Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Shri Vairagya Bhaskar

Khemraj · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

. वैराग्यभारकारानुक्रमणिका। ३ पत्रांकः। विषयः। पत्रांकः। SN........ ६९ वीसभाषणे दोषः। ९५ भिक्षानियमाः। ७० स्त्रीसङ्गिनामपि त्यागः कर्तव्यः । ९६ गृहस्थस्य मिक्षाऽयहे RY. ७१ संन्यस्त मैथुनदोषः। ९७ यतिभ्यो भिक्षादाने फलम् । ७३ स्वधर्मात्मच्युतस्य यतेनिष्कति स्ति। ९८ भिक्षाटने मानादिवस्त्रियो द्रष्टव्याः । ७३ तस्माजातसंततेराप त्यागः । ९९ यत्र पचाह ससुराल वा भिक्षा नलभ्यते ७४ स्वधर्मनिरतयते प्रसंशा सन्यासफल छ। तगृह चांडालरत्याज्यम् । १०० भिक्षासमयेऽवस्थानप्रतीक्षाकालः। षष्ठोऽध्यायः६ १०१ भिक्षाया अन्यप्रतिग्रहे दोषः । ७७ निषिद्धानत्यागात्मकधमः। १०१ भिक्षुणाऽन्नदानादि न कर्तव्यम् । ७९ अवीरलणक्षम् । १०२ आपथेकस्पाप्यन्नग्रहणे न दोषः । ७९ गृहस्थवानप्रस्थौ विना सर्ववैषधारि- १०३ भिक्षार्या कलौ करिमेव त्यजेत् । णामन त्याज्यमेव । १०४ नोटिष्ट करमैचिद्द्यात् । ८० स्वगुणानाविष्कृत्य भिक्षाग्रहणे दोषः। १०४ भिक्षापात्राणि । ८० स्वकरण पाचितमप्यन्न निषिद्धम् । १०५ यतिमहणयोग्यपात्रम् । ८२ श्राद्धान्नभोजने दोषः। १०५ अत्यन्ताशुद्धौ पात्र त्यजेदेव । ८३ राज्ञोऽन्नमतीपनिषिद्धम् । ८३ शूद्रादीनामन्त्रऽपि निषेधः । अष्टमोऽध्यायः८ ८४ वैवानभक्षणे दोषः। ८४ पर्युपितानभक्षणे दोषः। १०६ सकोणधर्माः। ८५ पर्युषितानभक्षणे प्रायश्चित्तम् । १०६ नासच्ास्त्रेषु सज्जेत । ८५ पर्युषिताबदातुनिष्टफलम् । १०७ न शिष्याननुबनीयात् । ८५ शादीनां स्पर्शनेऽधमर्षणम् । १०७ निर्जने देशे नित्य वसेत् । ८६ एकात्रभक्षणे दोषः । १.८ असमर्थश्वासस्थानम् । ८६ अनापदि पथियमनमपि निषिद्धम् । १०८ आत्मविचार परित्यज्यान्यसाधनं ८७ ज्ञातीनां भिक्षामेकादिनमपि नाददीत । न कुर्यात् । १.८ अन्य विधिनिषेधाः । सप्तमोऽध्यायः ७ ११९ अजिहादीनां लक्षणानि । १२१ देहनिर्माहे मुलभोपायः। - ८८ यतेर्ग्रहणयोग्यानानि । १२१ तत्र शुकवचनम् । ८८ आपदि शूद्रान्नमपि प्राधम् । १२३ अत्रिपचनम् । ८९ माधुकरादीना पंचाना लक्षणानि । १२३ निरासनियम.. ९१ गमातोयाभिापेक्तभिक्षाप्रशसा । १२५ वर्षागले एकत्र सबसेत् । ९२ माधुकरीशमा १२५ वर्षासुगमने दोषः। क

.
४
वैराग्यभास्करानुनमाणका ।
पनौकः । विषयः ।
.
पत्रांकः । विषयः।
१२६ तन प्रायश्चित्तम् ।
१२७ अहिंसायटधर्माः।
१३७ मुख्यत्रिदडिलक्षणम् ।
१३३ सपा त्याग एस मोक्षसाधनम् ।
१३४ प्रथकर्तवाक्यम् !
१३७ श्रीकृष्णदत्तवराष्टकम् ।
१३८ नाममाहात्म्याष्टकम्।
१३९ अभिलाषाष्टकम्।
१४१भावप्रकाशाष्टक
१४२ प्रार्थनाष्टकम् ।
॥ समातेयमनमणिका ॥

प्रस्तावना. - श्लोकः-यथा नोदयित्वा मतिमे दयालुः स यो देववयों निबंधं चकार ॥ तथा धर्मरक्षानिमित्तं यतीनां सदा पाठकानां करोत्वस्य धर्मे ॥ १॥ आशा यह है कि-परम दयालु ब्रह्मादिकदेवतोंमें श्रेष्ठ अर्थात् सर्वात- र्यामी नो श्रीकृष्ण भगवाननी जैसे मेरी बुद्धिको प्रेरके संन्यासियोंकि धर्मकी रक्षाके वास्ते इस ग्रंथ को करतेभये हैं तैसे इस ग्रंथके पठन करने- वालोंकी बुद्धिको सो श्रीकृष्ण भगवान्नी सदा धर्ममें जोड़ें ॥ १ ॥ प्रार्थना यह है कि आजकल बहुतरो वेषधारियोंमे वैराग्यकी शिथलतासें संन्यासधौंका लोप देखके अनेक श्रुति स्मृति पुराणोंके श्लोक संग्रह करके यह वैराग्यभास्कर नाम ग्रंथ संस्कृत भाषाटीकाके सहित रचा गया है। जिसके प्रथम अध्यायमें कालके नियमसें विना जब वैराग्य होय तभी संन्यास करे यह वर्णन करा है. दूसरे अन्यायमें ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य तीनों वर्ण संन्यासके अधिकारी कथन करे हैं तीसरेमें वैराग्यका कारण विष. 'योंमें दोपदृष्टि वर्णन करी है. चतुर्थ में वैराग्यके स्वरूप फलादिक निरू- पण करे हैं.आगेके चार अध्यायोंमें संन्यासके धर्म वर्णन करे हैं. तिनमेंसें पंचम अध्यायमें धन स्वीका त्यांग पठेमें निपिद अनका वर्णन सप्तममें ग्रहणफेयोग्य अबका निरूपण, अष्टममें शमदम वेदांतका श्रवणादिक संन्यासीके मुख्यधोका निरूपण करा है. कहां तक इस ग्रंथकी प्रशंसा लिसों देसनेसे विरत महात्मोंको आनंद देगा. अतीव अद्भुत अपूर्व यह ग्रंथ है ऐसा ग्रंथ अबतक किसीनेभी संग्रह नहीं करा और वैराग्यमक- - प्रस्तावना। रण वैराग्यशतकादिकोसेंभी अधिक पैराग्यके वास्ते अनेक युक्ति दृष्टांत प्रमाण लिखे हैं जिनके श्रवणमात्र ही अत्यंत पामरोंकोभी वैराग्य हो- जाय तांते श्रेष्ठपुरुषोंको अवश्य ही यह ग्रंथ देखनेयोग्य है तथा इस ग्रंथके अंतमें अष्टंक लिखे हैं वहभी श्रीकृष्णचंद्रनीके अनुरागियोंको बहुत आनंदके देनेवाले हैं कछू दिन पीछे इनकी व्याख्याभी करी जायगी ॥ इति ॥ शुभम्भूयात् ।

श्रीः। वैराग्यभास्करः। wali ॐ श्रीकृष्णभगवते नमः । • अथ मूलमंगलाचरणम् । सजलवनशरीरं पीतकोशेयधारं शरणगतभयारि वेत्रवंशीकराज्जम् ॥ अजनिमरणमीशं भक्तकंजाहरीशं सुखदपरदयालं वेदवेद्यं नतोऽस्मि ॥१॥ अध संस्कृतव्याख्याया मंगलाचरणम् । बटुं रामौ कृष्णौ कपिलमतुपौ धर्मतनुजौ सुवैद्यं श्रीहंसं ध्रुववरदयुद्धौ पृथुहरीहयग्रीवं यज्ञो ऋषभकमठी मत्स्यवपुष कुमारं कल्कि वांत्रिमुनितनुजं नौमि नृहारम् ॥१॥ अस्या- ध-घटुं वामनं रामौ दशरथात्मजपरशुरामौ कृष्णा श्रीवा- सुदेववेदव्यातो मतुपः मनुपतिः धर्मतनुजो नरनारायणों यज्ञो वराहरुचिपुत्रौ कुमारं सनकादिकम् अत्रिमुनिततुजं दत्तात्रेयम् एतान् विष्णोश्चतुर्विशत्यवतारानहं नौमि नम- स्करोमि अथ स्वपिराचितवैराग्यभास्करग्रंथस्य किंचि- त्किंचिह्याख्या करोमि । अथादौ ग्रंथनिर्चिनसमाप्त्यर्थ वृद्ध व्यवहारतश्च वेदाज्ञया च नमस्कारात्मकं चाशीर्वादात्मक श्लोकाभ्यां मंगलं कुर्यातदुक्तं सांख्यशास्त्रेमिंगलाचरणं शिष्टा- चारात्फलदर्शनाच्छुतितश्चेति तथाश्रुतिश्च समाप्तिकामो मंगलमाचरेदिति अथादा छंदसास्वेष्टदेवश्रीकृष्णभगवतो अध्यायः-१ । वेदांतर्विवुधश्चयःस्वकृपया वो धार्मिकान्पातुसः ॥२॥ अथ श्रीगुरूणामर्द्धच्छंदसा नमस्कारात्मकंचा छंदसा- शीर्वादात्मकं मंगलं कराोम जानादीनिति।ज्ञानादीन्दासा- तांश्च ज्ञानदासनामधेयानित्यर्थः ज्ञानदासतीतिज्ञानदास: श्रीकृष्णः दासुद्धानेकर्मण्यण् तदुक्तंभगवता । दादामि बुद्धि- योग तं येन मामुपयाति तइति तद्रूपानादरे बहुवचनं मम दैन्यभंज जनकरान् अज्ञानजन्यदुःखनाशकान प्लवान् पोता. निति सविबुधो देवो वो युप्मानस्य पठनश्रवणकर्तृत्पातु यो वेदांतेस्तत्वमस्यादिभिः स्वकृपयाच भक्तात्मभावं- गतो भक्तः स्वाभेदेन ज्ञातो भक्तानां विमलं मोक्ष- सुखमातनोति नन्वीश्वरस्य मंगलाचरणं भवतु ईश्वर- त्वाच्च गुरुणांतु निष्फलं जीवत्वादिति । न च वाच्यं गुरू- ग्रामीश्वररूपत्वात्तेषां भक्तेः सफलत्वाञ्च तथाहि श्रीभागवते श्रीकृष्णभंगवद्वाक्यम् ।। आचार्य मां विजानीयान्नावमन्ये- त कहिचित्।। न मर्त्यबुद्धया सूयेत सर्वदेवमयो गुरुनाह- मिज्याप्रजातिभ्यां तपसोपशमेनच ॥ तुप्येयं सर्वभूतात्मा -गुरुशुश्रूपया यथा ॥ तथाच नारदवाक्यं तव । यस्य साक्षाद्भगवति ज्ञानदीपप्रदे गुरौ ॥ मांसद्धीः श्रुतं तस्य सर्व कुंजरशौचवत् ॥ तथा श्रुतिश्च । यस्यं देवे परा भक्ति- यथा देवे तथा गुरौ ॥ तस्येते कथिता दर्थाः प्रकाशंते महात्मनः ॥ इति ॥ २॥ अब अदकरके श्रीगुरुगका नमस्कार रूप मंगलाचरण तथा भर्दछंदकरके आशीवादरूप मंगलाचरण करते हैं जानशब्द है आदिमें निनके नामके तथा दासशब्द है अंतमें जिनके नामके अर्थात् ज्ञान- दास है नाम निनका तिनकों नमस्कार काहूं. कैसे हैं ते गुरु जो मेरे भज्ञानन्य दुःसकों नटकरनेवाले हैं और श्रीकृष्ण भगवागनीमें धारण करा है मन निनोंने उपदेश करके ज्ञानमुसके देनेराले हैं तथा .

वैराग्यभास्करः। संसारसमुद्रसें पार करनकों जहानरूप है ॥ शानदासशब्दके अर्थका दोहा ॥ दास नाम है दानका, जानदेहि जो देवानानदास तिन जानिये, सोस्ति हरिः स्वयमेव ॥ • इस ग्रंथके पटन करनेवाले तया अवणकरने वाले जो तुम धर्मात्माहो तुमारी रक्षा सो परमेश्वर करें जो वेदां- तबास्योंकरके तथा अपनी कृपाकरके भनोकि आत्मभावको मातहूए अर्थात् भक्तोंकरके अभेद ज्ञातहूए तिनके निर्मल मोशमुखकों विस्तारे . हैं । शंका ।। ईपरका मंगलाचरण होवो. तिखकों समर्थ होनेसें परंतु गुरुका मंगलाचरण तो निष्फल है तिनकों जीव होनेसें। समाधान । गुरु ईश्वररूप है तिनकी भक्तिची सफली है इस वास्ते निम्फल नहीं सोभागवतमें श्रीकृष्णचंद्रजीका वाक्य है. आचार्यकों मेरा रूप जाने अपमान कवी नहीं करे गुझमें मनुष्पबुद्धि करके दोषारोपण नहीं करे क्योंकि सर्व देवतारूप.गुरु है अर्थात् सर्वदेवतोंकी पूनासें नो फल होवे है सो. एक गुरुकी सेवासे होवे है । और ऐंसा में अपनी पूनासे उत्तम जातिसे तपसें ब्रह्मचर्य से प्रसन नहीं होवों जैसे सर्व जीवोंका आत्मारूपमै गुरुकी. सेवा करके प्रसन्न होवों ॥ तसे नारदमुनिनीनेवी कहा है श्रीभागवतमें साक्षात् भगवानरूप ज्ञानदीपकके देनेवाले गुरुमें मिथ्या मनुष्यबुद्धि निसकी है तिसका शास्त्रश्रवण सर्व निष्फल है जैसे हस्तीका मान व्यर्थ है ! और गुरुभक्तिको सफलता श्रुतिमें कही है जिस पुरुषकी परमे भरमें परम भनि है और जैसी परमेश्वरमें है तैंसी गुरुमेंवी हे तिसी महात्माकों वेदके अर्थ कथन करेहए यथावत् भासते हैं तांते गुरुमंगला- नरण करनेयोग्य है ।। २ । वैराग्यभास्कर ग्रंथं गुरूणां कृपया यथा ॥ गुणानां न प्रसिद्ध्यर्थ स्वशांत्यर्थ करोम्यहम् ॥३॥ वैराग्यभास्करमिति अथ गुरुशिष्यसंवादेन वैराग्य- भास्करनामधेयं ग्रंथं करोमि यद्यपि मया स्वशांत्यर्थ क्रियते तथापि यद्यन्येपि य एनं पठिप्यति तदा तेषामपि - स्वाथों भविप्प्रति सस्वार्थोयं सच्छास्त्रेषु वैराग्यादिः अध्यायः-१ . (७). साधनवतः संन्यास उक्तस्तैविना संन्यासान्मरणं श्रेष्ठ- मुक्तं तथाहि भागवते वानप्रस्थधर्मेषु श्रीभगवद्वाक्यम् ॥ यदासौ नियमेऽकल्पो जरया जातवेपथुः ।। आत्मन्यग्नीन समारोप्य मञ्चित्तोऽग्निं समाविशेत् ॥ यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरयात्मतु ॥ विरागो जायते सम्यग्न्यस्ताभिः मनजेत्ततः ॥ तथा तव नारदवाक्यं युधिष्ठिरं प्रति॥यदा कल्पः स्वक्रियायां व्याधिभिर्जरयाथ वा आन्वीक्षिक्यां वा विद्यायां कुर्यादनशनादिकमिति ॥ अथेदानी केचिद्वै- राग्यादिसाधनसंपत्तिं न संपाद्य संन्यासधर्माश्चाश्रुत्वा धर्माश्चाश्रुत्वा किंचिद्गहे धननाशादिदुःखं दृष्ट्वाऽथवा पितृमातृरुयादिभिर्विवादं कृत्वा स्वाधिकारं विनैव संन्यास कुर्वति ते तत्र द्रव्यसंग्रहादिविषयेषु लोलुपाः संतो ज्ञाना. याभ्यासंन कृत्वोभयभ्रष्टा भवंति।अस्मिन्ग्रंथेतु संन्यासा- धिकारीच वैराग्यस्य हेत्वादयश्च संन्यासधर्माः समुक्ता •अतोऽस्य संन्यासात्पूर्वावलोकनेनोभयभ्रष्टत्वं न जायत इति ॥ ३ ॥ अथ श्रीगुरुकी यथावत् कृपासें गुरुशिष्यके संवादकरके वैराग्य- भास्कर नाम ग्रंथकों करते है सो केवल अपने चित्तकी शांतिवास्ते करते हैं कळू विद्यादिकगुणोंकी मसिद्धिके वास्ते नहीं करें हैं यद्यपि हम अपने चित्तकी शांतिवास्ते करते हैं तथापि इतरबी जो पुरुष इसकों देखेंगे तिनकोंबी बहुत लाभकी प्राप्ति होगी सो लाभ यह है, श्रेष्ठ शा. खोमें वैराग्यादिक साधनौवाले पुरुषोंकों संन्यास कहाहै और तिन वैरा- ग्यादिक साधनोसें विना संन्याससे मरण श्रेष्ठ कहा है श्रीभागवतमें श्रीकृष्णचंदनीने कहा है, यदिवानमस्थपंचानिआदिक अपने धर्मों में असमर्थ होवे वा वृद्धावस्थाकरके शरीर में कंपनवाला होवे तो अमिहोत्रकरनेकी अग्गियोंकों समाप्त करके मेरे विषे चित्तकों जोडके अग्निविषे मवेश करके जल जाय अरु यदि कोका फलरूप ब्रह्मलोकतक वियोगकालमें (८) वैराग्यभास्करः। नरकके तुल्य दुःख देनेवाले लोकोंमें सम्पर वैराग्य हो तो अमिसाध्या काँका त्याग करके संन्यास करलेवे इति । और तिसी भागवतमें नारद- जीनेवी कहा है रामा युधिष्ठिरकों, यदि अपने वानप्रस्थ धर्माके करने में असमर्थ होवे रोगकरके वा वृद्धावस्थाकरके आत्मविचारमें असमर्थ हो। ती अनशनादिक मरणेके उपाय करके शरीरका त्याग करदेवे. तात्पर्य यह है, अपने धर्मका त्याग तथा विना वैराग्यसे संन्यास कबी नहीं करे ॥ और आन कलती वैराग्यादिक साधनोंको नहीं सिद्ध करके संन्यासके थर्मोकोबी नहीं श्रवण करके पा गृहमें धनका नाशादिक दुःखकों देसके वा पिता आदिक बांधवोंके साथ विरोध करके अपने अधिकारसे विना संन्यास करते है ते सन्यासी धनसंग्रहादिक विषयोंमें संसत्तिवाले हूए ज्ञानके वास्ते अभ्यास न करके उभयभ्रष्ट होते हैं. और इस ग्रन्थमें तो संन्यासका अधिकारी वैराग्यके म्वरूपादिक तथा संन्यासके धर्म सम्यक् वर्णन करे हैं तांते संन्यास करनेसे पूर्व इस ग्रंथके देसनेसे उभयभ्रष्टता नहीं होव है इति ॥३॥ वैराग्यभास्कर इतोहदि से प्रचारी नित्यं विरकहृदयांबुजहर्पकारी॥ येप सदा वसति हनिलये कुनारी तेषां च धीकुमुदिनी ममदप्रहारी ॥४॥ अस्य नामानुसारिकर्माहा वैराग्यभास्कर इति । इतोऽय सार्वविमक्तिकस्तस् हदि रो हदगाकाशे हनिलये हदयगृहे प्रमदप्रहारी प्रकर्षण हर्पहरणशीलः ॥४॥ अब इस ग्रन्यक नामानुसार पमं दिसांचे है ॥ जैसे सूर्य आगाममे विनरता दूमा पमटोपा सिलाने है और पुमुदिनीपांश कुमलाये है नग सह वैराग्यभास्कर पुरपनि दयारागमें विसरता दमा विरलोक हाय- पकमलको नित्यही हमाप्त फरे है मा निनफे हायम्प मंदिरमे .

अध्याय--१
.
सुदा स्त्रीनिवास करे है तिन विषयासक्तोकी बुद्धिरूप कुमुदिनीके हर्पको
नष्ट करे है।॥ ४॥
तापदनादयो दीपा मुमुक्षुकार्यकारिणाम् ।।
वैराग्यभास्करो यावत्प्रीतिकरा न दृश्यते ॥५॥
अत्यन्तविरक्तानां कमलसदृशहदां स्वत एव वैराग्यमा-
स्करे प्रीतिर्भवति अन्यत्र चन्द्रज्योत्स्नासदृशविषयेषु प्री-
त्यभावाच अत्यन्तविषयासक्तानां कुमुदिनीलदंशबुद्धीनां
तस्मिन्कदापिप्रीतिर्न भवति अन्यत्र चन्द्रज्योत्स्नासदृशविष
येषुप्रीतिमत्त्वादित्याशयेनोक्तम् इदानीरानो लिप्यादिका-
र्यकारिसदृशानां मुमुक्षुणा तस्यावलोकनमात्रेणव दीपस-
दृशविषयत्यागपूर्विका तत्रैव प्रीतिर्भवतीत्याशयेनाहताव-
दिति । तावत् धनादयो दीपाः प्रीतिकरा भवति यावद्वै-
राग्यभास्करो न दृश्यत इति योजना । आदिशब्देन नारी-
'गृहादीनां ग्रहणम् ॥५॥
अत्यत विरक्त कमलसदृश हृदयवालेयोकी ती वैराग्यभास्करमे मीति
स्वाभाविकहो है क्यों कि चद्रमाफी चादनी सदृश विषयोमे प्रीतिक अ-
भाव होनेसे और अत्यत विषयासक्त कुमुदिनी सदृश बुद्धिवालियोंकी
वैराग्यभास्करमे कवीबी प्रीति नहीं होवे है क्योकि चद्रमाकी चादनी
सदृश विषयोंमे प्रीतिवाले होनेसें इस आशयसे ऊपरके चतुर्थ श्लोकमे
कहा है और रात्रिमे लिखत आदिक कायोंके करनेवालियोंके सदृश मुमु-
क्षुयोंकी वैराग्यभास्करके देखने मानसे ही दीपक सदृश विषयो के त्याग-
पूर्वक वैराग्यभास्करमे प्रीति होवें है। अब इस आशयस कहिते है ।। जैसे
रात्रिम लिसतादिक कार्य करनेवालेयोको तबतकही दीपक भीति करने-
वाले होव है जबतक सूर्य नहीं देखा तैसे तबतक ही मुमुक्षुको धननारी
आदिक विषय प्रीति करनेवाले होते है जबतक वैराग्यभास्कर नही
देसा ॥ ५॥

(१४) वैराग्यभास्करः। कश्चिच्छिप्यः समागत्य पप्रच्छ न्यासिनं वरम् ।। संन्यासं को हि धारयेत् कस्मिन्काले भवेद्यतिः ॥६॥ कधिदिति। समागत्य साष्टांगनमस्करपूर्वकं गुरवे पुष्पा- दिकान समर्प्य तं गुरुंन्यासिनं यतिं वरं पक्षपातशून्यं वक्ष्या माणं पप्रच्छ पृष्टवान् तस्य प्रश्नं संन्यासमित्यर्दैन। ननु क- लौ संन्यासी निषिद्धः कथं शिप्यो गुरुं पप्रच्छ संन्यासं को हि धारयेदिति तथाहि स्मृतिः। अग्रिहोत्रं गवालंभंसंन्या- सं पलपैतृकम् । देवराञ्च सुतोत्पत्ति कला पंच विवर्जयेदिति ॥ सत्यम् । परंतु तत्कालोधुना नागतो यस्मिन् संन्यासो निषिद्धस्तथा हि स्मृतिः। यावर्णविभागोऽस्तिं यावद्वेदः प्रवर्तते । संन्यासमग्निहोत्रं च तावत्कुर्यात्कलौ युग इति ।। कोईक शिष्य किसी.संन्यासी महात्मा गुरुपास आकर साष्टांग नम- स्कारपूर्वक पुप्पादिक उत्तम वस्तु सर्मपण करके पक्षपातसें रहित तिस संन्यासी महात्मासें पूछता भया हे भगवन् संन्यासकों कौन धारण करे अर्थात् चारवगामें किसका अधिकार है तथा किसकालमें सेंन्यास ग्रहण करे अर्थात् तीनों अवस्थोंमें कौनसी अवस्थामे ग्रहणं करे! शंका, कलि- युगमे तो संत्यासका ग्रहण निषेधकरा है स्मृतिमें सोशिष्य कैसे पूछता भया कि कौन संन्यासं करे अरु कब करे सो स्मृति यह है, अग्निहोत्र, गोमेधयज्ञ तथा संन्यास पितरोको मांसका पिड पति मरे पीछे देवरसे पुत्रकी उत्पत्ति कलियुगमें यह पांच वस्तुका त्याग करे | समाधान हे वादी ! तेरी शंका ठीक है परंतु सोकाल अनी नहीं आया जिसमें संन्यास निषेध कहा है सो काल स्मृतिमें कहा है । जबतक चार वर्णांका विभाग दीसे है जवतक वेद पृथिवी में है तबतक संन्यास तथा अग्निहोत्र यह दोनों कलियुगमें करलेवे सो वोका विभाग तथा वेद दीसे है तांते अवी संन्यारका ग्रहण, योग्य है ॥६॥ तमुवाच गुरुस्तज्ज्ञो यदुक्तं वेदवित्तमैः ।। .

अध्यायः-१ चैवर्णिको भवेन्यासी निवेदे च भवेद्यतिः॥७॥ तमुवाचेति । तज्ज्ञःसंन्यासाधिकारिणं तस्य काले च ज़ा- नातिसतं शिष्यं वक्ष्यमाणवाक्यमुवाचाकिमुवाचेत्याशंक्य वेदवित्तमैर्यत्स्वशास्त्रेषुक्तं तदुवाचेति । तैः किमुक्तमित्याशं- क्याह चैवर्णिक इत्यर्द्धन । त्रैवर्णिको ब्राह्मणःक्षत्रियों वैश्या निवेदे वैराग्यकाले तथा श्रुतिश्च । यदहरेव विरजेत्तदहरे- व प्रव्रजेदिति ॥ ७ ॥ संन्यासके अधिकारी तथा तिसके कालकों जाननेवाला सो श्रीगुरु तिस शिप्यके प्रति कहित भये, प्रश्न सो क्या कहते भये, उत्तर-जो वेदके जाननेवालियोनें अपनी स्मृतियोमें कहा है सो कहिते भये, प्रश्न तिनोनें क्या कहा है, उत्तर-ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्यकों त्रैवर्णिक काहते हैं सो त्रैवर्णिक संन्यासका अधिकारी है और जब वैराग्य होवे तबी संन्यास ग्रहण करे तैसे श्रुतिमेंबी कहाहै निस दिन वैराग्य होवे तिसी दिन सन्यास करदेवे ।। प्रश्न-ब्राह्मण, क्षत्रिय वैश्य किनकों कहिते है, उत्तर-जिसके परंपरा पिता पितामहादिकोंसे स्वस्ववर्णनुसार गायत्री यज्ञोपवीतादिक संस्कार नष्ट नहीं हुए तिनकों कहिते हैं तिनकाहीं संन्यासमें अधिकार है और जिन ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्योंके सोलय १६ वर्ष बाईस २२ वर्ष चौवीस २४ वर्षसें पूर्व यथाक्रमसें संस्कार नहीं हुए पश्चात् तिनकी वातसंज्ञा है तिनका संन्यासमें अधिकार नहीं है. यद्यपि मायश्चित्तपूर्वक संस्कार करके तिनकावी तिसमें अधिकार है परंतु जबतक विवाह नहीं करा तबतक प्रायश्चित्तसें वातकी शुद्धि होवे है विवाह के पश्चात् मातकी शुद्र संज्ञा होवे है तथा वातके संतानकी बी शूदसंज्ञा होवेहै तिनकी प्रायश्चित्तसें घी शुद्धि नहीं होवे है. तात्पर्य यह है कि; बातका त्रैवर्णिकोंके साथ विवाहादिक संबंधोंका स्मृतिमें निषेध करा है परिशेषसें शूदीके साथ विवाह करनेसें तिसकी सहित संतानके शूद संज्ञा स्मृतिमें . कही है, मनुस्मृति श्लोक ॥ नतैरपूतविधिवदापद्यपि हि कहिँचित् । ब्राह्मान्यौनांत्र संबंधावानरेद्राह्मणैः सह ॥ अर्थ, ब्राह्मणैः .

वैराग्यभास्करः।। + यह ब्राह्मणपद क्षत्रिय वैश्यका उपलक्षण है अर्थात् विधिपूर्वक यथावद शाखरीतिसें. प्रायश्चित्त करके जबतक ते बात पवित्रं नहीं हुए तब- तक तिनके साथ पढने पटानेका तथा विवाहादिक कोई संबंध आपत्का- लमें बी नहीं करे ।। श्लोक ॥ हीननातिस्त्रियं मोहादुरहंती दिनातयः । कुलान्येव नयंत्याशु ससंतानानि शूद्रताम् ॥ अर्थ, जो त्रैवर्णिक मोहकरके शूद्रीको विवाहते हैं ते तात्काल अपनी कुलोंकों संतानोंके सहित शूद- भावकों प्राप्त करें है ।। श्लोक ॥ वृपलीफेनपीतस्य निःश्वासोपहत्तस्थच । तस्यां चैव प्रमूतस्य निष्कृतिर्न विधीयते ॥ .अर्थ-शूदी स्त्रीके ओष्ठरस पीनेवालेकी तथा उसके श्वासका स्पर्श करनेवालेकी तथा शूदीसे उत्पन्न हूएकी शुद्धि शास्त्रमें नहीं कथन करी है अर्थात् तिस पितापुत्रकों प्रायश्चित्तोंसें पुनः त्रैचाणकभावकी प्राप्ति नहीं होने है ॥ ७ ॥ शिप्य उवाच । ननु केचिदंत्येवं मनुस्वायंभुवादयः॥ ऋणानि त्रीण्यंपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्॥ ८ ॥ नन्विति । नतु प्रश्ने ऋणानि ऋषिपितृदेवतानांमपाक: त्य निवार्य मनो मोक्षे निवेशयेत् मोक्षाय संन्यासं कुर्यात। तथा हि मनु:-अधीत्य विधिवद्वेदान्पुत्रांश्चोत्पाद्य धर्मतः। इट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत् ॥ ८॥ हे भगवन!कोईक मनुस्वायंभुवादिक.ऋपि इस प्रकार कहिते हैं कि, काप पितर देवता इन तीनों के ऋणको निवृत्त करके पश्चात् मोक्षके वास्ते संन्यास करे सो मनुका वाक्य यह है । विधिपूर्वक वेदोंकों पठन करके तथा पुत्रोंको अपनी स्त्रीसें उत्पन्न करके अपनी समर्थानुसार यज्ञोंसे देवताका पूजन करके पश्चात् मनको मोक्षविष जोड़े अर्थात् संन्यास करे ॥ ८ ॥ श्रीगुरुरुवाच। भो सौम्य ते पदत्येवं वैराग्यरहितात्मने ।। .

अध्यायः-१ अनृणं हि विरक्तस्य चाक्रम मुनिसत्तमाः॥९॥ भोसौम्येति । वैराग्येण रहितमात्मा मनो यस्य तस्मै अविरतायेत्यर्थः । अनृणंमृणत्रयाभावंमक्रमं ब्रह्मचर्या- गार्हस्थ्यं ततो वानप्रस्थ्यं ततः संन्यास एवं यःक्रमस्तस्या- भावं वदंति यदा वैराग्यं भवेत्तदैव त्यजेदित्यर्थः ॥९॥ हे प्रियशिष्य ! ते मनुआदिक जो इस प्रकार कहिते हैं ते वैरा- ग्यसे रहित पुरुषको कहित हैं और विरक्तपुरुषकों तौ श्रेष्ठमुनि श्रीवेद- व्यासनी आदिक ऋणप्रयके अभावकों तथा ब्रह्मचर्यसे गृहस्थाश्रम तिससे पश्चात् वानप्रस्थाश्रम तिसमें पीछे संन्यास इस मकारके, क्रमके अभावकों बी कहिते हैं अर्थात् जब वैराग्य होवे तबी त्याग करजाय ॥ २ ॥ श्रीभागवते देवर्पिभूताप्तनृणां पितॄणांन किंकरो नायमृणी च राजन्॥ सर्वात्मनायः शरणं शरण्यं गतो मुकुंदं परिहत्य कृत्यम्॥ अथानणे जनकंप्रति करभाजनवाक्यमाह-देवर्षिभूताप्त- नृणामिति ! आप्ताः पोप्याः कुटुम्बिनः शरण्यमाश्रयं कर्तु योग्यमिति ॥ १०॥ अब ऋणोंके अभावमें जनकके प्रति करभाजन ऋषिका वाक्य कहिते हैं। हे राजन् जो पुरुष मनबाणी शरीर करके आश्रय करणेके योग्य मुक्तिके देनेवाले भगवतकी शरणकों प्राप्त भया है काभावका त्याग करके सो पुरुष देवता ऋपि भूत कुटुबके लोक और साधारण मित्रादिक तथा पितर इन सर्वका नं किंकर है न मणी है ॥ १० ॥ दत्त्वा परमनुज्ञातो गुरोः कामं यदीश्वरः।। गृहं वनं वा प्रविशत्प्रवजत्तत्र वा वसेत् ।। १३॥ अथ क्रमाभावं चतुर्भिः श्लोकै साधयति । प्रथमं युधिष्ठिर प्रति नारदवाक्यमाह दत्त्वावरमिति । ब्रह्मचारी यदीश्वरः (१४) वैराग्यभास्करः। समर्थस्तदा काम यथेष्टं वरं गुरुदक्षिणां दत्वा तत्र वसेत नैष्टिकवह्मचारी भवेक्ष यदि वैराग्यवास्तदा प्रत्रजेश संन्यसेत् ॥ ११ ॥ अब कमके अभावकों चार श्लोकोंकरके सिद्ध करें हैं प्रथम भाग- पतमें युधिष्ठिर प्रति नारदनीका वाक्य कहितेहैं ब्रह्मचारी वेद पठन करके गुरुकी आज्ञाको पारके यदि समर्थ होवे तो गुरुकों वांछित गुरुदक्षिणा देके अपने गृहमें जाय वा वनको बायं वा नैष्ठिक ब्रह्मचारी हो जाय यदि . विरना होवे ती संन्यास करलेवे ॥ ११ ॥ . गृह बन चोपविशेत्प्रबजेदा द्विजोत्तमः॥ आश्रमादाश्रमं गच्छेन्नान्यथा मत्परश्चरेत् ॥१२॥ तस्मिन्नेवार्थे उद्धवं प्रति भगवद्वाक्यमाह गृहमिति । ब्राह्मणक्षत्रियवेश्या एवं द्विजास्तेषूतमो वीकारवैरा- ग्यवानित्यर्थः । तथाच मृतिः-विप्रक्षत्रियविट्रशद्रा वर्णा- | स्त्वाद्यास्त्रयोद्विजाः इति । नान्यथा अनाश्रमी न भवेत कश्चिदाश्रममाश्रित्य तिष्ठेदित्यर्थः । तथाच स्मृतिः। अना- श्रमी नैव तिष्ठेद्वर्षमेकं द्विजोत्तम इति ।। १२ ।। अब तिसी अर्थ, उद्धव प्रति श्रीकृष्णचंद्रनीका वास्य कहिते हैं, ब्रह्मचारीकी इच्छा होवे तो गृहको जाय वा वनको जाय यदि दिनोत्तम होवे अर्थात् दिनसजावाले जो ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य है तिनमें उत्तम क्या वशीकार संज्ञा वैराग्यवाला होरे तो सन्यास कर नाम । तीनोंकी दिनसंज्ञा स्मृति में कही है, बामण क्षत्रिय वैश्य शूद्र यह चार वर्ण हैं; और, शूद्रको त्यागके आदिके तीनोंकी विनसंज्ञा है । अथवा ममसे आश्रम आश्रमको ग्रहणफरे परन्तु मेरी आज्ञानुसार चलने वाला पुरुष अनाश्रमी नहीं होय किंतु चार आश्रमोंमें किसी एककों आश्रय करके ही स्थित होय सो स्मृतिमें बी कहा है वापक पुरुष एक वर्षमात्री अनाश्रमी नहीं रहे तात्पर्य यह है कि गृहस्थाश्रम स्त्रीसें अध्यायः-१ (१५) . होय है जब स्त्री मर जाय तब पुरुष चाहै दूसरा विवाह करे चाहै संन्यास करे इनमें एक किसीके ग्रहण करसें विना अनाश्रमी होवे है. वशीकार- वैराग्यका रक्षण आगे चतुर्थअध्यायमें कथन करेंगे इति ॥ १२ ॥ व्यासस्मृतिः। ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा पुनः ।। विरक्तः सर्वकामेभ्यः पारिवाज्यं समाश्रयेत् ॥ १३ ॥ ब्रह्मचारीति । सर्वकामेभ्यः लोकपरलोकभोगेभ्यो वि- रक्तः पारिनान्यं संन्यासमिति ॥ १३ ॥ ब्रह्मचारी होय वा गृहस्थ होय वा वानप्रस्थ होय इन तीनोंमें जो सर्व लोक परलोकके भोगोसें विरक्त होय सो संन्यासको आश्रय करे॥१३॥ अंगिरस्स्मृतिः। संन्यसेद्ब्रह्मचर्येण संन्यसेदागृहादपि ॥ वनादा संन्यसेंद्विद्वानातुरो वाथ दुःखितः।।१४ ॥ संन्यसेदिति । आतुरो मरणकाले केशं प्राप्तः दुःखितों ज्वरादिभिः पीडितः विद्वान् संन्यासं कृत्वा मृत्यु प्राप्तः पुरुषो बह्मलोक प्रामोतीति विज्ञाता, तदुक्तं कपिलदेवेन- संन्यस्तमिति यो ब्रूयात्माणैः कंठगतैरपि । ससूर्यमंडल भित्त्वां ब्रह्मलोके महीयत इति ॥ १४ ॥ ब्रह्मचर्यसेंही संन्यास करे वा गृहस्थाश्रमसें करे वा वानप्रस्थाश्रमसें करे मरणके समे क्लेश करके आतुर हुआ वा खरादिकोंकरके दुःखी हुआ वी संन्यास करे विद्वान् अर्थात् सन्यास करके मरणेसें ब्रह्मलोककी माप्ति होवे है इस मकार जानता हुआ संन्यासके ग्रहण मात्रसें ब्रह्मलोक- की माप्ति कपिलदेवनीने बी कहीं है । प्राणोंक कंठविपे प्राप्त हूए अर्थात् मरणकालमें बी मैने संन्यास करा है जो पुरुष ऐसे कहिता है सो सूर्य- वैराग्यभास्करः। मंडलकों भेदन करके ब्रह्मलोकमें पुनता है अर्थात् उत्तरायणमार्गहारा ब्रह्मलोककों प्राप्त होते है इति ॥ १४ ॥ श्रीगुरुरुवाच। मातापिनोश्च हे पुत्र व्रजति बदतोः सुतः॥ दृश्यते हि तथा सर्वैः शुकवामसुरादिपु ॥ १६ ॥ अथ श्रीगुरुः शिष्यवैराग्योत्पादनाय परमकरुणया शुकादीनुदाहरणान् कृत्वाह मातृपिनोरिति । हे पुति वदतोर्मातापित्रोस्तयोनिरादरं कृत्वा तुतः प्रव्रजति । नन्वेवं तयोनिरादरः कुत्रापि न दृश्यते इति चेदृश्यते तुत्र- शुकवामसुरादिषु शुकदेववामदेवादिषु इति ॥ १५ ॥ अब श्रीगुरुनी शिष्यके वैराग्यकी उत्पत्तिवास्ते परमकृपा,फरपे शुफ- देवादिकांका दृष्टांत देके महिते है । हे पुत्र! इस समार पुकारते माता- पिताफा निरादर फरके पुत्र संन्यास फरलेचे है मो इस प्रकार माता- पितारा निरादर फरफे संन्यासका करना शुकदेव बामदेवादिषो में सर्व पुपनि शाखारा देखा है इति ॥ १५ ॥ यो नरःसंतति कृत्वा न त्यनेद्यदि धाम्मिकः ।। दोपो भवति वै तस्य चैव पदति वैदिकी ॥ १६॥ यो नर इति ॥ धार्मिको वेदोक्तधर्मजयार्णिकः संतति- मेकसंतानमारम अन गुरोरयमभिमायो यदि ब्रह्मचर्या- देराग्यं भवेत्तदा तस्मादेव संन्यसेत् यदि तन मतदा गा- ईस्पं कृत्वा पुत्रं वा फन्यामुत्पाद्य जरत्कार्यादियसंन्य- सेव यदि संततिमुत्पाद्यापि न त्यजेत्तदा तस्य महान् दोपो भवतीति वैदिकोतिर्वदति। तथा च श्रुति यहुपमा निक तिमाविषेश इति ॥ १६ ॥ अपम यदि वैराग्य होने तो मनपर्यसहामन्याम परले यदि मार्यमें - . अध्यायः-१ (१७) वैराग्य नहीं होवे तो गृहस्थाश्रम करके एक संतान पुत्र वा कन्याकों उत्पन्न करके संन्यास करलेवे यदि वेदोक्त धर्मके जाननेवाला जो त्रैव- णिक होकर संतानको उत्पन्न करकेबी संन्यास नहीं कर्तालिसकों पापकी माति होवे हैं इसी मकार घेदकी श्रुति वी कहिती है । सोश्रुति यह है । बहुते पुत्रकन्यावाला पुरुष नरककों प्राप्त होवे है इति ॥ १६ ॥ श्रुतिश्च । पतिर्जायां प्रविशति गर्भो भूत्वेह मातरम्॥ तस्यां पुनर्नवोभूत्वा दशमे मासि जायते ।। तज्जाया जाया भवति यदस्यां जायते पुनः॥१७॥ अथ स्वोक्तौ श्रुतिं प्रमाणयति पतिरिति । पतिरेष जायां नारी वीर्यरूपेण प्रविशति। गर्मो बालो भूत्वा इह मातुरु- दरे तिष्ठतीति शेषातस्यां भार्यायां पतिर्नवो नवीनो भूत्वा जायते तत् तदाजाया भार्या जनयतीति जाया मातृतुल्या भवति कदा यत् यदा अस्यां भार्यायां प्रथम स्वमातुः स- काशादुत्पय पुनर्भार्यायाः सकाशात्पुत्र रूपेण जायते । तथा च भारते आदिपर्वणि । आत्मारत्मनैव जनितः पुत्र इत्युच्यते बुधैः । तस्मानार्या नरः पश्येन्मातृषत्पुत्र मातर- मिति ॥ १७ ॥ अब गुरु अपने वाक्यमें श्रुति ममाण देवें हैं। पति वीर्यरूपकरके स्त्रीमें मवेश करे है पश्चात् बालक होकर माताके उदर में स्थित होते है । पश्चात् दशमें मासमें नवीन बालकरूप होकर पति तिस स्त्रीद्वारा उ- त्पन्न होवे है तब को स्त्री माताके सदृश होवे है। जब प्रथम अपनी माता- द्वारा उत्पन्न हुआ पथात् दूसरीवार पुत्ररूपकरके आपही स्त्रीद्वारा उ- त्पन होवे है । सो महाभारतके आदिप्वमें बी कहा है । पुरुष निस हे- तुलें अपने आपकरके ही आर उत्पन्न होरे है अर्थात् पिताही पुनकाकर के उत्पन्न होवे है तिसी हेत्तुसें पुरुष पुत्रवाली अपनी स्त्रीको भाताफे सह- श देखे अर्थात् कामबुद्धि उसमें नहीं करे इति ॥ १७ ॥ .. २ वैराग्यभास्करः। मनुस्मृतिः। पतिर्भायर्या संप्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते ॥ जायायास्तद्धि जायात्वं यदया जायते पुनः॥१८il इति श्रीवराग्यभास्करे संन्यासे क्रमाभाववर्णन नाम प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥३॥ पतिरिति । अस्यार्थस्तु अनंतरश्नुत्युक्ततुल्यः ॥ १८ ॥ इति श्रीवैराग्यभास्करसंस्कृतव्याख्यायां प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ इस श्लोकका अर्थ पूर्वली श्रुति के समान ही है ॥ १८॥ इति श्रीवैराग्यभास्करभाषाटीकायां प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ शिष्यमा स्मृतिभ्याम् । प्रथमादाश्रमादापि विरक्तो भवसागरात् ॥ ब्राह्मणो मोक्षमन्विच्छस्त्यक्त्वा संगान्परिव्रजेत् ॥१॥ अथ यत्प्रथमाध्याये गुरुणोक्तं वर्णिको भवे न्यासीति तत्र शिप्यो गुरुं पृच्छति प्रथमादिति द्वाभ्याम्बाह्मणोभष- सागरात् संसारसमुद्राद्वरता सन् परिव्रजेत संन्यसेदिति? प्रथम अध्यायमें नो गुरुने फहा था कि, यणिक संन्यासका अधि- फारी है तिसमें शिष्य दो स्मृति प्रमाण देके. पूछे है, मामण मोक्षफी इच्छा करता हुआ ब्रह्मचर्यसेही संसारसमुद्रसे विरक्त हुआ विपर्योका मंग रयाग फरके संन्यास करे इति ॥१॥ याज्ञवल्क्यस्मृतिः। चत्वारो ब्राह्मणस्योक्ता स्वाश्रमाः श्रुतिचोदिताः।

अ.-२ आश्रम क्षत्रियस्य त्रयः प्रोक्ता द्वावेको वैश्यशूद्रयोः॥२॥ चत्वार इति । चत्वार आश्रमा ब्राह्मणस्योक्ताः संन्यासं विना त्रयःक्षत्रियस्य आदिद्वाभ्यां विना वैश्यस्य शूद्रस्य त्वेक गार्हस्थ्यमेवेति ॥२॥ ब्रह्मचर्य गृहस्थाश्रम वानप्रस्थाश्रम संन्यास यह चार 'श्रुतिकी आज्ञानुसार स्मृतियोंमें माह्मणके कथन करें हैं । संन्यासकों त्यागके तीन क्षत्रियके, संन्यास चानास्थ्यसें विना दूसरे दो वैश्यके कथन करे हैं; और शूद्रका ती एक गृहस्थाश्रमही कहा है इति ॥ २॥ शिष्य उवाच । इत्यादिस्मृतिवाक्यानि ब्राह्मणस्याधिकारिताम् ।। बाहूरुजातयोन्यासेऽनधिकारं वदीत च ॥ ३ ॥ इत्यादिस्मृतिवाक्यानोति । संन्यासे विप्रस्याधिका- रिता बाहूरुजातयोः क्षत्रियवेश्ययोस्तवानधिकारं च वदंति ॥३॥ हे भगवन्! इत्यादिक स्मृतिवाक्य संन्यासमें ब्राह्मणकी अधिकारि- ताको तथा क्षत्रिय वैश्यके अनधिकारको कहिते हैं इति ॥३॥ श्रीगुरुरुवाच। वहूनीह प्रमाणानि संन्यासेपि त्रिकर्तृके। यत्र तुं ब्राह्मणः प्रोक्तःस तयोरुपलक्षणम् ॥४॥ 'अथोत्तरमाह बहूनीति । त्रयः कर्त्तारो यस्य तस्मिस्त्रि- कर्तृके संन्यासे बहूनि प्रमाणानि संति। यत्र यस्यां स्मृत्यों ब्राह्मणः संन्यासाधिकारी मोक्तः क्षत्रियवैश्ययोनों विधानं न च निषेध उक्तस्तत्र तु स विमस्तयोः क्षत्रियवैश्ययो- रुपलक्षणं ज्ञापको ज्ञेयः। अत्र श्रुतिदृष्टांतत्वेन ज्ञेया तथा २० . वैराग्यभास्करः। हि । जायमानो ब्राह्मणस्त्रिभित्रणवान् जायत इति । यथार विप्र ऋणवत्त्वे तयोरुपलक्षणम् ऋणवत्वे त्रयाणां समानत्वात्तथा संन्यासेपि शेयमिति ॥४॥ अब शिप्यके प्रश्नका उत्तर कहिते हैं। हे शिष्य तीनो वणोंके संन्या- समें बहुत शास्त्र प्रमाण हैं सो तूं श्रवण कर । निस स्मृतिमें ब्राह्मण संन्यासका अधिकारी कहा है किंतु क्षत्रिय वैश्यका विधान निषेध, नहीं है तिस स्मृतिमें ब्राह्मणपद क्षत्रियवैश्यक ससाणेवाला है अर्थाद क्षत्रियवेश्यका अधिकारवी तिस स्मृति में जान लेना; जैसे श्रुतिमे कहा है । जन्मसें ही ब्राह्मण तीन ऋणों सहित जन्मे है । सो इस श्रुतिमें ब्राह्मणपद् ऋणीभावमें क्षत्रियवेश्यकावी लसाणेवाला है क्योंकि कणी- भाव तीनोंमें समान है तैसे संन बी ब्राह्मण नाम दोनोंका. उपलक्षण . वार्तिककारः। त्रयाणामविशेपेण संन्यासः श्रूयते श्रुतौ ।। यदोपलक्षणार्थ स्याद्राह्मणग्रहणं तदा ॥५॥ स्वोक्तो वार्तिककारवाक्यं प्रमाणयति त्रयाणामिति । यदा यद्राह्मणग्रहणं तदा तत् क्षत्रियवैश्ययोरुपलक्ष- णार्थ ज्ञापनार्थ त्रयाणां संन्यासेऽविशेषत्वादिति ॥५॥ अब गुरु अपने वाक्यमें श्रीमच्छंकराचार्योंके शिष्य वार्तिककारोका वाक्य प्रमाण देखें हैं। तीनो वर्णोका संन्यास समानहीं श्रुतिमें श्रवण करा जाता है. जो एक ब्राह्मणकाही संन्यास स्मृतिमें कहा है सो तिन दोनोके जनानेवास्ते है क्योकि तीनोंका एक समान अधिकार होनसें इति५ श्रीगुरुरुवाचा तयोर्यत्र तु संन्यासेऽनधिकारो निरूपितः॥ स्तुत्यर्थ तत्र विप्रस्य न तु निन्दापरो हि सा॥

अध्यायः-२
तयोरिति । यत्र स्मृतो तयोः क्षत्रियवैश्ययोन च
तयोनिन्दापर इति ॥ ६॥
जिस स्मृतिमें क्षत्रियवेश्यका अनधिकार कहा है तिसमें ब्राह्मणकी
स्तुतिके वास्ते कहा है कडू तिन दोनोंकी निंदाके वास्ते नहीं है ॥ ६॥
न निन्दा निन्दितुङ्घत्र संप्रवृत्ता नरोत्तम ।।
स्तुत्यर्थ च विधेयस्य त्विति न्यायानुशासनम् ॥
स्ववाक्यं दृढं कर्तुं न्यायमाह न निन्देति । विधेयस्य
स्तुत्यर्थ निदा प्रवृत्ता नत्वन्यस्य निंदार्थमिति ॥ ७॥
अपने वाक्यके दृढ करनेकों न्याय कहिते हैं। हे पुरुषोंमें उत्तम शिष्य!
किसी स्थानमें बी निंदा निंदाकरनेकों प्रवृत्त नहीं होती कितु विधेय-
वस्तुके स्तुतिके वास्ते निंदा प्रवृत्त होते है-यह न्यायकी आज्ञा है। निस
वस्तुकी स्तुतिका प्रसंग होय तिस वस्तुको विधेय कहिते हैं इति ॥ ७ ॥
यथा भागवते भेददृष्टदेवा उपासिताः॥
अघं हरति नैवेत्थमुक्तं भगवता स्वयम् ॥ ८॥
यकस्य स्तुतिरन्यस्य निंदा भवति तत्र निंदायां शास्त्र
स्याभिप्रायो नास्तीत्यस्मिन्नर्थे न्याय उक्त इदानीं श्रीकृष्ण-
भगवतो वाक्यं दृष्टांतत्वेनाह यथेति। भेददृष्टिनोपासिता
देवास्तस्य भेददृष्टेरघं नैव हरंतीति योजना ॥ ८॥.
निस स्थानमें एककी स्तुति और दूसरेकी निंदा होय है तहां.
निंदामें शास्त्रका अभिप्राय नहीं होय है किंतु दूसरेकी स्तुतिमें आभिमाय
होय है। इस अर्थमें पूर्वन्याय प्रमाण दिया है । अब श्रीकृष्णभगवानूनीके
वाक्यकों दृष्टांतकरके दखाते हैं। देवता, भेददृष्टि करके उपासना करे
हूए भेदृष्टिवाले उपासकके पाएको नहीं दूरकरें हैं इस प्रकार
श्रीकृष्णचंद्रनीने दशमस्कंधमें कहा है इति ॥ ८ ॥

(२२) वैराग्यभास्करः । भागवते। नागिन सूर्यो नच चंद्रतारकानभूर्जलंसंश्वसनोऽथ वाङ्मनः उपासिता भेदकृतो हरंत्यपं विपश्चितो मन्ति मुहूर्तसेवया यद्वाक्यं भगवतोक्तं तत्स्वयमेव दर्शति नाग्निरिति । खं माकाशा श्वसनी वायुदेवता धाडूमनसोरप्युपासनावि- पयत्वमुक्तं श्रुतौ तथाहियो वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते मनो ब्रह्मेत्यु- पास्त इति विपश्चितस्तत्त्वज्ञा इति ॥ ९ ॥ जो श्लोक श्रीकृष्णचंदनीने कहाहे अव तिसकों लिखके दसाते हैं.! अग्नि सूर्य चंद्रमा तारे पृथिवी जल आकाश वायु वाक् मन इत्यादिक देवता भेदृष्टिकरके उपासना करे हूए भेद दृष्टि वाले उपासकके पापकों नष्ट नहीं करते और विद्वान् महात्मा ती एक मुहूर्त सेवा करे हुए पुरुषके पापको नष्ट करे हैं.इति ॥ ९ ॥ श्रीगुरुरुवाच । भेददृष्टयदा देवा न हरतीह दुष्कृतम् ॥ • तदा किं तत्त्वविज्ञस्य तस्य पापं न विद्यते ॥ १०॥ भेददृष्टेरिति । अत्र गुरोरयमभिप्रायो यदि भेददृष्टे- रघं देवा नैवं हरति तदाऽजस्य कर्माणि किनिष्फलानि भ- वंति निष्फलानि भवितुं त्वयोग्यानि फलश्रवणानथाभग- वतोक्तम् । कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादय इति । ननु देवा उपासिता विज्ञस्या, हरंत्विति चेन्न तस्य कर्म.. मानेणेव संबंधो नास्ति कथं तस्या, हरंतीति ॥१०॥ यदि भेददृष्टिवाले पुरुषके पापकों देवता नष्ट नहीं करते तो क्या ज्ञानवान्के पापकों दूरकरें हैं. तिसके पापकों तो दूर करना बनेंही नहीं है क्योंकि तिसका पापही कोई नहीं. तात्पर्य यह है कि, तिसफा तो कर्ममात्रके साथ संबंध नहीं है और भेददृष्टिवालेके कर्म निष्फल -- अध्यायः-२ (२३) होनेकोंबी योग्य नहीं हैं क्योंकि गीतामें कर्मोंकी सफलता लिखी है। हे अर्जुन ! अग्निआदिक देवतोंकी उपासनारूप कर्म करकेही जनकादिक अंतःकरणकी शुद्धिरूप सिद्धिको माप्त हुए हैं इति ॥ १० ॥ श्रुतिः। भिद्यते हृदयग्रंथिश्छिद्यते सर्वसंशयाः॥ क्षीयंते चास्य कर्माणि तस्मिन्दंष्टे परावरे ॥ ११॥ तत्त्वज्ञकर्मास्पर्शे श्रुतिमाह भिद्यत इति । हृदयग्रंथि- श्चिजडाभेदरूपः कर्माणि संचितागामीनि दृष्टे स्वात्म- त्वेन ज्ञाते परावरे ब्रह्मणीति ॥ ११॥. ज्ञानीका कमौके साथ असंबंधमें श्रुति प्रमाण देते हैं । तिस परमा- त्माके अपरोक्ष ज्ञान हुए ज्ञानीकी चिन्नडग्रंथि नष्ट हो जायहै । तथा जीव ईश्वरका भेद है वा अभेद है इस मकारके संशयबी छेदन हो नाते हैं तथा प्रारब्धसें विना सर्वकर्मबी नष्ट होनाते हैं ॥ ११ ॥ गुरुवाक्यम् । स्तुत्यर्थं तद्धि साधूनां न लथार्थों यथा श्रुतः॥ एवं वै तत्र विज्ञेयं विप्रन्यासार्थमेव च ॥ १२ ।। स्तुत्यर्थमितियथा श्रुतार्थस्तथा नैव किंतु तद्भगवद्वाक्यं साधूनां स्तुत्यर्थ ज्ञेयम् एवं तत्र तस्या स्मृतीयोद्वयो संन्यासे निधिकार उक्तः स विधेयभूतविप्रस्य संन्यासार्थ न तु तयो- निषेधार्थम् अयं भावः। यस्य कस्मिन्नपि शास्त्रे विधेयता नास्ति तस्यैव रागप्राप्तस्य शास्त्रेषु निषेधो भवति यथा परस्त्रीगमनादानाम् तयोस्तु संन्यासाधिकारे बहूनि प्रमाणानि संत्यतस्तयोनिषेधो नैव भवतीति ॥ १२ ॥ अब पूर्वले श्लोकोंका तात्पर्य कहिते हैं । इस श्रीकृष्णचंद्रनीके श्लोकमें जैसे अक्षरोंका अर्थ जो दीसे है सो तो बने नहीं है किंतु तिसका (२४) वैराग्यभास्करः। तात्पर्य साधु महात्मॉकी स्तुति में है कछू देवतोंकी उपासनाके निफटतामें नहीं है। इसी प्रकार निस स्मृतिमें क्षत्रियवेश्यका संन्यासमें अनधिकार कहा है तिस स्मृतिका ब्राह्मणके संन्यासमें तात्पर्य जानना तिन दोनोंक निषेधमें नहीं जानना। भाव यह है कि निस वस्तुको किसीरी शाखमें अंगीकारता नहीं है तिसी रागमाप्त वस्तुका निषेध शास्त्र करें हैं जैसे परस्त्रीगमनादि । और क्षत्रियवेदयके संन्यासके अधिकारमें तो बहुत प्रमाण हैं कछू रागप्राप्त तो है नहीं क्योंकि संन्यासमें विषयभोगोंकि अभाव होनेसे; इस वास्ते तिन दोनोंके संन्यासके अधिकारका निषेध नहीं बने है ॥ १२ ॥ अथ वा ब्राह्मणो न्यासं कुर्यात्तवाविचारयन् ॥ सहजत्वाच्छमादीनां यत्नसाध्यास्तयोश्च ते ॥१३॥ अथ बैंति । अथ वा ब्राह्मणो मम संन्यासेऽधिकारोऽस्ति नास्ति एतद्विचारमकुर्वन् संन्यासं कुर्यात् तब विप्रे तत्सा- धनानां शमादीनां सहजत्वात् । तदुक्तं भगवता । शमो द- मस्तपः शौचं क्षांतिरार्जवमेव च । ज्ञानविज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्मस्वभावजमिति ब्राह्मणस्य मुख्याधिकारे तात्पर्यम्। ते शमादयस्तयोः क्षत्रियवैश्ययोर्यनसाध्या इति तयोगी-. णाधिकारे तात्पर्यमिति ॥ १३॥ अथ जिस स्मृतिमें तिन दोनों के संन्यासका अनधिकार कहा है तिसका और तात्पर्यकहिते हैं। मैं संन्यास करा कि नहीं करों ऐसे विचार- को न कर्ताहूआ ब्राह्मण संन्यासकों करलेवे क्योंकि तिसमें संन्यासके साधन शमदमादिकोंकों स्वभावक होनेसे । सो गीतामें वो कहा है। मनका वश करनारूपशम इंद्रियोंका वशकरनारूप दम तथा तप अंतर वाहिरके भेदसें दो प्रकारका शोच तथा क्षमा कुटिलताका त्याग तथा परोक्ष ज्ञान, तथा. विविधशाखौका-ज्ञान, आस्तिक स्वभाव इतने. कर्म, विममें स्वभावक होते हैं । अर्थात् नियंत्रही तिसकों प्राप्त होनाते हैं।

अध्यायः-२ (२५) इस रीतिसें तिस स्मृतिका ब्राह्मणके मुख्याधिकारमें तात्पर्य है और ते शमादिक संन्यासके. साधन क्षत्रिय वेश्यमें यनसाध्य हैं राजस स्वभाव- वाला होनेसे इस रीतिसें तिन दोनोंके गौणाधिकारमें वात्पर्य है कळू तिन दोनोंके अनधिकारमें तात्पर्य नहीं इति ॥ १३ ॥ तुप्यो भव त्वमेवोक्ता यत्र तयोरयोग्यता। ग्रहणे दण्डमात्रस्य न तु चतुर्थकाश्रमे।। १४॥ तुष्टो भवेति अश्वा यत्र स्मृती तयोःसंन्यासेऽयोग्यतोक्ता तद्दण्डग्रहणमात्र जया न तु चतुर्थाश्रमग्रहणे इति हेवादि- स्त्वं तुष्टो भवेति. दिक् । विस्तारस्तु स्वामिकैलासपर्वत- कृत्रैवर्णिकसन्यासकासारे दृष्टव्य इति ।। १४ ।। अब तिस स्मृतिका और तात्पर्य कहिते हैं निस स्मृतिमे क्षत्रिय- वैश्यके संन्यासमें अयोग्यता कही है अर्थात् अनधिकारता कथन करी है सो केवल दंडमात्रके ग्रहणमें कही है कछू संन्यासमें अनधिकारता नहीं कही। तात्पर्य यह है कि एक दंडग्रहण ब्राह्मणका अधिक होवे है और विधिधर्म सर्व सामानही हैं सो हेवादिन तूं इतने करके प्रसन्न हो दंड- मात्रकी अधिकता विपकी हमनें मानलीनी है । यह प्रसंग हमनें तो संक्षे- पसें वर्णन करा है विस्तार स्वामिकलासर्पवतकृत् त्रैवर्णिकसंन्यासका. सार नाम ग्रंथमें देखलेना इति ॥ १४ ॥ याज्ञवल्क्यस्मृतिः। अंकार्यकारिणां दानं वेगो नद्याश्च शुद्धिकृत् ।। शोध्यस्य मृच्च तोयं च संन्यासोथ द्विजन्मनाम् ।।१।। 'अथास्मिन्नध्याये यद्गुरुणोक्तं यहूनीह प्रमाणानि संन्या- सैऽपि त्रिकर्तृक इति तानि प्रमाणान्याह । अकार्यकारिणा- 'मिति । यथा कार्यकारिणां निषिद्धकर्तणां दानं शुद्धिकृत शोद्धयस्य ताम्रपात्रादेः.मृत मृत्तिका तथा द्विजन्मनां ब्रा- . • (२६) वेरायभास्करः। मणक्षत्रियवैश्यानां संन्यासः अधिकृत तथा च कात्यायन सूत्रम् । त्रयाणां वर्णानां वेदमधीत्य चत्वार आश्रमा इति। युक्तिरपि, यथा गायत्र्यां त्रयाणामधिकारो स्ति.तथा भेषम त्रस्यापि गायत्रीरूपत्वादतः प्रेषमंत्रोच्चारणपूर्वकसंन्यासे. ऽपित्रयाणामधिकारो स्त्येवेति ॥ १५ ॥ इसी अध्यायमें जो पूर्व गुरुनें कहाथा कि, तीनों वर्गोंके सन्यासमें बहुत प्रमाण है अब सो प्रमाण लिखके दिखावे हैं जैसे. निषिद्धकर्म करनेवालियोंकी दान शुद्धि करे है तथा नदीकी शुद्धि जलकावेग करे है तथा ताम्रादिक धातुके पात्रोकों मृत्तिका जल शुद्ध करें है तैसे तीनो वर्णोंकों संन्यास शुद्धिक करनेवाला है । सो कात्यायनमषिके सूत्रमेवी कहा है। तीनोवोंके वेदअध्ययन करके चारआश्रम है। और.युक्ति- बी इसमें है जैसे गायत्रीमें तीनोका अधिकार है तेसे गायत्रीरूप प्रेप- मंत्रके उच्चारणपूर्वक संन्यासमेंबी तीनोंका अधिकार सभवे है इति ॥१५॥ स्मृतिः। ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्ततो गच्छेद्वनं कृती॥ संन्यसेद्वंधनाशाय सर्वभूतदयापरः ॥१६॥ बाह्मण इति। ततो ब्रह्मचर्याद्गार्हस्थ्याद्वा कृती ज्ञानाय प्रयत्नशील बंधनाशाय अज्ञाननिवृत्तय इति ॥ १६ ॥ ब्राह्मण हो वा क्षत्रिय हो वा वैश्य हो गृहस्थाश्रमका त्याग करके वनवास करे अथवा सर्वनीवोंपर दयाघाला हुआ अज्ञानफी निवृत्तिके वास्ते ज्ञानविपे प्रयनवाला हूआ संन्यास करलेवे इति ॥ १६ ॥ ब्रह्मांडपुराणे। त्रैवर्णिकानां संन्यासो विद्यते नात्र संशयः।। शिखायज्ञोपवीतानां त्यागपूर्वकदंडयुक् ॥ १७ ॥ वर्णिकानामिति । यत्तु पूर्व विमस्यैव दंडग्रहणमुक्तं त- * अध्यायः-२ • .. दुर्जनतोषन्यायेनोक्तमत्र तु प्रत्यक्षमेव त्रयाणां दंडग्रहण- मस्ति ।। १७ ॥ तीनोंवों का संन्यास बहुत शास्त्रोंमें प्रसिद्ध . है इसमें कछू संशय नहीं है सो संन्यास शिखायज्ञोपवीतके त्यागपूर्वक एक दंडके ग्रहण- पूर्वक होवे है और पूर्व जो केवल एक विमकोंही दंडका ग्रहण कहाथा सो वादीके संतोषवास्ते कहाथा ईही तो प्रत्यक्षही तीनोंको दंडग्रहण कहा है इति ॥ १७॥ ब्रह्मवैवर्ते। वैराग्योत्पत्तिमानेव संन्यासे परियुज्यते ।। रागवान तु विनोऽपि वेदवेदांगवित्तमः॥१८॥ त्रैवणिकेप्वपि वैराग्यवानाधिकारी, विषयरागी तु विप्रो- पि तवानधिकारीत्याह वैराग्योत्पत्तिमानिति । वेदांगानि व्याकरणाद्यानि तेषां वित्तमः साकल्येन जानाति तथा वि- प्रोपि चेद्रागवान् विषयेषु रागी तदा संन्यासे न परियुज्यते तत्राधिकारी न भवतीति ॥ १८॥. तीनवोंबी विरक्तही संन्यासका अधिकारी है विनयरागी ब्राह्मणवी तिसका अधिकारी नहीं। अब यह कहिते हैं जिसकों वैराग्यकी उत्पत्ति भयी है सोईही संन्यासमें जोड़ा जाता है अर्थात् विरक्तही संन्यासका अधिकारी है और वेदोंकों तथा व्याकरणादिक वेदके अंगोंकों भली प्रकार जानेवी है तथा जातिका ब्राह्मणवी है परंतु यदि विषयोंमें रागवाला है तो तिसका संन्यासमें अधिकार नहीं है इति ॥ १८.॥ महाभारते। धनान्यपत्यदारांश्च रत्नानि विविधानि च।। पंथानं पावक हित्वा जनको माध्यमास्थितः॥१९ जनकराजस्य संन्यासं वक्तुं राजधर्मेषु युधिष्ठिरं प्रत्यर्जुन-

(२८)
पैराग्यभास्करः।
वाक्यमाह धनानीति चतुर्भिः। यो जनको धनादीपरित्य
ज्य मौव्यं परमहंसवेषमास्थितस्तं भार्या ददशैत्युत्तरेणा
न्वया अपत्यं पुत्री दारा भार्याः पावकपंथानमग्निहोत्रादि:
गृहस्थधर्ममिति ॥ १९ ॥
अब जनकरानाके संन्यास कहिने वास्ते राजधामें युधिष्ठिर प्रति
अर्जुनका वास्य कहिते हैं चार श्लोको करके । जो जनक धन पुत्र भार्या
नानामकारके रन अग्निहोत्रादिक गृहस्थके धौंकों त्यागके मुंडित
हूआ है अर्थात् . परमहंसवेष निसनें धारण करा है तिस जनकराजाकों
भार्या देखति भयी इस प्रकार दूसरे शोकके साथ इस श्लोकका अन्वय
है इति ॥ १९ ॥
ते ददर्श प्रिया भार्या भैक्षवृत्तिमांकंचनम् ॥
धान्यमुष्टिमुपासीनं निरीहं गतमत्सरम् ॥२०॥
तं ददर्शति । तं जनकराज निरीह भोगेच्छारहितं परो-
स्कर्षासहनं मत्सरस्तच्छून्यं धान्यमुष्टिमुपासीनमन्त्रमुष्टिं
स्वीकुर्वाणमिति ॥ २०॥
तिसंजनकरानाकों प्यारी स्त्री देखतिभयी भिक्षावृत्ति है जिसकी तथा
कछूनी जिसके पास संग्रह नहीं है तथा अनकी मुष्टिको ग्रहण कररहा है
तथा किसी भोगकीबी जिसकों इच्छा नहीं है परपुरुषोकी उत्कर्षताका
असहनरूप मत्सरबी जिसमें नहीं है इति ॥२०॥
उत्सृज्य राज्यं भैक्षार्थ कृतथुदि नरेश्वरम् ।।
विदेहराजमहिपी दुःखिता यदभापत ॥२१॥
उत्सृज्येतिा उत्सृज्य परित्यज्य विदेहराजमहिषी जनक-
राजस्य भार्या यद्वाक्यं वक्ष्यमाणमभापत उक्तवतीति २१॥'
राज्यको त्यागके भिक्षा मागनेकों करी है वुद्धि जिसनें तिस रानाका
जनकरानाकी राणी दुःखी होई कहितीभयी इति ॥ २१ ॥

अध्यायः-२
.
य इमां कुंडिकाम्भिद्याधिविष्टब्धं च यो हरेत् ॥
वासश्चापि हरेत्तस्मिन्कथं ते मानसं भवेत् ॥२२॥
तस्या क्चनमाह य इमामिति । यः कश्चित्ते तवेमा कु-
ण्डिका मृन्मयजलपात्रं भिद्याच त्रिविष्टब्धं त्रिदंडमिति
नीलकंठव्याख्या । वासो वस्त्रं च ते यो.हरेत्तस्मिन्पुरुषे ते
मानसं चित्तं कथं भवेत् यदि क्रोधो जायते तदा किं ते सं-
न्यास इति रोषोक्तिरिति भावः । अत्र त्रैवर्णिकानां त्रिदंड
ग्रहणमपि स्फुटं ज्ञेयम् ॥ २२ ॥
तिसराणीका वचन कहिते हैं। यदि जो कोई तेरे इस मृत्तिकाके
पात्रको भेदन करे वा तेरे त्रिदंडकों तथा वस्त्रकों छीनलेवे तब तिस
पुरुषमें तेरा मन कैसा होया तात्पर्य यह है कि यदि तेरेको कोष उत्पन्न
हुआ तो तेरा संन्यास क्या है अर्थात् कछू नहीं; इस श्लोकसें त्रैवर्णिकोंका
त्रिदंडग्रहणमेंबी अधिकार जानलेना इति ।। २२ ।।
कूर्मपुराणे।
पृथुपौत्राय सुशीलाय श्वेताश्वतरो मुनिः॥
शास्त्रोक्तेन विधिना च संन्यासाश्रमं दत्तवान्॥२३॥
कौमें चतुर्दशाध्याये पृथुराजस्य पौत्रस्यमुशीलनामधेयस्य
यानि संन्यास वाक्यानि तान्यांह पृथुपौत्रायति विभिा२३
अब पृथुरानाके पौत्रका संन्यास जो कूर्मपुराणके चतुर्दश अध्यायमें
कहा है सो तीन श्लोकों करके कहते हैं। पृथुराजाके सुशीलनाम पौत्रके
ताई श्वेताश्वतर मुनि शास्त्रोक्तविधि करके संन्यासाश्रमकों देताभया
इति ॥ २३ ॥
सोनुगृह्याथ राजानं सुशीलं शीलसंयुतम् ॥.
शिष्यत्वे प्रतिजग्राह तर्पसा क्षणिकल्मपम् ॥२४॥

-- वैराग्यभास्करः। सोऽनुग्रह्योति । सः श्वेताश्वतरः अनुगृह्य कृपां कृत्वा वर्ष दत्वा शिप्यत्वे ब्रह्मविद्याया उपदेशार्थ शिष्यत्वेन जग्राह स्वीकृतवानिति ॥ २४ ॥ सो श्वेताश्वतर मुनि सुशीलनाम राजाकों दया करके वेष देके पश्चाद) ब्रह्मविद्याके उपदेशवास्ते शिप्यमाव करके ग्रहण करता भया। कैसा है सो राना सात्विकी स्वभावकरके संयुक्त है तथा तप करके नष्टहुए हैं पार जिसके इति ॥ २४॥ संन्यासिकं विधिं कृत्स्नं कारयित्वा विचक्षणः॥ ददौ तदेश्वरं ज्ञानं स्वशाखाविहितं व्रतम् ॥ २५॥ संन्यासिकमिति । विचक्षणो ब्रह्मविद्यायां कुशल व्रत नियममिति ॥ २५॥ ब्रह्मविद्यामें निपुण जो श्वेताश्वतर मुनि सो संन्यासकी सर्वविधिकों करायके तब तिस राजाकों अपने वेदकी शाखाके नियमानुसार ईश्वरके स्वरूपका ज्ञान देताभया ॥ २५ ॥ महाभारते। अथ वैकोऽहमेकोऽहमेकैकस्मिन वनस्पती ।। चरन्भेक्ष्य मुनिसुडः क्षयिष्ये कलेवरम् ॥ २६ ॥ राजधर्मेषु युधिष्ठिरण निर्वेदात्संन्यासायोद्योगं करवा यानि वाक्यान्युक्तानि तान्याह अथेति सार्द्धचतुर्भिः। धनत: स्पती वृक्षे भक्ष्यं चरन् फलाहारं कुर्वन मुण्डा मुंडितः कले वरं देहम् ॥२६॥ रामधामें युधिष्ठिरने विरागकरके संन्यासके वास्ते संकल्प करके जो वचन कथन करे हैं सो साटेचार श्लोकोंफरके दिखाते है । अथवा एकटा एकला हुमा एफ एक वृक्षमें भिक्षा फर्ता हुआ अर्थात् घृक्षा फलोंको भोगन कर्ता हुआ मुंडित मुनि हुमा अर्थात् परमहंससंन्यासी

अध्यायः-२
६
हुआ शरीरकों समाप्त करूंगा। शरीरको समाप्त करूंगा इस पदोकों
आगेवी एक एक श्लोकके साथ जोह लेना इति ॥ २६ ॥
पांशुभिः समपध्वस्तः शून्यागारप्रतिश्रयः ।।
वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः ।। २७ ।।
पांशुभिरितिापांशुभिः रेणुभिः समपध्वस्त लिप्तः शून्या-
गाराः वनस्थकंदरादयस्तानाश्रितः वृक्षमूलानि निकेतानि
'गृहा.यस्य सोहं क्षपयिप्ये कलेवरमिति पूर्वेणान्वय एव-
मपि संबंध इति ॥ २७ ॥
धूढी करके लिप्त हुआ तथा शून्य जो वनमें कंदरा आदिक गृह है
तिनमें निवासकता हूआ अथवा वृक्षोंके मूलमें निवासकता हूआ तथा
मियामिय पदायोंकों त्यागफर्ता हुआ शरीरकों समाप्त फरूंगा इति॥२७॥
नशोच्यन्नप्रहष्यंश्च तुल्यनिदात्मसंस्तुतिः ।।
निराशी निर्ममो भूत्वा निधो निष्परिग्रहना २८॥
न शोच्यन्निति । निराशी रोहिकामुप्मिकभोगतृष्णार-
हिता निर्ममा प्राप्तकटिवस्त्रकमंडल्वादो ममत्वहीन इति२८
भोजनादिकोंकी अमाप्तिकालमें शोन नहीं फर्ता हुआ तथा तिनकी
माप्तिमें मसन नहीं होता हुआ अपनी निंदा स्तूतिमें सम हुभा टोक पर-
लोकके भोगोंफी तृष्णासे रहित हुआ कंया कडलु आदिकोंमें ममतासे
रहित हुआ ,शीत उष्ण आदिफ इंदोंकों सहारता हूवा तथा शरीरके
निर्वाहसे अधिक संग्रह नहीं कर्ता हुआ शरीरकों समाप्त फरूंगा
इति ॥ २८॥
आत्मारामः प्रसन्नात्मा जडांधवधिराकृतिः॥
भकुर्वाणः परेः कांचित्संविदं जातु कपि॥
जंगमाजगमान्सर्वानविहिसंश्चतुर्विधान् ॥ २९.॥

(३२) वराग्यभास्करः। आत्माराम इति।आत्मन्येव रमते क्रीडत इत्यात्मारामः प्रसन्नचित्तश्च जातु कदाचिदपि कैरपि परैः संविदं संवाद- मकुर्वाणः चतुर्विधानंडजादिजीवानिति ॥ २९ ॥ खीआदिकोंमें क्रीडाको त्यागके अपने आत्मामेंही कीडावाला हुआ तथा फलादिकोंके भक्षण करकेही प्रसन्नचित्त हुआ तथा अंतरसे सर्व- जानके वी वाहिरसे जड़ अंध यधिरोंकी न्याई हुआ तथा इतर पुरुषों के साथ किसी व्यवहारक परमार्थक संवादकों वी नहीं कर्ता हूआ तथा' पक्षिादिक अंडन मनुष्यआदिक जरायुन कृमिआदिक स्वेदन वृक्षादिक उद्धिन यह चार साणिरूप जो जंगम स्थावर जीव हैं तिन, सर्वको हिसा न कर्ता हुआ शरीरको समाप्त करूंगा इति ॥ २९ ॥ श्रीगुरुरुवाच । अधिकारोऽस्ति चेन्नेह क्षत्रियस्य नृपात्मजः॥ कथं चकार संकल्पं स्वाधर्म धर्मवत्कविः॥३०॥ अधिकार इति । यदि क्षत्रियस्येह संन्यासे अधिकारो नास्ति तदा नृपात्मजो युधिष्ठिरः स्वस्याऽधर्मरूपसंन्यासे स्वधर्मवत्कथं संकल्पं चकाराकविः धर्मज्ञा सन् अतस्तस्या- धिकारो स्त्येव यतः संकल्पं कृतवानिति ॥ ३० ॥ यदि क्षत्रियका सन्यासमें अधिकार नहीं है तो धर्मके जाननेवाला युधिष्ठिर अपनेकों अधर्मरूप संन्यासमें धर्मको न्याई कैंसे संकल्प की भया भाष यह है कि तिसका संन्यासमें अधिकारथा तबी तिसने संकल्प करा है इति ॥ ३० ॥ महाभारते न मे-वागनृतं प्राह नाधम धीयते मतिः॥ एवं चैव पदत्यंवा मम चैव मनोगतम् ॥ ३१॥ नतु युधिष्ठिरेण संकल्पमात्रं कृतं न तु संन्यासो धृतोर- बराग्यभास्करः। होय है. उत्तवेदविधिसें विना केवल गृहस्थाश्रमका त्यागरूप संन्यास विदुरआदिक शूद्रोविपवी देखा जाय है इति ॥ ३२ ॥ श्रुतिश्च । वैराग्यमासाद्य तु पापयोनिः शूद्रोऽपि संन्यासमुपेत्य मोक्षम् ।। प्राप्नोति पापं तु विधूय विप्रः संन्यासमेत्य ननु मुच्यते च ॥३३॥ शद्रस्याचिद्रसंन्यासे श्रुति प्रमाणयति वैराग्यमिति । पापयोनिःशद्रोऽपि प्रथम वैराग्यमासाद्य भाग्य पापं विधूय हित्वा ततः संन्यासमेत्य प्राप्य मोक्षप्रामोति । विप्रः संन्या- समेत्य निश्चयेन मुच्यतेऽत्र न कोऽपि संशय इति ॥ ३३ ॥ अब शृद्रके अचिह्नसंन्यासमें श्रुति प्रमाण कहते हैं । पापयोनि शूदवी प्रथम वैराग्यको मास होकर पापको नष्ट करके पभात संन्यासकों माप्त होकर मोक्षकों प्राप्तहोय है और विष संन्यासकों माप्त होकर मोक्षको माप्त होय है इसमें क्या कहिना है अर्थात् विम संन्यासी तो निश्चय करके मुक्त होय है इति ॥ ३३ ॥ महाभारते। धर्मराजा च तनं संचिस्कारयिपुस्तदा । दग्धुकामोऽभवद्विद्वानय वागभ्यभापत ॥३४॥ विदुरस्यांचिह्नसंन्यासं वक्तं भारतीक्तां तस्य कथा- माह धर्मराजेति विभिः। धर्मराजा युधिष्ठिरः तत्र ने एनं विदुरशरीरं संचिस्कारयिपुः पारलौकिककर्म कर्तुमिच्छुः वाक आकाशवाणी ॥ ३४॥ अब विदुरके अचिह संन्यासके कथनवास्ते महाभारतोक्त तिसकी अध्यायः-२ कथा फहिते हैं । राजा युधिष्ठिर तहां वनमें इस विदुरकी परलोकसंबंधी कर्म करनेकी इच्छावाला हा तिसके शरीरके दग्धकरनेकी इच्छा- वाला होता.भया; पश्चात् युधिष्ठिरकों आकाशवाणी कहिती भयी ॥३४॥ भो भो राजन्न दग्धव्यमेतद्विदुरसंज्ञकम् ॥ कलेवरमिहवं ते धर्म एप सनातनः ॥ ३५॥ तस्या वचनमाह भो भो इति द्वाभ्याम् । ते त्वया यत्सं- न्यासिनो देहदाहाकरणं तदेष सनातनो धर्मः ॥ ३५॥ अब तिस आकाशवाणीका वचन कहिते हैं । हे राजन् ! हे रानन् ! यह विदुरका शरीर तैने नहीं दग्ध करना संन्यासीका शरीर दाह नहीं करना यह सनातनधर्म है इति ॥ ३५ ॥ लोकाः संतानका नाम भविष्यंत्यस्य भारत ॥ यतिधर्ममवाप्तोऽसौ नैव शोच्यः परंतप ॥३६॥ इति श्रीवैराग्यभास्करे त्रैवणिकसंन्यासवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः॥२॥ लोका इति। संतानका ब्रह्मलोकांतरगताः । अत्र प्रसंगा- द्यतेदेहदाहे दोषोऽपि ज्ञेयस्तदुक्तं धर्मसिंधौ।यदि स्नेहाच्चरेद्दा- है यतिं चांद्रायणं चरेत् । यतिमरणे सपिण्डानां स्नानमा विधीयत इति । ननु लिगं विना संन्यासो नैव भवतीति चेन्न तदुक्तं श्रीमच्छंकराचार्यः । हठाभ्यासो हि संन्यासो नैव कापायवाससा । नाहं देहोऽहमत्मेिति निश्चयो न्पासलक्षणमिति । ननु शुद्रस्यापि सलिङ्गसंन्यासो भवत्वत्र को दोप इति चेन्मेवं तथाहि संन्यासमंत्राणां

वैराग्यभास्करः।
दिकत्वात्तस्य तत्राधिकारो नास्तीति हेतोरलिंगः । तदुक्तं
मनुस्मृत्यो 'नाविस्पष्टमधीयीत न शाहजनसन्निधौ इति३६
इति श्रीवैराग्यभास्करसंस्कृतव्याख्यायां द्वितीयोऽ
ध्यायः समाप्तः ॥२॥
हे युधिष्ठिर ! इस विदुरकों तो ब्रह्मलोकके अवांतर संतानकनाम-
लोक माप्त होवेगे और हे शत्रूनकों तपानेवाले ! यह विदुर तो संन्यास-
धर्मको माप्त हुआ है, तेरेकों शौच करनेयोग्य नहीं है । इंहा मसंगसें
संन्यासीके देहके दाहमें दोषषी जान लेना तैसे धर्मसिंधुमेंबी कहा
है । यदि संन्यासीका पुत्र या शिप्य स्नेहकरके तिसके शरीरकों दाह
करे तो एकमासका चांद्रायणव्रत करे; संन्यासीफ मरे पश्चात् तिसके
पुवादिक बांधवोंकों केवल स्नानमात्रही करनेयोग्य है और अधिक
गया पिंडादिक नहीं करना ॥ शंका-चिह्नसें विना संन्यासही नहीं बने
है, समाधान--चिह्नमें विनावी संन्यास बने है सो श्रीमशंकराचार्गाने
कहा है । हठका जो अभ्यास है अर्थात् विषयोंका त्याग करके आत्म-
विचारमें जो तत्पर होना है यहबी संन्यासही है। केवल कापायवखोंके
धारणका नाम संन्यास नहीं है । मैं देह नहीं हूँ किंतु मैं आत्मा हूं यह
जो निश्चय है यहबी संन्यासहीका लक्षण है ॥ शंका-शूद्रकाबी संन्यास
सचिह्न होवो इसमें क्या दोष है । समाधान-संन्यासके. मंत्रोंकों वैदिक
होनेसें और शूद्रका वेदमें अधिकार नहीं है इसवास्ते अचिन कहा है।
तिसकी वेदमें अनधिकारिता मनुस्मृति में कही है । वेद पाठ करनेवाला
अस्पष्ट नहीं करे अर्थात् कंठमें पाठ नहीं करे तथा शूद्र पुरुषके स-
भीपची नहीं करे ॥ ३६॥
इति श्रीवैराग्यभास्करंभापाटीकायां दितीयोध्यायः समाप्तः ॥ २ ॥

अध्यायः--३ (३७) शिप्य उवाच। त्वया प्रकथितं स्वामिन्वैराग्यं न्यासकारणम् ।। कथं भवेत्तु वैराग्यं कारणं वद मे प्रभो॥१॥ स्वयेति । प्रथमाध्याये त्वयोक्तमतो वैराग्यस्य कारणं में मह्यं त्वं वदेति ॥ १॥ हे स्वामिन्! आपनें प्रथमअध्यायमें संन्यासका कारण वैराग्य कहा था; अब वैराग्यकी प्राप्ति किस प्रकार. होय तांते हे प्रभो ! तिसका का- रण मेरेताई आप कथन करीये इति ॥ १ ॥ श्रीगुरुरुवाच। दोपदृष्टया भवेदाशु गृहपुत्रधनादिषु ॥ तामहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः॥२॥ दोषदृष्ट्येति । आदिशब्देन नारीस्वदेही ज्ञेयौ। तां दोपदृष्टिं त्वं शृणुप्त श्रवणं कुरु इति ॥२॥ हे शिष्य ! गृह पुत्र धन स्त्री स्वदेह इनमें दोषदृष्टि सें तात्काल वैराग्य होय है. गृहादिकोंमें तिस दोषदृष्टिकों हम कहिते हैं तूं एकायमन हो- कर श्रवण कर इति ॥ २ ॥ श्रीभागवते। तस्माद्रजोरागविपादमन्युमानस्पृहादैन्यभयाधिमूलम् ॥ हित्वा गृहं संसृतिचक्रवालं नृसिंहपादं भजताऽकुतोभयम् ३ अथ दोषदृष्टिवर्णनं यावदध्यायसमाप्ति प्रथमं गृहे सा- माह तस्मादिति द्वाभ्याम् । विषादः शोको मन्युः क्रोधः संमृतिचकवाल मंमारचलं. स्पृहा इच्छा आधिः मनःपीडा एतेषां मूलं कारणम् अकुतोभयं न कुतश्चिद्भयं यस्मिंस्तं निर्भयदं पादम् ॥३॥ .

. (३८) वैराग्यभास्करः। प्रथम दो श्लोकोंकरके गृहमें दोषदृष्टि कहिते हैं जिस हेतु में गृहमें मोक्ष नहीं होय है । तिसीसें हे पुरुषो ! रजोगुण तथा विषयोंमें राग शोक क्रोध मान इच्छा दीनता भय मानसीदुःख इन सर्वका मूल . अर्थात् का रण है ऐसे गृहको त्यागकर निर्भयपदके, देनेवाले नृसिंह भगवान् जीके चरणों को भनो क्योंकि यह गृह तो संसारचक्के देनेवाला है। इति ॥ ३॥ गृहारम्भो हि दुःखाय न सुखाय कदाचन ॥ सर्पः.परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥४॥ यदुराजे प्रति दत्तात्रेयवाक्यमाह गृहारंभ इति । वेश्म गृहमेधते वर्धत इति ॥ ४ ॥ यदुराजा मति दत्तात्रेयजी कहिते हैं। गृहका नो आरंभ है अर्थात गृहका लो बनाना है सो दुःसकेही वास्ते है कयोबी मुस के वास्ते नहीं होय है जैसे मूसोंकरके , करेहूए गृहमें सर्प प्रवेश करके सुखपू. वंक बंड है इसी मकार मुमुक्षुको योग्य है कि गृहका त्याग करके वनमें फंदामें वास करे इति ।। ४ ॥ पञ्चदश्याम्। अलभ्यमानस्तनयः पितरौ केशयचिरम् ।। लन्योऽपि गर्भपातेन प्रसवेन च वाधते ॥५॥ पुत्रदोषा विद्यारण्यस्वामिना य उक्तास्तानाह अलभ्य- मान इति त्रिभिः। पितरौ मातापितरो लब्धोऽपि मातरुदुरे आगतोपि प्रसवेन उत्पत्त्या तो बाधते दुःखं ददातीति ॥५॥ जर पुत्रमें दोष जी विद्यारभ्यस्वामिनीने कथन करे हैं तिनकों क- हिते हैं । यम ती गर्भ में नहीं प्राप्त हुआ पुत्र इच्छाहाराही मातापित ताको चिरकालपर्यंत लेश देवे है । पुनः गर्भमें प्राप्त हाबी गर्भपान-

अध्यायः-३
होनेसें केश देता है गर्भपातसे बचाधी उत्पत्तिकालमें तिनकों दुःख देता
है इति ॥ ५॥
जातस्य ग्रहरोगादिः कुमारस्य च मूर्खता ॥
उपनीतेऽप्यविद्यात्वमनुद्राहश्च पंडिते॥६॥
जातस्येति । निर्विघ्नेन जातोऽपि तस्य शनैश्चरमंगलादि-
ग्रहाणां दशा रोगादिः पितरो केशयेचिरमिति पूर्वेण सं-
बंध एवमपि । ततः कुमारावस्थायां मूर्खता ततो यज्ञोप-
वीतसंकल्प: येन केनोपनीतेपि अविद्यात्वं विद्याशून्यत्वं
ततो येन केनोपायेन पंडितेपि अनुद्वाहो विवाहाप्राप्ति-
रिति ॥ ६॥
और जन्मसे पश्चात् बालकके क्रूरमह शनैश्वर मंगलादिक तथा रो-
गादिक मातापिताको दुःख देवे हैं पश्चात् बालककी मूर्खता पश्चात् ति-
सके यज्ञोपवीतका संकल्प दुःख देवे है जैसे कैसे करके यज्ञोपवीत क-
राबी पुनः विद्याका नहीं अध्ययन करना दुःख देवे है जैसे कैसे पंडितवी
हूआ तिसके विवाहका नहीं होना दुःख देवे है इति ॥ ६ ॥
पुनश्च परदारादि दारियं च कुटुंबिनः ॥
पित्रोर्दुःखस्य नास्त्यंतो धनी चेन्नियते तदा।।७।।
पुनरिति । अनुद्धाहे परदारादिगमनं, जातेपि विवाहे
कुटुंबिनः पुत्रस्य दारियं धनी चेदपि भवेत् नियते पितरों
शयश्चिरमतः पुवतः पियोः मातृपिरो खस्यांतो ना.
स्तीति ॥७॥
विवाहके न होनेरों पुत्रका परस्त्रीगमनादिक दुःख देवे है विवाहके
हुएबी कन्या पुत्र पौत्रपाले पुनकी निर्धनता सुख देने है जैसे कैसे
करके धनीवी हुआ परंतु मरणेसें दुःख देवे है तांतें मातापिताकों
पुत्रके तरफसें दुःखका अंत नहीं है इति ॥ ७ ॥

रेणःrent
.
(४०)
बैराग्यभास्करः।
अर्थानामजने क्लेशस्तथैव परिपालने ॥
नष्टे दुःखं व्यये दुःखं धिगान केशकारिणः॥८॥
धनदीपास्तेनैव ये तत्रोक्तास्तानाह अर्थानामिति ।
अर्थानामर्जने धनानां संग्रहे परिपालने रक्षणे व्यये अर्था-
पगम इति ।। ८॥
अब धनमें दोष तिसी विद्यारण्यस्वामिनीने जो कपन करे हैं सो
कहिते हैं। प्रथम धनके संग्रह करनेमें क्लेश होवे है तिसी प्रकार तिसकी
रक्षाकरने में क्लेश होवे है तथा यदि चोरादिक लेनाय तौबी दुःख होवे है
तैसे विवाहआदिकोंमें खरच होनेसेंबी दुःस है तंति इस दुःख देनेवाले
धनीको विकार है इति ॥ ८ ॥
श्रीभागवते।
अर्थस्य साधने सिद्ध उत्क रक्षणे व्यये॥
नाशोपभोग आयासस्त्रासश्चिन्ताश्रमो नृणाम् ॥९॥
तथा च भिक्षुणा ये तब दोषाडक्तास्तानाह अर्थस्येति नव-
भिः। प्रथममर्थस्य साधन आयासः सिद्धेऽपि तस्योत्कर्षे
संवर्द्धन आयासः उत्कर्षेपि रक्षणे वासः ततो व्यये चिन्ता
ततो नाशोपभोगे भ्रमो विपर्ययबुद्धिरिति संबंधः ॥ ९ ॥
तैसे भिक्षुनें जो धनमें दोष कथन करे हैं तिनकों नब श्लोकों करके
कहिते हैं । प्रथम धनके संग्रहकरनेमें प्रयत्न होय है किंचित् संग्रहं हु-
एबी तिसकी वृद्धिके वास्ते प्रयत्न होय हे किचिद वृद्ध हुएबी तिसकी
रक्षाके निमित्त भय होय है पश्चात् धनके सरचकी चिंता होय है
कदाचित् तिसके नाशहर वा खरनहूए विपर्ययदि होय है इति ॥९॥
स्तेयं हिंसावृतं दंभः काम क्रोधः स्मयो मदन।
भेदों वेरमविश्वासः संस्पधी व्यसनानि च ॥ १० ॥

अध्यायः-३
(४१)
स्तेयमिति । स्तेयं चौर्यमनृतं मिथ्यासंभाषणं स्मयो-
ऽहंकारः मदो हर्षः संस्पर्धा पराभ्युदयासहनं व्यसनानि
नारीदूतमद्यविषयाणि त्रीणि एते पञ्चदशाना अर्थमूला
इत्युत्तरेणान्वय इति ॥ १० ॥
चोरी हिंसा मिथ्यावचन दंभ इच्छा क्रोध अहंकार अभिमान विरोध
वैरभाव सर्वके ऊपर अविश्वास ईर्षा परस्त्री चूत मदिराका विषय १०॥
एते पंचदशाना अर्थमूला मता नृणाम् ।।
तस्मादनर्थमाख्यं श्रेयोर्थी दूरतस्त्यजेत्।। ११ ॥
एते इति । एते अनंतरोक्ताः पञ्चदशानर्था अर्थमूला धनं
कारण येषां ते मताः तस्मादनर्थरूपं धनंमर्थ इति नाम-
मात्रं श्रेयोर्थी कल्याणेच्छर्दूरतस्त्यजेत् किंचावार्थप्रात्यर्थाः
स्तेयादयः पड़नाः प्राप्तेथे स्मयादयो व्यसनैः सह नवा-
नर्था इति ॥ ११॥
यह पूर्व · श्लोकमें कथनकरे पंचदश १५ अनर्थ धनकारणवाले हैं
तात्पर्य यह है कि इन पंचदशोमें आदिके पटू तो धनकी प्राप्ति वास्ते लो-
ककरें हैं अंतके नवधनके माम हूए करें हैं जिससे धन अनर्थकी माप्ति
करनेवाला हैं तांते अनर्थरूप अर्थनामवाले धनकों कल्याणकी इच्छाबाला
दूरसें त्यागे इति ।। ११ ।।
भियंते भ्रातरो दाराः पितरः सुहृदस्तथा।
एकास्निग्धाः काकिणिना सद्यः सर्वेऽरयः कृताः १२
मिद्यंत इति । किञ्च भिद्यते स्नेहं त्यजन्ति । कथंभूता
एकास्निग्धा एका अभिन्नप्राणा अस्निग्धा अतिप्रिया इत्यर्थः।
काकिंणिना विंशतिवराटिकया अरयः शत्रवः ॥ १२ ॥
कंच इस धनके वास्त धाताभापतिरामन यह सर्वलोकात्याग
कर बीसकोडीके वास्ते शत्रु बन जाते हैं जो भ्रातादिक एक चित्तबीथे
तथाअतिप्रियथे इति ॥ १२ ॥

(४२) वैराग्यभास्करः। अर्थेनाल्पीयसा यति संरब्धा दीप्तमन्यवः॥ त्यजत्याशु स्मृधों प्रति सहसोत्सृज्य सौखदमा३।। अर्थेनेति । अल्पीयसा अल्पेन धनेन संरब्धाः धुभिताः दीप्तमन्यवः प्रज्वलितक्रोधाः स्पृधःस्पर्धमानाघ्नति हिंसति अंते दुःखकाले सोहदं सुहद्रावमुत्सृज्य त्यक्त्वा त्य तीति ।। १३ ॥ पुनः ते बाता आदिक धनके विभागके समे अल्पधन करके अर्थाव अल्प मूल्यवाली वस्तुके बांटनेमवी क्षोभको मातहए एक दूसरेको ता. काल त्यागे हैं तथा ईप करते हुए तात्काल मित्रताको गागके एक दूसरेकों मार पीट करने लगते हैं इति ॥ १३ ॥ लब्ध्वा जन्मामरप्रार्थ्य मनुष्यं तद्विजाग्रताम् ।। तदनादृत्य ये स्वार्थ प्रन्ति यांत्यशुभां गतिम् ११ इह तावदनिष्ठानामेतेऽनर्थाः परलोप्यनर्था एवंतेषा- मित्याह लध्वति त्रिभिः । देवप्रार्य मानुष्यजन्म लब्ध्या प्राप्य तत्रापि द्विजामतां द्विजातिपु मुख्यता बाह्मणशरीर, मित्यर्थः । ये स्वार्थ प्रन्ति आत्महितं न कुर्वन्ति ते शुभा नारकी गति यांतीति ॥१४॥ धनद्वारा इस लोकमे अनर्थकी प्राहि कपन करी है अर धनसंग्रह करनेवालियोंकों परलोकमें अनर्थकी माप्ति तीन श्लोको करके कहते हैं। देसो देवताबी निस मानुप्यारीरकी इच्छा को हैं ऐसे मानुम्पनन्मकों माप्त होकर तिन मानुयामेबी बादामनन्मको माप्त होकर तिस उत्तम जन्ममा अनादर करके अर्थात् परमे भरकी माप्तिके वास्ते प्रगान नफर के जो पुरुप अपने हिनकों नहीं करते ते नरगतिकोही मात होते है इति ॥ १४ ॥ स्वर्गापवर्गयोरं प्राप्य लोकमिम पुमान् ।।

.
अध्यायः-३
(४३)
द्रविणे कोऽनुपजेत मयोऽनर्थस्य धामनि।। १५ ॥
स्वर्गापवर्गयोरिति । लोकं देहं द्रविणे धने कोऽनुपज्जेत
आसक्तिं कुर्यात धामनि गृहे इति ॥ १५ ॥
स्वर्ग तथा मुक्तिके द्वाररूप इस मनुष्यशरीरकों प्राप्त होकर ऐसा
कौन पुरुष है जो अनर्थके गृहरूप धनमें आसक्ति करे इति ॥ १५ ॥
देवपिपितृभूतानि ज्ञातीबंधूंश्च भागिनः॥.
असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्तः पतत्यपः।। १६॥
देवर्षिपितृभूतानीति । देवादयः पडू धनभागिनस्तान्,
असंविभज्य तेभ्यो धनभागमदत्त्वा तथा चात्मने भोगान-
दत्त्वा यक्षवित्तः सर्पवद्धनपालकः अधः नरकं पतति प्राप्नो
तीति ॥ १६॥
देवता ऋपि पितर भिक्षुजन जातिभाई पुत्रादिक बांधव अपना शरीर
इत्यादिक औरबी जो धनकेभागी हैं तिन सर्वको विभाग न देकर सर्पकी
न्याई धनकी रक्षा कत्ती हुआ नरककोंही प्राप्त होते है इति ॥ १६ ॥
कस्मात्संकिश्यते विद्वान्व्यर्थयार्थहयाऽसकृत् ॥
कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं सुविमोहितः ॥ १७ ॥
कस्मादिति । विद्वान् धनदुःखाभिज्ञः अर्थहया धनेच्छया
असकृत् नित्यंप्रति कथं संक्तिश्यते क्लेशं प्रामोति स्वयमेव
कारण संभाव्याह नूनं निश्चितं कस्यचिदीश्वरस्यति ॥१७॥
धनके दोषोंकों जानता हूआबो पुरुष किसवास्ते वारंवार व्यर्थही
धनकी इच्छा करके दुःखकों माप्त होय है इसमें आपही भिक्षु संभावना
करे है निश्चय है कि किसी परमेश्वरकी मायाकरकेही यह लोक मोहित
हुआ धनके वारते दुःस पाये है इति ॥ १७ ॥

(४४) वैराग्यभास्करः। योगवासिष्ठे। मांसपांचालिकायास्तु यंत्रलोलेंगपञ्जरे।। स्नायबस्थिथिशालिन्या स्त्रियाः किमिव शोभनम् ॥१८॥ अथ स्त्रीदोषाः श्रीरामेण य उक्तास्तानाह मांसपांचालि. काया इति द्वाभ्यामामांसपुत्तालकायाःस्त्रियानाड्यस्याः दीनां प्रथिरूपकुची ताभ्यां शालिन्याः शोभनायाः यंत्र वल्लोलेऽतिचंचलैंगपंजरे शरीरे किं शोभनमिव न किम पीत्यर्थः ॥ १८॥ अब स्त्रीमे दोष श्रीरामचद्रनीने जो कथन करे है तिनको दोश्लोकों करके कहिते है। नाडि अस्थि आदिकोकी अथिरूप जो कुच आदिक अग हैं तिन करके शोभा है जिसकी तिस मांसकी पुत्तलीरूप स्त्रीके यंत्रकेसदृश चंचल शरीररूप पिनरमे क्या सुदरता है अर्थात् रयूबी नहीं इति ॥ १८ ॥ त्वङ्मांतरक्तवाप्पांबु पृथक् कृत्वा विलोचने ॥ समालोकय रम्यं चेत्किम्मुधा परिमुह्यसि ।। १९॥ किश्च ! बाप्पांघु. गेबजलं त्वगादीन् तस्या देहात् पृथक कृत्वा विलोचने कृते समालोकय विचारय चेत् यदि रम्य सुंदरम् तदासक्तिं कुरु इति शेप.। यदि नैव रम्यं तदा कि म्मुधा हे भूट कथं व्यर्थ मुद्यसि मोहितो भवसीति ॥ १९ ॥ त्वचा मांस रधिर नेनोंका जल इन सर्वयों सीके शरीरसे भिन्न भिम करके हे पुरुष देसफे विचार पर यदि खीमे का मुदरता है तो मीनियर: यदि नही तो क्यों व्यर्थही तिसयों देसके मोहित होय है इति ॥ १९ ॥ श्रीभागवते। संगन कुर्यात्प्रमदासु जातु योगस्य पारम्परमारुरुक्षुः॥ ..

अध्यायः-३ (४५) मत्सेवया प्रतिलब्धात्मलाभो वदति यो निरयद्वारमस्ये२० अथ मातरं प्रति श्रीकपिलदेवेन ये दोपा उक्तास्ता- नाह संगमिति त्रिभिः।ममदासु युवतिषु जातु कदाचिदपि योगस्य पारं तत्वज्ञानं परमारुरुक्षुः अतिशयेनारूढेच्छु: या स्त्रियमस्य मुमुक्षोर्निरयद्वारं नरकप्राप्तिकरमाहुः अतो मदीश्वरसेवया लब्ध आत्मरूपलाभो येनैतादृशौ भवे- दिति ॥ २०॥ अब माताके प्रति श्रीकपिलदेवजीनें जो स्त्रीमें दोष कथन करे हैं तिनको तीन श्लोकों करके कहिते हैं । जानकी पूर्णताके प्राप्त होनेकी इच्छावाला पुरुष स्त्रीयोमें संग कवी न करे क्योंकि इस स्त्रीकों मुमुक्षु- पुरुषके नरकका द्वार शास्त्र कहिते हैं तांते में ईश्वरकी सेवा करकेही आत्माके लाभकों प्राप्त होय इति ॥ २० ॥ योपयाति शनाया योपिद्देवविनिर्मिता ॥ तामाक्षतात्मनो मृत्युं तृणैःकूपमिवावृतम् ॥२१॥ योपयातीति । शनैः शुश्रूषादिमिषणोपयाति या योपि- दूपा माया तामात्मनो मृत्यु पश्योदिति ॥ २१॥ परमेश्वरकरके रची हुई स्त्रीरूपा माया जो सेवादिकोके निमित्त- करके शनैः शनैः करके पुरुषके समीप आरती है तिसको अपना काल देखे जैसे तृणों करके आच्छाद्या हुआ कूप समीप जानेसें नाशका हेतु 'होय है तैसे ही स्त्रीकी सेवा पुरुषके नाशका हेतु है इति ॥ २१ ॥ न तथास्य भवेन्मोहो बंधश्चान्यप्रसंगतः। योपित्संगाद्यथा पुंसो यथा तत्संगिसंगतः॥२२॥ न तथति। अन्यधनादेः तत्त्रियाः संगिनां कामिना सं. गात् तदुक्तं कश्चिद्विदुषा ।रे रे यंत्र मा रोदीभांमिन्या (४६) वैराग्यभास्करः। भ्राम्यते जगत् ।। चक्षुविक्षेपमात्रेण करस्पर्शण का गतिः।। इति ॥ २२ ॥ इस पुरुषकों ऐसा मोह तथा बंधन अन्य धनादिककि संगसें नहीं होय है जैसा स्त्रीके संगसें तथा तिसके संगी कामी पुरुषों के संगसें होय है तिस ही किसी स्त्रीको चरसा कातती देखके किसी पंडितनें कहां है । हे बरसे तूं मती रुदन करे इस स्त्रीने तो नेत्रोंक कुटिल करनेसें ही जगत् श्रमा- ईताहै; तेरेको ती हस्तका स्पर्श कर रही है क्या जाने तेरी क्या गति होगी इति ॥ २२ ॥ कर्मणा देवनेत्रेण जंतुर्देहोपपत्तये॥ स्त्रियाःप्रविष्ट उदरं पुंसो रेतःकणाश्रयः॥ २३॥ देहदोषास्तेनैव तत्र य उक्तास्तानाह कर्मणेति यावद- ध्यायसमाप्ति । बालतरुणवृद्धावस्थासु दुःखानि वक्तुं प्रथम गर्भदुःखान्याह । देवनंत्रेण ईश्वरप्रवर्तकेन देहोपपत्तये शरीरप्राप्तये पुंसः पितुः रेतःकणा वीर्यायवा आश्रया यस्य स्त्रियाःमातुःअत्रपितुर्वीर्याश्रयणत्वानीवस्य पूर्ववृत्त- मात्मपुराणाज्ज्ञेयं तत्रायं स्वर्गान्नरकाद्वाच्युतस्यान्येषु प्रवे- शस्ततः पितुर्भुक्तानः सह तस्यदेहवीर्याश्रयणमिति ॥२३॥ अव देहमें दोप तिसी कपिलदेवीनें जो भागवत कथन करे है तिनकों अध्यायकी समाप्तिपर्यंत कहिते हैं । वाल युवा वृद्ध इन तीन अवस्थोंमें दुःख कहिने वास्ते प्रथम गर्भके दुःखोंकों कहिते हैं । परमेश्वर है प्रेरक जिसका तिस अपने मारब्धकर्म करके संयुक्त जीव देहकी मातिवास्ते पिताके वीर्यके साथ मिला हुआ माताके उदर में प्रवेश करे है यहां पिताके वीर्यके साथ मिल से पूर्वका वृत्तांत. जीवका आत्मपुरा- णसे जान लेना सो यह है स्वर्ग वा नरकसे गिडे हुए जीवका अन्नमें अध्यायः-३ (४७) '' मवेश होय है पश्चात् पिता करके भक्षण करे हूए अनके साथ पिताके शरीरमें वीर्य के साथ मिले है इति ॥ २३ ॥ कललं त्वेकरात्रेण पंचरात्रेण बुद्धदम् ॥ दशाहेन तु कर्कन्धःपेश्यां वा ततःपरम्॥२४॥ कललंमितिकललं शुक्रशोणितमिश्रितं दशाहेन दशदिवसैः कधूर्बदरीफलवत्कठिनपेश्यंडमंडाकारं मांसपिंडमिति २४ एक रात्रिमें पिताका वीर्य तथा माताका रुधिर मिलके कीचसदृश बने है पंच रात्रिमें बुबुदा बने है दश दिनोंमें वेरफलके प्रमाण बने है पश्चात् अंडके सदृश मांसका पिंड बने है इति ॥ २४ ॥ मासेन च शिरोवाच्या पाहण्याचगविग्रहः ।। नखलोमास्थिचर्माणिलिंगच्छिद्रोद्भव स्त्रिभिः॥२६॥ मासेनेति । बाहुः भुजः अंनि: चरणमादिशब्देन हस्ता- चंगानां विग्रहः विभागः लिंगं च छिद्राणि तेषां समुद्भव इति ॥ २५॥ एक मासमें शिर बने है दोमासमे भुजा तथा पाद आदिक अंगोंका विभाग होय हे तीन मासमें नस रोम आस्थि त्वचा लिंगदिय नासिका आदिक छिद्र उत्पन्न होय हैं इति ॥ २५ ॥ चतुर्भिर्धातवः सप्त पंचभिः क्षुत्तुडुद्भवः॥ पहिर्जरायुणा वीतः कुक्षौ भ्राम्यति दक्षिणे॥२६॥ चतुभिरिति । चतुर्भिर्मासरुधिरादिसबंधातवो भवंति पञ्चभिर्मासैः क्षुत्तृडुद्भवः क्षुधापिपासे जायेने जरायुणा गर्भ- वेष्टनेन वीतः प्रावृतः मातुर्दक्षिणे कुक्षौ भ्राम्यतीति ॥२६॥ चार मासमें त्वचा रुधिर मांस मेद मजा आस्थि वीर्य यह सप्त धातु . V --

(४८)
वैराग्यभाम्करः।
उत्पन्न होय हैऔर पडूमासमें नरायु नाम चर्मकरके अवरा हूआ माताके
उदर में दक्षिण अर्थात् दाहिने तरफ भ्रमण करे है इति ॥ २६ ॥
मातुर्जग्धानपानाद्यैरेधद्धातुरसंमते ॥ :
शेते विण्मूत्रयोर्गर्ते स जन्तुर्जन्तुसम्भवे ॥२७॥
मातुरितिमानाजग्धेन भक्षितेनानेन पानाद्यैश्च एधमाना
वर्धमानाधातवो यस्य स जंतूनां संभवो यसिमस्तस्मिनसंम-
तेऽयोग्यस्थाने विष्ठानत्रयोर्गर्ते मातुरुदरे शेते इति ॥२॥
माता करके भक्षणकरे हूए अन्नजलादिकों करके वृद्धिको माप्तहूए हैं
त्वचा आदिक सप्त धातु जिसके सो जीव माताके उदर में शयन करेंहै।
कैसाहै उदर अयोग्य स्थान है तथा विष्टामूत्रकागत अर्थात् सड्डारूपहै
तथा अनेक कीटोंकी उत्पत्ति है निसमें इति ॥ २७ ॥
कृमिभिः क्षतसागः सौकुमार्यात्प्रतिक्षणम् ॥
मूछामाप्नोत्युरुक्लेशस्तवत्यैः क्षुधितैर्मुहुः॥२८॥
कृमिभिरिति । तत्रत्यैरुदरभवैः कृमिभिः खादद्भिः सौ-
कुमार्यात् कोमलत्वेन क्षतानि सर्वांगानि यस्य स उरुक्केशः
बहुदुःखी सन् प्रतिक्षणं मृच्छां प्राप्नोतीति ।। २८ ॥
माताके उदर में स्थित क्षुधा करके संयुक्त जो कीट हैं तिनों करके
व्रणोंवाला हुवा है शरीर निसका ऐसा सो जीव बहुत दुःखी हुआ कोमल
अंगोंवाला होनेसे क्षणक्षणमें मूछोंकों प्राप्त होय है इति ॥ २८ ॥
कटुतीक्ष्णोष्णलवणरूक्षाम्लादिभिरूल्बणेः॥
मातृभुक्तैरुपस्पृष्टः सर्वाङ्गोत्थितवेदनः॥२९॥
किञ्च कटुः मरीचादिः अम्लादिभिः तितिक्ष्यादिभिः
उल्बणे? सहरिति ॥ २९ ॥

अध्यायः-३ कटु मारेचादिफ तीष्ण अफीमादिक विष उष्णभोजन तथा लवण घृतसे विना रूक्ष अन्न. अम्लीआदिकखटाई इत्यादिक दुःसह पदार्थ नो माताने भक्षण करे हैं तिन करके स्पर्शकों प्राप्त हुआ सर्व अंगोंमें दुःस- को प्राप्त होय है ॥.२९ ॥ उल्लेन संवृतस्तस्मिन्नत्रैश्च बहिरावृतः। आस्ते कृत्वा शिरः कुक्षौ भुनपृष्ठशिरोधरः॥३०॥ उल्धेनेति । उल्बेन जरायुणा अंत्रैः पुरीतद्भिः स्वकुक्षों शिरः कृत्वा तस्मिन्मातुरुदर आस्ते भुग्नं कुटिलीभूत पृष्ठं च शिरोधरा ग्रीवा यस्य सं इति ॥ ३०॥ तिस माताके. उदर में जरायुकरफेअवराहूआ तथा आंघोंकरके बाहिर- सें अवराहूआ अपने उदरमें आपना शिर करके कुटिल पृष्ठ तथा ग्रीवा हुआ स्थित होय है इति ॥ ३० ॥ अकल्पः स्वांगचेष्टायां शकुंत इव पंजरे।। तत्र लब्धस्मृतिर्दैवात् कर्म जन्मशतोद्भवम् ।। स्मरन्दीर्घमनुच्छ्वासं शर्म कि नाम विंदते ॥३१॥ अकल्प इति । अकल्पोऽसमर्थः शकुंतःपक्षी देवात्पूर्वकर्म- वशादीश्वरेच्छातो वा लब्धा स्मृतियेन स.दीर्घ दुरंतमतु- च्छासं यथा भवति तथा तब स्थितः सन् नामेति विस्मये शर्म शान्ति किं विन्दते प्राप्नोति किन्तु नैवेति ॥ ३१॥ किंच तिस माताके उदर में अपनें अंगोंके चलाने मेंबी असमर्थ होय है पिंजरेमें पक्षीकी न्याई तथा ईश्वरकी इच्छासें शत १०० जन्मकी स्मृत्ति- - फों माप्त होता है और पूर्वजन्मोको स्मरण कर्ता हुआ दीर्ष भास 'लेता हूआ शांतिको क्या लभेहे अर्थात् किंचित्मात्री नहिं रहे इति ॥ ३१ ॥ मारभ्य सप्तमामासाँच्छन्धोधोऽपि वेपितः॥ ४ (५०) वैराग्यभास्करः। नैकवास्ते सूतिवातैर्विष्टाभूरिव सोदरः॥३२॥ आरभ्येति । लब्धबोधो दुःखाभिज्ञः सूतिवातः प्रसूति- वायुभिः वेपितः कंपितः सोदरः कृमिसमानोदरजन्मा वि. ठाभूः कृमिरिव इति ॥ ३२ ॥ सप्त । माससे दुखोंके ज्ञानकों भाप्त हुआ भमूतिकालके वायुकरके कपापमान हूआ एक स्थानमें नहीं स्थित होय है विधामें कीटकी न्याई भ्रमण कर है। कैसा है सो बालक कीटोंका भ्रातारूप है तात्पर्य यह है कि एकही माताके उदरमं वालकका तथा कीटोका जन्म है इति ॥३२॥ नाथमान ऋपिभीतः सप्तपनि कृतांजलिः॥ स्तुवीत तं विकृवया वाचा येनोदरेऽपितः॥३३॥ नाथमान इति । नाथमानः प्रार्यमान उपतप्यमानो वा ऋषिर्जीव सप्तबधयो बंधनभूता धातवो यस्य स तमीश्वरं स्तुवीत विकवया व्याकुलया वाचा येन मातुरुदरे अर्पितः स्थापित इति ॥ ३३ ॥ सो जीव भयकों प्राप्त हुआ तथा परमेश्वरको प्रार्थना कर्ता हुआ सप्त- धातु करके बधा हुआ दोनौ हस्त जोडके व्याकुलबाणी करके तिस पर- मेश्वरकी स्तुति करे है जिसनें कौका फल देनेके वास्ते माताके उदरमे स्थापन करा है इति ॥ ३३ ॥ देह्यन्यदेहविवरे जठरामिनासृक् ॥ विण्मूत्रकूपपतितो भृशतप्तदेहः ।। इच्छनितो विवसितुं गणयन् स्वमासान् ।। निर्वास्यते कृपणधीभगवान्कदा नु॥३४॥ देहीति । अन्यदेहविवरे मातुरुदरकुहरे योऽहक विट् विष्ठा मूवं तेषां कूपस्तस्मिन्पतितस्तत्र जठरामिना भृर्श .

अध्याय'- (५१) अतिशयेन तप्तो देहो यस्य देहिनः अत एव कृपणधीः स इ- तो विवराद्विवसितुं निर्गन्तुमिच्छन्स्वमासान्गणयन् कदा- तु अहो भगवान्बहिनिर्वास्यते मामिति वदति अथवा कृप- णेषु धीवुद्धिर्यस्येति भगवद्विशेषणं दयालुरित्यर्थः। अकृपण- धीरुदारबुद्धिर्भगवानिति वा ॥ ३४ ॥ सो नील रुधिर निष्ठा मूत्रके कूपरूप माताके उदरमे माप्त हुआ माताके देहरूप गुफामें तिसकी जठरामिकरके अत्यत तप्त हुआ है देह निसका अपने मासाकों गणता हुआ तथा माताके उदरसे बाहिर निक- सनेकी इच्छा कर्ता हुआ सो कृपणबुद्धि जीव इस मकारका वचन कथन करे है कि भगवान् कब मेरेको बाहिर निकालेंगे इति ॥ ३४ ॥ तस्मादहं विगतविवव उद्धरिष्य आत्मानमाशु तमसः सुहृदात्मनैव ।। भूयो यथा व्यसनमेतदनेकरंध्र मामेभविष्यदुपसादितविष्णुपादः ॥ ३५ ॥ तस्मादितिायस्मादन बहुदुःख मया दृष्टं तस्माद्वहिर्गतः प्राप्तविष्णुपादः सन् आत्मानं सुहृदात्मना सारथिरूपबु- द्धया उद्धरिप्ये उद्धरिष्यामि व्यसनं दुःखमनेकरंधं ना- नागर्भवासरूपं तदुक्तं भुक्ताश्च विविधाहाराः पीताश्च विविधाः स्तनामातरोविविधा दृष्टाः पितर सुहदस्तथा। यदि योन्याः प्रमुच्येयं तत्प्रपद्ये महेश्वरमिति ॥ ३५ ॥ निस हेतुसें ईहां मैने बहुतदु स देसे है तिसी हेतुसें वाहिर निकसा हुआ विष्णु भगवान्नीके चरणोंकों प्राप्त होकर व्याकुलतासे रहित हुआ सारथिरूप बुद्धि फरफे तात्काल अपने आत्माकों अज्ञानसें पार करोंगा पुन यह नानागर्भवासरूप दुख जैसे मेरेको नहीं मात होप इसी मकार और शासमेंवी कहा है। अनेक जन्मोंमें अनेक प्रकारके भोजन मेने करे है तथा भनेफ 'मातोफ अनेक प्रकारके दुग्धवी मैनें पान फरे है (५२) वैराग्यभास्कर.। तथा माता पिता मित्रवी मैनें बहुत देसे है अब यदि इस माताकी योनीसें छूटोंगा तो तिस परमेश्वरकीही शरणको माप्त होंगा इति ॥ ३५ ॥ श्रीकपिल उवाच। एवं कृतमतिर्गर्भ दशमास्यः स्तुवन्नृपिः॥ सद्यःक्षिपत्यवाचीन प्रसूत्यै सुतिमारुतः॥३६॥ एवमिति। ऋपिर्जीवः भगवत स्तुवन् प्रसृत्य उत्पत्यै सूतिमारुतः प्रसूतिकालीनो वायुः अवाचीनंमवाङ्मुखतं क्षिपतीति ॥ ३६॥ गर्भविषे इस प्रकारकी बुद्धिवाला जीव भगवदकी स्तुति कर्ता हुमा जब दशमासका होय है तब तिसको प्रसूतिकालका वायु तात्काल बाहिर निकासनेके वास्ते नीचे मुखवारा परे है इति ॥ ३६॥ तेनावसृष्टः सहसा कृत्वार्वाक् शिर आतुरः॥ विनिष्कामति कृच्छ्रेण निरुच्छ्रासो हतस्मृतिः॥३७॥ तेनेति । तेन वायुना अवसृष्टोऽधःक्षिप्तः सन् निरुच्यासो निरुद्रश्वासः अर्वारु अधः शिरः कृत्वा कृच्छ्रेण कष्टेन वि. निष्कामति बहिरायातीति ॥ ३७॥ तिस गर्भके वायु करके नीचे गेरा हुआ तथा दुखी हूआ तात्काल नीचे मुख करके कष्टपूर्वक बाहिर निकसे है तथा जन्मकालमें उपरके श्वास जिसके रुके हैं तथा गर्भपी स्मृतिवी निसफी नष्ट होई है इति ॥ ३७॥ पतितो मुव्यसूत्रे विष्ठाभूरिव चेटते ॥ रोख्यात गते ज्ञाने विपरीतां गतिं गतः॥३८॥ गर्भदुःखान्युक्त्वा बाल्यावस्थायास्तान्याह पतित इति । भुपि पतितो रुधिरमूने विष्ठाभूरिय कृमिरिव चेष्टते विप- अध्यायः-३ (५३) रीतां गति दुःखावस्थां गतः गर्भज्ञाने नप्टें रोरुयति अति- शयेन रुदतीति ॥ ३८ ॥ ईहांतक गर्भके दुःखोंकों कथन करके अब बाल्यावस्थाके दुःखोंकों कहिते हैं । इस प्रकार पृथिवीमें गिरा हुआ रुधिर मूत्र विष कीटकी न्यांई चेष्टा करे है दुःखरूप अवस्थाको प्राप्त हुआ गर्भ में जो जन्मां- तरोंका ज्ञान था तिसके नष्ट हुए अतिशय करके रुदन करे है इति ॥ ३८ ॥ परच्छंदं न विदुषा पुष्यमाणो जनेन सः॥ अनभिप्रेतमापन्नःप्रत्याख्यातुमनीश्वरः ॥३९॥ परच्छन्दमिति । परस्य बालस्य च्छंदमभिमायमविदुपा पित्रादिना अनभिप्रेतं स्तन्याथै रोदन उदरव्यथा प्रकल्प्य निम्बरसपानं चोदरव्यथया रोदने स्तनपानमित्यादिः- त्याख्यातुं निवारणकर्तुमनीश्वरोऽसमर्थ इति ।। ३९ ॥ बालकके अभिमायकों न जाननेवाले माता पिता आदिक वांधवों करके पालन करा हुआ सो बालक मतिकूल वस्तु नाही करनेकों असमर्थ हुआ अवान्छित वस्तुको ही माप्त होय है तात्पर्य यह है कि बालक तौ दुग्धके वास्ते रुदन करे है माता उदरपीडाको कल्पना करके नींवके रसकों पान कराय है तथा उदरकी पीहा करके जब रुदन करे है तब माता भूखा नानके दुग्धपान कराय है इति ॥ ३९ ॥ शायितोऽशुचिपयके जंतुस्वेदजदूषिते ॥ नेशः कडूयनेंऽगानामासनोत्थानचेष्टने ॥४०॥ शायित इति । अशुचिपर्यंक मलमूत्रयुक्त स्वेदजदूषिते कृम्यादिभिर्युक्ते आसनं चोत्थानं चेष्टनं तत्रानीशोऽसमर्थः सन् रोख्यतीत्यनुपंगः ॥ ४० ॥ सटमलादिक स्वेदनजीवों करके · संयुक्त तपा मूत्रादिकों करके . वैराग्यभास्करः । अशुद्ध साटमें शयन कराया हूआ बालक अपने अंगोके सुनानेमे तथा बैटनेमें उठनेमें चटने में असमर्थ हा अतिशय करके रुदन करें है. यह पद पूर्वके श्लोकसें जोड लेना इति ॥ ४० ॥ तुदंत्यामत्वचं दंशा.मशका मत्कुणादयः॥ रुदंतं विगतज्ञानं कृमयः कृमिकं यथा ॥४१॥ तुदन्तीति । आमा कोमला त्वक यस्य विगतं गर्भजातं ज्ञानं यस्य तं दंशा दंशनशीला मशकादयः तुदन्ति व्य. धंतीति ॥११॥ गर्भमे नो पूर्वमन्माया ज्ञान था सो विस्मरण हुआ है निसको तपा पोमट है त्वचा निसपी तिस म्दनकर्ते हुए बाटकों काटने के स्व. भाववाले मच्चर सरमलादिक जीव दुःस फर है जैसे छोटे फीटफों बड़े पीट फाटे है ।। ४१ ॥ इत्येवं शैशवं भुक्ता दुःसं पोगंडमेव च ॥ . अलब्धाभीप्सितोऽज्ञानादिद्धमन्युःशुचार्पितः ४२ इत्येवमिति । शैशवं पंच घर्षाणि ततः पौगंड योवनाद. कि तमाप्पध्ययनादिदुःखं ज्ञेयं यौवने तान्याह भलब्धो. भीप्सितो वांछितो येन इद्धो दीप्तो मन्युः क्रोधो यस्य सः शुचार्पितःशोकन संयुक्ती भवतीति ॥ ४२ ॥ इम मबार रात्यानम्याफे दुःसोको भोग पर पौगढारस्था अध्यय- नाति दुःों को भोगे है पांच वर्षपर्यंत बाल्यावस्था है जिससे पात् यो- बनारस्थात पोगटातम्या होय है । भर मौवनावस्थाके सोपों पदिते है। पियोंमें मुग बुद्धि रुप अमानमें नास्ति भोगापो न पास हुआ महान् पापों माप्त होप है नपा शोगों परके गुन होय हे इति ॥१२॥ सह देहेनं मानेन पर्दमानेन मंन्युना ॥

. अध्यायः-३ (५५) कराति विग्रह कामी कामिष्वन्ताय चात्मनः४३। सह देहेनेति। देहेन सहैव वर्द्धमानेनाभिमानेन मन्युना क्रोधेन च आत्मनस्ताय स्वनाशाय विमहं विरोधं करो- तीति॥४३॥ देहके साथही वर्ड्स जो अभिमान तथा कोध तिनोंकरके कामी पु- रुप कामी पुरुषोमें अपने नाशके वास्ते विरोध करे है इति ॥ ४३ ।। भूतैः पंचभिरारब्धे देहे देवुधोऽसकृत् ॥ अहममेत्यसद्वाहः करोति कुमतिर्मत्तिम् ॥ ४॥ भूतैरिति असदहो हठो यस्य सःकुमति देही देहाभिमा- नी अतएवाऽबुधोऽज्ञः पंचभिर्भूतरारब्धे विरचिते देहे अहं- ममेति मति करोतीति । तदुक्तं विष्णुपुराणे-मांसासूकपू- यविण्मूत्रस्नायुमजास्थिसंहतो । देहे चेत्लीतिमामूढ भ- विता नरके पिसा ॥ इति ॥४४॥ मिथ्या हठवाला तथा मंद बुद्धिवाला जो देहाभिमानी अज्ञानी जीव है सो आकाश वायु अग्नि जल पृथिवी इन भूतो करके रचे हूए देह- विषे अहंता ममता करे है अर्थात् देहके सुखदुःखादिक धर्म अपने मानता हुआ में सुखी हूं मै दुःखी हूँ इस प्रकार देहमें अहंता करे है तथा मेरा देह सुखी है दुःखी है इस मकार ममता करे है । इसी प्रकार विष्णुपुराणमें ची कहा है। मांस रुधिर पूय विष्ठा मूत्र नाडी अस्थि म- नाका समुदायरूप देहमें हे मूढ यदि तूं भीतिवाला है तो क्या है ऐसे देहमें प्रीति नरफमे बी होय है इति ॥ १४ ॥ कुटुंबभरणाकल्पो मंदभाग्यो वृथोद्यमः ॥ श्रिया विहीनः कृपणोध्याय नसिति मूढधी ॥४॥ अथ वृद्धावस्थाया दुःखान्याह कुटुम्बमरणाकल्प इति । वृद्धत्वात्कुटुम्बपोपणेऽसमर्थोऽत एव व्यथोंद्यम:धनेन रहिंत-

वराग्यभास्करः।
श्व कथं कुटुम्बपोपणं भवेदिति ध्यायन् श्वसितीति ॥ ४५ ॥
अब वृद्धावस्थाके दुःस कहिते हैं। जब कुटुंबके पालनमें असमर्थ
होय है तथा मंद प्रारब्धवाला हुआ व्यर्थ उद्यमवाला होय है तब ध-
नसें रहित हूआ कृपण मूढबुद्धि पुरुष कुटुंबपोपणकी चिंता का हुआ
भास लेवे है ॥ ४५ ॥
एवं स्वभरणाकल्पं तत्कलचादयस्तथा ॥
नाद्रियंते.यथापूर्व कीनाशा इव गोजरम् ॥ ४६ ।।
एवमिति। तत्कलबादयस्तस्य भार्यापुत्रादयो यथा पूर्व
स्वपोषणकाले आइतवंतस्तथेदानीनैवं तमाद्रियंते.आदरं
न कुर्वति यथा कीनाशाः कृषीवलाः गोजरं वृद्धबलीवर्दै
नाद्रियते ॥४६॥
इस प्रकार अपने पालने में असमर्थ वृद्ध पुरुषको तिसके स्त्रीपुत्रादिक
जैसे पूर्व अपने पोषणकालमें आदर करतेथे तैसे अब वृद्धावस्थामें नहीं
करे हैं जैसे खेती करनेवाले वृद्ध बैलकों खान पान ऐंसानहीं देय है मैंसा
युवान हल जोतनेवालेकों देतेथे इति ॥ ४६॥
तत्राप्यजातनिवेदो म्रियमाणः स्वयंभृतः ।।.
जरयोपात्तवैरूप्यो मरणाभिमुखो गृहे ॥४७॥
तत्रापीति । तत्रानादरे जातेपि अजातनिर्वेदोऽविरक्तः
सन् स्वयंभृतः पुत्रादिभिः नियमाणः पुष्यमाणो गृहे
एवास्ते इत्युत्तरेण संबंधः ॥ ४७ ॥
इस प्रकार स्त्रीपुत्रादिकों करके निरादरकों माप्त हुआ वी वैराग्यकों
नहीं माप्त होय है तथा जिनकी पालना आप करता था तिन पुत्रादिकों
करके निरादरपूर्वक पालना करा हुआ तथा जरावस्था करके कुरूप हू-
आ मरणके समीप हुआबी गृहमेंही स्थित होय है अर्थात् ऐसी दशामेंबी
त्यागकी इच्छा नहीं करे है इति ॥ १७ ॥

अध्यायः-३ (५७) आस्तेऽवमत्योपन्यस्तं गृहपाल इवाहरन् । आमयाव्यप्रदीप्तामिरल्पाहारोऽल्पचेष्टितः॥४८॥ आस्ते इति । अवमत्या अवज्ञयाउपन्यस्तं समीपे प्रक्षित गृहपालः श्वा इवाहरन् भुनानः आमयावी रोगी अप्रदी- ताग्निः मंदजठराग्निः ॥१८॥ रोगी तथा मंद जठराग्निवाला अल्प भोजन करनेवाला अल बैठने उठने वाला हुआ तथा पुत्रादिकों करके अपमानपूर्वक श्वानकि .न्यांई प्राप्त करे हूए अनकों भोजन कर्ता हूआ गृहमेंही स्थित होय है इति ॥४८॥ वायुनाउत्तमोत्तारः कफसंरुधनाडिकः॥ कासश्वासकृतायास: कंठे घुरघुरायते ॥४९॥ वायुनोति। उत्तमोत्तारो बहिनिर्गतनेवः कासं इति रोग विशेष ऊर्द्धशीघ्रश्वासानां निःसरणं तेन श्वासे कृत आयासः परिश्रम इति ॥४९॥ वायुकरके बाहिर निकसे हैं नेत्र जिसके तथा कफकरके रुकी हैं नांडियां निसकी तथा माणोंका जलदी उपरकों चलनारूप कासरोग करके थानों में परिश्रम है जिसके सो मरणकालमें कंठमें घुर घुर शब्द करे है इति ॥ ४९ ॥ शयानः परिशोचद्भिः परिवीतः स्वबंधुभिः ।। वाच्यमानोऽपि नवते कालपाशवशंगतः॥५०॥ शयान इति । वाच्यमानो हे तात हे बंधो इत्याहूयमा- नोऽपि न बूते न वदतीति ॥ ५० ॥ शोक करते नो वांधव हैं तिनो करके परिवारा हुआ शयन करे है तथा कालकी फांसीके वश हूआ तिन वांधवों करके हे पिता है भैया इस प्रकार बुलाया हुआ वी नहीं बोले है इति ॥ ५० ॥ 5 .

.
,
(५८)
वैराग्यभास्करः।
एवं कुटुंबभरणे व्यापृतात्माऽजितेंद्रियः॥
म्रियते रुदतां स्वानामुरुवेदनयास्तधीः॥५१॥
एवमिति । यौवने कुटुंबभरणे व्यापृतात्मा संलग्नचित्तः
उरुवेदनया बहुदुःखेनास्तधीः नष्टमतिरिति ॥ ५ ॥
इस मकार युवाअवस्थामें कुटुंबके पालने ही तत्पर हुआ है मन
जिसका तथा नही जीते है इंदिय निसने मरणकालके अत्यंत दुःस,
करके नष्ट हुई है बुद्धि जिसकी सो वांधवोंके रुदन करते मरणको
माप्त होय है ॥ ५१॥
श्रीगुरुरुवाच ।..
• इत्यादयो ह्यनंता वे दोपा गृहधनादिषु॥
मंया संक्षेपतःप्रोक्ता किमन्यच्छोतुमिच्छसि।।५२॥
इति श्रीवैराग्यभास्करे गृहादिषु दोपहष्टिवर्णनं
नाम तृतीयोऽध्यायः॥३॥
इत्यादय इति । स्पष्टार्थः ॥ १२ ॥
इति श्रीवैराग्यभास्करसंस्कृतव्याख्यायांतृतीयोऽध्यायः३॥
इत्यादिक और बी अनंत दोष गृहपनादिकोंमें हैं हमनें तो संक्षेपसे
कथन करे हैं किंतु विस्तार अन्यशास्त्रों में देसलेना हे शिष्य! अव तूं और
क्या श्रवण करनेफी इच्छा कत्ती है अर्थात् जो तेरी इच्छा होय सो
निःशक हुआ पूछ इति ॥ ५२ ॥ इति श्रीवैराग्यभास्करे भापाटीका
तृतीयोरध्यायः ।। ३..
शिप्य उवाच ।
कारप तु निरागस्य ज्ञातं मापात्मचित्तम ।
फलावधिल्वरूपाणि ज्ञातुमिच्छामि सांप्रतम् ॥१॥

अध्यायः-४ कारणमिति । विरागस्य फलादीन सांमतमिदानी ज्ञा- नुमिच्छामीति अन्यत्स्पष्टम् ॥ १ ॥ । हे आत्माको अतिशय करके जाननेवाले भगवन् ! विरागका कारण तौ मैनें आपसे जाना है अब मै विरागके फल अवधिस्वरूपको आपसे जाननेकी इच्छा कर्ताहूं इति ॥ १॥ श्रीगुरुरुवाच । यतमानं वशीकारं व्यतिरकं तथैव च ॥ एकेंद्रियं च संप्रोक्तं वैराग्यं तु चतुर्विधम् ॥२॥ यतमानमिति प्रथमं यतमानं द्वितीयं व्यतिरेकं तृतीय- मेकेंद्रियं चतुर्थ वशीकारमेवं क्रमेण गणनीयमिति ॥२॥ हे शिष्य ! वैराग्य चार प्रकारका शास्त्रोंमें कथन करा है तिनमें एफका नाम यतमान है दूसरेका नाम व्यतिरेक है तीसरेका नाम एकेंद्रिय है चतुर्थका नाम वशीकार है इति । इनका लक्षण नीचेके श्लोकोंमें कथन करेंगे ॥ २ ॥ महता तु प्रयासेन चित्तदोपस्य सांप्रतम् ॥ . करिष्यामीति संन्यासं यतमानं प्रकीर्तितम्॥३॥ किंलक्षणं यतमानादिवैराग्यचातुर्विध्यमित्याकांक्षायां तत्स्वयमेव व्यायष्टे महतेति चतुर्भिः। तत्रादौ यतमानस्य लक्षणमाह महता प्रयासेन बहुप्रयत्नेन चित्तदोपस्यति । जातावेकवचनं दोपानामित्यर्थः । संन्यासं त्यागं करिष्या- मीति यन्निश्चयस्तद्यतमानं प्रकीर्तितं कथितम् ॥३॥. मथम यतमानका लक्षण कहिते हैं । अब तो चित्तके दोषोको घडे “प्रयत्न करके त्यागोंगा इस प्रकारका जो निधय है सो यतमान नाम फरके शास्त्रोंमें कहा है इति ॥ ३ ॥ एते दोपा मया त्यक्ता एते संतीह चाधुना।

ww वैराग्यभास्करः। एवं तर्काच संप्रोक्तं व्यतिरेकेतिसंज्ञिकम् ॥४॥ व्यतिरेकस्य लक्षणमाहएते दोपा इति।इहममचित्ते एते दोषाः संति अन्यत्स्पष्टमिति ॥४॥ अत्र व्यतिरेकका लक्षण कहिते हैं । इतने दोष तो मैने त्यागे हैं इतने दोष बाकी अब है इस मकारके विचार व्यतिरेक नाम वाला वैराग्य कहा है इति ॥ ४ ॥ बहि गेषु सत्यागो वासना हदि ये पुनः॥ एकेंद्रियं च संज्ञेयं कथितं मुनिसत्तमैः ॥५॥ एकेंद्रियस्य लक्षणमाह बहिरिति । बहिः ऐहिकभोगे सम्यक् त्यागः आमुग्मिकाणां भोगानां हृदये वासना इत्यैकेन्द्रियम् ॥५॥ अब एकेंदियका लक्षण कहिते है । बाहिरके भोगोंमें त्याग है और हृदयमें कछू वासना है अर्थात् इस लोकके भोगोंका तो त्याग और पर- लोकके भोंगोंकी कळू वासना हे सो एकैदियनाम विराग जानना श्रेष्ठ मुनियोंने इसका यह ही लक्षण कथन करा है इति ॥ ५॥ ऐहिकामुष्मिकाणां च भोग्यानां दोपहरितः ।। काकविष्टासमं ज्ञानं वशीकारं हि तद्विदुः ।।६॥ वशीकारस्य लक्षणमांह ऐहिकामुष्मिकाणामिति । ऐहिका भूमिगताः आमुप्मिका इंद्रलोकादारभ्य सत्य- लोकांताः तदुक्तमपरोक्षानुभूत्यां भाप्यकारैः । ब्रह्मादि- स्थावरांतेषु वैराग्यं विषयेप्वतु । यथैव काकविष्ठायां वैरा- ग्यं तद्धि निर्मलमिति ॥ ६॥ दोषदृष्टि करके इस लोक तथा ब्रह्मलोकादिक परलोकके भोगोंकों जो काकविष्ठाके समान जानना है इसकों वशीकार नाम वैराग्य शास्त्र- वेत्ता जाने हैं इस प्रकार श्रीशंकराचार्योनेवी अपरोक्षानुभूतिमें कहा है। ।

अध्यायः-४ - ब्रह्मासेलेके वृक्षादिक स्थावर जीवोंके भो विषय हैं तिनमें काकविष्ठाके समान जो वैराग्यहे सो वैराग्य निर्मलहै अर्थात् परम वैराग्यहै इति ॥६॥ केचिदंति वैराग्यं विधा भेदेन तच्छृणु ॥ तीनं तीनतरं चैव मंदारागस्तथैवच ॥७॥ अथ तस्यान्यप्रकारेण विधाभेदानाह केचिदिति । मंदाल. रागो मंदविराग इति ॥ ७॥ अब अन्य प्रकारसें वैराग्यके तीन भेद कहते हैं । हे शिष्य ! कोईक शासनेता ती तीन प्रकारका वैराग्य कहिते हैं एक तीव्रतर दूसरा तीन तीसरा मंद्विराग इति ॥ ७ ॥ शेपभोगांश्च संव्याप्य सत्यलोकमतांस्तथा ।। दुःखरूपेण संज्ञानमिति तीव्रतरं विदुः ॥८॥ किंलक्षणं तीघ्रादित्रयाणामित्याकांक्षायां स्वयमेव तेषां लक्षणमाह शेषभोगानिति त्रिभिः। ऐहिकामुष्मिकभोगानां दुःखरूपेण सम्यग ज्ञानं यत्ततीव्रतरामिति ॥८॥ मथम तीव्रतरका लक्षण कहिते है । शेषनागके भोंगोंसे लेके ब्रह्म- लोकके भोगोतक जो दुःखरूप करके जानना है सो तीव्रतर नाम विराग है इति ॥ ८ ॥ भुवि भोगाश्च मा भूवन्मम जायाधनादयः॥ इति बुद्धिस्तु या प्रोक्ता सा विरकेश्च तीव्रता॥९॥ भुवीति । भार्याधनादयो भूमिभोगा मम मा भूवन इति या बुद्धिनिश्चयः सा विरक्तवैराग्यस्य तीव्रता प्रोक्ता ऐहि- कभोगत्यागः आमुग्मिकभोगानां किंचिदिच्छा तीवेराग्य- मित्यर्थः ॥ ९॥ भव तीयका लक्षण कहिते हैं। पृथिवीके भोग स्त्री धन पुत्र गृहादिक वैराग्यभास्कर । मेरेको मती नस होय इस प्रकारका जो निश्चय है सो वैराग्यकी तीयता है अर्थात् पृथिवीके भोगोका त्याग परलोकके भोगोंकी क्लू इच्छा सो तीवैराग्य है इति ॥९॥ देवेच्छया च संप्राप्तानाशं पुत्रधनादिकान् ॥ दृष्ट्वा मोहादि वैराग्यं मंदं तद्धि प्रकीर्तितम् ॥१०॥ देवेच्छयति । देवेच्छया पूर्वकर्मानुसारेण नाशं प्राप्तान पुत्रधनादीन दृष्ट्वा मोहात्तेषां शोकेन यस्त्यागस्तन्मन्दवै- राग्यं कथितमिति ॥ १० ॥ अब मवैराग्यका लक्षण कहिते है; अपने प्रारब्धकरके धनपुत्रादि- कोंकों नाश हुआ देखके तिनोंके शोक करके जो वैराग्य है सो मट वैराग्य शास्त्रकारोंने कहा है ।। १० ॥ फलमस्यापि विख्यातं पुनर्भोगेप्वदीनता ।। अवधिं च प्रवक्ष्यामि शृणुप्वेकायमानसः॥११॥ फलमाह फलमिति। अस्य वैराग्यस्य फलं विख्यातं शा- स्त्रेषु प्रसिद्ध किं प्रसिद्धं पुनभोंगेप्वदीनता वैराग्याद्विषयां- स्त्यक्त्वा पुनरिच्छाभाव इति ॥ ११॥ अब अर्द्ध रोक करके वैराग्यफा फल कहिते है। प्रथम वैराग्यसे विषयोका त्याग करके पुन विषयोंके वास्ते दीन न होना सो यह वैरा- ग्यका फल शास्त्रोंमें मसिद्ध है।अब तेरेको वैराग्यकी अवधि कहिते है तू एकाग्र मन होकर श्रवण कर इति ॥ ११ ॥ इंद्रलोके महदुःखं सत्यलोके तथैव च ॥ विष्णुलोके तथा रौद्रे दुःखमेव विचारतः॥ १२॥ तस्यावधिमाह इंद्रलोक इति । सातिशयत्वनाशवत्त्वा- देतेषु दुःखं प्रसिद्धं तथा च भगवतोक्तम्-आब्रह्मभुवनाल्लोकाः

अध्यायः-४
F
पुनरावर्तिनोऽर्जुन इतिानतु वैकुंठे वैष्णवा एवं नमन्यंत इति
न च वाच्यं तत्रापि जयविजयाभ्यां यदुःखं दृष्टं तत्मसिद्धम्
ननु वशीकारस्य चास्यावधेः को भेदः तदाह वशीकारंतु
ज्ञानानंदाभिलाषया तस्मात्पूर्व भवति अवधिस्तु ज्ञानामृत-
प्राप्ती अनायासेन भवति यथा कश्चिन्नरोधनिगृहे निमंत्रित
उत्तमभोजनाभिलाषया क्षुधितोपि पूर्व चणकानं नेवाति
भोजनांते तृप्तः सन् प्रार्थितोप्यनायासेन तं त्यजति एव.
मित्रापि ज्ञेयम् ।। १२॥
अब वैराग्यकी अवधि कहिते हैं। इंद्रलोकमे तो महान् दुःख है तैसे
ब्रह्मलोकमें बी दुःख ही हैं तथा विष्णुलोकमें शिवलोकमे ची निश्चय कर-
के दुःख ही हैं विचार करके इस प्रकारका जो निश्चय है सो विरागकी
अवधि है उपरके लोकोंमें इस प्रकार दुःख जानना अपने से अल्पभोगवा-
लेकों देखके अहंकार होय है तथा अपनेंसे अधिकभोगवालेको देखके
होय है तथा पुष्पके नाश हुए गिडनेका भय होय है तैसे गीतामे
'बी कहा है । हे अर्जुन ब्रह्मलोक पर्यत संपूर्ण लोक जन्ममरणके देनेवा-
ले हैं । शंका । वैकुंठसें गिरवा वैष्णव नहीं माने हैं । समाधान-यह तिन-
का हठहै क्योंकि वैकुंठसे वी जय विजय गिरे. हैं सो यह वार्ता भागवत-
में मसिद्ध है । प्रत्र । वशीफार वैराग्यफा तथा अवधिका क्या भेद है
क्योंकि ब्रह्मलोकादिकोंमें दुःस बुद्धि दोनोमे समानही निरूपण करीहै ।
उत्तर। भेद यह है वशीकार वैराग्य ती जानानंदकी इच्छा करके प्रयत्न
करफे ज्ञानसें पूर्व माप्त होय है और वैराग्यकी अवधि ज्ञानानंदके प्राप्त
हुए पभात् नियत्नही माप्त होय है जैसे कोई पुरुष किसी धनीके गृहमें
निमंत्रित हुआ उत्तमभोजनकी इच्छा करके भूसा हुआ वो हठ करके
पूर्व चणानहीं चाये है और नव तिसके गृहमें भोजन करके तृप्तहोयह तय
दूसरे करके प्रार्थना करा हूआ ची चणा नहीं चाये है अर्थात् भोजन करे
पभाव नियत्नही चणयोंका त्याग होय है इसी प्रकार दार्शत्यमें पीना.
नलेना इति ॥ १२ ॥

(६५)
वैराग्यभास्करः।
तीवतरखशीकारौ भाग्यलभ्यो नरोत्तमैः॥
तयोसिस्तु संप्रोक्तो नैवान्येषु कदाचन ॥ १३ ॥
यदर्थ वैराग्यभेदा उक्तास्तदाह तीव्रतरवशीकाराविति ।
नवान्येषु यतमानव्यतिरेकैकेंद्रियतीव्रमंदग्विति ॥ १३ ॥
अब जिसवास्ते वैराग्यके भेद कथन करेथे तिस प्रयोजनको कहितह
तिन पूर्व कथन करे हुए सप्त प्रकारके वैराग्यके भेदोंमें तीव्रतर तथा
वशीकारकों उत्तम पुरुष भागोंकरके लभेहैं इन दोनोंमें हि संन्यासका
करना शास्त्रोंमें कहाहै दूसरे पांचोंमें नहीं कहा है इति ॥ १३ ॥
संन्यासः कतिधा प्रोक्तो गुरोन्यासस्य किं फलम् ॥
ज्ञानद्वारा भवेन्मुक्तिज्ञानादेवेति वैदिकी ॥१४॥
अथ शिष्यः संन्यासाधिकारिणं कारणं च श्रुत्वा तं ग्र.
हीतुकामस्तस्य भेदं फलं च पृच्छति संन्यास इत्यर्द्धन |
प्रथमं द्वितीयप्रश्नस्योत्तरमुत्तरार्द्धनाह अयंभावः प्रथम
संन्यासं कृत्वा तत्र श्रवणादीन्संपाद्य ततो- ज्ञानम्प्राप्य
मुक्तो भवति ज्ञानान्मुक्तो श्रुतिमाह ज्ञानादेव तु कैवल्य-
मिति ॥ १४॥
अब शिष्य संन्यासके अधिकारी तथा कारणकों श्रवण करके संन्यासके
ग्रहण करनेकी इच्छावाला हूआ संन्यासके भेदोंकों यथा तिसके फलकॉ
अर्द्ध श्लोफ करके पूछेहे । हेगुरो! संन्यास केते मकारका है तथा तिसका
फल क्या है ? अब श्रीगुरुजी अर्द्धश्लोक करके दूसरे प्रश्नका उत्तर कहिते
हैं, जानदारा मुक्तिकी प्राप्ति संन्यासका फल है; तात्पर्य यह है कि प्रथम
संन्यास करके पश्चात् वेदांतका श्रषण मनन निदिध्यासन करके जानको
प्राप्त होकर मोक्षकों प्राप्त होय है इस रीतिसें संन्यासका फल मोक्ष है ।
ज्ञान करके मोक्षकी मसिमें श्रुतिममाण कहिते हैं । ज्ञान करके ही
निश्चय करके मोक्ष होय है इति ॥ १४ ॥

अध्यायः-४ (६५) श्रुतिः। यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यति मानवाः ।। तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥१५ ।। अन्वयमुखेनोक्तं व्यतिरेकमुखेनाह-देवं प्रत्यगात्मरूप- ब्रह्म । अयंभावः 'यथा चर्मवदाकाशस्य वेष्टनं नैव भवति तथा ज्ञानं विना दुःखरूपसंसारस्यांतोपि न च भवतीति । ऋते ज्ञानान्न मुक्तिः। नान्यः पंथा विद्यते अयनायेत्यादयः श्रुतयः ॥ १५॥ ज्ञानद्वारा मुक्ति कथन करके बिना ज्ञानसे मुक्तिका अभाव कहिते हैं। जब पुरुष चर्मकी न्याई आकाशको लपेटेंगे तब आत्मारूप परमा स्माके जाने विना संसारके दुःखोंका वी अंत होगा। तात्पर्य यह है कि- मैंसे चर्मकी न्याई आकाशका लपेटन नहीं होय है तैसे परमात्माके जाने विना संसारके दुःसोका वी अंत नहीं होय है अर्थात् मोक्ष नहीं होय है। तैसे और श्रुतिमें बी कहा है। ज्ञानमें विना मुक्ति नहीं है । मुक्तिके वास्ते जानसें विना और कोई मार्ग नहीं है । इत्यादिक श्रुति औरबी हैं । इति ॥ १५॥ संन्यासो द्विविधःप्रोको विविदिपाहयस्तथा । विद्वन्यासश्च संप्रोक्तः किंभूयः श्रोतुमिच्छसि॥१६॥ मममनस्योत्तरमाह संन्यास इति । ज्ञानप्राप्त्यर्थ य- त्क्रियते तद्विविदिपासंज्ञको भवति यत्तुं ज्ञानं प्राप्य जीवन्मु क्तविशेपसुखार्थ क्रियते तद्विद्वत्संन्यासी भवतीति ॥ १६॥ अब शिप्यके दो मभोंमें प्रथम मनका उत्तर कहिते हैं । हे .शिष्य! सन्यास दो प्रकारफा शास्त्रोंमें कथन करा है एक विविदिपा नाम फरक दूसरा विदर नाम करके कहा है । जो संन्यास ज्ञानकी प्राप्तिवास्ते करा जाय हे सो विविदिपा नाम संन्यास है जो ज्ञानको प्राप्त होकर जीवन्मु- ।

वैरायभास्करः। निके विशेषसुखवास्ते करा जाय है सो विदत्संन्यास है । हे शिष्य ! अब पुनः क्या श्रवण करनेकी इच्छा कर्ता है अर्थात् जो तेरी इच्छा होय सो पूछ इति ॥ १६ ॥ नाझात्काश्यां भक्मुक्तिस्ताभ्यां भवति किं गुरो। यदा तस्यां भवेन्मुक्तिर्ज्ञानस्य कृपया तदा ॥१७॥ यद्गुरुणोक्तं ज्ञानद्वारा भवेन्मुक्तिरिति तत्र शिष्यः पृच्छति नाशादित्यर्द्धन। नाशात् मरणात ताभ्यां संन्यासज्ञानाभ्यां तदुक्तं काश्यां मरणान्मुक्तिरिति। अथार्द्धनोत्तरमाह यदेति। तस्यां काश्यां ज्ञानस्य कृपया ज्ञानद्वारा इति ॥ १७॥ पूर्व जो श्रीगुरुजीने ज्ञानद्वारा मुक्तिरूप संन्यासका फल फहापा तिसमें शिप्य अर्द श्लोक फरके प्रभकरे है । हे गुरो ! काशीमें मरणे ही मुक्ति होय है तो संन्यास करके क्या ज्ञान करके किस अर्थकी सिद्धि होय है तैसे अन्यत्र वी कहा है । काशीमें मरणसे मुक्ति होय है । अब अशोक करके श्रीगुरुनी उत्तर कहिते हैं-हे शिष्य ! नव तिस काशीमें मुक्ति होय है तव ज्ञानफीही कृपा करके होय है अर्थात् काशीमें मुक्ति- ची ज्ञानद्वाराही होय है विना ज्ञानके उपदेशसें नहीं होय है इति ॥ १७ ॥ तदुक्तम् । वाराणस्यां पुरारिः परमकरुणया मुक्तिदो विष्णुभक्तं गंगायामईदेह हरिहरसुकविं प्राह कर्णे किलेदम् ।। नेयं गंगा न काशी त्वमाप न च तथा नेव मुक्तिनचाह सत्यं चैतन्यमानं जगदिदमखिल स्वप्नवचिद्विवर्तम् १८ इति श्रीवैराग्यभास्करे वैराग्यस्वरूपादिवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः ।।१॥

अध्यायः-५ . ज्ञानद्वारा काश्यां मुक्तौ प्रमाणमाह वाराणस्यामिति । वाराणस्यां काश्यां पुरारि:शिवः हरिहरसुकक्तियोसम- दृष्टिं किमाह नेयं गंगा इत्यादिवाच्यदृष्ट्या वदति लक्ष्य- दृष्टयाह चैतन्यमात्रमिति । यथा स्वनं प्रतीतिमा तथा चिदि प्रतीतिमात्रं तथा रजौ भुजंग इति ॥ १८ ॥ इति श्रीवैराग्यभास्करसंस्कृतव्याख्यायां चतुर्थोऽध्यायःसमातः॥४॥ अप ज्ञानद्वारा काशीमें मुक्तिविष शाखका प्रमाण कहिते हैं । काशीमें महादेवजी परम कृपा करके मुक्तिके देनेवाले है, गंगामें अर्द्ध- शरीर है जिसका तथा विष्णु भगवान्नीमें महादेवनीमें समदृष्टि है जिसकी तिस विष्णु भगवान्जीके भक्तकों महादेवनी इस प्रकार कानमें कहिते हैं हेभक्त! यह गंगावी नित्य नहीं है तथा काशीची नित्य नहीं है तैसे तूं बी शरीर करके नित्य नहीं है तथा मुक्तिबी कडू वस्तु नहीं है तात्पर्य यह है कि आत्माको यदि वास्तव बंधन होता तो मुक्ति बी बनती परंतु आत्माती नित्यमुक्त है तांते मुक्ति बी कहिने मात्र है तथा मै महादेव बी शरीर करके नित्य नहीं हों तैसे अष्टावकनें बी कहा है । साकारमनृतं विधि ॥ अर्थ यह कि हे जनक ! जो साकार है तिसकों तूं असत्यही जान | आकार करके सर्वकी मिथ्यात्वता कहिकर अब आत्मरूप करके सर्वकी सत्यता कहिते हैं यह संपूर्ण जगत् बाधसामानाधिकरण्य करके नेतन्यरूपही है। पुनःसाकारकों मिथ्या कहिते हैं यह जगत् स्वपकी न्याई मिथ्याही प्रतीत होय है जैसे रज्जुका विवर्त्त सर्प रज्जुसे भिन्न नहीं है तैसे यह जगत् वी चैतन्यका विवर्तरूप होनेसें तिससे भिन्न नहीं है इति ॥ १८॥ इति श्रीवैराग्यभास्करभाषार्टीकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ .

4-
(६८)
वैराग्मभास्करः।
पारिवाज्यस्य धर्माश्च श्रोतुमिच्छामि ते गुरो॥
वदमे कृपया श्रेष्टाकृण्वग्रेऽथ वदाम्यहम् ॥ १॥
अथ संन्यासस्य द्वैविध्यं श्रुत्वा तस्य धर्मान्पृच्छति पा-
रिवाज्यस्यति त्रिभिः पादैः। पारिवाज्यस्य यतेः ते त्वत्तः।
पादेकेन प्रतिवचनाय गुरुः प्रतिजानीते चिति ।। १ ।।
अब शिप्य संन्यासके दो मकारके भेदकों श्रवण करके तिसके धौंकों
श्लोकके तीन पादों करके पूछे है। हे गुरो! मोक्षका साधन होनेसें गृहस्था-
श्रमादिकोंके धर्मोंसें श्रेष्ठ जो संन्यासके धर्म हैं तिनकों में आपसे श्रवण
करनेकी इच्छा कहूं आप कृपा करके मेरे ताहीं कथन करो? अब
श्रीगुरुजी श्लोकके एकपाद करके उत्तर देनेकी प्रतिज्ञा करते हैं; हे शिष्य
अब आगे संन्यासके धौंकों हम कहते हैं तूं श्रवण कर इति ॥ १॥
स्मृतिः।
पतत्यसो ध्रुवं भिक्षुर्यस्य भिक्षोईयं भवेत् ।।
धीपूर्वरेतउत्सर्गों द्रव्यसंग्रह एव च ॥२॥
अथ तस्य धर्मानाह यावग्रंथसमाप्ति। तत्र प्रथमं नारी-
धनत्यागात्मकधर्ममाह पततीति।भुवं निश्चयेन पतति स्वा-
श्रमाद्भटो भवति । धीपूर्वरेतउत्सर्गः स्वेच्छया वीर्यत्याग
इति ॥ २॥
अब संन्यासके धौंकों कहिते हैं ग्रंथसमाप्तिपर्यत; तिनमें बी प्रथम
स्त्री तथा धनका त्यागरूप धर्म कहते हैं अपनी इच्छासे वीर्यका त्याग
करना तथा धनका संग्रह करना यह दो कर्म जिस संन्यासीके होते हैं सो
संन्यासी निश्चय करके संन्यासाश्रमसें भ्रष्ट होय है इति ॥ २ ॥
व्यासस्मृतिः।
यतीनां कांचनं दत्त्वा ताम्बूलं ब्रह्मचारिणाम् ॥.
चौराणामभयं दत्त्वा दाताऽपि नरकं व्रजेत् ॥३॥

अध्यायः-५ {६९) यतीनां द्रव्यग्रहणे दोपं कैमुतिकन्यायेनार यतीना- मिति । अब कांचनशब्देन ताम्रादिसर्वधातूनां ग्रहणं तेषां दानपात्रत्वामावाचतुर्थीविभक्त्यभाव इति ॥३॥ . संन्यासीको धनग्रहण करनेका दोष कैमुतिकन्याय करके कहिते हैं संन्यासीयोंकों सुवर्णादिक धातु देके तथा ब्रह्मचारीयोंकों पान देके तथा चोरोंकों अभयदान देके देनेवाला नरककों नाय है इति ॥ ३॥ मेधातिथिः। न संभाषेत्रिय कांचित्पूर्वअष्टां न चस्मरेत् ॥ कथां च वर्जयेत्तासां न पश्यल्लिखितामपि ।।४।। नसंभादिति । लिखितां भित्यादौ चित्रिता कांचिदिति मावादिसर्वस्त्रीणां अहणं तदुक्तं श्रीभागवते । मात्रा स्व. ना दुहित्रा वा न विविक्तांसनोभवेत् । बलवानिद्रियग्रामो विद्वांसमपकर्षतीति ॥ ४ ॥ संन्यासी किसीबी माताभादिक स्त्रीके साथ वार्ता नहीं करे तथा पूर्व देखी हूई स्त्रीको यादवी नहीं करे तथा तिनकी वाताबी नहीं करे तथा स्वीकी मूर्ति वी नहीं देखे । तेस भागवतमें वो कहाहे; माता भगिनी कन्या- के साथवी एकांतमें नहीं बैठे क्योंकि इंद्रियोंका समूह बलवान है बिदानके चित्तकों बी विषयोंके तरफ खेचलेय है इति ॥ ४ ॥ एतच्चतुष्टयं मोहात्स्त्रीणामाचरत्तो यतेः।। चित्तं विक्रियतेऽवश्यं तद्विकारात्मणश्यति ॥५॥ तासां संभाषणादिकरणे दोषमाह एतदिति । एतञ्चतुष्टयं निरंतरोक्तसंभाषणादिकम् । विक्रियते विकारी भवति त- स्य चित्तस्य विकारात प्रणश्यति स्वार्थाष्टो भवतीति॥५॥ स्त्रीयों के साथ संभाषणादिक करनेमें दोष कहते हैं। पूर्वश्लोकमें

अध्यायः-५
-
मैं श्रीकृष्णभगवानूनीका चिंतनकरे निर्विक्षेप एकांतस्थानमें स्थित होकर
इति ॥ ७॥
वायुपुराणे।
यस्तु प्रवजितो भूत्वा पुनः सेवेत मैथुनम् ॥
परिवर्पसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः ॥ ८॥
तासां संभाषणादिचतुष्टयान्मैथुनं त्वतीव दुरितकरमि-
त्याह यस्त्विति पद्धिः । प्रअजितो यतिः ॥ ८॥
स्त्रीयोंके साथ संभाषणादिकचतुष्टयसें मेथुन अत्यंत पापके करनेवाला
है। अब पट् श्लोकों करके यह कहिते हैं, जोपुरुष एकवार संन्यासकों
ग्रहण करके पुनः स्त्रीको भोगे है सो संन्यासी मरकरके साउहजार वर्ष
विष्ठामें कीट होय है इति ॥ ८ ॥
शुन्यागारेषु घोरेषु आखुर्भवति दारुणः ।।
सतिर्यक् स्यात्ततो गृनः श्वा वै द्वादशवत्सरम् ॥९॥
शून्यागारोविति। कृमिदेहानंतरं शून्यालयेषु आखुर्मूष-
को भवति स यतिस्ततस्तिर्यक सादिः स्यात् ततोगध्रः
ततः श्वा श्वान इति ॥ ९॥
कीटयोनिको त्यागके पश्चात् शून्य घोरगृहोंमें विकाल भूसा होय है
पश्चात् सो संन्यासी तिरछे चलनेवाले सपांदिककी योनिकों माप्तहोवे
है पश्चात् चील्हकी योनिकों माप्त होय है पश्चात् द्वादशवर्ष भान होय है
इति ॥ ९ ॥
खरो विंशतिवणि दशवर्षाणि सूकरः ॥
अपुष्पोऽफलितो वृक्षो जायते कंटकाम्वितः१० ॥
खर इति । पुष्पफलविहीनः कंटकैः संयुक्तो वृक्षो जायत
इति ॥१०॥

(७२)
धेराग्यमास्फरः।
तिससे पभात वीसवर्ष गधा बने पश्चात् दशवर्ष सूकरवने है पुनः पुष
• तथा फलोंसे रहित तथा कंटकों करके संयुक्त वृक्ष बने है इति ॥ १० ॥
ततों दावाग्निना दाधः स्थाणुर्भवति कामुकः॥
स्थावराच परिभ्रष्टो योनिष्वन्यासु गच्छति ॥११॥
तत इति । दावाग्निना वनाग्निना स्थाणुः छिन्नविटपः
कामुक कामी स्थावरात वृक्षयोनित.इति ॥ ११ ॥
तिससे पथात् सोकामी संन्यासी बनकी अग्निकरके ऊपरसें दग्धहूआ
टूटहोय है पश्चात् वृक्षयोनिसें छूटाहूआ और अनेक नीचयोनियोंकों माप्त-
होय है इति ॥ ११॥
पूणे वर्षसहस्रांते जायते ब्रह्मराक्षसः ।।
क्षुत्पिपासापरिश्रांतःक्रव्यादो रुधिराशनः।। १२॥
पूर्ण इति । सहस्रवर्षाग्यन्यनीचयोनिषु वसित्वा ततो
ब्रह्मराक्षसो भवति क्रव्यादः मांसभोजी इति ॥ १२ ।।
पूर्ण सहस्रवर्षके अंतमें अर्थात् सहसवर्ष नीचयोनियों में जन्म धारकर
पात् ब्रह्मराक्षस होय है, जो राक्षस भूखप्यासकरके व्याकुल तथा मांसके
भक्षण करनेवाला है तथा रुधिरके पान करनेवाला है इति ॥ १२ ॥
क्रमेण लभते मोक्ष कुलस्योत्सादनेन च ।।
चांडालगर्भसंभूतो जायते नात्र संशयः ॥ १३ ॥
क्रमेणेति । संन्याससंप्रदायोच्छेदनेन हेतुना राक्षसदेहा-
ञ्चांडालगर्ने संभूतः प्राप्तः सन् जायते । एवं क्रमेण मैथुनदो-
पान्मोक्षं लभते तत्पापानिवृत्तो भवतीति ॥ १३ ॥
स्त्रीके संगसे संन्यास संप्रदायके नष्ट करनेवाला संन्यासी राक्षस-
देहकों त्यागके चांडालके गर्भ में प्राप्त हुआ जन्मे है इस प्रकारसें मैथुनके
पापसें छूट है; भयानक नानके इसमें संशय नहीं करना व्यास भगवान्-
जीका वचन मिथ्या नहीं है इति ॥ १३ ॥

अध्यायः-५
(७३)
अंगिरा।
संन्यासं चैव यः कृत्वा पुनरुत्तिष्ठते द्विजः।
नलस्यनिष्कृतिः कार्या स्वधर्मात्मच्युतस्य वै१४॥
ननु यतिमथुनं कृत्वा पुननिप्कृतिकरणेन पापान्मुक्तो
भविष्यतीति न च वाच्यं तस्य निष्कृतिरेव नास्तीत्याह
संन्यासमिति । उत्तिष्ठते मैथुनादिना संन्यासधर्मात्मच्युतो
भवति निप्कृतिः प्रायश्चित्तमिति ॥ १४ ॥
प्रम-संन्यासी मेथुन करके पश्राव प्रायश्चित्त करके पापसे छूट जायगा
तव तो नरक नहीं होगा । उत्तर । इसका प्रायश्चित्त ही कोई नहीं अब यह
"कहिते हैं जो त्रैवर्णिक पुरुष संन्यास करके पुनः स्त्रीसंगमादिक करके
संन्याससे निवृत्त होय है अपने संन्यासयमासे रहित तिस · संन्यासीका
'मायश्चित्त कोई नहीं है अर्थात् तिसके पापके निवृत्तिका उपाय कोई नहीं है
निसकों नरकही भोगना पडेगा इति ॥ १४ ॥
विष्णुस्मृतिः।
चांडाला प्रत्यवसिताः परित्राजकतापसाः ।।
तेषां जातान्यपत्यानि चांडालैः सह वासयेत्॥१५॥
ननु मैथुनकर्ता यतिरसेन्यो भवतु तस्माजातस्तुसेव्यो-
ऽस्तु तस्य को दोप इति न च वाच्यं सोपि दूरतत्याज्य
इत्याह चाण्डाला इति । प्रत्यवसिता ब्रह्मचारिणः तापसा
वानप्रस्था इति ॥ १५ ॥
मन-मैथुनकती संन्यासी नियहोवो परंतु तिसदारा जो उत्पन हा
है सो तो निषि है। उत्तर । तिसको ची दोपी होनेसे दूरसें त्यागने योग्यहे।
अब यह कहते हैं। चांडाल तथा ब्रह्मचारी तथा संन्यासी तथा पानमस्प
इन चारोंसे उत्पन्न हुए पुत्रादिफॉकॉ चांडालोंके साथ मिटायदेय अभाव
तिनकों चांडाल नामे इति ॥ १५ ॥

(७४) वैराग्यभास्करः। दक्षः। पारिवाज्यं गृहीत्वा तु यः स्वधर्म न तिष्ठति ॥ श्वपादेनांकयित्वा तं राजा शीघ्रं प्रवासयेत् ॥ १६॥ ननु ये स्वधर्मे न तिष्टंति तान्धर्मज्ञो राजा दंडं ददाति स्वधर्मात्नच्युतस्य यतेः को दंड इत्याकांक्षायां तं स्वदेशा- निःसारयोदित्याह पारिव्राज्यमिति । संन्यासाश्रमं गृहीत्वा यास्वधर्म न तिष्ठति स्त्रीसंगमादिना स्वधर्मात्मच्युतोभवति तं लोहमयश्वपादेनांकयित्वा निहयित्वति ॥ १६ ।। प्रश्न-जो पुरुष अपने धर्ममें नहीं स्थित होय हैं तिनकों धर्मात्मा राना दंड देवे है | तांते अपने धर्मसे रहित संन्यासीका क्या दंड देने. योग्य है? । इत्तर । जो पुरुप संन्यासकों ग्रहण करके पुनः स्त्रीआदिकोंका त्यागरूप अपने धर्ममें नहीं स्थित होय है तिस संन्यासीकों राना श्वान-- के पादके सदृश गरम लोहेके पाद करके चिह्नितकरके तात्काल अपने देशसें निकास देय इति ॥ १६ ॥ अंगिराः।. आरूढपतितो हंति दश पूर्वान्दशापरान् ॥ निस्तारयति तानेव योहि सम्यग्व्यवस्थितः॥१७॥ ननु यो यतिः स्वधर्मे न तिष्ठति तस्य नरकं भवतु तस्य पित्रादयस्तु निर्दोपा इति चेत्तादृशपुनोत्पादनेन तेषामपि नरकं भवतीत्याह आरूढपतित इत्यर्द्धन । संन्यासं कृत्वा पुनर्युवत्यादिसंगमकारी आरूढपतितः दश पितापिताम- हादिपूर्ववंशात् दशापरान् पुत्रपौत्रादिवंशान हति अधः पातयतिायः सम्यग्व्यवस्थितः स्वधर्मे स्थितः तान्विशति- कुलानिति ॥ १७॥ मन-जो संन्यासी अपने धर्म में स्थित नहीं होय है तिसकों नरक होवो अध्यायः-५ परंतु तिसके पिता पितामहादिक तो निदोष हैं । उत्तर । ऐसे कामी पुत्रके उत्पन्न करणे करके तिन पितादिकोंकों ची नरक ही होय है । अब यह कहिते हैं । संन्यास करके पुनः विषय भोगनेवाला संन्यासी पूर्व पितापितामहादि दश फुलोंकों तथा पुत्र पौत्रादिक दश अगाडीकी फुलोंकों हनन करे है अर्थात् नरकको प्राप्त करे है; और जो संन्यासी अपने धर्ममें सम्यक् स्थितहै सो तिन पूर्व उत्तरकी बीसकुलोंकों तारेहै । इति ॥१७॥ विष्णुस्मृतिः। नैटिकानां वनस्थानां यतीनामवकीणिनाम् ।। शुद्धानामपि लोकेऽस्मिन्प्रत्यापत्तिर्न विद्यते ॥ १८॥ स्वधर्मवत्तियतिः केवलं तान्न तारयति किंतु स्वयमेनापि तरतीत्याह नैष्ठिकानामिति । नैष्ठिकब्रह्मचारिणांमवकी- र्णिनां रेतस्त्यागरहितानां प्रत्यापत्तिर्जन्म अवकीणिनां शुद्धानामेंतत्पदद्वयं त्रयाणां विशेषणम् ॥ १८ ॥ अपने धर्ममें स्थित संन्यासी केवल तिनकोंही नहीं तारे है किंतु आपली तरे है। अब यह कहते हैं । शुद्ध कर्मोंवाले तथा वीर्यके त्यागसें रहित जो नैष्ठिक ब्रह्मचारी हैं तथा तिनोंही लक्षोंवाले वानमस्य तथा संन्यासी इन तीनोंका पुनः इस संसार में जन्म नहीं होय है इति ॥ १८॥ जाबालः। चतुर्वेदी यो विप्रः सोमयाजी शतक्रतुः।। तस्मादपि यतिः श्रेष्ठस्तिलपर्वतमंतरम् ॥ १९ ॥ ताशयतेः सर्वास्मादुत्तमत्वेज्यप्रमाणमाह चतुर्वेदीति। सोमनामयज्ञयजनशीलः अश्वमेधादिशतानि क्रतवो यस्य तस्मादिति ।। १९ ॥ अब अपने धर्ममें स्थित संन्यासीफी सर्वाश्रमीयोंसें श्रेष्ठता कहिते .

वैराग्यभास्करः। हैं। चार वेदोंकों जाननेवाला तथा सोमनामयज्ञके करने वाला तथा अश्वमेधादिकसैकडों यज्ञोंके करने वाला जो ब्राह्मण हे तिससेवी संन्यासी श्रेष्ठ है तैसे ब्राह्मणका तथा संन्यासीका तिलपर्वतका भेद है अर्थात् ब्राह्मण तो तिलके सदृश है और संन्यासी पर्वतसदृश है इति. ॥ १९ ॥ पुराणांतरे । ब्रह्मचारिसहस्रं च वानप्रस्थशतत्रयम् ॥ ब्राह्मणानां तु कोटिश्च यतिरेको विशिष्यते ॥२०॥ ब्रह्मचारिसहस्रामिति । एकतः सर्वे ब्रह्मचार्यादय एकतः एकयतिरपि तेभ्यो विशिष्यते अधिको भवतीति ॥ २० ॥ ब्रह्मचारियोंक एक सहस्र एकतरफ तथा वानमस्थोंका तीनशत एकतरफ तथा गृहस्थ ब्राह्मणोंका एककोटि एकतरफ और एक संन्यासी एक तरफ तिन सर्वसें श्रेष्ठ है इति ॥ २० ॥ जाबालः। एकदंडी त्रिदंडी वा शिखी मुंडित एव च ॥ कापायमात्रसारोपि यतिः पूज्यो युधिष्ठिर ।। २१ ॥ इति श्रीवैराग्यभास्कर संन्यासधर्मेपु द्रव्यस्त्री- ग्रहणे दोपवर्णनं नाम पंचमोऽध्यायः॥५॥ स्वधर्मस्थो यतिः केवलमोक्षं नैव प्राप्नोत्यपि त्वत्रापि संपूज्यो भवतीत्याह एकदंडीति । शिखी जटी कापायमात्र- सारः यतिवेषमात्रो नत्वधिकजपतपआदिः किंतु स्त्रीसं- गमादिकुकर्मरहितो यतिः पूज्य इति ॥ २१ ॥ इति श्रीवैराग्यभास्करसंस्कृतव्याख्यायां पंचमोऽध्यायः समाप्तः ॥ ५॥ +

अध्यायः-६
(७७)
अपने धर्ममें स्थित संन्यासी केवल मोक्षकोही नहीं प्राप्त होय है किन्तु
इस लोकमें बी पूजने योग्य है। अब यह कहते हैं। हे युधिष्ठिर! संन्यासी
एकदंडी होय वा विदंडी होय वा जटाबाला होय अथवा परमहंस
होय और विद्याआदिकोंसे रहित हूआ बी अपने धर्ममें स्थित केवलगेरू-
करके रंगे हुए वस्त्रोंवाला बी पूजने योग्य है इति ॥ २१ ॥
इति श्रीवैराग्यभास्करभाषाटीकायां
पंचमोऽध्यायः समाप्तः॥ ५ ॥
व्यासः।
यत्यन्नं नेव भोक्तव्यं प्राणः कंठगतैरपि ।।
गोमांसस्य समं ज्ञेयं सुराबिंदुसमं जलम् ॥ १॥
अथ निषिद्धान्नत्यागात्मकधर्ममाह यत्यन्नमिति याव-
दध्यायसमाप्ति । यत्यन्नं चतुर्वर्णाश्रमिभिर्न भोक्तव्यं यते-
रनं तेषां गोमांससमं तस्य जलं सुराबिन्दुसममिति ॥ १॥
अब निषिद्ध अन्नका त्यागरूप संन्यासीका धर्म कहिते हैं अध्यायकी
समाप्तिपर्यत । प्राणोके कंदमें माप्त हुए बी अर्थात् क्षुधा करके व्याकुल
बी हुए संन्यासीका अन्न चारों वर्णाश्रमीयोंने भक्षण करने योग्य नहीं
है । संन्यासीके अवकों गोके मांस समाग जानना तथा तिसके जलकों
मदिराकी बूंदोके समान जानना इति ॥ १ ॥
यमस्मृतिः।
यत्यन्नं यतिपात्रस्थं यतिना प्रेरितं च यत्त ।।
'अन्नत्रयं न भोक्तव्यं भुक्ता चांद्रायणं चरेत् ॥२॥
यत्यन्नमितिभिक्षया यद्यत्तिना संगृहीतं तद्यत्यनं केनापि
गृहस्थेन यतिपात्र स्थापितं यत्तद्यतिपायस्थं यतिना प्रे-
रितं मो देवदत्त । एतस्मै अन्नं देहीत्येवमनत्रयम् ॥२॥

वैराग्यभास्करः। भिक्षा करके संन्यासी संग्रह करा जो अन्न वा संन्यासीके पात्रमें गृहस्थका धरा हूआ अन्न वा संन्यासीकी प्रेरणासें गृहस्थ करके दीया हुआ अन्न सो यह तीन प्रकारका अन्न भक्षण करने योग्य नहीं है यदि, इस तीन मकारमेंसें एककोंबी भक्षण करे तो एक मासका चांद्रायण- मत करे इति ॥२॥ व्यासः। यतिहस्तगतं द्रव्यं गृहीयाज्ज्ञानतो यदि ॥ सत्वधो नयते मूढः कुलानामेकविंशतिम् ॥३॥ यतिहस्तगतमिति । द्रव्यशब्देनान्नजलादिसर्ववस्तूनां ग्रहणम् ज्ञानतो यतिरयमेवं जानन्निति अधो नरकम्।। ३ ।। संन्यासीके हस्तमें माप्त हुए यत्किचित् अनमलादिक वस्तुकों जो जानके ग्रहण करे है सो मूर्ख अपनी २१ इक्कीस कुलोंकों नरकको प्राप्त करे है इति ॥ ३ ॥ बृहस्पतिः। यत्यन्नं ब्रह्मचार्यन्नमवीराने तथैव च ।। शूद्रानं च तथा भिक्षुर्वर्जयेत्परदारवत् ॥ ३॥ ननु इतराश्रमिणां यतेरन्नग्रहणे दोषोऽत्र ज्ञायते न तु य- तेरिति न च वाच्यम् । यतिनापि यत्यन्नं त्याज्यमित्याह यत्यन्नमिति ॥४॥ मश्न-पूर्व तीन श्लोकोंसें संन्यासीका अन तिससे इतर गृहस्थादिकों कोही निषिद्ध जाना जाय हे कटू संन्यासीके अन्न ग्रहणमें संन्यासीकों दोष नहीं जाना जायहे तांते संन्यासीके धीमें तिन तीन श्लोकोंका लिखना असंबंध है। उत्तर । संन्यासीका अन जैसे गृहस्थादिकोंको त्यागने योग्य है तसे संन्यासीका अन्न संन्यासीने वी त्यागने योग्य है। अब यह कहते हैं। संन्यासीका अन्न तथा ब्रह्मचारीका अन तथा अवीरोंका अन्न तथा शूदका 4 4 अध्यायः-६ (७९.) अन्न इन चार अन्नोंकों संन्यासी परस्त्रीके समान त्यागोतात्पर्य यह है कि तिनकों ग्रहण करणेसे परस्त्रीगमनके दोषको माप्त होगा इति ॥ ४ ॥ जाबालः। . । स्वधर्मात्प्रच्युता ये वै पुरुपा योपितोऽपि वा ।। • अवीरास्ते सदा ज्ञेया नित्यं सद्भिर्विहिताः॥५॥ किं लक्षणमवीराणामित्याकांक्षायां स्वयमेव तेषां ल- क्षणमाह स्वधर्मादिति । योषितो युवतयः विगहिता नि- दिता इति ॥५॥ पूर्वश्लोकमें नो अवीरशब्द था तिसका अब अर्थ कहिते हैं। अपने धर्मसें रहित जो पुरुष वा स्त्री हैं सदा महात्मों करके निंदने योग्य तिनकों सदा अवीरजाने इति ॥ ५ ॥ अधिः। द्वादेवाश्रमिणौ भोज्यौ वानप्रस्थो गृही तथा ॥ अभोज्यमन्त्रमन्येषां सर्वेषामपि लिंगिनाम् ॥६॥ किं बहुक्तेन गृहस्थवानप्रस्थो विना सर्ववेषधारिणां त्या- ज्यमित्याह द्वावेवेत्ति । ब्रह्मचारिशिखिमुंडितैकदंडिविद- ब्यादीनां सर्वेषां लिंगिनां चिहधारिणामभोज्यम् ॥ ६ ॥ क्या है बहुत कहिनेसें गृहस्य तथा वानप्रस्योंसे विना सर्ववेषधारी- योको अब त्यागे। अब यह फहिते हैं । वानप्रस्थ तथा गृहस्थ इन दोनोंका अन्न भोजन करने योग्य है और ब्रह्मचारी एकदंडी त्रिदंडी जटी परम- हंस इत्यादिक सर्ववेषधारीयोंका अन्न भोजन करने योग्य नहीं है और आनंद आश्रमादि दशनाम संन्यासी तथा उदासी निर्मले विरागी राम- स्नेही गरीबदासी दादूपंथी इत्यादिक सर्व वेषधारीयोंको वी संन्यासफे अंतर्गत होनेसें इनके भमका निधि की जान लेना इति ॥६॥ .

(८०)
वैराग्यभास्करः।
जाबालः।
यत्किंचिद्दीयमानं तु गृहिणीकरसंस्थितम् ॥
भिक्षुर्भिक्षा न गृह्णीयात् काकयोनिषु जायते ॥७॥
यत्किञ्चिदिति। गृहिणी स्वभार्या।ग्रहणे दोपमाह चतुर्थ-
पादेन । यदि गृहातीति शेषः । तदा काकयोनिषु जायत
इति ॥ ७॥
अपनी स्त्रीके हस्तमें स्थित भिक्षाकों तथा इतर यत्किचित् वस्तुकों
संन्यासी नहीं ग्रहण करे यदि ग्रहण करेगा तो काकोंकी योनिकों प्राप्त
होगा इति ॥ ७ ॥
मनुः।
न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्रांगविद्यया ॥
नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कहिचित्॥८॥
अथ यद्गुणानाविष्कृत्वा भिक्षाग्रहणं तदपि निषिद्धमि-
त्याह नचेति । उत्पाता भूकंपादयः निमित्ता व्यवहारकाः
नक्षत्रांगविद्या ज्योति शास्त्रम् अनुशासनमुपदेशः वादो
विवाद इति ॥८॥
अपने गुणोकों प्रकट करके बी भिक्षा नहीं ग्रहण करे। अव यह कहिते
हैं । पृथिवीकंपन उल्कापातादिकोका फल दखायके तथा व्यवहारक
किसी निमित्त करके ज्योतिःशास्त्र करके तथा उपदेशकरके विवाद
करके संन्यासी भिक्षाकी इच्छा नहीं करे इति ॥ ८ ॥
अत्रिः।
अपकं यदि वा पके पाचयेयः कचिद्यतिः॥
स्वधर्मस्य तु लोपेन तिर्यग्योनि बजेद्यतिः ॥९॥

अध्यायः-६
(८१)
स्वकरण पाचितमपि निषिद्धमित्याह अपक्वमिति ।
पकस्यपाचनमुणकरणमिति ॥ ९॥
अपने हस्तसे सिद्ध करा अन्न बी निषिद्ध है। अब यह कहिते हैं कच्चे
अन्नकों अपने हस्तसें.यदि कदाचित् संन्यासी पकाय वा पकेकों गरम
“करे सो संन्यासी अपने धर्मके लोप करने करके सादिक तिर्यम् योनिकों
माप्त होय है ॥ ९॥
यमः।
कणपिण्याकतकं वा शाकमूलफलादिकम् ।।
पक्कं वाप्यथ चाई पक्वं पचनाज्ञानतो यतिः॥ १०॥
आचरेत्रीणि कृच्छ्राणि प्राकृतान्येव शुद्धये ॥
अभ्यासादिपूर्व हि पाकदोपान मुच्यते ॥ ११॥
पाचने दोषमश्रुत्वा यदि पाचयेत्तदा तस्य निप्कृति-
वति यदि तब तच्छ्रुत्वापि पुनःपुनः पाचयेत्तदा तस्य नि-
प्रकृति स्तीत्याह द्वाभ्याम् । कणाशूर्णतण्डुलाः पिण्याकं
तेलयंबोद्धृतं तिलकिट्ट मूलं मूलकादीति ॥ १०॥ ११ ॥
चावलोंकी कणीयां तिलोंकी सल मठा शाक, मूलीमादिक मूल तथा
तारे ईमादिक फल इत्यादिक भोज्य पदार्थकों संन्यासी दोषकों न जान-
ता हुआ पकाय वा पके हूए को गरम करे तो दोषकी निवृत्तिके वास्ते
प्राकृतकृच्छ नाम तीन व्रतकरे यदि पकानेके दोषकों जानके वारंवार
पकाय तो तिस दोष मायश्रित करकेवो नहीं छूटे है इति ॥१० ११॥
नारदः।
• हव्यं कव्यं च राजेंद्र नाश्रीयादात्मवान्यतिः ॥
हव्यकव्यपरो भिक्षुः पतत्येव न तशयः ।। १२ ।।
हव्यमिति । हें युधिष्ठिर हव्यं कव्यं देवतापितनुदिश्य
यदन्नं तदिति ॥ १२॥

. (४२) वैराग्यभास्करः। हे राना युधिष्ठिर ! देवता पितरोंके निमित्तके अन्नकों बुद्धिमान् संन्यासीन भक्षणकरे इस दो प्रकारके अनकों भक्षण करनेवाला संन्यासी अवश्य पतित होय है इसमें कछू संशय नहीं है इति ॥ १२ ॥ , श्राद्धभोजी यतिनित्यमाशु गच्छति शुद्धताम् ॥ तादृशं कश्मलं दृष्ट्वा सचैलो जलमाविशेत् ॥१३॥ तमेव पतनमाह श्राद्धभोजीति त्रिभिः। तादृशं श्राद्धात्र- भोजिनं यति कश्मलं मोहसंयुक्तम् ॥ १३ ॥ 'तिस पत्तनताको अब कहिते हैं तीन श्लोकों करके । श्राद्ध के अन्नकों भोजनकरनेवाला संन्यासी तात्काल सदैव शूदभावकों मान होयह मो- हकरके संयुक्त श्राद्धके अनफों भोजन करनेवाले संन्यासीकों देखके पुरुष वस्त्रासहित स्नान करे इति ॥ १३ ॥ . जैमिनिः श्राद्धान्नं यस्य कुक्षी तु मुहूर्तमपि वर्तते ॥ भिक्षोश्चत्वारि नश्यति आयुः प्रज्ञा यशो बलम्॥३४॥ श्राद्धान्नमितिायस्य यतेः कुक्षौ उदरे तस्य भिक्षोश्चत्वारि. नयंति तान्याह आयुरिति प्रज्ञा बुद्धिरिति ॥ १४ ॥ निस संन्यासीके उदरमें दोघडीबी श्राद्धका अन्न स्थित होय है तिस संन्यासीके आयु युद्धि यश बल यह चार नष्ट होय हैं इति ॥ १४ ॥ वृहस्पतिः। श्रवणं मननं ध्यानं स्वाध्यायं ज्ञानमेव च ।। सद्यो नश्वरतां यांति सकृच्छादानभोजनात् ॥ १५ ॥ श्रवणमिति । शास्त्रश्रयणं स्वाध्यायं घेदपाठ ज्ञानं बुद्धिः सळूत् एकवारमिति ॥ १५ ॥ .

अध्यायः-६ (८३) एकवारबी श्राद्धके अनके भोजन करनेसें शास्त्रका श्रवण तिसके अर्थका मनन तथा ध्यान वेदपाठ तथा बुद्धि यह सर्व तात्काल नष्ट हो- - जाय हैं इति.॥ १५ ॥ . मतुः। दशसुनासमं चक्र दशचक्रसमो ध्वनः । दशध्वजसमा वेशो दशवेशसमो नृपः ॥ १६ ॥ राज्ञोऽनं त्वतीवाग्रं सर्वदात्याज्यमित्याह दशसूनासम- मिति । अत्र सूनादिशब्देस्तद्वातुपलक्ष्यते तद्यथा दशसू- नावत्तु यावान्दोपस्तावानेकस्मिश्चक्रवति तैलिके, यावा- न्दशसु तैलिकेषु दोपस्तावानेकध्वजवति शौंडिके, यावा- न्दशतु ध्वजवत्तु दोपस्तावानेकन वेशवत्यां वेश्यायाम्, यावान्दशतु वेशवतीषु दोपस्तावानेकन राजनि ॥ १६ ॥ दश कसाईगोंमे जेता दोष है तेता एक तैली में है तथा दश तेली- योमें नेता दोष है तेता एक कलालमे है जेता दश कलालोंमें दोष है तेता एक वेश्याम है जैता दशवेश्योंमें दोष है तेता एक राजामें है। तात्पर्य यह है कि यद्यपि इन पांचोका अन्न निपिद्ध है तथापि राजाके अत्रको अत्यंत निंद होनेसें सर्वदा त्यागनेयोग्य है इति ॥ १६ ॥ राजानं तेज आदत्ते शुद्रानं ब्रह्मवर्चसम् ।। आयुः सुवर्णकारान्नं यशधर्मावत्तिनः ।। १७॥ राजाने दोपं वहुँ प्रसंगाच्छूद्रादीनामनेपि तमाह राजा- नमिति द्वाभ्याम् । तेजो देहकांतिं ब्रह्मवर्चसं विद्यातेजसं चर्मावर्तिनः चर्मकारस्य आदत्ते गृहातीति ।। १७ ॥ रानाके अनमें दोष कहिनेके प्रसंगमें शूद्रादिकोंके अनमेंबी दोप कहिते हैं। रानाका अन्न शरीरकी कांतिका नष्ट करे है तथा शूदक . {८५) वैराग्यभास्करः। अन्न विद्यातेनकों नष्ट करे है मुनारका अन्न आयुको नष्ट करे है चमा- रका अन्न यशको नष्ट करे है इति ॥ १७ ॥ पूयं चिकित्सकस्यानं पुश्चल्यास्त्वन्नमिद्रियम् ।। विष्ठा वाधुपिकस्यान्नं शस्त्रविक्रयिणो मलम् ॥ १८॥ . पूयमिति । चिकित्सकस्य वैद्यस्यांनं पूयं पूयभक्षणसम- दोषं पुंश्चल्या कुलटाया अनमिंद्रियं शुक्रं वाधुपिकस्य तक्ष- वृत्तिजीवनस्य विष्ठासमं मलं श्लेप्मादि ॥ १८ ॥ वैद्यका अन्न पूयकेसमान है दुराचारवाली वेश्या आदिक स्त्रीका अन्नं वीर्यकेसदृश है काष्ठकों छीलनेवालेका अन्न विष्ठाकसमान है निसकों खातीवी कहिते हैं तथा शस्त्रोंकों बेचनेवालेका अन्न श्लेष्मादिक मलकेसमान है इति ॥ १८ ॥ विष्णुस्मृतिः। यदि भैसं समादाय पर्युपेद्योगवित्तमः ॥ स पर्युपितदोपेण भिक्षुर्भवति किल्विपी॥ १९॥ अयं भावी यती राजादीनामन्नं त्यक्त्वा द्विजांतीनां गू- हेषु भैक्षान्नभोजी स्यात्तदपि क्षुधानिवृत्तिमात्रानं गृहीया- यान्नचाधिकं यद्यधिकं गृहीत्वा पर्युपेत्तदा दुप्कृती भवती- त्याह यदीति द्वाभ्याम् ॥ १९ ॥ इस पूर्वोक्त कथनसें रानादिकोंके अनको त्यागके द्विजातियोंके गृहोंसें भिक्षा ग्रहण करे सोबी क्षुधाकी निवृत्तिमात्र अधिक नहीं ग्रहण करे। अब इस आशयसें कहिते हैं । संन्यासधोके जाननेवाला जो संन्यासी भिक्षा- को ल्याकर वासी करे है अर्थात् आहारसे अधिक ल्याके रात्रिके वास्ते वा दूसरे दिनके वास्ते रखे हे सो संन्यासी बासी अन्नके करनेसे पापी होय है इति ॥ १९ ॥ +

अध्याय'-६
.
यमः।
यदि पयुपितं भक्षमयाद्भिक्षुः कथंचन ॥
तदा चांद्रायणं कुर्याद्यतिः शुद्धयर्थमात्मनः॥२०॥
पर्युषितानभक्षणे निष्कृतिमाह यदीति। पर्युषितं पूर्व-
दिवसे धृतमनं कथंचन कदाचिदनीयात्तदेति ॥२०॥
यदि संन्यासी पूर्व दिनकी रखीहूई बासी भिक्षाकों भक्षण करे तो
अपनी शुद्धिके वास्ते चांद्रायणवत करे इति ॥ २० ॥
या तु पर्युपिता भिक्षा नैवेद्य कल्पिता तु या।
तामभोज्यां विजानीयादाता च नरकं व्रजेत्॥२१॥
पर्युषितान्नभोक्तुः प्रायश्चित्तमुक्त्वा दातुनरकमाह या
त्विति । नैवेद्ये कल्पिता श्रीकृष्णभगवतोऽन्यदेवतानि
'मित्ता । तदुक्तं, विष्णोनिवेद्य भोक्तव्यं नान्यदेवस्य
कस्यचित् ॥ भुक्त्वाऽन्यदेवनैवेद्यं चांद्रायणवतं चरेत् ॥२१॥
चासी अनके खानेवाले संन्यासीको प्रायश्चित्त कथन करके अब बासी
अनके देनेवाले गृहस्थकों नरकमाप्ति कहिते है, जो वासी भिक्षा है तथा
जो श्रीकृष्णचनीसें विना इतर देवतोंके निमित्तकी भिक्षा है तिस दो
प्रकारकी भिक्षाकों सन्यासी भोजनके अयोग्य जाने अर्थात् ग्रहण नहीं करे
यदि गृहस्थ देवेगा तो नरककों प्राप्त होगा तैसे अन्यत्रयी कहा है ।
विष्णु भगवानजीकाही नैवेद्य भोजनकरनेयोग्य है इतर किसी देव-
ताका नैवेद्य भोजनफेयोग्य नहीं है इतर देवताके नैवेद्यकों भोनन करके
चांद्रायणमत करे इति ॥ २१ ॥
जमदग्निः।
श्वकाककोडवेश्याविखरोष्ट्र स्पर्शयेद्यतिः।।
सभिक्षस्तु जले मग्नःशुध्येजप्त्वाचमर्पणम् ॥२२॥

(८६) वैराग्यभास्करः। यदि सभिक्षोभिक्षुःश्वादीन् स्पर्शयेत्तदा स्नात्वाऽघमर्षण- मीश्वरं प्रणव वा जप्त्वा शुध्येत् । नोडो वराहः अविर्मेष इति ॥ २२॥ भिक्षाफेसहित संन्यासी वान सूकर वेश्या तथा भेड सर ऊंट इन ससों साथ स्पर्श करे तो भिक्षासहित जलमें स्नान करके पापोंके नष्ट: करनेवाले परमेश्वर के नामकों जप करके शुद्ध होय ॥ २२ ॥ विश्वामित्रः। एकस्यानं यह भुक्त्वा निरंतरमनापदि ।। प्राणायामशतं कुर्याच्छुद्धयर्थ यतिरात्मवान्॥२॥ निरंतरानं विपस्याप्यभोज्यं भोजने प्रायश्चित्तमाह एक- स्येति । व्यहं त्रिदिवसम् ॥ २३ ॥ निरंतर ब्राह्मणका अन्नबी नही ग्रहण करे अब यह कहते हैं। एक पुरुषका अन्न असंड तीन दिनबी जो संन्यासी भोजन करे सो संन्यासधर्मों- के जाननेवाला संन्यासी शुद्धिके वास्ते शतप्राणायाम करे ॥ २३ ॥ आताचार्यवाक्यम् । एकानाशो भवेद्यस्तु कदाचिलंपटो यतिः॥ तस्य वै मिष्कृतिनास्ति प्रायश्चित्तायुतैरपि ।।२।। यदिसर्वदेकानभोजीस्यात्दा नस्य निप्कृतिरपि नास्ती- त्याद एकान्नाश इति । एकगृहे भोक्ता लंपटः स्वाद्वन्नासक्तः निष्कृतिः पापनिवृत्तिः अयुतं दशसहस्रमिति ॥ २४ ॥ जो संन्यासी स्वादमें लंपटहूआ एक पुरुपके अनकों यदि निरंतर भोन- न करे हे तिसके पापकी निवृत्ति सहस्रों प्रायश्चित्तोंकरकेवी नहीं है इति २४॥ बृहस्पतिः। नैवाददीत पाथेयं यतिः किंचिदनापदि ॥

अध्यायः-६ (८७) कथमापत्सु गृहीयायावदह्वाय भुज्यते ॥२५॥ अनापदि पाथैयमन्नमध्यभोज्यमित्याह नवाददीतति । पाथेयं पथिभोज्यमन्नं अहाय आपद्येकदिवसभोज्यमानं पाथेयं गृहीयान्नचाधिकमित्यर्थः ॥ २५ ॥ आपदासें विना लोभ करके फिचित्मात्र अन्नकोंबी मार्गके वास्ते संन्यासी नहीं उठाय कदाचित् आपदामें मार्गके वास्ते उठाय तौबी एकदिनके वास्ते उठाय अधिक नहीं इति ॥ २५ ॥ अधिः। ज्ञातीनां च कुले भिक्षुर्न भिक्षेत कथंचन ।। . आचरेच यदा भिक्षां तदा चांद्रायणं चरेत् ॥२६॥ ज्ञातीनां भिक्षामेकदिवसेपि नाददीत ग्रहणे प्रायश्चित्त- माह ज्ञातीनामिति ॥ २६ ॥ जाति भाईयोंको फुलमें संन्यासी एकदिनमेंबी कदाचित् भोजन नहीं करे यदि तिनकी भिसाकों ग्रहण करे तो चांदापणमत करे इति ॥ २६ ॥ सगोत्रमसगोत्रं वा यद्गृहे सूतकै भवेत् ।। भिक्षा चेद्भिक्षुभिक्षेत भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत्॥२७॥ इतिश्रीवैराग्यभास्कर संन्यासधर्मेषु निपिद्धान- त्यागवर्णनं नाम पष्ठोऽध्यायः ॥६॥ सूतकिनामन्नमप्यभोज्यमित्याह सगोत्रमिति ॥ २७ ॥ इति. श्रीवैराग्यभास्करसंस्कृतव्याख्यायां षष्ठोऽध्यायः समाप्तः ॥ ६ ॥ .

(८८) वैराग्यभास्फारः। तसे सूतकवालेका अन्नवी भोगनके अयोग्य है अब यह कहिते है। अपने गृहस्थाश्रमके गोत्रका होय वा दूसरे गोत्रका होय जिस किसीके गृहमें सूतक होय तिस गृहमें यदि संन्यासी भिक्षा. मांगे तिस भिक्षाकों भोजन फरके चांद्रायणप्रत करे इति ॥ २७ ॥ इति श्रीवैराग्यभास्करभाषाटीकायां पष्ठोरध्यायः समाप्तः ॥ ६ ॥ मेधातिथिः । ब्राह्मणक्षत्रियविशां मेध्यानां भैक्षमाचरेत् ॥ तत्राप्यसंभवे पूर्वादादीतोत्तरोत्तरात् ॥१॥ अथ यतेर्महणयोग्यानमाह ब्राह्मणक्षत्रियविशामिति यावदध्यायसमाप्ति । विशां वैश्यानां मेध्यानां स्वधर्म- वत्तिनां तय त्रिप्वपि ब्राह्मणासंभवे क्षत्रियाझाह्यं क्षत्रिया- संभवे वैश्याग्राह्यमिति ॥१॥ अब संन्यासीफे यहणकरनेयोग्य अत्रको कहिते है अध्यायकी समाप्तिपर्यंत । मांस मदिरादिक भक्षणसें रहित पवित्र बाह्मण क्षत्रिय वैश्योंकी भिक्षा करे इन तीनोंमबी यदि ब्राह्मणकी नहीं मिले तो क्षत्रि- यसें ग्रहण करे तथा यदि क्षत्रियको नहीं मिले तो वैदयकी ग्रहण करे इति ॥ १॥ द्विजाभावे तु संप्राप्ते उपवासाये गते ।। भैक्षं शूद्रादपि ग्राह्यं रक्षेत्प्राणान्विजोत्तमः॥२॥ आपदि शूद्रस्याप्यन्नं ग्राह्यमित्याह द्विजाभाव इति। द्विजाभावे त्रैणिकाभावे द्विजोत्तमो यतिरिति ॥ २ ॥ आपदामें शूदका अन्नबी ग्रहणयोग्य है अब यह कहते है। दिन- सैज्ञावाले ब्राह्मण क्षत्रिय वैदयके गृहसे तीन दिनतक भिक्षाके नहीं माप्त-

अध्यायः-७
(८९)
हूयेसंन्यासीकों शूदसेंबी मिक्षा ग्रहणयोग्य है शूदकी भिक्षाकरके बीमाणों-
की रक्षा करे इति ॥ २ ॥
उशनाः ।
माधुकरमसक्तं प्राक्मणीतमयाचितम् ।।
तात्कालिक चोपपत्र भेक्ष पंचविघं स्मृतम्॥३॥
द्विजातीनामप्यन्नं निरंतरं नैव पाह्यमपितु भैक्षं ग्राह्यमि-
त्युक्तमधुना भिक्षाभेदानाह माधुकरमिति। स्मृतं कथितम
दिजातियोंकावी निरंतर अन्न नहीं ग्रहण करे कितु मिक्षान ग्रहण
करे यह पूर्व कहाथा इस वास्ते अब भिक्षाके भेदोंको कहते हैं। एक
माधुकरी दूसरी मामणीत तीसरी अयाचित चतुर्थी तात्कालिक पंचमी
उपपन्न इस प्रकार भिक्षा पांचप्रकारकी शास्त्रों कथन करी है इन
पांचोंका लक्षण नीचेके पांच श्लोकों करके वर्णन करेंगे इति ॥ ३॥
मनःसंकल्परहितान् गृहांस्त्रीपंच सप्त वा ॥
मधुपद्धरणं यत्तन्माधुकरमिति स्मृतम् ॥ ४॥
माधुकरादिपंचकं किंलक्षणमित्याकांक्षायां स्वयमेव
तल्लक्षणमाह मनःसंकल्परहितानिति पंचभिः । अमुकगृहे-
पु गमिप्यामीति संकल्परहितान् गृहान् संप्राप्य मधु-
करो भ्रमरो यथा बहुपुप्पेभ्यो रसमाहरति एवं तेभ्यो यद-
नाहरणं तन्माधुकरमिति ॥ ४ ॥
जैसे भ्रमरा अनेक पुष्पोंसे रसकों ग्रहण करे है तैसे संकेतसे विना
तीन वा पांच सप्त वा गृहोंसें नो अन्नका ग्रहण करना है सो माधुकरी
नाम भिक्षा कथन करी है ॥ ४ ॥
शयनोत्थापनात्प्राग्यपार्थितं भक्तिसंयुतैः ।।
तत्माप्रणीतमित्याह भगवानुशनोमुनिः॥५॥

. वैराग्यभास्करः। शयनोत्थापनादिति । प्रीतिसंयुत्तैस्वर्णिकै उशनोमुनि शुक्राचार्य इति ।। ५ ॥ प्रातःकाल आसनसें उठनेसे पूर्व जो भक्तपुरुषीने मार्थना करी है अर्थात् निमंत्रण दीया है तिस भिक्षाकों माक्मणीत शुकाचार्प कहिते हैं 1 भिक्षाटनसमुद्योगात्प्राकेनापि निमंत्रितम् ॥ अयाचितं तु तद्भक्षं भोक्तव्यं मनुरब्रवीत् ॥६॥ भिक्षाटनसमुद्योगादिति । माधुकराहरणोद्योगात् पूर्व केनापि भक्तनति ॥ ६॥. माधुकरी मांगनेके उद्यमसे पूर्व किसी भक्तनें जो निमंत्रण दीया है इसका नाम अयाचितभिक्षा मनुजी कहिते हैं यह भिक्षापी भोजनके योग्य है इति ॥ ६ ॥ उपस्थानेन यत्प्रोक्तं भिक्षार्थ ब्राह्मणेन हि ॥ . तात्कालिकमिति ख्यातं तदत्तव्यं मुमुक्षुणा ॥७॥ उपस्थानेनेति । विप्रस्थानस्य गृहस्योपसमीपेन हेतुना विप्रग्रहसमीपे गते सति यत्तेन भिक्षार्थमुक्तं निमंत्रित तत्तात्कालिकम् ॥ ७॥ भिक्षा मांगते हुए ब्राह्मणके गृहके समीप पहुंचेसें जो ब्राह्मणनें भोज- नके वास्ते कहा है सो तात्कालिक नामकरके भिक्षा शास्त्रोंमें मसिद्ध है यहबी मुमुक्षुनें भोजनकरनेयोग्य है इति ॥ ७ ॥ सिद्धमन्नं भक्तजनैरानीतं यन्मठेप्रति ॥ उपपन्नं तदित्याहुर्मुनयों मोक्षकांक्षिणः॥८॥ सिद्धमन्नति । सिद्धं निप्पन्न मठं स्वनिवासस्थानं प्रतिमा . * अध्यायः-७ (९१) भक्तजनोंने जो पका हुआ अन्न कुटीमें माप्त करा है तिसको मोक्षकी इच्छाबाले मुनि उपपन्न कहितें हैं इति ॥ ८ ॥ मिक्षा: पंचविधा ह्येताः सोमपानसमाः स्मृताः॥ तासामेकतमयापि वर्तयन्सिद्धिमानुयात् ॥ ९॥ अथास्या माहात्म्यमाह भिक्षा इति द्वादशभिः । एता निरंतरोक्ता तासां पंचानां मध्ये । सिद्धि मोक्षाधिकारिता- भिति ॥९॥ अब भिक्षाका माहास्य कहिते हैं द्वादश श्लोकों करके । पूर्वोत्ता यह पांच प्रकारकी भिक्षा अमृतके समान शास्त्रोंमें कथन करी है तिस पांच भकारकी भिक्षासे किसी एक प्रकारकी भिक्षा करके वर्तता हूआ अर्थात् देहका निर्वाह कर्ता हुआ मोक्षकी अधिकारतारूप सिद्धिको माप्त होय है इति ॥ ९ ॥ यमः। गंगातोयाभिषिक्तां च भिक्षां योऽश्नाति योगवित् ।। न तु ऋतुझतरिएं फलं प्राप्नोति मानवः ॥१०॥ गंगातोयाभिषिक्तामिति । यत्फलं मिक्षाभोजी यतिः मामोति तत्फलं मानवो गृही क्रतुशतैर्यज्ञशतैरपि नैव प्राप्नोतीति ॥ १० ॥ गंगानलकरके सिचन करी हूई भिक्षाको भोजन करनेवाला संन्यासी निस वांछित फलको माप्त होय है तिस फलको गृहस्थ सैंकडे यज्ञोंकर- केबी नहीं प्राप्त होय है इति ॥ १० ॥ गंगातोयं च भैः च वैष्णवान विशेषतः ॥ आनखाग्रान्मोचयेत्पापं मंत्रपूतं हविर्यथा ॥११॥ गंगातोयमिति । अत्र गंगांतोयं वैष्णवान्नं ही (९२) वैरायभास्करः। ज्ञेयमावैष्णवान्नं विष्णवे यद् गृहस्थैपितं न तु वेषधारिणां तेषामन्नस्य पूर्वनिषिद्धोत्तेरिति ॥ ११ ॥ गंगाजल तथा वैष्णवान मंत्रकरके पवित्र करा अन्न जैसे पापको नष्ट करें हैं तैसे भिक्षाका अनबी विशेष करके नखशिखापर्यंत.पापोंकों न- ट करे है अर्थात् शारीरक पापोंको नष्ट करे है विष्णु भगवान्नीकों जो गृहस्थाने अर्पण करा है अर्थात् विष्णुके नैवेद्यअन्नका नाम वैष्णवामहे वे- धारी वैष्णवोंकों संन्यासके अंतरगत होनेसें तिनके अनका निषेध पठे अध्यायमें कहा है इति ॥ ११ ॥ शातातपः। भिक्षा माधुकरी नाम सर्वपापप्रणाशिनी ॥ अवधूतश्च पूतश्च सोमपानं दिने दिने।।१२।। भिक्षेति । माधुकरीभोज्यवधूतः परमहंसः पूतः शुद्धो भ- वतीति ॥ १२॥ पांच प्रकार की भिक्षासेवी.माधुकरी भिक्षा सर्व पापोंकों नष्ट कर- नेवाली है परमहंस जिसके सेवनेसें पवित्रहोयहे दिनदिनमें अमृतपान- के समानहे इति ॥ १२ ॥ गंगायाः सलिलं पुण्यं शालग्रामशिला तथा ॥ भिक्षानं पंचगव्यञ्च पवित्राणि युगे युगे ॥ १३ ॥ गंगाया इति । पंचगव्यं दुग्धदधिघृतगोमूत्रगोमयमिति।। गंगाजल शालिग्राम भिक्षाका अन्न तथा दुग्ध दधि घृत गोमूत्र गोबर इनपां- चोंका नाम पंचगव्यह यह सर्व युगयुगमें पवित्रकरनेवाले हैं इति ॥ १३ ॥ करवः। अबिदं यः कुशाग्रेण मासि मासि समश्रुते ॥ निरपेक्षस्तु भिक्षाशी स तु तस्माद्विशिष्यते ।। १४ ॥

अध्यायः-७ (९३) अबिमिति । अबिटु जलविदं मासेमासे स भिक्षा- शी भिक्षाभोजी तस्मादबिदुभोजिनो विशिष्यते श्रेष्ठो भवतीति ॥ १४॥ जलकी एकबूंदको कुशाके अग्रभागके साथ जो पुरुष एकएक मासमें *पानकर है अथफिसीकी इच्छा नहीं कर्ताहा भिक्षाभोजन करनेवाला : संन्यासी तिसमें श्रेष्ठहै अर्थात् ऐसे कटरूप तपसेंबी भिक्षाभोजन अधिक फलवाला है इति ॥ १४ याज्ञवल्क्यः। नतात्परचोपवास उपवासादयाचितम् ॥ अयाचितात्परं भक्ष तस्माद्भक्षेण वर्तयेत् ॥ १५ ॥ नक्तादिति । एककालरात्रिभोजनात् उपवासो निर्जल- व्रतं परं श्रेष्ठमिति ॥ १५॥ अष्टमहरमें रात्रिभोजनसें निर्जलबत श्रेष्ठ है तिससे बिना याचनासें प्राप्तहूआ अन श्रेष्ठहे तिससे माधुकरी भिक्षा श्रेष्ठ है तांते साधु माधुकरी वृत्तिसें शरीरका निर्वाह करे इति ॥ १५ ॥ वैराग्यशतके॥ भिक्षाहारमदेन्यमप्रतिहतं भौतिच्छिदं सर्वदा दुर्मात्सर्यमदांभिमानमथनं दुःखौघविध्वंसनम्।। सर्वत्रान्वयमप्रयत्नसुलभं खाधुप्रियं पावन शंभोः सत्रमवार्यमक्षयनिर्षि शंसति योगीश्वराः॥१६॥ भिक्षाहारामितिभिक्षाहारं योगीश्वराशंसतिश्लाघां कुर्व ति। कथंभूतमदैन्यं दीनतां विना लभ्यमप्रतिहतं केनापि ननिवार्यते भीतिच्छिदं भयहंतारं परोत्कर्षासहनं मत्स- स्तस्याभावो मात्सर्य तन्नाशकंमोघं संघ सर्वत्रान्वयं स.

+ उपवाससमफलदेति ॥ १७ ॥ भक्षेणेति । प्रती यतिरेकानादी एकान्नभोजी न भवेत् संन्यासी भिक्षाकरकेही नित्य देहपा निर्वाह करे एकका अन्न भोजन नहीको सन्यासीकी भिक्षावृत्ति निरमतके समान शाखामे कथन (९४) वैराग्यभास्वरः। र्वत्र प्राप्यते अप्रयत्न व्यवहारकृप्यादिप्रयासरहितं शंभो. सत्रं शिवस्य यज्ञामिति ॥ १६ ॥ माधुकरीके अत्रकी महात्मा योगिनन सर्वदा स्तुति करें हैं कैसाहै,- माधुकरीका अन्न जो विना दीनतासें मिले है तथा कोई निवारणवी नहीं करे है मानदंडादिकभयके नष्ट करनेवालाहै परगुणोंका असहनरूप मत्स- रा तथा अहंकार अभिमान इनके नष्ट करनेवाला है तथा अध्यात्मादिफ तीनतापोंकों नष्ट करे है तथा सर्वदेश नगरोम माप्तहोयह तथा व्यवहार सेती आदिक मयनसे विना सुखसें ही लभेहै तथा साधु महात्माको मियो पापोंकों नष्टकरहै महादेवीका यज्ञ रूपहै जिस यज्ञकों कोई नहीं निवारणकरहै तथा महात्माको अविनाशी साणि है इति ॥ १६ ॥ भोण वर्तयेन्निनापिणी ॥ भक्षण प्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता ॥ १७॥ मनः। करीह इति ॥ १७ ॥ विष्णुः। न भिक्षायां भवेदोपो न च भिक्षा प्रतिग्रहः ।। सोमपानसमा भिक्षा तस्मादहरदम्चरेत् ॥१८॥ न भिक्षायामिति । अहरहः दिने दिने चरेत मक्षेदिति।। भिक्षामें रडू दोप नहीं है तथा भिक्षा किसीका प्रतिग्रह वो नहीं अमृ- तके पानसश मिला है तति दिन दिन भिक्षा भोजन करे ॥ १८॥ .

अध्यायः-७ मनुः। नापो मूत्रपुरीपाभ्यां नामिर्दहनकर्मणा ॥ नवायुः स्पर्शदोपेण नान्नदोषेण मस्करी ।। १९॥ नाप इतिा यथापो नदीसागरादिषु गतजलानि मूत्रपुरी- पाभ्यां कृतेन दोषेणाशुद्धचा नैव.लिप्यंते अग्निर्मलादिदाह- कर्मणा न लिप्यते वायुः स्पर्शदोषेण च तथा मस्करी भि- क्षुरन्नदोषेण अन्नमात्रप्रतिग्रहेण न लिप्यत इति शेषः । तदुक्तं श्रीमद्भागवते । नैनः प्रामोति विद्वांच यावदर्थपरि- प्रहः । भिक्षुः परिबाट कर्मदी पाराशर्यपि मस्करीत्यमरः । मस्करो ज्ञान वेणुर्वास्यातीति मस्करी ॥ १९॥ जैसे नदीजआदिकोंका महान् जल मूत्र विष्ठा आदिकोंसे अशुद्ध नहीं होप है तथा अग्नि मलादिकोंके दाह करनेसें अशुद्ध नहीं होय है वायु मलीन पदायोंके साथ स्पर्श करके अशुद्ध नहीं होय हैं तैसे संन्यासी अन्न- मात्रके मतिमह करके दोषको नहीं माप्त होय है तैसे भागवतमे वा. मन भगवान्जीनें वो कहा है। शरीरके निर्वाहमात्र भोजनादिकं पति- प्रहको महण काहूआ विद्वान् पापको नहीं प्राप्त होय है इति ॥ १९ ॥ एककालं चरेद्भक्ष न प्रतजेत विस्तरे ॥ भैक्षप्रप्तकोहि यतिविपयेष्वपि सज्जते ॥२०॥ तस्या नियममाह एककालमिति । विस्तरे द्विवाराटने वाऽहारादधिकानयने न.प्रसजेत संसक्तो न भवेत्तय हेतु- माहीतरार्द्धन ॥ २० ॥ अब भिक्षामें नियम कहते हैं। दिन में एक काल भिक्षा मांग दो काल मांगनेमें वा आहारसे अधिक मांगनेमें प्रोतिबाला नहीं होय क्योंकि मिक्षाके लोभमें संसक्त हूना संन्यासी विषयोमेवी संसक्त होय है ॥२०॥ . .

(९६) वैराग्यभास्करः। याज्ञवल्क्यः। संभवे बहुगेहानां न तु तेष्वेव नित्यशः॥ नातिकमद्हं मोहाद्यत्र बाधो न विद्यते ।। २१ ॥ संभव इति । यस्मिन्नगरे बहुगेहानां गृहाणां संभवे सति येषु पूर्वदिवसे गतस्तेषु गृहेषु नित्यशो न गच्छेत् । बाधः सूतकादिरिति ॥ २१॥ यदि भिक्षाके योग्य बहुत गृहोंके हुए जिन गृहोंमें पूर्वदिन माधुकरी मांगोथी तिन गृहमें दूसरे दिन नहीं मागे कितु नवीन नवीन गृहोंसे मांगे तथा निस गृहमें सूतकादिक दोष नहीं होय तिस गृहकों देष करके उल्लघन नहीं करे इति ॥ २१ ॥ मेधातिथि:। अदुष्टापतितं साधु यतिर्यः परिवर्जयेत् ।। स तस्य सुकृतं दत्त्वा दुष्कृतं प्रतिपद्यते ॥२२॥ अतिक्रमणे दोषमाह अदुष्टापतितमिति । साधु स्वधर्म- वर्तिन गृहस्थ स यतिस्तस्मै स्वसुकृतं दत्त्वा तस्य गृह- स्थस्य दुष्कृतं पापं स्वयं प्रतिपद्यत इति ॥ २२ ॥ अब गृहके उल्लघनेमें दोष कहते है । जातिसें उत्तम तथा पापोंसें रहित अपने धर्ममें वर्त्तने वाले गृहस्थके गृहकों जो सन्यासी उल्लघन करे है सो संन्यासी तिस गृहस्थकों अपने पुण्य देकर तिस गृहस्थके पापोंको माप्त होय है ॥ २२ ॥ तथैव तु गृहस्थस्य निराशो भिक्षुको गतः॥ हुतं दत्तं तपोऽधीतं सर्वमादाय गच्छति॥२३ ॥ अदाने गृहस्थस्य दोपमाह तथैव विति । गृहिणो ग्रहा.

. अध्यायः-७ ( ९७.) निराशी भिक्षुको यतिर्गतः संस्तस्य गृहस्थस्य हुतादि सर्वमादाय गृहीत्वा गच्छत्तीति ।। २३ ।। तैसेही गृहस्थ के गृहसे संन्यासी सालीगया हुआ तिस गृहस्थके होम दान व्रत गीतादिकोंक पाठका फल यह सर्व ग्रहण करके जाय है इति ॥ २३ ॥ मतुः। यत्पुण्यफलमानोति गां दत्त्वा विधिवद्गुरोः ॥ तत्पुण्यफलमाप्नोति भिक्षां दत्त्वा द्विजो गृही।। २४ ॥ तदाने फलमाह यत्पुण्यफलमितिाविधिपूर्व गुरवेगां दत्त्वा यत्पुण्यस्य फलं पामोति तत्फलं यतये भिक्षां दत्त्वति॥२४॥ भिक्षा देनेसे गृहस्थकों फल कहित हैं। पुरोहितकों विधिपूर्वक गो देफर जिस पुण्यके फलको माप्त होय है तिस पुण्यके फलकों नैवर्णिक गृहस्थ संन्यासीकों भिक्षा देकर प्राप्त होय है इति ॥ २४ ॥ 'यमः। उपानही विना भिक्षुः कृत्वा भिक्षाटनादिकम् ॥ मार्गे मूनसमाकोणे सम्यक् सानेन शुद्धयति ॥२५॥ उपानही विना न भिक्षयदित्याह उपानहाविति । उपा- नही पादनाणी सम्यक् मानेन स चेलम्मानेनेति ॥ २५ ॥ विना जूते में भिक्षा नहीं मागे अब यह फाहते हैं । मूत्रादिक मल- फरके संयुक्त मार्गमें जूता पाईरेसें विना भिक्षा मागे वा किसी इतरकार्यके नास्ते जाय तो वखों सहित मान करेंसे शुद्ध होय है इति ॥ २५ ॥ यसिष्ठः। पादत्राणे स्थितो पादावस्पृश्यं स्पृशतो यदि।। पादवाणपरित्याग भाचांतः शुद्धिमानुयात् ।। २६ ॥

(.९८)
वैराग्यभास्करः।
सपाटुकेदोषमाह पादत्राण इति। अस्पृश्यं मलमूत्रादि-
आचांत आचमनं कृत्वा ॥ २६ ॥
जूतेसहित 'गमनेसे निपिता कहिते हैं । यदि जूता पहिरे हुए मल-
मूत्रादिकोंके साथ पादोंका स्पर्श होय तो जूता उतारकरके आचमनसे
ही शुद्धिकों माप्त होय है इति ॥ २६ ॥
दत्तत्रेयः ।
भिक्षाटने स्त्रियः काश्चिच्छोत्रियाणां गृहे गृहे ॥
तासां विलोकन कार्य यथा मातुः स्वसुस्तथा ।। २७ ।।
भिक्षाटन इति । श्रोत्रियाणां वेदाध्यापकानां विप्राणां
स्वसुः भगिन्या इति ॥२७॥
वेदाध्यापकादिक गृहस्पति गृहगृहमें जो स्वीयां हैं तिनको माधुकरी
मांगनेके समे माताभगिनीकेसमान देखे इति ॥ २७ ॥
आत्मसंमितमाहारमाहरेदात्मवान्यतिः॥
अतिक्षुधितयापि वै.समाधि व जायते॥२८॥
आत्मसंमितमिति । आत्मसंमितं स्वोदरपूर्णपरिमाणं न
च न्यूनाधिकम्। न्यूने दोपमाह समाधिश्चित्तस्वास्थ्यमिति
आत्मविचारमें प्रवृत्त जो संन्यासी है सो अपनी क्षुधाफे योग्य अत्र
मांगे अधिक कम नहीं मांगे क्योंकि अतिक्षुधा करकेबी ईश्वरध्याना-
दिकोंमें चित्तकान नहीं होय है ।। २८ ॥
अनावृते विशेबारि गृहे नैवावृते ब्रजेत् ॥
न चीक्ष्येद्दारसंघ्रण भिक्षां लिप्मुः चचिद्यतिः॥२९॥
अनावृत इति । अनावृते द्वारि निरर्गलद्वारे रंध्रेण छिद्रेण
लिप्सुर्भिक्षेच्छुः । द्वारशब्दो हलंतोपि ॥२९॥

अध्यायः-७
भिक्षाको इच्छावाला संन्यासी सुले. किवाड गृहोंमें प्रवेश करे, कि-
वाहलगे गृहोंमें नहीं प्रवेश करे तथा द्वारके छिद्रोंमेंबी नहीं देखे इति।२९॥
मेधातिथि।
अकार्पण्य तु बहनं मन्यते यत्र मानवाः ।।
निरीक्ष्यते त्वनुद्विग्नास्तगृहं यत्नतो ब्रजेत् ॥३०॥
अकार्पण्यमिति । अकार्पण्यं कदर्यतारहित बन्नं भूर्यन्नं .
यन्त्र लभ्यते मन्यते सत्कारं कुर्वति अनुद्विग्ना उद्वेगरहिता
इति ॥ ३० ॥
जिस गृहमें कृपणतासे रहित बहुत अन्न मिले है तथा निसगृहमें पुरुष
.मान करें है तथा प्रौतिपूर्वक देखें हैं तिस गृहमें अवश्य भिक्षाके वास्ते
जाय इति ॥ ३० ॥
शौनकः।
पीडयित्वापि स्वात्मानमल्पानं संभयच्छति ॥
सा भिक्षा हिंसता.ज्ञेया तादृशी वर्षयेद्यतिः॥३१॥
पीडयित्वेति । स्वात्मानं पीडयित्वा स्वाहारसंकोचेन
ताही हिंसायुक्तामिति ॥ ३१
जोगृहस्थ अपने आपको कष्टदेके अल्पान देय है सोमिक्षा हिंसासंयुक्त
जाननी ऐसी भिक्षाकों संन्यासी नही ग्रहण करे ॥ ३१ ॥
पंचाहं सप्तरानं वा यत्र भिक्षा न लभ्यते ।।
तगृहं वर्जयेद्भिक्षुश्चांडालगृहवत्सदा ॥३२॥
पंचाहमिति । पंचाहं पंचदिवसं यत्रं गृह ॥ ३२ ॥
पांच दिन वा सप्तरानितंक निस गृहमें भिक्षा नहीं मिले तिस गृहफों
चांडालोंके गृहसमान सदा संन्यासी त्यागे इति ॥ ३२ ॥

अध्यायः-७ (१०१) अंगिरा। प्रतिग्रहं न ग्रहीयान चैवान्यं प्रदापयेत् ॥ प्रेरयेद्रा तथा भिक्षुर्न स्वमेऽपि कथंचन ॥३५॥ प्रतिग्रहमिति । भिक्षामानादन्यं प्रतिमहं न गृहीयात अन्यं प्रति तावन्मानमपि न प्रदापयेत् न दद्यात् भो देव- दत्त त्वमस्मै भोजन देहीत्येवं न प्रेरयेदिति ॥ ३५ ॥ भिक्षामात्रसे अधिक मतियह संन्यासी नही ग्रहण करे तथा इतर पुरुषोंकों आप भिक्षामानबी नहीं देय. तथा इतर साधु ब्राह्मणके वास्ते गृहस्थोंकों कबी नही मेरे इति ॥ ३५ ॥ 'जाबालः। अन्नदानपरो भिक्षुर्वस्त्रादीनां च संग्रही। उभौ तौ मंदबुद्धित्वात्पूतिनरकशायिनी ॥३६ ॥ तदाने दोषमाह अन्नदानपर इति निभिः । पूतिनाम- नरकके शायिनो भविष्यत इति शेषः ॥३६॥ अब तिसके दानमें तिसकों दोष फहिते हैं तीन श्लोकों करके । जो संन्यासी अनदान करे है तथा जो संन्यासी वस्त्रादिकोंका संग्रह करे है ते दोनो मंदबुद्धिवाले होनेसे दुर्गघियुक्त नरकको माप्त होतेहैं इति॥३६॥ माधुकरें समाहत्य ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः॥ स याति नरकं विप्रो.भोक्ता चांद्रायणं चरेत् ॥ ३७॥ माधुकरमिति । यो यतिः स यतिर्नरकं याति भोक्ता विमश्च चांद्रायणं शुद्धयर्थ चरेदिति ।। ३७ जो संन्यासी माधुकरी ल्याकरके ब्राह्मणोंके तास है सो संन्यास तो नरककों जाय है और संन्यासीकी माधुकरी साडेबारा वाहणे शुद्धिके वास्ते चांद्रायणवत करे इति ॥ ३७॥ CARRARI. 22643 (१०२) मेराम्यभास्करः। अन्नदानपरों भिक्षुश्चत्वारि हंति दानतः ॥ दातारमन्नमात्मानं यस्मै चानं प्रयच्छति ॥३८॥ अन्नदानपर इति । येन यतयेनं दत्तं तं दातारं हति नरकं प्रापयति अन्नस्य हननं निरादर इति ॥ ३८ ॥ अभ्रदान करनेवाला संन्यासी चारोंकों नष्ट करे है एक तो जिस गृहस्थसें अन्न ल्याकरके दान कराया, दूसरा अंधकों, तीसरे अपने आपकों, चौथा जिसके ताई दान देय है इति ॥ ३८ ॥ पराशरः। यतीनामातुराणां च वृद्धानां दीर्घरोगिणाम् ॥ . एकान्ने नैव दोपोऽस्ति एकस्यापि दिने दिने॥३९॥ . आपद्येकंस्थाप्यन्नग्रहणे नैव दोषोस्तीत्याह यतीना- मिति विभिः । एकगृहस्थस्यैकस्मिन्दिवनग्रहणे दोषो नास्ति एकगृहस्थस्य दिने दिने सदेवानग्रहणेऽपि च दोषो नास्तीति ॥ ३९॥ आपदाकालमें एकके अन्नग्रहणमेवी दोष नहीं है अब यह कहिते हैं तीन श्लोकों करके । व्याकुलचित्त तथा वृद्ध तथा चिरकालके रोगी संन्यासीयोंकों एक गृहस्थके एक दिन अनके ग्रहणमें दोष नहीं है तथा एक गृहस्थका अन्न नित्य ग्रहण करनेमेंबी दोष नहीं है इति ॥ ३९ ॥ क्रतुः। सुजीर्णोऽतिकृशो योगी देशांताद्विकलेंद्रियः ।। पुत्रमित्रगुरुनातृपत्नीभ्यो भैक्षमाहरेत् ॥ ४०॥ सुजीर्ण इतिासुजीर्णो तिवृद्धारोगादिनातिकृशो,योगी यतिः देशांतात देशभ्रमणेन व्याकुलेंद्रिय इति ॥ ४० ॥ अतिवृद्ध तथा रोगादिफों करके दुर्बल तथा देशोंमें विचरणसें व्याकु- .

अध्यायः-७
( १०३)
लेंद्रिय संन्यासी पुत्र मित्र पुरोहित भ्राता अपनी स्त्री भिक्षाफों ग्रहण
करलेय इति ।। ४० ॥
अयाचितं यथालाभं भोजनाच्छादन भवेत् ॥
निमंत्रितोऽथवाऽश्नीयात् स्वगुणं न प्रकाशयेत् ४१
तत्रापि तेभ्यो न याचयेदित्याह अयाचितमिति । स्व.
गुणं विद्यादि तेभ्यो न दर्शयेदिति ॥४१॥
तिन पुत्रादिकोंसेवी याचना नहीं करे अव यह कहित है। याचनासे
विना निमत्रिण कराहूआ वा ईश्वरफी इच्छासें जो भोजन वस्त्रका लाभ
होय सो ग्रहण करे परंतु अपने गुणोंको भोजनादिकोके वास्ते मकट नहीं
करे इति ॥ ४२ ॥
दत्तात्रेयः।
कृते देशं त्यजेतामं त्रेतायां दायरे कुलम् ॥
कारंतु कलो दुरं त्यक्त्वा भै समाचरेत्॥४२॥
ननु यदुक्तं शुद्धस्थान्नं गृहीयान्न दुष्टस्येति कलौ दुष्ट-
बहुत्वात्कथं कुर्यादित्याशंक्याह कृत इति । कृते सत्ययुगे
यस्मिन्देशे दुष्टो भवेत्तं देशं त्यजेत् । त्रेतायुगे यस्मिन्मामे
तद्भवेत्तं प्रामं त्यजेत् । द्वापर यस्मिन्कुले दुष्टो भवेत्तं कुलं
त्यजेत् । कलियुगे केवलं दुष्टं त्यक्त्वा समाचरेदिति४२
मभ-पूर्व जो कथन कराया कि शुद्ध पुरुषका अन्न ग्रहण करे दुष्टका
नही करे और कलियुगमें दुष्टोंकों बहुत होनेसे कैसे देहका निर्वाह करे ।
उत्तर । सत्ययुगमें निस देशमें दुष्ट होय तिस देशकों त्याग देय, त्रेता-
युगमे जिस ग्राममें दुष्ट होय तिस ग्रामका त्याग देय, दापरमें जिस कुल-
में दुर होय तिस कुलको त्याग देय , कलियुगमें तो पापकर्म करनेवाले
दुष्टपुरुषका त्याग करके इतर तिसके पिता भ्रातादिक बांधवोंमें भिक्षा
ग्रहण करठेय इति ॥ ४२ ॥

(९०४)
वैराग्यभास्करः।
मनुः।
.
नोच्छिष्टं कस्यचिद्दद्यानावाचैव तयांतरः ॥
न चैवाह्यशनं कुर्यान चोच्छिष्टः कचिद्वजेत् ॥४३॥
नोच्छिष्टामिति । अंतरा भिक्षाटनात्पूर्व नायानाश्री-
यात आयहशनं न कुर्यादिति ॥४॥
अपना नूटा किसीफों नहीं देय तथा आपनी फिसीका गूंठा नहीं साय
तथा माथुफरी मांगनेसें पूर्व करू नहीं साय तथा बहुत भोमनी
नहीं फरे तथा जूठे हस्त मुरा हुभा फबी गमन नहीं परे इति ॥ १३ ॥
अधिः।
फरे कर्पटके चैव आयसे ताम्रभाजने।
भुंजन्भिक्षुर्न लिप्येत लिप्यते गृहमेधिनः ॥ ४ ॥
अध भिक्षापाप्राण्याह कर इति । गृहस्थानामायसादि-
पाशुपति(जन्न लिप्यत न दुप्यति गृहमेधिनो गृहस्था.
स्तु तेषु करादिषु भुजानो लिप्यते दुप्पनि कर्पटक बस्ने
आयसे लोदमय इति ॥ १४ ॥
भर भिसाफेयोग्य पात्र पति हैं। अपने हरनमें तय गरसमें मा गृह-
रको तापये पायमें संन्यासी भोगन कमाइमा दोषो नहीं माप्त
दोपहै और महापोक हलादिमि भोजन करने में दोषको मासा
हॉपनि ॥ १४॥
पितामहः।
सौवर्णलोहरीप्पेषु ताम्राघसमयेषु च ॥
अनन्भिानं दुप्येत दुप्यते तु परिग्रहात् ।। १५॥
मौवर्णलाइपेप्पिति । आममये पागम महे
तु मेपो सोयादिपायाणां परिमहासंग्रहादिति ॥ ४५ ॥

अध्यायः-७ (१०५) सुवर्ण लोह रुपा तामादिक सर्वधातु शिलाके पात्रमें भोजन का हुआ संन्यासी दोषको नहीं प्राप्त होय है दोष तो.तिन सुवर्णादिक पात्रोंके ग्रहण करनेसे होय है इति ॥५॥ याज्ञवल्क्यः। यतिपात्राणि मृदेणुदालावुमयानि च ॥ सलिलं शुद्धिरेतेपांगोवालेश्वावधर्पणम् ।। ४६॥ यतिग्रहणयोग्यपात्राण्याह यतिपात्राणीति । मृत्तिका- वंशकाष्ठतुम्बिकामयानि एषां पात्राणां जलेन शुद्धिर्भवति 'अवघर्षणं तक्षणम् अशुद्धेयूनाधिक्येन त्रयाणां ग्रहणम्४६॥ अब संन्यासीके ग्रहणकरनेयोग्य पान कहिते हैं। मृत्तिकाकापान बांसकापात्र काष्ठकापात्र तूंबा यह चार संन्यासीके पात्र हैं इनकी शुद्धि जलकरके धोनेंसें होय है वा गौके पुच्छके बालोंके स्पर्श करके यदि विशेष अशुद्धि होय तो छोलनेसें शुद्ध होय है । ४६ ॥ अत्रिः। श्वकाकगर्दभैरु जैबुनिरस्तथा ॥ चांडालपतितःस्पृष्टं यतिः पात्रं विसर्जयेत् ॥१७॥ अत्यन्ताशुद्धौ पानं त्यजेदित्याह श्वकाकगर्दभरिति । गर्दभैः खरैः जम्बुकैः शृगालः ॥ १७ ॥ अत्यंताशुद्धिके हुए पात्रको त्याग देय अब यह कहते है । श्वान काक सर ऊंट गीदड वानर चांडाल इत्यादिक औरबी नीचनातिवा- लोंके साथ यदि पारका स्पर्श होय तो संन्यासी पात्रको त्यागदेय ॥४७॥ मार्जारमक्षिकाकीटपतंगकृमिदर्दुराः॥ मेध्यामेध्यं स्पृशतोऽपि नोच्छिएं मनुरब्रवीत् ४८॥ इति श्रीवैराग्यभास्करे यतिधपुंभिक्षाभेद. वर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ .. .

वराग्यभास्करः। . ( १०६) मार्जारो बिडाल दर्दुरो मंडूका मेध्यामेध्यं शुद्धाशुद्ध- मेतेषां स्पर्शेपि पायान्नमानवाशुद्धिरित्यर्थः ।। ४८॥ इति श्रीवैराग्यभास्करसंस्कृतव्याख्यायो सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ बिल्ली मक्षी कीट पतग तथा अन्नका कीट मेंडक यह जीव यद्यपि शुद्धाशुद्ध पदार्थोंकों स्पर्श करेषी है तो वी इनके स्पर्शसें अन्न वा पात्र- की बशुद्धि मनुजी नहीं कहिते भये हैं इति ॥ १८ ॥ इति श्रीवैराग्यभास्करभाषाटीकायों सप्तमोऽध्याय समाप्त. ।। ७ ॥ श्रीभागवते। विभृयाघद्यसी वासः कौपीनाच्छादनं परम् ॥ स्यक्तं न दंडलिंगादेरन्यत्किचिदनापदि ॥ १ ॥ अथ विधिनिषेधात्मकसंकीर्णसंन्यासधर्मानाह विभू- यादिति । संन्यासं कृत्वा दिगम्बरे असमर्थः सन् यद्यसो यतिर्वासो वस्त्रं बिभ्यात् धारयेत् तदा यावता वस्त्रेण को- पीनमाच्छाद्यते तावन्मानं दंडलिंगादेर्दडकापायवखादेर- न्यत्संन्यासकाले यत्त्यक्तं तदनापदि न गृहीयादिति ॥१॥ अब विधि निषेध रूपमिटेहए सन्यासके धौंकों फहिते है। संन्यास करके यदि नगन रहिनेमें असमर्थ हुआ पर ग्रहणकरे तो कोपीनफों आच्छादन ररनेवाला एटिवरन रसे दड तथा कापाय यससे पिना जो सन्यास करने समे धनादिक त्यागे तिनको विना आपदासे नही ग्रहण फरे इति ॥ १॥ नासच्छाने सजेत नोपजीवेत जीविकाम् ।। वांदवादास्त्यजेत्तकीन्पज्ञ के च न संश्रये ॥२॥ .

अध्यायः-८
।
( १०७)
नासच्छास्त्रविति । असच्छास्त्रेषु न्यायज्योतिपादियु
न सज्जेत न पठेत् जीविका नक्षत्रविद्यादिर्ति वादवादान
अल्पवितंडादिरूपान् कमपि पक्ष भेदाभेदादि विवादाय न
संश्रयेत् नाश्रयेदिति ॥२॥
असत्यवस्तुके कथनकरनेवाले न्यायज्योतिपादिक शास्त्रोंको नहीं
पटे तथा वैद्यगी आदिकोसे जीविकावी नही करे तथा जल्प वितहा-
युक्त तौकात्री त्यागे तथा विवादके वास्ते किसी भेदाभेदाफिक पक्ष-
कों घी नही अगीकार करे । अपने मतकी सिद्धिवास्ते जो शास्त्रार्थ करा-
नाय है सो जल्पवाद है और जिस शास्त्रार्थमे न अपने न दूसरेके मतकी
सिद्धि होय सो वितडावाद है इति ॥
न शिष्याननुवधीयाद्रंथानैवाभ्यसेवहून् ।
न व्याख्यामुपयुंजीत नारंभानारभेक्वचित्।।३।।
न शिप्यानिति । बहून शिप्यान्नानुबध्नीयात् नैव कुर्यात,
बहून् प्रथानपि नैवाभ्यसेत् न च पठेत् न च व्याख्यामुपयु-
जीत कथा न कुर्यालोभायेति शेष, आरंभान्मठादिव्या-
पारान् ॥ ३ ॥
बहुत चेले नहीं करें तथा बहुत अधोंकोंबी नहीं पड़े तथा लोभके
वास्ते कथावी नहीं करे तथा मकान बगीचा आदिकोका आरभवी नही
करे इति ॥३॥
विष्णुस्मृतिः।
वानप्रस्थगृहस्थाभ्यां प्रीति यत्नेन वर्जयेत् ।।
पामांते निर्जने देशे नित्यं कृत्तनिकेतनः ॥ ४॥
वानप्रस्थगृहस्थाभ्यामिति । आमांत प्रामाद्वाहिः कृतं
निकेतनं निवासालयो येनेति ॥४॥

(१०८)
वैराग्यभास्करः।
वानप्रस्थ तथा गृहस्थों के साथ भीतिको त्यागे ग्रामसें चाहिर एकांत-
स्थानमें नित्यही निवास करे इति ॥ ४ ॥
वृद्धानामातुराणां च भीरूणां संगवर्जितम् ।।
ग्रामे वाथ पुरे वापि वासो नैकत्र दुष्यति ॥५॥
तत्तु समर्थान्मत्युक्तमधुनाऽसमर्थान्मत्याह वृद्धानामिति ।
आतुराणां रोगादिभिर्याप्तानां वनवासाद्भीरूणां युवत्या.
दिसंगरहितमेकत्र ग्रामे वा पुरे घासो नैव दुप्यतीति ॥५॥
पूर्वोक्त वाक्य समाप्रति जानना अब असामति कहिते हैं। जो वृद्ध
संन्यासी हैं तथा रोगादिकों करकेदु :खी हैं तथा वनके निवाससे भयमा-
ने हे तिनको कुसंगसेरहित ग्राम वा शहिरमें एकत्र निवास दोपवाला
नहीं हे इति ॥ ५ ॥
अंगिराः।
न तीर्थसेवी चात्यंतो नोपवासपरो यतिः।।
न चाध्यापनशीलः स्यन्न व्याख्यानपरो भवेत्॥
न तीर्थसेयोति । आत्मविचारं परित्यज्यान्यसाधनेषु
प्रीति न कुर्यादिति भावोऽक्षरार्थस्तु स्पष्टः॥ ६॥
अत्यंत तावामीवी न होय तथा एकादशी आदिक प्रतोंकावी हट नहीं
रसे तथा विद्याके पढाने में दो अत्यंत तत्पर नहीं होय तथा सदा कथा
करनेमेवी तत्पर नहीं होप तात्पर्य यह है कि आत्मविचारफों त्यागफे
इतर साधनोंमें मीति नहीं फरे इति ॥ ६ ॥
क्रतुः।
दामी दासं गृहं यानं गोभूधान्यं धनं रमान् ।।
प्रतिगृह्य यतिराम हन्याकुलशतवयम्॥७॥

अध्यायः-८ दासीमिति यानमन्वादिसर्ववाहन भूः पृथिवी धा- न्यमामान रसान् घृतादीन आमं हन्यादामहननसमदोष लभेत् स्वकुलशतत्रयं हन्याचेति ॥ ७ ॥ दासी दास गृह घोडा आटिक असवारी गौ पृथिवी चामलादिक कच्चा अन्न धन वृत्तादिक रस इन सर्व वस्तुओमेसे किसी एक कोयी ग्रहण करके सन्यासी ग्राममारेके दोषको माप्त होय है तथा अपनी तीनशत कुलको नरकको माप्त करे है इति ॥ ७ ॥ पुष्पशाखापल्लवं च फलमूलतृणादिकम् ॥ भन्यादि यस्तु संन्यासी नरके पतति ध्रुवम्।। ८॥ पुप्पशाखापल्लवमिति भिज्यात द्वैधीकरोति भुवं निश्चये- नोति ।। ८॥ पुप शाखा पत्र फल मूली आरिक मूलतृण इत्यादिक स्थावर मात्रको जो सन्यासी तोहे है सो निश्चय करके नरफमे पडे है ॥ ८ ॥ अगिरा। क्षेत्रं गावो हिरण्यं च यत्तेर्यस्य परिग्रहः ।। नादृशं कल्मपं दृष्ट्वा सचेलो जलमाविशेत् ॥९॥ स्वधर्मत्यागिनो यतेदर्शनमपि दुरितकरमित्याह क्षेत्र- मिति त्रिमि । क्षेत्र भूमिः हिरण्यं सुवर्ण सर्वधातनामुप- लक्षणम् परिमहा संग्रहः कल्मष पतितमिति ॥९॥ अपने धर्म त्यागनेवाले सन्यासोका दर्शनमात्री पापके देनेवाला है तीन सोकों करके अब यह कहिते है । पृथिवी गी सुवमोदिक पात निस संन्यासीके सग्रह है तिस पापोषों देरके सहित पोंके मान करे इति ॥ ९ ॥ .

.
( ११०) वैराग्यभास्करः ।।
हारीतः।.
छेदने भेदने पाके यतिर्यस्तु प्रवर्तते ।
तादृशं कल्मपं दृष्ट्वा प्रेतशोचं विधीयते ।।१०॥
छेदन इति।छेदने काष्ठादीनां छिद्रकरणे भेदने तेषां खंड-
खंडकरणे प्रेतं मृतं स्पृष्ट्वा यच्छौचं क्रियते तत्कुयर्यादि-
त्यर्थः॥ १०॥
काष्ठोंके छेद करने में तथा तिनोंके टूक टूक करने तथा अन्नके पका-
नेमें जो संन्यासी मवृत्त होय हे तिस पापीकों देखके प्रतशेच करे अर्थात
त मृतशरीरको. स्पर्श करके जो स्नानादिक शौच करानायहे तिसकों
करे इति ॥ १० ॥
अंगिराः।
विधवां कंचुकोपेतां सधवां कंचुकं विना ॥
• यतिं च कंचुकोपेतं दृष्ट्वा चक्षुनिमीलयेत् ॥ ११ ॥
विधवामिति । विधवा मृतभर्तृकां सधयां जीवदर्त-
को कंचुकं चोलकमिति ॥ ११॥
कुडती पहिरी हुई विधवा खीकों देसके तथा पतिवाली स्त्रीको कुछ-
तीसें विना देखके तैसे संन्यासीको कुडती पहिरा हुआ देखके देखनेवा-
ला अपने नेत्रोंकों मूंदलेय इति ॥ ११ ॥
भारते ।
न शिल्पजीविका जीवेद्धिरण्यं नैव कामयेत् ॥
मद्धेटा नोपदेष्टा च भवेदेवं निरुपस्कृतः ॥ १२॥
न शिल्पजीविकामिति । गीतनृत्यादिकं यत्कर्म तच्छि-
ल्पं भित्त्यादी चित्रलेखनं वा हिरण्यं सुवर्ण निरुपस्कृतो-
निरुपस्कर इति ॥ १२॥

अध्यायः-८ (१५१) गीतनृत्यादिक करके जीविका नहीं करे तथा सुवर्णकीबी इच्छा नहीं करे फिसीके साथ देप.नहीं करे उपदेशकरनेवाला आचार्यबी नहीं बने इस मकार सर्व अनात्मसामग्रीसें रहितहोय इति ॥ १२ ॥ कपालं वृक्षमूलानि कुचैल्यमसहायता ॥ उपेक्षा सर्वभूतानामेतावद्भिक्षुलक्षणम् ॥ १३ ॥ कपालमिति । कपाल वण्वादीनां पात्र वर्षातपनिय- त्यर्थ वृक्षमूलानि कुचैल्य गैरिकारजितवस्त्रमिति ।। १३ ।। तूबा आदिक पात्र तथा वर्षा धूपकी निवृत्तिवास्ते वृक्षोंके नीचे वास गेरू करके रगा हुआ वस्त्र तथा दूसरेकी सहायताका त्याग मित्र- शत्रुभावको त्यागके सर्नजीवोंक तरफसे उदासीन रहिना यह पांच प्रकारका सन्यासीका चिन्ह है इति ॥ १३ ॥ मेधातिथिः। स्थावरजंगमवीजान्योषधं विपमायुधम् ।। ज्योतिपंच पडेतानि त्यजेन्मूत्रपुरीपवत् ॥१४॥ स्थावरजगमबीजानीतिस्थावराणामलाब्वादीनां बीजा. निजंगमवीजानि शुकवावरादीनां पोता. पुरीषं विष्ठति १४ तूवे आदिकॉका बीन तथा तोता बदरादि नगम औषधी जमालन गोटादिकविष तथा कुठारादिक शस्त्र ज्योतिषशास्त्र इन पद वस्तुको मूत्रविष्ठाकी न्याई सन्यासी त्यागे इति ॥ १४ ॥ अविः। कौपीनयुगलं कंथा दंडमेकं परिग्रहः ।। यतः परमहंसस्य नाधिकं तु विधीयते ॥१५॥ कोपीनयुगलभिति । अधिकवस्त्रादीनां समहो न वि- धीयते शास्त्रेषु न कथ्यत इति ॥ १५॥ .

वैराग्यभास्करः। दो कोपीन तथा गोदही एक दड इतना संग्रह परमहस संन्यासी को कहा है इससे अधिक वस्त्रादिकोंका सग्रह शास्त्रमे नहीं क्थन करा इति ॥ १५॥ यदि वा कुरुते रागादधिकस्य परिग्रहः । नरकं रौरवं गत्वा तिर्यग्योनिषु जायते ॥१६॥ अधिकमहणे दोपमाह यदिवेतिातिर्यक् सपांदिरिति ॥१६॥ अब अधिक ग्रहणमे दोप कहिते है । यदि, पूर्वोक्त तिन तीनवस्तुसें अधिक धन वस्त्रादिक रागसे ग्रहण करे है तो रौरवनाम नरकको माप्त होकर पश्चात् सादिक तिरछी योनियोंमे जन्मे है इति ॥ १६ ॥ विशीर्णान्यमलान्येव चैलानि प्रथितानि तु॥ कृत्वा कंथा रहिवोसो धारयेद्धातुरंजिताम् ॥ १७॥ तर्हि किं नावराणां कांधारयेन्नैवमित्याह विशीर्णा- नीति । विशीर्णानि जीर्णानि धातुरंजितां गैरिकरंजिता- मिति ॥ १७॥ सो गोदडीची नवीनवस्रोंकी नहीं बनाय कितु फटे पुराणे वस्त्र जल- करके शुद्ध करेहूए सीवके गोदडी बनायके गेरूमे रंगके ऊपर धारण करे इति ॥ १७ ॥ अनिः। न स्नानमाचरेभिक्षुः पुत्रादिनिधने श्रुते॥ पितृमातृक्षयं श्रुत्वा नात्वा शुद्धयति सांवरः॥ न कुर्यात्सूतकं भिक्षुः श्रादपिडोदकक्रियाः॥१८॥ ननु स्वात्मरक्षार्थ तु भिक्षाकथामात्रं भवतु नवाधिक- मपेक्षते किं च पित्रादिमृते तेषां पारलौकिककर्मार्थ तु हिरण्यायुपस्करमपेक्षत इत्याशंक्य तेषां मृते न किंचिदपि अध्यायः-८ ( १९३) यतिना करणीयमित्याह न स्नानमिति । पुत्रादीनां निधने मरणे श्रुते यतिः स्नानमात्रमपि न कुर्यादधिकं तु कुतः । मातापित्रोः क्षयं मरणं श्रुत्वा सचैलनानमात्रं कुर्यान्न पिंडादीनिति ॥ १८॥ मन-अपने शरीरको रक्षावास्ते तो भिक्षा कंथा मात्रही बहुत है अधि- ककी कळू आवश्यकता नहीं परंतु पिताआदिकोंके मरे हूए तिनकी क्रिया पिंड के वास्ते तो सर्वसामिग्री चाहिती है । उत्तर । तिनके मरे पश्चात् सन्यासीकों कडूवी पिंडादिक कर्तव्य नहीं है अब यह कहते हैं। मातापितासे इतर पुत्रादिबांधवोंका भरण श्रवण करेहूए स्नानमात्र क्रियावी नहीं करे और मातापिताका मरण श्रवण करके केवल सहित वोंके खानमानसेही शुद्ध होय है और अधिक तिनके निमित्त मूतफ रखना श्राद्ध करना गयाआदिक तीयोंमें पिड तिलांजली आदिक कोई बी मिया संन्यासी नहीं करे इति ॥ १८ ॥ दत्तात्रेयः। जायाभ्रातृसुतादीनां बंधूनां च शुभाशुभम् ।। दृष्ट्वा श्रुत्वा न कंपेत शोकहौं त्यजेद्यतिः॥ १९ ॥ जायानामुतादीनामिति । जाया भार्या शुभाशुभं सुखदुःखी श्रुत्वा हर्षशोको त्यजेत तौ दृष्ट्वा न कंपेत मनसि क्षोभं न कुर्यादिति ॥ १९॥ स्त्री भ्राता पुत्रादिक बांधवों के मुखदुःस को श्रवण करके हर्ष शोक नहीं करे तथा तिनके सुखदुःखको देखके संन्यासी मनमें क्षोभ नहीं करे इति ॥ १९ ॥ अनिः। अश्रुपातं यदा कुर्याद्भिक्षुः शोकेन शर्दितः॥ योजनानां शतं गत्वा तदा पापात्प्रमुच्यते ॥२०॥ ८ ( ११२) वैराग्यभास्करः। दो कोपीन तथा गोदडी एक दंड इतना संग्रह परमहंस संन्यासी को कहा है इससे अधिक वसादिकोंका संग्रह शास्त्रमें नहीं कथन करा इति ॥ १५ ॥ यदि वा कुरुते रागादधिकस्य परिग्रहः।। नरकं गैरवं गत्वा तिर्यम्योनिषु जायते ॥१६॥ अधिकमहणे दोपमाह यदितिातिर्यक् सादिरिति ॥१६॥ अव अधिक ग्रहणमें दोष कहिते हैं । यदि, पूर्वोक्त तिन तीनवस्तुसें अधिक धन वस्त्रादिक रागसे ग्रहण करे है तो रोरवनाम नरककों प्राप्त होकर पश्चात् सादिक तिरछी योनियोंमे जन्मे है इति ॥ १६ ॥ विशीर्णान्यमलान्येव चैलानि ग्रथितानि तु ।। कृत्वा कथा बहिर्वासो धारयेद्धातुरांजिताम् ॥ १७॥ तर्हि किं नवावरांणां कंथाधारयन्नवमित्याह विशी- नीति । विशीर्णानि जीर्णानि धातुरंजिता गैरिकरंजिता. मिति ॥ १७॥ सो गोदडीबी नवीनवस्त्रोकी नहीं बनाय कितु फटे पुराणे वस्त्र जल- करके शुद्ध करेहूए सीवके गोदडी बनायके गेरूमें रंगके ऊपर धारण करे इति ॥ १७॥ अत्रिः। न स्नानमाचरेद्रिक्षुः पुत्रादिनिधने श्रुते ।। पितृमातृक्षयं श्रुत्वा स्नात्वा शुद्धयति सांबरः॥ न कुर्यात्सूतकं भिक्षुः श्रावपिंडोदकक्रियाः॥१८॥ नतु स्वात्मरक्षार्थ तु भिक्षाकंथामा भवतु नवाधिक मोक्षते किं च पित्रादिकृते तेषां पारलौकिककार्थ तु हिरण्याापस्करमपेक्षत इत्याशंक्य तेषां मृते न किंचिदपि

अध्यायः-८
A
( १९३)
यतिना करणीयमित्याह न स्नानमिति । पुत्रादीनां निधने
मरणे श्रुते यतिः मानमात्रमपि न कुर्यादधिकं तु कुतः।
मातापित्रोः क्षयं मरणं श्रुत्वा सचैलम्नानमानं कुर्यान्नतु
पिंडादीनिति ॥ १८॥
मन-अपने शरीरको रक्षावास्त तो भिक्षा कथा भानही बहुत है अधि-
ककी कडू आवश्यकता नहीं परंतु पिताआदिकोंके मरे हूए तिनकी
क्रिया पिंडके वास्ते ती सर्वसामिग्री चाहिती है । उत्तर । तिनके मरे
पवाद संन्यासीकों कडूबी पिंडादिक कर्तव्य नहीं है अब यह कहिते हैं।
मातापितासे इतर पुत्रादिबांधवोंका मरण श्रवण करेहूए स्वानमात्र
कियात्री नहीं करे और मातापिताका मरण श्रवण करके केवल सहित
पकि सागमात्रही शुद्ध होप है और अधिक तिनके निमित्त भूतक
रसना श्राद्धकरना गयाभादिक लीयोंमें पिंड तिलांजली आदिक कोई
वी क्रिया संन्यासी नहीं करे इति ॥ १८ ॥
दत्तात्रेयः।
जायाभ्रातृसुतादीनां बंधूनां च शुभाशुभम् ॥
दृष्ट्वा श्रुत्वा न कंपेत शोकहर्षों त्यजेद्यतिः॥ १९॥
जायावा→सुत्तादीनामिति । जाया भार्या शुभाशुभं
सुखदुःखौ श्रुत्वा हर्षशोको त्यजेत तो दृष्ट्वा न कंपेत मनसि
क्षोभं न कुर्यादिति ॥ १९॥
सी भाता पुनादिक बांधवाफे सुखदुःस कॉ श्रवण करके हर्ष शोक
नहीं करे तथा तिनके सुखदुःखकों देसके संन्यासी मनमें क्षोभ नहीं
करे इति ॥ १९ ॥
अत्रिः।
अश्रुपातं यदा कुर्यानिक्षुः शोकेन चार्दितः॥
योजनानां शतं गत्वा तदा पापात्प्रमुच्यते ॥२०॥

वैराग्यभास्करः। शोके कृते प्रायश्चित्तमाह अश्रुपातमिति । बंधूनां दुःख- जन्यशोकेनार्दितः पीडितः ।। २० ॥ अब शोक करनेसें पायचित्त कहिते हैं । बांधर्वोक दुःखजन्य शोक करके दुःखी हुआ संन्यासी यदि नेत्रोंमें जल त्यागे तब शतयोजन मार्ग गमन करके तिस पापसें छूटे है इति ॥ २० ॥ दत्तात्रेयः। इशानिऐपु भोगेपु व्यसनाभ्युदयपुध ।। उपशांतां वदेवाचमपि घाणेईतो, भृशम् ॥२१॥ इष्टानिष्टेग्विति । व्यसनाभ्युदयेषु दुःखविद्यादिदेवीपु- संपत्सु उपशांता गाभिमानरहितां भृशमतिशये- वांछित अवांछित अन्नादिक भोगोंके प्राप्त हुए तथा दुःस और वि- द्यादिक देवी संपत्तीके प्राप्त हूएवी शांत बाणी चोले चाहे सैंकडे वाणों करके अतिशय करके हनन करा हुआ बी होय अर्थात् दुःखकालमें क्रोध नहीं करे विद्यादिकोंकी प्राप्ति कालमें अहंकार नहीं करे इति २१॥ सत्यां वाचमहिनां च वदेदनपवादिनीम् ।। अतिवादास्तितिक्षेत अनृशंसामपैशुनाम् ॥ २२ ॥ सत्यमिति सत्यां वाचं वदेत् । कथंभूताम हिंस्रा हिंसार- हितांमनपवादिनीं निंदावर्जिामनृशंसामक्रूरामपैशुना परस्मै परदोपकथनशून्यामिति ।। २२ ।। सत्य तथा हिंसासें रहित पनिदासें रहित क्रूरतासे वनित परदोनों के कथनसे रहित बाणीकों बोले तथा अल्पवितंडादिक अतिवादोंकों नहीं करे इति ॥ २२ ॥ मनुः। सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात् सत्यमप्रियम् ॥

अध्यायः-८
(१२५)
प्रियं च नानृतं ब्रूयादेप धर्मः सनातनः ॥२३॥
सत्यमिति । यद्वाक्यं सत्यं प्रियं च तव्यावदेत् यत्स-
त्यमस्ति चेदप्रियं तन्न बूयात् यत्प्रियमस्ति चेदन्तमसत्यं
तदपि न यादिति योजना ॥ २३ ॥
जो वाक्य सत्य है तथा दूसरेकों प्याराबी लगे है तिस वाक्यको
बोले और जो चास्य सत्य तो है परंतु प्रिय नहीं है तिसको नहीं बोलें
तथा जो वास्य टूमरेको मिय तो लगे है परंतु असत्य है तिसकोंबी
नहीं बोलें यह सनातनधर्म है इति ॥ २३ ॥
हरिपृतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं पिवेजलम् ॥
सत्यपूर्ता वदेवाचं मनःपूतं समाचरेव ॥२४॥
दृष्टिपूतमिति । मनो यत्कर्मशुद्धं मन्येत्तं मनःपूतं कर्म
समाचरेत्तुर्यादिति ॥ २४ ॥
दृष्टि फरके शुद्धमार्गमें पाद धरे अर्थात् नीचे पृथिवीमें देसरके पाद-
घरे जिससे जीव नहीं मरें तथा बसकरफे उनेहए शुद्ध जलकों पान
करे सत्य बोलनसेंही वाणीकी शुद्धि होय है तांते सत्यकरके शुदवाणी-
को पोले मन जिस फर्मफों श्रेष्ठमाने तिस कर्मकों करे । मचा चोर जा-
रबी अपने फर्मफों मनसे विचार केही फरें, किंतु फर्म तिनफा अशुद्ध
है तांत मन फरके विचारा हुआ फर्म शुद्ध नहीं है । उत्तर । चोर जार-
वो अपने कर्मों मन करके अशुभ जानने हर वी ममाद करके पुनःति-
सी फर्मको फरें हैं पर्योकि. तिननि चोरीफनारीफा दंड अनेक बार
भुत देसा है इति ॥ २४ ॥
अधिः।
नामगोत्रादिचरणं देशं वासं श्रुतं कुलम् ॥
वयो वृत्तं बलं शीलं स्थापयन्नेव सद्यतिः ॥२५॥

(११६) वैराग्यभास्करः। नामगोत्रादिचरणमिति । क्यआयुन ख्यापर्यन्न प्रका. शयेदिति ॥ २५ ॥ आपना नाम तथा गोत्र श्रेष्ठाचार देश निवासस्थान शासका श्रवण अपना कुल आयु जीविका बल शील इन सर्वको श्रेष्ठसंन्यासी दूसरेके पूछे विना मकट नहीं करे इति ॥ २५ ॥ भारते। अब्रुवन्कस्यचिनिंदामात्मपूजामवर्णयन् ।। विपश्चिगुणसंपन्नः प्राप्नोति सुमहद्यशः॥२६॥ अबुवन्निति । स्वगुणाकथने फलमाह अन्यदेशे जातां पूजामन्यदेशे गत्वावर्णयन् विपश्चित निंदादौ दोष जा- नन्निति ॥२६॥ अब अपने गुणोंके अकथनमें फल कहिते हैं। दूसरेकी निदाकों नहीं करता हुआ तथा इतर देशोंमें भक्तों फरफे करी हुई पूजाकों इतर देशों- में जाकर नहीं कथन करता हुआ परनिंदा आदिकोंमें दोषकों जानता हुआ तथा शमदमादिक गुणों करके संपर हुआ महान् यशको प्राप्त होय है इति ॥ २६ ॥ अभिपूजितलाभांस्तु जुगुप्सेतैव सर्वशः॥ अभिपूजितलाभेश्च यतिर्मुक्तोऽपि बध्यते ॥२७॥ अभिजितलामानिति। स्वपजाया वर्णनं त्वेकतस्तिष्ठतु किंतु मनस्यपि तां न पूजेदित्याह जुगुप्सेत निंदयेत् मुक्तो- ऽपि मुक्तिमागें गतोऽपि ॥२७॥ अपनी पूनाफा कहिना तो एकतरफ रहा किंतु तिराफों मनमें वी उत्तम नहीं जाने अब यह माहिते हैं। सर्व फारसें अपनी पूनासत्कारकों तथा धनादिकफि साभको सर्वदाही निदे अर्थात् तिनकों अंगीकार नहीं करे

अध्यायः-८
( ११७)
क्योंकि पूना तथा धनादि लाभों करके संन्यासी मोक्षमार्गमें माप्त हुआ
बी बंधायमान होय है इति ॥ २७ ॥
क्रतुः।
बीजनं तैजसं पात्रं शुक्रोत्सगै सितांवरम् ॥
निशानं च दिवा स्वप्नं यत्तीनां पतनानि पटना२८॥
बीजप्रमिति । अन्यान्यपि पड्वस्तूनि यतिना त्याल्या-
नीत्याह बीजनं धान्यभर्जनं तैजसं ताम्रादिधातुपात्रं
दिवास्वमं दिवसे शयनं शुक्रोत्सर्ग वीर्यपरित्यागः सिता-
वरं शुक्लवस्त्रं पतनानि पतनहेतवः पापानि ॥२८॥
पद वस्तु और वी संन्यासीको त्यागनेयोग्य हैं भव यह कहिते हैं ।
अनका भूनना पीतलआदिफ धातुका पात्र वीर्यका त्याग सुपेदवत्र
रात्रिभोजन दिने शयन यह षट् संन्यासीयोंके नरक पडनेके हेतु पाप
हैं इति ॥ २८॥
वाक्यसंग्रहे।
आसनशयने भूमो खट्टायां न कदाचन ।।
कुर्याद्यतिरिति प्रोक्तमरुण्युपनिपद्यपि ॥२९॥
दिवास्वमं तु वजितं किंच रात्रावपि भूमौ शयीत न च
खटायामित्याह आसनशयन इति । रज्जुबद्धमंचे काष्ठ-
मयमंचे नैव दोष इति भावः ॥२९॥
दिनमें शयन करना तो पूर्व निषेध करा है परंतु रात्रि में वी पृथिवीमें
शयन फरे साटमें नहीं करे अब यह कहिते हैं । बैठना शयनकरना
सन्यासी पृथिवीमें फो साटमें करी नहीं करे यह आरुणीउपनिषदमें
कहा है इति ॥ २९॥

( ११८) वैराग्यभास्करः। व्यासः। द्वाविमौ न विराजते विपरीतेन कर्मणा॥ निरारंभी गृहस्थश्च कार्यवांश्चैव भिक्षुकः ॥३०॥ द्वाविमाविति। विपरीतकर्माह निरारंभः कृषिवाणिज्या- दित्यागी कार्यवान् मठादिव्यापारवान् नैव राजेते नैव शोभते ॥ ३० ॥ दो यह पुरुष उलटे कर्मके करनेसें शोभा नहीं पाते एकतों गृहस्थ होकर खेती वणन आदिक नहीं कर्ता दूसरा संन्यासी. होकर मकान बनाना आदिक व्यवहार करनेवाला इति ॥ ३० ॥ जमदग्निः। धान्यं वृक्ष लतां यस्तु स्थावरं जंगमं तथा । उत्पाटयति मूढात्मा अवीचिनरकं ब्रजेत् ॥३३॥ विपरीतकर्माचरणे दोषमाह धान्यमितिायो यतिरेतातु- पाटयति विनाशयति स भूढात्मा अवीचिनामनरक व्रजेत् प्राप्नुयात् ।। ३१॥ अब उलटे कर्मके करने में दोष कहते हैं । अन्न वृक्ष वेलादिक स्थावर जोवोकों श्वानादिक जंगम जीवोंको जो सन्यासी हनन करे है सो मूर्ख अवीचिनाम नरककों प्राप्त होय है इति ॥ ३१ ॥ जाबाल। अजितः पंडकः पंगुरंधो बधिर एव च ॥ मुग्धश्च मुच्यते भिक्षुः पइभिरेतैर्न संशयः॥३२॥ यतोविपरीताचरणे नरकोऽतो मोक्षहेतन्यतेः स्वकीयध- र्माचरणानाह अजित इति । पंडकः क्कीवः मुग्धो मूर्ख इति अब कर्तव्यरूप धमाकों कहिते है । जिहासे रहित नपुंसक लंगडा अंधा

अध्यायः-८
( ११९)
वधिरा मूर्ख इन पड्लक्षणों करके संन्यासी मुक्तिकों माप्त होय है इसमें
कळू संशय नहीं इनका अर्थ नीचे पटू श्लोकों करके कथन करेंगे ॥ ३२॥
इंदमिटमिदं नेति योऽनन्नपि न सज्जते ।
हितं मितं प्रियं वक्ति तमजिह्न प्रचक्षते ॥३३॥
अजिहादिपट किंलक्षणमित्याकांक्षायां स्वयमेव त-
ल्लक्षणमाह इदमिष्टमिति । पभिः यो यतिरन्नमन्त्रनिद-
मिष्टमिदं न इदमन्नं प्रियमिदमप्रियमिति न सज्जते न
वदति च श्रोतुहितं मितं मर्यादात् प्रियं वाक्यं वक्ति तं
यति शास्त्रमजिहं प्रचक्षते निगदते ॥३३॥
यह भोजन मियलगे है यह नहीं प्रियलगे है भोजन कर्ता हूआ इस
मकार नो संन्यासी नहीं कहिता तथा दूसरेके हितका मर्यादाका सर्वकों
मिय वचन बोले हे तिसको निद्वासे रहित कहिते हैं ॥ ३३ ॥
अद्य जातां यथा नारी तथा पोडवापिकीम् ॥
शतवपी च यो दृष्ट्वा निर्विकारः स पंडकः॥३४॥
अद्य जातामिति । यथाऽद्य जातां कन्यां शतवर्षा नारी
च दृष्ट्वा नरो न मुह्यते तथा पोडशवर्षप्रमिता नारी दृष्ट्वा
यो यतिनिर्विकारोऽकामातुरः स 'पंडक उच्यते इत्यमेण
संबंधः॥३४॥
जैसे एक दिनकी उत्पन्न हुई फन्याकों तथा शतवर्षकी वृद्धत्रीकों
देसके कोई कामातुर नहीं होता तैसे सोटय वर्षकी युवान स्वीफों देसके
भो संन्यासी कामातुर नहीं होय है सो नपुंधफ फहानाता है
इति ॥ ३४ ॥
भिक्षार्थमटनं यस्य विषमूत्रकरणाय च ॥
योजनानपरं याति सर्वथा पंगुरेव सः॥ ३५॥

(१२.) वैराग्यभास्करः। मिक्षार्थमिति । यात्रायामेकदिवसे योजनाच्चतुकोशा- त्परमधिकं न याति यः सः पंगुः॥ ३५ ॥ निस संन्यासीका भिक्षाके वास्ते तथा मलमूत्रके त्याग वास्ते चलना होय है तथा तीर्थयात्रामें चारकोसमें अधिक एकदिनमें नहीं चलेंहै सो सर्व प्रकारसे लंगडा है इति ॥ ३५ ॥ तिष्ठतो व्रजतो वापि यस्य चक्षुन दूरगम् ॥. चतुर्युगं भुवं त्यक्त्वा परिबाइ सोऽध उच्यते॥३६॥ तिष्ठत इतिचतुर्युगं पोडशहस्तपरिमाणां भूमित्यक्त्वा यस्य यतेश्चक्षुर्न दूरगामी भवति स परिवाद यतिरंध इति युग हस्तचतुष्टयमित्यमरकोशात् ॥ ३६ ॥ बैठे हुए चलते हुए मिस संन्यासीफे नेत्र सोलय १६ हस्त परिमाण पृथिवीको त्यागके दूर नहीं जाते सो संन्यासी अंधा कपन करा है॥३६॥ हितं मितं मनोहारि वचः शोकावहं च यत् ॥ श्रुत्वापि न शृणोति यो बधिरःसःप्रकीर्तितः३७॥ हितामिति । शोकाषई शोकप्रदं न शृणोति हर्षशोको न करोति ॥ ३७॥ अपने हितके मर्यादावाले वचनकों तथा मनोहर वचनकों तथा शोकके प्राप्तफरनेवाले वचनकों श्रवण फरफेबी जो संन्यासी नहीं श्रवण कर्ता नोंद हर्ष शोक नहीं करे है सो धिरा कथन करा है इति ॥ ३७॥ सान्निध्ये विपयाणां च समर्थोऽविकलेंद्रियः।। सुप्तवदर्तते नित्यं स भिक्षुर्मुग्ध उच्यते ॥३८॥ सानिध्य इति। प्रमदादिविषयाणां सानिध्ये इन्द्रियगो. चरे सति यो यतिरपिकलेंद्रियः सम्पन्ननेवादीन्द्रियः सन् अध्यायः-८ . ( १२१) तेषां भोक्तुं समर्थोपि सुप्तवर्तते समाहितचेता भवति स मुग्धो विषयज्ञाने मूर्ख इति ॥३८॥ सीआदिक विषयोंके समीप माप्त हुए वी तथा भोगनेकों समर्थबी हुए तया नेत्रादिक सर्व इंद्रियों करके संयुक्ताबी हुए जो संन्यासी मुप्त पुरुषकी न्याई वर्तता है अदि विषयोंके तरफ मन नहीं चलाता सो मुग्ध अर्याद मूर्स कथन करानाता है इति ।। ३८ ।। रथ्यायां बहुवस्त्राणि भिक्षा सर्वत्र लभ्यते॥ भूमिशय्या सुविस्तीर्णा यतयः केन दुखिता॥३९॥ नन्वेववृत्तौ देहनिर्वाहोपि दुर्घट इत्याशंक्याह रथ्या- यामिति । सर्वत्र सकलदेशमामेषु रथ्यायो वीथ्या- मिति ॥ ३९॥ मन-इस प्रकारकी वृत्तिमें तो शरीरका निर्वाहबी कठन है । उत्तर । इसमें क्या दुरस है देसो गलीयोंमें बहुत वसोंके टूक गोदडोके वास्ते मिले हैं तथा भिक्षावी सर्वदेशाम ग्रामोंमें मिले है और पृथिवीरूपी शप्या बहुत लंबी चौडी मिले है तो संन्यासी किस करके दुःखी होते हैं। तात्पर्य यह है कि भोननाच्छादनादिक मिटते हुए व्यर्थही अपनेकों दुःखी माने हैं इति ॥ ३९॥ भागवते। अतः कवि मसु यावदर्थः स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धिः ॥ सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तन परिश्रमं तत्र समीक्षमाणः॥३०॥ तथैव शुकवचनमाह अतः कविरिति । कविः प्रवृत्ती दुःखं जानन् नामह नाममात्रेषु भोग्येषु यावदों देह- निर्वाहो यस्य तथा भूतः स्यात् अप्रमजस्तावन्मात्रेप्य- नासक्तः व्यवसायबुद्धिर्नेदं सुखमिति निश्चयवान् तदापि

(१२२) वैराग्यभास्करः।
तर तस्मिन्नर्थेऽन्यथैव सिद्धे सति तत्र यत्ने परिश्रमं पश्यन्त्र
यतेत ॥४०॥
तिसी प्रकार शुकदेवनीने बी कहा है जिससे भोगोंका भोगना दुःस-
का हेतु है तिसमें बुद्धिमान् पुरुष नाममात्र संसारके भोगों में देहके निर्वाह
मात्र भोजनाच्छादनकों ग्रहणकरे कितु तितने मात्रमेंबी आसक्ति नहीं
करे तथा भोगोंकों सुखरूप नहीं जाने सो बी यदि भोजनाच्छादन
विनाही यत्नसें भाप्त होंय तो तिनके उद्यममें दुःस देसता हुआ तिनके
वास्ते यत्न नहीं करे इति ॥ ४० ॥
सत्यां क्षितौ किं कशिपोः प्रयास-
बाहो स्वसिद्धे छुपबर्हणेः किम् ॥
सत्यंजली किं पुरुधानपाच्या
दिग्वल्कलादो सति किंदुकूलैः॥४१॥
अन्यथा सिद्धिमाह सत्यामिति । द्वाभ्यां क्षितौ पृथिव्यां
कशिपोः शय्यायाः उपबहरुच्छीर्षकैः पुरुधा बहुप्रकार-
यानपान्या भोजनपात्रेणेति ॥४१॥
अब नियत्न देहके व्यवहारकी सिद्धिको दो श्लोकों करके कहते हैं।
यदि पृथिवी शयन करनेकों है तो शय्याके वास्ते प्रयत्नों करके क्या है।
यदि मुना दोनों हैं तो तकीयों करके क्या है यदि दोनो हस्त हैं तो
बहुत प्रकारके अनके पात्रों करके क्या है; यदि दिशा वा वल्कलादिक
हैं तो रेशमी दुबट्टियों करके क्या है इति ॥ ४२ ॥
चीराणि किं पार्थि न संति दिशति भिक्षा
नेवांघ्रिपाः परभृतः सरितोऽप्यशुप्यन् ।।
रुद्धा गुहा किमजितोऽधति नापसन्नान
कस्माद्भजति कवयो धनदुर्मदांधान ॥ १२ ॥

अध्यायः-८
(१२३)
ननु दिक्सद्भावो नाम नमत्वमेव भोजनाच्छादनस्थाना-
नि तु याच्माप्रयत्नं विना कथं प्राप्यतेत्याशंषयातिकोशय-
नाह चीरणीति। चीराणि वस्त्रखंडानि अंघ्रिपा वृक्षाः परा-
स्विभ्रति पुष्णति फलादिभिर्ये ते परभृतो गुहा गिरिदर्यः ।
नतु कदाचिदेषामलाभे किं कार्य तबाह अजितो हरिरुप-
सन्नान् शरणागतान्किनावति नैव रक्षति अपि तु रक्षत्येवं
तदुक्तं पांडवगीतायाम्।भोजनाच्छादने चिन्तां वृथा कुर्वति
वैष्णवाः।। योऽसौ विश्वभरो देवः स भक्तान्किमुपेक्षत इति।
धनेन यो दुर्भदस्तेनाधान्नष्टविवेकानिति ॥ ४२ ॥
मन्न । दिगंबर नाम तो केवलं ननका है और भोजनाच्छादनम्मान
तो याचना भयन बिना कैसे प्राप्त होय । उत्तर । याचना भपत्नसें विना
थी मिले हैं अब यह कहिते हैं । गलीयोंमें वसोंके टूक गोदडीके वास्ते
क्या नहीं मिले हैं तथा इतर जीवोंकी पालना वास्ते जन्म है जिनका
ते
वृक्ष फलरूप भिक्षाको क्या नहीं देते ? या नदीयां क्या सूक गई हैं
जो जल नहीं मिलता ? निवासके वास्ते गुफा क्या रुक गई है । मन ।
की यहबी नहीं मिले तो क्या करना। उत्तर । परमेश्वर क्या शर-
गागतोंकी नहीं रक्षा करते जिससे ऐसी चिंता करते हो अर्थात् रक्षा तो
फरें है तैसे पांडवगीतामें ची कहा है । भगवदकी शरण नो माहात्मा
है ते भोमन वस्त्रकी वृथाही चिंता करते हैं क्योंके नो विश्वकी पालना
करनेवाला परमेभर है सो क्या भक्तोंकी उपेक्षा करे है किंतु नहीं करे
है । तांते धन करके नो दुदहे तिस करके नष्ट होगया है विचार
जिनका तिन धनीपुरुषों की दीनता विदाद क्यों करते है ? तात्पर्य यह
कि परमेश्वरको शरण होकर पुनः धनीयोंके आगे दीनता करनीयोग्य
नहीं है इति ॥ ४२ ॥
अतिः।
पिता माता स्वसा भाता सुपा जाया सुतस्तथा ॥
ज्ञातिबंधसुद्धगों दुहिता तत्सुतादयः ॥ १३ ॥

. . (१२४) वैराग्यभास्करः। अथ निवासनियममाह पिता मातेति । स्वसा भागिनी स्तुपा पुत्रभार्या जाया स्वस्त्री सुहद्वर्गो मित्रसंघः दुहिता. कन्या तत्लुताः कन्यात्मजा आदिशब्देन शुरादीनां अहणम् ॥ ४३ ॥ अव निवासका नियम कहिते हैं, पिता माता भगिनी . भ्राता पुत्रकी स्त्री अपनी स्त्री पुत्र और इतर जातिके लोक बांधव मित्रसमुदाय कन्या भानजे इति ॥ १३ ॥ यस्मिन्देशे वसंत्येते न तत्र दिवस वसेत् ॥ देपः शोको भवेत्तत्र रागहदियो मलाः ॥४४॥ यस्मिन्निति एते निरंतरोक्ताः पित्रादयः दिवसं दिवस- मात्रमपिन वसेत्तत्र हेतुमाह द्वेष इत्यर्द्धना हर्षः प्रमदः॥४४॥ उपरके श्लोकमें कथन करे पिता आदिक जिस देशमें निवास करते हैं तिस देशमें एक दिनमात्रबी निवास नहीं करे क्योंकि तिनके पास निवास करेसे तिनके शत्रुमें द्वेष तिनकी हानीमें शोक तथा तिनमें मीति तिनके सुखमें मद इत्यादिक विकार उत्पन्न होते हैं इति ॥ ४४ ॥ न चैकस्मिन्वसद्वामे न चैकस्मिन्सरित्तटे ॥ न रात्री न च मध्याह्ने संध्ययो व पर्यटेत् ॥ ४५ ॥ अन्यदेशेपि सदेवकत्र न वसेदित्याह न चैकस्मिन्निति । सरित्तटे नदीतीरे।गमनेपि नियममाह न रामाविति॥४५॥ अन्यदेशोंमेंबी सदा एक जगा निवास नहीं करे अब यह कहते हैं। एक ग्राममें एक नदीके किनारे सदा निवास नहीं करे अबोचलने में निय- म कहिते हैं रात्रिमें मध्यान्हमें दोनों संध्यामें गमन नही करे इति ॥४५॥ एकवासा अवासा वा एकहष्टिरलोलुपः॥ एक एव चरेन्नित्यं वास्कर संवसेत् ॥ १६॥ .

अध्यायः-८
एकवासा इति । अवासा दिगंबरः एकहाष्टिरेकात्मबुद्धिः
अलोलुपोचंचला ॥४६॥
एक वधको धारण कर्ता हूआ वा नग्न हुआ एकात्मदृष्टिवाला हुआ
चंचलता रहित हुआ सन्यासी नित्यही एकला विचरे परंतु वर्षाकालमें
एकजगे निवास करें इति ॥ ४६ ॥
जले जीवाः स्थले जीवा आकाशे जीवमालिनी।
जीवमालाकुले लोके वस्वेिका संवसेत् ॥१७॥
सत्र हेतुमाह जले जीवा इति । जीवमाला जीवसंघस्ते-
माकुले पूर्णे लोके सति ।।४७ ।।
एक स्थानके निवासमें हेतु कहते हैं । जिससें वर्षाकालमें जलमें
वो जीन हैं पृथिवीमेवी जीव हैं तति अनंत जीवोंके समुदाय करके आ-
काश तथा पृथिवी लोकके पूर्ण हूए वर्षाकालमें एकस्थानमें निवास करे
इति ॥ १७॥
यावद्रर्पत्यकालेऽपि यावत चित्रा च मेदिनी ।
तावन विचरेड्रिक्षुः स्वधर्ममनुपालयन् ॥ १८॥
यावदिति । अकाले श्रावणादितरकार्तिकादिप्वपि क्ति-
ना आर्द्रा मेदिनी पृथ्वी स्वाहिंसाधर्ममनुपालयन् रक्ष-
यन्निति ॥ ४८॥
श्रावणसे विनावी कात्तिकादिकोमेवी जबतक मेघ वर्षे हैं तथा मेधके
निवृत्त हूएवी नवतक पृथिती गीली है तबतक सन्यासी अपने अहिवा-
धर्मकी रक्षा का हुआ नहीं इति ॥ ४८॥
अत्रिः।
यभेद यतिः कुर्याद्यदि कश्चिदनापदि ।
प्राजापत्येन कृच्छ्रेण मुच्यते नात्र संशयः॥४९॥

( १२६) वैराग्यभास्करः ।
तत्र गमने दोपमाह वर्षाभेदमिति । वर्षाभेदं वर्षायां
गमनं प्राजापत्यकृच्छो द्वादशदिनसाध्यस्तल्लक्षणं तु
धर्मसिंधाबुक्त तथाहि-प्रथमदिवसे मध्याह्न हविप्पस्पैक-
भक्तस्य पविशतिर्मासा भोक्तव्याः द्वितीयेऽहनि नक्तं द्वा-
विशतिप्रासाः तृतीयेऽयाचितस्य चतुर्विशतिर्मासाः चतु-
थेऽहनि निरशनम् । अयं पादकृच्छ्रः कथंचित्रिगुणीकृतोयं
प्राजापत्यकृच्छ्र इति ॥ ४९ ॥
अब वामें चलनेका दोष कहते हैं । आपदासें विना यदि जो कोई
संन्यासी वर्षामें मार्ग चले है तो मानापत्यकृच्छू नामनतके करनेसें तिस
पापसें छूटे है इसमें कडू संशय नहीं करना क्योंकि हिंसासमान
और कोई पाप नहीं है । इसनतका लक्षण धर्मसिंधुमें कहा है सो यह
व्रत द्वादश दिनका है प्रथम दिनके मध्याह्नमें चामलादिक किसी
एक अनके छवीस यास खाने दूसरे दिनको रात्रिमें वाईस२२ ग्रास खाने
तीसरे दिनमें विनायाचनासें किसी दूसरे करके दीये हुए अनके चौबीस
२४ पास खाने चतुर्थ दिनमें निराहार रहिना इसका नाम पादच्छू है
इसकों किसी प्रकारसें तीनगुणाकरे हूए मानापत्यकृच्छू होय है
इति ।। ४९ ॥
स्थितियोग्यान्वहून् ग्रामान्यदि वासु लघयेत् ॥
प्रत्यकैकं चरेत्कृच्छ्रमेतत्पापप्रमुक्तये ॥५॥
स्थितियोग्यानितिगमने कृते सति यदि मार्गे वर्षेत् तत्र
स्थितियोग्यान्यहून् प्रामाँछध्यापि तानुल्लंघयेत्तदा प्रत्ये-
कैकं ग्रामं आमं प्रति प्राजापत्यकृच्छं चरेत्कुर्यादिति ॥५०॥
मार्ग चलते हुए यदि मेघ वर्षने लगे तो जब कोई याम आनाय बबी-
ही तिसमें बहिरंजाय यदि मार्गमें स्थितियोग्य बहुते ग्रामोंकों माप्त
होकरकेबी तिनको उल्लंघन करे है तब इस पाएकी निवृत्ति वास्ते जेते
ग्राम उल्लंघन करेथे तेते मनापत्यच्छू फरे इति ॥ ५० ॥

अध्याय:-८ (१२७) वृदयाज्ञवल्क्यः। चोरेरुपगुतं देशं दुर्भिक्षव्याधिपीडितम् ॥ चणान्यन वा क्रांतं वास्वप्याशुसंत्यजेत्॥५॥ 'यद्यन्नादिभिर्मनोनुकूलं ग्रामं न लभेत्तदा वर्षायामपि गमने नैव दोष इत्याह चौरेरिति द्वाभ्याम् चक्रेणान्येन अन्यराज्ञः सेनंया क्रांतं वशीकृतमिति ॥ ५१ ॥ यदि भन्नादिकों करके अनुकूल ग्राम नहीं मिले तो वर्षीमेंबी चलने- फा दोष नहीं है दो श्लोकों करके अब यह कहिते हैं। जिस देश में चौर बहुत होंय चा अन्नकी तेजी चा रोगादिकों करके जो देश दुःखी होय अथवा जो देश दूसरे रानाकी सेना करके वश करा हुआ होय ऐसे देश- कों वामेबी त्याग देय ।। ५१ ॥ मुहूर्तमपि नासीत देशे सोपवे यतिः॥ उपद्रुते तु मनसि समाधिनॊपजायते ॥५२॥ मुहूर्तमिति । नासीत नैव तिष्ठेत् । तत्र हेतुमाह उपहते विक्षिप्ते समाधिरीश्वरध्यानवेदांतश्रवणादौ चित्तैकाग्र्यम्९२ उपद्रवसंयुक्तदेशमें एक मुहूर्त बी नहीं ठहरे क्योंकि ऐसे देशमें निवाससे मन स्वस्थ नहीं होय है और मनके विक्षिप्त हुए ईश्वरध्यान 'वेदांतश्रवणादिकोंमें चित्तकी एकाग्रता नहीं होय है इति ॥ ५२ ।। भारते। अहिंसा ब्रह्मचर्य च सत्यमार्जवमेव च ॥ अकोपश्चानुसूया च दमो नित्यमपैशुनम् ।। अष्टस्लेतेष्ठ युक्तः स्याहतेषु संयतेंद्रियः ॥५३॥ अथ ध्यानाद्यंतरीयसाधनानामवश्यकर्तव्यतामाद अ. हिंसेति साकादशमिः । आर्जवमृजुत्वमनसूयर परगुणेषु :

(१२८ वैराग्यभास्करः। दोषानारोपणं दम इंद्रियाणां निग्रहः अपशुनं परस्मै परदो- पाणामवर्णनं संयतौद्रियो वशीकृतद्रिय इति ।। ५३ ॥ अब ध्यानादिक अंतरीय साधनोंकी' अवश्य कर्तव्यता साटेग्यारह श्लोकों करके कहिते हैं। हिंसाका त्याग ब्रह्मचर्य सत्यबाणी सूधास्वभाव शोधका त्याग परगुणोंमें दोषारोपणका त्याग नित्यही इंद्रियोंका जीतनां परदोषोंका अकथन इन अष्टनियमोंमें संन्यासी अवश्यवांत इंद्रिय हुआ जुडे इति ॥ ५३॥ पाराशरः। ब्रह्मचर्यमहिंसा च सत्यमस्तेयमार्जवम् ॥ वेदांतश्रवणं ध्यानं भिक्षो कार्याणि नित्यशः॥२४॥ ब्रह्मचर्यमिति । अस्तेयमचौर्यमीश्वरध्यानं चेति ॥५४॥ ब्रह्मचर्य हिंसाका त्याग सत्य बोलना चोरीका त्याग सूधास्वभाव वेदां- तका श्रवण भगवत्का ध्यान यह सब संन्यासीकों अवश्यही नित्य करणे योग्य हैं इति ॥ ५४ ॥ ब्रह्मवाक्यम्। दश व्रतांन्यनुष्ठाय यतिः कल्याणमनुते ॥ तेपामेवाननुष्ठानान्नरकं स समश्नुते ॥५५॥ दशव्रतानीति । व्रतानि वक्ष्यमाणनियमान् अनुष्ठाय. कृत्वा समदनुले भुंक्त ॥५५॥ दश नियमोंकों करके संन्यासी मोक्षकों भोगे है और तिन दश निय- मौके न करनेसे सो नरककों भोगे है इन दश नियमोंका नाम नीचे दो श्लोकों करके कथन करेंगे इति ॥ ५५ ॥ दशवतानि सर्वेपां यत्तीनां विहितानि च ॥ अहिसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहः ॥५६॥ 4 अध्यायः-८ दशवतानीति । तानि दशव्रतानि कानीत्याकांक्षायां तान्याह अहिंसेति सार्द्धनाअपरिग्रहः असंग्रह इति ॥ ५६ ।। • ते दशमन सर्व संन्यासीयोंकों विधान करे हैं सो दश नियमोंकों डेट श्लोक करके कहते हैं। अहिंसा सत्यबोलना चोरीका त्याग ब्रह्मचर्य संग्र- इका त्याग इति ॥ ५६ ॥ अक्रोधो गुरुशुश्रूपा शौचं दुर्भुक्तिवर्जनम् ।। वाङ्मनःकायचेष्टासु प्रमादस्य च वर्जनम् ॥१७॥ अक्रोध इति । शुश्रूषा सेवा दुर्भुक्तिवर्जनं पलांडुलशुना- दीनां परित्याग इति ॥५॥ कोधका त्याग गुरुकी सेवा जल मृतिकासे शरीरकी शुद्धि प्यान छ- शुनादिकोंका परित्याग मनवाणी शरीर करके प्रमादका त्याग इति ॥५॥ देवला स्त्रियं दृष्ट्वा यदा स्वप्ने रेतः क्षति पै क्वचित् ॥ 'सवासा लुत्य शुद्धयर्थ कुर्यात्पोडशसंयमान॥१८॥ नतु ब्रह्मचर्यसद्भावो नाम वीर्यास्खलनं तत्तु जामति स्वाधीनमस्तु स्वमे तु नैवं तत्र कि कार्यमित्याशंक्य तस्य स्वल्पप्रायश्चित्तेनानिष्कृतिर्भवतीत्या स्त्रियमितिारतो वार्य क्षरति सवति सवासाःप्लुत्य सचेला सात्वा संयमान प्राणा- यामानिति ॥५८॥ प्रश्न । ब्रह्मचर्य नाम वीर्यके अपरित्यागका है सो जामदमें तो सं- न्यासीने विचारके बलसे रोका परंतु स्वनेमें तो इसके वश नहीं है इस- में क्या करना चाहिये । उत्तर । नेता पाप जाग्रदमें वीर्यफे त्यागसे होय है तेता स्वममें नहीं इस पापकी निवृत्ति अल्प मायश्चित्तसें होय है सो प्रायश्चित्त अब कहिते हैं। खीको स्वममें देखके यदि कवी वीर्यका- वैराग्यभास्करः। त्याग हो जाय तो शुद्धिके वास्ते सहित वस्त्रोंके खान करके सोलय १६ माणायाम करे ॥ ५८ ॥ अत्रिः। मानं योगासनं योगस्तितिक्षकांतशीलता॥ निःस्पृहत्वं समत्वं च सप्तैतान्येकदंडिनः॥१९॥ मौनं व्यर्थालापराहित्यं योगासनं सिद्धादिकं योगश्चित्त- वृत्तिनिरोधः निस्पृहत्त्वमिच्छाभाव एकदंडिनो यतैर्धर्मा इति ॥ ५९॥ वृथा नहीं बोलना सिद्धादिक योगका आसन चित्तवृत्तियोंका विष- योंसे रोकना शीतोष्ण वा रागद्वेषाधिक दंदोंका सहारना एकांतनिवा- सका स्वभाव इच्छाका त्याग सर्वमें समदृष्टि यह सप्तधर्म एकदंडी सं- न्यासीके हैं इति ।। ५९ ॥ वैणवेन त्रिदंडेन न चिदंडीति चोच्यते ॥ अध्यात्मदंडयुक्तो यः स त्रिदंडोति कथ्यते॥६॥ वागादित्रिदंड विना वंशमयविदंड निरर्थकमित्याह वैणवेनेति । अध्यात्मदंडयुक्तो मनोवाग्देहदंडैर्युक्तबि. दंडी भवति । ननु दंडकापायमात्रण नरो नारायणो भवे- दिति स्मृतो दंडः सफल उक्तः कथं निरर्थका कप्यत इति नवाच्यम्। एतनु सामान्यवाक्यं । सामान्यशाखतो नून विशेषो यलवान्भवेदिति न्यायात्तेन विशेषेणतद्वाध्यते य- था न हिंस्पारसप्रभूतानीदं सामान्यवाक्यं वाजपेयेनाल- भेदनेन विशेषवाक्येन बाध्यते इत्यलम् ।। ६० ।। पित्तादिफ नीनदंडोंमें विना बाँसफे तीन दंड वृथा ही हैं अब यह अध्यायः-८ (१३१) कहिते हैं । शंसके तीनदंडों करके संन्यासी त्रिदंडी नहीं होय है मन वाणी.शरीरका वशकरनारूप तीन दंडो करके जो युक्त है सो निदंडी कथन करा. जाता है। मश्र । देड तथा काषायवखोंके धारणमानसे पुरुष नारायणरूप होय है। इस स्मृतिमें दंडकी सफलता कपन करी है और तुम कैसे दंडकी व्यर्थता कहिते हो । उत्तर । यह समान्यवाक्प है सामान्यवाक्यसें विशेषवाक्य बलवान् होय है यह निश्चय है । इस न्यायममाण विशेषरूप तिस वाश्य करके यह तेरा सामान्यवाक्य बाधा करा जाता है । जैसे एक श्रुतिमें कहा है कि किसी नीवकी हिसा नहीं करे यह सामान्यवाक्य है और दूसरी श्रुतिमें कहा है कि अश्वमेध- यज्ञकरके हिसा करे । इस विशेषवाक्यकरके पूर्वलो श्रुति उन सामा- न्यवाक्य बाध हो जाय है इति ।। ६० ।। वागादिदंडयुक्तस्तु प्रत्यगात्मन्यवस्थितः॥ परे ब्रह्मणि लीनो यः स त्रिदडी व्यवस्थितः॥६॥ आत्मज्ञानं विनाऽध्यात्मदंडयुक्तोऽपि त्रिदंडी नैव स्या- दित्याशपेनाह । प्रत्यगात्मन्यवस्थितः पंचकोशेभ्यो भित्रा- त्मज्ञः परोक्षज्ञानीत्यर्थः।परे ब्रह्माण लीनो ब्रह्मणा सहाभेद- दी अपरोक्षज्ञानीति यावत । अयमर्थ इंद्रियसंयमपरो- क्षापरोक्षज्ञानरूपत्रिदंडेत्रिदंडी भवति ॥ ६१ ॥ आत्मज्ञानसे विना मन बाणी शरीर के वश फरसबी विडी नही होय है अब यह कहिते हैं।मन वाणी शरीर निसक नश है तथा पंचको- शॉर्से भिन्न करके अंतर आत्माको नाने है तथा परब्रह्मफे साथ निसकों अभेदज्ञान है सो त्रिदंडीरूप करके स्थित है अर्थात् तिसकों त्रिदंडी जा- नना इति ॥ ६१॥ वाग्दंडे मौनमातिष्ठत्कर्मदंडेऽल्पभाजनम् ॥ मानसेतु कृते देडे प्राणायामो विधीयता - (१३२) वैराग्यभास्करः। कीदृशं घागादिदंडमित्याकांक्षायां तं स्वयमेव च्या- चष्टे वाग्दंड इति । मौनेन वाग्दंडो भवतीत्यर्थः कर्मदहे देहदंडे ॥ ६२॥ अब बागादिकोंके वश करनेका प्रकार कहिते हैं। मौन धारणकर- ना यह वाणीका दंड है अल्पभोजन करना शरीरका दंड है प्राणायाम करणा मनका दंड है इति ॥ २ ॥ आतवाक्यम्। तितिक्षाज्ञानवैराग्यशमादिगुणवर्जितः ॥ भिक्षामात्रेण यो जीवत्स पापी पशुवन्नरः ॥६३ ॥ वैराग्यादिना विना वेपोऽतीवदुरितकर इत्याह। तिति- क्षा द्वंद्वानां सहनं शमो मनोनिग्रहः । आदिशब्देन दमो. परतिश्रद्धासमाधानमोक्षच्छा इति शेयः ॥ ६३ ॥ वैराग्यादिकोंसे विना वेष धारण करणा अत्यंत पापके देनेवाला है अब यह कहिते है शीत उष्णादिक द्वंद्वोंका सहारना तथा आत्मज्ञान वैराग्य मनका विषयोंसे रोकना आदि शन्द करके इंदियोका दमन संसा- रसें उपरामता गुरुशास्त्रमे श्रद्धा सावधानता मोक्ष इच्छा इत्यादिक और बी भरावद भननादिक गुणोंसें जो संन्यासी रहित हुआ भिक्षामात्र करके जीविका करे है अर्थात् एक भिक्षा मांगनाही निसने सन्यासीका धर्म अंगीकार करा है और वेराग्यादिक सर्व त्याग दीये है सो संन्यासी पापी पशुकी न्याई पेट भरू है इति ॥ ६३ ॥ श्रीगुरुरुवाच । कि बहूतेन भी सौम्य वेदाः शास्त्राणि वै पुनः।। पुनर्वदति पौराणास्त्यतुरेव हरे पदम् ॥ ६॥ अथ श्रीगुरुबहुविधमुपदेशं कृत्वाऽते सर्व वेदशास्राणां सारभूतापमाह किंयहूनिति त्यक्तस्त्यागिनो हरेः पदं अध्यायः-८ (१३३) भवतीति पुनःपुनर्वेदादयो वदेति तथा श्रुतिश्च, न धनेन न कर्मणा न प्रजया त्यागेकऽमृतत्वमानशुरिति ॥ ६४ ॥ अव श्रीगुरुजी बहुत मकारके उपदेश करके अंतमें सर्व वेदशास्त्रोंका साररूप अर्थ कहते हैं ! हे शिष्य ! क्या है हमारे बहुत कथन करनेसें क्योंकि वारंवार वेद शास्त्र पुराण यहही कहिते हैं कि त्याग करनेवाले- कोही निश्चयकरफे हारके लोककी या स्वरूपकी प्राप्ति होय है तैसे श्रुतिमें घी कहा है धन करके श्रेष्ठ कर्मों करके पुत्रों करके पुरुष मोक्षकों नहीं माप्त होय है किंतु त्याग करकेही कोई कि महात्मा पुरुष मोक्षकों माप्त होते भये हैं इति ॥ ६४ ॥ श्रुतिः। त्याग एव हि सर्वेषां मोक्षसाधनमुत्तमम् ॥ त्यजतेप हि विज्ञेयं त्यकुः प्रत्यक् परं पदम् ॥६६॥ स्ववचनदाढर्याय श्रुतिमाह त्याग इति।त्यजता संन्या- सिना प्रत्यगंतरात्मा विज्ञेयम् अपरोक्षेण ज्ञातुं योग्यः त्य- तुस्त्यागिनो परं पदं ब्रह्म भवतीति शेषः ॥६५॥ अब श्रीगुरुजी अपने वचनकी दृढताके वास्ते श्रुति कहिते हैं। त्यागही सर्व वर्णाश्रमीयोंकों मोक्षका उत्तम साधन है क्योंकि त्यागकरनेवाले पुरुषकरकेही अंतरात्मा अपरोक्षकरके जानने योग्य है तथा त्यागी पुरुषकोंही परमपदकी माप्ति होप है इति ।। ६५ ।। ब्रह्मवाक्यम्। नात्यक्त्वा सुखमामोति नात्यक्त्वा विदते परम् ॥ नात्यक्त्वा चाभयं शेते सर्व त्यक्त्वा सुखी भवेत्॥ अन्वयमुखेनोक्त्वा व्यतिरेकमुखेनाहनात्यक्त्वेति अत्य- बत्या मोक्षसुखं जीवन्मुक्तिमुखं नामोति नमामोति अत्य- ( १३४) वैराग्यभास्करः। क्त्वा परं परमात्मानं नविंदते न जानाति अत्यक्त्वाऽनापि स्वातंत्र्येण न शेते ।। ६६ ॥ त्यागद्वारा मोक्षकी माप्ति कथन करके अब विना त्यागसें मोक्षका अभाव कहिते हैं । न त्याग करके जीवन्मुक्तिके सुंसकों नहीं प्राप्त होय है तथा विना त्यागसें परमात्माकोंबी नहीं प्राप्त होय है तथा विना त्याग- इस लोकमेंबी स्वतंत्रतासें नहीं शयन करे है तांते सर्वको त्याग करकेही सुखी होय इति ॥ ६६ ॥ ग्रंथकर्तवाक्यम् । येऽद्वैते च वदंति भेदमुदरं विज्ञाननित्यावृता- स्तेभ्यो यो भयमाददाति विपुलं वेदार्थसंलोपकाः॥ यो विश्वं विविधं करोति परमश्चैलानि तंतुयुथा यः शुद्धो विभुसदिभावरहितःसोहं गुरुर्विश्वतः ॥१७॥ अथ यस्य भगवतः कृपया अंथो निर्विघ्नसंपूर्णतां गतस्त- स्य स्वरूपनिर्देशात्मकमंगलमन्ते कुर्वे येद्वैत इति ॥स वि- श्वत्तो विश्वस्य गुरुरहं स को यो विपुलमनंतजन्ममरण- लक्षणं भयं ददाति केभ्यो येऽद्वैते भेदरहिते ब्रह्माणि उदर- मुदपिअरमल्पं भेदमात्मनो वदंतिविज्ञानस्वरूपज्ञानं नित्यं. त्रिकालावाध्यमावृतं येषां तथाचये वेदार्थसंलोपकास्तेभ्य। श्रुतिश्च, यदा वेष एतस्मिन्नुदरमंतरं कुरुतेऽथ तस्य भयं भवति मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यतीतिावे- दार्थलोपस्तु यथा तत्त्वमसीत्यस्याः श्रुतेरभेदार्थ विहाय स्पबुद्धया तस्य त्वं दासोऽसि वा तस्मात्वं जातोऽसीत्याद्यर्थ कल्पयंतिापुनः कथंभूतो यो विविधं विश्वं करोति। कान क इव चैलानिपटांस्तन्तुरिव। पुनः कथंभूतःशुद्धोमायातत्का- र्यसंबंधरहितश्च विभुयापक सन् त्रिकालायाध्यः द्विभाव- रहितो द्वितीयवस्तुशुन्य इत्यन्वयः ॥ इति ।। ६७ ॥

अध्यायः-८ । अब निस भगवत्की कंपासे ग्रंथ निर्विघ्न संपूर्ण हुआ है तिसका स्वरू- पनिर्देशात्मक मंगलाचरण करता हूं। सो नगदका गुरु परमात्मा मेहूं जो अनंत जन्ममरणरूप भयका दाता है। मन । किनके ताई। उत्तर । न अद्वैतब्रह्ममें अल्पमात्रवी जीवका भेद कहिते हैं तथा विकाल बाघस्वरूप.ज्ञान जिनका अमरा हुआ है तथा वेदके अर्थकों ने लोपकरनेवाले हैं तिनके ताई । तैसें श्रुतिमेंबी कहा है। जब यह पुरुष इस ब्रह्ममें अल्पमात्रबी भेद फरे है तब तिसकों भयकी माप्ति होय है। मरणसे मरणको सो पुरुष प्राप्त होय है जो इस ब्रह्ममें नाना जीवोंकों देखे है अर्थात् जो नीव ब्रह्मका भेद देखे है । सो वेदका अर्थ भेदवादी इस मकार लोप करे है जैसें । तत्त्वमसि । इस श्रुतिका अर्थ यह है कि छांदोग्य उपनिषदमें उद्दालकऋषि श्वेतकेतु अपने पुत्रकों क- हिते हैं । हे पुत्र ! जो ब्रह्म सर्वमें व्यापक है सो ढूं है अर्थात् ब्रह्मायें तूं भिव नहीं है । और इस अर्थफों त्यागके अपने मनसे इस प्रकार अर्थ- कल्पना करें हैं तिस परमेश्वरका तूं दास है वा तिस से हूं उत्पन हुआ है इत्यादिक ।। पुनः सो परमेश्वर कैसा है नो नानामकारके जगदको उत्पन्न करेंहै । मम । किस प्रकार करेंहै उत्तरा जैसे सूत्रकी तारही वन- रूप है तैसे आपही ब्रह्म सर्वरूप होय. है । पुन: कैसा है सो बह्म जो माया तथा तिसके कार्य जगत्के संबंधसे रहित है तथा व्यापक है एक अद्वैत है तीन.कालके नाशसे रहित है इति ॥ ६७ ॥ बालकृत्य समालोक्य क्षम्यतां शास्त्रवित्तमैः॥ शिशुवाक्यं समाकर्ण्य शंसतः पितरी यया ॥ ६८ ॥ बालकुत्यमिति अथ सजनेभ्य इयं प्रार्थना मां स्वयाल- वज्ज्ञात्वामदीयममादाघदन खिलं स्याततु क्षमया पूरणी. यमक्षरार्थस्तु स्पष्ट इति ॥ ६८ ॥ अब विद्वान् महात्मोसें यह मार्थना है कि जिस मकार छोटे बालक- के अस्तव्यस्त वपन श्रवण. करके माता पिता मसन होते है तथा ति- ( १३६) वैराग्यभास्करः। सके वचनकोंबी सुधार लेते हैं जैसे बालकने पापा मांगा तिसका अर्थ मल जान लेते हैं इसी प्रकार विदान् महामोन मेरेकों अपने बालकके सदृश जानफे मेरे शुद्ध अशुद्ध शब्दको देखफे क्षमा करनी तथा तिस बशुद्ध शब्दकों सुधार लेना क्योंकि मैने करू विद्याके बलसे ग्रंथका सं- अह नहीं करा किंतु केवल एक निवृत्ति के उत्साहसे करा है इति॥६८ ॥ कृतो गोपालदासेन मुन्यध्यकेंदु १९४७ वत्सरे ॥ समायां मधुपुय्यो च चंद्रवासर आश्विने ॥६९॥ इति श्रीवैराग्यभास्करे संन्यासधर्मेषु शमदमादि- वर्णनं नामाष्टमोऽध्यायःसमाप्तः॥८॥ कृत इति । अंकानां चामतो गरेकोनविंशतिशत- सप्तचत्वारिंशत्तम संवत्सरे अमायाममावस्यायो समाप्त इति ॥ ६९॥ इति श्रीवैराग्यभास्करसंकृतव्याख्याया- मष्टमोऽध्यायः समाप्तः ॥८॥ भब इस ग्रंपफा कर्ता तथा समाप्तिका काल स्थान कहिते हैं। गोपाल- दास नाम उदासीन साधुनें यह गंध फरा है। श्रीमधुरानीमें आधिन- मासको सोमवारी अमावास्याफे दिन संवत् १९४७ में संपूर्ण हुआ। इस श्लोफके दूसरे पादमें मुनिशन्द फरफे साफा अंक जानना भन्धिभन्दसे चारफा अंक नानना अंकगन्दसे नवफा अंक ईशन्दसे एकवा क मानना । इन भकॉफो उलया करने से पूर्वोत संवदकी संख्या होय है ति ॥ ६॥ इति श्रीवैराग्यभारफरभाषाटीकापाम- हमोरध्यायः समासः ॥८॥ इति श्रीमत्परमहंसोदासीनशिरायतंसनीस्वाम- शानदासशिष्यगोपालदासास्येन विरचितो राग्यमास्कराख्यमंधः समाप्तः ॥ शुभम्भूयात् ॥

श्रीगणेशाय नमः अथ श्रीकृष्णदत्तवराष्टकम्। ECRUPATI . . . मुनींद्राणां चेतीविषयममलं कंजनयन दयासिंधु शोर स्वमनसि निधायामरतरुम् ॥ .. पदाम्यादी बुद्धरभिलषितमेनं मधुपुरी- निवासी कृष्णांख्या रुचिदमिह नामकशरणः ॥१॥ श्रीनंदात्मज भक्तवत्सल हरे में प्रार्थनां त्वं शृणु ब्रह्मांडानि मुखानि मे प्रतिदिनं यावंति लोमेषु ते ॥ हे कृष्णेति वदंतु ताः प्रतिमुखं तावंति जिह्वा मम स्युर्मे दानमिदं हि देहि स तदा कृष्णस्तथास्तूक्तवान् ।।२ अन्य तां शृणु कीर्तिवजनगते श्रुत्वा च पूर्ण कुरु भक्तानां त्वयि यावती तव विभो त्रैकालिकानां रुचिः॥ नानो वै युवयोः सदा भवतु मे गाने रुचिस्तावती त्वत्तोपत्र मनः प्रयातुन तदा कृष्णस्तथाऽस्तूक्तवान ३ नीरोघाः प्रलये यथा यदुपते वर्द्धन्ति कृष्णामिताः। प्रीतिवर्द्धतु मे मुकुन्द भवतः श्रीशाभिधाने तथा ।। उत्साहो हदि नाम ते यदि भवेतायंतु रोमाणि मे। मार्गे चासनगो जपान्यहरहः कृष्णस्तथा स्तूक्तवान् ॥४॥ अन्याऽमस्यभिशस्तिका च भगवन् प्राणे गते कायतः । कृष्णति प्रसभं त्वतीव जपतु माणविहीनस्तनः॥ भिना लोमगणाः कदाचिदपि ते कायंतु कृष्णं शवा ब्रह्मांडेषु गताश्च येषु सह तैः कृष्णस्तथास्तूक्तवान् ॥ ५॥ है गोर्षिद ममामिलापकमिमं देवप्रभो पूरयः। कृष्णम् ।२ प्रार्थना । ३ गायतु ।

. (१३८) श्रीकृष्णदत्तवराष्टकम् । स्थास्तूनां भुवनेषु संति विजने यावंति बीजानि च । अन्नादे प्रति ते जपानि कवलं तावंति नामान्यहं. गच्छाम्यध्वनि यत्र साध्वगनृभिः कृष्णस्तथाऽस्तक्तवान्।। याच्या मेऽस्ति तथैव निर्जरपते दामोदराधोक्षज यत्राहं च यदा स्वपानि वरद त्वं तत्र मेर्थ जप ॥ श्रीराधा त्वयि तजपेच्छ्रमयुते मातेव हृद्यंकरी मेखंडासुजपो भवेदिति तदा कृष्णस्तथास्तूक्तवान् ॥७॥ अन्यां कृष्ण शृणुष्व दुर्घटकरी मायापते मेर्थनाम् । ते नामानि जपेयमेव भुवने यावंतिं भांनि क्षणे ।। ते नामस्मरणं कृतं सुमतिभिर्यावत्करिप्यंति ये भत्युच्छासमथो स्मरानितदहं कृष्णस्तथाऽस्तूक्तवान् ॥८॥ विष्वक्सेन विधी शृणुप्व चरम शोरे गुरो लालसं कोक्षेद्यस्तव नाम वारिधिझपस्त्रैलोक्यमोक्षं यदा ॥ कार्य नैव विलंबनं च भवता तस्मादहूंस्तारय तस्यांते सह राधया निवसतात कृष्णस्तथास्तूक्तवान् ।। इति श्रीमदुदासीनपरमहंसज्ञानदासाख्येन विरचितं श्रीकृष्णदत्तवराष्टकं संपूर्णम् ॥१॥ नाममाहात्म्याटकम् ॥ २ ॥ कथं बन्धनाशो भवेदाशु देव त्वदीयांनिमूले गतोहं वराका सुरोवानरोवायदाजन्मपान ततः किंततःकिंततःकिंनुदुखम तनी क्लेशभाजी विचित्रस्य हेतुः कुमोहांबरं हि श्रुतेः शा. स्त्रवाक्यात् ॥ सदेवावृतोहं पटेनैव तेन ततः किं ॥ २ ॥ हरेर्नाममुक्ति कर निःसहायं सहोपासनं नोगृहस्थादिधर्मः। यदा नाम मुक्त्वा करोत्यन्ययोगं ततः किं ॥३॥ नक्षत्राणि । २हो।

नाममाहात्म्याष्टकम् ।. हरनामतुल्यो न वेदादिपाठो व्रत तीर्थवासो न वायो प्रयासः ॥ तदन्येषु लनो यदा तज्जहाति ततः किं० ॥ ४॥ अधर्मांधकाष्ठान्स्वभूनामवहिदेहत्येव सद्यः समूला नानाम् । अतः सेवितव्यं यदानेन मुक्तस्ततः किं०॥५॥ विना नाम मोक्षं न भी सार्वभौम्ये न पैत्रे न चेंद्रे तथा ब्रह्म- लोके ।। तदर्थ यतेत्वं यदा भोगरक्तस्ततः किं० ॥ ६ ॥ अहं सोस्मि सोहं मतुर्वेदमूल सदा कीर्तनापी गुरोः प्राध्य विज्ञात् ॥ विवेकादिक्तो न तल्लामचेतास्ततः कि० ॥ ७ ॥ अथोंकारमंत्रो हरेर्नाम मुख्यो निदिध्यासितव्यः सदा बन्धनाशे यदुक्तं मया तेन तद्धोधता चेत्ततः किं ततः किं ततः किं तु दुःखम् ॥ ८॥ इति श्रीमत्परमहंसोदासीनशिरोवतंसस्वामि- ज्ञानदासशिष्यगोपालदासारुपेन विरचितं नाममाहात्म्याष्टकं समाप्तम् ॥२॥ भभिलाषाष्टकम् ॥३॥ यतींद्रनगमागमादिगीतकीर्तिसंचय समस्तविश्वजांतप अपनदुःखमोचन ।। मृदादिलेखवंदित स्वतंत्र नंदनंदन कदा स्वकीयदर्शनं ददासि मेऽमृतोपमम् ॥१॥ सदसद्रिचिकणातिनीलचूर्णकुन्तल शिखंडरुक्मसन्मणीखचत्किरीटकुंडल ।। मृगाक्षिकंजनेन मंदहाससारुणाधर कदास्वकीय० ॥२॥ कपोलगोलबंदराननप्रभाविलजित श्रीविष्णु ! २ शादि । ३ देर । ४ सम । ५ निता । ६ कुटिल १७ मयपिच्छ। . मणिनीपतोऽपि ।

(१४.) अभिलाषाष्टकम । अपूर्णचंद्रमंडल मिरेखकबुकन्दर ॥ वरस्पकौस्तुभादिक प्रफुल्लपुप्पलंबन । कदास्वकीय० ॥३॥ नमस्थतारकागणवेष्टहीरकांगद प्रकोष्ठहेमकंकणांगुलीवरांगुलीयक ॥ सषेत्रवेणुरक्त पंचशोखकनकोमल। -फदास्वकीय० ॥४॥ तडिच्छचीशकार्मुकोपमोत्तमोत्तरीयक दुकूलपीतमेदिनीसमुद्रमेखलाफटे। फटाप्रपादलंधमाननिष्प्रवाण्यधोंशुक कदास्वकीय० ॥५॥ प्रशस्तरन किंकिणीपदारविंदनपुर-. रवाक्षरप्रसक्तधीमुनींद्रमानसमिय ॥ पुषमालयन्दरक्तकाश्यपीस्थल कदास्वकीय० ॥६॥ नवातखीप्रसूनसन्निभाभिरामक शरीरपंचमागेर्णातिमोदनांगमंडन । अनंतसौरपसागराऽसमाधिकादिविग्रह फदास्पफीय० ॥७॥ इतोप्यनल्पसौभगस्यभक्तमक्तिनंधक चिलोकमयमद भिकर्मपाशनाशक। स्थफीयात्सरोरुहस्थ सद्गते नमोस्तुते फदा स्वकीयदर्शनं ददासि मेऽमृतोपमम् ॥ ८॥ इतीदमद्भुताष्टकं निशम्य नंदनन्दनो ददाति सन्ततं जनं प्रति रयकीयदर्शनम् ॥ Tamir Title मरा : भावमफाशाष्टकम् । (१४१) कृतं गवादिपालदासनानकीयसाधुना .ब्रजेशकृष्णदर्शनाभिलाषिणा सुमाथुरे ॥ ९ ॥ भावभकाशारकम् ॥ ४ ॥ विभुश्च सत्स्वरूपकश्चितिः सुखात्मकोजनि- रमूत्तिनामरूपकोथ तत्वमर्थवाहिकः ।। विधीश्वरो हरीश्वरो रमाशिवाशिवेश्वरी यथा फणी गुणे तथास्य विश्वकल्पनाश्रयः ।। १ ।। स एव धार्य शंतनुं सकंघनोपमं शुभं सुपीतपट्टवाससं कलापिपिच्छमस्तकम् ॥ कृपाकटाक्षसंयुतं सुवंशवेत्रहस्तकम् । ममास्तु नेत्रमार्गगः कृपाकरः सदा जने ॥२॥ यथा ध्रुवं च हस्तिनं ददौ स्वकीयदर्शनं. तथैव मेऽस्तु नेवगः कृपात आत्मदो हरिः।। त्वमेव भक्तवत्सलो यदा वदाम्यहं तदा क्षुधार्तभोजनेकृते न कोपि वक्ति पालकः ॥ ३ ॥ मनश्च खानि मे सदा बहिर्धमंत्यनात्मनि ममैव नास्ति साकृतिस्तदेव कर्म तावकम् ॥ पराचि खानि माधवश्चकार नेगमी श्रुति- स्त्वदीयकर्मवामता तवापराधता भवेत् ॥ ४॥ अनेकजन्मनाटयता धृतिर्मया तवाग्रतः कृता प्रसन्नतां गतस्तदा त्वदीयदर्शनम् ॥ वरं धीम्यहं प्रभो यदा न रोचते तदा । घदेशी न धार्यतां फलेन वर्जितां मृषा ॥५॥ तवापरोक्षता हि या ममास्ति मूलतः क्षति। स्तदेव वांछता मया न दर्शनं ददासि मे ॥ . इस्लामी। २१द्रियाणि । ३ महिः।

( १४२) भावप्रकाशाष्टम् । दया न लिप्यते कदापि मानसे इंते प्रमो उपासनां त्वदीयकां करिप्यतीह को नरः ॥ ६.॥ पदि श्रुतिः प्रमाणिका महेशजीयलक्ष्पयो संदेकता तदा विमो त्वदीयदर्शनं भवेत् ।। ऋतं द्वितीयतामतिस्तयोर्भयावहा यदि। मदीपदृश्यतां व्रजेत्परावरेश्वरेश्वरः ॥ ७॥ निरंजनं निरामयं निरंकुशं च निर्गणं स्वतो भुजिप्पवल्लभं स्वभक्तनिर्भयप्रदम् ।। सदाप्तकामसाक्षिणं नमामि नंदनंदनं नतिं तदीयकां विना ममास्ति नेतरद्वलम् ॥ ८॥ इति श्रीस्वामिज्ञानदासशिप्यगोपालदासेन विरचितं भावप्रकाशाष्ठकं संपूर्णम् ॥ ४॥ प्रार्थनाटकम् ॥ ५॥ मयाज्ञातं सर्व खलु जगदिदं ब्रह्म विमलं तथैवेह स्वात्मा निगमगुरुवाक्यादनुभवात् ।। तथापीच्छा स्वस्य त्वयि नयनपातस्य न गता प्रभो श्रीकृष्ण त्वं भव भव मदीयाक्षिविषयः ॥ १॥ ममेमामाशाधि हरसि यदि न त्वं च विपुला- महं भक्ताधीनो वदसि कथमित्यं प्रियमुधा ॥ . श्रुतं घायं भक्ते तव मयि करोषीह न च किं प्रभो श्रीकृष्ण त्वं ॥२॥ अमूल्यान्यस्वार्थे यदि तव रुचिर्नास्ति भगवन् सतां श्रीरन्या क गतमिति वाक्यं च महताम् ।। यथा मेऽस्ति प्रीतिस्त्वयि मयि तव स्वात्मनिन किं प्रमोकृिष्ण ॥३॥ भस्य १२कारण्यम् ।

मार्थनाष्टकम् । (१४३) त्वदन्यं दुःखघ्नं शरणमुपयामोव वद के तनूजोर्थोनारी निगमयतिवेषौ वनगतिः।। तवामाप्तौ सर्वे निरयमिव दुखादसुखदाः। प्रभो श्रीकृष्ण त्वं ॥४॥ गजास्पोयं देव्यास्तनुज उत तस्याः पतिहरः स लोकशाजातस्तदपि हरेस्तत्प्रभृतयः॥ कलांशाः कृष्णस्तु स्वयमिति विभुर्भागवततः । प्रभो श्रीकृष्ण त्व. ॥५॥ मनश्वांचल्यं मे करणकृतदोष मनसिजं स्मयं रोपं लोभं न च मम गतिर्द्रक्ष्यसि यदा ॥ स्ववात्सल्यं दृष्ट्वा कुरु गुरुदया स्वात्मशरणे। प्रभो श्रीकृष्ण त्वं ॥ ६ ॥ सखा सख्यु र्याः पतिरिव तनूजस्थ जननी क्षमस्व त्वं मेधं जलनिधिग काकस्प शरणम् ॥ यथा पोतादन्यं मम भवदृते नास्ति जगति प्रभो श्रीकृष्ण त्वं०॥७॥ अहोभाहं धन्यश्चरणमणिशब्दश्रुतिगणं बहिश्यामं त्वंतः सितममरवाग्युयविषयम् ।। यतो द्रक्ष्यामीशं रविशतसमापीडशिरसं प्रभो श्रीकृष्ण त्व०॥ ८॥ इति श्रीस्वामिज्ञानदासशिष्यगोपाल- दासेन विरचितं प्रार्थनाष्टकं संपूर्णम् । गुदर । पुस्तकमिलनेकाठिकाना- खेमगज श्रीकृष्णदास, "श्रीवेङ्कटेश्वर" छापाखाना-मुंबई..

है .... .... .... ..." ... ... .... .... .... .... .... 0 जाहिरात। वैद्यकग्रंथाः। नाम. की... आ. हारीतसंहिता भाषाटीकासहित मष्टांगहृदय (वाग्भट्ट) भाषाटीका अत्युत्त. म वद्यकग्रंथ भिषग्वरोंके देखनेयोग्य वृहनिपंदुरलाकर प्रथमभाग .... वृहनिपंदुरलाकर द्वितीयभाग। वृहनिघंटुरत्नाकर तृतीयभाग. वृहनिघंटुरलाकर चतुर्षभाग वृहनिघंटुरत्नाकर पंचमभाग छपता है रउराजसुंदर भाषाटीकासह पथ्यापथ्यभाषारीका शार्ङ्गधर निदानसह भाषाटीका पं० दत्तराम- चौधे मथुरानिवासीका बनाया की० ३ १० तथा र अमृतसागर कोशसहित हिंदुस्थानीभाषामें सर्वदेशोपकारक डॉक्टीचिकिरमासार भापा (मं. दे. पै.) चिकित्साखण्ड भाषाटीका प्रयमभाग चिकित्साक्रमकल्पवल्ली संस्कृत काशिनायकृत भिषावरोंके देखने योग्य पुस्तकमिलनेका ठिकाना- खेमराज श्रीकृष्णदास. 'श्रीवेंकटेश्वर" छापाखाना-खेतवाडी-मुंबई.. .... .... .... .... .... . *... 4... ... ....

Shri Vairagya Bhaskar

Author
Khemraj
Title
Shri Vairagya Bhaskar
File name
Shri Vairagya Bhaskar
Text
OCR done
Citation
1895
Published
2012/08
Publisher
Venkateshwar Mudranalay
Language
Sanskrit
Pages
144
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
DLI number
311440
Barcode
99999990320327.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
FCxfz6BVouW
Download PDF

Shri Vairagya Bhaskar