·No text on this page.

·II.C, 23
BIBLIOTHECA INDICA;
А
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED UNDER TUE SUPERINTENDENCE OF THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
NEW SERIES
Te
TYD
No. 183,
LEMARY
LENGAL
GOPALA TAPANI)
OF THR
ATHARVA VEDA
WITH THIE
COMMENTARY OF VIS VER VARA.
EDITED BY
HARACHANDRA VIDYA BHUSHANA AND
VISVANATHA SASTRI,
389
CALCUTTA:
PRINTED AT THE GANES A PREAH,
1870.

·BI:64
때
14
1
배
12647
15894

·श्रीगोपालतापनी।
नापाययोपनियत
विचस्पषित-विरचित-टीका सहिता।
श्रोलश्रीयुक्त
आसियाटिकसोसाइटीनामकसमाजानुमत्या
श्रीररचन्द्र विद्याभूषयेन श्रीविश्वनाथशास्त्रिण
धामति परिमलता।
कलिकातामधानगरे
गरेभयको मुहिना।
संवत् १२०

·No text on this page.

·विज्ञप्तिः। -0*0- इह खलु सर्वजनप्रसिद्धा गर्भपनिषदाया बाथर्वशीयाः परमपुर- पार्थापरनामधेयनिःश्रेयसैकसाधनीभूताः बहर उपनिषदः समुपलभ्यन्ते, तासामियं श्रीगोपालाख्यं परब्रह्माभिधेयभूतं विशेषतोऽभियनयन्ती विशिष्ठप्रयोजनसम्बन्धाभिधेयवती सर्वोपनिषौलिमण्डनमहामणि- रिव सार्वज्ञवपरिपूर्णत्वामायु पलब्धिखातम्लयाप्रतिहतप्रवृत्त्यनन्तका-- रम्भकशक्तिमतो भगवतः श्रीगोपालस्य खरूपपलीलाकारण्यादिक- मशेधेश प्रद्योतयन्ती भवसन्तायसन्तानशातनी श्रीगोपाखतापनी श्रुतिः गुर्जरादिदेशपरम्परासप्रसिइपराशरगोत्रसमुद्भूतमहीदेवसम्प्रदायसम्पा- साथ बवेदैकदेशखरूपिण्यां पिप्पलादणाखायां समालोक्यते स्म । अतः पिप्पलादमाखान्तर्निविश्तया पिप्पलाद शाखीयेयमिति सम्बयां प्रामा- णिको व्यवहारः। इयचाविशान्तश्रीगोपालाख्यपरबमभजनरसनध्यानादिभिः समु- दूतापरिमिताभिप्रेतपरमप्रेमभाजनानामुत्तमा আমাথানষী भक्तिमाश्रित्य पर्युपासकानां श्रद्दधानानां निगूख्तावावकलनपराय- शानां भक्तानां प्राकृतगुणातीतसान्नामिपरब्रमोपासनया विश्वस्त- समलदुष्कृतानां स्फटिकोपलवदतिखच्छानि मनांसि अशौकिकानन्द- सरसीषु निमज्जयकी, समलवेदार्थ सारसङ्गहभूतं दुबिशेषाधे भक्तज- नान् ग्राहयामास। मिथ्योपधिप्रादुर्भुतवासनासंधातसमुसितजगदारोपनिदानी- भूताव्यक्तात्मकाविद्यालच्छक्तिसमुभितानर्थसार्थसमूलोन्मूलकत्वेन,शाने श्वय॑शतिबलवीर्यतेजोभिः सम् नः सदा स्वां मायां तमोरजास- वात्मिकां वैष्णवी मुखप्रकृति वशीकृत्य अशोऽव्ययो भूतानामीश्वरी नियगुडबुडमुक्तस्वभावोऽपि देवानेव जाम इति माधारणाबधार- ·गमो वरीभूतस्य वस्तुत: देशतः काबतचापरिशासच्चिदानन्दस्वरूप- श्रीक व्याख्यपरवमयोऽभिव्यचकतया चास्याः ब्रह्मविद्येति समाख्या सर्वजनसाधारणी निराबाधैव । अस्याधीकात्रयमेतस्यां कलिकाताख्यमहानगयों परिदृश्यते। आद्या यथाशतग्रन्यानुसारिणी विदध्मनमानसानन्दिनी दुरवगमपतिरहिता सविस्यपदोपेता पण्डितवरश्रीविश्वेश्वरप्रणीता। द्वितीया तु पुनः परिहतशिरोमणिना नारायणेन रचिता । दीपिकाख्या यदीया कृति:वासुदेवोपनिषद्गोपीचन्दनोपनिषदाद्यास बड़ीषपनिषत्सु समुखसति। अपरा गोखामिवंशावतंसाधशेमुधीसमासादितविविध- शास्त्र सिद्धान्तविचक्षणीवगोखामिभिर्विरचिता। असत्याम्मुद्रणायामेतस्याः संविज्ञानं सहजत: साधारमानानैव भ- वितुमहतीति कलिकाताख्य महानगरीस्थासियाटिक्सोसाइटीपदा- भिधेयप्रधानसमाजेरासियानाममहाभूखण्डीयप्राचीनतत्त्वानुसन्दाहरेतां मुद्रापयितुमाझापितोऽस्मि । ततस्तापनीयसमीचीनपाठस्थावविधीधुणा प्रभतं प्रयासमुररीकृत्य पुलकान्तराणि पञ्च समाहृत्य तत्तदीयविभिनप्राय पाठपरिपाटोमवलोक्य यावाने व पाठो लघीयस्था मनीच्या सम्यगवधा- रितकावानेव प्राधान्येनात्र मुद्रितः, पुस्तकान्तरीयपाठप्रभेदास्तु पत्रा- णामधः सूक्ष्मतरैरक्षरै बाधिता: । समाहृतपुस्तकानामेकं नवीनं परि- शुद्धप्रायं कलिकाताख्यमहापत्तनावस्थायिनः श्रीयुक्तवावुराजेन्द्रलाल मि- प्रमहोदयादधिगतं,दितीयं प्राचीन मपरिशुद्धं तत्रत्य संखतपाठशालातः, तृतीयमपरिमदं नूतनं कापीधामवासिवावुश्रीहरिश्चन्द्रतः प्राप्तं, चतुर्थ मविशुद्ध । नविनं तत्रत्यवावुश्री शीतलप्रसादन:, पञ्चमन्तु प्राचीनप्रायं टीका विकलितं कलिकातासंखतपाठशालाधापकनीराममयतकरनात्म मानीतं, रतेषां भेदा क्रमेण ख, ग, घ, ङ, च, इति पञ्चभिः पकानां सोतः शतलेनैवात्र सर्वत्र यवहारोऽवगन्तव्यः । .

·गुबैकग्राहियो भूयिष्ठगुनमखिताइ विद्वज्जनानिदानोमिदमभ्यर्थये । यदा भान्सरन्यया विधानं स्खलनं वा समान मानावर्यादीनां, तत्र भवन्तः सङ्गतिनस्तदनुमच्यास्मास समापयन्तु, प्रायेण हि सन्तः क्षमावन्तो भवन्ति । तिसवाय टीकाखाद्या प्रायेण हितापनीययावतीयाप्रख्यापकतया प्राधान्येन मुहिता । एतस्यां यत्र यत्र तापनोयपदस्य व्याख्यानं नो दृई सत्र नारायणप्रणीता जीवगौखामिकृता वा व्याख्या तत्तट्टीकात उद्धृत्य पत्राणामधो विन्यस्ता। यत्र च एथक व्याख्यानं परिदृएं तत्र उभयो- रपि व्याख्यानं सालय्य खल्याक्षरैक्षितं । विश्वेश्वरप्रणीतटोकायां समाप्तिसूचकं भवसन्तायसन्तानशासनी. त्यादिकमकं पद्य विद्यते । सर्वेध पुस्तकेषु तदीयश्चतुर्थपादः जमाईन- विनिर्मित ति अनन्तरं श्रीमविश्वेश्वरविरचितायां गोपालसापनीटीका- यामिति वर्तते यत्र तु सन्दहः किमियं विश्वेश्वरप्रणीता जनादनप्रणीता वेति । यदि केचिद्देशान्तरीयपुस्तकेषु विश्वेश्वर विनिर्मितेति पाठो विद्येत उत वा विश्वेश्वरस्य जनार्दनेत्यपरं नामधेयं मूप्रसिद्धमुपलभ्येत तदास्य समा- धान रमणीयतरमिति सुधीभिर्विवेचनीयमिन्यलमप्रस्ततानल्पजल्पनेन । इति।

·No text on this page.

·गोपालतापन्याः। सूचिपर्ण। एडाः। यतया 44 ५७ २ ३ ५९ ३ ५८ विषयः। अधिकारिनिरूपमा वष्टदसपनस्य रूपकोक्तिः। खानपत्रशब्दार्थस्य रूपककथनं । बावरणपूजाविधानं। धाराधनाधिष्ठानपीठनिरूपणं । उत्तरसने मन्वसंवादकथनं । बोनारपुटितपञ्चपदमलजपफलं । कण्ठमालाशब्दार्थविवरणं । किरीट शब्दार्थव्याख्यानं। कुण्डलपाब्दार्थकथनं। कौस्तुभशब्दार्थकथनं। मदादीनां विद्यादिरूपेणोपासनकथनं । गणेन लिङ्गावस्थितिनिरूपणं। गान्धवा प्रति दुर्वासस उक्तिः। गोविन्दशब्दार्थप्रश्नः। गोपीजनवल्लभविषयक प्रत्र ! ग्रन्थप्रयोजनकथनं। ग्रन्थविषयप्रतिपादनं। गोविन्दशब्दार्थनिरूपणं । गोपालमन्तोचारबपलं। गोपीनां दुवाससः समीपगमनं । मोपीनां खदेशगमनाय दुर्वाससत्राज्ञाप्रदानं । ५८ १ १ ४ २ १५ १ श ·४८. २२ ५० १ • - १ ३१ २ ३२ ३ ३ ३२ ३८ ५ गोपालस्य मथुरायां नित्याधिष्ठानकथनं । चन्द्रध्वजधान आधारपुटितपञ्चपदमन्तात्तिफल कथनं। चतुर्थ हार्चनं। चतुर्भुजधारिश्रीकृष्णस्य ध्यानं। चतुर्भुजशब्दार्थकथनं । जीवस्य भोक्तृत्वव्यवस्थापन दिव्यध्वजशब्दार्थस्य रूपकोक्तिः । दुराससे भध्यप्रदान। दुर्वाससो गोपीनाश्च परस्परसंवादः दुर्वासमं प्रति राधिकायाः पुत्रः । दुबाससो राधिका प्रति पुनरक्तिः । हादशमूर्तीनां प्रत्येकोपासकनामकथनं । बादशीमूचा पाराधनकलं । बिभुजस्य ध्येयत्वकथनं। ध्ययखरूपप्रत्र:। परमदेवादिविषयकः सनकादिप्रश्नः । पत्रपदात्मक श्रीकृष्णभजनयलं । पचपदमनास्य दशाक्षरादिमन्त्र वीजव कथनं। पञ्चपदमबखरूपप्रत्रः। पक्षपदमबखरूपकथनं । पचपदमन्त्रातभौतिकादिमिनिस् पम् । परमात्मखरूपकथनं। यचपदात्मक श्रीकृषा माजपफलं ! पोठपूजाविधानं । ४४ ४ ४५ २ १ २ १७ २ ३ २० २० Ar ·२४. ४८ ४ १ प्रोताच मनसंवादः। प्रोक्तमजपे श्रुतिसंवादः। प्रमादिस्तुतिः। प्रतिमादौ श्रीकृष्णार्चनफलं । झाब प्रति श्रीवास्योत्तरं। भाप्रश्नः। भजनप्रश्नोत्तरं। मङ्गलाचरणं मन्त्रान्तरेस पचपदेभ्यो जगतमश्किथनं। मथुरायाः श्रेष्ठत्वयवस्थापनं। मगुरायाः श्रेष्ठत्वे मनसंवादः। मथुरायां गोपालमजनस्य फलोत्कर्षकथनं। ११ १ २३ २ ३ ५५ १ युराशब्दार्थविवरण ३ १ १ १ १ ३८ 88 ३ ५ रसनविषयकप्रन्नः। रसनप्राप्तरं। राधिकायाः पुनः प्रश्नः। रौद्रवादिदादशमूर्तीनामवस्थानकथनं । रहादिकत्र्तकपूजनमताः। वासदेवलोत्रकथनं। वाहनादिदादशवननिरूपयां । रहनादिषु यादित्यादिदेवानामवम्थानक यनं व्यूहावतारकथनं। श्रीशकविषयकपत्रः। श्रीशक्षाध्यानादिफलकथनं । कीयाथाननिरूर। १ ४२ ५३ ३ ४ ५ १ ·है। ११ २ ११ १२ १ १२ १३ १ १८ २१ १ MY १ १ २५ श्रीवास्थाराध्यत्वकथनं। श्रीकृष्णस्य जगत्यालकत्वकथनं। श्रीकृष्णस्य जगदुत्यादकत्वकथनं। श्रीवास्य गोपालविद्यामयनितिः। श्रीकृष्णोपासन प्रश्नः श्रीकृष्णस्य मोक्षपदत्वयवस्थापनं । श्रीक्षणामयः पचपदमन्त्र पाप्तिः । श्रीशबागोपीसंवाद:। श्रीकृषासारणमाहात्म्यकथनं। श्रीगोपालस्य सर्वभूतान्तर्यामित्वव्यवस्थापनं ! श्रीकृष्णस्याभोक्तृत्वप्रतिपादनं । श्रीकृष्णस्य साक्षिखरूपकथनं। श्रीकृष्णास्याविद्यारहितत्वकथनं। श्रीकृष्णस्य षड्विधविकारशून्यत्व कथनं । श्रीक्षमा खल्पकथनं। श्रीकृष्णावतार श्रेष्ठत्वपन्नः। श्रीकृष्णभक्तानां मथुरावस्थानोक्तिः । श्रीकृष्णब्रह्मणोः प्रश्नोत्तरे। श्रीवत्सलानशब्दार्थकथनं । श्रीकृष्णस्य सगुण निर्ग गोभयात्मकत्वकथनं । श्रीकृष्णावतारागामाभरणदिएनः। श्रीकृष्ण प्रति ब्रह्मोक्तिः। श्रीगोपालगुतिः। सनकादीन्यति ब्रह्मण उत्तरं । स्वाहाविषयकपत्रः। १ ३५ ५ ६ ३९ ५ ५१ ३ ५२ १ ३ १ ६१ x १ ३ १ ४ ·श्रीगोपालसापन्याः शुद्धिपत्रम् । चार। मूचः कः परमो ३ १३ विभेति १४ विभेत ४ पठापाः। पवाः। पर। २ १ मचुः कः परमो २ विभेति विभति ६ वुः बुद्धेः २ १. ब्रात वातं ३ २ मृत्युविभेति मृत्युबिभेति ३ ४ विभति विभति बिभेति बिभेति १८ पन्तकपाठः पुस्तकपाठः १७ गोपीगोपगवावोत गोपीगोपगवावीस- मिति । कैश्चित मिति कैश्चित् १२ है मकरीत् मकरोत् १२ २१ भगवदीयं भगवदीयं १२ २१ कतोऽर्थ: कृतोऽर्थः १५ ८ मण्डका दि मण्डकादि २३ मल मल २ नेत्यवायव्ये नेत्यवायव्ये २१ शुकवाय अमवाय १६ २० असवात् असेवनात व्यसेवात बसेवनात २१ १५ प्रकटोकुर्वन प्रकटीकुर्वन १६ ·२१ २२ २१ इति शषः २२ टोकयां २ स्त्रीपुसादि ४. मात्मनं १३ समास्यवः इति शेषः टीकायां स्त्रीपुंसादि मात्मानं समात्यर्थ २२ २२ २२ १८ पदात २२ २४ २२ खहायदं ११ परति १७ अपतत् १७ विमुद्दादिगुणकं पदमेव । वासुदेवः २ तस्या ८ कमलापतय १ जगद्गरो ४ तसिभि ८ पर्व १८ बखादयेदिति ३ चव्रतीब्रतो पदात् खाहापदं घरे इति बापतत् विशुद्धत्वादिगुणकं पदमेव वासुदेव तुत्या कमलापतये जगदगुरो २५ २५ २० तुतिभि २८ पूर्व याखादयेदिति बयती प्रती ३ . و سس ३३ शब्दवानाकाशः ॥ ११ ॥ शब्दवानाकाशः १८ शदवानिति ॥ १२ ॥ शब्दवानिति । ८ भूमि भूमि १६ सया सया सपना भूतानां ३५ ४० ११ सपर्ग २० भतानां २१ बादित्वात् ४१ पचादित्वात ·। ४४ ४४ ४४ ४४ प्रत्यक्षा चासो ८ प्रचनाखा प्रद्युन्नास्या १५ मूमिस्खा भूमिष्ठा ११ चतुर्थी चतुर्थों १८ प्रत्यक्षासो २. बवतावां अबताराणा २१ प्रबवार्थत्वमा प्रयवार्थमाह २३ बोकारस्यांगैः कृत इति बोधारस्यांशकैः कत इति टीकासम्मतः पाठः खचित्रितपुस्तकपाठो विश्वेश्वरसम्मतः १ मवाधित मबाधित ४८ وه ४८ ४८ খামখায় मबाधित ४८ ४८ मायाया ४८ यन्त जम्ब ४८ सप्त 88 ११ धावान्तशब्दस्य १३ मबाधित १७ मायामा ३ यत्तजन १८ सपत १८ वोडय १० जवुदीपे १३ चतुर्थ २२ नति २१ होनाः य किमत ३ २२ महतो. वे इति १ मात्राम को सो बोडय जम्बुद्धीपे . चतु! सनेति होनाः ये किन्तु ५१ चे ५२ महतो वे यहार पति मानात्मकाजको ५४ ८ तदात्माकः तदात्मकः ·५४ ५५ ५७ २२ मधरायां मथुरायां ७ करीट किरीट १३ चिन्हित चिडितं १८ वचमनं वचन ६ संसारावं संसारार्णव १४ सम्यक् वानं जगभ्रमं सम्यक् ज्ञातं सद् जगद्ममं १८ संसाराम सनातं संसाराईवसनातम् १५ सर्यगाम्बरी सूर्ययाम्बरौ २२ निर्मित निर्मित २० सगुगंमेक सगुणमेक २१ सगुमा सगुणं गान्धर्वी भूर्भुवः १७ खस्तस्म खस्तो ५ समानात्मन समानात्मने ८ भभवः खस्तरम भूर्भुवः स्वस्तस्मै तस्मै वै १. २ गान्धर्वा ७ भभुवः १० तसव खत भूतात्मा खन ६ २७ भतात्मा २२ खप्त २३ पठनीम् ५ कत्तृत्व २३ पाट: पठनीयम् कर्तृत्व ६८ ६८ पाठः ·गोपासतापनी। पूर्ण भागः। श्रीगणेशायनमः । (') ओं सच्चिदानन्दरूपाय कृष्णायाक्लिष्टकारिणे ।. नमो वेदान्तवेद्याय गुरवे बुद्धिसाक्षिणे॥१॥ परमकारुणिकतया सगुणोपासनक्रमेणाधिकारिजनानामनर्थ- निवत्तय(२)सच्चिदानन्दवरूपश्रीकृष्णात्मतावाप्तये च श्रीगोपाल विद्यामुद्दी- पयन्ती तापनी श्रुतिः श्रोतृणामविघ्नविद्यासिइये सदाचारावबोधनाय विषयसैलिभ्यप्रकाशनेन तत्प्रतिसिइये च प्रतिपाद्यपरमदैवतप्रणसि- लक्षणं मङ्गलं प्रकाशयति, सचिदानन्दरूपायेति। 'कृणाय,' 'नमः, रति सम्बन्धः । कृषशब्दः सच्चिदाचकः, नशब्दचानन्दवाचकः, इत्यभिप्रेत्य कृष्ण शब्दार्थमाह, सदिति । 'सचिदानन्दः,' एव स्वरूपं यस्य, सः सौ(९) केशकर्षकत्वं कृयाश दार्थमाह, अनिरति। 'अमियम्' अविद्याऽस्मिता- रागहषाभिनिवेश लक्षणकेशपञ्चकरहितं,भक्तजनं करोति तच्छीलाय(४)। १ तब कयणः कस्मात् । हषिर्भ वाचकः शब्टो नय नितिवाचकः । मया. रैक परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयम । रति घ. , चिकितपस्नकद्वयस्य प्रारम्भ पाठः । बस्य, कृष्यने बिलियने रति कट भूमिः मर्वाधारः, निर्भतिरानन्दः सुखं, मयोगका मामामाधिकरणं, नव यदा कर्मधारयन भवति तदा परं बम क्या गटेमाभि. धोयने। पथवा भूमहवं दृश्योपस्तक्षणं,निष्ट निः मुखम्वरूपं कामयारक्यम अध्यामनिटाया शहात्मनापादनमिति याला मारायन कना। विश्वेयरंग तु नेष पाठी धनः । ९ जनानर्थनिवृत्तय पनि ग, क, चिकिनपुग्नकद्वयपाठः । ३ मचिदानन्द यद् ब्रह्म नदेव स्वरुपं यम्य नी। यहा मनी मर्वकालदेशमताको सोन्ही पी ज्ञानानन्दी नाव स्वरूपं खाकारी यम्य नमो रति जीवगाम्यामिकतार्थः। ४ चकिटं यथा म्यानचा गोवईनधारवरियादिलोला कर्नु गीहं यस्य नमः रनिजीवनोखामिकमार्थः । १ ·२ गोपालनापन्यां [ पूर्व भागः। ओ मुनयो हवै ब्रह्माणमः, कः परमो देवः, कुतो मृत्य:() विभेति, कस्य विज्ञानेन अखिलं विज्ञानं भाति,()केनेदं विश्वं ततस दावे प्रमाणमाघ । वेदान्तवेद्याय' लक्षणारत्त्या प्रकाश्याय इत्यर्थः " तं त्यौपनिषदं पुरुषं पृच्छा मि" वेदैश्च सर्वर हमेव वेद्यः" इति शुतेः, स्मृतेश्च । नमस्थतौपयिक रूपमाह, विशेषणइयेन। 'गुरवे' सर्वहितोपदेयो, 'वुद्दे।' सर्वेन्द्रियप्राणमनोधियां, 'साक्षिणे'। एतेन शानदाटप न प्राधान्यं सवितम्। वेदान्तवेद्याय, अति विधयः सूचितः । उपनिष च्छ दवा व्यालादपि तान्या विषय प्रयोजनादिकं सूचितम् । त या हि ये इमां गोपालविद्यामुपयान्ति मुमुक्षवस्तेषामियं गोपाल विद्या गर्भज मजराशेगाद्यमर्थात शातयति, तथा सामाख्यं संसारविनिवर्तक परं ब्रह्म गमयति । मंसार हेचविद्यादिकं च अत्यन्तमवसादयति विनाशय- तीति व्युत्पत्या नेपाल विद्या उपनिषदच्यते। तहेतुत्वाञ्च ग्रन्योऽपि उपनिषदित्युस्थते। "यायुवघृतम्" इत्यादिवत्। अत्र मुमुक्षुरधि- सारी हा संसा विनिवर्तकं सच्चिदानन्दसायं विषयः । शान्तिको संसानिवृत्तिः कृपखरूपावाप्तिश्च प्रयोजनम् ॥१॥ ग्रन्य प्रयोजनादीनाच मासाधनभावः सम्बन्ध रत्यभिप्रेत्य गोपा- लविद्यास्तुत्य र्धमाख्यापिकामार चयति, मुनयो ह वै ब्रह्माणमिति। हवै इत्यव्ययम् । “ह वै' मर्यवते। 'मुनयः' तत्त्वमननशीलाः सनकादयः, सामागं,' प्रति 'अ: । किम्। 'का, 'परमः' सर्वोत्कृयः, ५ कम्मामृत्यु रिति घ. चिनिपनकपाठः । २ अग्निं विज्ञान पनि कति ख घ. चिड़िताकद्यपाठः ।

·पर्यभामः। परमदेवादिविषयकप्रमातरम । ३ दैवतम् ॥३॥ . संसरति, इति ॥२॥ तदु होवाच ब्राह्मणः, श्रीकृष्णो वै परमं गोविन्दान्मृत्युविभेति ॥४॥ गोपीजन- वज्ञभज्ञानेन तज् ज्ञातं (') भवति ॥५॥ 'कुतः ' कस्मात्, च 'मृत्युः,' विभेति ' नस्यति । 'कस्थ, 'विज्ञानेन,' 'अखिल (२) सकल जगत, 'भाति'। 'केनेदं विश्वं,' 'संसरति' प्रसरति उत्पदते ॥ २ ॥ तद् इति । 'तत्' तत्र प्रश्रेयु, 'ब्राह्मणः' छान्दमाहात ब्रह्मा, (') 'उ' यपि, तान प्रति 'ह' किल, गोपालविद्ययेवोरारम् ' उवाच'। किम् । 'श्रीमा, 'वे' प्रसिद्ध, ‘परमं देवतं'। नकारश्च आनन्दवाचकः, तयाच, सदानन्दः परमं देवतमियर्थः। यहा भक्त पापकर्षणात कृतः परमं देवभिन्यर्थः ॥ ३ ॥ गोविन्दादिति। गवा ज्ञानेन वेद्य उपलभ्यः गोविन्दः,' तस्मात उपलब्धात , अमृतसरूपावाप्ती ‘मृगुः,' विभनि' भरेन तदाता कारी भवति इत्यर्थः(४)। "भीषाऽस्मादातः पवते नीघादेति सुर्यः" इत्यादिश्रुतेः ॥ ४ ॥ गोपोजनेति। दं सकलजगत नामरूपाभ्यां मापार्यात रक्षति, व्ययवा परं पुमांसं परब्रह्म स्वरूपं गोपायति संवृशातीति सुत पाया शापी प्रकृति या, तस्याः सकाशाज्जातः प्रपञ्चः, गोपोजना,' तन्य वसभः' खामी ईश्वरः उत्पादनपालनमंहरगाधानम, राधियानलात तदिज्ञा- कृपादः सत्तावाचकाः, . १ गोपीजनवममा नेनेदं विज्ञानम् इति ख, चिकितपसकपाठः । १ अखिलं प्राकृताप्रासन मर्ष वनु। रति जीवगम्यामिप्रणीताऽर्थः । १ ब्राह्मण रति प्रत्यगादानो हरेरपत्य मानणः स्वयम्भूगिनि नारायणप्रणीनाथः । ४ गोविन्दरूपेश म गोचारकः व्याघ्रात गा इव मत्याजावानपि पक्षोत्यर्थः । रति जीवनाखामिप्रशीतोऽर्थः।

·8 गोपालनापन्यां [पर्मभागः। खाइयेदं संसरतीति ॥ ६॥ तदु होचुः, क कृष्णे, गोवि- न्दच कोऽसाविति() गोपोजनवल्लभः कः, का वाहेति ॥७॥ नानुवाच ब्राह्मणः, पापकर्षणो,गोभूमिवेदविदितो विदिता,(२) नेन 'तत्' अखिलं विश्वं, विज्ञातं भवति'। “यथा रकेन मृत्पिण्डेन अखिलं मंशमयं विज्ञातं भवति" इतिश्रुतिस्मृतीतिहासलोकेषु प्रसिद्दे ॥५॥ खाहयेति । सुषु याच बाहुतिक्रिया यया सा 'खाहा' इतिव्युत्पत्त्या खाहाशब्दवाच्यया मायया, 'इदं' जीवजातं, 'संसरति' संसारवनवति, इत्यर्थः ॥ ६ ॥ एवं गूहाथै ब्रह्मा उक्तो तदर्थ जिज्ञासा मुनयः 'तत्' तत्र, 'उह' पूर्व, 'ऊचुः,' इत्याइ, कः कम इति ॥ ७ ॥ प्रागुतार्थे ब्रह्मा प्राह इत्याइ, तानुवाच ब्राह्मण इति। 'ब्राह्मणः' ब्रह्मा, 'तान्' सनकादीन, प्रति ‘उवाच'। कृष्णाखरूपमाह, पापेति । पापकर्षकत्वात् प्रागुक्तरीत्या च सचिदानन्दरूपत्वात् पापकर्षकसचिदा- नन्द एव कृष्णः अतःपरमो देव इत्यर्थः(३)। गोविन्दखरूपमाह,गोभूमि- वेदविदित इति। गवि भूमी गौशब्दवाच्यात वेदात 'विदितः,' 'विदिता' वेत्ता या गोविन्दः, अतस्तस्मादधिष्ठानतया ज्ञात्वा मृत्युः वि- . १ गोबिन्द कोमी रनि ध, चिकिमपुस्तकपाठः। २ दिना नि घ, चिकिमपुस्तकपाठः । ३ पापं चितमपि स्वीयस्तोतया कर्षनि पापपुरुषाम् पूतमाचक म्यादीम् चरानपि सरनाम् मुक्तिदानार्थमाकर्षनीति स एव परमकृपालुः परमदैवत मिति भावः इनि जीव गोरखामिकमार्थः ।

·पर्यभामः।] धामारिपटकथनम् । ५ गोपीजनाऽविद्याकलाप्रेरक, स्तन्माया चेति ॥८॥ सकलं परं ब्रह्मैव तत् ॥ ८॥ योध्यायति, रसयति,(१) भजति, सोऽमृतो भवति सोऽमृतो भवतीति ॥१०॥ भेति इत्यर्थः । गोपीजनवल्लभखरूपमाह, गोपीजनेति । गोपायतीति गोप्यः पालनशक्तयः तासां 'जनः' समूहः, तहाला 'यविद्याकला:,' च तासां वल्लभः खामी 'प्रेरकः' ईश्वरः, इति व्युत् पत्त्या गोपीजनवहभ- स्येश्वरस्य सर्वाधिष्ठानस्य, ज्ञानेन सर्वमारोपित.वेन विदितं भवति इत्यर्थ :(२)। खाहाखरूपमाह, तन्मायेति । प्रागुतारीत्या तस्य ईश्वरस्य अधीना 'माया' खाहा, तया सर्व संसरति इत्यर्थः । ॥ सकलमकास्य फलितार्थमाइ, सकलमिति। कलया मायया, सहित 'सकलं' परमेश्वराख्यं, 'परं ब्रह्मैव,' 'तत्' उ मलप्रतिपाद्यम् ॥६॥ एतयानादेः फलमाह, यो ध्यायतीति । 'य: य:,तद्रूपं 'ध्यायति,' तथा 'रसयति' कामवीजेन पञ्चपदों जपति, ‘भजति' पूजयति, 'स: अमृता भवति' मरणात विवर्जितो भवति, इत्यर्थः ॥ १० ॥ . .. १ एतयाध्यायति रमति रति ख, चिकितपुम्नकपाठः । २ गोपीजनस्य या अविद्याकम्ना विद्यावयवाम्नामां प्रेगका निवर्तकः गोपीजनवमः कामनायविद्यानिवन मेन खात्मभावप्रद रत्यर्थः। यदा गोपीजन एवाममन्नात विद्याकमा जामप्रदो अन्यभागः गोष्यः गाव टच इतिथुनः नामां प्रेरकः खोन्मुखनामम्पादकः। इमि मारायसप्रशीतोऽर्थः । गोपायनि मकमिदं गोपायनि मकलं परं पुमांमिति गोपी प्रकृतिः सम्या आनं जन रति महदादिकं पृथिव्यनमिति अमदीपिकानः। गोपीजनायिकत्वजी थविद्याकलां प्रेरयति इति मः । यदा गोपीजनेषु विधाकलाम पजामचन्द्रकला प्रेरय- नोनिमः । समान्दर्य माधुर्यादिजामं अपहत्य म्वप्रेम्बा नान माहयनीत्यर्थः । खन्तु स्वगुणैः सप्रेयभीर्य मोहयनि नदेव नम्य वामना। उनि जीवर्गासामिप्रीमोऽर्थः वनभः ·है गोपालनापन्यां [पर्व भामः। ने होचुः, किं तद्रूपं, कि रसनं, कथं चाहो तङ्गजन,(') तत् समें विविदिषतामाख्याहीति ॥ ११॥ गोपवेशमचाभं तरुणं कल्पद्रुमाश्रितम् ॥ १२॥ तदिह श्लोका भवन्ति । तदु होवाच हैरण्यो, 1 . ध्येयं एकन्ति, तया रसनादि कञ्च पृच्छन्ति, ते होचुरि- त्यादिना ॥ ११ ॥ तत्र ध्येवरूपनिरूपणमवतारयति, तद होवाचेति । 'तत्' तत्र प्रग्नेश, 'हेरण्यः'हिरण्यगर्भम्यापत्यं औरण्यः ब्रह्मा,थेयं रूपम् 'उवाच,'इत्यर्थः । गोपवेश मिति। गोपायतीति गोपस्तस्य वेशो यस्य तं गोपवे' पालक- खरु पम् अपो बिभर्ति इस समुद्रः तद्ददाभा यस्य तम् 'अन्धाभं' समुद्रव रम्भीरम्, पारमित्यर्थः । 'तरगं' जरादिदोषरहितं । 'कल्प दुमः वेदः,सर्वपुरघार्थ हेतुत्वात् तम् व्याश्रितं' तत्प्रतिपाद्यम् । इति तेनैव वा सर्वोपासनाकर्मप्रतिपाद केन तत्तत्कर्मफलसिद्धये आश्रितम् । "ईश्वरायतं फलमत उपपत्तेः" इति न्यायात, "लभते च ततः कामा- भयेव विहितान हितान्" इतिमातेच। यदा 'गोपः' धेनुपालकः, तस्य 'वेशः, यस्य तम् । 'अन्नाभं' सजलजलदनीलं । 'तरण' नवयौवनं । कल्परक्षमूले सिंहासनस्थाऽमुजोपविमित्यर्थः ॥ १२ ॥ १ कथं वा चासो रति घ, चिकितमस्तकपाठः ।

·पूर्व भागः। श्रीकृष्णध्यानं । सत्पुण्डरीकनयनं मेघाभ वैद्युताम्बरं । दिभुजं ज्ञानमुद्राव्यं वनमालिनमीश्वरं ॥१॥ गोपगोपीगवावीत(') सुरद्रुमतलाश्रितं । . . उतरूपयानं मन्दसम्मतियाजेन मविक्रमाह, तदिति । 'तस्' तत्र, 'ह' उक्तरूपध्याने, 'लोकाः' मकाः, अपि भवन्ति'। सत्युण्ड- रीकनयनमिति । 'सत्'निर्मलं, 'पुण्डरीक' एसक्रमलं, नयनं' प्रापकं यस्य तं । 'मेघा' उपततमनसि सचिदानन्द खरूपा, 'याभा', यस्ख तं । विषयेगा द्योतत इति विदा त, विद्य देव 'वैदा तम्' तादृशम् 'यबरं' वप्रकाश- विदाकाशमि यर्थः। दो हिरण्यगर्भविराडात्मानौ, भुजो भौतिक- शिल्पहेतुभूतो हरतो, यस्य तं 'दिभुजं'। ज्ञानमुद्रा तत् त्दमसीति सचिदा- नन्दै करसाकारा रत्तिः, तत्र याय' प्रकाशमान २)। वने विविक्त प्रदेपो रखमा एमालते पकापाते रति तं 'वनमालिनम्' | 'ईश्वर'ब्रह्मादी- नामपि नियन्तारम् ॥ १ ॥ । ग्रामान गापायतीति, गोपः' जीयः, 'मापी' माया, 'मावः' वेदाच, तैः ‘यावीतं' स्वामितया याटितं । 'मरमः' वेदः, तस्य 'तलं' स्वरूपम्, 'आरित' तत्प्रतिपाद्यम, सन्यर्थः। 'दिव्यालारण' १ गोपीगोपगवायोमिनि । फेथिन पद्यते तत्राभ्यरिमायान मापीपदस्य पूर्व निपातः । गोपा हि प्राण स्वीमत्रा भवन्ति । रति नारायणटीकाधृतपाठः । २नर्जन्या छकी मनावग्रना हदि विन्यभन्। वामरम्नाम्पजी जान मि बिन्यमेन । जानमुद्रा भवदेपा रामचन्द्रम्य प्रेयमी। प्रयमीत्यानिमाविका मादपामयनाराण प्रिय नि गम्यते। भीनमुद्रा मिनि न युक्तः प ठः । म.नाव पननादिकमानानां निपातिनत्वात् खपम्य च नाक काममा लागिनेष गमगायन रियन असं त्यर्थः । इनि मागषण प्रगतिः ।

·गोपालनापन्यां [पूर्वभागः।। दिव्यालङ्करणोपेतं रत्नपङ्कजमध्यगं ॥२॥ कालिन्दीजलकल्लोलसङ्गिमारुतसेवितं । चिन्तयश्चेतसा कृष्ण मुक्तो भवति संहतेरिति॥३॥ षड्विधैश्वर्यंतः, 'उपेतम्'। तथा 'रत्न' तुल्यम् अतिखच्छं यत् 'पाज हदयकमलं, तदन्तःस्थाकाशगतः,तम्। “ऐश्वर्ययस्य समग्रस्थ धर्मस्य यशसः श्रियः । वैराग्यस्य च मोक्षस्य घणां भग इतीङ्गना" इति। ते च घड् धर्मा यस्य सन्तीति भगवान् ॥ 'कालिन्दी' नाम निर्मलोपासना, तस्याः 'जलकल्लोलाः' नानास्फुरणतरङ्गाः, तत् 'सङ्गी,' 'मानसः' निश्चलप्राणवायुश्च, ताभ्यां ‘सेवितम्' धाराधितम् । यहा भक्तानुग्रहार्थमाविष्कृतचिवनस्य यथाश्रुतमेवेदं ध्यानं । 'सत्- पुण्डरीक' वदतिनिर्मले 'नयने,' यस्य तम्। *मेघाभं' नीरदश्यामलं । तडिदाभम् 'अम्बरं' यस्य सं पीताबरम्। 'दिभुज' देवकीप्रार्थनया अन्यभुजइयस्योपसंहतत्वात यद्दा घटादशाक्षरे दिभुजा ध्येय इति सूचितम्। 'ज्ञानमुद्रा' हद्याश्रिततर्जन्य ङ्गुष्ठयोगरूपा, तया, 'याउंघ' युक्त। वनमाला नाम नानापुमपल्लवरचिता पादतलावलम्बिनी माला, विद्यते यस्य तं 'वनमालिनम्' । 'ईश्वरम्' उक्तार्थम्। 'गोपाः' श्रीदामादयः, 'गोप्य' राधाद्याः, 'गावः' कपिलाप्रभृतयः, ताभिः 'धावीनं' परिरतम्। कल्पवृक्षात्रयम्। 'दिव्यैः' अलौकिकैः, पाभरणैः, 'उपेतं'। सिंहासनापरि रत्नम्यसुझकमलमध्यस्थितम् । यमुनाजलतरणसम्बन्धिवायुना सेवितम् । एवंविधं श्रीकृष्ण', 'चेतसा, 'चिन्तयन्' ध्यायन्, नरः ‘संसृतेः' संसारात्, ‘मुक्तो भवति'। 'इति'- दो ध्यानसमास्यर्थः । ३ ॥

·पूर्वभाव गोपासनापमा तस्य पुना रसनं जलश्रमोन्दुसम्पातकामादि छष्णयेत्येक पदं, गोविन्दायेति दितीयं, गोपीजनेति हतीयं, वहभायेति तुरीयं, खाइति पञ्चममिति पञ्चपदों जपन्, पञ्चाङ्ग द्यावा- भुमी सूर्याचन्द्रमसौ साग्री तद्रूपतया ब्रह्म सम्पद्यते ब्रह्म सम्पद्यत इति ॥ १३॥ । रितीयप्रश्नोत्तरमाल, नस्य पुना रसनमिति । 'तस्य' कृष्णाख्यमबा, 'रसनं' 'जलभूमीन्दुसम्पातकामादि' यथा स्यात तथा पचपदमपनम्, इति शेषः जलं ककारः, भूमिः सकारः, रंकारः अभिः, इन्दुः, अनुखारः, रतेषां सम्पातरूपं यन् कामवीजं, तत् ारी प्रथमं यथा स्यात्तथेत्यर्थः(१) । तानेरव पञ्च पदानि विति, कवा येत्येक पदमिस्था- दिना। उत्तरसनस्य फलमाल, पचपदीमिति । 'पचपदीं जपन,' पुरुषः 'पखाऊं,' 'अम' नारायणात्मकं, 'तद्रूपतया' पखाप्रमतादामेवन, प्रामातीति सम्बन्धः । इदन्तु सलज्जपफलम् । पञ्चाङ्गान्याह । 'द्यावा- भूमी,' तथा मिना सहितो 'सानी,' 'सूर्याचन्द्रमसी' (२)। अभ्यासः प्रथमोपनिषत्समास्यर्थः ॥१५॥ . १ कामो वक्ष्यमा कामबीज नदादिकमायेति चतुर्ण नामक पदमित्यर्थः । एवं चत्वारि चतुरचरावि पधर्म हरमिनि पचपदीमेकपा पक्षपदों प्रजपन पचा कर्यादिति शेषः। पनामानि दयविरहिवाकवचामाणि, चतुरबराच चत्वार्यानि, पक्षम हारमिति नारायणप्रीतोऽर्थः। रसद पचा पारपरोपाखमित्यार, पावाभूमी मचन्द्रममा मानी रनि । की कृवाय दिवात्मने दयाय नमः, गोविन्दाय भूम्बामन शिरसे साहा, गोपीनन सामने शिवायै वषट रत्यादिप्रयोगः। इति नारायणप्रीमोऽर्थः । . २ ·गोपासमन्त्रोचारणफसम्। [पूर्वभाः। तदेव श्लोकः। लोमित्येतदादावादाय कृष्णाय गोवि- न्दायेति च गोपीजनवल्लभाय वृरजानव्या सकृदुच्चरेत्() यो गतिस्तस्यास्ति मङ्गनान्या गतिः स्यादिति(१) ॥ १४ ॥ उत्तरसने मनसंवादमाए, तदेव इति । 'तत् तत्र उक्त रसने, 'एषः,' 'क' मला, वर्तत इति । 'सीमित्येतत्,' 'बादौ, 'कादाय' उच्चायत्र, अथ 'कृष्णाय', 'गोविन्दाय', 'इति,"च' पुनः, 'गोपीजनवल्लभाय,' 'हदानव्या' खाइया, इत्यर्थः (१) । इति 'यः', 'सकृत्' एकवारमपि, 'उच्चरेत्', 'तस्य,' 'मह' शीघ,पञ्चाङ्गब्रह्मात्मरूप- 'गतिः', भवति, 'अन्या' चन्द्रमण्डलरूपा, 'गतिः', तस्य 'न स्यात्' । 'इति शब्दो रसनसमास्यर्थः ॥ १४ ॥ कथचाहो तटूजनमित्यस्योत्तरं वक्त भजनशब्दार्थमाह, भक्ति- रस्य भजनमिति। पर्याये सार्थाऽवगमासम्भवात पुनर्भजनस्य लक्षणमाह, . १ सहदप्युपरेत् इति ख, चिकितपुस्तकपाठः । २कोमित्येतदादाबादाय कृष्णाययोग गोबिन्दायेति गोपीजनयभाष परधन- माम तदप्युपरेन था गनिस्तस्थाति मधु मान्या मतिः स्यादिनि घ, चिझिनपुस्तकपाठः । बस्व कोमिति कृष्णाययोगं कृष्णालिपदेन युक्तं गोविन्दात्यपि चादाय पुनः गोपीजन- वाभाय एवमवत् श्यामवर्ण पदपि मायारूपं संसारकार खानि पदमुपरेन् यः । पविधा हितमोरूपा समय सामं भवति इति नारायणप्रसीतार्थः । जपपरिपार्टी दर्शयति। कोमित्येतदादाबादराय जचार्य कृष्णायेति चतुर्थन. पदेन योगो पस्य नत् । पक्षानमहाप्रकाशः परमेबरो बहिर्वा मदीपया सारया सरिममिति जीवनोखामिप्रवीनार्थः ।

·पूर्वमान।] गोपालनापा भक्तिरस्य भजनं तदिहामुनोपाधिनैरास्येनैवामुभिन् मनसः कल्पनमेतदेव च नैष्कर्म्यम् ॥ १५॥ कृष्ण विप्रा बहुधा यजन्ति गोविन्दं सन्तं बहुधाऽऽराधयन्ति (१) गोपी- जनवमभो भुवनानि दधे ॥ १६ ॥ तदिहामुति। 'र', 'धमुत्र,' 'उपाधेः' ऐहिकपारलौकिकप्रयो- जनस्य, 'नैरास्येन' निरसनमेव नैरास्यं तेन रेहिकाभिकपालकाममा- राहित्येन, 'एव,' 'बमुमिन्' क्षणाख्ये ब्रमणि, 'मनसः,' 'कल्पन' प्रेममा तन्मयत्वं, तदेव भजनमुक्तमित्यर्थः । एतत्' भजनम्, 'एव', 'नकमंत्र ज्ञानम, इत्यर्थः ॥ १५ ॥ कृष्णं तमिति । 'सं, 'छयाम्' यानन्दामानं, 'विप्राः' साविकाः, 'बहुधा' ययज्ञपाठयजयोगयज्ञादिभिः 'यजन्ति'। गोविन्दमिति । गोभूमिवेदविदितं, 'सन्त,' 'बहुधा' श्रवणको निस्मरणपादसेवनान- वन्दनदास्यसख्यामनिवेदनादिभिः, विप्रादयः सर्वेऽपि 'बाराधयन्ति' सेवन्ति। तस्यैव सेव्यत्वे हेतुः गोपीजनवलभ इति। 'गोप्य' पालन- शक्तयः, तासां 'जनः' समुदायः, तस्य 'वल्लभः' स्वामी प्रेरक: सन, 'भुवनानि' अनन्तकोटिब्रह्माण्डानि 'दधे'(२)। उपलक्षणमेतत् । अपा- लयत् पासयति पातयिष्यति च ॥१६॥ १ बाधा रसनि रति ध, चिकितपुखकपाठः । २ भजनप्रबार मजमपभनमबतिरेकफला मापदैरव दयनियनमिति । नारदादय व शासमार्गेस पूजयति। मोविन्दमाविष्कृत केशोरवयम भर्ना गोप्य रवानुः राजमार्नेशरावपकि। दो धारयनि प.पनि मानपक्षप्रधागेम पचने परनिनीय. गोखामिवृतदेऽर्थः ।

·भनयतो गोपातपिपाखरूपनम् । [पूर्वमाना। खाशाश्रितो जगदेजयत् सुरेताः ॥ १७॥ वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो जन्ये जन्ये पञ्चरूपो बभूव। कृष्णस्तथैकोऽपि जगद्वितार्थ शब्देनासौ पञ्चपदो विभातीति ॥ १८ ॥ । एवं पालकत्वात् सेयत्वमुखाम्, अथजनकत्वादपि सदाह, साहाश्रित- इति । 'खाहा' माया, सदाश्रितः' तदधिष्ठाता सन्, 'जगत' अयतनाम- रूपम्, 'एजयस्' अचालयत् व्यक्तीभावायोन्मुखमकरीत, सूधिकाले(१)। बन तुगीवशेषणमाह, सरेताइति । मधु भोभनं चिद्रूपं मायायां प्रतिविम्बोन्मुखं, रेतो यस्य सः 'सरेताः'। “रूपं रूपं प्रतिस्पो बभूव" इतिश्रुतेः,"मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भ दधाम्यहम्" इति स्मृतेश्चा१७॥ भक्तानामाराधनसोकाय गोपालविद्यात्मकशब्दरूपेण भगवान् पञ्चधा भातोति सदृष्टान्तमान, वायुर्य थैकइति । 'यथा,' 'भुवनं' अमावं, 'प्रविष्ठः', 'एकः,' एव, 'वायुः, 'जन्ये अन्य' शरोरेशरोरे प्रतिशरीर, 'पचल्या' प्राणपानथामादिरूपः, 'बभूव'। 'तथा' एव 'एकोऽपि, 'सौ' कृष्णः, 'जहितार्थ,' 'भुवनं,' 'प्रविः,' 'शब्देन' गोपाल- विद्यात्मकेन, पच पदानि यस्य सः 'पचपदः, विविधं 'भाति' प्रकाशते, इति शन्दो मन्लसमास्यर्थः ॥१७॥ गोविन्दं सन्तं बडधाराधयन्तीत्युक्त, तत्राराधनात्मकमुपासनं प्रचन्तीत्याह, ते होचुरपासनमेतस्येति । 'ते' सनकादयः, '' किल, । १ साहामाया पाविना उ इत्यव्यर्थ सम्बोधने पादपूरणे वा जगन् रजवन् मनन- बनियो संसारबारे कम्पपति इत्यर्थः । सुरेनाः पतिवलपता गोभन तो भगव. वीर्य यस्यामिनि वा रति जीबगोसामिनोऽर्थः ।

·पूर्वगा। गोपालापना ने चोचुरुपासममेतस्य परमात्मनो गोबिन्दवासिला- धारिणो क्षोनि ॥ १८॥ तानुवाच यत्तस्य पीठं औरण्याष्ट- पलाश(१)मम्बुज। तदन्तरालिकेऽनलास्त्रयुगं () सद- न्तराद्यार्णाखिलवीजं कृष्णाय नम इति(२) वीजाद्य (५) 'एनस्य,' 'परमात्मनः' श्रीवास्य, गोविन्दस्य', 'यखिताधारिणः', 'उपा- सनम्' धाराधनं, 'बहि' कथय, इत्यर्थः ॥ १९॥ तभाराधनाधिष्ठानभूतं पीठनिरूपणमवतारयति, तानुवाचेति । 'यत् तस्य पीठं,' तत् 'तान्,' प्रति ब्रह्मा 'उवाच,' इत्यर्थः । खरा शालितं पीठं स्थापयित्वा 'परण्यायपलाश' सौवर्णहदनम्, 'बम्युक, स्थापयेत् गन्धयुतेन चन्दनेन वा लिखेत् र यर्थः। तदन्तरालिके' वस्य कमलस्य अन्तरालभवे प्रदेशे, 'यनलासयुग' त्रिकोण इयं, सं- लिखेदित्यर्थः। तदन्तराद्यानुति। तस्य घटकोबस्य, 'याय' मध्थे, 'याद्या रूपम् 'अखिल' कार्ययस्य 'बी' काम्बीजं, साध्यनाम कर्मनाम च लिखेदिति मेघः । तदुक्तं सनदकुगरसंहितायां । “कणि- कायां लिखेदहिपुटितं मण्डलद्दयं। तस्य ये लिखेडी मायाख्यं कर्मसंयुतम्" इति ॥ 'कृष्णाय नम इति,' 'वीजाचं' बीजेन कामबोजेन । . रणमष्टपलामिनि ख, घ, र, चिकिमपुलकत्रयपारः नारायशसम्मनः । .९नदारासिकानसामथुममिति साव, चिकिततवानयपाठः । सदनरागाई बिसिखीत कृष्णाय नम इति घ. सिकिनपुस्तकपाठः। नदकरा- पाविसबीनं कृवायनम इनिपचिकितपुस्तकपारायवाभिप्रेतो जीवगोसामि- . "वीनाडामिति घर, चिकितपुखकायपाउः। - ·१३ पीठपूजाविधानम्। [पूर्व मागः। सब्रह्माणमाधायानङ्गगायत्रों(९) यथावड्यालिख (९) भर भूम-. . बाद्यं घडलं, सन्धिषु षडक्षरं लिखेत् “ घडखं सन्धिधु " रति क्रमदीपिकाः। सब्रह्माणमिति। पूर्वलिखित कर्णिकास्थमन- वीज 'सब्रह्मायम्' बादशाक्षरमन्लोपेतम्, 'याधाय,' इत्यर्थः। मन्त्र- तह कारभेदात् मको ब्रह्मा । तदुक्तं मंहितायां । “ततः शिशर्मना- वर्यतं कामं वेश्येत् सधीः" इति । घटकोणस्य पूर्वनैर्ऋत्यवायव्य- कोयेषु श्रीमिति बीजं लिखेत् । बामेयपश्चिमेशामकोशेषु, छीमिति वीज लिखेदिति शेषः । “श्रियं घट कोस कोणेधु ऐन्द्रनैतिवायुघु बालिख्य विलिखेमायां वहिवारणभूलिघु” इति संहितोतः बनङ्गगायत्रीमिति। अदलस्य सर्वजनसम्मोहनके शरधु 'अनङ्ग- गायत्रीं' कामगायत्री, (९) 'यथावत्' त्रिशः त्रिणः, व्यालिखेदित्यर्थः । "कामदेवाय सर्वजनप्रियाय सर्वजनसम्मोहनाय ज्वल ज्वल प्रज्वल प्रज्वल सर्वजनस्य हृदयं मे वशं कुरु कुरु स्वाहा" इत्यशाचत्वारिंशदक्षरं माला- मन्त्रं, प्रतिदलं षट् घट् अक्षरं क्रमेण लिखेदित्यवबोडव्यम्। बह- दलस्योपरि हत्तं शत्वा माटकाक्षरवैश्येदियपि बोधम्। “अक्षरैः कामगायथा वेश्येत् के पार सुधीः । काममालामनोदलेवरस मनपवित् ॥ लिखे गुहाननर्भतामीटकां तहिलिखेत् ।" इति . १ बाधायानामनु गायनीमिति ख, घ, चिकितपुस्तकहयपाठः । २ यथावयासप इति घ, २, चिकितपुस्तकायपाठः। यथावापय्य रति स. चिकितपुरसकपाठः। १ चमगायनीं कामदेवाय विले पुष्पवाशाय धीमहि नाना प्रचोदयादिति नारायहः।

·पर्यभामः।] गेपासनापन्या एडलं शूलवेष्टितं कृत्वाऽप्रवासुदेवादिरुक्मिण्यादिखयक्ती- संहितोतः। भूमण्डवं शूलवेरित प्रवेति। “भूम चतुरखं स्थादवजयुतं मुने” इति संहितोतोः । वस्यैव धारणयन्नत्वात् । साध्यादिलेखनमप्यादावमूसचत्। अतएव धारणाविधानं तत्फलम संहितायामुक्तं । “ इत्वा सहसमान्येन मयसम्पातपूर्वकं। मार्च- यित्वाऽयुत जामा धारयेद् यसमुत्तमं ॥ लोक्येश्वर्य माप्नोति देवैरपिस पूजितः।" इत्यादिना। इद केवलं धारणार्थं यदा यवं क्रियते तदभिप्रायेमोक्त, यदा पुनः पूजार्थ यन्नं क्रियते तदा तु पूर्व "मण्डुकादि एयिव्यन्तं पूजयेत् कर्णिकोपरि। अमवादिपीठपादेषु धमादींचतुरो यजेत्। चतुएं पीठगानेषु धर्मादीचतुरो यजेत् । कर्णिकायां ततोऽनन्तं पनान्तञ्च ततो यजेत् । तारवर्ण प्रभिन्नानि मण- लानि क्रमात् ततः । सत्त्वं रजस्लम इति यजेतात्म चतुय्यम् । वात्मान्त- रामा परमात्मा ज्ञानात्मेति कमात् सधी:। विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना किया योगेति पञ्चकी। प्रहोस या तथेशानानु ग्रहा नवमी स्मृता। प्रागाद्यरस पधु कर्णिकायां यजे मुने"। “यो नमो विकावे सर्वभूतात्मने वासुदेवाय सवात्मसंयोगयोगपद्मपीठात्मने नमः" इति पीठमन्त्रमयमस्योपरि विन्यस्य, “ततः पीठसमभ्यर्थ देवमावाश नारद । अादिधूपदीपा- दीनुपधारान् प्रकल्पयेत्” । बचावरणपूजां कुर्यात् । तत्र प्रथमाव- रणमाह, अङ्गेति। षट् कोणस्थायीत्यवायव्येशानेषु पदयशिर:- शिखाकवधानि, अग्रभागे नेत्र, पूर्वादिदिक्षु च बसम्, इत्यानि पूजयेत् । दितीयावरण माह, वासुदेवादीति। पूर्वपश्चिमयाम्योत्तर- दलेषु, यथाक्रम 'वासदेव'साधंगप्रदुम्नानिमहान् पूजयेत् । । १मलनेरित मिति घ, चिकितपुसकपाठः।

·पीठपूजाविधानम् । पूर्णमा द्रादिवसदेवादिपार्थादिनिध्यावोत यशेत । सन्ध्यास) “ आनयनरत्यवायव्येशानेषु, यथाक्रम शान्तिश्रीसरखतीरतीः पूज- येत्। तीयावरखमाह। 'रकिाण्णादि"खशताय' हाशतायः दनेषु रक्मिणी सत्यभामा जाम्बवती तथा। नाजिती मित्रविन्दा कालिन्दी च ततः परा। लमणा च सुशीला च पूज्या हेमामित- प्रभा" इत्यर्थः। चतुर्थपञ्चमाद्यावरणमाइ, इन्द्रादिवसदेवादिपार्था- अत्र वसुदेवाद्यावरणमेव चतुर्थ बोध्यम्। पूर्वभागे वस- देवाय पीतवर्याय । बामेयको देवक्यै स्यामलाये। दक्षिणभागे नन्दाय कर्पूरगौराय । नैत्रत्यकोणे यशोदायै कुशुमगौ । पश्चिने बलदेवाय भङ्खकुन्देन्दुधवलाय । बायचे कसापश्यामलायै सुभद्रायै । उत्तरकोणे गोपेभ्यः । ईशानकोणे गोपीभ्यः । पञ्चमन्तु पार्थाद्यावरणम् । অনলিষ্মীবান্ধবিশ্বান্ধিৰভলাঘৰনা মুসা। घई निध्यावरणम् । पूर्वदिशि इन्द्रनिधये । बामेयदिश नीलनिधये । याम्ये कुन्दाय नमः। नैर्ऋत्यकोथे मकराय। पश्चिम यानन्दाय। वायव्ये कछपाय। उत्तरे शरु खनिधये। ईशानकाणे पननिधये । सप्तममिन्द्राद्यावरणम्। इन्द्राय पीतवर्णाय पूर्वदले। अपये रत- यमाय नीलोत्पलवाय। रक्षोऽधिपतये क्षमा वाय । वायवे धबाय। वरुणाय शुलवीय। कुवराय नीलवर्याय । मानाय श्वेतवर्णाय। पूर्वेशानयोर्मध्ये ब्रह्मो गोरोचनावणीय । ने त्यपश्चिमयोर्मध्ये शेषनागाय श्वेतवर्णाय। पूर्वदले बजाय पीतवर्णय । पतये शुभावीय। दण्डाय नीलवर्णय। खट्राय श्वेतवाय । पाशाय विदुरदाय | ध्वजाय रक्तवर्णीय गदायै | पिमूलाय असावाय बाय। १ विसन्ध्यात रति घ, चिकितपुरूकप ठः ।

·गेपास्या प्रतिपतिभिरूपचारतेनास्याखिवं भवत्यसिल भवतीति ॥२०॥ मदिर श्लोका भवन्ति। एको वशी सर्वगः कृष्ण ईध रकोऽपि सन् बहुधा यो विभाति। तं पाठयं येऽनु भजन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥२१॥ नित्यो नित्यानां चेतनचेतनानामेको बहना यो विदधाति रत्यक्षमावरखम् । बाबीतमिति । रतैः पावरौः 'बावीत,' परमेश्वर, 'यजेत्' पूजयेत् । 'सन्ध्यामु' निकालसभ्यास, 'प्रतिपत्तिभिः' ध्यानः, 'उपचारैः षोडशोपचारादिमहाराजोपचारैः, पूजयेदित्यर्थः । तेनेति । 'तेन' बाराधनेन, 'बस्य' बाराधकस्य, 'खिलं' पुरुषार्थचतुरयं, 'भवति'। यभ्यासो दितीयोपनिषत्समात्यर्थः ॥ २० ॥ उत्तोपासने मनसम्मतिमार, तदिति । 'तत्' तस्मिन् दृष, '' उक्तोपासने, 'सोकाः' मनाः, बपि भवन्ति' वर्तन्ते। एको बधी सर्वग इति । 'रकः' सजातीयविजातीयवगतभेदरहितः, अत एव बशे सबमस्यालीति 'वनी, 'सर्वमः' सर्वत्र देशतः कालतः वलातचापरि- छिन, 'वष्णः' आनन्दः, अत एव 'या' ब्रह्मादीनामपि नत्यः । पूर्वाप्तः 'एकोऽपि सन,' 'य:' कृष्णः, जगतपालनाय 'बहुधा' पररूपः, 'विभाति' विविध प्रकाशते, वायुरिव पायादिभेदैः। तं पीठस्थमिति। 'तं' पचपदात्मकं पागलं, 'पीठस्थम्,' 'मनु'लक्षीक त्य, 'ये,"धीराः' एकाग्र- पित्ता:, भजन्ति', 'तेषाम्,' एव 'शाश्वतं नित्यानन्दात्मकं, 'सखं,' 'न,' तु 'इतरेषां तल्लिरहितानाम् । अचमतामिव रूपादर्शनम् ॥ २१ ॥ मलान्तरमार, मित्या नित्यानामिति । 'नित्यानाम् इव मध्ये यो वर- गत्या 'मिषः,' तथा 'चेतनानाम्,'इब बुझादोना,मध्ये बस: 'मनः', .

·मापाशवापत्य [पूर्वमा कामान् । तं पीठगं येऽनुभजन्ति धीरास्तेषां सिदिःशासनी नेतरेषाम् ॥२२॥ एतद् विष्णोः परमं पदं ये नित्ययुक्ताः संयजन्ते न कामान् । तेषामसौ गोपरूपः प्रयत्नात् प्रकाशयेत् आत्मपदं तदैव ॥२०॥ यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो विद्यास्तस्मै गोपायति(१) सम कृष्णाः। तं च देवमात्मबुद्धिप्रकाश(२) मुमुक्षुर्ने शरण- तथा 'यः,"एकः,' सन, पञ्चपदरूपेण 'बहूनां,' 'कामान, 'विदधाति । 'पीठगं,' 'ये,' 'अनुभजन्ति,"धीराः,' 'तेषां सिद्धिः', 'शाश्वती' अनपा- यिनी, 'न',तुस्तरेषाम् इति पूर्ववत् ॥ २२ ॥ मलाकरमाह, रतद् विशोरिति । 'ये साधकाः, 'एतत्' यक्लात्मक, 'विशः पदं, नित्ययुक्ताः' सततं प्रयत्न वन्तः, 'संयजन्ते' सम्यगाराधयन्ति, 'न,'तु 'कामान्,' कामयन्ते । तेणं' साधकोत्तमानाम्, 'असो,' गोपालक- 'रूपः,' 'गोप'वेधो वा 'प्रयत्नात्', 'आत्मपदं' वरूपं, 'तदा' 'एव' भज- नायवरितसमये रव, 'पुकाशयेत्' प्रत्यक्षं दर्शयेत् ॥२१॥ ननु तत्पकाशे सति किं स्यादित्याशय मुमुक्षुशरण्योतीव तस्य मोक्षपदावमार, यो ब्रह्मामिति । 'य:' परमेश्वरः कृष्णः, 'पूर्व' सरिसमये, 'ब्रह्माणां, 'विदधाति' रचयति, 'य:' कृष्णः, 'ससी' तदर्थे, 'विद्याः' बेदान्, पुलयपयोधिजले मत्स्यहयग्रीवादिरूपेण गोपार्यात' तम् उपदिशति बा। ॥ १ यो विद्या गाययति स्मरनि ध, चिकितपुसकपाठः । पस्य मापयतिमा मान कारितमानिनि नारायणप्रीमोर्थः । २ चामतिप्रकामिति प. चिकितपुस्तकपाटः । एतस्य परमानाःकरावा भासमानमिति नारायसीनोऽर्थः ।

·पभान] पीकामनाबाशिः। . १९ मनुब्रजेत् ॥२४॥ श्रेहारेणान्तरितं ये जपन्ति गोविन्दस्य पञ्चपदं मनुम् । मेषामसौ दर्शयेदात्मरूप) तस्मात् मुमुक्षुरभ्यसेनित्य- शान्ये) ॥२५॥ एतस्मादन्ये पञ्चपदादभूवन गोविन्दस्य मनवो मानवाना '', 'देव' द्योतनात्मकम्, 'यात्मबुद्धिप्रकाशं' खप्रकाशं, 'मुमुखः' मोक्षार्थी, पारंवमनुग्रजेत् ॥ २४ ॥ पक्षपदमन्नस्य मन्त्रान्तरमलत्वं विवदुः पशवपुटितं पचपदरसनफल माह, बोकारोगान्तरितमिति । 'योधारेण','अन्तरित पुटितं, गोविन्द- स्य', 'पचपदं', 'मन' मन्त्र, 'ये जपन्ति', 'तधाम', 'असो' गोविन्दः, 'बामरूप', 'दर्शयेत्' । 'तस्मात' कारणात्, 'मुमुक्षः' एगधः, 'नित्य- मान्य' संसागनर्थशान्त्य, गोविन्दमनम् 'अभ्यसेत्' पुनः पुनर्जपेत् ॥ २५ ॥ रत मादन्य भन्दा बभरित्याह । 'गत मात्' पचपदमनात्, 'धनो' दशाक्षयचाः, 'गोविन्दम्य मनव:', 'मानवानां' मनकादीना, स्फुरिताः १ पक्षपदं मनु नै। तभ्येवासी दावेदारमकपमिति ध,चिकितपुसकपाढः । पस्य मनुमिनि मनु मन में प्रमिद। नीति तस्य चामरूपममौदय देवयन्वय रति नारायणप्रणेताः । र नित्यभाये। नसा एतत परत्यभवानिशा इनिध,चिकितप कधिवपाडः । एलस नबनापकाय निभा रहे परनिवाधिन वर्षति सेवन विना बारहमास इनि नारायणप्रीतोऽर्थः । चमधाम ·२. जापानापा [पर्वमाना दमााद्यास्तेऽपि सह क्रन्दनायैरभ्यस्यन्ते भूतिकामर्यथावत् ॥२६॥ यदेतस्य स्वरूपार्थं वाचा वेदयन्ति ते पप्रच्छुः, नदु होवाच ब्रह्मसवनं चरतो मे ध्यानः() स्तुतः परान्ति सोऽबुध्यत गोपवेशो मे पुरुषः परस्तादाविर्बभूव ॥ २७ ॥ बभूवुः। 'तेऽपि,"सक्रन्दनाये : सङ्क्रन्दन इन्द्रः"सक्रन्दनौनिमिध एकवीरः शतधासेनां अजयत् साकमिन्द्रः" इतिश्रुतेः, “सक्रन्दनी दुश्चयवनः” इत्यमरकोधाच तत्पमुखैः, 'भूतिकामैः,' 'यथावत्' विध्युक्त- पुकारेण, 'अभ्यस्यो' ॥२६॥ अत्र चेतुमाछ, यदेतस्येति। 'यत' यस्मात् कारणात्, 'एतस्य' श्रीकृष्णस्य, 'खरूप भूतम् 'अर्थ' सर्वपुरुषार्थसाधकं, 'वाचा वेदयन्ति' । 'ते' मुनयः पचपदमन्वखरूपं जिज्ञासवः, 'पपाः' । सदु हेति । 'तत्' पचपद खरूपम्, 'उ'यपि, '' किल,ब्रमा 'उवाच । किं। 'ब्रासवन' ब्रह्मणः सवनं प्रथमपराई, वर्तमानस्य 'मे, 'ध्यातः', 'त:', परमेश्वरः, 'पराहीन्ते रायते,(२)सः,"गोपवेशः', 'चतुभ्यत' योग- निभातः उस्थितः,(२) तथा 'मे,' 'पुरलात्,' 'बाविर्यभूब,' 'पुरुषः ॥२७॥ . ते मन्त्रा:, १ नोवाच ब्राह्मणेभावनवरतं मे ध्यान इनिस, प, चिजितपुशकापाठः। पन्न मत् सरूपं सम्बोधने र प्रसिौ मामलः प्रचाऽसौ पूजि विमुवाचेत्यार, अनवरत निरकार मे मया धान रति नारायसप्रीतोऽर्थः । १परावाने प्रथमपरावस्थाको पावसामोरनि जीवोसामिप्रगतोऽर्थः । १ पषुधात मत्वा थाने सर्व पसावधान प्रबरीकार नि जीवोसामि- नोऽर्थः।

·पूर्वगा।] महादिया पुनः सिहक्षतो मतः प्रणतो मयाऽनुकूलन पदा मधमटादशाणं खहर्ष सष्टये दत्वा अन्तर्षितः मे()प्रादुरभूत् । तेवक्षरेषु भविष्यज्जगद्रूपं प्रकाशयन् मदिर(१) ककारात्(') आपो लकारात् पृथिवी ईतोऽभिविन्दोरिन्दुस्तत्सम्यानाम् सत: एणतइति । 'ततः' तदनन्तरं, 'मया,"अनुकूलेन' समानुरक्षेन, 'इदा' मनसा, 'प्रणतः नमस्कृतः, अथ 'मधम्,' 'पवादमार्गमा खस्य 'खरूप'भूतं सध्ययं दत्वा,' परमेश्वरः 'अन्तर्षित:' । पुनः सिमक्षतरति । अथ सिमक्षतः' सकिंकर्तुमिच्छतः, 'मे, पुरक्षात् गोपवेषधरः 'प्रादुर- भत्' । किं कुर्वन् 'तेषु' बहादस बक्षरेषु, भविष्यत् जगत्', 'प्रकाश- यन्'मनोगोचरं कुर्वन् । तदिहेति । 'तत्' तस्मिन् जगडूपे प्रदर्शिते सति, 'इ' बहादशाक्षरमन्त्रे, 'कात्' ककारात, 'चापः' जलं, 'लकारात्', १ पुनः मिमहामे रनि ध,चिशिनपुसकपाठः । एतस्य पुनसतः फलप्राशनकार सिमृक्षा मामिश रति नारायणप्रणोतोऽर्थः । २ प्रकाशयन् नदार पाकामादापो जसान थिवी नतोऽनिर्विलोरिन्दुसमन्यान.दर्क पनि घ,चिकितपुसकपाठः । एतस्य प्रकागयन् प्रकटीकर्षन प्रथा नत् नगन बारमनोनि चुचः। प्रकाशयन नदिनि युक्तः पाठः । नत् जगन् र प्रकाशयन् प्रकटितवानर- मित्यर्थः। पचपदामा क्रमेण मृष्टिविभागमार चाकामादिति। पाकामादापो वायु. जोहानि गोवयं । तस्मादा एतनादात्मन चाकामा मभूत इत्यारित्यारान् । ननो. ऽग्नि ततः प्रथिबा पनि रदं स्यूसामाभिप्रायकमिति नारायणप्रीमोऽर्थः । १ वादापी साम् पृथिवी ईनोऽग्रिरित्यारिपाठन जीवोखामिभिमः । बामालानमककारनपप्रभावान पापोजाना निमः । सान सवाराम प्रथिवी नारंवारारित्यादिक्षानो विवराभिप्रेतय, टीव वा बादित्यादिपाहब न. बाना .

·२२ गोपालनापन्यां [पूर्वमा तदर्क इति सीतारादसूजम्। कृष्णायादाकाश() खादायु- रित्युत्तरात् सुरभि विद्याः (१)प्रादुरकाषं तदुत्तरात् स्त्रीपुसादि चेदं सकलमिदं सकलमिति ॥२८॥ एतस्यैव यजनेन चन्द्रध्वजो गतमोरमात्मनं वेद इत्योहा- 'एथिवी' भूमिः,'ईकारात् 'अमिः', 'विन्दोः इन्दुः' धनुखारात् चन्द्रः, 'तत्सम्पातात' तेषां कामादीनां संलिवरूपात लीशारात्, 'तदक इतिजीबारादसृजम्'। 'कृष्णाय',इतिपदात, 'याकाशम्', इतिपदा) 'असजम्' । खाहायुरिति । 'खात्' चिदाकाशात्, शब्दराशिं वेदितुं गो- विन्दातिपदात्, 'वायुः रति,' 'बसजम्'। 'उत्तरात्' पदयात्मकात् गोपीजमवल्लभातिपदात्, 'सरभि:' कामधेनुः, 'विद्याः' चतुर्दश, इति 'प्रादुर कार्घ'(१)। 'तदुत्तरात्' स्वाहापदात, 'स्त्रीपुंसादि च' स्त्रीपुरधनीचं च, 'सकलं' स्थावरजङ्गमं, 'प्रादुरकार्यम्'(")। अभ्यासस्त तीयोपनि- पसमात्यर्थः। 'इति पदं पञ्चपदस्य सृशिसमात्यर्थः ॥२८॥ नकेवलं विसामर्थद एवायं मनोऽपितु महेश्वरस्यात्मज्ञान- प्रदोऽपोत्याह, एतस्यैवेति । एतस्यैव' पचपदस्यैव, 'यजनेन', 'चन्द्रध्वनः' नाम चन्द्रमौलिरीश्वरः, गतमोर, यथा स्यानथा, 'यामानं,"वेद' बुबुधे, १ रुग्णादाकाममिनि ध, चिडिनपुसकपाठः । २ सुरभीर्षिया रनि ध, चिडिनपुप्तकपाडः । १जारात् गोविलपराम सुरभयो गावः वियता प्रादुरका पुरथिमिनिपाडे तुरभि गोजातिमिति मारायरप्रशीतो। नदुत्तरात गेपीजनादिपदात खोप सादिचासनम् । पवापि तदुत्तरादिनियो। नवसालापदं समादि सबा नदुपवरचषमजमिति नारायणप्रमोनोर्थः ।

·पूर्वथा। प्रमादिबरिः। २९ रामरासिक मनुमावर्तयेत् सरचितोऽभ्यामवन() ॥२९॥ सहिष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति वरयः। दिवोव चक्षुरातसं तस्मादेनं नित्यमभ्यसेनित्यमभ्यसेदिति ॥ ३० ॥ सदाहुरेके यस्य प्रथमपदामिईितीयपदाज्जलं हतीया- तेजः (१) चतुर्थाहायुबरमायोम इति वैष्णवं पञ्चव्यापति- 'इति' कारणात, बदामीमानः 'कोबारान्तरालिक' शवसम्युटितं, 'मनुम्' बहादशाक्षर, सरहित:', 'मावर्तयेत्'। बावर्तनेन अप्रत्यक्षं परमात्मानम् 'अभ्यानयत्' खानयत्, इत्यर्थः ॥ २६ । परमात्मखरूपं विमोति, तरिहोरिति । 'सत्' प्रसिहं, 'विशी', 'पदं' पदनीयस्वरूपं, 'दिव' इति विद्योतनाम के स्वरूपे, 'सूरयः' शानिनः, 'सदा पर्या-त'। कीदृशं पदं, 'चक्षुः' 'स्व' चरति चक्षुः प्रकाशमेवेत्यर्थः । पुनः कीदृशं पदं, 'याततं' व्यापकम् । उपसंहति, तस्मादिति। 'तस्मात्' विषा प्राप्ति हेतुत्वात, 'एनं' अवादशाक्षरं मन, 'नित्यमभ्यसेत्'। अभ्यासः चतुर्थोपनियत्समाश्यर्थः । ३.। . १ मतमोरमामानं वेदयित्वा पोहगारामरासिकं मनमावर्तयन मारहितो त्यापनन । रति ध, चिडिनपुलकपाठः। एतस्य परम्जो नाम करिताजा भनियुकः वेदयिमा शाला मनु मन्त्रम् चावयन जनवान । चत्यापनन मंमारमतिक्रम्य अपनन चाप्तवान् । मापनदिनिपाई चाभिमुचनापमन रनि भारत्याशीमोऽर्थः । २तीपदान रनि ध, चिहिनपुस्तकपाठी विचाराभिमः।

·२४ गोपासतापा [पूर्वमा मयं मन्त्र क्लष्णावभासं कैवल्यसत्यै सततमावर्तयेदिति ॥३१॥ तदत्र गायाः। यस्य पूर्वपदामिर्दितोयात्मलिलोद्भवः। बतीयात्तेज उद्भूतं चतुर्थाद् गन्धवाहनः ॥ ३२ ॥ पञ्चमादम्बरोत्पत्तिस्तमेवैकं समभ्यसेत् । चन्द्रध्वजोऽगमविष्णोः परमं पदमव्ययं ॥ ३३ ॥ नतो विशुद्ध विमलं विशोकमशेषलोभादिनिरस्तसङ्गम्। यत्तत् पदं पञ्चपदं तदेव स वासुदेवो न यतोन्यदस्ति ॥ ३४ ॥ अथमलान्तरेण परुपदेभ्यो जगत्मविं निरूपति,तदाहरे के इति । 'तत् तत्र पठादशाक्षरे, 'एके' मुनयः, 'आहुः' । 'प्रथमपदात् भूमिः' । 'दितीयपदात जलं' । 'तीय पदात् 'तजा', । 'चतुर्धपदात् 'वायुः । 'परमात् थोम'। 'इति', 'वैष्णावं,"पञ्च व्याहतयः, पञ्चपदानि, तन'मयं, 'मन', 'चारूपप्रकाशक 'कैवल्यस्य मोक्षस्य, 'स.य' मागाय, 'सततं, 'बावर्तयेत्' अभ्यसेत् ॥ ११॥॥ १२ ॥१३॥ सतो विशुद्धमिति। 'ततः' कारणात्, विशुद्धत्वादिगुणोपेत 'सत्' प्रसिद्ध, 'यत्', 'पदं' पदनीयखरूपं, 'तत्पदं, पदमेव पञ्चधा गुणितं पदं 'पचपदं,' इति विग्रहः 'विशुद्ध' चिज्जेयातिः, 'विमलं' अविद्या- दिमलहितं, "विशोक' मनलापरहितं, 'अशेषाः' 'लोभादयः, तेषां, 'निररू.''' यस्मिन् विशुद्धादिगुणकं पदेमब । वासदेवः, वसत्य- सिममिति वासः, स चासो देवर्थात 'वासुदेवः' 'बन्यत्,' किषित 'मालि' ॥१४॥ 'यतः' धासुदेवात, - ·पभा गोपासधुनिः। तमेकंगोविन्दं सचिदानन्दविधरं पचपदं मन्दापनतर- भूरुइतलासीनं सततं समरुगणोऽर परमया तत्वानोष- यामि ॥ ३५॥ ओं नमो विश्वरूपाय विश्वस्थित्यन्तचेतवे । विश्वेश्वराय विश्वाय गोविन्दाय नमो नमः ॥ ३६ ॥ नमो विज्ञानरूपाय परमानन्दरूपिणे । कृष्णाय गोपीनाथाय गोविन्दाय नमो नमः ॥ ३७॥ नमः कमलनेत्राय नमः कमलमालिने। नमः कमलनाभाय कमलापतय नमः ॥ ३८॥ बपीडाभिरामाय(') रामाया(१)कुण्ठमेधसे । बतः पचपदात्मकं वासुदेवमेवाहं लोमोत्याच, नमकमिति। '' विशुद्धपदात्मकम्, 'एक'सजातीविजातीयवगतभेदरहित, सचिदानन्द' पदात्मकखरूपं, 'गोविन्दं', 'पञ्चपदात्मकं 'वृन्दाबने,' 'मुरभूरहा:' कल्प- शक्षाः, तेषां 'तले,' 'बासीनं', 'सततं निरकार, 'समरमा,' 'प अचा, 'परमया कुत्या तोषयामि'। १५ । वासुदेवस्तुतिमाह, बों नम इति बादशमी पर ।५८18.1३१॥२॥828.18 161.. १वहार्य मयूरपिचशमान चापीरः मुकर नेनाभिरामाय सरूपेणापि रामान रामाय रविवारायणप्रीतोऽर्थः। १ रामाय पसदेवखरूपाय रनि जीवतोसामिप्रदीतोऽर्थः ।

·गोपाचापना [पान रमामानसईसाय गोविन्दाय नमो नमः ।। कंसवंशविनाशाय केशिवाणुरघातिने। वृषभध्वजवन्याय पार्थसारथये नमः॥४०॥ वेणुवादनशीलाय गोपालायारिमर्दिने)। कालिन्दीकूललोलाय लोलकुण्डलधारिणे() ॥ ४१ ॥ वाझवीबदनाम्भोजमालिने() नृत्यशालिने। नमः प्रणतपालाय श्रीकृष्णाय नमो नमः॥४२॥ नमः पापप्रणाशाय गोवईनधराय च । पूतनाजीवितान्ताय तणावाचारिणे ॥४३॥ निष्कलाय("विमोचाय पाहायाघाइवैरिणे। अदितीयाय मरते श्रीकृष्णाय नमो नमः ॥ ४४ ॥ प्रसीद परमानन्द प्रसीद परमेश्वर। पाधिव्याधिभुजङ्गेन दष्टं मामुहर प्रभो ॥४५॥ श्रीकृष्ण रुक्मिणीकान्त गोपीजनमनोहर। विमर्दिने बाशिषदरखनाप रति नारायरोतो। सपनवे रति बीरगोसामिसबात पाट olunut want पएपनिमणोपरापानि नामानः । नीनाकोषमासिन रनि पिजिनपुरकपाटा। विनामाचानीताबा मिचोमपर पानीनिमरति भीमेशानि- परोलो।

·पूर्वमा संसारसागरे ममं मामुदर जमङ्गरो॥४॥ केशवकोशारण भारायण जनार्दन । गोविन्द परमानन्द मां समुदर माधव ॥४७॥ अथैव स्ततिभिराराधयामि यया यर्यरतया पश्चपदं जपन्तः श्रीकृष्णं ध्यायतः संबति रिव्ययेति होवाच औरण्या अमुं पञ्चपदं मन्त्रमावर्तयेत् यः स यात्यमायासतः केवल तत् पदं तत्। अनेजदेकं मनसो जवायो नैतहेवा(१) भाप्रवन् पर्वमर्शदिति ॥ ४६॥ बचा सुनिभिराराधयामि भगवन्तं मनपरतिसिमित्यान, पर्यवमिति । 'अथ' बसिन् तुझेऽपि, 'एवं पूर्वोत्राभिः, 'तिभा, पर परमेश्वरं 'यथा,''चाराधयामि', 'परपदं मपन्तः','यूर्य,"तथा तेन प्रकारेब, 'श्रीक्षणं ध्यायन्तः, 'संसति' संसारसमुझ, 'तरिष्यच, 'ति, रिखमा अभा, मुनीन् प्रति 'उवाच', इत्यर्थः ।। अथ दयावती श्रुतिरखान् प्रत्यार। 'पमु' वासुदेवात्मकं, 'परपर्द मन्नम्', 'पावर्तयेत्', 'स', 'बनायासत:, 'केव' शुरं, 'सत्' पाह- देवाख्यं, 'तत्' प्रसिहं, 'पदं', 'याति'। उक्तं पदं मोर विपदयति । रजनं कम्पनं सावस्थानप्रतिः, वदतिं सर्वदेव एकरूपमित्यर्थः । तथा सबभूतेनुएक' । मनसो बधीय इति । 'ममत', चपि वेगात्तरम् । 'एतत्पदं, 'देवाः' योतनकरवाः चक्षुरादीवियायि, 'म' 'चानुपन्', परे सुनिमिराराधयामि ने यूच नयेनि प, चिकितपुरावपास। नीमचा रतिव, विशिम कपासः | ·२८ गोपासनापा [पूर्वमा तस्मात् कृष्ण एव परो देवस्तं ध्यायेतं रसयेत्तं यजेत्तं भजेदिति श्री तत् सदिति ॥ ५० ॥ पूर्वतापनो श्रीकृष्णोप- निषत् समाप्ता()॥ प्राप्नुवन्तः। चक्षुरादिप्रकृत्तम नोव्यापारपूर्वकत्वात् 'मनस' अपि 'जवीय' न तपघुरादिगम्यम् इत्यर्थः । मनसोऽपिजवीयस्वे हेतुमाह, पूर्वमर्श- दिति । क्षणमात्रात् ब्रह्मलोकादिकं सकल्पयतः मनसः अवभासकं साक्षि मनसोऽपि 'पूर्व,'ब्रह्मलोकादिकं प्रति 'अर्शत्' प्राप्त, व्योमवत् व्यापित्वात् इत्यर्थः । इति'शब्दो मनासमात्यर्थः ॥ ४ ॥ अतः सर्वोत्कृष्टत्वात् ध्यानरसनभजनान्यस्यैव कर्तव्यानि इत्युप- संहरति । 'सरस्मात्' अविलुप्तचिदे करसत्वात, 'कृष्ण एव परो देवः,"तं', 'ध्यायेत्' चिन्तयेत्, 'तं रसयेत्' तं जपेत्, 'तं भजेत्' प्रेमपूर्वकमाराधयेत् । कीदृशम्, 'यो तत् सत्'शब्दत्रयपतिपाद्यम् इत्यर्थः। 'इति'शब्दः पूर्व- तापनीसमात्यर्थः । तदुक्तं गीतायां भगवता। “यो तत् सदिति निर्देशो ब्रमणस्त्रिविधः सातः" ॥५०॥ इति श्रीमविश्वेश्वरविरचितायां गोपाल- तापनीटीकायां गोपीनाथस्य ध्यानरसनभजननिरूपचं नाम पूर्वतापनी- योपनिषट्टीका समाप्ता ॥ . । रसेन भजेत भोदित्यो नत् सदिति । इति चथर्ववेदे गोपालपूर्वतापनीयोपनिषत् भमाना। पनि प, चिकितपुस्तकपाठः। तं भजेदिति हिरमिः समाना रति मारापरवीनोऽर्थः। रसेन कोनयन रसयेदिति पाढे नमाधुर्यन पसारिति बीपमोखामिवाला।

·उतरवाया। गेपानीप्रसापिवासापिका । गोपालनापन्या उत्तरभागः। एकदा हि व्रजस्त्रियः सकामाः शर्वरीमुषित्वा सर्वेश्वर गोपाल कृष्णमूचिरे') उवाच ताः कृष्णः ॥ १॥ अनु कस्मै ब्राह्मणय भक्ष्यं दातव्यं भवनि दुर्वाससेति ॥ २ ॥ कथं यास्यामोऽतीत्वा जलं यमुनाया यतः श्रेयो भवति॥३॥ पर्वतापन्यां गोपीना यस्य ध्यानरसनभजनैः सनियन्नचित्तस्य बास- देव ग्व मोक्षदो नान्य इति दर्शयितुं तस्य कर्तुमकमिन्यथाकतुं मै- वर्य प्रख्यापिकामाख्यायिका बोधसोकर्यार्थमारचयति, एकदाहीति । 'एकदा' एकस्मिन काले, 'बजस्त्रियः' गोपिकाः, 'सकामाः,' 'शर्वरी' रात्री, 'कृया,' प्रति वक्ष्यमासमथं 'अचिरे', सन्निधौ ‘उधित्वा' । 'सर्वेश्वरम्', इति ऋस हादिव्यावृत्यर्थ मुक्त । 'गोपालम्', रसि बलदेव- यारत्यर्थ । बणमिति । 'कृi', प्रति वक्ष्यमाणमर्थम् 'चिरे', 'साया', च 'ता:', प्रति वक्ष्यमा गमर्थम् ‘उवाच', इत्यर्थः ॥ १ ॥ सामान्यत याख्यायिका सूचयित्वा विशेषतता दर्शयिष्यन् बादी स्त्रीणं वचनमाइ, ग्रन कसौ इति । 'अनु कसौ ब्राह्मणय' कं ब्रामण- मनुल वीकृत्य, 'भक्ष्यं दातव्यं भवति', येन मन:स्थिता: कामाः पूर्ण भवन्तीति शेषः कृष्णवचनमाह। 'दुवासे, दातव्यमिति शेषः । शन्दसत्वात्सन्धिः ॥ २॥ पुनः स्त्रीयां वाक्यं, कथ मिति । 'यमनाया: 'जलं,' अक्षोभ्यं 'चतीत्वा' 'क', तं मुनिं यास्यामः' । 'यतः' मनः सकाशात्, यो भवति ।। १हणं हि ना घिरे इनि च, चिकिमप तक पाठः । पतम्य नामप्यः अविर अचरित्ययो. नारायणप्रणोतः। . . ।

·गोपासनापन्न [सरलात कृष्णोति ब्रह्मचारीत्युक्ता मागं वो दास्यति(५) यं मां मत्या अगाधा गाधा भवति यं मा स्मृत्वा अपूनः पूतो भवति यं मां मत्वा अबती बती भवति यं मां स्मृत्वा सकामो निष्कामो भवति यं मा स्मृत्वाऽश्रोत्रियः श्रोत्रियो भवति ॥४॥ श्रुत्वा तदाचं चिरौद्रं स्मृत्वा तदाक्येन तीर्खा तो सौया(र) विगत्वाऽऽश्रमं पुण्यतमं हिनत्वा मुनि श्रेष्ठतम दिवै रौद्र- चेति ॥५॥ अथ श्रीमावाक, कृत्यादि । 'हा इति,' माम यः सः 'प्रचचा- रोति,' वाक्यं यमुनामध्ये 'उमा', प्रज, 'वः' युमाकं, यमुना 'माग', 'दास्यति'। काति, हान्दसत्वात्सन्धिः। जयत्यु तिमात्रेण कथं यमुना मार्ग भी दास्यति कथं पानेकानास- म्भोगशीलो प्रभचारी स्यादिति शहायुदलये खस्मृतिमहिमानमार, यं मां स्मृत्वा अगाधा तलस्पर्शरहिताऽपि सो मरित् गाधा भवति यं मां स्मृत्वा अपूतः पूतो भवति यं मा स्मृत्वाऽब्रतो ती भवति(र) यं मां स्म वा सकामो निष्कामो भवति यं मां स्मृत्वाऽश्रोत्रियः श्रोत्रियो भवति इति । स्पधार्थमिदं ।।। श्रुत्वा सदाचं हीति । ता: गोप्य: 'हि' निश्चितं, 'वै' स्मयंते, तस्य, १ परिव मामलेचा मनाना भवति इति घ, चिकितपुलोऽधिकः पाठः । २ नहायोग नीला तन् गामिति , ग, ., चिडितपुतानपपाठः, नीष. बोसामिसमासः। पानी प्रमादिमित्रत्यकमतरचितोऽपि प्रती वीरभनी भनि इनि नारायणगीतोऽर्थः।

·गेपानमापिकासादिया। हत्या अौ बाह्मणाय फोरमयं धृतमयमिहतमाहिये ॥६॥ मिष्टतमं वि वैतु भुक्ता हित्वाऽऽशिर्ष प्रयोज्यापाशी त्वदात्()कथं यास्यामोऽतोर्खा सौर्याम् ॥ ७॥ 'वाचं, 'भुत्वा', सामर्थयोधकवाक्येन प्रोत्साहिता!, गमावतया '' रहांश दुर्वाससं, 'मृत्वा', 'तदाक्येन' क्षणो ब्रमवारीत्येवंरूपेण वाक्येन, 'तत्' 'सोयी' 'हि', 'तो' पगाधामपि गाधाभूतां सोयी सूर्यतनयां यमुना, 'तीत्वा' 'गत्या पाश्रमं पुख्यतमं कि, 'नत्वा,' 'मुनि' दुर्वाससं, कीड, 'श्रेष्ठतम, '' प्रसिहं, 'रो' उतार्थम्, 'ति'पदो भोजमपूर्वपरि- घरासमात्यर्थः ।। 'दला', 'चलो, 'प्रामाय' दुर्वाससे, 'भीरमयं' पायमानम्, रहतम हिये हिततम मिशतम खादुनमं, fe' प्रसिर, शानम् दत्ता चाराधयामासरिति शेषः ।। स तु मासां सेरेन 'भुका,' उबिहमनर शिला' त्याला उपिक- भागियो दत्ता, 'चाभिध', 'प्रयोज्य' दत्ता, 'मनु' पचात्, 'या' गमनानुधा, 'बदात्' । ता अनुः, 'कचं यास्यामोऽतीचा सोयी' ।। १ समर्थ मिशनममिति घ, चिडितपुरबपाठः। पख एतमय एतविकार मिहनमा पनिमम मियं मधुरमिति मारापपोतोऽर्थः । रतमा सहि लामा भुकागि प्रयोचाना बदान। रनि बचिकिन- पुरवपाः। एता उनमः प्रियनमा संगीपनमः स मुनिः नि तुतुरममा स्वामा लामा भुका भोजन कसा चाहिय चिरजीवितादिको प्रयोग गरिना पात्रातु नमनायादान दत्तवामित्यर्ग नारायणप्रवीनः। मिटनम सहि तुम्साबा- मुबमारिवाशिष प्रचोचाबाची मदान पनि भित्रिनपुसकपाडः । नमः सकिय गुरु माना मका शिवाशिय प्रयोचाबाला मदानानि , चिजिनपुसकपाः ।

·३२ [सभामः। मोपासतापम्यां । स होवाच मुनिः, दुर्वाशिन(१) मा स्मृत्वा वो दास्यतीति मार्गम् ॥८॥ तासां मध्ये हि श्रेष्ठा गान्धर्वी त्युवाच तं हि वै ताभिरेव(र) विचार्य ॥६॥ . कथं कृष्णो ब्रह्मचारी कथं दूर्वाशनो मुनिः ॥ १० ॥ तां हि मुख्या विधाय पूर्वमनु कृत्वा तूष्णीमासुः ॥११॥ शब्दवानाकाशः ॥ १२॥ 'सहोवाच मुनिः,"मां','दूर्वाशिन' दूर्वाभोजिनं,दुईव यशनमस्यास्ति तं, निराहारं, वा, स्मृत्वा,"व:' यु'माकं, यमुना 'मार्ग','दास्यतीति॥८॥ 'तासांमध्ये हि श्रेष्ठा,' 'गान्धर्वी,'(२) काचित् 'त' 'हिवै', दुर्वाससम् । 'एवम्' 'उवाच' । किं वचा, 'ताभिः' अन्याभिः स्त्रीभिः,समं, विचार्य ॥ किमुवाचे त्याह । 'कथं कृष्णो ब्रह्म वारी 'कथं', च 'मुनिः'दूर्वाशना', एवमुवाचेति सम्बन्धः ॥१०॥ अन्यास्तु किं चरित्याभाबनाह, तां हीति । 'तां' गान्धवौं, 'मुख्या विधाय' मुख्ययापारयन्ती चा, 'अनु' पश्चात्, 'पूर्व' 'कृत्वा' व्यग्रेस- विधाय, अन्धा: स्त्रिय: 'तूणीनामः' चनुरक्तवत्यः तस्थुः ॥ ११ ॥ भूतभौतिकाद्यन्तयामिण यात्मनोऽक्रियत्वात्सर्वमिदं जमी ब्रह्मचारी- त्यादिकं युज्यत स्वे.यभिपेत्य भगवान मुनिराह, शब्दवानिति ॥१२॥ . १ पूर्माशिममुपगसिममिति घ.चिकितपुसकपाठः । २ यान्वयों चुवाच । हिनाभिरेषमिति , चिजितपुलबपाउः । ३ गमकोकादामत्यावतीर्ण मात्र, गोपीरति भारापोतो ·गरमामः श्रीगोपालख भूनमोनिकारणावामिलवयन । शब्दाकाशाभ्यां भिवस्तमित्राकाशे तिष्ठति स धाकाशस्तं न वेद स छात्माऽहं कथं भोक्ता भवामि स्पर्शवान् वायुः पर्ण- वायुभ्यां भिवस्तमिन् वायौ तिष्ठति वायुन वेद सं हि स ह्या- त्माऽहं कथं भोक्ता भवामि रूपवदिदं हि तेजो रूपाणिभ्यां भिन्नस्तस्मिन्ननौ तिष्ठति अमिन वेद तं हि स यात्माऽई कथं भोक्ता भवामि रसवत्य आपो()रमा भिन्नस्ताखमु तिष्ठसितं यापो न विदुः स यात्माऽहं(२) कथं भोक्ता भवामि गन्धवतीयं भूभिर्गन्धभूमिभ्यां भिन्नस्तस्या भूमौ तिष्ठति भूमिर्न वेद में हिस ह्यात्माऽहं कथं भोक्ता भवामि ॥ १२ ॥ घदगुणयुक्तः 'बाकाम:', वर्तते, तदुभय'भिन्नः' विक्षक्षणः प्रत्य- गामा, तस्मिन्' शब्दवति, 'खाकाशे,' तिति' | सहीति। शब्द- बान् अपि 'याकाशः,"तम्' अन्तर्यामिणं, 'न वेद', मय्यसो तिडतीति(र)। समामेति। 'सा' 'जि', साक्षीभूतः, 'यात्मा,' 'बरं, 'कथं भोला भवामि' । एवं वायुसेजोजलभूमिप या व्याख्येयाः ॥ १२ ॥ .१ रसवत्य पाप इति षपामपत्वेन एकवेऽपि सरितममुदादिभेदेनामंकवादाप रनि बहुवचनम् । खभावतः केचित सदा अवयवमायामेवाददते यथा दाराः मिना नि बाराया। र रसत्य पापो रसायो भिवतासपर तिनि पापोन विदुल निमामा. मिति च, चिकितपुस्तकपाउः । . सर्वच निष्ठनीति प्रथमपुरुषः पानाभिप्राय, भवामीत्युतमपुरषोतमभिप्राय रनि मारापरः।

·गोपालनापा [उत्तरमामा इदं हि मनस्तेषेवं विमनुते ॥१३॥ तानिदं हि गृहाति() ॥ १४ ॥ यत्र सर्वमात्मैवाभूत् तत्र वा कुत्र मनुते क वा गछतीति सघात्मा कथं() भोक्ता भवामि ॥ १५॥ . कथं तर्षि से भोक्ताऽहं शब्द शोमीत्यादिप्रत्यय रत्याशय मनस रव तथा पतीतिरित्याह, रदं हि मन रति । 'तेषु' चाकाशादिषु,वर्तमानम् 'इदं', 'हि' पुसिद्ध, 'मनः', 'एवं हि' बरं भोता इत्येवंहि, 'मनुते', चिनिधानात् ॥१॥ बन हेतुमार, तानिति । 'हि' यस्मात्, ‘तान्' शब्दादीन्, 'इदं' मनः रव, तत्तदिन्द्रियाधिष्ठाटभूतं, 'महाति' ॥१४॥ एवं तर्हि तवापि लोकवदन्तःकरणावछिन्नवादहं भोक्तत्यध्यासः स्थादित्यामार खस्मिन्नध्यासनितिं दर्शयति, यत्र सर्वमिति। 'यत्र' आत्मज्ञानदशायां, विदुषः 'सर्व' कार्यकारगजातम्, अधिष्ठानतत्त्व- ज्ञामात् ‘बात्मैव,' 'वभूत्', रजतमिव शुक्तिः, तत्र'च यात्मशानदशायां, 'कुत्र' धर्मिणि, केन करन क: मन्ता 'मनुते,' एवं ज्ञानेन्द्रियाकर- पीया अध्यध्याहव्याः । 'क', 'वा', दिशि,केन करणेन को वा 'गति', एवं वागादिपर्याया अध्याहतथाः । करणादीनामात्मभूतत्वात् शानिमः साध्यासनिरत्तेन भोक्तवाद्यध्यास रतिभावः । सहीति । सः' कार्य- कारखसाक्षी मित्ताभिमानः, 'चामा,' 'कचं भोक्ता भवामि' १५॥ . मानिद महानीमियचिडिनपुसकपालः । सामाजमिति प, चिशिनपुरावपाठः ।

·बीयबसायोतिपादनम् । २५ अयं पिकृष्णोयो वोरिप्रेष्ठः शरीरयकारणं भवति ॥१६॥ दौ सुपर्णी भवतो अह्मणोऽभूतस्तथेतरो भोक्ता भवति पन्यो पिसाली भवतीति() ॥१७॥ वृक्षधर्मे तौ तिष्ठतः अतो भोक्ताऽभोक्तारौ (२) ॥१८॥ पूर्वी हि भोक्ता भवति तथेतरोऽभोक्ता कृष्णो भव- सोति॥१॥ . बस्तु तव शानिवादभोक्तत्वं कृष्णोऽपि किं सधैये त्यामान तस्य तु सर्वाधिष्ठानभूतत्वान्नभोक्त त्वमित्याह, अयं हीति । 'यो वः', प्रेछ:,"वयं' 'धष्णः, 'हि' यस्मात्, शरीर'क्यस्य 'कारां' ततो न भवतीति पोधः ॥१६॥ एवमधिष्ठानत्वादभोक्तृत्व मित्युक्तम्, व्यथामायामित्वादपि नदाह, दो सपर्याविति । 'ब्रह्मण विभागात, हो' 'सपर्य',स्व सहचरी जीवेश्वरी, 'भवतः' वर्तते । 'तथा' भूतयोस्तयोर्मध्ये 'इतरः,' 'अंशभूतः' जीवा, 'भोला,' 'भवति, 'हि' निखितं, 'बन्यः' ईश्वरः, 'साक्षी' केवलमी- चितव, 'भवति' इत्यर्थः। इति शम्दो मनबसमानार्थः ॥ १७ ॥ तयोः सुपर्णत्वं कुत इत्याशक्य हक्षे वर्तमानरवादित्याह, रक्षधर्म ताविति। सक्षस्य धर्मो वञ्चनाख्यो यस्य तमिन 'वृक्षधर्म विनाशिनि संसाराख्ये अश्वस्ये, 'तिष्ठतः' । अत इति । 'यतः' ईश्वरानीश्वरस्वात्, तो 'भोलाऽभोकारी'(१)॥१॥ एतदिविक्ति। 'पूर्वी हि भोका भवति,' 'तथा', 'इतर:', 'या' ईश्वरः, इति' कारणात, 'अभोक्ता', 'भवति' ॥ १६॥ . १साची भवतीति घ, चिकितपुस्तकपाठः । पनौतिहमा पभोकभोगाराविति चिकितपतकपाट,नाराषचाभिप्रेतः । भोत्रांभोलाराविति यादममिति जीवमोनामिभिवाम ।

·गोपासनापन्या [सभाम: यत्र विद्याऽविद्ये न विदामो विद्याऽविद्याभ्यां भिवः, विद्यामयो हि यः() स कथं विषयीभवतीति ॥२०॥ यो वै(२) कामेन कामान् कामयतेस कामो भवति यो वै त्वकामेन कामान् कामयते सोऽकामी भवति ॥२१॥ जन्मजराभ्यां भिन्नः स्थाणुरयमच्छेद्योऽयं योऽसौ सौर्य ति- ईश्वरस्याभोप्तरये अविद्यारहितरवं हेतुमाह। 'यत्र' ईश्वरे, 'विद्याऽविद्याभ्यां,भिन्नः', घटादिवद् विषयः, न भवतीत्यर्थः। विद्याविष- यत्वाभाव तुमार, विद्यामया हीति । 'विद्या' नाम ब्रमाकारा अन्त:- करणत्तिः, तन्मयः' तत्पकाशका, 'पिया स कथं विषयी भवति । महि घटादिप्रकाशक बालोको घटादिविषयः ॥ २० ॥ रबमविद्यारहितत्वादभोक्तृत्वमुक्तम्, अथाकामत्वादभोक्तृत्वमार, यो हेति । 'यः','', 'वै' किस, कामेन' रछया, कामान' विधयान, 'कामयते', 'सः,' 'कामी' कामुकः, 'भवति'। 'य:' 'ह वै', ता, 'तु,' 'धकामेन' अनिच्छया, 'कामान्', खीकरोति, 'स:,'तु ‘यकामौ,' लोके प्रसिद्धः 'भवति ॥२१॥ एवम कामित्वादभीतत्वमुक्तम्, बथ षडूमिभावविकारशून्यत्वात कृष्णशब्दार्थत्वादपि तदाह, जन्मेति। 'जन्मजराभ्यां,' 'भिन्नः' रहितः, इत्यनेन घडूमिरहितत्वं जन्माख्यप्रथमविकाररहितत्वच 'स्था' सर्वदा स्थिरः, इत्यनेन किक्षित्कालालित्वविपरिणामाभ्यां शून्यत्वं . . १ विशमयो य रति घ. चिकिनपुसकपाठः । या विरतिव. चिशितपसकपातः । .

·गोविन्दमहानिरूप। व्यम् । छति) यौऽसौ गोषु तिष्ठति योऽसौगाः पालयति(५) योऽसौ गोपेषु तिष्ठति योऽसौ सर्वेषु वेदेषु) तिष्ठति योऽसौ सर्वेषदै- र्गीयते योऽसौ सर्वेषु भूतेष्वाविश्य भूतानि(५) विदधाति स वोषि खामी योऽसौ भवति ॥२२॥ विनाशभन्थत्वश्चोतं भवति। अच्छेद्योऽयमिति अपक्षयन्यत्तमुक्तं वेदित- कृषसत्तायामितिधातुबलादयं कृष्णशम्दार्थ रति स्थानमाम्देन सुचितम्। बथ गोविन्दशब्दार्थरूपत्वादप्यभोकत्वमाह, योऽसी सोय तिहति इति । 'योऽसौ', गोशम्दार्थभूते सूर्य मणले विद्यते मिति, स गोविन्दः, स एवाधुना कामधेनु नयहार्य धेन विद्यत तिवतीति गोविन्द शब्दार्थमार, योऽसौ गोधु तिष्ठत ति। लक्षणया गोशम्देश गोपाः ते च गा इन्द्रियाणि पालयन्तीति व्युत्पत्त्या, गोपेषु विद्यते तिष्तीति गोविन्दशब्दार्थमाह, योऽसौ गोपेषु इति। स एव गोषु वेदेषु विद्यतइति गोविन्दशब्दार्थमार, योऽसौ सर्वधु बेदेखिति । गोभिदैर्गी यत इति गोविन्दशब्दार्थमाइ, योऽसौ सबैरिति । गोषु विनाशं गच्छत्स स्थावरजङ्गमेष्वाविरः सन् भूतानि विदधाति इति गोविन्दः इति गोविन्दशब्दार्थमाह, योऽसौ सर्वेष्विति । ई: : गोविन्दः सर्वखानी, तत: असो कथं भोता इत्याशये- या १ मूय निर्धान पनि घ, चिकितप तक पाठः, एनस्थ मूर्ये मर्यमणले इत्यर्थः मारायशरूमः। २ योऽमी गोपान पालयति रति घ, चिनियमकपाठः । १ सर्वेषु देवेषु रति घ, चिकितप नकपाठः, अभ्य मर्च प प द्यायधिष्ठापि पेप त्ययों नारायणप्रोतः। "भूतेषु पविण्य तिष्ठमि भूनानि रमिघ, चिकितपत पाठः ।

·गोपासनापन्या [उस्माना सा होवाच गान्धर्वी कथं वाऽस्मातुजातोऽसौ गोपालः कथं वा ज्ञातोऽसौ त्वया मुने कृष्णः कोवाऽस्य मन्त्रः किं वाऽस्य स्थान कथं वा देवक्या जातः को वाऽस्य ज्यायान् रामोभवति कीहशी पूजाऽस्य गोपालस्य भवति साक्षात् प्रकृतिपरो योऽयमात्मा गोपालः कथं त्ववतो भूम्यां हि वै स होवाच तो ह वै ॥२३॥ एको र वै() पूर्व नारायणो देवः ॥२४ नाह, सगे होति। 'स:' कृष्ण: गोविन्दः, यत् 'व:,' 'खामी, तस्मात बभासोत्यर्थः ॥ २२ ॥ एवं विदितत्तान्ता गान्धर्षी पृच्छतीत्याह सा हविति । 'सा' गान्धी,(२) मनिम् 'उवाच'। किम् इत्याशवाह, कथमिति । एवंविधः जो गोविन्दः 'अस्मास', 'गोपाल:, 'कथं वा, 'जातः,' 'कथं वा', 'मुने," असौ','वण','त्वया,"ज्ञातः, कोवा,' बस्य मनमः,"किंवाऽस्यस्थान', 'कथंवा देवक्यां जातः, 'अस्य,' 'ज्यायान्' ज्येष्ठः, 'राम:, 'को वा' किं- रूपादिः, 'भवति',इत्यर्थः । 'कीदृशी, पूजा,"अस्य,"गोपालस्य, भवति', 'साक्षात् प्रतिपरः' माणः, 'यः' परमात्मा, 'गोपालः', 'कथं त्ववतीर्थः, 'भूम्यां', 'हि,' वै' प्रसिद्ध, ‘स होवाच तांह वै' एको होति सः' मुनिः, 'T' किल, 'वै प्रसिद्धी, 'तां"गान्धर्बोम्, 'उवाच' ॥ २३ ॥ प्रश्नोत्तरगभी कृष्णब्रह्मणः कथामवतारयितुं छाखरूपमाह। 'एकः, ''किल, पूर्व सरादो, 'नारायणो देवः,' खासीत् इतिशेषः ॥२४॥ रे . , १एको विवे रति च, चिकितपुस्तकपाठः । २ गानों राधा रति जीवगीखामिभिरकम् ।

·जरमामः। श्रीकृष्णावतारहत्यविषयक प्रश्नः ।। यस्मिन् लोका ओताब प्रोताब तस्य उत्पाज्जासोऽन- योनिस्तपित्या(प) तस्मैहि वरं ददौ ॥२५॥ स कामप्रश्नमेव वनेनं चामै ददौ ॥ २६ ॥ स होवाचालयोनिर्योऽवताराणां मध्ये श्रेष्ठोऽवतारः को भवति येन लोकास्तुष्टा देवास्तुष्टा भवन्ति (९) यं स्मृत्वा मुक्ता अस्मात् संसारात् भवन्ति कथं वाऽस्यावतारस्य ब्रह्मता भवति ॥२७॥ नारायणत्वं तस्य कुत इस्थत बाद, यस्मिमिति । 'यस्मिम्' देवे, 'लोकाः', 'बोताः', दीर्घसन्तुषु पटवत्, ‘प्रोताः', निर्यक्मनुधु पटवत्, 'तस्य हत्पमानातोऽमयोनिः', 'तपित्या,'(१) स्थिताय 'ससी' प्रभो, नारायणः 'वरं ददौ । २५ । स इति । 'स'ब्रह्मा, 'कामप्रत्रम्' च्या प्रथम, 'एव, वरं 'वो,'(') हासी ददो'। २६. सहेति। लधवरः 'यमयोनिः', नारायणम् 'उवाच', योऽवतारा- हामिति। विश्वाश्रय तव 'अवताराणां मध्ये', 'य:', श्रेष्ठोऽवतार', सा'को भवति'। येनेति। 'येन' अवतारंश हेतुना, 'लोकास्तुशा', . . १पयोगिः स पिता रतिघ, चिकितएकपाठः, पम्न म पिना नागय पनि मारायशयात्रा। सरोबाचालयोनिरपतारा मध्ये हो,जनारः को भगिना गावाः हा भवनिरतिव, चिकितपुस्तकपाटः । पिता बाबानं प्रकाश रति जीवोगामियाया। कामप्रश्न पत्र यदा प्रचामिनस्योत्तर रेशनि ययानि जीपगाखामियाना।

·गोपासतापन्या [जारमानः। सोवाच तं हिनारायणो देवः सकाम्या मेरोटो यथा सप्न पुर्यो भवन्ति तथा निष्काम्याः सकाम्या भूगोलचके सप्त पुर्यो भवन्ति तासां मध्ये साक्षात् ब्रह्म गोपालपुरी पीति ॥२८॥ सकाम्या निष्काम्या देवानां सर्वेषां भूतानां भवति(२) यथा हि वै सरसि पद्मं तिष्ठति लथा भूम्यां तिष्ठनीति चक्रेण रक्षिता हि 'देवास्तुशा भवन्ति,"यं स्मृत्वा मुक्ता अस्मात् संसारात् भवन्ति' । 'कथं वा', 'वस्य शेठस्य, 'अवतारस्य', 'ब्रह्म' खरूपता 'भवति' वर्तते ॥ २७ ॥ 'स होवाच तंहि नारायणो देवः'। किम् । 'सकाम्या:' कामफलेन सहिताः, 'मेरोः पड, 'यथा सप्त पुय्यों भवन्ति, 'तथा', 'निष्काम्याः' मोक्षदाः, 'सकाम्याः' कामफलदाः, अधिकारितारतम्येन 'भूगोलचके, 'सप्त पुय:' अयोध्यामथुरादयः, 'भवन्ति', 'तासां' पुरीणां, मध्ये,"गोपाल- पुरी' गोपालवेशस्य विशोराश्रयभूता पुरी, यहा गवां चक्रेण पालिता 'गोपालपुरी' मथुरा, fr'निश्चित, 'साक्षात् ब्रम, भवति, मप्रकाशक- त्वात् ॥ २॥ 'सकाम्या', 'निष्काम्या', 'देवाना', 'वर्षमा, 'भूतानां',च यथाभजन 'भवति,"यथा', 'सरसि,' 'पद्म', 'तिहास', 'वया', 'भूभ्यो', गोपाचपुरी . १ सकाम्यामते मेरोः इति घ, विजिनपुसकपाळ ९ पकाम्याच भूमावा भक्ति यथा कि सरसिप निहनि नया भूम्मा तिमीनि नया साक्षादमा गोपाहपुरी निमिष्वाम्बा सकाम्या पमनानां भवनि पिडित पतकप.तः।

·उत्तरभामः। परादिद्वादमयमवयन। मथुरा() तस्माद् गोपालपुरी भवति() ॥ २९ ॥ वृहद वृहदनं मधोर्मधुवनं तालस्तालवनं काम्यं काम्यवनं बहुलो बहुलवन कुमुदं कुमुदवन खदिरः खदिरवनं भद्रो भद्रवनं भाण्डीर इतिभाण्डीरवनं श्रीवनं लोवन(१) वृन्दाया वृन्दावनमेतैरावृता पुरीभवति ॥ ३० ॥ 'तिष्ठति' 'इति' गोपालपुरीत्यस्य व्युत्पत्तिं वदन् स सिरसा दर्शयति । 'चक्रेज रक्षिता हि मधुरा,"तस्माद्वोपासपुरी भवति ॥२६॥ सा च मथुरा दादशवनेगरता भवतीत्याह, शादिति। 'यात्' मास्तम्, इति कारणात् 'सहानम्,' एक(१)। 'मधोः' दैत्यस्य, सम्बन्धि रतिकारणात् 'मधुवनं,' रितीयं(२)। 'ताल', वर्तत इतिकारखात् 'तालवनं,' तोयं (२) । 'कामंत्र' कामदेवः, वर्तत रति 'काम्ययन, चतुर्थ (8)। 'बहुला,' वर्तत रति(') 'बहुलवनं,' पक्षम५) । 'कुमुदं', वर्तत इतिकारगत 'कुमुदवनं,' घठ (६)। 'खदिरः,' वत्त इति- कारबात् 'खदिरवनं,' सप्तमं (७)। 'भद्र' विशेषः, वर्तत रति- कारणात् 'भवनं,'(') अरम(न)। 'भाडीरः' 'ति' नाम वटः, वत्ते र रचिता कि मधुरा नि धचिडिनपुसकपाठः । पतमा पर वन दमन रचिला पासिवा पर्यो नारायसीतः। २ नलागेपासपुरी भवतीति ,चिकितपुसकपाठः । भो भान श्रीः बीवन भागोर नि भाडोरवन होगेसोयनमिति, चिकितपुसकपाठः । पडला पोरे पनी सा यवासीति मंदिवान बडमः, रति जोगीमामि. . भयो बसमा शनि यत्र पनि भवनमिति जीवमीमामी।

·गोपालनापन्यां [जारमामः। .. . मत्र तेथेव गहने व देवा मनुष्या गन्धर्वा नागाः किचरा गायन्तीति नृत्यन्तीति ॥ ३१॥ नत्र हादशादित्या एकादश रुद्रा अष्टौ वसवः सप्त मुनयो ब्रह्मा नारदश्च पञ्च विनायका वोरेश्वरो रुद्रेश्वरो अम्बिके- रतिकारणात् 'भाडोरवनं,' नवमं ()। श्रीः रमा, तथा, बस्मिन् साधकानां शीघ्रमाविर्भावात् तदनं 'श्रीवनं, (५) दशम(१०)। सोहः नाम कश्चिदसरः, सः तपसा यत्र सिद्धिं प्राप्तः, तत् 'योहवनं,' एका- दशं (११)। वृन्दायाः, वनं, 'सन्दावनं,' दादर्श (१२) ॥ ३० ॥ तत्र तेष्येवेति। 'तत्र' मथुरासमोपे, 'वेष्येव' बादशखपि एवं- विधेषु प्रागुतप्रकारेषु, 'गहनेषु, 'देवाः,' 'मनुष्याः, 'गन्धर्वाः,' 'नागाः, "किबराः,' 'इति' प्रसिद्ध, 'गायन्ति,' प्रसिद्ध 'बत्यन्तीति' ॥ २१ ॥ 'तत्र' तेषु द्वादशस थपि वनेषु हादशादित्या इति। वर(१) सूर्यः (२) वेदाम(१) भानुः(8) इत्र(५) रविः(६) गतिमान(७) यमः ()। हिरण्यरेताः(६) दिवाकरः(१०) मित्रः(११) विष्णुः(१२)। एकादश नद्रा रति । " वीरभरच शम्भुव गिरिशच तृतीयकः। बजेकपाहिबधः पिनाकी च तथापरः । भुवनाधीश्वरचैव कपाली च दिशा पतिः । स्थामुभंग रति प्रोता रहा एकादशाङ्गताः । पोरसव इति। "ध्रुवो धरच सोमः स्यादापश्चैवानिशोऽनमः । प्रत्यूषच प्रभावश्च वसवोऽही प्रकीर्तिताः", बीफसवन बीपममिति जीवमोखामी।

·सरमामः। जोरादिखिनिकवन। परो गणेगारो नीलकण्ठेरो विश्वेश्चरो गोपालेश्वरो भद्रे- वरोऽन्यानि लिङ्गानि) चविंशतिर्भवन्ति ॥ ३२ ॥ दे बने स्तः कृष्णवनं भवनं तयोरन्सद्वादशवमानि पुण्यानि पुण्यतमानि तेष्वेव देवास्तिष्ठन्ति मिदाः सिविं प्राप्ताः ॥ ३३॥ सप्त मुनय इति । कासपोऽनिर्भरबाजो विश्वामित्रोष गौतमः । जमदनिर्वसिष्ठच सबैले मुनयः स्मृताः" । 'ब्रक्षा''नारद । 'पक्ष विनायकाः', "मोदः (१) प्रमोदः (२) खामोद:(३) समुखः(8) दुर्मुख (५)तथा" इति प्रोक्ताः। वीरेचर:(१) गरेश्वरः(२)अम्विकेश्वरः(३) गगेश्वर:(8) नीलकण्ठेश्वरः(५)विश्वेश्वर(क) गोपालेश्वर:(७) भद्रेश्वरः(८) रति अयो सिङ्गानि । तथा 'धनवानि,' 'चतुर्विप्रतिलिङ्गानि भवन्ति' ॥ १२ ॥ बने इति । 'देवने,"त:'(२) वसते, एकं लावनं' । रितीयं 'भा. बनं, । 'तयो।' योर्वनयो, 'अन्तः' मध्य, 'बादश वनानि', भवन्ति। कानिचित् 'पुण्यानि,' कानिचित् 'पुण्यतमानि,' 'तेषु', समलेधु, पपि 'सिहाः' जातिविशेषाः, 'देवा', 'तिन्ति'। कीदृशाः सिदा देवा, सिरि प्राप्ताः' ।११। परेतुं बददेव श्रेष्ठावतारमाह, तब हीति । fr' यस्मात्, १ सदाचानि सिजानि रति प, चिकितपुरकपाउ। एनरापानि रतनप्रभृतीनि तिनाराषषः। सति भिवादमभ्य रति नाराषषः । । रहने ·18 गोपासनापन्यां [उत्तरभामः। नत्र हि रामस्य राममूर्तिः प्रद्युम्नस्य प्रद्युम्नमूर्तिहरनि- रुदस्थानिरुद्धमूर्तिः() कृष्णस्य कृष्णमूर्तिः() ॥ ३४ ॥ वनेवं मथुराखेवं दादशमूर्तयो भवन्ति ॥ ३५॥ एका बिरुद्रा यजन्ति द्वितीयां हिब्रह्मा यजति ढतीयां ब्रह्मजा यजन्ति चतुर्थों मरुतो यजन्ति पञ्चमी विनायका यजन्ति षष्ठी वसवो यजन्ति सप्तमीमृषयो यजन्ति अष्टमों 'सत्र' तेषु, 'रामस्य' बलदेवस्य, 'रामाख्या' 'मूत्तिः' 'प्रद्युम्नस्य', 'प्रद्यमाख्या' 'मूर्तिः' 'अनिरहस्य,' 'बनिरहाख्या 'मूर्तिः,' 'कृष्णस्य, 'जणाख्या 'मूत्तिः,अस्तीत्यर्थः ॥ २७ ॥ एवम्पकाराः तेष्येव 'वनेषु,' तथा एवम्पकाराः 'मथुराम' मथु- राप्रदेशेषु, 'दादशमूर्तयः' । रौत्री(१) ब्राझी(२) देवी(३) मानवी(8) विधनाशिनी(५) काम्या(द) बाघों (७) मान्धी (1) गौ:(e) अन्तहान- स्था(१०) खपदङ्गता(११) मूमिस्था(१२) ॥ २५ ॥ बादशमूर्ती नां प्रत्येकमुपासकानाह। 'एकां(७) हिरमा यजन्ति । हितीयां(५) ब्रह्मा यजति' | 'टतोयां',(') 'ब्रमजाः' सनत्कुमारादयः, 'यजन्ति' । चतुर्थी,' (०) मरतः' मगदूयाः, 'यजन्ति'। 'पचमों(5) विना- । १ प्रष्ट घुर्व द्रविणं यस्यासादृशी प्रद्युम्मस्य मूर्तिः इति नारायणः । अनिता पनिमा प्रत्यक्षासौ मलिकति नारायणः । ३सण्णा श्यामा चासौ मनिष हणमूर्तिः इति नारायसः। भएका प्रथमा रामनमामि सदस्था बना बोके। ५ दिनीपां प्रयुबस्य मूर्ति मधुवनस्यां प्रथा प्रोके। (तीपामनिवामूति नामबनस्थां बाजाः सत्यलोके । चतुर्थी हमति वाम्बवनस्था मवतो देवा देवलोक। पचमों पुमा राममूर्ति बजमवनस्थो विनायकाः ।

·उत्तरमामः। बोलबबादममूर्ति प्रत्येवोपासपोशः १५ गन्धर्वा यजन्ति नवमीमभरसो यजन्ति दशमीकै धन- ने तिष्ठति एकादशमेति खपदं गता बादशमेति भूम्या तिष्ठति()॥३६॥ तां दिये यजन्ति मृत्युं तरन्ति मुक्तिं लभन्ते। यका यजन्ति' | 'घडी()वसयो यन्ति' । 'सप्तमो(२) मृषयो यजन्ति' । 'घटमी") गन्धर्वा यजन्ति' । 'नवमी()मप्सरसो यजति । 'दशमी(१) बै, 'बाहाने तिष्ठति गुप्ता तिष्ठति, इत्यर्थः । 'एकादशमेति,'() या प्रसिद्रा, सा 'खपदं' विष्णुपदं आकाशाएं, 'गता' प्राप्ता । 'दादा- मेति,'(८) या पसिहा,सा 'भूभ्यां तिहति' ॥१४॥ तपूजकानां फलातिशयमाछ, तां हीति()। 'तां' भूमिठा मूक्ति, ये १ दसमी लि दिगेचकाने निष्ठति एकादयारोषपदं मना हादशी तु भूम्या निहति इति च, चिकितपुसकपाढः । रतस्य दशमी मूर्तिनिधि दिवसोंगया- मार्गाने निहति, पनरोधपदम परोक्षसोकः नं मना प्रान्ना, हादगी भूम्या भूलोके, रति नारायणप्रीतोऽर्थः । २ षष्ठी पुनः प्रयुबत्ति कुमुदयमस्थां बमयो यजकि। २ सप्तमों पुनरनिरामनि खदिरवमस्थां रूपयो यमन्ति। "पष्मी पुनः कृष्णमूर्ति भद्रवनस्था गन्धर्वा यजनि। ५ नवमीं पुनरपि भाछोरवस्था राममूर्ति पपमरमो पनि । बरसमी बीवनस्था प्रघुममूनि रमाहाने मिष्ठनीति मा बदाऽपि न प्रबठीभव मोनिया उपासका पिन समित। ० एकादरमा एकादशी सोहबनस्या पनिबहमूर्तिः खपदं द्वारा अनडीपं हादमा रति हादयो हम्दाबनस्था कृष्णमूर्तिभूम्यां प्रकटोभूय बोगामिन- गोपाल गोवईनवरगोपीनाथायभिधाना भूम्यां निति रति जोवोसामिप्रशीतोऽर्थः । (नादि ये धमकि रनि ध,चिकितपुराणपाठः। ना बितिको मूकः पदः विवीपदः प्रमिला देवा यजनीति। अथवा नादीनि हादशमूर्तीनामित्यादि, नारा. यावाया। ..

·गोपासनापन्या [अरमान गर्भजन्मजरामरणतापत्रयात्मकं दुःखं तरन्ति ॥ ३७॥ तदप्येते श्लोका भवन्ति। प्राप्य मथुरा पुरी रम्या() सदा ब्रह्मादिसेविताम् । शङ्खचक्रगदाशारक्षिता मुशलादिभिः ॥ ३८ ॥ यत्रासौ संस्थितः कृष्णस्तिभिः शक्त्या समाहितः। रामानिरुद्ध प्रद्युम्नैरुक्मिण्या सहितो विभुः॥ ३८ ॥ चतुःशब्दो भवेदेको योङ्कारः समुदाहतः() ॥४॥ यजन्ति', 'ते,' 'मृत्यु' अविद्याकामलायं, 'तरन्ति तदिमुक्ता भवन्ति, इत्यर्थः । 'मुक्तिं लभन्ते । 'गर्भजन्मजरामरणतापत्रयात्मक' याध्या- मिकाधिदैविकाधिभौतिकतापत्रयोत्थं, 'दुःखं सरन्ति', दुःखरेतूनाम विद्यादीनां निहत्तवादित्यर्थः ॥ ३७॥ उक्त मन्त्रसम्मतिमाह, सदपीति । 'तत्तत्र मथुरायाः कृष्णाश्रय- खे ब्रह्मादिवितत्वे च, 'रते लोकाः' मन्मा अपि, 'भवन्ति, इत्यर्थः । प्राप्य मथुरां पुर्ण रम्यामिति। तां 'मथुरां पुरीं प्राप्य', देवा मनुष्या गन्धर्वादय तिष्ठनीतिशेषः। कीदृशीं, 'पखचक्रगदाशारक्षिता, तथा 'मुशलादिभिः' बलदेवाद्यायुधैः, उपशक्षितां, इत्यर्थः । १॥ यथासाविति । 'त्रिभिः' बलदेवादिभिः, शमया' रविषया,सहितः 'कृष्णा', 'यत्र संस्थितः', तां पुरों प्राप्य, देवादविन्तीति सम्बन्धः । इदमेव विमोति, रामानिराइप्रद्युम्नैरिति ॥ २६ ॥ तदेवं वष्णावतारोऽवतागं श्रेष्ठो मधुरा चास्य खानमित्युक्त भवति । बस्य ब्रममा भवतोत्यादेरत्तरं वक्तुं प्रबवार्थव माल, चतुरिति । १ प्राय नो मधुरा रबामिति ,चिनिपुणाः । २ बोकारवांशः हात रनि टीकासमतः पाठः ।

·सारमान श्रीगंगासवरपसदन। तमाहेक परोरजसति सोऽहमित्यवधार्यात्मानं गोपा- लोऽहमिति भावयेत् ॥ ४१॥ स मोक्षमभुते स ब्रह्मत्वमधिगच्छति()स बलविङ्गवति॥४२॥ गोपान् जीवान् वै आत्मत्वेनावृष्टिपर्यन्तमालातिस गोपालो भवति ओ नन् यत् सोरं परं बम कृष्णात्मको चत्वार, शब्दाः, रामानिराहादयो वाचकाः,यस्य चतुःसन्दः' चतु। 'एकः' ईश्वरः, भवेत्' भवति । बा रेतुमाह, छोहारस्येति । 'वि' यसात् कारखात्, 'बोहारस्य', यकारोकारमकाराईमात्ररूपः 'बं?,' 'अतः', रामप्रद्यु मानिरहणाभिधेयो व्यूहसमुदाय रत्ययः ॥ ४ ॥ यं च स्मृत्वा मुक्ता यस्मात् संसारादिस्यस्योत्तरमार,तस्मादिति । तस्मात' प्रयवाभिधेयात्,'रजसः' कामकर्मामकात्, ‘परः' इत्येवंविधो यः 'देवा, 'मोऽसमिति,"अवधार्य मनसा निश्चित्य, यात्मानं', गोपालोमिति भावयेत्'। रजसति सन्धिश्चान्दनः। यात्मखरूपगोपाचामाहमित्यु- पासोति बाबायः।१॥ विशिष्टोपातेः पलानि दर्शयति । 'स' उपासकः, 'मोहम्' विधाकामकर्मवियोगम, अनुते', 'स:, "अमत्वं' सर्वशत्त्वम्, 'यधि- गति'। चत्र रेतुमाह, समविद्रवतीति, ॥ ४२ ॥ युत्पत्तिपूर्वकं गोपालकत्वं दर्शयति। 'गोपान' जीवान, आम- त्वेन,' 'आलियर्यन्तम्,' 'वाताति' बादते खीकरोति । पदार्थमुका . १नसादेव परो रनसे बम रनि मालमित्यपधार्थ पाशामिनि भावन म मोरमन ने रति चित्रितपुसकपाठः ।

·गोपासनापन्या [रमामः। । नित्यानन्दैकरूप() सोचमान्तद् गोपाल एव परं सत्यमवाधितं सोऽहमित्यात्मानमादाय मनसैक्यं कुर्यात् आत्मानं गोपालो- ऽहमिति भावयेदिति स एवाव्यतोनमो नित्यो गोपालम४३॥ मथुरायां स्थितिब्रह्मन् सर्वदा मे भविष्यति । शङ्खचक्रगदापद्मवनमालावृतस्तवै ॥ ४४ ॥ वाक्यार्थमार, स मौपाशो भवतीति । गोपालत्वेन विशिषभावनामुक्का वष्णवेन तामार, यो तत् यत् सोऽहमिति। धोमान्दाभ्यां वाचं 'यत्', 'परं ब्रम,' 'सोऽहं,' इत्यवधाऱ्यात्मानं इत्यनुवर्तनीयं, ततः 'लव्यात्मको नित्यानन्दैकरूपः,' 'अहम्,' इति भावयेदितिशेषः। काव्यात्मक रत्यस्यैव व्याख्यानं नित्यानन्दैकरूप इति । सब सत्तायामिति धावान्तशब्दस्य चानन्दार्थत्वात् प्रमात्मैक्यभावनपूर्वकं गोपाक्यभाव- नामाहान्तदोपाल एव परं सत्यमिति । बोक्छन्दवाचं 'परं सत्य- मबाधितं, "बस,"गोपाल एव,"स'गोपालः, 'बरम्,"इति,"आत्मानं, 'मनसा,"यादाय' ज्ञात्वा, ऐक्यं कुय्यात्'। सदेव विडयोति, बामानं गोपालोमिति भावयेदिति । गोपालामैक्यभावने हेतुमार। 'स रवायतोनन्त', तं भावयदिः । मायायामतिव्यानि वारयति, बना इति। देशतोऽनन्तवं मायामामयीत्यत बाह नित्य इति। पुरषार्थहेतुतामाह,गोपाल इति ॥ ३५॥ को वास्पवावतारस्यायो नियमित्याशय नारायसो मा प्रत्याह, मधुरायां खितिरिति। योइं पवचनादिभिरातः 'तुर्व' प्रसिद्ध, तस्य 'मे सर्वदा मथुरायां स्थितिभविष्यति, रत्यर्थः ।। वो नत् यत् ना मन नत पर प्रचालयो नित्यानन्दरूप निपचिकित्सक पाठः।

·विवाहपरब्योति सपर्षितम्। '; पहा मारमारत सन मत्पदं याति निविन ४५॥ मयुरामंडलेश्वर जीपेखिनोपिया। योर्चयेत-पतिमा मोबास मे प्रियतरो भुवि॥४॥ तस्थामधिष्ठितः छष्णरूपी पूज्यत्वया सदा। विमिति। विषम,' 'पर' उत्साई मिल्यं, 'योनिवरूप सपका चैतन्दात्मक, बलुता 'रूपवर्षि', 'मां', 'दा संसार', पुरया "मिचिन मत्परं याति' ।। पौडी पूनास्थेचस्योरमार, मधुरेवि। 'मधुरामबचे यानुन पोपे सितोषिया', प्रतिमा शिलादिमयी, 'मां', थाममाणित भुमि, सन्या 'वर्षयेत्', 'व.,' 'मे' मम, "प्रियतर:' सभा, भवति । वस्थामिति चिन तयाँ () मधुराया, 'बधिषितः' अधिद्याय खिम:, जयपी', 'वया सदा पूज्य'। चतुपूजनोपदेशम- भिप्रेयता सम्पदादयतिपतुति। पूज्यान धिकियात रति . चिनारूप परबोनिरिति चिकितपुरकपाः । रसदामा संसाविति च,पिकिन'सबपाठः । १मधुरामा पनि विभिनपुसकपाडः । बनूहीप रानि ममापि भारतवर्ष वापि पनपुरीष नवापि मधुराचा विशेष नियोमिति बारापर सोयन प्रतिमा प्रीत्वा मिचिजिनपुवापा। (मो प्रक्षिायामिनि नाराबाजीसानिमामा ।

·गोपासनापन्या [सरमा चतुर्दाबायाधिकारभेदन() यजन्ति माम् ॥४७॥ युगानुवर्तिनो खोका यजन्ती उमेधसः । गोपालं सानुज रामकिरण्या सहमत्परं ॥४८॥ गोपाखोमजो नित्यः प्रयुखोई मनामनः। रामोरं अनिखोरमात्मानमर्चयेद् बुधः ॥ ४ ॥ मयोन सधर्मेण निष्कामेन(१) विभागशः। 'अधिकाराः' बस्य स्पानि, नेवां 'भेदलेन' भिवत्वेन, 'मां पड़ी यति ॥.. परमेव विरोति। 'युगानुवासनः सुमेधसः चोका:', '' जानूदीपे, गोपाचादिक मा यति चतुर्थ विरोति, गोमाचमिति । धनु पचात् जायते तो,धनुनी प्रामानिरहो, नाभ्यां सहित, मानुज, 'गोपालं'। कौरशं, 'रामक्षिण्या सर, वर्तमानं। तथाच गोमा- नसायप्रस मानिरहात्मकचतु' या सहित उको भवति । पुनः कोहलं, 'तत्पर' रामादिषु धनुरा। यहा 'तत्परं' रकायं बधास्थानचा, यमनीति सम्बन्धः ।।॥ अयं चतुर्दा र एको विषमतु विष्णोः एथगित्याह, मोपालो- मिति । गोपालादयचत्वारोप 'या' विधुरेव, ततः 'वामानं' विद्यु मां चतुर्विध, 'ध' विज्ञान, पर्चयेत्', इत्यर्थः ।। मयोसनेति। 'मया'मन्वादिपिना,विभागशीर्वाश्रमादिभेदप्रोताग अधिकारिमेवेन रनि बचिकिमपुसबायपाधिकारिभेद बजनेऽधि- बारमेरोमेनि जीवनोखामी। अधिकारि भिनतीनिषिवारिभदं नहाय. नेमलिनाराषः। र निकामेव पक्षाभिधानातिन इति नाराषकः ।

·परमा गोमवामनाना नप्रियनमधुराणिनिमोषिः । नैरबर) पूजनीयो वै भाइलम्यानिवासिभिः ॥ ५० ॥ साइमंगनितीना ये तसा मवि परावणाः । कलिना पसिताये मेषो मस्यामखितिः ॥५१॥ यथा त्वं सर पुस्तु यथा रुको गणैः सह। यथा श्रियाभियुक्तो तथा भत्तो मम प्रियः ॥ ५२ ॥ सोवाचालयोनिचतुर्भिर्देवैः कथमेको देवः स्यादेकम- 'खधर्मस' वयंश्रमधर्म, भानयोः निवासिभिा, प्रतिरः बांधमधमः, 'चर्य चतुर्विधावणः, 'पूजनीयः,' प्रत्ययः ॥१०॥ खधर्मवितीनानामपि मत्पराबवानामेव मत्पुमखितिनं वभाला- नामित्या, तसर्मगतिहीना इति । 'कतिमा,' 'यसिता:' यक्षाः समः, 'तहर्मगतिहीनाः' (१)बाश्रमाचाररपिता थपि, 'ये', नस्या, पुगी, मत्परा भवन्ति, 'वै तेषां', एव 'तस्था' पुषी, 'समितिः', नायेगा- मित्यर्थः ॥५१॥ . पप रेतुमाह, यथेति । 'यथा', पुरे समकादिभिः, सावं, 'यथा', पगः सर, 'ब', 'यथा, पश्रिया,' 'चभियतः सरिता, 'यो', मम प्रियः, 'तथा', 'भक्तो मम प्रियः', पतला पुरि भतानामेबार- सितिरिति श्रेषः । 'स' रमबोधितः, ''सिर, 'धमयोनि, 'उवाच'। किं। चतुर्भिव: गोपारामादिभिा, 'मधमेको देवः स्यात्', बोकेबामेयार रामिनि चिकितपुरावपाडा । .नवनि भगवदर्षकपा या निखया रोनाः य विनु मयि पराया समाधिनकाः कशिवा पक्षिताः पापामा वामपि ना मधुरायो मधुरामपस्थिनिगेषि कार इनि मारायाः कपासुन सर्व गोर्चनामशामिन बीवनोखामी।

·নবায়না [तरमामः। हरं यदिश्रुतमनेकाक्षरं कथं भूतं स होवाच तं हि वै पूर्व हि एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मासीत् तस्मादयतमव्यतामेवाक्षरं तस्मा- दक्षरात् मरतत्व महतो(१) वैफारस्तस्मादेवाचदारात् पञ्चतन्मात्राणि तेभ्यो भूतानि नैराथममक्षरं भवति अक्षरोह- थाहतमित्यर्थः । 'एकमक्षरं,' 'यत्' प्रणवाय, विश्रुतं', तर्हि 'कथं', गोपालरामाद्यमेकाक्षर' 'भूत' जातं । सरेति । एवं एक प्रसिद्धः, विष्णु: 'तं किंवै', उवाच' । एकस्यानेकात्मकत्वमुपपादयितुं तस्य जग- भूलकारणत्वं वक्तुमाह, पूर्व हि एकमेवाद्वितीयमित्यादि । 'पूर्व' सी. प्राक्, 'एक' सजातीयभेदरहितम्, 'एवब्दात् खगतभेदरहितम्, 'दि- तीय' विजातीयभेदरहितम्, 'अझ,"बासीत्' । 'तस्मात्' प्रमाणः, 'अव्यक्त' सर्व कार्यकारशक्तिः,अव्यक्तम् आसीत् । अस्यासमेवेति । यत् अध्यक्तं, तत् 'अक्षर',प्रा एव, लच्छक्तिरूपत्वात् । 'तस्मादपराभरतवं'। 'महतो वे धारः' । यद्यारवर्णलोपश्चान्दसः। तस्मादेवाहवागत्,' 'पञ्चतन्मा- जाणि' भूतसूक्ष्मापरपर्यायाः, 'तेभ्यः', 'भूतामि' पचमहाभूतानि, इत्यर्थः । रावसमिति। 'तै:' महदादिभिः कार्य्यभूतैः, 'चाहनम्' थाप्नं, 'अक्षरं,' चेति घटारावादिभिरिव मृत् । अक्षरोहमिति । यथ्याशताक्षरात्मको विag: 'योगारः,'च 'अहम्' । ओधाराक्षरबमय- ऐक्योपपादनाय योहारे ब्राधानाह, बजर इति । 'बजरोऽमरः' जरामरणशून्यः, अभयः' विद्या कामकर्मधून्यः, अमृतः' चानन्दात्मकः, ভাষি আঁষঃ। মহাবিশ্বগন্ধমনীকান্ অয় অম্বালা, अमेति। 'अक्षर' बण्याचताख्या, अभयं हि बम,' असतिसमुदाय- १ तमादक्षगत महान मरतो रति व. घ. चिकितपुस्तकापाठ ·प्रमाणपूलावनारोशिः। मोहारोमजरोऽमरोऽभयोऽमनो अमाभयं रिवै स मुक्तो- इममि अक्षरोधमसि सत्तामा विश्वरूप(१) प्रकाशंव्यापक तथा एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म मायया तु चतुष्टयम् ॥५३॥ रोहिणीतनयो रामो अकाराक्षरसम्भवः । लैजसात्मकः प्रद्युम्न उकाराक्षरसम्भवः ॥ ५४ ॥ प्राचात्मकोऽनिरुदो वै मकाराक्षरसम्भवः । . रूपत्वात् । बच अधाना,मुक्कोहमिति । 'यई', 'मुक्ताः' अविद्या- स्पर्शरहितः, 'अस्मि', 'अक्षरोहम' अविनाशो बहम्, 'यस्सिा, व्यर्थः । घोहारः, ब्रम,ताप्रतीकत्वात् तथाक्षरमयाकृतं ब्रम, सविरूपत्वादिति विवक्षिताः। नन्येवं ब्रह्मचेत् कथं चतुश्यं सम्यनमित्याशय मन्त्रमाल, 'सत्तामा विश्वरूपं प्रकाशं व्यापकं तथा एकमेवारितीयं समायया तु चतुरायम, रति स्परं ॥५३॥ मायया चतुध्यत्वं विहयोति, रोहिणीतनय इति । सकाराक्ष रावनिया मायया सम्भवः थाविर्भावा यस्य सः 'धकाराक्षरसम्भवः,' 'रोहियोतनयः', 'रामः' विश्वात्मको जायदवस्थाधिवाटसमरिरूप- इत्यर्थः । तेजसात्मक इति । उकाराक्षरावच्छिन्नया मायया प्रादुर्भूतः, 'प्रद्युम्नः', 'जसात्मकः' खप्नावस्थाधिकारसमविरूप इत्यर्थः ॥ ५ ॥ प्राज्ञामक इति। मकाराबविया मायया प्रादुर्भुतः, निरहः, 'प्राचामक: सुषस्यवस्वाधिष्ठालसमधिरूप इत्यर्थः। श्रीक्षाया, वन चक्खा- समुकोपमा पक्षहमति पनोरमणि पराभयं हि ममतामात्रमिति स, चिकितपसकपाठः। २ चितमपं प्रकामिति घ. चिकितनकायपाठ ।

·गापासनापा [अरमामः। अईमानात्मको कृष्णो यस्मिन् विश्वं प्रतिष्ठितम् ॥ ५५ ॥ कृष्णात्मिका जगत्कर्षी मूलप्रकृती रुक्मिणी। ब्रजस्तीजनसम्भूतश्रुतिभ्यो ब्रह्मसजतः ॥ १८ ॥ प्रणवत्वेन प्रकृति वदन्ति ब्रह्मवादिनः । तस्मादोहारसम्भूतो गोपालो विश्वसम्भवः ॥ ५७ ॥ कीमोङ्कारस्वैक्यत्वं पद्यते ब्रह्मवादिभिः । भयातोतं तुरीयं धामेत्यात, बईमानात्मक रति। 'बईमाणा' विशे- घतोनुवाया, "बईमात्रा स्थिता नित्या यानुचायो विशेषतः" इति- स्मृतेः । तदात्माकः' तबकाशका, 'हाः, 'यस्मिन्' सदानन्दात्मके कयो, 'विश्वं, 'प्रतिष्ठितं' अध्यतम् ॥ ५५ ॥ विन्दुप्रतिपाद्या दक्षिण मूलपतिस्पेत्याइ, कृष्णात्मिकेति । शक्तिरूपत्वात् प्रतिशक्तिमतोखाभेदात् कृष्णवरूपा, जगरकर्मी 'मूलप्रवतिः, हातचा, रति शेषः। कीदृशी रविनीत्यार, अमस्त्री- जनसम्भूतेति। 'बजस्त्रीजने', 'सम्भूताः' प्रसिद्धाः, याः श्रुतयः, तामा, प्रसिद्धः यो 'बासङ्गः, तस्मात् हतो: ॥५६ 'प्रणवत्वं' प्रकटतुतित्वं असत्मत्त्वादिगुणरोपरेतुत्वं, तेन रेतुना 'प्रमवादिनः,' यहा विश्वतेजसादिरूपेश चतुर्दा संस्थितम् इत्यर्थः । तस्था: 'प्रवति'त्वं वदन्ति' । 'तस्मात् प्रभाखरूपत्वात्, 'योहारर 'सम्भूतः' प्रकृतिप्रतिपाद्यत्वात् प्रादुर्भूतः, गोपालः,"विश्वसंस्थित इत्यर्थः ॥७॥ कीमोशारक्यत्वमिति । 'मोमोहारयो रेखामवादिनः वदन्ति । बसः तत् पश्यते', बीजाद्यः समन्त रस्यर्थः। उतागोपानभवनं मथु- रायातिपयन झटिति मोक्षपदमिन्यात, मधुरायामिति । 'भवरायां - ·सरमामः पीगगेपासवानकवन । मथुरायो विशेषेण मा ध्यायन् मोक्षमभुते ॥ १८ ॥ अष्टपर्व विकसित हत्यसब संस्थितम् । दिव्यध्वजातपस्तु() चिन्हितं चरणइयं ॥ ५ ॥ श्रीवत्मलाञ्छनं हत्वं कौस्तुभ प्रभया युतम्। चतुर्भुजंगचक्रमा पागदान्वितम् ॥ १० ॥ सकेयूरान्वितं बाई कण्डं मालासशोभितम् । घुमत्कीरीटं वलय) स्फुरनाकरकुण्डलम् ॥ ६१॥ मां ध्यायन्,' विश्वाकारेण संस्थिता, किं पुनर्वयं, चतुर्ग स्थितः, 'विश्वेर' भीधम्, 'मोशं,' प्राप्नोतीत्यर्थः ॥५॥ मां ध्यायन इत्यनेन सूचितं ध्यानं विशदयति, पश्यत्र विकसितं हत्य तत्र संस्थितं दियधजातपतु चिन्हित चरणामिति । 'बह पपविकसितहदयकमश 'संसितं,' मा नित्यं ध्यादित्यये, तेन सम्बन्धः । तपादो दियचनातयत्र:, "चिन्हितं,' 'घराय, ध्यायेत् ॥ १८ 'हा, 'श्रीवत्सचाहनं,' 'प्रभया युतं,'च 'कोलभं,' ध्यायेत् । 'चतु- भु चतुर्भिर्गुपितं भुजं, 'मरखचकागदापापनावितं,' श्यायेत् । शापयोरेककरे खितिरिति गोयम् । तेन करचतुहये पपधारब- मुपपनम् ।.. 'बाडं,' व 'सकेयूरैः पादः, 'पवित,' ध्यायेत् । बामियक- बचननं प्रात्यभिप्राये। नचा 'करा,' 'मालासमोभितं,' थायेत् । हाम्बुजानपर्वत रति च, चिजिना जपाउः । ९ गुमनकिरीटमभमिति ध, चिकितपुरवपाः । .

·मोपासनापना [पत्रमा हिरण्मयं सौन्यता खभतायाभयप्रदम् । ध्यायेमनसि मा नित्यं वेणुष्टाधरंतु वा ॥१२॥ मथ्यते तु जगत्मवं ब्राह्मचानेन येन वा। तत्मारभूतं यद्यस्यां मथुरा सा निगद्यते ॥ ६ ॥ अष्टदिक्पालिभिभूमिः पद्म विकसितं जगत् । संसारार्णवं सञ्चात() सेवितं मम मानसे ॥ ६४ ॥ तथा 'ामन्' दीप्तिमान, 'किरीट' मुकुटा, तं, स्मरेत् । तथा 'स्फुरन्ती 'मकराकारे 'कुखले,' तयोरयमित्यर्थः ॥ १॥ 'हिरणमय'(१)देदीप्यमानं विष्णं ,तथा 'सौम्यतनु' प्रसन्नमधुराताति, 'खभक्ताय' खभतेभ्यः, 'बभयप्रदं' मोक्षदम्, रत्यर्थः। अथवा विभुजं ध्यादित्याह, वेमुलाधरं तु बेति ॥ १२॥ अथ मथुराशदार्थमाए। 'मथ्यते,' 'सर्व', 'जगत्,' बनेनेति मथं, बसचान, गोपालखरूपच, 'ब्रह्मचानेन,' मदनगोपालखरूपेश वा इति सम्बन्धः । 'यस्' अधिष्ठानं,हि सम्यक् ज्ञानं जगहम, निवर्तयति, तत्मा- रभूतं,' 'यस्थां,' 'सा,' 'मथुरा'पुरीत्यर्थः ॥ १३ ॥ हदयस्थितं विकसितमपत्रं पद्म व्याकरोति, अदिक्पालिभि- रिति । 'अदिक्पालेरेव परैः 'मेवितं,' 'पा,'मम,' 'मानसे' अन्तः- करणे, 'विकसितं,' सत्, 'भूमिः', एव 'जगत्' जगदाश्रयं, 'संसारावं, 'सनातं' उत्पन्न मित्यर्थः १ संसारवारिसचाममिति बचिडिमपखवपाठः। रशिरलयं नमारकसविमिनि मारायः ।

·परभागः1 श्रीगोपालस्य चरपदयादिसंबर्धनम् । चन्द्रमार्यत्विषो दिव्यध्वजा मेरिण्मयः(१) भानपत्रं ब्रह्मलोकमधो चरणं मृतम् ॥१५॥ श्रीवत्मच्च स्वरूपञ्च वर्तते लामचनैः सह। श्रीवत्सलाञ्छनं तस्मात्कथ्यते ब्रह्मवादिभिः ॥६६॥ दिव्यध्वजातपश्चितिं घरमाइयं व्याकरोति, चन्द्रसूर्यविव इति । 'चन्द्रसूर्यत्विषः', एव 'दिव्याः,' ध्वजाः,'। मेरिति । 'मेरः' पर्वतः, स एव 'हिरणमयः' छत्रदण्डः । मानपत्रमिति 'ब्रह्मलोकः,' एब, 'वातपत्रं,' दण्डस्थानीयमेरूपरि वर्तमानत्वात्। अधोर्ध्वमिति। ब्रमा- रहस्य 'यधः,' 'ऊई,' 'चरण' चरणदयं, स्मृतम्,' इत्यर्थः। बधो मिति सन्धिः, चरसमिति जीवत्व छान्दसम् ॥ ६५ ॥ श्रीवत्सलायनशम्दार्थमाह । 'ब्रह्मवादिभिः,' 'तस्मात्' हेतोः, 'श्रीवत्सलाञ्छनं, (२) कथ्यते',यसम 'लाञ्छनैः :,'सहित 'श्रीवत्सं श्रीवाभ, 'खरूपम्,' एव परमेश्वरस्य 'वर्तते,' इत्यर्थ:(२)। बाहितामवादित्वात् श्रीवात्मशब्दस्य पूर्वमिपातः ॥६६॥ १ चम्दसाम्बरौचिया मजमेपरिमय इति ध, चित्रितपुस्तकपाटः । एतस्य, मनु विष्णः सर्वेश्वरस्य निकेतने मपनाकेन बजेम भायमत चार, चन्द्रनि। पजमेर. रमय रनिपजदण्डस्थानीयो रियो मेकः । कस्मादिदं निषितमत पास चन्द्र मूर्याम्म बरौचित्येति । चन्द्रसूर्यलक्षणं यदम्बरं शुभ्रवस्त्रं पनाकास्थानीयं नस्य चौचित्या चितम भाव चिनी नया ध्वजपटस्थानीयमूर्येन्दुदर्शनाकोरोः तुवर्णधजदपना धनुमायने इति शेवः अयमर्थः नारायणप्रशोनः । चन्द्रमांचिंगे दिया ध्वजा मेव रिमय रनिस, चिकितपतकपाठः । २त्रोवमलाभवन को वर्सः इनस्थो भगुचरणस्पर्शनिर्मित रति नारायः। इसाबक्षिसावर्तगेमभिः कुण्डलीसनेमविशः सा वर्तते तलाकेको बीवलक्षण पनि जीवगोम्बामी।

·[उत्तरमामल. गोपाक्षतापन्यां ५ येन सूर्यानिवाकचन्द्रं मेजसा खवरूपिणा । वर्तते कौस्तुभाख्यं हि मणि) वदन्तीशमानिनः ॥६॥ सत्त्वं रजस्तम इति प्रकारचतुर्भुजः। पञ्चभूतात्मकं शक करे रजसि संस्थितम्() ॥१८॥ बालखरूपमत्यन्त(१) मनचक्र निगद्यते । आद्या माया भवेच्छाङ्गं पद्मं विश्वं करे स्थितम् ॥ ६ ॥ कौस्तुभशब्दार्थमाह, येन सूर्यामिवागिति । कः, अर्कः, अः, बाक, बौः, चन्द्राग्री, इत्यस्य रकस्य एकदेशसाम्यात् अकारस्तुवर्णसाम्यात बाक्, रतत्सर्व स्ताभति परतम्बतया 'येन,' 'खखरूपिणा, तेजमा, प्रवर्तते,' तं चित्मरूपमेव 'ईशमानिनः' ईश्वराधका:, 'कौस्तुभाख्यं, 'मयिं वदन्ति' ॥१७॥ चतुर्गणितं भुजं विरोति, सत्त्वं रजस्तम इति अझारखतु- भुज इति । गुणत्रयम् ‘बहकारः,'च इति 'चतुर्भुजः,' इत्यर्थः । गुणक्रमेण सत्त्वस्यादौ निर्दियत्वेऽपि व्यायुधक्रममनुराध्यादौ रजःकरस्थितं शङ्ख विरणोति, पचभूतात्मकमिति। 'पचभूतात्मकं प्रखं,' रजोगुगल्ये 'करे,"स्थितं,' बुधा विदुः। रजोगुणजन्यकियोत्पाद्यत्वादित्यर्थः । बालखरूपमिति । 'अत्यन्त', यः 'बाल:, तदबिशुद्ध 'मन', रव सत्वाख्ये करे स्थित 'चक्र निगद्यते',इति। 'बाद्या'जगन्मूलकार, माया, सा एव 'शा, विश्वाख्यं 'पद्म,' च तमोगुडलक्षणे 'करे', 'खितं, 'निगद्यते, तमोगुणायत्तस्थितिकत्वात् ॥ ६ ॥ १ कौकुभाय मणिमितिक, ध, चिकितपुस्तकइयपाठः । २ पचभूनात्मकः मह परोरजसि मंस्थित रनि ध, चिकितपुसकपाठः। चलखपमत्यतामिति , घ, चिन्हितपुलबायपाउः । .

·धारणाम गदादीनां विद्यादिमागेपासमवचनम् । आद्या विद्या गदा वेद्या सर्वदा मे करे स्थिता । धर्मार्थकामकेयूरौर्दव्यैदिव्यमशीरितैः(१) ॥ ७० ॥ कण्ठन्तु निर्गुणं प्रोक्तं माल्यते श्राद्ययाऽजया। माला निगद्यते ब्रह्मस्तव पुत्रैस्तु मानसैः ॥ १॥ कूटस्थं सत्खरूपश्च किरीटं प्रवदन्ति मा । क्षरोत्तम प्रस्फुरन्त() कुण्डलं युगलं स्मृतं ॥ २॥ आद्या विद्येति। 'यात्' प्रसन्नात् विक्षोभक्तानां हृदि, संसार- निरसनायाविर्भवतीति प्रसिद्धा 'या' 'याद्या विद्या' मामस्मीति विद्या, सैव 'गदा, वेद्या', 'सर्वदा,' 'मे' मम, 'करे' अशाराख्थे, 'स्थिता', अत्तिरूपत्वात् । केयूरैन्वितं बाउं विक्षोति, धर्मार्थकामेति । पुरुषार्थत्रयलक्षः ‘केयूरैः, अन्वितम् इत्यर्थः। कीदृशैः केयूरैः, 'दिप्यमह्याम् इरितः' प्रवर्तितः ॥ ७० ॥ कण्ठमालासुशोभितमिति व्याकरोति, कण्ठन्विति । 'प्रोक्तं' प्रागु, 'कडं,"निर्गु' अध, जानीयात् इति शेषः । तत् ब्रम, वाद्यया', 'बजया', मायया, 'माल्यते' प्रपश्चाभरण्न भूष्यते, अतो देतो: 'तब','मानसैः पुत्रः सनकादिभिः, 'तु,' याद्या माया 'माला निगद्यते,' इत्यर्थः ॥ ७१ ॥ छुमकिरीटमिति व्याकरोति । बुधाः 'कूटस्थं सतखल्पं,' 'मां,' 'किरीटं प्रवदन्ति,' सर्वश्रेषत्वादिति भेषः स्फुरन्मकरकुण्डल- मिति व्याकरोति, क्षरोत्तममिति । 'क्षरः' सर्वाणि भूतानि स्थिर- . .. १दिनित्वमवारिरिति घ, चिकिमपुराकपाढः । नित्यं मर्यादा पवारितः चन वितरिति मारायः। २ प्रबदल में। अवरोत्तम प्रस्परितमिति , चित्रितपुलकपालः ।

·नापानापन्यां रिमानः। ध्यायेन्मम प्रियो नित्यं स मोक्षमधिगच्छति । स मुक्तो भवति तस्मै आत्मानं ददामि() वै॥७३॥ एतत्मव्वं भविष्यद वै मया प्रोक्त विधे तव । स्वरूपं विविधच्चैव सगुणं निर्गुणत्मकम् ॥ ७४ ॥ स होवाचालयोनिः व्यक्तानां मूर्तीनां प्रोक्तानां कथं स्वा- नामानि, 'उत्तमः' जीवश्च, एतत् 'युगलं' व्यं, स्मृत' प्रसिड, 'पण', प्रवदन्ति इति सम्बन्धः ॥ ७२ ॥ कुण्डलान्तर्षिपियखरूपध्यानफलमाह, ध्यायेदिति। यः कुण्ड- लान्तविधियं मां ध्यायेत्', 'म मोक्षमधिगच्छति' । मोक्षतु सर्वान- निवृत्तिरूपः परमानन्दादाप्तिश्चेति व्याकरोति। स मुक्तो भवति तस- यात्मानं ददामीति द्वितीयपादः छान्दसचात् सप्ताक्षरः। 'सः' उको ध्याता, अविद्याकामकर्मभ्यो विमुक्तो भवति', अहं तस्मै,' 'यात्मानं' सदानन्दरूयं, 'ददामि, इत्यर्थः ॥ ७३ ॥ उक्त ध्यानमुपसंहरति, एतत्मय मिति(२) । स्पषं ॥ ७ ॥ सहोबाचेनि । प्रागुक्तमूर्तीनामाभरण्यजनविधि विधासस"', 'धमयोनिः', इति 'उवाच, इत्यर्थः । व्यक्तानां मूर्तीनामिति । प्रागुत- बादशमूर्तिधु 'व्यक्तानां मूर्तीनां,' 'तु,"कथम्,' 'चाभरणानि भवन्ति । . १चारमानं च ददामोनि घ. चिडिनपुसकपाठः । २ रमन सर्ममिति । रे विधे प्रक्षन एनन भविष्यात मया नव प्रोक्त विविधय खरूपं मगुएं निर्गु एक सकाम्यायने मेरो टा रत्यादिना, मगु मेकमेवादिनीय प्रशासीदि. त्यादिना च निर्गुण स्वरूपं कथिमिति नारायणः । सगल विराटनारूपं निर्मु प्राकम गमातीम मिति जीवगोम्बामी। .

·उसरमामः। श्रीगोपालमनोमानामरयमादिनः । भरणानि भवन्ति(') कथं वा देवा यजन्ति रुद्रा यजन्ति ब्रह्मा यजति ब्रह्मजा यजन्ति विनायका(२) यजन्ति बादशादित्या यजन्ति वसवो यजन्ति अप्परमो यजन्ति गन्धवा यजन्ति खपदानुगाऽन्तहाने तिष्ठतिका का मनुष्या यजन्ति(२) ॥७॥ सोवाच तं हि वै नारायणो देव प्राद्याभव्यक्ता द्वादश- मूर्तयः सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु देवेषु सर्वेषु मनुष्येषु निष्ठन्ति ॥७॥ . 'कथं वा देवा यजन्ति रहा यजन्ति ब्रह्मा यजति ब्राजा यन्ति विनायका यजन्ति हादशादित्या यजन्ति वसवो यजन्ति बासरसो यजन्नि गन्धर्वा यजन्ति,' इति स्पर। 'कचं' 'यजन्ति' कांच यान्ति, रत्यर्थः । 'खपदानुगा,' च, का 'अन्तीने,' च, 'का, तिष्ठति रति प्रश्नार्थः। कां मनुष्या रति । 'यन्ति,' 'का' मूर्ति, 'मनुष्याः, कचंच इत्यर्थः ॥१४॥ स होवाचेति । 'सः' एव ब्रह्मणा एयः, 'नारायण देवः,' '' प्रमाणं, निश्चितम् उत्तरम् 'उवाच,' इत्यर्थः । यत्राव्यक्तमूत्ती ना कध- माभरणानि भवन्ति, रत्येक प्रत्रः। कथं देवा यजन्ति, इतिरितीयः । का मूर्ति के यजन्ति, इति तीयः प्रनो बापाब्दादभिमतः। तत्र बाद्यपचे मूझेनामव्यक्तत्वानाभरणानि बक्तव्यानि, इत्युत्तरमभिप्रेत्याल, १कचं गावधारा भवति रनि ध, चिकिमपुस्तकपाठः । कथं वा कम प्रकारे अपारण निसय इति नारायणः । .प्रजा पनि मरनो यनमि विनायका पनि घ, चिझिनएसकपाठः । • सपदानगाऽनाने निति का कचं ममथा पनि रनि चिझिमपतनपाउ ।

·१२ मोपासनापा [सरमामः। रुद्रपुरौद्री ब्रह्मण्येवं ब्राह्मी देवेषु दैवी मानवेषु मानवी() विनायकेषु विघ्ननाशिनी आदित्येषु ज्योतिर्गन्धर्वेषु गान्धर्वा अमरः खेवं गौर्वसुधेवं काम्या अन्तीने प्रकाशिनी()1991 आविर्भावाऽतिरोभावा खपदे तिष्ठति तामसी राजसी बाद्या अश्यक्ता बादशमूर्तयः सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु देवेषु सर्वेषु मनुष्येषु तिवन्तीति । 'बाद्या' बनादयः, इत्यर्थः । शेषं स्पष्ठम् ॥ ७९ ॥ का मूर्ति के यजन्ति इति वतीयप्रश्नस्योत्तरं सज्ञाकीर्तनेन वद - घ सर्वेषु देवेषु तिष्ठन्ति, इत्येतदिरणति, गद्रेघु रौद्री ब्रह्मण्येवं ब्रामी देवेषु दैवी मानवेषु मानवी विनायकेषु विधनाशिनी यादित्येषु ज्योतिः गन्धर्वधु गान्धी अपरःखेवं गौर्वसुधे व काम्या बताने प्रकाशिनी पाविर्भावातिरोभावा स्वपदे तिष्ठति तामसी राजसी सात्विकीति । 'नयु,देवेषु, रोटी' नाम्नी मूर्तिः, तिष्ठति, इति ब्रुबता रौत्रौं मूत्ति कहा यजन्ति, रति दितीयप्रश्नस्य उत्तरमुक्तं भवति । 'एवं', 'ब्रमाथि अमलोके, बानी' नाम्नी मूर्तिः, विहति इत्यर्थः । बत्रापि ब्राझीनामों मूर्ति अक्षा यजतीति रितीयपत्रस्योत्तरमुहां भवति । एवमन्यत्रापि बोडयम् । अन्तहीने च का मूर्तिसिछतीत्यस्योत्तरभार, अन्तहीन इति । 'प्रकाशिनी' नाम्नी मृतिः, 'अन्ताने' तिरोधाने, तिति, प्रकाशपूर्वकलातिरोधानस्येत्यर्थः(२) ॥ ७७ , पाठः। १ मनुषेषु मानुषी रति प, चिकिमपुस्तकपाठः । २ चमाही प्रकार रति घ.चिकितपुस्तकपा ९ मनाहाने या निहनि माऽप्रकाशिनी मस्या उपासकाभावात् सा चाविभावरहित. त्यर्थः रमिजीवाखामी।

·परभावः। प्रासादिमुनिः। (१ सात्त्विकी मानुषी विज्ञानघन आनन्दघनसच्चिदानन्दैकरसे भक्तियोगे तिष्ठति ॥ ७८॥ ओं प्राणत्मने ओं मत्मभूर्भुवः खस्तस्मै वै प्राणात्मने नमो नमः ॥ ७॥ ओं श्रीकृष्णाय गोविन्दाय गोपीजनवजभाय ओ नत् सद्भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमोनमः ॥ ८० ॥ ओ अपानात्मने ओ तत्मद्भूर्भुवः स्वस्तस्मै अपानात्मने वै नमो नमः ॥८१॥ ओं कृष्णाय रामाय प्रद्युम्नायानिरुद्धाय ओ सत्महूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥२॥ का खपदानुगा इत्यस्योत्तरमाह। पाविभावो विद्यते यस्या: सा बाविर्भावा, न विद्यते तिरोभावो यस्याः सा बतिरोभावा, धाषि- भीवा चासो अतिरोभावा च 'याविर्भावातिरोभावा' एतमानी मूर्ति, 'खपदे' कैलाससत्यलोकवैकुण्ठ लोकाख्ये, तिलति', इत्यर्थः(२) । तस्यासी- विध्वमाह, तामसी राजसो साविकीति। मानुषी कुष तिष्ठति इत्य- स्योत्तरमाह, मानुषी विज्ञानधन थामन्दधनसचिदानन्दकरसे भक्ति- योगे तिछतीति । 'विज्ञानधनानन्दघननान्त्री 'मानुषी' मनुष्या प्रसिद्धा मतिः, सच्चिदानन्दैकरसः' य: 'भक्तियोगः,' तत्र तिवतीत्यर्थः ॥ ७॥ गोपीजनवमभाव खात्य नादिनिक, चिकितपसकपाढः। २ या सपदे वैकुणादौ निहनि सा पाविर्भावा पाविभाववनी निरोभावा निरी भाववनी चेनि जीवाखामी।

·मोपासनापन्यां [रमा घों व्यानात्मने ओ मत्मद् अर्भुवः स्वस्ती व्यानात्मने वै नमो नमः ॥८॥ ओं श्रीकृष्णाय रामाय ओं नत्मद् भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥८४॥ ओ उदानात्मने ओं तत्मदर्भुवः स्वस्तस्मै वै उदानात्मने नमो नमः ॥८५॥ ओं कृष्णाय देवकीनन्दनाय ओ तत्मद् भूर्भुवः स्वस्तस्मै वे नमो नमः ॥८६॥ ओं समानात्मने ओं तत्मद् भर्भुवः स्वस्तस्मै वै() नमो नमः॥७॥ श्री गोपालाय अनिरुद्धाय निजखरूपाय ओतत्मद्भभुवः खस्तस्मै वै नमो नमः ॥८८॥ ओ योऽसौ प्रधानात्मा गोपाल ओं तत्मदर्भुवः खस्तस्मै वै नमो नमः(२) ॥८॥ ओं योऽसाविन्द्रियात्मा गोपाल ओतत्मदर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः(२) ॥९॥ को समामासने चौ नाद भभुवः सखी समानासाने नमो नम रति चिहिमपसकपाटा २ नखे बैं प्रभामाबने ममो नम रति चिशिल सकपाटः । नरनियाममे नमो नम रति, चिनिपुसकपाः । , ·उत्तरभागः। श्रीगोपालस्य खतिः । १५ ओं योऽसौ भूतात्मा गोपालः ओं नत्मभूर्भुवः स्वस्तस्मै वे नमो नमः(') ॥ ११ ॥ ओं योऽसावुत्तमपुरुषो गोपालः ओ तत्मा र्भुवः स्वस्तस्मै वै नमोनमः (२) ॥ २॥ योऽसौ परब्रह्म गोपानः ओ तत्मक र्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः (') ॥ १३ ॥ ओं योऽसौ सर्वभूतात्मा गोपालः श्री तत्म,भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः (") | E४॥ ओं योऽसौ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमतीत्य तुर्यातीतो गोपालः ओ तत्म र्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः(') ॥ ५ ॥ । १ सही ये भूनात्मने नमो मम रति खा, चिझिलपुस्तकपाठः । मी पामपुरषात्मने नमो नम रनि प, चिकितपतकपाठः । रनवे परमात्मने नमो नम रनि ब. चिकितपनकपाठः । ती मर्वभमाम नमो मम रति चिशिमपुमाकपाठ । ५ मी तुमनं नमो नम रनि च, चिकितपसकपाठः । पाठां प्राणामने नास भूर्भुवः समस्ये प्रामाधम नमो नमः । बगहणाय गेविन्दाय गोपीजनबममाय गं तत्सद भवः खसका नमो. नमः। मोठामपानात्मम ठां तहान भभव बम्म चपामायम नमो नमः ।

·गोपालनापन्यां [उत्तरभागः । यमाय नमः। निरीतये नमः। वरुणाय नमः। वायवे नमः()। कुवेराय नमः। ईशानाय नमः। ब्रह्मणे नमः। सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः ॥ १७॥ दत्त्वा स्तुतिं पुण्यतमा ब्रह्मणे खवरूपिणे। कत्तृत्वं सर्वभूतानामन्तीने बभूव सः ॥ १८ ॥ ब्रह्मणे ब्रह्मपुत्रेभ्यो(२) नारदाय तथा श्रुतम्()। म्तस्येव मलत्वं बोध्यम् । कथं हादशादित्या यजन्तीत्यस्योत्तरमाह, सूर्याय नम इति । सूते सर्वप्रपञ्चमिति ‘सूर्यः' ज्योतिःखरूपः परमात्मा, इत्यर्थः अनेन मम्ले गादित्या यजन्तीत्यर्थः । कथं देवा यजन्तीत्यस्यो- तरमाह। इन्द्राय नमः। अपये नमः। निर्धतये नमः । वरणाय नमः । वायवे नमः। कुबेराय नमः। ईशानाय नमः । ब्रह्मणे नमः । सर्वेभ्यो देवेभ्यो नम इति । 'सर्वेभ्यः' बसुगन्धर्वापर किन्नर प्रभृतिभ्यः, 'नम:, त्यर्थः ॥ ४५ ॥ तदेवं ब्रमसंवादेन गान्धप्रिोत्तरं निरूप्याथ कळतो मुनि- गान्धर्वो प्रश्नोत्तरमवतारयति, दत्वा स्तुतिमिति । 'मः"विष्णुः, खखापये' खमूर्तये, 'ब्रमणे', 'पुण्यतमां,' प्रागुक्तांस्तुति',(५) 'दत्वा,' तथा सर्वलोकानां 'कर्तुत्वं' कत सामध्यं, 'बमगे,' दत्ता, 'अन्तहीने बभूव ॥ ४६॥ . बभूव' सहयो १ मरते नम रति प.ग, घ, चिकिमपसकश्यपाठः । २ ब्रह्मणो प्रारभ्य रति जीरगोखामिसम्मतः पाठः । नारदा बुलं पनि प. पिशितलकपाठः । ४ मुनि मादामबालिकामिति मागया । अमिमिति जोगीवामिसम्मान- पार..

·रभागः ।। गामी प्रति समतिः। तथा प्रोक्तन्तु गान्धवि गच्छध्व() खालयान्तिकम् ॥९ इत्याथर्वणोपनिषत्सु गोपालतापन्युत्तरभागः समाप्तः ॥ मया बेदतत्सम्प्रदायतो यथा श्रुतं युष्मान प्रति तथा प्रोक्तमित्यात, प्रमाणे ब्रह्मपुत्रेभ्य इति । रे 'गान्धर्वि, मया इदं प्रमपुत्रेभ्यः', 'नारदात यथा श्रुतं, 'तथा', मया युग्मान् प्रति प्रोक्तं ।' 'गान्धर्वि', सर्वा यूयं 'खालया- न्तिक' खाश्रमप्रदेशं प्रति, गच्छध्व' । आद्य ब्रह्मणे इति पदं, पूर्ववोके योजित। नारदाय इत्यत्र पञ्चम्याः सपांसलु गिति सत्रेण डादेशः । बाद्यं तथा इति पदं, यथा, इत्यर्थे । ६६ ॥ भवसन्तापसन्तानशातनी तापनी श्रुतिः। तदर्थबोधिनी टीका मनाईनविनिर्मिता ॥ १ ॥ इति श्रीमविश्वेश्वरविरचितायां गोपालतापनीटोकायामुत्तरतापनी- टीका समाना। १ गच्च बमिति घ, चिकितपुस्तकपाठः ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·15894
ROYAL ASIATIC SOCIETY OF BENGAL LIBRARY
Author.....
Veda A tharva.
Title Sopala Tafani
1814
Call No.4 65. Agv
Date of Issue
Issued to
Date of Rcturp
Library of the
ROYAL ASIATIC SOCIETY OF BENGAL
Call No./81:4412:.6.5. Agr.
Accession No..!!5.29.4....