·अथ स्मृत्यर्थसारविषयानुक्रमणिका । पृष्ठावा १४ .... .." ... ... ... " " " " " विषयाः। पृष्टाः विषयाः मङ्गलम् १ अथ गोत्रमवरनिर्णयः परिमापा विवाहे कन्यत कर्तव्यम् । युगधर्माः विवाहे सूतकामावः तत्र संस्काराः ३/अथाऽऽह्निकम् सकालातिक्रमे प्रायश्चित्तम. , मूत्राझुत्सर्गविधिः अथोपनयनम् अर्थ शौचविधिः पण्डादिसंस्कारविधिः ४ अथाऽऽचमनविधिः गीणपुत्रपरिगणनम् अथाऽऽचमननिमित्तानि अथ यज्ञोपवीतविधिः यज्ञोपवीतनाशे कर्तव्यम् अजिनादिविधिः ५/अथाऽऽचमनापवादः ब्रह्मचारिधर्माः ६/अथ दन्तधावनविधि: उपाकर्म अथ मानविधिः तत्कालविधिः मध्याहनाने विशेषः अध्ययनमारम्मः अथ ब्रह्मयज्ञतर्पणविधिः.. अभिवादनविधिः ७तिलतर्पणनिषेधः अथानध्याया वक्ष्यन्ते वृद्धौ सत्यां तन्मासे तिलत- तत्र युगादिमन्वादिपरिग पणनिषेधः णनम् ९ यमतर्पणम् .. अथोत्सर्जनम् ११ अथाभ्यङ्गमानविधिः तत्कालविधिः मौजनादौ तैलानुज्ञा सर्वदा अथ विवाह अथ संध्याविधिः विवाहमेदाः १२)अथ होमविधिः दत्तकन्याहरणम् प्रतिनिधिविचारः परिवेदाद्यदूपणम् ... १३ हविष्यवध्यम् मूर्धावसिक्तादिसंज्ञा अथ समिधः विवाहात्परं गृहस्थस्याग्निहो. अथ दर्मविधिः प्रदर्शपौर्णमासादिविशे अथ बर्हिः पधर्माः ... १४ अथेमः .... २२ २३ २४ २५ २८ २९ " ... ... " ... ... ... ... ३२ ... ... " ३३ ... ... ३५ " ·२ स्मृत्यर्थसारविषयानुकमणिका । पृछायाः " ... ... ... ... ... ... " " ... ... " ६४ ... " ६७ विषया: अथ सुगादिः आपद्धोमपक्षाः 'अथ देवतार्चनविधिः अथ माध्याह्निकम् अथ ब्रह्मयज्ञः अथ देवयज्ञः अथ बलिहरणम् अथ पितृयज्ञः अथ श्राद्धविधिः अथ श्राद्धकाल: अथ मोज्यब्राह्मणाः अथ निषिद्धा ब्राह्मणाः पार्वणश्राद्धमुच्यते दैवम् ... अथ पैव्यम्... अथ हविष्याणि अथाहयिष्याणि . काम्पधाद्धम् अथ वृद्धिश्राद्धम् . अथकोद्दिष्टम् अथ सपिण्डीकरणम् श्राद्धे मिथः स्पर्शने मातृसपिण्डीकरणम् अन्यारोहणे तु विशेषः बिदण्डिश्राद्धम् शूद्रप्रेतश्राद्धम् आहितानिथाद्धम् पित्रोताहक्ये श्राद्धक्रमः मृताहक्ये सह दहने अपरपक्षश्राद्धम् नित्यश्राद्धम पृष्ठानाः) विषयाः पिण्डदानविधिः ४२/आमश्राद्धम् ४४ संकल्पविधानम् ४५ हमश्राद्धम् .. ४६ अथ श्राद्धकालविधिः अथ सण्डतिथिपूच्यते ४७ मृताहाज्ञाने... युगादिमन्वादिनिर्णयः ... ४८/अथ संक्रान्तिनिर्णयः अथ पर्वनिर्णयः अथैकादशीनिर्णयः ४९ अथ तिथ्यन्तरनिर्णयः अथ मलमासनिर्णयः ५० अथ भक्ष्याभक्ष्यविधिः ५१ अथ मोजनविधिः ५२ ग्रहणे मोजननिषेधः ५३ शयनविधिः... ५६ अथ द्रव्यशुद्धिः उपहतिकारणगणनम् सौवर्णरीप्यताम्राणां शुद्धिः ५७कांस्यादिशुद्धिः ५० सुक्सुवादिशुद्धिः "मुन्मयपावशुद्धिः "पशुद्धिः ५९/धान्यशुद्धिः मृञ्चर्मातृणकाष्ठादिशुद्धिः "पुस्तकशुद्धिः , मूतलशुद्धिः ... " '७० ... .... " " " " .. ७१ ... ર ७३ ... मतिमाशुद्धिः ... ,जलशुद्धिः ... ७४ ६० अन्नशुद्धिः...

·विषया। .... ... .... ... .. " " .... " .... ... स्मृत्यर्थसारविषयानुक्रमणिका। पृष्ठा विषयाः। पृETI घृतादिशुद्धिः ॥ अथ महापातकिनः .... १०० अथ शरीरशुद्धिः ७६ अथानुपातकानि १०१ अस्पृश्यस्पर्शने शुद्धिः '७७ अथ सुरापानसमानि- अथाशौचविधिः ७९ अथ सुवर्णस्तेयसमानि.... शिशुमृताशौचम् ८० अथ गुरुतल्पगसमानि जलदानम् ८३ अथोपपातकानि दुर्मरणे प्रायश्चित्तम् ८४ अथ जातिभ्रंशकराणि ।... १०३ पाखण्ड्यादिसंस्कारः ८५ अथ संकरीकरणानि अथ नारायणबलिः अयापात्रीकरणानि सर्पहते विशेपः ..... अथ मलिनीकरणानि चण्डालादिहतप्रायश्चित्तम्. अथ महापातकमायश्चित्तम्. आशौचे कर्मानुज्ञा.... अथ निदेशः ज्वरितरजस्वलाशुद्धिः अथ सुरापानमायश्चित्तम्.... आतुरमानम् अथ मद्यपानप्रायश्चित्तम् ..... १०७ सूतिकादाहः अथ सुवर्णस्तेयप्रायश्चित्तम्. १०८ रजस्वलादाहः सुवर्णलक्षणम् अतीताशौचम् ९० अथ गुरुतल्पगप्रायश्चित्तम. १०९ देशान्तरमृताशौचम् अथातिपातकानुपातकमाय- देशान्तरनिर्णयः श्चित्तम् आशौचनिर्णयः . ९१ अथ महापातकिसंसर्गिमाय. एकदिनेऽनेकमृतौ ९३ अन्वारोहणविधिः... अथोपपातकमायश्चित्तान्यु- चितिभ्रटायाः प्रायश्चित्तम् ९४ च्यन्ते पिण्डादिदानेऽधिकारिणः गोहत्याप्रायश्चित्तम् अथ श्राद्धक्रमः ९५ अथ व्रात्यादौ प्रायश्चित्तम्. ११४ अथ संन्यासविधिः ९६ अथ स्तेये प्रायश्चित्तम् अथ परिव्राजकसंस्कार अथ ऋणानपाकरणे प्राय- श्चित्तम् .. अथ संन्यासिनां दहनविधिः अनाहिताग्निप्रायश्चित्तम् अथ प्रायश्चित्तान्युच्यन्ते.... ९९ पण्यापण्यविक्रयप्रायश्चित्तम् . तत्र कर्मविपाकः... अथ परिवेदने प्रायश्चित्तम्, ११६ ". श्चित्तम् .... .... " " ... विधिः ।... ...

·४ स्मृत्यर्थसारेविषयानुक्रमणिका । विषया: " .... ११८ र्शने " ... ११९/ प्रायश्चित्तम् ... १२७ " ... .... १२०/ रजस्वलाधर्माः ... ... ... " ... ... पृष्ठाङ्काः विषयाः। पृछाङ्काः। मृतकाध्यापनादी प्रायश्चित्तम् मिथ्याभिशंसने प्रायश्चित्तम् पारदार्ये प्रायश्चित्तम् अथ रजस्वलानां परस्परस्प- परिवित्तेः प्रायश्चित्तम् अथ स्त्रीशूनुविक्षत्रवधे रजस्वलानां चण्डालस्पर्शने १२९ प्रायश्चित्तम् रजस्वलाया: ,श्वादिस्पर्शने अन्यहिंसामायश्चित्तस् १२६ अथ स्त्रीवधे मतस्थाया रजोहष्टी किंचिदादिलक्षणम् मार्जारादिमाणिवधे प्रायश्चि अथ सुतानां विक्रये त्तम् अथायाज्ययाजने अथ वृक्षच्छेदनप्रायश्चित्तम्. १२१ अनध्यायाध्ययने १२० अथ श्वमार्जारादिदष्टेयु प्राय- पितृमात्रादित्यागे श्चित्तम् ... कन्यादपणे. श्वादिष्टरजस्वलापायश्चि बतलोपे प्रायश्चित्तम् १२२ अथाग्नित्यागे वणे कृमिजनने प्रायश्चित्तम् अभोज्यान्नमोजने १२९ निन्दितार्थोपजीवने प्राय- हीनयोनिनिपेवणे श्चित्तम् अनाथमित्वे १३० नास्तिक्ये प्रायश्चित्तम् परपाकरुचित्वे अथ ब्रह्मलोपे प्रायश्चित्तम्. अथासत्पतिग्रहे संन्यासिनः स्त्रीसङ्गे प्रायश्चि. अमक्ष्यमक्षणे तम् १२३/मावदुष्टभक्षणे संन्यासिनो गृहस्थत्वे प्राय अथ जातिदुष्टेषु १३१ श्चित्तम् . , अथाशुचिसंस्पृष्टमक्षणे १३२ अनाशकनिदृषी प्रायश्चित्तम् अथाशुचिद्रव्यसंस्पृष्टमक्षणे १३३ उपनयनोरं यज्ञोपवीतगाशे अथ मावदुष्टमक्षणे प्रायश्चित्तम् १२४ अथ कालदुधमक्षणे कृष्णाजिनादिलोपे प्रायश्चि. अथ गुणदुष्टशुक्तादिमक्षणे त्तम् अथ हस्तदानादिक्रियादुष्टा- विपमे प्रेपणाच्छिप्पमृती प्रा मोज्यमोजने यश्चित्तम्... अथ श्राद्धमोजने .... ... ... ... .... " " .... ... " .... ... . .... .... ... ... " ... ... ...

·स्मृत्यर्थसारविषयानुक्रमणिका पृाहा। ... ... " विषयाः पृष्ठाहाः ॥ विषयाः। परिग्रहाशुचिदुष्टभोजने १३८ अथ चान्द्रायणसाधारण. जातमृताशौचान्नमोजने १३९ धर्माः अथ जातिभ्रंशकरादिपाय अथ प्रत्यानायो पक्ष्यते . १४९ श्चित्तम् १४० अथ कृच्छ्रस्थाने तीर्थप्रत्या. अथ प्रकीर्णप्रायश्चित्तम् नायो वक्ष्यते नीलीवनादिधारणे प्रायश्चि अन्याय तीर्थगन्तुः फलम् १५४ त्तम् १४२ कालविशेपेण नदीनामस्पृ. प्रायश्चित्ताकरणे त्यागः १४३ इयत्वम् कृते प्रायश्चित्ते ग्रहणविधिः १४४ कुत्यादिलक्षणम् रहस्यमायश्चित्तम् माणपत्यादयस्तत्मत्याताया- ब्रह्महत्यामायश्चित्तम् योज्यन्ते अथ सुरापाने प्रायश्चित्तम्... १४५ अथर्वप्रायश्चित्तानि वक्ष्यन्ते अथ सुवर्णस्तेये प्रायश्चित्तम् सर्वत्रानुक्तनिष्कृती प्रायश्चि- अथ गुरुतल्पगमने प्रायश्चि त्तम् तम् १४६ ग्रन्थसमापनम् कृच्छादिलक्षणम् " मङ्गलम् ... .... " " ... ... ... ... ... ... इति स्मृत्यर्थसारविषयानुक्रमणिका समाता ।

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। श्रीधराचार्यकतः स्मृत्यर्थसारः। गणेशबह्मविष्ण्वीशाम्वाड्योमा लोकपान्गुहम् । दुगाँ मन्वादिकान्वन्दे व्याख्यातूंश्च सदा गुरुन् ॥ १ ॥ श्रीकण्ठश्रीकराचार्यैः श्रुतिस्मृतिपुराणगैः । स्मृतिशास्त्रेवनेकेषु विप्रकीर्णेप्वनेकधा ॥२॥ अनुष्ठात्रुपकारार्थं स्मृतिच्छिद्रं प्रयत्नतः । पुराणन्यायमीमांसासाङ्गग्वेदैः प्रपूरितम् ॥ ३॥ कामधेनी प्रदीप्तेऽब्धी कल्पवृक्षलतोमु च । शंभुद्रविडकेदारलोलटाद्यैश्च मापितम् ॥ ४ ॥ मन्वाद्यनेकस्मृतिषु व्याख्यातृप्रतिपादितम् । स्मृत्यर्थसारं वक्ष्यामि सुखानुष्ठानसिद्धये ॥५॥ प्राची दिशामनुक्तौ स्यादुदीचीशानदिक्तथा । तिष्ठत्त्वप्रहतानुक्तावासीनत्वं च कर्मसु ॥ ६ ॥ कर्बशाणामनुक्तौ तु दक्षिणाङ्गं भवेत्तदा । कुत्सिते वामहस्तः स्याद्दक्षिणः स्यादस्सिते ॥७॥ यज्ञोपवीतिना कार्य सर्व कर्म प्रदक्षिणम् । मनःप्रसादात्सत्योक्त्या तपसा मानकर्मणा ॥८॥ आचान्त्या चाऽऽत्मनः शुद्धिं कृत्वा कर्म समाचरेत् । कर्मायथाकृतं ज्ञात्वा तावदेव पुनश्चरेत् ॥९॥ प्रधानस्याक्रियायां तु सा तक्रियते पुनः । तदगाकरणे कुर्यात्मायश्चित्तं न कर्म तत् ॥ १० ॥ प्रभुः प्रथमल्पे तु योऽनुकल्पेन घर्तते । स नाऽऽमोति फलं तस्य परत्रेति श्रुतिः स्मृतिः ॥११॥ * शोकत्रय ख. पुस्तके मास्ति । ख. 'तादिषु । २ ख. 'शा स्वनु । ख. व स्माचरेत् । ४ ख. करमत्य यो ५ख. रूपेऽनुष ।

·. । श्रीधराचार्यकृत:- फर्मणा मनसा वाचा यत्नाद्धम समाचरेत् । अस्वयं लोकविद्विष्टं धर्ममप्याचरेन तु ॥ १२ ॥ बह्वल्पं वा स्वगृह्योक्तं यस्य कर्म प्रचोदितम् । तस्य तावति शास्त्रार्थे कृते सर्व कृतं भवेत् ॥ १३॥. श्रोतेपु सर्वशाखोक्तं सर्वस्यैव यथोचितम् । स्मात साधारणं ते ग्राह्यं श्रौतेषु कर्मसु ॥१४॥ समयाचरिता धर्मा जातिदेशकुलोद्भवाः । ग्रामाचाराः परिग्राह्या ये च विध्यविरोधिनः ॥ १५॥ युगधर्माः परिग्राह्याः सर्वत्रैव यथोचितम् । यत्कृते दशभिर्वत्रेतायां हायनेन तत् ॥ १६ ॥ द्वापरे तच मासेन अहोरात्रेण तत्कलो देवरेण सुतोत्पत्तिर्वानप्रस्थाश्रमग्रहः ॥ १७ ॥ दत्ताक्षतायाः कन्यायाः पुनर्दानं परस्य च ।' समुद्रयात्रास्वीकारः कमण्डलुविधारणम् ॥ १८ ॥ महाप्रस्थानगमनं गोपशुश्च सुराग्रहः । अमिहोत्रहवग्याश्च लेहो लीढापरिग्रहः ॥ १९ ॥ असवर्णासु कन्या विवाहश्च द्विजातिषु । वृत्तं स्वाध्यायसापेक्षमघसंकोचनं तथा ॥ २० ॥ अस्थिसंचयनादूर्ध्वमङ्ग-स्पर्शनमेव च । प्रायश्चित्तविधानं च विप्राणां मरणान्तिकम् ॥ २१ ॥ संसर्गदोपः पापेषु मधुपर्के पशोर्वधः । दत्तौरसेतरे वा तु पुत्रत्वेन परिग्रहः ॥ २२ ॥ *सत्रदीक्षा च स्तेयान्यमहापातकिनिष्कृतिः । प्रतिमाभ्यर्चनार्थाय संकल्पश्च सधर्मकः ।। २३ ।। सवर्णान्याङ्गनादुष्टैः संसर्गः शोधितैरपि। शामित्रं चैव विप्राणां सोमविक्रयणं तथा ॥ २४ ॥ दीर्घकालं ब्रह्मचर्य नरमेधाश्वमेधको । कली युगे विमान्धर्मान्वानाहुर्मनीषिणः ॥ २५॥ * इत: सार्थकः स पस्तके नास्ति ।ग पुस्तके तु दत्तारसेति साघश्लोकद्वयं नास्ति । •. स.नार्यः कृते मरः कृतो । २ स, शानो°। ३ ख. ग. सामयाचारिका. 'घोदिताः। ५ ग.न लहो । ६ ख. म । . * ·4 स्मृत्यर्थसारः। • 'विप्रक्षत्रियविटशूदोश्चत्वारो वर्णास्तत्र विपक्षत्रियविशो द्विजास्त्रि- जाश्च तेषां मातुः प्रथमं जन्म । उपनयनाद्वितीयं जन्म तृतीयं यज्ञदीक्षायामुत्तमं जन्म । स्त्रीणां विवाह उपनयनस्थाने । द्विजानां गर्भाधानादिकाः प्रेतेप्टेचन्ताः क्रिया मन्त्रतः कार्याः । तत्र संस्काराः-गर्भाधानपुंसवनानवलोभनसीमन्तोन्नयनजातकर्मना. मकरणनिष्क्रमणान्नप्राशनचौलोपनयनसावित्रीवतवेदमहावतारण्यवता- नि गोदानिकलातकविवाहाश्त्यावश्यकाः पोडश प्रधानाः संस्काराः । तवर्ती गर्भाधान कार्यम् । रजःप्रभुतिपोडशराबान्त तुकालःगर्भचल- नात्पुरा तृतीये चतुर्थे मासे वा पुंसवन कार्यम् । अनवलोमनं चतुर्थे । पछेड- प्टमेवा सीमन्तोन्नयनम् । जाते पुत्रे पिता मात्वा रात्रौ संध्ययोहणे या वृद्धिश्राद्धं हिरण्येन कृत्वा जातकर्मदानादि दुरितक्षयाय प्रजापतिप्रीत्यै च कुर्यात् । जाताशौचान्तर्मध्ये च जाते जातकर्मादि कुर्यात् । मृताशौचमध्ये जाते तु तदाऽशौचान्ते वा कुर्यात् । नामकरणं जातकर्मानन्तरं वा द्वा- दशेऽति वाऽन्यस्मिञ्शुभेऽह्नि वा कुर्यात् । निष्क्रमणं चन्द्रदर्शनं सूर्यदर्शनं देवनमस्कारं वा द्वादशेऽहनि तृतीये चतुर्थे मासे वा कुर्यात् । अन्नप्राशनं पढेऽष्टमे वा दन्ते जाते कार्यम् । चौलं प्रथमे वर्षे तृतीये वा कार्य बहुम- तत्वाद्यथाकुलधर्म वा । एते संस्कारा चीजगर्भस्य दुरितर्भपाय यथास्था- चार कार्याः। स्त्रीणामहोमकास्तूष्णीं स्युः । विवाहस्तु समन्त्रकः । एते कालातिक्रमे व्याहृतिहामं कृत्या कार्याः। एतेष्वेकैकलोपे पाद- कृच्छ्रः कार्यः । चौले त्वर्धकृच्छ्रः । मत्या लोपेऽनापदि च द्विगुणः । उपनयनात्याग्बाला उच्छिष्टादावप्रयता न स्युः । कामचारकामवाद- [काम]भक्षाः स्युर्महापातकवर्जम् । तेषां चण्डालादिस्पर्शे सचैलं स्नानम् । प्रागन्नप्राशनादभ्युक्षणम् । माक्चौलादाचमनम् । पश्चास्नान. मित्येके । पित्रोः स्वधानिनयनाटते मन्त्रान्न बूयुः । अथोपनयनम् --उपनयनं गर्भप्रभृति जन्मप्रभृति वाऽटभेऽब्द एकादशे, द्वादशे विप्रादीनां क्रमाकार्यम् । गुरुशुक्रादिशुभग्रहबलालाभे सत्ति पञ्चमाब्दादारभ्याऽऽपोडशादाद्वाविंशादाचतुर्विशाहिमादीनां कमाता- र्यम् । अत अवं सावित्रीपतिता बात्याः स्युः । तेषामचीर्णप्रायश्चि- १.स. ग. अन्त्येष्टया । २ ख. म.क्रमणचन्द्रदर्शनसूर्यदर्शनदेवनमस्काराना । ख. ग. गोदा हा । स: ग, घ. 'नानि । ५ स. ग. 'भेकारेऽहनि । ६. ग. क्षयाय । घ या य । ७स. ग.नते।

·४ श्रीधराचार्यकृत:- सानामुपनयनाध्यापनयाजनविवाहादिकं न कार्यम् । नात्यानां गुरु प्रायश्चित्तं वक्ष्यते । प्रपढ़ान्धधिरस्तब्धजडागदपजुपु । कुटजवामनरोगार्तशुष्कोडविकलाङ्गिपुः ॥ मत्तोन्मत्तेषु मूकेपु शयनस्थे निरिन्द्रिये । ध्वस्तपुंस्त्वेऽपि चैतेपु संस्काराः स्युर्यथोचितम् ॥ 'मूकोन्मत्ती न संस्कार्यावित्येके कर्मस्वनधिकारात्पातित्यं नास्ति । तदपत्यं संस्कार्य ब्राह्मण्यां बाह्मणेनोत्पन्नो बाह्मण एवेत्तिश्रुतेः । अन्ये संस्कार्या इत्याहुः। होमं तावदाचार्यः करोति । उपनयनं च विधिनाऽऽ. चार्यसमीपनयनं वाऽग्निसमीपत्तयनं वा सावित्रीवाचनं वा । अन्यवङ्गं ग्रथाशक्ति कार्यम् । विवाहश्च कन्यास्वीकारोऽन्यदङ्गमिति । औरसः क्षेत्रजचैतौ संस्कारों मागहारिणौ। औरसः पुत्रिकापुत्रः क्षेत्रजो गूढजस्तथा । कानीनश्च पुनर्भूजी दत्तः क्रीतचे कृत्रिमः । दत्तात्मा च सहोढाजस्वपविद्धसुतस्ततः॥ पिण्डदोऽशहरस्तेपां पूर्वीमावे परः परः। एते द्वादश पुत्राश्च संस्कार्याः स्युर्द्विजातिपु.॥ केचिदाहुद्विजै(ो)ती संस्कार्यो कुण्डगोलको। *अमृते च मृते पत्यो जारजौ कुण्डगोलको.॥ भय यज्ञोपवीतविधिः- +कासक्षीमगोपालशणवल्कतृणादिकम् । यथासंमवतो धार्यमुपवीतं द्विजातिभिः ॥ शुचौ देशे शुचिः सूत्रं संहताङ्गुलिमूलके । ओलेख्य पण्णवत्या तत्रिगुणीकृत्य यत्नतः ।। अब्लिङ्गकैस्त्रिमिः सम्यक्मक्षाल्योर्ध्ववृतं तु तत् । : अपदक्षिणमावृत्य सावित्र्या त्रिगुणीकृतम् ।। अथ प्रदक्षिणावृत्तं समं स्यान्नवसूत्रकम् । विरावेष्टयः दृढं बद्ध्वा हरिबह्मेश्वरान्नमेत् ॥ * स. घ. पुस्तकयोरिदमधमपिकम् । + इदम ग. पुस्तक नास्ति । ध.कादिदि । २ ५. 'ति श्रुतिस्मृती। । ३५. वाला पक. लकम् । मा । ५ स. ग. भावेष्टय । घ. भावृत्त्य । ६ व. ग. मावृत्तं । ७५, क. ख. ग. प. अधः ।

·स्मृत्यर्थसारः। अज्ञोपवीतं परमं पवित्रमितिमन्त्रेण धारयेत् । सूत्रं सलोमकं चेत्स्यात्ततः कृत्वा विलोमकम् ॥ सावित्र्या दशकृत्वोऽद्भिर्मन्त्रिताभिस्तदंक्षिपेत् । विच्छिन्नं वाऽप्यधो यातं भक्त्या निर्मितमुत्सृजेत् ।। यद्वा-पृष्ठवंशे च नाभ्यां वा धृतं यद्विन्दते कटिम् । तद्धार्यमुपवीतं स्यानातिलम्ब नचोच्छ्रितम् ।। स्तनादूर्ध्वमधो नाभेन धार्य तत्कथंचन । ब्रह्मचारिण एकं स्यात्स्नातकस्य बहूनि च ।। *अहतं यन्त्रनिर्मुक्तमुक्तं वासः स्वयंभुवा । तृतीयमुत्तरीयं वा दनामावे तदिप्यते ।। बह्मसूत्रेऽपसव्येऽसे स्थिते यज्ञोपवीतिता। प्राचीनावीतिता सव्ये कण्ठस्थे तु निवीतिता। वस्त्रं यज्ञोपवीतार्थे निवृत्सूत्रं च फर्मम् । कुशमुखवाउतन्तुरज्जुर्वा सर्वजातिपु॥ इति यज्ञोपवीतविधिः। कार्णरौरवबास्तानि विपादेरजिनानि तु । अहतं वस्त्रयुग्मं तु श्वेतं वस्त्रमथापि वा।। पपिग्रन्थिमि भी विवृत्स्याक्षिणावृता । मुक्षामावे तु कर्तव्या कुशाश्मन्तबल्यः ।। पाठाशाद्यास्तु सर्वेपो दुण्डा याज्ञिकवृक्षजाः। +पालाशरेल्वम्लाक्षास्ते वटवेतसखादिरा वैणवोदुम्बराश्वत्थाः क्रमाद्विमादिपु स्मृताः । ते केशभालनासान्तममाणाश्च क्रमाद्विजः।। धार्याः श्लक्ष्णाः सदा धार्य, कौपीनं कटिसूचकम् । कोपीनमहतं धार्य खण्डं वा वसपार्श्वयुक् ॥ यज्ञोपवीतमजिनं मोक्षी दण्डं च धारयेत् । नटे भ्रष्टे नवं मन्त्राद्धत्वा भ्रटं जले क्षिपेत् ।। .घ. पुस्तक इदमधे नास्ति । + इदम स.ग. पुस्तश्योनास्ति । + रा. ग. प. 'दुश्येत् । क. घृत्वा । ख. ग. घ. स्यान तस्य ग, ८. मांगी प्रिवृत्यमा शणा पक्षिणावृतमेसटामु। ५. कवित्र ! ६ रा. ग. बाकरवा । - ·६ श्रीधराचार्यकृत:- उपनयनानन्तरं निरा द्वादशरात्रं वर्ष वाऽक्षारलवणाश्यधाशायी ब्रह्मचार्युपनयनवतं चरेत् । सर्वत्र व्रतान्ते नवानि यज्ञोपवीतानि धृत्वा पूर्वाणि त्यजेत् । वस्त्राणां त्यागानियमः । नित्यं स्वाध्यायाग्निकार्यब्रह्म- यज्ञतर्पणानि कुर्वीत । अनिन्द्ये विप्रगेहे भक्ष्यं गुर्वनुज्ञयां चरन्मोजन- विधिना मुनानो द्वादशाब्दं पञ्चाब्दं वेदग्रहणान्तं वा ब्रह्मचारी व्रत चरेत् । गुरुशुश्रूपां छन्दसां साधनाथं कुर्यात् । उपाकमन्तिं सर्वेषां वेदा- ब्दवतम् । तत्र स्त्रीमधुमासोच्छिष्टशुक्तपर्युपितताम्बूलदन्तधानावस- क्थिकादिवास्वापच्छत्रपादुकागन्धमाल्योद्वर्तनानुलेपनाअनजलक्रीडा- द्यूतनृत्यगीतवाद्यालापाश्लीलपरिवादादीनासमावर्तनाद्वर्जयेत् । तदेका- पोटे व्याधौ मधुमांसभक्षणे गुरुच्छिधमक्षणम् । श्राद्धे तु वयमेव । उपनयनवतानन्तरं सावित्रीबतमुपाकर्मान्तमारण्यकवतानि च तथैव, । उपाकरणमोषधीजनने सति श्रावण्यां पौर्णमास्यां कार्यम् । श्रावणमा- सस्य श्रवणे वा पञ्चम्या हस्ते वा पञ्चमीहस्तयोगे वा कार्यम् । भाद्र- पदस्य पौर्णमास्यां वा श्रवणे वा हस्ते वाऽऽपाढयां पौर्णमास्यां वा यथास्वाचारं कार्यम् । श्रवण आदी घटिकाचतुष्टयमभिजिन्नक्षत्रांश वर्यम् । तिथिगण्डे सति उदयव्यापिनी प्रयोगपर्याप्ता तिथिरुपाकरणे, ग्राह्या । श्रवणे खण्डे सति धनिष्ठासंयुक्तं प्रयोगपर्याप्तं ग्राह्यं नोत्तरापा- ढायुतम् । हस्तादिप्वन्यनक्षत्रेप शुक्लपक्ष उदयव्यापि कृष्णपक्षेऽस्तमय- व्यापि प्रयोगपर्याप्त ग्राह्यम् । सूतकादिविनसमवे चौपध्युत्पत्त्यमावे च श्रावणमाद्रपदयोः कस्मिंश्चिद्दिने ग्रहणसंक्रान्तिवर्जिते कार्यम् । कर्मणो न लोपो नोकर्षः । मौनीयज्ञोपवीतादि नवं दद्याद्धारयेच । कटिसूत्रं नवं वस्त्रं तथैव । उपनयनादुपाकर्मान्तं सावित्रीमतं तत्संपूर्त्यर्थ विमसंबन्धिवान्धवमोजनं शक्त्या कार्यम् । ततो वेदाब्दद्वतं ततश्चाऽऽ. रण्यकेंवतानि प्रतिव्रतं वपनं च । व्रतान्ते भोजने मैक्ष्यमाहार्यम् । एतेपु व्रतेपु लोपे तारतम्येन बीन्पड़वा द्वादश वा प्राजापत्यांश्चरित्वा पुनश्च यतं प्रारभेत । ततोऽनन्तरं वोदगयने वा शुक्लपक्षे शुभेऽहनि स्वाध्यायं प्रारमेत । पूर्वाह्ने गणेशं सरस्वतीमिष्टदेवं च गुरुं गुरुत्तमंच संपूज्य ब्रह्मचारिणो विप्रमुयासिनीरम्याऽऽशिषो गृहीत्वा ब्रह्मयज्ञवद्द- १स.नि वि । २ स.ग. “या यावित्वा भो । ३ ५. निन्तरं °17 क. राक्ष 1 प. मुरूप। ५ स. ग. 'नवराक्रियादि। ६ स. ग. तदेकवेपन्या । ७ के. श्रवणेन या हस्तेने माक.भयगादी'। ९क. याप्त । १० स ग, कवेदान्दवस, ग, घ,गमन्त - प।

·स्मृत्यर्थसारः। मन्धिारयमाणाः प्रणवव्याहृतिसावित्रीरुक्त्वा प्रणवपूर्व स्वाध्याय पारम्प किंचिंधीत्य प्रणधेन समाप्य विरामोऽस्त्वित्युक्त्वा भूमि स्पृष्ट्वा गुरुं वृद्धान्नमेयुः । ततोऽपरेयुप्रभृति गणेशादीन्नत्वा प्रणवेन प्रारम्भ समाप्ति च कुर्युः । जात्याचारसंशये नाध्याप्याः । ब्रह्मचारी संध्यामु- पास्याग्निकार्य कृत्वा गुरुपसंग्रहणं वृद्धतरेष्वंभिवादनं वृद्धेपु नमस्कार कुर्यात् । उपसंग्रहणं नाम अमुकगोत्री देवदत्तशर्माऽहं भो अभिवादय इत्युक्त्वा कर्णी स्पृट्वादिक्षिणोत्तरपाणिभ्यां दक्षिणेन पाणिना गुरोर्द. क्षिणपादं सव्येने सव्यं गृहीत्या शिरोवनमनम् । अभिवादने पादसंग्र- हणं नास्ति । पादस्पर्शनं काय न वा। आयुष्मान्मव सौम्य देवदत्तं इति प्लुतान्तमुक्त्वाऽमुकशर्मन्निति प्रत्यभिवादः कार्यः । आयुष्मान्मय सौम्येति वा प्रत्यभिवादः कार्यः । अधं गुरवी माता स्तन्यदात्री च 'पिता पितामहादयो माता मातामहादयश्चान्नदाता भयत्राताऽऽचार्य- थोपनेता मन्त्रविद्योपदेष्टा वा तेषां पत्न्यश्चोपसंग्राह्याः समावृत्तेन । बाले समवयस्के वाऽध्यापके सति गुरुवञ्चरेत् । मातुलाच पितृव्याश्च श्वशुराश्च मातृप्वसारः पितृष्वसारो यवीयांसोऽपि प्रत्युत्थायाभिवाद्याः। उपाध्यायत्विजो ज्येष्ठभ्रातरश्च सर्वेषां पल्यश्चैवं मातृप्वसा पितृवसाचे सवर्णा भ्रातृभार्या च नित्यमभिवाद्याः । विप्रोप्य तूपसंग्राह्या जातिसंबन्धियोपितः। विप्रोप्प विनं कुशलं पृच्छेन्नृपमनामयम् ॥ वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च । न वाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो मवेत् । पूज्यैस्तमभिभाषेत भोभवत्कर्मनामभिः ।। परपत्नीमसंवृद्धा भगिन्यम्बेति मापयेत् । त्रिर्पपूर्वः श्रोत्रियोऽभिवायः । बिवत्सिंबन्धिनश्च स्वल्पेनापि स्थयोनिजा अन्ये च ज्ञानवृद्धाः सदाचारावाभिवाद्याः । उदक्यां सूतिकां नारी मर्तृनी गर्मपातिनीम् । पापण्डं पतितं वात्य महापातकिनं शठम् ॥ नास्तिकं कितवं स्तेनं कृतघ्नं नाभिवादयेत् । मत्तं प्रमत्तमुन्मत्तं धावन्तमशुचिं नरम् ॥ १ स. ग पागिदक्षि। २ क.स. घ. '1३ क.ग, संपाक. वर्षी। । ५स. म. अधिवात् । २. अभिवाः ।।

·। श्रीधराचार्यकृत:- वमन्तं जम्ममाणं च कुर्वन्तं दन्तधावनम् । अभ्यक्तशिरसं स्नानं कुर्वन्तं नाभिवादयेत् ॥ जपयज्ञजलस्थांश्च समित्पुष्पकुशानलान् । उदपात्रायमैक्ष्यान्नं वहन्तं नाभिवादयेत् । अभिवाद्य विजश्चैतानहोरात्रेण शुध्यति । क्षत्रवैश्याभिवादने विप्रस्यैवम् । शूद्राभिवादने त्रिरात्रम् । कृच्छू तु रजकादिषु। चाण्डालादिपु चान्द्र स्यादिति संग्रह कृन्मतम् । देवताप्रतिमां दृष्ट्वा यति दृष्टा त्रिदण्डिनम् ॥ नमस्कारं न कुर्याच्चेर्दुपवासेन शुध्यति । सर्वे चापि नमस्कार्याः सविस्थासु सर्वदा।। अभिषादो नमस्कारस्तथा प्रत्यभिवादन । आशीर्थाच्या नमस्कार्ययस्यस्तु पुनर्नमेत् ।। स्त्रियो नमस्या वृद्धाश्च वयसा पत्युरेव ताः। ततोऽधीयीत येच म्वाध्याये गुरुशिक्षितान् ॥ भपानध्याया वक्ष्यन्ते-- अनध्यायेमध्ययने प्रज्ञामायुः प्रजां श्रियम् । ब्रह्मचर्य श्रियं तेनो निकृन्तति यमः स्वयम् ।। मन्त्रवीर्यक्षयमयादिन्द्रो वज्रेण हन्ति च । बह्मराक्षसता चान्ते नरकच भवेद्धवम् ॥ अटमीचतुर्दशीपर्वपतिपत्सु नित्यमहोरात्रमनध्यायः । अष्टकासु च । पिन्द्रप्रवणद्वादशीमधामरण्योश्च सोपपतिथौ च । ज्येष्ठे शुक्लाद्वितीया तु आश्विने दशमी सिता। चतुर्थी द्वादशी माघ एताः सोपपदाः स्मृताः ॥ शयनोत्यानद्वादश्योश्च । आपाडीकार्तिकीफाल्गुनीसमीपस्थद्विती- यामु च । अपरपक्षान्ते प्रेतद्वितीयायां च सर्वामुतेप्वकालिकोऽन- ध्यायः । अत्युत्पाते च महानवम्यां च रथसप्तम्यां च 'युगादिपु । * अयं मारा. ग. घ पुस्तकेषु नास्ति । १६. रा 'द्विमि। २ ग, म. काय तु । ३ स.ग.प. रस्मृतम् । ra.. वस्थाप। ५५ धित. स. ग. ग्रनवर्यालय । घ. 'खवीर्यत्रि । स. प. प. "महाम16. ग. 'मान्युत्साते चाट।

·। स्मृत्यर्थसारः। शक्कतृतीया वैशाखे प्रेतपक्षे त्रयोदशी । कार्तिके नवमी शुक्ला माघे दर्शश्च पूर्णिमा ।। एता युगादयः प्रोक्ता दत्तस्याक्षयकारकाः। मन्वन्तरादयः सर्वेऽनध्याया इति केचन ।। आश्वयुक्शुक्लनवमी कातिके द्वादशी सिता । तृतीया चैत्रमासस्प सिता भाद्रपदस्य च ।। आपाढे शुक्दशमी माघे या शुक्लसप्तमी। श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथा पठी च पूर्णिमा ॥. फाल्गुनस्यत्वमावास्या पौपस्यैकादशी सिता। कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्येष्ठी पश्चदशी तथा ।।. मन्वन्तरादयश्चता दत्तस्याक्षयकारिकाः। शबानुगमनपरिचरणेषु चाऽऽकाशशर्वदर्शनेषु चाहीरात्रम् । श्रीद्धिक परिगृह्य चाऽऽरण्यकमधीत्य च मनुष्यप्रमृतीनां देवानां नागानां च स्थाम- मुक्ती चाहोरात्रं स्वमान्तमित्येके । नवश्राद्धमुक्ती स्वन्नंजरणान्तम् । स्तकान्नमोजने चैवम् । महकोद्दिष्टे बिरानं गन्धलेपक्षयान्त वा। महागुरुमृती द्वादशरावम् । असपिण्डे गुरौ बिरानम् । आचार्य चोपा. ध्याये पक्षिणी । समानविद्ये सब्रह्मचारिणि च । आचार्यमापुत्रशि- प्येप्वहोरात्रम् । अग्न्युत्पाते गोविश्मृती बिरानम् ।विग्याज्यस्वयो. निसंबन्धिषु चैवम् । वेदसमापने प्रथमसंस्थासु तदहोराचम् । पराश्ना- नध्यायः । ग्रहणे तु रात्री मोक्षे विरात्रम् । दिवां मोक्षे त्र्यहम् । उपा. कर्मणि चोत्सर्ग व्यहम् । अपने विषुवे पक्षिणी । निर्घातभूकम्पोल्का- पातादिसर्वाद्भुतेप्याकालिकोऽनध्यायः। अग्न्युत्पाते पाऽकाले धृष्टी वा। आदिज्येष्टान्तो तात्कालिक्यन्यवाऽऽकालिकी वृष्टिः । सायंसध्याग- जित उदयान्तोऽनध्यायः अर्धरावादूवें गर्नेनेऽधेराने वाऽऽकालिकोऽन- ध्यायः । प्रात:संध्यागर्जने त्वहोरात्रम् । काकोलूककुमुरमूपकमण्डूका- धन्तरागमने सति दिने चेद्दिनान्तं रात्री चेदाम्यन्तमनध्यायः । गवा- श्वमहिपपशुखीदादावहोरात्रम् । श्वमारियोब्ध । आरण्यमार्जारसर्प. नकुलपंञ्चनखादी निरानम् । आरण्यश्वशृगालादिवानररजकादी द्वाद- १५. शगन्दद । २. ग. दहन'। ३. द्विरायम् । प्रभृती विरात्रम् । रिवाया. ज्यस्वयोमिसान्धषु पवम् । भग्न्युलाते गोविप्रा. ग. भवरण । ५५. ग. मगहमाम् । (रा. . तारकालान्य ५. ग. ५. 'बटम १ ८ १. ग, पचममासादो।

·श्रीधराचार्यकृत:- वमन्तं जृम्ममाणं च कुर्वन्तं दन्तधावनम् । अभ्यक्तशिरसं लानं कुर्वन्तं नामिवादयेत् ॥ जपयज्ञजलस्थांश्च समित्पुप्पकुशानलान् । उदपावार्य मैक्ष्यान्नं वहन्तं नाभिवादयेत् । अभिवाद्य विजश्चैतानहोरात्रेण शुध्यति । क्षत्र वैश्याभिवादने विपस्यैवम् । शूद्राभिवादने वित्रिंम् । कृच्छु रजकादिषु । चाण्डालादिपु चान्दं स्यादिति संग्रह केन्मतम् । देवताप्रतिमां दृष्ट्वा यतिं दृष्टा बिदण्डिनम् ॥ नमस्कारं न कुर्याच्चेदुंपवासेन शुध्यति । सर्वे चापि नमस्कार्याः सविस्थासु सर्वदा ।। अभिवादो नमस्कारस्तथा प्रत्यभिवादन आशीर्वाच्या नमस्कार्ययस्यस्तु पुनर्नमेत् ।। स्त्रियो नमस्या वृद्धाश्च वयसा पत्युरेव ताः । ततोऽधीयीत घेदांश्च स्वाध्याये गुरुशिक्षितान् । अधानध्याया वक्ष्यन्ते-- अनध्यायेप्पध्ययने प्रज्ञामायुः प्रजां श्रियम् । ब्रह्मचर्यश्रियं तेजो निकृन्तति यमः स्वयम् ।। मन्त्रवीर्यक्षयमयादिन्द्रो वज्रेण हन्ति च । ब्रह्मराक्षसता चान्ते नरकश्च मधेनुवम् ॥ अहमीचतुर्दशीपर्वप्रतिपत्सु नित्यमहोरात्रमनध्यायः । अष्टकासु च । ऐन्द्रप्रवणद्वादशीमधामरण्योश्च सोपपतिथौ च । ज्येठे शुक्ल द्वितीया तु आश्विने दशमी सिता। चतुर्थी द्वादशी माघ एताः सोपपदाः स्मृताः ॥ शयनोत्यानद्वादश्योश्च । आपाढीकार्तिकीफाल्गुनीसमीपस्थद्विती- यामु च । अपरपक्षान्ते प्रेतद्वितीयायां च सर्वातेप्पकालिकोऽन- ध्यायः । अत्युत्पाते च महानवम्यां च रथसप्तम्यां च युगादिपु । * भर्य सोश स. ग, घ पुस्तरेषु नास्ति । 5. “दिमा। २ प. प. पायं तु । ३ रा.ग. प. रस्मृतम् । म.ग. "पराध । ५ प. हितः । (स.ग. प्रमचर्यामय । घ. 'बायत्रि । स. प. प. "महाम1 स. प. मान्युपाने चामलमये । - ·स्मृत्यर्थसारः। शक्कतृतीया पैशाखे प्रेतपक्षे त्रयोदशी । कार्तिके. नवमी शुक्ला माघे दर्शश्च पूर्णिमा । एता युगादयः प्रोक्ता दत्तस्याक्षयकारकाः। मन्वन्तरादयः सर्वेऽनध्याया इति केचन ॥ आश्वयुक्शुक्लनवमी कातिके द्वादशी सिता । तृतीया चैत्रमासस्य सिता माद्रपदस्य च ।। आपाढे शुक्लदशमी माघे या शुक्सप्तमी। श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथा पठी च पूर्णिमा । . फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौपस्यैकादशी सिता। कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी तथा ।।. मन्वन्तरादयश्चैता दत्तस्याक्षयकारिकाः। शबानुगमनपरिचरणेपु चाऽऽकाशिर्वदर्शनेषु चाहोरात्रम् । श्रान्तिक परिगृह्य चाऽऽरण्यकमधीत्य च मनुष्यप्रमृतीनां देवानां नागानांच स्थाम. मुक्ती चाहोरात्रं स्वप्मान्तमित्येके । नवश्राद्धभुक्तो स्वन्नंजरणान्तम् । सूतकान्नभोजने चैवम् । महकोद्दिष्टे विरात्रं गन्धलेपक्षयान्तं था । महागुरुमृती द्वादशरात्रम् । असपिण्डे गुरौ विरात्रम् । आचार्य चोपा. ध्याये पक्षिणी । समानविद्ये सब्रह्मचारिणि च । आचार्यमार्यापुत्रशि- प्येष्वहोरात्रम् । अग्न्युत्पाते गोविप्रमृतौ विरात्रम्। ऋत्विग्याज्यस्वयो. निसंबन्धिपु चैवम् । वेदसमापने प्रथमसंस्थासु तदहोरात्रम् । पराश्रा- नध्यायः । ग्रहणे तु रात्री मोक्षे विरात्रम् । दिवा मोक्षे त्र्यहम् । उपा. कर्मणि चोत्सर्गे व्यहम् । अयने विपुवे पक्षिणी । निर्घातभूकम्पोल्का- पातादिसर्वामुतेष्वाकालिकोऽनध्यायः अग्न्युत्पाते वाऽकाले वृष्टौ वा। आदिज्येष्ठान्ता तात्कालिक्यन्यत्राऽऽकालिकी वृष्टिः । सायसंध्याग- जित उदयान्तोऽनध्यायः।अर्धराबादूचं गर्जनेऽर्धरात्रे वाऽऽकालिकोऽन- ध्यायः । प्रातःसंध्यागर्जने त्वहोरात्रम् । काकोलूकर्कुक्कुरपकमण्डूका- यन्तरागमने सति दिने चेदिनान्तं रानौं चेदाम्यन्तमनध्यायः। गवा- श्वमहिपपशुस्त्रीशूद्वादावहोरात्रम् । श्वमारियोश्च । आरण्यमारिसर्प- नकुलपंञ्चनखादी त्रिरात्रम् । आरण्यश्वशृगालादिवानररजकादौ द्वाद १५. शशब्दद । २ स. ग. वदहनै । ३ क. द्विरात्रम् । प्रभृतौ त्रिरात्रम् । ऋविण्या. ज्यस्वयोमिसयान्धषु चैवम् । अग्न्युत्पाते गोविप्रग। ख. ग, अश्रूत्पा । ५ ख. ग. मसंख्यासु । ६ स्व. ग. नारकालादन्या ४ ख. ग. प. 'कुफुटम। ८ सग. 'परमजात्यादी। . २ - ·श्रीधराचार्यकृत:- शरात्रम् । सरवराहोष्ट्रादिचण्डालादितिकोदक्याशवादी मासम् । शशमेषश्वपाकादौ षण्मासम् । गजगण्डसारससिंहव्याघ्रमहापापिकृत. नादावन्दमनध्यायः। स्वाध्याये वा प्रवचने वर्तमानेऽन्तरागते । आधिव्याधिविघ्नमृत्युपापानि गुरुशिष्ययोः । शोमनगृहे शोमनदिने चानध्यायः । विवाहमौजीवन्धपतिठोधाप- नादिष्वामार्जनमाससमाप्तेः सपिण्डगोत्राणामनध्यायः । यज्ञे चानुवं. म्यान्तमृविजामाचार्याणां वा श्वोऽनध्याये सत्याधरात्रावनध्यायः । एकानध्याययुग्मे त्वन्त्यापररात्रमनध्यायः । अनध्याययुग्मे पूर्वदिना. पररात्रावित्येके। श्वकोटुगर्दमोलूकसामबाणातनिस्वने । अमेध्यशवशूद्वान्त्यश्मशानपतितान्तिके ।। देशे शुचावात्मनि च विद्युत्स्तनितसंपवे । मुक्त्वाऽऽपाणिरम्मोन्तरर्धरात्रेऽतिमारुते॥ पांसुवर्षे दिशा दाहे संध्यानीहारमीतिपु। धावतः पूतिगन्धे च शिष्टे च गृहमागते॥ खरोष्ट्रयानहस्त्यश्वनीवृक्षगिरिरोहणे । सप्तत्रिंशदनध्यायानेतांस्तात्कालिकान्विदुः ।। सर्पकुत्सितगन्धेषु परिवेषे समासु च । अभ्यक्तमानकाले च महास्वेदेऽतिकम्पने ॥ विपरोधने सर्वशब्देषु श्राद्धपतिषु । शाल्मलस्य मधूकस्य कोविदारकपित्थयोः ।। श्लेष्मातकस्य च्छायापामेतांस्तात्कालिकान्विदुः । चतुर्दश्यष्टमीपर्वपतिपत्सु च सर्वदा ॥ दुर्मेधसामनध्यायस्त्वन्तरागमनेषु च । तथा विस्मृतिशीलानां बहुषेदप्रपाठिनाम् ॥ चतुर्दश्यष्टमीपर्वप्रतिपार्जितेषु तु । घेदागन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि चाम्पसेत् ।। उदयास्तमये वाऽपि मुहूर्तत्रयगामि यत् । तदिनं तदहोराघमनध्यायविदो विदुः ।। .. 5. 'पाना गु° । २ प. पायान्त'1३ क. 'भानीहार ।

·स्मृत्यर्थसारः- केचिदाहुः क्वचिद्देशे यावत्तहिननाडिकाः। तावदेव त्वनध्यायो न तस्मिंश्चेदिनान्तरे ।। उपवासवतादीनां तिथिमाहुस्तथैव च । पतुष्पा पूर्वराने च नधनाडीषु दर्शने ।। नाम्येयं पूर्वरात्रे स्यात्सप्तमी च त्रयोदशी। अर्धरात्रात्पुरा स्यानाध्येयं पूर्वरावके । प्रणवव्यावतीनां च सावित्रयाः शिरसस्तदा । नित्ये नैमित्तिके कार्य ते यज्ञकती तथा । प्रवृत्ते कास्यकार्ये च नानध्यायाः स्मृतास्तथा। देवतार्चनमन्त्राणां नानध्यायः स्मृतस्तथा । अयोत्सर्ननम्-ततः सार्धचतुरो मासान्धण्मासं वाऽधीत्य पीपमासस्य रोहिण्यामटकायां पौषे माघे फाल्गुने वा शुक्लपक्षे प्रतिपद्यन्यस्मि- बाहि पौर्णमास्यां वा सह शिप्पामावहिर्जलान्त उत्सर्जन कार्य सर्पणं च । वर्ष चाधीत्योपाकर्मदिन उत्सर्जन कार्य न वा । तर्पणं कार्य- मेव । एवं वेदवतानि चोमयं वा पारं नीत्वाऽविप्लुतब्रह्मचर्यो विनवे कृतप्रायश्चित्तो गुरुं संपूज्य तदनुज्ञया समावृत्तो विवहेत् । इति ब्रह्मचारिपकरणम् । अप विवाहः- मातृतः पितृतः शुद्धामनुरुपां गुणान्विताम् । अदीर्घरोगां संचारिरोगपातित्यवर्जिताम् ॥ असपिण्डां च पितृतः सप्तमात्पुरुषात्पराम् । मातृतः पत्रमादूर्वमसमानार्पगोत्रजाम् ॥ . अनन्योढा भ्रातृमती नियं कन्या यवीयसीम् । पुमान्धीमान्वरो धीरो द्विजो वर्णानुपूर्वशः। विवहेद्धर्ममार्गेण बाहमादिपु यथाविधि । मातुलस्य मुतां केविपितृष्वसृसुतादिकाम् ।। विवहन्ति कचिद्देशे संकोच्यापि सपिपडताम् । ..दद्याच प्रतिगृह्णीयात्यात्वेव मुसमाहितः ॥ १ ख. ग.प. "तन्मिने दि १ ख. प्रते। ३.स. प. मा-सान्नाप.म. मनि क.प.रिगरपा ·- श्रीधराचार्यकृत:- मारो विवाह आहूय दीयते शक्त्यलंकृता। देवो विवाहः कन्याया ऋत्विजे दानमुच्यते ।। आर्को गोमिथुने दत्ते कन्पादानं यदा तदा । प्राजापत्यः सह धर्म चरतामिति दानतः ॥ आसुरों द्रविणादानानान्धर्वः समयान्मिथः । राक्षसो युद्धहरणास्पैशाचः कन्यकाछलात् ।। बाह्मदेवार्पप्राजापत्या धर्माः आसुरगान्धर्वराक्षसपैशाचा अधः। तेबान्तस्थाश्चत्वारो विप्रस्यैव । राक्षसः क्षत्रियस्यैव । इतरे नयः सर्वेषाम् । ब्राह्मादिपु पूर्व होमः प्रशस्तः पश्चात्कन्यास्वीकारः । आसु- दिषु पूर्व कन्यास्वीकारः पश्चाद्धोमः कार्यः । पिता पितामहो भ्राता संकुल्यो गोत्रजो गुरुः। मातामहो मातुलो वा कन्यादा बान्धवाः क्रमात् ।। पित्रादिदात्रमावे तु कन्या कुर्यात्स्वयंवरम् । शुल्कं दत्त्वा चरे याते पश्चर्तृन्संप्रतीक्ष्य तु ॥ कन्याइन्यस्मै प्रदातव्या वारदानेऽपि कृते सति । दशमासान् । * वरे देशान्तरगते बीनतून्संप्रतीक्ष्य च ॥ कन्याऽन्यस्मै प्रदातव्या वारदानेऽपि कृते सति । मृतेऽन्यस्मै तथा देया वैरे सप्तपदात्पुरा ।। पुरा पुरुषसंयोगान्मृते देयेति केचन । ऋतावद्दष्टे कन्यैव पुनर्देयेति केचन ॥ आगर्भधारणात्कन्या पुनयेति चापरे । देशकालादिमे धर्मा अनुष्ठेया विजानता। कुलशीलविहीनस्य पण्डादेः पतितस्य च । अपस्मारिविकर्मस्थरोगिणां वेपधारिणाम् ॥ दत्तामपहरेत्कन्यां सगोत्रोढां तथैव च । मन्त्रसंस्काररहिता देयाऽत्यस्मै वराय च ॥ कन्या च दूपिता वा देयाऽन्यस्मै वराय सा। अन्यथा तु हरन्दण्ड्यो व्ययं दयाञ्च सोदयम् ।। * क, ख पुस्तकयो पद्यमिद नास्ति। १७. ग. प. वनाचार्य । २ ख. ग. प पिढन्यो । १ स. ग. मृते ।

·स्मृत्यर्थसारः। घटान्धव्याधितादीनां विवाहस्तु यथोचितम् । विवाहासमवे तेषां कनिष्ठो विवहेत्तदा । पंपदाधबधिरस्तब्धजङगद्गदपङ्गुषु । कुजवामनरोगातशुष्काङ्गिविकलाङ्गिः ॥ ध्वस्तपुंस्त्वे च मत्ते च शपनस्थे निरिन्द्रिये । मूकोन्मत्तेषु सर्वेषु न दोपः परिवेदने । पितृव्यपुत्रे सापरले परदारसुतादिपु । विवाहाधानयज्ञादौ परिवेदाद्यदूपणम् ॥ अस्येष्ठभ्रात्रा त्वनुज्ञाते परिवेदायदूपणम् । 'पितुः सत्यप्यनुज्ञाने ताऽऽदधीत कदाचन ॥ पाणिहिः सवर्णासु गृह्णीयारक्षत्रिया शरम् । वैश्या प्रतोदमादयाद्विवाहे बाह्मणस्य तु। +वसनस्य दशा-याह्या शूद्रयोत्कृष्टवेदने ॥ सवर्णेभ्यः सवर्णासु जायन्ते हि सजातयः । अनिन्द्येषु विवाहेषु पुत्राः संताचवर्धनाः ॥ , विप्रान्मूर्धावसिक्तो हि क्षत्रियायां विशः स्त्रियाम् । अम्बष्ठः शूद्यां निपादो जातः पारशवोऽपि वा। 'वैश्याशूद्योस्तु राजन्यान्माहियोगी सुती स्मृतौ । वैश्यात्तु करणः शूद्यां विन्नास्वेप विधिः स्मृतः॥ एतेऽनुलोमजाः पुत्राः संस्कार्याः स्युद्धिजातिजाः । तथा.मूर्धावसिक्तादिजातिजाश्च द्विजातयः॥ बाह्मण्यां क्षत्रिपारसूतो पैश्याइदेहकस्तथा । शूद्राजातस्तु चण्डालः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ क्षत्रिया मागधं वैश्याच्छूद्राक्षचारमेव च । शूदादायोगवं वैश्या जनयामास वै सुतम् ।। माहिध्येण करण्यां तु रथकारः प्रजायते', इत्याद्याः प्रतिलोमाः स्युजिधर्मवहिप्कृताः ॥ * ख. प. पुस्तकयोरिदमधे नास्ति । + स. ग. घ. पुस्तकेदिदमः नास्ति । ख. ग. पन्धवधिरादी । २ क. नाऽऽधीयीत । ३ ख. ग. alsमएस्तु शूदायां निधार पावोऽपि पा.१४. 'देशक । ५ ख स्युः सर्वधः ।

·१ - श्रीधराचार्यकृतः- मारो विवाह आहूय दीयते शक्त्यलंकृता । देवो विवाहः कन्याया ऋत्विजे दानमुच्यते ॥ आर्को गोमिथुने दत्ते कन्यादानं यदा तदा ।' प्राजापत्यः सह धर्म चरतामिति दानतः॥ आसुरों द्रविणादानागान्धर्वः समयान्मिथः । राक्षसो युद्धहरणात्पैशाचः कन्यकाछलात् ॥ ब्राह्मदेवार्थप्राजापत्या धाः आसुरगान्धर्वराक्षसपैशाचा अधम्र्या। तेनान्तस्थाश्चत्वारो विपस्यैव । राक्षसः क्षत्रियस्यैव । इतरे नय: सर्वेषाम् ।'बाहादिपु पूर्व होमः प्रशस्तः पश्चात्कन्यास्वीकारः । आस- रादिषु पूर्व कन्यास्वीकारः पश्चाद्धोमः कार्यः । पिता पितामहो भ्राता संकुल्यो गोत्रजो गुरुः । मातामहो मातुलो वा कन्यादा बान्धवाः क्रमात् ।। पित्रादिदात्रमावे तु कन्या कुर्यात्स्वयंवरम् । शुल्कं दत्त्वा घरे याते पश्चर्तृन्संप्रतीक्ष्य तु ।। कन्याऽन्यस्मै प्रदातव्या वाग्दानेऽपि कृते सति । दशमासान् । * वरे देशान्तरगते त्रीनृतून्संप्रतीक्ष्य च ॥ कन्याऽन्यस्मै प्रदातव्या वाग्दानेऽपि कृते सति । मृतेऽन्यस्मै तथा देया वैरे सप्तपदात्पुरा ॥ पुरा पुरुपसंयोगान्मृते देयेति केचन । ऋतावदृष्टे कन्यैव पुनर्देयेति केचन ॥ आगर्भधारणात्कन्या पुनदेयेति चापरे । देशकालादिमे धर्मा अनुष्ठेया विजानता ॥ कुलशीलविहीनस्य पएढादेः पतितस्य च । अपस्मारिविकर्मस्थरोगिणां वेपधारिणाम् ॥ दत्तामपहरेत्कन्यां सगोत्रोढां तथैव च । मन्त्रसंस्काररहिता देयाऽत्यस्मै वराय च ॥ कन्या च दूपिता वा देयाऽन्यस्मै पराय सा। 'अन्यथा तु हरन्दण्ड्यो व्ययं दद्याच सोदयम् ।। * क, ख. पुस्तकयोः पद्यमिदं नास्ति। ... प. वत्रापा । २ स. म. प. पिन्यो । ३. प. सते।

·स्मृत्यर्थसारः। पढान्धव्याधितादीनां विवाहस्तु यथोचितम् । विवाहासमवे तेपां कनिष्ठो विवहेत्तदा । पण्डारधवधिरस्तब्धजङगदपङ्गुषु । कुब्जवामनरोगार्तशुप्काद्भिविकलाभिषु ॥ ध्वस्तपुंस्त्वे च सत्ते च शयनस्थे निरिन्द्रिये । मूकोन्मत्तेषु सर्वेषु न दोपः परिवेदने । पितृव्यपुत्रे सापले परदारसुतादिषु । विवाहाधानयज्ञादी परिवेदाद्यदूषणम् ॥ *ज्येष्ठभ्रात्रा त्वनुज्ञाते परिवेदाद्यदूपणम् । 'पितुः सत्यप्यनुज्ञाने ताऽऽधीत कदाचन ।। पाणि ह्यः सवर्णासु गृह्णीयारक्षत्रिया शरम् । वैश्या प्रतोदमादयाद्विवाहे ब्राह्मणस्य तु। +वसनस्य दशा ग्राह्या शूद्रयोत्कृष्टवेदने । सवर्णेभ्यः सवर्णासु जायन्ते हि सजातयः । अनिन्द्येपु विवाहेपु पुत्राः संतानवर्धनाः ॥ विप्रान्मूर्धावसिक्तो हि क्षत्रियायां विशः स्त्रियाम् । अम्बष्ठः शूद्यां निपादो जातः पारशवोऽपि वा। वैश्याशूद्योस्तु राजन्यान्माहियोगी सुती स्मृती। वैश्यात्तु करणः शूयां पिनास्वेप विधिः स्मृतः । एतेऽनुलोमजाः पुत्राः संस्कार्याः स्युदिजातिजाः । तथा.मूर्धावसिक्तादिजातिजाश्च द्विजातयः॥ बाह्मण्यां क्षभियात्सूतो वेश्याइदेहकस्तथा । शूद्राजातस्तु चण्डालः सर्वधर्मवहिष्कृतः ।। क्षत्रिया मागधं वैश्याच्छूद्राक्षत्तारमेव च । शूद्रादायोगवं वेश्या जनयामास ये सुतम् ।। माहियेण करण्यां नु रथकारः प्रजायते। इत्याद्याः प्रतिलोमाः स्युजिधर्मवहिप्कृताः ।। +३.५. पुस्तव्योरिदम नास्ति । +.. प. पुस्तपिदम नास्ति। .... प. भरविरादी ११६. माऽऽपीयोस ।। व. ग. "ralaतु या र पावोऽपि वा... देश १५पायुः पपंप ! ।

·श्रीधराचार्यकृत:- मारो विवाह आहूय दीयते शक्त्यलंकृता । देवो विवाहः कन्याया ऋत्विजे दानमुच्यते ॥ आपों गोमिथुने दत्ते कन्यादानं यदा तदा । प्राजापत्यः सह धर्म चरतामिति दानतः ॥ आसुरो द्रविणादानादान्धर्वः समयास्मिथः । राक्षसो युद्धहरणात्पैशाचः कन्यकाछलात् ।। ब्राह्मदेवार्थमाजापत्या धाः आसुरगान्धर्वराक्षसपैशाचा अधम्। तेनान्तस्थार्थत्वारो विप्रस्यैव । राक्षसः क्षत्रियस्यैव । इतरे त्रयः सर्वेषाम् । ब्राह्मादिषु पूर्व होमः प्रशस्तः पश्चात्कस्यास्वीकारः । आसु- रादिपु पूर्व कन्यास्वीकारः पश्चाद्धोमः कार्यः। पिता पितामहो भ्राता संकुल्यो गोत्रजो गुरुः। मातामहो मातुलो वा कन्यादा बान्धवाः क्रमात ॥ पित्रादिदात्रमावे तु कन्या कुर्यात्स्वयंवरम् । शुल्कं दत्त्वा घरे याते पश्चर्तृन्संप्रतीक्ष्य तु ॥ कन्याइन्यस्मै प्रदातव्या वाग्दानेऽपि कृते सति । दशमासान् । * वरे देशान्तरगते त्रीनृतून्संप्रतीक्ष्य च ॥ कन्याऽन्यस्मै प्रदातव्या वारदानेऽपि कृते सति । मृतेऽन्यस्मै तथा देया वैरे सप्तपदात्पुरा । पुरा पुरुषसंयोगान्मृते देयेति केचन । कतावदृष्टे कन्यैव पुनर्देयेति केचन ॥ आगर्भधारणात्कन्या पुनर्देयेति चापरे । देशकालादिमे धर्मा अनुष्ठेया विजानता । कुलशीलविहीनस्य पण्डादेः पतितस्य च । अपस्मारिविकर्मस्थरोगिणां वेषधारिणाम् ॥ दत्तामपहरेत्कन्यां सगोत्रोहां तथैव च । मन्त्रसंस्काररहिता देयाऽत्यस्मै वराय च ॥ कन्या च दूषिता वा देयाइन्यस्मै वराय सा। अन्यथा तु हरन्दण्ड्यो व्ययं दद्याच सोदयम् ॥ *क, स. पुस्तकयोः पद्यमिदं नास्ति। १२. ग. प. तायार्थ । ३ स. ग. प. पिदच्यो। स.ग. मृते।

·- । "स्मृत्यर्थसारः। नियमाणतया वाऽपि सत्तया वोऽनुवर्तनम् । 'एकस्य दृश्यते यत्र सवोत्रं तस्य कथ्यते ।। समानमुनिमूयस्त्वमेकावरतामपि । समानप्रवरत्वं च द्वेधा बौधायनोऽप्रवीत् ।। मुनिप्रणीतप्रवरैरूनपश्चाशता वयम् । अनन्तान्यपि गोत्राणि वर्गीकृत्याऽभिदध्महे ।। जामदग्न्या वत्सबिदावाटिषेणाः परस्परम् । नान्वियुः प्रयरेषेण सगोत्रत्वेन चाऽऽदिमी। यस्का मित्रयवो वैन्याः शुनकाः प्रवरैक्यतः स्वं स्वं हित्वा गणं सर्वे. विवहेयुः परावरैः।। उक्ताः सप्त मृगोवंशा वक्ष्यन्तेऽङ्गिरसो गणाः । गीतमाः सप्त चाऽऽयास्याः शौरद्वतास्तथा परे ॥ कीमण्डा दीर्घतमसस्ततः कारेणुपालयः । पामदेवा औशनसा गोत्रयेक्याच नान्वियुः। : मरद्वाजाः सकपयो गर्गा रोक्षायणा इति । चत्वारोऽपि भरद्वाजा गोत्रैक्यान्नान्वियुमियः॥ केवलागिरसश्चैके विष्णुवृद्धाः सकण्वजाः । हारीता रथीतराश्च मुद्गलाः प्रवरैक्यतः ॥ स्वं स्वं हित्वा गणं सर्वे विवहेयुः परावरैः । पोडशाङ्गिरसस्त्रेधा मोक्ताः संकृतयस्तथा ॥ संकृतीनां द्विवंश्यत्वाद्वसिष्ठेश चतुर्विधैः। स्ववर्गीयैः सगोत्रत्वात्मवरैक्याच नॉम्वियुः॥ चत्वारोऽत्रय आयांत्रिवाछुतका गविष्ठिराः। मुबलाश्रेति गौत्रैक्यात्मपरक्याच नान्वियुः॥ वयश्च कश्यपगणा निधुवा रेमशाण्डिलाः । गोत्रैक्यात्मवरक्याच नोबहेयुः परस्परम् ।। वसिष्ठः काश्यपैनित्यं लोगाक्षीणामनन्वयः । अहर्वसिठतोक्तिस्तु प्रयाजाप्त्यादिगोधरा ॥ " ख. 'वा प्रवग. वाऽपि ३ ख. ग. दग्न्यो । ३ ख. शरद्वतस्व. ग. घ. शर. इन्तस्त°1 ४ ख. कामंदा दे। घ. को गण्डा ।ग. कोमण्डा दे । ५ ष, नान्वयः । "पानिपातका ·. श्रीधराचार्यकृतः विवाहात्परमाधाय जुह्वदेवाग्रिहोत्रकम् । दर्शपूर्णमासाग्रयणसोमयागान्कमाञ्चरेत् ।। सर्वथा प्रथमः सोमयागः कार्यों द्विजातिमिः। यथासंमविनाऽन्न फलं दत्वाऽपि दक्षिणाम् ।। प्रात्यदुर्भाह्मणत्वादिमहादोपोपशान्तये । सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्र मेषीकृष्णाजिनादिकम् ।। चाण्डालात्मतिगृह्यापि यजेदावश्यकर्मः। अथ चोपासनं कृत्वा जुह्वन्गायणि वाऽऽचरेत् ।। अर्धाधाने महायो गायीतोमयात्मकम् । एकत्वं श्री गता मर्तुः पिण्डे गोत्रे च सूतके ।। सत्यामन्यां सवर्णायां धर्मकार्य न कारयेत् । सवर्णासु विधौ धर्ये ज्येष्ठया न विनेतरा ॥ आज्ञासंपादनी दक्षा पुत्रसूख मिया शुचिः। नियोज्या धर्मकार्येषु नाधिवेद्या कथंचन ॥ शक्त्या भक्त्या शुचिर्दक्षा नियोज्या धर्मकर्मसु । अशुद्धां जारिणीं शूदां दूपितां तु विसर्जयेत् ॥ मुरापी व्याधिता धूर्ता वन्ध्याऽर्थघ्न्यप्रियंवदा । मीपसूश्चाधिवेत्तव्या पतिद्विदच मृतप्रजा ॥ गृहस्थस्तु षडग्निः स्यात्पश्चाग्निश्चतुरनिकः। स्पादिश्यग्निरथैकानि ग्रिहीनः कथंचन ॥ गाहमोपासने कुर्यात्सर्वाधानी तु लौकिके। स्मातं च लौकिके कार्य पीतं घेतानिकामिषु ।। अप गोत्रप्रवरनिर्णयः-- अथात्र गोत्रप्रवरनिर्णयो वर्ण्यतेऽअसा । जमदमिमरद्वाजविश्वामित्रात्रिगीतमाः।। पसिष्ठकश्यपागस्त्या मुनयो गोत्रकारिणः । एतेषां यान्यपत्यानि तानि गोत्राणि मन्यते ॥ * इदमधे ख. ग. पुस्तकयोनास्ति। म. महायो । १. गप. शका मका दु । ३ ख, ग, प्रियाशुभिः ।।

·"स्मृत्यर्थसारः। प्रियमाणतया वाऽपि सत्तया पोऽनुवर्तनम् । 'एकस्य दृश्यते यत्र तदोवं तस्य कथ्यते ।। समानमुनिमयस्त्वमेकावरतामपि । समानमवरत्वं च द्वेधा बौधायनोऽब्रवीत् ॥ मुनिप्रणीतश्वरैरुनपञ्चाशता वयम् । अनन्तान्यपि गोत्राणि.वर्गीकृत्याऽमिदमहे ।। जामदग्न्या वत्सबिदापार्टिषेणाः परस्परम् । नान्वियुः प्रवरक्षेण सगोत्रवेन चाऽऽदिमौ ।। । यस्का मित्रयवो वैन्याः शुनकाः प्रवरैक्यतः । स्वं स्वं हित्वा गणं सर्वे विवहेयुः परावरैः। उक्ताः सप्त मृगोवंशा वक्ष्यन्तेऽङ्गिरसो गणाः । गीतमाः सप्त चाऽऽयास्याः शारद्वतास्तथा परे । कोमण्डा दीर्घतमसस्ततः कारेणुपालयः । वामदेषा ओशनसा गोत्रक्याच नान्विपुः ।। : मरद्वाजाः सकपयो गर्गा रोक्षायणा इति । चत्वारोऽपि मरद्वाजा गोत्रैक्यान्नान्वियुमिथः ।। केवलागिरसश्चैके विष्णुवृद्धाः सकण्वजाः। हारीता रथीतराव मुबलाः प्रवरैक्यंतः ॥ स्वं. स्वं हित्वा गणं सर्वे विवहेयुः परावरैः । षोडशागिरसमेधा प्रोक्ताः संकृतयस्तथा । संकृतीनां द्विवंश्यत्वाद्वसिष्ठश्च चतुर्विधैः । स्ववर्गीयैः सगोत्रत्वात्मवरैक्याञ्च नॉन्वियुः ।। चत्वारोऽत्रय आद्यांत्रिवाद्भुतका गविडिला। मुमलाश्रेति गोक्यात्मवरक्याच नान्वियुः ।। जयश्च कश्यपगणा निधुवा रेमशाण्डिला। गोवैक्यामवरक्याच्च नोद्वहेयुः परस्परम् ।। बसिष्ठः काश्यपैनित्यं छोगाक्षीणामनन्वया। अहर्वसिष्ठतोक्तिस्तु प्रयाजाप्यादिगोधरा ॥ १७. बाग. पाऽपि । १ . ग. दान्यो । स. शदवस्व' । प.प. भर. दन्तस्त । ४. कामंदा दे । ५. को गड | ग. कौमण्डा वर्ष । ५ प. नान्वरः 11. पानिपातका। r ·१६ श्रीधराचार्यकृतः घसिधा कुण्डिनश्चैवमुपमन्युपराशराः । पसिधा इति चत्वारो गोत्रेक्यान्नान्वियुर्मियः॥ कुशिका रोहितगणा रीक्षकाः कामकापना। को धनंजया आजा अघमर्षणपूरणाः । इन्द्रकौशिकजाति विश्वामिघ्रगणा दश । नोदहेयुः सगोत्रत्वावचित्र प्रपरक्यतः ।। अगस्त्यतः साम्मवाहाः सोमवाहा इति त्रयः। गोक्यात्मवरक्याच नोदहेयुः परस्परम् ॥ वर्गी एकोनपश्चाशत्मसिद्धा मुनिभिः स्मृताः। अप्रसिद्धाः परे वंश्या अन्तर्भूता इहैव ते ॥ विश्वामित्रादिगोत्रेण नोदहेयुर्धनंजया। अस्तु पुत्रिकापुत्रा पामरथ्यादयस्तथा ॥, तथे जातूकश्चि पंसिठरविभिः सह । भरद्वाजेन शुङ्गेन विश्वामित्रस्य शशिरे॥ क्षेने जातो द्विगोवर्षिः प्रोच्यते शोङ्गशैशिरिः। विश्वामित्रमरद्वाजस्तजानां तेन नान्वयः ॥ कपिलानां भरद्धाजैविश्वामित्रैश्च नान्वयः। गुरोः सगोत्रप्रवरा नोद्वाह्याः क्षत्रविजनेः ।। स्वगोत्रायनमिश्च विगैराचार्यगोत्रजाः। दानादिनाऽन्यगोत्राः स्युरज्ञातगुरुगोत्रिणः॥ समानप्रवरोद्वाहनिपेधः क्षवैश्ययोः । अंवराननवेत्यास्मात्प्रवराचान्यगोत्रजास इत्थे सगोवसंबन्धविवाहविपये स्थिते । पदि कश्चिज्ज्ञानतस्ता कन्यामूदाऽपि गच्छति ।। गुरुतल्पव्रताच्छुध्येद्गर्भस्तनोऽन्त्यतां बजेत् । मोगतस्ता परित्यज्य पालयेजननीमिव ।। अज्ञानादेन्दयः शुध्येत्रिमिर्गमस्तु कश्यप । महद्भिर्महतो बलात्कृतः प्रवरनिर्णयः ।। काः कोशिकाये । २ ग. सोमवा।३ स. ग. त्रानिगोत्रष भो। ४. रारमानरेसरमा। ग. प. प्रवरान्मान । ५ ख, प. प. 'कश्यप ।

·२७ स्मृत्यर्थसार। जामदग्न्या वत्सबिदावाटिपेणास्तथैव च । पञ्चावत्तिन एवान्यै सर्वे चतुरवत्तिनः ॥ विवाहे वितते तन्त्रे होमकाल उपस्थिते । कन्यामृतुमती दृप्त्वा कथं कुर्वन्ति याज्ञिकाः ।। स्नापयित्वा तु तां कन्यामर्चयित्वा यथाविधि । युञ्जानामाहुति हुत्वा ततः कर्म प्रवर्तते ॥ ‘पदा । विवाहहोमे प्रक्रान्ते यदि कन्या रजस्वला । विरानं दंपती स्यातां पृथक्शय्यासनाशिनी ।। चतुर्थेऽहनि सुनातौ तस्मिन्ननौ यथाविधि। विवाहहोमं कुर्यातामित्यादिस्मृतिसंग्रहः विवाहे दंपती स्यातां विरानं ब्रह्मचारिणौ। अलंकृता वधूश्चैव सहशय्यासनाशनी ।। अधापु विधाहेपु ताम्बूलमनुमोदनम् । हवनं भोजनं चैव वर्जयेत्सर्वथा द्विजः ॥ आसुरेपूपवासः स्याद्गान्धर्वेपु त्रिरात्रकम् । राक्षसे चैव पैशाचे कुर्याच्चान्द्रायणं तथा । गर्भाधानादिसंस्कारेग्विष्टापूर्तकृषिप्वपि । वृद्धिश्राद्धं पुरा कार्य कर्मादौ स्वस्तिवाचनम् ।। वृद्धमुख्यास्तु पितरो वृद्धिश्राद्धेषु मुञ्जते । चूडाहोमावसाने तु बालमुख्यास्तु भुते ॥ वसवो रुद्रा आदित्यारूयवस्थाः कामरूपिणः। बाला युवानो वृद्धाश्र पितॄणामाश्रयाः स्मृताः ।। घेतानामाश्रया रुद्रा यमश्चैवान्तकः स्मृतः । असंस्कृतप्रमीतानां ब्रह्मा विष्णुः समाश्रयः ।। अनाश्रितानां जीवानां दत्तं नैवोपतिष्ठति । भारम्मादूर्ध्वमाशीचे विवाहः कार्य एव तु ॥ भारम्भो वरणं यज्ञे संकल्पो व्रतसत्रयो । नान्दीश्राद्धं विवाहादौ श्राद्धे पाकपरिक्रिया ।। निमन्त्रणं वा श्राद्धे तु प्रारम्भः स्यादिति स्मृतिः । गणशः क्रियमाणानामेकं स्यान्मातृपूजनम् ॥ वृद्धिश्राद्धं च तन्त्रं स्थाद्धोमास्तु, स्युः पृथक्पृथक् । १ ग. भायुरादिवि । २ . अतिः ।

·१० श्रीधराचार्यकृत:- अथाऽऽहिकमुच्यते- तत्र प्रमात उत्थायेष्टदेवता मनसा नत्वा तदहा कृत्यं स्मृत्वा संध्यो. पासनादि कुर्यात् । तत्र मूत्रपुरीपोत्सर्गमेवं कुर्यात् । अवानस्पत्याया- जिकशुष्ककाठलोटतृणपणादिकं गृहीत्वा शिरः प्रावृत्य यज्ञोपवीत निधीतं पृष्ठतः कण्ठलम्बितं धृत्वैकवस्त्रश्चेद्दक्षिणे कर्णे निधाय दिगन- वलोकनं च कृत्वा काठावन्तर्धानं कुर्यान्न वा मौन धाग्यम वा प्राणस्य पिधानं च क्रमात्कृत्वा दिवा संध्ययोरुदमुखी रात्री दक्षिणामुखो सूत्रपुरीपोत्सर्ग कुर्यात् । फालकृष्टे जले चित्या वल्मीके गिरिमस्तके। देवालये नदीतीरे दर्मपत्रेषु शाहवले ॥ सेव्यच्छायेषु वृक्षेपु मार्गे गोष्ठाम्बुमस्मसु । अग्नी च गच्छंस्तिष्ठंश्च विष्ठां मूत्रं च नोत्सृजेत् ।। वावग्न्यर्कसंगोसोमसंध्याम्पुस्त्रीद्विजन्मनः । पश्यन्नमिमुखश्चैतान्विष्ठां मूत्रं च नोत्सृजेत् ।। सर्वे निपेधा नैव स्युः प्राणबाधामयेषु च । कामादिना त्वपानस्थममेध्यं निमृजीत च ॥ रथ्याचत्वरतीर्थेषु श्मशाने गोमये जले। अङ्गारोद्यानसमाणियज्ञमूमिघु नोत्सुजेत् ।। कन्दमूलफलागगरेनमिध्यं निमृजीत च । इति मूत्रपुरीपोत्सर्गविधिः॥ अप शौचविधिः- शौचे यत्नः सदा कार्यः शौचमूलो द्विजः स्मृतः । शौचाचारविहीनस्य समयं कर्म निष्फलम् ॥ शौचं च द्विविधं प्रोक्तं वाहमाम्यन्तरं तथा। सृजलाभ्यां स्मृतं बाह्य मावशुद्धिस्तथाऽऽन्तरम् ।। गृहीतशिश्नश्चोत्थाय मृद्भिरभ्युद्धृतेर्जलैः। गन्धलेपक्षयकरं शौचं कुर्यादतन्द्रितः ।। अन्तर्जलाद्देवगृहाद्वल्मीकान्मूपकस्थलात् । कृतशौचापविद्धाश्च न ग्राह्याः पञ्च मृतिकाः ।। स. ग. वा प्राणस्य पि। २ स. ग. प. भंपुष्पेषु । ३ क. 'स्तथोत्तरम् । ष. तपोतो।

·स्मृत्यर्थसारः। मांगरथ्याश्मशानस्थाः पांसुला मलिनास्त्यजेत् । कीटाङ्गारास्थिरहिता नाऽऽहरेच्छर्करान्विताः॥ पापीकूपतडागेषु नाऽऽहरेद्बाह्यमृत्तिकाः । अन्तर्जलगता ग्राह्याः परतो मणिबन्धनात् ।। आरण्यकेपु वेवं स्याग्राम्यवाहरणं विदुः। सूत्रे- एका तु मृत्तिका लिङ्गे तिस्रः संव्येतरे मृदः ।। करद्वये मृवयं स्यान्मृत्पमाणमनेकधा । विपर्वपूरमात्रा वा मृत्तिकाऽक्षप्रमाणिका ॥ आमलकमात्रा वा मूत्रशोचे तु मृत्तिका। मूत्रात्तु द्विगुणं शुके मैथुने त्रिगुणं स्मृतम् ॥ पुरीधे तु- पञ्चापाने मृदः क्षेप्याः करे वामे दश स्मृताः । करयोः सप्त दातव्याः पुरीपे मृत्ममाणकम् ।। अर्धप्रसूतिमात्राद्यास्तदर्धास्तितः स्मृताः। [ हस्तेऽर्धमात्रं प्रसृतेस्तदधं पुनस्तदर्धं तु यथाक्रमेण । मृदोऽपि मानं कथयन्ति केचिद्दिवा गृहस्थस्य सुखस्थितस्य ।।] यद्वाऽपाने मुदस्तिस्रः प्रसृत्यर्धत्रिमागिकाः । यद्वा प्रकृतिमात्रास्त्रिः पादपाण्योः पृथक्पृथक् ।। एतच्छीचं गृहस्थानां द्विगुणे ब्रह्मचारिणाम् । त्रिगुणं स्यादनस्थानां यतीनां तु चतुर्गुणम् ॥ यदिवा विहितं शौचं तदधं निशि कीर्तितम् । तदर्धमातुरे प्रोक्तमातुरस्यार्धमध्वनि ॥ स्त्रीशूद्रादेरशक्तानां बालानां चोपनीतितः । गन्धलेपक्षपकरं शौचं कुर्यान्न संख्यया ।। एकैकया मृदा पादौ हस्ती प्रक्षालयेत्ततः । इति शौचविधिः॥ * धनुचिहान्तर्गतः शोकः स. ग. पुस्तकपोतते। ख. ग. मागापरम । १ ख, घ, सन्ये करे । ३ख, घ. पायौपा।

·२० श्रीधराचार्यकृतः- अथाऽऽचमनविधि.॥ तत्र हस्तौ पादौ प्रक्षाल्य यज्ञोपवीती शुद्धमूमौ पादौ प्रतिष्ठाप्य बद्धकच्छशिसः पुण्डरीकाक्षमिष्टदेवतां स्मृत्वा प्रकृतिस्थं फेनबुद्बुदर- हितं संहताङ्गुलिपाणिनाऽम्बु गृहीत्वाऽङ्गुष्ठकनिष्ठिके मुक्त्वा शेपं वीक्षितं ब्रह्मतीर्थन निश्चतुरि समाहितः पिबेत् । कायेन तीर्थन बा देवेन वा पिबेत् । न पिध्येण कदाचन । पीला हस्तौ प्रक्षाल्य [ *ओष्ठान्ततः संकोच्य संहतागुलमूलेनालोमकेन मुखं द्विः प्रमृज्य] संहताङ्गुलिभिर्मुखं सकृवमृज्य हस्तौ प्रक्षाल्य पादौ शिरश्चाम्गुक्षेन्नवा संहतोडुलिमिरास्य सलोमप्रदेशे स्पृष्टा हस्तं प्रक्षाल्याङ्गुष्ठप्रदेशिनीभ्यां प्राणे स्पृशेत् । अगु- धानामिकाभ्यां चक्षुपी श्रोत्रे वा स्पृशेत् । अङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यां नाभि हृदयं तलेन सर्वाङ्गुलिभिः शिरो बाहुमूले सर्वाडल्यग्रेः स्पृशेत् । सर्वत्र मध्ये मध्येऽपः स्पृशेत् । अत्यन्ताशक्ती त्रिः पीत्वा हस्तं प्रोक्ष्य श्रोत्र स्पृशेत् । हत्कण्ठतालुगाभिः स्युरद्धिः शुद्धा विजाः कमाते । शूद्रादयोऽन्ततः सकृत्स्पृष्टाभिः शुद्धाः । न वर्षधारास्वाचामेत्तप्ताभित्राप्यकारणात् । कनिष्ठादेशिन्यङ्गुष्ठमूलेषु कायपिव्यबह्मतीर्थानि । करामे देव तीर्थ करमध्ये सौम्यं तीर्थमनितीर्थं च निर्वपणसंश्रयलाजहोमादिनित्यहोमा- कायेन तीर्थन कुर्यात् । दैविकं चार्चनबलिप्रक्षेपपर्युक्षणमार्जनमोजन- नित्यहोमान्दैवेन दैविकं च पैतृकं पित्र्येण । कमण्डलुस्पर्शनं दधिप्राशन नवान्नप्राशनं सुराग्रहणं देविकं च सौम्येन कुर्यात् । आग्नेयेन प्रतिग्रह कुर्यात् । इत्याचमनविधिः। अथाऽऽचमननिमित्तानि-उच्छिष्टस्पर्शने पादावसेचने शिखामोक्षे यज्ञो- पवीतापगमे चोदकमुत्तीर्यावतीर्य च संदेहेषु सर्वेप्याचामेत् । आस्यगत श्मश्रुस्पर्शने च लोमकोष्ठस्पर्शने च दन्तसक्तस्य जिह्वया स्पर्शने च रथ्यामसर्पणे च स्नेहपञ्चनखस्पर्शने च रोदने च विण्मूत्ररतःशौचान्ते च पीत्वा लीढे च [+दन्तसक्तं निष्ठीव्य च देवताभिगमने च द्विराचामेत् । * धनुश्चिदान्तर्गतप ठो ग. पुस्तके । + धनु चिहान्तर्गता पति. क. पुस्तके नास्ति । १ रा. ग. त्ताभिस्तिम भरायमलों' । २ ख. ग. घ. °त् । नी । ख. ग. सध्ध्व- जला। . संपदणख, ग, घ न सुप्रह।

·स्मृत्यर्थसारः। स्नात्वा पीत्वा च लीढे च निष्ठीव्य सुप्त्वाऽधोवायौ वासो विपरिघाय. चाम्पङ्गे कृते च हविर्भक्षणे च कृते द्विराचामेत् । मोजने हवने दान उपहारे प्रतिग्रहे । संध्यात्रयाम्बुपानेषु पूर्व पश्चाविराचमेत् ॥ स्वाध्याये च वस्त्रसहित उच्छिष्टस्पर्शश्वेत्तदालभ्याङ्के निधाय वा तत्सहित आचान्तः शुध्येत् । निधाय वाऽऽचम्य वस्त्रादिकं प्रोक्षेत् । अन्नपानादिना सहित उच्छिटस्पृष्टश्चेन्निधायाऽऽचम्य पोक्षेत् । अन्ना- दिरक्षाशक्ती तु तदालभ्यान्तिके निधाय वा शौचाचमनं कुर्यात् । परि- वेपणं कुर्वन्नुच्छिष्टं स्पृष्ट्रवाऽन्नपानं निधायाऽऽचभ्याभ्युक्ष्य परिविष्यात् । परिवेषणं कुर्वन्मूबााच्छिष्टश्चेदन्नादिकं निधाय शौचं कृत्वाऽन्नादिकं प्रोक्ष्यानिमक वा संस्पृश्य परिविप्यात् । परिवेपणे रजोदृष्टौ तत्स्पृष्टा:- नस्य त्यागः । अन्नागारे चाण्डालसूतिकोदक्यापतितादिस्पृष्टे चेत्याग: एव। रजकादिस्पृष्टे तु जलेनाऽऽप्तव्याग्निमकंवा स्पर्शयेत् ।उच्छिष्टोपहत- स्त्रीशूद्रसमापणे चास्पृश्यदर्शने च । पित्र्यमन्त्राबवणे चाऽऽत्मालम्भे च प्रोक्षणे । अधोवायुसमुत्सर्ग आक्रन्दे क्रोधने क्षुते ॥ [*मार्जारमूपिकास्पर्शे प्रहासे ठीवनेऽनृते । अन्त्यसंभापणे दर्शने च कर्म कुर्वन्नाचामेत् ] । श्वकाकादिदर्शने चैवम् । अकर्म कुर्वन्पूर्वेषु दक्षिणं श्रवणं स्पृशेत् । अनुष्ठानेऽनिगोविप्रखीपच्युतकेशनखस्पर्शने नीवीप्रेसने चापः स्पृशेत् । आईतृणं गोमयं भूमि वोपधीर्वा स्पृशेत् । कणं वा स्पृशेत् । सियाणिकारक्तपूयस्वेदस्पर्शने तु प्रक्षाल्पाचादि स्पृशेत् । आपसु नैमित्तिककर्मागाचमनस्थाने श्रवणस्पर्शनं स्यान्मनःशुद्धयर्थम् । अग्निस्तीर्थानि पेदाच वरुणान्दुवायवः । विषस्य दक्षिणे कर्णे नित्यं तिष्ठन्ति देवताः॥ जपहोमप्रदानेपु पितृपिण्डोदकाग्निपु। कृतप्वाचमनं कार्य पितृकार्येषु सर्वथा। * धनधिदावतेयं पतिः कपुस्तके मास्ति । १. ग. प. 'नद्रप ! २ ग. 'त प्रापमाटर 30 का 10, ।

·:२२ श्रीधराचार्यकृतः- नास्पृश्यं स्पृशन्नाचामेन्न फलकाद्यासनासीनो न त्रिपद्यों नान्पार्थ आसने मोजनार्थासने मुक्त्वाऽऽचामेद्वा । नान्यासने शयनयानपादुको- पस्थो न दुदेशे पादाग्रस्थो न प्रह्वो न तिष्ठन्न ब्रजन्नाप्रणतो नान्यमना न विलोकयन्न हसन्न रुदन्न जल्पन्न नग्नो नैकवस्त्रो नामलिना न परं स्पृशन्वामहस्तेन न बहिर्जानुकरो न प्रौढपादो न प्रसारितपादो न बद्धासनो न गले बद्धो नाऽऽवेष्टितशिरा न यज्ञोपवीतमुत्तरीयं चान्यथा धृत्वाऽऽचामेत् । तत्र सम्यग्धृत्वा पुनराचामेत् । यज्ञोपवीते नष्टेऽन्य- सूत्रं वस्त्रं चोपवीत्याचामेत् । वामहस्ते कुशेऽन्यदर्भ वा स्थिते दक्षिणेन न पिवेत् । अपः करनखस्पृष्टा न पिवेत् । तत्सुरावदुष्टम् । आचमना. झुच्छिष्टे दूर्वा दूरतो वर्जयेत् । न चानुलिभिराचामेन्नातीर्थेन न शब्दवत् । नावीक्षितं नास्वभावं नोष्णं जलमकारणात् ॥ वामेन पानमुद्धृत्य न पिबेदक्षिणेन तु । सौवर्णरोप्यताप्रैश्च वेणुविल्वाश्मचर्मभिः । अलाबुदारुपात्रैश्च नारिकेलकपित्थकैः । तृणकाढुर्जलाधारैरन्यान्तरितमृन्मयः । वामेनोद्धृत्य वाऽऽचामेदन्यदातुरसंभवे । तब मृन्मयपावस्थजलं नैवोपहन्यते ॥ तीर्थतोयं च शुध्येत करकादिस्थितं सदा । पादशौचं शिखाकच्छबन्धं धौतोपवीतकम् ।। विनाऽऽचान्तोऽशुचिनित्यं बद्धः कण्ठे शिरस्यपि। पविनकर आचामेच्छुचिः कर्मार्धमादरात् ।। कुशमानकरो वाऽपि दर्भमात्रकरोऽथ वा । तदोङ्कारेणाऽऽचमनं यद्वा व्याहृतिभिर्भवेत् ।। सावित्र्या वाऽपि कर्तव्यं यद्वा कार्यममन्त्रकम् । तत्कशं विधिवल्लूनं न त्यजेदन्यथा त्यजेत् ॥ अन्ये दास्तु संत्याज्यास्त्यजेदूहुरी न तु । न पादप्रक्षालनशेपमाचामेत् । नान्याचमनशेपेण चाऽऽचामेद्यद्याचा- मेमूमौ जळं सावयित्वाऽऽचामेत् । नात्राऽऽचमनशेपेण नाग्न्युदकशेषेण ग. पोपनीयाऽऽपा 13. भरम् ।

·स्मृत्यर्थसाः। कर्माणि कुर्यात् । यदि कुर्याद्भूमौ जलं सावपित्वा तत्रैवाम्बुपात्र स्थापयित्वोद्धृत्य कर्माणि कुर्यात् । अपाऽऽचमनापवादः- अस्नेह औषधे जग्धे स्निग्ध बेद्धे सलेपने । नाऽऽचामेद्धोजने वृत्ते शुद्ध्यर्थ क्रमुकादिपु ।। अन्येषु चाऽऽमभक्ष्येषु संभारेपु सुगन्धिषु । ताम्बूले क्रमुके होम भुक्तस्नेहानुलेपने । इक्षुदण्डे फले मूले पत्रपुष्पतिलेषु च । तथा त्वक्तृणकाठेपु नाऽऽचामेदामभक्षणे ।। मधुपर्के च सोमेघु प्राणाहुतिपु चाप्सु च । आस्यहोमेपु सर्वेषु नोच्छिटो भवति द्विजः ।। दन्तवद्दन्तलग्नं रसाज्ञाने शुद्धम् । जिह्वया स्पर्शनेऽशुद्धम् । तत्र कर्णस्पर्शनम् । अन्य स्वास्यगतं शुद्धम् । अन्यत्वाचान्तेन तत्स्थाना- कच्युतेन निगिरंस्त्यजन्वा कणं स्पृशेत् । यद्वा निगीणे कर्णस्पर्शः । त्यक्ते स्वाचमनम्। रसज्ञाने त्वसंभावे द्विराचमनमिष्यते । अन्यत्स्वास्यगतं चैव त्वाचान्ते त्ववशिष्टकम् ।। आस्यं संशोधयेद्यत्नाद्दन्तांश्च मृदुयलतः। दन्तभेदे महत्पापं रक्तं मद्यसमं विदुः ।। एवं कृते यस्थितं स्यात्तन्न दोपाय सर्वदा । ओष्ठश्मश्रुगतो लेपः शुद्धः प्रक्षालिते स्थितः ॥ मुखजा विग्रुपः सूक्ष्माः शुद्धाः स्वाश्च परस्य ताः । स्थूलाश्च विग्रुपः शुद्धा यद्यङ्गेन पतन्ति ताः॥ भङ्गपाते तु प्रक्षाल्या आचामेच्च परस्य चेत् । बिन्दुप्पाचमनं कुर्युरनले पतितेप्यपि। घेदाभ्यासे मुखाजाताः शुद्धा एव तु सर्वदा । श्मश्रु चाऽऽस्यगतं शुद्धं यद्यङ्गेन तु संस्पृशेत् ॥ परस्य स्पर्शने शुद्धा भूस्पृष्टाचामबिन्दवः । जानुमानजले तिष्ठन्नाचामन्हि म दुप्पति ।। +स. ग. प. अग्निग्य भौ । २ रा. ग. . 'पास।

·२४ श्रीधराचार्यकृत:- उपविष्टः समाचामेजानुमात्रादधोजले । जलाचान्तो जले शुद्धो बहिराचमनो बहिः॥ वहिरैम्मस्थ आचान्तः सर्वत्र शुचिरेव तु । जलस्थो जलकार्येषु स्थलस्थः स्थलकर्मसु ॥ उभयोरुमयस्थस्तु स्वाचान्तः शुद्धिमानुयात् । न जले शुष्कवस्त्रेण न शुष्के चाऽऽदवाससा ।। आचमादिकियां कुर्याद्वहिर्जानुर्न कुत्रचित । इत्याचमैनप्रकरणम् । अथ दन्तधावनविधिः- प्रात:काले च कर्तव्यं शुद्धयर्थं दन्तधावनम् । माङ्मुख ऐशान्यभिमुखो वा दक्षिणं बाहुमुद्धृत्यान्तर्जानुकर उप- विश्य तिक्तकषायकदुकसुगन्धिकण्टकिक्षीरिवृक्षगुल्मलतादीनामेकेन मक्षालितेन वाग्यतो दन्तान्धावयेत् । तत्र वृक्षजकाष्ठं स्यादवणं मृदु कीटाग्न्युदकाटूपितं द्वादशाहुम्लमष्टा-गुलं वा । कनिष्ठाग्रसमस्थूलं पर्धिकृतपूर्वकम् । दन्तधावनमुद्दिष्टं जिह्वालेखनिका तथा ॥ क्षत्रियादिप्वइगुलाङ्गुलह्रासः। स्त्रीणां चतुरडुलम् । सर्वेषां चैके। दन्तधावनमन्त्र:- आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । ब्रह्मप्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥ प्रक्षाल्य भड्क्त्वा त्यजेत् । तत्र सदिरगराकेतकीकरवीरकुटजासना- फैस रिमेदापामार्गमालतीबिल्वाम्रकदम्बकरावजीवेणुप्तक्षमापवद- रीशिरीपकोविदारपालाशशाकवृक्षशिसण्डिप्रियगुतमालाः प्रशस्ताः । शाल्मल्यरिटमव्यकिंशुकपीलुबिभीतकगुग्गुलकमकुम्बपष्टितिन्दुकमधूके. गुद्धतरपारिमदाम्लिकाच वा। इष्टकाकाष्ठपापाणनं कुर्यादन्तधावनम् । दधिनीलधवामोचाकदम्बेगुदतिन्दुकाः ।। पन्धूकमल्लिकाराजकासाः श्रीहरस्तथा । औदुम्बरवटकमुकशिशिपाश्वत्थशयमिः। स. प. 'ताम। २ स. ग. प. प्रातर्मुस्त्वा । ३ क. भुसा। म. ग. र1ि ५ स. प. "कालोष्टपा ।

·२५ स्मृत्यर्थसारः। कुशकाशैर्दन्तशुद्धौ गां पश्येन्नान्यथा शुचिः। कोविदारशमीकाचश्लेप्मातकपलाशकाः॥ निर्गुण्डीशिंशपाशोककदम्बकुटजा वटाः। विहिताः प्रतिपिद्धाः स्युरिमे तस्माद्विकल्पिताः॥ पलाश कुसुमं शोकं शिशिपां कार्पासं दमयन्तीं शाल्मलीं शिरीपं शमी लक्ष्मणां करवटार्कबकुलपारिजातनिर्गुण्डीसूचीमुखकण्ठकिनश्च पूति- गन्धोग्रगन्धमधुरषिदलवित्वग्विषदिग्धोवंशुष्कश्रि वर्जयेदित्येके । आसने शयने याने पाटुकादत्तधावने । पालाशाश्वत्थको वज्पो सर्वकुत्सितकर्मसु ।। श्राद्धे यज्ञे च नियमे पत्यौ च प्रोपिते तथा । अजीर्णे च विवाहे च उपवासे बतेषु च ॥ प्रतिपदर्शपष्ठीपु नवम्यां च विशेषतः। दन्तधावनं वय॑म् । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां स्त्रीलिवन्त- काष्ठानि वानि । अर्कवारव्यतीपातजननदिनसंक्रान्तिनन्दादिषु विशेपतः । पठीमतिपदोभूताष्टमीपर्पसु विशेषतो दर्शे नवम्यां च । तैलाभ्यङ्गं स्त्रियं मांसं दन्तकाष्ठं च वर्जयेत् । दन्तकाठाला प्रतिपिद्धदिने चापां द्वादशगण्डूपैर्मुसशुद्धिः । यदा तृणपर्णोदकेनाङ्गुल्या वा दन्तान्धावयेत् प्रदेशिनीवयम् । मध्यमानामिकाङ्गुष्ठर्दन्तदाढ्यं भवत्यपि । इति दन्तधावनविधिः। अथ सानविधिः। संशोध्य दन्तानाचम्य विधिवत्मानमाचरेत् । सानमूलर किया मर्याः श्रुतिस्मृत्युदिता नृणाम् ।। अमातस्तु पुमान्नाहों जपहोमादिकर्मसु । गुणा दश स्रानशीलस्य पुंसो रूपं च तेजश्च पलं च शौचम् ॥ आयुष्यमारोग्यमलोलुपत्वं दुःस्वमघातश्च तपश्च मेधा । सानैनाऽऽत्मप्रसादः स्याद्देवा अभिमुसाः सदा ॥ सीमाग्यं श्रीः सुसं पुष्टिः पुण्यं विद्या यशो धृतिः । . स. ग. मालश 13 स.ग. 'नाभा । ३. कासास, ग. 'दासु वर्मा पेस. म. मे मनः । , ·है श्रीधराचार्यकृत:- महापापान्यलक्ष्मीश्च दुरितं दुष्टचिन्तितम् ।। शोकदुःसादिहरणं प्रातःस्नानं विशेषतः। प्रातमध्याह्नयोः स्नानं वानप्रस्थगृहस्थयोः ॥ यतेत्रिपवणं मान सकृत्तु ब्रह्मचारिणः । सर्वे वाऽपि सकृत्कुर्युरशक्ती चोदकं विना ॥ स्नानं च सर्ववर्णानां कार्य शौचपुरःसरम् । समन्त्रक द्विजानां स्यास्त्रीशूद्राणामन्त्रकम् ॥ नमस्कारेण मन्त्रेण शूद्राणां तु क्रिया स्मृता। न जले शुष्कवस्त्रेण स्थले चैवाऽऽदवाससा॥ तर्पणाचमनं जाप्यं मार्जनादिकमाचरेत् । ब्राह्मनानेए सूर्याध्य जपोत्सर्जनतर्पणे ।। जलेटिहोमाशुष्केण जले कुर्वन्न दुप्यति । सानं च द्विविधं प्रोक्तं वारुणेतरमेदतः ।। तत्रापि वारुणं मुख्यमितरवीणमेव तु । आग्नेय धारुणं ब्राह्म वायव्यं दिव्यमेव च। सारस्पतमिति सानं स्मृतं पोदैव तत्र तु ।। आग्नेय भस्मना मानमद्भिर्वारुणमुच्यते । आपोहिष्ठामयं बाह्यं मन्त्रमानं च तस्मृतम् ।। पच्छोऽर्धश ऋक्शश्च मार्जनं तन्मयं तृचे । बोझं हस्तस्थितं तोयं शिरसा धारयेदिति ॥ पत्स्मृतं तदपि ब्राह्मं पायव्यं रजसा गवाम् । [*दिष्यमातपवाद्भिर्गनगमानसमं स्मृतम् ।। विद्वत्सरस्वतीवाचा प्राप्तं सारस्वतं स्मृतम्।] दिव्यतीर्थमय साने गुर्वाचार्येरितं तथा । सर्वतीर्थाभिषेकात्तु पवित्रा विदुपां हि वाक् । चाण्डालादिस्पर्शने च कार्य वारुणमेव तु ॥ काम्यं मलापकपं च क्रियासानं च यारुणम् । इतराणि यथायोग्य देशकालाद्यपेक्षया ।। * धनुविान्तर्गत. श्लोकः रा. ग. पुस्तयोवियते। १७.ग. गण्या | ३ रा. ग ग । ३. ग. या स.. ने प्रयाए । ५५. प्रम.ग. स्वध्यास.. ५. 'म ·स्मृत्यर्थसारः स्रोतसोऽभिमुखः स्नायान्मार्जने चाघमर्षणे । अन्यत्रार्कमुखी रात्री प्राइमखोदइमुखोऽपि वा। संध्यामुखस्तु संध्यायां तथैवाऽऽद्यन्तयामयोः। नित्यं नैमित्तिकं काम्यं क्रिया मलकर्षणम् ॥ क्रियामानं तथा षष्ठं पोढा मानं प्रकीर्तितम् । नित्यमेव तु मध्याह्ने प्रातश्च क्वच कस्यचित् ।। यतिबतिब्रह्मचारिहोत्रध्येतृतपस्विनाम उच्छिष्टापघातेपु चास्पृश्यस्पर्शनेषु च ॥ ग्रहसंक्रमणादी च सानं नैमित्तिकं भवेत् । पुप्यस्नानादिकं काम्यं देवज्ञविधिचोदितम् ॥. इष्टापूर्तक्रियार्थं यत् क्रियाङ्गं स्नानमुच्यते । मलापकर्पणं यत्तत्मानमभ्यङ्गापूर्वकम् ॥ मानमेव फलं तीर्थे क्रियानानं तदुच्यते । अनर्हस्त्ववगायैव स्वाचान्तः स्नानमाचरेत् ।। प्रक्षाल्योच्छिष्टमुच्छिष्टस्तथैव स्नानमाचरेत् । नाल्पाम्भसि शिरो मज्जेन्नावगाहेत्समुद्रके ॥ क्रियानाने शिरो मज्जेदन्यत्रापि सैरःसु च । उदयात्पूर्वमूवं वा सानं स्यात्संगवेऽपि था । प्रातः संक्षेपतः सानं होमाद्यर्थं तदिष्यते। नदीसरिदेवखातगर्तप्रस्रवणेषु च ॥ सरःसु चाकृत्रिमेषु शस्तं तीर्थ विशेषतः। वाप्यां फूपे तडागे वा पारक्ये वोष्णवारिणि । प्रातःस्त्रानं सदा कुर्यादुष्णेनैव सदाऽऽतुरः। सत्र पादौ मुखं प्रक्षाल्य प्रणवं सावित्री च स्मृत्वा शिखां वा चम्य तट प्रक्षाल्य दर्मादीन्निधाय दर्मपाणिः कृतसंकल्पोजलं नत्वा पद- ताञ्जलिःप्रामुखोऽवगाह्य कक्षादीन्निमृज्य सात्वा द्विराचम्य दर्भपाणि- रापोहिष्ठाधेरब्दैवतैर्जिनं कृत्वा जलालोडनं चांघमर्षणं (कुर्वनेक पुनः सात्या द्विराचम्य जलतर्पण) कुंर्यान्न वा ततो वस्त्रप्रान्तं निप्पीडयो. * धनुचिन्हान्तर्गतप्रन्थः क. पुस्तके नास्ति । ११. ग. मोऽमिमु ! २ सु. ग. प. मानार्हस्त्वव । ३ प. प. "पर .. धरन्त।५५. कुर्यात्रा। .. - ·. श्रीधराचार्यकृत:- (9प: स्पृष्ट्वा वस्त्रद्वयं परिधानोत्तरीये कृत्वा मानवस्त्रे निप्पीड्य) आचम्य संध्यामुपासीत । मध्याहनाने त्वेवं विशेष:- कार्य माध्याहिकनानं संक्षिप्तं वाऽपि विस्तृतम् । संक्षिप्तस्य प्रयोगोऽत्र वक्ष्यते स्मृतिसंग्रहात् ॥ तत्र कृतशौचो द्विराचम्य विष्णु शिवं सूर्य चेष्टदेवतां नत्वा प्रक्षा- लिततटे मूत्तिका दुर्मानक्षतांस्तण्डलोस्तिलान्संस्थाप्य मृत्तिकां विधा विमज्पैकेन मागेन नामेरधः संलिप्य प्रक्षाल्य स्नात्वा द्विराचम्य मूर्भुवः स्वरिति मृत्तिका पोक्ष्य हस्ताभ्यां तत्सवितुर्वरेण्यमिति सूर्यस्य दर्श- यित्वा नाभेरधः स्योना पृथिवि मवेति द्यावापृथिवीं शान्तेति वा लिप्वाऽन्यमागं सूर्यदर्शितं नाभेरूध्वं गन्धद्वारामित्यालिप्य 'आपो अस्मान्मातरः' इदमापः प्रवहत' । 'सुमित्र्या न आप ओपधयः' इति शिरस्यभ्युक्ष्य 'दुर्मियास्तस्मै सन्तु' इति बहिः प्रसिच्य योऽस्मान्द्वेष्टि ये च वयं द्विष्मः' इति मृच्छेपं प्रक्षाल्यान्यतीर्थे गङ्गातीर्थ स्मृत्वा नत्वा 'हिरण्यगृङ्गं वरुणं प्रपद्ये' इति वरुणं नत्वा तीर्थं चतुर्हस्तं मैकल्प्य प्रद- क्षिणसुदकमावर्तयेत् । जानुमानसरिजले तिठेदन्यत्रोपविशेत् । नात्वा देहं प्रक्षाल्य पुनः स्नात्वा द्विराचम्याग्देवतैर्वारुणः शुद्धशुचिपवित्रलि- जैमर्जिनं कृत्वा 'इमं मे गङ्गे' इति जलं विरालोड्य मनोऽघमर्पण कुर्यात् । तसाघमर्पणममुन्धानुलिभिः श्रोत्रहङ्नासिकामुखं विधाय निममनिपडद्वादशवारमावर्तयेदघमर्षणम् । ऋतं चेति तृचं सूक्तं द्रुपदां वा जपेचम् । ओंकारं वा जपेद्विष्णुं शिवं सूर्य स्मरेत्तथा। सतबिपञ्चसप्तदशद्वादशवारं वाऽऽप्लुत्य द्विराचम्यैवाऽऽर्द्धवासा जल- तर्पणं कुर्यात् । ततो जलादुत्तीर्य मानवस्त्रप्रान्तं तटे निप्पीडयेत-ये के चास्मत्कुले जाता इति । ततः सानार्द्रवस्त्रं त्यक्त्वा शुष्कं शुद्धमहतं कासि क्षौम वा श्वेत धातुरक्त वा वस्त्रद्वयं धृत्वा जङ्गधे पादौ प्रक्षाल्य द्विराचम्य गङ्गादिस- त्तिकयोर्ध्वपुण्ड्रं कुर्यात् । इति सानप्रकरणम् । * धनुविहान्तर्गता पतिः क. पुस्तके नास्ति । १स. ग. सालेप्य । २ ग, 'सिञ्च्य। ख. ग. प्रक्षाल्य ४. ग. शुक्लमः । ५१. जात्यु ।

·• स्मृत्यर्थसारः। अथ ब्रह्मयज्ञतर्पणविधिः- अन्वारब्धेन सव्येन दक्षिणेन तु पाणिना। सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यामथवा तर्पणं भवेत् ॥ श्राद्धे पिण्डे विवाहे च दाने चैकेन दीयते। तर्पणे तूमयेनैवं जलं देयं तु नान्यथा ॥ वामहस्ते तिलान्क्षिप्त्वा जलमध्ये तु तर्पयेत् । स्थले शाट्यां तटे पात्रे रोममूले न कुत्रचित् ॥ असंस्कृतपमीतानां स्थळे दद्याजलाञ्जलिम् । शुक्कैस्तिलैर्दभैर्देवानुपवीती देवेन तीर्थेन प्राङ्मुखस्तर्पयेत् । शबलै- स्तिलैपीन्निवीती कायेनोदमुखस्तर्पयेत । आचार्यान्पितन्माची. नावीती पित्र्येण कृष्णस्तिलैदक्षिणाभिमुखस्तर्पयेत् । यद्वा शुद्धोदकै- वानृषीश्च पितॄस्तिलैः सर्वान्वा सर्वैस्तर्पयेत् । यद्वा देवानक्षतस्तण्डुलै- पीस्तिलैः पितृन्देवानामेकैकमञ्जलिं दद्यात् । ऋपीणां द्वौ द्वौ पितॄणां श्रींस्त्रीन्दद्यात्स्वाचारमाप्तमन्त्रैः । यद्वा ब्रह्मादयो ये देवास्तान्देवांस्तर्प- यामि । भूर्देवांस्तर्पयामि । भुवर्देवांस्तर्पयामि । स्वर्देवांस्तर्पयामि । भूर्भुवः स्वर्देवांस्तर्पयामि । कृष्णद्वैपायनादयो य ऋपयस्तानृपीस्तर्प- यामि । भूक्रपीस्तर्पयामि । मुवर्कपीस्तर्पयामि । स्वळपीस्तर्पयामि । भूर्भुवःस्वर्कपीस्तर्पयामि । सोमः पितृमान्यमोऽगिरसोऽग्निप्वात्ताः कव्यवाहनादयो ये पितरस्तान्पितूंस्तर्पयामि । मूः पितॄस्तर्पयामि । मुवः पितॄस्तर्पयामि । स्वः पितृस्तर्पयामि । भूर्भुवः स्वः पितूंस्तर्पयामि । ततः पित्रादीन्प्रतिपुरुपं तर्पयेत् । मात्रादीर्मातामहादीन्मातामह्यादीः पितृव्यांस्तत्पनीज्येष्ठभातस्तत्पनीर्मानुलांस्तत्पनीर्वाचार्योपाध्याया- सुहृत्संबन्धिवान्धवांश्च द्रव्यदातृपोपकांश्च तत्पनीश्च तर्पयेत् । तिलामावे स्वर्णरुप्यताम्रदर्मतिलोदकैः। खड्गमौक्तिकहस्तेन कार्य या पितृतर्पणम् ॥ न केवलजलेनैव कर्तव्यं सति समवे। न जीवपितृकः कृष्णस्तिलस्तर्पणमाचरेत् ।। सप्तम्यां रविवारे च जन्मक्षदिवसेषु च । गृहे निपिद्धं सतिलं तर्पणं तद्वहिर्मवेत् ।। ऐमको ।

·श्रीधराचार्यकृतः- शोमनगृहे शोमनदिने न तिलतर्पणम् । विवाहे चोपनयने चौले सति यथाक्रमम् ॥ धर्पमधं तदधं च नेत्येके तिलतर्पणम् । * वृद्धौ सत्यां च तन्मासे नेत्येके तिलतर्पणम् ॥ तिथितीर्थविशेपे तु कार्यं प्रेते च सर्वदा । पिण्डान्सपिण्डा नो दद्युः प्रेतपिण्डं विनाऽत्र तु । पितृयज्ञे च यज्ञे च गयायां दारेव ते । गयासाम्यं मृताहस्य केचिदाहुः पुराणकाः। वसुरुद्रादित्यरूपाञ्छ्राद्धार्थे तर्पयेपितॄन् । नामगोत्रे समुच्चार्य तिलस्तीर्थपु संयतः। दीपोत्सवश्चतुर्दश्यां कार्य च यमतर्पणम् ।। कृष्णाङ्गारचतुर्दश्यामपि कार्य सदैव तु । यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च ॥ वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च । औदुम्बराय दनाय नीलाय परमेष्ठिने ॥ वृकोदराय चिवाय चित्रगुप्ताय वै नमः । चतुर्दशैते मन्त्राः स्युः प्रत्येकं च नमोन्विताः ॥ एककेन तिलमिधान्दास्त्रीनुदकाञ्जलीन् । यज्ञोपवीतिना कार्य प्राचीनावीतिनाऽथ वा ॥ देवत्वं च पितृत्वं च यमस्यास्ति द्विरुपता। सतः मानवस्त्रं निष्पीडयेत् । न त्रिगुणीकृतं पीडयेत् । न जले पीडयेत् । न दक्षिणायं प्रसारयेत् । सात्वाऽऽयस्तो विमो कृला प्राणायामवयं कृत्वा पुनः सायात् । नोत्तरीयमधः कुर्यान्नोपर्यधस्थमम्बरम् । न सर्वकृष्णं रक्तं वा परिध्यात्कदाचन ॥ कुतुपं शाणमजिनं योगपट्टोत्तरीयके । यज्ञोपवीतमन्यद्वा द्वितीयं तु भवेदिह ।। सात्वा न पीडयेत्केशान्ना न्यस्तोयमुद्धरेत् । न वस्त्रं विधुनेच्छश्चन्न केशानवधूनयेत् ॥ * इदम क. पुस्तके नास्ति।

·३१ स्मृत्यर्थसारः। सातो नाङ्गानि मृज्यातु मानवस्त्रेण सर्वथा। नान्योऽन्यं पृपतो मृज्यान लिम्पेत्कृपतो मिथः ।। मात्वा न धाधयेद्दन्तान मृज्यादाससा मुखम् । न रात्री मृत्तिकास्नानं नैव भौमार्कवारयोः । संध्ययो व गोमूत्रं न शुध्येदोमयं निशि । दिवाऽम्बुगोशकृन्मूत्रैः शुद्धिर्निश्यम्बुमस्ममिः ।। पञ्च पिडांस्त्रिपिण्डान्वाऽप्युद्धरेत्परवारिपु । मायादपत्युपहते नित्यार्थ न महानिशि ॥ महानिशा दे घटिके रात्री मध्यमयामयोः । न महानिशि नित्यार्थ काम्यं नैमित्तिकं भवेत् ।। मायातु पूर्वमसातो निश्युटणेन जलेन च । नाम्बु हन्यान्न निन्देश्च तीर्थे तीर्थान्तरं स्मरेत् ॥ न स्नायादुत्सवेऽतीते माङ्गल्यं विनिवर्त्य च । अनुबज्य सुहृद्वन्धूनर्चयित्वेष्टदेवताम् ॥ मृते जन्मक्षदिवसे प्रतिपन्नवमीपु च । श्राद्ध कर्ता चान्यदिने संक्रान्तिग्रहणेषु च ।। अर्कवारे च सप्तम्यां चतुर्दश्यष्टमीषु च । एकादश्यां पौर्णमास्यां पठ्यां दर्श विशेषतः॥ तैलाभ्यङ्गं रति मांसं दन्तकाष्ठं च वर्जयेत् । उष्णोदकेन न सायादन्यदा वाऽप्यकारणात् ॥ क्रियानानं च काम्यं च पारक्योष्णेन वर्जयेत् । नद्यां नास्तमिते माया(दिशेपान्मध्ययामयोः । अग्निं प्रज्याल्य या स्नाया)द्वाप्यादिपु महाजले ।। राहुदर्शनसंक्रान्तिवियाहोत्कान्तिवृद्धिषु । सानदानादिकं कार्य निशि काम्यनतेषु च ॥ नद्यां सात्वा नदी चान्यां न प्रशस्येच धर्मवित् । अस्पृश्यस्पर्शने नाने नाघमर्षणतर्पणे ॥ उमावघ्यशुची स्यातां दंपती मिथुनं गतौ । शपनादुत्थिता नारी शुचिः स्यादशुचिः पुमान् ।। * धनुविकान्तर्गतमन्थः क पुस्तके नास्ति । १ स.न स्नाया । ३ रा. ग. य. प्रम 1३९ .

·'१२५ श्रीधराचार्यकृता- अती तु मैथुने नायागर्मधारणशङ्कया। अनृतौ तदमावाच्च शौचं मूत्रपुरीपवत् ।। रोगेण यदजः स्त्रीणां न तेनाशुचयः स्मृताः । चाण्डालादिस्पर्शनादौ विस्तरो वक्ष्यते पृथक् ।। शवानुगमने सानं घृतमाशो विकल्पितः । पत्र पुंसः सचैल स्यात्स्नानं तत्र सुवासिनी॥ कुर्वती वा शिरः स्नानं शिरोरोगी जटी सदा । अशक्तौ शोमनगृहे शोभनाहे च सर्वदा ।। न शीतलजलमान कार्य नैवोष्णसेविना । उद्धृतमलम्राने मार्जन कार्यम् । अघमर्पणजपोऽस्ति न वा । जल. तर्पणं तु कायं नवा । स्थलतर्पणं तु पात्रस्थे जलेऽक्षतादीन्क्षिप्त्या पात्रान्तरे कार्य सोदके गर्ने पा। सबहिपि भूस्थले कार्य नापहिपि नाशची स्थले कार्यम् । अपाम्यशस्नानविधिः- तैलाभ्यने निषिद्धाः स्युः सर्वाश्च तिथयः सदा । द्वितीयां वर्जयित्वैव दृष्टादृष्टद्विदोपतः। सार्पपं गन्धतलं च यत्तैलं पुष्पवासितम् ।। अन्यद्रव्ययुतं तैलं न दुप्यति कदाचन । तैलाभ्यङ्गनिपेधेपु तिलतैलं निपिध्यते ॥ अभ्यङ्गस्य निषेधस्तु सार्पपादेरपीप्यते । मेहनाभ्यनने मवति स स्नेह सापादिकः । न मोजनाय तैलस्य निषेधोऽभ्यङ्ग एव सः । तेलशब्दस्तिलस्नेहे सुरुढो नैव पौगिकः। अतस्तिलविकारेऽपि पिण्याकतिलमोदके। शकुलीकृसरादौ च निषेधो नैव जायते ।। सार्पपादौ तैलशब्दस्तकार्यसदृशत्वतः । संतापः कान्तिरल्पायुर्धनं निर्धनता तथा ॥ अनारोग्यं सर्वकामा वारेश्वभ्यङ्गकारिणः । असौभाग्यं च वैधव्यं वारयोर्गुरुशुक्रयोः ।। ख. कुर्षीत पा । ग. कुस्तैव । प. कुतिवार्शि । २ ख.न्यगतं । ३ स. ग. भनान्य बमधन्य।

·, स्मृत्यर्थसारा. निषिद्धदिवसे वारे रात्रौ च व्याधितस्य च । दव्यान्तरयुतं तेल न दुप्यति कदाचन ।। शिरःस्नातस्तु तैलेन नाङ्गं किंचिदुपस्पृशेत् । सर्वथा नित्यकर्मार्थ मायादेव कदाचन ।। विना मृत्तिकया वाऽपि सकेदुष्णेन वारिणा। इति स्नानविधिः। भप संध्याविधिः- संध्याहीनोऽशुचिनित्यमनहः सर्वकर्मसु । यरिकंचित्कुरुते कर्म न तस्य फलमश्नुते ॥ तत्र पादी हस्तौ प्रक्षाल्य द्विराचम्य दर्मपाणिरापो हिठायेर देवतर्म- ज्वैर्दर्भः शिरसि मार्जनं कृस्वाऽऽत्मानं परिपिच्य सूर्यश्चेत्यपः पीत्वा द्विराचामेत् । सायंकाले तु अनिश्चेत्यपः पिवेत् । ततो द्विराचम्य पुनश्चा- देवतैर्मार्जनं कृत्वाऽऽत्मानं परिपिच्य गायच्याऽभिमन्त्रितं तोयमक्ष- लिना सूर्यायाध्य त्रिरुक्षिपेत् । अशुद्ध देशे धाराम्बुमार्जनं परिवर्जयेत् । पात्रस्थेनाम्बुना कुर्याद्वामहस्तस्थितेन वा । ततः प्राणायामवयं कृत्वाऽऽसूर्यदर्शनात्तिष्ठन्त्राङ्मुखो गायत्री जपेत् । आनक्षत्रदर्शनादासीनः सायं प्रत्यङ्मुखो जपेत् । ब्रह्मचारी गृहस्थश्च शतमष्टोत्तरं जपेत् ।। पानप्रस्थो यतिश्चैव सहस्राधिकं जपेत् । यद्वाऽऽपत्सु जपेद्देवीमष्टाविंशतिमष्ट वा ।। सदर्भपाणिराहोमाद्दर्भस्थस्तूक्तसंख्यया । हस्तेनाऽऽवर्तयेद्देवीमक्षसूत्रैरथापि वा ॥ सौवर्णराजतैस्तानैः स्फाटिक रैलजैस्तथा । अरिष्टैः पुत्रजीवोत्थैरिन्द्राक्षः शङ्खसंमवैः॥ रुद्राक्षैरपि पद्माक्षैः कुशग्रन्थिभिरेष च । मणिभिस्त्वक्षसूत्रं स्यात्तदेष्टोत्तरसंख्यया ।। चतुष्पश्चाशता वाऽपि सप्तविंशतिभिस्तु पा। ओध्यानपादुपांशुः स्याच्छ्रेठो वै मानसंस्ततः ॥ , ग. 'होणेन चाम्बुना । २ ग मायेत् । ३ ३. रक्षन । ख. ग. जीवा ५स.ग. शत। घ. 'दष्टजपस । ६ क. सः स्मृतः ।

·। श्रीधराचार्यकृत:- 'स उपांशुजपोऽशब्दश्चलजिह्वारदच्छदः। मानसस्त्वचलज्जिह्वादशनच्छद ईरितः । नाधोरतिर्नान्यमना न च व्यत्यस्तपत्करः। जपन्न पीठपादश्च नावष्टब्धोऽलसोऽशुचिः॥ न च क्रामन्न जल्पंश्च न पार्श्वमवलोकयन् । नासंख्यातमदर्भश्च नाशिखाकच्छवन्धनः ॥ मनःसंहरणं शौचं मौन मन्त्रार्थचिन्तनम् । अव्यग्रत्वमनिर्वेदो जपसंपत्तिहेतवः ।। जपान्ते प्रातः सौरैमन्त्रैः सूर्यमुपतिष्ठेत । सायं वारुणेः । यद्वोमयत्र • जातवेदसेन वैष्णवे रौद्रेयोपतिठेत । दिग्भ्यो दिग्देवताभ्यो नमस्कृत्य संध्या गायध्ये सावित्र्यै सरस्वत्यै सर्वाभ्यो देवताभ्यो नमस्कुर्यात् । इत्यादि यथास्वाचार कार्यम् । पुनः सूर्य नमस्कृत्य नामगोत्रेण वाग्यतः । गुप्तमग्न्यम्बु नीत्वाऽथ होमं कुर्याद्यथा विधिः॥ इति संध्योपासनविधिः। अथ होमविधिः- होमे मुख्यो यजमानः पत्नी पुत्रश्च कन्यका। ऋत्विक शिष्यो गुरुभ्रता मागिनेयः सुतापतिः ॥ एतैरेव हुतं वस्तु तद्धृतं स्वयमेव पर्युक्षणवज्यं पत्नी जुहुयात्कुमारी च ।। असमक्षं तु दंपत्योोतव्यं नविगादिना । द्वयोरप्पसमक्षं चेद्भवेद्भुतमनर्थकम् ॥ संनिधौ यजमानः स्यादुद्देशत्यागकारकः । *असंनिधौ तु पत्नी स्यादुद्देशत्यागकारिका ।। असंनिधौ तु पत्न्याः स्यादध्वर्युस्तदनुज्ञया। उन्मादे प्रसवे चौ कुर्वताऽनुज्ञया विना ॥ नोपवासी प्रवासे स्यात्पत्नी धारयते बतम् । 'सर्वदा यजमानो या त्यजेत्तदिङ्मुखः शुचिः ॥ * इदमधे रा. ग. पुस्तकयो स्ति। ख. ग. प. यत्तु । २ स. ग. पहनव ।

·स्मृत्यर्थसारः। पातोमे संगवान्तः कालस्त्वनुदिते तथा । सायमस्तमिते होमकालस्तु नव नाडिकाः॥ बहुशुप्कन्धने वाऽनौ सुसमिद्धे विधूमके । साङ्गारे लेलिहाने च होतव्यं नान्यथा क्वचित् ।। अग्निः प्रदक्षिणावर्तः कर्मदश्च शुमावहः। अमिं परिसमुह्य परिस्तीर्य पर्युक्ष्य ततो गन्धपुष्पैरलंकृत्य समिधे क्षिप्त्वा प्रदीप्ता समिधं घअन्लमतिक्रम्य देवायतने संपूर्ण होम्यं देवती- थेन कायेन सौम्येन वा हुत्वा पुनः समिधं क्षिप्त्वोपस्थाय परिसमुह पर्युक्ष्य हुतशेष ब्राह्मणाय दत्त्वा नमेत् । पयो दधि यवागूश्च सपिरोदनतण्डुलाः। सोमो मांस तैलमापो दशैतान्यग्निहोत्रके ।। स्यादग्निहोत्रवद्गृह्ये संस्कारो मन्त्रवर्जितः। यद्वा निः प्रोक्षणं तेपां मांसमोपासने न च । शालिश्यामाकनीवारा बीहिगोधूमयावकाः। एतेपां तण्डुला होम्या यावानलप्रियङ्गवः ॥ प्रियङ्गाश्च गोधूमा: श्यामाका बीहयो यवाः । साप्येणापि होम्याः स्युः स्वरूपेणैव वै तिलाः।। द्रव्यं सुवेण होतव्यं पाणिना कठिन हविः। बीहीणां च यवानां च शतमाहुतिरिष्यते ॥ तदन्नं द्विगुणो ग्रासो मयूराण्डाकृतिस्तथा । कुकुटाण्डकमात्रं तु पिण्ड इत्यभिधीयते ।। अङ्गुष्ठपर्वमा स्यादवदानं ततोऽपि वा। ज्यायः स्विष्टकृदाज्यं तु चरुरगुल संमितः ।। प्रासमात्रा भवेद्भिक्षा अगं ग्रासचतुष्टयम् । अयं चतुर्गुणीकृत्य हन्तकारः स उच्यते ॥ भिक्षापुष्कलमयं वा पूर्व पूर्व चतुर्गुणम् । नृमोजनं तद्विगुणं शरावः पात्रमेव च ॥ गद्वा-प्रस्थं धान्यं चतुःपटेराहुतेः परिकीर्तितम् । तिलानां तु तदधं स्यात्तदर्धं स्याघृतस्य तु ।। १. दिने ती र क. विणीकृत्य की ३ क. जिते । यस. ग. . शाळयक गोमामी । ५ ख. ग. घ. स्वरूपेगा। ६ क. द्रव सु।

·श्रीधराचार्यकृतः- अय समिधः- पलाशखदिराश्वत्थशम्युदुम्बरजा समित् । अपामार्गादूर्वाश्च कुशाश्चेत्यपरे विदुः।। सत्वचः समिधः कार्या ऋज्व्यः श्लक्ष्णाः समास्तथा। शस्ता दशाङ्गलास्तास्तु द्वादशाङ्गुलिकास्तथा ॥ आईपक्काः समच्छेदास्तर्जन्यगुलिवर्तुलाः। अपाटिता अद्विशाखाः कृमिदोपविर्जिताः ।। दग्धाः कृशास्तथा स्थूला ह्रस्वा दीर्घास्तु वर्जयेत् । यद्वा-समित्पवित्रं वेदश्च त्रयः प्रादेशसंमिताः। इध्मस्तु द्विगुणः कार्यस्त्रिगुणः परिधिः स्मृतः॥ स्माते प्रादेश इध्मो वा द्विगुणः परिधिः स्मृतः । अय दर्भविधिः- कुशाः काशा यवा दूर्वा उशीराश्चैव कन्दुराः । गोधूमा बीहयो मुक्षा दश दर्माः समुज्ज्वलाः ।। नमोमासस्य दर्शे तु शुचिर्दर्मान्समाहरेत् । अयातयामास्ते दर्मा नियोज्याः स्युः पुनः पुनः ॥ कुशदोत्पाटने मन्त्रः- विरिश्चिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गज । नुद पापानि सर्वाणि दर्म स्वस्तिकरो मम ॥ एवं मन्त्रं समुच्चार्य ततः पूर्वोत्तरामुखः। हुंफटकारेण मन्त्रेण सकृच्छित्वा समुद्धरेत् ॥ अच्छिन्नाया अशुप्कायाः पिञ्ये तु हरिताः शुमाः। अमूठा देवकार्येषु प्रयोज्याश्च जपादिपु॥ सप्तपत्राः फुशाः शस्ता देवे पिये च कर्मणि । अनन्ती तरुणी साग्री प्रादेशी तु पवित्रके । चतुभिर्दमपिजूलबाह्मणस्य पवित्रकम् । एकैकं न्यूनमुद्दिष्टं वर्णे वर्णे यथाक्रमम् ॥ - १६.यस्तायाः १२ स. ग. अपंप 11 क. 'ता सदि। क. वायुधिरा। ५८.ग. पपश्यनाःप, सचिवज्ञाः ।

·‘स्मृत्यर्थसार। :३७ सर्वेषी वा भवेद्दाभ्यां पवित्रं ग्रन्थितं न वा। विमिस्तु शान्तिके कार्य पौष्टिके पञ्चभिस्तथा ॥ चतुर्भिश्चाभिचारे स्यान्निष्कामैरिति केचन । सपवित्रः सदों वा कर्मागाचमनं चरेत् ।। नोच्छिष्टं तद्भवेत्तस्य भुक्तोच्छिष्टं तु वर्जयेत् । यैः कृतः पिण्डनिर्वापः श्राद्धं वा पितृतर्पणम् ॥ विण्मवादिषु ये दर्मास्तेषां त्यागो विधीयते । नीवीमध्ये स्थितांस्त्याज्या यज्ञभूमौ स्थिताः सदा ॥ वामहस्ते स्थिते दर्भ न पिवेदक्षिणेन तु । चर्पकादिनोपग्रहणे न दोपः पिबतो भवेत् । न ब्रह्मग्रन्थिनाऽऽचामेन्न दूर्वामिः कदाचन ।। स्नाने दाने जपे होमे स्वाध्याये पितृतर्पणे। सपवित्री सदर्भो वा करी कुर्वीत नान्यथा ॥ कुशाभावे तु काशाः स्युः काशाः कुशसमाः स्मृताः। फाशामावे ग्रहीतव्या अन्यदर्मा यथोचितम् ॥ नादल्लँनीयादात्री तु लुनीयाद्वाऽपि संध्ययोः । दर्भामावे स्वर्णरूप्यताने रत्नैः क्रियाचरेत् ॥ इति दौञ्चयविधिः ॥ अय पर्हिः- चर्हिः काशमयं ग्राह्यं न लभ्येत कुशो यदि। शरोर्यनुजवाश्चैव बालमोक्षार्जुनेक्षवः॥ सुगन्धितेजना दावं दूर्वा क्षीरद्वमा अपि । यदा सर्वतृणेभ्योऽपि ग्राह्यं यहियथेप्सितम् ।। शूलशुण्डकृष्णमूलदुर्गन्धितृणवर्जितम् । शूकलानेरकांचापि वर्जयन्त्यपरे बुधाः ।। कुशामावे परे माहुः पर्णवलसदोषधीः । पन्धूकशूकरेप्यिष्टः परिव्याधकवर्जितः । भुरव्यान्दर्माविशेषेण केचित्काशिान्कुशाञ्छरान् । घल्वजान्पुण्डरीकाणि यवमीहितृणान्यपि। .क. "ता पूग्या या ३४. प. प. पनादि । ३ य.ग.प. शायरी | स. प. पाईप दास . ग. गुशुन्या मलई' ! प. शहमन्छ । ६. ५. पपर्ननदो .

·श्रीधराचार्यकृत:- अध्मः- पालाशः खादिरश्चेमो मुख्यः स्यात्तदलामतः। शमीवटोदुम्बरंज आश्वत्थस्तदलामतः ॥ वनस्पतीनां सर्वेपामिध्मः कार्यो विशेषतः। तञ्चैतान्वर्जयेबृक्षान्कोविदारविमीतकान् ॥ कपित्थामलको राजवृक्षं शाकहुमं तथा। नीपं निम्बं करक्षं च तिलकं शाल्मलीमपि । श्लेष्मातकमपि त्यक्त्वा ग्राह्योऽन्यः सकलो द्वमः। अय सुगादिः- धैकडूती वा पालाशी अग्निहोत्रहवण्यपि। जुहूः पालाश्युपभूदाश्वत्थी वैकडूती ध्रुवा ।। यद्वा सर्वाः सुचः कार्या एतेषामन्यवृक्षतः। शमीमय्यः सुचः सर्वाः सर्वा वा भूर्जवृक्षजाः।। तदभावे यथालाममन्ययज्ञियवृक्षजाः। सादिरस्य सुचः स्यात्तु शम्यागाशिवमेक्षणे ॥ खादिरो मुसलः कार्यः पालाशः स्यादुलूखलः। यद्वोमी वारुणी कार्यों तदलामेऽन्यवृक्षजी। पालाशाद्वा पटाद्वाऽन्यवृक्षाद्वा चमसाः स्मृताः। आश्वत्थं वारणं नोचेदिडापावमिहान्यजम् ।। मुख्यामावे तु सहशं द्रव्यं प्रतिनिधीयते । यावद्यावत्तु सदृशं तत्तदेव तु गृह्यते ।। काम्ये प्रतिनिधिनास्ति नित्ये नैमित्तिके हि सः । काम्पेऽप्युपकमादूर्ध्वमन्ये प्रतिनिधि विदुः ।। न स्यात्मतिनिधिमन्त्रस्वामिदेवानिकर्मसु । स देशकालयोनास्ति अरण्योरग्निरेव सा॥ समारूदां च समिधमरणिं अवते बुधाः । नामावस्य प्रतिनिधिरमावान्तरमिप्यते ॥ नापि प्रतिनिधातव्यं निपिद्धं वस्तु कुत्रचित् । प्रोत्रियाणाममोज्यं यद्रव्यं हि तदोपतः। . क. प. रजा भाश्वरपास्त।२ क.याँ पत्तेपा। ३..."स्ति नारण्याममि. 1 स्तिनाणेस.ग.घ ।

·स्मृत्यर्थसारः। ग्राह्य प्रतिनिधित्वेन होमकार्य न कुत्रचित् । द्रव्यं वैकल्पिक केचिद्यत्र संकल्पितं भवेत् ॥ सदभावे सदृग्याह्यं न तु वैकल्पिकान्तरम् । । मुख्यद्रव्यापचारे तु प्रतिनिध्यमिसंधिना ।। प्रयुञानस्य मुख्यार्थलामे ग्राह्यः स एव हि । उपात्ते तु प्रतिनिधौ मुख्योऽर्थों लभ्यते यदि ॥ तत्र मुख्यमनादृत्य गौणेनैव समापयेत् । उपात्ते यस्मिन्कस्मिन्वा मुख्योपचरिते सति ।। अन्यष्ट्रव्यं सजातीयं विजातीयमथापि वा। उपादाय प्रयुञ्जानो यदि पूर्वमवाप्नुयात् ॥ : उपात्तत्वाविशेपेऽपि पूर्व हित्वा परं श्रयेत् । मुख्यामा यदा गौणमुपात्तं तद्विनश्यति ॥ तत्र मुख्योपमं गौणं ग्राह्यं गौणोपमं न तु । संस्काराणामयोग्योऽपि मुख्य एव हि गृह्यते ॥ न तु संस्कारयोग्योऽन्यो गृह्यते प्रतिरूपकः। मुख्य कार्यासमर्थे नु लब्धेऽप्येतस्य नाऽऽदरः ।। प्रतिरूपमुपादाय शक्तं तेन मयुज्यते । यवत्तमात्रपर्याप्तमुख्यद्रव्यस्य संमवे ॥ पुरोडाशमहत्त्वार्थ न नीवारपरिग्रहः । कृष्णवीह्यादिके द्रव्ये शिष्टे यञ्चरिते सति ।। ग्राह्योऽकृष्णोऽपि सन्वीहिन वीहिः कृष्णगुण्यपि । कार्य रुपैस्तथा पर्णः क्षीरः पुष्पैः फलैरपि ।। गन्धै रसैः सदा ग्राह्यं पूर्वामावे परं परम् । घीहिर्यवो वा श्यामाको नीवारो या हविर्भवेत् ॥ वेणुर्यवाः स्वरसं वा कन्दमूलफलं जलम् । सत्यं वा हविरेतेपु यथासंभवमाचरेत् ।। प्रतिनिध्यन्तरं सत्यं विज्ञेयं हविरत्यये । प्रधानदेवतोद्देशासंत्यजेत्सत्यमात्मनः ।। : स. ग. सदा प्रा .प. सकृमा । २ ग. पारत्वा विशेषेण । ३ स.ग. प. "पुनले । ५. शेपची विशेष कार्य 10 मास्तरस, ·, श्रीधराचार्यकृता- अतोऽन्यदपि वा ग्राह्यं सदृशं धान्यमात्रकम्।। में ग्राह्यं सर्वथा मापवरकोदारकोद्रवम् ।। यद्वा बीहियवामावे तुषतण्डुलयोगिनीः । ओपधीः प्रतिगृह्णीयादाणुकोद्ववर्जिताः। ग्राम्याणां च भवेद्राम्यमारण्यानामरण्यजम् ।। यवाभावे तु गोधूमास्ततो वेणुयवादयः॥ छन्दोगगृह्यवचनाजुहुयाद्धविरत्यये। फलं याज्ञिकवृक्षस्य पवित्रमथ वा जलम् ॥ यथाऽग्निहोत्रहोमाथं पयो न स्यात्कदाचन । तदा धीहियेवौ ग्राह्यावोपध्यन्तरमेवच ।। आरण्यौपधयो वृक्षफलान्याप इति कमात् । होमं कर्तुमुपादेयं पूर्वामावे परं परम् ।। तेषाममावे जुहुयाच्छद्धया सत्यमात्मनः । हव्याथं गोघृतं ग्राह्यं तदमावे तु माहिपम् ।। आज वा तदलामे तु साक्षात्तैलं ग्रहीप्यते । तैलाभावे ग्रहीतव्यं तेलज तिलसंभवम् ॥ तदमावेऽतसीनेहः कौसुम्मः सर्पपोद्भवः । वृक्षस्नेहोऽथवा ग्राह्यः पूर्वामावे परः परः ।। तदमावे यवत्रीहिश्यामाकान्पतरोद्भवः । पिष्टमालोड्य तोयेन धृतार्थे योजयेत्सुधीः ।। वृक्षतैलेपु पुनागनिम्बरण्डोद्भवं त्यजेत् । यद्वा गव्यघृते छागमहिप्पादिघृतं क्रमात् ।। तदलामे गवादीनां क्रमाक्षीरं विधीयते । तदलामे दधि ग्राह्यमलामे तैलमिप्यते ॥ पत्राऽऽज्यमअनाद्यर्थ न लम्येत कदाचन। तत्र क्षीराधनात्य साक्षात्तैलं ग्रहीप्यते ॥ पत्र मुख्यं दधि क्षीरं तत्रापि तदमावतः । अजादेः क्षीरध्यादि तदलामे तु गोघृतम् ।। A .ग. हिय । २ स. ग. याम्यमोष । ३ स. ग, 'साम्मापायति । म. ग. हदि. पार्ष। ५. ग.' यति।इस.ग. माना।

·स्मृत्यर्थसारः। मुख्यसंपादकं ग्राह्य कार्यकारणसंतती। अत एव घृतामावे पूर्व दधि ततः पयः॥ येषां केषांचिदन्येषां हविषामथ संभवे । सर्वत्राऽऽज्यमुपादेयं भरद्वाजमुनेमतात् ।। मुख्यकाले यदावश्यं कर्म केतुं न शक्यते । गौणकालेऽपि कर्तव्यं गौणोऽप्यन्त्रेदृशो मवेत् ।। सायमाहुतिरापातरासायं प्रातराहुतिः। कर्तध्या नातिपद्येत पार्वणं पार्वणान्तरात् ॥ श्यामाकै/हिभिश्चैव यवैर्वाऽन्योन्यकालतः । प्राग्यष्टुं युज्यतेऽवश्यं न स्ववाऽऽययणास्ययः ।। एवमागामिकार्यस्य मुख्यकालाधस्तनः । स्वकालादुत्तरो गौणः कालः पूर्वस्य कर्मणः । सर्वत्र गीणकालेपु कर्म चोदितमाचरेत् । प्रायश्चित्तं व्याहृतिमि वा कर्म समाचरेत् ॥ मुख्यकाले तु मुख्यं चेत्साधनं नैव लभ्यते । मुख्यकालमुपाश्रित्य गौणमप्यस्तु साधनम् ॥ न मुख्यद्रव्यलोमेन गौणकालप्रतीक्षणम् । एकपक्षगतो यापद्धोमसंघोऽतिपद्यते ॥ पक्षहोमविधानातान्हुत्वा तन्तुमती यजेत् । स्वकालोस्कर्पतः कश्चिद्रीणः कालो निरूपितः॥ अपकर्षादथान्योऽपि गौणः कालो निरूप्यते । आमयव्याधिनानापद्दतो वाऽभ्यगतोऽपि वा। राष्ट्रभ्रंशे धनाभावे गुरुगेहे वसन्नपि । अन्येप्वेवंप्रकारेयु निमित्तेप्वागतेषु च ॥ समासमग्निहोत्राणां पथासंभवमाचरेत् । निमित्तानामिहेतेषां निर्दिश्यकं यदुच्यते ॥ • तत्सर्वेषु निमित्तेपु जानीयात्प्रतिपादितम् । पक्षहोमानशेपान्या पक्षहोमानथापि वा ॥ , प. प्राप्तेषु पयते 1 ग. प्रासेपु ग. दोमः सपोति । १ . पाने तादास्या तम °11. 'भो भा'। 4 ·श्रीधराचार्यकृत:- समस्य जुहुयात्तत्र प्रयोगोऽयं निरूप्यते । प्रतिपद्यन्नयेत्सायमापद्यन्यत्र वा दिने । यावन्यौपवसथ्याहात्याग्दिनानि भवन्ति हि। तावन्ति परिगृह्णीयाच्चतुरुन्नयनानि तु ।। पात्रान्तरसहायायां नित्यायां प्रकृती सुचि । स्थूलं सुगन्तरं वाऽपि कृत्वा तत्र समुन्नयेत् ।। एका समित्सकृद्धोमः सकृदेव निमार्जनम् । उपस्थानं सकृत्कार्य शेपा प्रकृतिरिप्यते ।। एयमेवोत्तरत्रापि प्रातहोमात्समस्य तु । जुहोत्यौपवसथ्याहात्मातीमावधीन्सकृत् ॥ समारोपविधानेन समारोपयतेऽनलान् । एवं प्रतिपदोऽन्यत्र यत्राऽऽपदुपजायते ॥ तथैवोपषसथ्यात्माग्यवाहयापविनश्यति । आपदेवावधिोमसमासस्याभ्युपेयते ॥ तस्मात्कदाचिदारभ्य यावतस्तावतोऽपि वा। आपत्कालसमान्होमान्समस्येदेकपक्षगान् । एवमेकत्र पक्षे ये होमास्तेपामशेपतः । न्यूनानां या समासः स्यान्न पक्षान्तरवर्तिनाम् ॥ सर्वथोपवसथ्याहे सायं होमः पृथग्मवेत् । । तथैव यजनीया मातोमो भवेत्पृथक् ॥ सर्वोपवासशून्यं चेत्माप्तं केनापि हेतुना । तदा तत्सायहोमोऽपि पूर्वैः सह समस्यते ॥ तायता नापगच्छेच्चेदापरपक्षान्तरेऽपि च । पुनस्तत्रापि कर्तव्यः समासः पृथगेव हि ॥ न तु पक्षान्तरस्थानां समासश्चोद्यते मिथः। एवमापद्गतः पक्षे पक्षे चैवं समाचरेत् ॥ तृतीयेऽनन्तरे पक्षे समासं न समाचरेत् । आपञ्चेदानुवर्तेत दीर्घकालं कथंचन ॥ यावज्जीयमपिच्छिन्नं पक्षहोमं समाचरेत् । आपदेवावधिस्तव न पक्षगणनावधि ॥ ...नुरापत्तना । 2 रा ग. मिया मा नि । ३. ग.तram. छाप । ५स, गोमाग।

·स्मृत्यर्थसारः। अथापरः समासस्य प्रकारः प्रतिपाद्यते। ।' सायंप्रातस्तनौ होमावुभौ सायं समस्य तु ॥ आपत्ती जुहुयात्तत्र समिदेकाऽथवा द्वयम् । सायं होमस्य मुख्यत्वात्तदीयं तन्त्रमिप्यते ॥ चतन आहुतीः कुर्यात्तत्र द्वे सायमाहुती। हे प्रातराहुती सायं होमेऽथैका समिद्यदि ॥ समित्कृता द्वितीया चेत्सा भवेत्मातराहुती । (द्विः सायं होमवन्मृज्याहिः पातोमवत्सु च ॥ उपस्थानं सकृकार्य शेपं प्रकृतिवद्भवेत् । : केचिद्दे आहुती हुत्वा संवेश्यैव निमील्य च ।। विच्छिद्यैतावता होमौ कुर्याद्दे आहुती ततः । । गुपिदि समस्यन्ते प्रातः सर्वे कथंचन ।। दीर्घकालापदं मत्वा पक्षहोमे कृते सति । अवान्तराले यथापत्कदाचिदपगच्छति ॥ । काले काले पुन)मः कर्तव्यो विधिना न वा । यावन्तोऽन्न समस्यन्ते सर्वे सायमुपक्रमाः ॥ । प्रातःकालापवर्गाश्च न तु मातरुपक्रमाः। प्रातोमादिका यद्वा पातश्चेदापदागता ।। | तथा पूर्वापरालादौ निमिते च समस्यति । पूर्वपक्षे तु रात्री चेन्मृतिशताऽग्रिहोत्रिणः॥ । सायं हुत्वा तदेवाथ जुहुयात्मातराहुतीः । यदि स्वपरपक्षे स्यान्मृतिशङ्काऽग्निहोत्रिणः॥ हुतादशिष्टाः पक्षेस्मिन्जुहुयात्सकलाहुतीः । दशेहिं च तदा कुर्यादिसियदिन संमवेत् ॥ देवतानां प्रधानानामेकैकस्य पृथक्पृथक् । पुरोनुवाक्यायाज्याभ्यां चतुरात्तधृताहुतीः ।। जापादेवमन्पत्र सर्वत्रापदि हुयते । 1. अथेष्टययनमध्ये स्पात्पत्युमरणशङ्कनम् ॥ अवशिष्टेष्टिदेवेम्यस्तत्संख्यानि घृतानि च । चतुगृहीतान्येकच गृहीत्वा घमसे सह ॥ १. भापुरम् । ३ खग. 'ते स च पश्यति । कप. प.एदे।

·३ श्रीधराचार्यकृत:- पुरोनुवाक्यायाज्याभिः पूर्ववज्जुहुयात्तथा। चातुर्मास्यान्तराले स्यात्स्वामिनो मृत्युशङ्कनम् ॥ तवान्तपर्वपर्यन्तमग्निहोत्राण्यशेषतः तदेव कुरुते दर्शपूर्णमासान्बहूनपि । चातुर्मास्यावशिष्टानि पर्वापयत्र समाचरेत् । पश्वलामे पुरोटाशं निर्वपेत्पशुदैवतम् ।। आमिक्षामथवा कुर्यात्पूर्णाहुतिमथापि वा। आहिताशिः कदाचितु कृष्णपक्षे मृतो यदि । तदा शेपाहुतीः सर्वा जुहोतीत्याश्वलायनः । अन्ये तदैव दर्शष्टिं कुर्युः कृष्णे मृतस्य तु ॥ शुक्लपक्षे निशि प्रेतस्येच्छन्ति प्रातराद्गुतिम् । य आहिताधर्मः स्यात्स औपासनिकस्य च ॥ इति शाट्यायनकमाचष्टे ब्राह्मणमत्र तु । संध्यामिष्टिं चरु होमं यावज्जीवं समाचरेत् ।। न त्यजेत्सूतके वाऽपि त्यजनगच्छेधो द्विजः। कुर्यात्पश्चमहायज्ञान्नित्यशः सूतकं विना ॥ नित्यं नैमित्तिकं चान्यत्स्वकर्मापि न हापयेत् । स्वकर्महानौ पतनमब्देनैव त्वनापदि । स्वकर्महानी नास्तिक्यान्मासेन पतनं स्मृतम् । द्वादशाब्दयतेनैव तस्य शुद्धिस्तु नान्यथा ॥ तं निरीक्ष्यार्कमीक्षेत स्पर्श स्नायासचैलकम् । तेन संमाषणं हास्यं कुर्वन्नन्देन तत्समः ॥ तदन्नमुक्ती सद्यस्तु सहशप्यासनेषु च । इति होमविधिः। अप देवतार्चनविधिः- ब्रह्माणं विष्णुमीशान सूर्यमनिं गणाधिपम् । दुर्गा सरस्वती लक्ष्मी गौरी वा नित्यमर्चयेत् ।। अप्स्वनी हृदये सूर्ये स्थण्डिले प्रतिमासु च । शालग्रामे च चकाङ्के पटे मुद्रामु देवताः। १.ग. मापयेत् ! ३स, मिभ्यमःये वा! ग. मिष्टामाये ।

·- स्मृत्यर्थसारः। नित्यं सन्ति हिरण्येपु रत्नगोबाह्मणेषु च । पौरुषेणैव सूक्तेन गायच्या प्रणवेन वा॥ तल्लिङ्गैरेव वा मन्त्रैरर्चयेद्गुर्वनुज्ञया । देवतानामभिर्वा स्याचतुर्थ्यन्तै मोन्वितैः ।। ... आवाहनासने पाद्यमय॑माचमनीयकम् । मानमाचमनं वस्त्रमोचामं चोपवीतकम् ॥ आचामं गन्धपुप्पं च धूपं दीपं प्रकल्पयेत् । नैवेद्यं पुनराचामं नत्वा स्तुत्वा विसर्जयेत् ॥ शृंदाणां चैव भवति नाम्ना वै देवतार्चनम् । सर्वे वाऽऽगममार्गेण कुर्युर्वेदानुसारिणा ॥ गुरूक्तेन प्रकारेण वेदवाह्येन नार्चयेत् । यां कांचिद्देवतां कश्चिदाराधयितुमिच्छति ॥ स सर्वोपाययत्नेन ब्राह्मणान्गाश्च तोपयेत् । एवं देवार्चनं कृत्वा गुरून्संपूज्य यत्नतः॥ पुष्पं क्षिप्त्वा प्रणम्याथ नित्यदानं स्वशक्तितः । कृत्वा वृद्धान्नमस्कृत्य कर्तव्यं मङ्गन्लेक्षणम् ॥ विप्राग्न्यौम्युगोहेमनृपाज्यं मङ्गलं स्मृतम् । अग्निचित्कपिला सत्री यज्वा सृष्टान्नदोऽम्बुधिः॥ ज्ञानसिद्धस्तपःसिद्धः शतापुर्धार्मिकः शुचिः। एते पापहराश्चैतान्सदा पश्येन्नमेदपि । रोचनां चन्दनं हेम मृदङ्गं दर्पणं मणिम् । घृतं चाकं गुरुं विषं प्रातः पश्येत्सदा बुधः । कृष्णवामी च दूर्वा च चन्दनं शङ्खपुष्पिकाम् । , सिद्धार्थकान्प्रियङ्गूश्च प्रातः शिरसि धारयेत् ।। पापिष्ठं दुर्भगं चान्धं नग्नमुत्कृत्तनासिकम् । मातनं पश्येदेतांस्तु दृष्ट्वा पश्येद्दिवाकरम् ॥ इति देवतार्चनविधिः। अथ माध्याहिकम्- मध्याह्नस्नानं कृत्वा नित्यं माध्याह्निकं कार्यम् । तत्र पादौ [वा] प्रक्षाल्य ख. ग. "मासनं चौ' । १ ख. ग. प. लीशूद्राणां च भ' । ३ ख. ग. °ज्य भक्तितः । ख.ग.:दो बुधः ।

·- . श्रीधराचार्यकृता- होमाग्रदानरहितं न मोक्तव्यं कदाचन । अविमक्तेपु संसृष्टेप्वेकेनापि कृतं तु यत् । देवयज्ञादि सर्वार्थ लौकिकामो कृतं यदि। इथूनपः फलं मूलं ताम्बूलं पय औषधम् । मक्षयित्वाऽपि कर्तव्याः मीनदानादिकाः क्रिया:।। कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्यनोदकेन वा । पयोमूलफलैर्वाऽपि श्राद्धान्यन्यानि मक्तितः ॥ इति स्मृत्यर्थसार आचारप्रकरणे समाप्तम् । कामधेनौ प्रदीप्तेऽन्धी कल्पद्रुमलतादिषु । शमुद्रविडकेदारलोल्लटाद्यैश्च भाषितम् ॥ मन्वधियाज्ञवल्क्यादिव्याख्यातृप्रतिपादितम् । स्मृत्यर्थसारं वक्ष्यामि सुखानुष्ठानसिद्धये ॥ अथ श्राद्धविधिरुच्यते- तत्र तावच्छाद्धं द्विविधम्-पार्वणमेकोद्दिष्टमिति । ज्युद्देशेन पावं. णम् । एकोद्देशेनैकोद्दिष्टम् । तच्च विविधम्-नित्यं नैमित्तिकं काम्यमिति । तत्र नित्यमहरहरमावास्याष्टकादिषु । नैमित्तिक पुत्रजन्मादिषु । काम्य फलाथिनां तिथिनक्षत्रादिपु । पुनश्च पञ्चविधम्-अहरहःश्राद्धं पार्वण. श्राद्धं वृद्धिश्राद्धमेकोद्दिष्टं सपिण्डीकरणं चेति । तत्र श्राद्धदेशः पुण्योऽ. स्थिकेशश्लेष्मादिरहित शोधितो दक्षिणामपणो गोमयेनोपलिप्तः। भय श्राद्धकाल - अमावास्याऽष्टका वृद्धिः कृष्णपक्षोऽयन विवसं- क्रमो व्यतीपातो गजच्छायाग्रहणयुगादिमन्वादयश्च । तथा विशिष्ट- देशे गयादी विशिष्टे काले मृताहादी ध्यबाह्मणसंपत्सु वाऽऽत्मरुचिथे त्याद्याःकाला। अथ भोज्या ब्राह्मणा:-अनुवाचनज्ञातपूर्वः श्रुताध्ययनसंपन्नो वेदाध्ययन- पिद्ब्रह्मविधिमधुत्रिसुपर्णस्त्रिनाचिकेतो ज्येष्ठसामऋत्विग्पाज्यादिः । अथवा दौहित्रो मागिनेयो जामाता मानुलः श्वशुरः शिष्यसंबन्धिवा- न्धवाः कर्मनिष्ठस्तपोनिष्ठः पडग्निः । पञ्चाग्निश्चतुरमित्रेताग्निरेकाग्निर्वे. दाध्यायी यतिब्रह्मचारीत्याद्याः प्रशस्ताः । १५ ग. गातो गो। २.ग, धनपं सि.ग.प. अनुचानः | ग.. 'रापनि ·स्मृत्यर्थसार। अथ निषिद्धाः--रोगी न्यूनाङ्गोऽतिरिक्ताङ्गः काणो धधिरो नपुंसकोऽ- पविद्धपुंस्त्वो जारो जारिणीपतिः खलतिनिजकृष्णदन्तः कुनखो दुश्चर्मा विकीर्णी पौनर्भवः कुण्डगोलौ निषिद्धान्नाशी मेट्रमगाशी मृता- . प्यायी भृताध्यापकः कन्यादूपी चाभिशस्तो मित्रधुपिशुन: सोम- विक्रयी परिवित्तिः परिवेत्ता तयोदयाजको च वृथा मातापितृसुतमा. गुरुत्यागी पुनर्भूपतिः । स्तेनः कितवो देवलका कर्मदुष्टो विहित- त्यागी निपिद्धग्राहीत्याद्या वयाः । सर्वत्र प्रशस्तालाभे निपिद्धरहिते ग्राह्यम् । नित्यश्राद्ध वैश्वदेवो ग्रहबलिश्च पूर्वमेव । दर्शश्राद्ध वैश्वदेवः पूर्व पश्चाद्वा। (* वृद्धावादी क्षयाहेऽन्ते दर्श मध्ये महालये।) आचान्तेषु च कर्तव्यो वैश्वदेवश्चतुर्विधः ।। गृहबलिस्तु पश्चादेव । अन्यश्राद्धेषु पश्चादेव कार्य सर्वम् । अथामावास्यापार्वणश्राद्धमुच्यपे--तच्च पितॄणां मातामहानां च कार्यम् । तत्र पूर्वास्तद्दिने वा नियतो नियतान्त्राह्मणाश्राद्धे क्षणः क्रियतामिति निमन्त्र्य तानाहूय स्वागतं पृष्ट्वा सुस्वागतमित्युक्ते दाहनीलीछिद्रादि- वर्जिताहत शुक्द्विवस्त्रो द्विराचम्य प्राङ्मुसः कृतगोमयमण्डले कुशयव- गन्धाद्यचिते वैश्वदेवबाह्मणपादानुपीती सूर्याभिमुसः प्रक्षाल्य कुशति- लगन्धाद्यचितमण्डले पित्रथै बाह्मणपादान्माचीनावीती प्रक्षाल्य स्वयं द्विराचान्तो द्विराचान्तानुपवेशयेत् । तत्र वैश्वदेवार्थ ब्राह्मणी प्राङ् मुसीवी भेदणदाहाय संबन्धवजितश्लक्ष्णचतुप्पाच्छुद्धपीठे नेपाल- कम्बले वा तासने चोपवेश्य श्रीब्राह्मणानुदङ्मुखान्पिवर्थे समुप. वेशयेत् । यद्वा, एकैकमुभयत्रोपवेशयेत् । मातामहादीनां चैवम् । तन्त्र पा वैश्वदेवं स्यात् । ततो गृहाबहिः कुशास्तिलान्विकीर्य बाह्मणसमीपे कुशेपु प्राङ्मुख उपविश्येष्टदेवं गयां देवादीन्वस्वादीन्पितञ्जनार्दन च नत्वा कुतपादिकाले समन्त्रकं प्राणायामद्वयं कृत्वा प्राचीनावीती' पितृणां पितामहानां प्रपितामहानां सपत्नीकानां मातामहानां मानुः पितामहानां मातुः प्रपितामहानां सपत्नीकानाममुकगोत्राणां वसुरुद्रा- * धनुचिमान्तर्गत मन्थ. क. ग. पुस्तकयोनास्ति । १ स. ग. प. जाराप । २ ग. खल्लो नि । ३ ख. ग.तृभोज । ४ स. ग. प. मश्रा पन्त्रकता।

·श्रीधराचार्यकृतः- दित्यस्वरूपाणामस्मिन्काले सदैवं पार्वणपाद्धं युप्मदनुज्ञया करिष्य इति संकल्प्यापहता असुरा रक्षांसीति सर्वतस्तिलान्कीर्योदीरतामित्यूचा मोक्षयेत् । देवं सर्वमुपवीती प्रदक्षिणं युग्मत्वपूर्वमुदगग्रमुदगपवर्ग- मुदङ्मुखः कुर्यात् । ततो वैश्वेदेवार्थ विमहस्तेऽपो दत्त्वा युग्मान्कुशा. नृजूनासनेप्वासनं दक्षिणतो विश्वेपां देवानामिदमासनमिति यवसहि- तान्क्षिपेत् । आसनेप्यासनं दद्याद्विजहस्ते न कुत्रचित् । ततः पुनरपो दत्त्वा पुनर्निमन्त्रयेद्देवे क्षणः क्रियतामिति । ॐ तथेति विप्रो ब्रूयात् । ततः प्राप्नोतु भवानिति कर्ता बूयात् । ततः प्रामवानीति विप्रो घूयादिति ग्रन्थसंग्रहकाररमृतिः। अक्षप्यासनयोः पठी द्वितीयाऽऽवाहने तथा । अन्नदाने चतुर्थी स्याच्छेपाः संबुद्धयः स्मृताः ॥ इति श्लोकसंग्रहकारस्मृतिः । . यद्वा सर्वत्र चतुर्येव प्रयोज्याऽऽवाहनवजम् । सर्वत्र पुनः पुनरपी दद्यात् । ततः पुरूरवाड़वान्वैश्वदेवानावाहयिष्य इति यवहस्तः पृष्ट्वाऽऽ- चाहयेति तैरनुज्ञातो विश्वे देवास आगतेत्युचाऽऽवाह्य यवान्दक्षिणपादा- दिमस्तकान्ते समारोप्य विश्वे देवाः मृणुतेमं हवं मे । आगच्छन्तु महा. भागा इत्याभ्यामृग्भ्यामुपस्थाय तत्समीपे भूमी यवान्विकीर्य कुशावा- स्तीर्य तत्र स्वर्णादितजसाश्ममयमृन्मयपलाशपत्रादिप्वेकद्रव्यपात्रद्वये द्विकुशकूर्चान्तहिते। शं नो देवीरभिष्टय इत्यूचाऽपो निपिच्य यवोऽसि धान्यराज इत्यूचा यवान्क्षिप्त्वा गन्धपुष्पादि क्षिप्त्वा स्वाहाऽर्घ्य इति निवेद्य विप्रहस्ते कूच प्रागयं क्षिप्त्वा या दिव्या आपः पयसेत्यूचा विश्वे देवा इदं वोऽयमिति तद्धस्तेऽध्यं दद्यात् । ततो विश्वे देवा अयं वो गन्ध इत्यादि प्रयोगैर्गन्धादि दद्यात् । श्रीखण्डकुहामकर्पूरागरुपद्म- कादिगन्धामुलेपन कर्ता कुर्यात् । गन्धं दत्त्वा कर्ता दर्भपाणिनाऽनुलि- म्पन्न तु सदर्भेण हस्तेन लिम्पेत् । ब्राह्मणः स्वयं लिम्पेन्नायं नियमः । 'ततो जातीमल्लिकाश्वेतयूथिकाचम्पककुङ्कुमजात्यादीनि पुष्पाणि मरुब- कादेिसुगन्धिपत्राणि च देयानि । उग्रगन्धीन्यगन्धीनि वृक्षजरक्तान्य- शुक्लान्यसुगन्धिकण्टकिजानि चार्कधत्तूरशिरीपकाञ्चनारतुलसीमिल्वान ·स्मृत्यर्थसारः। *५१ दीनि वज्यानि । ततो घृतमधुसंयुक्तगुग्गुलश्रीराण्डागरुसरलादिसंभवे समस्तो वा धूपो देयः । प्राण्यङ्गहस्तवाताहतं च धूपं वर्जयेत् । ततो घृतेन तिलतेलेन वाऽनिपिद्धेन वाऽन्येन दीपं दद्यात् ।वसामेदोद्भयवर्ज- येत् । ततः शुक्वं शुद्धमहतं सदशवस्रमाच्छादनं दद्यात्तन्मूल्यं वाऽलाम उत्तरीयं यज्ञोपवीतं वाऽशक्ती, दद्यात् । ततोऽर्चनं संपूर्णमस्त्विति बूयात् । अस्त्विति ते बूयुः । संकल्पसिद्धिरस्त्विति भवन्तो बुवन्त्विति कर्ता बूयात् । अस्तु संकल्पसिद्धिरिति विप्राः प्रतिवृयुः । आसनादिपु स्वासनम् । अस्त्वयम् । सुगन्धः । सुपुष्पाणि । सुमाल्यम् । सुधूपः । सुदीपः । मुज्योतिः। स्वाच्छादनमिति विमा युरिति संग्रहकारस्मृतिः। अप पिच्यम्-प्राचीनावीत्यप्रदक्षिणमयुग्मत्वपूर्व दक्षिणापवर्ग दक्षि- णामुखः कुर्यात् । पिठ्युपचारेवेकवचन बहुवचनं वा प्रयोज्यम् । जब- न्येप्वेकवचनमेव पिज्यविमहस्तेप्वपो दत्त्वाऽयुग्मकुशान्द्विगुणान्सति. लानासनेप्यासनं पितृणामिदमासनं पितामहानामिदं प्रपितामहानामि- मिति वा पितुरिदं पितामहस्येदं प्रपितामहस्येदमासनमिति वा पित्रे पितामहाय प्रपितामहायेदमासनमिति वा । पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपि- तामहेभ्य इदमासनमिति वा धाममागे दद्यात्।मातामहेपु चैवम् । ततश्च श्राद्धे क्षणः क्रियतामित्यादिमिनिमन्व्य पितन्पितामहान्प्रपितामहा- नावाहयिष्य इति तिलहस्तो ब्राह्मणान्पृष्ट्वा पितरं पितामहे प्रपितामहमा- पाहयिष्य इति वा पृष्ट्वाऽऽवाहयेति विप्रैरनुज्ञात उशन्तस्त्वेत्यूचाऽऽवाह्य तिलान्मस्तकादिदक्षिणपादान्तमारोप्य, आयन्तु नः पितर इत्युपतिठेत । मातामहेषु चैयं कृत्वा पितृसमीपे भूमौ तिलान्विकीर्य कुशेषु राजता- दिपूर्वोक्तपात्रत्रये कुशकूर्चान्तहिते शं नो देवीरभिष्टय इत्यपो निपिच्य तिलोऽसि सोमदेवत्य इति तिलान्क्षिप्त्वा गन्धपुष्पादि च क्षिप्त्वा स्वधाऽर्घ इति निवेद्य विभहस्ते कूच क्षिप्त्वा या दिव्या आप इत्युक्त्वा पितरिदं तेऽऽयं पितामहेदं तेऽध्य प्रपितामहेदं तेऽध्यमिति क्रमेणाध्य दत्त्वा चतुर्था वा दत्या तस्तनिःसृतार्योदकं पितृपाचे प्रसिच्य दक्षिणायेषु कुशेपु पितृभ्यः स्थानमसीति सपवित्रं न्युजं कुर्यात् । न्युजं कृत्वा च तस्योपर्यपात्रपवित्राणि क्षिप्त्वा तिलपुष्पादि क्षिपेत् । तत्पात्रमा समाप्तेन चालयेत् । माताहेषु चैवम् । अलाम एकपात्रं विपवित्रं कार्यम् । उशन्तस्त्वा, आयन्तु नः, तिलोऽसीति मन्त्राणामूहो न कार्यः । देवे पिये च पावनिवेदनान्त आवाहनमिति केचित् । तत्त: १ स. ग. 'स्तो व्यस्तो या यू' । २. यः वैशेपि।

·५२ श्रीधराचार्यकृत:- पितरयं ते गन्धः पितरोऽयं वो गन्ध इत्यादिप्रयोगेण गन्धमापशु- कपुष्पाणि दद्यात् । ललाटे पुण्ड्राकारं स्कन्धे मालां च वर्जयेत् । धूर्फ दीपं च ज्योतिराच्छादनानि च दद्यात् । देवे पिये चाऽऽसनक्षणावाह- नाक्षितगन्धधूपदीपाच्छादनानां पदार्थानुसमये सति संततिवृद्धिश्च । कोण्डानुसमये विधिसिद्धिरेव । ततः संकल्पसिद्धयन्तं कुर्यात् । अथ गोमयेन चतुरस्र मण्डलं कृत्वोपरि यन्त्रं च कृत्वा दैवे सौवर्णादीनि पामाणि पिध्ये रौप्यादीनि पात्राणि स्वर्णरौप्याघृष्टान्पन्यानि पात्राणि वा मृन्मयवर्जितानि मण्डले निधाय तवापो निपिच्य हस्तेन निमृज्य प्रक्षाल्य पुनर्जलेनैव क्षालयेत् । अथानौ पाणी वा होमः । निरोः पाणावेव। तत्र घृताक्तमन्नं घृतं चाऽऽदायानो करिष्य इति पृष्ट्वा कुरुप्वेत्यभ्यनुज्ञात औपासनानिमुपवीती परिसमुह्य पर्युक्ष्य प्राचीनावीती तूष्णीमिध्ममनावाधाय मेक्षण सुवेणोपस्तीर्यावदानद्वयं क्षिप्त्वा पञ्चा- वत्ती वयं क्षिप्त्या पुनः सुवेणाभिघार्यावदाय मेक्षणेन सोमाय पितृमते स्वधा नमोऽग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इत्याभ्यां मन्त्राभ्यामाहुति- द्वयं हुदा मेक्षणमनावनुपहृत्य हुतशेपं पितृपात्रेपु क्षिपेत् । आहि- तामिः सर्वाधानी दक्षिणानो जुहुयास्पियविप्रपाणी वा । अग्न्य- भावे पाणी होमः । पाणिहोम इध्ममेक्षणविमाभ्यनुज्ञा न सन्ति । पित्र्य- विप्रपाणि परिसमुह्य पर्युक्ष्य वामेनोपस्तीर्य दक्षिणेनावदाय प्रत्यभि- चार्य हुत्वा पर्युक्षणपरिसमूहने स्तः । मातामहादिपु चैवम् । तत्र साग्निना पाणिहुतं तदेव प्राश्याऽऽचम्योपविशेत् । अथवा भाजने क्षिप्त्वाss. चम्योपविशेत् । हुतं पूर्व नाभीयात् । मोजनकाल एवा. श्नीयात् । प्रेतश्राद्धेषु तदनौ क्षिपेत् । इत्याद्याहुतिः । ततो देवपूर्वमुप- म्तीर्य स्वयं पत्नी वाऽन्ये वा नियुक्ताः प्रशस्तहविप्यान्नपूर्वपरिवेषणं कुर्युः । नापवित्रेण हस्तेन नाऽऽयसेन परिवेपणं कुर्युः। तृणपणन्ति- र्धाने न दोपः। अथ हविष्याणि- बीहिशालियवगोधूमप्रियगुमुमाषश्यामाकनीवाराद्याः कालशाकं महाशाकं द्रोणशाके मेध्यमांसं महाशल्कादीक्षुकदलीपनसाम्लातका- १ख, ग त्यनकपु1१ स. कालान। , ग वयुधानि । ५. 'वष्ठानि । खin क. साहः । ५ क. निघूत प्र१६क, होम, ।

·स्मृत्यर्थसारा. प्रखजूरजम्यूगोस्तनीद्राक्षामियालामलकनारिकेरनपुशोकिचिर्भटपा- लेयमधुरोत्तमफलानि बर्यादीन्येला शुण्ठी चाऽऽकं हिड्डुमरिचपिप्प- लीमधूकगुडशर्कराखण्डकपूरसैन्धवमानसलवणानि मधुगव्यपयोदधि- घृतानीत्यादीनि प्रशस्तानि । एतत्संमवमोदनसूपपायसापूपमक्ष्यपा. नादिकं बहु परिवष्यम् । हिडूगशुण्ठीपिप्पलीमरीचकानि द्रव्यसंस्कारा- नि श्राद्ध स्युर्न प्रत्यक्षाणि.। अथाहविष्याणि-कोद्वचणकमरकुलित्थपुलकराजमापरक्तविदलमापाः सत्वचश्चाऽऽढक्यः कृष्णयावनालाः कृष्णधान्यानि मुद्गमापतिलव्यतिरि-. तानि वानि । उपोदकी नुलसी कृष्णातसी शिगुर्महासर्पपपनशाक- कृष्णसर्पपपूतिगन्धशाकानि कूष्माण्डपोलकाद्याश्च । विशेषतो वृन्ताक- बृहतीद्वयालाघुगान्धारिकामर्कटिककपित्थमूलबिल्वफलकाश्चनालकक- पित्थकनककरक्षकरवन्दकलिङ्गवंशाबुराणि पित्रोंक्त्या याचितं शुल्का- हृतं सर्व कृष्णजीरकशतपुप्पीविडलवणाद्यारण्यमृगैमहिपीपयोदधिघृत. मित्यादीन्यप्रशस्तानि । प्रशस्तालामे त्वनिपिद्धं ग्राह्यम् । अथ पाने परिवेष्य देवे पाने सकुशयवान्क्षिप्त्वा पात्रं पर्युक्ष्य पृथिवी ते पात्रमि- त्यभिमन्यातो देवा इत्युचमुक्त्वा विष्णो हव्यं रक्षस्वेत्यन्ने द्विजाङ्गुष्ठ निवेश्य पुरूरवाया विश्वे देवा देवता इभन्नं हषिर्मह्मणस्वाहवनी- यार्थ इयं भूगयाऽन्नं च ब्रह्म मोक्ता च ब्राह्मणो गदाधरः। विश्वेभ्यो देवेभ्य इदमन्नं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाऽऽ तृप्तेनं ममेति यवोदकेन त्यक्त्वा ये देवास इत्युचोपतिठेत । अथ पित्र्यपात्रे तिलान्सकुशान्क्षिप्त्या पात्रं पर्युक्ष्य पृथिवी ते पात्रमित्यभिमन्येदं विष्णुरित्यूचा विष्णो कव्यं रक्षस्वेत्यगुठं निवेश्य पितरो देवता इदमन्नं कव्यमित्युक्त्वा पित्रे घसुरूपाय पितामहाय रुद्ररूपाय प्रपितामहायाऽऽदित्यरूपाय पितृभ्यो वसुरूपेभ्य इति वोक्त्वेदमन्नं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाऽऽ तृसेन ममेति वा तिलोदकेन त्यक्त्वा ये चेह पितर इत्यूचोपतिठेत । न चात्रोहः कार्यः । मातामहेपु चैवम् । अतिथिरस्ति चेत्तं देववदर्चयित्वा स्वेष्टदेव- तारूपाय शिवरूपाय वाऽन्नं त्यक्त्वा ये देवास इत्युपस्थाय देवताभ्यः पितृभ्यश्च सप्त व्याधा दशाणेवित्यादीअपित्वाऽऽपोशनं दत्त्वा प्रणव- १ ख, ग. 'पुष्यैर्वा । घ. पुसेर्वा । ३ ख, ग, घ, "यक्षेण भक्ष्याणि । ३ ख. ग. घ. "मवमरी।

·श्रीधराचार्यकृत:- यत्री मधुमतीमुक्त्वा तत्सद्यथासुसं जुपध्वमिति बूयात् । अथ ब्राह्मणाः प्राणाहुनेः पूर्व मौनिनो भूतलात्पात्रमनुद्धरन्तो मुखशब्दपा- ण्पादिचापलं वर्जयन्तो भुञ्जीरन् । यद्वा मृदादिपालिकासु भिडिकासु वा प्राणाहुत्पाः पूर्वमूर्य वा पाचं निधाय भुञ्जीरन् । उच्छिष्टसेकपा- दरजःस्पर्शाक्रमणादिभयात्सर्वथा न यन्त्रिकादित्रिपाद्यादिपु निदध्युर्न बठिं कुर्युस्ततो भोक्ने कर्वे च पित्रे च यदोचते हविस्तद्देयम् । आ तृप्ते रक्षोन्नपित्र्यपवित्रमन्त्रान्मणवादिपूर्वानुपवीती श्रावयित्वा प्रणवगा- ययौ जपेत्। ततः सार्वर्णिकमन्नाद्यमादाय प्रणवमुक्त्वा प्राचीनावीती मधु वातेत्यृचमक्षन्नमीमदन्तेत्यूचं[च] श्रावयित्वा तृप्ताः स्थेति पृष्ट्या तृप्ताः स्मेति तैः प्रत्युक्ते देवपित्र्यबाह्मणसंनिधौ पुरत उच्छिष्टसमीपे दक्षिणाग्रेषु दमेंपु तिलोदकं पितृतीर्थेन प्रसिच्य ये अग्निदग्धा ये अनग्नि- दग्धा जीवा इत्यनेन सतिलमन्नं क्षिप्त्वा तिलोदकं प्रसिच्याऽऽचमेत् । ततो गण्डूपं दत्त्वा सार्ववर्णमन्नाय पिण्डार्थमुद्धत्यानशेपः किं क्रियतामिति पृष्ट्वेटैः सह भुज्यतामित्यभ्यनुज्ञाते तेहीते वाऽनिहोमेऽग्निसमीपे पाणि- होमे विप्रसमीपे पिण्डपितृयज्ञयपिण्डान्निध्यात्तच्चैवम्-गोमयेनोप- लिते भूपदेशे स्पपेन सादिरेण काठेन वा दर्भेण वा, अपहता असुरा इत्यादिना लेखाद्वयं दक्षिणायमुल्लिरयाभ्युक्ष्य तत्र बर्हिरास्तीर्य पश्चिम- लेखायां पिण्डदेशेषु शुन्धन्तां पितर इत्यादिभित्रिभिमस्तिलोदकं पितृतीर्थेन निनीय पूर्वलेसायां शुन्धन्तां मातामहा इत्यादिभिनिनीय- तत्ते देवदत्तशर्मन्ये च त्वामवान्वित्युक्त्वैतत्पिण्डरूपमन्नं पित्रे न ममे- त्यादितिलमिश्रान्पराचीनपाणिः पिण्डान्निधायात्र पितर इत्यादिना पद् पिण्डान्सकृदेवानुमन्य सव्यावत्योदड्ढावृत्य यथाशक्त्यनुच्छ्स- नासित्वाऽभिपर्यावृत्यामीमदन्त पितर इत्यादिनाऽनुमन्योच्छुसेत् । ततः पिण्डशेपमवघ्राय हस्तं प्रक्षाल्य पिण्डेषु पूर्ववदुदकं निनीय देव. दत्तशर्मन्नम्यवेति पिण्डेषु तैलं दत्त्वा देवदत्तशर्मन्नद्भवेत्यानं दत्त्वै. तदः पितरो वास इत्यादिना वासो दशामूणांस्तुकां वा दद्यात् । पञ्चा. शदर्पताया ऊध्र्व स्वहृत्स्थरोम वा दद्यात् । अथ पिण्डान्पितरूपानुप- तिठेत नमो वः पितर इत्यादिना मनोन्याहुवामह इति च तिसृभिः अथ पिण्डान्युगपत्मवाहयेत्परतन पितर इत्यूचा अग्ने तमद्येत्यूचा दक्षिणानिं प्रति गच्छेत् । यदन्तरिक्षमित्यूचा गार्हपत्यं प्रति गच्छेत् । औपासने क्र. दिपोलिका 1 ३ ख. ग, घ, बदहा ३ ख ग घ. स्वहस्तरों"।

·. स्मृत्यर्थसारः। स्वग्ने तमद्येति गत्वा यदन्तरिक्षमिति जपेत् । तत्र गाहपत्यपदस्य लोपः। पाणिहोमेऽग्ने तमोत्यादिकं नास्त्येव । ततः पिण्डेभ्योऽक्षतगन्धपुष्पधू- पदीपवस्त्रताम्बूलानि दत्त्वा वीरं मे दत्त पितर इति मध्यम पिण्डमा- दायाऽऽधत्त पितर इति पत्नी प्राशयेत्पुत्रायुरारोग्यैश्वर्यार्थम् । पिण्डांस्तु गोऽजविप्रेभ्यो दद्यादयो जलेऽपि वा। अध्यनिनयनादन्यत्र पितृशब्दस्योहो न कार्यः। एवं वा स्वशाखो ! तविधिना वा पिण्डान्निधायाऽऽचम्याऽऽचमनं दद्यात् । ततो विप्रह- स्तेऽपो दत्त्वा यवास्तिलांश्च क्रमाक्षिप्वा तान्निरस्य पुनः साक्षतपुप्पं क्षिप्त्वा गोत्रनाम्नाऽमिवाद्य गोत्रं धर्धतामिति याचयित्वा स्वस्ति वर्धतां गोत्रमिति प्रयुक्त. प्रक्षिप्ताशिपो गृहीत्वा पात्राणि चालपि- स्वाऽऽचमेत् । अनुपनीतः स्त्री[वा]न चालयेत् । ततो विश्वेभ्यो देवेभ्यः पितृभ्यश्च स्वस्तीति चूतेत्युक्त्वा तैरों स्वस्तीत्युक्ते विश्वेषां देवानां पितॄणां चाक्षय्यमस्त्वित्युक्त्वाऽस्त्वक्षप्पमित्युक्ते मूहिरण्यरजतादि शक्त्या दक्षिणां दद्यात् । ततो दक्षिणाः पान्तु बहुदेयं चास्तु न इत्युक्ते तथैव प्रत्यूचुः । स्वर्धा वाचयिष्ये वाच्यतामित्यनुज्ञातः पितृभ्यः स्वधो- ध्यतामित्युक्त्वाऽस्तु स्वधेति प्रत्युक्ते भूमी जलं सिञ्चेत् । स्वधा संपद्यतामित्युक्ते संपद्यतां स्वधेति प्रत्यूचुः । विश्वे देवाः प्रीयन्तामि. त्युक्ते प्रीयन्तां विश्वे देवा इति प्रत्यूचुः। पितरः प्रीयन्तामित्युक्ते प्रीयन्तां पितर इति प्रत्यूचुः । ततो न्युजपात्रमुत्तानं कृत्वा पवित्राणि विन्यस्य विभहस्तेऽक्षतपुष्पाणि च क्षिप्त्वा वाजेवाजेवत इत्युक्त्वोत्तिष्ठत पितर इति दर्भेण विप्रान्पितृपूर्वान्विसर्जयेत् । ततः पादप्रक्षालनपदेश आमा- वाजस्येति प्रदक्षिणीकृत्य दक्षिणामुखो दातारो नोऽभिवर्धन्तामन्नं च नो बहु भवेदिति वरेपु याचितेषु तैश्चैताभ्यां श्लोकाभ्यां युष्मदाख्यातश- ब्देन वा तथैयास्त्विति वा प्रयुक्त आशिपो गृहीत्वा प्रणिपत्याद्य में सफलं जन्मेति प्रसाद्य सर्वं संपूर्णमस्थिति वाचयित्वा क्षम्यतामि- स्युक्त्वा निवेशनान्तमनुप्रज्याऽऽस्यतामित्युक्ते प्रदक्षिणीकृत्याऽऽगत्य पाकान्तरेण या श्राद्धशेषेण वा वैश्वदेवादिकं कृत्वेष्टेः सह श्राद्धशेपपूर्व भुञ्जीत । निमन्त्रणादि च तदात्री च ब्रह्मचारी स्याभोक्ता तु पुनर्मों- जनाध्वगमनाध्यापनाध्ययनमैथुनदानप्रतिग्रहहोमादीन्वर्जयेदिति पार्व- १७. ग. घ. 'ले क्षिपेत् । १ प.नाभ्यामन्य क. यक्लाशि ·श्रीधराचार्यकृत:- णश्राद्धं सर्वसंग्रहकारकमताल्लिसितम् । अनुपनीतस्त्रीशूद्वाः भाद्धमृ- विजा कारयेयुः स्वयं वाऽमन्त्रकं नामगोत्राभ्यां कुर्युः । देवेभ्यो नमः पितृभ्यः स्वधा नम इति मन्त्राभ्यां वा । पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा अपि । *अविशेषेण कर्तव्यं विशेपान्नरकं व्रजेत् ।। एवं काम्यश्राद्धम् । तत्र धूरिलोचनौ विश्वे देवाः । अनी पाणी चा होमः । नैमित्तिकं श्राद्धं तद्वत् । तत्र कामकाली विश्वे देवाः। इष्टिश्राद्धं रुचिश्राद्धं तद्वत् । तत्र क्रतुदक्षी विश्वे देवाः। अथ वृद्धिश्राद्धम्- तब सत्यवसू विश्वे देवाः । वैश्वदेवार्थ मावाद्ययं पित्राद्यर्थं सपत्नी- कमातामहाद्यर्थं च द्वौ द्वी विप्रौ युग्मा वा शक्तितो योज्याः । अमूला दर्माः। यज्ञोपवीती प्राइमुख उदङ्मुसेभ्यो दद्यात् । प्राङ्मुखेभ्यो चोदङ्मुसः । सर्वथा दक्षिणामुखो न दद्यात् । तिलार्थे यवाः । नान्दी- देवानां नान्दीश्राद्ध क्षणः क्रियताम् । ॐ तथा प्रामुतां भवन्तौ प्राप्नवा- वेत्यादि । क्षणे पियेऽपि द्विकुशकूर्च पवित्रकम् । पित्र्ये नान्दीमुख- पूर्वकं युग्मत्वम् । यवोऽसि सोमदेवत्य इति यवावापः स्वधीस्थाने पुष्ट्या । स्वधानमःस्थाने स्वाहानमःशब्दः । स्वाहाऽर्य इत्ययनिवे. दनम् । नान्दीमुसाः पितरः प्रीयन्तामिति द्विर्गिन्धादि देयम् । प्रद. क्षिणमुपचारा उद्गपवर्गम् । अनी पाणी वा होमः । अग्नये कव्य- चाहनाय स्वाहा । सोमाय पितृमते स्वाहेति व्युत्क्रमेण होमः । होमव- न्मेक्षणप्रक्षेपः । रक्षोप्नेन्द्रशान्तिमन्त्राञ्श्रावयेत् । मधुवातेत्युचः स्थान उपास्मै गायता नर इति पञ्चः श्रावयेदन्यमधुमन्त्रान्वा । अक्षन्नमी- मदन्तेत्यन्ते श्रावयेत् । आचान्तेषु भुक्त्याश्रयान्गोमयेनोपलिप्य प्राग- ग्रान्दर्भानास्तीर्य देवं पृपदाज्यदधिबदरिमिअमुक्तशेपेणकैकस्य द्वौ दौ पिण्डौ दद्यात् । आज्ये दधिप्रक्षेपो दैवं पृपदाज्यम् । शेष पार्वणवत् । अत्र पिण्डमात्रस्य लोपो वा पिण्डादिकस्य लोपो वा । भयैरोद्दिष्ट मिताक्षरायाम्-प्रतिसंवत्सरं मृताहन्येकोद्दिमुपदिष्टं योगे- श्वरेण । तथा च स्मृत्यन्तरे- * इदमर्थ घ. पुस्तके वर्तते । 1 १स. , भया. स्था। रस. ग. घ. मत्वम् । ३ क. भुत्ताराया।

·स्मृत्यर्थसारः। धर्प वर्षे तु कर्तव्या मातापित्रोस्तु सक्रिया । अदेवं भोजयेच्छ्राद्धं पिण्डमेकं तु निर्वपेत् ॥ तत्र सर्वश्राद्धानि विविधानि-नवश्राद्धानि नवमिश्राणि पुराणा. मीति । तत्र मृताहायेकादशाहान्तं विहितानि नवश्राद्धानि । एकाद- शाहादिन्यूनाम्दान्तं विहितानि नवमिश्राणि । ततः परं पुराणानी. स्युक्तम् । तत्र सर्वेकोद्दिष्टेषु दैवं नास्ति । एक उद्देश्यो बाह्मणश्चैकः । अयुग्मा वा बाह्मणाः । एक पात्रं पवित्रं च । मुक्तशेषेणैकः पिण्डो देयः। पुराणैकोद्दिष्टे पार्वणैकदेशवत्सर्व देवहीनं समन्धकमेव । पाणी, मन्त्राभ्यां होमः । नवमिश्रेषु दिवा निमन्त्रणम् । निमन्त्रणादि न स्वाध्यायः । पितृशब्दस्वधानमःशब्दवता मन्त्राणां लोपः । तिला- पापादि सर्व तूष्णीं कार्यम् । तूष्णीमध्ये निवेद्यानाबाह्य मन्त्रान्त नाना प्रेतोद्देशेनाप्यं दत्त्वा गन्धादि देयम् । पाणौ प्रेताय स्वाहेत्येका. हुतिः । नवश्राद्धेपु धूपं दीपं स्वधाशब्दं पितृशग्ई पिण्डेऽनुशन्दं जपम. मिश्रवणं च वर्जयेत् । अक्षम्यस्थान उपतितामिति वदेत् । प्रतिवचन तद्वत् । अभिरम्यतामिति विसर्जयेत् । अमिरताः स्म इति प्रयुक्तिः। 'नवमिश्रे च सवं समन्त्रकमित्येके । नवश्राद्ध सर्षममन्त्रकमेव कार्यम् । 'नामप्रेतशब्दं च न लोपयेत् । सद्य एव निमन्त्रणम्।धूपं दीपं श्राद्धशेष. मोजनं च वर्जयेत् । नवश्राद्धं कृत्वा सायात् । अन्यत्सवं पार्वणवत्। नवाद्धान्येकादशेऽति पा कार्याणि । तोऽऽयं महकोविटम् । तब बहुदक्षिणा प्रेतवस्त्राभरणयानशम्यासनभोजनपादुकोपानच्छवादिकं देयम् । रुद्रगणे प्रेतोद्दिष्टपक्षे नवश्राद्धवत् । रुद्रादेशपक्षे तु यज्ञोपवीती विप्रान्समभ्यय मोजयेत् । रुद्ररूपप्रेतोदेशवच्छ्राद्धं सोदकुम्म सतिलं सर्वत्र दक्षिणा देया प्रेतश्राद्ध विशेषेण । अय सपिण्डीकरणम्-तत्र मण्डलवयम् । देवे दो विपी प्रेतस्थाने त्वेकः, तत्पित्रादिपु वयः। अशक्ती देवे प्रेते पित्र्ये चैकैको विमः । कामकाली विश्वे देवाः । देवार्चनं पूर्ववदेव । प्रेतार्थमेकपात्रं तपित्राद्यर्थं त्रीणि । प्रेते नपमित्रैकोद्दिष्टवरिपत्र्ये पार्वणवत्पात्रं पूरयित्वा गन्धादि क्षिपेत् । पाबाणि तत्रैव निषेध प्रेतपाचं पितृपान्चेषु संयोजपिप्प इति पृष्ट्वा । १७. ग. गादीनि । १ क. 'त्र प्रस्तुत । प. प्रथमाहा । ३ क. 'कमुदिश्य मा । - फ. प. सर्वममन्न । ५ क. 'मायमेकोदियम् । ६. स्.। सूत्रोदेश !

·श्रीधराचार्यकृत:- संयोजयेत्यनुज्ञातः प्रेतपात्रकुशान्पितृपात्रेषु क्षिप्त्वा प्रेतपाने किंचिदेव जलं सकुशमवशेप्य ये समानाः समनस इति द्वाम्यां मन्त्राभ्यां पितृ. पात्रेषु सिश्चेत् । प्रेतपानावशेपेण प्रेताय॑म् । पिज्ये तत्पात्राध्य दत्त्वाऽऽच्छादनान्तं कृत्वा पृथक्पृथगन्नं मूर्धन्यप्रेताय पाणावेकाहुति जुहुयान्न वा । पिवर्थमनौ पाणी वा मन्त्राभ्यां होमः । हुतशेपं पितृपा- णिपु दद्यात् । तदन्नं भोजनात्मानाशीयात् । भोजनार्थान्नेन सहा. श्रीयात्मेतोद्देशेनैकं पिण्डं दत्त्वा पिये चीपिडान्दत्त्वा प्रेतपिण्डं पितृपिण्डेपु संयोजयिष्यामीति, पृष्ट्वा संयोजयेत्यनुज्ञातः प्रेतपिण्डं बेधा विभज्य पूर्वमन्त्राभ्यां पित्रादिपिण्डेषु निदध्यात् । अनुमन्त्रणादि सर्व पार्वणवत् । सर्वं तत्रय समापयेत् । श्राद्धमोजने मिथः स्पृष्टी- तदन्नमत्यजन्भुक्त्वा गायत्र्यष्टशतं जपेत् । उच्छिष्टेन सिक्के तत्मक्षाल्य भुक्त्वा स्नात्वा द्विशतं जपेत् । उच्छि- टभोजने द्विसहस्र जपेत् । मातृणां चैवम् । तत्र विशेषः- अपुवायां मृतायां भर्ता स्वमात्रादिभिः सापिण्डचं कुर्यात् । मातृपि- ण्डदानादिकमासुरादिविवाहोत्पन्नपुत्रिकापुत्रवेत्तत्पितृगोत्रेणैव कुर्यात् । बाह्मादिविवाहोत्पन्नः पितृगोत्रेण मातृगोत्रेण वा कुर्यात् । अन्वारोहणे वेकचित्यारोहण एकदिनमरणे स्त्रियाः पृथक्सपिण्डीकरणं न कार्यम् । भर्तुः कृते स्त्रियाश्च कृतं भवति । दिनान्तरमरणे तु पुत्रः स्वपि- तृपितामहप्रपितामहपिण्डमध्ये कुशानन्तर्धाय पित्रैकेन मातुः सापिण्डयं कुर्यात् । सर्वत्र भर्ना पल्याः सापिण्डयमेकेनेव । श्वशुरेण निपि. द्धम् । केचित्रिभिरेव सह सापिण्ड्यमाहुः । आसुरादिविवाहो- त्पन्नः पुत्रिकापुत्रश्च मातामहादिभिरेव । तथा सति मातामहश्राद्धं नित्यमेव मृताहादी । ब्राह्मादिविवाहोत्पन्नः पिवैकेन । पितरि स्थिते पितामहादिभिर्मातामहादिभिर्वा सापिण्ड्यं कुर्यात् । ब्राह्मणादिहताना प्रायश्चित्ताकरणे ब्रह्मचारिणामनपत्यानां च सपिण्डीकरणं नास्ति तेपां सदैकोद्दिष्टमेव । व्युत्क्रममृतानां व्यवहितैः सापिण्ड्यं कार्य न वा । केचित्सर्वेपां सपिण्डीकरणमाहुः । संवत्सरादाक्सपिण्डीकरणे १ ख, ग,सपिनादि सग प.ह्यादि १३ स. ग, घ, मनादि ।

·स्मृत्यर्थसार ५९ सति प्रतिदिन प्रतिमासं वा सोदकुम्मश्राद्धं मृताहश्राद्धवत्कृत्वा सपिण्डीकरणमारभ्य वैकादशाहादिषु तान्येव पोडश श्राद्धानि मृता- हश्राद्धवत्कृत्वा पा संवत्सरविमोकार्थ पार्वणश्राद्धं भूरिबाह्मणमोजनं. च कुर्यात् । मृताहश्राद्धं प्रत्यब्दमेकोद्दिष्टं पार्वणं वा यथास्वाचारं पुत्रः कार्यम् । मरणक्षणे यन्मासे यत्पक्षे या तिथिस्तदिनं तस्य मृताहः। पतीनां सदा स्त्रीभिः पार्वणमेव कार्यम् । दर्शे मृतस्य प्रेतपक्षे मृतस्य च 'प्रत्यब्दं पार्वणमेव । पतीनां विदण्डिनां प्रेतत्वं नास्त्येव । एकादशेऽह्नि पार्वणमेव कार्यम् । दण्डग्रहणात्पूर्व मरणे स्वशाखोक्तविधिना दग्ध्वो- दकपिण्डप्रेतश्राद्धसापिण्ड्यादीनि कार्याण्येव । शूदाणां तु प्रेतश्राद्धं सर्वममन्त्रकं द्वादशेऽह्नि कार्यम् । मासे गते वा कार्यम् । अनाहिताग्ने 'मरणदाहादि प्रेतकार्य मृताहश्राद्धं चाऽऽहितामे: मेतकार्य मृताहश्राद्धं च दहनादेः कार्य विपक्षान्तम् । तस्मादृवं मृताह एव । सर्वेपी मृताह एव श्राद्धं कार्यम् । अष्टकासु गयायां च पृथड्यातॄणां पितॄणां च सोदकानां च सपत्नीकमेव । तत्र देवतन्त्रमेव पितपूर्वत्वम् । अने- कमातरोऽप्येकत्र योज्या अन्यत्पूर्ववत् । वृद्धौ च न सपत्नीकं स्त्रीपू- पत्वं देवतन्त्रत्वं चोक्तमेव । मृताहश्राद्धं पितृमृताहे पितॄणामेव कार्य न च सपत्नीकम् । मातृमृताहे मातृणामेव कार्य पितॄणां तत्र श्राद्धे प्राप्तिरेव नास्ति । ( * वृद्धी मातृमुख्यं मातृणां सदैवमन्वष्टका मातृमध्यं सदेवं गयादिषु मात्रन्तं सदैवम् ।) मातापित्रोताहैक्ये पितृमातृश्राद्धं पृथगेव न सपत्नीकम् । तत्र पूर्व पितुः श्राद्धं समाप्य ततो मातुः श्राद्धं कुर्यात् । पित्रोताहैक्ये सह दहने च मातृभाद्धं पृथगेय । तत्र तु पितुः श्राद्धं मातुः श्राद्धं चैककालमेकपाकेन क्रमेण समापयेत् । मृताहैक्य एकचित्यारोहयो सति मातृश्राद्धं पृथगेव । तत्र दैवं तन्त्रमेव । ततः पितरस्ततो मातरः । अनेकमातरः पृथगेवै क्रमेण । कालपाकबहिःप्रयोगैक्यम् । भिन्नचित्यारोहणे सर्व पृथगेव । मृताह- श्राद्धस्यैकोद्दिष्टत्वेऽप्येप कमः । अष्टकागयावृद्धिमृताहादन्यन सप- लीकमेव । मातामहानामतेष्वपि सपत्नीकमेव मृताहवर्जम् । तत्र पृथगेच सर्वेपाम् । पितृव्यरिस्थिभ्रातृमातुलगुर्वाचायाणां च तद्वत् । अपरपक्षे महालये सर्वेषां पितॄणां श्राद्धं कार्यम् । तत्र मातृश्राद्धं पृथ- * धनुचिहान्तर्गतपाठो ग. पुस्तके वर्तते। ख. ग. घ. तृणा च पृथक्श्राद्धं न सप.नीकं मातामहाना सपत्नीकमेव सो'। २खक . स। ३ क. "वमक।

·- श्रीधराचार्यकृत:- प्रशस्तम् । मातामहानां सपत्नीकमेव । गुर्वाचार्य पितृव्यमातुलश्वशुरोपा- ध्यायभ्रातृसखिमियपोषकद्रव्यदपुत्रशिप्यत्विगादीनां तत्स्त्रीणां च श्राद्ध कार्यम् । अपुत्राणां विशेषेण कार्यम् । तत्रैकः पाकः । वैश्वदेवं तन्त्रं पिण्डबहिश्चकम् । पक्षश्राद्धे च तथैव । तत्पक्षत्रयोदश्यामेकवर्गस्य श्राद्धं न कार्य पिण्डदानं च निपिद्धं मघायोगे विशेषतः । पुत्रकामस्य च पिण्डबर्हिः कुशाः काशा दूर्वाः प्रशस्ताः । बीहियवगोधूमोशीरेक्षुकन्दु- रुमुक्षवल्वजाश्च भवन्ति । एकादश्यां त्रयोदश्यां मघायां कृत्तिकासु पिण्डदाने दूर्वा निषिद्धा । तत्पक्षचतुर्दश्यां शस्त्रहतस्यैव श्राद्धम् । तञ्चैकोद्दिष्टमेव । त्रयाणामपि शस्त्रहतत्वे पार्वणमेव । सर्वेषां पापमृतानां चैवम् । तत्रं देवं पार्वणमेव । नित्यश्राद्धमदैवं पदपुरुपं च भवति । तत्रानदेशकालनियमाः कर्तृमोक्तृनियमाश्चन सन्ति । विमानुपवेश्याऽऽ- सनं दत्त्वाऽप होगपिण्डवर्ज संकल्पसिध्यन्तं कृत्वाऽन्नं त्यक्त्वा मुक्ती प्रसादयेत् । विवाहमौजीबन्धो, वर्ष वर्षाध क्रमात्सपिण्डीकरणवर्ज आद्धेषु सपिण्डाः पिण्डान्न दयः । शेपं सर्व कुर्युः । पृथपिण्डानपि न दयः। महालये गयाश्राद्धे मातापित्रोः क्षयेऽहनि । यस्य कस्यापि प्रेतस्य सपिण्डीकरणे सति। कृतोदाहोऽपि कुर्वीत पिण्डनिर्वपणं सदा । पितृयज्ञे च यज्ञे च गयायां दद्युरेव ते ॥ सपिण्डीकरणवनं सर्वश्राद्धषु विस्तृतपार्वणविधिनाऽसंभवे संक- ल्पविधिनैव कार्यम् । संकल्पविधानं नामाऽऽवाहनार्यहोमपिण्डवज पार्व- णोक्तं यथासंभवं भवति । अन्नामावे द्विजाभावे प्रवासे पुत्रजन्मनि पन्यभावेऽग्न्यभावे पाककर्बभावे सति पल्यां रजस्वलायामापदि तीर्थे ग्रहणसंनिधौ मोजननिषेधकाले मृताहे चान्यश्राद्धे च संग्रहे रात्रिसं. क्रान्ती चावीरा स्त्री शूदश्च सर्वदाऽऽमश्राद्धं कुर्यात् । तत्राऽऽच्छादनान्तं कृत्वाऽऽमं चतुर्गुणं समंवा सोपस्करं त्यक्त्वा दक्षिणां दत्त्वा समापयेत् । आमेन होमपिण्डी न वा । स्वस्तिवाचन न वाऽस्ति । अन्नामावादि- निमित्तेषु हेमश्राद्धं वा कार्यम् । विशेषतः पुत्रजन्मापत्नीकमवासानग्नि- तीर्थापत्संग्रहेषु हेमश्राद्ध आवाहनार्यगृहपाकहोमपिण्डान्कुर्युनं वा । १. ग. "म् । तत्त्व । घ.म् । न खदे । २ ख. ग. घ. गवन् । नि । ३ क. प. "पि । क. ले गयाया दारेव । स। - ·सत्यर्थसारा आच्छादनान्ते हिरण्यमष्टगुणं चतुर्गुणं द्विगुणं समंवा सदक्षिणं त्यक्त्वा पूर्ववरसमापयेत् । अन्नामावाद्यनेकनिमित्तेषु सत्सु संकल्पितं श्राद्धं कार्यम् । तत्र द्रव्ये विभे वाऽसंनिहिते वाऽऽमहेमभूवनधनधान्यादि- वस्तु यथाशक्त्या पित्रुद्देशेन संकल्पं त्यजेत् । मासिकानि मृताहासु संमवेऽन्नेनैव कार्याणि सपिण्डीकरणं तु सर्वथाऽन्नेनैव कार्यम् । अप श्राद्धकालविधिः- तत्र तावद्यस्मिन्दिने यद्विहितं कर्म तद्घटिकासु तत्कर्मणः प्रारम्भ समाप्तिं च कुर्यात् । मृताहश्राद्धस्य विशेषेण । असंभवे प्रारम्भ समाप्ति धा कुर्याद । अहि पञ्चदशधा विमक्तेऽष्टमो मुहूर्तः कुतुपः। कुतुपादिपञ्चसु मुहूर्तेषु श्राद्ध कार्य न सायाह्ने न रात्रौ न प्रातः । अह्नः पञ्चधा विमा- 'गात्रिमुहूर्तकाः प्रातः पूर्वाह्नो मध्याह्नोऽपराह्नः सायाह्न इतिप्रातःकाले वृद्धिनिमित्तकं श्राद्धं प्रशस्तम् । पूर्वाह्न आमश्राद्धं हेमश्राद्धं च । मध्याह्न एकोद्दिष्टम् । अपराहे पार्वणम् । पिण्डपितृयज्ञदिने सायादेऽपि पार्वणमनुज्ञायते । एवं पूर्वदिनेषु । भय खण्डतिथिषूच्यते--अमावास्या दृष्टचन्द्रा सिनीवाली । मष्टचन्द्रा कुहूसंज्ञा । अमावास्या भूतविद्धा न चेदपराहव्यापिनी ग्राह्या । भूत- विद्धा वेत्तां त्यक्त्वाऽपरेशुरपराव्यापिनी तिथिह्यो । मध्याहात्पर- स्तादमावास्याप्रतीतो भूतविद्धा भवति। अत्यन्ततिथिक्षयविषयेऽपरेधुर- पराहेमावास्याया अमावे मूतविद्धा सिनीवाली सायाहव्यापिनी ग्राह्या । ततोऽवविीनक्षये मूतविद्धा सिनीवाल्यपराह्नव्यापिनी सर्व. ह्यिा । यद्वा सानिकः सिनीवाठी निरग्निकः स्त्रीशूद्वैश्च कुहूः । अत्यन्ततिथिवृद्धौ भूतविद्धां सिनीवाली त्यक्त्वाऽपराहव्यापिनी कुहूाहा । ततोऽर्वाचीनवृद्धी मूतविद्धा सिनीवाली त्यक्त्वा मध्या- पापिनी कुहूर्याया। द्वयोरपि मध्याह्नव्यापित्वे तिथिसाम्य इच्छ- याऽन्यतरा तिथिह्या । यद्वा साग्निकः सिनीवाली निरनिकः स्त्रीशूदैन कुहूः । यद्वा सर्वैः कुहूर्णाह्या । दर्शपूर्णमासयोः श्राद्ध- तिथिषु वृद्धिह्रासस्वीकारो नान्यत्र । मृताहे चापराव्यापिन्येव तिथिर्माह्या । अपराह्नः पितॄणां स्वयंभुवा दत्तः । नास्तमैयः । ख. ग. संनिहित वा ! २ क. 'धा । ३ स. ग. पूर्णदि । सु. ग. मिरुच्य। ..५ स.या ममध्या । ६ स. ग. विद्धा सिनीवाली त्यक्ता परान्यापिनी कुडूप । “क, 'मयत्रि। . .

·श्रीधराचार्यकृतः- त्रिमुहूर्तमानव्यापिन्येव तिथिवृद्धी परैव ग्राह्या तिथिसाम्ये तु पूर्वा परा वा तिथिक्षये त्वस्तमयत्रिमुहूर्तव्यापिन्येव ग्राह्यो । परदिने श्राद्ध- करणासंभवे सूतकादिविघ्नसमवे पूर्वैवास्तमयमात्रव्यापिनी ग्राह्या । केचित्सर्वथा पूर्वविद्धा ग्राह्येत्याहुः। तत्तु बहुस्मृतिन्यायविदो नेच्छन्ति । पूर्वदिने श्राद्धकरणासंभवे सूतकादिविघ्नसमवे च परेवोदयव्यापिनी प्रयोगपर्याप्तकाला तिथि द्या । तत्रापि मृताहश्राद्धस्य द्रव्यासं- भवे चान्येन विलेन वाऽनुपपत्तावुपपत्त्यनन्तरं कार्यम् । सूतकादि- विने च तच्छुद्धयनन्तरं कार्यम् । यद्वा कृष्णकादश्याममावास्यायां वा कार्यम् । यद्वाऽनन्तरमासे तद्दिने वा कार्यम् । एकोद्दिष्टे संप्राप्त विघ्ने सत्यनन्तरमासे तद्दिने वा कार्यम् । यथाकालं षोडश श्राद्धानि कार्याणि अनुपपत्तिनिमित्त विन्ने सत्युपपत्त्यनन्तरं कार्याणि । विनान्तरितं मासिकश्राद्धमुत्तरमासि तदिने कार्यम् । प्रोपितमरणे मृताहाज्ञाने मृत. मासपरिज्ञाने तन्मासदर्शो ग्राह्यः । मृतमासाज्ञाने मृताहपरिज्ञाने सति मार्गशीर्षमांसे भाद्रपदमासे माघे वा तदिनं ग्राह्यम् । मरणदिनमासी न विज्ञातो चेत्तस्थानदिनमासौ ग्राह्यो । प्रस्थानदिनमासौ न विज्ञाती 'चेन्मरणदिनमासवार्ताश्रवणदिनमासौ पूर्ववद्ग्राह्यौ । मरणवार्ताश्रवण- 'दिनमासौ न विज्ञातौ चेत्पुनर्दहनमासी पूर्ववद्वाह्यौ । यद्वा सर्वत्रापि कृष्णपक्षमरणे दर्शो ग्राह्यः । शुक्लपक्षमरणे पूर्णसासः । सर्वात्मना मृताहाज्ञाने माघमासस्य दर्शो ग्राह्यः । अप्रोपितस्यापि सर्वात्मना मरणदिनमासाज्ञान एवमेव कार्यम् । गुगादिमन्वादिप्रभृतिविशेषवि- हितश्राद्धेपु शुक्लपक्ष उदयव्यापिनी तिथिर्गाह्या । कृष्णपक्षेऽस्तमयव्या- पिनी । शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्न करणं प्रशस्तं कृष्णपक्षस्यापराले नक्षत्रवि हितश्राद्धेष्वपिशुक्लपक्ष उदयव्यापि नक्षत्रदिनं ग्राह्यं कृष्णपक्षेऽस्त. मयव्यापि नक्षत्रादिनं ग्राह्यम् । अप सैक्रान्तिपूच्यते--(*संक्रान्तिपु सर्वोमर्थतोऽटायटिकासु दृष्टमह- टफलमुच्यते ।) तत्र कर्कटसंक्रमो दक्षिणायनम् । दक्षिणायने पूर्व त्रिंश- द्घटिकाः सानदानश्राद्धादिषु पुण्याः । तथा विष्णपदेषु च पूर्व पोडश * धनुविद्वान्तर्गतपाठः स. ग, पुस्तकयोन स्ति। . १ कधी तिथि । ३. या अप! ३ क. २ प्राअम् । प. 'यतः घोरशपटिरा. पुण्याः । भश.

·स्मृत्यर्थसारः। ६३ घटिकाः पुण्याः। वृषवृश्चिककुम्मसिंहसंक्रमा विष्णुपदाः । तुलामेषयो- विपुर्वम् । तत्र पूर्व दश घटिकाः पश्चाश्चतुर्घटिकाः पुण्याः । पडशीति- मुखेषु पश्चात्योडश घटिकाः पुण्याः । मिथुनकन्याधनुर्मीनसंक्रमाः पडशीतिमुखाः । मकरसंक्रम उत्तरायणम् । उत्तरायणे पश्चाचवारि- शघटिकाः पुण्याः। (पूर्वं चत्वारिंशद्घटिकाः पुण्याः) माहुः । अर्धरात्राक्सिंक्रमणेषु सत्सु पूर्वदिनं पुण्यम् । तत्र भोगः कार्यः । अर्धरात्रसंक्रमणेषु सत्सु दिनद्वयं महापुण्यम् । तत्र मोगः कार्यः । यद्वा ग्रहणसंक्रान्तिविवाहोत्क्रान्तिवृद्धिषु रात्रावपि स्नानदानादिकं कार्यम् । ध्यतीपातादियोगः कुतुपादियोगी ग्राह्यो विष्ट्यादिकरणं च तथैव । इति स्मृत्यर्थसारे श्राद्धकालनिर्णयः । अथ पर्वनिर्णय उच्यते--संपूर्ण पर्वण्यन्वाधानम् । प्रतिपदि यागः । खण्डपर्वणि विशेप उच्यते । पूर्णमासी न्यूनचन्द्राऽनुमतिः पूर्णचन्द्रा राकेति द्विधा । अमावास्या च दृष्टचन्द्रा सिनीवाली नष्टचन्द्रा कुहू- रिति द्विधा। +राकानुमत्याविति पूर्णमास्यो रात्रिादृष्टेन्दुषशाद्भवेताम् । कुहूः सिनीवाल्यपि नष्टदृष्टचन्द्रे स्मृते चासितपञ्चदश्यो । प्रधानकर्मतिथेरुत्तरतिथी वृद्धिद्वासयोरुध्वं पूर्वतिथी प्रक्षिप्य कालो विज्ञेयः । सूर्यस्याऽऽवर्तनात्पूर्वमावर्तने च प्रतिपत्संधी सति तस्मिन्नहनि पागः । आवर्तनादूर्व संधी परेऽहनि यागः । पर्वणोऽन्त्यश्चतुर्थांशः प्रतिपद्याद्यास्त्रयोंऽशा यागकालः । प्रातःकालयोग्यपराहे संधौ सति परेऽहनि प्रतिपञ्चतुर्थांशो यागकालो न पूर्वाह्ने संधी । अब्राहो द्विधा विभागः पूर्वोक्तपर्वद्वये समानः । पौर्णमास्यां विशेषो वक्ष्यते । आव. तैनात्पूर्व पर्वसंधौ सद्यस्कालो न वा । आवर्तनात्पूर्व संगवादूय पर्व- संप.न, सायकान्ट एन् । सत्पं. प्पैर्णमासी, यजनीयहिनं, पणि, न्य, सद्यस्कालं केचिदाहुः । प्रकृती सद्यस्कालत्वं कदाचिदपि नास्ति । विकृतावेव तदिति केचित् । किंच पौर्णमास्यामयं विशेपः । अहःस्व- त्यन्तदीर्घषु तिथिहासे सत्युदयसमीपे चतुर्थांशामावेऽपि पूर्वाह्ने पर्व. संधिश्च संभवति । तत्रैव पूर्वाह्नसंधिदिने बाधेनान्पत्र परेऽहनि यागः । * धनुचिन्तर्गतपाठो घ. पुस्तके नास्ति । + धनुचिहान्त तमिदं पद्य स. ग. पुस्तकयो. धिकम् । १. घ. वसंक्रमी । २ स.ग, प. दशपरी ३ ख. ग. प. ने यायायो ना ·श्रीधराचार्यकृत:- अमावास्यायो स्वपराह्लादिपर्वसंधी सति परेऽहनि दृष्टे चन्द्रेऽपि याग: कार्यः । पूर्वाह्न संधी सति प्रत्यक्चन्द्रदर्शनाहे यागे मूर्भुवः स्वः स्वाहे. स्याहुति हुत्वा विप्राय दण्डदानं प्रायश्चित्तम् । प्राच्यां चन्द्रदृष्टी तदह- योगे तैत्तिरीयोक्ताभ्युदितेष्टिः। मनस्वस्याहुतिाहृत्याहुतिर्वा । प्रतीच्या चन्द्रदृष्टावन्वाधाने सति परेऽहनीष्टिं समाप्य पथिकृविष्टिं कुर्यात् । तत्राग्निः पथिकृदष्टाकपालः, इन्द्रो वृत्रहेकादशकपालः । अग्निश्चान- रोऽष्टाकपालः सशरं धनुर्दक्षिणा । एषा वाजसनेयोक्ता प्रकृतिदेवता पुनः कार्या मनस्वत्याहुतिर्वा व्याहृत्याहुतिर्वा । दिनद्वयं प्रातर्यागकाले सत्यपि पूर्वाह्नसंधिदिन एवं प्रातर्यागः । सर्वथा संधिरेव यागोरकर्षा- पकर्षप्रयोजको न तिथिवृद्धिहासौ प्रयोजको । सप्तदशी तिथिरन्वा. धाने निषिध्यते न यागे। प्रारब्धप्रकृतीटेविकृतीष्टयः स्युः सद्यस्कालाः । आवर्तनात्पुरा संधी प्रकृति समाप्य विकृतिः कार्या । अर्श्वसंधौ विकृति समाप्य प्रकृतेः प्रारम्मः।आग्रयणं पालामे शुक्लपक्षे देवनक्षत्रे कार्यम् । कृत्तिकाविषिशासान्ते प्राच्यां चन्द्रादर्शने पिण्डपितृयज्ञकाठः । इति पर्वनिर्णयः। अषैकादशीनिर्णयः- एकादश्यामुपवासः कार्यः । स च पुत्रवतां गृहिण शुक्लैकादश्या- मेव न कृष्णेकादश्याम् । कृष्णकादश्यामनशनमयाचितं नक्तमेकमक्तं दानं वा शक्त्या कार्यम् । सर्वथा न निदशिको मवेत् । उपवासाश- क्तश्चैवं कुर्यात् । पुत्ररहिताना गृहिणां यतिवनस्थब्रह्मचारिसातकवि- धवानामुमयैकादश्योर्नित्यमेव । य इच्छेद्विष्णुसायुज्यं श्रियमायुः प्रजां सुखम् । एकादश्यां न मुञ्जीत पक्षयोरुमयोरपि ।। इति वैष्णववतत्वेनोपवासवता कृष्णा न निषिद्धा । * उपवासो यदा नित्यः श्राद्धं नैमित्तिकं भवेत् । उपवासं तदा कुर्यादाघ्राय पितृसेवितम् । एकादश्यां श्राद्ध कृते श्राद्धशेपमाघायोपवसेत् । आदित्यवारसंक्रा- * अयं कः क. पुस्तके वर्तते । प. हेत्याग्याई । १ . ग. घ. त्याच्याहुतियाहत्याज्याई । ३ क. प. मायाग्या त्रिविष्येष्टिः कामी ·स्मृत्यर्थसारः। मयादिप्वेकादश्युपवासस्य निषेधो नास्ति । महापत्सु महोत्सवेषु च सूतके चाऽऽतवे चाशक्तौ च न त्याज्यं द्वादशीव्रतम् । तत्र नित्ये सात्वा देवार्चनरहितमुपवासं कुर्यात् । काम्ये तु सात्वा पत्नी पति पुत्रं भ्रातरं भगिनीमृत्विजमन्यं वाऽर्चनादिपु कारयेत् । सूतकार्तवान्ते दानं कुर्यात् । मध्ये चेत्पतिः पत्नी वा दानं कुर्यात् । सपन्योऽपि परस्परं कुर्युः । अन्यमतेषु चैवम् । एकादश्याः पूर्वोत्तरदिनयोरेकभक्तम् । कांस्यं मांसं मसूरं चातिघृतमतितुष्टिं पुनर्मोजनं मैथुनं च पूर्वेऽह्रि वर्जयेत् । अथ . समाहित एकादश्यां प्रातः सात्वा संकल्पं कुर्यात् । एकादश्यां निराहारः स्थित्वाऽहनि परे ह्यहम् । मोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ॥ इति संकल्प्य दिवा स्वापं मैथुनं ताम्बूलादिभक्षणमसकृजलपानं सर्व- मोगानुदक्यासूतिकापतितपापण्डिहीनजातिसंभापणं [च ] वर्जयेत् । पुण्यत्रीणां तु- पुष्पालंकारवस्त्राणि गन्धधूपानुलेपनम् । उपवासे न दुप्यन्ति दन्तधावनमञ्जनम् । पानियमलोपे वैष्णवमन्त्राअपेद्विष्णुं स्मरेद्वा । मनोवासायनि- यमलोपे शारीरमन्त० इत्याद्यां जपेत् । विष्णुं शुद्धः संपूज्य पुरतो जागरं निद्रा वा कुर्यात् । श्चोभूते पुनः संपूज्य- अज्ञानतिमिरान्धस्य व्रतेनानेन केशव । प्रसीद सुमुखो नाथ ज्ञानदृष्टिप्रदो भव ।। इति नत्वा पारणं कुर्यात् । कांस्यं मांसं मसूरं च क्षौद्रं लोममसत्यं तैलं तिलपिष्टं व्यायाममञ्जनं च पुनर्भोजनमध्वगमनमायासं दिवा निद्रा मैथुनं च वर्जयेत् । [अन्यथा] उपचासफलं शक्तिं च हन्युः। यदैकादशी शुद्धा संपूर्णा द्वादश्यां नास्ति द्वादशी तुसमा न्यूनाधिका वा तदेकाद- श्यामुपवासः । यदा संपूर्णकादशी द्वादश्यां कियन्मात्राऽरित द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति तदा द्वितीयैव सर्वैरुपोप्या । यदा संपूर्णैकादशी द्वादश्यां च कियन्मात्राऽस्ति तत्र राधिशेपे च त्रयोदशी ती गृहस्थैः पूर्वोपो- प्योत्तरा यतिभिः । (* यदा दशमीविद्वैकादशी द्वादश्यां कियन्मात्रा * धनुचिहातर्गतपाठः ख. ग. पुस्तकयोनास्ति । १ ख. ग. हापशुम । २ क. वादी कलाभे तदन्ते दा। ३ घ. पथ्य | स. ग. दिनक्षयेऽपि पुण्या द्वितीयैवोपोप्या यतिभिर्न गृहस्थः । य ।

·श्रीधराचार्यकृत:- विद्यते द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति वा न वातदा सर्वद्वितीयेवोपाया।) यदा दशमीविद्धकादशी द्वादश्यां कियन्मात्राऽस्ति तत्र रात्रिशेष प्रयोदशी तदा दिनक्षयेऽपि पुण्या द्वितीयैवोपोप्या यतिभिर्न गृहस्थैः प्रजार्थिमिः । गृहस्थैस्तु पूर्वोपोष्या यदा च दशमीविद्धकादशी द्वादश्या नास्ति द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति तदा द्वादश्यघोपोप्या । यदा च दशमीविद्धकादशी द्वादशी च समा न्यूना वा तदा यतिव्यतिरिक्तानां दशमीविद्धकाश्यामुपवासः । यतीनां तु शुद्धद्वादश्यामुपवासः । यदा च दशमीविद्धैकादशी रात्रिशेपे , त्रयोदश्यां चास्ति समा न्यूना वा तदा सर्वेषां दशमीविद्धकादश्यामुपवासः । इदमेकादशीवतं माहेश्वर- मपि भवति लिङ्गादिपुराणदृष्ट्या । अष्टमीचतुर्दश्योर्नक्तं च कार्यमेकमक्तं वा तत्पुरुषेण संकल्पः पारणं च नाना वा । तथैकादशीव्रतं माहेश्वरन- तवत्सौरमपि भवति सौरपुराणाच । नित्यत्वं तु सर्वच समानमेव तवायं विशेषः-पध्यामुपवासश्च कार्य आदित्यवार एकमक्तं च कार्य सावित्रनाम्ना संकल्पः । इति स्मृत्यर्थसार एकादशीनिर्णयः। अय तिथ्यन्तरनिर्णयः- एकादश्यष्टमी पष्ठी पौर्णमासी चतुर्दशी। अमावास्या तृतीया च उपवासवतादिपु ॥ परविद्धाः पुण्याः शेषाः पूर्वविद्धाः कार्याः । कृष्णपक्षेऽष्टमी चतु- दशी च पूर्वविद्धा प्रशस्ता तृतीया नवमी चेत्येके.। सर्वत्र व्रतदानादीनां कृष्णपक्षाच्छुक्लपक्षो विशिष्यते । अपरालाच पूर्वाह्नो विशिष्यते । तदसंभव उदयादिमुहूर्त याह्यम् । उपवासे घर्टिकाऽपि ग्राहा। अविद्धानामलामे तु पयोदधिघृतानि च । सकृदेवाल्पमनीपाटुपयासस्ततो भवेत् ॥ एकादशी तु पञ्चमुहूर्ताविद्धाऽप्युपोप्या । तदर्धविद्धान्यन्यानि -दिनानि प्रदोपव्यापिनी ग्राह्या तिथि क्तवते सदा । १० नय २ ख. गपाध्योत्तरा यतिमिळ नवा सद्वितीययोपोध्या।।३ख, गया व कियन्मात्रा विद्यते दाख. ग. 'ददयो स°।५ख, ग, घ द्वादशी क. 'यो मास्ति । - ख. 'दयसंभवे उभय द्विमु ग घ. दयादिम । ८ प. टिकाऽपि ।

·. स्मृत्यर्थसारः। ६७ उपवासस्थानीयं नक्तं तूपवासतिथी कार्यम् । तिथिनक्षत्रसंयोगवि- हितवते व प्रदोषव्यापिनी तिथिाहा। नक्षत्रविहितवतेऽधरावादर्वाङ नक्षत्रव्यापिनी तिथि ह्या । (* नक्षत्रसंयोगेन या तिथिः पुण्या तस्यां विहितवते सेव तिथिह्या ) श्रवणद्वादशीवते तूदयव्यापिनी द्वादशी ग्राह्या । अत्रैकादशी द्वादश्यां रात्रिशेपे त्रयोदशी चेत् । द्वादश द्वादशाहन्ति त्रयोदश्यां तु पारणम् । सर्वत्र तिथिनक्षत्रान्ते पारणं नियमाः पूर्वमेवोक्ताः । संक्रान्त्यां रविवारे च ग्रहणे व्यतीपाते कृष्णकादश्याम- पारणं चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवानगृही। इति संक्रान्त्यादिप्रयुक्तस्यायं निषेधो नान्यप्रयुक्तस्य । इति सामान्यतिथिनिर्णयः । अय मलमासे कार्याकार्यनिर्णय उच्यते-सूर्यसंकान्तिरहितो मासो मल. मासः। तत्र मलमासेऽनन्यगतिकर्माकरणे पातित्यापादकं नित्यं नैमित्तिकं च कर्म कर्तव्यम् । तत्र नित्यस्नानसंध्योपासनाग्निकार्यपञ्चमहायज्ञाति- थिपूजाग्निहोत्रोपासनहोमदर्शपूर्णमासपार्वणेष्टिपार्वणस्थालीपाकपिण्ड- पितृयज्ञामावास्यापार्वणश्राद्धमासिकश्राद्धदेवार्चननित्यदानादिकं नित्यं मलमासेऽपि कार्यमनन्यगतिकं नित्यम् । अन्यगतिकं सोमयागपशुब- न्धाधानाययणचातुर्मास्यादिकं मलमासे न कार्यम् । महालयाष्टकाक- र्मोपाकर्मोत्सर्जनश्रवणाकर्माश्वयुजकर्मप्रत्यवरोहणयज्ञादिकं यत्कर्म कर्तु- सप्रयुक्त्या विहितं तच मलमासे न कार्यम् । उत्तरे मासि कार्यमेव । नैमित्तिकं च गर्भनिमित्तं गर्भमासप्रयुक्त्या विहितं पुंसवनानवलोमन- सीमन्तजातकर्मादिकं तन्निमित्ताभ्युदयिकदानादिकं चन्द्रसूर्यग्रहे स्नान- तर्पणभाद्धदानादिकं च मघात्रयोदशीश्राद्धं च तीर्थस्नानजलतर्पणा- द्धपिण्डदानयवव्रीहितिलहोममरणकालशुद्ध्यादिकं दहनोदकपिण्ड- दानाद्याद्यश्राद्धनवश्राद्धपोडशश्राद्धानि प्रेतत्वविमोकार्थान्यन्यान्यपि सपिण्डीकरणादीनि नैमित्तिकान्यनन्यगतिकत्वेन मलमासे प्राप्त कार्याणि । ततः संवत्सरविमीक्षान्तमनुमासिकानि कुर्वन्मलसासे नैव कुर्यात् । (+संवत्सरान्ते सपिण्डीकरणं संवत्सरविमोक्षं च यथाकालं * धनुचिहान्तर्गत पाठः क. पुस्तके नास्ति 1 + धनश्चिहान्तर्गतपाठः कः पुस्तके नास्ति । १ प.त्रयोदशी द्वादशी ह। २ क. मोकान्त ·६८ श्रीधराचार्यकृतः- मासिकानि कुर्वन्नपि मलमासे नैव कुर्यात् ) उत्तरत्र कुर्यादेव । मल- मासमृतानामादिकं च श्राद्धं मलमासे कार्यम् । अन्येपामुत्तरमास्येव कार्यम् । वाधुपिके मृत्ये मृते चाधिमासं न वर्जयेत् । अत्र वषट्कार- होमा नित्यनैमित्तिकप्रवृत्तकाम्यार्थाः प्रायश्चित्तेटिस्थालीपाकहोमाद्याश्च मलमासेऽपि कार्याः । नैमित्तिक्यपि जातेष्टिमलमासे न कार्या । आधा- नानन्तरमन्वारम्मणीयेष्टिं चौऽऽयस्थालीपाकं च मलमासे न कुर्यात् । काम्यं यागहोमादिकं मलमासे न कार्यम् । मलमासात्याक्प्रवृत्तं काम्यं कर्म मलमास आगते कार्यम् । पुराणधान्यामावेन निर्वाहामावे मल. मासेऽपि श्यामाकैराग्रयणमातुरः कृत्वा नवं भुक्त्वा यथाकालं बीह्या ग्रयणं कुर्यात् । वसन्तात्पर्वणः प्राग्दैवात्सोमयागो न कृतश्चेच्छिष्टं पर्वैकमेव तच्च मलदूपितं चेत्तत्र नित्योऽपि सोमयागो न कार्यः । तत्र लोप एव पत्नीरजोदर्शनवत् । इति मलमासनिर्णयः। अथ मक्ष्यामध्यविधिः-संस्कारदुष्टं क्रियादुष्टं स्वमावदुष्टं च नाद्यात् । संस्कारदुष्टं वैश्वदेवादिरहितं कियादुष्टमेकपक्तावन्यथात्वं स्वमावदुष्टं लशुनादिकोलिन्दवोरुककुम्भीतकवृत्तालाबुवन्यकण्टकिकुसुम्मरक्त- शिगुकोविदारश्लेष्मातकनालिकाक्षुद्रश्वेतकण्टकिवृन्ताकानि दुर्गन्धि- कन्दमूलफलादि सर्वं यतिबतिनोः सर्वथा सर्वदा वर्ण्यम् । शिरःकपाला- न्त्राणि नखचर्मतिलानि क्रमादष्टम्यादिपु वानि । सगोत्रामतुरन्नं कारकान्नं वस्त्रेण पाणिनाऽवधूतमवघ्रातमवक्षुतमित्यादि प्रायश्चित्तवि- धावमक्ष्यं वक्ष्यते। इति भक्ष्यामक्ष्यविधिः। अथ भोजनविधिः-कृतनित्यविधिः पादौ प्रक्षाल्य बहिदिराचम्य प्रा- मुख उदङ्मुखो वा यज्ञोपवीती सोत्तरवासा विभवे रत्नहिरण्यपाणिर्ग- न्धाक्षतमाल्यवाछुचिः प्रशस्तश्रीपपर्यादिश्लक्षणे चतुष्पादपीठे सुखा- सीनो भूमी पादौ प्रतिष्ठाप्यान्तर्जानुकरो वाग्यतस्तञ्चित्तश्चतुरस्र गोम- यमण्डले सपैर्यान्ते विपी दीपसंनिधौ भुञ्जीत । त्रिकोणमण्डले नृपः । घर्तुले वैश्यः । अभ्युक्षिते शूद्रो मुजीत । ततो मण्डले पालिकाय. .स. ग. चाग्यस्था । २ ख. ग. घ. "कालकवक । ३ग. प. परियन्त्र वि.स. विप्रपि।

·स्मृत्यर्थसारः। बादी शुद्धं पानं निधाय प्रक्षाल्य पञ्चमहायज्ञावशिष्टं पूर्व तु संस्कृतं विहितं मितं घृताापस्कृतं मातृभार्यादिदत्तमतिथ्यभ्यागतमृत्यपुत्रादि. परिवृत एकान्ते भुञ्जीत । तदन्नमकुत्सयन्बह्मग्रन्थिरहितपवित्रदक्षि- णपाणिर्गायत्र्याऽभ्युक्ष्यान्नम ॐ भूरित्यादिमन्त्रेणाभिमन्त्र्य सत्यं त्वतेन परिपिश्चामि ॐ चित्राय नमश्चित्रगुप्ताय नमो यमाय नमः सर्वभूतेभ्यो नम इति भूमी बलिं दत्त्वा हस्तपादवदनाः करमध्येनान्नमलङ्चयन्नमृ- तोपस्तरणमसीत्यापोशनं गृहीत्वा सर्वाङ्गुलिभिः सर्वग्रास ग्रसन्माणाया- पानाय व्यानायोदानाय समानायेति स्वाहान्तः पश्चाऽऽहुतीः सघृताः सक्षीरा वा हुत्वा बाक्पाणिपादचापल्यं वर्जयन्कृत्स्नं ग्रासं साङ्गुष्ठं ग्रसन्नरो मुक्त्वा, अमृतापिधानमसीति गण्डूपाधं पीत्वाऽधं भूमौ बहिःपाणिं निनीय पवित्रं विसृज्य भूमौ पात्रे वा क्षिप्त्वा सम्यगुच्छिष्टं प्रक्षाल्य द्विराचामेत् । ततो हस्तौ संमृज्य परिस्राव्याअन्ठेन चक्षुपोनिपिश्च्याक्षिणी स्पृष्ट्वाऽनिमुपस्पृश्येष्टदेवतां स्मरेत् । भोजनगृहे चाऽऽसनस्थो नाऽऽचामे- नाञ्जलिना पिवेन पितृतीर्थेन । गोमयं मृन्मयं वाऽऽश्वत्थं पालाशमार्क युतकं भिन्नं दग्धमयोबद्धं च पीठं वर्जयेत् । ताम्ररौप्यसौवर्णाश्मवर्ज ‘भिन्नमाजनं ममं वर्जयेत् । न शुष्कपाणिपादो मुञ्जीत न तिष्ठन्न गच्छन्न शयानो न प्रह्वो न खट्वायां न संध्यायां न शय्यास्थो न तत्र भाजनं निधाय न जानुनि नोत्सङ्गे न वामपाणितले वा निधाय मुञ्जीत । न शिशुभिः सह भुञ्जीत । न पश्यतामप्रदाय । नाभिजनबालवृद्धातुरेभ्योऽ. प्रदाय न भार्यया सहाश्नीयाद्विवाहवर्ज नाऽऽर्द्धवस्त्रो वस्त्रादिपर्यङ्किका कृत्वा न प्रौढपादो नाऽऽसनारूढपादोन विदिङ्मुखो न दुष्टपको जल- तृणाग्निमस्मपथिस्तम्भैः पतिर्भियते । ग्रहणे नाश्नीयात् । तदाऽन्यस्त- कसूतकिवं नास्ति । तदा स्नानतर्पणश्राद्धयागदानादि कृत्वा मोक्षनानं कृत्वाऽश्नीयात् । सूर्यग्रहे पूर्व चतुर्याम नाश्नीयात् । चन्द्रग्रहे त्रियामम् । चन्द्रमसो ग्रस्तोदये न दिवा पूर्वमश्नीयात् । अमुक्तयोरस्तंगतयोर्दृष्ट्वा सात्वा परेऽहन्यद्यात् । ग्रस्तोदये विधोः पूर्व नाहर्मोजनमारभेत् । न संध्ययोनार्धरात्रे नामिपाकशून्यगृहेषु नायज्ञोपवीती न वामह- स्तेन न पाणिपृष्ठेन न केवलं पाणितलेन न वस्ने मुजीत । नान्यसहा- . व्य घ. वहि:पाणिनि' । २ ख. ग. हे नासाघ. 'हे वास । ३ स. ग. घ. । जामिनी ·श्रीधराचार्यकृत:- सनो न यन्त्रिकादौ यतिब्रह्मचारी व्रती विधवा च मुजीतेत्यादि सर्व ज्ञेयम् । अथ काले सायंसंध्यामुपास्य होमं वैश्वदेवमतिथ्यर्चनं कृत्वा भृत्यैः परिवृतो भुञ्जीत । रात्री परिपेचने विशेष:-ऋतं त्वा सत्येन परिपिञ्चामीति सायम् । ततः स्वस्त्रिया सह सुगन्धलेपनताम्बू. लादि सेवमानः स्वपेत् । न संध्यायां शून्यालये श्मशान एक- वृक्षे चतुप्पथे शिवमातृकायक्षनागस्कन्दभैरवायुगदेवगृहेषु कूलेषु च स्वपेत् । धान्यगोदेवविवामिगुरूणां चोपरि चाशुचौ वाऽशुचिराईवस्त्र- पादो नमो न स्वपेत् । प्राक्शिरा दक्षिणतःशिरा वेष्टदेवतां नत्वा स्मर- बैणवं दण्डं शयनसमीपे निधाय स्वपेत् । प्रक्षालितपादः कृतरक्षःस्वपेत् । प्रदोषापरयामौ विद्यया नयेत् । इति स्मृत्यर्थसार आह्निकं समाप्तम् । अथ द्रव्यशुद्धिरुच्यते-तत्र विण्मूत्रशुक्ररक्तवसांमज्जासुरामद्यान्पत्यन्तो- पहतिकारणानि । श्वविड्वराहबिटालादीनि पुरीपादीनि च कर्णवि- पनराश्लेप्माश्रुदपिकास्वेदादीन्यल्पोपहतिकारणानि । तथोच्छिष्टशूद्वेण सूतकिद्विजैरस्पृश्यकाकादिभिश्चास्पृश्यविवराहादिभिः पशुभिश्च स्पर्श- नमल्पोपहतिरुच्यते । तथाऽल्पप्रदेशाल्पकालमूत्रोच्छिष्टमृगादिस्पर्शनम- ल्पोपहतिरुच्यते । पञ्चमाद्यन्त्यजातिचाण्डालाद्यैः सूतिकाया रजस्व- शुना शवेन च शवस्पृशां च स्पर्शेऽत्यन्तोपहतिर्भवति । अल्पकालेऽल्पप्रदेशे मद्यसंस्पर्श उच्छिष्टरुधिराद्यैर्बहुकालं वस्तुदोपेऽत्य. न्तोपहतिर्मवति। सौवर्ण राजतं तानं लोहं विण्मूत्रचाण्डालोदक्यादिदुष्टं पावं निःसप्तमस्मभिरम्लोदकेन च शुध्येत् । सौवर्ण राजतं तानं लौह विषमूत्रचाण्डालोदक्यादिस्पृष्टमानं निलपं जलप्रक्षालनाच्नुध्येत । सलेपं चेनस्ममिरम्लोदकेन शुध्येत् । कांस्यादेरावर्तनम् । बहूपधाते सर्वे. पामावर्तनमेव । तेजसानां गोमूत्रपरिवासेन लेपानपगम आवर्त- नम् । ताम्रस्य विण्मूत्रादिमिश्चण्डालादिभिश्च दूपितस्याम्लोदकाभ्यां शुद्धिः। कांस्यपित्तलयोषिणमूनादिगण्डपपादप्रक्षालनचाण्डालादिस्पर्श तदेव निःसप्तकृत्यो भस्मना परिमार्य प्रक्षालनाच्छुद्धिः । अल्पकालो- पहती तापनपरिलेसाभ्यां शुद्धिः । बहुकालापहतावावर्तनम् । यद्वा मूमौ निसाय पण्मासं परिमार्जनमेय । तत्र वृद्ध वृद्धमल्पेऽल्पमेवेति लायाः पतिः स . सामेदा। रातदिपरीपा13 रा. ग.न चामऽ ऽपि स्या। प. दत्तमसे स्या ·स्मृत्यर्थसारः। ७१ स्यात् । एवं सर्वतेजसानामावर्तनं पुनःकरणम् । परिलेसनं तक्षणम् । फांस्यपित्तलयो!श्वकाकोच्छिष्टशूदस्पर्श दशभस्मभिः प्रक्षालनम् । अल्पकालोपहतो मस्मना सलवणतेलावधपणैः शुद्धिर्बहुकाले त्वाव- तनम् । पुसीसायसानां मस्मजलाभ्यां शुद्धिः । सर्वतैजसेप्वल्पोपहती गोमूत्रगोमयमृद्भस्माम्लोदकैः शुद्धिर्यथाहं कार्या । शुक्तिशवपापाण- मणिरत्नानामबजानां विमूत्रादिचण्डालााच्छिष्टस्पर्शमाने जलक्षाल- नाच्छुद्धिः। सलेपानां भस्मजलाभ्यां मृजलाभ्यां वा शुद्धिः । अत्य- न्तोपहतानां सप्ताहं भूमौ निखाय प्रक्षालनाच्छुद्धिः। सौवर्णराजत- ताम्रशङ्खशुस्यश्मस्फटिकादिरत्ने' भेदे न दोपः । शृङ्गन्दन्तास्थिमया- नामल्पोपहती बिल्वफलचूर्णौरसर्पपेर्मुद्भस्मगोमूत्रगोमयानामन्यतरेण प्रक्षालनाछुद्धिः। अत्युपहती तक्षणममध्यरसवेधे त्यागः।दारुवेणुवेत्र- पात्राणामल्पोपहती तक्षणमतिदुष्टानां त्यागः । कपित्थघिल्वालाबुना. रिकेलफलानां तत्कृतपात्राणां वाल्पोपहती प्रक्षाल्य गोपुच्छनिधर्षणा- छुद्धिः। अत्यन्तोपहती त्यागः।शृङ्गास्थिदन्तपात्राणामब्जानां च दुर्ल- मानामत्यन्तोपहतानां तक्षणप्रक्षालनाच्छद्धिः । सन्मयानां पात्राणामी- पदुष्टानां पुनर्दहनाच्छुद्धिः। विमूत्राद्युपहतानां शवसूतिकोदक्यास्पृ- टानां त्याग एव । महामाजनमाण्डेषु वायदोष आन्तरं न दुष्यति । तत्र पाह्यं प्रक्षाल्यम् । सुक्सुवादिपात्राणां जलप्रक्षालनाच्छुद्धिः । सस्नेहानां यज्ञियानामुष्णजलप्रक्षालनाच्छुद्धिः। सर्वेषां पात्राणां संहतानामेकस्यो- पहती तस्यैव शुद्धिः कार्यान तत्स्पृष्टानां च । कन्दमूलशाकानामपकानां वेणुपात्रवस्त्रकाठानां चाशुचिस्पृष्टानां जलपक्षालनाच्छुद्धिः। वस्त्राणा- मेकपुरुपोद्धार्यभाराधिकानां स्थूलानां बहूनामन्येषां च चण्डालादि- स्पृष्टानामहतकीतानां प्रोक्षणाच्टुद्धिः । श्वेतवस्त्रसूत्रेपु पण्यस्थूलनूत- नेपु विंशती बहुत्वम् । चित्रवस्त्रेप्वेकादशसु बहुत्वम् । कुसुम्मादिरक्तेपु त्रिपु बहुत्वम् । पण्येषु नूतनेषु च ततोऽल्पानामपि बहुत्वम् । सूच्या सूचितेऽल्पतमे बहुत्वम् । तदल्पानां प्रक्षालनाच्छुद्धिः । अधीतानां मलिनानां चाल्पानां बहूनां च वैदिके कार्य नवानां च स्थिररगाणां च प्रक्षालनम् । आविककम्बलस्याल्पदोपे सूर्यरश्मिभिः प्रोक्षणाद्वा शुद्धिः । विमूत्रादिदोषे वल्मीकमृत्तिकाभिः प्रक्षालनाच्छुद्धिः । १ ख. मशब्दानां विग.मरूपानां विकास, ग. त्रे ज्वालनाच्छु। ३ स.ग. घ. तसूक्ष्मवनेष्यपण्येषु ।

·.. .. ७२ • श्रीधराचार्यकृत:- कौशेयवस्त्रस्याल्पदोपे प्रोक्षणाच्छुद्धिः । विण्मूत्राद्युपहतस्य मृज. लाभ्यां प्रक्षालनाच्छुद्धिः । क्षोमवस्त्रस्याल्पदोपे प्रक्षालनाच्छुद्धिः । विण्मूत्राद्युपहती बिल्वचूर्णावधर्पणजलप्रक्षालनाच्छुद्धिः । नीलीसं- युक्तं वस्त्रं स्वरूपेण चतुर्वर्णेस्त्याज्यम् । कम्बले पट्टसूत्रे च नीलीदोपो न विद्यते । नेपालकम्बलेऽल्पोपहतो प्रोक्षणम् । मूत्रादिदोषेऽरिष्टफलसंमवफेनै- विघृप्य जलमक्षालनाच्छुद्धिः । तूलशय्योपधानानां कुसुम्मादिरञ्जित- वस्त्राणां चाल्पोपहतावातपे किंचिच्छोपणम् । विमूत्रादिसंस्पृष्टे संस्पृ- टांशं संशोध्य शोपणाच्छुद्धिः । ऊर्णाकासितूलकुसुम्मकुडमकुसुम- कर्पूरादिनिर्यासानां चैवम् । श्वेतवस्त्रं चण्डालादिस्पृष्टं पक्षालनाच्छुध्येत् । तस्य पुरीपादिदोपे गोमूत्रगोमयाभ्यां प्रक्षालनाच्छुद्धिः। शयनासन- यानसंबन्धानां बहुरोमवस्त्राणां च प्रोक्षणाच्छुद्धिः । चैलवञ्चर्मणां शुद्धिः। नवानां तु जम्बूवृक्षादितिक्तशुप्फकपायेण निफलोदकेन वा गन्धक्षये शुद्धिः। (* वृहञ्चमपटे नव्ये संधितेऽत्र लघुन्यपि । उक्तद्रव्यैः क्रमाच्छुद्धिः सद्यः प्रोक्ता मनीपिभिः ।। मृद्भस्मभिः कपायैश्च त्रिफलाभिस्त्रिभित्रिभिः । दिनदशभिः प्रोक्ता चर्मणः शुद्धिरुत्तमा । मस्मनः पलमेकं तु मृदस्तहिगुणं स्मृतम् । कपायास्त्रिगुणाः प्रोक्तास्त्रिगुणा त्रिफला स्मृता ।) चर्ममाण्डेयु बहिर्दोष आन्तरं तु न टुप्यति । सम्यक्प्रक्षाल्यम् । धान्यमेकपुरुपोद्धार्यभाराधिकं चण्डालादिस्पृष्टं प्रोक्ष- गाच्छुपेत् । एकपुरुपमारं प्रक्षालनाच्छुध्येत् । धान्यमशुद्धं मृत्ति- कायुक्तं तण्डुलीकरणाच्छुद्धयेत् । धान्यराशौ मूत्रादिलिप्ते लिप्तां- शमपसार्य शिष्टमभ्युक्षणाच्छुद्धयेत् । धान्ये गृहे स्थिते गृहदाहे सति तत्र नरपशुमरणे तद्धान्यं त्याज्यमेव । भूमिगमस्थं कुसूलगर्मस्थं च धान्यमभ्युक्षणाच्छुद्धयेत् । मुद्गमापादि (+ नरमारान्यूनमार प्रक्षालनाच्छुद्धयेत् । शुप्कं चेदत्यन्तोपहतमिति प्रोक्ष्यमेव । मूत्राद्यै- * धनुचिहान्तर्गतपटः स. ग पुस्तकस्थः । + धनुचिहान्तर्गतपाठ स. ग. पुस्तकस्य । तत्र बाह्य १ ख, ग. प. 'पे प्रोक्षणाच्नु। २ स. ग घ. 'शुक्त राप्तक ।

·स्वृत्यर्थसारः। रभ्युपहतं त्याज्यभेव । पुस्तकं चण्डालादिम्पृष्टं पोक्षेत् ।) शिम्बिधा- म्यानामल्पोपहतो प्रोक्षणाच्छुद्धिः । धान्यमशुद्धं धूलिस्पृष्टं निस्तुपी- करणाच्छुपेत् । अस्युपहतो त्याज्यमेव । दृढधान्येषु पुरुषमाराधिकेषु बहुत्वम् । शिथिलेपु द्रोणप्रमाणेषु बहुत्वम् । तण्डुलविदलादीनां तदर्थ बहुत्वम् । तत्र स्पर्शदोपे प्रोक्षणम् । सर्वत्र विण्मूत्रादिदोषे तावन्मानं त्यक्त्वा सर्व प्रोक्ष्यम् । शिथिलतण्डुलादि सर्वत्र प्रोक्ष्यम् । पुरुपाशनाध्यूनं त्याउपमेव । मृचर्मतृणकाष्ठादिक नरमाराधिकमल्पो. पहती वातातपाच्छुध्येत् । भूतलं केशकीटतुपाद्यैर्मलिनं मार्जनादम्युक्ष- णाञ्च शुध्येत् । भूतलं श्वखरोष्ट्रविड्वराहादिसेवितं गोकमणमार्जना- दम्युक्षणाच्छुध्येत् । भूतलं विमुत्राद्यैरत्यन्तोपहतं चेदुल्लेखनेन मोनि- पासमार्जनमोक्षणेः शुध्येत् । भूतलं नारीप्रसवदूपितं चाण्डालादिवा- सदूपितं चिरकालं विमूत्रादिदूपितं चिरकालं खरोष्ट्रविडूवराहदूपित तत्स्थानमृत्तिकामयधृत्यान्यां मृत्तिकामापूर्य गोक्रमणमार्जनमोक्षणा- छुध्येत् । एतदेव भूतलमत्यन्तोपहतं चैत्खात्वा तृणाग्निना दग्ध्वाऽन्य- मृत्तिकामापूर्य गोक्रमणमार्जनपोक्षणः शुष्पेत् । गृहस्पाशुचित्वे कुड्यानां लेपनं भूमेः परिलेखनं मार्जनं च कार्यम् । भूतलस्य चिरकालं विण्मू- बादिवासितस्य श्मशानत्वं गतस्यापि वृष्टिप्रक्षालनात्पश्चात्पूर्वोक्तवि- धिना शुद्धिः । आरामे क्षेत्रे श्मशानत्वं गते विषमूत्राद्यैरत्यन्तदूपिते वृष्टेरूध्य हलकर्षणाच्छुद्धिः । गृहे विपक्षत्रियविशा मरणे तवस्थं मृन्मयं माण्डं पक्वमन्नं च संत्यजेत् । मृतदेशं गोमयेनोपलिप्याजाघातेन गवाक्रान्तेन वा वाचनैर्वा कुशसुवर्णमिभोदकैः प्रोक्षणाच्छुद्धिः । गृहे कश्चिदाजादिनिगढबन्धनान्मृतश्चेभूमि कुण्ड्यं च संमोक्ष्य तृणाग्निना सापनाद्गोकमात्सूर्यरश्मिप्रचारात्मागुक्तविधिना शुद्धिः । गृहे जनने मरणे चा जात आशौचादूर्व मेध्यभूमिमृत्तिकाप्रक्षेपणारगुण्याहवाचनाच्छुद्धिः। विपगृहे शूद्रादिमरणे गृहस्प दशाहमाशौचम् । असच्छूदमरणे मासमा- शौचम् । चण्डालपतितादिमरणे चतुर्मासमाशोचम् । रजकादिमरणे दिमासमाशौचम् । सर्वत्राशौचान्तेऽमेध्यमूमिशुद्धिवच्छुद्धिःकार्या। विप्र- गृहे दग्धे तत्र मार्जारादौ मृते सति तद्गृहस्य कर्पणास्त्रोक्षणाच्छुद्धिः । श्वकाकादी मृते चैवं कर्षणे विशेषः। प्रतिमा लोहजाऽल्पोपहतिदूपिता भस्मोद्घर्पणात्पञ्चगव्येन शुध्येत् । प्रतिमा पापाणजा चाल्पोपहतिदू २ ख. ग. घ. ते ग°। स. प. २. कान्वे वा ह्मणपुण्याहवा ।

·श्रीधराचार्यकृतः- पिता चेद्वल्मीकमृत्तिकया जलैः प्रक्षालिता पञ्चगव्येन शुध्येत् । प्रतिमा विमूचनामकर्दमादिना दूपिता चत्पश्चगव्यैः पश्चाहमधिवास्याऽऽप्लाव्य गोमूत्रगोमयवल्मीकमृत्तिकाभिः सम्यक्मक्षाल्प पुनःप्रतिष्ठया शुध्येत् । रत्नजानां पञ्चगव्यैः प्रक्षाल्य पुनः प्रक्षालनं कार्यम् । जलं भूमिष्ठं गन्ध- वर्णरसान्वितं विमूत्रादिदूपितं बिगवां पानसमर्थ शुद्धम् । ततोऽल्पं श्वकाकायुपहतमेकगोपानसमर्थ तथैव शुद्धम् । जलं शुद्ध भाण्डाहृतं तस्मिन्नेवाहनि शुद्धम् । तेनान्यदिनेऽनुष्ठानं न कार्यम् । वृहद्भाण्डगतं चतुर्दोणाधिकं विण्मूबादिदूपितं जलं परित्यज्य माण्डं प्रक्षाल्य. कुश- संघर्पणात्पुनः प्रक्षाल्य पञ्चगव्येन प्रोक्ष्य पुनर्जलपूरणाच्छुध्येत् । वापी- कूपतडागादिप्वल्पजलेपु श्वमा रादिशवे किन्ने जीणे सति तज्जलं सर्वमुद्धृत्य मृत्तिकामुद्धृत्य पञ्चगव्यप्रोक्षणाच्छुद्धिः। पापाणरिष्टिका- गिर्वा बद्ध तक्षणस्थाने दहनमन्यत्समानम् । दारुबद्धे प्रक्षालनमेव । बहुजले पष्टिकुम्भोद्धारः । मूषकादिक्षुद्रमाणिघाते त्रिंशत्कुम्मोद्धारो गोमूत्रादिप्रक्षेपः । जले जलप्राणिशवे न दोपः । वापीकूपजले नरशवे स्थिते घटशतं जलमुद्धृत्य पञ्चगव्यप्रक्षेपाच्छुद्धिः । पशुशवपातेऽप्येपी शुद्धिः । तत्र जलेन मरणे जलस्य त्रिरात्रमाशौचम् । आशौचान्ते पूर्वोक्ता शुद्धिः कार्या । चापीकूपजल उपानच्छ्लेन्मशुक्रषिण्मूत्र- रक्तवसामजास्थिदूपिते पष्टिकुम्मोद्धाराज्जलबाहुल्ये शतकुम्भोद्धारा- स्पञ्चगव्यप्रोक्षणाच्छुद्धिः । कूपादिजलेऽशुद्धरजसा दूपिते दिवा सूर्यर- श्मिवायुस्पर्शनाच्छुद्धिः । रात्री वायुचन्द्रनक्षत्ररश्मिस्पशर्नाच्छुद्धिः संध्यायां वायुस्पर्शनाच्छुद्धिः। नदीस्रोतस्तडागजलेऽन्त्यजै पिते तत्स्वी. कृतजलस्थानादन्यत्र शुद्धमेव । शाणं पाणितलं मानं कुडवं प्रस्थमाढकम् । द्रोणं च सारिका चेति पूर्ववञ्च चतुर्गुणम् ।। द्रोणप्रमाणनिर्मितधान्यान्ने गवा धाते खरेण वा शुना वा विवरा- हयामकुछटकाकैर्वा स्पृष्टे स्पृष्टमानमुद्धृत्य शेषमन्नं पर्यनीकृत्य सहस्र- गायत्र्याऽभिमन्त्रितजलैः पवमानः सुवर्जन इत्यनेनानुवाकेन सकृदभिम- त्रितैर्वा शुद्धवतीमिम्भिव शुचिलिमन्त्रैर्वाऽभ्युक्ष्यतच्छद्धमस्त्विति विप्रवचनं लब्ध्वा शुध्येत् । अजामुसेन वा घातं शुध्येत् । तदन्ने श्वकाका- १५. मूत्रारामरसादिद् । २ स. ग. 'दमरसादि । ३ ख. ग. मृदा स. ग. "त्तिका परिसजोद । घ.त्तिका परितक्ष्योद्ध।

·. स्मृत्यर्थसार। ७५ दिलालया पिते तावन्मानं समुद्धृत्य शेष कनकवारिणा रौप्यवारिणा वाऽभ्युक्ष्योल्मुकेन स्पर्शयित्वा, आज्यकनकैः स्पृष्टं शुध्येत् । अन्नं पूर्वोक्तं नसलोमविण्मूबादिदुष्टं चेदुष्टमात्रमुद्धृत्य पूर्ववन्मन्त्रितोदकेनाभ्युक्ष्य भस्म क्षिप्त्वा घृतेनाभिधार्य शुद्धमस्त्विति विप्रवचनाच्छुध्येत् । घृतस्य नवनीतस्य वाऽऽढकप्रमाणस्य श्वकाकपिपीलिकादिदुष्टस्य दुष्टांशमुद्धत्य वस्त्रेण परिशोध्य तज्जातीयेन तद्भाण्ड पूरयित्वा सर्वमग्नी प्रताप्य गायच्याऽभिमन्त्रितजलाभ्युक्षणाच्छुध्येत् । तत्र नवनीतघृततेलक्षीर- ध्नां द्रोणप्रमाणानां काकाथुपहती घृतबच्नुद्धिः। तदधिक्षीराणि शूद्रभाण्डस्थानि द्विजमाण्डे प्रक्षेपे शुद्धानि । नवनीतं घृतं क्षौदें चण्डालादिमाण्डस्थितं चेत्मताप्य विप्रमाण्डे क्षिप्तं बहु शुध्येत् । नवनीतं घृतं क्षौद्रं चण्डालेन प्रमादेन स्पृष्टं जले क्षिप्त्योद्धृतं शुध्येत् । द्रोणप्रमाणान्यूनप्रमाणधान्यनिर्मितान्नानामाढकप्रमाणन्यूनघृतादीनां द्रोणप्रमाणान्यूनतकादीनां च पूर्वोक्तोपहती परित्यागोऽनापदि ।आपदि तु पूर्वोक्तविधिभिः शुद्धिः । अतिक्षामे चतुप्पुरुपाशनसमर्थव्यञ्जने प्लावने शुद्धिः । अल्पात्मनस्त्यागः गुडलवणादीनां पर्यनिकरणम् । भोजने केशकीटादिदर्शने तावन्मानमुद्धृत्य जलं भस्म मृदं वा क्षिप्त्वा शुध्येत् । मुखे स्पृष्टी निष्ठीव्य जलं प्राश्य निठीव्य घृतं प्राश्याश्नीयात् । पाके केशादिस्थिती त्यागः । तय भुक्त्वोपवसेत् । यद्यद्वस्तु धर्मोपयो- ग्यत्यन्तप्रियं देशकालतोऽत्यन्तदुर्लभं तदुपहतं चेदल्पमपि पूर्वोक्तवि- धिना शुध्येत् । अश्वमुखमजामुखं रतिकाले स्त्रीमुख मृगव्ये शुनो मुख प्रसवे वत्समुखं फलपाते पक्षिमुखं वा पण्यद्रव्यं च सदा शुद्धमेव । बाला उपनयनादविशुद्धाः । स्त्री विवाहादर्वाक् । भूपकशलमम- शकपतङ्गमक्षिकाधान्यस्थकीटगोहस्त्यवच्छागशुकाश्च जलस्थाः सर्व- जीवाश्च स्वभावशुद्धा अशुद्धस्पर्शऽपि न दुप्यन्ति । चन्द्रसूर्यरश्मयः स्वतः शुद्धाः । सूतिकोदक्यामेध्यपतितान्त्यजश्मशानसंश्रय पिनाऽने: स्वभावतः शुद्धिः । रजो वाताहतं शुद्धं हस्त्यश्वरथजातं च शुद्धम् गवां पादरजश्च धान्यसमुत्थं रजश्च प्रशस्तम् । श्यविड्वराहसरोष्ट्राना- विकाकोलूकग्राम्यपक्षिवस्त्रमार्जनीसमुत्थं रजः स्पृष्टं चेदशीकरमनायु. प्करमपुण्यं च । अज्ञातदोपं यद्यं तत्स्वत एव शुद्धम् । संदिग्धदोपं १ स. ग. दासादि। २ ख. ग. प. पाना त्याग: । ३रा. ग. 'श्य निः।

·... ७६ श्रीधराचार्यकृतः- यव्यं च तद्विप्रवचनाच्छुद्धम् । शूर्पस्पर्शनमनायुप्यमपुण्यं च ( वस्त्र- केशघटोदकं च निन्द्यपक्षधूलियातस्पर्शनमनायुप्यमपुण्यं चेत्यादि सर्वम- श्रीकर च ।) दधिक्षीराज्यमांसानि गन्धं पुष्पं च मत्स्यकान् । शय्याऽऽसनाशनं शाकं प्रत्याख्येयं न कुनचित् ।। कुशाः शाकं पयो मत्स्या गन्धाः पुष्पं दधि क्षितिः। मांसं शय्यासनं धानाः प्रत्याख्येयं न वारि च ॥ मुसजा विग्रुपो मेध्या भूस्पृष्टाचामबिन्दवः। श्मश्रु चाऽऽस्यगतं शुद्धं दन्तस्थमथवा त्यजेत् ।। निगिरेवा समाचामेद्नुष्ठाने न चेन्न च । ताम्बूले तु स्थिते त्यक्ते निगीणे वाऽनुतिष्ठतः ।। नाऽऽचामेन्न त्यजेदन्त्यसूतिकादिप्रदर्शने । गावस्तु पृष्ठतो मेध्या अमेध्या नरजा मलाः॥ पन्थानश्च विशुध्यन्ति सोमसूर्यांशुमारुतैः । मार्गकर्दमतोयानि स्पृष्टान्यन्त्यश्ववायसः॥ मारुतेनैव शुध्यन्ति पक्वेटकचितानि च । शुद्धा च सतता धारा शुद्धमेव वहज्जलम् ॥ वाक्शस्तमनु निर्मुक्तमज्ञातं च सदा शुचि। इति स्मृत्यर्थसारे द्रव्यशुद्धिः समाप्ता ।। अय शरीरशुद्धिः-अमेध्याक्तस्य मृत्तोयैर्गन्धलेषापगमाच्छुद्धिः । चण्डालं पतितं च दूरतः परिवर्जयेत् । सूतिकोदक्या च शक्यविषये बज्यैव । असंकटस्थाने चण्डालसूतिकोदक्यापतितानां चतुस्निोक- युगान्तरे संनिधाने सचैलं यानम् । संकटस्थाने गोवालव्यञ्जनाद. वाक् । तारतम्येन संनिधाने सचैलं नानं कार्यम् । श्वपाकादि- च्छायारोहणे च तथैव । चण्डालसूतिकोदक्यापतितानां मत्या स्पर्शने सचैलं सात्वाऽब्लिङ्गमन्त्रान्गायत्री वाऽशतं पादोनमर्धपाद चक्रमाजपेत् । अत्र वस्त्रान्तरितस्पर्शः साक्षात्स्पर्श एव । चण्टा- लादिस्पृष्टस्पृष्टस्य द्वितीयस्य चण्डालाविस्पृष्टस्पृष्टस्पृष्टस्य च तृती- * धनुश्विद्वान्तर्गतपारख, ग, पुस्तकयोनास्ति । १ ख. ग. घ. वनवायुस् । २ ग. वाशनम।घ, शास्तम ।

·स्मृत्यर्थसार। ७७. यस्य सचैलं माने तत्तदर्धजपः सर्वत्र । मत्या स्पर्शने तु चतुर्थस्य स्नानमात्रम् । चण्डालसूतिकोदक्यापतितानाममत्या स्पर्शने सचैलं नात्वा चतुष्पश्चाशजपं तत्पादोनमर्धपादं च क्रमात्कुर्यात् । अमत्या चण्डालादिस्पृष्टस्पृष्टस्पृष्टस्य सचैल स्नानं तद? जपः सर्वत्र चतुर्थस्याऽऽ- चमनम् । रजस्वलादिविषये द्वितीयादिदिनेषु सानपूर्वं पादोनं जपं पाहुः । तत्स्पृष्टस्पृष्टादिषु च प्रात्वा तत्तदर्थं जपः कार्यः । अचेतनेन दण्डादिना चण्डालादिस्पर्शने मानमान्नं तृतीयस्याऽऽचमनं द्रव्याणां प्रोक्षणम् । मत्या रजकादिस्पर्शने सचैलं स्नात्वा दशजपं कुर्यात् ।.., मत्या तत्स्पृष्टस्पर्शने सचैलं नानम् । अमत्या रजकादिस्पर्शने सचैलं मानमेव । तत्स्पृष्टस्पर्शने मानमानं तृतीये ज्योतिदर्शनम् । मत्या पञ्चम- जातिस्पर्शने सचैल स्नानं पञ्चजपस्तत्स्पृष्टस्य नानम्।हीनशूद्रस्य स्पर्शने सचैलसानं सच्छूदस्पर्शने मानम् । निषादस्पर्शने सचैलं मानं निपाद- स्पृष्टस्पर्शने स्नात्वाऽऽचमनं कार्यम् । शवशावाशौचिप्रेतधूमदेवदव्योप, जीविग्रामयाजकसोमविक्रयियूपचितिचितिकाष्ठश्मशानान्तर्वतिमद्यमा- ण्डसस्नेहमानुपास्थीनि स्पृष्ट्वा सचैल स्नात्वा गायत्र्यदशतं जपित्वा घृतं प्राश्य पुनः स्नात्वा त्रिराचामेत् । अमत्या स्नानमेव सर्वत्र । स्त्रीणां जपहोमस्थानेऽन्नधान्योदकुम्मादिदानं कार्यम् । वेदबाह्यशैव- शाक्तेयपाशुपतलोकायतिकनास्तिकदेवलकविकर्मस्थद्विजानारूढपतितं विसृष्टाग्निमभिशस्तं शठं पण्डं शवदाहकं स्पृष्ट्वा सचैल स्नायात् । अमत्या स्नानमा कार्यम् । अजीर्णे सुप्तेऽभ्युदितेऽस्तमिते विविक्त दुःस्वप्ने दुर्जनस्पर्शने क्षुरकर्मणि मुक्त्वा मुहूर्तादुपरिच्छदिते च स्नानम् । ऋतौ मैथुने स्नानम् । अनृतौ सम्यक् शौचाचमनम् । दिवामैथुनेऽष्टम्यां च चतुर्दश्यां मैथुने सचैलं स्नानं स्मृतिप्रायश्चित्तं च कार्यम् । मूत्रपुरी- पादौ शौचाचमनं चाकृत्वा यामद्वयाहुकालं स्थिती सचैलं स्नात्वा व्याहृतिभि)मो जपश्च कार्यः । उदयास्तमययो रेतः स्कन्दयित्वा सचैलं स्नात्वा पुनर्मन इति जपित्वा सप्तव्याहृतिभिराज्याहुतीर्जुहुयाजपेद्दा । अमत्या सचैलं स्नानमेव । अक्षिस्पन्दने कर्णाक्रोशे सचैलस्नानजप- होमाः कार्याः । श्वजम्बूकवृकादिक्रव्यादखरोष्ट्रविड्रवराहमेपवानरस्पर अर्शने नामेरुवं करौ मुक्त्वा सचैलं स्नानम् । नामेरधः स्पर्शने स्नान- * ख. ग. स्पर्शने तु प्रक्षाल्यावक्षाल्याऽऽचम्य पुनराचम्य शुद्धपेत् । ख. ग. प. पादपा । ३ स. प. प. ने स्वा!

·so श्रीधराचार्यकृतं:- मासमू । रात्री चेन्नाभेरूवं स्नानमात्रम् । नामेरधः स्पर्शने तु प्रक्षा. ल्पावज्वाल्य पुनराचम्य शुध्येत् । काकोलूकमासयूककपोतग्राम- कुक्कुटादिकव्यादपक्षिस्पर्शने नामेरून करी मुक्त्वा सचैलं स्नानम् । नाभेरधः स्पर्शने स्नानमात्रम् । रानी चेन्नाभेरूवं स्नानमात्रम् । नाभेरधः प्रक्षालनम् । रथ्याकर्दमतोयनिष्ठीयनाद्यै भेरुप्य स्पृष्टः सद्यः स्नायात् । नाभेरधः स्पर्शने प्रक्षालनम् । अमेध्यस्वजातीयपरकीयवि. प्रमूवरेतोरक्तार्तवास्थिमज्जावसाचैर्मलेः सुरामद्यैश्च नाभेरधः प्रबाहुप च स्पृहा मृजलैर्गन्धलेपं प्रक्षाल्य स्नानम् । नामेरूध्वं स्पर्श स्नात्वोपवासः । इन्द्रियेपूच्छिष्टेषु च स्पर्शने स्नात्वोपोप्य पञ्चगव्यं पिबेत् । स्वकीयमलस्पर्शने तु नाभेरुर्वमपि प्रक्षालनमेव । सस्नेहद्वि- जास्थिस्पर्शने विमस्य सचैलस्नानम् । निस्नेहे स्नानमात्रम् । चिरंतने त्वाचम्य गां स्पृष्ट्वा सूर्य वा दृष्ट्वा शुध्येत् । अद्विजास्थिन सस्नेहे भिरानं निस्नेहे त्वेकरानममानुपे तु भक्ष्यं वय॑म् । पञ्चनखशवद- न्तास्थिन सस्नेहे स्नानं वस्त्रान्तरधारणं च । वृष्टौ सकर्दमयामसंकरप्र- वेशे जघयोस्तिस्रो मृत्तिकाः पादयोः पट् क्षिप्त्वा प्रक्षालनम् । वायु- शुष्के कर्दमादौ न दोपः । श्वपाकादिच्छायारोहणे सचैल स्नात्वा घृतं वा हिरण्योदकं वा कुशोदकं वा पिवेत् । श्वपाकादिस्पर्शने सचैलं स्नात्याऽष्टसहस्रजपः । मत्या चेदुपवासश्च तत्स्पृष्टादिषु तु तारतम्येन योज्यम् । दिवा रजःस्रावे जनने मरणे वा तदिनादिकमशुचित्वं स्यात् । रात्रो रजःस्रावादी सत्यधरानार्वाक्पूर्वदिनमित्येक पक्षः । रात्रि बेधा विमज्य पूर्वमागद्वये चेत्पूर्वदिनमित्यन्यः पक्षः। उदयापूर्व चेत्पूर्व- दिनामत्यपरः पक्षः । एषां पक्षाणां देशाचारतो व्यवस्था । अज्ञाते रजःस्रावे चतुर्दिनेषु ज्ञाते तु रजःस्रावादिकमशुचित्वं स्यात् । जननादौ ज्ञानादिकमशुचित्वम् । सर्वथाऽज्ञाते शुचित्वमेव । अतो ज्ञानात्पूर्व रजस्वलास्पृष्टमदुष्टमेव । सूतकं तु ज्ञानात । एवं सर्वपापनिमित्तं स्वस- त्तादिना पापापादकं सूतकं तु ज्ञानादिकमेव । रजस्वला त्रिरात्रमशुचिः स्यात् । चतुर्थेऽहनि स्नात्वा शुध्येत् । मर्तुः स्पृश्या स्यात् । दैवे पिये च कार्ये रजोनिवृत्ती पञ्चमादिदिने शुद्धा । सूतिका स्वाशौचान्ते मलं प्रक्षाल्य दन्तान्धावयित्वा सचेलं स्नायात् । रजस्वला चतुर्थेऽहनि पष्टिमृत्तिकामिः शौचं कृत्वा क्षत्रादिखी च पादपादन्यूनमृत्तिकामि- क.मका । २ स. झाने तु । घ. तेषुर।

·५९ स्मृत्यर्थसारः। विधवा द्विगुणमृत्तिकाभिः शौचं कृत्वा मलं प्रक्षाल्य दन्तधावनपूर्वक संगवे सचैलं स्नायात् । रजस्वलायाः स्नातायाः पुनरपि रजोदृष्टावष्टा- दशदिनादर्वागशुचित्वं नास्ति । अष्टादशदिने रजोदृष्टावकरात्रमशुचि- स्वम् । नवदशदिने द्विरात्रम् । विशादिदिने त्रिरात्रम् । प्रायो विशा- दिदिनाय रजात्राविणीनामेवं भवति । विंशतिदिनादर्षामायशो रजोदर्शनवतीनामष्टादशदिनेऽपि त्रिरात्रमशुचित्वम् । किंच त्रयोदश- दिनादूर्व प्रापशो रजःस्राविणीनामेकादशदिनादर्वागशुचित्वं नास्ति । एकादशदिने रजोदृष्टावेकरात्रमशुचित्वम् । द्वादशे द्विरात्रम् । बयो- दशादिदिनेषु विरात्रमेव । सचैलस्नानं वस्त्रं प्रक्षाल्य सात्वा पुनः सचैलं नानम् । एकवस्त्रः स्पृष्टश्चेत्तथा मातेऽपि सचैलं स्नानमेव । समामे हट्टमार्गे च यात्रादेवगृहेषु च । उत्सवक्रतुतीर्थेपु विप्लवे ग्रामदेशयोः । महाजलसमीपेषु महाजनवरेषु च। अग्न्युत्पाते महापत्सु स्पृष्टास्पृष्टिर्न दुप्यति ॥ प्राप्यकारीन्द्रियं स्पृष्टमस्पृष्टि वितरेन्द्रियम् । तयोश्च विषयं माहुः स्पृष्टास्पृट्यभिधानतः । इति स्पृष्टास्पृष्टविधिः। अथाशौचविधिः-चतुर्मासाभ्यन्तरे गर्भमात्रनाशः स्राव उच्यते । तत्र नाव आघमासंचतुष्टये मातुस्त्रिरात्रमाशौचम् । उपरि मातुर्गर्भमाससं. ख्यासमदिनमाशौचम् । सगोत्रसपिण्डानां माने सद्यः शुद्धिः । यतःप्रभृति संतानं भिद्यते स कूटस्थस्तमारभ्य गणिताः सप्त पुरुपाः सपिण्डाः । ऊय समानोदकाः । पञ्चमपठयोर्मासयोर्ममात्रनाशः पात इत्युच्यते । पाते मातुर्गर्भमाससमदिनमाशोचम् । पित्रादीनां सपिण्डानां त्रिरात्रम् । इदं तु गर्भनाशमयुक्ताशौचं सर्ववर्णपु समम् । सप्तममासम्मृति पूर्णगर्मनिर्गमः प्रसवस्तत्र प्रसवे जनननिमित्तमाशाचं पूर्ण दशाहादिकं सर्वेषां यथावर्णं भवति । सोदकानां विरात्रम् । जनननिमित्तास्पृश्यत्यं मातुरेव यावदाशीचं न पितुः । तम्य नानानन्तर- मस्पृश्यत्वं नास्ति । सपिण्डानामस्पृश्यत्वं सर्वदा नास्त्येव । सूतिका स्ववर्णाशीचे गते संव्ययहार्यंव । अदृष्टार्थेपु तु कर्ममु पुत्रप्रसूतिपिश- १.ग. प. विशदि । २ स. ग, घ, "सत्रये मा ।

·. श्रीधराचार्यकृतः- तिरात्रमयोग्या स्त्रीप्रसूर्मासम् । पुरजननदिवसे हिरण्यभूगवाश्चाज्यवा. साशय्यागृहादि सर्व प्रतिग्राह्यम् । कृतान्नं वय॑म् । कृतान्नग्रहणे चान्द्रायणम् । पुत्रजननदिवसे दानं कुर्यात् । हिरण्याद्यमावे तदानीं संकल्प्य पश्चात्समर्पयेत् । प्रथमे दिवसे हिरण्यादिदानं षष्ठे सप्तमे वा घलिदानं दशमदिनेऽन्नदानमित्यादि यथाचार कार्यम् । सूतिकागृहरक्षा च कार्या रात्री विशेपेण । जन्माशोचमध्ये तच्छिशुमरणे तूच्यते । नामिच्छेदनादूवं शिशुमरणे निष्प्राणशिशुनिर्गमे च जनननिमित्ता. शौचं कृत्स्नं यथावणं सर्वेषां सपिण्डानामस्त्येव । मरणनिमित्ते सद्यः शुद्धिः । नाभिच्छेदनात्पूर्व शिशुमरणे तु जनननिमित्ताशीचं सपि- ण्डानां त्रिरात्रम् । मरणनिमित्ते सद्यः शुद्धिः। मातुर्जनननिमित्ता. शौचं सर्व यथावर्णमस्ति । मरणनिमित्ते सद्यः शुद्धिः । नामकरणा- त्पूर्व शिशुमरणे निखननमेव नानुगमनं नाग्न्युदकदानादिकम् । ज्ञातीनां सचलनानात्सद्यः शुद्धिः। ततो दन्तजननात्पूर्व मरणे निखननं तूष्णी दहनोदकादिदानं वा कार्यम् । अनुगमनं कृताकृतम् । खननपक्षे सद्यः शुद्धिः । दहने वेकाहम् । खननं च शवमलं प्रक्षाल्य घृतेनाभ्यज्य संस्नाप्य नववस्त्रसूत्रगन्धमाल्यानुलेपनाद्यैः शक्त्या ह्यलंकृत्य ग्रामादहिः शुचौ देशे कार्यम् । दहनं च तथा शवं संम्राप्यालंकृत्य पान्धवज्येष्ठपूर्वाः श्मशानं नीत्वा लौकिकाग्निना तूष्णीं कुर्युः । तूष्णीमुदकदानादिदानं घा दहनेऽमध्यचण्डालसूतकिपतितचितानीन्वर्जयेत् । दन्तजननादूर्व प्रथमवर्षे कृतचूडस्यापि यावत्रिवर्षमेकाहः । प्रथमवर्षे जातदन्त- स्याकृतचूडस्याप्येकाह एव । दन्तजननादूचं विवर्षपर्यन्तमकृतचू- उस्य मरणे खननं दहनं वा कार्यम् । खनन एकाहमाशौचम् । दहने विरात्रम् । अत्रोनद्विवन्तिमनुगमनं कृताकृतम् । पश्चान्नित्यम् । दन्तजननादृवं विवर्षपर्यन्तं कृतचौलस्य मरणे तूष्णीं दहनम् । तूष्णीमुदकादिदानम् । बिरानाशौचं नित्यमेव । त्रिवर्षात्परं कृतचील- स्यापि मरणे यावदुपनयनं तावदनुगमनम् । तूष्णीं दहनोदकदान- विराबाशौचानि नियतानि कार्याणि । अनुपनीतमरणे मातापित्रोर्द- शाहाशौचपक्षोऽनाहतः । अनुपनीतमृताशीचे वर्णाः स्वाशौचकाल- निमागादूवं स्पृश्याः । अनुपनीतमरणे श्रुतेऽतीताशौचं नास्ति मानमेव । इदं पयःप्रयुक्ताशौचं सर्ववर्णसमम् । आशौचान्ते प्रात्या स्वस्तिवाचन- पूर्व बाह्मणमोजन कार्यम् । कन्यामरणे तु त्रिपुरुषविपयज्ञातीनामा- चौलफरणादाचौलकालाद्वा मानेन शुद्धिः। श्रीपु सापिण्ड्यं त्रिपुरु- ·स्मृत्यर्थसारः। ९ पमेवापत्तासु । ततो वाग्दानादागेकाहमाशीचम् । ततो विवाहादा- पतिपक्षे पितृपक्षे च त्रिपुरुपपर्पन्तं त्रिरात्रम् । वाग्दानामावे विधाह- निश्चयोऽवधिरित्येके । अबोनद्विवर्ष खननं पश्चाहहनं पुरुषवद्वा । अस्पृश्यत्वादि सर्व पूर्ववदेव । उपनयनादूय पुरुपमरणे विवाहादूध स्त्रीमरणे शूदमरणे च विधिवदग्ध्वोदकपिण्डदानसहितं यथावर्ण पूर्णाशीचं कार्यम् । तच्च दहनं ब्रह्मचर्यादेरननिफस्य विधुरादेश्चापि कपालाग्निना स्वशासोक्तविधिना कार्यम् । गृहस्थस्य गृह्याग्निना कार्यम् । आहिताग्नेनेताग्निना दहन कार्यम् । तच्चाशीचं ब्राह्मणानां दशा- हम् । क्षत्रियाणां द्वादशाहम् । वैश्यानां पञ्चदशाहम् । शूद्राणां मासम् । वृत्तस्थानां द्विजशुश्रूषापश्चमहायज्ञवतां शूद्राणां तु पञ्चदशाहम् । चतुर्थे दुशरावं स्यादिति पक्षो दूपितः । एकाहाच्छुभ्यते विप्रो योऽग्निवेदसमन्वितः । इत्याद्या अनादृताः । तञ्चाशोचमाहितामे विधिवद्दहनं कृत्वा दहन- दिवसमारभ्यैव कार्यम् । विदेशस्थे मृते यावद्विधिना न संस्कारस्ताव स्पुत्रादीनां संध्यादिकर्मलोपो नास्त्येव । अनाहिता मरणदिवसमारभ्या- शीचं कार्यम् । अनाहिताग्नेविधिवहहनामावे तदानीमाशीचग्रहणं कृता- कृतम् । आहिताग्नेविधिवदहनाभाव आशौचें नास्त्येव । अग्न्युदकदानं च पुत्राणां प्रथमदिने कार्य दशमे वा। व्यहाद्वा । दशमदिनादग्विा । आद्यश्राद्धामाग्वा कस्मिंश्चिदिने ग्रामादहिः कार्य नसनिकृन्तनं च । गुरुमरणे चैनम् । मृतशरीरामावेऽस्थिसंस्कारं कुर्यात् । अस्भाममावे पलाशवृन्तैः कुशैर्वा शरीरप्रतिकृति कृत्वा पुनःसंस्कारं कुर्यात् । आहि- नामेः पुनःसंस्कारे प्रत्यक्षशववहाहादिकं संपूर्णाशीचं यथावर्ण कार्यम् । अनाहिताः पुनःसंस्कारस्तत्सूतकमध्ये चेत्कृतस्तसूतकशेपेणय शुद्धिः। अतीते सूतके पुनःसंस्कारे तु पूर्वमगृहीताशौचस्य पुत्रस्य पल्याच दशाहादिकं पूर्णाशीचम् । गृहीताशोचस्य पुत्रस्प परन्पाच विरात्रम् । पत्नीपुनःसंस्कारे पत्युश्चैवं सपल्योर्मियश्चैवम् । अगृहीताशौचानां सपि. ण्डानां बिराचम् । गृहीताशौचानां पुनराशाचं नास्त्येव । विदेशस्थन नने मरणे पा प्रथमदिवसादूE ज्ञाते स्वाशीचशेपेणैव शुद्धिः पुत्रादी. नाम् । हीनवर्णस्य ब्राह्मणासुकृष्टजातिसपिण्डत्व उत्कृष्टनात्याशीच- स.ग. मेष प्रत्ताम् । २ प. स्पस्सान हितागृ। ग. च पास्ये 1 ग... प, ·श्रीधराचार्यकृत:- मेव । दासी दासश्च प्रेष्यश्च स्वामिकार्य स्वाम्याशीचसमकाल गते स्पृश्याः । स्वकर्माधिकारस्तु स्वाशौचान्त एव । प्रतिलोमजानां नाशौचं “तेषां तदन्ते मलक्षालनमेव । शवं दग्ध्वा पृष्ठतोऽनवेक्षमाणा आग- च्छन्तोऽस्फुरितं श्लक्ष्णं पापाणं गृहीत्वा महाजलं गत्वा तत्र महाजले शरीरमलं प्रक्षाल्य वस्त्रं संशोध्य सात्वा पुनः सचैलं मात्वा च वाग्यताः समाहिताः सगोत्राः सपिण्डाः समानोदकाच वृद्धपूर्वाः प्राचीनावीतिनो दक्षिणामुसाः प्रेतस्य नामगोत्रे उच्चार्य प्रेत- स्तृप्यत्विति जलपूर्णाञ्जलिं सतिलं सव्योत्तरपाणिकाः पापाणे सकृत्म- मुश्चेयुः । एवमुदकं दत्त्वा जलात्समुत्तीर्णान्नवजाततृणके भूप्रदेशे सम्य- विस्थतान्कुलवृद्धाः पूर्वेतिहासः शोको निष्फलः श्लेष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं प्रेतास्ये पतति तस्मान्न रोदनं कार्य विहिताः क्रियाः कार्या इत्याश्वास- येयुः। एवमाश्वासिता वस्त्राणि निप्पीड्य शोपयित्वा बालपूर्व गृह गत्वा द्वारि स्थित्वा समाहिता निम्बपत्राणि शनैक्षमित्वाऽऽच- म्याग्न्युदकगोमयगौरसर्पपदूर्वारगोवृपमानस्पृष्ट्वा मणिप्रवालादीन्स्व- शाखोक्तांश्च यथालामं स्पृष्ट्वाऽश्मनि पदं शनैर्निधाय गृहं प्रविशेयुः। तस्मिन्नहन्येकस्मिन्मृन्मये पात्रे जलं प्रेत नाहीत्याकाशे शिक्यादी स्थाप्यम् । अन्यस्मिन्मृन्मये क्षीरं प्रेत पिवेति तथैव स्थाप्यम् । निम्बपत्रमक्षणं पात्रस्थापनं वा कार्यम् । ततस्तस्मिन्दिवसे तस्मि- न्गृहेऽनं न पचेयुः.। कीतान्नेन वायाचिताहृतेन वाऽन्यगृहपक्वेन वा हविष्येण वर्तेरन्न स्थगृहपक्केन क्षारलवणमापमांसापूपपायसव- जम् । अधःशयनं बालवृद्धातुरवज पृथक्पृथग्ब्रह्मचर्ययुक्ता भवेयुः गुरौ मृत उपवसेयुः पुत्राः पत्नी च । जातसूतके सर्व नियमा न स्युः । महागुरुमरणेऽक्षारालवणाशिनो द्वादशरात्रं दानाध्ययने वर्जयेरन् । पिता पुत्रमुत्पाद्य संस्कृत्य वेदं वेदार्थं च ग्राहयित्या वृत्ति कल्पयित्वा महागुरुर्भवति । ततो यावदाशौचं तावत्मत्यहमेकैकमञ्जलिं दद्युः। तथा सति दशदिनेषु दशाालयः स्युः । यद्वाऽशौचदिनेषु प्रत्यहं दिनसंख्य. याऽञ्जलीन्वृद्धया दत्त्वाऽतीतदिनसत्यया च दद्यात् । तथा सति शताक्ष- लयः स्युः। एवं मातामहानामाचार्याणां चोदकदानं कुर्यात् । सखीनां प्रत्तानों दुहितमगिन्यादीनां मागिनेयश्वभूभ्यशुरस्विजां चेच्छयोदक- दानं कुर्यात् । अस्थिसंचयनमाहिताग्नेरनाहिताग्ने संस्कारमारभ्य प्रथ. भेऽहि द्वितीये तृतीये चतुर्थे सप्तमे नवमे वाऽविरुद्ध स्वशासोक्तविधिना १ स. ग. 'लेनैव स्पृ । २ क, प्रेताना ।

·८३ स्मृत्यर्थसारः। कार्यम् । तत्र पिण्डन्नयं च देयम् । एकः पिण्डः श्मशानवासिभ्यः पूर्व- प्रेतेभ्यो मध्यम एक इदानींतनप्रेताय दक्षिणत एकस्तत्सखिभ्य इति दक्षिणसंस्थं दद्यात् । अस्थीनि गङ्गायां क्षिपेदन्यतीर्थे वा।शुद्धदेशे वा। संचयने कृते वर्णाः स्वाशौचकालविमागेन त्रिचतुःपञ्चदिनैः स्पृश्याः । दशद्वादशपश्चदर्शत्रिंशदिनर्मोज्यान्नाः। ब्रह्मचारी पितृमातृमहागुर्वाचा. योपाध्यायव्यतिरिक्तानां देहनाशौचोदकदानादिकं न कुर्यादासमावर्तना. तू । पित्रादीनां तु कुर्यादेव । प्रक्रान्तमायश्चित्तवतश्चाऽऽ व्रतसमाप्तेर्दहना. दिकं न कुर्यात् । स्वकर्मरहितश्च न कुर्यात् । कृतेऽपि नोपतिष्ठते ।मातापितृ- गुर्वाचार्योपाध्यायानां प्रेतकार्ये वतचारिणो बतलोपोनास्ति । स सूतकानं नाश्नीयात् । न सूतकिभिः सह वसेत् । अन्यप्रेतालंकरणे तूपनयनं कार्यम् । समाप्तवतस्य शिष्यस्य दशाहाशौचं गुरुदहने । स्वकर्मपतिता महा- पातकपतिताः पुरुषाः स्त्रियश्च हीनजातिगामिन्यो बाह्मणगर्भपातिन्यो मर्तृघ्न्यश्च स्तेयस्वभावा विरुद्धधर्माणश्च क्लीवाश्च दहनोदकदानादिक न कुर्युः । मोहात्कृतेऽपि नोपतिष्ठते । प्रेतस्य पुत्रो दिनत्रये ग्रामाहिः पापाणस्य पुरतः कुशेप्वमन्त्रकं नामगोत्रेण पिण्डपितृयज्ञप्रयोगेण बीपिण्डान्दद्यात् । पिण्डे पापाणे चाक्षत गन्धमाल्यधूपदीपान्दद्यात् । धूपदीपो न वा दद्यात् । यद्वा दशदिनेषु दश पिण्डान्दद्यात् । आशीच- हासेऽपि प्रयः पिण्डा दशैव धा । अनेकपुत्रत्वे वितरानुमतो ज्येष्ठ एव दद्यात् । द्रव्येण विमक्तेन वाऽविभक्तेन वा । पुत्रामावे पितृस- पिण्डा मातृसपिण्डाः शिष्यास्तदर्थजीविनो वा संघन्धिनो चान्धवा दाः । असगोत्रः सगोत्रो वा पुरुपः स्त्री वा । प्रथमेऽहनि यो दद्यात्स- दशाहान्तम् । प्रथमेऽहनि यद्रव्यं दशाहान्तं तदेव । दशमेऽहन्यधिक पिण्डनयं देयम् । एकपिण्डस्तत्सखिभ्यः । इदानींतनम्रताप मध्यमः। दक्षिणत एकः पिण्डो यमाय । ततः कर्ता प्रार्थिता बान्धवाः संबन्धि. नश्च त्रीस्त्रीन्धर्मोदकाञ्जलीन्दद्यः। न पापाणनियमः । ततः सुवासि- न्योऽभ्यङ्गनाताः शुभशुक्लवाससः कलशपूर्वाः स्वगृहं गत्वाऽन्नभोज- नादि स्वगृहपाकेन यथाचारं कुर्यः । विराबाशीचे दशाञ्जलयः शताञ्जलयो वा । दशाञ्जलिपक्षे प्रथमेऽह्नि प्रयोऽञ्जलयः । द्वितीये चत्वारः । तृतीये बयः । शताअलिपक्षे प्रथमेऽह्नि त्रिंशत् । १ ख. ग.प. शर्विशतिदिने । २ ख. ग. दशाहाशी।३ ख. ग. मात्रादी | ब.ग. घ.'णे पुनरूप। ५ क. मावृत्तशि। ६ ख. ग. शौचाहा, पार्यो नि ।

·. : श्रीधराचार्यकृत:- द्वितीये च चत्वारिंशत् । तृतीये त्रिंशत् । पिण्डाश्च त्रयोदश वा । दशपक्षे प्रथमेऽह्नि वयः । द्वितीये चत्वारः । तृतीये त्रयः । संचयनं च । अनुपनीतस्य पिण्डं भूमी दद्यान्न बहिपि । स्त्रीशू- द्वयोविवाहाागेव । अशौचदिनमध्ये पुनःसंस्कारे तु दृष्टबाध- मयादिनं संभवे शोध्यम् । कालान्तरे कर्तव्ये प्रेतकार्य तु दिनं शोध्यमेव । संवत्सरादूर्व प्रेतकार्ये तूत्तरायणकालः श्रेयान् । तत्रापि कृष्णपक्षः श्रेयान् । तत्रापि नन्दा त्रयोदशी चतुर्दशी दिनक्षयं च वर्जयेत् । शुकशनैश्चरवारी वज्यों । नक्षत्रेषु भरणी कृत्तिकाऽऽऽs- श्लेपा मघा मूलं धनिष्ठादिपञ्चकं च त्रिपुष्कराणि चातिदुष्टानि सर्वथा वानि । व्यतीपाते परिघे वैधृतौ च योगे विष्टिकरणे चतुर्थाष्टमद्वाद- शस्थे चन्द्रे चातिदोपः । रोहिणीमृगशीर्षपुनर्वसुपूर्वोत्तराचित्राविशा. खानुराधापूर्वापाढोत्तरापाढा निपिद्धत्रिपुष्कराणि चेषदुष्टानि संमवे वानि । शेपाण्यदुष्टानि ग्राह्याणि । सर्वथा दिनशुद्धयसमवेऽनतिदुष्ट- बाहनक्षत्रं ग्राह्यम् । पुनःसंस्कारऽनन्तरनक्षत्रं ग्राह्यम् । नन्दायां शुक्र- वारे चतुर्दश्यां निजन्मनक्षत्रेप्वेकोदिष्टमतिनिपिद्धम् । साक्षादेकाशाहे च प्राप्त एकोद्दिष्टं कार्यमेव । तत्र तिथिनक्षत्रवारादिकं नैव शोध्यम् । युगादिमन्वादिसंक्रान्त्यमावास्यासु प्रेतकार्ये किंचिदपि नैव शोध्यम् । (*अपरार्कात- धनिष्ठापश्चकमृते पञ्चरत्नानि तन्मुखे । न्यस्याऽऽहुतित्रयं कर्ता दद्याद्ववपामिति ।। नतो निर्हरणं कार्यमेप सानेविधिः स्मृतः । इतरं निखनेदेव। त्रिपादक्षमृते तद्वद्धिरण्यशकले मुखे ।) प्रतिपादयेत् । प्रत्यक्षशवसंस्कारे पुनःपुनःसंस्कारे च कर्तव्य ऊोच्छिष्टाधरोच्छि- टोमयोच्छिष्टास्पृश्यस्पृष्टमरणखट्वामरणबद्धमरणादिषु सत्सु श्रीकृ- च्छान्पद कृच्छ्रान्दादश कृच्छ्रान्पश्चदश कृच्छ्रान्वा प्रायश्चित्तं निमि- त्तानुसारेण बाह्मणवचनाद्गृहीत्वाऽशक्तौ तदैव कृच्छ्रप्रत्याम्नायं धेनुगो- * धनुचिहान्तर्गतपाठः क. पुस्तके वर्तते । स, ग. ग, वम् । २ क, प, निदिए । ३ क, ग. २ नान्त।

·स्मृत्यर्थसारः। हिरण्यधनधान्यवस्त्रादि दत्त्वा तदानीं शुद्धिं संपाय दहनादिकं कार्यम् । शक्तो मक्तः पुवादिः पित्रादेः पापिन: सर्वात्मना शुद्धिमिच्छति त्मायश्चित्तप्रकरणोक्तसर्वप्रायश्चित्तानामन्यतमं योग्यं कृत्वा दहना- दिकं कुर्यात् । दहनादिकर्ताऽप्यधिकारित्वाभाव एवमेव शुद्धिमात्मनः संपाद्य दहनादिकं कुर्यात् । एवं प्रेतस्याऽऽत्मनश्च शुद्धिमनापाद्य लोमा. दिना दहनादिके कृते तत्सर्वं नोपतिष्ठते । अन्तरिक्षे विनश्यति । उम. योश्च नरको ध्रुवम् । पापण्डिनां वेदवाह्यलिङ्गानां सत्यधिकारेऽनाश्र- मिणां स्वकर्महानिपतितानां महापातकिनां पुरुपाणां स्त्रीणां हीनजा- तिगामिनीनां ब्राह्मणगर्ममर्तुनीनां कुलटानां च प्रायोनाशकशस्त्रा- निविपोद्वन्धनप्रपतनाद्यैर्वृद्धिपूर्वकमात्मघातकानां दहनादिकं न कुर्यात् । चण्डालजलसर्पबाह्मणवैद्युतष्टिगृङ्गिपशुभिर्बुद्ध्या वर्षात्कोधादिना मृतानां च दहनाशौचोदकादिकं न कुर्यात् । मोहात्कृतेऽपि नोपतिष्ठते। अन्तरिक्षे विनश्यत्येव । तेषां शरीरं गङ्गायां क्षिपेत् । अन्यस्यां वा महानद्यां क्षिपेत् । त्रेतामीनप्सु क्षिपेत् । गृह्याग्निं च चतुप्पथे । यज्ञ- पात्राणि दहेत् । तेषां शबाना स्पर्शनमानालंकारवहनरज्जुच्छेदनदह- नाश्रुपातकथादीनज्ञानतः कृत्वा महासांतपनं कुर्यात् । ज्ञानात्तमक- च्छ्रम् । एतेष्वेकैककरणे त्वज्ञानादुपवासः । मत्याऽभ्यासे कृच्छ्रातिक च् चान्द्रायणानि योग्यतया कुर्यात् । एतेषां पापण्ड्यादीनां सर्वेषां निष्कृतिर्नास्ति प्रायश्चित्ताकरणे । तदानीं प्रायश्चित्तकरणासमवे वत्स- रान्ते लोकगर्हापरिहारार्थं शुद्धयर्थं च श्राद्धादौ योग्यत्वार्थ च नारायण- बलिं कृत्वा श्राद्धं कार्यम् । अथ तेपामतिविरक्ता मक्ताः प्रायश्चित्तस- मर्थाः पुत्रादयः सन्ति चेदात्मघातप्रायश्चित्तं चान्द्रद्वयं तप्तकृच्छ्रचतुष्टय च कृत्वा द्वात्रिंशत्कृच्छ्राणि कृत्वा पापण्ड्यादीनां सर्वेषां प्रायश्चित्तं योग्यं कृत्वा तदेव वा कालान्तरे वा संवत्सरादुर्वाग्वा दहनादिकं कृत्वा श्राद्धं कुर्युरनित्यत्वादायुपः । प्रायो महाप्रस्थानं प्रपतनं गिरिवृक्षादिभ्यः। अथ नारायणबलिरुच्यते-कस्पांचिच्छुक्लैकादश्यां विष्णुं पैवस्वतं यम च यथावदभ्यर्च्य तत्समीपे मधुधृतप्लुतांस्तिलमिश्रान्दश पिण्डान्वि- ष्णुरूपेण प्रेतमनुस्मरन्प्रेतनामगोत्रे उच्चार्य दक्षिणायेषु दर्भेषु दक्षि- णामुखी दत्त्वा गन्धायैरभ्यर्च्य पिण्डप्रवहणान्तं कृत्वा नद्यां क्षिपेन्न ·श्रीधराचार्यकृत:- पन्यादिभ्यो दद्यात् । ततस्तस्यामेव राज्यामयुग्मान्ब्राह्मणानामन्यो. पोपितः श्वोमूते मध्याह्ने विष्णुमभ्ययकोद्दिष्टेन विधिना ब्राह्मणपा- दप्रक्षालनादि तृप्तिप्रश्नान्तं कृत्वा पिण्डपितृयज्ञवदुल्लेखनाधवनेज. नान्तं कृत्वा विष्णवे ब्रह्मणे शिवाय यमाय च सपरिवाराय चतुष्पि- ण्डान्दत्त्वा नामगोत्रसहितं प्रेतं संस्मृत्य विष्णोर्नाम संकीर्त्य पञ्चम पिण्डं दद्यात् । ततो विमानाचान्तान्दक्षिणादिभिस्तोपयित्वा तन्मध्ये चैकं गुणवत्तमं प्रेतबुद्ध्याऽनुस्मरन्गोमूहिरण्यादिभिरतिशयेन तोप- यित्वा पवित्रपाणिभिविमः प्रेताय तिलसहितमुदकं दापयित्वा स्वजनैः सहितो भुमीत । सर्पहते स्वय विशेष:--तस्य नागवतं कार्यम् । तत्र संवत्सरं माद्रपद- शुक्लपञ्चमीमारभ्यान्यां वा शुक्लपञ्चम्यामुपवासः कार्यः । यद्वा चतु- मेिकमक्तं पञ्चम्यां नक्तं कुर्वन्दारुमयं मृन्मयं वा नाग पञ्चफणं कृत्वा गन्धैः करवीरैः शतपत्रैर्जातीपुप्पधूंपादिभिरनन्तं वासुकि शङ्ख पनं कम्बलं कर्कोटकमश्वतरं धृतराष्ट्र शङ्खपालं कालियं तक्षकं कपिलं च पञ्चम्यां संपूज्य पश्चाद्वाह्मणान्धृतपायसमोदकैर्भोजयेत् । संवत्स- रान्ते चैवं संपूज्य महद्वाह्मणमोजनं सौवर्णनागदानं गोदानं च कुर्यात् । अथवोमयोः पक्षयोः पञ्चमीपु भूमौ नागं पिटेन विलिख्य सितपुप्प- गन्धैः सितगन्धवासिततण्डुलेरभ्यर्च्य गव्यक्षीरमोदकं भूमौ निवेद्योप- स्थायैवं व्रदेन्मुञ्च मुश्चममिति । तद्दिने मधुरमन्नमश्नीयात् । एवमब्द विधिना नागमभ्यर्य पूर्णेऽब्दे नारायणबलिं कृत्वा सौवर्ण नागं गां च दद्यात् । ततः श्राद्धादिकं सर्वं कुर्यात् । चण्डालगोबा. ह्मणपशुदंष्ट्रिसग्न्युिकादिभिः प्रमादान्मरणे तु चान्द्रायणं तप्त- कृच्छ्रद्वयं च कृत्वा यद्वा पञ्चदश कृच्छ्रान्कृत्वा विधिना दहनाशौचो. दकं सर्वं कार्यमेव । अनुष्ठानासमर्थजीर्णवानप्रस्थादीनामचिकित्स्य- गुरुव्याधिपीडितानां चाग्न्युदकाशनगिरिप्रपतनादिभिर्बुद्धिपूर्वकमात्म- घातकत्वमभ्यनुज्ञायते । तेषां विधिवदाहं कृत्वा त्रिरात्राशीचं कार्य द्वितीयेऽवस्थिसंचयनं तृतीय उदकपिण्डदानं चतुर्थेऽह्रि श्राद्धं कुर्यात् । एवमन्येषां विध्यनुगृहीतात्मघातकानां कार्यम् । अभि. पिक्तक्षत्रियादिहतानां गोविनरन्त्यः पशुदंष्ट्रयादिभिर्युद्धे बुद्धिपूर्वा- स्मघातकानां पापण्ड्यनाथमिपतितानां सद्यः शौचम । जाताशोचे मृताशीचे च नेताग्निसाध्याग्निहोत्रदर्शपूर्णमासाद्या नित्यनैमित्तिकाः क्रियाः कार्याः । औपासनाग्निसाध्याश्च सायंप्रातोमपार्वणस्थालीपा.

·स्मृत्यर्थसार। काद्या नित्यनैमित्तिकाः श्रुतिचोदितत्वात्कार्या एव । असंभवे हापयेत् । सर्वथा न हापयेत् । स्मार्तत्वेऽपि पिण्डपितृयज्ञश्रवणाकश्वियुजी- कर्मादिकमसगोत्रेण कारयेन्न हापयेत् । (* ब्रह्मचर्यादिवतिनां च वृत्ते श्राद्धकर्मणि कर्तृणां निमन्त्रितानां मोक्तृणां यत्किंचिनियमस्थानाम- प्रतिपिद्धग्राहिनित्यदातृणामेतेपां यावदुपाधिस्तावदशीचं नास्त्येव । ऋत्विगादीनां सदानी सानमस्ति) यजमानस्तु मात्वाऽऽचम्योद्देशत्यागी कुर्यात् । सर्व काम्यं तु वर्त्यमेव । स्मार्तस्वेऽपि संध्यायां गायत्र्याऽक्ष- लिदानं कार्यम् । मार्जनं कार्य न वा । सूतके कर्मणां त्यागः । यद्वा भाणान्नियम्य मनसा मन्त्रमुचारयन्मार्जनादिकं कृत्वा वाचा गायत्री- मुच्चार्यासलिं दद्यात् । दानप्रतिग्रहपञ्चमहायज्ञनित्यश्राद्धस्वाध्याया- दीनां स्मातानां त्याग एव । नित्यनानशौचाचमनमोजननियमानस्पृश्य- स्पर्शनसानं च कुदिव । सूतकान्नमोजनमस्पकुल्पानां न कार्यम् । स्वकुल्यानां न दोपः । दातृभोक्त्रोरन्यतरेणापि सूतके ज्ञाते न भोक्त- व्यम् । उमाभ्यामपरिज्ञाते न दोपः । विवाहोत्सवयज्ञेप्वन्तरा जननम. रणाशीचे पूर्वसंकल्पितव्ये न दोपः । (+ तत्र कृतान्नेपु परैरनं मदातव्यम् । दातृमोक्तृन्सूतकी न संस्पृशेत् । भुक्षानेषु विप्रेवन्त- राऽऽशौचेऽन्यगेहोदकाचान्ताः शुद्धाः । सर्वत्राशीचे लवणे मधुनि मांसे च पुष्पमूलफलेषु शाककातृणेप्वप्सु पयोदधिघृतेपु तैलीयधाजि- नेषु नास्त्याशौचम् । स्वाम्यनुज्ञया स्वयमेव गृह्णीयात् । अन्नसत्रमय- तानां तण्डुलादिष्वपक्केषु च सर्वेप्पण्यद्रव्ये च नाशौचम्। शवसंसर्गनि- मित्ताशीचमनुगमनाशीचं च शवसंसगिण एव नतद्भापुत्रादीनां द्रव्या. णां च । अतिक्रान्ताशीचं च तदव्याणां नास्त्येव । कारुशिल्पिवैद्य- दासीदासराजप्रेप्यमूल्यकर्मकराणां सद्यः सातानां तत्तद्यापारे नाशौचम् । गत्यमावे क्वचिस्पृश्यत्वं च स्यात् । स्वविहितकर्मस्वाशीचमस्त्येव । कारवः शिल्पकाराद्याः शिल्पिनश्चित्रकर्मचैलनिर्णेजकाद्याः । वृताना- विजो दीक्षणीयेष्ट्यादिदीक्षितानां यज्ञियकर्म कुर्वतामनसत्रकर्तृणां कृच्छ्रचान्द्रायणादिवतिनां प्रायश्चित्तत्वेन प्रवृत्तवतिनां च ब्रह्मचर्यादि- * धनुचिहान्तर्गतपारः ख. ग पुस्तकस्थः । धनुश्चिान्तर्गतपाठः स. ग. पुस्तकयो- नास्ति। ख. ग. 'द्रव्यं शुद्धमेव । पूर्व । २ प. पुण्य । ३ क. ° सूपका ।

·श्रीधराचार्यकृतः- धतिनां च प्रवृत्ते श्राद्धकर्मणि कर्तृणां निमन्त्रितानां मोक्तृणां यत्किंचि. नियमस्थानामप्रतिषिद्धग्राहयितृदातृणामेतेपा यावदुपाधिस्तावदाशीचं "नास्त्येव । ब्रह्मचारिणां यतीनां च सर्वदाऽशीचं नास्त्येव । ऋत्विगादीनो तदानीं मानमस्ति । ) पूर्वप्रवृत्तचौलोपनयनविवाहादिसंस्कारकर्मसु प्रवृत्तयज्ञेषु च प्रवृत्तप्रतिष्ठारामाद्युत्सर्वपु च पूर्वप्रवृत्तवृपोत्सर्गादिपा- कयज्ञेषु च युद्धे युद्धार्थविहितेषु शान्तिकर्मसु च स्फोटकाद्युप. • वोपसर्गे राजमये देशविप्लवे च विवाहोत्सवदुर्गयज्ञयात्रादितीर्थयुद्ध- कर्मसु च सद्यः शौचं तत्तदर्थे शान्तिकर्मणि च सद्यः शौचम् । व्याध्या. दिना मुसूर्षावस्थायां तदुपशमनार्थे दाने च । तथा संकुचितवृत्तेः क्षुत्प- रिश्रान्तमातापित्रादिबहुकुटुम्बस्य तदक्षणयोग्ये प्रतिग्रहे च । अश्वस्त- 'निकस्य च सद्यः शौचम् । अतिकनिष्ठापदि विप्लवे च विशेपेण सद्यः शौचम् । एकाहसंचितधनस्यैकाहमाशौचम् । व्यहसंचितधनस्य उपह- माशौचम्। चतुरहार्थ संचितधनस्य कुम्भीधान्यस्य च चतुरहम् । कुसूल. धान्यस्य दशाहम् । अशौचकालमध्येऽनुपपत्त्यपगमेऽवशिष्टाशौचमस्त्येव । एवं दशाहस्थाने विरात्रपक्षिण्येकाहसद्यःशीचरूपाणि वाक्यान्याप. द्विपयाणि योज्पानि । समानोदकविषयाश्च संकुचिताशौचविषयकल्पाः पक्षिण्येकाहसद्यःशौचरूपा आपद्विपयाः । तेन प्रतिग्रहादिनाऽऽतिना- शस्तद्विपया न सर्वत्र । ब्रह्माज्झैतानिमित्तं बहुवेदस्य स्वाध्याये सद्यः शौचम् । जपो देवार्चनविधिः कार्यों दीक्षान्वितेनरः । नास्ति पापं यतस्तेषां सूतकं वा यतात्मनाम् ।। आशौचानन्तरं सर्वे घर्णाः सचैलं मान्ति । ततो ब्राह्मणो दक्षिणह- स्तनापः स्पृष्ट्वा शुध्येत् । क्षत्रियो वाहनमायुधं वा । वैश्यः प्रतोदं रश्मीन्वा । शूद्रो यष्टिं स्पृष्ट्वा शुध्येत् । एवं सपिण्डाः समानोदका वस्त्रयुगादिभिर्भूपितं शवं श्मशानं नयेयुर्न गृहयामाभिमुसं प्रेतं नयेयुः। न शूदाः पतिताश्च शवतृणकाठहवींपि नयेयुः । न ननं शवं दहेयुः। 'धर्मार्थ बाह्मणशवनिहरणनानालंकरणवहनदहनादिके कृते द्विजानां सचैलचानात्सद्यः शुद्धिर्महापुण्यं शुभं चाऽऽयुर्भवति। तत्राप्यनाथप्रेतसं. १स. ग, घ, कष्टाप १२ स. ग. च क°1 3 स. म. नाऽऽतिस्तद्विपया मस्येत् । न । ग, प्रमोजिसतातिकानि । प. प्रायज्ञानातिनिमि । ५ ख. जमनास्तिकनिनिमि ।

·स्मृत्यर्थसार। स्कारेऽनेकपुण्यमायुश्च वर्धते । धर्मार्थमुस्कृष्टजातिप्रेतनिहरणादिक कृते सचैलसानाच्छुद्धिः। धर्मार्थ सजातिप्रेतनिहरणादिके कृते सचैलना- गप्राणायामः शुध्येत् । धर्मार्थ हीनजातिप्रेतनिर्हरणादिके कृते सचेलं सात्वा निम्बपत्रभक्षणादिगृहप्रवेशनान्ते कृते कृच्छ्राच्छुद्धिः। नेहा. दिना सजातितनिहरणमात्रे कृते त्वेकाहाशीचेन शुद्धिः। नेहादिना सजाति निर्हत्य तद्गृहे स्थिती विराग्राशौचम् । मेहादिना समाति निहत्य तद्गृहे स्थिती तन्नाशने दशाहाशीचेन शुद्धिः। स्नेहादिना वन्य- जातिनिहरणे तजातीयमाशीचं कार्यम् । अनुगमन (स्तु सजातिप्वपि बाह्मणाद्यैर्न कार्यम् । नेहादिना सजातिपूत्कृष्ट)द्विजातिषु चानुगमने कृते सचैलं स्नात्वाऽग्नि स्पृष्ट्वा प्राश्य शुध्येत् । घृतप्राशनं शुद्धपः र्थमेव न भोजनस्थाने । सपिण्डेष्वनुगमनं विहितमेव । हीनजातिः वेवम् । ब्राह्मणस्य क्षत्रियानुगमन एकाहमाशौचम् । वैश्यानुगमने पक्षिणी । शूद्रानुगमने विरात्रमाशौचं कृत्वा समुद्रगायां ना मावा प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य शुध्येत् । क्षत्रियस्य वैश्यानुगमने . वेकाहमाशौचम् । शूद्रानुगमने पक्षिणी वैश्यस्य शूद्रातुगमने त्वेकाहम् । रोदने चैवम् । असपिण्डस्य दहनादिकरणे पादच्छ्रो दशरावं त्रिरात्रं वाऽऽशीचं च । अशक्तस्य मरणमये सति शुद्धिः कार्या यथायोग्यप्रा. श्चित्तःशीचमानपूर्वकम् । रजस्वलापां ज्वरितार्या चतुर्थेऽहन्पन्या श्री रजस्वला स्पृष्ट्वा सचैलाऽवगाह्याऽऽचम्य दशकृत्वो द्वादशकृत्यो पा स्पृशेदन्ते वाससा त्यागः। ततः सा रजस्वला शुद्धाशक्त्या दानं कृत्वा पुण्याहेन विशेषतः शुद्धिः । आतुरे मानप्राप्तावनातुरो दशकृत्यो द्वाद- शकृत्वो या नात्या नात्वाऽऽचम्याऽऽचम्याऽऽतुरं स्पृशेत् । ततः स आतुरः शुध्येत् । सूतिकायां मृतायां कुम्मे जलमादाय तत्र पश्चगव्यं क्षिप्वाऽऽपो. हिष्ठीयवामदेव्यादिपुण्याभि+ग्मिरभिमन्य ब्राह्मणवचनः प्रायमित लब्ध्वा तेनैव सापयित्या विधिना दहेत् । रजस्वलां मृतां प्रक्षाल्य पञ्च- गव्यैः सापयित्वा वखान्तरावृतां विधिना दहेत् । अवापि बाह्मणषचनं कार्य पूर्वोक्तम् । यद्वा सूतिका रजस्वलां च मलं प्रक्षाल्य मापयित्वा * धनुशिान्तर्गतमन्यो प. पुस्तके रिश्ते । १५.तिषु धोतरमातिषु व १. सनातीयजति', रा. ग. नारसमातिए IIT स.ग. 'म । ५स बारावा य. ग. या वान्तारित IR!

·+ श्रीधराचार्यकृत:- काष्ठवद्दग्ध्वा बाह्मणवचनं लब्ध्वाऽस्थीनि विधिना दहेत् । अतीता- शौचं तु स्वाशौचकालादूर्ध्व ब्राह्मणादीनां सर्वेषां वर्णानामुपनयनादूर्व स्त्रीणां शूद्राणां विवाहादूचं भवति । तच मासत्रये विरात्रम् । घण्मासे पक्षिणी । नवमासे त्वेकाहम् । ततः परं सचैलं सात्वोदकदाना- छुद्धिः । इदं सर्ववर्णसमम् । अतीताशौचे स्वाशौचकालविभागादूर्व स्पृश्याः । जन्मन्यतिक्रान्ताशौचं सपिण्डानां नास्त्येव । पुत्रजन्मनि पितुः मानमस्त्येव । देशान्तरादाक्तनदेशे मृते स्वाशीचकालादूचं श्रुते तद्देशे विंशतियोजनादिकं त्रेधा विभज्याऽऽद्ये स्वसमीपे भागे त्रिरात्रम्। ततो. दूरमागे पक्षिणी ततोऽपि दूरभागे त्वेकाहः स्यात् । एवं देशकालो पर्यालोच्य यत्राल्पाशौचं तदेव ग्राह्यम् । नात्राहानि वर्धयेत् । देशान्त. रस्थे मृते स्वाशौचकालादूचं श्रुते सपिण्डानां सचैलं सानं न विरा- त्रादि । मातापितृमरणे दशाहादूवं दूरदेशेऽपि वत्सरादूर्ध्वमपि पुत्रः श्रुत्वा मरणश्रवणदिनमारभ्य दशाहाशौचादिकं कुर्यादुदकपिण्डादिक च । महागुरुमरणे दूरदेशेऽप्यावस्रोपवासिना तथैवाशौचादिक 'कार्यम् । स्त्रीपुंसयोः परस्परं चैवम् । सवर्णोत्तमवर्णसपत्नीपु चैवम् । देशान्तरे कालान्तरे च हीनवर्णाया मातुः सपत्न्या मरणे तु पुत्रस्य त्रिरात्रम् । हीनवर्णसपत्नीपु चैवम् । संवत्सरेऽतीतेऽपि सपन्योः पर. स्परं चैवम् । इदं चाशीचं सर्ववर्णसमम् । देशान्तरमनेकधा स्मृतं स्मृति- पुराणतीर्थकल्पेषु । आशौचकालमध्ये यत्र मृतवार्ता न भूपते योजना- दहिस्तद्देशान्तरम् । तत्र योजनद्वयाधिकप्रैयाणस्य निषिद्धत्वाद्विधिवि. -रोधेन विप्रस्य दशाहाशौचिनो विंशतियोर्जेनर्देशान्तरम् । क्षत्रियस्प द्वादशाहाशौचिनश्चतुर्विंशतियोजनैः । वैश्यस्य पञ्चदशाहाशौचिनश्च त्रिंशद्योजनैः । शुद्स्य मासाशौचिनः पठियोजनर्देशान्तरम् । तथा पष्ठियोजनमेंक निशद्योजनमपरं ( * चतुर्विंशतियोजनमन्यदिशतियोज- नमपर)मेतानि योग्यतया व्यवस्थितानीति केचित् । देशकालसुगम. "दुर्गमपर्यालोचनया सर्वेपामविशेषेण भवन्तीत्यन्ये । तथाऽन्यानि योज- * पनविहितग्रन्थः क. पुस्तके वर्तते । क. घ. प्रमाण 11 घ. 'धिवशेन विस. विशेपेण विख. 'जने देशा५ख. जने । । ६ ख. जन ।। ७ स. जने देशा। ८ ख. ग. के चत्वारिंशद्योजनश्चतचत्वारिंशद्यो- चनमन्यत् । निप. मेक चत्वारिंशोजनमायनिंशयों।

·स्मृत्यर्थसारः। नाद्वहिरेव । पट्चतुर्दियोजनानि ब्रीणि देशान्तराणि स्मृतानि । तानि त्रिरात्रपक्षिण्येकाहाशौचविषयाणि । तथा मापामेददेशविशेपमहागि- रिव्यवधानमहानदीव्यवधानानि त्रीणि देशान्तराणि । द्वादशाष्टचतु. योजनानि त्रीणि देशान्तराणि तानि समान्युक्तानि । तानि विरात्रादि. विपयाण्यपि भवन्ति । तानि भाषाभेदादीनि त्रीणि पूर्वोक्तचतुर्विध- देशान्तरेषु सन्ति चेत्क्रमेण (द्वादशाष्टचर्योजनन्यूनानि देशान्त- राणि मवन्ति । तथा भाषाभेदमात्रगिरिव्यवधाननदीव्यवधानानि च त्रीणि देशान्तराणि स्मृतानि । यानि पट्चतुढ़ियोजनसमानि तानि च विरावादिविपयाणि भवन्ति । तानि च मापामेदादीनि पूर्वोक्तचनु- विधानि देशान्तरेषु सन्ति चेतक्रमेण) पटूचतुर्द्वियोजनाधिकन्यूनानि देशान्तराणि पाहुः । तिर्यग्ययोदराण्यष्टावूर्वा वा बीहयस्त्रयः। प्रमाणमहलस्योक्तं वितस्तिदशाइगुला। वितस्तिर्द्विगुणाऽरत्निस्ततः किप्कुस्ततो धनुः । धनुःसहस्रे द्वे कोशश्चतुष्कोशं तु योजनम् ॥ मातापितृगृहे व्यूढापाः प्रसवे मातापित्रादिकानामेकाहमाशीचम् । तत्र तस्या मरणे त्रिरात्रम् । गृहान्तरमरणे पित्रोरेवम् । ग्रामान्तरमरणे पक्षिणी । असपिण्डे गृहे मृते विरात्रम् । अन्याश्रितासु पतिपल्यादिषु विरात्रम् । सपिण्डानामेकाहम् । असंनिधौ पितुरेकाहम् । सपिण्डानां सानमित्यायधिकाशौचं संनिधावसंनिधौ न्यूनम् । इदं च सर्ववर्ण- समम् । मातापितृमरणे सर्ववर्णेपु व्यूढपुत्रिकायासिरानम् । जाताशीचे मृताशौचे सादेकानां विरात्रम्। मातामहगुर्वाचार्यदौहित्रश्वशुरसंबन्धि. श्रोत्रियबहुयज्ञक्रनुकृवृत्विग्याज्येपु गुणिप्वेकनामे मृतेपु विरात्रम् । ग्रामान्तरे पक्षिणी । अगुणिप्वेकग्रामे पक्षिणी । नामान्तर एकाहम् । अनारसेषु पुत्रेषु क्षेत्रजदत्तकादिवेकाहम् । याज्यविग्दीहिनसहाध्यायि- सहोपनीतात्मबन्धुपितृबन्धुमातृबन्धुपु च श्वशुरशिष्योपाध्यायानूचान- गुरुपुवाचार्यपुत्रस्वामिमित्रमागिनेयेषु श्वधूमगिनीमातामहीपु च मातृ- * धनुधिनान्तर्गतमन्धो घ. पुस्तके नास्ति । १२. ग. "णि तानि । २ स ग. 'तुदियोज।। स. ग. पम् ।पिडामामे- काहम् ।।

·A श्रीधराचार्यकृत:- वसृपितृष्वसमातुलानीगुर्वाचार्यपत्नीपु मरण एकग्रामे पक्षिण्याशौचम् । • ग्रामान्तरे त्वेकाहम् । अगुणवत्स्वेकग्रामेऽप्येकाहम् । नामान्तरे मानम् । उपनयनादर्वाचीनसंस्कारपूर्वकं वेदाध्यापको गुरुमन्त्रज्ञानोपदेशकश्र । उपयनपूर्वकं वेदाध्यापक आचार्यः स्मार्तकृदाचार्यश्च । वेदाध्यापक उपाध्यायो वेदैकदेशाध्यापकश्च । अनूचानो वेदाङ्गवक्ता सच्छास्त्रवक्ता प। श्रोत्रिय एकशासाध्यायी। आत्मपितृष्वसुः पुत्रा आत्ममातृप्वसुः सुताः। आत्ममातुलपुत्राश्च विज्ञेया आत्मवान्धवाः ॥ पितुः पितृप्वसुः पुत्राः पितुर्मातृप्वसुः मुताः। पितुर्मातुलपुत्राश्च विज्ञेयाः पितृवान्धवाः ।। मातुमांतृप्वसुः पुत्रा मातुः पितृप्वसुः सुताः। मातुर्मातुलपुत्राश्च विज्ञेया मातृबान्धवाः ॥ सब्रह्मचारिणि बिराचम् । एकाचार्योपनीतः सब्रह्मचारी । स्वदेश- राजमरणे तु दिनमरणे दिनान्तमाशौचम् । रात्रौ मरणे राज्यन्तमा- शौचम् । ग्राममध्ये शवे स्थिते ग्रामस्य तावदाशौचम्।क्षत्रियादीनां मूर- क्षार्थमभिफिक्तानामाशीचं नास्ति। भूरक्षार्थमनन्यसाध्ये व्यापारेऽमिचा- रादौ पुरोहितादे शौचम् । स्वविहितेषु भूपादेरनधिकार एव । स्त्रीविप्रार्थ गवार्थ च सङ्ग्रामे च विद्युता च हतानांसपिण्डानां नाशौचम् । युद्धक्षतेन कालान्तरमरणे ग्रामेश्वरे कुलपती मुते चैकाहम् । भगिन्यां संस्कृतायां प्रातरि संस्कृते मित्रे जामातरि दौहिने मागिनेये शालके तत्सुते चैते. प्वसवर्णेषु भरणे सद्यः सानेन शुद्धिः । स्वल्पसंबन्धे प्रानं सचैल- मित्यादि सर्ववर्णसमम् । स्ववर्णोत्तमवर्णाभ्यां नष्टमार्यामरणे मर्तुरेका- हमाशौचम् । जारस्य विरात्रम् । प्रतिलोमजानां कृतपायश्चित्तानामाशी- चादिकं कार्यमेव । अकृतप्रायश्चित्तानामाशीचं नास्त्येव । स्वैरिपयाद्या. अयस्य विरात्रम् । संनिधौ पितुस्त्रिरात्रम् । जाताशौचमध्ये तत्समें ततो न्यूने वा जाताशौचे सति ततो न्यूने वा मृताशीचे सत्यपि पूर्वशेषेणैव शुद्धिः। जाताशौचमध्ये मृताशौचे तेन जाताशौचेन तत्सम न समाप्यते । मृताशौचेनैव तत्र शुद्धिर्न जाताशौचेन । मृताशौचमध्ये तु तत्समे ततो न्यूने वा जाताशौचे मृताशौचे वा सति पूर्वेणैव शुद्धिः। जन्ममरणनिमित्तस्वल्पकालाशोचमध्ये दीर्घकालाशोचे सति दीर्घकाला- ख.ग. स्ववश रा।

·स्मृत्यर्थसारः। शीचेनैव शुद्धिर्न स्वल्पकालाशोचेन।मातृमृताशौचमध्ये पितृमृताशौचे सति पित्राशौचेनैव शुद्धिर्नमात्राशौचेन । पितृमृताशौचमध्ये मातृमृ- ताशौचे सति पित्राशीचं समाप्याधिक पक्षिण्याशौचं कुर्यान्न पित्रा- शौचेनैव शुद्धिः । मृताशीचे रात्रिमात्रावशिष्टे मृताशौचान्तरे सति पूर्वाशीचं समाप्यानन्तरं द्वाभ्यां रात्रिभ्यां शुद्धिः । तस्या रावे. श्चतुर्थे यामे मृताशौचान्तरे सति पश्चाधिराणैव शुद्धिर्न पूर्वशे- घेणैव शुद्धिः । जाताशौचमध्ये मृताशौचे सति प्रेतमुद्दिश्य दह- नोदकपिण्डदानादिकं कार्यमेव । मृताशौचमध्ये जाताशौचे सति जात- कर्मादिकं कार्यमेव । मृताशीचे गते कार्यमित्येके । मृताशौचयोः संनि: पाते प्रेतकृत्यं कार्यमेव । जाताशौचयोः संनिपाते जातकर्मादिक कार्य- मेव । तत्र कर्तुस्तात्कालिकी शुद्धिरस्त्येव । स्त्रीपुरुषमरण एकस्मिन्दु- हनकाले प्राप्त सवर्णानां समानधर्माणां पन्या सह दहनं कृत्वो- दकपिण्डादिकं पतिपूर्वं पृथक्कार्यम् । सपिण्डनं तु पत्युः पश्चा- न्मरणे च पत्युः पूर्व कृत्वा पल्याः सापिण्ड्यं कार्यम् । असवर्णानां समानधर्माणां पत्नीनां दहनादिकं सर्व पृथगेव कार्यम् । सवर्णानां समानधर्माणां पत्नीनां च सह दाहः । उदकपिण्डादिक ज्येष्ठपूर्व पृथ. गव । असवर्णानामसमानधर्माणां सपत्नीनां दहनादिकं पृथगेव । अस- मानधर्मतार्या सर्व पृथगेव । पितृपुत्रयोः समानधर्पयोः कपालागिना दाह्ययोर्दाहः सहैव । उदकदानादिकं पितृपूर्व पृथगेव । मातॄणां सव- र्णानां समानधर्माणां कपालागिना वाह्यानां सह दाहः । उदकादिकं ज्येष्ठपूर्व पृथगेव । असमानानां सर्व पृथगेव । पुंबालानां मातृणां स्त्रीबालानां दहने सनने चैवम् । अन्यारोहणं सर्वजातिस्त्रीणां पतिव- तानां प्रशस्तमात्मनो मर्तुश्च सर्वपापक्षयद नरकोचारणमनेकस्वर्गफ- लदं स्वर्गान्त आयुरारोग्यश्वर्यपुत्रादिसर्वसंपत्मद दुःखदारिद्यवेधव्या- दिनाशकरमित्यादि पुराणस्मृतिषु श्रूयते। तत्रान्वारोहणं गाभण्या निपि- द्धम् । ब्राह्मण्या गर्भिण्या ब्रह्महत्यासमम् । क्षत्रियादिजातिगर्भिण्या: क्षत्रियादिजातिवधसमम् । सवर्णया पत्या सहकरित्यारोहणं कार्यम् । बाह्मण्पैकचित्यारोहणमेव न पृथक्चित्वारोहण कार्यम् । क्षत्रिया- दिस्त्रिया मरि देशान्तरमृते पृथक्चित्यारोहणमेव । असवर्णया पृथ- क्चित्यारोहणं कार्यम् । तच्चान्धारोहणमेवं कार्यम् । अन्वारोहणं करि- प्यामीति संकल्प्य पतिं नमस्कृत्य चितिमारुहा सर्व प्रयोगं कारयेत् । पहा संकल्प्य प्रयोगे कृते दह्यमाने मर्तरि तं नत्वाऽमिं प्रविशेत् । चिति 1 ·. ९४ श्रीधराचार्यकृत:- भ्रष्टा नारी मोहाद्विचलिता च प्राजापत्यं चरेत् । सह दहने तु श्राद्धांदी पिण्डपाकैक्यं कालैक्यं कर्बक्यं च मवति । सर्वत्र पिण्डदानं योग्यः पुत्रो दद्यात् । पुत्रामावे मिथो दंपती सपल्यश्च । तदमावे भ्रातृपुत्रो भ्राता स्नुपा दुहिता दौहित्रोऽन्यः सगोत्रः सपिण्डः सब्रह्मचार्यपि मिनं शिष्यो गुरुन्धिवो धनसंबन्धी वा दद्यात् । न पुत्रस्य पिता दद्यान्नानुजस्य तथाऽग्रजः । अपि नेहवशाद्दद्यात्सपिण्डीकरणं विना । अदत्तानां कन्यकानां तु पितरौ दत्तः । अन्यामावे दत्तकन्या- भपि पितरौ दत्तः । दौहित्रमातामही परस्परं दत्तः । माताम- ह्याश्च दौहित्रः । जामातृश्वशुरौ मिथः । श्वश्वादेः स्नुपा । भ्रातरौ मिथो दत्तः । गुरुशिष्यौ परस्परम् । उक्तकत्रमावे यः कश्चित् । कुर्वतः सर्वसंपत्याप्तिरिति विज्ञायते । एकादशाहादौ पुत्रो ज्येष्ठादिर्योग्यः कुर्यात् । नवश्राद्धानि पोडशश्राद्धानि च विमक्तो वाऽविभक्तो वैक एव कुर्यात् । सपिण्डीकरणं तु विभक्ताः पुत्राः सधनाश्चैकस्मिन्नेव दिने स्ववृद्धिकमात्पृथक्पृथक्कुर्युर्नान्यथा । अत ऊवं पृथगेव कुर्युः । शूद्रस्यामन्त्रकं सर्वत्र द्विजवत्कार्यम् । सर्वत्र गोत्राज्ञाने नानव कार्यम्बीह्यादिपिण्डद्रव्यामा फलेन मूलेन पयसा शाकेन गुडेन वा तिलमिश्रेण कार्यम् । दशाहान्तं कृष्णायसपाणिः स्यात् । अनाहिताग्निं यजमानं लौकिकाग्निना दहेत् । पल्याः पतिपरोक्षे कपालामेरप्यनुज्ञाऽस्ति । दहनकालेऽग्निनाशे दग्धकाठेऽग्निं मथित्वा दहेत् । लौकिकानौ भूर्भुवःस्वाहेत्याज्याहुतीर्तुत्वा वा दहेत । तद्देहं भह्यां जले वा क्षिपेत् । दशाहतपिडं दत्त्वाऽस्नात्वा मुक्तावसपिण्डस्य बिरानं सपिण्डस्योएवासः । प्रत्या द्विगुणं प्रेतकृत्यं कुर्वतः । संचयना- दुर्वास्त्रीणां संगमे साद्भमूवं कार्यम् । अन्येषां प्रेताशौचिनां पूर्व त्रिरात्रं पश्चादुपवासः । प्रेतकार्यमकृत्वा तद्रव्यं हरंस्तवर्णवधपाय- श्चित्तं कुर्यात् । देशान्तरमरणे पराकद्वयमष्टौ कृच्छान्कृत्वा दहेत् । दूरदेशान्तरगते जीवद्वाता पुनः पर्यालोच्य जीवद्वार्तायामश्रूयमाणायां पूर्ववयस्के विंशत्यदादूवं मध्यमवयस्के पश्चदशाब्दादूचं चान्द्रायण- वयं त्रिंशत्कृच्छ्राणि या कृत्वा पालाशवृन्तः कुशैर्वा प्रतिकृतिं कृत्वा ख. ग. प. दिवामात् । ११. . महाजले वा ।

·• स्मृत्यर्थसारः। पाहाशीचादिकं पिण्डश्राद्धानि च कार्याणि । एवं कृते स पुनराग- सदघृतकुण्डे निमज्ज्य तस्य जातकर्मादिसंस्कारं कृत्वा पूर्वपत्न्या विवाहः कार्यः। अथ श्राद्धमः-तत्राऽऽदी नवश्राद्धं प्रथमेऽह्नि तृतीये पञ्चमे सप्तमे नवम एकादशेऽति विहितम् । तत्र प्रथममेकादशेऽह्नि उत्कृप्यते न धा। उत्कर्षपक्षे तृतीयाहादिषु पश्चाहर्गणसंज्ञं नेयश्राद्धं मवति । अनुत्कर्ष- पक्षे चैकादशाहिकस्प विकल्पितत्वात् प्रथमादिपु पश्चाहर्गणसंज्ञं भवति । यद्वा प्रथमाहे तृतीये पञ्चमे सप्तमाहे चैवं व्यहर्गणसंज्ञकं नवश्राद्धं कार्यम् । यद्वा तृतीयेऽह्नि पञ्चसप्तमयोरेकस्मिन्नवमेऽह्नि वेत्येवं ज्यहर्गणमेवं कार्यम् । अहर्युग्मत्वं न कार्यम् । एतन्नवश्राद्धमेकादशेऽह्नि वा कार्यम् । तथा पोडशश्राद्धानि नवमिश्रसंज्ञानि कार्याणि । तानि प्रतिमासं मृताह जासंवत्सरं विहितानि द्वादश द्वादशाहे त्रिपक्षे न्यून पण्मासे न्यूनान्दे चत्वारि । एवं पोडश। तत्राऽऽद्यमेकादशेऽह्नि उत्कृप्य विधीयते । तत्र क्रमः-एकादशाहे द्वादशाहे द्वितीयमासे त्रिपक्षे तृतीये चतुर्धे पश्चमे पठे मासे न्यूनपप्ठे सप्तमेऽष्टमे नवमे दशम एकादशे द्वादशे मासे न्यूनाब्दे चेति । ततोऽपरेयुः संवत्सरान्ते सपिण्डीकरणम् । ततः परेद्युद्वितीयसंवत्सरादावाब्दिकम् । तृतीयसंवत्सरादी प्रत्याब्दिक- मिति क्रमः। यद्वा पिण्डपितृयज्ञपार्वण श्राद्धार्थमग्निमान्दशाहादूर्ध्व द्वादन शाहे त्रिपक्षे वा वृद्धिश्राद्ध उपस्थिते वाऽऽयुष्यस्यानियतत्वाचाक्सिं. वसरात्सपिण्डीकरणं कुर्यात् । तच्च पोडशैकोद्दिष्टानि कृत्वैव कार्यम् । तत्रैकादशेऽह्नि चत्वारि श्राद्धानि संमवन्ति । नवश्राद्धाचं नवश्राद्धा- न्त्यमाद्यमासिकं स्वतन्त्रकोद्दिष्टं चेति। स्वतन्त्रैकोद्दिष्टे क्रियमाणेऽन्ये तन्त्रानुष्ठानासिद्धिरिच्छतामस्ति अत आद्यैकोद्दिष्टं नवसु मिश्रमित्यु- च्यते । नवश्राद्धधर्मकं नवमिश्रधर्मकमुमयदोपकं मवति । ततोऽवशिष्टं नवश्राद्धं ततोऽवशिष्टं मासिकं चापृथगनुष्ठानपक्षे चाऽऽदो स्वतन्त्रैकोद्दिष्टं कार्यम् । तचोमयदोपमेव । ततो नवश्राद्धं ततो मासिकमेकादशेऽहून्येका. दशबाह्मणभोजनं प्रेतोद्देशेनैकादशरुद्रोद्देशेन वा। एकादशरुद्दोद्देशानुद्- गणमित्याहुः।वृपोत्सर्गश्च प्रशस्यते।द्वादशाहस्थाने.न्यूनमासिकं क्षात्रा- । - १ स. ग. न वा । यद्वा प्रथमाहे नवमे मा । २ ख. ग, तृतीयपञ्चमसप्ताहेष्वेकस्मिान- माहे च । एवमहर्ग । ३ स.ग भाद्धमन्य।

·भीधराचार्यकृत:- दिषु भवति । संघयने कृते मनुष्यलोकात्तलोकं गच्छत आमेन पाथेयश्रा. द्धमेकोद्दिष्टविधिना कार्यम् । सपिण्डीकरणे कृते प्रेतलोकात्पितृलाके गच्छत आमेन पाथेयश्राद्धं पार्वणविधिना कार्यम् । ततः पुण्याहवाचन कार्यम् । संवत्सरादस्सिपिण्डीकरणेऽनुमासिकानि पृथक्कुर्यादेको- द्दिष्टवत्पार्वणवदा मृताहश्राद्धवत् । अनुमासिकान्ते संवत्सरविमाकान्तं श्राद्धं पुण्याहवाचनं च कार्यमिति क्रमः । अथ संन्यासविधिः- संन्यासस्प विधि कृत्स्नं प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । गोविन्दराजस्य मतं बौधायनमतं यथा ॥ एकोद्दिष्टविधानेन कुर्याच्छ्राद्धानि पोडश । अग्निमान्पार्वणेनैव विधिना निर्वपेत्स्वयम् ।। कृच्छांस्तु चतुरः कृत्वा पावनार्थमनाश्रमी। आश्रमी चेत्तप्तकृच्छ्रे तेनासौ योग्यतां ब्रजेत् ॥ दैविकं चाऽऽपिकं दिव्यं पित्र्यं मातृकमानुपे । भौतिकं चाऽऽत्मनश्चान्ते त्वष्टौ श्राद्धानि निर्वपेत् ॥ केशश्मश्रुलोमनखं वापयित्वोपकल्पयेत् । यष्टिं जलपवित्रं तु शिक्यं पात्रं कमण्डलुम् ॥ अननिमान्द्विजः कुर्यान्नित्येन विधिना ततः । स्वानावेवानिमान्कुर्यादपवर्गान्तमादृतः ॥ ग्रामान्ते ग्रामसीमान्ते अग्न्यगारे सुरालये। आज्यं पयो दधीस्येतत्रिवृत्माश्योपवेशयेत् ॥ अमावेऽअपो वा । ॐ भूः सावित्रीं प्रविशामि ॐ तत्सवितुर्व- रेण्यं ॐ भुवः सावित्री प्रविशामि ॐ भर्गो देवस्य धीमहि ॐ स्पः सावित्रीं प्रविशामि ॐ धियो यो नः प्रचोदयात् । इति पच्छोऽर्धर्चशः समस्तया वा । ॐ भूर्भुवः स्वः सावित्रीं प्रविशामि ॐ तत्सवितुर्व. रेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् । इत्यात्मानमा- स्मनाऽऽश्रमादाश्रममनुनीय ब्रह्मीभूतो मवतीति विज्ञायते । तत्तथाऽग्नि- मुपसमाधाय समित्पूर्वाम् ॐ स्वाहेति पूर्णाहुतिं जुहुयात् । तेन ब्रह्मा- न्वाधानमिति विज्ञायते । अनाहितामेरिष्टिस्थाने वैश्वानरश्वरः। ख. प. प. अनमिरमिमुत्पाद्य नि । २ क. 'मस्ता का। ३ स. ग. २. । . म.भायान्बाधाय स।

·स्मृत्यर्थसारः। अनग्नेश्चाग्निवर्ज तु ब्रह्मचारिण इप्यते । तथाऽग्नीन्समारोप्य गुरवे सर्वस्वं दत्त्वा ॐ भूर्भुवः स्वः संन्यस्तं मया, इति त्रिरुपांशु बिरुच्चैस्त्रिंशत्या हि देवा इति विज्ञायते । तथा च कात्यायन:- पञ्चायुधधरं सौम्यं सर्वाभरणभूपितम् । ध्यात्वा हृदि त्वनुज्ञातो गुरुणा भैपमीरयेत् ।। ततोऽमन्त इति वाऽपा पूर्णमञ्जलिं निनयति । सखे मां गोपायेति दण्डं गृह्णाति । पैदस्य पारे रजस इति शिक्यम् । येन देवाः पविन्ने- णेति जलपवित्रम् । सावित्र्या कमण्डलुम् । सर्वाभियाहृतिभिर्ब्रह्ममा- जनम् । तत उदुत्यं चित्रं तच्चक्षुहंसः शुचिपन्नमो मित्रस्यति । नमः सवित्रे जगदेकचक्षुपे जगत्प्रसूतिस्थितिनाशहेतवे । बीमयाय त्रिगुणात्मधारिणे विरचिनारायणशंकरात्मने । इत्यादित्यमुपतिष्ठेत । तथा च व्यास:- कटिप्रक्षालनं कृत्वा प्रणवेन मृदा बहिः। ततः स्नानं प्रकुर्वीत मन्त्रवत्तु जलाशये ॥ तिसृप्वपि च संध्यास्वञ्जलीन्प्रदाय, ॐ भूस्तर्पयामि । ॐ भुव- स्तर्पयामि । ॐ स्वस्तर्पयामि । ॐ भूर्भुवःस्वस्तर्पयामि । इति तर्पणं कुर्यात् । अथोदिते मानौ ॐ भूर्भुवःस्वरित्यञ्जलिं प्रदाय उदुत्यं चित्रं तचक्षुहँसः शुचिपदिदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा त्रिदिवो बीजज्ञानमित्या- दित्यमुपतिष्ठते। सर्वभूतेभ्यो नम इत्यात्मानं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कुर्यात् । ॐ आदित्याय विद्महे सहस्राक्षाय धीमहि । तन्नः सूर्यः प्रचोदयात् । इति त्रिर्जपेत्रिकालम् । अथ भिक्षिप्यन्नुद्वयं तमसस्परीति चतसृभिरादि. त्यमुपस्थाय मौनी भूत्वा पञ्चागारं समागारं वा प्रविशेत् । ततः पूर्णमसि प्रणं मे भूयादिति जपित्वा पुनरावर्तते । शुचौ देशे शुचिर्भूत्वा चतुरः पिण्डान्निर्वपेत् । ॐ भूःस्वधा नमः । ॐ भुवःस्वधा नमः । ॐ स्वःस्वधा नमः । इति सार्वभौतिकं चतुर्थम् । शेपं भुक्त्वा प्राणायामान्पडाचरेत् । ब्रह्मभूयाय कल्पते । ब्रह्मभूयाय कल्पत इत्याह भगवान्चौधायनः । इति स्मृत्यर्थसारे संन्यासविधिः । - १ख. ग.तो मत्त प.तो मात्र इ.। २ ख. य. यदस्य । ग. त्वमस्य ३ स. ग. प.सप्तन्याहू 1 ४ स. क्षविज्ञा। १३ ·श्रीधराचार्यकृत:- अथ परिवाजकस्य संस्कारविधिः--ग्रामात्माचीमुदीची वा गत्वा ब्रह्मवृक्ष- स्याधस्तान्नदीतीरे वा शुचौ देशे वा दण्डप्रमाणं देवयजनं व्याहृ- तिभिः खात्वा त्रिसप्तव्याहृतिभिः प्रोक्ष्य दन्सिंस्तीर्यालंकृत्य शवं निदधाति । श्वभ्रे विष्णो हव्यं रक्षस्वेति । इदं विष्णुर्विचक्रम इति दक्षि. णहस्ते दण्डं निदधाति । यदस्य पारे रजस इति सव्यहस्ते शिक्यम् । येन देवाः पवित्रेणेति मुसे जलपवित्रम् । सावित्र्या उदरे ब्रह्मभाजनम् । भूमिभूम्नेति गुह्ये कमण्डलुम् । चित्तिः सुगिति दशहोत्रिभिरनुमन्त्रयते। नाव शेपसंस्काराः पूर्वमनुष्ठितत्वात् । सर्वसंगनिवृत्तस्य ध्यानयोगरतस्य च । न तस्य दहनं कार्यं नाशौचं नोदकक्रिया ॥ अथ संन्यासिनां दहनविधिः- भूमिमागे खाते- संनिकृष्टैस्तु संन्यस्ते पितर्युपरते सुतैः । दहनं तस्य कर्तव्यं यच्चान्यच्छेपसंज्ञितम् ॥ तस्य समीपेऽनिं प्रज्वाल्य यतेदक्षिणहस्ते उपावरोहेत्यबरोह्य तस्यानि पुत्राः पितृविधानतः, अग्निहोत्रविधानेन सावित्र्या प्रणयेन या दहेत् । यतीन्दहन्स्पृशन्वाऽपि जलावगाहनादेव सद्यः शुध्येत् । प्रामोत्यश्व. मेधफलम्। अहन्येकादशे प्राप्ते पार्वणं तु विधीयते । एकोद्दिष्टं न कुर्वीत बिदण्डानां कदाचन ॥ सपिण्डीकरणं तेषां न कर्तव्यं सुतेन तु । त्रिदण्डधारणात्मेत्यं नष्टमाहोशना मुनिः।। कुटीचरं संपद्हेत्पूरयेच बहूदकम् । हंसो जले विनिक्षेप्यः परहंसं प्रपूरयेत् ॥ इत्याह भगवान्चौधायनः । इति स्मृत्यर्थसारेऽशीचमकरणम् । कामधेनी प्रदीऽधा कल्पवृक्षलतादिपु । शंभुदविडकेदारलोटटाद्यैश्च मापितम् ॥ ११. गभूमिमात्मनेति । ग. भूमिर्मगान्मातेति । प. भूमिभूमिमगान्मातेति । २ रा. ग. याम, ·स्मृत्यर्थसारः। मन्वत्रियाज्ञवल्क्यादिव्याख्यातृप्रतिपादितम् । स्मृत्यर्थसारं वक्ष्यामि सुखानुष्ठानसिद्धये ॥ अथ प्रायश्चित्तान्युच्यन्ते-तत्र पापानामचीर्णप्रायश्चित्तानां नरकमो- गान्ते कर्मविपाको उच्यन्ते । अज्ञानाद्ब्रह्महाँ कमात्सृगालश्वसूकरोष्ट्राणां योनि याति । सुरापः खरपुल्कसवेनानां नागपक्षिचाण्डालपुल्कसानां योनि सुवर्णस्तेयी विड्डराह कृमिकीटपतङ्गत्वम् । गुरुतल्पगस्तृणगुल्म- लतात्वं क्रमाद्याति । ज्ञानाब्रह्महा श्वसूकरखरोष्ट्रगोजाविमृगपक्षिच- ण्डालपुल्कसानां योनि याति । सुरापो विक्रिमिपतङ्गपक्षिहिंस्रसत्त्वा- नाम् । सुवर्णस्तेयी ऊर्णनाभिकृकलासतिरश्चामम्युचारिणां हिंस्राणां पिशाचानां च सहस्रशो योनि याति । गुरुतल्पगस्तृणगुल्मलतानां क्रव्यादानां क्रूरकर्मणां च शतशो योनिं याति । तत्संसर्गी च तद्वत् । ततो मनुष्यजन्मनि ब्रह्महा क्षयरोगी । सुरापो निजकृष्णदन्तः । सुवर्ण- स्तेयी कुनखी । गुरुतल्पगः कुष्ठी । तत्संयोगी च तद्वत् । परस्त्रियं द्रव्यं च हृत्वाऽरण्ये निर्जले देशे ब्रह्मराक्षसः स्यात् । अनध्यायेऽध्यायी सृगालो बहुप्रतिग्राही च । अन्नं रत्नं वा हृत्वाऽजीर्णव्याधिरत्यन्तदरिद्रो वा । ज्ञानवेदवाचकपुस्तकहारी मूकः । पत्रशाकं मयूरः । रत्नानि हेमकारी पक्ष्यत्यन्तदरिद्रो वा । न्यासमनपत्यो दरिद्रो वा । शुभगन्धा- न्छुछुन्दरी । छुछुन्दरी राजमूपिका । धान्यं मूषकः । तैलं तैलपायी पक्षी । परस्वं हृत्वा नानातिर्यग्जातिः स्यात् । हुतं हविरश्नवाऽति. दुःखी च । यान हरन्नुष्टः । फलं कपिः । जलं जलप्लवः पतङ्गो वा पक्षी मत्स्पो वा । क्षीरं काको बको वा । गृहोपस्करं गृहँहारी कीटः । मधु हरन्दंशः कीटः । मांसं गृध्रः । गां गोधा सर्पो वा । अग्निं बकः । वस्त्रं कुष्ठी पतङ्गने वा । रसांश्च लवणचारी कीटः । तेजसं मण्डली । गोदेव- ब्राह्मणस्वं पाण्डुरोगीन्यासं काणोऽनपत्यो वा । शम्यां क्षपणकः । शङ्ख शुक्तिं हरन्कपाली । दीपं कौशिकः । स्नेह क्षयी। परस्वं परप्रेप्यः । यद्यदपहरन्ति तत्तमकाराः प्राणिनो जायन्ते तत्साध्यविकला वा। ब्राह्मणी गच्छन्निर्बीजः। मातरं सुपां वा गच्छन्वतिवृषणः । चण्डाली १ ख ग. पापिना २ ख ग. "ते थे ये क°। ३ राग काः स्युस्त उ°स.ग हा मृगश्च । ५ ख ग ज्ञान देव पुस्तक वाच च मूक । ६ स ग यी कोटः । स ग. हकारी १८ स. ग "कपिः । ९ ख ग. वाऽजात।

·१०० श्रीधराचार्यकृत:-- पुल्कसी वाऽजगरः । प्रबजितां नरः पिशाचः । शूद्रीं दीर्घकीटः । सवां दरिद्रः। राजत्रियं नपुंसकः । गां गच्छन्मण्दूकः । धान्य मिश्र. कोऽतिरिक्ताङ्गः । पिशुनो दुर्गन्धि(न्ध)नासिकः । सूचको दुर्गन्धास्यः। देवबाह्मणकोशकः स्खलद्वाक् । गरदाग्निदायुन्मत्ती । गुरुप्रतिकूलोऽप- स्मारी । गोप्नश्चान्धः । धर्मपत्नीमुत्सृज्यान्यन्त्र प्रवृत्तः शब्दवेधी प्राणी गुल्मी वा । मधुकुण्डाशी मधुभक्ष्यः । स्त्रीपण्यजीवी पण्ढः । कौमार- दारत्यागी दुर्भगः । सृष्टकाशी वानरो वातगुल्मी वा । अमक्ष्य- मक्षको गण्डमाली । क्रूरकर्मा वामनः । मित्रध्रुक्क्षयी । माता- पित्रोराकोशी पण्डाकारः । अनृतवाक्संचलितवाक् । कूटसाक्ष्यु. च्छिन्नजयाचरणः । विवाहविघ्नकर्ता छिन्नोठः । अवगोरणे छिन्न- हस्तः । चतुप्पथे विण्मूत्रविसर्गे मूत्रकृच्छ्री । कन्यादूपकः पण्ढः । ईप्यालुमशकः । पित्रा विवमानोऽपस्मारी । विद्याविक्रयी पुरुषमृगः । घेदविक्रयी द्वीपी । बहुाँचको जलप्लवः । अयाज्ययाजको वराहः । अनिमन्त्रितमोजी वायसः । यतस्ततोऽश्नन्मार्जारः । कक्षवनदाही खद्योतः । अदत्तादायी बलीवर्दः । दारकाचार्यो मुखविगन्धः । पर्युपि- ताशी कृमिः । मत्सरी भ्रमरः । अग्न्युत्सादी मण्डलकुठी । शूद्राचार्यः श्वपाकः । वाधुपिकोऽङ्गहीनः । अविक्रयविक्रयी गृधः । राजाको- शको गर्दभः । अनध्यायेऽध्यायी शृगालः । मत्स्यवधे गर्भवासी। इत्यादीन्यनूवंगसमानि स्त्रियोऽप्येतेषु निमित्तेषु तजातिपु स्त्रियो जायन्ते । इदानींतनपापिनां प्रायश्चित्तोन्मुखत्वार्थं पूर्वजन्मकर्मविपाका दर्शिताः। अथ महापातकिनः ब्रह्महा सुरापो ब्राह्मणसुवर्णस्तेयी गुरुतल्पग एते महापातकिनः । अब्दं तसंसर्गी पञ्चमश्च तद्वत्साक्षात्कर्तुरनुग्राहक आज्ञापयितोपदेष्टा च । आज्ञापयिताऽभ्यर्थयिता । उपदेष्टा प्रयोज- यिता स्वार्थ परार्थं च । (* आकुष्टस्ताडितो वाऽपि धनैर्वा विप्रयोजितः । यमुद्दिश्य त्यजेत्माणान्ब्रह्महा स निगद्यते ॥) * धनुचिकान्तर्गतश्लोकः क. पुस्तके वर्तते । १ ग 'न्यनमिको। २ ख. ग, “वा । कुण्डाशी भगभक्ष्यः । ख, ग, 'क् स्खलद्वाक् । ४ ख. ग. याजको। ५ ख. ग. एवं तत्तत्पापि। ६ ख, ग, यिताऽभ्यर्थयितोप।

·स्मृत्यर्थसारः। १०१ अनुमन्ता सनिमित्तं मर्त्सनताडनार्थहरणादिना कोपं जनयन्निमित्त- कर्ता । तत्कर्तृपु साक्षात्कर्तुरनुग्राहकस्याल्पदोषः । तस्मात्मयोजकस्य । तस्माच्चोपदेष्टुः । तस्मात्मयोजकानुमन्तुः । तस्मानिमित्तकर्तुरल्पदोपः प्रायश्चित्तं च तद्वत् । अथानुपातकानि-तब ब्रह्महत्यासमानि यागस्थनृपवैश्ययोर्वधः। शरणा- गतस्य च । रजस्वलाया गर्भिण्याचोनत्रिगोबायाश्चाविज्ञातगर्भस्य सुहृन्मात्रस्य च वधः । गुरुविप्रविषयेऽज्ञानान्मिथ्यामिशंसनं क्रोधो. त्पादनम् । अधिक्षेपोऽसकृन्मिथ्यानिर्बन्धश्च । राजगामि पैशुन्यम् । गुरौ महाद्वेषः । नास्तिक्याद्वेदनिन्दौऽशास्त्राभ्यासाद्वेदनाशश्च । अथ सुरापानसमानि-लशुनविड्वराहच्छत्राकग्रामकुक्कुटपलाण्डगृक्ष- नादीनां मत्या भक्षणम् । गुरुविषये मिथ्याभिशंसनेनान्यथावादित्वम- न्यथाकर्तृत्वं च । जैहम्यं कौटिल्यं च तद्वन् । आत्मोत्कर्पा) राजकुला- दावनृतोक्तिरुदक्यावक्त्रास्वादो मित्रवधः कूटसाक्ष्यम् । वेदत्यागो वेद- निन्दा । तयोरन्नस्य भुक्तिः । अथ सुवर्णस्तेयसमानि-ब्राह्मणसंबन्ध्यश्वरत्नमनुष्यत्रीभूधेनुहरणम् । निक्षेपस्य चार्वाक्सुवर्णमानात् । अथ गुरुतल्यगतमानि-स्नुपाभगिनीचण्डालीसखिमार्योत्तमजातिकन्यामु रेत सेकः । तथा पितृष्वसारं मातृप्वसारं मातुलानी मातुः सपत्नी स्नुपाभगिन्यौ सकामे आचार्यपत्नी तनयां स्वसृपितृव्यमातामहमातुल श्रोत्रियत्विग्गुरूपाध्यायशिष्यस्त्रियमुत्तमामुदक्यां निक्षिप्तां प्रबजितां बतस्थामुत्तमा बाह्मणी सगोत्रां शरणागतां मातुः सखीं राजपत्नी स्तन्यधात्रीमन्यमातरं मातृप्वसुः सखी मातुलानीसखीं गच्छन्गुरुतल्प- गवत्सद्यः पतति । तथा पितृमातृयोनिसंबन्धां गच्छन् । स्तेनना- स्तिकानिन्दितकर्मत्यागिनिन्दितकर्मात्यागिपतितात्याग्यपतितत्यागिनः पतिताः पातकसंयोजकाचेत्यनुपातकानि । अथोपपातकानि-- तत्र याज्ञयल्क्य:- गोवधो व्रात्यता स्तेयमृणानां चानपक्रिया । अनाहिताग्निता पण्यविक्रयः परिवेदनम् ॥ wwww १ क.वानि' । २ ख. ग. रुविषयेऽज्ञाता ज्ञातमि ३ ख. ग. "न्दाकुशास्त्रीयस्वातन्त्रया- वेदनाशश्च । ४ स. ग. तितपाकसयो ।

·१०४ श्रीधराचार्यकृत:- मुपासनं च विधिवन्मन्त्रपूर्वं च कुर्वन्नध्ययनाध्यापनव्याख्याप्रवच- नयाजनदानप्रतिग्रहादि वर्जयन्ब्रह्मचारी स्त्रीमधुमांसगन्धमाल्यादि- दिवानिद्राञ्जनाभ्यानोपानच्छनकामक्रोधलोममोहहर्पशोकविपादादि नृत्यगीतपरिवादादि वर्जयन्सर्वभूतहित आर्यमुवं यथोपक्रमस्थाना- सनाभ्यां विहरंस्तीर्थान्यनुवसन्वने वा पुण्याश्रमे वा कुटीं कृत्वा निवसन्यामान्ते गोबजे वा वृक्षमूले वा द्वादशाब्दमेवं व्रतं चरित्वा शुद्धः। यदि वन्यैर्न जीवति तदा भिक्षार्थं ग्रामं प्रविशेत् । तत्र लोहि- तकेन मुन्मयखण्डेन शरावेण वा गृहद्वारि स्थित्वा ब्रह्महाउसमीति स्वपापं प्रख्याप्य सप्तागाराणि मृष्टामृष्टाविवेकन चातुर्वण्यं वा मैक्ष्यं याचयित्वैककालमेव मिताशी द्वादशाब्दं व्रतं चरित्वा शुद्धः । यद्वा द्वादशाब्दं नियतः प्राजापत्यं कृच्छ्रे निरन्तरमावर्त्य पट्यधिकं त्रिशतं चरित्या शुध्यति । द्वितीये ब्रह्मवधे द्विगुणम् । तृतीये त्रिगुणम् । चतुर्थे न निष्कृतिः । यद्वा चतुर्थादिपु प्रतिपापेषु गोसहस्रम् । निर्ध- नोऽग्निं प्रविशेत् । यद्वा पूर्वोक्तं भिक्षाचर्याकृच्छ्राचरणादि व्रतं याव. न्मरणं कुर्यात्तेन शुध्यति । (* तत्र बुद्धिपूर्वं साक्षादकर्तुषुद्धिपूर्वकम- नुग्राहकप्रयोजकानुमन्तृनिमित्तकर्तृप्रोत्साहकादीनां ब्रह्महत्यासमानम- धमधं तस्याप्यर्धमित्यायूह्यम् । यद्वा बुद्धिपूर्वमबुद्धिपूर्व वा साक्षा. कर्तुरनुग्राहकः पादोनं चरित्वा शुध्यति । प्रयोजकस्य तदर्धमनु- मन्ता साधं पादं चरेत् । निमित्तकर्तुः पादम् । प्रोत्साहकादीनां तार• तम्यविभागात्कल्प्यम् । यदि निनिमित्तं मर्सको गुणवान्मस्त्यो निर्गुणो मृतस्तदा त्वेकाब्दं बतं चरेत् । तदाऽपि मुख्यकर्तृणां ये त्वनुग्राहकाद- यस्तेषां तारतम्यात्कल्प्यम् । तथा दण्डोऽपि प्रोत्साहकाश्रयदानुमोदका- दीनां यथायोगं कल्प्यः । ऊनपोडशाब्दबालानामशीत्यधिकवृद्धानां च स्त्रीणां रोगिणां च सर्वप्रायश्चित्तम् । यद्वा द्वादशाब्दादगिशीते- रूध्वं तु पादमेव । उनैकादशाब्दान्तानां पुंसामर्धम् । स्त्रीणां पादमा- अमेव । अनुपनीतानां बालानां तु पादमेव प्रायश्चित्तं पिता भ्राता तत्समोऽन्यो वा सुहृत्सर्वं कल्पोक्तप्रायश्चित्तं चरेत् । ततः परमापो. डशाब्दादन्ये वा चरेयुः) ततः परमशीतिवर्षान्तं स्वयमेवाऽऽचरेयुः । गुरुप्रायश्चित्ते प्रायश्चित्तान्तराभावे प्रसङ्गानुष्ठानसिद्धिः । सोमयाग- स्थब्राह्मणवधे द्विगुणं व्रतम् । तदशक्तो गवां सहस्रद्वयं विधिवत्पा- * धनुविद्वान्तर्गतमन्यः क. पुस्तके वर्तते ।

·१०५ स्मृत्यर्थसारः। वेभ्यो दद्यात् । आचार्यवधे द्वादशाब्दं व्रतं गोसहस्रं वा । उपाध्या. येऽङ्गन्वक्तरि चानूचानऋत्विग्वधे द्वादशाब्दवतादूचं गोसहस्रं पादो- नमर्धपादं चरेदित्यायुह्यं तारतम्यकल्पनया । तथा ऋत्विग्गुरुवधे याव- जीवं वतं चरेत् । द्विगुणं त्रिगुणं चतुर्गुणं वा । तदशक्ती प्रतं द्वाद- शाब्दं कृत्वा गोसहस्रं च कुर्यात् । अथ यदि द्वादशाब्दं चरन्मध्ये चोरत्याधिहन्यमानमेकं ब्राह्मणं गोद्वादशकं वाऽऽत्मानमन्तरा कृत्वा रक्षेत् । असावसंपूर्णद्वादशाब्दोऽपि तदेव शुध्यति । यदि तत्र प्रवृत्तस्त. दकृत्वैव म्रियेत तथाऽपि तदेव शुध्येत् । तथा पराश्वमेधादिमहायज्ञा- वभृथे यजमानसंनिधौ वा स्वपापमृत्विां प्रख्याप्य तैरनुज्ञातः सात्वा तदेव शुध्यति । यहा बतमध्ये कुष्ठादिदीर्घतीवव्याधिग्रस्त ब्राह्मणं गां चौपधैः संरक्ष्य तदेव शुध्येत् । यद्वा व्रतमध्ये विप्रस्य भूधेन्वादि सर्वस्वं चौरर्हतं सर्व दत्त्वा शुध्येत् । तत्र प्रवृत्तस्तैर्हतो बहुक्षतो मृतकल्पो जीवन्याऽपि तदेव शुध्येत् । ज्ञात्वा ब्राह्मणवधे चतुर्वर्णा भृगुपतनम- निपतनं वा कुर्युः । तत्र ये त्रैवर्णिका इष्टप्रथमयज्ञास्तेऽनिपतनं स्वर्जितं गोसवमभिजिविश्वजितो विवृदृनिष्टुतं वा क्रमेणाल्पदक्षिणं कुर्युः । क्षत्रियः सार्वभौमश्चेदश्वमेधं कुर्यात् । यद्यज्ञानात्रैवर्णिकाः साग्निका महापापं कुर्युस्तर्हि तत्पुत्रादयो ह्यादोपक्षयात्तदग्नीव्रक्षयेयुः । ज्ञानाञ्चद्गृह्मानीन्वैतानिकानप्सु प्रक्षिपेत्ततोऽग्निपतनादि प्रायश्चित्तं कुर्वतां मरणे चैवं सपरिच्छदानाम् । विद्वांश्चेन्निर्धनो गुणी हन्ता हतो निर्गुणोऽरण्ये नियतस्त्रिवारं वेदं जपेत् । शक्तश्चेद्वेदं जप- योजनशतं वजेत् । अविद्वान्निर्धनो गुणी प्लाक्षप्रस्रवणादौ पश्चि. मोदधेः प्रतिस्रोतःसरस्वतीं हविष्यमिताशी गच्छेत् । निर्गुणो धनी हन्ता चेत्पात्रे गृहभूम्यादि जीवनसमर्थ दद्यात् । गृहं वा सोपस्कर जीवनसमर्थमनपत्यश्चेत्सर्वस्वम् । एतत्रयेऽन्यतमं गृहीत्वाऽऽहिताग्नि- श्वानरेटिमनाहिताग्निर्वैश्वानरस्थालीपाकं कुर्यात् । हन्ता मूर्सी निर्धनो विप्रमाववधेऽधःशायी त्रिपवणी स्वकर्म वेदयन्मक्षाशी महानदीस. ङ्गमादिपुण्याश्रमगोष्ठपर्वतप्रस्रवणतपोवनविहारी स्थाने वीरासनी वत्सरं कृत्स्नं चरित्या रत्नहेमगोधान्यतिलदधिसपीपि विप्रेभ्यो दद्यात् । मनसा ब्रह्मवध्यव्यवसायं कृत्वा स्वयमेवोपरतो द्वादशाहं जलाशी द्वादशाहमुपवसेदित्यादि । अन्यत्र समेपु विकल्पो विपमेषु व्यवस्था कल्प्या । उक्तानि द्वादशाब्दादीनि ब्राह्मणस्यैव । द्विगुणं क्षत्रियस्य ·श्रीधराचार्यकृत:- त्रिगुणं वैश्यस्य । शूद्रादेश्चतर्गुणम् । तत्रापि हन्तुहन्यमानगुणविशे- पेण प्रायश्चित्तविशेपो ज्ञेयः । एवं क्षत्रियवैश्यादावपि । हीनोत्कृष्टवधे प्रायश्चित्ततारतम्यं दण्डगीरवाकल्प्यम् । अनुलोमप्रतिलोमजानां तु दण्डवत्प्रायश्चित्तम् । गृहस्थाद्विगुणं ब्रह्मचारिणो वानप्रस्थस्य त्रिगुणं यतेश्चतुर्गुणम् । ब्रह्मचारिणो द्वैगुण्यं पोडशादादूर्ध्वमेव । सर्वत्र मकान्तप्रायश्चित्तस्य मध्ये मरणे तदेव शुद्धिः। अथ निदेशः-सोमयागस्थक्षत्रवैश्यवधे ब्रह्महत्यानतं द्वादशाब्दं चरेत् । ज्ञानाद्वैगुण्यमेव न प्राणान्तिकम् । तत्र च जातिशक्तिगुणाद्यपेक्षया व्यव- स्था । सर्वत्र स्त्रीनपुंसकत्वेनाविज्ञातगर्भस्य वधे, ऋतुमत्यानेय्यत्रिगोत्रा चाऽऽत्रेयी तस्याश्च वधे पुरुपहत्यावद्यवहारे साक्षात्सत्योक्तौ वर्णानां वधप्राप्ती साक्षित्वं गुरौ कोधावेशी च बाह्मणनिक्षेपं हत्वाऽऽहिताग्नि- ब्राह्मणभायां सगुणां सोमयागस्य विघातको ब्रह्महत्यानतं चरेत् । आतिदेशिकेपु पादोनं प्रायश्चित्तम् । प्रायश्चित्तस्यातिदेशो न पातित्यस्य च । बाह्मणाविधार्थ शस्त्रप्रहारे केनचित्पतिवन्धेनासी न मृतस्तथाऽपि ब्रह्महत्यादिवतं पादोनं चरेदागमनेऽर्धम् । प्रयत्ने पादः । ब्रह्महत्यास- मानार्थं प्रायश्चित्तं सर्वत्र साक्षात्कर्तुरनुयाहकस्य पादोन प्रयोजक- स्यार्धमनुमन्तुः सार्धं पादं निमित्तकर्तुः पादं प्रोत्साहकादीनां च तार- तम्यं विद्यात् । सर्वत्र बालवृद्धस्त्रियो रोगिणश्च साक्षात्कर्तृत्वेऽपि प्राय- श्चित्तार्धमर्हन्ति । अशीतिवदूध वृद्धः पोडशाब्दात्याग्बालः । अनु. पनीताना बालानां कन्यानां च पादं प्रायश्चित्तम् । तच्च पिता भ्राताऽन्यो वा सुहृचरेत् । ततो द्वादशाब्दान्त एवं चारयेयुः। ऊवं स्वयमेव चरेयुः। सर्वत्र जातिशक्तिगुणायपेक्षया व्यवस्था । इति स्मृत्यर्थसारे ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तम् । अथ सुरापानप्रायश्चित्तम्-~-तत्र मुरयसुरा पैठी गौडी माध्वी च । तन्मध्ये मुरां त्रैवर्णिकस्तथा शूद्रा घी च चातुर्वर्ण्यविवाह उत्पत्त्यादि न पिबेत् । यदि सुरां ज्ञानात्सकृत्पिबेत्सुराम्बुगोमूवक्षीरघृतानामन्यतमम- मिसंनिभं कृत्वाऽऽवासा लोहेन पानेणाऽऽयसेन ताम्रेण वा पीत्वा मरणाच्छुध्येत् । अज्ञानाजलबद्ध्या सुरापाने तालुमात्रसंयोगे जटी चाल चीरादिवासा ब्रह्महत्यावतं तचिह्नवर्ज द्वादशान्दं संपूर्ण कुर्यान्न ·स्मृत्यर्थसारः। १०७ पादोनम् । सर्वत्र स्त्रीबालवृद्धानामधं पडब्दम् । अनुपनीतानां कन्यानां च पादं यन्दमेव कुर्यात् । ज्ञानाञ्चेट्विगुणम् । यदि पीत्वा छर्देद्वा व्यब्द रात्रौ सकृत्पिण्याकमेवाद्यान्नाश्नीयात् । सुरापाने तावन्मा. संयोगे वर्ष वा बालवासा जटी ध्वजी तथा कुर्यात् । सुरैकोषधरो- गार्थे पाने त्वज्ञाने कृच्छ्राब्दपादं चान्द्रायणं वा कृत्वा पुनरुपनयनं च कार्यम् । बाल्ये तु तच्च माता भ्राता पिता वा कुर्यात् । ज्ञाने तु तप्त- कृच्छं पराकं चान्द्रायणं च क्रमाकुर्यात् । सुरासंस्पृष्टंशुष्करसान्नस्प मूत्रविड्रेतःशवादीनां वा ज्ञानाद्भक्षणे कार्य पुनरुपनयनम् । शुष्कसु. राभाण्डोदकपाने छर्दनमुपयासो घृतमाशनं च । सज्जलं पर्युषितं पीत्या शङ्खपुष्पीविपक्कक्षीरं यहं पिवेत् । अज्ञानाम्यासे पञ्चरात्रं पिबेत् । ज्ञानात्तजलपाने सप्तरात्रं पियेत् । ज्ञानाभ्यासे तु द्वादशरात्रं क्षीरेण ब्राह्मीसुवर्चलां पिवेत् । सुरापस्य मुखगन्धस्यामत्या घाणे सोमपश्चेदप्सु बीन्माणायामान्कृत्वा घृतं प्राश्नीयात् । मत्या चेद्दिगुणं सर्वत्र । असोमपश्चेदनप्सु प्राणायामान्कृत्वोक्तं प्राश्नीयात्कुशोदकं चाऽऽहुः । साक्षात्सुरागन्धघातौ तु जातिभ्रंशकरेपूक्तं सांतपनम् । मत्या चेत्कार्य ज्ञेयमित्यादि। इति स्मृत्यर्थसारे सुरापानमायश्चित्तम् । अथ मद्यपानप्रायश्चित्तम्-तत्र गोडी माध्वी च सुरा मद्यम् । तालं पानसं द्राक्षं माधुकं खाजूंरं सैरमारिष्टं मैरेयं नालिकेरजमेतान्येकादश मद्यानि विद्यात् । एतानि मद्यान्युत्पत्त्यादि बाह्मणानां तत्स्त्रीणां चानु- पनीतानां कन्यायाश्चापेयानि । क्षत्रवैश्ययोर्न दुष्यति मद्यम् । अज्ञानाज- लादिबुद्ध्या तालादिमद्यपाने तप्तकृच्छ्रे पुनरुपनयनं च । मूत्रविड्रेत:- स्रावादिभक्ष्ये द्विजानां चैवम् । अज्ञानाद्ाडीमाभ्योञ्जनात्तालादिमद्य- पाने च कृच्छ्रातिकृच्छ्रचान्द्रायणानि कृत्वा पुनरुपनयनं घृतप्राशनं च । गौडीमाध्व्योानापाने तु पिण्याकेन कणैर्वा त्रैवार्षिकम् । अभ्यासे पडब्दम् । अत्यन्ताभ्यासे निरन्तराभ्यासे च द्वादशाब्दम् । बहुकाला. भ्यासे चाग्निवर्ण मद्यं पीत्वा मृतः सुध्येत् । तालादिपु तदध कल्प्यम् । सर्वत्र स्त्रीबालवृद्धादीनामर्धम् । अनुपनीतस्य कन्यायाच पादं माता १ ग. °त् । कणान्वा तथैवाद्यात् । सु। २ ख. ग, अज्ञाने। ३ रा ग पानं साईभक्षण चामुरामाण्डोदकादिपा व मुरापानमेव । सुराससृष्टशुष्क तः शवा । । ।

·- १०८ श्रीधराचार्यकृत:- पिता भ्राता या कुर्यात् । तालादिमद्यापेक्षया लेह्याभक्ष्यमूत्रविड्रेत:- सावादीनां मुखमात्रप्रवेशे क्षीरोदुम्बरबिल्वपालाशकुशोदकं पात्रं पिबेत् । गौडीमाध्व्योस्तु द्विगुणम् । अज्ञानाद्गौडीमाध्वीमद्यवासितशु- कमाण्डाम्बुपाने कुशमूलविपक्कं क्षीरं उयहं पिबेत् । ज्ञानतोऽभ्यासे तु क्षीरोदुम्बरबिल्वपालाशैरूयहम् । अज्ञानाभ्यासे शङ्खपुप्पीघृतं क्षीरं च पञ्चरात्रं पिवेत् । ज्ञानतोऽभ्यासे तु गोमूत्र यावकं सप्तरानं पिबेतू अत्यन्ताभ्यासे तु ब्राह्मीं सुवर्चलां पयसा द्वादशरात्रम् । तालादिमध- माण्डोदकपाने त्वधं कल्प्यम् । सर्वत्र स्त्रीवालादीनां योग्यं कल्प्यम् । इति स्मृत्यर्थसारे मद्यपानपायश्चितम् । अथ सुवर्णस्तेयप्रायश्चित्तमुच्यते-स्तेयशब्देन समक्षं परोक्षं चा बलाचौ- र्येण वा क्रयादिस्वत्वहेतुत्वं विना ग्रहणमुच्यते । तत्राऽऽदौ सुवर्णप्रमाणं निरूप्यते । गवाक्षगतसूर्यरश्मिमध्ये दृश्यमानं बसरेणुप्रमाणं रज इत्या- चक्षते । ब्रसरेण्वष्टकं तु लिक्षा । लिक्षात्रयं राजसर्पपः । राज- सर्पपवयं गौरसर्पपः । गौरसर्पपपट्कं यवः । यवनयं कृष्णलः । कृष्णलपञ्चकं मापः।पोडशमापकं सुवर्णम् । अमत्या बाह्मणस्य सुवर्ण हृत्वा द्वादश वर्षाणि ब्रह्महत्यावतं शवशिरोध्वजतत्कपालधारणरहितं चरेत् । यस्य कस्यापि हिरण्यं यः कश्चिद्धरति स तस्यैकादशगुणं दत्त्वा प्रायश्चित्तं समाचरेत् । गुरूणां यज्ञकर्तृणां वा श्रोत्रियाणां वा धार्मि- कब्राह्मणानां वा सुवर्ण हृत्वाऽऽत्मनो मुण्डनं कृत्वाऽऽत्मशरीरं घृतेना- भ्यज्य कारीपाच्छादितो दग्धः शुध्येत् । निर्गुणविप्रसुवर्णहरणे नवा- ब्दमीदृशमेव चरेत् । क्षामबहुकुटुम्बरक्षणार्थ हरणे कृच्छं पडब्दं विश्व- जिदादिकं क्रतुं वा कुर्यात् । मैत्या यः कश्चिद्राह्मणसुवर्णहार्येकसुवर्ण- मारभ्य स्वपापं भूपाय निवेद्याऽऽयसं दण्डं खादिरं वा प्रदाय मुक्त केशो भृशं राज्ञा दण्डेन ताडितो मृतो वा जीवन्वा शुध्येत् । स्वश- पत्याऽताडने राज्ञस्तु दोप: स्यात् । सुवर्णस्तेयी ब्राह्मणो व्रतमेव चरेन्न दण्डेनाऽऽत्मानं घातयेत् । न च विभं राजा हन्यातू । हनने ब्रह्महत्या भवत्येव । अग्निहोत्री धार्मिकश्च विद्वान् क्षत्रियो ब्राह्मणसुवर्णहार्य- श्वमेधेन शुध्यति । गोसवं यज्ञं वा कृत्वा शुध्येत् । आत्मसंमितं हेम वा दत्त्वा शुध्येत् । तावद्धनाभावे तपस्यशक्तौ च विमस्य सकुटुम्बस्य १ क 'त: शवा । १ प.तास्वकु, ख, ग, अमत्या !

·स्मृत्यर्थसारः। १०९ रक्षणपर्याप्तं धनं दद्यात् । अब्राह्मणश्चेदाह्मणसुवर्णस्तेयी दण्डताड- नेनाऽऽत्ममरणमनिच्छन्सुरापानवतं कृत्वा शुध्येत् । यदा पहारानन्तरं जातानुतापः प्रत्यर्पयति त्यजति वा तवाऽऽपस्तम्बोक्तं चतुर्थकालमिता- शनं व्यब्दम् । मनसा सुवर्णस्तेये प्रवृत्तः स्वयमेवोपरतद्वादशाहं वायु- मक्षः शुध्येत् । सुवर्णस्तैयसमेप्वश्वरत्नमनुष्यस्त्रीभूधेनुहरणादिपु सुव- पुस्तेयप्रायश्चित्ताधू कार्यम् । ब्रसरेणुप्रमाणस्तेय एकप्राणायामः । लिक्षाप्रमाणहेमस्तेथे त्रय: । राजसपप्रमाणहेमस्तेये चत्वारः पद् वा प्राणायामाः । गौरसर्पपप्रमाणस्तेयेऽष्टसहस्रगायत्रीजपः । यवप्रमाण- हेमस्तेये प्रातरारभ्य सायंकालान्तं गायत्रीजपः । कृष्णलप्रमाणहेमस्तेये सांतपनम् । मापप्रमाणहेमस्तेये गोमूत्रपक्वयवभुमासत्रयेण शुध्येत् । सुवर्णप्रमाणाकिंचिन्यूनहेमस्तेये गोमूत्र पक्कयचमुगब्देन शुध्येत् । संपू- प्रमाणब्राह्मणहेमस्तेये द्वादशाब्दवतादिकं कार्यमित्युक्तम् । सुव र्णप्रमाणन्यूनरजतस्तेये सांतपनम् । निष्कचतुष्कप्रमाणादूय दश- निष्कान्तरजतस्तेथे चान्द्रायणं कार्यम् । दशनिष्कप्रमाणादूचं शतनि- एकान्तरजतस्तेये चान्द्रद्वयम् । शतनिष्कप्रमाणादूय सहस्रनिष्कान्तर- जतस्तेये चान्वयम् । सहस्रनिष्कप्रमाणादधिकरजतस्तेरे पादोनं ब्रह्महत्यावतं चरेत् । नागरगायसताम्रपित्तलकांस्यानां सहस्रनिष्का- माणस्तेये पराकम् । एपां निष्कसहस्रादिमूल्यानां स्तेये ब्रह्महत्यापाय. श्चित्तं द्वादशाब्दब्रतादिकम् । चतुनिष्कमूल्यरत्नम्तेये सांतपनम् । चतु: निष्कमूल्यादूचं दशनिष्कमूल्यान्तरत्नस्तेये चान्द्रम् । दशनिष्कादूध शतनिष्कमूल्यान्तरत्नस्तेये चान्द्रद्वयम् । शतनिष्कमूल्यादूय सहस्र- निष्कमूल्यान्तरत्नस्तेये चान्द्रत्रयम् । रत्नसहस्रनिकमूल्यादधिकरत्न- स्नेये ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तं पादोनं नवाब्दादिकम् । अब्राह्मणस्य निक्षेपं सुवर्ण हत्वा पटई वतं चरेत् । नरभूमिनुरङ्गाहरणे च एडब्दकम् । इति स्मृत्यर्थसारे सुवर्णस्तेयप्रायश्चित्तम् । अथ गुरुतल्पगप्रायश्चित्तम्-~~-जनको गुरुस्तत्तल्पस्तस्य मार्योच्यते । अज्ञानेन मातरं गत्वा मातृसपत्नी सवर्णामुत्तमवां वा तया प्रोत्साहितो ज्ञानाद्त्या लोहस्त्रियं सुतप्तामालिङ्ग्य मृतः शुद्धः । तप्तेऽयःशयने सुप्त्वा वा मृतः शुद्धः । उभयोः प्रोत्साहनात्तु १ ग, शान्दिकं वा पादोनघृतगोमूत्रयावकाहारः । २ ग, करजतमौत्यर।

·श्रीधराचार्यकृत:- तप्तायःशयने सुप्तस्याऽऽलिगन्ने शुद्धिः । स्वयं प्रोत्साहितश्चेत्स्वस्य गुह्यत्रिकं स्वहस्तच्छिन्नं स्वाञ्जलिना धृत्वा नैती दिशं गच्छ- नग्रतः स्थितमविचारयन्पृष्ठतोऽपश्यन्माणान्तं शुध्येत् । अमत्या सव- ोत्तमस्त्रीगमने द्वादशाब्ई ब्रह्महत्यावतम् । अमत्याऽभ्यासे घृतातो मुण्डितः करीपराशिमध्यस्थः पादादिसर्वाङ्गन्दाहान्मृतः शुध्येत् । जनन्यां मत्या चैवम् । जनन्यां मत्या प्रवृत्ती रेतःसेकामानि- वृत्तस्य द्वादशाब्दम् । अमत्या पडदम् । मत्या मातुः सपत्नी सवां व्यभिचारिणी गत्वा वेदजपसहितं चान्द्रनयं कुर्यात् । अमत्याऽब्द कृच्छ्रम् । क्षत्रियामपि पितृभायाँ मत्या विप्रः सकृद्त्वां त्रैवार्षिकमष्ट- कालाशनम् । मत्याऽभ्यासे लिङ्गं विना वृपणच्छेदाच्छुद्धिः । क्षत्रि- यायां मत्या प्रवृत्तस्य रेतःसेकात्मानिवृत्तौ तया प्रोत्साहितस्य त्रैमा- सिकं कार्यम् । उभयपोत्साहितस्यातिकृच्छं त्रैमासिकम् । स्वेन पोत्सा- हितायां कृच्छातिकृच्छं त्रैमासिकम् । तत्रैवामत्या प्रवृत्तस्य रेतःसेका. त्माक्प्रवृत्तस्य योपिदुभयात्मप्रोत्साहे तु क्रमास्कृच्छ्रातिकृच्छ्चान्द्राय- णानि । वैश्यायां तु गुरुपत्न्यां मत्या सकृद्मने पडब्द चरेत् । मत्याऽ. भ्यासे लिङ्गार्धच्छेदने शुद्धिः । अमत्या सकृद्मने व्यन्दम् । अत्यन्ता- भ्यासे यावजीचं व्रती । वैश्यायां मत्या प्रवृत्तस्य रेतःसेकारपूर्व निवृत्त स्योभयात्मयोपित्प्रोत्साहेषु क्रमात्तप्तकृच्छपराकसांतपनानि । अमत्या प्रवृत्तस्य योपिदुभयात्मप्रोत्साहेपु कमात्पश्चरात्रसप्तरावाष्टरावाणि । शूद्रां गुरुभायाँ मत्या विप्रः सकृद्गत्वा यन्दं चरेत् । मत्याऽभ्यासे द्वादशाब्दं कार्यम् । अमत्याऽभ्यासे निरन्तरं चान्द्रायणम् ।शूद्रायां मत्या प्रवृत्तस्य रेत:सेकात्पानिवृत्तस्य योपिदुमयात्मप्रोत्साहेपु क्रमादतिक- च्छपराकाः । तत्रैवाऽमत्या प्रवृत्तस्य कायसांतपनसप्तरावोपवासाः । एवं क्षत्रियापुत्रस्य वैश्यायां मातरि मत्या सकृदमनादिपु नवाब्दादीनि योज्यानि । शूद्रायां च नवाब्दादीनि योज्यानि । वैश्यापुत्रस्य च शूद्रायां नवाब्दादीनि योज्यानि । सर्वत्र गमनं चरमधातुविसर्गान्तमुच्यते । सर्वन रेत सेकान्पानिवृत्तौ मरणान्तेषु द्वादशाब्दम् । अन्यत्रोक्ताध कार्यम् । पुरुपवत्स्त्रीणां महापातकानि सन्त्येव । अतस्तासां मत्या , ख ग. पशिसिम । २ ख, ग. घ. वा नवान्दं चरेत् । मत्साऽभ्यासे तु वृपणी विना लिङ्गच्छेदान्छुद्धिः । अपला सकृद्गमने है।

·स्मृत्यर्थसारः। प्रवृत्ती मरणान्तिकं प्रायश्चित्तम् । अमत्या प्रवृत्तौ द्वादशाब्दादिप्वेव सर्ववार्धक्लप्त्या योग्यं पुरुषोक्तवत्कार्यम् । जात्युक्तं पारदायं च कन्यादूपणमेव च । साधारणं स्त्रियां नास्ति गुरुतल्पत्वमेव च ॥ अयातिपातकानुपपातफेषूच्यन्ते-मत्या समानगोत्रां समानप्रवरामूढां गत्वा गुरुतल्पवताच्छुध्येत् । तज्जो गर्भश्चाण्डालः स्यात् । सा पत्नी संभोगे त्याज्या रक्ष्यैव । अमत्योढां गत्वा त्रिभिश्चान्दैः शुध्येत् । गर्भ: कश्यपः स्यात् । सवर्णकन्यां मित्रस्त्रियं भगिनी सगोत्रां चाण्डाली मातङ्गी वाऽऽस्मजस्त्रियं सकृदज्ञानाद्गत्वा चान्द्रद्वयाच्छुध्येत् । ज्ञानात्सकद्दमने कृच्छ्राब्दाच्छुद्धिः। सामन्यतमामेकस्यां रात्री बहुवारं गत्वा ब्रह्म- हत्यावतं त्रैवार्पिकं चरेत् । आसामन्यतमामनेकदिनेषु गत्वा ब्रह्महत्या- वतं चरेत् । आसामेका वुद्धिपूर्वं बहुदिनेषु गत्वाऽगि प्रविश्य मृतः शुध्येत् । मातृप्नसारं पितृप्वसारमाचार्यपुत्रीमाचार्यभार्यामनुजपत्नी चाऽऽत्मसुतो मातुलानीमज्ञानात्सकृत्वाऽब्दकृच्छ्रेण शुध्येत् । आसामे. कामेकस्मिन्दिने बहुवारं गत्वा त्रैवार्षिक ब्रह्महत्यावतं चरेत् । आसा- मेकां बहुदिनेप्यनुबन्धेन गत्वा ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तं कुर्यात् । आसामे- कामेकस्मिन्दिनेऽसकृज्ज्ञानाद्दत्वा पडब्दं ब्रह्महत्यावतं चरेत् । आसा- मेकां बहुदिनेषु बुद्धिपूर्वं गत्वाऽमिं प्रविश्य मृतः शुध्येत् । चाण्डाली पुल्कसी व्याधस्त्रियं भगिनी स्नुपां मातुःस्वसारं च ससी विश्वस्तां प्रवाजितां मातुलानी शरणागतामन्तःपुरस्त्रियं च गत्वा शिष्यपत्नी पतितां सगोत्रां च गत्वा रेतोनिःसरणात्पूर्व निवृत्तस्य मासोपवासेन शुद्धिश्चान्द्रेण वा । एतासु व्यभिचारिणीं यदि सकृद्गच्छेच्चान्द्रेण शुध्येत् । अज्ञातां स्त्रियं सकृद्गत्वा तप्तकृच्छ्रेण शुध्येत् । इति स्मृत्पर्थसारे गुरुतल्पगप्रायश्चित्तम् । अथ महापातकिससर्गिप्रायश्चित्तम्-पतेश्चतुभिर्महापातकिभिरध्ययनाध्या- पनविवाहयज्ञयाजनसहवाससहमोजनानि कृत्वा सद्यः पातित्यमाप्नोति । एतैरेकासनस्थितिमेकपडिभोजनमेकशयने स्वापमेकवाहनगतिं चैक वत्सरं कृत्वा पातित्यमामोति । येन महापातकिना यः संसर्गी पतितः स तस्योक्तवताच्छुध्येत् । अस्य मरणापादकमायश्चित्तस्थाने ब्रह्महत्या- वतं द्वादशाब्दिकं स्यात् । अज्ञानाद्यस्य येन संसर्गो जातस्तस्य तदुक्त- बतार्धाच्छुद्धिः । अज्ञानाचतुर्भिर्महापातकिभिः पञ्चरात्रं संसर्गे विरा.

·श्रीधराचार्यकृत:- नं दशरावसंसर्गे कायकृच्छ्रादि । द्वादशरात्रं संसर्गे सांतपनम् । पक्ष- संसर्ग दशोपवासाः।माससंसर्गे पराकाच्छुद्धिः। निमाससंसर्गे चान्द्रम्। पण्माससंसर्गे चान्द्रद्वयम् । किंचिन्यूनाब्दं नैरन्तर्यसंसर्गे पेण्मासं कृच्छादा । किंचिन्यून संवत्सरं संसर्गे चाद्रायणान्दम् । एतैश्चतुर्भिः संसर्ग स्त्रीचालवृद्धानुरास्तत्तदुक्तवतार्धं कुर्युः । महापातकिसंसर्गिसं- सर्गे तु तत्संसर्गिवतस्याधं कुर्यात् । इति स्मृत्यर्थसारे महापातकिसंसर्गिप्रायश्चित्तं समाप्तम् । अथोपपातम्प्रायश्चित्तान्युच्यन्ते--अज्ञानाद्राह्मणमात्रस्य गोमानं बाहाणो हत्वा विरात्रमुपोप्य वृपभैकादशगा दत्त्वा शुध्यति द्वादशप्रजाप- त्यैर्वा । प्रत्याम्नायद्वादशधेनूर्या दत्त्वा शुध्यति । ज्ञानाच्चेद्गोहितो गोर्ग- मनस्थानासनशयनेषु स्वयं च तथा कुर्यात् । भयव्याधिक्षुत्पिपासा- शीतातपादिभ्यो रक्षन्नात्मीयपरकीयभक्ष्यपानेप्यवारयन्नवेदयत्रात्रौ गां नत्या वीरासनो बनशाकाद्याहारो मासत्रयान्ते वृपभैकादश गा दद्यात् । अशक्तः सर्वस्वं दत्त्वा शुध्यति । प्राजापत्यप्रत्याम्नायपक्षे त्वज्ञानपक्षाद्विगुणम् । अज्ञानाक्षत्रियस्य गोमात्रं हत्या गोहितो गोन- गामी गोठशायी त्रिपवणस्नायी संयतः पञ्चगव्यमेव पियन्मासान्ते धेनुं दत्त्वा शुध्यति पशाजापत्यैर्वा । प्रत्यानाये पडू धेनवो देयाः । ज्ञानाचे. चतुर्थकाले हविष्यमक्षारलवणं मितमश्नन्गोमूत्रस्नायी द्वौ मासौ नीत्या शुध्येत् । प्राजापत्यं प्रत्याम्नाये द्विगुणम् । अज्ञानाद्वैश्यस्य गोमानं हत्या गोहितादिकृतिकृच्छ्रे निरन्तरं चरन्मासान्ते धेनुं दत्त्वा शुध्यति पञ्चमाजापत्यैर्वा मत्याम्नाये धेनुं दद्यात् । ज्ञानाञ्चेद्वैश्यस्य गोमात्रं हत्या तद्विगुणं सर्व चरेत् । अज्ञानाच्छूद्रस्य गोमानं हत्वा गोहितादिकृत्पाजा- पत्यं निरन्तरं चरन्मासान्ते धेनुं दत्त्वा शुध्यति । प्रत्याम्नाये धेनुचतु- फम् । ज्ञानाचेत्कृतवान्गोचर्मणाऽऽण संवृतो गोष्ठे वसन्पण्मासं यवागू पिचन्शुध्यति । प्राजापत्यप्रत्यानायौ चेट्विगुणौ । अकामात्सो- मयागस्थनोत्रियस्य गोमात्रं हत्वा गोहितादिकृच्छाकादिभुगन्दान्ते वृषभैकादशगा दद्यात् । गोग्रासभुक पण्मासैर्वा शुद्धः । कामाचेगोहि- तादिकृन्मोण्डी शाकभुक् व्यब्द चरेत् । धनी वक्ष्यमाणवतं गोशत चरेत् । ज्ञानात्सोमयागस्थश्रोत्रियातिदुर्गतकुटुम्बिबाह्मणस्य कपिला , स. ग. गे महासा"। १ क. "सन्मास ।

·- श्रीधराचार्यकृतः- कुर्यात् । कार्यान्तरव्यग्रत्वे त्वर्धम् । गूढगर्भनिर्गमनार्थ सदंशदण्डाकु- शादिप्रवेशननिमित्ते वधे रक्षार्थ रोधबन्धने च न दोपः । औषधस्नेहाहारे दीयमाने हितार्थदाहच्छेदशिरोमेदेषु च ग्रामघाते शरौघे गृहभङ्गेऽति- वृष्टौ कुड्यादिपाते चान्यगृहयामादिदाहे दोषो नास्ति । बन्धे मृते पाई चरेत् । गवि स्त्रीत्वमविवक्षितम् । सर्वत्र हतगोसदृशं तन्मूल्यं वा गोस्वा. मिने दत्त्वैव प्रायश्चित्तम् । राजदण्डं च तत्समम् । एतत्सर्वं हन्तुबा- माणस्यैव । क्षत्रियस्य सर्वत्र पादोनम् । वैश्यस्याधं शूद्रादेः पाद विद्यात् । सर्वत्र स्त्रीबालवृद्धादीनां त्वर्धम् । अनुपनीतादीनां पाई तपित्रादिश्चरेत् । स्त्रीणां तु वपनमनुगमनं गोष्ठशयनं चर्मप्रावरणं च नास्ति तत्सर्वकेशान्समुद्धत्य घडलं छेदयेत् । सर्वत्रैवं तासाम् । पुंसां तु पापवत आकण्ठाल्लोन्नां वपनम् । अर्धे श्मभ्रूणां च । त्रिपादे शिखावर्जम् । समस्ते सशिखं वपनम् । ज्ञात्वा चेत्सर्वत्र द्विगुणम् । इति स्मृत्यर्थसारे गोवधमायश्चित्तम् । अथ व्रात्यादौ प्रायश्चित्तम्-तत्र सर्वोपपातकार्थं चान्द्रं पश्चगव्यं मासं पयो मासं पराकं त्रैमासिकं कृच्छ्रे वा प्रतिपदोक्ताभावे कुर्यात् । बात्यत्वे तूपनेवाद्यमावेनोपनयनकालातिक्रमे चान्द्रादिवतचतुप्केऽन्य. तमं शक्त्या कारयित्वोपनयनं कार्यम् । अनापदि कालातिक्रमे त्रैमा- सिकं कारयित्वोपनयेत् । तत्रैव पञ्चदशवदूर्ध्वमपि फियकालातिकम औद्दालकं व्रतं चरेत् । तत्रैवम्-द्वौ मासौ यावकेन वर्तयेत् । मासं पयसा । पक्षमामिक्षया । अष्टरावं घृतेन । पात्रमयाचितेन । त्रिरात्र- ममक्षोऽहोरात्रमुपवसेदिति । व्रात्यस्तोमेन वा यजेत् । यस्य पिता पितामहो वाऽनुपनीती स्यातां तस्याब्दं त्रैविद्यकं ब्रह्मचर्यम् । यस्य प्रपितामहादेर्नानुस्मर्यत उपनयनं तस्य द्वादशाब्दविद्यकं ब्रह्मचर्यमि- त्यापस्तम्बोक्तं कृत्वोपनयनम् । अय स्तेये प्रायश्चित्तम्-तत्र विमो विप्रस्य दशकुम्भ धान्यं वा तत्परि- मितं तण्डुलादि वा ताम्ररजतादिकममत्या हत्वा त्रैमासिकं कुर्यात् । मत्याऽभ्यासे कृच्छ्राब्दम् । क्षत्रियादेहतुः पादपादह्रासः । क्षत्रियस्वं विमो हृत्वा पाण्मासिकम् । वैश्यस्वे त्रैमासिकं शूद्रस्वे चान्द्रम् । एव- मुत्तरत्राप्यूह्यम् । कुम्मः पश्चसहस्रपलपरिमाणः । विप्रस्य गृहक्षेत्र भूमि- १ स. ग. दिगिपि। - ·-स्मृत्यर्थसारः। निक्षेपरजतवज्रमणीनां नराश्वंत्रीणां च सार्धशतद्वयपणलभ्यपानीपर- सवापीकूपजलानां च हतुर्विप्रस्य सुवर्णस्तेयसमवत् । क्षत्रादिस्वे चान्द्रतर्धपादादि । वपुसीसादिद्रव्याणामल्पप्रयोजनानां सार्धशतवयं पणपञ्चदशार्धाना हर्तुः सांतपनम् । मक्ष्यमोज्याहारपानादीनामेकवार- भोजनपर्याप्तानां पानशय्यासनानां पुप्पमूलफलानां च हर्तुः पञ्चगव्ये. नाहोरात्रम् । विवारभोजनपर्याप्ते विरात्रम् । तृणकाष्ठद्रुमाणां त्रिवार- भोजनपर्याप्तमूल्यार्याणां शुष्कानगुडतेलचममासानां च हर्तुत्रिरात्रम् । मणिमुक्तामवालताम्ररजतायःकांस्योपलानां च द्वादशाहारपर्याप्तमू- ल्यानां हर्तुदशाहकणान्नत्वम् । कार्पासकीटजोर्णानां द्विखुरैकखुरर- ज्जुपक्षिगन्धोपधीनां त्रिवारमोजनपर्याप्तमूल्यार्याणां हर्तुः पयस्यहम् । सर्वत्र ह्रियमाणदव्याल्पत्वबहुत्वाभ्यां प्रायश्चित्ताल्पत्वमहत्त्वे कल्प्ये । सर्वस्तेयप्रायश्चित्तद्रव्यं स्वामिने सति दत्त्वैव कार्यम् । इति स्तेयमायश्चित्तम् । भय ऋणानपाकरणे-तत्र प्रणमात्मपितृपितामहादिकृतम् । तपोब्रह्म- चर्याद्यकरणे ऋषीणामृणम् । यज्ञाकरणे देवानामृणम् । प्रजोत्पत्त्यकरणे पितृणां ऋणम् । एषामृणानामनपाकरणे चान्द्रादिप्वकं शक्त्या कार्यम् । सर्वथा तदसमवेऽन्दान्ते वैश्वानरेष्टिः कार्या । अनाहिताग्नित्वे तु सत्य- धिकारित्वेऽग्न्याधानेऽब्दादमितिमासं त्रिरात्रम्।ततः प्रत्यब्दं चान्द्रा- दिप्वेकमनापदि त्रैमासिकम् । पितर्यनाहितामावाधातर्ययष्टरि यष्टुश्व सुतस्य प्रात्यपशुः कार्यः । औपासनाग्न्यसंनिधौ धब्द प्रतिमासमुपवा. सोऽन्दे चान्द्रादिप्वेकम् । यद्वाऽऽद्याब्दे कृच्छो द्वितीयेऽतिकृच्छ्रस्तृतीये कृच्छ्रातिकृच्छौ ततश्चान्द्रम् । अपण्यानां विक्रये गुडतिलपुप्पमूलफल पक्वान्नविक्रये सौम्यकृच्छ्रम् । लाक्षालवणमधुमांसतलक्षीरधिघृततक गन्धचर्मवाससां विक्रये चान्द्रम् । ऊर्णाकेशकेसरिमूधेनुवेश्मशस्त्रविक्रये चान्द्रम् । अमक्ष्यमांसनाय्यस्थिशृङ्गनखविक्रये तप्तकृच्छः। हिडगुग्गुल. हरितालमनःशिलाअनगैरिकाक्षारलवणमणिमुक्तामवालवणवणुमृन्म. येपु तप्तः । आरामतडागोदपानपुष्करिणीसुकृतविक्रये विषवण- साय्यधःशायी चतुर्थकालाहारो दशसहस्रं जपन्नब्देन शुध्येत् । हीनमानोन्मानसंकीर्णविक्रये चैवम् । एवमन्यैः शङ्खलिखिताद्यैरुक्तं 1स.ग. या २स ग. घ. यहा।

·११६ श्रीधराचार्यकृतः- ज्ञेयम् । यत्र प्रायश्चित्तं नोक्तं तत्रापि चान्द्रादिकम् । अनापदि त्रैमासिकम् । इति पण्यविक्रयमायश्चितम् । अप परिवेदनम्-तबामत्या परिवेत्ता चान्द्रादिप्वेकं कृत्वा ज्येष्ठाय स्वोढां त्रिय दत्वा तेनानुज्ञाता तामेवोद्वहेत् । मत्या चेत्तत्रापि कन्या- पित्राद्यज्ञानेऽब्दं कार्यम् । बाह्मणगृहभैक्षाशनं च कृत्वैवं कुर्यात् ।। कान्यापित्रादिदत्तोद्वाहे त्रैमासिकम् । कृच्छातितकृच्छ्रो वा कृत्वैव कुर्यात् । परिवेद्यस्य तु हे कृच्छ्रे कन्यायाः कृच्छ्रो दातुरतिकृच्छ्रो होतुश्चान्द्रम् । एवं परिवेद्यवत्पर्याहितपरीज्यपरिवित्तानां कायद्वयम् । परिवेत्तृपरिवित्तपर्याधातृपरियष्ट्रयेदिधिषूपरिदिधिषूपतीनां चान्दं गौत- मोक्तं ब्रह्मचर्यं कृत्ला पश्चाद्विवाहः । अग्रेदिधिपूपतिः कृच्छ्रे कृत्वा तामेवोद्हेत् । विधिपूपतिस्तु कृच्छातिकृच्छौ कृत्वा तस्मै दत्त्वाऽनु- ज्ञातः पुनस्तामेवोद्वहेत् । यद्वाऽयेदिधिपूपतिः कायं कृत्वा तामेव ज्येष्ठां पश्चादन्येनोढामुद्हेत् । विधिपूपतिस्तु कृच्छ्रातिकृच्छ्री कृत्वा स्वोढी ज्येष्ठां कनीयस्याः पूर्ववोद्रे दत्त्वाऽन्यामुद्हेत् । ज्येष्ठे स्थिते कनिष्ठः कृतविवाहः परिवेत्ता परिविविदानश्च स ज्येष्ठः परिवित्तिः परिवेद्यश्च सः । परिविमागवेत्तृपरिविभागवित्त्यादेश्चैवम् । ज्येष्ठायां कन्यायामनदायामनुजोढा चेत्साऽयेदिधिपूः पूर्वा दिधिपूः । मृतकाध्या. पको भृतकाध्यापितश्च पयसा बाह्मीं सुवर्चलांत्रीपक्षान्नियतः पिबेत् । चान्द्रादिप्वेकं वा कुर्यात् । अनुयोगप्रदाने चैवम् । उत्कर्षहेतोरधीया. नस्य किं पठसि नाशितं त्वयेत्येवं पर्यनुयोगोऽनुयोगप्रदानम् । अनुयो- गप्रदानाम्यासे पातित्यमाहुः । अथ पारदार्ये-तत्र गुरुतल्पतत्समादिषु प्रायश्चित्तविशेष उक्तः । ऋतु. कालेजातिमात्रमाह्मणीगमने वार्षिक प्राकृतं ब्रह्मचर्यम् । ऋतावेव धर्मक- भंसाधनत्वादिगुणवत्या ब्राह्मण्यां गमने द्विवार्षिकम् । तादृश्यामेव श्रोत्रि. यपत्न्यां त्रैवार्षिकम् । तादृश्यामेव क्षत्रियायां द्विवार्षिकं तादृश- वैश्यायां वार्षिकं शूदायां पाण्मासिकम् । एवं क्षत्रियस्यापि क्षत्रिया. दिपु द्विवार्षिकवापिकपाण्मासिकानि । वैश्यस्य च वैश्याशूद्योर्षिक: १ ख ग. 'यम् । एवमन्यै. शसरिखितार्थत्र। २ स. ग. घ. विभत्तानो । ३ ख ग. भ. विभक्तप ·. स्मृत्यर्थसारः। ११७ पाण्मासिके । शूद्रस्य च शूद्या परपन्यां पाण्मासिकमेव । अनन्य- पूर्विकासे चाभ्यासे द्वादशाब्दम् । एकस्यामेव गमनाम्यासे पादपाद- न्यूनं स्यात् । अमत्या सर्वत्रा, योज्यम् । अनृतौ जातिमावबाह्मण्यां त्रैमासिकम् । क्षत्रियादिलीपु द्वैमासिकचान्द्रमासिकानि । क्षत्रियादीनां क्षत्रियादिषु द्वैमासिकान्येव । अमत्या ब्राह्मणाद्या वृपमैकादशगोदानं भासं पञ्चगव्यं मासं कायं च क्रमाकुर्युः। शूनागमने तु मासं काया- र्धम् । बाह्मणश्चेदप्रेक्षापूर्वकं बाह्मणभायां शूद्रामधिगच्छेन्निवृत्तधर्म- कर्मणः कृच्छ्रम् । अनिवृत्तधर्मकर्मणोऽतिकृच्छ्रः। द्विजातिस्त्रीविमोढासु द्विस्त्रिय॑भिचरितास्वमत्या गमने चैवम् । मस्या कृच्छ्रद्वयम् । वर्णस्त्रि- योऽपि चतुर्थे व्यभिचारे स्वैरिण्यः पञ्चमे बन्धक्यः स्वैरिणीगमनेषु शूद्यां सचैलनात उदकुम्मं विप्राय दद्यात् । वैश्यायां चतुर्थकालाहारो विमान्मोजयेत् । क्षत्रियायां त्रिरात्रोपोपितो यवाढकं दद्यात् । बन्ध. कीपु तु बाह्मण्यां किंचिद्दद्यात् ।क्षत्रियायां चेद्धेनुः । वैश्यायां चैलकम् । शूद्रायामुदकुम्भं दद्याद्विमः । इदं च प्रायश्चित्तं गर्मानुत्पत्तिविषयम् । गर्मोत्पत्ती यदिशेपेण प्रायश्चित्तमुक्तं तदेव तब द्विगुणं कुर्यात् । माति- लोम्पगमने पुंसो वधः । त्रियाः कर्णादिकर्तनम् । स्वधीभ्रान्या प्राति- लोम्यगमने ब्राह्मण्यां शूदस्य द्वादशाब्दम् । वैश्यादेः पादपादह्रासः । अत्यन्तव्यभिचारितबामण्यां तु शूद्रस्य गोमूत्रयावकैम् । वैश्यस्य क्षत्रियस्य च कृच्छं सांतपनम् । रजकचर्मकारभिल्लव्याधशैलूपनटबुरु- डकैवर्तमेदम्लेच्छाया एते रजकाद्याः कापालिकाश्च तद्वत् । रजका- अन्त्यजागमने स्वमत्या बाह्मणस्य पराकश्चान्द्रं वा । मत्या चान्द्रह- यम् । क्षत्रियादीनां पादपादह्रासः । अभ्यासे कृच्छ्राब्दम् । रेतःसेका- माङ् निवृत्तौ कायम् । चाण्डालाद्यन्त्यावसायिस्त्रीसंगमने तु गुरुतरं प्रायश्चित्तं गुरुतल्पप्रकरणे दर्शितम् । चाण्डालादिपु गर्भोत्पत्तौ द्वादशा- ब्दार्थगुरुतल्पमत । श्रीणामपि सवर्णानुलोमममने यस्युरुषोक्तं वैधा- पिकादिकं तदेव कार्यम् । प्रतिलोमगमने तु शूद्रो ब्राह्मणी गच्छेच्चे- द्वीरगटयित्वाऽनी तं क्षिपेत् । बाह्मण्याः शिरो वापयित्वा सर्पि- पाऽभ्यज्य नयां खरमारोप्य महापथं गमयेत् । सा पूता मयति । चैश्यश्चेलोहितदपित्त्वाऽग्री क्षिपेत् । ब्राह्मणी पूर्ववद्गमयेत् । १ क. अन्यपूर्वासु चतुरभ्यां । २ घ. °सु चतुरभ्य। क'सं याक च°| ra.. यवोदकं १५स. ग, घ, कमास: 11६ स, शान्द गु।

·१२८ श्रीधराचार्यकृत:- क्षत्रियश्चच्छेरपत्रैर्वेष्टयित्वाऽमी निक्षिपेत् । ब्राह्मणी पूर्ववमयेत् । एवं क्षत्रियायां वैश्यशूद्रयोःश्यायां शूद्रस्य चैवं स्त्रीपुंसयोः प्रायश्चि- तम् । यद्वा बाह्मण्याः क्षत्रियगमनेऽतिकृच्छ्रो वैश्य कृच्छ्रातिकृच्छ्रः। क्षत्रियायां विपक्षत्रियवैश्यगमनेष्वर्धकायकायातिकृच्छ्राणि । वैश्यायां विप्रक्षत्रियवैश्येषु कृच्छ्रपादकृच्छार्धकायकायातिकृच्छ्राणि । शूद्रायाः शूद्रे कायम्। विपक्षत्रियवैश्येषु वहोरात्रत्रिरावार्धकृच्छ्राणि । ब्राह्मण्या: प्रतिलोमगमने गर्भोत्पत्ती विशेपः । बाह्मण्याः शूद्रसंगमे कृच्छ्रे चान्द्र- वयं च । वैश्ये कृच्छं चान्द्रद्वयं च । क्षत्रिये कृच्छं चान्द्रं च । क्षत्रि. यायाः शूद्रसंगमे कृच्छ्रे चान्द्रद्वयं च । वैश्ये कृच्छू चान्द्रं च । वैश्यायाः शुद्रसंगमे कृच्छं चान्द्रं च । वैश्ये कृच्छ्रम् । गर्भे भैसूते तु बाह्मण्या विप्रगर्भ तु पराकः । क्षत्रगर्भे चान्द्रम् । वैश्यगर्भे चान्द्रं पराकं च । शूद्रगर्मे तु चाण्डालत्वात्त्यागः । ऋतुकालदोपर्गर्भस्रावे चान्द्रत्रयम् । मत्या गमने तु पराकादि द्विगुणम् । द्विजमार्याः शूद्रेण संगता अनिसृत- गर्माः मसूयन्ते चेत्मायश्चित्तामावः । गर्भधारणकाले शूद्रसंगमे तु प्रसवोत्तरकालमेव प्रायश्चितं कार्यमन्यथा गर्मबाधा स्यात् । तच्च मासं यावकम् । स गर्मो दोपामावात्संस्कार्यः । औद्धत्यात्मायश्चित्ताकरणे स्त्रियाः कर्णादिकर्तनं कार्यम् । अन्त्यजगमनेऽपि स्त्रीणाम् । तत्र बाह्मण्या अमत्या रजकायन्त्यजगमने चान्द्रवयम् । चाण्डालाद्यन्त्या- वसायिसंगमे त्वमस्या ब्राह्मण्याश्चान्द्रचतुष्कम् । मत्या द्विगुणम् । गर्मिण्याः पश्चादन्त्यसंगमेऽपि प्रसूताया एवं प्रायश्चित्तम् । सा गृहे न प्रचरेत् । न म; सह शयीत । न चान्धवैः सह मञ्जीत । न धर्मकर्म- साधनम् । सा कृच्छ्राब्दं चरेत् । हिरण्यं धेनुर्वा दक्षिणा । मत्याऽन्त्य- संपर्क तु सा प्रदीप्तेऽनौ प्रविश्य मृता शुध्येत् । प्रायश्चित्तमकुर्वाणाः पुंलिङ्गेनाइन्नीया वध्या वा स्युः। इति स्मृत्यर्थसारे पारदार्यप्रायश्चित्तम् । परिवित्तेरपि परिवेत्तृप्रायश्चित्तवत् । तत्र कृच्छातिकृच्छ्रस्थानेऽत्र कायम् । वा(प्ये चान्द्रादिप्येकं त्रैमासिकं जातिशक्तिगुणाद्यपेक्षया योज्यम् । लवणक्रियायां चैवम् । अप नीशूद्रविक्षत्रवधेषु-तत्रामत्या जातिमात्रस्त्रीक्षत्रवैश्यशूदवधेषु क्रमेण ब्रह्महत्यावतं त्रैवार्षिकवार्पिकपाण्मासिकानि कुर्यात् । यद्वा वृप- १७. ग. च्छतप । २ स. प. प्रत्युते तु . । धातुरो । ख. ग.तु दोष ।

·कर स्मृत्यर्थसारः। ११९ मैकसहस्रा मा धूपमैकशता गा वृषमैकादश गाः सवत्सा धेनूर्दद्यात् । ईपद्वृत्तस्थक्षत्रादिवधेषु ब्रह्महत्यावतचतुर्थांशाष्टांशपोडशांशवतानि । सम्यग्वृत्तस्थवधेप्वकांशाधिकानीमानि।सदाचारगुरुपूजाघृणाशीचेन्द्रि- यनिग्रहमूतहितादिगुणयुक्तत्वं वृत्तस्थत्वम् । मत्या पवार्षिकत्रैवार्षि- कवार्पिकाणि । श्रोत्रियक्षत्रादिवधेपु नवपद्विवर्षाणि बतानि । व्रत- स्थश्रोत्रियक्षत्रादिवधेषु दशवार्षिकम् । प्रारब्धसोमयागस्थपोधियक्ष धादिवधे द्वादशाब्दमे । सोमयागस्थश्रोत्रियक्षत्रादिवधे पड्वापिकं ब्रह्मचर्यमृपभैकसहस्रगोदानसहितं चैवापिकमृपमैकादशगोदानसहितं वार्षिकमुपभैकादशगोदानसहितं पाण्मासिकं च गौतमोक्तम् । दुर्वृत्तक्ष-' प्रादिवधे मत्या त्रैमासिकद्वैमासिकचान्द्राणि । अमत्या विरात्रोपवा- ससहितमपभैकादशसहितगोदानं पश्चगव्यमासं पयोमासं च कुर्यात् । इदं प्रायश्चित्तजातं ब्राह्मणस्य कर्तुज्ञेयम् । क्षत्रियादेः कर्तुः पादपाद- न्यून ज्ञेयम् । मूर्धावसिक्तादीनां वधे चैवं प्रायश्चित्तं तत्र तत्रोह्यम् । सर्वन दण्डवृद्धिह्रासाभ्यां प्रायश्चित्तवृद्धिह्रासो विज्ञेयो । अप स्त्रीवधे-तत्र ब्राह्मण्यादिस्त्रीणां प्रातिलोम्पेनान्त्यजातिप्रसूतानां ब्राह्मणादिभार्याणां स्वैरिणीनाममत्या वधे तु जलाधारचर्मकोशं हति धनुश्छागमेपान्क्रमाद्दद्यात् । मत्या पदचतुर्धकमासाः कार्याः । मुता. दीनां वधे चैवम् । वेश्याकर्मणा जीवन्तीनां वधे किंचिदेव जलं दद्यात् । प्रातिलोम्येन व्यभिचरितबाह्मण्यादिखीवधकर्तृणां क्षत्रिया- दीनां गोवधोक्तमायश्चित्तं यथाहं योज्यम् । ब्राह्मणीनों पधे त्वमत्या पाण्मासिकं दशधेनुदान वा।क्षत्रियादिवधे त्रैमासिकतत्तदर्धानि। मत्या बाह्मण्यादिपु द्विगुणम् । यदा वैश्यायां धेनुदानम् । शूदायां चान्दादि- प्वेकम् । धर्मकर्मसाधनबाह्मण्यादिवधे तु बाह्मण्यां पवर्ष प्राकृतं ब्रह्म चर्यम् । क्षत्रियायां त्रैवार्षिकं वैश्यायां सार्धं वर्ष शूद्रायां नवमासम् । अमत्या सर्वत्रार्धम् । आत्रेयां प्रापश्चित्तमुक्तम् । अथान्यहिंसायाम् तत्रास्थिमतां कृकलासादीनामनुक्तनिष्कृतीनां सह- नवधे पानस्थिमतां क्षोदिष्ठानां यूफामशकमकुणदंशादीनां शकटपू- पषधे च पाण्मासिक प्राकृतं ब्रह्मचर्य दशधेनुदानं पा । तत्ममाणाधि- फेऽधिकं फल्प्यम् । ततो वा कृशास्थिप्राणिवधे किंचिद्देयम् । अष्टमु. ,रा.म् । वार्षौ । ३. अनुच्छ11. पिरमा यो', ·१२० श्रीधराचार्यकृत:- शिमितं धान्यं किंचित् । किंचिदष्टौ तु पुष्कलम् । पुष्कलानि तु चत्वारि 'पूर्णपात्रमाढकं च । चतुराढकं द्रोणं द्रोणात्मिका सारिका । हिरण्ये तु पणं किंचित् । अनस्थिके क्षोदिठे प्राणायामः । स्थविष्ठानस्थिघुणादि- प्राणिवधे तु तप्तयावकं व्यहम् । फलपुष्पान्नरसजातपाणिवधे घृताहा- रोऽहोरात्रम् । मार्जारगोधानकुलमण्डूकचापकाकोलूकादीनां प्रत्येक पयस्त्रिरात्रं पादकृच्छ्रे योजनगमनं वा। स्रवन्त्यां समुद्रगनद्यां स्नानं वा । अब्दैवतसूक्तजपो वा । एतानि प्रत्येकं विरात्रं कुर्यात् । एकवर्षवत्सो वा देयः । मत्या द्विगुणम् । अभ्यासे कायम् । एषां समुदितानां वधे कार्य पाण्मासिकम् । गजे पश्चनीलवृपा देयाः। हये वरवखयुग्मम् । उष्ट्रे गुना- मारः सुवर्णगुमा वा । खरे वृप एकवर्पवत्सो वा देयः । अजेऽनवा- न्वृपो वा । मेपे चैवम् । हंससारसपारावतमयूरचक्रवाकवकबलाकावि- पज्ञकङ्कश्वाविट्कारण्डवश्येनभासराजपक्षादिषु गौर्दया । गृधकाको- लूककपोतकुक्कुटबृहत्पादिपु त्रिवर्षो वत्सः शुकचापसञ्जरीटलाव- कसारिकादिपु द्विवर्षों वत्सः । टिट्टिमतित्तिरमग्वाहिकादिक्षुदप- क्षिप्वेकवर्षों वत्सः । क्रव्यादव्याघ्रशृगालादिमृगवधेषु वानरे च हंस- श्येनकङ्कगृधादिषु जलचरबलाकादिपक्षिपु स्थलचरकाकादिपु भासे मयूरे चैतेषां प्रत्येकवधे गौर्दया । अक्रव्यादहरिणादिमृगेपु खक्ष- रीटादिपक्षिषु च वत्सतरी देया सरीसृपेप्वयोदण्डस्तीक्ष्णोभयानः । यद्वा शुके द्विवर्षो वत्सः । क्रौञ्चे त्रिवर्षः। मृगपक्षिपु नपुसंकवधे पु सीसकं मापमानं देयं पलालमारो वा सूकरे घृतकुम्मः । तित्तिरी तिल- द्रोणः । एषु दानाशक्ती व्यकल्पनया तत्समस्य कृच्छ्रादि कार्यम् । यद्वा दानाशक्तौ गजगण्डमारसाश्वोट्रखरगौरगवयकप्यमहिपमेपादि- प्वमत्या प्रत्येकवधे सार्धकृच्छ्रः । समस्तवधे चान्द्रम् । मत्या प्रत्येक- वधे चान्द्रम् । समस्तवधे त्वावृत्तिः । हरिणसारङ्गरुरुवराहसिंहगण्डके- सरिव्याघ्रमकरमहामत्स्यवाहशिशुमारादीनाममत्या प्रत्येक कृच्छ्रः । समस्तवधे कृच्छ्रद्वयम् । मत्या प्रत्येकवधे चैवम् । समस्तवधे चान्द्रम् । श्ववृकवानरजम्बूकविडूवराहादिप्वमत्या प्रत्येकं विरात्रम् । समस्तवधे कृच्छ्रः । मत्या प्रत्येकवधे चैवम् । समस्तवधे द्विगुणम् । मार्जारसजिग- रदुन्दुमनकुलमण्डूकम्पककर्कटशलभसेधागोधाशाल्मककूर्मशशादिप्व- मत्या प्रत्येकवघे पादकृच्छ्रः । समस्तवधे कृच्छ्रः । मत्या प्रत्येकं चैवम् । । १७. "क्षिपु नि।

·-स्मृत्यर्थसार। १२१ हंसादिप्वमत्या प्रत्येकवधे कृच्छ्रः । गृधादिपु पादन्यूनकृच्छ्रः शुका, दिवर्धकृच्छः । मत्या प्रत्येकवधे चैवम् । टिट्टिमादिषु पादकृच्छ्रः । समस्तवधादौ तच्च द्विगुणं सर्वत्र । एकहन्तृधिपय एवम् । हन्तृद्वित्वे तु प्रत्येकं तत्र तत्रोक्ताधं स्यात् । हन्तृबहुत्वे तु गजादिषु प्रत्येकं कृच्छ्रः। हरिणादिपु त्रिरात्रम् । श्वादिपु यहम् । मार्जारादिपूपवासः। टिट्टिमा- दिपु नक्तम् । मृतप्रायेप्वमत्या प्रत्येकवधे तु गजादिषु विरात्रम् । हरिणादिपु ह्यहम् । खरादिषु चतुर्थकालः । मार्जारादिपूपवासः । गृध्रादिपु नक्तम् । शुकादिष्वेकमक्तम् । टिट्टिमादिषु जले प्राणायामः । अविज्ञातसर्वमृगपक्षिपु विरात्रमित्या दिदेशकालजातिशक्तिगुणाद्यपे- क्षया गुरुविपये लघुविपये च योज्यम् । इति हिंसाप्रायश्चित्तम् । अथ वृक्षच्छेदनप्रायश्चित्तम्-वृक्षगुल्मलतावीरुधों फलपुष्पादिभिरुपयो- गिनां छेदने गायत्र्यादीनामृचां शतं जपितव्यम् । तावद्गायत्रीजपो वा । औषधीनां ग्राम्यारण्यानां वृथैव च्छेदने दिवा गोपरिचयां कृत्वा रात्री क्षीरं पीत्वैव स्वपेत् । पञ्चमहायज्ञाद्यदृष्टार्थवच्छेदने न दोपः । कृष्याापकरणादिदृष्टार्थत्ये च न दोषः । चैत्यश्मशानसीमापुण्यस्था- नदेवालयस्थे वृक्षेऽन्यस्मिन्मख्याते वा वृक्षे छेदन ऋक्शतजपो द्विगुणं दण्डानुसारेण प्रायश्चित्तं कार्यम् । सर्वत्र शूद्रस्य जपस्थाने दण्डानुसा- रेण द्विराबादि कल्प्यम् । वृक्षच्छेदाभ्यासे चान्दादिप्वेकं कार्यम् । इति वृक्षच्छेदप्रायश्चित्तम् । अथ श्वमा रादिदष्टेपु-श्ववृकशृगालसरोष्ट्रविड्वराहकाककुकुटवानरपुं- अलीकन्यादान्त्यजातिभिर्दवः शक्तश्चेन्नाभेरधः पयसाद्विरात्रम् । अग्निहोत्येकरानम् । ब्रह्मचारी त्रिरात्रम् । नाभेरुवं द्विगुणम् । वने ब्रिगुणम् । मस्तके चतुर्गुणम् । यद्वोत्तमा समुद्रगनदीनानं प्राणा- यामशतं च कृत्वा धृतेनैकरात्रम् । अशक्तस्य जले प्राणायामवयं कृत्वा घृतेनैकरानम् । अत्यशक्ती गत्वा ब्राह्मणान्मणिपत्य तैनिरीक्षितः शुध्येत् । अत्यन्ताशक्तौ हिरण्योदकमिदं घृतं पाश्य शुध्येत् । ईपद्दष्टे तु नाभेरधश्चेदापो हिष्ठीयादिमिः सानं प्राणायामवयं च । नाभेरुवं द्विगुणादि । मार्जारमूपकश्वादिनकुलाश्वाजमहिपाहीनजात्यारण्यमृगैः इंटे जले दश माणयामाः। ईपद्दष्टस्य पश्च । क्षत्रियादेः पादपादन्यू- नम्।शूद्रस्प तूपवासेन गोदानेन गोमिथुनदानेन पाऽमन्त्रकप्राणायामेन ·१२२ श्रीधराचार्यकृत:- धाशुद्धिः । ब्राह्मणी दृष्टा मात्वोदितं ग्रहनक्षत्रं दृष्ट्वा शुध्येत् । कृच्छ्रा- दिवतस्था दृष्टा त्रिरात्रमुपोप्य सघृतं यावकं मुक्त्वा व्रतशेष समापयेत् । बाह्मण्यनुसारेण क्षत्रियादिखीणां चैवम् । रजस्वला श्वादिदष्टा पश्च- शरानं निराहारा पञ्चगव्पेन शुध्यति । नामेरुध्वं मस्तके च द्वित्रिच- तुर्गुणादि योज्यम् । श्वादिधातस्य चावलीढस्य च नसविलिखितस्य चाद्भिः प्रक्षालनमनिना चोपताफ्नम् । श्वादिदंशशखघातादिजनित- वणे कृमिजनने गर्वा मूत्रपुरीपेण त्रिसंध्यं नानमाचरेत् । नाभेरूर्व चेत्रिरात्रं पश्चगव्याशी स्यात् । तत आकण्ठात्पड्रात्रम् । शिरो. बणे तु कायम् । तत्र श्वादिदंशवणे तइंशमायश्चित्तानन्तरमिदं कृमिजन- ननिमित्तं प्रायश्चित्तं कार्यम् । शस्त्रादिवणे त्वमेव व्यहं पञ्चगव्याशना- दिकम् । क्षधियादिपु पादपादह्रासः । अन्यत्रणे कृमिदोपे तूपवासो हिरण्यं च दत्त्वा कृच्छ्रेण शुद्धिः । निन्दितार्थोपजीवने चान्द्रादिप्वेक त्रैमासिक वा । नास्तिक्यं वेदोक्तकर्मनिन्दनम् । तेन जीवनं नास्ति- क्यवृत्तित्वम् । नास्तिक्ये सकृत्कृते कृच्छः। नास्तिक्यावृत्तावतिकृच्छ्रः । अभ्यासे चान्द्रादिष्वेकम् । अत्यन्ताभिनिवेशेन बहुकालाभ्यासे पश्चाब्दं ब्राह्मणगृहे मैक्षचर्या । अर्थ ब्रह्मलोपे प्रायश्चित्तम्-तत्रोपकुर्वाणो नैष्ठिकश्च त्रैवर्णिकब्रह्मचारी त्रियं गत्वाऽवकीर्णी मवति तब गुरुतल्पे तत्समे च गुरुप्रायश्चित्तमुक्तम् । ततोऽन्यस्त्रियं गत्वा स नर्कतदेवतेन रक्षोदेवतेन चैकाक्षगर्दभेन पशुनाड- रण्ये चतुष्पथे रात्रौ लौकिकेऽनी पाकयज्ञधर्मेणाऽऽश्वलायनादिपशुकल्प- तन्त्रेणेवा तस्याजिनमूलवालं परिधाय विपवणनायी लोहितपात्रः स्वकर्माऽऽचक्षाण: सप्तगृहभेक्षाण्येकवाराशी वत्सरेण शुध्येत् । एवमशक्ती नु नै घर निरुप एक्वा कामाय स्वाहा नित्य स्वाहा रक्षोदेश- ताभ्यः स्वाहेति हुवा होमशेष समापयेत् । अम्बुवतं चरित्वा शुध्येत् । इदं वार्पिकवतमश्रोत्रियपन्यां वैश्यायां श्रोत्रियपन्यां वा कार्यम् । गुणवत्यां च क्षत्रियायां श्रोत्रियपल्यां द्विवार्षिकम् । गुणवत्यां ब्राह्मण्यां त्रिवार्षिकम् । अमत्याऽवकीर्णी वार्षिकस्थाने ब्रह्महत्यावतं पण्मासं चीरवासाश्चरेत् । ईपद्यमिचारिण्यां चैवम् । द्विवार्षिकादिप्वम- त्याऽर्धम् । अत्यन्तव्यमिचरितासु स्त्रीपु शूद्यां सचैलं नात्योदकुम्भ दद्यात् । वैश्यायां चतुर्थकालाहारो ब्राह्मणान्मोजयेद्यवसमारं च १ स. ग. भरधनि । २ ख. ग. घ. °थ मतलो स. ग. प. भाप्य प्रतं च ·स्मृत्यर्थसारः। १२३ गोम्यो दद्यात् । क्षत्रियायां तु विरात्रोपोपितो धृतपात्रं दद्यात् । बाह्मण्यां पात्रोपोपितो गां दद्यात् । गोप्ववकीर्णः कायम् । पण्डायां पललभारं सीसं मापं च दद्यात् । स्त्रीसंभोग विना मत्या रेतो विसृज्य नतयागमात्रम् । दिवा स्वप्ने चैवम् । कृच्छ्रचान्द्रादिवतेप्वतिदिष्ट- बह्मचर्येषु रेतःस्कन्दने चैतदेव यागमात्रम् । स्वप्ने रेतःस्कन्दने ब्रह्मचारी सात्वाऽर्कमर्चयित्वा पुनर्मामैत्विन्द्रियमित्यूचं बिर्जपेत् । वानप्रस्थो यतिश्च मत्या ब्रह्मचर्यलोपे पराकत्रययुक्तमवकीर्णिवतं चरेत् । अमत्या कृच्छ्रनयमुक्तम् । संन्यस्तस्य गार्हपत्यपरिग्रहे पाण्मासिकं कृच्छ्रे कृत्वा पुनर्जातकर्मादिसर्वसंस्कारैः शुद्धिः पुनःसंन्यासेन । क्षत्रियस्य चान्द्र- दयम् । वैश्यस्य कृच्छ्रत्रयम् । यद्वैतानि ब्राह्मणस्यैव शक्तिसकृदया- सापेक्षया योज्यानि । अनाशकनिवृत्तानां चैवम् । मरणसंन्यासिनां तु जलाग्न्युद्धन्धनभ्रष्टानां प्रवज्यानाशकच्युतानां विपप्रपनमाप्तशस्त्राधा- तच्युतानां च चान्द्रं तप्तकृच्छ्रद्वयं च शक्त्याद्यपेक्षया ज्ञेयम् । आत्म- त्यागाद्यशास्त्रीयमरणाध्यवसितस्य तावन्मात्रे विरात्रम् । शस्त्रादिक्षते कृच्छ्रः । ढक्षते चान्द्रम् । शस्त्रादिमृतस्य पुत्रादयश्चान्द्रं तप्तकृच्छ्रद्वयं च कुर्युः। इत्यवकीणिप्रायश्चित्तम् । ब्रह्मचारी त्वनानुरो गुरुशुश्रूपादिगुरुतरकार्यव्यग्रतया सप्तरानं मैक्षप- स्थानिकार्यस्य वा लोपे कामाचावकीर्णोऽस्म्पवकीर्णोऽस्मि कामका- माय स्वाहा काममवपन्नोऽस्म्यवपन्नोऽस्मि कामकामाय स्वाहेत्याभ्या- माज्याहुती?त्वा समासिश्चन्तु मरुतः समिन्द्रः सं बृहस्पतिः । सं माऽयमग्निः सिञ्चत्वायुपा च बलेन च । इत्यनेनोपतिष्ठेत । अव्यग्रतया लोपेऽवकीर्णियतम् । उपनयनानन्तरं धतमध्ये यज्ञोपवीतादीनां नाशे वस्त्रं सूत्रान्तरं वा धृत्वा मनोज्योतिरि- स्यादिभिर्मनोलिङ्गाभिस्त्वमझे घतपा असीत्यादिवतलिङ्गाभिश्चतम्र आज्याहुतीर्तुत्वा विधिना धारयेत् । असद्भक्ष्यमोजनेऽभ्युदितेऽस्तमिते यान्ते दिवास्वमे नमस्त्रीदर्शने ननस्वापे श्मशानमाक्रम्य हयादींश्चाऽऽरुह्य स्वपूज्यानतिक्रम्याग्निकार्यलोपे चैतैर्जुहुयात् । मणिधासोगयादीनां पति- स. ग. °पटाल'। ३स, ग. 'sat यासा मारमा ·१२४ श्रीधराचार्यकृत:- महे सावित्र्यष्टसहसं जपेत् । स्थावरजङ्गमवृक्षवल्मीकपशुसरीसृपादिप्रा. णियधे कूप्माण्डीमि)मः। यज्ञोपवीतं विना यज्ञोपवीतमन्यथाकृत्वा वा भोजने विण्मूबोत्सर्गे धा गायव्याटसहस्रेण समाणायामेन शुद्धिः । पाने विः प्राणायामाः । ननमक्षणे पद् प्राणायामाः । भोजने मेहने चैवम् । यज्ञोपवीतमेखलाजिनदण्डानां लोपे व्याहृतिहोम पटू प्राणायामा. न्कृत्या पुनर्धारयेत् । संध्याग्निकार्यलोपे मात्वाऽटसहस्रजपः । भिक्षाट- नमकृत्या स्वस्थस्यैकान्नाशनेऽष्टशतजपः । भिक्षां याचिकानाशने न दोपः । गुरुगुभूपादिलोपेऽटशतजपः । मधुमक्षणे मेध्यमांसभक्षणे च कृच्छ्रः । मत्या पराकः । अभ्यासे द्विगुणं पुन:संस्कारस्ततो व्रतसमाप- नम् । तदेव वैद्यकार्थे गुरूच्छिष्टं देयम् । ततो नीरुजो मूत्वा हेस: शुचिपदित्यादित्यमुपतिठेत । आज्ञाविघातादि गुरुप्रतिकूलं कर्माऽऽधर- प्रणिपातादिना प्रसाद्यैव शुध्येत् । चोरव्याधादिभयाकुलप्रदेशे महान्ध- कारे रात्री गुरुणा स्वकार्यार्थ प्रेपितः शिप्यो देवान्मृतश्चेत्स गुरुः कृच्छ्वयं कृत्वा शुध्येत् । सर्वत्राऽऽरोग्यार्थमोपधपथ्यान्नमदाने तदर्थ- यत्नेन मृते न कश्चिद्दोपः। अथ मिथ्याभिशंसने-यस्तु बाह्मणो बाह्मणं महापातकाद्यैमिथ्याऽमि- शंसति स मासमम्बुमक्षो नियतेन्द्रियः शुद्धरतीमन्त्रजपशीलः शुध्येत् । क्षत्रियायभिशंसनेऽर्धाहानेन कुर्यात् । क्षत्रियाद्या ब्राह्मणाभिशंसने द्वित्रिचतुर्गुणं कुर्युः । शूदस्य जपस्थानेऽमन्त्राः प्राणायामाः । मूतामि- शंसने तत्तदर्धम् । अतिपातकाभिशंसिना पादोनम् । अनुपातकाभि- शंसिना तदर्धम् । उपपातकाभिशंसिनां ततो न्यूनम् । मिथ्याभिशस्तः कृच्छं चाऽऽमेयं पुरोडाशं वायव्यं पशुं वा कुर्यात् । अतिपातकादिषु पादपादह्रासः । ज्येष्ठम्रातुः कनिष्ठभ्रातुर्वा मायोमनियुक्तोऽमत्या गया चान्द्रम् । मत्या संवत्सरं ब्राह्मणगृहे मैक्ष्यं चरेत् । रजस्वलां स्वभार्या- ममत्या सकृद्गत्वा निरानं घृतं प्राश्य विशुध्येत् । अभ्यासे सप्तरात्रम् । मत्या सकृचेत्सप्तरात्रम् । अभ्यासे कृच्छ्रः । अन्त्यन्ताविच्छिन्नाभ्यासे त्रैवार्पिकम् । • अप रजस्वलानां परस्परसर्शने वक्ष्यते-रजस्वले द्वे सवर्णैकमर्तृके अमत्या था मत्या परस्परं स्पर्श सद्यः नाते शुध्यतः । असपल्योस्तु सवर्णयो- .क. ग. तदैकवार्यगु । क. तदेकर्वयार्थ । २ ख. ग. "शसिना । ३ ख. ग. प. सवर्ण वाऽसवणे.

·स्मृत्यर्थसारः। १२५ पौनिगोत्रसंवन्धयोरमत्या स्पर्श मानमात्रम् । मत्या त्वेकरात्रं निराहा- रत्वं पञ्चगव्याशनत्वं च । असंबन्धयोः सवर्णयोः स्पर्शने वमत्या सात्वा दिनान्ते राज्यन्ते वा शुद्धिः। मत्या स्पर्श त्वा शुद्धे श्नीयात् । मुक्तौ प्रतिदिनमुपवासस्तावदानं वा । असवर्णयोस्तु स्पर्श ब्राह्मणी- शूद्वयोर्मत्या स्पर्शे ब्राह्मण्याः कृच्छ्रः । शूद्रायाः पादकृच्छ्रस्तावद्दानं वा । ब्राह्मणीवैश्ययोः स्पर्शने ब्राह्मण्याः पादोनकृच्छ्रः । वैश्यायाः पादकृच्छ्रः । बाह्मणीक्षत्रिययोः स्पर्शे बाह्मण्याः कृच्छ्रार्धम् । क्षत्रि- यायाः पादकृच्छ्र । क्षत्रियाशूद्रयोः स्पर्शे क्षत्रियायास्त्रिरात्रम् ।शूद्राया. स्त्वहोरात्रम् । क्षत्रियावश्ययोः स्पर्श क्षत्रियायास्त्रिरात्रम् । वैश्याया अहोरात्रम् । वैश्याशूद्वयोः स्पर्शे च वैश्यायास्त्रिरात्रम् । शूद्राया-' चतुर्थकाल आहारः । एषां वर्णस्त्रीणां मत्या स्पर्श शुद्धिः। अमत्या स्पर्श तु सवर्णामधिकवर्णां वा स्पृष्ट्वा मायादेव । हीनवणां स्पृष्ट्वा नात्वाऽऽशुद्ध श्नीयात् । यदि मुझे पश्चात्प्रतिमोजनमुपवासस्तावदानं धा। विप्रभोजनं वा प्रत्यासायं वा कुर्यात् । चाण्डालाधन्तावसायिप- तितशवादीनां मत्या स्पर्शने तदाद्यहान्यमुखानाऽतिक्रम्य प्रायश्चित्तं कुर्यात् । तच्च प्रथमेऽह्नि स्पर्श त्रिरात्रम् । द्वितीये द्यहम् । तृतीये त्वहोरानम् । परतो नक्तम् । प्रथमादिदिने यदि मुझे पश्चाचान्द्रं पादपादन्यूनं दिनानुसारेण कुर्यात् । अमत्या चाण्डालादिस्पर्श तु तदाद्यनाहारा कालेनै शुध्येत् । तत्र प्रथमादिदिने मुक्तो प्रत्या- नायः । मत्या रजकादिस्पर्शे तु चाण्डालादिस्पर्शवत्किंतु प्रथमादिदिने मुक्ती कृच्छ्रद्वयमझुर्धन्यूनं कुर्यात् । अमत्या रजकादिस्पर्शे च तदाये भुजाना कालेनैव शुद्धा । मुक्ती प्रत्याम्नायः । श्ववृकशृगालवानरख. रोष्ट्रविड्वराहकाककुक्कुटपश्चनसोच्छिष्टशूद्राणां मत्या स्पर्शने तदाद्य- हान्यमुजाना नीत्वा प्रायश्चित्तं कुर्यात् । प्रथमेऽहि स्पर्श द्यहम् । द्विती- येहोरात्रम् । नतीये नतम् । तन्न. एकमतम् । तत्र प्रथमादिदिने भुक्ती कायं पादपादन्यूनं कुर्यात् । अमत्या श्वादिस्पर्श तदाद्यमुजानकका. लेन शुध्येत् । मुक्तौ प्रत्याम्नायः । चाण्डालरजकरजस्वलादिसंस्पृष्टानां मत्या स्पर्शने हीनामेध्यादिमलोच्छिष्टस्पर्शने च तदाद्यहान्य मुजानाs- तिक्रम्य प्रथमेऽह्नि स्पर्श तूपवासम् । द्वितीये नक्तम् । तृतीये वेकमक्तम् । प्रथमादिदिने मुक्ती विधेकरानोपवासनक्तकमक्तानि । अमत्या तत्स्पृ. १ घ. वहिन । २ क. कुर्यात् ।

·१२६ श्रीधराचार्यकृतः- एस्पर्शनेऽमुक्त्वा कालेन शुध्येत् । मुक्ती प्रत्याम्नायः । अशक्तावमरया पण्डालरजकवादिस्पर्शने सद्यः सात्वा शुचिराचन्द्रदर्शनात् । अत्य- शक्ती मात्वा दिवेषाद्यात् । उच्छिष्टयोरजस्वलयोरमत्या स्पर्शने ब्राह्मणी कृच्छ्रेण निरान्त्रेण शुध्येत् । शूद्वी दानरुपोषिता । अन्यवर्णस्त्रीणामनु- च्छिष्टानां मत्या परस्परस्पर्शने यत्मायश्चितं तदेवोच्छिष्टानाममत्या स्पर्शनेऽपि मत्योछिटयोः स्पर्शने तत्तद्विगुणम् । उच्छिष्टान्द्रिजात्रज- स्वला स्पृष्टा चेदधस्तनोच्छिष्टेपूपवासः । अर्कोच्छिष्टस्पर्शने त्रिरात्रम् । रजस्वला मुञ्जानोच्छिष्टा च चण्डालादिस्पर्शने तदाद्यहान्य मुलाना नीत्वा प्रथमेऽह्नि स्पर्श गोमूत्रयावकं पात्रं द्वितीये चतूरात्रं तृतीय द्विरानं चतुर्थे तूपवासं कुर्यात् । (अब प्रथमादिदिने मुक्तो कायोत्तरं चान्द्रम् । उच्छिष्टा रजस्वला रजकादीन्स्पृष्ट्वा तदाद्यमुनानैव स्थित्वा प्रथमादिदिने स्पर्श पञ्चरात्रायेंकैकदिनहासं कुर्यात् ।)अत्र प्रथमादिदिने मुक्ती विरात्रोत्तरंकायम् । श्वादिस्पर्श (+तदाद्यमुक्त्वा चतूरात्रादि। प्रथ- मादिदिने मुक्त्वोपवासोत्तरं निरात्रम् । चण्डालरजकादिसंस्पृष्टस्पर्शने) तदाद्यमुक्तैव विरात्रादि । प्रथमादिदिने मुक्तौ प्रत्यानायः। सर्वत्राशक्ती काञ्चनं दद्यात् । विप्रेभ्यो मोजनं चान्यद्वा तत्समं कुर्यात् । ततः शुद्धा भवविति वाचयेत् । प्रायश्चित्ते समुत्पन्ने रजोदृष्टौ त्वेवम् । सपत्नी रजस्वलां स्पृष्ट्वा रजोदृष्टौ सद्यः सात्वा शुध्येत् । सपत्नीं सवर्णामधिक वां वा स्पृष्ट्वा रजोदृष्टावकरात्रं निराहारत्वम् । हीनवणां स्पृष्ट्वा रजोदृष्टावा शुद्धरमुक्त्वाऽदृष्टी पश्चगव्याशनं च। चण्डालादिसूतिकाश- धतत्परिचारादिस्पर्शे रजोदृष्टावा शुद्धरमुक्त्वा पश्चाच्चान्द्रम् । रजकादि- स्पर्श रजोहटावा शुद्धरमुक्त्वा पश्चात्कायम् । श्वादिस्पर्शे रजोदृष्टी विरात्रम् । अन्यास्पृश्योपहतो रजो दृष्ट्वोपवासः । अप्रायत्ये समुत्पन्ने रजोदृष्टौ सर्वत्र बालापत्याया अभिपेके कृते मुक्तिः स्यात् । पश्चादश- नपत्यानायो वा । कृच्छ्रचान्द्रादिवतस्थायाः नाने नैमित्तिके प्राप्ते रजो. दृष्टौ पात्रान्तरिततोयेन सानं ततोऽद्भिः सिक्तगात्रा वस्त्रनिप्पीडनमन्य- वखधारणं वा कृत्वा व्रतं समाचरेत् । शावाशीचे प्रसवाशीचे वा मध्य । + धनुधिनान्तर्गत प्रन्या क. पुस्तके नास्ति । + धनुचिहान्तर्गत प्रन्यः क. पुस्तके नास्ति । १०. ग. प्र. वा तदेवा । २ व. ग. 'ये निरा' स.ग. घ. 'अप्रायले स।

·स्मृत्यर्थसारः। तुदर्शने त्वनात्वा भोजनं शुद्धावुपवासः । आर्तवमध्ये जातमृताशीचे तु स्नात्वा भोजनम् । रजस्वलाया प्रतस्थाया रजस्वलामिमापणे तूप- वासारजस्वलां स्पृष्ट्वा भुक्त्वा रजस्वलाऽऽमानकालं नाश्नीयात् ।बत. स्थायाः पञ्चगव्यं च । रजस्वला भ्वादिष्टा पश्चरात्रं निराहारा पञ्च- गव्येन शुध्येत् । प्रारब्धे दीर्घवते रजोदृष्टौ ब्रतलोपो नास्ति । हविष्य. मोजनादि कुर्यात् । दिवार्चनादिकंच कारयेत् । शुद्धिकाले वनात्वा मुक्ती कायं मत्या चान्द्रम् । शेषं मक्ष्यामध्यप्रायश्चित्तं वक्ष्यते । रज- स्वला त्वक्षनाम्यञ्जनस्नानप्रचारदन्तधावननखनिकृन्तनरज्जुस्पर्शव्यापा- रताम्बूलमधुमासगन्धपुष्पदिवास्वापग्रहनक्षवनिरीक्षणादि वर्जयेत् । पाणी मृन्मये वा खपरे वा मुञ्जीतेत्यादिनियमस्था च । अत्र सर्वत्र नानं सचलम् । इति रजस्वलाविधिः। अथ सुतानां विक्रये--तत्र कन्याविक्रये देवगृहमतिश्रयोद्यानारामपुष्क- रिणीसमाप्रपापुण्यसेतुविक्रये च चान्द्रादिप्वेकम् । अथवा त्रैमासि- कम् । आपदि तप्तकृच्छ्रः । अत्यन्तापदि सांतपनम् । पुत्रवि- कये सर्व द्विगुणम् । एकापत्यपुत्रविक्रये त्रिपवणनाय्यधःशायी चतुर्थकालाशी वत्सरेण शुध्येत् । कन्याविक्रये तदर्धन शुद्धिः। अथायाज्ययाजने -तत्र व्रात्ययाजकश्च वात्योपनेताऽध्यापकश्च हीनया- जकः शूद्रान्त्येष्टिकर्मयाजकश्च वेदविक्रयी तस्करव्यतिरिक्तशरणागत- घाती तस्करात्यागी चाभिचारी वा गत्या कायादिपु योग्यं कृच्छादि- घयं कुर्यात् । मत्या बात्यस्योपनयनाध्यापनयाजन उद्दालकवतं कुर्यात् । तञ्चोक्तं नात्यप्रायश्चित्तेपु । अतिक्रान्तोपनयनो व्रात्यः । यहादिद- शाहान्तोऽहर्गणो यज्ञोऽहीनः। आप्रताव्यभिचारे? दोपमाहुः। ब्राह्मणा- धन्त्येष्टिकर्मसु लोमाद्याजने कायातिकृच्छ्रतमकृच्छाः । अभ्यासे द्विगु- णम् । अत्यन्ताभ्यासे त्रिगुणम् । शूद्वाद्ययाज्ययाजने त्वमत्या चान्द्रा- दिवेकम् । अशक्तो कृच्छ्रः । मत्या त्रैमासिकम् । अभ्यासे द्विगुणादि । परिवेदकादियाजने चैवम् । पर्वचाण्डालादिश्रोचावकाशाधनध्यायेप्य. ध्ययनं वेदविप्लवः । उत्कर्पहेतोरधीयानस्य किं पठसि नाशितं त्वये. त्येवं पर्यनुयोगदानं च वेदविप्लवः। चाण्डालादिपतितश्रवणे घेदपाठ १७.गोपनमत्याप्रामपिते २०२८. प. भावताप्यभिचारेण दो।

·१२८ श्रीधराचार्यकृत:- उपवासः । मत्या त्रिरात्रमभ्यासे कृच्छ्रः । अत्यन्ताम्यासे कृच्छ्रत्रयम् । स्मृतिधर्मशास्त्रव्यारयाने तु तदर्धम् । नित्यानध्यायेप्वध्ययने यावधीत तावज्जलेऽघमर्पणवत्स्वाध्याय जपेत् । अशक्ती जपेदनघमर्पणवत् । अत्यशक्तौ स्थले जपेत् । तावदन्यमन्त्रं वा जपेत् । मत्या प्रत्यनध्याय. मुपवासः । अशुद्धयध्ययने चैवम् । नैमित्तिकानध्यायेऽध्ययने चैवम् । दुर्बोधस्य तदर्धम् । ग्रामकुछुटम्पकमण्डूकाद्यन्तरागमने नक्तम् । गवा- श्वमहिपादिपशुखीशूदाद्यन्तरागमन उपवासः। मारिसर्पनकुलपश्च- नखजात्यन्तरागमने त्रिरात्रं निकालनानं च । श्ववृकशृगालवानररज- कादीनामन्तरागमनेऽध्ययने कायम् । सरवराहोप्ट्रादिचण्डालसूतिको- दक्याशवाद्यन्तरागमने कायवयम् । गौरगवयाजादिब्रह्मोद्तनास्तिका- दीनां गमने त्रैमासिकम् । शशमेपश्वपाकादिगमने पाण्मासिकम् । गजगण्डसारसव्याघ्रमहापातकिकृतनादिगमनेऽध्ययने कृच्छ्राब्दं ताव- कालमनध्यायश्च । सर्वत्र मत्याऽर्धम्। अन्तरागमने तदानीमेव स्वाध्या- यविरमणे न प्रायश्चित्तमित्येक इत्यादि च ज्ञेयम् । पितृमातृगुरूणाम- कारणत्यागे चान्द्रादिप्वेकं त्रैमासिकं वा । अधिकं मासं पठान्नकालत्वं संहिताजपो वाऽधिकः । सुतत्यागे चान्द्रादिष्वेकं त्रैमासिकं वा बान्ध- वत्यागे चैवम् । कन्यादूपणे सवर्णानां चान्द्रं त्रैमासिकम् । असवर्णा- नामानुलोम्ये पयोमासः कायं वा । प्रातिलोम्ये क्षत्रियवैश्ययोः कृच्छ्रा. ब्दम् । शूद्रस्य वध एवम् । अत्यन्ताभ्यासे सवर्णस्यापि कृच्छ्राब्दम् । सोम- विक्रयी वृपलीपतिः कौमारदारपरित्यागी शूद्रयाजको गुरोः प्रतिहन्ता सुरामद्यपो ब्राह्मणवृत्तिनः कृटव्यवहारी पतितव्यवहारी मित्रभुकप्रति- रूपकवृत्तिश्चामत्या त्रैमासिकवतं मत्या पाण्मासिकमभ्यासे कृच्छ्राब्दं कुर्यात् । देवताधाराधनार्थं गृहीतवतलोपेऽन्यस्मिन्धतलोपे वाऽऽत्मार्थ पाके च मद्यपस्त्रीनिपेवणे च चान्द्रादिप्वेकं त्रैमासिकम् । अधी- ताध्ययनत्यागे व्यसनासक्त्या कृते ब्रह्महत्यासमानवत् । सच्छास्त्रा- धभ्यासासक्त्या बहुकुटम्बरक्षात्यागे चान्द्रादिष्वेकं त्रैमासिकं था। अत्यन्तापदि ब्रह्मोज्झस्य कायम् । अयामित्यागे-नास्तिक्यादग्नित्यागे मासद्वये कायं कृत्वा पुनःसंधा- नम् । मासचतुष्टयेऽतिकृच्छ्रः । पाण्मासके पराकः । षण्मासादूर्व चान्द्रादिप्वक संवत्सरादूध त्रैमासिकं द्वैमासिकं वा । आलस्यादिना ·स्मृत्यर्थसारः। स्थागे तु द्वादशाहातिक्रमे पहमुपवासः । मासातिक्रमे द्वादशोपबासा: पयोमक्षणं वा । प्रमादादिना त्यागे त्वात्रिरात्रं द्वादश लघुप्राणायामाः। आपडावाविंशतिः । आद्वादशराबात्पश्चाशत् । आविंशतिरावाच्छत माणायामाः । आत्रिंशदाबादुपवासः । आपटिराबात्रिरात्रम् । आस- घरसरात्कायम् । अतःपरं प्रत्यन्दं च कायम् । सर्वत्र यावत्कालमहोमी च तावद्रव्यं दद्यादित्याहुः। संवत्सरादूर्वमग्निहोत्रत्यागे चान्द्रं कृत्वा पुनराधानम् । द्विवर्पत्यागे चान्द्रं सोमायनं चान्द्रद्वयं वा । त्रिवर्पत्यागे कृच्छ्राब्दं गोदानं पुनराधानं च । स्वीजीवने हिंसाजीवने वश्यार्थीप- धिजीवने वा हिंसार्थयन्त्रविधाने च चान्द्रादिवेकं वा । द्यूतमृगयादि- व्यसनेषु चैवम् । अनृतवाक्तस्करो राजसेवको वृक्षारोपकवृत्तिर्गरदोऽ- निदोऽश्वगजारोहणवृत्ती रोपजीवी श्वागणिका शूदोपाध्यायो वृपः लीपतिर्माण्डको नक्षत्रोपजीवी श्ववृत्तिब्रह्मजीची चिकित्सको देवल: पुरोहितः कितवो मद्यपः कूटकारकोऽपत्यनरपशुविक्रेता चेत्याचा अमो. ज्यान्नास्तेपामन्नाशने ब्राह्मण्पमिच्छन्तो द्रव्यं त्यक्त्वा त्रैमासिकं कुर्युः । बहुकाले द्रव्यं त्यक्त्वा चतुर्थकालाहाराखिपवणमायिनोऽब्द चरि- स्वाऽन्ते देवपितृतर्पणं गवाहिकं च दत्त्वा शुध्येयुः । श्वागणिकः स्वग- णजीवी । भाण्डकस्तूर्यादिजीवी चन्दी वा । श्ववृत्तिः सेयकः । ब्रह्मा- जीवी मौल्येन द्विजकर्मकर्ता । आत्मविक्रये शूदसेवायां च चान्द्रा दिवेक त्रैमासिकं वा । बहुकालं शूद्रसेवायां चतुर्थकाले मितमोजिन- खिकालस्नायिनः स्थानासनाभ्यां विहरन्तस्विमिर्वः शुध्येयुः । समु- द्याने बाह्मणन्पासहरणे सर्वपण्यैर्व्यवहरणे भूम्पनृते चैपम् । हीनसरूपे चान्द्रेप्वेकं त्रैमासिकं वा । अहीनसरयभेद उपोष्य पयःपारणम् । हीनयोनिनिपेवणे चान्द्रादिप्वेकं त्रैमासिकं वाऽनुक्तौ । तत्र वमत्या ब्राह्मणो राजन्यां पूर्वोढां गत्वा कायम् । वैश्यां पूर्वोढां गत्वा कृच्छ्रम् । शूद्रां पूर्वोढां गत्वा त्वतिकृच्छ्रम् । क्षत्रियो वैश्यां पूर्वोढां गत्वा कायम् । शूद्रां पूर्वोढां गत्वा कृच्छ्रम् । वैश्यः शूद्रां पूर्वोढां गत्वा कायम् । मत्या चान्द्रादिप्वेकम् । ब्राह्मणादियु योग्यं योऽयम् । साधारणस्त्रीगमनें पशुवेश्यामिगमने त्वमत्या कायमभ्यासे चान्द्रादि- प्वेकम् । मत्या कुशतप्तमुदकं सप्तरात्रं सकृत्पिबेत् । अभ्यासे त्रैमा- सिकम् । अत्र प्रतिनिमित्तं नैमित्तिकप्रायश्चित्तस्याऽऽवृत्तिर्नास्ति किंतु १ ख.ग, बैंक त्रैमासिक था। १७ ·- श्रीधराचार्यकृतः- मत्या गमनाम्यासेऽहर्गुणवृद्धिर्मासादक । ततो मासगुणवृद्धिाव. वन्दम् । ततोऽब्दगुणवृद्धिावत्पापमेवमाचरेत् । अमत्या गमनेऽभ्यासे -तु सकृत्कृते यत्प्रोक्तं विभिर्दिनस्तत्रिगुणं मासात्पश्चगुणम् । पण्मा- सात्तु दशगुणम् । अब्दात्पञ्चदशगुणम् । व्यब्दादिशतिगुणम् । ततोऽप्येवं प्रकल्प्यम् । एवमुपपातकाम्यासे । महापातकाम्यासे तु सकृत्कृते यत्रो- तं तद्वितीये द्विगुणं तृतीय त्रिगुणं चतुर्थे निष्कृतिर्नास्तीत्येवमादि- कम् । साधारणगमने तज्जन्मप्रमृत्यनुबन्धतोऽनवच्छिन्नाभ्यासे गुरुतल्प- प्रतम् । अनाश्रमी त्वाश्रमासंभवे संवत्सरे कायं कृत्वाऽऽश्रममुपेयात् । द्वितीयेऽन्देऽतिकृच्छ्रः। तृतीयेऽब्दे कृच्छ्रातिकृच्छ्रः । अत ऊध्वं चान्द्रम् । संभवेऽनाश्रमी प्रथमेऽब्दे चान्द्रादिप्वेकम् । यद्वा त्रैमासिकम् । ततोs- ब्दाचतुर्गुणं योज्यम् । परपाकरुचित्वेऽसच्छास्त्राधिगमन आकराधि. कारित्वे मार्याविक्रये च चान्द्रादिप्येकं त्रैमासिकं वा । इति स्मृत्यर्थसार उपपातकमायश्चित्तम् ॥ अथासत्प्रतिग्रहे-तत्र प्रतिग्रहस्यासत्त्वं जातिदुष्टचाण्डालादेः कर्मदु- टपतितादेश्च मवति । कुरुक्षेत्रादिदेशे ग्रहणादिकाले च । स्वरूपतोऽपि मुरामद्यमहिषीकृष्णाजिनकालपुरुपमृतशय्योमयमुख्यादेरसत्त्वम् । तत्र पतितादेर्मेप्यादिप्रतिग्रहे ब्रह्मचर्यवान्गोठे वसंन्प्रत्यहं सावित्रीविसहस्रं जपन्पयोवृत्तिर्मासेन शुध्येत् । न्यायवृत्तिबाह्मणादेः सकाशान्निपिद्ध- मेष्यादिप्रतिग्रहे पतितादेरनिपिद्धमूम्यादिप्रतिग्रहे च चान्द्रम् । पवि. वेष्टिा मित्रविन्देटिर्वा । गायत्रीलक्षजपो वा । अभ्यासे मासमप्सु वसन्पठे काले पयोमक्ष्यो मासान्ते विप्रान्संतर्य शुध्येत् । पतितादेः कुरुक्षेत्रग्रहणादी मेप्यादिप्रतिग्रहे चैवम् । सर्वत्रानुक्तौ दातृदेशकाल- द्रव्येप्वदुष्टेषु द्वादशनिष्कममाणद्रव्यप्रतिग्रहे कायम् । एवं सर्वत्र द्रव्या- नुसारात्मायश्चित्तवृद्धिहासौ । दातृदेशकालद्रव्येप्वन्यतरदोपे प्रायश्चि- तस्यैकैकवृद्धिः। मणियासोगवादीनामल्पद्रव्याणां प्रतिग्रहेऽष्टसहस्र- जपः । ततोऽल्पेऽल्पं मिक्षामात्रप्रतिग्रहे पुण्यमन्त्रमुच्चरेत् । प्राय- श्चित्तं सर्वं द्रव्यं त्यक्त्वैव कार्यम् । द्रव्ये विद्यमाने प्रायश्चित्ता. धिकारो नास्ति। अथामक्ष्यपक्षणे प्रायश्चित्तम्-तत्र स्वमावदुष्टलशुनपलाण्डुगृअनछत्रा- कविड्वराहग्रामकुक्कुटानाममत्या सकृद्भक्षणे सांतपनम् । अभ्यासे १. ग. मृगादीष्टिीम।

·. स्मृत्यर्थसारः। पतिचान्द्रायणम् । मत्या सकृच्चेञ्चान्द्रायणं । अभ्यासे तु सुरापानस- भवत् । पलाण्ड्वादिसमे पूलिभेदे दीर्घपत्रपिच्छगन्धमहीपधिपण्यवृन्ता. फपरारिकयवनेप्टेपु छत्राकमेदकवुकादी चैपम् । अभ्यासे चान्द्रावृत्तिः । अत्यन्ताभ्यासे तु सुरापानसमवत् । एतेपु बलात्कारेण भक्षणे तदेकवेद्ये च सावित्र्यष्टसहस्रेण मूर्ध्नि संततजलबिन्दुपातेनोपवासेन च शुद्धिः। सर्वत्र च्छदितेपूक्तार्धम् । गन्धवर्णरसैलशुनादिसमेपु सांतपनम् । यति- घतिब्रह्मचारिणां तप्तकृच्छादि । खट्वाख्यं पक्षिणं कुसुम्भ वार्ताक कुम्मीतकं शिगुं मूतृणं खुखण्डकवकं कृष्णसर्पपं तन्दुलीयकं नालि: कानालिकेरीखवाख्यशाकानि कालिन्दवावककुम्भीकेषु वर्तुलालाब्वा- रकण्टकी कुसुम्मरक्तशिनकोविदारश्लेष्मातकनालिकादश्वेतकञ्चुकिवृ- न्ताकानि पोतिकाकेतुकखट्वाख्यकवकशणपुष्पशाल्मलीपु चान्येषु फन्दुदुर्गन्धविट्कन्दमूलादिपु वचनोद्भवेषु लोहितवृक्षनिर्यासादिपु रेतो- विण्मूत्रेषु करनिर्मथिते दनि च बहिर्वेदविजश्च पुरोडाशेपु मक्षणे स्वमत्या सकृचेदुपवासः । आवृत्तिरभ्यासे मत्या विरात्रम् । अभ्यासे कायम् । अत्यन्ताभ्यासेऽतिकृच्छोऽत्यन्तानवच्छिन्नाभ्यासे तप्तकृच्छः पुनरुपनयनं च । अन्यथा पतेत् । नील्यास्त्वमत्या सकृद्भक्षणे चान्द्रम् । विमस्याभ्यासे चाऽऽवृत्तिरत्यभ्यासे पतनम् । शैवसौरनिर्मा- ल्यनैवेद्यमक्षणे चान्द्रम् । अभ्यासे द्विगुणम् । मत्याऽभ्यासे सांतपनम् । अन्यनिर्माल्ये त्वनापद्येवम् । अथ नातिदुष्पु-संधिनीयमसूस्पन्दिन्यनिर्दशामध्यसेविमृतवत्सागवा- मनिर्दशाजामहिप्योश्च क्षीरेग्वेकशफेषु महिपीवर्जितारण्यसृगाणामजाव- जितद्विस्तनीनां च पाने दधितत्संभववर्जितशुक्तेषु चामत्योपवासो. मत्या विरानम् । अविखरोष्ट्रवानरविड्वराहश्वापदक्षीरप्वमत्या सांत. पनम् । मत्या लस्कृच्छ्रः । अभ्यासे चान्द्रं पुनरूपनयनं च । वपनमेख- लादण्ड मैक्ष्यवतानि सर्वत्र पुनःसंस्कारे निवर्तन्ते । अत्यभ्यासे पतनम् । ब्रह्मचार्यादेः कृच्छ्रस्तप्तकृच्छ्रो वा । शुक्ते दधि सविकार मोज्यम् । द्विस्तनेवाजमारण्येषु माहिषं च । कपिलाक्षीरादिपु क्षत्रियादेस्तथैव सर्वत्र निपिद्धक्षीरविकारेषु चामत्या द्विरानं यावकम् । मत्या पात्रम- भ्यासे द्विगुणम् । विवराहयामकुक्कटसमानजातीयव्यतिरिक्तपक्षिमा सादिप्वजामहिपमृगाणां मृल्लोष्टकेशनखकीटपतङ्गकृमिजलचरास्थिरत- क. स. म. व मत्सासमधाभ्याने चा। .

·१३२ श्रीधराचार्यकृत:- मत्स्यकण्टकमत्स्यास्थिमक्षणे रक्तवमने चामत्योपवासो मत्या विरात्रम्। मांसमाण्डपक्वान्नाशने कुशपक्कं पयरूपहम् । तिनः केशादी मुखमात्र- प्रविष्टे तप्तघृतं वा ब्राह्मीरसं वा पिवेत् । अन्ने मोजनकाले मक्षिकाके- सादिदूपितेऽनन्तरमपः स्पृशेत् । तच्चान्नं मस्मना वा मृदा वाऽम्बुना वा स्पर्शयेत् । अस्टंना दूषिते सानं घृतप्राशनं च रक्तादिदृष्टी तूपवासो मुखे दृष्टी विरात्रम् । मुक्तौ बाह्मीरसो जले कुशोदकम् । सर्पसरीसृप- मूपकमारिकृकलासकुक्कुटनकुलमण्डूकशृङ्गिमयूरकव्यादविपभिदमुद्र- रकुलीरशिशुमारमकरवक्त्रसर्पमुखमत्स्यविकृतमुखशृङ्गपक्षिणां मेध्यत्वेऽ. प्याममांसे च वृथामांसमक्षणे च नियुक्तमांसवर्जने चामत्या त्रिरात्रम् । मत्याऽतिकृच्छ्रः । प्रमादे तूपवासो वमने सद्यः सानं पञ्चगव्यं च । विड्वराहग्रामकुक्कुटसमानकव्यादनरवानरकपिश्वगोमायुवकदंष्ट्रिपञ्च- नखसिंहव्याघश्वापदगजाश्वोष्ट्रखरैकशफानामुमयतोदन्ताना काकवला- कामासगृघजालपदचक्रविकिरपुण्डरीककपिञ्जलचक्रपशुपादकुक्कुट- सारिकाकामचक्रहंसप्लवचक्रवाककारण्डवचटककपोतपारावतपाण्डशुक- सारिकासारसटिट्टिमोलूककङ्करक्तपादतित्तिरचापकोकिलसलहिकुटचार- मनुकलविङ्कक्रौनश्येनखञ्जरीटदावाघाटमूलिङ्गवागुलादीनां मत्स्यानां च मांसानो सौनस्थानं गतानां च शुष्कमांसानां च तेषां विण्मूत्रशुक्ररक्त- घसामज्जानां च तदुच्छिष्टानां च मक्षणे वाऽमत्या कायमभ्यासे महा- सांतपनम् । मत्या तप्तकृच्छ्रोऽभ्यासे चान्द्रम् । अत्यन्ताभ्यासे पतनम् । तेषां कर्णविनमृतिमलपटूकेऽधं कल्प्यम् । ब्रह्मचार्यादेमधुमांसादि- मक्षणे लौकिकं विरानं कायं पुनरुपनयनं वा ततो व्रतसमापनम् । तदेकवैद्यार्थे गुरूच्छिष्टं भक्ष्यम् । गवां मूत्रादि मेध्यमजानामुच्छिष्टं च । अथाशुचिसस्टष्टमक्षणे--तत्रोच्छिष्टमक्षणे तावच्छ्वकाकादिपक्षिश्वाप- दाखुबिडालनकुलोच्छिष्टे भूयस्यन्नरसे जग्धे केशाधवपन्ने च देवद्रो. पयादी द्रव्यसंस्काररहिते वाऽमत्या चेदाह्मीं सुवर्चलामेकरात्रं पिबेत् । मत्या चेत्रिरायम् । अल्पद्रव्ये चेदमत्याऽभ्यासेऽतिकृच्छ्रः । मत्याऽभ्यासे पक्षं यावकं मतम् । ब्रह्मक्षत्रियवैश्यशूद्रोच्छिष्टे न ब्राह्मण एकत्रिपञ्चसप्त- रात्राणि पञ्चगव्यं पिबेत् । अभ्यासेऽप्येपामावृत्तिः । मत्या भोजने तु तान्येव शुद्धोपवासादीनि कुर्यात् । मत्याऽभ्यासे कायातिकृच्छ्रतप्तकृच्छ- चान्द्राणिक्षत्रादौ पाद हासयेत् । माण्डस्थेऽन्ने केशपिपीलिकामेभ्यसे- विकीटैरुपहते तावन्मानमुद्धृत्य मस्मताम्रवैडूर्यहिरण्यरजतादिमिर्गो- वालदमयुक्तेन वारिणा शेषं प्रोक्षयेत् । हस्तस्थमेवंमूतं त्यजेत् । मुखस्थं । ।

·'स्मृत्यर्थसारः। १५३ निष्ठीय घृतं प्राश्नीयात् । मनुष्यरतोविण्मूत्रभक्षणे धास्तप्तकृच्या- तिकृच्छ्रकापत्रिरात्राणि कुर्युः । मत्या चान्द्रतप्तकृच्छकार्यान्पुनः संस्कारं च । अलेह्यापेयचाण्डालाद्यन्त्यान्ने चैवम् । चण्डालः श्वपाक: क्षत्ता सूत्रो वैदेहको मागध इत्याद्या अन्त्याः। तदन्नमोजने चैवम् । अन्त्यानां मक्तशेष मुक्त्वा वर्णा यतिचान्द्रं कायं तदधं पादं च कुर्युः। अन्रयोच्छिष्टमक्षणे तु चान्द महासातपनं पट्टानं विरानं च कुर्युः। अभ्यासेऽत्यम्यासे वा द्विगुणं त्रिगुणं निरन्तरे पतनम् ।आमाहे त्वर्धम् । तदुच्छिष्टभोजने द्विगुणम् । सहभोजने चिगुणम् । मत्याऽभ्यासे पतनम् । दीपोच्छिष्टतेलं रात्रौ रथ्यादूपितं चाम्यङ्गशिष्टं च मुक्त्वा नक्तं चरेत् । पीतावशिष्टमुसनिर्गतपाने मत्याऽम्यासे चान्द्रं पराकं वा कुर्यात् । पीतावशिष्टमात्रपाने वामहस्तेन च पाने तदर्धम् । अथाशुचिद्रव्यसंस्पृष्टभक्षणे-तत्र केशकीटाधवपन्ने नीलीलाक्षासायस्थि- चर्मरक्तमांसवसामजासुराशुक्रविण्मूत्रसंस्पृष्टे महापापावेक्षिते दुष्टपक्ष्यु- च्छिटे विड्वराहााच्छिष्टे गवाघाते शुप्के पर्युपिते वृथापक्के देवपित्रर्थान्ने होमर्थेिषु चामत्या मक्षणे पाने चोपवासः पञ्चगव्यं च सर्वत्र । मत्या च पादार्धकृच्छ्रः । अविज्ञातजात्यस्थ्यादिदूषिते तदर्धम् । कर्णविडा- दिमलपट्के त्वमेतदल्पसंसर्गे । महासंसर्गे तु द्विगुणम् । तत्रापि दूपितसंज्ञाने तप्तकृच्छ्रः सर्वत्र पुनःसंस्कारश्च । संसर्गदुष्टे क्रियादुष्टे स्वभावदुष्टे च चण्डालाद्यन्त्यसूतिकारजस्वलापतितशवदाहकपण्ढदे. पलकविसृष्टाग्न्यारूढपतिताभिशस्ताद्याश्चण्डालाद्याःश्वविदवराहखरो- ट्राद्याः श्वापदाद्याः पञ्चनखा यूथपश्वाद्याः । चण्डालादीन्मुक्षानो दृष्ट्वा ग्रासमुत्सृज्यान्तर्बाह्यमुखलेपान्प्रक्षाल्य सायात् । किंचिन्मात्र- निगरणेऽष्टशतं जपः । तद्गासभोजने पक्षिण्युपवासः । समस्तमो. जने बिरानं जलपाने तदर्धम् । श्वादिप्वाचमनं कार्यम् । मुक्त्वा पीत्वा तदर्धम् । चण्डालादिमिरेवं मुआनः श्रुत्वा मोजनाद्विरम्यैव शुध्येत् । भुक्तौ स्नात्वाऽटशतं जप उपवासो वा । चण्डालााच्छिष्ट- स्पृष्टे कास्ये भोजने कृच्छः । सन्मयेऽतिकृच्छ्रः । रजकााच्छिष्टस्पृष्टे तदर्धम् । चण्डालादिस्पृष्टान्नमोजने बिरानम् । चण्डालादिदृष्टान्ने तूपवासः पश्चगव्यं च । चण्डालादिहस्तैमाजने चान्द्रं कार्यम् । चाण्डा- १ ख. 'माने होमार्थहविपि पा । २ ख. ग. गंवलिया। सब स्वभौजने धान कार्य वा चा।

·भीधराचार्यकृत:- लादिमोजने द्विगुणम् । पाण्डालााच्छिष्टान्नमोजने चतुर्गुणम् । पण्डालादिहस्तनिर्मुक्ताम्बुपाने तूपवासः । तत्स्पृष्टविषये तदर्धम् । चाण्डालादीनुच्छिष्टो दृष्ट्वोपवसेत् । स्पृष्ट्या त्रिरात्रम् । रजस्वला हीनवणां रजस्वला स्पृष्ट्रवा नाश्नीयादा शुद्धः । सवर्णामधिकवणां घा स्पृट्वा तस्मिन्नेवाहनि स्नात्वाऽनीयात् । रजस्वला काकादिस्पृ- टाऽन्यया रजस्वलया च स्पृष्टा चेवुपवासः पश्चगव्यं च । मत्या चेदा शुद्धरुपोष्य स्नास्वा घृतप्राशनाच्छुद्धिः । रजस्वला चण्डालायन्त्यैः संस्पृष्टा नाश्नीयादा शुद्धः । मुक्ता घेत्तावन्त्यहान्यतिक्रम्य शुद्धी प्रायश्चित्तं कुर्यात् । प्रथमेऽहि बिरानं द्वितीये द्यहं तृतीयेऽहोरात्रं परतो' नक्तम् । अप्रायत्ये रजोदृष्टौ बालापत्याया अमिपेकामुक्तिः। मृतसू- तकसंपर्क क्रतुं स्पृष्ट्वा स्नानकालान्नाभीयात् । मत्या मुक्त्वा चान्द्रम् । चण्डालादिसंकरे मुक्त्वा पक्षं गोमूत्रयावकं कृच्छं वा। चाण्डालादिर्यस्य गृहे त्वज्ञातस्तिष्ठति तस्यामत्याऽनं मुक्त्वा कायम् । मत्या पराकः । चाण्डालादिस्वीकृततीर्थतडागनदीप्वमत्या पीत्वा पञ्चगव्यं पिबेत् । चण्डालाघम्बुपाने कायं तदधं वा। चण्डालादिसंस्पृष्टाम्बुपाने गोमूत्रया. धकं त्रिरात्रम् । मुक्त्वोच्छिष्टस्य चण्डालादिस्पर्शने कायम् । यद्वा गाय- ध्यष्टशतं सहस्रमष्टशतं वा जपित्वा निरानान्ते पञ्चगव्यं पिबेत् । आम- भक्षोच्छिष्टे पादः। अधःस्थानोच्छिष्टश्चाण्डालादिस्पृष्टः पादम् । चाण्डा- लादिस्पृष्टौ मूत्रोस्सर्गे विरात्रमुपोप्य जातवेदसं वा जपेत् । अमत्याऽश- क्तस्य तूपवासः । मोजने पात्रम् । आममक्षणे घिरावं प्राणायामशतं था । रजकादिविषये चाण्डालायुक्तार्थ ज्ञेयम् । उच्छिष्टः श्वादीञ्छूद्र- मद्यामेध्याद्यस्पृश्यान्स्पृष्ट्वोपोष्य पञ्चगव्यं पिवेत् । रजस्वलासूतिका- मेध्यपतितचाण्डालपुल्कसावधूतकुण्ठहस्तकृमिकुष्ठिकुनख्यस्पृश्याशौचि- संस्पृष्टान्नं मत्या मुक्त्वा कायममस्याऽर्धम् । असद्व्ये केशाधवपन्ने च कुशशङ्खपुष्पादिकपायं ब्राह्मीं वा पिवेत् । शूद्रेण पक्कं वाऽमेध्यसेविकी, टोपहतं च मुखाने शूदस्पर्शे चानहसहपङ्की वा मुक्ताक्षानेपु वा यत्रो. च्छिष्टं प्रयच्छेदाचामेरा कुत्सित्वा वा यष्टान्नं दद्यादृच्छिष्टपती वा मुक्तावुपवासं पञ्चगव्यं च कुर्यात् । मत्या सांतपनम् । वामहस्तनिर्मु- तपात्रान्नमुक्तौ चैकपकावेकस्मिन्नुत्थिते पश्चाद्भुक्तौ च सांतपनम् । मृतपश्चनखखरविडाहादिशवयुक्तकूपादौ च विषमूत्रादिमिरत्यन्तोपहते च पाने च वर्णास्त्रिोकोपवासनक्तानि कुर्युः पश्चगव्याशनं च । तत्रैव' किन्नमिन्नशवयुक्तेऽम्बुपाने तु मत्याऽतिकृच्छ्रः । ताहमानुपशवयुक्त ।

·'स्मृत्यर्थसारः। तु मस्या चान्द्रायणम् । चाण्डालादिसंबद्धकूपाद्यल्पजलाशयेप्वम्बु पीत्वा स्नात्वा तद्भाण्डस्थं वा मत्या वर्णाः सांतपनं कायं तदर्ध पादं क्रमाञ्चरेयुरमत्या तदर्धम् । अशक्तः पञ्चगव्यं पिवेत् । महाजला- शये न दोषः । बदपुष्करिण्यादिपु जानुदने न दोषः । ततोऽधस्तने त्वमत्या नक्तं मत्योपवासं विमः कुर्यात् । रजकाद्यन्न्यजकूपमाण्डस्था- मनुपयोदधिपाने त्वमत्या द्विजा ब्रह्मकूर्चेन विद्यकोपवासान्कुर्युः। शूद- स्तूपवासं शक्त्या दानं च । मत्या तद्विगुणम् । अन्त्यजैः खानितवापी- पतडागादिषु स्नाने पाने चोपवासो मत्याऽभ्यासे कायम् । मध्यमेषु पञ्चगव्यम् । महत्सु न दोपः। प्रपास्वरण्ये मठके च सैरेयगोण्यां जलं कोशनिसृतं च पीत्वा पञ्चगव्येनाशक्तः शुद्धः। शक्त उपवासेन । अप भावदुष्टमक्षणे-तत्र निजवर्णादिरहितं मावदुष्टम् । मावदुष्टेऽन्ने मावदुष्टे च मोजने मत्या त्रिरात्रममत्याऽर्धम् । छर्दने घृतप्राशनम् । भक्ष्यामक्ष्यशतितमक्षणे त्वक्षारलवणे रुक्षां ब्राह्मीं सुवर्चलां पिबेभिरा. त्रम् । शङ्खपुष्पी वा पयसा सह कुशपद्मोदुम्बरपलाशबिल्वपत्राम्बुपक्कं घा पिवेत् । संवत्सरस्य श्रीन्दावेकं कृच्छ्रे चरेत् । शङ्कायां विज्ञाने तद्विगुणं द्विजश्चरेत् । अथ कालदुष्टमक्षणे-कालदुष्टं पर्युपितं शुक्तमनिर्दशागोक्षीरादि । तत्रा- मत्योपवासो मत्या त्रिरात्रं कायवतम् । यवगोधूमपयोदधिपिष्टविकारने- हपक्वान्नस्नेहातान्नमासादौ न दोपः । शृङ्गास्थिदन्तजैः पात्रैः कन्दशा- लूकशङ्खशुक्तिकपर्दकैश्च पीत्वा नवोदकं च पीत्वा स्वकाले यहाद- गकाले दशाहादाक्पीत्वा पञ्चगव्यं पिवेत् । मत्योपवासः। संग्रहे मोजने नवश्राद्धे च ग्रामपाजकान्ने च चान्द्रम् । ग्रहणादिनिमित्तनिषिद्धकाले च संधिकाले चातिपातरतिसायमित्यादौ धानाधिसक्तूनां रात्री तिल- संबद्धान्नमोजने चैवमादिप्वनादिष्टमापश्चित्तेपु प्राणायामशतं मत्यो- पवास:। अथ गुणदृष्टशुक्तादिमक्षणे-तत्र गुणदुष्टशुक्तानि कपायश्चिान्यान्यमे- ध्यान्यमत्या पीत्वा मुक्त्वोपवसेत् । मत्या विरात्रं यावकम् । आमल. कादिफलयुक्तकाक्षिकायां न दोषोऽभिधारणे च । उद्धृतसारविलापित. पिण्याकमथितादिप्वन्नविकारे चमत्या त्रिरात्रं यावकममत्याऽधं छर्दित्वा १स. ग. सायं नित्या।

·श्रीधराचार्यकृत:- घृतं पिवेत् । प्राक्पश्चनसेम्पः प्राणिपु चैवम् । वैश्वदेवान्पादिरहितान्न- मोजने वृथा शरसंयावपायसापूपशप्कुलीमधुमासानां चामत्योपवासो मत्या त्रिरात्रम् । आहितानिस्तु कायं विरात्रं वा कुर्यात् । शूद्रमाजन- मिन्नमाजनमाण्डेषु मुक्त्वोपवासः पञ्चगव्यं च । मत्या त्रिरात्रम् । मिन्नकांस्ये कायम् । भिन्नमाण्डादिभोजने पञ्चगव्यं घृत वा ब्राह्मी या पिबेत् । वटाश्वित्यकुम्मातिन्दुककोविदारकदम्बपत्रेषु मुक्त्वा घान्द्रम् । लतापलाशपद्मवृक्षपत्रे गृही मुक्त्वा चान्द्रं चरेत् । वानप्रस्थो यतिश्च भुक्त्वा चान्द्रफलं लभेत । अन्यः पद्मपलाशेषु । अप हस्तदानादिक्रियादुष्टामोज्यभोनने-तत्र हस्तदुत्तमोजनेऽब्राह्मणसमीप- भोजने दुष्टपको बलादत्यपालेयशूदहस्तेन च भोजने पानीये वाऽमत्या नक्तम् । मत्योपवासः पञ्चगव्यं च ।माक्षिकफाणितशाकगोरसलवणघृतेषु हस्तदाने तथैव । आसनारूढपादो वा वस्त्रार्धप्रावृतोऽपि वा। मुखेन धमितं भुक्त्वा कृच्छ्रे सांतपनं चरेत् ॥ अथ श्राद्धभोमने-पित्रााद्देशेन त्यक्ताने तु तत्र श्राद्धानि त्रिवि- धानि । तत्रान्तर्दशाहे चैकादशाहे च नव श्राद्धानि । एकादशाहान्यू- नाब्दान्तानि पौडौकोद्दिष्टानि नवमित्राणि । सपिण्डीकरणं मिभम् । ततः पुराणानि । एकादशाहश्राद्धं नवमिश्रम् । तत्र प्रायश्चित्तगौरवा- होपगौरवं चास्ति । आयेकोद्दिष्टं स्वतन्त्रमित्येके । तथाऽप्युमयधर्मपाय- श्चित्तदोपदण्डाः स्युः। तत्रापि सूतकसंबद्धेषु नवश्राद्धेपु भोजने कायम् । एकादशाहकोद्दिष्टे कायं पादोनकायं वा । द्वादशाहै प्रथममासे वा पादोनं कायमेव कुर्यात् । द्विमासे त्रिपक्षे चोनपाण्मासिके चोना- ब्दिके चाधं कृच्छ्रम् । त्रिमासाद्यब्दमोक्षान्तेषु सपिण्डने चाऽऽद्या- ब्दिक चोपवासः पादकृच्छ्रो वा । प्रत्यन्दं पुराणे च नक्तम् । गुरुविषये द्रव्यार्थे नवश्राद्धे त्रिरात्रमाये त्रिरावं द्विरानं च । द्वादशाहादी द्विरात्रम् । द्विमासादावुपवासस्त्रिमासादो नक्तं पञ्चगव्यं घा । प्रत्यब्दं वाऽन्यपुराणे च षट्प्राणायामा: । वृद्धी त्रयः प्राणा- यामाः । तत्रैव निःस्पृहमोर्जपशीलिनो वा तदर्धम् । क्षत्रिया- दिश्राद्धेपु विधिचतुर्गुणानि क्रमाकार्याणि । अनापदि तु नवश्राद्ध घान्द्रं कायं च । द्वादशाहादौ कायमेव । द्विमासादौ पादोनम् । विमा. .स. ग. सत्राप्यूहनाय धर्म । ख. ग. घ. 'नापदि । ३ स. 'हे चोनमा ।

·रे स्मृत्यर्थसारः। सायदान्ते सापिण्डये च त्रिरात्रमधं कार्य वा । आब्दिके पाद कायम् । प्रत्याब्दिके तूपवासः । क्षत्रियस्य तु नवश्राद्धे चान्द्रम् । आद्यमासिके चान्द्र पराकश्च । द्वादशाहादी पराकः । एकद्विमासत्रिप. क्षादौ महासांतपनम् । बिमासादी कायम् । आदिके पादोन प्रत्यब्दे त्वधं पुराणे पादम् । वैश्यस्य स्वेतान्येव प्रतानि सार्धानि । शूद्रस्य द्विगुणानि । यद्वा नवश्राद्धे चान्द्रद्वयं साधं चान्द्रं च । द्वादशाहादी सार्धचान्द्रमेव । द्विमासत्रिपक्षादौ चान्द्रं त्रिमासादी पराकः । अब्दे महासातपनं प्रत्यब्दे सांतपनम् । चण्डालसर्पबाह्मणपशुष्ट्रिवैद्युतम- पतनविषोद्वन्धनानाशकैतानों पापिनां च स्तेनपतिताद्यभोज्यान्नानां प श्राद्धेपु नवश्राद्धे चान्द्रम् । आदिमासिके चान्द्रं पराकश्च । द्वादशाहादौ पराक एव । द्विमासत्रिपक्षादावतिकृच्छः । त्रिमा. सादी कायोऽन्दे पादः । प्रत्यब्दे तूपवासः । सम्यग्विषयेऽपि द्रव्यार्थमोजिनश्चैवम् । अपाङ्क्तेयानामेकादशाहश्राद्धे शिशुचान्द्रम् । यतिर्वती ब्रह्मचारी सूतक्यन्ननवश्राद्धमासिकादी मुक्त्वोक्तं कृत्वाऽ- धिकं निरानमेकोपवासं त्रिमाणायामान्घृतप्राशनं च कृत्वा व्रत- शेपं समापयेत् । अनापदि तु कायं विरानमेकरात्रोपवासं पटू प्राणायामाः पञ्चगव्यप्राशनमधिकम् । अभ्यास कृच्छ्रादि द्विगुणम् । आमहेमसंकल्पितश्राद्धेपूक्तार्धतत्तदर्धानि । यद्वाऽनापदि चाऽऽमश्राद्ध कायं तप्तकृच्छ्रे वाऽशक्तश्चरेत् । हेमश्राद्धे विरात्रं कायं च । संकल्पित. श्राद्धे तूपवासस्त्रिरात्रं च । देवात्सूतकव्यवहितेषु तु बाह्मणक्षत्रियवैश्य- शूद्रश्राद्धेप्येकोद्दिष्टेषु कृच्छातिकृच्छ्रतप्तकृच्छ्रचान्द्राणि । द्वादशाहा- दिपु पादं पादं हासयेत् । अतिव्यवहितेषु तु त्रिराबादिकम् । गुरु. विपये तूपवासनक्तपनिपाणायामाः । अनापदि सर्वं द्विगुणम् । अतिश्रोत्रियपुराणेष्वनुक्तनिष्कृतिषु च गायच्या दशकृत्वोऽपः पीत्वा शुध्यति । ततः संध्योपासनं होमं च यथोचितं कुर्यात् । निवृत्ते चूडा. होमे च प्राङ्नामकरणे च जातकर्मणि चाङ्गश्राद्धे सूतकेऽप्यसूतके च नामश्राद्धे चूडाहोमान्ते चौलश्राद्धे च सीमन्ते सोमे चाऽऽधाने बाह्मौदने चामत्या चाऽऽपदि च मुक्त्वा सांतपनम् । मत्याऽनापदि च चान्द्रम् । अन्येषु संस्कारेषु तूपवासो नित्यं निरानं चानापदि । अन्यदत्ता कन्याऽन्यस्मै १७. ग. घ. चण्डालोदकस। १ क. भोजनानां नवना । ख. ग. घ. से तप्त, स. ग. "फचितेपु। १० ·१३८ श्रीधराचार्यकृत:- पुनर्दत्ता सा पुनर्मूः । असंस्कृते पूर्व गर्ने प्रसूते द्वितीये गर्भ संस्कारे या सा पुनारेताः । ऋतुषोडशाहात्पश्चादेव या गर्मिणी सा रेतोधाः । मत- शासनोल्लधिनी कामचारिणी। आसां गर्भ पर्ववत्सांतपनं चान्द्र वा सर्वस्त्रीप्रथमगर्ने च । अथ परिग्रहाचाशुचिदुष्टभोजने-तत्राश्रोत्रियतते यज्ञे ग्रामयाजकहुते स्त्रीहुते क्लीबहुते वाऽन्नमोजने राजराजपुरोहितराजभृत्यवैश्यशुदाणां क्लीबा. जाविकमाहिपिकस्थानिक भूमिपालानां स्तेनगायकतक्षवाधुपिकदीक्षा. वस्थितानां कदर्यबद्धनिगडाभिशस्तपुंश्चलीदाम्मिकवैद्यकुलिमसांवत्स- 'रिकाणां मत्ताद्धातुरगणिकानां श्वचक्रमद्यस्त्रीमृगजीविनां करोच्छि- टमोज्युग्रपतितपिशुनानां शैलूपतन्तुवायतुन्नवायकिराटिमन जितानां घात्यकारघोपतरुवाजिजीविकानां घृतक्षीरतैललवणगुडविक्रयिणाम- निदनित्यरोगियाण्टिकविषशस्त्रकारविप्रगोदेववृत्तिनानां वैणवातिपापि- वेश्यापाखण्डिजीविसूतादिप्रनिलोमजानां कर्मारकृतनानां पुण्यसोमक- मात्मविक्रयिणां विवादद्वेपरगावतारसुवर्णकारवृत्तीनां शौण्डिकवस्त्रनि- णेजकवेनश्ववतां कूटनटनतंकवृपलीतत्पतीनां नृशंसोपपतिकोपपतिमर्प- कस्त्रीजितकितवानां शूद्राध्यापकयाजक कधर्मपतिस्त्रीणां ग्रामयाजियपली- जवणिक्काण्डपृष्ठसेवकानां पर्याहितपरीष्टपरिवित्तिपरिविधिदानां पुनर्मू- जाग्रेदिधिपूपतिचक्रतैलवधजीविनां भगवृत्तिपक्षिरक्षिसमुद्रतारकहीना- तिरिक्ताङ्गानां मातृपितृसतगुर्वग्नित्यागिनां कूटमानकूटसुतकन्पास्त्रीसत्य- विक्रयिणां सीसकारगोधालोहकारसूचिकापुत्रब्रह्मचारिणां कुण्डाशि- वीरहगुरुगुप्तिकगरदसूपजीविनां सूतकसौनिकपीणिकुलालचित्रकर्मणां योनिसंकरिका प्रमभेदकंतस्करवृथाश्रमिवृथाहोतृणामित्यादिपापिनांमार्गे तिष्ठतां मिक्षान्ने चान्द्रम् । एपामकृतनिष्कृतीनामन्नमोजने याजने दाने प्रतिग्रहे च तथा कुनसिकृष्णदन्ताबाह्मणान्नदशूदशुदानदब्राह्मणा- नामभोज्यानानां च प्रपासत्रे सोम एकादशाहश्राद्धे दुष्टान्नदुष्टविद्ध- ज्जुगुप्सितमहापाप्यवेक्षितश्वस्पृष्टोदक्यादुष्टगवाघ्रातपक्ष्यालीदास(हुया- -चितसरोपसविस्मयानं च पदा स्मृटमवज्ञातमनर्चितपर्यायान्नखाशूद्रो. च्छिष्टवृथामांसजातमृतसूतकसूतकिकामेतान्नं चातुष्टिकरं चातोऽन्यतम- .स. "यतातय । क. प.'यतने य°। २ स. ग वक्रम।३ग. किरीटिनस ग. जनावनचव १५५. जक व । ६ स. ग. घ. पोणिक कु । ७ स. ग. सि पूर्वक । ८ घ. पन्तकुहिमा.

·स्मृत्यर्थसारः। स्यान्नं मुस्त्वो वा रेतीविणमूत्रमक्षणे वा मत्या विरात्रम् । अभ्यासे कृच्छ्रः । मत्याऽतिकृच्छ्रोऽभ्यासे तप्तकृच्छ्रः । ब्रह्मचर्यादेः कार्याणि तप्त- कृच्छ्राणि चान्द्राणि पुनः संस्कारश्च । द्वित्रिपण्णवद्वादशरात्राणि पयसाऽत्यभ्यासे चान्द्रम् । अत्यन्ताभ्यासे चान्द्रवृद्धिः। आपद्येकदि. त्रिचतुरुपवासाः । अत्यन्तापदि विषण्णवद्वादश प्राणायामाः । आमेषु नानम् । विप्रान्न एकमक्तम् । अनाचारे दुराचारे नक्तम् । बाह्मणब्रुवे मानमधशतजपः । गुर्वाचार्यानिधर्मशास्त्रगोब्राह्मणद्विडन्ने शासारण्डान्ने चैवम् । पुंश्चल्पभिशस्तम्लेच्छचाण्डालदस्युभिर्बलाबासीकृतानां गवा- दिहिंसने तच्छिष्टमार्जने भोजने खरोष्टादिविवराहमक्षणे तस्त्रीभिः संगमे भोजने च मासोपितद्विजानां कायम् । आहिताश्चान्द्रं पराको या । संवत्सरोपितस्य चान्द्रं पराकश्च । अथ नातमृताशौचान्नभोनने-तत्र द्विजाशीचे सवर्णानामुपवासविरात्रं था। विपक्षत्रियवैश्याशीचेष्वमत्या विप्रो भुक्त्वा नक्तकद्वित्र्यपवासान्कु- पति । अभ्यासे त्वेकत्रिपञ्चसप्तोपवासान् । यद्वाऽभ्यासे द्वात्रिंशदृष्टशत- प्राणायामयुक्तान् । मत्या चेत्सांतपनकायमहासांतपनचान्द्राणि सर्वत्र पञ्चगव्यं वा। एकद्वित्रिचतुःकायानि वा । मत्याऽभ्यासे कायानि कृच्छ्र- तप्तकृच्छ्रचान्द्राणि । यद्वाऽभ्यास एकद्वित्रिपण्मासानि यायकवतानि । अत्यन्तापदि द्वादशत्रिंशत्पष्टिशतप्राणायामाः । क्षत्रियस्य वैश्याशूद्रा. शीचयोर्वेश्यस्य शूद्राशीचे चैवम् । विप्राशीचे क्षत्रवैश्ययोरटशत- जपो नक्तं वा । क्षत्राशौचे वैश्यस्य चैवम् । द्विजाशीचे शूद्रस्य स्नानम् । शूद्राशीचे शूद्रस्य सानं पञ्चगव्यं च । शूदं संस्पृ. श्याऽऽचमने स्नानं पाने पञ्चगव्यम् । ब्रह्मचार्यादेरुपवासः शतजपः पञ्चगव्यं च । विरात्रं सहस्रजपः । पञ्चगव्यं चाधिकम् । जाता- शौचे लधु योज्यमित्येके । आहिताग्न्याशीचे चैवम् । आशौचे मुक्तवन्तं न स्पृशेदापुरीपोत्सर्गात् । तत्मायश्चित्तं तदाशीचे गते कार्यम् । सकृद्रोजनमात्रेण मोक्तृणां च तावदशुचित्वादनधिकारात् । तगृहमोजने नक्तमुपवासो वा । कापालिके कापालिकान्ने पाने व क्रमाकायं तदधं च । अभ्यासे द्विगुणम् । मत्या त्रिगुणम् । मत्या:- भ्यासे चतुर्गुणम् । अत्यन्ताभ्यासे चान्दं तदर्थं च । तत्स्त्रीगमने चैवम् । १ ख, ग,°क्स दवा वा।

·श्रीधराचार्यकृत:- अत्यन्ताम्यासेऽन्दकृच्छ्रम् । पतिताने द्रव्ये सति संमवे च तत्समुत्सृज्या. तिकृच्छ्रे कुर्यात् । अन्नसत्रप्रवृत्तस्याग्निहोत्रिणश्वाऽऽमे न दोषः । पक्वान्ने स्वेकरात्रं त्रिरात्रं वा यावकं द्वादश चतुर्विशतिर्वा प्राणायामा: गृही. त्वाऽमिं समारोप्य पञ्च यज्ञानकुर्वन्परपाकनिवृत्तः पञ्च यज्ञान्कृत्वा नित्य परान्नोपजीवी परपाकरतो दानवर्जितः पर्वपक्षे मासे वा देवपितॄन्मोजयेत् । अमाद्धदस्तेषामनभ्यासे चान्द्रम् । पूर्वपरगणितव्यतिरिक्तनिषिद्धाचरण- शीलान्नमोजने तूपवासो दिनम् । संवत्सराभ्यासे पराकः । अवाऽऽदिष्टं विपस्यैव, । तत्र क्षत्रस्य पादोनं वैश्यस्या, शूद्रस्य पादः कल्प्यः । तत्तत्स्त्रीणामधं रजस्वलानां तत्रतत्रोक्तमेव कार्यम् । इत्यमक्षणप्राय- श्चित्तम् । अप जातिभ्रंशकरादिप्रायश्चितम्-जातिभ्रंशकरेबिच्छया महासांतपनमनि- च्छया कायम् । संकरीकरणेषु मासं यावकं कृच्छातिकृच्छ्रे वा । अपा. श्रीकरणे कृच्छ्रमतिकृच्छं वा । मलिनीकरणेपु महासांतपनं तप्तकृच्छ् वा । ब्राह्मणजः कृत्वा रासमादिप्रयाणं निन्दिताद्धनादानं च कृत्वा कृच्छ्राधं चरेत् । अत्र खीणामधं रजस्वलानां तत्र तत्रोक्तं कार्यमेव । इत्युपपातकमायश्चित्तानि । अथ प्रकीर्णप्रायश्चित्तम्-तत्र खरयुक्तमुष्ट्रयुक्तं वा यानमारुझाध्वान गत्वा नमः सात्वा मुक्त्वा च स्वस्त्रियं दिवा गत्वा मत्या सवस्त्रोऽपोऽव- गाह्य माणायामेन शुध्येत् । अमत्या स्नानमात्रम् । साक्षात्खररोहणे तु द्विगुणम् । गुरुं हुंकृत्य त्वंकृत्य विमं छलवादेन निर्जित्य पाससा बद्ध्या वा शीघं प्रसाधोपवसेत् । अभ्यासे त्रिरात्रम् । विमं हन्तुं दण्डोद्यमने कृच्छ्रः । ताडनेऽतिकृच्छ्रः । रक्तस्रावणे कृच्छातिकृच्छौ । आम्यन्तरः रक्त त्वग्भेदे कृच्छ्रः । अस्थिमेदेऽतिकृच्छ्रोऽङ्गकर्तने पराकः । पादेन प्रहार उपोष्य सात्वा प्रसादयेत् । पादेन स्पर्श तु प्रसादनम् । असंनि: धावप्सु वाऽनो चाऽऽ” विण्मूत्रनिपेवणे सचैलोजलमाप्लुत्य गां स्पृष्ट्वा शुध्येत् । मत्योपोप्य सचेलं मायात् । अभ्यासे चानार्तस्य च तप्तकृच्छ्रः। श्रौतस्मातलोपे तूपवासः । पश्चात्प्रतिपदोक्तेष्ट्यादिप्रायश्चित्तमपि सूर्यो: इये स्वस्थो गत्या सुप्तोऽह्नि तिष्ठन्सावित्री जपन्नुपवसेत् । सूर्यास्तमये सुप्तो रात्री तिष्ठन्सावित्री जपन्नाद्यात् । सानादिकर्मलोपे तूपवासोऽष्ट- १. ग.' तप्तक । ३ स. ग, घ, णस्य सजा का ·। स्मृत्यर्थसारः। १४१ शतजपो था 1 जीर्णमलवद्वखधारणादिनातकवतलोपे तूपवासोऽष्ट- प्रातजपो वा । पञ्चमहायज्ञेष्वन्यतमलोपे खनातुरस्योपवासो धनिन: कृच्छ्रार्धम् । आहिताग्नेः पर्वण्युपस्थानलोपे चैवम् । ऋतौ भागम- नलोपे चैवम् । प्रथमायां मार्यायां जीवन्त्यां द्वितीयमार्याया वैतानिकै- दहने सुरापानसमवत् । स्वमायाँ क्रोधादगम्येति वदेच्चेद्वर्णानां कृच्छ्र- नवपद्विरात्राणि । असावा भोजनादौ तूपवासो दिनजप्यं च । एक- पड्कयोपविष्टानां नेहादिना विषमदाने दापने याचने कायम् । उद- कावरणमार्गहन्तुः कन्याविघ्नकस्य च समेघु विषमपूजादिकर्तुश्च भैक्षान्ने चान्द्रम् । सुरापस्य गन्धमाधाय सोमपो ब्राह्मणोऽप्सु निमनस्त्रीन्प्रा. णायामांस्बिरघमर्पणं वा कृत्वा धृतमाशनं च कुर्यात् । असोमपोऽन- स्वितरस्यामन्त्रकप्राणायाम एव । मद्यगन्धे तदर्धम् । साक्षात्सुरामाणे सुरापानसमवत् । अमत्या घाणे विमाणायामाः। मद्यधाणे विषमूत्रक्रव्या- पूतिगन्धघ्राणे त्रिः प्राणायामाः । दर्शने प्राणायामः । स्पर्शने तु सान घृतप्राशनं च । सुरास्पर्श स्रानं पञ्चगव्यं च । शवघाणेऽप्सु विप्राणायामाः। असोमपस्यानप्सु । इतरस्यामन्त्रप्राणायामाः । शुष्कसुरामाण्डस्थापः पीत्वा पक्षयावकम् । सुरामाजनस्थाप्सु शङ्खपुष्पीपक्वं पयसस्त्रिरात्रम् । पर्युपिताप्सु गन्धपुप्पीपयः पडहम् । शुष्कमद्यमाण्डस्थाप्सु सप्तरात्रं यावकम्। अन्यत्र पूर्वोक्तार्धम् । सुरामधरसोपलब्धौ तारतम्यं कल्प्यम् । धमने चान्द्रं कायं वा । पुरीपादिदूपिता अपः पीत्वा सांतपनं द्यहम् । रसोपलब्धौ पादच्छः । मद्यविमूत्रविमुडमिः संस्पृष्टे मुखमण्डले मृत्तिकागोमयः प्रक्षाल्य पञ्चगव्यं पिवेत् । मदिरां दत्त्वा स्पृष्ट्वा प्रतिगृह्य च सात्वा कुशाम्बु व्यहम् । संक्रान्त्यादिनिमित्तमानार्थी जग्ध्वा पीत्वाऽ. सहस्रं जपेत् । शूद्रादिसंस्पर्शनिमित्ते तूपवास: चाण्डालादिस्पर्शनि- मिते निरानं कायं वा । रजकादिस्पर्शे तदर्धं वा। तत्स्पृष्टस्पर्शे तूपवास- स्त्रिरात्रं वा । नित्यम्रानमकृत्वा मुक्तौ चोपवासत्रिरात्रं वा । नैमित्तिके माने सर्वबाप्टसहस्रजपो द्वादश प्राणायामा वाऽधिकाः । अमेध्यवाद्य- स्पृश्यस्पर्शने मात्वा भुक्तो गृहस्थादेखिरावं मत्या पात्रम् । वतिनः कायं पान्द्रं वा । चण्डालादिस्पर्शने वनात्वा मुक्ती चान्द्रम् । रजका- ख. ग. सन्निरा वा।।

·१४२ श्रीधराचार्यकृत:- चन्तस्पर्शने मात्वा मुक्तौ मत्या कायम् । श्वकाकादिस्पर्शनेऽत्वा मुक्ती मत्या त्रिरात्रम् । उत्पन्ने माने मुक्त्वा पीत्वा बिरानं सांतपनम् । अनाचम्य भक्षणे वाऽष्टशतजपः । मोजने तूपवासः । मोक्तुकामस्याऽs. पोशनात्पश्चादभ्यवहरणात्पूर्व पुरीपनिर्गमे सचैलो बहिराप्लवः षट् प्राणा- यामाः । मुनानस्य गुदनिस्रावे शौचं कृत्वोपोष्य पञ्चगव्यम् । मुना. नस्याशुचित्वे तदासं भूमौ क्षिप्वा सायात् । तासाशने तूपवासः । सर्वान्नाशने विरात्रम् । मुञानस्य मस्तके विष्ठादिपतनेऽन्नं त्यक्त्वा नद्यां सात्वा त्रिः प्राणायामाः। मुखानस्य सगोत्रस्पर्शनेऽन्नं त्यजेत् । उदकं स्पृष्ट्वा शुद्धिः । मुञानस्यासगोत्रस्पर्शने भोजनं विरम्यैव शुद्धिः। (* मुखानयोः सवर्णयोः स्पर्शने च विरम्यैव शुद्धिः।) भुक्षानस्योच्छिष्टक्षत्रियस्पर्शने सानं जपं च कृत्वा दिनान्तरे घृतमाश- नम् । भुञ्जानस्योच्छिष्टवैश्यस्पर्शने चैवम् । विपवणमानादिकम् । भुक्तोच्छिष्टस्पृष्टौ सवर्णे सानं जपो वा । असवर्णे तूपवासः सहस्रजपो वा । मुक्तोच्छिष्टस्य शूद्वश्वादिस्पर्श तूपोप्य पञ्चगव्यम् । रजकादि- स्पर्शे त्रिरात्रम् । ऊोच्छिष्टस्य चाण्डालादिस्पर्शे कायम् । अधरो- च्छिष्टे तूच्छिष्टो द्विज़ उच्छिष्टं द्विजं स्पृष्ट्वा शूदवादीन्वोपोष्य पञ्चगव्यं पिबेत् । उच्छिष्टो द्विजचाण्डालादिस्पृष्टस्त्रिरात्रं कुर्यात् । रजकादि- स्पर्शे तदर्धम् । अनुच्छिष्टस्पृष्टौ यत्र सानं विहितं तत्रोच्छिष्टस्पृष्टी बिरानं कार्य या । उच्छिष्टोच्छिष्टस्पृष्टावेक एव दुप्यति । तत्स्पृष्टिनो न दुप्यन्ति । येन केनचिदुच्छिष्टः परं स्पृष्टः सन्सद्य आप्लुत्य प्राय- श्चित्तं सर्वत्र कुर्यात् । विण्मूत्राद्युत्सर्गे मुक्त्वा पीत्वा त्रिरात्रमुपवास- स्त्रिरात्रं वा गोमूत्रयावकेन । अशक्ती यावकम् । जलपाने तूपवासः पञ्चगव्यं च । कानिकादिना शौचं कृत्वा मुक्त्वा पुनर्जलेन शुद्धि कृत्वोपोप्य पश्चगव्यं पिबेत् । नीलवस्त्रादिधारणे केशनिर्मितचैलधारणे चोपवासः पञ्चगव्यं हिरण्योदकं चाधिकम् । नीलीमध्यगमने सात्वा त्रिः प्राणायामाः । नीली विक्रीणयन्पालयन्नीलीवृत्या जीवंश्च पतति । विरक्तश्चेत्रिमिः कृच्छ्रेः शुध्येत् । नीलीलवधारणेऽपि नानदानजपहो- मस्वाध्यायदेवतार्चनादि सर्व निष्फलम् । नीलीक्षेत्रोत्पन्नमुक्ती चान्द्रम् । नीलीक्षेत्रे नीलीमुत्पाद्य द्वादशाब्दात्परं शुध्येत् । नीली. * धनुश्चिद्वान्तर्गतो प्रन्यो घ. पुस्तके वर्तते । १ ख, ग, घ. नाधिकार कटवा । ३ ग. नीलावनधा।

·- स्मृत्यर्थसारः। जग्धो चान्द्रम् । नीली धृत्वा मैथुने गर्भश्चाण्डालो जायते । नीली धृत्वा मृतः पष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां कृमिः स्यात् । मृते मर्तरि पली नीली धृत्वाऽऽस्ते चेत्तावन्नरके भर्ता वसेत् । नीली धृत्वा यदन्नानि दीयन्ते तत्र दातुर्मोनुश्च सांतपनम् । नीलीदारुमेदे रक्तदर्शने [च] चान्द्रम् । कम्बल पट्टसूत्रे नीलीदोपो नास्ति । ऐन्द्रं चापं पलाशा चान्यस्य प्रदर्योपोप्य क्रमाद्धनुर्दण्डं च दक्षिणां दद्यात् । पतितम्ले- छाशुद्धाधार्मिकसमापणे पुण्यकृतो ध्यायेद्वाह्मणेन वा सह संभाषेत । विना यज्ञोपवीतेनोच्छिष्टत्वे च मत्या भक्षणेऽम्युपाने वा त्रिः प्राणा. यामाः । मोजने नक्तम् । विमूत्रे पट प्राणायामाः । मत्या चेद्भक्ष्य- पानविण्मूनेष्वष्टशतजपः । भोजने तूपवासः । मुक्त्वाऽनाचम्योत्थाने सद्यः स्नानम् । दण्ड्यचौराद्युत्सर्गे राज्ञ उपवासः । पुरोहितस्य त्रिरात्रम् । अदण्ड्यदण्डने राज्ञस्रिरात्रम् । पुरोहितस्य कृच्छ्रः । स्तेनपतिताद्यपा- उयपतिभोजने तूपवासः पञ्चगव्यं च । पलाशखवाशयनासनपादुका- रोहणे निरानं यावकम् । फलप्रदवृक्षच्छेदेऽन्वतम् । पलायमानस्य नृपस्यैवम् । विप्रयोरग्निविप्रयोगविप्रयोद॑पत्योश्च मध्ये गन्तुः सांत- पनम् । होमकाले गवां दोहे सांनायाद्यङ्गे स्वाध्याये विवाहे च मध्यग- मने चैवम् । अभ्यासे चान्द्रम् ।दुःस्वप्नदुरिष्टदर्शनादौ घृतं हिरण्यं च दद्यात्। अतीर्थार्थिनः सिन्धुसौवीरसौराष्ट्राब्धिप्रत्यन्ताङ्गवङ्गकलिङ्गान्ध्रदेशगमने पुनः संस्कारः। तीर्थार्थे न दापः। प्रत्यर्कादिमेहने चाऽऽत्मशकद्दर्शने च सूर्य विप्रं गांवा पश्येत् । वढेरधःकरणे पादप्रतापने च कुशैः पादमार्जने चोपवासो यावकं धा । क्षबवैश्ययोरभिवादने विप्रस्पोपवासः । शूद्रा- भिवादने विरानम् । शय्यापादुकोपानदासनारूढान्धकारस्थश्राद्धहोम. जपकृदेवपूजाभिरताना समित्पुष्पकुशाम्बुगन्धाक्षताम्बुपाणीनामेतेपा चाभिवादने चैतेऽप्यन्यानमिवाद्य सर्वे निरानं कुर्युः । अन्यत्र निम- त्रितस्यान्यत्र मोजनेऽप्येवम् । इत्यादि देशकालवयोर्थशक्त्यपेक्षं सर्वत्र प्रायश्चित्तं देयम् । अनुपदिष्टेषु दण्डार्थवादस्तुतिनिन्दाभिः फल्प्यम् । स्त्रीवृद्धबालातुराणां च योग्यं देयम् । इति प्रकीर्णप्रायश्चित्तम् । अथ यस्तूद्धतो महापापप्रायश्चित्तं न कुर्यात्तस्य पतितस्य सर्व सपिण्डा बान्धवाश्च रिक्तातिथौ सायाह्ने ग्रामावहिरपां पूर्ण दास्याऽऽहृतं कुम्भ प्राचीनावीतिनो मुक्तशिखा गुरुसंनिधावस्माकं त्वं मृत इति निनयेयुः ।

·१४४ श्रीधराचार्यकृत:- ततोऽनिरीक्षमाणा अप उपस्पृश्य ग्रामं प्रविशेयुः। ततस्तं सर्वधर्म- बहिष्कृतं समापणादिपु वर्जयेत् । यदि प्रमादासंमाषणादि कृतममयों सावित्री जपन्नेकरानं तिष्ठेत् । मत्या निराधम् । अभ्यासेऽन्दे पातित्यम् । अथ कृतप्रायश्चित्त आगते सपिण्डास्तेन सह पुण्ये जले नात्वाऽपा पूर्णकुम्भं पुण्ये देशे काले च पुण्यदिङ्मुखास्त्वमस्माकमिति निनयेयुः। ततः स गोभ्यो यवसं दत्त्वा मक्षिते शुद्धः । नचेत्पुनः प्रायश्चितं चरस व्यवहार्यश्च । स्त्रीणां पतितानां चैवं त्यागः परिग्रहश्च किंतु प्रधानगृहस- मीपे कुटीं कृत्वा प्राणधारणार्थमन्नं मलिनं वासश्च दत्त्वा भोगरहिता रक्षेत् । स्त्रीणामपि महापापातिपापानुपापान्यभ्यस्तानि चोपपापानि पतननिमित्तानि । विशेषतो हीनवर्णगमनं गर्भपातनमब्राह्मण्या अपि भर्तृहिंसनं तानि पतनहेतूनि । शिष्यगागुरुगाजुगिन्तोपगतानामध्ये प्रायश्चित्तम् । क्षत्रियादेः प्रायश्चित्तं ब्राह्मणमन्तरे कृत्वा ब्रूयात् । खीशू- द्राणां जपहोमवज वाच्यम् । अमन्त्रकाः प्राणायामाः सर्वत्र वाच्या एव । यागाद्यनुष्ठानशीलानुशीलानां जपादिकम् । इतरेषां तु तप- आदि । नामधारकमूर्खनिर्धनानां तप एवानधीतानां च । कर्तृव्यतिरि- तैर्विज्ञातदोपो विरयातदोपः। स विद्वानपि शीघं पर्पदनुमतं तं प्राय. श्चित्तं कुर्यात् । तत्र वेधर्मज्ञा विप्राः सहस्रायेकान्ता यावन्तो यथायोग्य पपद्यतिवर्णम् । पर्षदक्षिणा च लक्षगवादि किंचिदन्तं यथायोग्य कृच्छ्र- संस्था वा । पर्पतुष्टिर्वा । तब सकृदाप्लुत्य सचलो वाग्यतः सात्वाऽऽद्र- पासाः पद्दक्षिणां दत्त्या पापं व्यारयाय प्रायश्चित्तं तद्वतमादाय पुनः सात्वा व्रतं चरेत् । पर्पच्च बूयात् । न चेत्तत्समा स्यात् । अज्ञात्वा वदे- चेत्तत्पापं सर्वमापतेत् । पर्षन्मतं विना कुर्वन्द्विगुणं कुर्यात् । केशरक्षार्थ प द्विगुणं चरेत् । विद्वद्विमस्त्रीणां वपनं नेप्यते । इति स्मृत्यर्थसारे प्रकाशप्रायश्चित्तम् । अप रहस्यप्रायश्चित्तम्-तब कर्तृव्यतिरिक्तरविज्ञातदोपो रहस्यप्रायश्चित चरेत् । अविद्वांस्तु मुखान्तरेण रहस्यप्रायश्चित्तं ज्ञात्वा रहश्चरेत् । स्त्रीशूद्वाश्चैवं जपहोमवर्जम् । तत्राऽऽहारविशेषानुक्ती पयःममृतपः । • काठविशेषानुक्ती संवत्सरादयः । देशविशेपानुक्ती शिलोच्चयादयो गौत. मोक्ताः । तत्र जपेपु ऋपिदेवतच्छन्दोविनियोगा विज्ञेयाः । अमत्या ब्राह्मणवधेऽननंत्रिरात्रमन्तर्जले मग्न झतं च सत्यं चैत्यघमर्पणमूक्त विरावर्त्य विरागान्ते पयस्विनी मां दत्त्वा शुध्येत् । गोदानाशक्ती ·.. स्मृत्यर्थसारः। सव्याहृतिकान्योडश पाणायामान्प्रतिदिनं समावर्त्य शुध्येत् । अभ्यासेतु त्रिंशदानवतस्थः प्राणायामः श्रान्तोऽघमर्पणं जपेत् । महापापैः शुध्येत् । मत्या चेत्माग्योदग्या निष्क्रम्य प्रातः शुचिवस्त्रो जलान्ते स्थण्डिलमुपलिप्य सकृक्लिन्नवासाः सकृत्पवित्रपाणिनाऽकामिमुखोऽघ- मर्पणं प्रातः शते मध्याह्न शतमपराहे शतमुदितनक्षत्रदर्शने चापरिमितं जपेत् । प्रसूतिमान्नं यावके पियेत् । सप्तरात्रादुपपापैदशरावान्महापा. पसमैविशतिरावान्महापापैः शुध्येत् । अन्यमहापापे मत्याऽभ्यासे चैवम् । निर्गुणस्य बाह्मणास्य वधे तु प्राग्वोदग्वा निष्क्रम्प प्रवृद्धामा- चष्टसहस्राहुतीर्जुहुयात् । अनुग्राहककर्तुश्चैवम् । निर्गुणवधे गुणवतो । हन्तुस्चिरात्रोपोपणं त्रिपवर्णयानं विरघमर्पणजपश्च । प्रयोजकानुमति- कर्तुश्चैवम् । निमित्तकर्तुरचमर्षणस्यैवं विजपः । इति स्मृत्युक्तं ज्ञेयम् । इदं प्रायश्चित्तजातं यागस्थस्त्रीक्षत्रवैश्येप्वात्रय्यामाहितामिपन्यां गर्मि- ण्यामविज्ञाते च गर्भ चतुर्थांशन्यूनं कार्यम् । यद्वाऽहोरात्रोपोपितो राबावुवासं कृत्वोत्तीर्य लोमभ्यः स्वाहेत्यायैरष्टभिर्मन्त्रैः प्रत्येकं पश्च पश्चाऽऽज्याहुतीरेखें चत्वारिंशज्जुहुयात् । इति ब्रह्महत्यादिप्रायश्चित्तम् । भथ सुरापाने प्रायश्चित्तम्-तत्र मस्या पैटयाः सकृत्पाने गौडीमायोः पानावृत्तौ च त्रिरात्रोपोपितः कूष्माडीभिर्कम्भिश्चत्वारिंशघृताहुतीर्जुहु- यात् । बिरानोपवासाशक्तौ मासं प्रत्यहं पोडशकृत्योऽपनः शोशुचदधम्। प्रति स्तोमेभिरुपस वसिष्ठा: 1 महित्रीणामवोस्तु०एतोन्विन्द्रं स्तवा. मेत्येपामन्यतमं जपेत् । मत्या चेन्महापापेऽब्दं प्रत्यहम् । देवकृतस्येनस इत्यादिमिर्मन्त्रै)मः । नम इदुग्रं नम आविवासेत्यस्य वा जपं कुर्यात् । महापापाभ्यासे तु समाहितो गामनुगच्छेचाम्पम् । भिक्षाशी पायमानी जपेत् । महापापसमुच्चये चैवम् । इति सुरापानमायश्चित्तम् । अथ सुवर्णस्तेये प्रायश्चित्तम्-तत्र बाह्मणसुवर्णहारी जले स्थित एका. दशरुद्रजापी निराम्रोपोपितः शुध्येत् । यद्वा भस्मच्छन्नो मस्मशघ्या. शयनो ब्रह्मवधात्सुरापानारसुवर्णस्तेयागुरुतल्पगमनाच गुण्येव । अत्य- तनिर्गुणब्राह्मणसुवर्णहरणे वस्य वामस्य पलितस्य होतुरिति सूक्तं सकृजपेत् । यज्जाग्रतो दूरमुदेति देवमित्यादि देवपऋचं शिवसंकल्प- ·१४६ श्रीधराचार्यकृत:- सूक्तं जपेत् । सुवर्णन्यूनपरिमाणस्तेये चैवम् । अनुग्राहकप्रयोजकानों चैवम् । इतिसुवर्णस्तेये प्रायश्चित्तम् । अथ गुरुतल्पे प्रायश्चित्तम्--तत्रामत्या गुरुपत्नी गतस्त्रिरात्रोपोषितः सह- स्रशीर्पा पुरुप इति पोडशचं सूक्तं चत्वारिंशत्संख्यया जपं होम चाऽऽवत्यान्ते पयस्विनी गां दत्त्वा शुध्येत् । सुरापानसुवर्णस्तेये चैवं वा। गद्वा गुरुतल्पगो हविष्पान्तमजरं स्वर्विदीति सूक्तं न तमहो न दुरित- मिति सूक्तं वा, इति वा इति मे मन इति सूक्तं वा सहनशी पुरुप इति सूक्तं वा प्रत्यहं वा पोडशकृत्वो जयित्वा मासेन शुध्येत् । मत्या चेद्देव- कृतस्यैनस इत्याद्येमन्त्रैः शाकलहोमः । महापातकावृत्ती व्याहृतिमिस्ति- ललक्षहोमः । व्यभिचारिणीगमने तु हविप्पान्त वा पायमानीर्वा जनापं या बालखिल्यान्या निवित्मैपान्वा वृपाकपि वा होतृत्रुद्रान्वा सकृ- जपित्वा शुध्येत् । गुरुतल्पातिदेशेष्वतिपातकेषु पादोनं योज्यम् । गुरु- तल्पसमेपु पातकेप्वनं सर्वत्रैवम् । महापातकिसंसर्गे च यस्य येन सह संसर्गस्तस्यैव स प्रायश्चित्तं कुर्यादिति गुरुतल्पे । इति महापातकप्रायश्चित्तम् । उपपातकानां रहः प्राणायामशतम् । यद्वा महापातके प्राणायाम- चतुःशतम् । अतिपातके विशतम् । अनुपात के द्विशतम् । उपपात के शतम् । सर्वत्राभ्यासे द्विगुणम् । मत्या त्रिगुणम् । मत्याऽभ्यासे चतुर्ग- णम् । प्रकीर्णकपूपपापेपु चतुर्थांशमाणायामाः । यद्वा प्रकाश उपपापे यत्र चान्द्रवयं तत्र तत्सहस्रमाणायामाः। यद्वा गायच्या लक्षजपो महा- पापे । पादोनमतिपापे । अर्धमनुपापे । पादमुपपापे । तच्चतुर्थाशं प्रकी- र्णकेपु चरेत् । यद्वा गायच्या व्याहृतिभिर्वा तिललक्षहोमो महापापे । अतिपातकादिपु पादोनादिकम् । इति स्मृत्यर्थसारे रहस्पप्रायश्चित्तम् । अप ऋच्याणा लक्षणम्-तत्र बताङ्गमूता धर्मा यमा नियमाश्च । ब्रह्म- पर्य दया क्षान्तिदानं सत्यमकौटिल्यमहिंसाऽस्तेयं माधुर्य दमश्चेति दश ‘यमाः। मानमोनोपवासेज्यास्वाध्यायोपस्थनिग्रहगुरुशुश्रुपाशौचाक्रोधा. प्रमादा इति दश नियमाः । सांतपने कृच्छे पूर्वशुरनाहारो गोमूत्रगोमय- सीरदाधिसर्पिःकुशोदकान्येकीकृत्य पीत्वा परेयुरुपवसेत् । एप द्विरान: । पूर्वगुरुपोप्यापरेझुरिमानि समात्र स्वयं सांतपन: कृष्ट्र ·स्मृत्यर्थसारः। १४७ संपूज्य हुत्वा समन्त्रकं प्राशनं यदा तदा ब्रह्मकूर्चसंज्ञकम् । गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकं पञ्चगव्यसंज्ञकम् । तत्र तानवाया गोमूत्रम् । श्वेताया गोमयम् । पीतायाः क्षीरम् । नीलाया दधि । कृष्णायाः सर्पिाह्यम् । यद्वा सर्व कापिलमेव । अलाभे सर्ववर्णानां सर्व ग्राह्यम् । गोमूत्रेऽष्ट मापाः प्रमाणम् । गोमये पोडश मापाः । क्षीरे द्वादश मापाः । दधि दश मापाः । सर्पिप्यष्ट मापाः। कुशोदके तदर्धम्। गायच्या गोमूत्रम् । गन्धद्वारामिति गोमयम् । आप्यायस्वेति क्षीरम् । दधिकाव्ण इति दधि । तेजोऽसि शुक्रमसीत्याज्यम् । देवस्यत्वेति कुशो- दकम् । एतत्पश्चगव्यं सप्तपत्रैरच्छिन्नायैः शुकवर्णैः कुशरिरावतीदं विष्णुर्मानस्तोके शंवतीत्यन्ताभिरग्नौ हुत्वा हुतशेपं प्रणवेनाऽऽलोड्य तेनाभिमन्य तेनोद्धृत्त्य तेनैव पिवेत् । मध्यमेन पलाशपत्रेण पद्मपत्रेण स्वर्णपात्रेण ताम्रपात्रेण वा ब्रह्मतीर्थन वा पिबेत् । एतद्ब्रह्मकूर्चसंज्ञकं होमसहितं विज्ञेयम् । स्त्रीशूद्रौ तु विप्रैः कारयित्वा तूप्णी पिताम् । ब्रह्मकूर्चबिरानाम्यासे यतिसांतपनम् । गोमूत्र गोमयं क्षीरं दधि सर्पि; कुशोदकम् । एकैकं प्रत्यहं पीत्वैकरात्रोपवासे सांतपनकृच्छ्रः साप्ता- हिकः । एषु शक्त्याद्यपेक्षया योज्यम् । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । महा- सांतपनं तु गोमूत्रगोमयक्षीरदधिसपिपामेकैक व्यहमावर्त्य पञ्चदशा- हिकं स्यात् । यद्वा गोमूत्रगोमयक्षीरदधिसर्पिःकुशोदकानां पण्णामेकै- काहं व्यहमावर्त्य यहमुपवास एकविंशतिरानक महासांतपनम् । यतिमहासांतपनं तु गोमूत्रादीनां पण्णामेकैकस्य ग्रहद्यहाभ्यासे स्यात् । तप्तकृच्छ्रश्च तप्तक्षीरघृतोदकानामेकैकं प्रत्यहं पीत्वैकरात्रीपवासे स्यात् । पद्बोप्णजलक्षीरघृतोष्णोदकचाप्पमारुतानां चतुणा निरभ्यासे द्वादशरात्रस्तप्तकृच्छ्रः स्यात् । तत्र जलं त्रिपलं क्षीरं द्विपलं सर्पिः पल- मानं पियेत् । उष्णोदकबाप्पमानं विरावस्य पूरणमात्रम् । पादकृच्छ एकमक्तेन नक्तेनायाचितेनोपवासेन चैवं स्यात् । तत्र ग्राससंख्यैकमक्त पञ्चदश पविशतिर्वा ग्रासाः । नक्ते द्वादश वा द्वाविंशतिर्वा । अयाचिते तु चतुर्विशतिरेव । सर्वे ग्रासाः कुक्कुटाण्डप्रमाणा आस्य- प्रवेशप्रमाणा वा ग्राह्याः । अनयोः पक्षयोः शक्त्या विकल्पः । यद्वैवं पादकृच्छ्रः। एकभक्तत्रयं पादकृच्छ्रः शूदस्य देयः। नक्तत्रयं पावकृच्छ्रो वैश्यस्य । अयाचितत्रयं पादकृच्छ्रो राज्ञः । उपवासवयं पादकृच्छो - फ, °नोद्धृतेन पि।

·१४८ श्रीधराचार्यकृत:- विपस्येति व्यवस्था च । अर्धकृच्छ्रस्त्वयाचितोपवासपादाम्यां स्यात् । पादोनकृच्छ एकमक्तायाचितोपवासपादेः स्यात् । प्राजापत्यकृच्छ्र एकमक्तनक्तापाचितोपवासस्त्रिरावृत्तः प्रातिलोम्येन त्रिरावृत्तेर्वा बाला- तुराथ स्यात् । एकमक्तत्रयनक्तत्रयायाचित्तत्रयोपवासत्रयः प्राजापत्यः स्याच्छक्कानामुपवासः प्रातिलोम्येन वा। अतिकृच्छ्रस्तु पाणिपूरणमा- प्राममोजनयुक्तो न ग्राससरयाकः । यद्वेककग्रासाशी मोजनदिने स्थाच्छकस्यैषोऽतिकृच्छः । शेषं पूर्ववत् । कृच्छ्रातिकृच्छ्रः पयसैकविंश- तिरात्रैः स्यात् । यद्वा द्वादशराबमम्बुमक्षणे कृच्छ्रातिकृच्छ्रे स्याच्छक्तस्य। पराके द्वादशाहोपवासी स्यात् । सौम्यकृच्छ्रस्तु पिण्याकमोदनायनि- सावं तक्रमुदकं सक्तूंश्च पञ्चदिनेषु झमात्माश्य पष्ठे अ॒पवासः स्यात् । पिण्याकादीनां परिमाणं प्राणयात्रामात्रमेव स्यात् । पिण्याकसक्तुतकै- रूप चतुर्थेऽहचुपवासो वा सौम्पकृच्छ्रः स्यात् । चान्द्रायणं तु शुक्ल- प्रतिपदादिदिनेषु मयूराण्डप्रमाणनासानामैकैकं वृद्धया पौर्णमास्यां पञ्चदश मासाः स्युः । ततः कृष्णप्रतिपदादिदेकैकग्रासहासोऽर्थादमा. भास्यायामुपवासश्चान्द्रायणं यवमध्यं स्यात् । पिपीलिकामध्यं तु कृष्ण- प्रतिपदादिप्रक्रमे पौर्णमास्यन्तं स्यात् । सर्वत्र तिथिवृद्धिद्वासे ग्रास- द्धिह्रासः । यद्वा चत्वारिंशदधिकशतद्वयग्रासानां यथाकथंचिदावृत्त्या मासेन चान्द्रायणं स्यात् । पञ्चविंशत्यधिकशतद्वययासानामावृत्ती मासेन चान्द्रायणं स्यात् । यतिचान्द्रायणं प्रत्यहं दिवाऽटाटग्रासमसिन स्यात् । शिशुचान्द्रायणं तु प्रत्यहं दिवा चतुर्मास राबौ चतुसिमासेन स्यात् । पिचान्द्रायणे तु प्रत्यहं घिभिविभिग्रसिौसेनैव स्यात् । यतिचान्दा. यणादिपु यथाकथंचित्रिंशदिनमासो न चान्द्रगतिवत् । सोमायनं तु गोक्षीरं स्तनचतुष्टयज सप्तरानं पिवेत् । स्तनवयात्सप्तरात्रम् । स्तनद- यात्सप्तरात्रम् । स्तनकेन पडानम् । विरात्रं वायुमक्षिता चान्द्रायण- धर्मता च । इति कृच्चान्द्रायणादिलक्षणम् । अब चान्द्रायणसाधारणधर्माः–त्रिकालं द्विकालं या मानम् । तमकृच्छ्रे सत्यानम् । सर्वत्र माने मार्जनाद्ययमर्पणादि त्योचार्य सौरमन्त्रेण मावित्रपा पा सूपिस्थानम् । ततः पुण्यमानं गायत्री चाटसहनं शर्त १५. 'पना या. सोममन 10 गारमा कसा वस। .

·स्मृत्यर्थसारः। पा शक्त्या जपेत् । चतुर्भिक्षायावकपयोधिघृतमूलफलकन्दादिहवि. ध्यान्नमुच्यते । तद्धविष्यमाप्यायस्वेत्यभिमन्य ग्रासान्गायच्याऽभि. मन्त्रयेत् । अप प्रत्याम्नायो 'चक्ष्यते-प्राजापत्ये धेनुपदानं तन्मूल्पदानं गोदानं पा तन्मूल्यदानं वा । तच गोमूल्यं निष्कं निष्का, निष्कपाद घा दद्यात् । अत्यशक्तौ तदधं तत्समभूधनधान्यवस्त्रादीन्वा दद्या: द्वादशबाह्मणमोजनं वा । तावद्धनधान्यवस्त्रादिदान वा संहि- तापारायणं वा गायत्र्ययुतजपो वा । तिलहोमसहस्रं वा । प्राणायाम- शतद्वयं वा शक्त्या कुर्यात् । धेनुमोजनाद्यशक्त्यपेक्षया द्वित्रिचतुःपञ्चप- ड्गुणं वर्धते । उपवासस्थान एकविप्रमोजनं तावद्धनधान्यवस्त्रादिदानं पा । शक्त्या द्विगुणादिवृद्धिश्च । गायत्रीसहस्रजपो वा द्वादश प्राणायामा वा शक्त्या कार्याः । चान्द्रायणस्थानेऽष्टौ प्राजापत्याः । तप्तकृच्छ्रे पटू । अतिकृच्छ्रे बयः कार्याः। सुखसाध्येपु तु चान्द्रायणे त्रयः कार्याः । तप्तकृच्छ्रे सार्धकायद्वयम् । अतिकृच्छे महासांतपने च कायद- यम् । पराके पञ्च वयो वा काया: कार्याः । अथ कृच्छ्रस्थाने तीर्थप्रत्यम्नायो वक्ष्यते- वेदे तीर्थे च देवे च यज्ञे चैवौषधे गुरौ । • यादृशी भावनां कुर्यासिद्धिर्भवति ताहशी ॥ क्षेत्राग्न्यापः सुरा विमा गौमुरुस्तीर्थमुच्यते । निवासहोमनाना_तोपपोपैः पुनाति तत् ।। अथ पुराणेभ्यः सर्वतीर्थप्रत्याम्नाये किंचिन्मूलमुच्यते- ब्रह्मविष्णुशिवा देवा इन्द्रोऽग्निर्यमनिती। वरुणः श्वसनो यक्षः सोमः सूर्यो गुहो गणाः ॥ एते स्वयं तीर्थभूतास्तीथैः सिद्धिमवाप्नुवन् । मनवो वसवो रुद्रा आदित्या मरुतोऽनिलाः ॥ विश्वे देवास्तुपाः साध्या नागा यक्षाश्च राक्षसाः। इत्याधनेकदेवाश्च तीर्थः सिद्धिमवाप्नुवन् । भृगवोऽङ्गिरसोऽगस्त्यविश्वामित्रात्रिकश्यपाः । वसिष्ठाद्या महात्मानस्तीर्थः सामर्शमाप्नुवन् । -- १ ख ग, च. °च देव चौप । ३ स. सिद्धीरदर्शयन् । ३ घ. वास्तथा सा ·श्रीधराचार्यकृत:- . हरिश्चन्दो नलो वैन्यः पुरुकुत्सः पुरूरवाः । सगरः कार्तवीर्याद्यास्तीर्थ राज्यमवाप्नुवन् । इन्द्रभैरवरामाद्या गौतमाद्या महर्षयः। ब्रह्महत्यादिपापानि तीर्थैरेव व्यपोहयन् ।। विश्वामित्रः सपुत्रस्तु महापापं व्यपोहयत् । सुतीर्थतपसा ब्राह्मयं प्राप्य वासिठशापतः॥ विशनुमपि चण्डालं विमं कृत्वाऽप्ययाजयत् । तं तु तेनैव देहेन स्वर्गलोकमवेशयत् ।। अनुपोप्य विरात्रादि तीर्थान्यनुपगम्य च । अदत्त्वा काश्चनं गाश्च दरिद्रो नाम जायते ।। प्रतोपवासकृच्छ्रादीनकृत्वा तीर्थ सेवनम् । अदत्त्वाऽनाश्ववस्त्रादि दरिद्रो जायते ध्रुवम् ॥ तथा देवीपुराणे-पाण्डवा राज्यलाभाय दुरितोपशमाय च । श्रीकृष्णनारदव्यासश्रीकण्ठेन्द्राजलोमशैः॥ मार्कण्डेयपुलस्त्याजसप्तर्षिप्रमुखैस्तथा । द्वादशद्वादशाब्दानि कृच्छ्राण्यादाय मक्तितः ॥ तीर्थरकुर्वन्नित्यादि पुराणे श्रूयते कथा। विश्वनाथेन यतिना निर्बीजेन महात्मना । 'विंशत्यब्दाच्छताब्दान्तं सर्वदा तीर्थ सेवनात् । "बहुस्मृतिपुराणर्बहुभिः सहचारिणा । कृत्यं तीर्थफलं प्रोक्तं यन्न साध्यमपीर्यते ॥ मार्कण्डेयांजहनुमज्जाम्बबद्रोमशादिभिः। कृत्स्नं तीर्थफलं प्रोक्तं गोदानक्रतुसाम्यतः॥ द्वापरान्ते पुराणानि व्यासः स्वल्पायुपां नृणाम् । हिमान्तादक्षिणे देशे संकोच्य व्यवहारयेत् ।। 'भूतप्रेतपिशाचाश्च पितरो ब्रह्मराक्षसाः । अद्यापि प्रवदन्त्येवं कृच्छ्रार्थे तीर्थमर्थवत् ॥ सूतः शूद्रः पुराणज्ञस्तीविप्रोऽमवत्ततः । शिष्यानूचेऽक्षराकानि तीर्थानि कुरुतेति ।। 'ते विश्वकर्मणे प्रोचुर्विश्वकर्मा च सर्ववित् । । शिष्यैः कृच्छ्राक्षराङ्कानि सर्वतीर्थप्वकारयत् ।। १५. तयाऽऽदित्यपुः।

·स्मृत्यर्थसारः। अद्यापि कृच्छ्रवर्णाङ्का दृश्यन्ते तत्र तत्र च । लिप्यङ्कानामविज्ञाने प्रकारान्तरमुच्यते ॥ पुराणस्मृतिविद्विष्णुमोक्ततीर्थफलाप्तये । उक्तं लोकोपकारार्थ यत्रासाध्यमपीयते ॥ पुराणस्मृतिपु तीर्थकल्पेषु च तीर्थफलं गोदानसमं दशधेनुसमं शत- धेनुसमं गोसहस्रफलमग्निहोत्रफलं पुण्येष्टिफलं यज्ञफलमश्वमेधफलम. पपातकनाशनं पातकनाशनं महापातकनाशनमुपवासफलं त्रिरात्रफलं कृच्छ्रफलं चान्द्रायणफलं पक्षोपवासफलं मासोपवासफलं पण्मासोप- पासफलं संवत्सरोपवासफलं लभेदित्यादिवचनेष्वर्थवादप्रशंसां विसर्थ सर्वत्र योग्यतया कृच्छ्राणि परिकल्प्य तीर्थफलान्युक्तानि । तीर्थसंग्रहन काररपि तथैवोक्तानि । कायकृच्छ्राचरणाशक्तानां पातित्यपरिहारार्थ- मस्माभिस्तथैवोच्यन्ते तत्र मागीरथ्यां स्नानं पष्टियोजनगतानी पडब्दकृच्छ्रसमम् । अत्र यात्रा योजनबृद्धौ। योजनस्याकृच्छ्रा वृद्धिः। पूर्व सप्तमातृका राक्षसमयान्नद्योऽभूवन् । भये गते पुनर्देव्योऽभूवन् । ततो नदीशुष्कखातेषु भागीरथी सप्तवर्णा सप्तधाऽवहत् । तासु विष्णु गङ्गादिसप्तमातृकाणां सकृत्सप्तगङ्गासु स्नानं पादकृच्छ्रसमम् । प्रयागे द्विगुणम् । गङ्गाद्वारे गङ्गासागरसंगमे चैवम् । वाराणस्यां गङ्गाऽतीव दुर्लभा । समुद्रान्ते पुण्यं न गण्यते । वाराणस्यां महापातक न प्रवि. शति । तत्र भृतो मुक्त एव । सर्वयात्रा देशान्तरमापामेदविषये महाप- तिव्यवधाने महानदीव्यवधाने पट्चतुर्दियोजनन्यूना भवति । यमुनाया माने तु द्वादशकृच्छ्रसमं विंशतियोजनगतस्य । मथुरायां द्विगुणम् । सरस्वत्यां चतुरन्दकृच्छ्रसमं चत्वारिंशद्योजनगतस्य । प्रभासे द्वारवत्यांक द्विगुणम् । एतयोद्योर्योजनवृद्धौ पादकृच्छ्रवृद्धिः। दृपतीशतविपा- शावितस्ताशरावतीमरुवृद्धासिक्कीमधुमतीपयस्वतीघृतवत्यादिदेवनदीपु स्नानं त्रिंशत्कृच्छ्रसमं पश्चदशयोजनगतस्य । चन्द्रमागावेत्रवतीशरयूगो. मतीदेविकाकौशिकीनित्यजलामन्दाकिनीसहस्रवक्त्रापानःपुन्यापूर्णपु- ण्यावाहुदावारुणीगण्डक्पादिदेवनदीपु सानं पोटशकृच्छ्सम द्वादश- योजनगतस्य । एतासु परस्परसंगमे बिनदीफलम् । अन्यासु समुद्रगास महानदीपु पट्रकृच्छ्रफलम् । महानदेपु महानद्यर्धफलम् । शोणमहा- १ ग. यस्विनी ·१५२ श्रीधराचार्यकृत:- नदे गङ्गार्धफलम् । नदेषु नद्यर्धफलम् । धैरोचननदेषु' महानद्यध. फलम् । पुष्करतीर्थेपु प्रयागसमम् । संनिहत्यां तथैव । माहिष्मत्या. नित्यप्रत्यक्षायौ होमो दशगुणः । गयां महानदी सेतुरामेश्वरं सोमेश्वर भीमेश्वरं श्रीरङ्गं पद्मनाभं पुरुषोत्तमं नैमियं बर्याश्रमं पुण्यारण्यं धर्मा- रण्यं कुरुक्षेत्रं श्रीशैलं महालय केदारं पुष्करं रुद्रकोटिं नर्मदामाम्रातके. 'श्वर कुब्जानं, कोकामुखं प्रभासं विजयेशं पुरीन्द्रं पश्चनदं गोकर्ण शब्स- कर्ण मद्रकर्णमयोध्या मथुरा द्वारपती मायामवन्तीं गयां काञ्ची शाल- ग्रामं शंमलग्राम कम्बलग्राममेवमादिमुक्तिक्षेत्राणि संसेव्य लभते गया. मानम् । सर्वेभ्यो वाराणसी विशिष्टैव । महाप्रयागे मृतस्यापि मुक्तिरेव । अन्यप्रयागे मरणं मुक्तिबीजम् । नर्मदायां चतुर्विंशतियोजनगतस्य चतुर्वि- शतिकृच्छ्समम् । कुब्जिकासंगमे द्विगुण । मुक्तितीर्थे चतुर्गुणम् । ताप्यां दशकृच्छ्सम दशयोजनगतस्य । पयोष्ण्यामष्टयोजनगतस्याष्टक- च्छ्रसमम् । तत्र संगमे द्विगुणम् । गोदावयाँ पष्टियोजनगतस्य व्यब्द कृच्छसम् । तत्र त्रिंशद्योजनगतस्यैकादशतीर्थेपु प्रतिलोमानुलोमनानं पष्टिकृच्छ्रसमम् । वञ्जरासंगमप्रयागे तद्विगुणम् । सप्तगोदावयाँ भीमे. श्वरे त्रिगुणम् । कुशतपणे गयासमम् । वारायां द्वादशयोजनगतस्य द्वादशकृच्छ्रसमम् । गोदावयाँ विश्लेपे समुद्रान्तं पगृणम् । प्रणीतायां चतुःकृच्छ्रसमं चतुर्योजने । पूर्णायां तदर्धं तदर्धयोजने । कृष्णावेण्या पञ्चदशयोजने पञ्चदशकृच्छ्रसमम् । तुङ्गमद्रायां विंशतियोजनगतस्य 'विंशतिकृच्छ्रसमम् । पंपायर्या तहिगुणम् । हरिहरे त्रिगुणम् । मीमरथ्यां पशकृच्छ्रसमं दशयोजनगतस्य । ककुद्मतीसङ्गे पश्चदशकृच्छ्रसमम् । तुङ्गमदावरदासंगमे पञ्चविंशतिकृच्छ्रसमम् । मलापहारिण्यामप्टकच्छ- सममष्टयोजनगतस्य । निवृत्या पटुकृच्छ्रसमं पड्योजनगतस्य । गोदावयाँ यात्रावृद्धी योजने पादकृच्छ्रः । सिंहस्थे गुरी सर्वत्र जाह्नवीसमम् । कन्यास्थे गुरी कृष्णावेण्या सर्वत्र जाह्नव्यधं च ग्राह्यम् । तुङ्गमद्रायां तुलास्थे गुरी जाह्नव्यर्धम् । कर्कटे गुरौ च कृष्णावेण्यायां मलहारि- संगमे प्रयागे त्रिंशद्योजनगतस्प त्रिंशत्कृच्छ्रसमम् । मागीरथीसंगमे मयागे द्विगुणम् । तुङ्गमद्रासंगमे प्रयागे त्रिगुणम् । निवृत्तिसंगमे प्रयागे चतुर्गुणम् । ब्रह्मेश्वरे पञ्चगुणम् । पातालगङ्गायां मल्लिकार्जुनदर्शने 'पगुणम् । ततः पूर्व पष्टिकृच्छ्रसमम् । लिङ्गालये द्विगुणम् । समुद्रसंगमे ख. ग. भन्ते गहासमम् ।। २ ख. ग.म् । शुलती। क ग.निरुत्सा।

·स्मृत्यर्थसारः। चवम् ।कावेयां प्रतीचीमहानद्यां पञ्चदशकृच्छफल पञ्चदशयोजनगतस्य। साम्रपर्णीकृतमालापयस्विनीपु दादशयोजनेदशकृष्टसमम् । सापा- दोनवा वेदाद्रिपादोद्भवा नद्यः स्वयानुसारेणैकद्वित्रिकृच्छ्रफलदाः । विन्ध्यश्रीशैलोद्भवा द्विगुणाः । हिमोद्भवास्त्रिगुणाः । स्मृतौ पुराणे च पथाकथंचिदनुक्ती कुल्यास्त्रिरात्रफलदाः । अल्पनद्यः कृच्छफलदाः । सर्वत्र यात्रानुक्ती कृच्छ्रसंख्यया योजनसंख्या स्यात् । एकयोजनगादि- पयोजनगताः सरितः कुल्याः । ततो द्वादशयोजनगता अल्पनद्यः। ततश्चतुविशतियोजनगता नद्यः । समुद्रगाश्च महानद्यः । महानदीस- माख्याश्रिताश्च महानद्यस्तत्रोपवाससहितं नदीनानं कृच्छ्रसमम् । पोजनादगिपि सूनीगर्दमीशुनीचाण्डालीकष्टगादिनद्यः पापनद्यश्र धाः । सर्वत्र समुद्रमानं दशैं कार्यम् । देवतसमीपे सरासरितदी. संगमेयु सदा च कार्यम् । समुद्रस्नानं पञ्चदशकृच्छ समं पञ्चदशयोजनग. तस्य । प्रस्यातदेवतासमीपे तद्विगुणम् । तत्र सात्वा तद्देवदर्शने स्थाणुः दर्शने च त्रिगुणम् । सेतो त्रिंशत्कृच्छ्रसमं त्रिंशद्योजनगतस्य । स्नात्वा रामेश्वरदर्शने पष्टिकृच्छ्रसमं विन्ध्यदेशीयानाम् । सेतुरामेश्वरे जाव्यांच विगुणं फलम् । जाह्नवीकेदारपोस्तथैव । दक्षिणाधिदेशीयानां जाह्नव्या पड्गुणम् । गङ्गादेशीयानां तु सेतुरामेश्चरे पड्गुणम् । स्कन्ददर्शने त्रिंशत्कृच्छ्रसमं त्रिंशद्योजनगतस्य च । यत्र गङ्गासंज्ञाऽस्ति तत्र चैवम् । सर्वत्र माषामेदपर्वतादिना याचाहासो भवत्येव । श्रीरङ्गपनना. मपुरुपोत्तमचक्रकोटमहालक्ष्मीदर्शने लवणार्णवसाने त्रिंशद्योजनग- तस्य त्रिंशत्कृच्छ्रसमम् । केदारे त्रिगुणम् । सर्ववैष्णवमाहेश्वरसौर. शाक्यज्येष्ठादिपीठदर्शने पञ्चदशकृच्छ्रसमम् । प्रख्याते द्विगुणम् । अहोबलेऽपि तथैव । श्रीशैलप्रदक्षिणं पष्टिकृच्छ्रसमम् । श्रीशैल एकैक द्वारदर्शने द्वादशकृच्छसमम् । अन्येपु प्रख्याततीर्थदेवतादर्शनेषु पट्कृ- च्छ्रफलम् । सिद्धक्षेत्रे स्वयंमुदर्शनमन्यक्षेत्रे स्वयंभुदर्शनं च त्रिकृच्छ- समं नियोजनगतस्य । सर्वत्र कृच्छ्रसंख्यया त्रयोदशयोजनसंख्या विज्ञेया। यत्र यत्र यद्विशेषतया हटं तच ग्राह्यम् । सर्वत्र देशकालविशेषेण फल. विशेपोऽस्त्येव । सर्वत्रोक्तदशांशफलं तीरस्थस्य योजनादर्वाग्मवति तत्रापि झोशसंख्यया तारतम्पमस्ति । सर्वत्र यात्रावृद्धी यात्राफलम् । १क, मो माहध्या परम ।

·१५४ श्रीधराचार्यकृतः- योजने योजन उपधासः । तथा सति पडुपांसाः प्राजापत्य इति कल्पना भवति । तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूर्वा वा बाहयस्त्रयः। प्रमाणमङ्गलस्योक्तं वितस्तिदिशाङ्गुन्ला ॥ वितस्तिद्विगुणाऽरलिस्ततः किष्कुस्ततो धनुः । धनुःसहस्रे द्वे कोशंश्चतुष्कोशं तु योजनम् ॥ सार्धगम्यूतिदेशं च योजनं परिचक्षते । गव्यूतिं पञ्चसाहस्रधनुर्भिः प्रमिते विदुः ॥ यात्रासु नियमा। एकमक्ताधःशयने अनृतौ ब्रह्मचर्यमित्याद्याः । तीर्थे स्नानजपतर्पणादि कार्यम् । दैवतेऽर्यपाद्याक्षतगन्धार्चनादि कार्यमित्यादि तीर्थप्रत्याम्नायो योज्यः । एवं स्थिते यथा मनः पूतं भवति तथा कार्यम् । परार्थे तु गन्ता पौडशांशं लमते । प्रसङ्गेन गन्ताऽर्धफलम् । अनुपङ्गेण तीर्थं प्राप्य साने सानफलमेव न यात्रा- फलम् । पितृपितृव्यपितामहप्रपितामहमातुलश्वशुरपोपकार्थदगुर्वाचार्यो- पाध्यायार्थ तेपां पत्न्यथं मातृष्वसृपितृप्वनथं च मात्वा स्वयमष्टमांशं लमते । साक्षापित्रोः कुर्वन्पुत्रुश्चतुर्थांश लमते । दंपती च सपन्यश्च लमन्तेऽधं मिथः फलम् । अथिनां तु फलह्रासः शुश्रूषाफलमीदृशम् ॥ कर्कटादो मासद्वये निरन्तरं रजस्वला महानद्यः समुद्रगाःतास्वपि भागीरथी गोमती चन्द्रमागा सरस्वती सिन्धुमहानदी शरयूश्च त्रिरात्रं रजस्वलाः। शुप्यन्ति याः कुसरितो ग्रीष्मकाले न चोदक। पूर्यन्ते चैव वसु दशाहान्ते रजस्वलाः ॥ कुल्या अल्पनद्यो नद्यश्च सप्ताहं पक्षं मासं ता रजस्वलाः। वापीकूपत. डागादिपु स्वल्पोदकेषु पुराणोदकवजितेपु त्रिरात्रं रजस्वलात्वम् । अत- स्तत्र मानतर्पणादिकमप्रशस्तत्वान्न कार्यम् । तीरवासिनां तु न निषेधः। सरस्वत्यन्यगङ्गा यमुना च सर्वे च नदाः कदाचिदपि न रजस्वलाः । स्मृतिपुराणेषु यत्र गङ्गायमुनासरस्वतीशदोऽस्ति तवापि रजोदोपो ·स्मृत्यर्थसारः। १५५ नास्तीत्याहुः । अतीरवासिनामपि उपाकर्मणि चोत्सर्जने व्रतनाने चन्द्रसूर्यग्रहे च रजोदोषो नास्ति । क्षुद्रनद्यः सर्वा न रजस्वलाः । इति तीर्थविधिः। अथ महापातकेषु द्वादशवार्षिकादिवतस्थानेषु प्राजापत्यादयस्तत्पत्याम्नायाश्योच्यन्ते- सत्र द्वादशवार्षिके द्वादशदिनेष्वेकैकं प्राजापत्यं परिकल्प्यैवं कल्प्य- माने घट्यधिकशतत्रिंशत्माजापत्या द्वादशवार्षिकेषु भवन्ति । तस्मा- महापातके स्वमत्या सकृत्करणे पष्टयधिकशतत्रयं कायांश्चरेत् । तदशकौ पटवधिकत्रिंशद्धेनूर्दद्यात्तन्मूल्यं वा । गोमुल्यत्वेन पटवधि- कत्रिंशन्निष्कान्वा निप्कार्धानि वा निष्कपादान्वा शक्त्या दद्यात् । मूल्यदानेऽप्यशक्ती तावन्त उदवासाः कार्याः तत्राप्यशक्तावेक- कस्य प्राजापत्यस्यायुतगायत्रीजपसंख्यया पत्रिंशल्लक्षसंख्याको गाय- बीजपः कार्यः । पष्टयधिकशतत्रयवेदपारायणानि वा कार्याणि । ताव. न्ति तिलहोममहस्राणि वा । तावन्तः शतद्वयप्राणायामा वा । इत्यादि कृच्छ्रप्रत्याम्नायत्वेन पट्यधितशतत्रयसंख्यया महापातकेपु योज्यम् । अतिपातकेषु पादन्यूनद्वादशाब्दनववार्षिकवतस्थाने सप्तत्यधिकशतद्वयं कायाः कार्याः। तदशक्तौ धेनुदानादि कार्यम् । अनुपातकेपु पवार्षिकव. तस्थाने साशीतिशतकायाः। धेन्वादयश्च तत्सरयाकाः। उपपातकबहुत्वे वार्पिक व्रतं कार्यम् । तत्स्थाने त्रिवार्षिके नवतिसंख्याकाः कायाः कार्याः । धेन्वादयश्च तत्संख्याकाः । एकैकोपपातकेपु त्रैमासिकवतमु- क्तम् । तत्स्थाने सार्धसत कायाः प्रत्याम्नायश्च । धेन्वादयस्तत्संरयाकाः । वृषभैकादशगोदानसहितत्रिरात्रात्मका गोवधवते तु साधैंकादश काया उपवासादयश्च तत्संख्याकाः । मासपयोक्ते सार्धकायद्वयं प्रत्याम्नायश्च तद्वत् । पञ्चगव्यमासे चैवम् । पराके तु कायत्रयं प्रत्यान्नायश्च तद्वत् । सताहं सांतपने त्वर्थकापा इत्यादि । प्रकीर्णकेयु प्राजापत्यं पादादि- क्लप्त्या कल्प्यम् । प्राजापत्यः पडुपवासा इति वा शक्त्या कल्प्यम् । अप सर्वप्रायश्चित्तानि वक्ष्यन्ते--तत्र महापातकादर्वाचीनपापेषु बहुपु विवि. घेष्वज्ञातादिप्वत्यन्तगुणवानत्यन्तविरक्तः प्रतिनिमित्तं कर्तुमशक्तो माय- श्चित्तं पडब्दकृच्छं साशीतिशतसरयाकं प्राजापत्यं चरेत् । धेन्वादि- प्रत्याम्नायं वा तत्संरयया कुर्यात् । अभ्यासे द्विगुणं मत्या त्रिगुणं मत्याs- क.वार'। २ स. ग. उपवा । ३ क. उदया।

·१५६ श्रीधराचार्यकृत:- भ्यासे चतुर्गुणम् । अत्यन्ताभ्यासे निरन्तराभ्यासे वा पञ्चगुणम् । बहुकालाभ्यासे षड्गुणम् । प्रकीर्णकेषु क्षुद्रपापेपु चातिबहुवमत्या कृतेषु प्रतिनिमित्तं कर्तुमशक्ती प्रायश्चित्तमब्दकृच्छू त्रिंशत्संख्याकपाजा- पत्यं चरेत् । धेन्वादिप्रत्याम्नायं वा तत्संख्यया कुर्यात् । अभ्यासे द्विगुणं मत्या त्रिगुणम् । मत्याऽभ्यासे चतुर्गुणम् । अत्यन्ताभ्यासे निरन्तराभ्यासे वा पञ्चगुणम् । तथा बहुकालाभ्यासे पङ्गुणम् । क्षुद्रपापेप्वज्ञातकृ- तेषु प्रतिनिमित्तं प्रायश्चित्ताशक्तौ कृच्छ्रातिकृच्छ्रचान्द्रायणानि कुर्यात् । तत्स्थाने द्वादश प्राजापत्यान्वा चरेत् । धेन्वादिप्रत्यानायं वा कृच्छ्र- स्थाने तसंख्यया कुर्यात् । अभ्यासे द्विगुणं मत्या त्रिगुणं मत्याऽभ्यासे चतुर्गुणम् । अत्यन्ताभ्यासे निरन्तराभ्यासे च पश्चगुणम् । तथा बहु- कालाभ्यासे पड्गुणम् । इदं प्रायश्चित्तचतुष्टयमुत्तमस्य । मध्यमस्य दिगुणम् । जघन्यस्य त्रिगुणम् । इष्टापूर्तशुमाशुममहाकर्मस्वनुपहताना- मपि ज्ञविगाचार्ययजमानादीनां कृच्छ्रातिकृच्छ्रचान्द्रायणाख्यं सर्वप्रा- भित्तं भवेत् । तत्स्थाने द्वादश प्राजापत्यान्वा तदध वा वदन्ति । इति स्मृत्यर्थसारे सर्वप्रायश्चित्तविधिः। सर्ववानुक्तनिष्कृतौ कृच्छ्रातिकृच्छ्रचान्द्रायणानि समस्तव्यस्तरूपेण योग्यतया योज्यानि । क्षुद्रेषूपपापेपूपयासस्त्रिरात्रकाया वा योग्यतया पोज्याः। अतिक्षुद्रेषु द्वादश षड्वा प्राणायामा योग्यतया योज्याः। मीशूद्राणाममन्त्रकाः प्राणायामाः । पुरुषाहारहन्तकाराग्रदानानि पा योज्यानि तावद्धनधान्यादिदानं वा कार्यम्। होमे मूर्मुकः स्वः स्वाहेत्या. हुतिः कार्या। कर्मण्यङ्गलोपे भूर्भुवः स्वरितिजपः १०८। वाग्यमलोपे विष्णुस्मरणं शिवस्मरणं वा । अज्ञातन्यूनसंपूर्णतार्थमच्युतस्मरणं शंभु- स्मरणं वा कार्यम् । यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु । न्यून संपूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ।। अज्ञानादथवा लोमात्मच्यवेताध्वरेषु यत् स्मरणादेव तद्विष्णोः संपूर्ण स्यादिति श्रुतिः ॥ इति पद्मपुराणवचनम् । इति स्मृत्यर्थसारे सर्वप्रायश्चित्तविधिः समाप्तः । + ·स्मस्पर्थसारः। १५७ निष्कपरिमाणम् । निष्कच लोकशाबपोरेकवाक्यतया मापाः, चत्वा. रिंशत् ४० । तदध २० तदध १० सुवर्ण तदशक्ती रजतं वा । अष्ट- प्राजापत्यैरेक चान्द्रायणं पइमिस्तप्त(मिर्वा)कृच्छ्रः। बिभिरतिकृच्छ्रः । एवमब्दवते त्रिंशसंख्याकाः प्राजापत्याः । इति विश्वामित्रमहामहेश्वरनागमविष्णुमट्टोपाध्यायसूनुना यज्वना श्रीधराचार्येण श्रुतिस्मृतिविदा कृते स्मृत्य- र्थसारे प्रायश्चित्तप्रकरणं समाप्तम् ।