तात्पर्यजनकत्वञ्च, "रात्रौ श्राद्धं न कुर्वीतेत्यादेः क्रियान्तरवैयर्थ माद्यस्यासम्भवेऽपि हितौयस्य सम्भवे न किञ्चिबाधकं यथा अमिहोत्र जुहोति दधा जुहोति इत्यत्र, तत्र हि अमिहोत्रं जुहोतौतिप्रधामविधि- प्रबत्तौ केन द्रयेणेति प्रथाकाङ्क्षायां दधा जुहोतीति विधिप्रवृत्तिः तेन हि प्रधानविधेरेकदेशं जुहोतीत्यनेनानूद्य दधिरूपं द्रयं करणत्वेन विधीयते, यजुहोति . तधा इत्येवं बोधिते दधिकरणकोऽग्निहोत्रहोम इछ- साधनमित्येवं रूपं विशिष्टकार्थपरत्वं विधिदयस्य निर्वइति वथामावास्या- यामित्यादिप्रधानविधिप्रवृत्तौ कालविशेषाकालायां यत् श्राई कुर्बोतं सहाविभिन्ने इति रात्रौ श्राई न कुबौंतेत्यनेन पर्युदासलक्षणया बोधिते राबिभिन्नामावास्याधिकरणकाइकरणभियसाधगमित्यर्थपरत्व .135 ·शब्दास्थतुरीयखखे कलमभक्षणाभावविषयकं कार्यमित्यर्थ इत्याहुः। निय- मतस्तु तात्पर्य्यादिवशात् मुख्यफलाजनकत्वेऽपि अङ्गस्य त्यादौ, इत्या किं नियामकमित्याकाङ्क्षायामाह, 'नियमतस्तिति, 'तात्पर्य्यादौत्यादिना योग्यतापरिपः, “राचौ श्राद्धं न कुर्वोत" विधिदयस्य निर्वहति । न च मुख्यार्थानुरोधानिषेधविधित्वमेव युक्त, एकप्रकरणाबातत्वेन तदारभ्याधीनत्वेन धामावास्यादिविशेषणरात्रिभेद- परत्व-विधित्वे लिहिते मुख्याधागस्याप्यदोषत्वात् । अत एव नेतो- धनमादित्यमित्यादेतप्रकरणामातस्येन मुख्यार्थं परित्यज्य लक्षणया इक्षणविरोधिसकोचं कुर्यादित्यर्थकत्वं सिद्धान्तितं । अत एव दीक्षितो म ददाति इत्यादेरपि न निषेधविधित्वं किन्तु दीक्षितस्य दानाभावादि- रूपाविधित्वं इत्याः । 'तदर्थत्वात्' निषेधविधिप्रयोजनकत्वात् । गन्धेवं विकल्पस्थनमेव दुर्मिलमित्यत पाह, 'एकविषयकतयेति, 'घनन्यगत्येति, वत्र सामान्य-विशेषभावामावेन विशेषतरपरत्वस्थासम्भवादिति भावः । मनु नवमलं भक्षयेदित्यादौ गम विध्यर्थस्य इरसाधनवादेः प्रतियोगि- वयान्वयस्य व्युत्पत्तिसिइत्वात् पत्र तथान्वये ग्रहणविधिना तश्रेष- साधमत्वादेधिनादिरोध इत्यत चाह, 'पत्र चेति, धादिभ्यां बलवद- गिवाननुबन्धि-तिसाध्ययोः परियहः। नन्वेवं नमर्थ धात्वर्थस्य प्रति- गोगित्वेनान्यात् गमय विमान्यर्थस्यान्वये च व्युत्पत्तिविरोधः इत्यतं चाह, 'युत्पन्नश्चेति, 'गनिति मसमभिव्याहतो योधातुलदस्यत्वधी, 'अतएव' धावस्थामावेऽपि विमत्यर्यान्वयस्य व्युत्पत्निसिद्धत्वादेव, 'प्राभाकरा इति, तेषां वैदिवनिया का पति तच च प्रचन्योंविषयतया अन्वेति, बघाच बर्गकामो यनेतेव्यत्र खर्गवामस्य यागविषयक कार्यमित्यन्वयधीर, न कळलं भक्षयेदित्यच कसमक्षणस्य गभर्येऽभावेऽभावस्य च लिए कार्ये निषेधापूर्वरूपे नियत्वेनान्वये वनभक्षबामावविषयकं कार्यमय- ·शिरोमणिकृतमवादः । १.७५ इत्यत्र राषिश्राद्धकरणभावस्य फसजनकत्वबाधेन फलजनकत्वाभाव- एव तात्पर्य कल्यते, "नातिरान इत्यादी. पतिराचे षोडशि- पाणयेष्टमाधनताया ग्रहणविधिना बोधनात्तत्र तदभावस्य बाधेन नदभावस्थेष्टसाधनत्व एव तात्पर्यमिति भावः । नन्वनाविधिभिः कथमिष्टसाधनलं बोधनौयं “फलवत्सविधावफलं तदङ्गमित्या- लक्षणेमाङ्गानां निष्फलत्वोपगमादित्यागामङ्गलक्षणे फलसामान्या- भावरूपाफलवनिवेशाभिमानविजृम्भिता मिराकुरुते, 'मुख्येति अङ्गलक्षणे अफलपदस्य मुख्यफखाजनकवार्थकतया तादृशाफलत्व- सत्त्वेऽपि परमापूर्वरूपफलजनकत्वबोधनाविरोधादित्यर्थः, अन्यथाओं प्रवृत्त्यनुपपत्तेः, अत एव “यागे रागादने वैधौति प्रवादोऽपौति भावः। दृष्टप्रयोजकत्वरूपेठमाधनत्वस्य विध्यर्थत्वे प्रधानफलरूपेष्ट- माधनताबोधनमप्यविरुद्धमिति बोध्यं । ननु वोडशिग्रहणं विनापि तदभावाङ्गकातिराचात् परमापूर्वसम्भवेन पोउशिग्रहणे परमापूर्व रूपेष्टमाधनताबोधेऽपि प्रवृत्त्यनुपपत्तिः तज्जन्यश्रमादौ बलवद्वेष- न्वयधोरिति पलवलायत्पत्त्यन्तरं कल्यमिति भावः । अतएव च "मामू- स्वेतरोत्मतेः" "मानुपम्टद्य प्रादुर्भावादित्यादेनंअर्थे विभक्त्यर्थस्यान्वयादमूल स्येतरोत्पत्यभावात् अनुपम्टद्य प्रादुर्भावाभावादित्यर्थमाङः । क्वचिहिमत्यर्थ- प्रतियोगिकामावस्य धात्वर्थ क्वचिच धात्वर्थप्रतियोगिकाभावे विभक्वार्थान्वये किं नियामकमत चाह, 'नियतमस्विति, 'तात्पर्यादीत्यादिना प्रकरणादि- परिग्रहः । ननु घोड़प्रिग्रहणस्याङ्गत्वेनायलकत्यादिवसाधनस्वाभावबोधने- ऽपि न यहणविधिविरोधः एवं ग्रहणाभावस्थाप्यहरवेनापलकत्वात्तत्रेह- साधनत्वबोधने बाध इत्यत बाह, 'मुख्यमलेति, पलवसविधावपाषामा- मित्यलक्षणे चापलत्वं मुख्यपलाजनकत्वं न तु सर्वथैव पलशून्यत्वमिति ·शब्दास्यतुरोयखणे परमापूर्वरूपोपकारसाधनत्वं अविरुद्धं,ग्रहणविध्यन्यथा- नुपपत्त्या घोड़शिग्रहणादतिशयितं परमापूर्व, तस्मा- सातिशयितं मुख्यं फलं कल्पाते इति सर्वसमञ्जसं। प्रति- सम्भवादित्याशङ्का फलभूमानमभ्युपेत्य समाधत्ते, 'ग्रहणविष्यन्यथानु- पपत्त्येति ग्रहणविधेः प्रवृत्यन्यथानुपपत्त्येत्यर्थः, 'अतिगयित' अति- जयरूपजातिविशेषवत्, प्रधानफखातिप्रथविरहेण स्वतोऽसुन्दरे परमापूर्वऽतिशयरूपजातिविशेषखौकारेऽपि तत्रोत्कटरागासम्भवेन घोडधिग्रहणजन्यश्रमादौ बलवद्वेष इत्यतः प्रधानफलप्रकर्षस्थापि कल्यतामाङ, 'तस्माचेति अतिशयितपरमापूर्बाञ्चेत्यर्थः, 'फलं' अतिरावप्रधानफलं, 'कल्यत इति, तथाच तादृशफले उत्कटरागा- नखानकानिशयितापूर्वेऽप्युत्कटरागोदयेन तजनकषोडभिग्रहणजन्य- अमादौ बखवद्वेषतिरस्कारेण तत्र प्रवृत्तिनिर्वाह इति भावः । पवाकारामत्त्वेऽपि विकल्पनिर्वाहः, तथा हि ययोः कल्पयो- रन्योन्यजन्यफलविरोधिता तयोरेव विरुद्धकल्परूपविकल्पता, बौषि- भावः। 'उपकारेति प्रधानोपकारेत्यर्थः, 'बविण्ई' बङ्गत्वेनाविपर्छ, वाणाभावेनैवेचसिद्धौ करसाध्यग्रहये कथं प्रतिरत बाह, 'ग्रहण- विधोति, अतिशयितपलाकल्पने अनुष्ठानलक्षणाप्रामाण्यं ग्रहणविधेः स्यादिति भावः । पतिशयितपरमापूर्वं स्वतः काम्यं यतः कथं तदिच्छया ग्राणे प्रसत्या विधावननुष्ठानलक्षणाप्रामाण्यं न स्थादत बाह, 'तम्माचेति, मुलं पर्व खर्गादिक । ननु भूतले न घट इत्यादौ प्रतियोग्यभावयोः प्रतियोग्यनुयोगिभावः भूतल न घट इत्यादौ अभावाधिकरणाधिकरणयो- राधाराधेयमावः न प्रकारतया भासते तदुपस्थापकपद्यादेरभावात् न ·शिरोमणिकृतनमवादः । १०७७ यवयोः समुचितयोरपि फलजनकत्वसम्भवेन तच तबिराकरणाय तयोः फलजनने परस्पराभावमहकारिताप्रमाणमावश्यकं तच्च वाकारं विना न मम्भवतीति वाकारापेक्षा तो यत्र यवैर्यजेते- त्यादौ वाकारो न श्रूयते तत्रापि स कल्प्यते अब च कल्पयोर्भा- वाभावरूपतया विरोधेन मिलनामम्भवादेकस्थापरकारणप्रतिक्षेपक- तया अन्योन्यफलविरोधिताया अर्थतो लाभान वाकारापेचा। अथ बौहि-यवविकल्पस्थले वाकारेण यागरूपकार्य बौहि- यवयोः परस्पराभावमाहित्येन करणताप्रत्यायनासम्भवः एकस्थापि यागम्य देवतोद्देखकद्रव्यत्यागरूपस्य त्यागविषयपुरोडाशरूपद्रव्य- मिष्यत्तिद्वारा बौहि-यवोभयमाध्यतामम्भवात्। न च स्वर्ग प्रति बौहित्याग-यवत्यागयोः परस्पराभावमाहित्येन करणता वाकारवशात् प्रतीयत इत्यपि सम्यक्, तथा मति बौहियाग-यवयागयोरेव विरुद्धकल्पवयरूपतया क्रमेण यागदयकर्तुः स्वर्गानुत्पादप्रसङ्गात् यवैर्यजेत इत्यस्य प्राप्तयागे करणौभूतबौहिरूपद्रव्यलाभेन द्रव्या- काङ्गानिवृत्तावपि विकल्पमुख्या द्रव्याकाझ्या यवरूपद्रव्यविधायक- ताया मौमांसकसिद्धान्तसिद्धाया भङ्गप्रसनाच्च । एतेन गुरुमते प्रधा- नविधेरपि यागजन्यत्वेनापूर्वबोधकतया अपूर्व प्रत्येव बौहि-यवया- गयोः परस्पराभावसहकारेण करणता वाकारसमभिव्याहारवशात् प्रतीयते एकेन च एकदा यागद्वयानुष्ठानासम्भवात् क्रमेण याग- दयानुष्ठानस्थले च एकदा तयोरसत्त्वेन क्रमेणापूर्वद्धयोत्पत्तौ बाध- काभावः अपूर्व यागस्य साक्षात्कारणतावत्साहादेव प्रतिबन्धकत्वा- दित्यपि निरस्तं, विधिप्रत्ययस्यापूर्वावाचकत्ववादिनैयायिकादिमते ·१.०८ शब्दास्यतुरीयखण्डे - अपूर्व यागयोवैकल्पिककारणताया विधिवाक्यतोऽप्रतीतेख । एवं वाकारेण करण्यो/हि-यवयोः परस्पराममवहितत्वं प्रत्याय्यते दण्डाचकादा घट इत्याद्यप्रयोगात् । प्रौद्यसमवहितयवस्य करणता- साभादेव च ौसमवधाने कथं याग इत्याकारावयवविध्युत्थाप- काकाङ्क्षायाः शान्तिन तु परस्पराभावसाहतवपर्यन्तं वार्थः बण- दरणेळ वर्जाियत इत्यादिप्रयोगमत्त्वात्, न हि हणारयादिभिः परपराभावसहकारेण वयादिकाय जन्यते मिलितादपि तादृश- कार्योत्पत्तः, तथाच कथं नौषि-यवयोफिलितयोरशास्त्रार्थतेति चेत्, मत्यं, बौहिभिर्यवैर्वा यजेत इत्यतो बौहिकरणकत्व-यवकरण- कत्वयोगविशेषणयोगमिष्ठेष्टमाधमतावच्छेदकत्वं प्रतीयते एक- विशिष्टेऽपरवैभिव्यबोधकशब्दस्य धर्मिविशेषणे विशेषणन्तरावच्छेद- कसबोधकताया व्युत्पत्तिमिद्धत्वादौत्सर्गिकविशिष्टान्वये सम्भवति चोपलचिताचये तात्पर्याकल्पनात् । एवञ्च प्रौहिकरणकव-यवक- रणकत्वयोः कल्पयोर्यागनिष्ठसोत्पादकतावच्छेदकत्वरूपप्रयोजकत्वेन विधायकं तादृशवाक्यदयं तयोस्तत्प्रयोजकत्वञ्च न मिलितयोरेक- करणकखापयितया भासमानयागेऽन्यकरणवाभावस्य वाकारेण बोधात्तथापि स्वर्गसाधनत्वाग्बयियागविशेषणतया तुख्यन्यायेन एककरणकत्वप्रयोज्यस्वर्गेऽपरकरणकत्वाभावस्य प्रयोजकत्वलाभात् अतः कल्पयोविरोधेन विकल्पता वाकारकश्यनवौजन्तु बौधकरणकः वर्गमाधनौहियागजातीययागः किंद्रव्यकरणक इत्येतादृशविकल्प- मुख्यानोचकरणकत्वविशिष्टे करणाराकासायास्तविशिष्टे करणा- सरसाभेनैव निवत तविशिष्टे करणानरबोधस्य तदोधकवाकार- ·शिरोमणिकृतबनवादा। १०७६ मनरेणानुपपत्तिः, हणादरणेळ वहिः पाकहेतरित्यादौ प्रमा- एवाक्ये चैककारणमाध्यत्वावयिनि वाकारेणपरमाध्यत्वाभावबोधने- ऽपि तदभावस्थागत्या उपलक्षणतयैव भाने तात्पर्यमुपेयते न तु विशेषणतया तदाने मिलिताभ्यामपि तत्तत्कारणाभ्यां जनितेन वयादिना पाकादिकार्यजननस्य प्रामाणिकतया एकसाध्यकार्य- ऽपरमाध्यवाभावप्रयोज्यत्वाभावात् । अथ दूड़ोयजति समिधोयजति इत्यादिविधिबोधितानामङ्गानां न कथं विकल्पता तचापि प्रथमा- विधितोऽङ्गाकाङ्क्षानिवृत्त्या यवविधिवद्विकल्पमुख्याकाङ्गयैव विध्य- न्तरप्रवृत्तेर्वाकारकल्पनाया अावश्यकत्वात्तबलाच्चैकाङ्गसमवधाना- भावरूपवाकारार्थविशिष्टस्यैवापराङ्गस्य परमापूर्वसाधनतावगमात् विशेषणीभूतस्याभावस्य फलप्रयोजकताया अावश्यकत्वादिति चेत्, न, अङ्गानां यत्र क्रमः श्रुतस्तवाङ्गविकल्पासम्भवेन समुचिताना- मनेकेषामजावप्रदर्शनादेकाङ्गलाभेऽपि किमन्यदङ्गमित्यङ्गान्नराका- झयव दितीयादिविधीनां प्रवृत्तिसम्भवेन विकल्पमुख्या श्राकाङ्क्षा- यास्तदुत्थापकत्वानुपगमात्, तथा मति परस्पराभावसापेक्षता- कल्पने गौरवात्। न चैवं “अयभागं ततस्ते श्रादद्यान्मूल्यञ्च जौवता" इति विधिबोधितयोः परभन्यधिकरणकश्राद्धाङ्गयोरग- भागदान-मूख्यदानयोर्विकल्पो न स्यात् विकल्पमुखौमाकाङ्क्षामन्त- रेणयुकाकाया मूख्यदानविधेः प्रवृत्तिसम्भवात् इति वाच्यम्। तयोः "तमिस्वामिनस्तस्य हरन्ति पितरो वक्षात्" इत्यर्थवाद- बोधितहरणनिवृत्तिदारा श्राद्धाङ्गलादप्रभागदानमात्रेण हरणनि- वृत्तिसम्भवात् इरनिवर्तकतया तलाभे हरणनिवर्तकाराका- ·१.८० মুহামীম झाया अनुदयेन विकल्पमुख्यैवाकाङ्क्षग्या मूल्यदानप्रवृत्तेवकारख विकल्पार्थताया आवश्यकत्वात् । न च तथापि तत्र विकल्पानुपप- त्तिर्यतो हरणनिवर्तकाग्रदान-मूल्यदानयोः क्रमेण विधानोपगमे एव प्रथमविधितोऽयदानम्य हरणनिवर्तकत्वलाभेन तन्निवर्तकासा- पूरणदिकल्पः सम्भवेत् तदेव नोपेयत इति युगपत्ममुचितोभय- दानविधाने बाधकामावादिति वाच्यम् । अग्रदान-मूल्यदानयोः सम्प्रदाननियमेनाग्रदानत्व-मूल्यदानत्वावच्छिन्नयोः पृथक्मम्प्रदानद्व- यान्वयादाक्यभेदस्यावश्यकतया युगपदभयविधानासम्भवात् । अथैवं यत्र धवच्छिदात्व-खदिरच्छिदात्वावच्छित्रयोः पृथग्दात्र-कुठार- करणकत्वान्वये तात्पर्य तत्र वाक्यभेदेन मामार्थविरहात् धव-खदिरौ दात्र-कुठाराभ्यां छिनत्तौति प्रयोगानुपपत्तिः समासामम्भवादिति चेत्, न भवत्येव तथा तात्पर्येश तादृशप्रयोगः, यत्र छिदात्वरूपैक- धावच्छिवायामेव विभिन्नव्यको युगपत् धवकर्मकत्व -दाचकरण- कत्वयोः खदिरकर्षकत्व-कुठारकरणकत्वयोर्युगपदन्वये-तात्पय्ये तचैव च तथा प्रयोगः, प्रकृने च भूखामिपित्राघुद्देश्यकत्वविशेष्यतावच्छेक- तापवाय भागदानबादिना प्रवृत्तिनिळयाग्रभागदानवादिरूपवि- भित्रधर्मावच्छिने पृथक्सम्पदामान्वयस्थावश्यकतेत्यलमप्रकृताधिक- विचारेण । भूतले न घटः भूतलं न घट इत्यादौ प्रतियोग्यभा- वयोः प्रतियोग्यनुयोगिभावस्य भूतलं न घटः न पचति चैत्र- दव्यादौ प्रभावाधारयोराधाराधेयभावस्य च संसर्गतया भानं नत्रः प्रातिपदिकत्वेऽपि प्रातिपदिकार्थयो भेदेन माचादषय इति व्युत्पत्तौ निपातानिरिकत्वन्य प्रातिपदिकविशेषणतया मानुपपत्र ·शिरोमणिकृतनवादः । १.८१ योग्यभावयोः प्रतियोग्यनुयोगिभावो अभावाधिकरणयो- राधाराधेयभावश्च सम्बन्धविधया भासते, निपाताति- रिक्तस्थल एव प्रातिपदिकार्थयोर्भेदेनान्वये प्रकारौभूत- विभक्त्युपस्थितेस्तन्त्रत्वात्। अत एव इवाद्यान्वये न इत्याह, 'प्रतियोग्यभावयोरिति, तविशेषणप्रवेशः प्रयोजनान्तरानु- रोधेनाप्यावश्यक रत्यत पाह, 'प्रत एवेति यतोनिपातार्थस्य प्राति- पदिकासारेण माघाझेदान्वयोमानुपपन्नः श्रत एवेत्यर्थः, 'वाद्यर्था- ग्वय रति चन्द्र रव मुखमित्यादौ वार्थसादृश्यस्य प्रतियोग्यनु- योगिनोः चन्द्र-मुखयोः प्रतियोगित्वानुयोगित्वभान इत्यर्थः, 'न षष्ठ्याचपेवेति प्रतियोगिपदोत्तरं षष्ठ्याः अनुयोगिपदोत्तरं सप्त- म्याच नापेक्षेत्यर्थः । तयोः पादृश्यरूपनामर्थन माक्षादन्वये प्रति- योगित्वादेः प्रकारताया उपगन्तव्यतथा तदुपस्थापकषष्ठ्यादिविभ- अपेक्षा स्यात् इति भावः । नन्वेवं अघटं भूतलमित्यादिबहुनौहौ असमोदेन इत्यादिनञ्तत्पुरुषे व मुख्ययोनञर्थयोरत्यन्नान्योन्या- । संसर्गतया गामार्थयोर्भ देन साक्षादन्ययस्थाव्युत्पन्नत्यादत आह, 'प्रतियोग्य- भावयोरिति, 'निपातातिरिक्तति, फलबलानिपातजन्यतदन्वयबोधे विभक्त्य- पस्थितेस्तन्लत्वं न कल्यमिति भावः । एतच्च एवकारार्थसारमजा- मभिहितममाभिः । 'अतएवेति यत एव निपातार्थान्धयमाचे न विभत्य- र्थापेक्षा वतएवेत्यर्थः । 'इवादीति, चन्द्र इव मुखमित्यादौ इवार्थे-सादृश्ये चन्द्रस्य प्रतियोगितया मुखस्याधिकरणतया बन्धयः, यादिना एव-वा-तु-चा- दिपरिग्रहः। ननु नमोऽभावमात्रार्थकत्वे अघटं भूतलमित्यादौ भिनाभ्यां रूपाभ्यामेकम्विोधकत्वरूपं सामानाधिकरण्यं न स्यात् एवमघटः पट- 136 ·शम्दाख्यतुरोयखण्डे षधाद्यपेक्षा, अघटं भूतलं असमोदेश इत्यादौ समासे सामानाधिकरण्याद्यनुरोधात् नमोऽभाववत्परता । भावयोरेवाधारतासम्बन्धेन भूतलदेशादावम्वयसम्भवेन तच तचा- त्यन्ताभावान्योन्याभाववतोर्धर्मिणोर्नो लक्षणा सर्वमिद्धा मोचिता इत्यत पाह, 'प्रघटमिति, 'मामानाधिकरण्यानुरोधादिति एक- धर्मियोधकत्वाद्यनुरोधादित्यर्थः, अन्यथा समानलिङ्ग-वचनत्वाद्यनुप- पत्तरित्यर्थः, प्रथमे धर्षिणि लक्षणं विनान्यपदार्थाबोधकत्वेन बडौहानुपपत्तिः प्रभावार्थकत्वेनाव्ययीभावापत्तिश्च द्रष्टव्या । इत्यादौ धन्वयवेधत बाह, 'यघटमिति, संसर्गाभावान्योन्याभावार्थकनन्- भेदेनोदाहरणहयं, अघटः पट इत्यत्र सामानाधिकरण्यानुरोधात् नमो लक्षणया अभाववत्परतेति मणिकारोक्तं, तत्र च तत्पुरुषसमासेऽपि अघट- इत्यस्यैव सम्भवात् तेन घटभिन्नस्यैव बोधनात् संसर्गाभावरूपवत्त्वं नो न लभ्यते इत्यतो बहुव्रीहिं स्पीकर्तुं 'बघटमिति नपुंसकलिङ्गमेव निर्दिएं, तत्र च न विद्यते घटो यत्रेति विग्रहेण संसर्गाभावबोधनात् । न च चित्र- गुरित्यादौ उत्तरपद एव लक्षणाया व्युत्पादितत्वात् प्रकृते च घटपदस्यैवा- भाववालाक्षणिकत्वे सङ्गतिरिति वाच्यं । चित्रगवोरभेदान्वयबोधपुरःसरं चित्रगोसम्बन्धिनि लक्षणायां गोपदार्थस्य साक्षात् सम्बन्धः चित्रपदार्थस्य परम्परासम्बन्धो भासते इति साक्षात्सम्बन्धलाघवात् गोपद एव लक्षणेति तहोत्रं, अत्र तु घटाभावयोरन्वयबोधोत्तरं घटाभावसम्बन्धिन उपस्थिती नम्पदार्थस्यैव साक्षात्सम्बन्धमानमिति पूर्वपद एव ननि लक्षणायाः सर्वसम्मतत्वात् । रतेनाघटमिति तत्पुरुषसमास एव दितीयान्तं पश्यति क्रिया चाध्याहा- प्रथमान्तश्चेत् परवलिङ्ग बन्द-तत्पुरुषयोरित्यनुशासनात् अघटो भूतलं इति स्यादिति व्याख्यानं अनादेयं संसर्गाभावार्थकनमतत्- एरुषस्यासाधुत्वात् ।

·शिरोमणिवतनवादः । १०८३ प्रतियोगित्वे अनु- केचित्तु प्रतियोगिपदोत्तरसुपः उक्तव्युत्पत्तौ निपानातिरिकत्वविशेषणमप्रक्षिप्यैव षष्ठ्यादिविभ- निमन्तरेणैव प्रतियोग्यनुयोगिभावादिभानमुपपादयतां मतमुप- न्यस्थति, 'केचित्त्विति, 'सुप इति घटोनास्तीत्यादौ प्रथमाविभक्त- र्नानुयाजेष्वित्यादौ सप्तम्यादिविभरित्यर्थः, 'प्रतियोगित्व इति, प्राधेयतासम्बन्धेन विशेषणौभवतः प्रत्यर्थस्य विशेष्यतया निरूपक- तासम्बन्धेन चाभावविशेषणतया भाममान इत्यादिः, एतच्च स्वामि- वादेः षष्ठ्यर्थतावादिप्राचीनमतानुसारेण, सर्वत्र सप्तम्यन्तेऽयिमस्थ लक्षणोत्यस्य सम्बन्धः, स्वमतानुसारेणाह, 'अनुयोगित्वे वेति, निरू- प्यत्वसम्बन्धेन विशेषणोभवतः प्रत्यर्थस्य विशेष्यतया पाश्रयतासम्ब- धेन चाभावविशेषणतया भासमान इत्यादिः, यथा स्वामित्वादेः षष्ठ्यर्थतामतेनेदं चैत्रस्येत्यादौ निरूपकतासम्बन्धावच्छिन्नाभावबोध- - नामार्थयोभैदान्वयबोधे प्रकारोभूत विभक्त्यर्थोपस्थितेस्तन्त्रत्वे निपा- तातिरिक्तत्वविशेषणमनिवेशयतां मतमाह, 'केचित्त्विति, घटस्थामाव- इत्यादौ पश्चाद्यर्थोऽनुयोगित्वं, तत्र च घटस्य निरूपितत्वेनाभावस्य चाधि- करणत्वेनान्वयः, न तु प्रतियोगित्वं पद्यर्थः, तथा सति घटस्थाधेयत्वेनामावस्य च निरूपकत्वेनान्वय इति घटीयाभावेऽपि न घटस्येति स्यात् घनिष्ठप्रति- योगित्वस्याभावेऽभावसत्त्वात् निरूपकत्वादेः : सम्बन्धस्य चाभावप्रतियोगिता- नवच्छेदकत्वात् एवञ्च न घट इत्यादौ प्रतियोगित्वस्य सवर्थत्वे घटस्य तत्राधेयत्वेनान्चयकल्पने घटस्याभाव इत्यादौ विभक्त्यर्थे निरूपितत्वसम्बन्धेन प्रकृत्यान्वयोऽन्यत्र लामोभव्येत एवं घटस्थाभावो तु घट इत्यत्र प्रथमायाः घार्थलाक्षणिकत्वे घटानुयोगिकत्वाभावः प्रतीयते प्रतियोगित्वस्य प्रथमा- र्थत्वे नमर्थान्वयानुपपत्तिश्च इत्यतः 'अनुयोगित्वे वेति, परन्त. बोध्य ·१०८४ शब्दास्यतुरीयखडे योगित्वे वा नजुत्तरस्याधिकरणत्वेन नो वा धभाव- वति लक्षणा विभक्त्यर्थानुयोगिसमानविभक्तिकस्यैवा- स्यैवोपेयतया तादृशसम्बन्धस्य चाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया असामञ्चयं तथाच घटो नेत्यादौ प्रतियोगित्वस्य सुपर्थतामते न काचिदनुपपत्तिः। नर्थाभावानुयोगिकप्रतियोगिवाचकपदोत्तर- विभत्यर्थाभावस्य नञा प्रबोधनात् नेदं चैवस्थेतिवत्तादृशाभाव- तात्पर्येण न घटो नेत्यप्रयोगादतः प्रथममतेऽखरमोनास्ति परस्व- नुयोगित्वस्यायुक्तस्थले सुवर्थता सम्भवतीति तस्य सुवर्थताकल्पानु- मरणं, एतावता नत्रय प्रतियोगिनः माचाविशेषणत्वं निराकृत्य भूतवं न घटः न पचति चैत्र इत्यादौ नञर्थस्थानुयोगिनि भेदेन साक्षातथात्वं निराकरोति, ‘मजुत्तरस्येति, सुप रत्यनुमज्यते, निपातोत्तरविभकेनिरर्थकतामतानुसारेणाह, 'नत्रो वेति, 'प्रभाव- वति लक्षणेति, तथाच नत्रर्थनानुयोगिनोऽभेदाम्बय इति भावः । म निपातोत्तरप्रथमाविभकरेव सर्वचोपगमात् भूतखं न घट भूतचे न घट इत्यादौ प्रथमार्चस्यानुयोगित्वस्य नार्थ बधिकरणत्वेनाग्चयः पटाभावो घटः इत्यादौ तु प्रतियोगित्वेनान्वयस्ता प्रकरणादिकमेव नियामकं पधाद्यर्थखानुयोगित्वस्य नगर्थे ऽधिकरणत्वेनान्वये बद्यादेविशे- षणविभक्तित्वं तन्वं यत्र तु षष्ठीविनिमयविभक्तिस्तत्र तदर्थस्यानुयोगित्वस्य गमर्थे प्रतियोगित्वेनैवान्धयः, अतएव अयमभावो न घटस्येत्यादौ प्रभाव घटानुयोगित्वाभावः प्रतीयते न तु घटाभावम्यानुयोणिकत्ववान् अभाव- इति गजुत्तरस्य सपोऽधिकरणत्वं, तत्र च लक्षणा इत्युभयकल्पनापेक्षया अपमानमोऽभाववक्षपणा युक्ता इत्याशयेनाह, 'बनोवेति ।

·शिरोमणिकतनवादः । १.८५ न्योन्याभाव-संसर्गाभावयोधिने नमोऽसामर्थ्य, तेन न इत्यादौ भूतलादिपद-नत्रपदयोः समानविभकिकत्वेऽपि नानु- याजेषु यजतिस्वित्यादौ नत्रः सप्तम्यन्नताविरहेण यजत्यादिपद- समानविभक्तिकताविरहात् तदर्थस्याभाववतो यजत्यादावभेदान्वया- सम्भव इति वाच्यम्। निपातोत्तरं सर्वविभत्त्युत्पादाभ्युपगमात् । अतएवैवकारवादे पृथिव्यामेव गन्ध इत्यादौ एवकारोत्तरसप्तम्यर्थ- व्यवच्छेदबोधो दौधितिकतैवाभिहितः। अयं न पचति इदं न राज्ञ इत्यत्र प्रतियोग्यनुयोगिभावसम्बन्धेन न कथं विभक्त्यर्थविशे- षितभेदबोधः न कथं वा भूतलं न घट इत्यादौ भूतलादौ घटादिसंसर्गाभावबोधः नर्थसंसर्गाभावे घटादिपदोत्तरप्रथमाया- घटादिप्रतियोगिकत्वस्य नपदोत्तरप्रथमायाश्चाभावाधारत्वस्य भूत- सादौ बोधनसम्भवादित्याए, 'विभक्त्यर्थति विभक्त्यर्थान्योन्याभावस्य समानविभक्रिकपदार्थयोः संसर्गाभावस्य बोधने नो न मामी- यत्तु विशेषणविशियपदयोविरुद्धविभक्तिराहित्यं अन्योन्याभावबोधे प्राप्नियामकमुक्कं तत्र विरुद्धत्वं विपर्द्धार्थकत्वं अन्यथा अव्ययस्थले कम्म- वाद्यर्थकप्रथमान्तार्थस्य शुद्धप्रथमान्तार्थेन मनोऽन्योन्याभावबोधापातात् तथाच यथा ब्राह्मणस्य धनं न मूर्खस्य इत्यादौ नभर्थे भेदे मूर्खानुयोगित्वस्य बोधे जमर्थस्थाधिकरणत्वेनान्वये मूर्खभित्रस्य ब्राह्मणस्येत्यर्थोलभ्यते तथा प्रतियोगिपदोत्तरस्य सुपः प्रतियोगित्यादौ लाक्षणिकत्येऽनुयोगिपदस्य शुद्ध- सवन्तत्वे विरुद्धार्थकत्वमेव विभक्तरिति प्रागुक्तनियामकासम्भवात् बनियमेन सवर्थप्रतियोगित्वादेरिव तिरादि-पद्याद्यर्थकतिसम्बन्धादेरपि जबर्थेऽन्यो- भ्याभावे साक्षादन्वयेन न पचति न राज्ञ इत्यादौ कति-सम्बन्धयोर्मेंदबोधा-

·१.४
शब्दावतुरीयखळे
पचति न राज इत्यादौ कृत्यादेरन्योन्याभावो भूतलं न
घट इण्यादौ घटादेः संसर्गाभावो न प्रतीयते इत्याहुः ।
इति महामहोपाध्यायौरघुनाथशिरोमणिभट्टाचार्य
विरचितं नश्वादरहस्यं सम्पूर्ण।
मित्यर्थः। असामर्थच तादृमतादृशप्रतियोग्यसुयोगिवाचकपदाभ्यां
मञ्पदममभिव्याहारज्ञानस्य तादृशफलानुत्पादकतया तत्कारणत्वा-
नुपगमादिति भावः। 'पाऊरित्यखरमसूचनाय मच प्रथमा-
विभन्या महाद्यतिरिक्षार्थबोधने तस्या पसाधुत्वापत्तेरिति ।
इति महामहोपाध्याय-ौगदाधरभट्टाचार्यविरचिता
नवादटिप्पनी समाप्ता।
पत्तिः, एवं नअर्थ संसर्गाभावे भेदान्वयोपपत्त्यर्थमनुयोगिपदे सप्तम्यपेक्षा
स च ननतरस्य सपोऽधिकरणत्वेन लक्षण्यैवोपपन्न इति नमोऽभाववाला-
क्षषिकत्वे तु मेदान्वयप्रसङ्गाभावात् बभेदान्वये साम्या पपयोजकत्वं
इदिवास्यान्तरं अत्यन्तसमोधोनं ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.