·HIVERSITY OF TRAVANCORE
UNIVERSITY OF TRAVANCORE
TRIVANDRUM SANSKRIT SERIES NO. 175
NRGAMOKSA PRABANDHA
OF
NARAYANA BHATTA
कर्मणि
यज्यते HD
PUBLISHED BY
S'URANĀD KUNJAN PILLAI M. A.,
Honorary Director,
University Manuscripts Library,
TRIVANDRUM.
1955/1130
All rights reserred

·No text on this page.

·काणि व्यज्यतेमा
अनन्तशयनविश्वविद्यालय
अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः
ग्रन्थाङ्कः १७५
नृगमोक्षप्रबन्धः।
by
Elattor Rama Swami Sasta
'Count:
OF
TRAVA,
PACLERE
UNIVERSITY
प्रकाशकः
शग्नाड कुजन् पिल्ल एम्. ए.,
पौरस्त्यग्रन्थत्रकाशनकार्यालयाध्यक्षः।
..
अनन्तशयने अलयनम् मुद्रालये मुद्रितः
१९५५/1130
मूल्यम् आणकद्वादशकम् ।
DONATED TO
TTD CENTRAL LIBRARY

·No text on this page.

·INTRODUCTION We are now happy to present to the public tbe Nrgamöksa, a well-known Campu Prabandha by Nārāyana Bhattatiri, one of the celebrated Sanskrit poets of Kerala. He flourished during tbe 16th ceptury (1560 – 1648 a. D.). Bhattatiri b:longed to Melputtui Illam, a fainily of Naibüri Brāhmans, lltar Thirunīvīi temple in South Malabar. This fact is clearly mentioned in bis well-knov: grammatical work Prakriya sarvasva. भूखण्डे केरळाग्व्ये सरितमिह निळामुत्तरेणैव नावा- क्षेत्रे गब्यूतिमात्रे पुनरुपरिनवग्रामनाम्नि स्वधाम्नि । धर्मिष्ठाद् भट्टतन्त्राद्यखिलमतपटोमातृदत्तद्विजेन्द्राद् जातो नारायणाव्यो निरवहदतुलां देवनारायणाज्ञाम् ।। Uparinavagrāma is the Sanskrit equivalent of Vēlputtūr. The stanza also ruentions Bhattatiri's father Mätudatta who was proficient in several branches of learning like Bhalla Tantra, Kumīrila Bhatta's Mimīmsā. There is little authentic evidence about the biographical details of Melputtur. Several legends have grown up on his fame. It is generally believed that in his early days he li'd life of pleasure.hunting, caring little for education. we cannot place much reliance on such stories. But from statements made by the pret himself we know that he was deeply erudite in the several branches of Sanskrit learning. मीमांसादि स्वतातान्निगममविकलं माधवाचार्यवर्यात् तर्क दामोदरार्यादपि पदपदवीमच्युताख्याद् वुधेन्द्रात् । तेषां कारुण्ययोगात् किमपि च कवितामाप्नवं कर्म मे तत् भूयात् कृष्णार्पणं मे भवतु च सततं धीरघारेः कथायाम् ।। This verse makes it clear tbat he bad bis lessons in Mimīmsā from his father, and that be was indebted to Mālbavācārya, Dāmādarācārya and Acyuta in the study of other subjects like ·2 Vēda, Tarka, and Vyakarana. The works of Bhattatiri, botb in the field of pure literature and in the field of Sīstrās, are eloqueut testimony to the truth of the above statements. Bhattatiri's life appears to be one of devotion to God. His magnum opus, Nārāyarīyam, a devotional poem comprising 1000 odd verses in praise of the deity of Guruvāyūr temple, reveals him as a Bhakta repo-ing absolute faith in that deity. But from other works of his in praise of some of the Kings and Chiefs of Kērala we may infer that be travelled from place to place enjoying their hospitality and patronage. His Gos'rīnagara varnana, Māțabhūpa pras'asti, Sailābd būs vara pras'asti eto. may be cited as illustrations. He has made glowing references to Devanārāyana, the Nambūri Rījā of Ampalappuls who was his chief patron. This Devanārāyana was the renowned Purāļamtiruvā! Raja of Cempakasseri (Ampalappula, 1566-1623 A, D) a great patron of arts and letters The works of Malputtür fall under the following categories:- 1. Stotras 2. Prasasties 3. Muktakas 4. Săstras 5. Prabandhas 6. Miscellaneous. Devotional works. Panegyrics Occasional verses. Treatises on sałatras. Campu type of literary compositions. MA The names of works coming under each of these categories are given in the note at the end. Nigamūksa belongs to the category of Prabandba. Bhattatiri composed a good nuniber of works belonging to this class. If tradition is to be believed, he wrote them at the instance of bis friend Kuttancëri Iravi Cākyär. The cakyārs are a class of people whose traditional occupation is Küttu, narrating Purānic stories in temples for the ecification of religious de votees. It was for the purpose of such performance that Kuțanceri desired bis friend ·3 Bbațțatiri to compose the Campus. Bbattatiri mostly chore religious themes for his prabandbas. Kõțiviraba is the only prabandh, attributed to him which has a secular theme, and scholars are divided in their opinion about the authorship of that work, as some a cribe it to Malamangalam Nārāyanan Nambūri. Bhattatiri is at best in his great devotional poern Nārāyaniyam, but his prabandhas are not much inferior in point of poetic excellence. He exhibits masterly skill both in the choice of diction and in the arrangement and expression of thoughts. In these respects be rauks with the greatest Sanskrit poets of Körala. Nrgamõksa contains 52 stanzas and a dozen short proge passages. Its theme is borrowed from Mabā Bhāgavala (chapter 64, Skandha x). The story is briefly given below. Nrga was a king of the Iksvāku race. He had almost a passion for giving charities. He used to give away thousands of cows every day to Brāhmans. Once it happened that a cow given to one Brāhman returned to the king's cow-pen and got mingled with other cows The king up wittingly took it and gave it away again to another Bräbiman. The Brāhman who received that cow first came back and complained to him about the matter. The king tried to appease the Brühmaps by ofíering to give ang number of cows instead. Neither of the Burāmans would agree to the king's proposal. The king was in a fix. The Brābmans uticred a curse that the king would become a lizard. They subsequently were moved to pity and blessed him by giving s'apa-māksa according to which he would be released from the curse by Lord Visnu in his incarnation as Kșsņa. आनतेपु कुशन्थलीति विदिते स्थाने गतोपद्रवे कूपे त्वं कृकलास एधि गलितक्षुत्तृड्भयादिव्यथः । नित्योदित्वरविष्णुचिन्तनसदातृप्तश्च कालात् पुनः तत्र द्वारवतीं करिष्यति पुरी कृष्णावतारो हरिः ।।

·The story is introduced in a very effective manner. Nrga himself narrates the story to Krsna when the latter helped him out of the well and released him from the curse of the Brābmans. Kļşņa came to know of the strange lizard in the well from his children who came across it during their wanderings in the forest. Bhattatiri follows the story in the Mabā Bbāgavata in the main, but has made slight modifications bere and there to enhance tbe poetic effect. Descriptions in the prabandha show his skill in a remarkable degree. The following passage may be cited as an illustration. तावदेव देवदेवकरसरसीरुहाञ्चलकथञ्चनसम्मर्शनमात्रपात्रीभूतस्स खलु सुकृताम्बु- राशिः कृकलासरूपमखिलासु जातिपु निहीनतमं विहाय महीगतमहाजनपरिषत्सु विहायसि दिविषत्सु च निमिपल्यु सद्य एव विद्योतमानप्रद्योतद्युतिखद्योतीकरणचणकिरणपरिणतिभि- ररुणीक्रियमाणहरिदन्तरं सुघटितकटकमकुटकिरीटकेयूरहारसारसनादिचारुतराकल्पकल्पिता- नल्पशोभम् अव्यवायमहिमनव्यतरदिव्यरूपमाग्यायास्थातिरेकनम्रीकृतशिरा यदुशिरोमणे- श्वरणतरुणाग्घुजयोः प्रणनाम । उत्थापितश्च भक्तातिहन्त्रा बद्धाञ्जलिरसाववतस्थे । The story is based on certain traditional conceptions prevalent among the Hindu society in olden days. Such are the ideas about the greatness of Brāhmans, and the sin attending on misappropriation of their properties even if counmitted unawares. These may appear to be not quite delectable to moderners, but there is one idea in the story which has a great lesson for all times. Charity, no doubt, is a great virtue, but pride accompanying it goes before fall. Nrga was proud of his charities, and poetic justice of those times required that he should undergo tribulation before he could enj'y the results of his good actions. The idea is expressed in the following words: अस्मादृशां वितरणाद्यमिदं कियत् स्याद् विस्मापनेऽस्य सुकृते बत चिन्त्यमाने । भूधो विदाट कुरुत हन्त मदाङ्कुरोऽपि कुर्वी त दुर्विदमेव हि सर्वपुंसाम् ।।

·The commentary, published here, is a valuable aid to the proper appreciation of the Prabandha. From the following verse it is clear that the commentator undertook the work at the instance of Prince Rāma Varma of Travancore. वञ्चीशवंशकलशार्णवपूर्णचन्द्र- श्रीरामवर्मयुवराज(वरप्रणुन्नाः)। नारायणीयनृगमोक्षमहाप्रबन्ध- सोपानकं विवरणं विवरीवरीमः ॥ It is understood from Potiyil Cākyär, Kottayam, (the owner of the manuscript) that the commentary is the work of Elattūr Rāma Svāmi Sāstrikul, the Sanskrit tutor of Ayiliam Tirunāj Rāma Varma and Visakhain Tirunāl Rāma Varma of Travancore. Rāmasvāmi Sāstrikal was a great Sanskrit scholar and a wellknown writer (1824-1887 A. D.). This work has been prepared for the press by Messrs: Sri 8. Venkatasubrahmonia Iyer and Sri V. G Nambūri. The edition is based on a single manuscript No. 12986 collected by Sri V. G. Namburi from Sri P. N. Paramės vara Cākyar, Potiyil Matbain Kottayam. University Manuscripts Library, Trivandrum, 16-3-1955. S'URANAD KUNJAN PILLAI, Honorary Director.

·on NOTE ]. Stötras. 1. Nārāyadiyam - A stātra Kāvya in praise of the deity of Guruvāyür temple. 2. S'rīpādasaptati A Stotra of Pārvati Dēvi of Mukkõlakkal temple. 3. Guruvāyupurēsla Stötra. - A small stõtra of twelve stanzas. II. Pras'astis.1. Gösrīnagaravarņuna. A description of the city of Cochin. 2. Māțarājapras'asti - A Panegyrio of Vīrakērala Varma, King of Calicut. III. Sāstras 1. Sūktaslõkas - 8 stanzas tbe vargavibhāga of Rgveda 2, Asvalāyatakriyākrama - A treatise on the Āsva- Jāvana school of rituals. 3. Prakriyaarvasva - A treatise on Sanskrit grammar 4. Mapaparicohoda in Mänamēyodaya - A work on Purvamināmsā. 5. Tantra vārtika nibandhanam. IV. Prabandhas. A. Stories taken fr: m Mahābhārata. 1. Rūjasüya - Rājasūya sacrifice of Yudhisthira. 2. Dütavākya - Yudhisthira's message to Duryodhana through Krsna. 3. Pancālisvayamvara. The svayamvara wedding of Pāncāli. 4. Nala yani carita - The story of Nālayani. 5. Sundöpasundopākhyāna The story of Sunda and Upasunda, two asura brothers. 6. Subhadrābaſaņa. The elopement of subhadra the sister of Sri Krsna with Arjuna. 7. Kauntēyāstaka Eight stanzas on the reception given to Durvāsa by Yudhisthira. 8. Kirāta - The duel between Arjuna and Kirāta, Paramēsvara disguised as Kirāta, a forest dweller. 9. Kailāgavarnana - A description of Kailāsa.

·- B. Stories taken from Mahābhāguvata. 1. Matspīvatāra - Incarnation of Vişnu 4 Matsya Fisb. 2. Nrgamökşa. 3. Daksayāya Destruction of the Sacrifice of Daksa by Siva. C. Stories taken from Rāmāyana. 1. Niranunāvika prabandha or Surpanakba Pralāpa Affliction of Surpanakha, the sister of Rāvaņa wbose nose was cut off by Lakşmana. The prabandha contains no nasal sounds, aod bence called Niranunāsika. 2. Raksasötpatti. 3. Ahalyamöksam. Rāma redeeming Abalya, Gautaina's wife, wbo was lying as a stone image on account of the curse of ber husband. D. Other Prabandhas. 1 Tripuradabana - The burning of the three cities of Isura-brothers by Siva. 2. Astani Prabandhu - A description of the Astami festival of Vaikkatu temple. 3. Svābäsudhākara - The love story of Candra with Svāba. 4. Köțiviraha - The marriage between Síngā raketu and Srogäracandrikā, their separation and re-anion. F. The following works are also attributed to Nārāyana :- 1. Gajendramöks3 - The release of Gajëndra, Indradyuinna, a king of Pāndya who became an elephant by Agastya's curse. 2. Rukmā gadacarita - The story of Rukmāngada, 3. Vāmanā vatära. 4. Ajāmilamokşa. 6. Syarantaka. 6. Kucēla vștta. 7. Pārvatī syayamvara.

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ नारायणभट्टप्रणीतः नृगमोक्षप्रबन्धः तत्रैकदा मनुजवृत्तिमुपाचरिष्णु- र्विष्णुः स्वयं पुरवर मणिमन्दिरान्ते । सेवासमामिलदनेक दुषवीर- स्वैरानुलापसरसो निषसाद मोदात् ॥१॥ श्री: विवरणम् वन्दे तद् द्वन्द्वमद्वन्द्वं यत् कारणमकारणम् । कामधन कामधुग दिव्यमलकानलकालिकम् ।। तुन्द भ्यन्तरलीयमान जगतीवृन्दानात् तुन्दिलं छन्दाधीनच चरोदयलय बन्द रुन्दा कम् । भिन्दानं निखिलान्तरयामानन्दावोधात्मक विन्दामः शरणं करेणुवदनं वृन्दारका भिष्टुतम् ।।

·नारायणभट्टप्रणीतः अम्बां धृतैणमदजम्बालबिन्दुमवलम्बामहे शशिमुखी बिम्बाधरामरुणबिम्बायुताभ्युदयसम्बाधबोधिसुषमाम् । लम्बालकां श्रितकदम्बाटवी नतकदम्बार्थकल्पकलतां शम्बाहिनी पृथुनितम्बां कृपाकरदृशं बाहुलेयजननीम् । जम्भारिप्रमुखामरेन्द्रमकुटीसम्भारशुम्भन्मणी- गुम्भाद(म्भाभ्र)वलन्मयूखलहरीसम्भाविताङ्घिद्वयाम् । रम्भागर्भसगर्यनिर्भररुचिं कुम्भाभिरामस्तनी सम्भान्तीं हृदि भारतीमभिमतारम्भाय सम्भावये ॥ यो मनन् पाणिनीयामृतजलधिमुपादत्त सर्वस्वसारं योऽबध्नीत प्रबन्धान् मधुरमधुझरीमृग्यमैत्रानुबन्धान् । शेष साक्षादशेषास्समनुकृतनराकारमाचक्षते यं सोऽयं नारायणार्यो मम विमलगवीमार्गमादेष्टुमीष्टाम् ॥ सङ्घातं जङ्घनीति प्रसृमरतमसा व्याचरीकर्ति कीर्ति सन्देहं दन्दहीति प्रतिकृतिविकृति शैमुषी मोमुषीति । श्रीपोषं पोपुषीति प्रतिकलसुखदां वैदुषीं सेदुषी या वीक्षा शिक्षागुरूणां लगतु मयि कृपाधोरणी धारणी सा ॥ वञ्चीशवंशकलशार्णवपूर्णचन्द्र- श्रीरामवर्मयुवराज(वरप्रणुन्नः) । नारायणीयनृगमोक्षमहाप्रबन्ध- सोपानकं विवरणं विवरीवरीमः ।। महाकविप्रणीतत्वात् कृतिरेषा गरीयसी । यथामति तथाप्येषा मया व्याख्यायते मितम् ।।

·नृगमोक्षप्रबन्धः । अथ तत्रभवान् नारायणभट्टारको महाकविः "काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये । सद्यः परनिर्वृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ।।" इत्याद्यालङ्कारिकवचनप्रामाण्यात् काव्यस्य कीयाद्यभिमतानेकफलसाधनतामव- धारयन् 'काव्यालापांश्च वर्जयेद्' इति निषेधशास्त्रस्यासत्काव्यगोचरतां च निर्धारयन् नृगमोक्षाख्यं प्रबन्धं प्रबन्धुकामः प्रारिप्सितानन्तरायपरिसमाप्ति- सम्प्रदायाविच्छेदलक्षणफलफलकत्वेन- 'आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्' इत्याशीराद्यन्यतमस्य प्रबन्धप्रारम्भलक्षणत्वाच्चादौ नृगमोक्षबीजभूतं भगवतः श्रीकृष्णस्य सुखावस्थानरूपं वस्तु निर्दिशन् कथामवतारयति तत्रेत्या- दिना-- तत्रेति । तत्र द्वारकायाम् । एकदा एकस्मिन् काले । 'सर्वेक-' इत्यादिना सप्तम्यन्तात् स्वार्थको दाप्रत्ययः । स्वयमात्मना मनुजवृत्तिं मनुष्य- धर्ममुपाचरिष्णुः अधितिष्ठन् । उपायूर्वात् चरतेः 'अलं कृञ्-' इत्यादिना ताच्छीलिक इष्णुच्प्रत्ययः । स्वेच्छयैव लोकानुग्रहाय स्वीकृतनरानुकृतिः न प्राकृतवत् कर्मपारवश्येनेति भावः । विष्णुर्वासुदेवः । मणिमन्दिरैः नवरत्न- खचितोपभवनैः अन्ते रम्ये । 'अन्तरेऽवसितौ रम्येऽप्यन्तः' इति विश्वः । पुरवरे भवनश्रेष्ठे । 'अगारे नगरे पुरम्' इत्यमरः । 'दैवाढते वरः श्रेष्ठे' इति च । यद्वा मणिमन्दिरान्ते तत्र पुरवरे इति योजना । तत्र पुरवरे मणिमन्दि- रान्ते इति वा योजना । प्रासादे मणिवेद्यां पर्यत इतिवत् । सेवायै भजनाय समामिलद्भिः सङ्गच्छमानैः अनेकैः यदुप्रवीरैः सह यः स्वैरानुलाप: स्वच्छन्द- मुहुस्सल्लापः तत्र सरसः कुतूहली सन् । 'अनुलापो मुहुर्भाषा' इत्यमरः । मोदात हर्षाद् निषसाद । 'षद्ल विशरणगत्यवसादनेषु' इत्यस्मात् नियोगेना- सनार्थात् लिट् । 'सदिरप्रतेः' इत्यभ्यासस्य षत्वम् । आदेः परस्य लिट् इति तत्परस्य षत्वनिषेधः । अवतस्थे इत्यर्थः । धातूनामुपसर्गवशात् अर्था- न्तरे वृत्तिः । तदुक्तम् -- ·C नारायणभट्टप्रणीतः तदानीश्च किमिदमिति सायदुलो कैर्मृदुलहसितलसितेन च "उपसर्गेण धत्वों बलादन्यः प्रतीयते । प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् ।। इति । अत्रात्मारामस्य भगवतः सेवासम्गलयदुवीरस्वैरसल्लापसारस्य साम- •भिप्रायगर्भस्य मनुजवृत्तिमुपाचरिष्णु रिति विशेषणस्य विन्यासात् परिकरा लकारः । 'अलङ्कारः परिकरः साभिप्राये विशेषणे ।' इति लक्षण त् । मणिन्दिरान्ते पुरघर इति समृद्धि मद्वस्तुवर्णनाद् उद त्त, लङ्कारः । चरिष्णुर्विष्णुरित्यत्र अनुप्र.सश्च । वृत्तं वसन्ततिलकम् । 'उक्तं वसन्ततिलकं तभज जगांगैः ।' इति लक्षण त् । तच्छब्दस्य परमात्म य च त्वेन सर्वमङ्गलास्पदत्वाद् आदौ तयोगः । तच्छन्दपरमात्मवाचकत्वञ्च स्मर्यने भगवद्गीतायां 'ओं तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मगस्त्रिविधः स्मृतः ।' इति। ननु "देवतावाचक शब्दा ये च भद्रादिवाचकाः । ते सर्वे नैव निन्द्याः स्युलिपितो गणतोऽपि वा ।।" इति देवतावाचकस्यैव निरवद्यत्या भिधानात् परमात्मनश्च देवतात्वाभावात् कथं तद्व चकस्य प्रबन्धमुचे योग्यत्यनिति चेत्, न; 'सेयं देवता ऐक्षतं' 'तेज: परस्यां देवताय म्', 'त्वं वा अहमस्मि भगवो दवता' इत्यादिश्रुतिभ्यः पर- मात्मनो दवत.त्यस्य निर्विवादत्वात् समनयद्यम् ।।१।। तदानीमिति । किञ्च तदान त स्मन् काले । 'तदो दा च' इति चकाराद् दानीम्प्रत्ययः । तस्य प्राग्दिशीयत्वेन विभक्तित्वात्त्यदायत्वम् । किमिद- ·नृगमोक्षप्रवन्धः । ५ भगवता दूरादेव विलोक्यमानास्सम्भ्रमविस्मयसूचकचटुलचरणन्यासा: किमपि समुन्मिषितधर्मकणाङ्कितवदनपङ्कजा रौक्मिणेयसात्यभामेयगम्ब- वतेयप्रमुखाः सकलयदुकुमाराः सत्वरमुपगम्य भगवन्तमकाण्डकरुणा- वताराङ्कुरितवाष्पकणाङ्कितनयनकोणं प्राणंसिषुः ॥ मित्यनवधारणेन विमृशद्भिरिति शेषः । सकलयदुलोकैः, न केवलं भगवत्स- भावासिभिः । मृदु मृदुलम् । 'कोमलं मृदुलं मृदु' इत्यमरः । हसितं हासः । भावे तान्तम् । तेन लसितः शो भतः । लसतेः कर्तरि क्तः । तेन मन्दहासमनोहरे- णेत्यर्थः । सर्वज्ञत्वेन परिज्ञातपरमार्थत्वेऽपि मनुष्यलोकविडम्बनाय साकृतमन्द- हसितेनेति भावः । सर्वज्ञत्वमेवाह भगवतेति । चकारो भिन्नक्रमः भगवता चेति । भगवत्त्वञ्च षाड्गुण्यसम्पन्नत्वम् । तथा चोक्तम्- - "प्रवृत्तिञ्च निवृत्तिञ्च भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्याञ्च स वाच्यो भगवानिति ।" दूरादेव विलोक्यमानाः सन्दृश्यमानाः । विलोकयतेः कर्माण शानचि 'सार्वधातुके यक्' इति यक् । 'आने मुक्' इति मुक् । अत्युज्ज्वलत्वादिति भावः । सम्भ्रमः भगवते निवेदयाम्यहं पूर्ममहं पूर्वमिति त्वरा । विस्मयः अदृष्टचरवस्तु- दर्शनजनितमाश्चर्यम् । तयोः सूचकाः ज्ञापकाः चटुलचरणयोः मनोहरपादयोः न्यासाः विक्षेपाः येषां ते तथोक्ताः। 'सम्भ्रमस्स्वरा' इत्यमरः। 'विस्मयोऽद्भुत- माश्चर्यम्' इति च । 'मनोज्ञे चाटु चटुलं सुन्दरं चारु पेशलम् । इति वैजयन्ती । किमपि बहु समुन्मिषितैः समुद्भूतैः । मिषतेः कर्तरि क्तः । धर्मकणैः स्वेदलवैः अङ्कितानि चिह्नितानि वदनपङ्कजानि मुखार- विन्दानि येषां ते तथोक्ताः । 'धर्मो निदाघः स्वेदः स्यात', 'लवलेशकणाणवः' इति चामरः । रौक्मिणेयः प्रद्युम्नः । सात्यभामेयः (सुन्दरः)। जाम्बवतेयः साम्बः । सर्वत्र 'स्त्रीभ्यो ढक्' इति ढक् । एते प्रमुखाः प्रधानानि येषां ते तथोक्ताः ।

·नारायणभट्टप्रणीतः किन्नु भवतामद्भुतमुद्भूतमिति पृष्टवन्तमेनं प्रत्यवादिषुः ॥ वयं खलु ताताद्य प्रातराशिनः प्रीतचेतसो नातिदूरविपिना- न्तरेषु स्फीततरसम्पत्प्रथिमवशात् प्रमदवनप्रतिमानेषु प्रागदृष्टचरानपि . 'क्लीबे प्रधान प्रमुखप्रवेकानुत्तमोत्तमाः' । इत्यमरः । सकलयदुकुमाराः अकाण्डे यः करुणावतारः दयोदयः तेन अङ्कुरिताः सञ्जाताङ्कुराः। तारकादित्वादितच । बाष्पकणाः बाष्पजलबिन्दवः तैरतितो नयनकोणी कटाक्षौ यस्य तं भगवन्तं सत्वरमुपगम्य प्राणंसिषुः प्रणाम चक्रुः । प्रपूर्वात् नमतेः लुङ् । परस्मैपदे 'उप मर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य' इति नकारस्य णकारः। 'यमरमनमातां सक् च' इति सगिटौ। मुखपङ्कजा- नीत्यत्रोपमालङ्कारः ॥ अनन्तरं भगवता अनुयुक्ताः प्रत्यवदन् इत्याह-- किन्विति । भवतां युष्माकं किमद्भुतमाश्चर्य उद्भूतं सञ्जातम् । नु इति पृच्छायाम् । 'नु पृच्छायां विकल्पे च' इत्यमरः । इति इत्थं पृष्टवन्तं कृतप्रश्नम् । पृच्छतेः कर्तरि निष्ठायां 'अहिज्या-' इत्यादिना सम्प्रसारणे व्रश्चेति षत्वे 'ष्टुना ष्टुः' इति ष्टुत्वम् । एनं श्रीकृष्णं प्रत्यवादिषुः प्रत्यवोचन् । प्रतिपूर्वीद् वदतेः लुङि परस्मैपदम् । 'वदव्रज --' इति वृद्धिः । अत्रापि यदुकुमारा एव कर्तारः ॥ प्रतिवचनप्रकारमाह- वयमिति । हे तात जनक, 'तातस्तु जनकः पिता' इत्यमरः । अद्य खलु अस्मिन् दिवसे । 'सद्यः परुद्' इत्यादिना निपातनात् साधुः । वयं प्रातरभन्तीति प्रातराशिनः । 'सुप्यजातौ' इति ताच्छील्ये णिनिः । कृतप्रात- भॊजनाः प्रीतचेतसः सन्तुष्टचित्ताः नातिदूरेषु अत्यन्तं स्फीताः प्रवृद्धाः स्फीत- तराः । स्फायतेर्निष्ठायां 'स्फायः स्फी निष्ठायाम्' इति स्फ्यादेशः । ततस्तरम् । तास्सम्पदः पुष्पफलसमृद्धयः तासां प्रथिमा पृथुत्वम् । पृथ्वादित्वादिमनिचि 'रऋतो हलादेः' इति रभावः । तस्य वशात् प्रमदवनप्रतिमानेषु अन्तःपुरो- ·नृगमोक्षप्रबन्धः । ७ प्रदेशान् प्रदरीदर्शितुकामाः प्रचुरकौतुकात् प्रचरन्तः प्रतिझलकलित- विहरणरसपरिश्रमवशात् प्रभूतां पिपासामुपासीदन्तः प्रतिदिशं प्रहित- लोचनाः प्रहिमिव कश्चिददूरादलोकिष्महि ॥ ततश्च त्वरमाणा वयं परिहीणसत्त्वसञ्चारस्य तस्य कूपस्य प्रमुषित- प्रायोपनाहं पीनाहदेशमासाद्य विलोकयमानाः द्यानतुल्येषु नातिदूरेषु आसन्नेषु । नञर्थस्य नशब्दस्य 'सुप्सुपा' इति समासः विपिनान्तरेषु वनमध्येषु प्राक् पूर्व अदृष्टचरान् अदृष्टपूर्वान् । भूतपूर्वे चरट् । प्रदेशान् । यद्वा प्रागदृष्टचरानित्येकं पदम् । प्राग्भिः पूर्वैः अदृष्टचरानित्यर्थः । प्रदरीदर्शितुकामाः अतिशयेन द्रष्टुकामाः । प्रपूर्वात् पश्यतेर्यङो लुकि द्वित्वे अभ्यासस्य रिगागमः। ततस्तुमुन् । 'तुं काममनसोरपि' इति मकारलोपः । प्रचुरकौतुकाद् अतिकुतूहलात् प्रचरन्तः प्रतिकलं प्रतिक्षणं कॅलिते कृते विहरणे विहारे यो रसः तेन यः परिश्रमः तस्य वशाद् आयत्तत्वात् । 'वश आयस। तायाश्च' इति विश्वः । प्रभूतां बहुलाम् । 'प्रभूतं प्रचुरं प्राज्यमददँ बहुलं बहु ।' इत्यमरः । पिपासां पातुमिच्छाम् । पिबतेः सन्नन्ताद् अप्रत्ययः । ष्टाप् । 'उदन्या तु पिपासा तृड्' इत्यमरः । उपासीदन्तः प्रापन्तः । सीदतेश्शतरि 'पाघ्रा ' इति सीदादेशः । प्रतिदिशं दिशि दिशि । 'अव्ययं विभक्ति-' इत्यादिना विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । 'अव्ययीभावे शरद् -' इति टच् । प्रहितानि प्रेषितानि. लोचनानि यैस्ते तथाभूतास्सन्तः अदूसत् प्रहिं कूपमिव 'पुंस्येवान्धुः प्रहिः कूपः' इत्यमरः । कश्चिदगाधभूगर्त अलोकिष्महि अद्राक्ष्म । 'लोक दर्शने' इत्यस्माल्लुङ् ।। ततश्चेति । ततश्चानन्तरं च त्वरमाणाः । 'जित्वरा सम्भ्रमे' इत्यस्माल्लट- इशानचि मुगागमः । शीघ्रं गच्छन्त इत्यर्थः । वयं परिहीणः परित्यक्तः। परि- पूर्वाजहातेर्निष्ठायां 'घुमास्था' इतीत्वे 'ओदितः' इति नत्वे च 'कृत्यचः' इति तत.

·नारायणभट्टप्रणीतः
तोयं नास्मिन् निरैक्षिष्महि हहह पुनः पगर्ने कथञ्चि-
न्मान्तं ध्वान्ते महान्तं गिरिमिव च कमप्यन्तरद्राक्षम जन्तुम् ।
सूक्ष्मेक्षायां त्वजानीमहि कुटिलवलत्पुच्छमन्धान्धुदेशे
गाढव्याढौकितं तं जरठसरटकप्रौढमूढानुकम्पाः ॥२॥
णत्वम् । सत्त्वसञ्चारः प्राणिसञ्चारो येन तादृशस्य तस्य कूपस्य प्रमुषितो लुप्तः
पीनाहो मुखबन्धनमस्य यदिति च । विलोकयमानाः पश्यन्तस्सन्तः ।
तोयमिति । वयमस्मिन् कूपे तोयं न निरैक्षिष्महि न दृष्टवन्तः । 'ईक्ष
दर्शने' इत्यस्मात् कर्तरि लुङ् । हहहेति खेदे । 'हहहेत्यद्भुते खेदे' इत्यमरः ।
पुनः किन्तु कूपगर्भे अन्तः मध्ये ध्वान्ते अन्धकारे कथंञ्चित् कृच्छ्रेण मान्तं मानं
कुर्वाणम् । 'मा माने' इत्यस्मादादादिकादकर्मकात् कर्तरि लटः शतृ । महान्तं
पृथुलं गिरि पर्वतमिव स्थितमित्युत्प्रेक्षा । कमप्यनिर्धारितविशेष जन्तुं प्राणिनं
अद्राक्ष्म । 'दृशिर प्रेक्षणे' इत्यस्मात् कर्तरि लुङि च्लेरङभावपक्षे 'न दृशः'
इति क्सस्य निषेधात् 'मृजिदृशोः' इत्यमागमे 'वदव्रज-' इति वृद्धिः । चशब्दः
समुच्चये । ऊढा धृता अनुकम्पा यैस्ते । हन्त महानयं जन्तुः कूपपतित इति
सञ्जातकारुण्या इत्यर्थः । वयमिति शेषः। सूक्ष्मेक्षायां सावधानावलोकने तु
कुटिलं वक्रं यथा तथा वलत् संवृण्वत् पुच्छं लाशूलं यस्य तम् । वलदित्यत्र
'वल संवरणे' इत्यस्माल्लटः शता। अनुदात्तेत्वलक्षणात्मनेपदानित्यत्वस्य चक्षिको
डित्करणेन ज्ञापितत्वात् । अन्धयतीत्यन्धः । पचा द्यच् । स चासावन्धुश्चेति
कर्मधारयः । तस्य देशे गाढं यथा तथा व्याढौकितं दृढसम्बद्धमित्यर्थः ।
ढोकलेगत्यर्थात् कर्तरि क्तः । तं प्रागनवधारितविशेष जन्तुं जरढसरटकप्रौढं
वृद्धकलासवयं अजानीमहि निरचिनुम । ज्ञा अवबोधने' इत्यस्मात् लडि
'अनुपसर्गाज्ज्ञः' इत्यात्मनेपदे 'ज्ञाजनोर्जा' इति जादेशः। अत्र ध्वान्ते मान्त-
मित्यनेन कूपस्य दूरीकृतालोकतयातिदूरता व्यज्यते । सूक्ष्मेक्षायान्त्वजानीमही-
त्यनेन गाढान्धकारेऽप्यालोकविषयत्वेन सरटकस्यातितेजस्विता व्यज्यते ।
स्रग्धरावृत्तमेतत् ।
'म्रश्नैर्यानान्त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा सा प्रसिद्धा' ।
हीत लक्षणात् ॥ २ ॥

·नृगमोक्षप्रबन्धः । एवंविधव्यसनमागपि पीतरक्त- पालाशपेशलवपुर्वलितोऽयमास्ते ।। प्राग्जन्मकर्मपटलीगणनाङ्कशक्य- रेखासहस्रपरिभूषिततुङ्गगात्रः ॥३॥ अवशन्यस्तमुखोऽपि स्वभावतो लासयन् कृकं सोऽयम् । एवं कृत एवं स्यादिति दर्शयतीव निजकृतं किञ्चित् ॥४॥ एवंविधेति । एवंविधव्यसनभागपि अतिदुःसहापद्गतोऽपि अयं जरठसरटः पीतरक्तपालाशैः गौरारुणहरितवर्णैः पेशलं चारु वपुः शरीरं तेन ज्वलितः दीप्तः। चित्रसुन्दरशरीरभासुर इति यावत् । प्राग्जन्मनि पूर्व- जन्मनि याः कर्मपटल्यः शुभकर्मसन्दोहाः तासां गणनाङ्काः सङ्ख्याबोधकचि- हानि इति शङ्क्यान्युत्प्रेक्षणीयानि रेखासहस्राणि तैः परिभूषिततुङ्गात्रः अलङ्- कृतमहाशरीर आस्ते । 'आस उपवेशने' इत्यस्मात् कर्तरि लट् । अत्र कष्टतरायामप्यवस्थायामत्युज्ज्वलशरीरत्वेन सरटस्य महामहिमत्वं व्यज्यते । महाव्यसने शरीरकायकरणे सत्यपि तदनुत्पत्तेर्षिशेषोक्तिरलङ्कारः । स च तदनुत्पत्तेरार्थिकार्थत्वादस्फुटः । 'कार्याजनिर्विशेषोक्तिः सति पुष्कलकारणे ।' इति लक्षणात् । शरीरौज्ज्वल्यकारणस्वच्छन्दसञ्चारमृष्टाशनाद्यभावेऽपि तदुत्पत्ते. विभावनालङ्कारश्च | तत्सङ्कीर्णा चोत्प्रेक्षा । वृत्तं वसन्ततिलकम् । लक्षणन्तु पूर्वमेवोक्तम् ॥३॥ खचेष्टयेवास्य नाम व्युत्पाद्यत इत्याह अवशन्यस्तमुख इति। अवशं अस्वाधीनं यथा तथा न्यस्तं मुखं येन स तथाभूतोऽपि स्वभावतो निस- र्गेण कृकं कण्ठं लासयन् सोऽयं सरटः एवं अनेन प्रकारेण कृते । कृकलासने कृत इत्यर्थः । एवं स्यात् । एवंविधकृकलासजन्तुः स्याद् इति किञ्चित् निज- कृतं कृकलासजन्मनिदानभूतं ब्राह्मणापराधरूपं प्राग्जन्मकृतमित्यर्थः । दर्शयति बोधयतीवेत्युत्प्रेक्षा । पूर्व मया विप्रकृतविप्रकृते निजकृतापराधनिवेदने प्रभुता- ·१० नारायणभट्टप्रणीत: एतादृशतदीयनिपीडानिरीक्षणक्षणक्षुभितकरुणासमुन्नाहप्रणुन्नतया समुन्नमदुदन्यानिपीडामपि निजां विस्मरन्तो वयमतिलघुसमानीतचार्मण- तान्तवमृदुलतरगुणगणैः कथमपि पृथुतरावयवप्रदेशेषु निबद्धैस्समुद्धर्तुम- तिचिरं प्रयस्यन्तोऽप्यमुष्य तनुगरिमवैपुल्यवशाद्वा मादृशामावल्यवशाद्वा- भिमानेन कृकलासनं कृतं, ततः कृकलासजन्म प्राप्तमिति सूचयतीति भावः अत्र स्वाभाविकस्य कृकलासनस्य प्राग्जन्मकृतकृकलासनरूपनिजकर्मबोधनत्वेन सम्भावनादुत्प्रेक्षा । 'सम्भावना स्यादुत्प्रेक्षा' इति लक्षणात् । अत्र स्वक्रियया असदर्थबोधनस्य पि सत्त्वाद् - 'अपरां बोधनां प्राहुः क्रिययासत्सदर्थयाः ।' इत्युक्तलक्षणासदर्थनिदर्शनालङ्कारोऽप्युत्प्रेक्षाङ्गत्वेन समस्तीति मन्यामहे गीतिवृत्तमिदम् । "आर्याप्रथमदलोक्तं यदि कथमपि लक्षणं भवेदुभयोः । दलयोः कृतयतिशोभा तां गीति गीतवान् भुजङ्गेशः ।।" इति लक्षणात् ॥ एतादृशेति । एतादृशी एवंविधा तदीया तत्सम्बन्धिनी या निपीडा अतिव्यथा तस्या निरीक्षणक्षणे दर्शनसमये क्षुभितः चलितः, उदित इति यावत् , यः करुणासमुन्नाहः कृपासमुदयः तेन प्रणुन्नाः प्रेरितास्तेषां भावस्तत्ता तया निजां आत्मीयां समुन्नमन्ती समुत्तिष्ठन्ती या उदन्या पिपासा तया या निपीडा व्यथा तामपि विस्मरन्तो वयम् । 'अशनायो दन्याधनाया बुभुक्षापिपासागर्धेषु' इति निपातनात् उदन्याशब्दस्साधुः । 'उदन्या तु पिपासा तृड्' इत्यमरः । अतिलघु अतिशीघ्रं कथमपि कृच्छ्रेण पृथुतराणामवयवानां प्रदेशेषु निबद्धेस्सन्नद्धैः समा- नीतचार्मणतान्तवमृदुतरगुणगणैः समानीताः सम्पादिताः चार्मणाः चर्मविकाराः तान्तवा रजवः तैः समुद्धर्तुं अतिचिरं प्रयस्यन्तोऽपि प्रयतमाना अपि । 'यसु प्रयत्ने' इत्यस्माद् देवादिकाद् लटश्शता । अमुष्य जरठसरटस्य तनो शरीर- ·नृगमोक्षप्रबन्धः । ११ प्रचलमिममचलकल्पं प्रचलयितुमपि न किश्चिदप्यशकाम इति । श्रुत्वैतत् करुणाकुलः स भगवानुत्थाय सद्यो मिलद्- भृत्यालीयदुवीरपौरपटलीपर्यावृतो निर्ययो । चित्रालोकनसक्त्यनुद्रुतजनो गत्वा च कूपान्तिकं प्रत्यैक्षिष्ट समश्रुवि तिजुषा पश्यन्तमुच्चैईशा ॥५॥ वामेनैव च दक्षिणेन च हरिहस्तेन चित्तेन च प्रोद्गृह्णन् गुणजाल मस्य सपदि प्रादैरयल्लीलया । . स्य गरिमा गुरुत्वम् ! पृथ्वादित्वादिमनिचि 'प्रियस्थिर ' इत्यादिना गुरा- गरादेशः । विपुलस्य भावो वैपुल्यं तयोर्वशादायत्तत्वात् । थोत विकल्पे । मादृशामाबल्यवशाद् दौर्बल्यवशाद् वा । वैपुल्यादौ ब्राह्मणादित्वात् प्यञ् अप्रचलमचञ्चल अचलकल्प पर्वतसदृशम् । 'ईषदसमाप्तौ' इति कल्पप् प्रत्ययः। प्रचलयितुं स्पन्दयितुमपि न किञ्चिदप्यशकाम अशक्ताः स्मः । 'शक्ल शक्तौ' इत्यस्माद् लुङि लदित्वात् च्लेरङादेशः । किमुत समुद्धर्तुमिति भावः । इति अनेन प्रकारेण प्रत्यवादिषुरिति पूर्वेण सम्बन्धः ।। श्रुत्वेति । एतद् यदुकुमारवचनं श्रुत्वा आकर्ण्य करुणाकुलः स भग- वान् श्रीकृष्णः सद्यः उत्थाय मिलन्त्या सङ्गच्छमानया भृत्याल्या सेवकसमूहेन यदुवीरैः पौरपटल्या पुरवासिजनसमूहेन च पर्यावृतः समन्तात् सेवितः सन् निर्ययो निर्जगाम । पुरादिति शेषः । किञ्च चित्रालोकने आश्चर्यदर्शने सक्त्या अभिलाषेण अनुद्रुता अनुगता जना यं स इति बहुव्रीहिः । तादृशः सन् कूपान्तिकं कूपसमीपं गत्वा अश्रुविस्रुतिजुषा अश्रुप्रवाहभाजा दृशा नेत्रेण उच्चैः पश्यन्तं तं प्रत्यक्षिष्ट । 'ईक्ष दर्शने' इत्यस्मात् प्रतिपूर्वात् कर्तरि लुङ् ॥ वामेनेति । हरि: श्रीकृष्णः वामेनैव सव्येनैव । इतरानपेक्षेणेति भावः । चकारः अप्यर्थः । दक्षिणेन अपसव्येन चेति विरोधः। उदारेणेति तस्य परिहारः । 'अपसव्यन्तु दक्षिणम्', 'दक्षिणे सरलोदारौ' इति चामरः । हस्तेन ·१२ नारायणभट्टप्रणीतः पूर्वस्मात् पृथुरेष भाति विभुना गोवर्धनाविष्कृता सर्वा शक्तिरिहाश्रिता ध्रुवंमिति व्यालोकि लोकेरयम् ॥६॥ तावदेव देवदेवकरसरसीरुहाश्चलकथञ्चनसम्मर्शनमात्रपात्रीभूतस्स खलु सुकृताम्बुगशिः कुकलासरूपमखिलासु जातिषु निहीनतमं विहाय महीमतमहाजनपरिषत्सु विहायसि दिविषत्सु च निमिषत्सु सद्य एव विद्योतमानप्रद्योतनधुतिखद्योतीकरणचणकिरणपरिणतिभिररुणीक्रियमाण - पाणिना वामेन मनोहरेण दक्षिणेन दाक्षिण्यवता चित्तेन हृदयेन च अस्य सरटस्य गुणजालं प्राग्यदुकुमारसन्नद्धतन्तुसमूह अव्याजभक्त्यौदार्यादिसद्गुणसन्दोहञ्च प्रोद्गृह्णन् उपाददानो जानानश्च सपदि शीघ्र लीलया, अनायासेनेति यावत् , प्रोदैरयत् प्रोददीरदित्यर्थः । प्रोत्पूर्वाद् 'ईर कम्पने' इत्यस्माद् णिजन्तात् कर्तरि लङ् । प्रोदीघरदिति पाठाश्चन्त्यः । एष सरटः पूर्वस्मात् कूपे दृष्टपूर्वात् पृथुः महान् भाति । विभुना श्रीकृष्णेन इह अस्योद्धरणे गोवर्धने पर्वतविशेषे आवि- ष्कृता प्रकटिता सर्वा समग्रा शक्तिः सामर्थ्य आश्रिता स्वीकृता ध्रुवमित्युत्प्रेक्षा । अन्यथा कथमस्योद्धरणं सुकरमिति भावः । इति लोकैः जनैः अयं सरटः व्यालोकि दृष्टः । 'लोक दर्शने' इत्यस्मात् कर्मणि लुङि तङि चिणो लुक् । वृत्तं शार्दूलविक्रीडितम् । 'सूर्याश्वैर्मसजस्ततास्सगुरवश्शार्दूलविक्रीडितम्' । इति लक्षणात् ॥ तावदिति । तावत् तदानीमेव देवदेवस्य कृष्णस्य करसरसीरुहाञ्चलेन करारविन्दाप्रेण यत् कथञ्चन सम्मर्शनमात्रं याथाकथाचसंस्पर्शनमेव तस्य पात्री- भूतः योग्यतां गतः । 'कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि च्विः' इति विप्रत्यये 'अस्य च्वौ' इतीत्वे 'ऊर्यादिच्चिडाचश्च' इति गतिसंज्ञायां 'कुगतिपादयः' इति समासः । सुकृताम्बुराशिः पुण्यसागरः स खलु कृकलासः अखिलासु जातिषु निहीनतमं अत्यन्तजुगुप्सितं कृकलासरूपं विहाय त्यक्त्वा महीगतमहाजन- परिषरस विहायसि दिविषत्सु देवेषु च निमिषत्सु सब एव विषोतमानप्रयोतनपुतीनां ·नृगमोक्षप्रबन्धः । हरिदन्तरं सुघटित कटकम कुटकिरीटकेयूरहारसारसनादिचारुतराकल्प- कल्पितानल्पशाभं अव्यवायमहिमनव्यतरादिव्यरूपमास्थायास्थातिरेकन- म्रीकृतशिरा यदुशिरोमणेश्वरणतरुणाम्बुजयोः प्रणनाम । उत्थापितश्च भक्तातिहन्त्रा बद्धाश्चलिरसाववतस्थे । निश्शेषदृश्वापि स विश्वनाथः कोऽसीति हासामुखस्तमूचे । कर्माणि धर्माद्युपदेशजाल- मिश्राणि शिश्रावयिषुः स्वकीयान् ॥७॥ विभासमानप्रभाकरप्रभाणां खद्योतीकरणेन ज्योतिरिङ्गणीकरणेन वित्ता: 'तेन वित्त: चुचुपचणपौ' इति चणप् । तच्चणा याः किरणपरिणतयः मयूखपरिणामाः ताभिररुणीक्रियमाणानि दिगन्तराणि दिक्चक्रवालानि येन तत्तथा । सुघटितैः कटकं वलयश्च मकुटश्च किरीटो मकुटविशेषश्च केयूरे अगदे च हारो मुक्तावली च सारसनं काञ्चीदाम च एतान्यादौ येषां तैश्चारुतरेण अतिमनोहरेणाकल्पेन वेषेण कल्पिता विरचिता अनल्पा बढी शोभा कान्तिर्यस्य तद् अव्यवायमहिमा अन- पायसौभाग्यं नव्यतरदिव्यरूपम् अतिकोमलदिव्यशरीरम् आस्थाय अवलम्ब्य आस्था- तिरेकेण भक्त्याधिक्येन नम्रीकृतं प्रहीकृतं शिरो यस्य सः सन् यदुशिरोमणेः यादवश्रेष्ठस्य कृष्णस्य चरणतरुणाम्बुजयोः प्रणनाम नमश्चक्रे । 'णमु प्रहत्वे' इत्यस्मात् कर्तरि लिट् । 'उपसर्गादसमासेऽपि' इति णत्वम् । असौ दिव्य- पुरुषः भक्तार्तिहन्त्रा भगवता उत्थापितः उन्नमितः उत्पूर्वात्तिष्ठतेरो 'अर्तिही' इत्या- दिना पुकि तंतो निष्ठायां 'उदःस्थास्तम्भोः' इति पूर्वसवर्णः । बद्धाञ्जलि: अवतस्थे स्थितः । अवपूर्वात् तिष्ठतेर्लिटि 'समवप्रविभ्यः' - इत्यात्मनेपदम् ॥ निश्शेषश्चेति । निश्शेष समग्रं दृष्टवान् निश्शेषदृश्वा । दृशेः क्यानिप् । सर्वज्ञोऽपीत्यर्थः । विश्वनाथो विश्वेश्वरः स कृष्णः धर्मादीनां पुरुषा- र्थनां उपदेशजालेन अनुशासनकलापेन मिश्राणि युक्तानि (कर्माणि) सक्रियाः स्वय न् स्वसम्बन्धिनो जनान् । 'गतिबुद्धि' इत्यादिना कर्मत्वम् । शिश्राव. यषुः श्रावयितुमिच्छुः । 'श्रु श्रवणे' इत्यस्माण्णिजन्तात् सनि 'सन्यको इति ·नारायणभप्रणीतः - पश्यस्येव हि विश्वमीश्वर पुनर्मच्छ्रावितां मत्कथा- मिच्छन्नेव हि पृच्छसीति विदितं तद्वर्ण्यते कर्ण्यताम् । इक्ष्वाकुप्रमुखास्सुता दश मनोवैवखतस्यामान् सोऽहं विश्वनृगामिविक्रमयशास्तेषां तृतीयो नृगः ॥८॥ स चाहं क्रमोपगतां राज्यपदवीमतिगरिष्ठामधिष्ठाय चतुरुदधि- द्वित्वे अभ्यासकार्ये 'सन्यतः' इति इत्वे 'सनाशंस' इत्युप्रत्यये 'अतो लोप:' इत्यल्लोपे 'आदेशप्रत्यययोः' इति षः। हासामुखः मन्दहासक्लिन्नवदनः सन् तं दिव्यपुरुषं कोऽसीति ऊचे उक्तवान् । 'बञ् व्यक्तायां वाचि' इत्यस्माल्लिटि 'ब्रुवो वचिः' इति वच्यादेशः । 'लिट्यभ्यासस्योभयेषाम्' इति अभ्यासस्य सम्प्रसारणम् । 'वचि खपि यजादीनां किति' इति धातोरप्युभयोः सवर्ण- दीर्घः ॥ पश्यसीति । हे ईश्वर सर्वान्तर्यामिन् ! त्वं विश्वं समस्तं पश्यसि जाना- सि । एव हीति प्रसिद्धौ । 'दृ शेर प्रेक्षणे' इत्यस्माल्लिटि पाघ्रा' इत्यादिना पश्यादेशः। पुनः किन्तु मत्कथां मच्चरित्रं मया श्रावितामिच्छन् वान्छन्नेव हि पृच्छसि अनुयुझे । 'प्रच्छ जीप्सायाम्' इत्यस्माल्लिटि 'अहिज्या' इत्यादिना सम्प्रसारणम् । विदितं ज्ञातम् मयेति शेषः । अन्यथापरिज्ञातस्यानुयोगानहत्वा- दिति भावः। तत् तस्माद् वर्ण्यते । 'वर्ण वर्णने' इत्यस्माचौरादिकात् कर्मणि लट् । कर्ण्यतां श्रूयताम् । 'छिद्र कर्ण भेदने' इत्यत्र कर्णेति धात्वन्तरस्य श्रवणार्थस्य मतान्तरे स्वीकारात् तस्मात् कर्मणि लोट् । यद्वा 'कर्तृकरणाद्धात्वर्थे' इति कर्णशब्दाण्णिचि कर्मणि लोट् । विवस्वतोऽपत्यं वैवस्वतः । इक्ष्वाकुप्रमुखा दश सुताः पुत्राः अभवन् । तेषां पुत्राणां तृतीय : नृगः नृग- नामधेयः सोऽहं विश्वनृगामिविक्रमयशाः सर्वलोकव्यापिपराक्रमकीर्तिरभवमिति तस्य मनोः शेषः ॥ स इनि । किश्च सः अहं क्रमोपगतां पर्यायप्राप्तां अतिगरिष्ठां अतिमही- यसी राज्यपदवीमाधिपत्यसरणिं अधिष्ठाय आस्थाय । 'अधिशीस्थासाम्' इति कर्मत्वम् । चतुरुदधिपरित्रौकितं चतुस्सागरपरिगतम् । परिपूर्वात् त्रोकतेः ·नृगमोक्षप्रबन्धः । १५ परितोकित धरित्रीवलयममित्रादिपरित्रासशून्यं परित्रायमागः युगबारम्भ- कालगुणवशातिप्रयत्नविरचितदक्षिणरक्षणपगिशिक्षणगुणवशादपि अमि- लषितादधिक फलदात्रीभूतभूतधात्रीदिक्चक्रबालादनल्पतरं समुत्पनापद्य- मानमतुलमपि धनसश्चयं सञ्चाय्य तश्च चञ्च समेव मर्वथा मञ्चिन्तयन्न- नन्तफलाय विनियोक्तुमना मुनि पवरोपदेशात् भवत्पदाम्बुजसमर्पण- सहितनिर्मलतरनिर्मितधर्मपथविनियाजनायैव प्रावर्तिषि ॥ गत्यर्थात् कर्मणि क्तः। धरित्रीवलयं भूमण्डलम् अमित्रादिपरित्रासशून्यं शात्र- वादिभयरहितं यथा तथा परित्रायमाणः परिपालयन् । परिपूर्वात्रायतेः कर्तरि लटः शानच् । युगप्रारम्भकालः कृतयुगं तस्य गुणवशात् गुणाधिक्यात् कृत- युगस्य धर्मभूयिष्ठत्वात् इति भावः । अतिप्रयत्नेन रचितं यत् दक्षिणरक्षणं सज्जनपरिपालनं पििशक्षणं दुष्टनिग्रहश्च तद्गुणवशादपि अभिलषिताधिक- दात्रीभूता वाञ्छिताद् अधिकार्थसमर्थयित्रीभूता । 'कृभ्वस्ति' - इत्यादिना च्ची 'रीकृत' इति रीङि 'ऊर्याद्' इति गतिसंज्ञायां 'कुगति' इति समासः । सा चासौ भूतधात्री चेति कर्मधारयः । सा च दिक्चक्रवालं दिङ्मण्डलञ्चेति समाहारद्वन्द्वः । तस्मादनल्पतरं बहुतरं यथा तथा समुत्पनीपद्यमानं अतिशये- नोत्पद्यमानम् . समुत्पूर्वात् पद्यतेः क्रियासमभिहारे यङि लटः शानच् । 'नीग्वञ्चु- संसुध्वंसुभ्रंसुकसपतपदस्कन्दाम्' इत्यभ्यासस्य नीगागमः। अतुलमसामान्यमपि धनसञ्चयं द्रविणसमूहं सञ्चाय्य सम्पाद्य तञ्च धनसञ्चयञ्च चञ्चलमेव सर्वथा सर्वप्रकारेण सञ्चिन्तयन् विचारयन् अनन्तफलाय अक्षय्यप्रयोजनाय मोक्षायेत्यर्थः । विनियोक्तुमना दातुकामः । विनिपूर्वात् 'युजिोंगे' इत्यस्मात्तुमुन् । तुमः काम- मनसोरपि इति मकारलोपः। मुनिप्रवरस्य कुलगुरोर्वसिष्ठस्य उपदेशवशात् अनुशासनवशात् भवतः पदाम्बुजयोश्चरणारविन्दयोः समर्पणं चित्तसमाधानं तेन सहितं अत एव निर्मलतरमत्यन्तपरिशुद्धं धर्मपथेन धर्ममार्गेण । 'ऋक्तः' इत्या. दिना पथः समासान्तः अः। विनियोजनं दानं तस्मै प्रावर्तिषि प्रवृत्तः । 'तु वर्तने' इत्यस्माल्लुडि 'युद्भयो लुङि' इति परस्मैपदस्य वैकल्पिकत्वात् पक्षे तर ·१६ नारायणभट्टप्रणीतः एकाहाहीनसहुभिरहमुपायक्षि सदक्षिणादयः कूपारामोरुवापीर्दिशि दिर्शि समुपाचीखनं श्लाघनीयाः । स्थाने स्थाने च नानाजनसरणिकृतामेकपानीयशाले स्वादीयस्तोयदानमतिमपरमलं तृष्णजामुष्णकाले ॥९॥ एकाह इति । अहं सद्दक्षिणायैः सुदक्षिणासमप्रैः बहुभिरनेकैः एकाहाहीनसत्रैः एकमहः एकाहः । 'पूर्वकालैक' इत्यादिना समासे 'उत्तमै- काभ्याञ्च' इत्यहादेशनिषेधात् 'राजाहस्सखिभ्यः' इति टच् । एकाहशब्दस्य तत्साध्ये क्रती लक्षणा । अहीनः अहर्गणसाध्यसुत्याकः क्रतुः । 'अहः खः ऋतौ' इति खप्रत्ययः । उभयत्रापि 'अह्रष्टखोरेव' इति टिलोपः। सत्राणि बहहर्गणसाध्या यागविशेषाः । एकाहाश्चाहीनाश्च सत्राणि चेति द्वन्द्वः । तैः करणे तृतीया । उपायक्षि देवपूजां कृतवान् । उपपूर्वात् 'यज देवपूजा- सङ्गतिकरणदानेषु' इत्यस्माल्लुङि 'च्लेः सिच् । तस्य 'आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वम् । श्लाघनीयाः प्रशंसनीयाः । 'श्लाघृ कत्थने' इत्यस्मात् कर्मण्यनीयर् - प्रत्ययः । कूपाः प्रहयश्च आरामा उपवनानि च उरुवाप्यः महादीर्घिकाश्चेति द्वन्द्वः । 'प्रहिः कूपः', 'आरामं स्यादुपवनम्' 'वापी तु दीर्घिका' इति चामरः । दिशि दिशि सर्वस्यां दिशि । 'नित्यवीप्सयोः' इति द्वित्वम् । समुपाचीखनं अवादीदरम् । 'खनु अवदारणे' इत्यस्मात् समुपपूर्वात् णिजन्ताल्लुङि च्लेश्चडि 'चङि' इति द्वित्व अभ्यासस्य सन्वद्भावेन 'सन्यतः' इतीत्वे 'दी| लघोः' इति दीर्घः । नानाविधा जनाः नानाजनाः तेषां सरणौ मार्गे कृता विरचिता अनेका बयः पानीयशाला यस्मिंस्तस्मिन् । स्थाने स्थाने सर्वेषु स्थानेषु । पूर्ववद् द्वित्वम् । स्वादीयस्तोयदानैः खादीयसां स्वादुतमानाम् । 'द्विवचनविभज्य' इत्यादिना ईयसुनि 'टेः' इति टिलोपः । तोयानां जलानां दानरर्पणैः उष्णकाले तृष्णजां तृषातीनाम् । 'स्वपितृपोर्नजिङ्' इति नजिप्रत्ययः । 'लुब्धोऽभि- लाषुकस्तृष्णम्' इत्यमरः । मतिं बुद्धिमलमत्यन्तमपरं अपूरयम् इति चौरादिकाद्धातोर्णिचो वैकलिपकत्वेन अण्यन्ताल्लङ् । तथा च सिद्धान्तको. मुद्यां दीक्षितचरणैरुक्तम् --- 'पृ पूरणे । पारयति । दीर्घोञ्चारणं णिचः पाक्षि- कत्वे लिङ्गम् । तद्धि सेट्कत्वाय । एवञ्च पृणातिपिपर्तिभ्यां परितेत्यादिसिद्धा- 'पृ पूरणे ·नृगमोक्षप्रबन्धः । १७ चण्डालश्वखरावधि द्विजवरप्रारम्भमुर्वीतले यो यः क्षुध्यति तस्य तस्य मधुरं प्रत्येकमिच्छानुगम् । तत्तद्देशनिबद्धभुक्तिभवनबातेषु जातादरं स्फीतं नन्वहमन्नमन्वहमदामन्वीक्ष्य चारेक्षणैः ॥ १० ॥ रत्नौघान् यत्नलब्धानपि नवरविपिङ्गांश्च गाङ्गेय भारान् भूयः कालीस्तिलालीगजरथतुरगान् कन्यका धन्यरूपाः । वपि शपि परति परत इत्यादिसिद्धिः फलम् । इति । चण्डालश्वखरावधीति । अहं उर्वीतले भूतले द्विजवराः ब्राह्मणश्रेष्ठाः प्रारम्भे आदौ यस्मिन् कर्मणि तत्तथा । चण्डालश्वखरावधि चण्डालाश्च श्वान. स्सारमेयाश्च खरा गर्दभाश्चेति द्वन्द्वः । ते अवधि यस्मिन् कर्मणि तत्तथा । आद्विजवरमाचण्डलश्वखरमिति यावत् । यो यः प्राणी क्षुध्यति । 'क्षुध बुभु- त्सायाम्' इत्यस्माल्लट् । तस्य तस्य सर्वस्यापीत्यर्थः । अत्रोभयत्रापि नित्यवीप्स- योरिति द्वित्वम् । शेषे षष्ठी। तत्तद्देशेषु निबद्धेषु निर्मितेषु भुक्तिभवनवातेषु भोजनशालासमूहेषु चारैः प्रणिधिभिरेवेक्षणैः अन्वीक्ष्य विचार्य प्रत्येकं प्रत्ये कमेक- मेकम् । 'लक्षणेत्थम्भूत - ' इत्यादिना प्रतेः कर्मप्रवचनीयत्वात् तद्योगे द्वितीया । अनुगच्छतीत्यनुगम् । 'अन्यत्रापि दृश्यते' इति गमेर्डः । इच्छाया अनुगं वाञ्छितानुरूपमिति यावत् । मधुरं स्वादु स्फीतं बहु 'स्फायः स्फी निष्ठायाम्' इति स्फ्यादेशः। अन्नमोदनं अन्वहं जातादरं जातश्रद्धं यथा तथा अदाम् । 'डुदाञ् दाने' इत्यस्माल्लुङि 'गातिस्थाघुपाभूभ्य' इति सिचो लुक् । नन्वित्या- .. मन्त्रणे ॥ रलौघानिति । अपि चाहं यनलब्धान् प्रयाससम्पादितान् रत्नौघान् मणिसमूहान् नवरविपिङ्गान् बालसूर्यपिशङ्गान् गाङ्गेयभारान् सुवर्णानेकतुलाः । 'कशेरुहेम्नोर्गाङ्गेयम्' इत्यमरः । 'भारः स्याविंशतिस्तुलाः' इति च । भूयसा कात्स्येन कालीः कृष्णाः। भूयस्यश्च ताः काल्यश्चेति कर्मधारयो वा । 'पुंव. स्कर्मधारय' इति पुंवद्भावः । 'जानपद -' इत्यादिना ङीष् । इत्यादिना ङीष् । तिलाल तिल- ·नारायणभट्टप्रणीतः मोगस्फीतान्त्रिकेतानविरलकलमश्यामलान् भूविभागान् पात्रभ्यश्श्रोत्रियेभ्यः किमिव न बहुशोऽयच्छमिच्छानुरूपम् ॥११॥ अपि च सुजनसम्मतैरपि किं ममान्यैर्महादानभेदैरनुवर्णितैः, धेनु- दानचरितं तु किमपि करुणार्णवेन कर्णे करणीयम् ॥ अहं खलु गुणवतीनां दश विधकपिलगवीनां वरीयस्सु भूसुरेषु दानं गरीयस्तरमित्युपश्रुत्य दवीयस्तरादपि देशात् पयसीयसीर्वयसान्यू- राशीन् । गजाश्च रथाश्च तुरगाश्चेति द्वन्द्वः तान् । दानीयानां गजादीनां सेनाङ्गत्वेनाविवक्षितत्वान्नैकवद्भावः । धन्यं श्लाघ्यम् । 'धनगणं लब्धा' इति यत् प्रत्ययः । रूपं सौन्दर्य यासां ताः । प्रशस्ता धन्या धन्यरूपा इति वा । प्रशंसायां रूपप् । भोगस्फीतान् । भुज्यन्त इति भोगाः। शयनोप- धानास्तरणमणिदीपादयः तैः स्फीतान् समृद्धान् निकेतान् भवनानि अविरलैः सान्दैः कलमैः श्यामलान् भूविभागान् । सस्यसम्पन्नानि क्षेत्राणीत्यर्थः । पात्रेभ्यः योग्येभ्यः । 'योग्यभाजनयोः पात्रम्' इत्यमरः । बहुशः बहुभ्यः । 'बहल्पा. र्थाच्छस्कारकादन्यतरस्याम्' इति शस् । 'श्रोत्रियंच्छन्दोधीते' इति निपात- नात् साधुः । इच्छानुरूपं इच्छासदृशं नायच्छं किमिव । अयच्छमवेत्यर्थः ।। 'दाञ् दाने' इत्यस्माल्लङि 'पाघ्रा -' इत्यादिना यच्छादेशः । स्रग्धरावृत्तम् ।। अपीति । अपि च किञ्च सुजनसम्मतैरपि साधुजनसम्मतैरपि अन्यैरित- महादानभेदेषोडशमहादानविशेषैरनुवर्णितैस्तु तैस्सद्भिः किम् । न किञ्चिदपी- यर्थः । किन्तु किमप्यद्भुतधेनुदानचरितं गोदानवृत्तं करुणार्णवेन कृपासमुद्रेण । वयेति शेषः । कर्णे श्रोत्रे करणीयं श्रोतव्यमित्यर्थः । अहं खल्विति । अहं खलु गुणवतीनां गुणाढ्यानां दशविधकपिल- गवीनां दशविधाः दशप्रकाराः कपिलाश्च या गावः । 'गोरतद्धितलुकि' इति टचि 'टिड्ढाणम्' इत्यादिना ङीप् । 'पुंवद्' इति पुंवद्भावः । वरीयस्सु महत्सु । 'द्विवचन विभज्य' इत्यादिनयसुनि 'प्रियस्थिर' इत्यादिना वरादेशः। भूपुरेषु ब्रामणेषु दानं समर्पणं गरीयस्तरं अतिमहत्तरम् । गुरुशब्दात् पूर्ववत् प्रत्यय- ·नृगमोक्षप्रबन्धः । १९ नास्सौम्यतमशीलाः काम्यतमरूपाः विपुलकपिलगानविलम्बितसन्ध्या- मनुदप्रकाशा धेनूरुपसर्याश्च विक्रेतुरभिलषितसमधिकदत्ताय वित्ताय परि- क्रीताः सुचतुग्मदोयपशुपालकसमधिकपरिलालनपग्लुिप्तपरिचितदेशविश्ले- पादिविषादसमेधितप्रसादा अयुतशी नियुतशः समानीय विशालसुख- शालिगोशालेषु पुण्याम्बुतण्यादिविन्यासैः सनिवेश्य ब्राह्मणानपि ब्रह्म- प्रकृत्यादेशयोस्तरप् । इत्युपश्रुत्य । शास्त्राद् गुरुमुवाद्वेति शेषः । दवीयस्त- रादपि सुदूरतरादपि दूरशब्दादीयसुनि 'स्थूलदूर' इत्यादिना यणादिलोप पूर्वस्य च गुणः । ततस्तर प् । 'दवीयश्च दविष्ठश्च सुदूरे' इत्यमरः । देशात् जनपदात् । 'नीवृजनपदौ देशे' इत्यमरः । पयसीयसीः अतिशयेन पयस्विनीः । पयश्शब्दात् 'अस्माया मेधास्रजो विनिः' इति मत्वर्थीये विनौ ततः ईयसुनि 'विन्मतोलक्' इति विनो लुक् । वयसा हायनेन न्यूनाः तरुणीरिति भावः । सौम्यतमं अतिसौम्यं शीलं स्वभावः यासां ताः । 'शीलं स्वभावे सद्वृत्ते' इत्यमरः । काम्यतमं अतिकमनीयम् । कर्ण्यन्तादातिशायिनिकस्तमप् । तादृशं रूपं सौन्दर्य यासां ताः। विपुलैः स्थूलैः कपिलैः पिशङ्गः गात्रैः शरीरैः विलम्बितः अप- हसितः सन्ध्याम्बुदप्रकाशः सन्ध्यामेघमयूवो याभिस्ताः धेनूः नवसूतिका- 'धेनुस्यान्नवसूतिका' इत्यमरः। उपसर्याः गर्भग्रहणे प्राप्तकालाः गावः । 'उपः सर्या काल्या प्रजने' इति यत्प्रत्ययान्तो निपातः । 'काल्योपसर्या प्रजने इत्य: मरः । चकारः समुच्चयार्थः । विक्रेतुः विक्रयकर्तुः अभिलषितात् अभीष्टात् समाधिकं अतिरिक्तं यथा तथा दत्ताय समर्पिताय वित्ताय द्रविणाय 'परिक्रयणे सम्प्रदानमन्यतरस्याम्' इति सम्प्रदानत्वाच्चतुर्थी । सुचतुराणामतिनिपुणानां मदीयपशुपालकानां समधिकपरिपालनेन अत्यन्तसम्भावनेन परिलुप्तः प्रनष्टः पार- चितदेशविश्लेषादिविषादः परिशीलितजनपदवियोगादिदुःख यासां ताः समे- धितप्रसादाः संवर्धितसन्तोषाश्च सतीरिति कर्मधारयः । अयुतशः अयुतमयुतं नियुतशः नियुतं नियुतम् । अयुतसङ्ख्याः नियुत सङ्ख्याः । 'सङ्ख्यैकवचनाच वीप्सायाम्' इति शस् । अयुतं दशसहस्रम् , नियुतं शतसहस्रम् । समानीय समाहृत्य विशालेषु विशङ्कटेषु 'वेश्शालच्' इति शालच् । सुखशालिषु सुख- करेषु गोशालेषु गोष्ठेषु । 'सेनासुराच्छायाशाला' इति नपुंसकत्वम् । पुण्यै- ·२० नारायणभट्टप्रणीतः तत्वविदो विष्णुभक्तिभरशान्तस्वान्तान् सुदुःसाधनतपस्यावतशतसमुत्सा- दित कल्मषान् अध्ययनादिषट्कर्म जागरूकान यायजूकान् वेदार्थमीमांसा- मांसलितान् चतुर्वैद्यास्त्रविद्यान् द्विवेदानेकवेदान् सुवृत्तवानिवृत्तपापप्रस- ङ्गान् दरिद्रतोद्रेकपग्झूिढान् गाढादरमुपाहूय तेभ्यश्च सम्यगाहितसम्माने- भ्यो निर्मलामूल्यदुकूलमाल्यहेममणिमयभूषितपरिभूषितेभ्यो नैचिकी- मनोहरैः अम्बुतृण्यादिभिः अम्बूनि जलानि च तृण्या तृणसमूहाः । पाशा- दित्वात् समूहको यः । आदौ येषां तेषां विन्यासैः समर्पणैः सन्निवेश्य ब्रह्म- तत्त्वसंविस्या ब्रह्मस्वरूपपरिज्ञानेन विष्णुभक्तिभरेण हरिभक्त्यतिशयेन च शान्त- स्वान्तान् प्रसन्नमानसान् दुस्साधतपस्याव्रतशतैः दुष्करतपश्चर्यानियमशतैः समु- त्सादितं क्षपित कल्मषं पापं यैस्तान् अध्ययनादिषु अध्ययनाध्यापनयजनयाजन- दानप्रतिग्रहेषु षट्सु कर्मसु जागरूकान् निस्तन्द्रान् । 'जागुरूक' इत्यूकप्रत्ययः । 'जागरूको जागरित' इत्यमरः । यायजूकान् इज्याशीलान् । 'यजपदशां यङः, इति यजतेस्सन्नन्तादूकप्रत्ययः । 'इज्याशीलो यायजूक' इत्यमरः । वेदा- र्थानां श्रौतार्थानां मीमांसया विचारेण मांसलितान् । सिद्धादिलजन्ताद् मांस- शब्दात् 'तत्करोति' इति णिचि निष्ठा । सम्पूर्णानित्यर्थः । चातुर्वैद्यान् चतुरो वेदामधीयते विदन्ति वा चतुर्वेदाः 'तदधीते' इत्यणो 'द्विगोर्लक्' इति लुक् । ततश्चतुर्वर्णादित्वात् स्वार्थे प्यञ् । चतुर्वेदा एव चातुर्वैद्याः । 'चतुर्वेदस्योभय- वृद्धिश्च' इत्युभयपदवृद्धिः । त्रिविधा विद्या त्रिविद्या तामधीयते विदन्ति वा त्रै- विद्याः। 'विद्यालक्षण' इति ठको 'अङ्गक्षत' इत्यादिना निषेधात् 'तदधीते' इत्यणेव । तान् । द्वौ वेदौ अधीयते विदन्ति वा द्विवेदाः तान् । 'द्विगोर्खक्' इत्यणो लुक् । एकं वेदमधीयते विदन्ति वा एकवेदाः तान् । पूर्ववदणो लुक् । शोभनं वृत्तं येषां सुवृत्ताः तेषां भावः तत्ता । तया निवृत्तः अपगतः पापप्रसङ्गो येभ्यस्तान् । दरिद्रतायाः दारिद्यस्योद्रेकेण आधिक्येन परिदूढान् उपद्रुतान् । परिपूर्वात् द्रुह्यतेनिष्ठायां 'वा द्रुह' इति धत्वस्य वैकल्पिकत्वात् हस्य ढत्वे 'झप- स्तथोः' इति तकारस्य धत्वे तस्य प्टुत्वेन ढत्वे 'ढो ढे लोपः' इति ढलोपे 'दलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः' इति दीर्घः । एतादृशान् ब्राह्मणान् गाढादरं निरादरं उपा- हूय समानीय सम्यक् आहितं सम्मान पूजा येषां तेभ्यः । निर्मलैः निर्देषैिः ·नृगमोक्षप्रबन्धः । २१ रपि रोचमानमणिगाङ्गेयसङ्गतशृङ्गीः खुरखचितकनकद्युतिपिशङ्गीलमि- लितलोलतकाञ्चनमालामौक्तिकहारव्यारचितभङ्गी: काशमानकौशेयप्रवर- नीशारिताङ्गीः तत्समानविभूषितवत्ससमेताः परिपालनक्षमपशुपालकुलै- स्मुखतरगोष्ठप्रतिष्ठापनादिक्षमधनव्यूहेन दोहनभाजनादिना च सहैव श्रीविष्णुस्सम्प्रीयतामिति बुद्धया सम्प्रदाय सम्प्रेषितवानस्मि दिने दिने अमूल्यैः अनर्धेः दुकूलैः क्षोभैः माल्यैः मल्लिकादिभिः हेममणिमयभूषितः सुवर्णरत्नमयाभरणैः परिभूषितेभ्यः समलकृतेभ्यश्च तेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो । दिने दिने प्रतिदिवसम् । 'नित्यवीप्सयोः' इति द्वित्वम् । रोचमानैः प्रकाशमानैः मणिभिः रत्नैः गाङ्गेयैः सुवर्णैश्च सङ्गतानि सम्बद्धानि शृङ्गाणि यासां ताः। 'नासिकोदर' इत्यादिना ङीष् । खुरेषु शफेषु खचितानां रचितानां कनकानां हेम्नां द्युतिभिः कान्तिभिः पिशङ्गीः पिङ्गलाः । 'पिशनादुपसङ्ख्यानम्' इति ङीष् । गल- मिलिताभिः कर्णसङ्गताभिः लुलिताभिश्चलिताभिः काञ्चनमालाभिः सुवर्णदामभिः मौक्तिकहारैः मुक्तावलिभिश्च व्यारचितभङ्गीः परिष्कृतशोभाः। काशमानः शोभमानः कौशेयप्रवरैः कृमिकोशोत्थवसनविशेषैः नीशारितानि सञ्जातनीशा- राणि । तारकादित्वांदितच् । आच्छादितानीत्यर्थः। तादृशानि अङ्गानि अवयवानि यासां ताः । 'अङ्गगात्रकण्ठेभ्यः' इति ङीष् । तत्समानविभूषितैः मातृसहशालङ्कारैः वत्सकैः तर्णकैः समेताः संयुताः। सहस्रं सहस्रम् । वीप्सायां द्वित्वम् । नैचिकी: उत्तमगवीः । 'उत्तमगोषु नैचिकी' इत्यमरः । पुण्यतरतीर्थ- पात्रकालावशेषप्राप्तौ पुण्यतराणामतिशोभनानां तीर्थविशेषाणां गङ्गादीनां, पात्र- विशेषाणां आहिताग्न्यादीना, कालविशेषाणां, सूर्योपरागादीनां प्राप्तौ सम्बन्धे । पतन्ति निविशन्ति उत्तरसङ्ख्या उपरितनसङ्ख्या यस्मिन् तत् । सहस्रं सहस्र, नैचिकीरित्यपिशब्देनाकृष्यते । परिपालनक्षमाणां परिरक्षणसमर्थानां गोपालानां कुलै सुखतरमनायासं यथा तथा गोगोष्ठप्रतिष्ठापनादौ गोशालानिवेशनादौ क्षमेण पर्याप्तेन धनव्यूहेन धनसमूहेन दोहनभाजनादिना दोहनपात्रादिना च सहैव श्रीवि- ष्णुः श्रीनारायणः सम्प्रीयतां सम्यक् प्रीणातु । 'प्राङ् प्रीती' इत्यमादकर्म- कात् देवादिकात् लोट् । इति बुद्धया सम्प्रदायत्वात् सम्प्रेषितवान् प्रहितवान् । सस्वगृहं प्रतीति शेषः । अस्मीत्यहमर्थकमव्ययम् । सम्प्रेषणस्य प्राकालिका ।

·२२ नारायणभट्टप्रणीतः सहस्रं सहस्र, पुण्यतरतीर्थपात्रकालविशेषप्राप्तौ पतदुत्तरसङ्ख्यम् ॥ एवश्च मयि देदीयमाने द्विजकुले च तोतुष्यमाणे मदीयधने च पोपुष्यमाणे पुष्टिविसृष्टिमत्सरश्लाघनीयो द्राधीयानरंहीदनेहा ।। क्रमेण च- श्रीमत्तयेह सुकृतेषु च दिव्यलोक- कामित्वतः समुपजातरजोविकारात् । त्वात् अस्मीति वर्तमानक्रियानिर्देशस्य सम्प्रत्यनौचित्यात् ॥ एवञ्चेति । किञ्च एवं इत्थं मयि देदीयमाने पुनः पुनः अतिशयेन ददाने। 'डुदाञ् दाने' इत्यस्मात् 'धातोरेकाचो-' इति यङि 'सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासकार्ये 'गुणो यङ्लुको:' इत्यभ्यासगुणे सनाद्यन्ता' इति धातुत्वात लटि ङिदन्तत्वादात्मनेपदे शानचि मुगागमः । द्विजकुले ब्राह्मणसमूहे च तो. तुष्यमाणे अतिशयेन सन्तुष्यति । 'तुष तुष्टौ' इत्यस्मात् धातोः पूर्ववद्यादि । णत्वन्तुं विशेषः। मदीये मत्सम्बन्धिनि । वृद्धाच्छः । धने च पोपुष्य. माणे पुष्टिं प्राप्नुवति । 'पुष पुष्टौ' इत्यस्मात् पूर्ववद्यङादि । अत्र सर्वत्र 'यस्य च भावेन भावलक्षणम्' इति सप्तमी । पुष्टिविसृष्ट्योः समृद्धित्यागयोः मस्स- रेण परस्परसङ्घर्षणेन श्लाघनीयः प्रशंसनीयः । 'श्लाघृ कत्थायाम्' इत्यस्मात् कर्मण्यनीयर् प्रत्ययः । दायिानतिदीर्घः । दीर्घशब्दादीयसुनि 'प्रियस्थिर' इत्या- दिना ब्राध्यादेशः । अनेहा कालः । 'ऋदुशनस् -' इत्यनङ् । 'कालो दिष्टोऽप्य- मेहापि' इत्यमरः । अहीत् अगमत् । रहि गतौ' इत्यस्माल्लुङि च्ले सिचि 'इट ईटि' इति सलोपः ॥ क्रमेणेति । किञ्च क्रमेण इह लोके श्रीमत्तया ऐश्वर्येण हेतुना सुकृतेषु क्रियमाणेषु पुण्येषु च विषये। दिव्यलोकान् स्वर्गादीन् कामयत इति दिव्यलोक- कामी । 'सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये' इति णिनिः। तेषां भावस्तत्त्वम् । ततः काम्यकर्मानुष्ठानादिति भावः । समुपजाताद् सम्भूताद् रजोविकारात् महकारा- ·नृगमोक्षप्रवन्धः । २१ माग्विधः क इव निर्मलकर्मकारी- त्याविर्षभूव हृदि कोऽपि मदारो मे ॥ १२ ॥ तश्च मदेकगम्यं मदारं कष्टतरोऽयमनर्थावह इति बहुतर- विचारैनिवारयमपि रजोतिभारादपारयनहमवास्थिषि । तदनु कुहचिदहनि बहुतरसचिवनृपकुलास्तृतामास्थानीमास्थायुके मयि विलोकितचराविव कौचन बाडवानलतेजसौ पाडवप्रवरी सवत्सक देतोः। अहमिव दृश्यत इति मादृक् । 'त्यदादिषु-' इति दृशेः किन् , पूर्व पदस्य 'स्वमावेकवचने' इति मपर्यन्तस्य मादेशे 'आ सर्वनाम्नः' इत्याकारोऽन्ता- देशः। मादृश इव विधा प्रकारो यस्य सः । निर्मलधर्मकारी निर्दोषपुण्यकर्ता । क इव न कोऽपीत्यर्थः । इत्येवं मे हृदि कोऽपि मदाङ्कुरः प्रमादनवावतार आविर्बभूव प्रादुर्भूतः। भवतेर्लिट् ॥ मदेकगम्यं मयैकेन गम्यं ज्ञेयम् । परानवगाह्यमित्यर्थः। तत् मदाङ्- कुरञ्च अयमनर्थावहः आपन्मूलमिति बहुतरविचारैः भूयिष्ठतत्त्वपरामर्शः निवा- रयन् निवर्तयन्नपि रजोतिभारादपारयन्नशक्नुवन् । 'पार तीर कर्मसमाप्तौ' इति चौरादिकेन शत्रन्तेन नङ्समासः। अहमवास्थिषि अवस्थितवान् । अवपूर्वात् तिष्ठतेः लुङि 'समवप्रविभ्यः स्थ:' इत्यात्मनेपदे इटि सिचि 'स्थाध्वोरिच' इतीदादेशः॥ तदनु तदनन्तरं मयि कुह चित् क्वचित् अहनि दिवसे । हप्रत्ययस्य छान्दसत्वेऽपि निरङ्कुशाः कवयः प्रयुञ्जते । बहुतराः अपरिमिताः सचिवाश्च नृगश्च तेषां कुलेन समूहेन आस्तृतां व्याप्ताम् । 'स्तृञ् छादने' इत्यस्मात् आयूर्वात् कर्मणि क्तः । आस्थानी सभाम् । 'आस्थानी क्लीव आस्थानं स्त्रीनपुंसकयोस्सदा' इत्यमरः । आस्थायुके सति आतिष्ठति सति । आयूर्वात्तिष्ठतेः 'लुष- पत ' इत्यादिना इकञि युगागमः । विलोकितचराविव पूर्व विलोकिती किल । 'भूतपूर्वे चरट्' इति चरट् । बाडवानलतेजसौ बडवामुखाग्निप्रकाशौ । सवत्स.

·नारायणमप्रणीतः धेनुपुरस्सरी दत्तापहारिभपहृतप्रदायिन् लुब्धतम स्तब्धसमेत्यादि बहुतरसमुषणपरौ बहिस्सभातलं विनिस्सरद्रोषसुदुर्दशावदशीषाताम् ।। ततश्च किमेतदिति समाकुलेषु सलेषु अहं पुनरनाकुल इव समु. पगम्य नन्नम्यमानो दुस्सहतरभर्सनरवानुद्वमदेतद्विजवरद्वितयमतिरूषि- तदीपाक्षं किमिदमिति समग्राक्षम् । तयोरन्यतरश्च संन्यगादीत:- - कायासतर्णकायाः धेनोः गोः पुरस्सरौ अप्रेसरौ । 'पुरोऽप्रतोऽयेषु सर्ते।' इति टच् । दत्तापहारिन् दत्तापहरणशील । 'सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये' इति णिनिः। अपहृतप्रदायिन् परिमुषितदानशील । पूर्ववणिनिः, युगागमस्तु विशेषः । लुब्धतम अत्यन्ताभिलाषुक स्तब्धतम अत्यन्तमूढ इत्यादि एवमादि यथा तथा बहुतरसमुद्धोषणा परा प्रधाना ययोस्तौ। विनिच्छिता रोषेण सुदुर्द- शैं दुनिरीक्षौ । 'ईषदुस्पृषु-' इति खल् । कौचन बाडवप्रवरौ ब्रामणश्रेष्ठौ बहिस्सभातलं सभातलात् बहिः । 'अपपरिबहिरञ्चवः पञ्चभ्या' इत्यव्ययीभावः। अदशीषातां दृष्टौ । 'दृशि प्रेक्षणे' इत्यस्मात् कर्मणि लुङ् ।। ततश्चानन्तरञ्च सकलेषु स भाजनेषु किमेतदिति समाकुलेषु सत्सु अहं पुनः अहन्तु अनाकुल इव गाम्भीर्येणाव्याकुल इव समुपगम्य समीपं गत्वा नन्नम्यमानः पुनः पुनः प्रणमन् सन् । ‘णमु प्रहत्वे' इत्यस्माद्धातोर्यङि 'नुग- तोऽनुनासिकान्तस्य' इति नुगागमे ततः कर्तरि लटि शानचि मुगागमः । दुस्सहतरान् अत्यन्तदुस्सहान् । दुरुपसृष्टात् सहतेः खलन्तात् तरप् । भर्त्सनरवान् उपालम्भघोषान् उद्वमन् उद्गिरन् अतिरूषितेन अतिकोपेन दीप्रे प्रकाशमाने । 'नमिकम्पि-' इति रप्रत्ययः । अक्षिणी यस्य तत् । एतत् पूर्वदृष्टं द्विजवरद्वितयं ब्रह्मणश्रेष्ठयुग्मं किमिदामिति समप्राक्षं सम्यगपृच्छम् । पच्छ ज्ञीप्साय म्' इत्यस्माद्धातोः कर्तरि लुङ् । तयोः पूर्वोक्तयोः विप्रवरयोरन्यतरः एकः संन्यगादीत् सम्यगवादीत् च । 'गद व्यक्तायां वाचि' इत्यस्मात् कतरि ·नृगमोक्षप्रबन्धः। २५ मह्यं द्रोणदुषः त्वया पशुरियं दत्ता न दृष्टा चिरात् तामन्विष्य च कृच्छूतोऽस्य भवने दृष्ट्वा निनीषौ मयि । चोरकारमुपाह्वयन नृपतिना दत्तेयमित्यालपन विप्रोऽयं समरुन्ध मां क इव मोश्चोरोऽत्र धात्रीपते ॥१३ दानः क्षीणं धनञ्चद्विरम विराम भोश्वौरिका नारभेथाः घोरो दत्तापहारान्नरक इति बुधम्मन्य नो मन्यसे किम् । मद्यमिति। हे राजन् , त्वया मह्यं दत्ता अर्पिता द्रोणदुधा । द्रोणं दोग्धीवि द्रोणदुघा । 'दुहः कब्धश्च' इति कप् प्रत्ययः हस्य घश्च । इयं पशुः चिरात् न दृष्टा । मयि तां नष्टगवी अन्विष्य मृगयित्वा कृच्छूतः कृच्छ्रेण आद्यादित्वात्तसिल् । अस्य विप्रस्य भवने गृहे दृष्ट्वा निनीषो नेतुमिच्छति सति । 'णीञ् प्रापणे' इत्यस्मात् 'थातोः कर्मणः -' इति सनन्तात् 'सनाशंस- भिक्ष-' इति उप्रत्ययः । अयं विप्रः चार कारं चोरशब्दमुच्चार्य । 'कर्मण्याक्रोशे कृतः ख मुञ्' इति खमुनि 'खित्यनव्ययस्य' इति मुमागमः । धातूनामनेकार्थ- त्वादिह करोतिरुच्चारणार्थः । उपाहयन् शब्दापयन् । 'हृञ् स्पर्धायां शब्दे च' इत्यस्मात् लटः शता। इयं पशुः नृपतिना राज्ञा दत्ता इति आलपन वदन् मां समरुन्ध संरुद्धवान् । सम्पूर्वात् 'रुधिर् आवरणे' इत्यस्मात् कर्तरि लङ् । भोः धात्रीपते । अत्र आवयोरित्यर्थः । क इव चोरः तस्करः । त्वमेव कथयति शेषः ॥ दानैरिति । भो राजन् , दानैः सत्पात्रप्रतिपादनैः धनं द्रव्यं क्षीणं नष्टम् । 'क्षि क्षये' इत्यस्मादककात् कर्तरि क्तप्रत्यये 'निष्ठायामण्यदर्थे' इति दीधै 'क्षियो दीर्घात्' इति निष्ठातस्य णत्वम् । चेत् यदि विरम विरम उपार- मोपारम । 'व्या परिभ्यो रमः' इति परस्मैपदम् । 'अबाधे च इति द्वित्वम् । दानं न कर्तव्यमिति भावः । चौरिकां चौर्यम् | मनोज्ञ दित्वाद् वुञ् । टापि 'प्रत्ययस्थात्-' इतीत्वम् । न आरभेथाः नोपक्रमेथाः । 'रभ राभस्ये' इत्यस्मात् कर्तरि लिङ् । बुधमात्मानं मन्यते बुधम्मन्यः। 'आत्ममाने खश्च' इति खशि 'अरुषिदजन्तस्य' इति मुमागमः। तस्य सम्बुद्धिः। बुधम्मन्य ·६ नारायणभट्टप्रणीतः धनिर्मीयमाणैर्मनसि विमलतासम्भवजम्भि किं भोः कौम्मील्यं दाम्भिकस्त्वं सकलमतनुथा निश्चितं दुश्चरित्रात् ॥१४॥ तदिदमाकर्ण्य विदीर्णकर्णहृदयोऽहं तूर्णमेव गोसङ्ख्यावेक्षणगो- सङ्खथपरिशिक्षणादिषु विशेषनियुक्तं सचिवमाहूय परिपृष्टवानस्मि । । पण्डितम्मन्य, दत्तस्य समर्पितस्य अपहारादपहरणाद्धेतोः घोरः भयङ्करः नरको निरय इति नो मन्यसे किं न जानीये किम् । अन्यथा कथं दत्तापहारी भवे. रिति भावः । निर्मीयमाणैः अनुष्ठीयमानः । 'मा माने' इत्यस्मात् निरुप- सृष्टात् कर्मणि लटि शानचि यकि 'घुमास्था-' इति ईत्वम् । धर्मः सुकृतः मनसि हृदये विमलतायाश्शुद्धेः सम्भवे सति कौम्भील्यं चौर्यम् । 'कुम्भीलः स्थूलमीने स्याच्चोरपन्नगयोरपि । इति रत्नमाला। किं कस्मात् अलम्भि लब्धम् । लभैः कर्मणि लुङ् । 'विभाषा चिण्णमुलोः' इति नुमागमः । कर्मभिः शुद्धचित्तस्य पापाभिनिवेशास- म्भवादिति भावः । त्वं दाम्भिकः । दम्भेन चरतीति दाम्भिकः । 'चरति' इति ठक् 'कपटोऽस्त्री व्याजदम्भोपधयश्छद्मकैतवे ।' इत्यमरः । सकपटाचारस्सन्नित्यर्थः । सकलं सर्वम् । नित्यनैमित्तिकमित्यर्थः कर्म अतनुथाः कृतवान् । तनोतेः कर्तरि लङ् । एतत् कथमिति चेदुच्यते दुश्चरित्र त् दत्तापहाररूपात् दुष्कर्मणः । निश्चितं निर्णीतम् ।। तदिति । तदिदं विप्रवचनं आकर्थ श्रुत्वा विदीर्णे विदलिते कर्ण- हृदये श्रोत्रमनसी यस्य सोऽहं तूर्णं अविलम्बितं एव । गोसङ्ख्यावेक्षणं पशु- सङ्ख्यापरीक्षणं गोसङ्ख्यपरिशिक्षणं पशुपालपरिपालनञ्च एने आदौ येषु तेषु कर्मसु विशेषनियुक्तं विशेषेणाधिकृतम् । 'गोपे गोपालगोसङ्ख्यगोधुगाभीरवल्लवाः । इत्यमरः । सचिवमाहूय परिपृष्टवान् अनुयुक्तवानस्मि ॥ .

·नृगमोक्षप्रबन्धः । २७ खयमागतैव माहा हाहा मोहान चिन्तिता नु मया । खमेऽपि नापि गोपैर्मयापि मुषितेति सोऽपतत्पदयोः ॥१५ ।। ततश्च सप्रमादममुं क्षिप्रमेवाधिकागद्विप्रवास्य विप्रवयौं सप्रणाम पुनरप्यसान्स्वयम् ॥ 'गौरेषा स्वयमागतैव, भगवन्', 'स्वामी न किं मार्गित:' 'मौान्मन्त्रिजनस्य', 'मन्त्रिचरितं सर्व नृपस्यैव भोः' । खयमिति । माहा इयं गौः । 'उसा माहा च श्रृङ्गिणी' इत्यमरः । स्वयमेवागता न केनचिद नीता । किन्तु मया मोहात् अज्ञानात् न चिन्तिता परगवीयमिति विच रिता । गोपैः मयापि स्वप्नेऽपि न मुषिता चौर्येणाहृता । इत्युक्त्वेति शेषः । स सचिवः पदयोः राज्ञश्चरणयोः अपतत् पतितवान् । गीतिरियम् ।। तत इति । ततश्चानन्तरश्च सप्रमादं अनवधा नम् । 'प्रमादोऽनवधा- मता' इत्यमरः । अमुं सचिवं क्षिप्रमेवाधिकाराद् विप्रवास्य प्रच्याव्य विप्रवों ब्रह्मणश्रेष्ठौ सप्रणाम सनमस्कार यथा तथा पुनः भूयोऽयि असान्त्वयं अनुनीत- वान् । 'साम सान्त्वमुभे समे' इत्यमरः । सान्त्वशब्दात् 'तत्करोति -' इति णिजन्तात् कर्तरि लङ् ॥ गौरिति । इदं पचमुक्तप्रत्युक्तिरूपम् । भगवन् षाड्गुण्यसमग्रं, एषा गौः इयं पशुः स्वयमेवागता । न मदीयैरपहृतेति भावः । इति राज्ञो वचनम् । खामी गोपतिः किं कस्मात् न मार्गितः नान्वेषितः । गोः स्वय- मागतत्वेऽपि तत्स्वामिनोऽनन्वेषणात् अन्यस्मै प्रदानाच्च त्वमेव जाल्म इति भावः । इति विप्रयोर्वचनम् । मन्त्रिजनस्य सचिवजनस्य मौात् बालि- शत्वात् । मौढ्यादिति यावत् । 'मूर्खवैधेयवालिशाः' इत्यमरः । खामी न मार्गित इति शेषः । नायं ममापराध इति भावः । इति राज्ञो वचनम् ।

·२८ नारायणभप्रणीतः 'मौख्यं मेऽस्तु तथापि नैव मुषितं, 'कश्चोरतां स्वां वदेत्' । 'चोरोऽप्यस्मि तयापि साध्य भयोबूत' 'न जानासि किम् ॥१६॥ 'प्राग्दत्ता हि ममैव गौरहम नेष्ये', 'पुनितः प्राग्दानं व्यवबाधितं', 'मम धनं नान्येन दत्तं भवेत्' । - - अथ विप्र वाहतुः भो राजन् , मन्त्रिचरितं सचिवकृतं सर्व नृपस्यैव । राज- पम्बन्ध्येवेत्यर्थः। सचिवस्य स्वाम्यायत्तत्वात् तवैव मौर्यमिति भावः । राजाह मौख्यं मे ममास्तु तथापि नैव मुषितं स्तेयं कृतम् । मयेति शेषः। भावे निष्ठा । गोधनमिति कर्माध्याहारे कर्मणि वा, धातूपात्तव्यापाराश्रयस्यैव कर्तृत्वात् । स्वस्य चातथाभावादिति भावः । विप्रावाहतुः- कः स्वां चोरतां तस्करतां वदेत् कथयेत् । न कोऽपोत्यर्थः । गत्वादिति भावः । राजाह- अहं चोरस्तस्करोऽयस्मि । विप्रवचनस्य भूतार्थत्वादिति भावः । तथापि उभयोः युवयोः साध्यं करणीयम् । मयेति शेषः । ब्रूतं कथयतम् । 'बेञ् व्यक्तायां वाचि' इत्यस्मात् करि लोट् । मम सर्वापराधं सोदवा मया युवयो। करणीयं कारयित्वा मां किङ्करीकुरुतमिति भावः । विप्रावाहतुः-हे राजन् , न जानासि किम् । जानास्येवेत्यर्थः । करणीयमिति शेषः। जानन्नपि सर्व कमप्यजानान इवाभिनयसि । अहो तब कपटपाटवमिति भावः ॥ प्राग्दत्तेति । अयं श्लोकः प्राग्दानीयाग्दिानीयविप्रयोरुक्तिप्रत्युक्तिरूप। हे यस्मात् गौः ममैव प्राक् पूर्वम् । प्राक्छब्दात् 'दिक्शन्देभ्यः सप्तमी-' इति विहितस्य स्तातेः 'अञ्चे क्' इति लुक् । दत्ता समर्पिता । सम्प्रदानत्वाविवक्षित- स्वान्ममेति शेषे षष्ठी । यद्वा यस्मात् मह्यं प्रदत्ता तस्मात् गौममैवेति योजना। अहममूं गां नेष्ये गृहं प्रापयिष्ये । 'णिञ् प्रापणे इत्यस्मात् कर्तरि लिट् । इति पूर्व पतिगृहीतुर्वचनम् । पुननितः पश्चादानतः । तृतीयान्तात्तसिः । प्रारदानं पूर्वदानं व्यवबाधितं, विप्रतिषेधे परमिति न्यायात् । तस्मान्ममैवेयं गौरिति भावः । इति पश्चात्परिगृहीतुर्वचनम् । मम धनं अन्येन इतरेण दत्तं अन्यस्मै समर्पितं न भवेत् । अन्यधनस्य तदन्येन दातुमशक्यत्वात् स्वकीयस्यैव दानीय- स्वाञ्चेति स्वत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वापादनस्यैव दानशब्दार्थत्वात् पूर्वमेव निवृत्त- ·नृगमोक्षप्रबन्धः। २९ २ 'दत्तं नन्वमुनव', 'नन्वफ्नयादत्तं हि साधूमवेद्', 'राश्येवापनयो न मेऽस्ति', 'न तु गां मोक्ष्याम्यहं', 'नाप्यहम् ॥१७॥ 'लक्षं गाः प्रददानि मुश्चतमिमां', 'लक्षं कुतोऽमुष्य ते', 'शान्तं शान्तमघं, परीक्ष्य सुतरां दास्यामि लक्षाधिकम् । स्वत्वस्य प्राप्तपरस्वत्वस्य च धनस्य तदसम्भवात् पुनर्दानमिति यदुक्तं तन्मिथ्यैव । तस्मान्ममैवेयमिति पूरस्य वचनम् | नन्वित्य मन्त्रगे । हे विप्र, अमुना राज्ञैत्र दत्तम् । मह मिदं धनमिति शेषः । प्रत्यक्षदातृकस्य दानस्यान्यसाक्ष्यनपेक्षत्वा- न्मयोक्तं सत्यमेवेति भावः । इत्युत्तरस्य वचनम् । नन्विति पूर्ववत् । अपन- यात् प्रमादात् दत्तं साधूभवेत् हि युक्तं भवदेवेति सावहित्थमिदं वचनम् । 'हि हेताववधारणे' इत्यमरः। न कदाचिदपि साधु भवेदित्याशयः । स च च्चिप्रत्ययेनाविष्कृतः। असाधु साधु भवेदित्यर्थे 'कृम्वस्तियोगे' इत्यादिना च्चो, 'च्यौ च' इति दीर्घः । इति पूर्वस्य वचनम् । राज्ञि नृगे एवापनयः अन्यायः मे नास्ति तस्मान्ममैवेयमित्युत्तरस्य वचनम् । अहन्तु गां न मोक्ष्यामि न त्यक्ष्यामि । 'मुच मोक्षणे' इत्यस्मात् कर्तरि लृट् । इति पूर्वस्य वचनम् । अहं न मोक्ष्यामीत्युत्तरस्य । - अनन्तरं राजाह--लक्षमिति । लक्षं शतसहस्रम् । 'विंशत्याद्यास्सदैकत्वे इत्येकवचनम् । गाः पशूः पददानि वितराणि । डु दाञ् दाने' इत्यस्मात् कर्तरि लोट् । युवाभ्यामिति शेषः । युवामिमां गां मुञ्चतं त्यजतम् । त्यजतेः कर्तरि लोट् । इति राज्ञो वचनं श्रुत्वा विगवूच तुः . हे राजन् , अमुष्य ईदृशस्य एकस्य गोरमावेन विप्रगवीं परिमुप्य ददत इत्यर्थः । ते तव कुतो लक्षं गावो लभ्येर- निति शेषः । पुनरपि पागवीहरणायैव प्रवर्तस इत्याकूतम् । यद्वा कुतो मुष्यते कस्मादपहीयत इति योजना । ततो राजाह - शान्तं शान्तमघमिति सानुशयोक्तिः । हे विप्रो, सुतरां परीक्ष्य सम्यक् परिशोध्य लक्षाधिकं शतसह- साधिकम् | गोकुलमिति शेषः । दास्यामि ददातेः कर्तरि लुट् । ततो ·नारायणभट्टप्रणीतः 'दत्तं रक्ष किमूर्ध्वदानकथया,' 'तत्राभ्युपायः कथम्' 'पृच्छतत्सचिवान्' 'अभीष्टमखिलं कुर्वे' 'दिशेष्टामिमाम् ॥१८॥ इत्थमशान्तरोषाक्रान्तिदुस्सान्त्वतमौ महान्तौ तौ तपोधनौ निरी- क्ष्य भग्नाविग्नहृदयोऽहमखिलेश्वरश्शरणं नमः क्षमासुरेभ्य इति प्रवण- मूर्धा बद्धाञ्जलिजेषमतिष्ठम् ॥ तावच - हे राजन् , विप्रावूचतुः - हे दत्तं पूर्वप्रतिपादित वस्तु रक्ष । प्रतिगृहीतृसात्कु र्विति भावः । ऊर्ध्व दानकथया उपरिदानकथनेन किम् । दत्तमेवाशास्वहे न त्वया- धिकं देय मिति भावः । राजाह - कः (त्र दत्तरक्षणे अभ्युप.यः । कथं युवा- भ्यामेव उपाय: कथ्यतामिति भावः। विप्रावूचतुः- हे राजन् , सचिवान् मन्त्रिणः एतत् करणीयं पृच्छ अनुयुश्य । पृच्छतेः कर्तरि लोट् । दुहा- दिकत्वात् द्विकर्मत्वम् । मन्त्रिग एवोपायकुशलाः प्रष्टव्याः नावामुप यं जानीवः । राजाह • अखिलमभीष्टं कुर्वे साधयामि । करोतेः कर्तरि लट् । कथयतं तत् । किमनेन अभ्युपायप्रश्नेनेति भावः । विप्रावूचतुः- एवञ्चेत्त है इप्टामिमां गां दिश वितर । 'दिश अतिसर्जने' इत्यस्मात् कर्तरि कोट् ।। इत्थमिति । इत्थमनेन प्रकारेण अशान्तया अक्षीणया रोषाकान्त्या क्रोधावेशेन दुस्सान्त्वतमौ दुरनुनेयतमौ महान्तौ महानुभावो तो तपोधनौ तपस्विनी निरीक्ष्य दृष्ट्वा भग्नाविग्नहृदयः परिमृदितभीतमानसः अहं आखि- लेश्वरः शरणं गतिः क्षमासुरेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः इति प्रवणमूर्धा प्रणम्रशिराः बद्धाञ्जलिः कृताञ्जलिः सन् जोपं तूप्णीम् । 'तूप्णी मर्थे मुखे जोषम्' इत्यमरः । भतिष्ठं स्थितवान् । तिष्ठतेः कर्तरि लङ् ।। तायच्च तदानीञ्च । अनन्तरवृत्तान्तमाह- ·नृगमोक्षप्रबन्धः। पूर्व मुमोषिथ पुनर्न हृतो विवादो धत्से च युक्तिविकलः कृपलासभावम् । सद्भप पाप कमलासवपुर्भवति शप्त्वा गतौ च लघु तो कुपितो द्विजेन्द्रौ ॥१९॥ तदा च सभानिषण्णेषु विषण्णमनासु सुमनस्सु सत्रासपरतन्त्रेषु च मन्त्रीश्वोषु तरङ्गितशोसिन्धुपु बन्धुषु सोऽहमपि शोकवेगान्मूर्छा. मिव भजन्नाच्छादितविकृतिर्भवनाभ्यन्तरमासाद्य ससन्तापां दुरन्तां विचि. तामविन्दन्तमाम् ॥ पूर्वमिति । हे राजन् , त्वं पूर्व पुरा मुमोषिथ चोरयामासिथ । मुष्णाते. लिट् । पुन: पश्चात् विवादः विप्रकलहः न हृत: न परिहृतः । स्वयेति शेषः । किञ्च युक्तिविकलस्सन् कार्या कार्यविवेकक्षमविचारशून्यस्सन् कृकलासभावं कृकस्य कण्ठस्य लासश्च लनं स एव भावः चेष्टा तं कृकलासभावं ज्ञानशून्यत्वात् सरट- त्वञ्च धत्से दध सि । दधातेः कर्तरि लट् । तत् तस्मात् मोषणात् विवादा- हरणात् कृकलासभावधारणाच हेतोः हे भूप पाप नृशंस । न तु भूपपापेत्येक पदम् । 'पप णके कुत्सितः' इति पापशब्दस्य पूर्व निपातप्रसङ्गात् । त्वं कृकलास- वपुः सरटशरीरः भव । 'सरटः कृकलासः स्यात्' इत्यमरः । भवतेर्लोट् । इत्थं शप्त्वा शापं कृत्वा तौ द्विजेन्द्रो कुपितौ सन्तौ लघु शीघ्रं गतौ च । स्वगृह- मिति शेषः ।। तदेति । तदा च तदानीञ्च सभानिषण्णेषु सभासीनेषु विषण्णमनस्पु दुःखितहृदयेषु सत्सु सुमनस्सु विद्वत्सु, सत्रासपरतन्त्रेषु भयपरवशेषु सत्सु मन्त्री. श्वरेषु सचिवप्रवरेषु, च बन्धुषु बन्धयेषु च तरङ्गितशोकसिन्धुषु प्रवृद्धशोकसा- गरेषु, सोऽमपि शोकवेगात् मूच्छी भजन प्राप्नुवन्निव आच्छादिता अप्रका- शिता विकृतिविकारो येन सः तथाभूतस्सन् भवनाभ्यन्तरमन्तःपुरमासाद्य प्राप्य ससन्तापां सन्तापसहितां दुरन्तां दुरवसानां विचिन्तां विचारम् अविन्दन्तमा प्रापन्तमाम् । 'विद लाभे' इत्यस्मल्लङि ततः 'तिङश्च' इति तमपि 'किमेत्तिा' इत्यामुप्रत्ययः ॥

·भारायणमप्रणीता धिग्धिचो किमिदं कुतो नु समभूद्धमैकनिष्ठोऽध्यहम् पापिष्ठां बत योनिमेमि कियतः कालस्य घोरव्यथाम् । सच्छिद्रं मम किन्नु धर्ममखिलं तन्नैव सम्भाव्यते सर्व विष्णुसमर्पितं खलु कृतं जाने न कोऽयं विधिः ॥२०॥ दाने विप्रगवां विषादहृदये किं किं कृतं नो मया किश्चिद्रक्षणशिक्षणादि च भुवो नोरेक्षितं लक्ष्यते । धिगिति । धिक् धिक् माम् । 'आबाधे च' इति द्वित्वम् । धिगुपर्या- दिषु त्रिषु' इति द्वितीया । निन्द्योऽहमित्यर्थः । 'घिनिभर्सननिन्दयोः' इत्यमरः । किं कुत्सितं इदं दुःखं कुतः कस्मात् कारणात् समभूत् समजनि । भक्तेलङ् । नान्वति वितर्के । कारणं न जान इति भावः । धर्मे कनिष्ठोऽपि सुकृतकपरायणेऽपि अहं पापीयसीम् । 'अति- शायने तमविष्ठनौ' इतीष्ठनि टिलोपः । योनिमुत्पत्तिममि गच्छामि । 'इण् गतौ' इत्यस्मात् कर्तरि लट् । का सङ्ख्या परिमाणमस्य कियान् तस्य कियतः बहो- रित्यर्थः । 'किमिदम्भ्यां वो घः' इति वतुप्, वस्य च घः। 'इदंकिमोरीश्की' इति किमः क्यादेशः। कालस्य समयस्य घोरव्यथां असह्य पीडां एमि । यद्वा घोर- व्यथामिति योनिविशेषणम् । ममाखिलं धर्म सच्छिद्रं सप्रत्यवायं किन्नु । कथमन्यथा ईदृशी दशेति भावः । तत् पूर्व नाशङ्कितं नैव सम्भाव्यते सम्भा- पयितुं न शक्यते । भावयतेः कर्तरि लट् । सर्व कृतं मदनुष्ठितं विष्णुसम- प्तिम् । खल्वित्यवधारणे । विष्णुसमर्पितमेवेत्यर्थः । अयं विधिः एतादृशी नियतिः कः किं प्रकार इत्यहं न जाने वेनि । जानातेः कर्तरि लट् । दान इति। दाने गोदानकर्मणि विप्राश्च गावश्च विषयावः तासां विषादहृत् दुःखहारि किं किं कर्म मया न कृतम् । सर्व कृत मेवेत्यर्थः। प्रति- गृहीतृदानीयानां यथा विषादो न भवेत् तथैवानुष्ठितं मयेति भावः। भुवो भूमेः रक्षणशिक्षणादि पालनशासनादि च किश्चिदीषदपि उपेक्षितं मयासम्यगनुष्ठित न लक्ष्यते न ज्ञायते । 'लक्ष दर्शने' इत्यस्मात् कर्मणि लट् । उरुदक्षिणेषु ·मृगमोक्षप्रबन्भः । १३ यज्ञेष्वप्युरुदक्षिणेषु न परं वैकल्यमाकल्यते यत्प्रीत्यै सकलं कृतं स भगवान् जानातु नारायणः ॥२१॥ पाविष्ठो न मया समोऽस्ति भुवने भूयिष्ठधर्जिनाद् द्राषिष्ठं सुर लोकमीप्सुरगमं ही ही दशामीदृशीम् । प्राज्यं राज्यमपास्य दास्यमुदयास्यं चंदशास्यं हरेः सान्द्रानन्दमयं विमोक्षमचिरादप्यं न दूष्यं भवम् ॥२२॥ बहुदक्षिणेषु यज्ञेष्वपि परमत्यन्तं वैकल्यं विकलत्वम् । अङ्गादिहीनतेत्यर्थः । न आकल्यते न सङ्ख्यायते । 'कल सङ्ख्याने' इत्यस्मात् कर्मणि लट् । यस्य भगवतः प्रीत्यै सम्मदाय सकलं कृतम् । मयेति शेषः। स भगवान् नारायणो जानातु बुद्धयताम् । न किञ्चिदपि मया ज्ञानपूर्वकमकार्य कृतं तत्र भगवान् नारायण एव साक्षीति भावः ।। भुवने लोके मया समः सदृशः नास्ति । भूयिष्ठस्य बहुतमस्य । बहु- शब्दादिष्ठनि 'इष्ठस्य यिट् च' इति बहुशब्दस्य भूगदेशः यि डागमश्च । धर्मस्य सुकृतस्यार्जनात् सम्पादनात् द्राषिष्ठं दीर्धतमं सुरलोकं खामीप्सुः आप्तुमिच्छुः । आमोतेः 'धातोः' इति सनि 'आपूज्ञप्धृध,म्' इति अच ईदादेशे 'अत्र लोप' इत्यभ्यासलोपे 'सनाशंस' इत्युत्र ययः । अहमीहशी दशामतिकष्टामवस्थामगम प्रापम् । गच्छतेलङि च्लेरङदेशः। इह इष्टार्थ प्रति समुद्यमेऽपि तदप्राप्ते. स्तद्विपरीतप्राप्तेश्च विषमालङ्कारः । 'अनिष्टस्याप्यवाप्तिश्च तदिष्टार्थसमुद्यमाद्' इति लक्षणात् । प्र.ज्यं राज्यं अस्य त्यक्त्या अशास्यं अक्षय्यं हरे- विष्णोर्दस्य परिचयाँ उदयास्यं उदगमिप्यं चेत् सान्द्रानन्दमयं घनानन्दप्रचुरं विमोक्षं कैवल्य अचिराद् अविलम्चेन ऐप्यं अगमिप्यम् । 'इण् गतौ' इत्य- स्मात् कर्तरि लुङ् । 'लिलिमित्ते लुङ् क्रियातिपतौ' इत्युभयत्र लुङ् । दुष्यं निन्धं भवं जन्म नेप्यं न प्राप्स्यामीत्यर्थः । जन्मान्तरपापवशान्मम काम्यकर्मकरणे बुद्धिः प्रावर्तत भावदाराधने च न प्रावर्तत तस्मादीदृशदशा- ·নাসমীন: धिग्धार्मिकत्वमिह धिङ्नृपतिश्रियं मे धिक् क्षोणिरक्षणविचक्षणता निराम् । यद्विप्रशापमपि हन्त दुरन्तमन्ते कष्टां जुगुप्सितमलप्सि च जन्तुभावम् ॥२३॥ इत्थमुद्दामचिन्ताभिरुद्दीपितेन दग्धाशेषमदाकुरे विस्तारितवित्ता- देवैराग्यगुणविभूतिना तत्तादृशशोकमयेन सप्तार्चिषा तप्ताशये लुप्तनिद्रे पन्नोऽहं पापीयसामग्रणीरिति भावः । अत्र पूर्ववाक्यार्थ प्रति उत्तरवाक्यार्थानां हेतुत्वात् काव्यलिङ्गमलङ्कारः । 'हेतोक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गमुदाहृतम् ।' इति लक्षणात् । विषमालकारस्त्वङ्गम् । अनयोरगा निभावेन संसृष्टिः॥ घिमिति । मे मम धार्मिकत्वं धर्मचारित्वं धिक् । धर्मशब्दात् 'धर्म चरति' इति टक् । इहास्मिन् लोके नृपतिश्रियं राजलक्ष्मी धिक् । निरर्थी निष्फलां क्षोणिरक्षणविचक्षणतां भूमिपरिपालनकौशली च धिक् । अत्र सर्वत्र 'धिगुपर्यादिषु' इति द्वितीया । धार्मिकत्वादिकं निन्धमेवेत्यर्थः । तदेव समर्थ- यति- यद् यस्माद् अन्ते अवसाने दुरन्तं दुरवसानं कष्टं कृच्छं विप्रशापं जुगु- प्सितं निन्दितं जन्तुभावं कृकलास जन्म च अलप्सि अवापम् । 'डु लभष् प्राप्तौ' इत्यस्माद् धातोः करि इत्थमिति । इत्थं उद्दामाभिः प्रभूताभिः चिन्ताभिः पतनध्यानः उद्दी उज्वलितेन । विस्तारिता विपुलांकृता वित्तादिषु अर्थपुत्रमित्रादिषु वैराग्यगुण- विभूतिः नैराश्यगुणसम्पद् येन तेन तत्त दृशशोकमयेन तत्तादृशाद् अतिदुस्सहात् शोकात् आगतः तत्तादृशशोकमयः । 'तत मागतः इत्यधिकारे 'मयट् च इति मयट्प्रत्ययः । सप्तार्चिषा सन्तापानलेन दग्धः । शियिशब्देन विषयनिगरणात् रूपकातिशयोक्तिरलङ्कारः। दग्धः प्लुष्टः अशेषमदाकुरः सर्वाहकारबीजं यस्य तस्मिन् , तप्त आशयो मनो यस्य तमिन्, अत एव लुप्तनिद्रे निरस्त स्वप्ने मयि ·नृगमोक्षप्रवन्धः । मयि सप्ताष्टान्यहानि वर्तमाने प्रत्युत्पनारुणस्य भक्तार्तिहृतो भगवत एवानुग्रहाद् पद्धानुतापाविव वस्त्रोल्लसदयथापुरभावी प्रत्यागतो तावेव पृथ्वीसुरवरप्रवरौ ॥ दृष्टा च तो सम्भृतसम्भ्रमोऽहं बद्धाश्रुरद्धा पदयोरपप्तम् । वर्धस्व पृथ्वीश गताखिलार्ति- रित्याशिषञ्चोचतुराकुलौ तौ ॥२४॥ आश्वेवाश्वासमाज मां शेश्वीयितकृपाभरी । सप्ताष्टानि सप्त वा अष्ट वा सप्ताष्टानि । 'सङ्ख्ययाव्यय-' इति बहुव्रीहिसमासे 'बहुव्रीही सङ्ख्येये' इति समासान्तो डच् । अहानि दिवसानि । 'कालाध्व. नोरत्यन्तसंयोगे' इति द्वितीया। वर्तमाने सति प्रत्युत्पन्नकरुणस्य सञ्जातकारुण्यस्य भक्तार्तिहृतः सेवकदुःखापहारिणः भगवतः श्रीकृष्णस्यैवानुग्रहाद् बद्धानुतापाविव कृतानुशयाविव वक्त्रे मुखे उल्लसत् प्रकाशमानः अयथापुरभावः अयथापुरावस्था ययोस्तावेव पूर्वमागत्य दत्तशापावेव पृथ्वीसुरवरौ ब्राह्मणश्रेष्ठौ प्रत्यागतौ पुनरप्या- गतौ ॥ दृष्ट्वेति । किञ्च तौ दृष्ट्वा सम्भृतसम्भ्रमः धृतत्वरः बद्धाश्रुः सन्न- द्धाश्रुः सन् पदयोः चरणयोः अपप्तं पतितः। 'पत्ल गतौ' इत्यस्माद्धातो: कर्तरि लुङि 'पुषादिद्युताछुलदितः परस्मैपदेषु' इति च्लेरङि 'पतः पुम्' इति मागमः। तौ विप्रो चाकुलौ दया कुलौ सन्तौ हे पृथ्वीश राजन् गताखिलार्तिः अपेतसमस्तदुःखः वर्धस्व एधस्व । वर्धतेः कर्तरि लोट् । इत्याशिषमाशीर्वाद- मूचतुः उक्तवन्तौ। 'वच परिभाषणे' इत्यस्माद् लिटि 'वचिस्वपियजादीनां किति' इति सम्प्रसारणे 'लिट्यभ्यासस्य' इति अभ्यासस्य सम्प्रसारणे दीर्घः ॥ आश्विति । आशु शीघ्रं आश्वासभा समाधानभाजं मां शेश्वीयितः अतिप्रवृद्धः । श्वयतेर्यङन्तात् कर्तरि क्तः । 'विभाषा श्वे: इति सम्प्रसारणा- ·नारायणमट्टप्रणीतः भूसुरौ व्यासरायमासुरौ पुनरूचतुः ॥२५॥ हे सत्यवद्यनिरवद्य वदान्यमौले ब्रह्मण्य गुण्यतम पुण्यनिधे नरेन्द्र । हन्तावयोरनुपजातचरीमवायाँ दैवप्रणुनकुमति क्षमता मुकुन्दः ॥२६ ।। भावः । कृपाभरः कारुण्यातिशयः ययोस्तौ भूसुरौ ब्राह्मणौ व्यासरद्भिः प्रव- हद्भिः बाप्पैरश्रुभिः भासुरौ दीप्यमानौ सन्तौ पुनरूचतुः उक्तवन्तौ । 'वच परिभाषणे इत्यस्माद् लिट् ॥ हे सत्यवद्येति । सत्यस्य वदनं सत्यवद्यम् । सत्यवचनमित्यर्थः । 'वदस्सुपि क्यप् च' इति चकारात् भावे यत् । तेन निरवद्य निरस्तावद्य । 'अवधपण्यवर्या' इत्यादिनावद्यशब्दो गर्दै निपातितः। तस्य सम्बुद्धिः सत्य. वद्यनिरवधेति । वदान्यमौले दानशौण्डशिरोमणे । 'स्युर्वदान्यस्थूललक्षदानशौण्डा बहुप्रदे' इत्यमरः । ब्रह्मण्य ब्राह्मणहित । 'तस्मै हितम्' इति यत् । गुण्यतम गुणाः अस्य सन्तीति गुण्यः अतिशयेन गुण्यः गुण्यतमः तस्य सम्बुद्धिः गुण्यतम । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति मत्वर्थीययबन्तात् अतिशयने तमप् । पुण्यनिधे सुकृतशेवधे । हे नरेन्द्र राजन् । हन्तेति विषादे । 'हन्त हर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः । आवयोः अनुपजातचरी अभूतपूर्वाम् । 'भूतपूर्व चाद', 'टिड्ढाणञ्' इत्या- दिना ङीप् । अवार्यां अवारणीया देवेन विधिना प्रणुन्ना प्रेरिता या कुमतिः दुर्बुद्धि तां मुकुन्दः नारायणः क्षमतां तितिक्षताम् । प्रशान्तचित्तयोरावयोरेवं- विधे राजनि एवंविधशापदा मतिः दैवकृतव । 'दैवाधीनं जगत्सर्वम्' इति वच- नात् । तत् सर्वान्तर्यामी भगवान् क्षमतामिति भावः ।।

·भावां सत्वविज्ञातोल्पतिते स्वल्पेऽपि तकापराचे बहु कुप्यन्ती अप्यन्तौ पुरामिरेत्य सद्यस्समुघदनुतापभराक्रान्ती निजनिजनिशान्त- मासाद्य ततोऽपि प्रतिक्षणपरिक्षुभितदुस्सहानुतापनिस्सहीकृतौ स्वस्वखेदं सम्मिलितो भूत्वा सम्मन्त्र्य भाविकालचरितश्च दिव्यदृशा दशिवांसो तब क्षुद्र जन्मनोऽपि मद्रावहतारूपं शापमोक्ष प्रदातुमायातौ ।। आनर्तेषु कुशस्थलीति विदिते स्थाने गतोपद्रवे बूपे त्वं कुकलास एघि गलितक्षुत्तृड्मयादिव्यथः । नित्योदित्वरविष्णुचिन्तनसदासप्तश्च कालात्पुन- स्तत्र द्वारवतीं करिष्यति पुरी कृष्णावतारो हरिः ॥२७॥ आवामिति । आवां खलु अविज्ञातः अविचारितश्वासावुत्पतितब्ध तस्मिन् स्वल्पे अल्पीयस्यपि तवापराधे आगसि बहु यथा तथा कुप्यन्तौ रोष कुर्वन्तौ । 'कुप क्रोधे' इत्यस्मात् देवादिकालटः शत्रादेशः । शप्यन्ती शापं कुर्वन्तौ । 'शप आक्रोशे' इत्यस्मालटः शत्रादेशः । पुरान्नगरान्निरेत्य निर्मात्य सबस्तदानीमेव समुद्यता समुद्गच्छता । समुत्पूर्वादिणो लटश्शत्रादेशः । अनुताप- भरण पश्चात्तापातिशयेनाकान्तो व्याप्तौ। क्रमतेनिष्ठायाम् 'अनुनासिकस्य कि इति दीर्घः । निजनिजनिशान्तं स्वस्वभवनं आसाद्य प्राप्य ततोऽपि अनन्तर- मपि प्रतिक्षणं क्षणे क्षणे परिक्षुभितेन दुस्सहेनास नानुतापेन पश्चातापेन निस्स- हीकृतौ अक्षमीकृतौ स्वस्वखेदं निजनिजदुःखं सम्मिलितौ समागतो भूत्वा सम्मन्त्र्य भाविकालचरितं अवश्यम्भाविकालवृत्तिञ्च दिव्यदृशा ज्ञानचक्षुषा दह- शिवासी दृष्टवन्तौ। हशेः क्वसाविडागमः । तव ते क्षुद्रजन्मनोऽपि मद्रा- बहतारूपं सुखावहत्वलक्षणं शापमोक्षं शापावसानं प्रदातुं आयाती आगतौ ॥ आनतेति । आनर्तेषु आनख्येिषु देशेषु कुशस्थली. इति विदिते गतोपद्रवे निरुपप्लवे स्थाने कूपे त्वं गलिता निर्गता क्षुत्तड्भयादीनां क्षुधापिपाल साभीत्यादीनां व्यथा पीडा यस्मात् सः । नित्यं सदा उदिस्वरेण उद्भतेन ' नाशजिसतिभ्यः क्वरप्' इति क्वर। विष्णुचिन्तनेन हरिध्यानेन सदा सुस: भव। अस्खोंदि वसोरेवापन्यासकोपच इत्यसमा ·३८ ३ नारायणभट्टप्रणीतः स त्वामुत्तारयेद्देवो विश्वकामदुधो विभुः । इत्युक्तोहं कृतार्थात्मा शापमप्यस्मरं वरम् ॥ २८॥ पूर्वप्रतिगृहीत्रे च प्राचिकी नैचिकी दिशन् । द्वौ चातिमानसम्प्रीतौ सम्प्रेष्य मुदितोऽभवम् ।। २९ ।। पूर्वस्मादपि शान्तप्रसन्नता वसंश्च तदवसरे । दिष्टान्तमागतोऽहं वपुरिह ककलासमुद्रमद्राक्षम् ॥३०॥ अत्राप्यहं भवदनुस्मृतिविस्मृतोरु- कालक्रमो विगलितव्यसनं शयानः । कुशस्थल्यां पुनः कालात् कस्माचित् कालात् परं कृष्णावतारः हरिः श्रीकृष्णः द्वारवती पुरी नगरी करिष्यति निर्मास्यति ॥ स इति । विश्वकामदुघः सर्वाभीष्टप्रदः । 'दुहः कब्धश्च' इति कब्धा- देशौ । विभुः व्यापकः स देवः श्रीकृष्णस्त्वामुत्तारयेत् शापमोक्षं कुर्यात् । इति इत्थं उक्ते सति अहं कृतार्थात्मा कृतार्थः चरितार्थः आत्मा यस्य सः सन् शाप- मपि वरं अभीष्टं अस्मरं स्मृतवान् । स्मरतेर्लुङ् ।। पूर्वेति । पूर्वप्रतिगृहीत्रे प्रथमप्रतिग्रहकर्ने प्राचिकी प्राचीनां प्राग्दत्ता- मित्यर्थः। कालाट्टञ् । टिड्ढाणम्' इति दीर्घः । नैचिकी प्रशस्तगवीं दिशन् ददत् अतिमानसम्प्रीतो बहुमानसन्तुष्टौ द्वौ विप्रवरौ सम्प्रेष्य मुदितः सन्तुष्टः अभवम् । भवतेर्लङ् ॥ पूर्वस्मादिति । पूर्वकालादपि शान्तं प्रसन्नं चेतो यस्य सः सन् वसन् । स्वगृह इति शेषः । अहं तदवसरे आयुरवसानकाले दिष्टान्तं मरणमागतः प्राप्ता सन् इह अस्मिन् कूपे कृकलासमुद्रं सरटचिहं वपुः शरीरमद्राक्षं दृष्टवान् । दशेलङि च्ले सिचि अमागमे वृद्धिः ।। अत्रेति। अत्रापि अस्मिन् कूपेऽपि भवतस्तवानुस्मृत्या निरन्तरस्मरणेन ·मृगमोक्षप्रबन्धः । अन्वग्रहीषि भवताद्य च सर्वमेत- न्मन्ये तवैव करुणालसितं परात्मन् ॥३१ ।। नारायणस्त्वमसि पूर्ण इहावती! नृणां भवार्तिहरणाय स में प्रसीद । स्वर्गेऽपि ते पदरजांस्यतिदुःस्मराणि नो विस्मराणि सकलाशुभघस्मराणि ॥३२॥ स्मर्तासि नित्यमयि मां दिवि भुझ्व भोगान् सर्तासि भोगविरतौ च पदं मदीयम् । विस्मृतः उरुकालक्रमः बहुकालपरिवृत्तिः येन सः विगलितं च्युतं मनोदुःखं यस्मिन् कर्मणि तत्तथा शयानः। अहं अद्य भवता अन्वग्रहीषि अनुगृहीतः । गृहातेः कर्मणि लुङ् । 'ग्रहोऽलिटि' इति दीर्घः । हे परात्मन् परमपूरुष । एतत् सर्व तवैव करुणालसितं कृपाविलासं मन्ये । अन्यथा कथमेवमिति भावः ।। नार यण इति । नाराः आपः अयनं यस्य सः नारायणः । 'पूर्व- पदात् संज्ञायाम्' इति णत्वम् । "आपो नारा इति प्रोक्ताः आपो वै नरसूनवः । ता यदस्यायनं पूर्व तेन नारायणः स्मृतः ।" इति स्मृतेः । पूर्णः सर्वेश्वर्यसमग्रः । त्वमिह भूलोके नृणां नराणां भवार्ति- हरणाय संसारदुःखापनयनाय अवतीर्णः प्रादुर्भूतोऽसि । स त्वं मे प्रसीद प्रसादं कुरु । 'षद्ल विशरणादिषु' इत्यस्म ल्लोटि 'पाघ्रा-' इत्यादिना सीदादेशः । स्वर्गेऽपि ते तव अतिदुःस्मराणि अत्यन्तं स्मर्तुमशक्यानि । बहुसुकृतसाध्यत्वा- दिति भावः । यद्वा अतिक्षपितः दुःस्मः : दुष्ट कामः यैः तानि । दुःखहेतुस्मर- विकारहराणीति भावः । सकलाशुभानां समस्तदुरतानां धस्मराणि संहारकाणि । 'सृघस्यदः' इति क्मरच् । ते पदरजांसि चरणरेणून नो विस्मराणि न विस्मरे- यम् । प्रार्थनायां लोट् ॥ अथ भगवानाह- स्मर्वेति । अयि राजन् , नित्यं सदा मां स्मासि ·नारायणप्रणीतः संशिष्यते फलपरस्य बिलम्बमात्र ग्रंशिष्यते न तु मदर्पितसर्वकर्मा ॥३३ प्रीतः प्रणम्य च हरि स चिरं प्रतीक्ष्य व्योम्नि स्थितं रविसमानमहो विमानम् । आरुह्य विस्मयनिविष्टजनौघEष्टः स्पष्टं त्रिविष्टपमदृष्टजितं प्रविष्टः ॥३४ । स्मरिष्यसि । 'स्मृ आध्याने' इत्यस्मात् कर्तरि लुट् । दिवि स्वर्गे। भुज्यन्त इति भोगाः । स्रक्चन्दनवनितादयः । कर्मणि घञ् । तान् भुक्ष्व अनु- मव 'भुज । पालनाभ्यवहारयोः' इत्यस्माल्लोटि 'भुजोऽनवने' इति तङ् । भोग- विरती भोगावसाने च मदीयं मत्सम्बन्धि । 'त्यदादीनि च' इति वृद्धिसंज्ञायां 'वृद्धाच्छः' इति छप्रत्ययः । पदं पुनरावृत्तिवर्जितं स्थानं सर्तासि सरिष्यसि । प्राप्स्यसीत्यर्थः । 'सृ गतौ' इत्यस्मात् कर्तरि लुट् । फलपरस्य फलप्रध नस्य । भक्तस्येत्यर्थः । फलवस्येति पाठे श्रेष्ठफलस्येत्यर्थः । विलम्बमात्र कालक्षेपमात्रं संशिष्यते । 'शिष्ल विशेषणे' इत्यस्मात् कर्मणि लट् । शास्तेर्वा शेषः । क्रियत उच्यत इति वार्थः । फलकामी चिरकालादपि फलं भोक्ष्यत इति भावः पाठान्तरे फलक मिनोऽवश्यं फलं भविष्यतीति भावः । मयि अर्पितानि न्यस्तानि सर्वकर्माणि नित्यनमित्तिकप्रायश्चित्तरूपाणि येन सः। मत्प्रीत्यर्थमनु- ष्ठितकर्मकलाप इत्यर्थः। तुशब्दो विशेषद्योतनार्थः । न अंशिष्यते नाधः- पतिप्यति । 'भ्रंशु अधःपतने' इत्यस्मात् कर्तरि लिट् ।। प्रीत इति । सः नृगः प्रीतस्सन् हरि श्रीकृष्णं प्रणम्य नमस्कृत्य चिरं चिरकालं प्रतीक्ष्य प्रतिपाल्य व्याम्नि आकाशे स्थितं रविसमानं सूर्यमण्डलसदृशं महस्तेजो यस्य तत् विमानं व्योमयानमारा विस्मयनिविष्टन आश्चर्य विष्टेन जनौधेन जनसमूहेन दृष्टः अवलोकितः सन् अदृष्ट जितं सुकृतसाधितं त्रिविष्ट्रपं स्वर्ग प्रविष्टः प्राप्तः ॥

·मृगमोक्षप्रबन्धः । चित्रीयमाणमथ सम्मिलितं जना तत्रोपहूय जगतां पतिरित्थमूचे । अत्याहताः शृणुत सम्प्रति मामकीनाः पृथ्वीभृतोऽस्य चरिते परमोपदेशान् ॥३५॥ अस्मादृशां वितरणाद्यामिदं कियत् स्या- द्विस्मापनेऽस्य सुकृते बत चिन्त्यमाने । भूयो विदाकुरुत हन्त मदाकुरोऽपि कुति दुर्विपदमेव हि सर्वपुंसाम् ॥३६ ॥ चित्रीयमाणमिति । अथ नृगमोक्षानन्तर जगतां लेकानां पतिः श्रीकृष्णः चित्रीयमाणं विस्मयमानम् । 'नमोवरिवश्चित्रङ क्यच्' इति क्यच् । डित्वात्तङ् । सम्मिलितं सङ्घीभूय स्थित जनौघं जनसमूहं तत्र तस्मिन् देशे उपहूय समीपमानीय इत्थं वक्ष्यमाणप्रकारण ऊचे उक्तवान् । हे मामकीनाः मज्जनाः । 'युष्मदस्माहत्या घञ् च' इति घञ् । 'तवकममकावेकवचने' इति ममकादेशः। अस्य पृथ्वीभृतो नृगस्य चरिते चरित्र विषये परमोपदेशान् सारो- पदेशान् अत्यादृतास्सा दराः सन्तः शृणु । शृणोतर्लोट् ।। अस्मादृशामिति । विस्मापने विस्मयकारके । विपूर्वात् स्मयतेो 'नित्यं स्मयतेः' इत्यत्वे पुगागमे नन्द्यादित्वाद् ल्युट् । अस्य नृगस्य सुकृते पुण्ये चिन्त्यमाने विचार्यमाणे। वयमिव पश्यन्तीत्यस्मादृशः । 'त्यदादिषु' इति दृशेः क्विनि 'आ सर्वनाम्नः' इत्यात्वम् । अस्म दृशां अस्मद्विधानां इदं वितरणाचं दानादिकं कियत् स्यादिति । तुच्छमित्यर्थः । बतेत्याश्चर्ये । भूयः पुनः यूयं विदाङ्कुरुत जानीत । 'विदाकुर्वन्त्वित्यन्यतरस्याम्' इति वेत्तेः लोट्याम् गुणाभावः लोटो लुक् लोडन्तकरोत्यनुप्रयोगश्च । वक्ष्यमाणवाक्यार्थः कर्म सर्वपुंसां समस्तपुरुषाणां मदाङ्कुरः मदलेशोऽपि दुर्विपदं दुष्टाप इमेव कुर्वीत । हन्तेति खेदे ॥

·५२ नारायणमट्टप्रणीतः नाकादिकामनकृता बहवोऽपि धर्माः शोकाय भोगविरतो पतनानुबन्धात् । मय्यर्पिता यदि त एव फलावसाने मुक्त्यै भवन्ति तदपीह विबोधितव्यम् ॥ ३७॥ सर्व तिष्ठतु नाम दुर्वचमहापुण्याम्बुधेरप्यहो दुर्वारा द्विजकोपतो विपदभूदग्जिने किं पुनः । अज्ञानापतितं धनं द्विजवरौ भूयोऽनुनीतौ भृशं पुण्याब्धिपतिस्तथापि समभूद्दुर्जन्म लजाकरम् ॥३८ नाकादीति । नाकादीनां स्वर्गादीनां कामनेन इच्छया कृताः बहवो. उनल्पा अपि धर्माः सुकृतानि भोगविरती स्वर्गादिभोगावसाने पतनानुबन्धात् अधःपतनसम्बन्धात् शोकाय दुखाय भवन्ति । 'यावत् सम्पातमुषित्वा पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मणे' 'क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति' इति श्रुतिस्मृतिभ्याम् । त एव मयि परमेश्वरे अर्पिताः न्यस्ता यदि फलावसाने मुक्त्यै मोक्षाय भवन्ति । अत्रोभयत्रापि तादर्थं चतुर्थी । "ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविब्रह्मानौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥" इति स्मृतेः । इति यत् तदपीह धर्मविषये विबोधितव्यं ज्ञातव्यम् । युष्माभिरिति शेषः॥ सर्वमिति । सर्व तिष्ठतु नाम । दुईचमहापुण्याम्बुधेः अनिर्वचनीय- पुण्यसागरस्य नृगस्यापि द्विजकोपतः ब्राह्मणकोपात् दुर्वारा अपरिहार्या विपदा- पदभूत् , अग्जिने अपकृष्टलोके किं पुनः । किमु वक्तव्यमिति भावः । धनं गोरूप ब्रह्मस्व अज्ञानापतितं अविचारसमागतं न तु बुद्धिपूर्वकमपहृतम् । द्विज- वरौ ब्राह्मणश्रेष्ठौ भूयः बहुवारं अनुनीतौ सान्त्यितो । नृपतिः नृगः भृशं पुण्या- ब्धिः यद्यपि तथापि लज्जाकरं जुगुप्सितं दुर्जन्म कृकलासजन्म समभूत् । भवतेलङ । तस्मादवश्यं ब्राह्मणकोपः परिहरणीय इति भावः ॥

·नृगमोक्षप्रबन्धः । ४३ एवं नाम भयानकाः क्षितिसुराः किश्चास्य तत्तादृशं दुर्जन्मापि तदीययैव कृपया भद्रावहश्चाभवत् । मद्राभद्रविधौ स्वतन्त्रगतयस्तद्वन्दनीया द्विजा- स्तृप्यन् विप्रजनोऽपि कल्पविटपी कुप्यन् स कल्पानलः ।। ३९ ॥ अज्ञातापहृतेऽपि भूसुरधने दोषोऽय मेतादृशो धीपूर्वाहरणे तु तस्य न समाधान स्थञ्चित् क्वचित् । ही ही हेहयराडपि द्विजगवीं प्रागाहरन्नक्षिणोत् खं स्वीयञ्च कुलं तथा नृपकुलं त्रिसप्तकृत्वोऽखिलम् ॥ ४० ॥ एवमिति । किञ्च क्षितिसुराः एवं भयानकाः भयङ्कराः । नामेति प्रसिद्धौ। अस्य नृगस्यापि तत्तादृशं अतिदुःखावहम् । तच्छब्दस्य तादृश- शब्देन 'सुप्सुपा' इति समासः । दुर्जन्मापि तदीयया ब्राह्मणसम्बन्धिन्या कृपया करुणयैव भद्रावहं सुखकरञ्चाभवत् अभूत् । तत् तस्माद् भद्राभद्रविधौ शुभा- शुभविधाने स्वतन्त्रगतयः स्वच्छन्दमनोवृत्तयः वन्दनीयाः । जनैरिति शेषः । शुभाशुभविधानसामर्थ्यमेव विवृणोति - विप्रजनः तृप्यन् सन् सन्तुष्यन् सन् कल्प- विटपी कल्पवृक्षः । वाञ्छितार्थप्रद इत्यर्थः । अपीति सम्भावनायाम् । स विप्रजनः कुप्यन् क्रुध्यन् कल्पानलः सर्वसंहारक इत्यर्थः ।। अज्ञातेति । भूसुरधने ब्राह्मणस्पे अज्ञातापहृते अज्ञातमविचारितं यथा तथा अपहृते गृहीते सत्यपि एतादृशः जुगुप्सितजन्महेतुः अयं दोषः । अभू- दिति शेषः । तस्य ब्रह्मस्वस्य धीपूर्वाहरणे ज्ञानपूर्व पहारे तु । तस्येति दोष- परामर्शकं वा । समाधानं परिहारः क्वचित् कुत्रचिदपि कथञ्चित् केनापि प्रकारण । न ज्ञानपूर्वापहारदोषः परिहार्य इति भावः । प्राक् पुरा हेहयराट कार्तवीर्योऽपि द्विजगवीं जमदग्निपशु आहरन्नपहरन् सन् स्वमात्मानं स्वीयं स्व- सम्बन्धि कुलं वंशं तथा त्रिस्सप्तकृत्वः एकविंशतिकृत्वः अखिलं नृपकुलञ्चा. क्षिणोत् क्षपयति स्म । क्षिणोतेर्लङ् । हीहीति खेदे ॥

·नारायणभट्टप्रणीतः शर्वो हालहलं निपीय जरयाश्चक्रे व्यधीशैरपि व्यक्तं दुर्जरमेव वयंमधिकं ब्रह्मखहालाहलम् । अत्तारं हि विषं हिनस्ति दहनो मूलावशेषं दहेद् ब्रह्मस्वारणिपाव कस्तु सकलं दग्धा समूलं कुलम् ॥४१॥ आत्तं चेद् दुरनुज्ञया द्विजधनं त्रीन पूरुषान् पातयेत् भुक्तं तत्तु बलेन चेद्दश परान् पूर्वांश्च ही ही जनान् । दत्तां स्वेन परेण वा खलमतिर्यो विप्रवृत्ति हरेत् सत्यं वर्षशतायुतं स हि भवेइंदुच्चारचारः कृमिः ॥४२॥ मा हरत मा हरत मोहरतचित्ता ब्रह्मधनमुन्मथनमुन्नतगतीनाम् । शर्वेति । शर्वः शिवः हालहलं कालकूटं निपीय पीत्वा जरयाश्चक्रे जरयामास । व्यधीशैः ब्रह्मविष्णुरुदैरपि अधिकं वज्यं ब्रह्मस्वहालाहलं दुर्जर जरयितुमशक्यमेव । न केनापि ब्रह्मस्वविषं निपीय जरितमिति भावः । हि यस्माद् विषं वत्सनाभादि अत्तारं भोक्तारं हिनस्ति हन्ति । 'बिसि हिंसायाम्' इत्यस्मात्, न त्वन्यत् । दहनः अग्निः मूलावशेषं मूलमवशिष्य दहेत् । वृक्षादिकमिति शेषः । न तु समूलम् । ब्रह्मस्वारणिपावकस्तु सकलं कुलं समूलं मूलसहितं यथा तथा दग्वा धक्ष्यति । दहतेलृट् ॥ आतमिति । दुरनुज्ञया दुरनुवादेन द्विजधनं ब्राह्मणमूल्यं आत्तं स्वी- कृतं चेत् त्रीन् पूरुषान् पित्रादीन् पातयेत् अधःप्रापयेत् । तद् ब्रह्मस्वं तु बलेन भुक्तश्चेत् परान् पुत्रादीन् दश पूर्वान् पित्रादींश्च दश जनान् पातयेत् । हीही कष्टं, स्वेन आत्मना परेण अन्येन वा दत्ता प्रतिपादितां विप्रवृत्तिं ब्राह्मण- जीवनं खलमतिः दुर्बुद्धिः यो हरेत् स वर्षशतायुतं (उच्चारचारः) मूत्रचारः कृमिः कीटः भवेत् ।। मा हरतेति । हे जनाः यूयं मोहरतचित्तास्सन्तः उन्नतगतीनां सुकृत- ·नृगमोक्षप्रबन्धः । ४५ विप्रजनविप्रकृतिरप्रतिमदोषा क्षिप्रमिह कल्पयति विप्रियसमूहान् ॥४३॥ विप्राणां हि कुटुम्बिना प्ररुदतां वित्तापहारादिना यावद्रेणुसिचश्शुचाश्रुकणि कास्तावत्सहस्रं समाः। क्षुल्लाः कुल्यजनैस्समं नृपतयो दुर्लध्यमिङ्गन्त्यहो कुम्भीपाकमपारघोरनरकं बम्भ्रम्यमाणाश्चिरम् ।। ४४॥ विप्रापराधविधिसम्यगपार्जनेन खल्पायुषो नृपतयोऽल्पना रुजाती। प्राप्यपदवीनामुन्मथनं विनाशनं ब्रह्मधनं ब्रह्मस्वं मा हरत मा हरत मा हरचं मा हरध्वम् । 'नित्यवीप्सयोः' इति द्वित्वम् । यद्वा मोहरतमोहरतचित्ता इति पाठे मा ऊहरताः मोहरताः । नार्थस्य माशब्दस्य 'सुप्सुपा' इति समासः । विचारशून्या इत्यर्थः । ते च ते मोहरतचित्ताश्चेति कर्मधारयः । विप्रजनविप्र. कृतिः ब्रह्मद्रोह: अप्रतिमदोषा। अपरिहरणीयत्वादिति भावः । इह क्षिप्रं अविलम्बेन विप्रियसमूहान् कल्पयति जनयति । तस्माद् ब्राह्मणद्रोहो न कार्य इति भावः ।। विप्राणामिति । वित्त,पहारादिना द्रव्यमोषणादिना प्ररुदतां अश्रु- मोचनं कुर्वतां कुटुम्बिनां कुटुम्बसहितानां विप्राणां शुचा शोकेन यावतो यत्परि- माणान् रेणून् सिञ्चन्तीति यावद्रेणु सिचः अश्रुकणिका नेत्रजलकणाः। भवन्तीति शेषः । तावत्सहस्रं तद्रणु रिमाणं सहस्रं समाः संवत्सरान् । 'संवत्सरो वत्सरोऽज्दो हायनेोऽस्त्री शरत्समाः।' इत्यमरः । क्षुल्लाः क्षुद्राः नृपतयः राजानः कुल्यजनः वंश्यजनैः सम दुबध्यं दुरतिक्रम कुम्भी के नाम अपार घोरनरकं चिरं बम्भ्रम्यमाणास्सन्तः इजन्ति गच्छन्ति । 'इगि गतौ' इत्यस्मालट् ॥ विप्रापराधेति । नृपतयः राजानः विप्रापराधविधेः ब्राह्मणापराधविधा- ·४६ नारायणभट्टप्रणीत: राज्यच्युता रिपुजिताश्च भवन्ति भूमौ दृष्ट्वापि हन्त न विदन्ति वसुन्धरेशाः ॥ ४५ ॥ मत्का हत्कुहरेऽपि बाडवजनं द्रोढुं न सङ्कल्प्यता- मागस्यप्यतुले नमस्थत बहु नन्तं शपन्तश्च वा। किश्चेदं कथयामि किञ्चन यदा विप्राप्रियं मत्प्रजा: कुर्युस्तत्क्षणमेव विक्षतमिति ज्ञयं यदूनां कुलम् ॥४६ गिरामय मगोचरो ननु नृगो नृपो येन हि द्विजावपदरोषणावधिकशान्तितस्सान्वितो। तथैव सकलो जनोऽप्यनुसरीसरीतु द्विजा- नपि प्रचुररोषणान् गलितदूषणान्वेषणः ॥४७॥ नस्य सम्यक् अपार्जनेन अपरिहारेण हेतुना स्वल्पायुषः अल्पधनाः रुजार्ताः रोगातुराः राज्यादाधिपत्यात् च्युता भ्रष्टा रिपुजिताः शत्रुसमाक्रान्ताश्च भूमौ भवन्ति । वसुन्धरेशाः राजानः दृष्ट्वापि नहुषादिवृत्तं ज्ञात्वापि न विदन्ति न जानन्ति । कर्तव्यमिति शेषः । हन्तेति खेदे ॥ मत्का इति । मामकाः यूयं हृत्कुहरेऽपि अन्तःकरणेऽपि बाडवजन ब्राह्मणजनं द्रोढुं द्रोग्धुं । 'वा दुह' इति घत्वाभावे दृत्वम् । न सङ्कल्प्यताम् । अपि च अतुले आगसि बहु भूरि नन्तं हिंसन्तं शपन्तमाकोशन्तश्च बाडवजन नमस्थत नमस्कुरुत । 'नमोवरिवश्चित्रङः क्यच्' इति क्यजन्तालोट् । किञ्च इदं किचन किञ्चित् कथयामि वदामि। यदा मत्प्रजाः मन्जनाः विप्राप्रियं ब्राम- णापराधं कुर्युः तत्क्षणमेव यदूनां कुलं विक्षतं नष्टमिति विज्ञेयम् ।। गिरामिति । अयं नृगो नृपः गिरां वाचामगोचरः अविषयः येन नगेण अपदरोषणी अकारणकोपनी अधिकशान्तितः अत्यन्तोपशमेन सान्वितौ भनुनीती । तथैव सकलो जनोऽपि प्रचुररोषणान् अतिकोपनान् अपि द्विजान् ब्रामणान् गलितं दूषणान्वेषणं यस्मात् तथाभूतस्सन् अनुसरीसरीतु । सरतेने लक् । इति सान्विताविति पूर्वेणान्वयः (1) || ·नृगमोक्षप्रबन्धः। नम्या देवगणा नृणां विधिहरौ तेषां तयोरप्यह सोऽहं विप्रकुलं नमामि सततं सर्वैस्तथा नम्यताम् । नो चेत्कोऽपि नमेत् स्वचित्सतु मया दण्ड्येत खण्ड्येत वा विप्रेष्वप्रियकारि दोरपि निजं सद्यो मया छिद्यते ॥४८॥ विश्रावयन्निति जनान्मृदुहासमिशः विश्राणयन्नखिलमोदमपाङ्गपातैः । ब्रह्मण्यमौलिगमन्नगधर्ममेव सम्मानयद्भिरखिलेस्सह राजधानीम् ॥४९॥ (इति पुराणसारानुसारेण कथा ।) नम्या इति । नृणां मनुष्याणां देवगणा इन्द्रादयः नम्याः। तेषा विधिहरौ ब्रह्मरुद्रो नम्यौ। तयोर्ब्रह्महरयोरपि अहं नम्यः। सः अहं विप्रकुलं नमामि । सततं सर्वैः जनैः तथा नम्यतां नमस्क्रियताम् । कोऽपि क्वचित् विप्रकुलं नो नमेत् न नमस्कुर्याद्यदि स पुरुषस्तु मया दण्ड्येत शिक्ष्येत खण्ब्येत पीड्येत । वा समुच्चयार्थः । विप्रेषु अप्रियकारि अनिष्टकर निजं दो हुरपि सद्यः तत्क्षणमेव मया छिद्यते खण्ड्यते ॥ विश्रावयनिति । इति इत्थं जनान् विश्रावयन् । धर्ममार्गमिति शंषः । मृदुहासमित्रैः मन्दहासयुक्तैः अपाङ्गपातैः कटाक्षनिरीक्षणैः अखिलस्य मोदमा- नन्दं विश्राणयन् वितरन् । ब्रह्मणे हिताः ब्रह्मण्याः । 'तस्मै हितम्' इति यत्प्र- त्ययः । तेषां मौलिः शिरोरत्नं श्रीकृष्णः नृगधर्ममेव सम्मानय द्भः श्लाघमानैः आखिलैः यदुभिः सह राजधानीमगमत् अगच्छत् । गच्छतेर्लङ् ॥ ..

·नारायणमट्टप (भथ 'विष्टान्तमागतोऽहं वपुरिह कृकलासमुद्रमद्राक्षम् (श्लो-१०) इत्यस्य स्थाने श्रीभागवतानुसारेण विशेष:-) दिष्टान्तमागतोऽहं याम्यभटानम्यचक्षि सौम्यतमान् । तैश्च सानुनयविनयैर्माननीयेन यानेन संयमिनीमुपनीतं मां कृतान्तः स्वयं धृतान्तोदस्सबहुमानं मानयित्वेवमयादीत् ।। न त्वं मदर्शनाईस्तदपि सुकृतिनं द्रष्टुमेवानयं त्वां किं सिद्धार्थाय दास्ये किमु सरटतर्नु पूर्वमेवईसि स्वम् । प्राप्ते कृष्णाप्तिकाल किमपि सरटभागेऽस्तु पूर्वन्तु भोगान् महत्तान् मोक्ष्य से वा कथय तदधुना गमि ते कामितं चेत् ॥५० ॥ एवं पुराणस रानुमारेण कथामुपसंहृन्य कश्चिद्विशेष प्रतिपिपादयिषुः कविः श्रीभागवतानुसारण कथामुपसंहर्तुमुपक्रमते- (दिष्ट न्तमित्यादि)। पूर्वेक्तायाः 'पूर्वस्मादपि' इत्यस्या आर्यायाश्चतुर्थप दम्य स्थाने 'याम्य' इत्यादिर्निवेश्यते । पादत्रयन्तु पूर्वोक्तमेव । अहं दिष्टान्तं मरणमागतस्सन् याम्यभटान् यमदूतान् सौम्यतमानत्यन्तसौग्यान् अभ्यचक्षि अद्राक्षम् । चक्षिङो लुङ् ।। तैरिति । सानुग्यविनयैः ससान्त्ववादप्रश्रयैः तैर्यमभटैः च माननीयन श्ल ध्येन यानेन विमानेन संयमिनी यमपुरीमुपनी प्रापितं मां कृतान्तः यमः स्वयं धृतः अन्तोदः हृदयानन्दो येन सः स्न् साहुपानं यथा तथा मानयित्वा पूजयित्वा एवं वक्ष्यमाणप्रकारेणावादीत् । वदते ङि 'वदव्रज' इति वृद्धिः ॥ हे राजन् त्वं मदर्शनाहः मन्निरीक्षणयोग्यः न । महासुकृतकारित्वादिति भावः । तदपि तथापि सुकृतित्वात् द्रष्टुमेव आनयं आनीतवान् । नयतेर्लङ् । न किञ्चिदन्यत् । सिद्धार्थाय कृतार्थाय । तुभ्यमिति शेषः । किं दास्ये वित- रिष्यामि । न किञ्चिदपीत्यर्थः । त्वं सरटतनुं विप्रशापनिमित्तां कृकलासमूर्ति पूर्वमेव पुण्यफलभोगात् प्रागेव ऋच्छ से प्रामोषि । अथवा कृष्णाप्तिकाले कृष्णसन्दर्शनसमये प्राप्ते सति किमपि किञ्चित्कालं सरटभावः कृकलासत्वमस्तु भवतु । पूर्वन्तु मद्दत्तान् मया प्रतिपादितान् भोगान् भाक्ष्यसे वा । तदधुना कथय वद ते तुभ्यं रामि ददामि । 'रा दाने' इत्यस्मालट् । कामितं चेत् ।।

·नृगमोक्षप्रबन्धः । पुगे हरिविलोकनादनुभवानि भोग्यानि चेत् प्रभूतरजसो भवेन्मम न तादृशी तत्कृपा । हरिस्मरणशोभना सरटतैव मे जायनां विभेमि न पुनश्च्युतेरिति तमभ्यधामप्यहम् ॥५१॥ अयि साधु साधु भणितं धीरोऽसि तथैव भवतु भद्रं ते । इति तेन कथितमात्र वपुरिह कृकलासमुद्रमद्राक्षम् ॥५२॥ नृग आह-पुर इति। हरिविलोकनात् श्रीकृष्णदर्शनात् पुरः पूर्वं भोग्यानि पुण्यफलानि अनुभवानि चेत् गृह्णानि यदि प्रभूतरजसः बहुलाहकारस्य मम तादृशी महती। सत्त्वैकसाध्येत्यर्थः । तत्कृपा इम्किरुणा न भवेत् न स्यात् । तस्मात् हरिस्मरणशोभना सरटता कृकलामत्वमेव मे जायताम् । पुनश्च्युतेः पतनान्न बिभेमि । हरिभक्तस्य कदाचिदपि पतना भावादिति भावः । इति इत्थं तं धर्मराजमभ्यधां अकथयम् । अभिदधातेलङि ‘गातिस्था' इति सिचो लुक् । अयि राजन् साधु साधु अत्यन्तशोभनं भणितमुक्तम् । त्वयेति शेषः । त्वं धीरोऽसि । उपस्थितेऽपि भोगे चापलाभावादिति भावः । तथैव यथा त्वदभिलपितं भवतु ते भद्रं मङ्गलं भवतु इति एवं तेन धर्मराजेन कथितमात्रे उक्तमात्रे इह भूमौ कृकलासमुद्रं सरटचिह्नं वपुः शरीरमद्राक्षम् । इति नृस्य भगवन्तं प्रति वचनम् । इति श्रीभागवतानुसारेण उक्तम् । 'अत्राप्यहम्' इत्यादि सन्दर्भशुद्धये योजनीयम् ॥

·No text on this page.

·नृगमक्षिप्रबन्धः श्लोकानुक्रमणी श्लोकः पुटम् श्लोकः पुटम् • अज्ञातापहृतेऽपि 43 तोयं नास्मिन् 8 अत्राप्यहं 38 दाने विप्रगवां 32 अयि साधु 49 दानैः क्षीणं 25 अवशन्यस्त 9 दृष्ट्वा च 35 अस्मादृशां 41 धिग्धार्मिकत्वमिह 34 आत्तं चेत् ४२ 44 विधिमा 32 आनर्तेषु 37 न त्वं 48 आश्वेवाश्वासभाज 35 नम्या देवगणा 47 एकाहाहीन ९ 16 नाकादिकामनकृता 42 एवं नाम 43 नारायणस्त्वमसि 59 एवंविधव्यसन ३ 9 निदशेषदृश्वापि ७ 13 गिरामयमगोचरो 46 पक्ष्यस्येव हि ८ 14 गौरेषा 27 पापिष्टो न मया 33 चण्डाल १० 17 पुरो हरि 49 चित्रीयमाणमथ 41 पूर्व मुमोषिथ 31 तत्राप्यह 38 पूर्वप्रतिगृहीत्रे च 38 तत्रैकदा १ 1 पूर्वस्मादपि 38 ·५१ श्लोकः पुटम लोकः पुटम् - 28 47 प्राग्दत्ता हि विश्रावयन्निति 2 प्रीत: प्रणम्य ३४ 40 शर्वो हालहलं ४१ 44 : मत्का 46 श्रीमत्तयेह १२ 24 मह्यं द्रोणदुघा 25 - श्रुत्वैतत् 11 मा हरत 44 स त्वामुत्तारयेद्दवो २८ 38 रत्नौघान् ११ 17 सर्व तिष्ठतु ३८ 42 लक्षं गाः १८ 29 स्मासि ३३ 39 बामेनव च .. 11 संयमागतंव 27 विप्राणां हि 45 २६ 36 विप्रापराध 45 हे सत्यवद्य ·शुद्धिपालका पार्श्वम् पङ्क्ति २ १९ अशुद्धम् (प्रणुन्नः) स्वार्थको शुद्धम् (प्रणुन्ना:) स्वार्थिको ३ १३ आयत्ताता लोक आयत्तता लोक २२ ब्राह्म ब्राह्म १२ १८ सजस्त सजास्त १३ ३ ३ शाभं शोभं " १९ १७ उप.सर्या उपसर्या " .. २० ४ २१ २२ २३ २४ ૨૮ णी इत्य: मर इत्यमरः चतुर्वे चातुर्दै २४ गोगोष्ठ गोष्ठ १८ द्राध्या द्राध्या स्थाध्वो स्थावो ११ सुदुर्दशा सुदुर्दशौं १० विचरिता विचारिता णिज पूर्वपति पूर्वप्रति १९ उद्दी । ज्व उद्दीपितेन उज्ज्व अतिशयने अतिशायने १४ 'युष्मदस्मद्भ्यां घम् च' इति घम् 'युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ्च इति खम् १२ दुखाय दु:खाय भवेद्दुच्चा भवेदुच्चा ब्रह्मस्वा ब्रह्मस्वा १६ कथितमात्रो कथितमात्र २३ " AM ४१ ४२ -

·No text on this page.

·No text on this page.

·WCY
locarsa carita with the commentary Marmavabūdhin.
IN THE PRESS
Bhājana kaththala (Dietetlas) of Raghunitha, Part I.
Prakriyakaryasva (Grammar) by Narayana Bhatta
Part IV
Sarasvatikanthabharana (Grammar) of Bhöja with
the commentary Hidayahāriņi of Da idanatha Nara
yana Part y.
4. Sivayilāsa (kāvya) of Damodara.
6. Sitārāghava (Nataka) of Rāmapärivada.
6. Tripuradahana (kavya) of Vasudeva, with the com
mentary of Pankajākṣa.
7. (Athijñānas'akuntalacardā
8. Mimāṁsāslökavārtika" (Mimamsa) of Kumärila, with
the commentary of Sucaritamista.
10. Bhojanakutuhala, Part II.
UNDER PREPARATION
1. Tantrasamucoaya with two commentaries, Part III.
Bhöjanakutühala, Part III
3. Aşļāngabrdaya & with the commentary of Sridhara
Pandita, Part III
4. Tantrabangraha with commentary.