·(48
इतिहास-पुराण
निर्वचन कोष
5
२६५.१८२०३
शिव
15
डॉ.शिवसागर त्रिपाठी

·No text on this page.

·इतिहासपुराण
निर्वचनकोषः
पुस्तका कोष्ट
शिक्षा विभाष
एत्तर प्रदेश के सौजन्य से हा
डा. शिवसागरत्रिपाठी
सह-आचार्यः (रीडर) संस्कृत-विभागे
राजस्थान विश्वविद्यालयः, जयपुरम्
देवनाचार प्रकाशनम्, जयपुरम्

·राजस्थान सस्कृत अकादमी
के आर्थिक सहयोगले प्रकाशित
प्रकाश
प्रथम-सस्करण : १९८८
मूल्य : ८०-००
प्रकाशक
देवनागर प्रकाशन, जयपुर
मुद्रक
: एलोरा प्रिन्टर्स, पं. शिवदीनजी का रास्ता, जयपुर
..

·इतिहासः कुशाभासः शूकरास्यो महेश्वरः ।
अक्षसूत्रं घटं विभ्रत्पङ्कजाभरणान्दितः ।।
इतिहासपुरुषः
पुराणं चम्पकाभासं शुक्रवक्त्रञ्च तुन्दिलम् ।
अक्षसूत्रमयं ज्ञेयं नानाऽऽभरणभूषितम् ।।
पुराणपुरुषः
समर्पणम्
ऐतिह्यपुरुषः सोऽयं तथा पुराणपूरुषः ।
वत्तस्य संस्कृतेश्चैव रक्षिणो देवरूपिणौ ।।
प्रेरणाबीजवप्तारौ वाल्मीकिव्यासयोः हृदि ।
निर्वचनमयः कोषः ताम्यामेव समर्प्यते ।।
-डॉ. शिवसागरत्रिपाठी

·No text on this page.

·अस्मदीयम् भारतीयसंस्कृतेरितिहासस्य स्रोतरितिहासपुराणमित्यत्र न वापि संशीति : । अथर्ववेदसंहितायां वेदैः सह पुराणोत्पत्तिः स्वीकृता-'ऋचः सामानि छन्दासि पुराणं यजुषा सह' । स्कन्दपुराणस्य ऋषि: 'आत्मा पुराण वेदाना मिति इतिहासपुराणस्य वेदोपहरणत्वं स्वीकरोति । अतो वेदविद्यां सम्यगवगन्तुमिति- हासपुराणस्याध्ययनमत्यावश्यकम् । यतोऽत्र संस्कृतीतिहास-भूगोल-धर्म-दर्शन- नीति-साहित्य-ज्योतिषायुर्वेद-व्याकरण-देवशास्त्र-और्वदेहिकी-तीर्थमाहात्म्यादि. विविधविषया: आख्यानोपाख्यानैः सह सहज भावेनानुस्यता: । अतो यत्खलु वेद- व्यासेन महाभारतसन्दर्भ लिखितम-'यदिहास्ति तदन्यत्र यन्ने हास्ति न तत्क्वचित्'- तत्खलु पुराणेतिहासविषयेऽपि सर्वथा समीचीनम् । इतिहासपुराण ग्रन्थाः भापिक- संरचना दृष्ट्यापि महत्त्वपूर्णाः । वैदिकसम्पत्ति शेवधौ यथाऽर्थस्य महत्त्वं, तथैव तदुपकारकेष्वितिहासपुराणेषु अर्थस्य महिमा सर्वातिशायी। वैदिककालादेव परम्परयागतेषु प्रार्थनिर्वचनेषु प्रमुखं साम्राज्यमर्थस्य । हितोपदेशे निजशैल्या सत्यमेव लिखितम्- 'अर्थेन बलवान् सर्यो यर्थाद् भवति पण्डितः । यथा लोकेऽर्थ बिना किमपि कार्य न सञ्चरति, तत्कृतेऽर्थकोषस्यावश्यकता भवति, तथैव सारस्वत लोकेऽपि अर्थेनैव समृद्धिमायाति । तत्सञ्चयार्थमपि कोषनिर्माण क्रियते । एतदृष्ट्या विविध कोषाः विनिर्मिताः, परम् प्रार्थ-निर्वचनकोषोऽद्यावधि इतः पूर्वन प्रकाशित : । रामायण-महाभारतगत-निवेचन-शब्दानां परिशिष्ट- रूपेण सञ्चयनमवश्यं मया 'रामायण एवं महाभारत का शाब्दिक विवेचन' नामके स्वग्रन्थे कृतम् । प्रबन्धस्यास्य द्योत निकायामितिहासपुराणस्य महत्त्वं, तस्य वेदोपवृहणत्वं, इतिहासपुराणस्य विवेचनं, प्रक्षिप्तांश-पाठभेदस्थितिः, शब्दाथसम्बन्धः, निरुक्त व्याकरणञ्च, अपाणिनीयप्रयोगाः, निर्वचनपरम्परा, कोष: कोषसाहित्यञ्च, निर्वचन-परिभाषा वृत्तयश्च, निर्वचनाध्ययनपरम्परेतिहास :, शैली, नामकरणम् इति प्रभृतयः संक्षेपतो व्याख्याताः । एतदनन्तर ग्रन्थस्यास्य तृतीयपृष्ठे सङ्केतितेष्वितिहासपुराणग्रन्थेषु यथोप- लब्धनिर्वचनानामकारादिक क्रमेण कोषरूपेण सङ्कलनं वर्तते । प्रबन्धस्यामुप्य पादटिप्पण्यां प्रयुक्ताः सामान्यास्तथा मूलग्रन्थानां सहायकग्रन्थानाञ्च सक्षेपाः परिशिष्टंकारादिकक्रमेण विशदीकृताः।

·6 ] ग्रन्थस्यास्य प्रणयने परोक्षतोऽपरोक्षतो वा येभ्यः साहाय्यं गृहीतं, तेषां सन्दर्भाः पादटिप्पण्यां यथाशक्ति प्रदत्ताः । यदि कथमपि निर्देशो न कृतः, तहि नाकृतज्ञतावशाद् अपितु प्रमादवशादेव । अन्ततः समेषां विदुषां सुहृदाञ्च कृते हृदाभारो व्यज्यते, यः समये समये स्वबहुमूल्यसम्मतिदानेनोपकृतः, विशेषतस्तु राजस्थानसंस्कृत-अकादम्याः अध्यक्षवर्याणां राष्ट्रपतिपुरस्कारेण अन्ताराष्ट्रिय- विश्वमारतीपुरस्कारेण च सम्मानितानां विद्वन्मूर्धन्यानां संस्कृत जगति मण्डनी- भूतानां डॉ मण्डनमिश्रमहाभागानां कृते, यैः प्रकाशनानुदानं स्वीकृत्य सतत- लेखनाय प्रोत्साहितोऽयंः सर्जनात्मा । एवमेव अकादम्या: उपाध्यक्षं राजस्थान- विश्वविद्यालये प्राचार्यपदमलङ्कारण राष्ट्रपतिपुरस्कारेणालङ्कतं सहयोरि प्रदरं डा. रामचन्द्रद्विवेदिमहोदयं प्रति स्वकृतज्ञता ज्ञापयामि, येन पुस्तकस्य प्रस्तावना विलिख्यात्यधिकमनुगृहीतोऽहम् । अत्र श्रद्धाभाज: डा. फतहसिंहमहोदयाः कथमपि विस्मर्तु न शक्याः, यः खलु अध्ययनानुसन्धानक्षेत्रे प्रवृत्तो निर्वचनकोष-निर्माणाय च प्ररितोऽयं जनः । पौन :पुन्येन सर्वे धन्यवादै: सभाज्यन्ते। मन्ये खलु कोषोऽयमध्येतृ ण शोधकर्तृणाञ्च कृते सर्वथोपादेयो भविष्यतीति प्रस्तुक्तो मे महान् हर्षों जाजायते चेतसि । वागीशं सच्चिदानन्द हृदि ध्यात्वा परं विभुम् । इतिहासपुराणीयः कोषो ज्ञानद उच्यते ।। -डा. शिवसागरत्रिपाठी ·प्रस्तावना । 'रामायण एवं महाभारत का शाब्दिक विवेचन' इत्याख्यो हिन्दीभाषा- निबद्धो प्रन्यो डा. शिवसागरत्रिपाठिमहोदयेन 1986 तमे ख्रिस्तीयादे प्राकाश्यमुपनीत: । तमेव बिषयमवलम्ब्य प्रकृतग्रन्थे ह्यग्नि-विष्णु-वायु- लिङ्ग--मार्कण्डेय--कर्म--मत्स्य--भागवत--ब्रह्मवैवर्तपुराणान्यप्यनुसंधाय 'इतिहास- पुराणकोप: संस्कृतगिरा सौरसारस्वत साधकानां समक्षं साम्प्रत समुपाहृतः । डा. त्रिपाठी सुकुमारवस्तुनि साहित्ये सुप्रथितयशा: बहून्ग्रन्था निर्माय शोधार्थं निरुत्तसंप्रदायं प्रास्तौषीत् । तस्यैव सुफलं ग्रन्थरत्नमिदम् । अवशिष्टानां पुराणानां निरुक्तान्यपि नचिरादेव स प्रस्तोष्यतीत्यत्र न मे मनसि सन्देहलेशः पदं दधाति । वस्तुतो निरुक्तानां तात्पर्य शब्दानां यथाकञ्चिद् अर्थवत्त्वं प्रतिपादयितु प्रतिभाति । 'अनर्थका हि मन्त्राः' इति कौत्सः प्रतिपेदे । तेषाञ्चानुपपन्नार्थत्वं विप्रतिषिद्धार्थत्वमविस्पष्टार्थत्वं चोदाजहार । यास्कस्तु तेषां निरुक्त प्रतिपाद्यार्थ- बत्त्वं प्रत्यपादयत । आह च--- 'नैप स्थागोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यति । पुरुषा- पराधः स भवति । यथा जानपदीषु विद्यातः पुरुषविशेषो भवति पारोबय वित्सु तु खलु वेदितृषु भयोविद्यः प्रशस्यो भवति' (I.16) । एवमेव सायणाचार्योऽपि ऋग्वेदमाष्यभूमिकायां 'तदेवमेतैस्तदर्थशास्त्रादिभिर्हेतुभिर्मन्त्राणामर्थप्रत्यायनार्थत्वं नास्तीति पूर्वपक्षमुपक्षिप्य 'अर्थाभिधायकत्वे तु दृष्ट लभ्यत' इति यास्कसिद्धान्त- मेव हदयन भाषत–'विद्यमान एवार्थः प्रमादालस्यादिभिर्न ज्ञायते । तेषां निगम- निरुक्तव्याकरणवशेन धातुतोऽर्थः परिकल्पयितव्यः ।' जैमिनिमीमांसासूत्रस्य प्रथमा- ध्याये सूत्रैस्तद्भाष्यकार: कुमारिल भट्टश्च तद्व्याख्यया, पाणिनिसूत्रभाष्यकार: पतञ्जलिश्च यास्क निर्दिष्टदिक्प्रपञ्चेन वेदानां प्रामाण्यमर्थवत्त्वं च निरदीधरन् । लौकिकानां, वैदिकानामिव, शब्दानामावगमाय व्याकरणं व्युत्पत्तिनिमि- तकं निरुक्तञ्च प्रयोगनिमित्तकमाधार शरणीकुते । एकस्यैव शब्दस्य निरुक्तानि बहूनि दृश्यन्ते । तत्र कि कारणम् ? अर्थपरम्पराया लोपः अविस्पष्टता वा इत्येके । वस्तुतः परम्परालोपेन सह सम्प्रदायकृता: पुरुषोत्प्रेक्षानिमित्ता: ह्यभिप्रेतार्थसम्पो- षिकाः प्रवृत्तयोऽपि दरीदृश्यन्ते । वेदोत्तरकाले प्राकृत शब्दानां पूर्व सत्कृतीकरणं तदनु तन्निरुक्त-निर्माणमपि व्याकरणपाटवसाहाय्येन परिभाष्यत इति निरुक्तानि स्वमनीषया सूक्ष्मेक्षिकया निरीक्ष्यैव ग्राह्यारिण, नान्यथा । निरुक्तानि च प्रायेण .

·SARAN 8 ] तत्तच्छब्दविशेषनिष्ठसंस्कृतिस्वरूपं परामृश्य निर्मीयन्त इत्यपि वेदव्याख्यान प्रवृत्तेन यास्ककृतनिरुक्त न स्पष्टीभवति । तत्र च निरुक्तवैविध्यं परम्परास्वरूपवैचित्र्यमा- मृशत्यथवा परम्पराया अनिर्णीतत्वाद्विकल्पा अपि यथाव्युत्पत्ति प्रस्तूयन्ते । इतिहास-पुराण-निर्वचनकोषानुसन्धानेन वेदब्राह्मणादिकालात् प्रवर्तमाना निरुक्तपरम्परा कथमिव समादृता, इतिहास-पुराणेषु च निरुक्तीनां कीदृशं वैशिष्ट्यं वैचित्र्यं वा चकास्तीति डा.त्रिपाटिमहोदयो 'निर्वचनरीति' रिति प्रकरणे त्रिशत्तथ्यनिदर्शनैः सयुक्तिक विविनक्ति । तदनु सः विभिन्नपात्राणां नाम- करणस्याधाराणां मनाग दिग्दर्शनं प्रस्तौति । वस्तुतोऽतीव गभीरोऽयं विषयः । पुराणेषु विशेषतो नाम्नां व्युत्पत्ति -प्रदर्शनं बहुधा दृष्टिपथमवतरति । एतत्सर्व प्रत्येक निरुक्तीनां विशेषपरिशीलनेन स्फुटीभविष्यति । स्वयं डा. त्रिपाठिमहाभागः स्वकीये हिन्दीग्रन्थे विषयमिमं किञ्चिद्विस्तरेण प्रास्तौषीत् । तत एवात्र विस्तरः परिहृतः । इतिहास-पुराणेषु बहूनां शब्दानां विविधानि निरुक्तानि निरीक्ष्यन्ते । तत्र च बहूनि निरुक्तानि शब्दभेदेन निर्दिष्टान्थप्येकात्मकानि । सर्वेषां पुराणानां शब्द- विशेषस्य कस्मिनिरुक्त ऐकमत्यमिति सर्वशब्दसंकलनयैव समाधातु शक्यते । अचिरणव डा.त्रिपाठी पुराणानामन्येषां निरुक्तान्यपि वेदवेदांगविदां विदुषां विनोदाय संकलयिष्यतीत्याशासे । तेनैव निरुक्तानां पुराणदृष्ट्या संपूर्ण संकलनं तदनुमृत्य चामूलचूलं विवेचनं सेत्स्यतीति सोत्कण्ठं वयं साकल्येन पुराणगतनिरुक्त- विवेचनं प्रतीक्षामहे । अस्मिन् ‘इतिहासपुराण-निर्वचनकोष' येषां शब्दानां निरुक्तयः स्वर्व- विध्येन पुराणगतसंस्कृतिसंकेतेन, वेदोपनिषत्परम्पराप्रसूतेन निर्वचन कौशलेन च विविविद्यावदातस्वान्तानां विपश्चिदपश्चिमानां मनांस्यावर्जयिष्यति, तासु केचन शब्दा अधस्तादुल्लिख्यन्ते । शब्दानन्तरं यत्र क्वचन कृता: संख्या: निरुक्तिवैविध्यं सूत्रयन्ति । अक्षरः, अग्निः, अनन्तः, अनिरुद्धः, अम्भः, असुरः, प्राचार्यः, प्रादित्य:- 14, ईश्वर:-9, उमा-5, ऋषिः, प्रोॐम्-11, ककुत्स्थः-5, कश्यप:-4, कार्तिकेयः, काल:-6, कृष्णः-13, क्षत्रिय:-9, क्षर:-6, क्षेत्रज्ञ:-6, जरासंध:-7, त्रिपथगा-6, त्रिपुरम्, त्रिपुरारिः, त्रेता-5, दक्ष:-7, दामोदर:-6, दुर्गा-8, धर्मः-9, धारणा-9, धुन्धुमार:-10, नारायण:-22, नासत्यः-7, निषादः-7, पशुपति:-5, पाञ्च- जन्य:-9 प्राणायामः-8, पुत्रः-19, पुरुष:-17. ब्रह्म-ब्रह्मा-10, ब्राह्मणः-6, भारतम्-12, महादेव:-12, मार्तण्डः (कश्यपः)-9, यमः, (ईश्वरः)-11, वारा- गसी-6, वासुदेव:-15, विष्णु:-13, वेदव्यासः-12, व्यूहः-6, शिवः-9, सत्य: (गोविन्दः)-7 सविता-5, सात्त्वत:-7, हरिः-9, हृषीकेश:-6, , -- - . - ·[9 ऐतेषु बहूनां शब्दानां निरुक्तानि शब्दान्तविभिन्न षु पुराणेषु समुपात्तानि । कानिचिच्च वस्तुतो विभिन्दन्ति, तत्र भेदे किं विनिगमकमिति शोधार्थिभिध्येयम् । पुनश्च येषां निरुक्त-संख्या भूयसी वर्तते, तत्र किं कारणम् ? तेषां महत्त्वमधिक- मिति विविध निरुक्तानि प्राचलन् प्रावर्तन्त वा, अन्यो वा कश्चन हेतुरित्यपि प्रतिशब्दमध्येयम् । वस्तुतः डा. त्रिपाठिमहोदय-ग्रथितः ‘इतिहास पुराण-निर्वचन-कोषः शधा- थिनां महत्साहाय्यमाचरिष्यति । प्रक्षिप्तांशसन्निबद्धनि रुक्तानि पृथकृत्वा निस्तै तिह्यमपि निभालयितु शक्यते । नवशोधनिर्माणदिशं दयितु कृतभूरि- परिश्रमः सन्तन्तं सारस्वतसाधनासमाहितब्रतो ग्रन्थनिर्माणनपुगीप्रथितयशाः डा.त्रिपाठिमहोदय एवमेव स्वयशसा दिगन्तवयूमण्डनमारचयत्विति सप्रश्रयं पराम्बासहित परात्परं परमेश्वरं प्रार्थये । डॉ. रामचन्द्र द्विवेदी प्राचार्यः, संस्कृत-विभागे निदेशक :, जैन-अनुशीलन केन्द्र मानविकीपीठञ्च राजस्थान-विश्वविद्यालये, उपाध्यक्ष राजस्थान, संस्कृत-अकादमी जयपुरम्

·No text on this page.

·अनुक्रमः
III
v
VII
समर्पणम्
अस्मदीयम्
प्रस्तावना
द्योतनिका
निर्वचन-कोष
परिशिष्टम् (संक्षेपाः)
1-20
21-208
209-213

·No text on this page.

·द्योतनिका . विश्वस्मिन्नपि विश्वे सर्वविदितं तथ्यमेतद्यद् यथा वैदिक-धर्म-संस्कृतिज्ञानाय सर्वजनहिताय ब्रह्मनिःश्वसितभूतस्य वेदराशेरपेक्षा वर्तते, तथैव भारतस्यातीतज्ञान- विज्ञानहेतवे इतिहासपुराणग्रन्थानामनुशीलनं परमावश्यकम् । एतत्साहित्यं तु वेदोक्ततत्त्वसम्पन्नत्वाद् भारतस्यामूल्यो निधिः वर्तते । ये तु केचिदिमं पुण्यराशि गल्पं कपोलकल्पितमिति मत्वा निन्दन्ति पारिहरन्ति च, ते मन्ये वराकाः दयापात्रमेव । वस्तुतस्तु 'इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः ।। वेदसम्पत्तेः सम्यगवबोधनार्थं ब्राह्मणारण्यकोपनिषद्वेदाङ्गादीनामिव इतिहास- पुराणस्यापि परिशीलनमपेक्ष्यते । यतोऽत्र वैदिकज्ञानस्यैव समुपवृहणं वर्तते 'इतिहास- पुराणाभ्यां वेदं समुपबृहयेदिति'। रामायण, महाभारते पुराणेष्वपि च शब्दशः स्वीकृतमिदम्- 'वेदोपबृहणार्थाय तावग्राहयत प्रभु': 'ब्रह्मन् वेदरहस्यञ्च यच्चान्यत्स्थापितं मया । साङ्गोपनिषदां चैव वेदानां विस्तरक्रिया ॥4 'पुराणं पञ्चमो वेद इति ब्रह्मानुशासनम् । वेदाः प्रतिष्ठिताः सर्वे पुराणे नात्र संशयः' । आत्मा पुराणं वेदानां पृथगङ्गानि तानि षट् । यन्न दृष्टं वेदेषु तद् दृष्टं स्मृतिभिः किल ।। उभाभ्यां यन्न दृष्टं हि तत्पुराणेषु गीयते । पुराणं सर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणा स्मृतम् ।। 'श्रुतिस्मृती उभे नेत्रे पुराणं हृदयं स्मृतम्'6 'सर्ववेदार्थसाराणि पुराणानि' ।' 'प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम् 18 1. छा. उप. 7/1/4 3. वा. रा. बाल 4/6 5. स्कन्द. रेवा 1/18,22,23 7. नारदीय. पु. 1/9/97 2. महा. चि. 1/1/267 4. महा. 1/1/62 6. स्कन्द. काशी 2/96 8. वा. पु. पू. 51/54 ·TREE MARATHAN 2 . N - अलङ्कारशास्त्रिभिरुपदेशात्मको ग्रन्थः त्रिषु भागेषु विभक्तः प्रभुसम्मित', मुहृत्सम्मितः, कान्तासम्मितश्च ।। तत्र वेदेषु स्मृतिषु च प्रभुसम्मितता दृश्यते, पर- मितिहासपुराणे सुहृत्सम्मितत्वं कदाचिच्च कान्तासम्मितत्वमपि परिलक्ष्यते । एवम- मुत्र लोकगौरवं सुरक्षितं, यत्खलु तत्रत्येषु पाख्यानोपाख्यान-नीति-गाथा-कल्प-निर्वचना- दिषु सर्वत्रावलोक्यते इति वैशिष्ट्यं वरीवति । यथोल्लिखितं स्कन्दपुराणे- 'इतिहासपुराणानि भिद्यन्ते लोकगौरवात्'2 इतिहासपुराणम् इतिहासपुराणशब्दो सहैव पृथग्वा एकवचने द्विवचने बहुवचने च प्रयुज्यते । उमावपि एवं व्याख्यातौ-'पुरा भवं पुराणम्'' पुराणं नवं भवति तथा 'इतिहास: पुरावृत्तम्' इति ह आस इतिहासः (अत्र इतिह इति पारम्पर्योपदेशेऽव्ययम् अथवा ह इति निश्चयार्थकमव्ययं ज्ञेयम्)। नीलकण्ठाचार्येण 'पुराणं पुरावृत्तम्' इति लक्षणं प्रदत्तम् । एवं द्वयोरपि शब्दयोः घटनाप्रामुख्यं द्योतते । अतः कदाचिदेतौ शब्दा- वन्योन्यस्य कृतेऽपि उपलभ्येते'-'अत्राप्युदाहरतीममितिहासं पुरातनम्'8 'द्वैपायनेन यत्प्रोक्त पुराणं परमर्षिणा' । चतुर्दशविद्यास्वपि10 पुराणमेव परिगणितं, परं तत्र इतिहासोऽपि विद्यात्वेनोपलक्षितः निश्चीयते । इतिहासपुराणशब्देन समन्वितरूपेण रामायण-महाभारत-पुराण-उपपुराण- औपपुराणादीनि गृह्यन्ते । परमत्र परिगणनायां मतभिन्न्यं वर्तते । तथापि- मद्वयं भद्वयं चैव ब्रत्रयं वचतुष्टयम् । अनापल्लिङ्गकूस्कानि पुराणानि प्रचक्षते ॥11 इति देवीभागवतवचनानुसारं मार्कण्डेय - मत्स्य - भागवत-भविष्य-ब्रह्म- ब्रह्मवैवर्त ब्रह्माण्ड-विष्णु-बाराह-वामन-वायु-अग्नि-नारदीय-पद्म-लिङ्ग-गरुड-कूर्म-स्कन्द- पुराणान्यष्टादश विद्यन्ते । एतेषां श्लोकसंख्या उपपुराणानां संख्यां परित्यज्यापि सपादपञ्चलक्षात्मिका विद्यते । तथाहि महाभारतस्य लक्षं, रामायणस्य पञ्चविंशति- सहस्र, अष्टादशपुराणानाञ्च चतुर्लक्षम् । यथोक्तं मत्स्यपुराणे- . -- 1, काव्यप्रकाश: :-प्रथमोल्लास: 2. स्कन्द-कुमारिका 40/198 3. अ. सु. 165 4. नि. 3/20/24 5. अमर. 1/6/4 6. तत्रैव सुधा व्याख्या 7. महा. 1/5/1 टीका 8. म. पु. 17/6 9. महा. 1/1/17 10. पुराण-न्याय-मीमांसा-धर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः। वेदाःस्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश-या. स्म्. 1/3 11. दे. भा. 1/2/3 ·3 - एवं सपादाः पञ्चैते लक्षा म] प्रकीर्तिताः । पुरातनस्य कल्पस्य पुराणानि विदुर्बुधाः ।।। एवं परिमाणदृष्ट्या विशालं बाङ्मयमुद्वहती तिहासपुराणमिति । प्रकृतग्रन्थे तु निर्वचनदृष्ट्या रामायण-हरिवंशसहितमहाभारत-अग्नि- विष्णु-वायु--लिङ्ग-मार्कण्डेय कूर्म-मत्स्य-भागवत - ब्रह्मवैवर्तपुराणान्यध्ययनसरण्या- मानीतानि । अथ च ब्रह्म-ब्रह्माण्ड-पद्म-स्कन्द-गरुड-शिव वामन-देवी-कालिका-नरसिंह- नीलमतादिपुराणोपपुराणादिभ्यः निर्वचनसम्बन्धिनी प्रकीर्ण-सामग्री समाविष्टा । तथा आवश्यकतानुसारं शब्दकल्पद्रु मे प्रदत्तानां पुराणोपपुराणोद्धरणानामुपयोगोऽप्यं- शतः कृतः। तत्रत्यास्पष्टविवरणत्वाकतीनांचित्सन्दर्भारणामुपलब्धिः तत्तद्ग्रन्थेषु न मुलभा जाता। यद्यपि इतिहासपुराणग्रन्थाः वेदार्थ-भाष्य-रहस्यादिप्रतिपादकत्वेन सर्ग-प्रति- सर्ग-वंश-मन्वन्तर-वंशानुचरित-लक्षणाश्रयत्वेन नीति-धर्माचार-संस्कारादीनां प्रौढशिक्षा दातृत्वेन विश्वकोषरूपेण महीयन्ते, परमेते भाषिकसंरचनापथापि महत्त्वपूर्णाः । महर्षि-प्रणीता एते सरल-सुबोध-भाषायां निवद्धा इत्यत्र न संशयः। तथाप्यत्रापाणिनीय- प्रयोगा: निर्वचनानि च बहुश उपलभ्यन्ते । वस्तुतः वाल्मीकि-व्यासादयो महर्षयः व्याकरणस्य जटिलप्रयोगाणां पक्षपातिनो न, ते तु लोक-व्यवहारभाषामवलम्ब्य सामान्यजनेष्वपि कथ्यसम्प्रेषणेऽनुरक्ताः । एतादृशैः प्रयोगः, उपलब्धैः निर्वचन व्याख्यादिभिश्च पुष्टिर्भवत्यस्य कथनस्य । यत्र कुत्रापि असंल्कृताः शब्दाः दृश्यन्ते, मन्ये ते कथकैः भ्रमवशादेव योजिताः। प्रक्षिप्तांश: पाठभेदश्च इतिहासपुराणग्रन्थानां पाठानुसन्धानेन सम्यक् परिशीलनेन च स्पष्टं प्रतीयते यत्तेषां वास्तविक मूलरूपं सुरक्षितं नास्ति । तत्रानेकांशाः लुप्ता सहैव बहवोंशाः स्वार्थ-लिप्सया शिष्य;, प्रशिष्यैः, सूतैः, कथकैः, प्रौढशिक्षाप्रचारकैः कथावाचकैः ब्रह्म-शैव--वैष्णव--भागवत-शाक्त-सौर-गाणपत्यादिविविधसम्प्रदायावलम्बिभिश्च प्रक्षिप्ताः। सम्प्रत्येतादृशा अंशा एवं मिलिताः, यत्तेषां निष्कासनं कठिनं जातं, किंवा सामान्यतोऽपेक्षितमपि नास्ति साम्प्रतम् । यतः रामायण-महाभारतादीनामालोचनात्मक- संस्करणेषु क्रमशः पुण्यपत्तनतः बडौदानगरतश्च प्रकाशितेषु च एवम्विधः प्रयासः कृतः, तत्रापि विप्रतिपत्तिः दृश्यते । अत एते ग्रन्था यथोपलब्धरूपेण ग्राह्याः। तत्र तु प्रक्षेपा अपि न हेयाः, सम्मान्या एव । ग्रन्थेऽस्मिन्नपि एषैव दृष्टिरवलम्बिता । एवमेव ग्रन्थेष्वेतेषु देश-काल-व्यक्ति-लिपिकादिभेदाद् अनेके पाठभेदाः प्राप्यन्ते । श्रुतिस्मृत्योरुपबृहणहेतुषु पुराणेषु नवाः नवाः घटनाः विषयांश्च योजयित्वा विस्तारः " . - 1. म. पु. 53/71 ·कृतः, तेपाञ्च जनजागरणार्थं सर्वाधिकः प्रचारः कृतः । एतस्मात्कारणादेव विविध. पुराणेषु तेषां विभिन्नसंस्करणेषु च पाठभेदा उपलभ्यन्ते । शोधकर्तृ णां कृते एते पाठभेदा अनेकशोऽत्युपादेया सिद्ध यन्ति । ग्रन्थेऽस्मिन् कोषरूपेण सङ्कलितेषु निर्वचनेषु रामायणस्य महाभारतस्य पुराणानाञ्च विभिन्नसंस्करणेषु यत्किञ्चिद्भेदेनोपलब्धाः पाठभेदा ययावत् प्रदत्ताः, क्वचित्तु कोष्ठके विलिख्य सन्दर्भाः सङ्कतिताः । शब्दार्थ-सम्बन्धः भाषायाः साहित्यस्य वा मूलाधारो शब्द:, यः खल्वर्थावबोधं जनयति । तयोः समृद्धिः तद्गतया शब्दार्थ-सम्पत्त्या भवति । एतयोः पारस्परिकसम्बन्धे शास्त्रेषु बहु विचारितम्, परमुचितमेव पतञ्जलि-भर्तृहरि प्रभृतिभिः भाषाशास्त्रिभिरनयोः नित्यसम्बन्धः स्वीकृतः तथा च महाकविना कालिदासेन गोस्वामिना तुलसीदासेन च स्वालङ्कतशैल्यामुक्तमतस्यैव पुष्टि: कृता। एतत्सर्वं मयान्यत्र यथावद् विशदी- कृतम् । - निरुक्त व्याकरणञ्च शब्दबोधाय विवेचितेषु शक्तिग्रहेषु व्याकरण-निरुक्त-कोषादीनां सर्वाधिक महत्त्वं वर्तते । एते तु तत्र साहाय्यं विदधति । एतेषु शब्दानां व्युत्पत्ति-निरुक्ति-अर्थ- पर्याय-प्रयोगादयो विशदीक्रियन्ते । पुरा वैदिककालेऽपि महत्त्वमेतत्परिज्ञातम् । अतः वेदार्थज्ञानाय शिक्षा-कल्प-निरुक्त-व्याकरणच्छन्दोज्यौतिषाणां, षण्णां वेदाङ्गानां व्यवस्था कृता । एतेष्वनयोः न केवलं परिगणनं कृतम्, अपितु प्रामुख्यं सर्वथाऽनुभूतम् । फलतः पाणिनीय-शिक्षायां वेदपुरुषस्य निरुक्त श्रोत्रमुच्यते'7 तथा 'मुखं व्याकरणं स्मृतम्' । अनेन रूपकेणानयोः सम्बन्धप्रावश्यकता वा सरलतयाऽनुमातु शक्यते । यद्यपि शब्दपरिज्ञानस्य मूलं व्याकरणं वर्तते, तत्तु शब्दान् व्युत्पाद्य संस्कृत्याव्याकृतान् व्याकृत्य गृह्णाति, परमाध्यात्मिकाधिदैविकाधिभौतिकार्थ-विशदीकरणाय निरुक्तस्यापि प्रामुख्य स्वीकृतं-'नानिरुक्तविद् व्याकुर्यादिति' । वस्तुतः निरुक्तस्य व्याकरणस्य चावधारणाभिः संस्कृतशब्दानां निर्वचनं नियन्त्र्यते । अतः शब्दानां च 1. काव्यशास्त्र-दर्शन-व्याकरण-भाषाशास्त्रादिसम्बद्धग्रन्थाः द्रष्टव्याः। 2. सिद्ध शब्दार्थसम्बन्धे च । 3. वाक्य 1/23 4. वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरी ॥ रघु. 1/1 5. अरथ गिरा जल वीचि सम कहियत भिन्न न भिन्न-रामचरित मानस । 6. शब्दार्थसम्बन्धविमर्शः-डा. शिवसागर त्रिपाठी-सारस्वती सुषमा, 25/2 सं. 2027 7.पा.शि.41 8. पा.शि.42 ·5 सम्यगध्ययने निरुक्तधारायाः व्याकरणधारायाश्च युगपदुभयोरन्यतमायाः वा साहाय्य- मपेक्ष्यते । ध्येयमिदं यनिर्वचनेषु तु प्रायः प्रकृतिरेव निर्दिश्यते । तत्र तत्सम्बद्धाः लोकप्रचलितधारणाश्चानुस्यूता भवन्तीति रोचकोऽध्ययनविषयो भवति । ऋग्वेदे वैदिकसाहित्ये च विद्यमानानि निर्वचनान्यवलोक्य स्पष्टं भवति यत् निर्वचनपरम्परातिप्राचीना। तदधिकृत्यानेकानि निरुक्तशास्त्राणि लिखितानि । एतेषु यास्काचार्यस्य योगदानमविस्मरणीयम् । अस्य निरुक्त प्रयोगनिमित्तत्वस्या- र्थाश्रयत्वस्य च प्राधान्यम् । व्याकरणन्तु व्युत्पत्तिनिमित्तकम् । परमेतन् निरुक्तस्यैव विकसितं नियमितं किंवा जटिलं रूपं प्रतीयते । अतएवात्रापि निपातन-बाहुलक- व्यत्यय:-पृषोदरादि'-उणादि-संज्ञाप्रमाणादिभिः लोकसिद्धरूपाणि स्त्रीकृत्य प्रयोग- निमित्तत्वमनुमतमेव । उक्तञ्च प्रयोगशरणा: वैयाकरणा इति । यथोपरि निदिष्टं यद् वेदार्थविशदीकरणाय निरुक्तमावश्यक, ततस्तु व्याकरणं, यतः वैदिकाःशब्दा: लौकिक-व्याकरण-नियमैर्नाबद्धाः । तथैव लौकिकेतिहासपुराण- ग्रन्थानां सम्यगववोधनाय व्याकरणमावश्यकं, परं तत्रापि निरुक्तस्यापेक्षा वर्तते, यत्बल्वद्यावधि पाणिनीयव्याकरणाकान्तमस्तिष्करुपेक्षितम् । वस्तुतः 'मात्मा पुराणं वेदानाम्"10, 'इतिहासपुराणञ्च पञ्चमो वेद उच्यते'11 वेदाः प्रतिष्ठिताः सर्वे पुराणे नात्र संशयः12' इत्यादिभिरुक्तिभि:13 स्पष्टं यद् वेदस्थगूढविषयाणां पुराणेतिहासयो- रुपहरणं कृतम् । अपाणिनीयप्रयोगाः अत: इतिहासपुराणेषु बैदिक-लौकिकोभयविधशब्दानां विषयाणाञ्च मिश्रण वर्तते । यद्यप्यधिकांशाः शब्दाः व्याकरणनियमानुसारं प्रयुक्ताः, परन्त्वपरे बहवः शब्दाः व्याकरणविरुद्धाः विशेषतः पाणिनीयव्याकरणविरुद्धा अपि वर्तन्ते, ये 'आर्षा' इति पदेन व्यपदिश्यन्ते, परं कथनमिदमपशब्दत्वस्याशुद्धत्वस्य वा गन्धमावहति इति महती विडम्बना। तथ्यतस्तु एतादृशाः शब्दाः पाणिनीतरवैयाकरणनैरुक्तादिमतानुसार साध्या एव । क्वचित्तु पाणिनीयव्याकरणेऽपि प्रकारान्तरेण सेद्ध शक्यन्ते । यथा 1. वै. वा. भा. चि.-पृ. 24-117 2. दै. एटी. सम्पूर्ण 3. अर्थनित्यः परीक्षेत-नि. 2/1 4. तदिह लक्षणेनानुपपन्न तत्सर्वं निपातनात्सिद्धम्-का.सू. 5/1/59 5. ल. कौ. कृदन्तम् 6. पा. 3/1/85 7. पा. 6/3/109 8. पा. 3/3/1 9. 'संज्ञाया' मिति सम्बद्धानि पञ्चाशदधिकसूत्राणि । द्र०-पा.का.भा. पृष्ठ 38 10. स्कन्द-रेवा 1/22 11. भा. पु. 1/4/20 12. स्कन्द प्रभास 2/90 13. द्र.-पा.टि 3/7 पृष्ठ 1 ·HARMA 6 '3 रुदन्ती' रुदनं रुत् क्विम् । तमा अन्तति सम्बध्नाति इति कर्मण्यरिण स्त्रियां ङीपि) युवती (योतेः शवन्तान्डोपि) प्रभृतयः शब्दाः । तथापि ईदृशाः शब्दाः अपाणिनीया इत्येव कथितु शक्यते। तथाहि ‘भर्तव्या रक्षितव्या च भार्या हि पतिना सदा' 'गावो बहुगुणा ददुः', 'पूज्य देवं चतुर्मुखः'5 'सर्वानन्तफला: प्रोक्ता:' 'तस्याग्रतो नृपः स्नायात्', 'भारतेषु स्त्रियः पुंसः', 'लोकान् प्रकल्पयित्वा तु', 'सद्भाव एषो भवते मयोक्त: 10 'सोऽलभत् कर्मणा तेन'11 उदरम्भर:.12 जयमान:,13 हिमवन्तचारिणि14 गठन15 पैटुक16 । निर्वचनपरम्परा नकैपु पुराण-निर्वचनेषु वैदिक-निरुक्त-एकाक्षरप्रभृतिपरम्पराणां निर्वाहः कृतः । यथाहि असुरः (अप्रतिग्रहणात्तस्याः) (सुरायाः), 'असुः प्राणः स्मृतो विप्रेस्तज्जन्मान- स्ततोऽसुराः); अभिमन्युः (अभीश्च मन्युमांश्चैव); अक्षरः (न क्षीयते न क्षरति); अग्निः (यस्माच्च नयति ह्यग्र्यां गतिम्); अत्रिः (अहं तृतीय इति); अम्भः (भान्ति यस्मात्); अहिः (हीनत्वात्); प्राचार्यः (आचिनोति च शास्त्रार्थान्, स्वयमाचरते यस्तु आचारे स्थापयत्यपि); आदित्यः (आदिभूतत्वात्); इक्ष्वाकुः (क्षुवतस्तु मनोजज्ञे); उमा (निषेधयन्ती ह्य -मेति); उर्वः (जज्ञे उरु भित्त्वा); कश्यपः (कश्यपानात्तु); कुलपतिः (कुलानि पातयत्येषः); कृष्ण: (कृषिभू वाचक: शब्द: एश्च निर्वृतिवाचकः); केशवः (यस्मात् हतः केशी); गालव: (गले बद्धः); गिरिः (अन्तर्निगीर्णत्वात्); गुरुः (गुकारस्त्वन्धकारार्थः रुकारस्तन्निरोधक:); (दमनाद्दण्डनाच्चैव); नक्षत्रं (न क्षीयते यतस्तानि); नारायणः (आपो नारा इति प्रोक्ता...."अयनं तस्य ता:); पिता (रक्षणात्); पुराणं (यस्मात् पुरा ह्यनतीदं); पुरुष; (पुरि शेते); भरद्वाजः (भर द्वाजमिति); मरुत् (मा रोदी:); मान्धाता दण्डः 7. अ.पु. 1. रुदन्ती सभयं शीघ्र-पद्म. पु.उ.ख. 242/247; तु.-चम्पू भारतम् ।/78; हिन्दी भाषायां राष्ट्रकविमैथिलीशरणगुप्तस्य साकेते-'उस रुदन्ती विरहणी का' । (शपः लुक्त्वात् शपश्यनोनित्यमिति नुमाभावः अतः रुदतीति)। 2. युवन् शब्दात् 'यूनस्तिः' इति ति प्रत्यये, युवतिः इति । 3. मा.पु. 21/68 4. भा.पु. 3/3/26 5. वामन. पु. 49/37 6. म.पु. 74/4 185/13 8. कू.पु. 47/21 9. वा पु. 6/34 10. वि.पु. 2/13/44 11. वा.पु.उ. 22/81 (ये लभन्त्युत) तु.-लि.पु.पू. 10/5 12. गरुड़ 1/205/82 (उदरम्भरिः-पा. 3/2/26) 13. गरुड़ 2/17/44 14. गरुड़ 1/38/5 (हिमवच्चारिणि-हिमवत् शब्दस्य प्रातिपदिकत्वात्) 15-16. एतादृशाः शब्दा असंस्कृता प्रतीयन्ते ।

·7 - (मामयं धास्यति); मित्रं (मिदेर्नन्दतेः प्रीयतेवा संत्रायते मानद मोदतेर्वा); मेदिनी (मधुकैटभयोः मेद:-संयोगात्); राक्षसः (रक्ष्यतामेष यैरुक्तम्); राजा (जनरञ्जनात्); रुद्रः (रोदनाद् द्रावरणाच्चैव); वासुदेवः (सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यत्रेति वै यतः); वृषल; (वृक्षो हि भगवान् धर्मः तस्य यः कुरुते ह्यलम्); वृषली (स्वनृपं परित्यज्य परवृषे वृषायते); हृषीकेश: (हत्सिौख्यात्सुखैश्वर्यात्) प्रभृतयः । एवं दिङ्मानमुदाहृताः शब्दा: तेषां निर्वचनानि च । विशेषतस्तु तत्तद्ग्रन्थेषु अथवाऽस्मिन् निर्वचनकोपे विस्तरशो द्रष्टव्याः । अनेकत्र पाणिनीयव्याकरण-दृष्टय- पेक्षया निरुक्त-दृष्टयाः प्राधान्यम् । एतेषां शब्दानां निर्वचनानां वा संशोधनस्य स्वशैल्या यैः कैश्चित्प्रयासः क्रियते, तदपि न वरम् । पं. बलदेवोपाध्यायेन 'पुराण विमर्शः' नामके ग्रंथे लिखितमुचितमेव- व्यावहारिकशब्दोधान् पुराणानि प्रयुञ्जते । अपाणिनीयप्रयोगस्तु भूपणं न तु दूषणम् ॥2 कोषः कोषसाहित्यञ्च वाङ्मयविशेषेऽनेके यौगिक-योगरूढ-रूढादिशब्दाः प्रचलिताः भवन्ति । एते अर्थ-पर्याय-व्युत्पत्ति-निरुक्ति-प्रयोग-तत्सम तद्भव-तुलनादिभिः वैशिष्ट्यमाव- हन्ति । शास्त्रीय-व्यावहारिकज्ञानाय तेषां अावश्यकता वर्धते । विशाल: शब्द- भाण्डारः सर्वैः सर्वत्र सदा संस्मर्तु न शक्यते, अतः एतेषां संग्रहस्यावश्यकता भवति । एष संग्रह एव कोष इति व्यपदिश्यते । संस्कृते कुश्यते संश्लिष्यते इति कुश् विश्लेषणे धातोः निष्पन्न: 'कोश:' अथच कुष्यते आकृष्यते इति कुष् निष्कर्षे धातो: व्युत्पन्नः कोषः इति घञ् प्रत्ययान्तौ शब्दो पर्यायत्वेन प्रयुज्यते । यद्यपि कोश (कोष) शब्दः कुड्मल-पात्र-आकार-खगपिधान- कृमि-नीड-अण्ड-दिव्य-जातिकोग-शब्दार्थसंग्रह-हिरण्य-पात्र-पुस्तक-भाण्डागार-वारिवाह- शस्त्रादिरूपेण नानार्थकः, परमत्र प्रकृतसन्दर्भे 'डिक्शनरी', 'लेक्सिकोग्रैफी' 'लुगत' 'वर्तेरबुख' इति बहुप्रचलितेऽर्थे विचार्यते । यथा व्यक्तः राष्ट्रस्य वा सम्पन्नता वित्त- कोषेण, तथैव साहित्यस्य शब्दकोषेण भवति । यथा च भूमिखाता प्रयोगातीता च सम्पत्तिः व्यर्था, तथैव अप्रयुक्त-विस्मृतार्थक-मृतप्राय शब्दानां स्थितिः विद्यते । एवमेव यथा राजा गृहस्थो वा वित्तकोषं सदापेक्षते, तदभावे च क्लिश्नाति, तथैव विद्वान्सोऽपि शब्दकोषस्य महतीमावश्यकतामनुभवन्ति । तदभावेऽधीति-बोधाचरण-प्रचारणेषु महद्- दुःखं प्राप्नुवन्ति । यथोक्त सुभाषितेऽस्मिन्- ५ 1. उद्रणानां सन्दर्भाः निर्वचनकोषे यथास्थानं द्रष्टव्याः । 2. पुराणविमर्श:-पृ. 587 ·8 कोषश्चव महीपानां कोषश्च विदुषामपि । उपयोगो महान् यस्मात् क्लेशस्तेन विना भवेत् ।।1 कोपसाहित्यस्य महत्तामावश्यकताञ्च वीक्ष्य संस्कृतेऽस्य सर्जनाधारा अजस्र प्रवाहिता। अतएव वैदिकनिघण्टुत आरभ्याद्यावधि अनेके वैदिक-लौकिक कोषा:, तेषु चानेकाः टीका: लिखिताः। अद्यानेके पर्यायपरक-अनेकार्थक-एकाक्षर-द्यक्षर- द्विरूप-त्रिरूपाः पदानुक्रम-अव्यय-उणादि-प्रोषधि-वनस्पति-ज्यौतिष-खगोल-धर्म-भाषा- विज्ञान-गणितादिविविधविषयका: रामायण-महाभारत-पुराणादिग्रन्थविषयका: एकभाषिक-द्विभाषिक-त्रिभाषिक-बहुभाषिका: वैज्ञानिक-तकनीकीशब्दावलिसम्बद्धाश्च कोषा: विश्वकोषा: विनिर्मिताः । अपरञ्च । अपरञ्च वाक्यकोप-उद्धरणकोषादयोऽपि लिखिताः। एते खलु समये समयेऽध्येतृ णामनुसन्धित्सूनाञ्च ज्ञानपिपासां शमित्वा सौविध्यमुत्पादयन्ति । निर्वचनं वृत्तयश्च - निर् पूर्वकात् व धातोः ल्युट् प्रत्ययान्तान् निर्वचनाज ज्ञायते यद् शब्द-विशेषो ऽर्थविशेषे कथं प्रयुज्यते ? अमुकं नाम वस्तुविशेषस्य कथं जातं तथा चाऽ मुकेऽर्थे शब्दविशेषः कथं प्रयुज्यते, अथचार्थोऽयं तस्माच्छब्दात् कथं द्योत्यते इति सर्वं निर्वचन- प्रक्रिययैव ज्ञायते । निर्वचन-शब्दस्य आंग्ल-पर्याय: 'इटीमालोजी' (Etymology) यथार्थद्योतकेन 'एटिमास' शब्देन एवं संख्यानबोधकेन 'लोगोस' शब्देन च निर्मितेन 'एतिमालोजियो' शब्देन सम्बद्धः । तदनुसारं तत्र दर्शन-क्षेत्र निर्वचनपरकशोधद्वारा शब्दविशेष परिचित्य तस्य उचितप्रयोगोऽपेक्षितः । भारतीय साहित्ये तु प्रारम्भत एवेयं भावना वैदिक-निर्वचनेषु निरुक्तादिग्रन्थेषु परिलक्ष्यते । अनयैव दृष्ट्या निरुक्त- टीकाकारेण निर्वचनमेवं परिभाषितम्- 'अपिहितार्थस्य परोक्षवृत्तौ अतिपरोक्षवृत्तौ वा शब्दे निष्कृष्य विगृह्य वचनं निर्वचनमिति अत्र परिभाषायां तिस्रो वृत्तयः संकेतिताः । प्रथमा तु प्रत्यक्षवृत्ति: व्याकरणा- श्रया सुबोधा च । अपरा परोक्षवृत्तिः कयापि वृत्या अर्थप्रामुख्यमभिलक्ष्य निरुच्यते-'अथानन्वितेऽर्थे प्रादेशिके विकारेऽर्थनित्यः पराक्षेत. केनचिद् वृत्तिसामान्येन' । अन्या अतिपरोक्षवृत्तिः, यत्र कस्या अपि वृत्तेराश्रयाभावाद् 'अक्षरवर्णसामान्यात् नियात् । न 'त्वेव न निब्रूयादिति निरुक्त-सिद्धान्तः । अत्र कल्पनाश्रयत्वमपि अपेक्ष्यते । वैयाकरणस्तु क्लिष्टकल्पनया व्युत्पत्ति कुर्वन्तु नाम, परं नैरुवताः न 1. संस्कृत-कोष-उद्भव और विकास-पृ. 12, पा. टि. 2 उद्धृतम् । 2. नि. दु. 2/1/1 २. द्र.-दुर्गवृत्ति पृ. 98 4. नि. 2/1/3 5. नि. 2/1/4 ·9 व्याकरण मुखापेक्षिण: इति तैः घुष्यते-'न संस्कारमाद्रियेत' इति । एतद्वृत्तिपरक निर्वचनं काठिन्यवगाहते इत्यत्र प्रत्यक्ष-परोक्षादिवृत्तीनां भाषागतवर्ण-ध्वनि-अर्थ- विकाराणां सर्वसम्भवोपाया क्रियन्तेऽवयवार्थस्य विशदीकरणाय । एषु निर्वचनेषु मतवैभिभ्यं स्वाभाविकम् । यथाऽस्मिन् कोशग्रन्थे दिङ्मानं विवेचितेषु शब्देषु परिलक्ष्यते । निर्वचनाध्ययनपरम्परेतिहास : यथोपरि लिखितं निर्वचन-परम्परातिप्राचीना. या खलु संहिताब्राह्मणारण्यको- पनिषसु, किंवा वेदाङ्गप्रतिशाख्यचरणक्यूहादिके समस्तेऽपि वैदिके साहित्ये प्राप्यते । वैदिकनिर्वचनेषु डॉ. फतहसिंह महाभागेन "वैदिक एटीमालोजी' नामके ग्रन्थे कार्य कृतं, तथाद्भुतानि रोचकानि च तथ्यानि प्रस्तुतानि । अपरञ्च डॉ. सुधीर कुमार गुप्त पण्डित शिवनारायणशास्त्री श्रीयुधिष्ठिरमीमांसक प्रभृतिभिः विद्वद्भिः क्षेत्रेऽस्मिन् विचारः कृतः । निर्वचनसम्बधि शास्त्रीयं विवेचनं यास्ककृते निरक्तशास्त्रे कृतं, यस्य विमर्शः डा. स्कोल्ड-राजवाडे-सिद्ध श्वर वर्मा-डा. सुधीर कुमार गुप्त'-पं. शिवनारायण शास्त्री-पं. उमा शंकर ऋषि प्रभृतिभिः बहुभिः भाषाविद्भि कृतः । आचार्यशौनकस्य कार्य बृहद्देवतायां10 निरुक्तपरम्परायामेव विद्यते । यद्यपि व्याकरणस्य व्युत्पत्तिनिमित्तकं कार्य किञ्चिद् भिन्नं, तथापि क्षेत्रेऽस्मिन् योगदानमस्याविस्मरणीयम् 111 कोशगता व्युत्यत्तयोऽप्यस्यामेव परम्परायां विद्यन्ते । महाभारत-रामायणे-पुराण-उपपुराण-प्रौपपुराणस्मृति-दर्शन-पुराणेतरसाहित्य-काव्य साहित्यादिषु तथा च शङकराचार्यकृत-विष्णुसहस्रनाम-भाष्ये, भाष्कररायकृत- ललितासहस्रनामभाष्ये, नीलकण्ठकृतशिवसहस्रनामभाष्ये, मध्वादिकृतासु नैकासु टीकासु अहिर्बुध्न्यसंहितादितन्त्रग्रन्थेषु चोपलव्धनिर्वचनेषु व्याकरणस्य निरुक्तस्य च क्वचित् एकाक्षरपरम्परायाश्च सम्मिलितं रूपं दृश्यते । परं व्याकरणापेक्षया निरुक्तपरम्पराया उत्तरोत्तरं ह्रास एव दृश्यते । उल्लेख्यमिदं यद् योरोपीयभाषास्वनेकत्र शब्दपरकाध्ययनस्य प्रयासः कृतः । अत्र शब्दस्य स्वान्तं परिज्ञाय तत्रानुस्यूता संस्कृतिः समुद्घाटिता। नेदरलैण्डवासी 1. नि. 2/1/3 3. वे. भा. द. चतुर्थ अध्याय 5. सं. व्या. इ.-अ. 2 7. वे. वा.-वेदाङ्क 17/1 9. निरुक्तम् 11. नि. 1/15/1 2. संस्कृति सदन-कोटा 1952 4. नि. मी. अ. 17 6. एटी. या. 8. नि. मी. अ. 18 10. बृ.- 1, 2 ·10 श्रीखोन्दामहाभागेन तथा च वेटी-हाइमान-एस् उलमान-सी.डी. बक- प्रानन्दकुमार स्वामी प्रभृतिभिः विद्वद्भिः शब्दाश्रयेण संस्कृतेः विवर्त्तशीलता परीक्षिता । हिन्दी- भाषायामपि भोलानाथतिवारी-हरदेवबाहरी-केशवरामपाल-निशान्तकेतुप्रभृतिभि: कोविदः एतादृशः प्रयासोऽकारि । तैः व्युत्पत्तिपरकमध्ययनं तस्य च भाषावैज्ञानिक- परीक्षणं भाषोपभाषाविभाषादीनां प्रदेशीयं क्षेत्रीयञ्चाध्ययनं यत्र तत्र लोकदृष्टे: समन्वेषणमपि सुष्ठु विहितम् । संस्कृते तु निर्वचनाध्ययनधारा प्रायोऽवरुद्धा । इतस्ततः पत्रिकासु, शोध- ग्रन्थेपुर, पुस्तकेषु च प्रकीर्णत्वेनापर्याप्तो विचार: प्रस्तुतः । निर्वचनाध्ययनधारा- मविच्छन्नतामानेतु मया रामायण-महाभारतोपलब्धनिर्वचनानामध्ययनं "रामायण एवं महाभारत का शाब्दिक विवेचन" नामके ग्रन्थे कृतम् । तत्र प्रभूतशब्दानां निर्वचनानि तथा च तेषां सप्रामारणानि सोदाहरणानि विवेचनानि प्रस्तुतानि । अस्या- मेव धारायां पुराणेषु कृतप्रयासस्य किञ्चिद् दिग्दर्शनं कोशेऽस्मिन् प्रस्तुतम् । निर्वचन-रीतिः शब्दनिर्वचनस्य वैदिकी परम्परामाश्रित्य निरुक्तादिग्रन्थेषु निर्वचनकपरकनियम- सिद्धान्ताः निर्धारिताः । विद्वद्भिश्च निर्वचनशैलीमधिकृत्य विचारः कृतः, परं विवेच्यग्रन्थेषु प्रकृतविषयस्य सिद्धान्तपक्षो न वर्णितः, नाप्यवसर एवासीत् । यत एते ग्रन्थाः मूलतः काव्येतिहासाः । तथापि भाषानिर्वचनसम्बद्धाः कतिपयसङ्केता: यत्र तत्र प्राप्यन्ते । यथा महाभारते श्वेतकेतुमतेन शब्दार्थयोः व्याख्या प्रस्तुता- 1. एटिमालोजिकल कान्सेप्ट इन दी पुराणाज-डा. वी. एस. शुक्ल-जैन भारती महाभारते निर्वचनानि-डा. सत्यव्रत शास्त्री, ला. ब. शा. केन्द्रीय विद्यापीठ पत्रिका, दिल्ली, दिल्ली, तथा भाषा-सारस्वती सुषमा, विश्वम्भरादिपत्रिकासु प्रकाशिताः मम शोध-लेखाः । 2. पौराणिक पुराकथाओं का पालोचनात्मक अध्ययन (2) डा. वी. एस. शुक्ल, प्राचीन पुराणों में चित्रित भारतीय समाज की दशा (8) डा. शङ्करसिंह झाला, ब्रह्मवैत पुराण-एक अध्ययन (अ. 3) डा. वैकुण्ठनाथ शर्मा। 3. इतिहास पुराण का अनुशीलन-(कतिपय लेखमात्रम्); पुराणगत वेदविषयक सामग्री का समीक्षात्मक अध्ययन (अ. 4) रामशङ्कर भट्टाचार्य; रामायण- ए लिंग्विस्टिक स्टडी (अ. 8)-डा. सत्यव्रत शास्त्री प्रादयः । 4. देवनागर प्रकाशन, जयपुर 1986 ·- व्यत्ययेन च वर्णानां परितापकृतो हि यः । स शब्द इति विज्ञेयस्तनिपातोऽर्थ उच्यते ॥1 एकत्र तु व्याकरणस्य लक्षणं प्रदत्तम् - वर्णाक्षरपदार्थानां सन्धिलिङ्गविवक्षितम् । नामधातुविवेकार्थ पुरा व्याकरणं स्मृतम् ।। अपरत्र निर्वचनेऽर्थस्य लोकस्य च प्राधान्यं वरिणतम्- सर्वार्थानां व्याकरणाद् वैयाकरण उच्यते । प्रत्यक्षदर्शी लोकानां सर्वदर्शी भवेन्नरः ॥3 अन्यत्र प्रार्थनिर्वचनसाहाय्यत्वेन पञ्चार्थविशेषाणां परिगणनं कृतम्- सौम्यं सांख्यक्रमौ चोभौ निर्णयः सम्प्रयोजनम् । पञ्चतान्यर्थजातानि वाक्यमित्युच्यते नृप ।।4 अथच निरुक्त व्याख्यातमेवम्- नामधातुविभक्तीनां तत्त्वार्थनियमाय च । सर्ववेदनिरुक्तानां निरुक्तमृषिभिः कृतम् ।। निघण्टु निरुक्ताकारश्च तत्रैव सुस्मृतः- 'नघण्टुक पदाख्यातं विद्धि मां वृषमुत्तमम् 'यास्को मामृषिमव्यग्रो नैकयज्ञेषु गीतवान्' हरिवंशाज्ज्ञायते यन् निर्वचनपरम्पराऽतिप्राचीनासीत्, नैरुक्ताश्च सम्मानाहीं प्रासन् । वायुपुराणे ब्राह्मणग्रन्थीयनिर्वचनस्वरूपमभिलक्ष्य निर्वचनमेवं परिभाषितम्- 'तथा निर्वचनं ब्रूयाद् वाक्यार्थस्यावधारणम्' तत्रैव विषय-गणना-प्रसङ्ग निर्वचनमपि विषयत्वेन स्वीकृताम् । 'तथा निर्वचनं प्रोक्त कल्पस्य च परिग्रहः तत्र निरुक्तमपि स्मृतं प्रतीयते,–'निरुक्तवचनाच्चैव वर्ष तद्भारतं स्मृतम्10 अत्रैव केतुमालशब्दस्य निर्वचने कर्मजनाम्नः शब्दश उल्लेखः प्राप्यते ।11 6 1. 3. 5. 6. 8. 10. महा, आश्व, अपे. 1/4/1666 2. तत्रैव 1/4/2666 महा. चि. उद्योग 43/36 4. तत्रैव 320/79 महा. आश्व. अपे 1/4/2673 महा. चि. 12/342/88 7. महा. 12/330/23 वा. पु.पू. 59/134 9. वा. पु.पू. 1/56 तत्रैव 45/76 11. तत्रैव 35/36 ·12 नारदमहापुराणस्य पूर्वभागे द्वितीयपादे त्रिपञ्चाशत्तमेऽध्याये निरुक्तस्य विस्तृतं वर्णनं कृतम् । (1) इतिहासपुराणग्रन्थगतनिर्वचनात्मकशब्देपु निर्वचनानां या रीतिः समाश्रिता, सा परम्परामावहन्त्यपि किञ्चिद् वैशिष्ट्यमावहति । तथाहि क्वचिन् निर्वचनेषु निर्वचनीयपदं प्रयुज्यते । क्वचित् प्रत्यक्षतो 5 प्रत्यक्षतो वा प्रकृतेरुल्लेखो भवति, परं प्रत्ययस्योहा ऽ पेक्ष्यते । क्वचिनिर्वचनप्रदर्शनार्थ निर्वचन्ति, निरुच्यते, कीय॑ते. भण्यते, प्रोच्यते, अभिधीयते, उच्यते, कथ्यते, विदुः प्रभृतिपदानि प्रयुज्यन्ते । (2) नामपरकनिर्वचनेषु तु नाम (नाम्ना), भविष्यति, नाम स्थास्यति, चक्रुः, नाम निर्वृतिः, नाम नामतः, गास्यन्ति, प्रोक्तः, इति ख्यातम् प्रभृति वाक्यांशाः नाम . प्रयुक्ताः। (3) विष्णुपुराणस्यैकस्मिन् स्थले तु 'रैवतो नाम नामतः' इत्यत्र श्रीधर स्वामिनोल्लिखितं यद् रैवतः स्वनाम्ना प्रसिद्धः न तु रेवतपुत्रत्वात् । परमेषा व्यवस्था न सर्वत्र मान्या दृश्यते । वस्तुतः नामकरणनिर्देशस्यैषा शैली प्रतीयते, या निर्वचनेष्व. नेकत्रोपलम्यते । डा. रामशङ्कर भट्टाचार्य महाभागेन तु 'इतिहासपुराण-अनुशीलन' नामके ग्रन्थे सा समस्यात्वेन प्रस्तुता ।। (4) अपरञ्च क्वचित् पादपूर्त्यर्थ च, वा, ह, तु, ततः, वै, निश्चयः, शब्दितः, कीर्तितः, स्मृतः, प्रभृतीनि पदानि प्रचुरतः प्रयुक्तानि । यत्र तत्र तस्मात्, तेन, ततः प्रभृतीनि पदानि आश्रित्य तृतीयान्त पदैः पञ्चम्यन्तपदैर्वा भाववाचकप्रत्ययश्च कारण- निर्देश-सहितानि निर्वचनानि प्रयुक्तानि । (5) कदाचिद् ब्राह्मण-शैलीमाश्रित्य षष्ठयन्तानि निर्वचनानि प्रस्तुतानि । (6) संख्यापूर्वनिर्वचनेषु द्विजिह्वः, द्वैपायनः, त्रिपुरारिः, त्रिविक्रमः, त्रिशङ्क, त्र्यम्बकः, चतुर्भुजः, पञ्चशिखः, षडाननः, अष्टावक्रः, सहस्राक्षः, अयुताक्षः प्रभृतिशब्दा - द्रष्टव्याः। (7) निर्वचनेषु वेदमूलकता-प्राचीनता-पाख्यानपरतादिद्योतनार्थ भूतकालस्य, शाश्वततथ्यानुभाववितु तथा विध्यर्थे, आज्ञार्थेऽपि वर्तमानकालस्य, वक्तुः ग्रन्थ- कारस्य वा धारणा-कामनाशीर्वादादिकं प्रकटयितु भविष्यत्कालस्य च प्रायः प्रयोगः कृतः, परमत्र विप्रतिपत्तयोऽपि प्राप्यन्ते । (8) निर्वचनेषु प्रायः प्रथमपुरुषः प्रयुक्तः, परमाख्यानात्मक-संवादात्मक- निर्वचनेषु मध्यमपुरुषस्य, उत्तमपुरुषस्यापि प्रयोगाः दृश्यन्ते । 1. उदाहरणानि तु निर्वचनकोषे द्रष्टव्यानि । भद्राश्वो नाम नामतः, बा. पु. पू. 35/25; लोहितो नाम नामतः-लि. पु.पू. 23/8 3. इति. पु. अनु-पृ. 13 2.

·13 (9) यत्र-तत्र प्रश्नोत्तरशैलीमाध्यमेन नाम-निर्वचनानि प्रदत्तानि । यथा धृतराष्ट्र पृष्टे सञ्जयः वासुदेवादीनां,1 उत्तरे पृष्टे अर्जुनः स्वनाम्नां, अर्जुने पृष्टे कृष्णश्च स्वनाम्नां निर्वचनानि प्रददति । एवमेव लिङ्गपुराणे, वायुपुराणे मत्स्य- पुराणे साम्बपुराणे, देवीपुराणे तथा चान्येष्वपि पुराणेषु एतादृशानि निर्वच- नानि लभ्यन्ते 110 स्तोत्रेषु सहस्रनामसु च नाममाहात्म्येषु देव-देवी-नाम-निर्वचनानि स्पष्टतः संकेततो1 वा प्राप्यन्ते ।12 (10) अनेकत्र शब्देपु स्पष्टनिर्वचनं न लक्ष्यते, परं तत्र निर्वचनमभीष्टं प्रतीयते । एतानि संकेतित-निर्वचनानि क्वचित्समासविग्रहेण, क्वचित् सत्यनामा प्रकाशते, नामवेयानुरूपस्य, प्रभृतिवाक्यांशैः क्वचिद् विशेषणपदैः, क्वचिद् आख्यानः क्वचित् शब्दार्थव्याख्यया, क्वचिदालङ कारिक भाषया वा प्रदत्तानि । (11) यथोपरि लिखितमितिहासपुराणयोः प्रमुखं लक्ष्यं वेदोपहणमप्या- सीत् । यत्खलु पाख्यानैः, उपाख्यानैः व्याख्याविशदीकरणैः निर्वचनैश्च कृतम् । एतादृङ निर्वचनेषु क्वचित् पुराणकारैः निर्वचनस्य वैदिकता शब्दशः उल्लिखितां13 अन्यथा 'प्रोक्तमिति श्रुतौ' 'विश्रुतं', 'वदन्ति', इति श्रुतिः, इति प्राहुः, स्मृतः, प्रभृतिपदैः वैदिकतां निर्दिश्य निरुक्तानि 114 क्वचित्तु वेदमूलकता सुस्पप्टा यथा अध्न्या असुर16 - पु. अ. 70 1. महा. 5/68/2 2. महा. 4/39/8 3. महा. 12/328 4. लि. 5. वा. पु.-अ. 4,5 6. म. पु. अ. 145 7. साम्ब-अ.8 8. दे.पु.-अ. 45, 37 9. पद्भ-स्कन्दपुराणादिषु 10. महा. 2/28 11. हरि 2/109 12. विष्णुसहस्रनाम-शिवसहस्रनाम-युगलसहस्रनाम (ना. पु. पू. 3/82) 13. पुन्नाम्नो नरकात्त्राति पुत्रस्तेनेह गीयते । शेष: पापहरः शिष्यः इतीयं वैदिकी श्रुतिः । वामन पु. 60.76 14. निर्वचनकोषः द्रष्टव्यः । 15. महा. चि. 262/47; स्कन्द कु. 45/28; तु.-मा. संहिता 8/43; नि. 2/11 16. वा. पु. 9/5: तु. तेन असुना असुरानसृजद, तदसुराणामसुरत्वम् तै. बा. 2/3/8/2 ·14 रुद्र-पुत्र- ब्रह्म-विष्णु-पुरुष-गायत्री प्रभृतिशब्देषु लक्ष्यते । अन्यथा क्वचित् मन्त्रांशमृद्धृत्य, वैदिकनिर्वचनं तद्भावं वा स्वीकृत्य, वैदिकपरम्परा- मवलम्ब्य वैदिक-तथ्यान् पौराणिकशैल्यां प्रस्तुत्य', नैरुक्तशैलीमाश्रित्य,10 अनिश्चितवैदिकनिर्वचनानि आख्यानादिभिः संयोज्य तत्र च निश्चिततां11 पूर्णतां12 वा प्रदर्श्य विहितानि । कदाचित्तु वैदिकमन्त्रं निर्वचनशैल्या व्याख्याय तस्य महत्त्वं प्रतिपादितम् । यथा प्रसिद्धगायत्री मन्त्रस्य!3 सवितृवरेण्य-भर्ग-देव-धीमहि-चोदयात् पदानां निर्वचनानि पुराणशैल्या प्रदाय सम्पूर्णः मन्त्रः अग्निपुराणे14 व्याख्यातः । (12) कतिपयनिर्वचनेषु अांशिकी वेदमूलकता दृश्यते । यथा मुद्रस्य भागवत- पुराणगते निर्वचने 'अरोदीः' तथा शतपथब्राह्मणीये16 निर्वचने 'रोदयन्ति' पदे व्येये । शरीरमित्यस्य मत्स्यपुराणगतनिर्वचने सांख्यदृष्टिः, न तु वैदिकी दृष्टि: ।17 (13) यत्रकुत्रापि वैदिकपदध्वनिसाम्यवशादेव अद्भुतनिर्वचनानि प्राप्यन्ते, यत्र इक्ष्वाकुः क्षुवतः, अश्विनौ अश्रु तः, नासत्यौ च नासातः जाता उपरिणताः । एतानि निर्वचनानि विचारणीयानि । (14) शब्दविशेष-सन्दर्भ वैदिकनिर्वचनानां बहुलतां इतिहासपुराणगतनिर्वच- नानामल्पतां वीक्ष्य प्रतीयते यद् वैदिकार्थसम्पत्तेः उतरोत्तरह्नासः जातः । यथा कश्यपशब्दस्य निर्वचनं तैत्तिरीय प्रारण्यके18 'कश्यपः पश्यको भवति, यत् सर्वं परिपश्य 1. - 5. भा.पु. 3/2/4; तु.-यदरोदत्तस्माद् द्रः-श. 6/1/3/17,लि.पु.पू. 22/24, तु. प्राणा वै रुद्रा:-जै. उप. ब्रा. 4/2/6, ते च एकादश-श. 11/6/3/7 2. वामन पु. 6/76; तु.-पुन्नामनरकमनेकशततारं तस्मात् त्राति-गो. ब्रा. 1/1/2 3. वि. पु. 3/3/21, तु. यस्मात्परमपरं परायणं च वृहद् बृहत्या बृहयति, तस्मादुच्यते परं ब्रह्म-अथर्वशिरः उप.-ईशाद्यष्टोत्तरशत उप. पृ. 145 4. वि. पु. 3/1/46; तु.-कौ. ब्रा. 8/2 नि. को.; तु. पुरुषः सर्वासु पूर्ष, पुरिशयः-श. 14/5/5/18 6. दे. पु. 37/54; तु.-श. 6/1/1/15; नि. 7/12 7. पुत्रः, ब्रह्म 8. कः, पुरुषः, विष्णुः 9. 10. अभिमन्युः, वसिष्ठः 11. मरुत् 12. उदकं, पृथ्वी 13. 14. अ. पु. 216 1-18 15. भा. पु. 3 / 12/8-10 16. श. बा. 11/6/3/7 17. अथ यत् सर्वमस्मिन् प्रश्रयन्ति --श. 6/1/1/4 तै. प्रा. 1/8/8 यक्षः, राक्षसः ऋक् 3/62/10 18 ·लाmeerrearmनामा .... 15 तीति सौक्ष्म्यात्' प्रदत्त, परं पुराणेपुरे भिन्न प्रकृत्या कृतम् । अग्नि-आदित्य-पुरुष- निर्वचनेष्वऽपि अयमेव निष्कर्षः । कदाचित्तु वैशद्यमपि जातम् । यथा 'प्राचार्य' शब्द- निर्वचनं निरुक्त-परम्परायां विद्यते, परं तत्र स्वयमाचरते यस्मादि ते वायुपुराणीयं योगदानं स्तुत्यम् 12 (15) निर्वचनेषु क्वचिद् धातूनां विकसितार्थः प्रयुक्तः । क्वचिद् वैदिक- निर्वचन-भिन्न-धात्वर्थमाश्रित्यऽऽर्थनिर्वचनानि कृतानि । क्वचिच्च परम्परां विस्मृत्य नवनिर्वचनानि प्रदत्तानि । (16) निर्वचनेष्वनेकत्र वैदिकतायाः स्मरणं कृतं, परमुल्लेखः संहिता-ब्राह्मणेषु न प्राप्यते, यथा अधोक्षजः, कर्दमः, पुलहः (तपोवाची 'पुल' शब्दः स्फुटवाची 'ह' निपातः वैदिक ग्रन्थेषु न) अविमुक्तः ('अवि' शब्द: पापार्थे वैदिकग्रन्थेषु न प्रयु कः यथा निर्वचने संकेतितः) । 'राधा' शब्दस्य निर्वचनं सामवेदे निरूपितमिति ब्रह्मवैवर्त्त- पुराणे लिखितम् । ततश्च रेफ-पा-ध-या इत्येषामर्थ दत्त्वा एकाक्षरनिर्वचनं कृतम् । परमेतादृशं निर्वचनं सामसंहितायां ब्राह्मणे वा न प्राप्यते । एवमेव रुद्रशब्दस्य "रुर्दु :खं द्रावयति” इत्येकाक्षरनिर्वचनं वैदिकसाहित्ये न लभ्यते । (17) बहुत्र निर्वचनेषु वैदिकमूलं न प्राप्यते । क्वचित् कल्पनायाः विशेष आश्रयो गृहीत: 110 'शल्य'-निर्वचने तु शब्दशः स्वीकृतमपि । कतिपयेषु औचित्य प्रदर्शनलालसा लक्ष्यते11, एतानि कौतुकाधायकानि तु भवन्ति, परं न विचारसहानि । अपराण्यतिशयोक्तिपूर्णानि, परं न विश्वासप्रदानि ।12 वस्तुत आर्थ-निर्वचनेषु सर्वमिद् सुलभम् । एतेषु वाच्यार्थ न स्वीकृत्य प्रतीकात्मकोऽर्थः ग्राह्यः 113 अद्भुतोत्पत्तिपरकेषु निर्वचनेषु दृष्टिरेषा निक्षेप्या एब 114 (18) आख्यानप्रियता मनुष्यस्य स्वाभाविकी प्रवृत्तिः, या वैदिकसंवाद- सूक्ते भ्य आरम्याद्यावधि सर्वत्र दृश्यते । एतस्य लाभः कथकैः व्याख्याकारैश्च सूक्ष्म- गहन विषयाणां विशदीकरणे गृहीतः । इतिहासपुराणग्रन्थेष्वाख्यानपरकानि निर्व- चनानि सर्वाधिकानि प्राप्यन्ते । आख्यान-संवलितेषु व्यक्तिवाचकसंज्ञानिर्वचनेषु 1. महा. 13/95/29; वा.पु.उ. 4/115; मा.पु. 18/3 2. वा.पु पू. 59/30 3. पशुपतिः 4. परीक्षित्, राजा 5. पुरुष (3)-7/11 6. ब्र.वै 4/13/102 7. शि.पु. 6/9/14 8. पु.वे.सा.स. -पृ. 349 9. जातवेदाः, केशवः......। 10. चिरकारी, निषाद.... 11. इक्ष्वाकु-प्रौर्व-जाम्बवान् 12. गोविन्द-3, पञ्चशिख-मधु-कैटभ........ 13. अश्विनी, अङ्गिराः- 14. अश्विनौ-इक्ष्वाकुः जाम्बवान् ....- .......

·PRIMARHI 16 कृतम् । प्राय: दृश्यते, यदेतानि पूर्व तु अन्वर्थतः प्रयुक्तानि, कालान्तरे च सामान्यनामकोटिं धारयन्ति ।। (19) इतिहासपुराणग्रन्थेषु कतिचिद् दुर्बोधनिर्वचनानि प्राप्यन्ते। टीकाकाराः विचारकाश्च एतानि स्वज्ञानपरिधौ व्याख्यान्ति, परं तत्र मतवैभिन्न्यं स्वाभाविकम् । महाभारते प्राख्यानविशेषसन्दर्भे अत्रि-अरुन्धती-कश्यप-गोतम-जमदग्नि-भरद्वाज- वसिष्ठ-विश्वामित्रशब्दानां दुर्बोध-निर्वचनेषु सा दुर्बोधता दृश्यते । एषां सम्यग्विवेचनं मयान्यत्र (20) निरक्तपरम्परामाश्रित्य इतिहासपुराणग्रन्थेष्वपि धातुज सिद्धान्तो- ऽवलम्बितः । धातवोऽत्र सामान्यार्थे, लक्ष्यार्थे, विकसितार्थे, परिवर्तितार्थे च प्रयुक्ताः। उपसर्गी अपि क्वचिद् भिन्नार्थेषु प्रयुक्ताः । समस्तपदानि विगृह्य निरुक्तानि, क्वचिच्च पृथक पदान्यपि निरुक्तानि 16 (21) एवमेवानेकत्र पदच्छेदैः? अपरत्रानेकधातुभिः निर्वचनानि कृतानि । अथच निर्बचनप्रक्रियया पर्यायाणां पर्यायश्च निर्वचनानां10 स्पष्टीकरणमपि कृतम् । (22) एवं प्रकृति-प्रत्ययाद्याश्रयान् निरुक्ति-वैविध्यादपि भाषाया: सम्पन्नता व्यज्यते । अनेकत्र भाषायाः निगूढरहस्यानि किंवा जीवनरहस्यान्यपि उद्घाटयन्ते । (23) निरुक्तव्याख्याकारदुर्गसिंहेन स्वनिर्वचनपरिभाषायां11 संकेतिता प्रत्यक्षवृत्तिः=व्याकरण प्रक्रियया व्युत्पादनं, परोक्षवृत्तिः=अर्थानुकूलतया कयापि वृत्त्या निष्पादन1 अतिपरोक्षवृत्तिः कस्याश्चिदपि वृत्त्या अभावे अक्षर-वर्ण-साम्यादपि . 1. पानकदुन्दुभि-पास्तीक-इध्मवाह-उद्दालक"........! 2. यथा-चतुभिश्च चतुभिश्च द्वाभ्यां पञ्चमिरेव च । हुयते च पुनभ्यिां तस्मै होत्रात्मके नमः ।। महा. 12/75/1 pr. चि. शान्ति 47/43 नारदीय 1/19/35, वामन 26/1, अत्र-'पाश्रावय', 'अस्तु श्रीषट्' 'यज' 'ये यजामहे' 'वषट्' इति समेकितैः सप्तदशभिरक्षरैः हूयते-इत्यनेन प्रकारेण महाभारते नीलकण्ठेन व्याख्या कृता। 3. महा. 13/95; गी.प्रे. 93 4. रा.म.शा.वि.-अध्याय 5, पृ. 142-174 5. उपेन्द्र-उदक-प्रयागादिषु 6. अंगारपर्ण-तिलोत्तमा-दामोदरादिपु 7. अधोक्षज-हृषीकेश-गोविन्दादिपु 8. मित्र-शत्रु-अग्न्यादिषु 9. विष्णु-वासुदेवार्जुनादिषु 10. ब्रह्म बृहस्पति-रुद्रादिषु 11. अपिहितार्थस्य परोक्षवृत्तौ अतिपरोक्षवृत्तौ वा शब्दे निष्कृष्य विगृह्य वचनं निर्वचनमिति । 12. अग्नि-अप्सराः कन्याप्रभृतिषु ·17 , निष्पादनं,1 प्रत्यक्षपरोक्षवृत्तिः-उभयविधवृत्तिभ्यां निष्पादन मिति' या: वृत्तयो संकेतिता ता इतिहासपुराणगतनिर्वचनेष्वपि दृश्यन्ते । (24) भाषाविज्ञानदृष्ट्या अत्र ध्वनिपरिवर्तनेषु वर्णागमः3, वर्णविकारः4, आदिमध्यस्वरलोपः, वर्णादेशश्च , अर्थपरिवर्तनेषु अर्थसंकोचः', अर्थविस्तार:8 अर्थादेशश्च दृश्यन्ते । (25) विवेच्यग्रन्थेषु एकाक्षरपरम्पराऽपि दृष्टिगता भवति, या खलू वैदिके तान्त्रिके च साहित्ये प्राचुर्यतः प्राप्यते । एतदृष्ट्या अधोक्षज-उमा-प्रो३म्-गुरु-माधव- माया-प्रणव-राधा-राम-हरिप्रभृति शब्दाः द्रष्टव्याः । (26) यत्र तत्र मन्त्राणामेकाक्षरा व्याख्याऽपि स्वशैल्या विहिता । यथा वामनपुराणे 'ॐ नमः भगवते वासुदेवाय' इत्यस्य द्वादश पत्रकं योगं पितामहः सनत्कुमारं प्रोवाच । अत्र सर्वाण्यक्षराणि भगवत्कलेवरे सहैव च सर्वे मासाः राशयश्च तत्र प्रतिष्ठापिताः ।10 1. अत्रि-कश्यप-जमदग्निप्रभृतिषु 2. उर्वी-पृथ्वी-विष्णु-सरमाप्रभृतिषु 3. इक्ष्वाकुः 4 द्र.-अतिथि: 5. गालव-बीभत्सु-वृषल-गरुड-शान्तनु प्रभृतयः शब्दाः द्रष्टव्याः 6. उर्वशी-गोतम-वसिष्ठादयः 7. अनंग-त्रिपथगा-पादप-हनुमान्प्रभृतिशब्दाः यौगिकार्थं परित्यज्य रूढित्वेन प्रसिद्धाः । 8. बहु-सन्तानक्षमा 'जाया' सामान्यतः पत्नीत्वेन, क्षरणरहित: 'अक्षरः' ब्रह्मत्वेन ख्यातः। 9. देववाची 'असुरः' राक्षसत्वेन प्रयुज्यते । दैत्य-राक्षस-वृषलप्रभृतिशब्दाः निर्वचनपरकं मूलार्थ परित्यज्य गृह्यते । 10. शिखासंस्थस्तु ओंकारो मेषोऽस्य शिरसि स्थितः । पत्रं वैशाखमासे हि प्रथमं परिकीर्तितम् ।। नकारो मुखसंस्थोऽपि वषस्तत्र प्रकीर्तितः । ज्येष्ठमासश्च तत्पत्रं द्वितीयं परिकीर्तितम् ।। मोकारो भुजयोर्युग्मं मिथुनस्तत्र संस्थितः । आषाढ इति विख्यातस्तृतीयं पत्रकं स्मृतम् ।। भकारं नेत्रयुगलं तत्र कर्कटक: स्थितः । मासश्रावण इत्युक्तश्चतुर्थं पत्रकं स्मृतम् ।। गकारं हृदयं प्रोक्त सिंहो वसति तत्र च । मासो भाद्रपदः प्रोक्तः पञ्चमं परिगीयते ।। भकारं कवचं विद्यात्कृत्या तत्र प्रतिष्ठिता। मासश्चाश्वियुजि प्रोक्तः षष्ठं तत्पत्रकं स्मृतम् ।।

·18 (27) परोक्ष वृत्त्याश्रितानि लोककृतनिर्वचनानि (Folk or Popular Etymologies) कैश्चिद् भ्रामकानीति उपेक्ष्यन्ते, परमत्र लोकदृष्टिः, लोकभावना, लेखकीया दृष्टिश्च संवलिताः भवन्तीति बोध्यम् । आस्तीक-निषाद-मेदिनी-कुश- जातवेदा:-कुलपतिप्रभृत्यनेके शब्दा: लोककृतनिर्वचनत्वेन प्रकृतग्रन्थेषु दृष्टिपथ- मायान्ति । (28) इक्ष्वाकु-प्रौर्व-मान्धातृ-रुद्रादिशब्द-निरुक्ति-सन्दर्भ डॉ. सत्यव्रतस्य 'निरुक्त्याभास' शब्दस्य कल्पना एतेषां कृते न समीचीना । वस्तुतः आर्थीनिरुक्ति- निदर्शनभूता: एतादृशाः शब्दाः । (29) कुत्रचित् क्रियापदान्यपि निर्वचनरूपेण व्याख्यातानि । यथा 'अशुश्रूषा- भ्युपेत्य' 'धीमहि' चोदयादिति अग्निपुराणे । (30) गम्भीरविषयाणां सुस्पष्टतायै गृहीतेषूपायेषु निरुक्तिरन्यतमा । शब्द- विशेषेप्वनुस्यूता भावनाः धातूपसर्गप्रत्ययादिभिः कथं सम्बद्धाः इत्येताभिः निरुक्तिभिः ज्ञायते । अनेकत्र निरुक्तिकर्तुः चिन्तनप्रकारोऽपि लक्ष्यते । उपरिलिखितविवेचनेन विशदीभवति यदितिहासपुराणग्रन्थेषु निर्वचन- प्रयोगः परम्परामावहन्नपि स्वविशिष्टशैल्यां कृतः । अत्र आर्थीनिरुक्तीनां प्राधान्यं, परं यत्र तत्र शाब्दीनिरुक्तीनां स्वरूपमपि दृश्यते । यथा निर्दिष्टम् प्रार्थ निर्वचनेषु मतवभिन्न्यं प्रकृत्यैव जायते । यथा भर्तृहरिणा लिखितम् 'अन्वाख्यानानि भिद्यन्ते शब्दव्युत्पत्तिकर्मसु', यत्खलु यास्केन पाणिनिनाऽपि पूर्ववर्तिविचारकाणां मतानि तेकारं मनसि प्रोक्तं तुला तत्र च संस्थिता । मासश्च कार्तिको नाम सप्तमं पत्रकं स्मृतम् ।। वाकारं नाभिसंयुक्तं स्थितस्तत्र तु वृश्चिकः । मासो मार्गशिरा नाम त्वष्टकं पत्रकं मुने ।। सुकारं जवनं प्रोक्तं तत्रस्थश्च धनुर्धरः । पौषो निगदितो मासो नवमं परिकीर्तितम् ।। देकारश्चाङ्घ्रियुगले तत्रस्थस्तिमिरुच्यते मासो माघेति विख्यातो दशमं पत्रकं स्मृतम् ।। वाकारो जानुयुग्मं च कुम्भस्तत्रादिसंस्थितः । पत्रकं फाल्गुनः प्रोक्तं तदेकादशमुत्तमम् ॥ पादौ यकारौ मीनोऽपि स चैत्रे वसते मुने । इदं तु द्वादशं प्रोक्तं पत्रं वै केशवस्य हिं ।। -वामन 61/54-65 2. ऋतम्-पृ. 238 3. अ.पु. 253/17; 216/12,13 4. वाक्य 2/171 5. नि. 2/2 6. पा. 4/1/17. 157; 8/3/104 imes ·19 प्रदर्य स्वीकृतम् । संस्कृता भाषा नियमबद्धा, तथापि निर्वचनेपु ध्वनि-अर्थ-परिवर्तनानि प्रचुरतः दृश्यन्ते । एतत्सम्बद्धाः अन्या अपि दृष्टयः प्रदर्शयितु शक्यन्ते, परं तत्सर्वं पृथगध्ययनविषयः । नामकरणम् यथोपरि निर्दिष्टं यदितिहासपुराणग्रंथेपु व्यक्तिवाचकनाम्नां पर्याप्ता संख्या वर्तते । विशेषतस्तु चरितनायकानां महर्षीणां परिचय-कृत्य-सन्दर्भेषु, नामजिज्ञासासु, विविधदेवीदेवतानां स्तोत्रेषु, सहस्रनामसु अनेकानि नामानि प्राप्यन्ते । नाम्नामध्ययनं भाषाविज्ञानान्तर्गतनामविज्ञाने (Onomatology or Onomestics) क्रियते । पुराऽपि भारतीयमनीषिभिः षोडशसंस्कारेषु तथा यत्र तत्र साहित्येऽपि नाम-विचारः कृतः ।। महर्षिणा मनुना तूद्घोषितम्- सर्वेषां यानि नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे ।।2 पुत्रादीनामीश्वरपरकानि नामानि तु भगवन्नामानुस्मरणार्थमेव । यथा पूर्ण- प्रज्ञदर्शनस्य प्रवर्तकः माधवाचार्यः स्वीकरोति-'नामकरणं पुत्रादीनां केशवादिनाम्ना व्यवहारः सर्वदा तन्नामानुस्मरणार्थम् । नामानि तु प्रायः गुण श: कर्मशो वा प्रदत्तानि भवन्ति , परं सूक्ष्मदृष्ट्या तानि तु घटना-पदार्थ-व्यापार-रूप-कामनादीनि प्राश्रित्य सहेतुकान्यपि भवन्ति । यदृच्छानामसु नामकर्तु: मनःस्थितेश्च योगदानं भवति । एतद् दृष्ट्या बृहद्देवतायां शौनकेन प्राचीननरुक्तैश्च विचारः कृतः । इतिहासपुराण गतनामनिर्वचनेषु विविधा आधाराः दृश्यन्ते । यथाहि दैविकनामसु आनुवंशिक-जन्मसम्बधि-कृपाकामनाशीर्वादा- त्मक-वर्ण-रूपाकृतिपरक--गुरणपरक-कर्मपरक-ग्राख्यानपरक-बागशब्दानुकृतिपरक- उपवसनपरक-मङ्गलात्मक-निवासात्मकादयः प्रमुखाः । भौतिकनामसु विशिष्टव्यक्ति- हेतुक-उत्पत्तिहेतुक-ग्राख्यानहेतुक-अन्वर्थकादयः मुख्याः । रामायणं महाभारतञ्चा- धिकृत्य मयान्यत्र एतेषु सोदाहरणं विवेचनं कृतम् ।' 1. प्रा. गृ. 1/15/4-10, आप. 1/5/8-11; बौ. गृ. 2/1/23-31; वैखा. 3/19, मनु 2/30-33, ऋक् 10/71/1; छा.उप. 6/3/3 2. मनु. 1/21-तु-नि. 1/20 3. सर्वदर्शनसंग्रहः-पृ. 265 4. गौणानि तत्र नामानि कर्मजानि कानिचित्-महा. 5. नि 1/2 6. बृ. 1/25-33 7. रा.म.शा.वि.-अध्याय-2 ·20 - निर्वचनकोष:- निर्वचनक्षेत्रेऽस्मिन् कोषनिर्मातृ णामप्युपेक्षाभावो दृष्टः। न निर्वचनात्मक शब्दाना कोपाः निर्मिताः, नापि कोषेषु निर्वचनानां सम्यग् उपयोगः कृतः । मम तु स्पष्टं मतमेतद् यद्येवमकरिष्यन् नाम, तर्हि नूनं शब्दानां स्पष्टीकरणमत्यधिक सुकरमभविष्यत् । इमामेवावश्यकतामनुभूय अत्र देव-देवयोनि-मानव-स्थल-जल-सृष्टि- तीर्थ-वनस्पति-जन्तु-अन्तरिक्ष-पुराण-साहित्य-काव्यशास्त्र-धर्म-दर्शन-व्यवहार-ज्योतिपा- दिभिः सम्बद्धः अकारादिक्रमिकशब्दैः ससन्दर्भ:1 तन्निर्वचनैश्च युक्तः इतिहासपुराणा- श्रितो “निर्वचनकोषः" प्रस्तूयते । आशासे कोषोऽयं कोप-भाषाशास्त्र-धर्म-विज्ञान-इतिहास-संस्कृति-पुरातत्त्व- समाजशास्त्रादिक्षेत्रेषु अध्येतृ णामनुसन्धित्सूनाञ्च कृते सन्दर्भग्रन्थ-रूपेणोपादेयो भविष्यतीति शम् । --- 1. द्र.-सन्दर्भ-संक्षेपः । 2. रामायणम्-खिलपर्वात्मकहरिवंशसहितं महाभारतं पुराणांनि च ·इतिहास-पुराण-निर्वचन कोषः शब्दाः निर्वचनानि सन्दर्भाः स्थलनिर्देशः 1 2 3 4 अंशुः अकम्पन:* प्रक्षरः :* अशू व्याप्तावयं धातुः प्रियश्चाप्यनुरागतः । साम्ब. पु. 8.36 सूर्यो व्याप्तं जगद्यस्मात्तस्मादंशुः स उच्यते ।। नहि कम्पयितु शक्यः सुरैरपि महामृधे । अकम्पनस्ततस्तेषामादित्य इव तेजसा ॥ वा.रा.युद्ध 55.8 4 11 1 तदक्षरं नक्षरतीति विद्धि । महा.12.195.24 2 एतदक्षरमित्युक्तम् । 12.291.35 3 एकत्वमक्षरं प्राहुः । 12.293.47 3 1 4 न क्षीयते न क्षरति विद्यते न कदाचन । लि.पु.पू. 88.25 5 न क्षरतीति लोकानि ऋतमक्षरमुच्यते । सत्यमक्षरमित्युक्तं प्रणवादि लि.पु उ. नमोऽन्तकम् ॥ 22.8 6न क्षरतीति लोकेऽस्मिस्ततो ह्यक्षर तत्रैव मुच्यते । 23.20 7 नक्षीयते न क्षरसे कल्पकोटिशतैरपि । तस्गात्त्वमक्षरत्वाच्च विष्णुरित्येव म.पु. कीर्त्यते ।। 248.39 8 न क्षीयते न क्षरति विकारप्रसृतन्तु तत् । अक्षरं तेन चाप्युक्तमक्षीणत्वा- वा.पु.उ. तथैव च ॥ 40.115 1 पुष्पाङ्कितशब्दानां निर्वचन-विवेचनं 'देवनागर प्रकाशन, जयपुरतः प्रकाशिते 'रामायण एवं महाभारत का शाब्दिक विवेचन' नाम्नि मम ग्रन्थे द्रष्टव्यम् । स्थलनिर्देशोऽन्तिमे स्तम्भेऽध्याय-पदसंख्यां प्रदायात्र कृतः ।

·22 1 2 3 4 अक्षरी अग्नि:- 3 2 9 क्षराद्विरुद्धधर्मत्वादक्षरं ब्रह्म भण्यते । (श.क.) अथोङ्कारमयो योगी न क्षरेत्त्वक्षरी वा.पु.पू भवेत् । 19.40; 20.4 1 यस्मादने स भूतानां सर्वेषां निर्मितो महा. आश्व मया। तस्मादग्नीत्य भिहितः पुराण- अपे. जर्मनीषिभिः । 14.2563-64 2 यस्मात्तु सर्वकृत्येपु पूर्वमस्मै प्रदीयते । आहुतिः तत्रैव 2566 3 दीप्यमानाय तस्मादग्नीति कीर्त्यते । तत्रैव 2566 4 यस्माच्च नयति ह्यग्र्यां गति विद्वान् सुपूजितः । तस्माच्च नयनाद्राजन् वेदेष्वग्नीति कीर्त्यते ॥ तत्रैव 2568 5 ह्यग्रजोऽग्निरिति स्मृतः । लि.पु. 70.105 वा.पु.पू. 5.40 अग्निहोत्र अग्नीषोमो 1 अग्नीनामथवाऽग्नेस्तु यस्य होमः महा. पाश्व प्रदीयते । इष्टो भवति सग्नेि- अपे. रग्निहोत्रं च तद् भवेत् ।। 2622-23 2 तस्माद् वै त्रायते दुःखाद् यजमानं हुतोऽनलः । तस्मात्तु विधिवत् प्रोक्त- तत्रैव मग्निहोत्रमिति श्रुतौ ॥ 2527-28 इपुश्चाप्यभवद् विष्णुवलनः सोम एव महा. च । अग्नीषोमी जगत् कृत्स्नम् ॥ 8.24.84 1 अध्न्या इति गवां नाम क एता महा. चि. हन्तुमर्हति ।महच्चकाराकुशलं वृषं गां शान्ति 262.47 वालभेत्तु यः ।। 2 अन्या इति गवां नाम श्रुतौ ताः स्कन्द कुमारिका पीडयेत्कथम् । 45.28 स चांगविषयः श्रीमान् यत्रांगं स वा.रा.बाल. मुमोच ह। 23 14 1 अङ्ग-बङ्ग-कलिङ्गाद्याः ब्रह्मपुण्डान्ध्र- संज्ञिता: । जज्ञिरे दीर्घतमसो बलेः क्षेत्रे महीक्षितः । चक्रुः स्वनाम्ना विषयान् पडिमान् प्राच्यकांश्च ते ॥ भा पु. 23.5,6 - ·SANSAR 23 wod 1 2 3 4 2 यस्य (बलेः) क्षेत्रे दीर्घतमसाङ्ग-बङ्ग- कलिङ्गसुह्मपौण्ड्राख्यं बालेयक्षत्रिय- मजन्यत तनामसन्ततिसंज्ञाश्च वि. पु. पञ्चविषया बभूवुः ॥ 4.18.12,13 यथा पुत्रं गुणश्रेष्ठमंगदं कनकांगदम् । वा.रा.कि.18.51 तु-वा.रा.युद्ध 41.76 अङ्गदीया अंगदीया पुरी रम्या ह्यङ्गदस्य निवेशिता। वा.रा. उत्तर 102.8 तु. तत्रैव 26.187 अङ्गारपर्ण अंगारपर्ण गन्धर्व वित्त मां स्वबलाश्रयम् । ..."अंगारपर्णमिति च ख्यातं वनमिदं मम । महा. 1.18.12 4 7 अङ्गिराः 1 अंगारेभ्योगिराऽभवत् । महा. 13.85.15%3B गी.प्रे. अनु. 85.105 तु.- तत्रैव 85.107 5 1 व.वै.ब.ख. 22.8 वा. पु. उ. 4.40 वा.पु.पू. 6.30 लि.पु. 70.135 2 प्रधानाङ्ग मुखं धातुस्ततो जातश्च बालकः । इरस्तेजस्विवचनोऽप्य- ङ्गिराः तेन कीर्तितः। 3 द्वितीयं तु ततः शुक्रमङ्गारेष्वपत- त्प्रभुः । अङ्गारेष्वङ्गिरोऽङ्गानि संहितानि ततोऽङ्गिराः । 1 स्कन्नाचलत्वादचलाः । 2 तदाचलत्वादचला. । 3 न स्वरूपान्न सामर्थ्यात् ज्ञानादिकाद् गुणात् । चलनं विद्यते यस्येत्यचलः कीतितोऽच्युतः ॥ 1 त्वं शेष सम्यक् चलिता यथावत् संगृह्य तिष्ठस्व यथाचला स्यात् । 2 अचला स्थितिरूपतः । 1 तस्मान्नच्युतपूर्वोऽहमच्युतस्तेन कर्मणा। (श.क.) प्रचला महा.1.32.19 ब्र.वै. ब्र.ख.9.30 महा. 12.330.16 अच्युतः 3 3 ·24 1 2 3 4 म.पु. 248.35 अजः 2 च्यवनोत्पत्तियुक्त षु ब्रह्मेन्द्रवरुणा- दिषु । यस्मान्न च्यवसे स्थाना- त्तस्मात्संकीर्त्यतेऽच्युतः । 1 न जायते जनित्र्यां यदजः । 2 न हि जातो न जायेऽहं न जनिष्ये कदाचन ।"तस्मादहमजः स्मृतः । 3 अजातत्वादजः स्मृतः । महा. 5.68.8 3 4 महा.12.330.9 लि.पु. 70.100 कू.पु.पू. 4.59 अरणीमाण्डव्यः स तथाऽन्तर्गतेनैव शूलेन व्यचरन्मुनिः । "अरणीमाण्डव्य इति च ततो लोकेषु तत्रैव कथ्यते ।। 1.101.21 अणुहः अणुधर्मरतिनित्यमणु सोऽध्यगमत् हरि. 1.23.5 अतिथि: 1 अनित्यं हि स्थितो हि स्थितो यस्मात् महा.13.100.18 तस्मादतिथिरुच्यते। गी.प्रे.अनु.97.19; - पदम् । 7 1 मा.पु. 29.31 महा. पाश्व. अपे. 2 ह्यज्ञातोऽतिथिरुच्यते । 1.4.956 प्रत्रि: 1 अत्रैवात्रेति च विभो जातमत्रि महा गी.प्रे. वदन्त्यपि। अनु.85.108 2 अरात्रिरत्रिः सा रात्रि: यां नाधीते महा.13.95.25, 52 त्रिरद्य वै। अरात्रिरत्रिरित्येव । गी.प्रे.अनु.93.82 3 अहं तृतीय इत्यर्थस्तस्मादत्रिः स कीर्त्यते । वा.पु.उ.4.45 4 अहं तृतीय इत्यत्रिस्तस्मादत्रिः स कीर्त्यते । 5 त्रिगुणायां प्रकृत्यां त्रिविष्णावश्च प्रवर्तते । तयोभक्तिं समायास्य तेन बालोऽत्रिरुच्यते ।। ब्र.वै.ब्र.ख. 22.16 अथर्वाङ्गिरसः 1 अथर्वागिरसं नाम अस्मिन् वेदे भविष्यति ।। महा.. .5.18.7 2 अथर्वाङ्गिरसं वेदं पुत्रत्वे चाकरोत् सती। भा.पु.6.6.19 ब्रह्म. 2.1.44 ·numanded 25 1 अ.पु.344.16 हरेः - अ.पु.59 1 3 5 2 3 अद्भुतोपमा त्रैलोक्यासम्भावि किमप्यारोप्यं प्रतियो- गिनि । कविनोपमीयते या प्राप्यते साऽद्भुतोपमा ।। अधर्मः अवारणेऽमहत्त्वे च अधर्म इति लि.पु.पू.10.13 चोच्यते । वा पु.59.28 अधिवासनं सान्निध्यकरगमधिवासन- मुच्यते । अधोक्षज:* 1 अधो न क्षीयते जातु यस्मात्त- स्मादधोक्षजः। महा.5.68.17 2 पृथिवीनभसी चोभे विश्रुते विश्व- लौकिके । तयोः संधारणार्थं हि महा. मामधोक्षजमञ्जसा ।। 12.330.17 3 शब्द एकपदै (एकमतै) रेष व्याहृतः परमपिभिः । नान्यो ह्यधोक्षजो लोके ऋते नारायणं प्रभुम् ।। महा.12.342.85 1 अशरीरः कृतः कामः क्रोधाद्देवेश्व- वा.रा.बाल. रेण ह । अनङ्ग इति विख्यातः ।। 23.14 2 हरकोपानलदग्धस्त्वं तेनानङ्ग हरि. इहोच्यते । 2.106.46 3 भवितेति च कामोऽयं काला- कान्तोऽचिरादपि । अनङ्ग इति म पु. लोकेषु स विख्याति गमिष्यति ।। 154.272 अनन्तः 1 नास्यान्तमधिगच्छन्ति ततोनन्त हरि. इति श्रुतिः । 3.34.42 2 तदा गौरणमनन्तस्य नामानन्तेति विथ तम् । नामधेयानुरूपस्य महा. मानसस्य महात्मनः ।। 12.176.32 3 शाश्वतत्वादनन्तः 4 नैव चान्तं कदाचिद् विदन्ते महा. "अनन्त । 12.330.13 5 नास्त्यन्तो यस्य वेदेषु पुराणेषु चतुषु च । शास्त्रेष्वन्येषु योगेषु ब्र.वै.-कृ ख. तेनानन्तं विदुर्बुधाः ॥ 11.25 - महा.5.68.13 ..- ·..... 26 3 4 2 - ....... अनाद्यः न चापि ........... अनिरुद्धः 6 नास्त्यन्तोऽस्यैव वेदेषु तेनानन्त ब्र.दै.कृ.ख. इति स्मृतः । 13.81 7 यस्माद्ब्रह्मादयो देवा मुनयश्चो- व्रतेजसः। न तेऽन्तं त्वधिगच्छन्ति तेनानन्तस्त्वमुच्यसे ।। म.पु.248.38 8 अनन्ताऽनन्तरूपतः । व.वै.प्र.ख.9.32 कदाचिद् विदन्ते महा. अनाद्यो' ..."प्रगीतः । 12.330.25 1 यस्मात् सर्वं प्रभवति जगत्स्थावर महा. जङ्गमम् । सोऽनिरुद्धः....-1 12.326.37 2 निरोद्धा विद्यते यस्मान्न ते भूतेषु कश्चन । अनिरुद्धस्ततः प्रोक्तः म.पु. पूर्वमेव महर्षिभिः ।। 248.49 3 तस्यामस्याभवत्पुत्रो महाबल- पराक्रमः । अनिरुद्धो रणेऽरुद्धवी- अ.पु. र्योदधिररिन्दमः ।। 5.28.7 4 अनिरुद्धो रणेऽरुद्धः । वि.पु.5.32.7, म.पु.47.23 अनुभावः 5 गम्भीररयोऽनिरुद्धो वर्धते भा.पु. भगवानुत । 1.14.30 6 अनिरुद्धोऽप्रतिरथः भा.पु.10.89.31 7 तस्मात्सुतोऽनिरुद्धोऽभून्नानायुत- भा.पु. बलान्वितः । 10.90.36 आलम्बन-विभावस्य भावरुद्बुद्ध- संस्कृतैः । मनोवाग्बुद्धिवपुषां स्मृती- च्छाद्वेषयत्नतः ।। प्रारम्भ एव विदुषामनुभाव इति स्मृतः । स चानुभूतये चात्र भवत्युत निरुच्यते ।। अ.पु.339.44-45 पूर्णेन्दोः पूर्णपक्षे तु रात्रिसन्धिषु पूर्णिमा। यस्मात्तामनुपश्यन्ति पितरो दैवतैः सह । तस्मादनुमति म पूर्णिमा वा.पु.पू. प्रथमा स्मृता ॥ 56.38 -- अनुमतिः -- ·27 1 2 3 4 महान् । - वि.पु.1.14.1 वा.पु.उ.11.8 अनेकांशा एकानंशात्तु यस्मात्त्वमनेकांशा बा पुपू. भविष्यसि । 25.49 अन्तकः सर्वेषामेव भूतानां यस्मादन्तको तस्मात्त्वमन्तकः प्रोक्तः म.पु. सर्वदेवैः महाद्युते ॥ 213.6 अन्तधिः अन्तर्धानाद् व्यजायत । अपरा ह्यपर्णा तु अनिकेता तपोऽधात् । 1 गच्छत्यपानोऽवाक्चैव त्व 12.177.24 2 वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः महा. परिवर्तते । 12.178.6 3 अधोनयत्यपानस्तु प्राहारञ्च नृणामधः । मूत्रशुक्रवहो वायु- अ.पु. रपानस्तेन कीर्तितः ।। 214.9 4 अपानयत्यपानस्तु आहारादीन् लि.पु.पू. क्रमेण च । 8.63 अपान्तरतमा अपान्तरतमे देशे तपस्तेपेऽत्र जन्मनि । अपान्तरतमा नाम शिशो- ब्र.वै.ब.ख. स्तेन प्रकीर्तितम् ।। 22.18 अप्रतिबद्धः बुध्यमानो भवत्येष संगात्मक इति श्रुतिः । अनेनाप्रतिबुद्ध ति वदन्ति अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं महा. वदन्त्युत ॥ 296.512 अप्सरा अप्सु निर्मथनादेव रसात्तस्माद्वराः स्त्रियः । उत्पेतुः तस्मादप्सरसो वा.रा.बाल. 45.32 अब्जस्त्वमिति होवाच तस्मादब्जस्तु हरि. (धत्वतरिः) सः स्मृतः । 1.29.14 अभिनयः अभिमुख्यं नयनर्थान् विज्ञेयोऽभिनयो अ.पु. बुधैः । 342.1 अभिमन्युः अभीश्च मन्युमांश्चैव ततस्तमरिमर्द- महा. नम् । अभिमन्युमिति प्राहुः- 1.213.60 अभ्यागतः अभ्यागतोऽज्ञातपूर्वः । महा. प्राश्व अपे. 1.4.956 ऽभवन् । 4 1 6 1 ·28 1 2 3 4 वा पु. पू. 7 2 1 न भ्रश्यन्ति यतस्त्वापस्तदभ्र कवयो विदुः । 51.27 2 न भ्रश्यन्ति यतोऽभ्राणि । लि.पु.पू.55.46 अमावास्या 1 अमा बसेतामृक्षे तु यदा चन्द्र- दिवाकरी । एकां पञ्चदशी रात्रि- वा. पु. पू. ममावास्या प्रकीर्तितः' ।। 56.40 2 कलाद्वयाविष्टस्तु प्रविष्ट: सूर्य- मण्डलम् । अमाख्य रश्मी वसति वि.पु. अमावास्या ततः स्मृतः ।। 2.12.8 अमृतभोजन: सम्पूर्णमर्द्ध मासेन तं सोमममृता- (देव:) त्मकम् । पिबन्ति देवता विप्रा यतस्ते- कू.पु.पू. ऽमृतभोजनाः ॥ 43.37 अम्बा 1 अङ्गानां वर्धनादम्बा। महा.12.258.30 (अम्बिका) 2 अम्बेति मातृवचनो वन्दने पूजने तथा। पूजिता वन्दिता माता ब्र.वै.प्र.ख. जगतां तेन साम्बिका ।। 57.20 1 भान्ति यस्मात्ततोऽभाँसि शब्दो ऽयं सुमनीषिभिः । भातिर्दीप्तौ निगदितः पुनश्चाथ प्रजापतिः ।। लि.पु.70.221 2 भान्ति यस्मात्ततो भासि शब्दोऽयं मनीषिभिः । व्याप्ति- र्दीप्त्यां निगदितः पुनश्चाह प्रजापतिः॥ 3 आभाति यस्मानाभान्ति भासन्तो व्याप्तिदीप्तिषु । सर्वतः समनु- प्लाव्य तासाञ्चाम्मो विभाव्यते'। वा.पु पू. 7.50 4 अाभान्ति यस्मात्ता भाभिर्भा शब्दः व्याप्तिदीप्तिपु। भस्म सर्व- मनुप्राप्य तस्मादम्भो निरुच्यते ॥ वा.पु.उ. 38.182 अयुताक्षः --'अयुताक्षो ना सर्वतोऽक्षिमयोऽपि महा. गी प्रे.अनु. वा-नास्त्यन्तोऽथास्य चक्षुषाम् । 161.13 अयोध्या 1 सा."सत्यनामा प्रकाशते । वा.रा.बाल. 6.26 2 अयोध्यायामयोध्यायाम् " हरि. 1 54.26 वा.पु.पू. 9.23 8 1 - ·2.virana........ 29 percent 2 3 4 4 12 अनु. 93.96 5 3 ।। || 6 2 3 देवानामप्ययोध्याऽस्ति त्वयोध्या विष्णुधर्मोत्तर नामतःपुरी। 1.13.1 अरिष्ट: अरिष्टो नाम हि गवामरिप्टो दारुणाकृतिः । हरि. 2.21.7 अरुन्धती धरान् धरित्री वसुधां भर्तु स्तिष्ठा- म्यनन्तरम् । मनोऽनुरुन्धती भर्तुरिति महा. मां विद्ध यरुन्धतीम् । अर्कः देवैरचितो यस्मात्तस्मादर्कः स साम्ब. पु. उच्यते । 8.26 अचिष्मती पश्यचिष्मती भाभिः........ महा. 3.288.6 अर्जुनः पृथिव्यां चतुरन्तायां वर्णो मे दुर्लभः समः। करोमि कर्म शुक्लं च तेन मामर्जुनं विदुः ॥ तत्रैव 4.39.18 प्रर्गवः आगतागतिकं तद्व यदा तु सलिलं बहु । सञ्छाद्य मां स्थितां भूमिमर्ण- वा. पु. पू. वाख्या तदा च सा ।। 7.49 अर्थालङ्कारः अलङ्करणमर्थानामर्थालङ्कार इष्यते । अ. अ. पू. 344.1 अचि (मि) प्रत्ययपूर्वस्य ऋधातोर्य निपात्यते । गतो यस्मात्परो नास्ति साम्ब. पु. तेन सूर्योर्यमा स्मृतः ॥ 8.28 अस्रिोत: 1 (प्रादुर्बभौ) प्रादुरासीत्तदाव्यक्ता- दक्स्रिोतस्तु साधकः । यस्माद- मा. पु. 47.25 क् ब्यवर्तन्त ततोऽकिस्रोत- लि. पु. सस्तु ते ।। 70.153 2 प्रादुर्बभूत्र चाव्यक्तादकिस्रोतस्तु साधकम् । यस्मादक व्यवर्तेते ततोऽस्रिोत उच्यते ॥ 6.49 अलङ्कारः काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्षते । अ. पु. 342.17 अवन्ती अश्ववन्तीमवन्तीम् । वा.रा.कि. 41.10 अविमुक्तं अविशब्देन पापस्तु वेदोक्तः कथ्यते द्विजैः । तेन मुक्तं मया जुष्टमविमुक्त- मतोच्यते ।। लि. पु. पू. 92.143 अर्यमा वा. पु. मू. - - ·30 pend 2 3 4 - पुनः । भ्युपेत्य प्रविशेषः अविशेषवाचकत्वादविशेषास्ततस्तु ते । अशान्तधोरमूढत्वादविशेषास्ततः लि. पु. 70.37, वा.प. पू. 4.52 अवीक्षितः वेक्षतेति यत्प्रोक्तं भवद्भिर्बहुशो वचः । अवीक्षितेति तेनाऽस्य ख्यातं मा. पु. नाम भविष्यति ।। 122.12 अशुश्रुषा अभ्युपेत्य च शुश्रूषां यस्तां न प्रति- पद्यते । अशुश्रूयाभ्युपेत्यैतद् विबाद- पदमुच्यते ॥ अ. पु. 253.17 1 ततोऽपि द्वादशे वर्षे स जज्ञे महा. पुरुषर्षभ । अश्मको नाम राजर्षिः 1.168.25 2 सा वै सप्न समाः गर्भमविभ्रन्त व्यजायत । जघ्नेऽश्मनोदरं तस्या सोऽश्मकस्तेन कथ्यते ।। भा. पु. 9.9.37 3 यदा च सप्तवपण्यिसौ गर्भो न जजे, ततस्तं गर्नमश्मना सा देवी जधान । पुत्रश्चाजायत । तस्य वि. पु. चाश्मक इत्येव नामाभवत् ।। 4.4.70, 72 1 अदूरे कान्यकुब्जस्य गंगायास्तीर- महा. मुत्तमम् । अश्वतीर्थं तदद्यापि" गी.प्रे. अनु. 4.17 2 अश्वतीर्थमिति ख्यातं सिद्धावासं सुशोभनम् । प्रास्ते ह्यशिराः नित्यं कू. पु. उ. तत्र नारायणः स्वयम् ।। 53.38 अश्वत्थामा अश्वस्येवास्य यत्स्थाम नदत: प्रदिशो महा. 1.12114 अश्वत्थामैव बालोऽयं तु.महा. 7.167. तस्मान्नाम्ना भविष्यति ।। 29-30 अश्वशकृत अश्वोष्ट्रशकृतां राशेनिःसृतेति जना- (नदी) धिप । ततोऽश्वशकृत् । हरि. 2.57.24 अश्विनौ 1 अश्रुतोऽस्य समुत्पन्नावश्विनी महा. गी.प्रे. अनु. (अश्विनीकुमारी) रूपसम्मितौ। 85.109 द्र.-नासत्य दस्रौ (अश्विनी) हरि. 1.9.55 2 वाजिरूपधरः सोऽथ तस्यां देवा- वथाश्विनौ । जनयामास" वि. पु. 3.2.7 अश्वतीर्थ गतम् । - - 3 6 ·Murna 31 2 3 4 अष्टाङ्गः अष्टावक्र: असत्यं असुर: 3 नासापुटाभ्यामुत्सृष्टं परोऽयमिति शङ्कया। तद्रे तसस्ततो जाता- वश्विनाविति निश्चितम् । दस्रौ सुतत्वात्मजातो नासत्यो म. पु. 11.36 नासिकाग्रतः ।। 4 नासत्यश्चैव दत्रश्च स्मृतौ वा.पु. उ. 22.78 द्वावश्विनाविति..." द्र. नासत्यः राजा सपुरुषः सभ्याः शास्त्रं गणक- लेखकौ । हिरण्यरुदकमग्निमष्टाङ्गः समुदाहृतः ॥ अ. पु. 252.8 तस्माद् वक्रो भविता ह्यष्टकृत्वः स वै तथा। वक्र एवाभ्यजायदष्टावक्र: प्रथितो वै महर्षिः ।। महा. 3.132.97 असत्यं तद्विपर्ययम् । अयथार्थकथनं पद्म.पु. क्रियायोगसार सर्वलोकसुखप्रदम् । 17.85 1 दितेः पुत्रा न तां (वारुणी-सुरां) राम जगृहुर्वरुणात्मजाम् । वा.रा.बाल. असुरास्तेन दैतेया:-- 45.36, वा.रा. 2 अप्रतिग्रहणात्तस्याः (सुराया:) बम्बई संस्करण- देतेयाश्चासुरास्तथा ॥ 3 ततोऽस्य जघनात्पूर्वमसुरा: जज्ञिरे सुताः । असुः प्राणः स्मृतो विप्रै- लि. पु. 70.99; स्तज्जन्मानस्ततोऽसुराः । वा. पु. पू.9.4 राज्ञी जघनादसृ- जत्प्रभुः । प्राणेभ्यो रात्रिजन्मानो ह्यसह्या निशि तेन ते ।। वा. पु. पू.9.21 5 युक्तात्मानस्तमो मात्रा ह्य द्रिक्ता- भूत्प्रजापतेः । सिसृक्षोर्जघनात्पूर्व- मसुराः जज्ञिरे ततः। वि. पु. 1.5.31 6 इति मन्त्रोपनिषदं व्याहरन्तं भा. पु. 8.1.17 समाहितम् (मनुम्)। दृष्ट्वाऽसुराः तु.-वा.पु.पू.31.11; यातुधानाः जग्धुमभ्यद्रवत् क्षुधा ।। ब्र. पु. 3.71,263 4 13 . सं.इ.डि. से उद्धृत 4 तन्वा यदसुरान् ·32 panah 2 3 4 - अहिः अ. पु. 383.33 प्रस्तः यत्र प्रणाशमायाति तेपामस्त: स उच्यते । वा. पु. पू. 50.107 अस्वामिविक्रय: निक्षिप्तं वा परद्रव्यं नष्टं लब्ध्वा- (व्यवहारः) प्रहृत्य वा । विक्रीयते परोक्षं यत् स ज्ञेयोऽस्वामिविक्रयः ।। ग्र. पु. 235.19 महल्या हलं नामेह वैरूप्यं हल्यं तत्प्रभवं भवेत् । यस्मान्न विद्यते हल्यं तेनाह- वा.रा. उत्तर ल्येति विश्रुता ॥ 30.24 54 हीनत्वादयः स्मृताः । लि.पु. 70.23, वा.पु. पू.9.31,मा.पु.48.22, वि.पु. 1.5.45 अहिंसा न हिंस्यात् सर्वभूतानि मैत्रायणग- महा. चि. वन तश्चरेत् । 212.34 प्राग्नेयः 1 पुराणमग्निना गीतमाग्नेयं ब्रह्म संज्ञितम् ... 2 अग्नियोगात्तदाग्नेयम् । शि. पु. 5.44.131 आङ्गिरसः जग्राहाङ्गिरसं देव ""तस्मादाङ्गिरसा महा. गी. प्रे. अनु. ज्ञेयाः सर्व एव तदन्वयाः । 85.137 प्राचार्य: 1 साङ्गांश्च वेदानध्याप्य शिक्षयि- त्वा व्रतानि च । विवृणोति च महा. पू. ग्राश्व. अपे. मन्त्रार्थानाचार्यः सोऽभिधीयते ।। 1.4.2528 2 ब्रह्मोपदेशमेकत्र वेदशास्त्राण्य- थैकतः। प्राचार्यः स तु विज्ञेय- स्तदेकैकास्तु देशिकाः ।। 3 स्वयमाचरते यस्मादाचार स्थाप- यत्यपि । प्राचिनोति च शास्त्रा- र्थान् यमैः सन्नियमैर्युत: ॥ 59.30 4 स्वयमाचरते यस्तु प्राचारे स्थाप- यत्यपि । प्राचिनोति च शास्त्रा- लि.पु. उ. 20.20, र्थानाचार्यस्तेन चोच्यते ।। लि.पु.पू. 10.16 5 तत्रेष्टप्रापको धर्मः प्राचार्य- रुपदिश्यते.... ब्र. पु, 4.8.5 वा. पु. पू. म.पु. 245.28 ·33 1 2 3 ............reena प्रात्मषिः गत्यर्थाषतेर्धातो मनिवृतिरादितः । यस्मादेष स्वयम्भूतस्तस्माच्चात्मर्षिता वा. पु. पू. स्मृता ॥ 59.81 प्रात्मा 1 यदाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानयम् । यच्चास्ति सततं भावस्तस्मादात्मा निरुच्यते ॥ लि. पु. 7.96 2 यदाप्नोति यदादत्ते यच्चास्ति विषयं प्रति । तच्चास्ति सततं भावस्तस्मादात्मा निरुच्यते वा. पु. पू. 5.32 पादिगदाधरः 1 दधार तां गदामादौ देवरुक्तो गदाधरः । गदामादाववष्टम्भ्य गयासुरशिरः शिलम् । निश्चलार्थं स्थितो यस्मा वा. पु. उ. त्तस्मादादिगदाधरः ।। 47.12, 14 2 अाद्यया गदया चासौ यस्माद्दत्यः स्थिरीकृतः । स्थित इत्येव हरिणा वा. पु. उ. तस्मादादिगदाधरः ।। 44.60 आदित्य 1 आदित्यानदितिर्जज्ञे महा. 12.200.26 2 अदित्यां जज्ञिरे... आदित्याः । महा.हरि. 3.14.57 8 24 3 अदित्यां द्वादशादित्याः । महा. गी.प्रे. शान्ति 339.81 4 अदितिः 'पादित्याः । वा.रा.अरण्य 14.14 5 यदादत्सि जगत् सर्व रश्मिभिः प्रदहन्निव । युगान्तकाले सम्प्राप्ते परां सिद्धिमुपागतः ॥ हरि. 3.26.37 6 तस्मात्तत्तेज आदत्ते अग्निर्वायुश्च सर्वतः । अतस्त्वं कर्मणा तेन आदित्यः समपद्यत ।। हरि. 3.26.36 7 आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसां तमसामपि । लि.पु.पू. 61.3 8 अदितिः सुषुवे पुत्रमादित्यं कश्य- पात् प्रभुम् । कू.पु.पू. 20.1 ·Mi- 34 3 4 2 -- वा.पु.पू. 12.35 वा.पु.पू. 53.53 9 भादानादिक्रियायान्तु आदित्य इति चोच्यते। 10 आदानान्नित्यमादित्यस्तमसां तेजसां महान् । 11 अादानान्नित्यमादित्यस्तपसां तेज- सामयम् । अदितेर्वा सुतो यस्मान्नि- गमरुदाहृतः । अपत्यप्रत्ययात्त- स्मात्सूर्यस्यादित्यता स्मृता ।। 12 सर्वग्रहाणामेतेषामादिरादित्य उच्यते । 13 अदितिः सुषुवे पुत्रमादित्यं कश्य- सा.पु. 8.16, 17 लि.पु.पू. 61.50 व. पु. 1.24.139 पाद् द्विजाः । 14 आदित्यश्चादिभूतत्वात् । आदित्वादादिदेवोऽसौ । लि.पु.पू. 65.2 म.पु. 2.31 लि.पु. 70.100 प्रादिदेवः कू.पु.पू. 4.59 - .... हरि.1.34.19 वि.पु. 4.14.29 आनकदुन्दुभि: 1 'यस्य प्रसृतस्य दुन्दुभ्यः (वसुदेवः) प्राणदन् (प्राणदद्दिवि-(वा. पु.) दिवि । आनकानां च संह्रादः सुमहान् अभवद्दिवि ॥ 2 वसुदेवस्य जातमात्रस्यैव देवैदिव्यानकदुन्दुभयो वादिताः । ततश्चास्यानकदुन्दुभिसंज्ञामवाप । 3 देवदुन्दुभयो नेदुरानका यस्य जन्मनि । वसुदेवं हरेः स्थानं वदन्त्यानकदुन्दुभिम् ॥ प्रानन्दः आनन्देति च नामास्य पिता चक्रे विधानतः । मुदा परमया युक्तो विक्रान्तः स नराधिपः । आभूतसम्प्लव: 1 त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च । प्राभूतेभ्यः प्रलीयन्ते तस्मादाभूतसम्प्लवः ।। भा. पु. 9.24.30 मा. पु. 7.6.21 वा.पु.उ. 38.238 ·35 1 2 3 वा.पु.उ. 38.239 प्रारिणः प्रार्तायनिः (शल्य:) प्रार्हतः महा. 8.23.44 आलम्बनं 2 अग्रेभूतः प्रजानान्तु तस्माद्भूतः प्रजापतिः । प्राभूतः प्लवते चैव तस्मादाभूतसम्प्लवः ।। बालोऽप्यरुणवर्णश्च जातः सद्योऽति- तेजसा । प्रज्वलन् ऊर्ध्वतपसा चारुणि- स्तेन कीर्तितः ।। ब्र.वै.ब्र.ख.22.10 ऋतमेव हि पूर्वास्ते वहन्ति पुरुषोत्तमाः। तस्मादायिनिः प्रोक्तः "। 1 ते च बौद्धा बभूवुर्हि तेभ्योऽन्ये वेद- वजिताः । प्रार्हतः सोऽभवत् पश्चादाहतानकरोत् परान् ।। अ. पु. 16.4 2 आर्हतैतं महाधर्म मायामोहेन ते यतः। प्रोक्तास्तमाश्रिता धर्ममा. हतास्तेन तेऽभवन् । वि. पु. 3.18.12 रत्यादिभाववर्गोऽयं यमाजीव्योपजा- यते । पालम्बनविभावोऽसौ नायका- दिविभवस्तथा ॥ अ. पु. 339.37 आहुतिः सर्वमाख्यातं तस्मिन् वसति महा. आश्व. अपे. सोऽनलः । आवसथ्य इति ख्यातः । 1.4.25762 अम्बरे स्नेहमभ्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्त- मद्य तिः । आवहो नाम संवाति द्वितीयः महा.12.315.37 अस्तीत्युक्त्वा गतो यस्मात्पितागर्भ- स्थमेव तम् । वनं तस्मादिदं तस्य नामास्ती (स्ति) केति विश्रुतम् ।। महा. 1.44.20 1 आहुतिः सर्वमाख्यातं हवनं हव्यवा- हनम् । सर्वहव्यवहो वह्निर्गतश्चा- महा. आश्व. अपे. हवनीयताम् । 1.4.2594-95 2 आभिमुख्येन होमस्तु यस्य यज्ञेषु वर्तते । तेनाप्याहवनीयत्वं गतो तत्रैव वह्निर्महाद्य तिः ।। 1.4.2614-15 प्रावसथ्य: प्रावहः श्वसनो नदन् ॥ - प्रास्तीकः प्राहवनीयः ·MORRHOPAL PARA 36 - । 2 3 4 इक्ष्वाकु: सुतः । 6 3 सुतः। भा. इज्या इध्मवाहः महा. वनपर्व 3 आहोमाद्योऽग्निहोत्रेषु यज्ञे वा यत्र सर्वशः । यस्मादस्मिन् प्रवर्तन्ते तत्रैव ततो ह्याहवनीयता ।। 1.4.2616-17 4 शंस्यस्त्वाहवनीयोऽग्निर्यः स्मृतो ब्र.पु. 1.12.12, हव्यवाहनः । वा.पु.पू. 29.113 ब्रह्म. 3.72.25 1 क्षुवतस्तु मनोस्तात इक्ष्वाकुरभवत् हरि. 1.11.12 2 यन्मनुरक्षोत्तत इक्ष्वाकुः । हरि. 9.38 3 क्षुतवतश्च मनोरिक्ष्वाकुः पुत्रो जज्ञे घ्राणतः । वि. पु. 4.2.11 4 क्षुवतस्तु मनोर्जज्ञे इक्ष्वाकुर्धारणतः पु. 9.6.4 इज्या च यागभरणात् । अ.वै.प्र.ख. 9.31 इध्मानां भारमाजह इध्मवाह- स्ततोऽभवत् । 99.23-27 ऐश्वर्यं परमं यस्य पन्नगाश्च सुरा- सुराः । इदिश्च परमैश्वर्ये धातुरिन्द्र- स्ततस्तु सः ।। साम्ब. पु. 8.31 त्वमप्रतिकर्माणमिन्द्र जयसि संयुगे। वा.रा.यु. 80.4 तस्य नाम्ना च तत्तीर्थ इन्द्रतीर्थमिति ख्यातम् । महा. 9.48.5 इन्द्रो वाहः कृतो येन तेन नाम्नेन्द्र- वाहकः । दे. भा. 7.9.28 इन्द्रदेवत्यं तस्मादिन्द्रियमुच्यते । महा.12.207.23 1 ईशस्त्वं सर्वभूतानामश्विरोऽसि ततो हरे। हरि. 3.88.531 2 शक्रादिषु च देवेषु तस्यैश्वर्यमि- होच्यते । स एव व्यावृतो नित्यं त्रैलोक्यस्य शुभाशुभे । ऐश्वर्याच्चैव महा. गी. प्रे. कामानामीश्वरः पुनरुच्यते । अनु. 161.28 3 साक्षात्सर्वं विजानाति महात्मा लि. पु. 70.21; तेन चेश्वरः। वा. पु. पू. 4.34 S इन्द्रजित इन्द्रतीर्थ - इन्द्रवाहनः w इन्द्रियं ईश्वरः ·asna 37 1 2 3 rand 4 .-00- .... कू. पु. पू. 4.61 4 जानातेनिमित्याहुर्भगवान् ज्ञान- सन्निधिः । बन्धनादिपरीभावादी- श्वरः प्रोच्यते बुधैः ।। लि. पु. 70.36 5 सर्वगत्वाच्च देवानामवश्यत्वाच्च ईश्वरः । लि. पु. 70.102 6 सर्वशत्वाञ्च लोकानामवश्यं च तथेश्वरः। वा. पु.पू. 4.40 7 सर्वेशत्वात् वा. पु. पू. 5.38 8 वशित्वादप्यवश्यत्वादीश्वरः परि- भाषितः । 9 ईश एवाहमत्यर्थं न च मामीशते परे। ददामि च सदैश्वर्यमीश्वर- स्तेन कीर्तितः ।। स्क. पु. (श. क.) उग्रसेन: उग्रसेन इति ख्यातो महासेनपराक्रमः। हरि. 1.54.63 उच्छ वासनं खलीकृत्य चतुष्केण तुरङ्गो वल्गया- ऽन्यया । उच्छ वस्य ग्राह्यतेऽन्यत्र तत् स्यादुच्छ वासनं पुनः ।। उत्कला उत्कलस्योत्कला राजन् । हरि. 1.10.19 उत्तंकमेकः उत्तङ्कमेघा इत्युक्ताः ख्यातिं यास्यन्ति महा. चापि ते । 14.54.33-35 उत्प्रेक्षा अन्यथा मन्यते यत्र तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते । उदक* तेषां (दैत्यानामुरगाणां) अधोगतं यत् (पाताल) तदुकेत्यभिसंज्ञितम् । हरि. 3.12.13 8 9 उदयः यत्रोद्यन् दृश्यते सूर्यस्तेषां स उदयः वा. पु. पू. 50.107 उदानः 1 उदानोवंशरीरिणः । हरि. 1.40.56 2 उदानादुच्छ वसिति प्रतिभेदाच्च भाषते । महा. 12.177.25 3 उदीरयन् सर्वधातून् अत ऊर्ध्वं प्रवर्तते । उदान इति तं तं महा. गी.प्रे. अनु. विद्युः 145दा.पा.6017(17) 4 प्राणानामायम्यते प्रचक्षते । महा. 14.20.17 पु. 288.48 - अ. पु. 344.25 स्मृतः। ........ 11 येन तमुदानं ·38 1 2 3 4 अ.पु. उद्दालकः महा. 1.3.29 उद्दीपनं उद्भिज्ज उद्वहः 5 प्रारणानामायतत्वेन तमुदानं प्रचक्षते । महा. -(पाठभेदः) गी.प्रे.आश्व 20.17 6 उद्वे जयति मर्माणि उदानोऽयं लि. पु. पू. 8.64 प्रकीर्तितः । 214.11 यस्माद् भवान् केदारखण्डमवदार्योत्थि- तस्तस्मादुद्दालक एवं नाम्ना भविष्य- तीति । उद्दीपनविभावास्ते संस्कारविविधैः स्थितैः । पालम्बनविभावेषु भावानु- दीपयन्ति ये ।। अ.पु. 349.48 भित्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात् । उद्भिज्जानि च तान्याहुभूतानि ॥ महा. 14.42.22 उदयं ज्योतिषां शश्वत् सोमादीनां करोति यः ।..- .... यश्चतुर्थ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्धारयते जलम् । उद्धृ- त्याददते चापो जीमूतेभ्योऽम्बरे-निलः। महा. उद्वहो नाम- 12.315.38-40 उपमा नाम सा यस्यामुपमानोप- मेययो.। सत्ता चान्तरसामान्ययोगित्वे- ऽपि विवक्षितम् ।। 1 त्वमेक: सर्वमर्येषु विमानवरमा- स्थितः । चरिष्यस्युपरिस्थो वै देवो महा. विग्रहवानिव ।। 1.57.14 2 अन्तरिक्षचरः श्रीमान्। महा. 12.324.6 उपावृत्तस्य पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह । उपवासः स विज्ञेयः सर्वभोग- विजितः। उत्सृष्टो गृह्यते' यस्तु सोपविद्धो भवेत् अ. पु.256.19 कृत्वोपनयनं वेदान्योऽध्यापयति आश्व. अपे. नित्यशः । स चोपाध्याय उच्यते । 1.4.25251 उपमा अ.पु. 344.6 उपरिचरः उपवासः अपु. 1756 उपविद्धः सुतः । उपाध्यायः ·39 3 2 1 4 (कृष्ण:) - पु. .... .... उपेन्द्रः 1 ममोपरि यथेन्द्रस्त्वं स्थापितो गोभिरीश्वरः। उपेन्द्र इति कृष्ण त्वां गास्यन्ति दिवि देवताः ।। हरि. 2.19.46 2 त्वां कृष्णाभिषेक्ष्यामि गवां वाक्य- प्रचोदितः । उपेन्द्रत्वे गवामिन्द्रः वि. 5.12.18 (विष्णुः) 3 वेदानां सर्वदेवानां धर्मस्य यशसः श्रियः । मङ्गलानां व्रतानाञ्च कल्पं स्वर्गापवर्गयोः । उपेन्द्र कल्प- भा.पु. याञ्चक्रे पति सर्वविभूतये ॥ 8.23.22-23 उमा 1 एका तत्र निराहारा तां माता प्रत्य षेधयत् । उ मा इति निषेधन्ती सा तथोक्ता तया मात्रा... हरि. उमेत्यभवत् ॥ 1.18.18-20 38 2 निषेधयन्ती ह्य मेति माता स्नेहेन दुःखिता। सा तथोक्ततया देवी मात्रा दुश्चरचारिणी। उमेति सा महाभागा त्रिषु लोकेषु विश्रुता ।। बा.पु.उ. 11.12 3 उ मेति चञ्चले पुत्रि न क्षम तावकं वपुः । सोढुं क्लेशस्वरूपस्य तपसः सौम्यदर्शने ।। म. पु. 154.294 4 उ मेति चपलो पुत्रि त्वयोक्ता तनया ततः। उमेति नाम तेनास्याः भुवनेषु भविष्यति ।। म. पु. 154.299 5 तपोनिषिद्धा तपसे वनं गन्तुच मेनया । हेतुना तेन सोमेति नाम शि.पु. रुद्र संहिता प्राप शिवा तदा ।। पार्वती खण्ड 22.25 उर्वः तस्य उर्वो ऋषिर्जज्ञे उरु भित्वा महायशाः । उर्वशी(गंगा) 1 उपह्वरे निवसतो यस्यांके निषसाद महा. ह। गंगा-तस्मादुर्वशी ह्यभवत्पुरा । 12.29.61 8 10 वा.पु.उ. 4.47 ·40 kant 2 3 4 उवा 2 अनादिनिधनस्याथ जज्ञे नाराय- गस्य या। ऊरोः सर्वानवद्याङ्गी उर्वश्येकादशी मता ॥ वा. पु. 8.51 1 उरुणा धारयामास कश्यपः पृथिवीं ततः । निमज्जन्तीं तदा राजंस्ते- महा. 12.49.64 नो:ति मही स्मृता ॥-"धृता 'धृता महा. चि. शान्ति तेनोरुणा येन-(पाठभेदः) 49.73 2 हरेरुरी च या जाता सा चोर्वी ब्र. वै. प्र. ख. परिकीर्तिता। 9.30 इत्युक्ता चोर्ध्वमनयद् रेतो वृषभवाहनः। महा. गी. प्रे. 8 2 ऊर्ध्वरेताः ऊर्ध्वरेताः समभवत् -- अनु. 84.72 ऊर्ध्वस्रोतः ऋक्षवान् ऋरणादानं 1 ऊर्ध्वस्रोतस्तृतीयस्तु सात्त्विकोर्ध्व- मवर्तत । ते सुखप्रीतिवहुला बहिर- मा.पु. 47.22 न्तस्त्वनावृताः ॥ वि.पु. 1.5.12 2 ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयस्तु स वै चोवं व्यवस्थितः । यस्मात्प्रवर्तते चोवं मूर्ध्वस्रोतस्ततः स्मृतः ॥ लि. पु. 70.147 3 पाठभेद:-तृतीय चरणे-यस्मा- द्धयवर्ततोव॑न्तु । वा. पु.पू. 6.45 ऋक्षः संवधितो (विदूरथः क्षत्रियः) महा. विप्रः ऋक्षवत्येव पर्वते । 12.49.67 ऋणं देयमदेयञ्च येन यत्र यथा च यत् । दानग्रहणधर्मश्च ऋणादान- अ. पु. 253.13 घाम सारो हि लोकानामृतं चैव विचा- रितम् । ऋतधामा ततो विप्रैः सत्यश्चाहं प्रकीर्तितः ।। महा. 12.330.4 ऋतात्तु ऋतवो यस्माज् जज्ञिरे ऋतवस्ततः । वा.पु.पू. 30.22 1 ऋषभप्रतिमं चैव ऋषभं नाम पर्वतम्। हरि. 3.35.20 2 ऋषभस्तु ततः कल्पो ज्ञेय. पञ्च- दशो द्विजाः। ऋषभो यत्र सम्भूताः स्वरो लोकमनोहरः ।। वा.पु.पू. 21.31 मिति स्मृतम् ।। ऋतधामा ऋतुः ऋषभ:

·41 hama 2 3 4 । कू. पु. पू. 4.61 ........ ऋषिः 1 ऋषिः सर्वत्रगत्वेन 2 ऋपि हिंसागतौ धातुर्विद्यासत्य- तपश्रुतिः । एष सन्निचयो यस्मात् ब्राह्मणाश्च ततः त्वृषिः ।। म.पु. 144.81 3 गत्यर्थादृषते (तोर्नामनिर्वृतिका- रणम् । यस्मादेष स्वयम्भूतस्त- स्मोच्च ऋषिता मता ॥ म. पु. 144.83 4 ऋषीत्येष गतौ धातुः श्रुतौ सत्ये तपस्यथ । एतत्सन्नियते तस्मिन् ब्रह्मणा स ऋषिः स्मृतः ।। वा. पु. पू. 59.79 5 ऋषिः सर्वगतत्वाच्च शरीरी सोस्य यत्प्रभुः । स्वामित्वमस्य यत्सर्व- "। लि. पु. 70.97 एकदन्तः एकः शब्दः प्रधानार्थः दन्तश्च बल- वाचकः । तयोरीशं परब्रह्म गणेशं ब्र. वै. ग. ख. प्रणमाम्यहम् ॥ 44.88 एकपर आहारमेकपर्णेन एकपर्णा समाचरत् । हरि. 1.18.17 3 9 एकपर्णी आहारमेकपर्णेन एकपर्णी (D) वा. पु. उ. 11.8 एकपाटला 1 पाटलापुष्पमेकञ्च प्रादद्यावेकपाटला। हरि. 1.18.17 10 2 पाटलामेकपाटला । पाटलेनैव चकेन विदध्यादेकपाटला। वा. पु. उ. 11.9 एकशृगः पुरा भूत्वा वराहो दिव्य- दर्शनः । इमामुद्धृतवान् भूमिमेक- शृगस्ततो ह्ययम् । महा. 12.330.27 एकाक्षिपिंगलः देव्या दग्धं प्रभावेण यच्च सव्यं तवे- क्षणम् । एकाक्षिपिंगलेत्येवं नाम वा. रा. उत्तर स्थास्यति शाश्वतम् ॥ 13.31 ऐरावतः ततस्त्विरावती नाम जज्ञे भद्रमदा सुताम् । तस्यास्त्वैरावतः पुत्रो लोक- वा. रा. अरण्य नायो महागजः॥ 14.25 समाचरत् 3 एकशृगः - ·42 1 2 3 4 मा. भुवः । ऐलः 1 तस्यापत्यं महाराज्ञो बभूवैल: पुरुरवाः (तस्य बुधस्य)। हरि. 1.25.46 2 सुद्युम्नश्च दिवं यात ऐलमुत्पाद्य (इलायां अवस्थायां इलेऽपि) तत्रैव 1.1026 ओ३म् (ॐ) 1 अवनादोमिति स्मृतः । कू.पु.पू. 4.63, 5.2 लि. पु. 70.98, वा. पु. पू. 5.34 2 मात्राश्चात्र चतस्रश्च विज्ञेया परमार्थतः। ऊकारस्त्वक्षरो ज्ञेयः उकार: स्वरितः स्मृतः। मकारस्तु प्लुतो ज्ञेयस्त्रिमात्र इति संज्ञितः ।। वा.पु.पू. 19.7, 8 3 अकारश्च तथोकारो मकारश्चा- क्षरत्रयम् । एता एव त्रयो मात्राः सात्त्वराजसतामसा:।। पु. 42.4 4 अकारस्त्वथ भूर्लोक उकारश्चोच्यते सव्यञ्जनो मकारश्च स्वर्लोकः परिकल्प्यते ॥ 42.10 5 ह्रस्वा तु प्रथमा मात्रा द्वितीया दै_संयुता । तृतीया च प्लुता ख्या वचसः सा न गोचरा ॥ मा. पु. 42.14 6 मात्रापदं रुद्रलोको ह्यमात्रस्तु शिवं पदम् । एवन्ध्यानविशेषेण तत्पदं समुपासते। तस्माद्ध्यानरतिनित्य- ममात्रं हि तदक्षरम् । उपास्य-." ह्रस्वा तु प्रथमा मात्रा ततो दीर्घा त्वनन्तरम् । ततः प्लुतवती चैव तृतीया उपदिश्यते ॥ एतास्तु मात्रा विज्ञेया यथावदनु- पूर्वशः। यावच्चैव तु शक्यन्ते धार्यन्ते तावदेव हि ॥ वा.पू.पू. 20.1-14 7 प्रोमित्येतत्त्रयो लोकास्त्रयो वेदा- स्त्रयोऽग्नयः । विष्णुक्रमास्त्रयस्त्वेते ऋकसा मानि यषि च । मात्रा मा. पु.

·43 । 1 2 3 - लि. पु. पू. चार्धं च तिनस्तु विज्ञेयाः परमार्थतः । तत्प्रयुक्तस्तु यो योगी तस्य सालोक्य- माप्नुयात् । अकारो ह्यक्षरो ज्ञेयः उकार: सहितः स्मृतः। मकारसहितोंकारस्त्रिमात्र इति संज्ञितः। अकारस्त्वेष भूर्लोक उकारो भुव उच्यते ॥ सव्यञ्जनो मकारस्तु स्वर्लोक इति गीयते । ओंकारस्तु त्रयो लोका शिरस्तस्य त्रिविष्टपम् । भुवनाङ्ग लि. पू. पू. च तत्सर्वं ब्राह्मतत्पदमुच्यते ।। 91.51-55 8 अकारोकारमकारं स्थूलं सूक्ष्म परात्परम् । लि. पु. पू. ओंकाररूपमृग्वक्त्रं सामजिह्वासमन्वितम्॥ 1.20 9 प्राद्यवर्णमकारं तु उकारं चोत्तरे ततः । मकारं मध्यतश्चैव नादान्तं तस्य चोमिति ।। 17.21 10 अकारश्चाप्युकारश्च मकारश्च ततः परम् । वेदत्रयात्मकं प्रोक्तं प्रणवः ब्रह्मणः पदम् ।। प्रकारेणोच्यते विष्णु: श्रीरुकारेण चोच्यते। मकारस्त्वनयोर्दासः पञ्चविंशः प्रकीर्तितः॥ वासुदेवस्वरूपं तदकारेणो- पद्म.पु.उ.ख. च्यते बुधैः। उकारेण श्रियो देव्या रूपं 254.22-25 मुनिभिरुच्यते ॥ मकारेणोच्यते जीवः स्कन्द पु.उ.ख. पञ्चविंशोदितः पुमान् । 226.22-25 11 श्राद्यवर्णमकारं च उकारमुत्तरे ततः । मकारं मध्यतश्चैव नादान्तं तस्य चोमिति।। जलवद्वर्णमाद्यं तु दक्षिणे चोत्तरे तथा । मध्ये मकारं शुचिवदोंकारे मुनिसत्तम ।। अकारश्चाप्युकारोऽयं मकारश्च त्रयं क्रमात् । तिस्रो मात्रास्समाख्याता अर्द्ध- शि. पु. मात्रा ततः परम ॥ 6.3 15-17 ततः स तस्याँ तनयो जज्ञे राज्ञो महात्मनः । तस्य दृष्ट्वा वपुः कान्तं भविष्यं शीलमेव च । औत्तमश्चेति मुनयो नाम चक्रुः समागताः। जातोऽयमुत्तमे वंशे बालकाले तथोत्तमे । उत्तमावयवस्तेन औत्तमोऽयं भविष्यति ।। प्रोत्तमः ·44 and 2 3 4 -- प्रोपासन: सृष्टमात्रो जगत्सर्वमत्त मैच्छत् पुरा महा. आश्व. खलु । ततः प्रशमितः सोऽग्निरुपास्यैव अपे.1.4. मया पुरा । स ततोपासनात्सोऽयमौ- 2573: पासन इति स्मृतः ।। 2575 औरसः औरसो धर्मपत्नीतः तत्समः पुत्रिकासुतः अ.पु. 256/15 और्वः (ऋषि:) 1 स और्व इति विप्रषिरुरु भित्वा महा. व्यजायत। 1.170.8 8 11 (वाडबाग्निः) 2 ऊर्वस्योरु विनिभिद्य और्वो हरि. नामान्तकोऽनल:। 1.45.50 3 ऊर्वस्तु तपसाविष्टो निवेश्योर हुताशने । ममन्थैकेन दर्भेण सुतस्य प्रभवाररिणम् । तस्योरु सहसा भित्त्वा ज्वालामाली ह्यनिन्धनः । जगतो दहनाकाङ्क्षी पुत्रोऽग्नि: समपद्यत । ऊर्वस्योरु विनिभिद्य प्रोर्वो नामान्तकोऽनलः । म.पु. 175148-50 4 तत्र संवतको नाम सोऽग्निः पिबति तज्जलम् । नाम्ना समुद्रपः श्रीमानौर्व: वडवामुखः ॥ वा.पु.पू. 47/76 कंस: कस्य त्वमिति यच्चाहं त्वयोक्तो मत्तकाशिनि । कंसस्तस्माद् रिपुध्वंसी हरि. तव पुत्रो भविष्यति ॥ 2.28.103 4 14 1 य क इत्युच्यते ह्यविज्ञातः सहस्रशः। हरि. तत्सम्भवं...""मां नावगच्छथ ॥ 3.13.14 311 2 क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ-विज्ञानादेकत्वाच्च स क; स्मृतः। 4.41 3 कस्तस्य मेढ़म्। भा. पु. 2.1 4 मेढ़तः कः। भा. पु. 83.39 5 मेढ़तस्य विनिभिन्न स्वधिष्ण्यं क उपाविशत् । रेतसांशेन येनासावानन्द प्रतिपद्यते। भा. पु. 3 6.19 वा.पु.पू.

·45 1 1 2 3 4 ककुत्स्थः हरि. 1.11.20 6 4 1 इन्द्रस्य वृषभूतस्य ककुत्स्थोऽजयता- सुरान् । पूर्व देवासुरे युद्ध ककुत्स्थ- स्तेन हि स्मृतः ॥ 2 वचनाद् देवदेवस्य बिष्णोविश्वा- त्मनः प्रभोः । वाहनत्वेन कृतस्तस्य वभूवेन्द्रो महावृषः ॥ स्तूयमानः समारुह्य युयुत्सुः ककुदि स्थितः । जित्वा पुरं धनं सर्व सश्रीकं वज्रपाणये। प्रत्ययच्छत् स राजषिरिति नामभि- राहृतः ।। भा.पु. 9/6/14,19 3 यतश्च वृषभककुदि स्थितेन राज्ञा दैतेयबलं निषूदितमतश्चासौ ककु- त्स्थ संज्ञामवाप ॥ वि.पु. 4/2/32 4 तमारुरोह राजाऽसौ सङग्रामगमनाय वै । स्थितः ककुदि येनास्य ककुत्स्थ- स्तेन चाभवत् ।। दे.भा. 79/27 5 इन्द्रस्य वृषभूतस्य ककुत्स्थो जायते पुरा । पूर्वमाडीबके युद्ध ककुत्स्थ- स्तेन सः स्मृतः ॥ वा.पु.उ. 26/25 1 स्नातः कनकवद् भाति नरो याति पवित्रताम् । अतः कनखलं लोके ख्यातं तीर्थमनुत्तमम् ॥ वा.पु.उ. 49/8 2 खलः को नाम मुक्ति भजते तत्र मज्जनात् । अतः कनखलं स्क पु. गंगामाहात्म्य खण्ड तीर्थं नाम्ना चक्रुर्मुनीश्वराः ॥ 3 तीर्थं कणखलं पुण्यं । अ.पु. 109/17 सर्वान् कामयते यस्मात् कनेर्धातोश्च महा. भामिनि । तस्मात्कन्येह सुश्रोणि 3.291.13 स्वतन्त्रा वरवरिणसि ।। (कमेर्धातो.- महा. ग. वन पाठभेदः) 306.13 73 कनखल कन्या ·46 1 2 3 4 कपालमोचनं कपालमोचन मिति नाम चक्र : समा महा. गताः (आख्यानम्) 8.38.20 कपिलाह्रदं कपिलाह्रदमित्येवं तथा वै ब्रह्मगा कृतम् । गर्वां स्तन्यजलो येन तीर्थं पुण्यतमं महत् ॥ लि.पु.पू. 92/69 कबन्धः पाख्यानमात्रम् वा.रा.प्ररण्य 71.1-20 करन्धमः 1 ततः प्रदध्मौ स करं प्रादुरासीत्त- तो बलम् । एतस्मात् कारणाद्राजन् महा.14.4. विश्रुतः स करन्धमः ।। 15-16 2 धुतयोः करयोर्जज्ञे यतस्तस्यारिदा- हदम् । वलं करन्धमस्तस्मात् स बलाश्वोऽमिधीयते ॥ मा.पु. 121.16 करी करात् करी । वा.पु.उ. 8.227 कर्दमः 1 शृणु नामानि रुद्राणां वेदोक्तानि च यानि च । छायायाः कर्दमो जातः ब्र.वै.ब्र.ख. 7.26 2 वेदेषु कर्दमः शब्दः छायायां वर्तते स्फुटः । वभूव कर्दमाद् बालः कर्द- मस्तेन कीर्तितः ।। ७.वै.ब्र.ख. 22.5 कलावती ततः कलाभिः सोमस्य वर्द्धन्तीभिरव- क्षयम् । आप्यायमानाहरहो वृद्धि याताऽस्मि सत्तम । तत; कलावती- त्येतन्मम नाम महात्मना ।। मा.पु. 64.10 कलिगः कलिंगविषयश्चैव कलिंगस्य च स्मृतः । महा. 1.104.50 कल्पं 1 सर्वयज्ञविकल्पाय पुरा कल्पं प्रकीर्ति- महा.अपे.1.4. 2670-71 (कल्प:) 2 कल्पस्यादौ सुबहुला यस्मात्संस्था- श्चतुर्दश । कल्पयामास वै ब्रह्मा तत्स्मात्कल्पो निरुच्यते ।। ब्रह्माण्ड 1.674 ..- । तम्।

·47 1 2 3 4 कल्माषपादः कविः कश्यप:* 1 तेनास्य राज्ञस्तौ पादौ तदा- कल्माषतां गतौ । तदाप्रभृति राजाऽसौ सौदास: कल्माषपाद: वा.रा. उत्तर संवृत्तः ख्यातश्चैव तथा नृपः। 65.32:33 2 आख्यानमात्रम् महा.चि. आदि. 166.68 3 सस्याम्बुदरक्षणार्थ: तच्छायाम्बु नोया न चाकाशे चिक्षेप, किन्तु तेनैव स्वपदौ सिषेच । तेन च क्रोधा- श्रितेनाम्बुना दग्धच्छायः तत्पादौ कल्माषतामुपगतौ ततः स कल्माष. पादसंज्ञामवाप। वि.पु.4.4.57 कविविक्रान्तदर्शनात् । लि.पु.70.104; वा.पु.5.41 1 कुलं कुलं च कुवमः कुवमः कश्यपो महा. 13.95.29. द्विजः । काश्यः काशनिकाशत्वादे- तन्मे नाम धारय ।। 93.86 2 कश्यं मद्यं स्मृतं विप्रैः कश्यपानात्तु कश्यपः । वा.पु.34.116 3 कश्यपानात्त कश्यपः । 4 अपिबत्स तदा कश्यं कश्यं मद्य- मिहोच्यते । कश्यं मद्यं स्मृतं विप्रैः कश्यपानात्तु वा.पु.उ. कश्यपः। 4.115-117 1 भगीरथात्ककुत्स्थस्तु काकुत्स्था येन वा.रा. अयोध्या विश्रु ता। 110.28 2 ककुत्स्थश्चाति विख्यातो नृपति- स्तस्य वंशजाः । काकुत्स्थो भुवि राजानो बभूवुर्वहुविश्रुताः ।। दे.भा.7.9.30 3 तिष्यां ज्येष्ठः ककुत्स्थोऽभूत् काकुत्स्थस्तु सुयोधनः । कू.पू.पू. 20.11 गी. प्रे. अनु. 55 मा.पु.108.3 .... काकुत्स्थः - ·48 1 2 3 - वि.पु. .4.14.36 कु.पू.पू. 46.23 काञ्चनष्ठीवी बभूव काञ्चनष्ठीवी यथार्थं नाम महा. तस्य तत् । 12.31.24 काण्वायन: मेधातिथिः सुतस्तस्य (कण्वस्य) हरि. यस्मात्काण्वायना द्विजाः । 1.32.5 कात्यायन: देवश्रवाः कतिश्चैव यस्मात् कात्या- यनाः स्मृताः। हरि. 1.32.55 कादम्बरी कदम्बकोटरे जाता नाम्ना कादम्ब- रीति सा। हरि. 2.41.13 कानीन: 1 कानीन: कन्यकाजात:। अ.पु.256.16 2 पूर्वमेवानूढायाञ्च भगवता भास्वता कानीनः कर्णो नाम पुत्रो- ऽजन्यत । कान्तिमती सोमस्य परमा पुरी । नाम्ना कान्ति- मती शुभ्रा तस्यां सोमो विराजते । कापिलेयः ब्राह्मणी कपिला नाम" ""तस्याः महा. पुत्रत्वमागम्य स्त्रिया:पिबति स्तनो। 12.211 तत: स कापिलेयत्वं लेभे 14-15 कामः 1 सनातनो हि संकल्पः काम महा.गी.प्रे.अनु. इत्यभिधीयते। 85.11 2 संकल्पाभिरुचिः कामः सनातन तत्रव तमोऽभवत् । 85.16 3 जगत्सु कामरूपस्त्व त्वत्समो नहि विद्यते । अतस्त्वं कामः नाम्नाऽपि कालिका पु. ख्यातो भव मनोभवः ।। (श.क) कामदुधा तस्याथ कामधुग्धेनुर्वसिष्ठस्य महा- त्मनः। उक्ता कामान् प्रयच्छेति सा महा. कामान् दुदुहे ततः ॥ 1.65.9 कारूषः 1 करूषस्य च कारूषाः क्षत्रियाः। हरि. 1.10.29. 1.11.9 2 कारूपाः क्षत्रियाः शूराः करूषस्या- भवन् सुताः। मा.पु.113.1 3 करूषान्मानवादासन् कारूषा: क्षत्रजातयः । भा.पु.9.2.16 .... - - ·49 pood Proand 2 3 4 म. लि.पु.पू. कातिकेयः 4 करूषस्य तु कारूषा बहवः प्रथिता भुवि । पु. 12.24 5 मनोः पुत्रः करूष: करूषात्कारूषा वि. पु. 4.1.18 क्षत्रियाः । 6 करूषस्य तु कारूषाः सर्वे प्रख्यात- कीर्तयः। 66.51 1 क्षीरसम्भावनार्थाय कृत्तिका: सम- योजयत् । ता: क्षीरं जातमात्रस्य ""ददुः "ततस्तु देवताः सर्वाः वा. रा.बाल. कातिकेय इति व वन् ।। 37.24-25 2 पुत्रं वै ताश्च तं बालं पुपुषुः महा. गी. प्रे. अनु. स्तन्यविश्रवैः। ततः स कार्ति- 85.81 तु.-महा. केयत्वम् गी.प्रे. अनु. 86.13 3 अपत्यं कृत्तिकानां तु कात्तिकेय इति हरि.1.3.43; ब्र.पु. 3.41; वि.पु.1.15. 1.16; म.पु. 5.27 4 ममायमिति ताः सर्वाः पुत्राथिन्यो- ऽभिचुक्रुशुः । 5 कृत्तिकाभ्युपपत्तेश्च कार्तिकेय इति - स्मृतः। महा. 9.43.11 स्मृतः । महा. 1.60.23 ...4- वा. पु.उ. 11.43 महा. 18.5.35 महा. 12.220.35 काल: 6 कृत्तिकाभिस्तु यस्मात् संवद्धितः स पुरातनः। कार्तिकेय इति ख्यात- स्तस्मादरिसूदनः ।। कारण: (वेदः) कार्णवेदमिमं सर्वम्" 1 काल: कलयति प्रजाः। 2 काले परिणते काले कालयिष्यति मामिव । 3 कल्पस्यादौ तु बहुशो यस्मात् संस्था- श्चतुर्दश । कल्पयामास वै ब्रह्मा तस्मात् कालो निरुच्यते ॥ [हिन्दी वायुपुराणे-श्रीरामप्रताप त्रिपाठिना काल: कल्पः इति लिखि- तम् पृ. 26] महा. 12.220.40 वा. पु. पू. 7.7.1 ·50 1 2 3 4 पु. पू. 28.14 धीयते । काश्यपी काश्यपेयः किरीटी महा. 4.39.15 कुजम्भः (दानवः) कुञ्जरः कुन्ती 4 कालं कलाद्ध कलयन् सर्वेषां त्वं हि तिष्ठसि । तस्मात् कालेति ते नाम प्रोच्यते तत्त्वशिभिः ।। म. पु. 213.5 5 काल: करोति सकलं कालं कलयते सदा। लि. 6 कलानां सुपरीणामात् काल इत्यभि वा. पु. उ. 38.225 1 पृथिवी काश्यपी जज्ञे सुता तस्य महा. गी. प्रे. अनु. महात्मनः (कश्यपस्य) । 154.7 2 कश्यपस्येयम्। ब्र.वै.प्र.ख. 9.33 इत्येते द्वादशादित्या: काश्यपेया इति महा. गी.प्रे. अनु. श्रुतिः । 150.14-15 पुरा शक्रेण मे दत्तं-किरीटं मूनि सूर्यानं तेनाहुर्मा किरीटिनम् । स जृम्भयति यत्पृथ्वी कुजृम्भः प्रोच्यते ततः। मा.पु. 116.16 कुञ्जरः कुञ्जचारित्वात् । 1 शूरः पूज्याय वृद्धाय कुन्तिभोजाय तां ददौ । तस्मात्कुन्तीति विख्याता कुन्तिभोजात्मजा पृथा ॥ हरि. 1.34.24 2 अनपत्याय वृद्धाय कुन्तिभोजाय तां ददौ । तस्मात्कुन्तीति विख्याता कुन्तिभोजात्मजा पृथा ।। वा.पु.उ. 34.51 3 अथ सख्येन वृद्ध ऽसौ कुन्तिभोजे सुतां ददौ । एवं कुन्ती समाख्याता वसुदेवस्वसा प्रथा (पृथा) । म. पु. 46.7 1 पितामहः दृष्ट्वा श्रेयस्करी बुद्धि धनाध्यक्षो भविष्यति । वा.रा.उत्तर 3.63 2 कुत्सायां क्विति शब्दोऽयं शरीरं बेरमुच्यते । कुबेरः कुशरीरत्वा नाम्ना तेनैव सोऽङ्कितः ।। वा.पु.उ. 9.39 1 सदा कुमारो देवानाम् । महा.गी.प्रे.अनु.86.32 - वा.पु.उ. 8.228 कुबेरः कुमारः ·.......... 51 2 3 म. पु. 158.41 अ. पु. 373.9 अ. पु. 214.22 वा.रा. युद्ध 65.29 । महा. 1.80.43 महा. 9.52.2 2 दीप्तो मारयितु दैत्यान् कुत्सितान् कनकच्छविः । एतस्मात्कारणाद्देवः कुमारश्चापि सोऽभवत् ।। कुम्भकः 1 न मुञ्चति न गृह्णाति वायुमन्त- बहिः स्थितम् । सम्पूर्णकुम्भवत् तिष्ठेदचलः स तु कुम्भकः ।। 2 पिघाय सर्वद्वाराणि विश्वासोच्छ - वासर्वाजतः । सम्पूर्णकुम्भवत् तिष्ठेत् प्राणायामः स कुम्भकः ॥ कुम्भकर्ण: कुम्भकर्णो वृहत्कर्णः कुरुक्षेत्र 1 तस्य (कुरो:) नाम्नाभिविख्यातं पृथिव्यां कुरुजांगलम् । कुरुक्षेत्रं च तपसा पुण्यं चक्रे महातपाः ।। 2 प्रकृष्टमेतत्कुरुणा महात्मना ततः कुरुक्षेत्रमितीह पप्रथे। 3 संवरणात् कुरुः । य इदं धर्मक्षेत्र कुरुक्षेत्रं चकार । 4 कुरुः संवरणादभूत् । यः प्रयागं पदाक्रम्य कुरुक्षेत्रं चकार ह । कुलपतिः कुलानि पातयत्येष (ब्राह्मणः) कुलम्पुन(तीर्थ) स्नात्वा पुनाति स्वकुलं नरः । सः (पूर्वज:) कुशर्मन्त्रसत्कृतैः निर्जि- नीयस्तु तदा कुश इत्यस्य नाम तत् । कुशवान ह्रदश्च कुशवानेष यत्र पद्म कुशेशयम् । कुशावती 'कुशावतीति नास्ता सा। कुहूः 1 यां तु दृष्ट्वा भगवतीं जनः कु- कुहायते । एकानंशेति तामाहुः कुहू- मांगिरसः सुताम् ।। 2 द्वौ द्वौ लवावमवास्यां यः कालः पर्व- सन्धिषु । द्वयक्षरं कुहुमात्रं तु एवं कालस्तु सः स्मृतः ॥ वि. पु. 4.19.77 वा.पु.उ. 37.210 वा.रा.उत्तर 2.45 7 4 महा. 3.81.88 ..... कुश: 6 5 वा.रा.उत्तर 66.7 महा. चि. वनपर्व 130.15 ----- कुशस्य नगरी वा. रा. उत्तर 108.4 महा.3.208.8 वा.पु.पू. 56.43 ·52 3 2 1 3 कुहेति कोकिलेनोक्तं यस्मात्कालात् समाप्यते । तत्कालसंहिता ह्यषा अमावास्या कुहूः स्मृता । भा. पु. 10.54.48 4 अनुमतिश्च राका च सिनीवाली कुहूस्तथा। एतासां द्विलवः काल: कुहूमात्रा कुहूः स्मृता ॥ म. पु. 141.50 5 द्वौ द्वौ लवावमावास्यां स काल: पर्वसन्धिषु । द्वयक्षरः कुहुमात्रश्च पर्वकालस्तु सः स्मृतः ।। म. पु. 141.43 कृतयुग कृतं नाम युगं तात यमः धर्मः सनातनः । कृतमेव न कर्तव्यं तस्मिन् काले युगोत्तमे ॥ महा.3.148.10 - कृत्तिवासेश्वरः हत्वा गजाकृति दैत्यं शूलेनावज्ञया हरः। वासस्तस्या करोत्कृत्तिं कृत्ति- वासेश्वरस्तथा ॥ 1 कृपया तच्च जग्राह शन्तनुभृगयां गतः । हरि.1.32.73; कृपः स्मृतः स वै तस्माद्। वा.पु.उ.37.199 2 कृपया यन्मया बालाविमौ संवधिताविति । महा. तस्मात्तयोनमि चक्रे तदेव स महीपतिः ।। 1.120.18 3 शरस्तम्बे पतद्रेतो मिथुनं तदभूच्छुभम् । तद् दृष्ट्वा कृपयाऽगृहाच्छन्तनुभृगयां भा.पु. चरन् । कृपः कुमारः 9.21.36 अथ सत्यधृतेः शुक्रं दृष्ट्वाप्सरसमग्रतः । - कू.पु.पू. 23.18 ...-....- कृपावती मा. पु. 4 ""तौ च मृगयामुपयातश्शान्तनुदृष्ट्वा वि. पु. कृपया जग्राह । ततः कुमारः कृपः 4.19.67,68 यस्मात्कृपाभिभूतस्य मम जातेयमात्मजा। तस्मात् कृपावती नाम्ना भविष्यत्याह स प्रभो।। 103.14 1 तस्माद् गौतमी च कृपी स्मृता । हरि.1.32.73 2 द्रष्टव्यं-कृपः वा.पु.उ.370.99 3 कन्या च द्रोणपत्न्यभवत् कृपी। कृपो भा.पु. 9.21.36 .

·53 2 3 4 वा.पु.उ. 37.199 कृष्ण:* महा. 5.68.5 महा. 1.105.14 (व्यासः) (अर्जुनः) 5 कृष्ण महा. 4.39.20 4 तस्माद् गौतमी च कृपी तथा । 5 ""कन्या चाश्वत्थाम्नो जननी कृपी द्रोणाचार्यस्य पत्न्यभवत् । वि.पु. 4.19.67-68 1. योऽसौ वर्णतः कृष्ण उक्तः । महा.1.189.31 3 12 2 कृषिभू वाचकः शब्दो णश्चनिर्वृति- वाचकः। कृष्णस्तद्भावयोगाच्च कृष्णो भवति शाश्वतः ।। 3 कृषामि मेदिनी पार्थ भूत्वा कार्णा- यसो महान् । कृष्णो वर्णश्च मे महा. यस्मात्तस्मात्कृष्णोऽहमर्जुन ।। 12.330.14 4 काष्त्कृष्णत्वमेव च । इत्येव दशमं नाम चक्रे पिता मम । कृष्णावदातस्य सतः प्रियत्वाद् बालकस्य वै ।। 6 कृषिस्तद्भक्तिवचनो नश्च तद्वाच्य- वाचकः । भक्तिदास्यप्रदाता च कृष्ण इत्यभिधीयते || कृषिश्च- सर्ववचनो नकारो बीजवाचक । सर्वबीजं परब्रह्म कृष्ण इत्यभि ब्र. वै.प्र. ख, धीयते ॥ 225,26 7 कृष्णः वर्णः कलौ श्रीमान् तेजसा शशिरेव च। परिपूर्णतमं ब्रह्म कृष्णइत्यभिधीयते ।। सर्वेषां तेजसां राशिः सर्वमूर्तिस्वरूपकः। सर्वाधारः व. वै. कृ. ख. सर्वबीजस्तेन कृष्ण इति स्मृतः ।। 13.56,59 8 कृषिरुत्कृष्टवचनो गश्च सद्भक्ति- वाचकः । अश्चापि दातृवचनः कृष्णं तेन विदुर्बुधाः ।। कृषिश्च परमा- नन्दे गश्च तद्दास्यकर्मणे। तयो- दता च यो देवस्तेन कृष्णः प्रकी- तितः।। कोटिजन्माईजते पापे कृषिः क्लेशे च वर्तते । भक्तानां गश्च ब्र. वै. कृ. ख. निर्वाणे तेन कृष्णः प्रकीर्तितः ।। 111.31-34 ·54 band 2 3 4 स्मृतः ॥ 9 ब्रह्मणः वाचकः कोऽयमृकारोऽनन्त- वाचकः । शिवश्च वाचकः षश्च नकारो धर्मवाचकः । अकारो विष्णुवचनः श्वेतद्वीपनिवासिनः । नरनारायणार्थस्य विसर्गो वाचकः ब्र. वै. कृ. ख. 13.57-58 10 ककारोच्चारणाद्भक्तः कैवल्यं मृत्युजन्महम् । ऋकारादास्वमतुलं षकाराद्भभक्तिमीप्सितम् ।। नकारात् सहवासं च तत्सम कालमेव च । तत्सारूप्यं विसर्गाच्च लभते नात्र संशयः। ककारोच्चारणादेव वेपन्ते यमकिङ्कराः । ऋकारोक्तेन तिष्ठन्ति षकारात्पातकानि च । नकारोच्चारणाद्रोगा अकारान्मृत्यु- रेव च । ध्रुवं सर्वे पलायन्ते नामो- व्र. वै. कृ. ख. च्चारणभीरवः ।। 13.66-69 11 कृषि निश्चेष्टवचनो नकारो भक्ति- वाचकः । अकार: प्राप्तिवचनस्तेन कृष्ण इति स्मृतः ॥ कृषिनिर्वाणवचनो नकारो मोक्ष- वाचकः। अकारो दातृवचनस्तेन ब्र. वै. कृ. ख. कृष्ण इति स्मृतः॥ 13.61, 62 12 कर्मनिर्मूलवचनो कृषेनों दास्य- वाचकः। अकारो दातृवचनस्तेन कृष्ण इति स्मृतः ॥ तत्रैव 13.68 13 कृषिश्च सर्ववचनो नकारश्चात्म- वाचकः । सर्वात्मा च परं ब्रह्म तेन कृष्णः प्रकीर्तितः॥ कृषिश्च सर्व- वचनो नकारश्चादिवाचकः । सर्वादिपुरुषो व्यापी तेन कृष्णः ब्र. वै. व. ख. प्रकीर्तितः ॥ 28.66, 67 ·55 1 2 3 4 कृय्गः (बलरामः) कृष्णः (कल्पः) कृष्णा (द्रौपदी) केतुमालः (द्वीपः) 14 अासन् वर्णास्त्रयो यस्य गृह्णतोऽनु- युगं तनूः । शुक्लो रक्तस्तथा पीत भा. पु. इदानीं कृष्णतां गतः ।। 10.8.13 15 यदाहं पुनरेवासं कृष्णवर्णो भया- नकः। मत्कृतेन च वर्णेन संकल्पः लि. पु. पू. कृष्ण उच्यते ॥ 23.19 कृष्णेत्येवाब्रुवन् कृष्णां कृष्णाभूत्सा हि वर्णतः । महा. 1.155.50 केतुमालेति च यथा तस्या नाम प्रकीर्तितम् । तन्निबोधत विप्रेन्द्रा निरुक्त नाम कर्मतः ।। तस्य केतो. सदा माला देवदत्ता विराजते । पवने- रिता दिव्यं वाति गन्धं मनोरमम् ।। ताभ्यां नामाङ्कितो द्वीपः पश्चिमे बहु- विस्तरः । केतुमाल इति ख्यातो दिवि वा. पु. पू. चेह च विस्तरः ।। 35.36, 40, 41 वीटया तू पतन्त्याद्रिर्दारिता क्षमासमो- ऽभवत् । यावत्तीर्थवरः पुण्यः केदार इति विश्रु तः ।। वामन. 60.70 1 स चापि केशी हरिरुद्वबर्ह शुक्ब- मेकमपरं चापि कृष्णम् । तयोः (देवकी-रोहिण्योः) कृष्णो द्वितीयः केशवः सम्बभूव महा. 1.189. केशो योऽसौ वर्णतः कृष्णः उक्तः ।। 30-31 2 सूर्यस्य तपतो लोकानग्नेः सोमस्य चाप्युत । अंशवो ये प्रकाशन्ते मम ते केशसंज्ञिताः ॥ सर्वज्ञा: केशव- महा. स्तस्मान्मामाहुद्विजसत्तमाः ।। 12.328.43 3 क इति ब्रह्मणो नाम ईशोऽहं सर्व- देहिनाम् । आवां तवांगसभूतौ हरि. तस्मात् केशव नामवान् ।। 3.88.48 केदारः केशवः ........। 3 13 ·56 peront 1 2 3 4 4 4 यस्मात्त्वया हतः केशी तस्मान्मच्छासनं शृणु। केशवो नाम नाम्ना त्वं ख्यातो लोके भविष्यसि । तत्रैव 2.24.65 - कू.पु.पू. 22.29 कैटभः 4 15 8 18 5 केशवः केशिमर्दनः 6 यस्मात् त्वयैप दुष्टात्मा हतः केशी जनार्दन । तस्मात् केशव नाम्ना त्वं लोके ख्यातो भविष्यसि ।। वि. 5.16.23 केसरी ततः पर कौरवेन्द्र दुर्गशैलो महोदयः । (पर्वतः) केसरी केसरयुतो यतो वातः प्रवायति ।। महा. 6.12.21 कठिनः कैटभोऽभवत् । हरि. 1.52.25 कोविदारः कोऽप्ययं दारुरित्याहुरजानन्तो यतो जनाः । कोविदार इति ख्यातस्ततः स तत्रैव महातरुः ॥ 2.67.71 कौमोदकी देवैन्गिदितार्थस्य गदा तस्यापरे करे । निक्षिप्ता कुमुदाक्षस्य नाम्ना कौमो- हरि. 2.35.65, दकी (ति) सा। 2.43.15 कौम (पुराणं) कौम कूर्मस्य चरितम् । शि. पु. 5.44.134 कौशाम्बी कुशाम्बस्तु महातेजाः कौशाम्बीम- वा. रा. बाल. करोत् पुरीम् । 32.6 कौशिक: 1 कुशवंशप्रसूतोऽस्मि कौशिकः । वा.रा.बाल. 34.6 2 जातमात्रस्तु भगवान् अदित्यां स कुशैर्वृतः । तदाप्रभृति देवेश: शिकत्वमुपागतः ।। हरि. कौशिकी (देवी)1 कुशिकस्य तु गोत्रेण कौशिकी त्वं भविष्यसि । हरि. 2.2.48 (नदी) 2 शौचार्थ यो नदी चक्रे दुर्गमां बहु- भिर्जलैः। यां तां पुण्यतमां लोके कौशिकीति विदुर्जनाः ।। महा. 1.65.30 3 विश्वामित्रस्य विपुला नदी....... महा. कोशिकी। गी.प्रे.अनु. 3.10 4 सशरीरा गता स्वर्ग.."कौशिकी सा वा. रा.बाल. प्रवृत्ता महानदी। 34.8 - ·57 1 2 3 4 ऽधुना । यो मृतान् । ऋतु: 1 क्रतौ तस्मिन् सुतो जज्ञे यतस्त- स्मात् स वै क्रतुः । वा. पु. उ. 4.44 2 क्रतुसंघश्च बालेन कृतो जन्मान्तरे- ब्रह्मपुत्रोऽपि तन्नाम व्र.वै. ब्र.ख. क्रतुरित्यभिधीयते ॥ 22.7 क्रमशः क्रमणः क्रमणीयत्वात् । लि.पु.पू. 70.105; वा.पु. 5.41 क्रव्यादः 1 यस्माच्च दुई तः सोऽयमलं भक्ष- (अग्नि:) यितु क्षणात् । यजमानं नरश्रेष्ठ महा. आश्व. अपे. क्रव्यादोऽग्निस्ततः ॥ 1.4.2569-70 (अग्निः) 2 कव्यादोऽग्निः सुतस्तस्य पुरुषानत्ति वा.पु.पू. 29.35 (रुरुः) 3 एवमेव महारौरवं यत्र निपतितं पुरुष क्रव्यादा नाम रुरवस्तं क्रव्येण घातयन्ति यः केवलं देहम्भरः । भा. पु. 5.26.12 क्रौञ्च: 1 क्रौञ्चट्टीपे महाक्रौञ्चो गिरी (द्वीप:-पर्वतश्च) रत्नचयाकरः । महा. 6.13.7 2 यस्मिन् क्रौञ्चो नाम पर्वतराजो द्वीपनामनिवर्तक आस्ते । भा. पु. 5.20.18 द्वीप:) 3 मैनाकस्यानुजः क्रौञ्चः क्रौञ्च- द्वीपो यतः स्मृतः। वा.पु.पू. 30.32 4 - "क्रौञ्चस्तस्याग्रजोऽभवत् । क्रौञ्चद्वीपः स्मृतो येन चतुर्थो घृतसंवृतः ॥ पु. 13.7 क्षत्रियः 1 क्षतान्नस्त्रास्य(य)ते सर्वानित्येवं क्षत्रियोऽभवत् । महा.ग-द्रोण 69.2 2 क्षताच्च नस्त्रायतीति स (पृथुः) तस्मात्क्षत्रियः स्मृतः । महा.12.29.130 3 ब्राह्मणानां क्षतत्राणात् ततः क्षत्रिय महा. चि. उच्यते। 12.59.126 4 इतरेषां कृतत्रागा: स्थापयामास क्षत्रियान् । वा पु.पू. 8.155 म.

·site 58 marware 1 2 3 mputer ...............- 5 ससर्ज क्षत्रियांस्त्रातु क्षतात्कमल- सम्भवः। लि.पु पू. 39.49 6 क्षत्रजं सेवते कर्म स वै ब्र.वै.कृ.ख. 83. क्षत्रिय उच्यते । (श. क.) 7 क्षत्रियो यः क्षतत्राणं बध्यमानस्य दुर्मदैः । करोति तस्य तन्नाम मा. पु. 122.24 8 वर्तेत-.."राजन्यो रक्षया भुवः। भा. पु. 7.11.22 9 क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रजापरि- पालनम् । वधश्च धर्मयुद्धन स्वराज्यपरिपन्थिनाम् ।। वि. पु. 6.7.3 1 यच्च तत्क्षरमित्युक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् । महा. 12.291.12 2 कृत्स्नं (पाञ्चभौतिकं जगत्) एतावतस्तात क्षरते व्यक्तसंज्ञकम् । अहन्यहनि भूतात्मा ततः क्षर इति स्मृतः ॥ महा. 12.291.34 3 क्षरतीदं जगत् । महा. 12.291.35 4 नानात्वं क्षरमुच्यते । महा. 12.293.47 5 तमेव च विकारं तु यस्माद्वै क्षरते तस्माच्च कारणाच्चैव वा. पु. उ. क्षरमित्यभिधीयते ॥ 40,112,113 6 कार्यकारणरूपं तु नश्वरं क्षरमुच्यते। (श. क.) महालये क्षयं याति। ब्र.पु.प्र.ख. 9.31 1 अपरे क्षीरिणो नाम वृक्षास्तत्र मनोरमाः। ये क्षरन्ति सदा क्षीरं पसं ह्ममृतोपमम् ॥ वा.पु.पू. 45.14 2 अपरे क्षीरिणो नाम वृक्षास्तत्र द्विजोत्तमाः । ये क्षरन्ति सदा क्षीरं पद्म पु. स्वर्ग तत्रपञ्चामृतोपमम् ।। 4.5 गर्भः क्षुवतोऽपतत् । स क्षुपो नाम संभूतः प्रजापतिः । (इक्ष्वाकुपिता) 12.122.16 पुनः । क्षितिः क्षीरी क्षपः नाम महा.

·Limire .... . .inute 59 1 2 3 4 महा. 6.37.1 क्षेत्रजः (व्यवहारः) क्षेत्रज्ञः महा. 6.37.1 इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभि- गीता. 13.1 घीयते। 2 क्षीयते पातकं यत्र (यस्मात्) तेनेदं क्षेत्रमुच्यते । स्क.पु.अवन्ती.1.23 3 क्षयरणात् करणाक्चैव क्षतत्राणा त्तथैव च। भोज्यत्वाद्विपयत्वाच्च क्षेत्रं क्षेत्रविदो विदुः ।। वा.पु.उ. 40.111 1 क्षेत्रजः क्षेत्र जातस्तु सगोत्रेत- रेण वा । अ. पु. 256.15 2 सेतुकेदारमर्यादा विकृष्टाकृष्ट निश्चया: । क्षेत्राधिकारे यत्र स्युर्विवादः क्षेत्रजस्तु सः ।। अ. पु. 253.23 1 एतत् (क्षेत्र=शरीरं) यो वेत्ति तं गीता. 13.1 प्राहुः । क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः । 2 एवमाहुः समाहारं क्षेत्रमध्यात्म- चिन्तकाः। स्थितो मनसि यो भावः महा. स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते ।। 12.212.40-41 3 क्षेत्रज्ञः क्षेत्र विज्ञानात् । वा.पु.पू.5.39; 59. 77; लि.पु.70.103 4 अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते । मा. पु. 45.72 5 यस्मात्क्षेत्र विजानाति तस्मात् क्षेत्रज्ञ उच्यते । क्षेत्रप्रत्ययतो यस्मात् क्षेत्रज्ञः शुभ उच्यते ।। वा.पु.उ. 40.109 6 क्षेत्रज्ञात् क्षेत्रज्ञ उच्यते । म. पु. 145.78 क्षोणी क्षीणा लये च या । ब्र.वै.प्र.ख.9.31 क्षिप्तश्च सहसा रुद्र खण्डनं प्राप्त वांस्तदा । ततोऽहं खण्डपरशुः स्मृतः महा. परशुखण्डनात् । 12.330.49 उवाच रक्षसां मध्ये खरः खरतरं वचः। वा.रा.अरण्य 22.1 हता खलिनो (नामकः शत्रु:) यत्र स महा. गी. प्रे. देश: खलिनोऽभवत् । क्षोणी खण्डपरशुः - खरः खलिनः अनु. 155.24 ·60 2 3 खलीकार: - 11 खेचर: - ख्यातिः वा. पु. पू. गङ्गा दे. उत्थितो योऽङ्किणानेन पाणिपादान् तुरङ्गमः। गृह्यते यत् खलीकृत्य खलीकारः स चेष्यते ।। अ. पु. 288.46 अध्वानं सोऽतिचक्राम खेचरः महा. खेचरन्निव। 12.312.16 1 ख्यातिः प्रत्युपभोगश्च यस्मात् संवर्तते ततः। भोगस्य ज्ञाननिष्ठ- लि. पु. 70.19 त्वात्तेन ख्यातिरिति स्मृतः ।। वा. पु. पू. 4.32 2 ख्यायते तद्गुणैर्वापि ज्ञानादिभि- रनेकशः। तस्माच्च महतः संज्ञा ख्यातिरित्यभिधीयते ।। लि. पु. 70.20 3 पाठभेद:-..."नामादिभिश्नेकशः । 4.33 4 ख्यायते या त्विति ख्याति नादिभि- रनेकशः । लि. पु. पू. 8.73 1 सङ्गमाद् गमनाद् गङ्गा । पु. 45/(श.क.) 2 गां पृथ्वी च गता यस्मात् स्वस्थान पुनरागता। गां गता स्रोतसो ब्र. वै. प्र. ख. यस्माद् गङ्गा तेन प्रकीर्तिता। 12.20;34.21 गर्जनाद् गजः । वा. पु. उ. 8.227 प्राणार्थवाचको गश्च रणश्च निर्वाण- वाचकः। तयोरीशं परब्रह्म गणेशं ब्र. वै. ग. ख. प्रणमाम्यहम् ।। 44.87 ससर्ज च तदा विघ्नगणं गणपति: प्रभुः । गणः साधं नमस्कृत्षाऽप्यतिष्ठ- तस्य चाग्रतः। तदा प्रभृति लोके लि. पु. पू. ऽस्मिन् पूजयन्ति गणेश्वरम् ।। 105.29 1 गण्डं गण्डं गतवती गण्डगण्डेति संज्ञिता। गण्डगण्डेव गण्डेति विद्धि मानलसम्भवे ॥ महा. 13.95.41 2 वक्त्रैकदेशे गण्डेति धातुमेतं प्रचक्षते । तत्रैव अनु. 93.98 तेनोन्नतेन गण्डेति विद्धि मानल- सम्भवे ।। गजः गरणेशः गणेश्वरः गण्डा - ·marnatamdanR...dhar 61 1 2 3 गदाधरः गदावसानं - - गन्धर्वः पु. 70.234 दधार तां गदामादौ देवरुक्तो गदाधरः। गदया हेतिमाहत्य देवैः स त्रिदिवं ययौ ।। गदामादाववष्टम्भ्य गयासुरशिरःशिवम् । निश्चलार्थः स्थितो यस्मात्तस्मादादि- वा. पु. उ. गदाधरः । 47.12-14 दृष्ट्वा पोरैस्तदा सम्यग गदां चैव निदेदिता । गदावसानं तत्ख्यातं मथुरायाः समीपतः ।। महा.ग.2.19.26 अपदः पदसन्तानो गद्यं तदपि गद्यते । अ. पु. 337.9 1 धयतीत्येष वै धातुः पानत्वे परि- पठ्यते । धयन्तो जज्ञिरे वाचं गन्ध- स्तेिन ते स्मृताः ।। लि. 2 धयन्तो गास्ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे तदा। ध्यायतीत्येष धातु पानार्थे परिपठ्यते । पिबतो जज्ञिरे गास्तु गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः ।। 3 गायतोऽङ्गात्समुत्पन्नाः गन्धर्वा- स्तस्य तत्क्षणात् । वि. पु. 1.5.46 4 ध्यायतो गां ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे सुताः । जज्ञिरे पिबतो वाचं गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः ।। मा. पु. 48.24 1 तेन गन्धवतीत्येव नामास्याः प्रथितं भुवि । (वरस्वरूपं सुगन्धं पराशरात् प्राप्तम्) महा. 1.57.66 2 तस्या उत्तरे भागे वायोरपि महा- पुरी । नाम्ना गन्धवती पुण्या तत्रास्तेऽसौ प्रभञ्जनः ।। क.पु.पू. 46.21 1 दिग्पूर्वा भरतश्रेष्ठ गयस्य तु गयापुरी। हरि. 1.10.19 2 गयापुरीति मन्नाम्ना ख्याता ब्रह्मपुरी यथा । वा.पु.उ. 50.10 वा.पु.पू. 9.36 . गम्भवती .

·H 62 1 गयाशिरः -- गरुड़: महा. 1.26.3 गर्गस्रोतः गानबन्धुः 2 3 4 3 गयोऽपि चाकरोद्यागं बह्वन्न बहु- दक्षिणाम् । गयापुरी तेन नाम्ना पाण्डवा ईजिरे हरिम् ।। अ. पु. 114.41 मुण्डपृष्ठे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता। मुण्डपृष्ठे शिरः साक्षाद् गयाशिर उदाहृतम् । साक्षाद् गयाशिरस्तत्र फल्गुतीर्थाश्रमं कृतम् ।। अ.पु. 115.43,44 -- गुरु भारं समासाद्योड्डीन एष विहंगमः । गरुडस्तु खगश्रेष्ठस्तस्मा- 8 22 त्पन्नगभोजनः ।। (पा. टि. 243) यत्र गर्गेण वृद्धेन तपसा भावितात्मना। .."उत्पाता दारुणाश्चैव शुभाश्च..." सरस्वत्याः शुभे तीर्थे विहिता वै महात्मना। तस्या नाम्ना च यत्तीर्थ महा. गर्गस्रोत इति स्मृतम् ॥ 9.36.15-16 उलूकं पश्य गत्वा त्वं यदि गाने रता मतिः। मानसोत्तरशैले तु गानबन्धु- रिति स्मृतः ।। लि. पु. उ. 2.7 1 गान्दिनीं नाम तस्याश्च सदा गाः प्रददौ पिता । हरि. 1.38.50 67 2 गान्दिनीं नाम गां सा हि ददौ विप्राय नित्यशः। म. पु. 34.105 वा. पु. 58.105 3 यदि दत्ता तदा स्यां हि यदि स्यामीहतां पितः। म. पु. 34.108 4 नाम यद्यकैकां गां दिने ब्राह्मणाय प्रयच्छसि यदाहमन्यै स्त्रिभिर्वर्षे र- स्माद् गर्भात्तावदवश्यं निष्क्रमिष्या- मीत्येतद्ववचनमाकर्ण्य राजा दिने दिने ब्राह्मणाय गां प्रादात्....." ततस्तस्याः पिता मान्दिनीति नाम वि. पु. चकार । 4.13.117-124 गान्दिनी ·63 Pom 2 3 4 गान्दी 6 7 गान्धारी and-........ गायत्री देवी. गार्ड (पुरारणं) गाह पत्यं गालव: 5 6 गान्दी तस्याथ गान्दीत्वं सदा गाः हरि. 1.38.50 प्रददौ हि सा -पाठभेदः (पा. टि.) गान्धारराजस्य दुहिता कुलशालिनी । गान्धारी हरि. 2.98.48 1 गायञ्छिष्यान् यतस्त्रायेद् भायां प्राणांस्तथैव च। ततः स्मृतेयं गायत्री............ अ. पु. 216.1 2 गायनाद् गमनाद् वापि गायत्री। पु. 37.54 गरुडस्तु स्वयं वक्ता यत्तद् गारुड- संज्ञकम् । शि. पु. 5.44 गृहाणां हि पतित्वं हि गृहपत्यमिति स्मृतम् । गृहपत्यं तु यस्यासीत्तस्यासीद् महा. आश्व. अपे. गार्हपत्यता ॥ 1.4.25903 1 सोऽभवद् गालवो नाम गलबन्धा- न्महातपाः। हरि. 1.12.24 2 सोऽभवद् गालवो नाम गले बद्धो महातपाः। वा.पु.उ. 26.90 3 सोऽभवद् गालवो नाम गले बध्नन् ब्रह्म. 7.109; ब्र.पु. महातपाः। 2.63.89 गिरयोऽन्तनिगीर्णत्वात् । वा. पु. पू. 630 गुकारस्त्वन्धकारार्थो रुकारस्तन्ति- रोधकः। अन्धकारनिरोधित्वाद् गुरु- रित्यभिधीयते ।। प्र. पु. 4.43.37 1 गुहावासाद् गुहोऽभवत् । महा. 85.82%; 86 14 2 सवंगुह्ममयो गुहः । महा. 1.127.13 गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नो गूढ जस्तु सुतः स्मृतः। अ. पु. 256.16 1 शिलाया वामहस्तेऽपि गृध्रकूटो गिरिधृतः। गृध्ररूपेण संसिद्धा- स्तपस्तप्त्वा महर्षयः ।। गिरि गुरुः मुहा गी.प्रे.अनु. - - -- गूढजः गुध्रकूट:

·64 pranch 2 3 4 गृहपतिः (अग्निः) वा.पु.पू. 29.24 गोकरणं वा.पु.पू. 23.16 ta गोतम.क 2 अतो गिरिकूटस्तत्र गृध्र श्वरः स्थितः । दृष्ट्वा गृध्र श्वरं नत्वा वा. पु. पू. यायाच्छम्भोः पदं नरः ।। 46.64,65 1 स्थालीपाकं च गार्ह च सर्वे ह्यस्मिन्प्रतिष्ठिताः । गृह्यकर्मवहो महा. आश्व. अपे. यस्मात्तस्मात् गृहपतिस्तु सः ।। 1.4.2584-85 2 अजैकपादुपस्थेयः स वै शालामुखी- यकः । अनुद्दे श्योऽप्यहिर्बुध्न्यः सोऽग्नि हपतिः स्मृतः ।। 1 सवृषं गोशतं यत्र सुखं तिष्ठत्य- यन्त्रितम् । सवत्सं कुरुशार्दूल तच्च महा. प्राश्व. अपे. गोकर्णमुच्यते ॥ 1.4.1083-84 2 तदाप्यहं भविष्यामि गोकर्णो नाम नामतः । तस्माद् भविष्यते पुण्यं गोकर्ण नाम तद्वनम् । गोदमो दमतो धूमो दमस्ते समदर्श- महा. 13.95.33; नात् । विद्धि मां गोतमं कृत्ये ...... || ......"|| गी.प्रे.अनु. 93.90 57 गोपतिर्नाम नामतः वने संरक्षितो गोभिः.......। महा. 12.49.65 गोपव्यूहः समाख्यातो गोपायी व्यूह उच्यते। लि.पु.उ. 27.207 गोमती गोयुतानूपां वा.रा.अयो.49.11 गां वर्धयति नित्यं यस्तेन गोवर्ध: ब्र. वै. कृ. ख. 21.86 1 गोविन्दो वेदनाद् गवाम् । 2 नष्टां च धरिणीं पूर्वमविन्दं वै गुहागताम् । गोविन्द इति मां देवा वाग्भिः समभिस्तुष्टुवुः ।। महा.12.330.5 3 14 3 गां विन्दता भगवता गोविन्देनामि- तोजसा । गोपतिः गोपव्यूहः गोमती "" गोवर्धन: स्मृतः। गोविन्दः महा. 5.68.13 महा. 1.19.12 ·65 Powed 2 3 4 -- - - 4 गौरेषा तु यतो वाणी तां च वेद यतो भवान् । गोविन्दस्तु ततो देव मुनिभिःकथ्यते भवान् ।। हरि. 3.88.50 5 अहं किलेन्द्रो देवानां त्वं गवामिन्द्रता गतः। गोविन्द इति लोकस्त्वां स्तोष्यन्ति भुवि शाश्वतम् ।। तत्रैव 2.19.85 6 युगे युगे प्रगष्टां गां विष्णो विन्दनि म.पु.248.44 तत्त्वतः । गोविन्देति ततो नाम्ना प्रोच्यते ऋषिभिस्तथा।। अ.वै.प्र.ख.24. 7 स त्वां कृष्णाभिषेक्ष्यामि गवां वाक्य-प्रचोदित: उपेन्द्रत्वे गवामिन्द्रो गोविन्दस्त्वं भविष्यसि ॥ वि.पु. 5.12.12 गौतमः जरां मृत्यु तमश्चैव आघ्रायापनुदामि ते। गोभ्याहते तमसि वै गौतमस्तु ततोऽभवत् ।। म.पु. 48.84 (बनं) 2 वंशे त्वङ्गिरसः श्रेष्ठो गौतमो नाम योगवित् । तस्माद् भविष्यते पुण्यं गौतमं नाम तद्वनम् ।। वा.पु.पु.23.152 3 यस्मात्तव तमो दीर्घ निस्तुदाम्यद्य पश्य वै। गवा दीर्घतमः सोऽथ गौतमः समपद्यत ॥ वा.पु.पू. 37.90,92 प्रहः तेन ग्रहागृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च । लि.पु.पू. 61.9 घटोत्कचः घटो हास्योत्कच इति माता तं महा.ग.1.157. प्रत्यभाषत । अब्रवीत् तेन नामास्य 38; चि.1.155. घटोत्कच इति सा है। 38 घातकीखंडः 1 नाम्ना तु घातकेश्चैव घातकीखण्ड- मुच्यते । लि.पु.पू. 46/23 2 नाम्ना वै घातकेश्चापि घातकी- खण्ड उच्यते । घटमासोत्कच-इति कू.पु.पू. 40.15 पाठभेदः । महा.1.143.34 4 16 ·66 1 2 3 4 धृताचिः घ्राणं पृथक् ॥ चक्रवात् वा.रा.कि. चक्षुः चण्डव्यूहः - चतुर्भुजः चतुर्व्यापी अ.पु.253.7 चतुष्कारी घृतं ममाचिषो लोके जन्तूनां प्राण- धारणम् । घृताचिरहमव्यर्वेदज्ञैः महा. परिकीर्तितः ।। 12.33020 जिघ्रतो भवति घ्राणं बुद्धिविक्रियते महा. 12.240.5 चतुर्भागे समुद्रस्य चक्रवान्नाम पर्वतः । तत्र चक्रं सहस्रारं....... 42.27 येनेदं वीक्षते""वक्ति....."न चक्षु- महा.गी.प्रे. विद्यते ह्य तत् । स वै भूतान्ध उच्यते। क्षेपक 4990 चण्डव्यूहः समाख्यातश्चण्डव्यूहस्त- थोच्यते । लि. पू.उ. 27.144 तां दिक्षुरहं योगाच्चतुर्मू तित्वमागतः। महा.गी.प्रे.अनु. चतुर्मुखश्च संवृत्त:-..! 141.4 कर्तारं साक्षिणश्चैव सत्यान् राजान- मेव च । व्याप्नोति पादजो यस्माच्च- तुपी ततः स्मृतः ॥ धर्मस्वार्थस्य यशसो लोक पङक्त स्तथैव च । चतुर्णा करणादेष चतुष्कारी प्रकीर्तितः ।। सामाभ्युपाय साध्यत्वाच्चतु:साधन उच्यते । चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच्चतुर्दू हः प्रकीर्तितः लि.पु.70.95 चतुर्णामाश्रमाणाञ्च रक्षणात् स वा.पु.5.31 चतुर्हितः। अ.पु.253.6 चन्द्रकेतोऽस्तु मल्लस्य मल्लभूम्यां वा.रा. उत्तर निवेशिता । चन्द्रकान्तेति विख्याता । 102.9 तस्माच्छैलान्महापुण्या चन्द्रांशुवि- मलोदका प्रवहत्युत्तमनदी चन्द्रावती तरङ्गिणी ।। वा.पु.पू.45.56 ब्रह्महत्या तु यैश्ची चरणाच्चरकाः स्मृताः । वैशम्पायन-शिष्यास्ते चरका: समुदाहृताः॥ वा.पु.पू.61.23 अ.पु. 253.8 चतुःसाधनं अ.पु. 253.8 चतुव्यूहः चतुर्हितः चन्द्रकान्ता चन्द्रावती । चरकः ·67 post 2 3 4 8 12 - चरकाध्वयु: ब्रह्महत्यावतं चीरणं गुरुणा चोदितैस्तु यैः । चरकाध्वर्यवस्ते तु चरणान्मुनि- सत्तम ।। वि.पु. 3.5.13 चर्मवती 1 महानदी चर्मराशेरुत्क्लेदात् सश्रुवे महा. यतः। ततश्चर्मण्वतीत्येवं विख्याता 12.29.116 सा महानदी । 2 नदी महानसाद् यस्य (रन्तिदेवस्य) प्रवृत्ता चर्मराश्रितः । तस्माच्च- महा.ग.द्रोण मण्वती पूर्वमग्निहोत्रेऽभवत् पुरा ।। 67.5 3 रन्तिदेवस्य यज्ञे ता: (गाव:) पशुत्वेनोपकल्पिताः । अतश्चर्मण्वती महा.गी.प्रे.अनु. राजन् गोचर्मभ्यः प्रवर्तिता ।। 66.43 4 चर्मरणां पर्वतो जातो विन्ध्या- चलसमः पुनः । मेघाम्बुप्लावनाज- जाता नदी चर्मण्वती शुभा ।। दे.भा.1.18.54 चाक्षुषः 1 अन्य जन्मनि जातोऽसौ चक्षुषः (मन्वन्तर:) परमेष्ठिनः । चाक्षुषत्वमतस्तस्य जन्मन्यस्मिन्नपि द्विज ।। मा.पु.76.2 2 चक्षुषेत्याहतं ब्रह्मा तपसो विनिव- वर्तयन् । पूर्व नाम्ना बभूवाथ प्रख्यातश्चाक्षुषो मनुः ॥ मा.पु.76.46 चामुण्डा यस्माच्चण्डं च मुण्डञ्च गृहीत्वा त्वमुपागता । चामुण्डेति ततो लोके ख्याता देवि भविष्यसि ।। मा.पु.7.27 चिति: 1 ज्ञानादीनि च रूपाणि बहुकर्म- फलानि च । चिनोति यस्माद् भोगार्थ तेनासौ चितिरुच्यते ।। लि.पु.70.22 2 सर्वकर्माणि भोगार्थ यच्चिनोति लि.पु.पू.8.72 3 ज्ञानादीनि च रूपाणि ऋतुकर्म- फलानि च । चिनोति यस्माद् भोगार्थ तेनासौ चितिरुच्यते ॥ वा.पु.पू.4.35 -- चितिः स्मृता।

·68 1 2 3 4 चित्रभानुः चित्ररथ: 48 चित्रलेखा चित्राश्वः चिन्तकः (कल्प:) चित्रा हि भानवो यस्य वर्णैः शुक्ला- दिभिर्यतः । भानवो रश्मयः प्रोक्ता- श्चित्रभानुस्ततः स्मृतः ।। साम्ब.पु.8.21 अस्त्राग्निना विचित्रोऽयं दग्धो मे रथ उत्तमः । सोऽहं चित्ररथो भूत्वा महा. नाम्ना दग्धरथोऽभवम् ।। 1.158.37 (अहं अंगारपर्णो गन्धर्व:) यस्मात्त्वया चित्रवच्च लिखिता पृथिवी शुभे । चित्रलेखेति नाम्ना त्वं तस्माद्भव सखी मम ॥ स्कन्द पु.1.39.179 बालस्याश्वाः प्रियाश्चास्य करोत्य- श्वांश्च मृण्मयान् । चित्रेऽपि च (वि) महा. लिखत्यश्वांश्चित्राश्व इति चोच्यते । 3.278.13 ध्यायतो ब्रह्मणश्चैव यस्माच्चिन्ता समुत्थिता। तस्मात्तु चिन्तकः सो वै कल्पः प्रोक्तः स्वयम्भुवा ।। 1 चिरं हि सर्वकार्याणि समेक्षावान् (विमृष्यार्थान्) प्रपद्यते । चिरं संचिन्तयनश्चिरं जाग्रच्चिरं स्वपन् । चिरकार्याभिसंपत्तश्चिर- महा. कारी तथोच्यते ॥ 12.258. 4.5 2 चिरमाशंसितो मात्रा चिरं गर्भण धारितः । सकलं चिरकारित्वं कुरु महा. त्वं चिरकारिक । 12.258.54 3 चिरायते च सन्तापाच्चिरं स्वपिति वारितः । आवयोश्चिरसंतापादवेक्ष्य महा. चिरकारिक:॥ 12.258.55 1 चेदिः पुत्रः कौशिकस्य तस्माच्चैद्या हरि. महा. नृपाःस्सृताः। 1.36.22 2 कौशिकस्य चिदिः पुत्रः तस्माच्चद्याः नृपाः स्मृताः । चोदयात् प्रेरयेद् अ.पु.275.18 बुद्धीक्त रणां सर्वकर्मसु । अ.पु.216.13 वा.पु.पू.2 1.49 चिरकारी चैद्यः ·New 69 1 2 3 चोल: कान्तिपुर्यां पुरा चोलश्चक्रवर्ती नृपो- ऽभवत् । यस्य नाम्ना च ते देशाश्चो- लाख्या अभवन् किल ॥ पद्म. पु.उ.ख.108.5 च्यवनः 1 ततः स गर्भो निवसन् कुक्षौ भृगुकुलोद्वह । रोषान्मातश्च्युतः महा. कुक्षेश्च्यवनस्तेन सोऽभवत् ।. 1.6.2 58 2 च्यवनाच्च्यवनं प्राहुः सर्वे तत्र तपस्विनः। शनैः शनैः स ववृधे शुक्लप्रतिपदिन्दुवत् ॥ प.पु.पा.ख.14.45 जटोदका यस्माञ्जटोदकादेव प्रवृत्ता त्वं महानदी। तस्माञ्जटोदका पुण्या भविष्यसि सरिद्वरा ।। लि.पु.पू.43.35 जनकः 1 अरण्यां मध्यमानायां प्रादुर्भूतो महातपाः । जननाज्जनकोऽभवत् । वा.रा.उत्तर 57.19 2 जननाज्जनकसंज्ञां चावान। वि.पु.4.55.22 3 जननाज्जनकोऽभवत् । वा.पु.उ.27.46.28.5 4 जनको जन्मदाता च । ब्र.वै.ग.ख.54 जननी जननाज्जननी स्मृता। महा.12.258.30 जर्नादनः दस्युत्रासाजनार्दनः । 5.68.6 जन्तुधना इयं जन्तुधना नाम कन्या सर्वांङ्ग- सुन्दरी । जन्तवोऽस्या धनाहारास्ताव- श्रावयतां धनम् ॥ वा.पु.उ.8.119 जप्येश्वरः अन्यच्च तीर्थप्रवरं जप्येश्वरमिति श्रु तम् । जजाप रुद्रमनिशं यत्र नन्दी महागरणः। कू.पु.उ.43.17 जमदग्नि: 1 जाजमद्यजजानेऽहं जिजाहीह जिजायिषि । जमदग्निरिति ख्यात- महा.13.95.23 स्ततो मां विद्धि शोभने ।। गी.प्रे.अनु.93.94 5 9 2 तपस्याभिरतं दान्तं जमदग्नि शुभात्मकम् । भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयोः पुरा । यमनाद्वैष्ण- वस्याग्नेर्जमदग्निरजायत ।। वा.पु.उ.29.83 जम्बुकेश: पुरा जम्बुकरूपेण असुरो देवकण्टकः । ब्रह्मणो हि वरं लब्ध्वा गोमायुबंध- ·70 1 2 3 4 जम्बूद्वीपः ..... याकारो दातृ- शङ्कितः । निहतो हिमवत्पुत्रि जम्बुकेश- स्ततो ह्यहम् ॥ लि.पु.पू.92.96 1 स केतुर्दक्षिणे द्वीपे जम्बूलॊकेषु विश्रुता । यस्या नाम्ना स विख्यातो जम्बूद्वीपः सनातनः ॥ वा.पु.पू.35.32 2 सुदर्शनो नाम महाञ्जम्बूवृक्षः सनातनः । तस्य नाम्ना समाख्यातो जम्बूद्वीपे वनस्पतिः ॥ वा.पु.पू.46.25 3 तस्य जम्बूनदी नाम मूलमावेष्ट्य च संस्थिता । तस्य दक्षिणपावें तु जम्बूवृक्षः सुशोभन:- तत्र जम्बूफलाहाराः केचिच्चामृत- भोजनाः जाम्बूनदसमप्रख्या नानावर्णाश्च भोगिनः॥ लि.पु.पू.48.30.38 जयकल्याणवचनो वाचकः। जयं ददाति या नित्यं सा जया परिकीर्तिता। ब्र.वै.कृ.ख.27.36 जरेति क्षयमाहुर्वै दारुणं कारु- संज्ञितम् । शरीरं कारु तस्यासीत् तत् स धीमान् शनैःशनैः । क्षपयामास तीव्रग तपसेत्यत उच्यते । जरत्कारु- रिति ब्रह्मन् वासुकेर्भगिनी तथा ।। महा.1.36.3,4 1 शकले द्वे सवै जातो जरया सन्धितः सुतः। जरया सन्धितो हरि. यस्माज्जरासन्धस्ततः स्मृतः ।। 1.32.97 2 तस्य नामाकरोत्तत्र प्रजापतिसमः पिता । जरया सन्धितो यस्माज्ज- महा. रासन्धस्ततोऽभवत् ।। 2.17.6 3 द्वाभ्यां जातो हि मातृभ्यामर्घदेहः पृथक् पृथक् । तया स सन्धितो महा. यस्माज्जरासन्धस्ततः स्मृतः ।। 7.156.13 जरत्कारु: जरासन्धः ·and 2 3 4 7 4 ढ तस्य शकले जाते जरया सन्धित- श्च सः । जरया सन्धितो यस्माज जरासन्धस्ततः स्मृतः ।। म.पु.50.32 5 अन्यस्यां चापि भार्यायां शकले ढे बृहद्रथात् । ते मात्रा बहिरुत्सृष्टे जरया चाभिसन्धिते । जीव जीवेति कीडन्त्या जरासन्धोऽभवत् सुतः ॥ भा.पु.9.22.78 6 शकले द स वै जातो जरया सन्धितस्तु सः। जरासन्धो महा- बाहुर्जरया सन्धितस्तु सः ।। वा.पु.उ.37.221 बृहद्रथाच्चान्यश्शकलद्वयजन्मा। जरया संहितो जरासन्धनामा । वि.पु.4.19.83 जलद जलदस्याथ वर्ष प्रथममुच्यते । कु.पु.पू.40.17 जलन्धरः जलन्धर इति ख्यातो जलमण्डल- सम्भवः । लि.पु.पू.97.2 जातरूपं निक्षिप्तमात्रे गर्भ गर्भ तु तेजोभिर- भिरंजितम् । सर्वपर्वतसन्नद्धसौवर्णम- भवद् वनम् । जातरूपमिति ख्यातं वा.रा.बाल. तदाप्रभृति राघव । सुवर्ण... 37.21.22 जातवेदा: 1 वेदास्त्वदर्थं जाता वै जातवेदास्ततो महा. ह्यसि । 2.28.29. 2 तस्य निर्मन्थनाज्जातो जातवेदा विभावसुः । त्रय्या च विद्यया राज्ञा पुत्रत्वे कल्पितस्त्रिवृत् ॥ भा.पु.9.14.46 आम्बवान पूर्वमेव मया सृष्टो जाम्बवानृषि- वा.रा.बाल. पुंगवः । जुम्भमाणस्य सहसा मम 17.7 (ब्रह्मणः)। जाया* 1 भार्यां पतिः सम्प्रविश्य यस्माज्जायते पुनः । जायाया इति जायात्वं पुराणाः कवयो विदुः ।। 1.68.36 2 आत्मा हि जायते तस्यां तस्मा तत्रैव ज्जाया भवत्युत ।। 3.13.62 ...- 3 15 75 ·72 pood 1 2 3 4 जाह्नवी -- तु. तत्रैव जिष्ण: 3 पात्ला हि जायते तस्य तेन जायां महा.ग.विराट. विदुर्बु धाः ॥ 31.41 5-जन सुता। वा.रा.बाल. 43.40 1 नतस्तुष्टो महातेजाः श्रोत्राभ्या- मसृजत्पुनः । तस्माज्जत्न सुता वा.रा.वाल. गंगा प्रोच्यते जाह्नवीति च ।। 43.40 2 दुहितृत्वमनुप्राप्ता गंगा यस्य महा.गी.प्रे.अनु. (जह्नोः) महात्मनः । 4.3 3 राजपिणा ततः पीता गंगा हरि. दृष्ट्वा महर्षयः । उपनिन्युर्महाभागो 1.27.8 दुहितृत्वेन जाह्नवीम् ॥ 1.32.47 4 जानुद्वारा पुरा दत्त्वा जह्न : संपीय कोपतः । जह्न कन्यास्वरूपा सा जाह्नवी तेन कीर्तिता। ब्र.वै.कृ.ख.34.22 1 (विष्णुः) जयनाज्जिष्णुरुच्यते । महा.5 68.13 2 अहं दुरापो दुर्घर्षो दमनः पाक- शासनिः तेन देवमनुष्येषु महा. जिष्णुनामासि विश्रु तः॥ 4.39.19 चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते लि.पु.पू.10.29 ज्ञानमित्याहुः भगवान् ज्ञान- सन्निधिः। वा.पु.पू.4.39 ज्योतिषामयनं साक्षाद् यत्तज्ज्ञानमती- न्द्रियम् । प्रणीतं भवता येन पुमान् वेद परावरम् ॥ भा.पु.10.8.5 यश्चष पुरुषो स्वेदात्त (शिवस्य).."। ज्वरो नामैष धर्मज्ञा महा. लोकेषु प्रचरिष्यति ॥ 12.274.45 1 तक्षं तक्षशिलायाम् । वा.रा.उत्तर 2 तक्षस्य दिक्षु विख्याता रम्या 101.11 तक्षशिला पुरी। तत्रैव26.189 ज्ञानं ज्ञानात्त ज्योतिष ज्वरः जातः तक्षशिला ·73 1 2 3 4 तनुः (अम्भ:) तदम्भस्तनुते यस्मात् सर्वां पृथ्वी समन्ततः । धातुस्तनोति विस्तारे तेनाम्भस्तनवः स्मृताः। तस्मिस्तस्मिश्च तन्मात्रं तेन तन्मात्रता लि.पु. 70.36 वा.पु.पू. 7.51 तन्मात्रा स्मृता ॥ वा.पु.पू. 4.52 तपः। - अ. पु. 175.3 - मा.पु. 74.48 तपः 1 प्रतापस्तपसो ज्ञानं लोके संशब्दितं महा. 12.210.16- 2 व्रतं हि कर्तृ सन्तापात्तप इत्यभि- धीयते । तपस्वी तपश्चरसि यस्मात्त्वं तपस्वीति च (विष्णु:) शब्दितः ।। हरि. 3.88.521 तात. तातो विस्तीर्णकरणात् । ब्र. ग.ख.54. तापत्यः तस्यां तं जनयामास कुरु संवरणो नृपः । तपत्यां तपतां श्रेष्ठ तापत्यस्त्वं महा. ततोऽर्जुन ॥ 1.16323 तामसः तामसी भजमानायां योनि मातर्यजायत । (मनुः) तमसा चावृते लोके तामसोऽयं भविष्यति । तामित्रः तमोमोहः महामोहस्तामिस्रः क्रोध- संज्ञितः। मरणं त्वन्धतामित्र तामिस्र महा. क्रोध उच्यते ॥ 14.36.33 तारकः 1 तारणात्तारका ह्य ताः शुक्लत्वाच्चैव लि.पु.पू. 61.2, (नक्षत्र) तारकाः। (हिरण्यगर्भ :) 2 तारणात्सर्वदुःखानां तारकः परि- गीयते । तारकामयः 1 तद् युद्धमभवत्प्रख्यातं तारकामयम् । हरि. 1.25.35 2 सुरासुरविनाशोऽभूत् समरस्तारकामयः। भा. पु. 9.14.7 - तारेयः तारेयो राम भवता रक्षणीयो महाबलः। वा.रा.कि.18.53 तालजङ्कः 1 तस्य (तालजंघस्य) पुत्राः शतं हरि. 1.33.51, ख्यातास्तालजंघा इति श्रुताः । भा.पु. 9.13.28 2 शतं पुत्रास्तु तस्येह तालजङ्घा: प्रकीर्तिताः। लि.पु.पू 68.13 म.पु. 128.56 कू.पु.पू. 4.65 - - । - ·सलमान 74 1 2 3 4 मा.पु. 47.19 कू.पु.पू. 7.6 वा.पु.पू. 6.39 4 2 तिर्यकत्रोत: 1 यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तिस्स तिर्यकस्रोता- वि.पु. 1.5.9 स्ततः स्मृतः । 2 तिर्यस्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तैर्य ग्योन्य- स्ततः स्मृतः। अ. पु. 20.3 3 तस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तः स तिर्यस्रोता- लि.पु. 70.142 स्ततः स्मृतः। 4 तस्मात्तिर्यग व्यवर्तेत तिर्यस्रोत- स्ततः स्मृतः। तिलोत्तमा तिलं तिलं समानीय रत्नानां यविनिर्मिता । तिलोत्तमेत्यतस्तस्या महा. 203.17 नाम चक्रे पितामहः ॥ तु. 13.128.1 तुलसी 1 यस्या: देव्याः तुला नास्ति विश्वेषु निखिलेषु च । तुलसी तेन विख्याता तां यामि शरणं प्रियाम् ।। अ.वै.प्र.ख. 22.24 2 नरा नार्यश्च तां दृष्ट्वा तुलनां दातुमक्षमाः । तेन नाम्ना च तुलसी तां वदन्ति पुराविदः ।। ब्र.वै.प्र.ख. 15.15 तेजोवती तेजोवती नाम पुरी दिव्याश्चर्यसम- न्विता। तत्रास्ते भगवान् वह्निर्धाज- मानः स्वतेजसा ।। तैत्तिरीय: 1 यजूष्यथ विसृष्टानि याज्ञवल्क्येन वै द्विज । जगृहुस्तित्तिरा भूत्वा तैत्तिरीयास्तु ते ततः ।। वि.पु. 3.5.12 2 यजू पि तित्तिरा भूत्वा तल्लोलुप- तया ददुः । तैत्तिरीया इति यजुः शाखा अासन् सुपेशलाः ॥ भा.पु. 12.6.65 त्यागः 1 सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं महा. 6.40.2 विचक्षणाः। (गीता 18.2) 2 कुशलाकुशलानाञ्च प्रहारणो त्याग उच्यते। वा.पु.पू. 59.53 कू.पु.पू. 46.14 ·75 1 2 3 4 सदस्युः भा.पु. 9.6.33 त्रिककुद त्रिगुरणः त्रसदस्युरितीन्द्रोऽङ्ग विदथे नाम तस्य वै । यस्मात् यस्मात् असन्ति ह्य द्विग्नाः दस्यवो लवणादयः।। 1 तथैवासं त्रिककुदो वाराहं रूपमा- स्थितः । त्रिककुत्तेन विख्यातः शरीरस्य तु मापनात् ॥ महा. 12.330.28 2 कैलासात्पश्चिमोदीच्यां ककुद्मा- नोषधी गिरिः। ककुद्मति च रुद्रस्य उत्पत्तिश्च ककुद्मिनः । तदञ्जनं त्रैककुदं शैलं त्रिककुदं प्रति ।। म.पु. 121.15 1 त्रिधा यद्वर्तते लोके तस्मात्त्रिगुरण लि.पु. 70.95 उच्यते । वा.पु.पू. 5.31 2 त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्यं संप्रवर्तते । लि.पु. 70.99 3 सृजते ग्रसते चैव रक्षते च त्रिभिः स्वयम् । लि.पु. 70.100 4 धर्मादीनि च रूपाणि लोकतत्त्वार्थ- हेतवः। त्रिगुणस्तु स विज्ञेयः सत्त्व- राजसतामसः ॥ 1 बाग्दण्ड: कर्मदण्डश्च मनोदण्डश्च ते त्रयः । यस्यैते नियता दण्डास त्रिदण्डी व्यवस्थितः ।। 2 पाठभेदः-चतुर्थचरण--स त्रिदण्डी महामतिः। त्रयो हि धातवः ख्याता:" पित्तं इलेष्माश्च वायुश्च - एतैश्च धार्यते- जन्तुरेतैः क्षीणश्च क्षीयते । आयुर्वेद- महा. विदस्तस्मात् त्रिधातु मां प्रचक्षते ।। 12.330.21.22 1 त्रीन् पथो भावयन्तीति ततस्त्रिपथगा स्मृता। वा.रा.बाल.44.6 वा.पु.पू. 4.44 विदण्डी वा.पु.पू. 17.6 मा.पु. 41.22 त्रिधातुः त्रिपथगा ·76 Jpeed 1 2 3 4 म.पु. 102.5 4 वा.पु.पू. 47.29 2 तिस्रः कोटयोऽर्द्ध कोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत् । दिवि भूभ्यन्तरिक्षे च तानि ते सन्ति जाह्नवि ।। 3 दिवि छायापथो यस्तु अनुनक्षत्र- मण्डलम् । दृश्यते भास्वरो रात्रौ देवी त्रिपथगा तु सा। अन्तरिक्ष दिवञ्चैव भावयन्ती भुवङ्गता ॥ 4 धाराभिः तिसृभिः स्वर्ग पृथ्वीमतलं तथा । ममाज्ञया च गच्छन्ती तेन त्रिपथगामिनी ॥ ब्र.वै.कृ.ख. 34.23 5 ततो विसृज्यमानायाः स्रोतस्तत्सप्त ताङ्गतम् । त्रयः प्राचीमभिमुखं प्रतीची त्रय एव तु। सप्तमी त्वनुगा तासां दक्षिणेन भगीरथी। तस्माद् भागीरथी या वा. पु. पू. सा प्रविष्टा लवणोदधिम् ॥ 47.37,39 6 क्षितौ तारयते मान् नागांस्ता- रयतेऽप्यधः। दिवि तारयते देवांस्तेन त्रिपथगा स्मृता ॥ महा. (श.क.) 1 यदा त्रीणि समेतानि अन्तरिक्षे पुराणि वै। त्रिपर्वगा त्रिशल्येन महा. 7.173.57 तेन तानि बिभेद सः । तु. 13.145.24 2 एवं स त्रिपुरं दग्धं दानवांश्चाप्य- शेषतः । महेश्वरेण क्रुद्ध न--.."। महा. 8.24.121 3 एवं दग्ध्वा पुरास्तिस्रो भगवान् पुरहा नप । ब्रह्मादिभिः स्तूयमान: स्वधाम प्रत्यपद्यत ।। 4 यदा त्रीणि समेतानि अन्तरिक्षे स्थितानि वै । त्रिपाणि त्रिशल्येन तदा तपने व्यभेदयत्। । प्रदीप्तं सर्वतो दिक्षु दह्यते त्रिपुरं त्रिपुरारिः भा.पु. 7.10.70 -- पुरम् ।। म.पु. 188.21 ·77 po- 2 3 4 । बा.पु.पू. 9.19 1 कामात् अ.पु. 253.9 - 5 एवं तु त्रिपुरं दग्धं शङ्करेज महात्मना । तत्रैव 188.74 6 तत्क्षणात्रिपुरं दग्ध्वा त्रिपुरान्तकरः शरः। लि.पु.पू. 72.114 7 पुरा दग्धं पुरत्रयम् लि.पु. 70.346 त्रियामा ज्योत्स्ना सन्ध्या तथाहश्च सत्त्वमात्रा- त्मकं स्वयम् । तमोमात्रात्मिका रात्रि: सा वै तस्मास्त्रियामिका ।। त्रियोनिः क्रोधाच्च लोभाच्च त्रिभ्यो यस्मात्प्रवर्तते । त्रियोनिः कीर्त्य तेन त्रयमेतद् विवादकृत् ॥ 2 त्रिविक्रमः क्रमाक्रान्तत्रैलोक्या: वि.पु. 5.5.17 3 तथा त्रिविक्रमं वक्ष्ये ब्रह्माण्डक्रमणो- ल्वरणम् । पादपावें तथा बाहु- मुपरिष्टात्प्रकल्पयेत् ॥ म.पु. 260.36 त्रिविक्रमः त्रिरित्येव यो बेदा ........"क्रमते तांस्तथा । सर्वास्त्रिविक्रम इति श्रुतः॥ हरि. 3.88.51 त्रिशंकुः 1 एवं त्रीण्यस्य शङ्क नि (पितुरपरि- तोषः, दोग्ध्रीवधः अप्रोक्षितमांसभक्ष- गञ्च) तानि दृष्ट्वा महातपाः । हरि. 1.13.19 6 8 2 त्रिशङ्क रिति होवाच त्रिशङ्क,रिति सः स्मृतः । एवमुक्तो महेन्द्र ण त्रिशंकुरपतत् पुनः। विक्रोशमान- वा. रा. बाल. स्त्राहीति विश्वामित्रं तपोधनम् ।। 60.18 3 पितुश्चापरितोषेण गुरोर्दोग्ध्रीवधेन च । अप्रोषितोपयोगाच्च विविधस्ते व्यतिक्रमः । एवं स त्रीणि (त्रीण्यस्य) शङ्कनि दृष्ट्वा तस्य वा. पु.उ. महातपाः। त्रिशङ्क रिति होवाच 26.108,109 त्रिशङ्क स्तेन स स्मृतः ॥ ब्रह्म पु. 8.18.19 त्रिशिरा:8 | त्रिभिः किरीटै: शुशुभे त्रिशिराः स रथोत्तमैः। वा.रा.युद्ध 69.24 4 17 -- - ·78 pood 2 3 4 त्रिसौपरणं - - त्रिस्रोतसं त्रेता 2 -.."तर्मन्त्रः प्रावधंत त्रिशिराः। एकेनास्येन सर्वलोकेषु द्विजैः क्रियावद्भिर्यज्ञेषु सुहृतं सोमं पपौ ।। महा. 12.329.23 त्रिः परिक्रान्तवानेतत्सुपरणों धर्म- मुत्तमम् । यस्मात्तस्माद् व्रतं ह्यत- स्त्रिसौपर्णमिहोच्यते ॥ महा. 12.336.19 पुत्रप्रेम्णाऽभ्यषिञ्चच्च स्रोतोभिस्तन- यस्त्रिभिः। पयसा शंखगौरेण देवदेवं निरीक्ष्य सा। तानि स्रोतांसि त्रीण्यस्याः स्रोतस्विन्योऽभवंस्तदा । नदी त्रिस्रोतसं देवो भगवानवदद्भवः ।। लि.पु.पू. 43.39 1 त्रीणि वर्षसहस्राणि त्रेता स्यात्परि- मारणतः । तस्यास्तु त्रिशती सन्ध्या सन्ध्यांशस्त्रिशतः स्मृतः ॥ हरि. 1.8.13 2 त्रिधा प्रणीतो ज्वलनो मुनिभि- वेदपारगैः । अतस्त्रेतात्वमापन्नो यदेकात्त्रिविधः कृतः ।। हरि. 3.23.5 3 एकोऽग्निः पूर्वमेवासीदैलस्त्रेता- मकारयत् ।। हरि. 1.26.47 4 त्रेता त्रीणि सहस्राणि संख्यैव परि- कीय॑ते । तस्यास्तु त्रिशती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ।। 5 तस्यापि त्रिशती सन्ध्या सन्ध्यांशा- स्त्रिशतः स्मृतम् । अनुषङ्गपादस्त्रे- तायास्त्रिसाहस्रस्तु संख्यया ।। वा.पु.पू. 32.57,58 1 कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्म- हरि. पम् ।""वैशंकव इति स्मृतः ।। 1.13.24 2 स राजा हरिश्चन्द्रस्त्रैशङ्कव इति वा.पु.पू. 57.25 त्रैशङ्करः श्रुतः । वा.पु.उ. 26.117 ध्यक्षः निमीलिताभ्यां नेत्राभ्यां वलाद् देवो महेश्वरः । ललाटे नेत्रमसृजत्तेन त्र्यक्षः महा. ग. द्रोण स उच्यते ।। 202.138 3 16 ·any । 2 3 त्र्यम्बका 3 16 च वा.पु.पू. 31.46 त्वष्टा दक्षः 1 तिलो देवीर्यदा चैव भजते भुवने- श्वरः । द्यामयः पृथिवीं चैव त्र्यम्बकश्च ततः स्मृतः ।। महा. 7.173.89 2 भूमित्रयाणां देव यस्मात् प्रतिष्ठा पुनर्लोकानां भावनामेयकीर्तिः । त्र्यम्बकेति प्रथमं तेन नाम हरि. 2.74.28 3 कतुवधप्राप्तमन्युना दक्षण भूयस्तपसा चात्मानं संयोज्य नेत्रा- कृतिरन्या ललाटे रुद्रस्योत्पादिता।। महा. 12.329.14 4 त्रिभिरेव कपालैस्तु अम्बकैरोषधि- क्षये। इज्यते भगवान् यस्मात्त- स्मात्यम्बक उच्यते ।। तुप तुष्टौ स्मृतो धातुस्तस्मात्त्वष्टा निपात्यते । सृजत्येष प्रजास्तुष्टस्त्वष्टा तेन स उच्यते ॥ साम्ब.पु. 8.38 1 दक्षस्त्वजायतांगुष्ठाद् दक्षिणाद भगवानृषिः ब्रह्मणः """""" 2 दक्षोऽङ्ग ष्ठात्स्वयम्भुवः । 3 अङ्ग.ष्ठाद्दक्षिणाक्ष: प्रजापति- रजायत । 4 अंगुष्ठाद्दक्षिणाद्दक्षः पूर्व जातो मया श्रुतः । वि.पु. 1.15.81 5 ब्रह्मणश्च दक्षिणांगुष्ठजन्मा दक्ष- प्रजापतिः। वि.पु. 4.1.6 6 अंगुष्ठाद्दक्षिणाद्दक्षमसृजद् द्विजसत्तम। मा.पु. 101.9 7 बभूव धातुर्यः पुत्रः सहसा दक्ष- पार्श्वतः । सर्वकर्माणि दक्षश्च तेन दक्षः प्रकीर्तितः।। ब्र.वै.ब्र.खं. 22.4 1 तस्य शापमयाद् भीता दाक्षिण्येन च दक्षिणा। वि.पु. 1.15.22 2 आविर्भूता दक्षिणांशात् कृष्णस्य तेन दक्षिणा। ब्र.वै.प्र.ख. .... महा. 1.60.9 भा.पु. 3.12.23 मा.पु. 3.9 दक्षिणा (नायिका) (यज्ञपत्नी) J ·80 -- 1 2 3 4 - 48 69 अ.पु. 226.16 3 दक्षिणा यज्ञपत्नी च दीक्षा सर्वत्र पूजिता । ब्र.वै.प्र.ख. 12.96 दक्षिणाग्निः द्र.-दाक्षिणात्यम् हरि. 3.36.20 दग्धरथ:* द्र.-चित्ररथः महा.1.158.36 दण्ड:(राजा)81 यस्माददान्तान् दमयत्यशिष्टान् दण्डयत्यपि। दमनाद् दण्डनाच्चैव महा. 12.15.8 तस्माद् दण्ड विदुर्बु धाः॥ 2 नाम तस्य (इक्ष्वाकोः कनिष्ठः पुत्रः) च दण्डेति पिता चक्रेऽल्पमेधसः । अवश्यं दण्डपतनं शरीरेऽस्य वा. रा. उत्तर भविष्यति ।। 79.15 दण्डकारण्यं 1 शप्तो (दण्ड:) ब्रह्मर्षिणा (शुक्राचार्येण) वैधा सहिते कृते । ततः प्रभृति काकुत्स्थ दण्डकारण्य वा. रा. उत्तर मुच्यते ॥ 81.9 2 यः (दण्डः) चकार महात्मा वै दण्डकारण्यमुत्तमम् । हरि. 1.10.251 दत्तकः दद्यान्माता पिता वा यं स पुत्रो दत्तको भवेत् । दत्वाप्रदानिकं दत्त्वा द्रव्यञ्च सम्यग् यः पुनरादातु- मिच्छति । दत्त्वाप्रदानिक नाम तत् विवादपदं स्मृतम् ॥ दमः 1 यद् ग्राहयामास दमं मातरं जठरे स्थितः । दमशीलश्च भविता यतश्चायं नृपात्मजः । ततस्त्रिकाल- विज्ञानः सहितस्य पुरोहितः । दम इत्यकरोन्नाम नरिष्यन्तसुतस्य तु ।। 2 दुष्टारिदमनं दमम् । 3 महारिदमनो दमः। दरदं.... "जायमानेन येनेदमभवद्- दारिता मही। अ.पु 256.17 अ.पु. 253.16 मा.पु. 133.4 मा.पु 133 12 मा.पु. 133.40 महा. 2.4.18 ·81 1 2 3 .00.... 5 19 दर्श: 1 विक्छिन्नां ताममावास्यां पश्यतश्च समागतौ। अन्योन्यं चन्द्रसूयौं तु यदा तद्दर्श उच्यते ।। वा.पु.पू. 56.42 (कल्प:) 2 यस्मात् कल्पो हयं दृष्टस्तस्मात्तं दर्शमुच्यते । वा.पु.पू.21.61 दशग्रीवः दशग्रीवः प्रसूतोऽयं दशग्रीवो भविष्यति (स्वरूपं दृष्ट्वा पितृकथनम्) । वा.रा.उत्तर 9.33 दाक्षिणात्यं यजमानं तु यस्मात्तु दक्षिणां तु ति महा. आश्व. अपे. नयेत् । दक्षिणाग्निं तमाहुः 1.4.25931 दानव:* 1 दानवानसृजद् दनुः । महा.12.200.28 2 दनुस्तु दानवाजज्ञे। हरि. 3.14.60 3 शतमासन् दनोः सुताः। अ. पु. 19.11 4 इति पुत्राः दनोवंशाः । इत्येते त्वसुराः प्रोक्ताः दैतेयाः दानवाश्च ये। वा.पु.उ. 7.13, 14 दामोदरः। 1 देवानां स्वप्रकाशत्वाद् दमाद् दामोदरं विदुः । महा. 5.68.8 2 दमात्सिद्धि परीप्सन्तो मां जनाः कामयन्ति :हि । दिवं चोर्वी च मध्यं च तस्माद् दामोदरो ह्यहम् ।। महा. 12.328.39 3 स तु तेनैव नाम्ना तु कृष्णो वै नाम बंधनात् । गोष्ठे दामोदर इति। हरि. 2.7.36 4 दाम्ना चोलूखले बद्धो विप्रकुर्वन् कुमारकम् । बभजार्जुनवृक्षौ द्वौ ख्यातो दामोदरस्तदा। तत्रैव 2.101.34 5 स बद्धांगत निव्यूहाश्चित्रया वनमालया "नाम दामोदरेत्येवं तत्रैव 2.20.22 6 तयोः (महाद्रुमयोः) मध्यगतं दाम्ना बद्धं गाढं तथोदरे। ततश्च दामो- दरतां स ययौ दामबन्धनात् ।। वि. पु 5.6.20 3 17 -.. गोपकन्यास्तदाऽब्र वन् ।

·Au 82 1 2 3 4 दायभाग: दिवाकरः दीर्घतमाः विभागोऽर्थस्य पैत्रस्य पुत्रैर्यस्तु प्रकल्प्यते । दायभागमिति प्रोक्त तत् विवादपदं बुधैः ।। अ.पु. 253.25 दारा इत्युच्यते लोके नाम्नैकेन परन्तप । प्रोक्तेन चैव नाम्नायं विशेषः सुमहान् भवेत् ॥ महा. 13.47.30 दिवेति चाव्ययं लिङ्ग पठ्यते सूरिभिः सदा। दिवाकरोति यस्माच्च तस्मादेव दिवाकरः ।। साम्ब.पु. 8.24 1 एवमात्य वचस्तस्मात्तमो दीर्घ प्रवेक्ष्यसि । स वै दीर्घतमा नाम शापापिरजायत । महा.1.98.151 2 तस्मादन्धो जास्यसि त्वं मच्छा- पान्नात्र संशयः । स शापादृषि- मुख्यस्य दीर्घ तम उपेयिवान् । स हि दीर्घतमा नाम" महा.12.328.48 3 यस्मात्त्वमीशे काले गर्भस्थोऽपि निषेधसि । मामेवमुक्तवांस्तस्मा- त्तमो दीर्घ प्रवेक्ष्यसि । ततो दीर्घ- तमा नाम शापापिरजायत ।। म.पु. 48.41,42 4 यस्मात्वमीदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति । अभिषेधसि तस्मात्त्वं तमो दीर्घ प्रवेक्ष्यसि ।। 5 मामेवमुक्तवान् मोहात्तमो दीर्घ प्रवेक्ष्यसि । ततो दीर्घतमा नाम शापादृषिरजायत ।। वा.पु.उ. 37.46 1 ननर्द कम्पयन् भूमि दुन्दुभिः वा. रा. कि. दुन्दुमिर्यथा ।। 11.26 2 स एव दुन्दुभिर्नाम श्यामपर्वत सन्निमः । शब्दभृत्यः पुरा तस्मिन् दुन्दुभिस्ताडितः सुरैः ॥ म पु.122 13 म.पु.49.23 दुन्दुभिः 4 20 (पर्वत:)

·83 1 2 3 4 व. पु. 36. (देशभेदः) दुर्गा 3 18 मा.पु. 91.46 3 दुन्दुभेदुन्दुभिः स्मृतः । 1 दुर्गातारयसे दुर्गे तत्त्वं दुर्गा स्मृता महा.ग. विराट जनैः। 6.21 2 तत्रैव च वधिष्यामि दुर्गमाख्यं महासुरम् । दुर्गा देवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यति ।। 3 अद्यप्रभृति मे नाम दुर्गेति ख्याति- मेष्यति । दुर्गदैत्यस्य समरे पातना- स्कन्द-काशीखंड दतिदुर्गमात् ।। 72.61 4 दुर्गो दैत्ये महाविघ्ने भवबन्धे च क- मणि । शोके दुःखे च नरके यमदण्डे च जन्मनि । महाभयेऽतिरोगे चाप्याशब्दो हन्तृवाचकः । एतान् हन्त्येव या देवी सा दुर्गा परि- ब्र. वै. प्र. ख. कीर्तिता ।। 57.7,8 5 दैत्यनाशार्थवचनो दकारः परि- कीर्तितः । उकारो विघ्नाशार्थ वाचको वेदसम्मतः ।। रेफो रोग- ध्नवचनो गश्च पापघ्नवाचकः । अपशत्रुघ्नवचनश्चाकारः परि- कीर्तितः ॥ स्मृत्युक्तिश्रवणाद् यस्या एते नश्यन्ति निश्चितम् । ततो दुर्गा हरेः शक्तिहरिणा परिकीर्तिता ॥ दुर्गे- ति दैत्यवचनो (दुर्गो दैत्येन्द्रवचनो) ऽप्याकारो नाशवाचकः । तं ननाश ब्र. वै. कृ. खं. पुरा तेन बुधैर्दुर्गा प्रकीर्तिता ।। 27.18-22 6 स्मरणाद्भये दुर्गे तारिता रिपु- संकटे । देवाः शक्रादयो यस्मात् दे. पु. तेन दुर्गा प्रकीर्तिता ।। 27. (श.क.), 7 दुर्गात् तारयते यस्मात् तेन दुर्गा शिवा मता। अ.पु. 323.7 ·WAR 84 1 1 2 3 4 (श.क.) दुर्जयः महा. गी. प्रे. अनु. 2.1] 8 दुर्गा त्रायति भक्त वा सदा दुर्गा- तिनाशिनी । दुर्जेया सर्वदेवानां तां दुर्गा पूजयाम्यहम् ।। सर्वसंग्रामदुर्जयः । स दुर्जय इति ख्यातः मोघं तवेदं भुवि नामधेयं दुयौंधनेतीह कृतं पुरस्तात् । न हीह दुर्योधनता तवास्ते पश्यन्ती भवते दृष्टि: । स्वर्गाद्यैः क्रीडते देवो योऽहं स पुरुषः दुर्योधनः । महा. 4.60.18 महा. 12.240.5 - दृष्टि: देवः प्रभुः। अ.पु. 216.15 देवयज्ञः कू.पु.उ. 18.103 देवरात वा.पु.उ. 29.91 6 10 शालाग्नौ लौकिके वाथ जले भूभ्याम- थापि वा। वैश्वदेवश्च कर्तव्यो देवयज्ञः स्मृतः ।। 1 देवैर्दत्तः स (शुनःशेपः) वै यस्मात् हरि.1.27.56; देवरातस्ततोऽभवत् । 2 संकेतमात्रम् । महा.गी.प्रे.अनु.3.7 3 शुनश्शेपो देवैर्दत्तः ततश्च देवरात- नामाऽभवत् । वि.पु. 4.7.37 4 यो रातो देवयजने देवर्गाधिषु तापसः । देवरात इति ख्यातः शुन:- शेपः स भार्गवः ॥ भा.पु.9.16.32 ऋषन्ति देवान् यस्मात्ते तस्माद्दे वर्षयः स्मृताः। शिला पवित्रा देवाडि,लक्षिता त्वं भविष्यसि । देवव्रता देवशिला सर्व. देवादिरूपिणी। निश्चला यासुरस्य (गयासुरस्य) हि ।। देवानां दैत्यग्रस्तानां पुरा सेना बभूव सा। यं ददौ च तेभ्यश्च देवसेना च ब्र.वै.प्र.ख. तेन सा॥ 43.24 देवषि: वा.पु.पू. 61.85 देवशिला सर्वदेवमयी पुण्या अ.पु. 114.20 देवसेना ·85 2 3 4 दैत्यः 4 21 न बैवं - दोर्मनस्यं धतिमान् धूतं द्रोणः 1 दितिस्त्वजनयत् पुत्रान् दैत्यान् । वा.रा.दाक्षि. अरण्य 1415 2 दितिदैत्यान् व्यजायत । हरि. 3 14.60 3 दितिस्तु सर्वानसुरान् महासत्त्वान् व्यजायत। महा.12.200.28 1 दैवेन विधिना पार्थ तदैवमिति निश्चितम् । 3.33.15 2 अधिदैवं च यद् दैवं देवमिति हरि. संज्ञितम् । 3.7.17 तमसा रजसा चैव संस्पृष्टं दुर्मनः स्मृतम् । तदा मनसि सजातं दौर्मन- स्यमिति स्मृतम् ।। लि पु.पू. 9.10 द्युतिमान् नाम पार्थिवः । महाभागो महातेजा महासत्त्वो बहाबलः । महा.गी.प्रे.अनु.29 अक्षवज्रशलाकाद्यैवतं द्यूतमुच्यते । अ.पु: 253.29 1 ततोऽस्य (भरद्वाजस्य) रेतश्चस्कन्द तऋषिोण आदधे । तस्मिन् समभवद् द्रोणः कलशे तस्य महा. धीमतः ।। 1.121.43 2 भरद्वाजस्य च स्कन्नं द्रोण्यां शुक्रमवर्धत । महर्षेरुग्रतपसस्तस्माद् द्रोणो व्यजायत । महा. 1.57.89 1 तस्य वर्षसहस्र द्वे द्वापरं परिकीति- तम् । तस्यापि द्विशती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः। हरि. 1.8.14 2 Q सहस्र द्वापरं तु सन्ध्यांशी च चतुःशतम्। म.पु.142.22 1 कृतां द्वारवती नाम्ना बहुद्वारां हरि. 1.10.36; अ.पु.237.15 2 चातुर्दैवानि चत्वारि द्वाराणि हरि.2.58.18 विदधुश्च ते । तु.-हरि.2.46.29 2.55.112 द्वापर द्वारवती मनोरमाम् ।

·86 । 2 3 महा.1.34.24 1.30.20पा.टि.372 - द्विजिह्वः द्विजिह्वाश्च कृता। सर्वा गरुडेन महात्मना। द्विद्वार: पक्षद्वयाभिसम्बन्धात् द्विद्वारः समुदा- (व्यवहारः) हृतः । पूर्ववादस्तयोः पक्षः प्रतिपक्ष- स्त्वनन्तरः ।। द्विपः द्विपो द्वाभ्यामपि स्मृतः । द्विरदो द्विरदाभ्यां च । द्विरदः अ.पु.253.11 वा.पु.उ.8.228 वा.पु.उ.8.227 म.पु.123.35%; वा.पु.49.132 द्वीपः द्विरापत्वात् स्मृतो द्वीपः। अ.पु.253.10 यभियोगः व्यभियोगस्तु विज्ञेयः शङ्कातत्त्वाभि- योगतः । शङ्का षडभिस्तु संसर्गाद तत्त्वपोढादिदर्शनात् ।। द्वैपायन: 1 द्वीपे त्यस्तः स यद् बालस्तस्माद् द्वैपायनोऽभवत् । 2 गर्भमुत्सृज्य मामकम् । द्वीपेऽस्या एव सरितः""कन्यापुत्रो मम पुरा द्वैपायन इति स्मृतः ॥ धनं धत्ते धारयते चेदमेतस्मात्कारणाद्- महा. 1.57.71 महा. 1.99.14 - धनम् । महा. 5.112.2 धनञ्जयः सर्वान् जनपदाजित्वा वित्तमाच्छिद्य केवलम् । मध्ये धनस्य तिष्ठामि तेना- हुर्मी धनञ्जयम् ।। महा. 4 39.11 धारणात् । ब्र.वै.प्र.ख.9.30 धरा धरिरणी धरित्री धर्मः 1 धारणाद् धर्म इत्याहुः धर्मेण विधृताः प्रजाः । यस्माद् धारयसे सर्वं त्रैलोक्यं......"धारणाद्धि द्विषां चैव-"तस्माद् धारणमित्युक्त स धर्म इति निश्चयः। वा.रा.उत्तर 2.6-7 - ·m 87 pad 1 2 3 4 महा. 5.135.8 म.पु. 145.27 2 धनात्स्रवति धर्मो हि धारणाद्वेति निश्चयः । महा.12.91.15 3 धारणाद् धर्म इत्याहुः धर्मेण विघृताः प्रजा: । यः स्याद् धारणसंयुक्तः स महा.12.110.11 धर्म इति तु.-8.49.50 4 धारणाच्छे यसो ध्यानाद् यं धर्म कवयो विदुः । महा. 15.35.16 5 नमो धर्माय महते धर्मों धारयति प्रजाः। 6 धर्मो हि धृतः कृत्स्नं धारयते जगत् । महा. 1.57.5 7 धर्मेति धारणे धातुर्महत्त्वे चैव- मुच्यते । आधारणे महत्त्वे वा धर्मः स तु निरुच्यते ॥ 8 धारणार्थे महान् ह्यप धर्मशब्दः प्रकीर्तितः । लि.पु पू. 10.12 9 धारणा धृतिरित्यर्थाद् धातोर्धर्मः प्रकीर्तितः । धर्मजः पुराऽहमात्मजः पार्थ प्रथित. कारणान्तरे। धर्मस्य-- 12.330.40 धर्मज्ञः श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते। लि.पु.पू. 10.8 धर्मराजः 1 शमेन धर्मेण च रंजिता प्रजा (युधिष्ठिरः) ततस्तवेहेश्वर धर्मराजता । यमस्तु कर्मणा तेन भृशं पीडितमानसः । महा. 3.281.40 2 अपीपलद् धर्मराजः पितृवत् रञ्जयत् प्रजाः। (यमराजः) 3 धर्मेण रञ्जयामास धर्मराज इमाः प्रजाः ॥ हरि.1.9.581 4 यमस्तु तेन शापेन भृशपीडित- मानसः। धर्मेण रञ्जयामास धर्म- वा.पु.पू. 59.28 .....धर्मजः महा. स्मृतः ॥ भा.पु. 1.12.4 -- -- ·Masya 88 1 2 3 4 क.पु.पू. 14.26 अ.पु. 344.10 राजस्ततस्तु सः। सोऽलभत् कर्मणा वा.पु.उ. तेन शुभेन परमद्युतिः ॥ 22.80,81 5 धर्मोऽभिरोचते यस्मात् धर्मराज- स्ततः स्मृतः ॥ मा.पु.108.16 6 धर्मेणेमा. प्रजाः सर्वा यस्माद्रज- यसे प्रभो। तस्मात्ते धर्मराजेति नाम सद्भिनिगद्यते ।। म.पु.213.3 धर्मवनं तत्र धर्मवनं नाम धर्मसिद्धिप्रदं वनम् । धर्मवस्तूपमा यत्र साधारणो धर्म : कथ्यते गम्यते ऽपि वा ।ते धर्म वस्तु प्राधान्याद् धर्म- वस्तूपमे उमे ।। धाता 1 धारणाद् धातृशब्दं च लभते लोक संज्ञितम् । हरि.3.16.17 2 यस्माद्धारयते लोकान् भूमि तेषां ददानि च । डुधाञ् धारणे धातु- स्तस्माद्धाता स उच्यते ।। साम्ब.पु.8.27 घात्री 1 कुक्षिसंधारणाद्धात्री। महा.12.258.30 (पृथ्वी) 2 सैषा धात्री विधात्री च धारणी च वा.पु.उ.1.190 वसुन्धरा। ब्रह्म. 2.36.226 धारणा 1 धारणेत्युच्यते चेयं धार्यते यन्मनो मा.पु.39.41 2 धारणा मनसोध्येये संस्थितिान- वद् द्विर्धा। अ.पु.375.1 3 धारणा मनसि स्थितिः । अ.पु.375.2 4 कालावधिपरिच्छिन्न देवे संस्थापितं मनः । न प्रच्यवति यल्लक्ष्याद् धारणा साभिधीयते॥ 5 तस्मात् समस्तशक्तीनामाधारे तत्र चेतसः। कुर्वीत संस्थितिं सा तु विज्ञेया शुद्धधारणा॥ वि.पु. 6.7.74 मया । अ.पु.375.3 ·89 pored 2 3 4 वा.पु.पू.1.29 6 मूर्त भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनि:- स्पृहाम् । एषा वै धारणा प्रोक्ता यच्चित्तं तत्र धार्यते ।। वि.पु. 6.7.78 7 मनसो धारणा चैव धारणेति प्रकीर्तिता। 8 धारणा मनसो घृतिः । गरुड पु.49.35 9 प्राणायामैादशभिर्यावत्कालो हृतो भवेत् । यस्तावत्कालपर्यन्तं मनो ब्रह्मरिण धारयेत् । ध्येयान्न चलते यस्य मनोऽभिध्यायतो भृशम् । प्राप्यावधि कृतं कालं यावत्सा धारणा स्मृता ॥ गरुड पु.240 घाटक-धाष्टं 1 धृष्णोश्च धाष्टकं क्षत्रं रणधृष्टं हरि. बभूव ह। 1.10.29 2 धृष्टाद् र्धाष्टकं क्षत्रं रणधृष्टं बा.पु.उ. 26.4 बभूव है। 3 धृष्टाद् धाष्टमभूत् क्षत्रं ब्रह्मभूयं गतं क्षिती। भा.पु.9.2.17 धीमहि दधातेर्वा धीमहीति मनसा धारये महि। अ.पु 216 12 धुन्धुमार: ! धुन्धोर्वधात्तदा राजा कुवलाश्वो महा. महामनाः । धुन्धुमार इति । 3.195.29 2 धुन्धुर्दैत्यो महावीर्यो मधुकैटभयोः सुतः । कुवलाश्वश्च नृपतिधुन्धुमार महा. इति स्मृतः । नाम्ना च गुणसंयुक्तः। 3.195.36 3 कुबलाश्वः सुतस्तस्य (बृहदश्वस्य) राजा परमधार्मिकः । यः स धुन्धु- हरि. मारत्वमागतः ।। 1.11.23 4 तस्मिन् प्रयाते दुद्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत् । अद्य प्रभृत्येष नृपो धुन्धुमारो भविष्यति ॥ वा.पु.उ. 26.50 ·90 2 3 4 1 मपु. 12 31 5 योऽसौ (कुवलयाश्वः) उदकस्य महर्षेरपकारिणं धुन्धुनामानमसुरं वैष्णवेन तेजसाऽप्यायितः पुत्र- सहत्र रेकविंशद्भिः परिवृतो जघान धुन्धुमारसंज्ञामवाप। वि.पु. 4.2.40 6 धुन्धुमारत्वमगमद्धन्धुर्नाम्ना हतः पुरा 7 यः (कुवलयाश्वः) प्रियार्थमुत्तङ्कस्य धुन्धुनामासुरं बली..............। धुन्धुमार इति ख्यातस्तत्सुतास्ते च जज्वलुः ॥ भा.पु.9.6.23 8 धुन्धुमारः समभवत् धुन्धु हत्वा महासुरम्। कू.पु.पू.20.20 9 धुन्धुमारत्वमापनो धुन्धु हत्वा महाबलम् । लि.पु.पू.65.35 10 धुन्धु म हतो दैत्यस्तेनाऽसौ पृथिवी तले । धुन्धुमारेति विख्यातं नाम प्रापातिविश्रुतम् ॥ दे.भा.7.9.36 धूर्जटि: धूम्र रूपं च यत्तस्य धूर्जटिस्तेन महा. उच्यते । 7.173.88, 13.246.12 धृष्टद्य म्ना* 1 धृष्टत्वादतिधृष्णुत्वाद्धर्माद् द्युत- महा. सम्भवादपि । वृष्टद्युम्नः" । 1.155.49 2 घृष्टत्वादत्यमर्षित्वाद् धुम्नाद् महा.ग. द्युतिसम्भवादपि । 1.16953 ध्यानं 1 ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुर्विष्णुचिन्ता मुहुर्मुहुः । अनाक्षिप्तेन मनसा ध्यान मित्यमिधीयते ॥ अ.पु.374.1 2 ब्रह्मचिन्ता समा शक्तियानं नाम तदुच्यते । अ.पु.374.2 6 11 ·91 2 3 4 नकुलः स्मृतः ॥ नक्षत्रं स्मृता। 3 ध्येयालम्बनसंस्थस्य सदृशप्रत्ययस्य च । प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रत्ययो ध्यानमुच्यते ॥ ध्येयावस्थित- चित्तस्य प्रदेशे यत्र कुत्रचित् । ध्यानमेतत्समुद्दिष्टं प्रत्ययस्यैक- भावना ।। अ.पु.374.34 4 ब्रह्मात्मचिन्ता ध्यानं स्यात् । गरुड पु.49.3,5 कुले नास्ति समो रूपे यस्येति नकुलः महा.ग. विराट 5.26 1 न क्षीयन्ते पुनस्तानि तस्मान्न- क्षत्रता स्मृता । क्षेत्राण्येतानि वै पूर्वमापतन्ति गभस्तिभिः तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्राङ्गतः।। वा.पु पू.53.51 2 नक्षीयन्ते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रता लि.पु.पू. 60.26 1 यस्मात्तेषां वृता बुद्धिदुःखानि करणानि च । तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिता ।। लि.पु.70.143 2 यस्मात्तैः संवृता बुद्धिमुख्यानि करणानि च । तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः ।। वा.पु.पू.6.37 3 शिलाया जंधनं भूयः समाक्रान्तनगेन तु । धर्मराजेन सम्प्रोक्तो न गच्छति नमः स्मृतः ॥ वा.पु.उ.45.28 1 यस्तु सन्त्यज्य हस्थ्यं वानप्रस्थो न जायते । परिव्राट् चापि मैत्रेय न नग्नः पापकृन्नरः ।। वि पु.3.18.37 2 ब्राह्मणाद्यास्तु ये वर्णा स्वधर्मादन्यतो मुखाः। यान्ति ते नग्नसंज्ञां तु हीनकर्मस्ववस्थिताः ।। वि पु.3.18.47 3 ततो मैत्रेय तन्मार्गवतिनो येऽभव- ज्जनाः । नग्नास्ते तैर्यतस्त्यक्त यी संवरणं तथा ॥ बि.पु.3.18.35 - ·Yavakal 92 personal 2 3 4 नन्दव्यूहः नन्दी कु.पु.पू.43.26 नयनं नराः भवन्ति नदतां नदाः । महा. 12.315.42 नन्दव्यूहो समाख्यातं नन्दाया ब्यूह उच्यते। 27.115 1 शिलादं तात तातेति प्राह नन्दी पुनः पुनः । तं दृष्ट्वा नन्दनं जातं शिलादं परिषष्वजे ।। 2 वत्स वत्स महाभाग पाहि मां परमेश्वर । त्वयाऽहं नन्दितो यस्मान्नन्दी नाम्ना सुरेश्वर । तस्मान्नन्दय मां नन्दिन्नयामि जगदीश्वरम् ॥ लि.पु.पू.42.30 नक्षत्राधिपतिः सोमो नयनं वाममीशितुः । नयनं चैवमीशस्य दक्षिणं भास्करः स्वयम् ॥ लि.पु.पू.59.45 1 अरमित्येष शीघ्रन्तु निपातः कविभिः स्मृतः। एकार्णवे भवन्त्यापो न शीघ्रास्तेन ते नराः॥ वा.पु.उ.7.52 2 नानात्वे चैव शीघ्र च धातुर्वै अर उच्यते । एकार्णवे तदा यो वै न शीघ्रास्तेन ता नराः ॥ बा.पु.उ.38.183 नागो नगविरोधतः। वा.पु.उ 8.228 यत्र पन्नगराजस्य वासुकेः सन्निवे. महा. शनम्। 9.36.30 नागानां प्राणरक्षित्री जनमेजययज्ञके । नागेश्वरीति विख्याता सा नागभगिनी तथा ॥ ब्र.वै.प्र.ख.45.9 नाथ इत्येष धातुर्वे धातुज्ञैः पालने स्मृतः। यस्माद् भूतस्य लोकस्य भव्यस्य भवतस्तदा । लोकत्रयस्य नाथास्ते तस्मादिन्द्रा द्विजैः स्मृता ।। वा.पु.उ.3.20 नागः नागधन्वा नागेश्वरी नाथः ।

·93 1 2 3 4 नारद: 1 अनावृष्ठ्यवशेषे च काले बालो बभूव ह। नारं ददौ जन्मकाले तेनायं नारदाभिधः । ददाति नारं ज्ञानञ्च बालकेभ्यश्च बालकः । जातिस्मरो महाज्ञानी तेनायं नारदाभिधः । वीर्येग नारदस्यैव बभूव बालको मुनेः । मुनीन्द्रस्य घरेणैव तेनायं नारदाभिधः ।। प्र.वै.ब्र.ख.21.7.8.9 2 कल्पान्तरे ब्रह्मकाष्ठाद्धभूवुर्बहवो नराः । नरान्ददौ तत्कण्ठञ्च तेन तन्नारदः स्मृतः ॥ ततो बभूव वालश्च नारदात् कण्ठदेशतः । अतो ब्रह्मा नाम चके नारदश्चेति मङ्गलम् ॥ प्र.वै.व.ख.21.13.14 3 विवेर्नरदनाम्नश्च कण्ठदेशाद् बभूव सः । मरीचिमित्रैमुनिभिः रुद्वे कण्ठाद् बभूव सः। नारदश्चेति विख्यातो मुनीन्द्रस्तेन हेतुना ॥ ब्र.वै.ब्र.ख.22.2 मारदीयं नारदोक्त पुराणन्तु नारदीयं प्रचक्षते। वि.पु.5.44.130 नारायण 1 अपां नारा इति प्रोक्ताः संज्ञा नाम कृता मया। तेन नारायणोऽस्मि ।। महा.3.17.3 3 19 2 आपो नारास्तु तनव इत्यपां नाम शुश्रु म। अयनं तेन चैवास्ते तेन महा.ग.वन नारायणः ।। 271.42 3 आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्व हरि.1.1.28:वि.पु.1.4.6 तेन नारायणः ।। कु.पु.पू.5.5.तु.महा. 12 328.35.अ.पु.17.7 4 नारा आपः समख्यातास्तासामयन- मादितः । । यतस्त्वं भूतभव्येश सन्नारायणशब्दितः ॥ हरि.3.88.44 ·94 1 2 3 4 5 नाराज्जातानि तत्त्वानि नाराणीति महा.गी.प्रे. ततो विदुः । तान्वेव चायनं तस्य अनु.124. तेन नारायणः ।। दा.6 6 नराणामयनाच्चैव तेन नारायणः । महा.5.68.10 7 नराणामयनं ख्यातमहमेकः महा. सनातनः । 12.328.35 8 तास्ववात्सीत्स्वसृष्टासु सहस्त्र- परिवत्सरान् । तेन नारायणो नाम यदापः पुरुषोद्भवाः ॥ भा.पु.2.10.11 9 यथा नारायणो राजन् वाराहं वपुरास्थितः । दंष्ट्रया गां समुद्रस्था- मुज्जहारारिमर्दनः ॥ म.पु.247.6 10 नारञ्च मोक्षणं पुण्यमयनं ज्ञान- भीप्सितम् । तयोर्ज्ञानं भवेद्यस्मात् सोऽयं नारायणः प्रभुः ।। ब्र.वै.कृ.ख.111.24 11 आपो नाराश्च सूनव इत्यपां नाम शुश्रुमः । आपूर्य नाभिरयनं कृतवा- नात्मनो यतः ।। अप्सु स्मात्ततो नारायणः स्मृतः ।। लि.पु.70.119.120 12 नराणामयनं यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः। 13 आपो नारा वै तनव इत्यपां नाम शुश्र मः । आसु शेते यतस्तस्मात्ततो कू.पु.पू.4.62.5.2 नारायणः स्मृतः ॥ वा.पु.पू.6.भा.पु.47 14 आपो नाराख्यास्तनवः इत्यपान्नाम शुश्रु म । आपूर्य नाभिं तत्रास्ते तेन नारायणः स्मृतः॥ 15 नारा इत्युच्यते पाप ऋषिभिस्त्तत्त्व- दशभिः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥ म.पु.248.43 16 आपो नारायणोद्भूतास्ता एवास्या- शेते यतस्त- वा.पु.पू.5.35 वा.पु.पू.7.59 ·95 2 3 4 ऽयनं स्मृतः। तस्मानारायणं देवं स्नानकाले स्मरेद् बुधः ।। कू.पु.उ.18.62 17 सारूप्य मुक्तिवंचनो नारेति च विदुर्बुधाः । यो देवोऽप्ययनं तस्य स च नारायणः स्मृतः ।। व.वै.कृ.ख.111.22 18 नाराश्च कृतपापाश्चाप्ययनं गमनं स्मृतम् । यतो हि गमनं तेषां सोऽयं नारायणः प्रभुः।। ब्र.वै.कृ.ख.111.23 19 प्रकृते पर एवात्यः स नरः पञ्चविंशकः । तस्येमानि च भूतानि नाराणीति प्रचक्षते । तेषामप्ययनं यस्मात्तस्मान्नारायणः स्मृतः ।। (श.क.) 20 आपो नारा इति प्रोक्ताः मुनिभिस्त- त्त्वदाशिभिः । अयनं तस्य ताः पूर्व- तेन नारायण: स्सृतः ।। मा.पु.4.43 21 आपो नारा वै तनव इत्यपां नाम शुश्रु म। तासु शेते स यस्माच्च तेन नारायणः स्मृतः।। मा.पु.47.5 22 सुष्वापाम्भसि यस्तस्मान्नारायण लि.पु.पू.4.59 नारायणी 1 यशसा तेजसा रूपे नारायणसमा गुणैः शक्तिर्नारायणस्येयं तेन नारायणी स्सृता ॥ 57.9 ब्र.वै.कृ.ख 2 नारायणार्धाङ्गभूता तेन तुल्या च तेजसा । सदा तस्य शरीरस्य तेन नारायणी स्मृता ॥ ब्र.वै.कृ.ख.27.29 नारीकवचं 1 योऽसौ (मूलकः) निःक्षेत्रे मातले- ऽस्मिन् क्रियमाणे स्त्रीभिविवस्त्राभि- परिवार्य रक्षितः ततस्तं नारीकवच- मुदाहरन्ति । वि.पु.4.4.74 इति स्मृतः ·96 1 2 3 4 .............. नासत्यः .. .... स्तत्र 2 अश्मकान्मूलको जज्ञे यः स्त्रीभिः परिलक्षित: । नारीकवच इत्युक्तो निःक्षेत्रे मूलकोऽभवत् ।। भा.पु.9.9.40 1 नासत्यश्चापि दस्रश्च महा.गी.प्रे.अनु. संज्ञानासाविनिर्गतौ ।। 150.17 2 सोऽश्वरूपेण भगवान् (मार्तण्डः) तां मुखे समभावयत् ।"""सा तन्निरवमच्छुक्र नासिकायां विवस्वत: । नासत्य:: हरि.1.9.54 3 सवितुश्चाश्वरूपस्य नासिकाम्यां तु तौ स्मृतौ। असूत सा महाभागा त्वन्तरिक्षेऽश्विनौ किल ।। नासत्यञ्च दस्रञ्च मार्तण्डस्यात्मजावुभौ ।। वा.पु.उ.22.24 4 ततश्च नासिकायोगं तयोः (अश्व- रूपभानु-वडवारूपसंज्ञा) समेतयोः । नासत्यदलतनयावश्वी- वक्त्रविनिर्गतौ ।। मा.पु.78.23 5 अश्वरूपेण मार्तण्डस्तां मुखे समभावयत् । मैथुनाय विचेष्टन्ती परपुंसोऽपशङ्कया । सा तन्निरधम- च्छुक्रं नासिकाभ्यां विवस्वतः । देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ । नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वावश्निाविति ॥ वा.पु.उ.22.76.78 6 सैव (संज्ञा) भूत्वाऽथ वडवा नासत्यौ सुषुवे भुवि। 7 नासापुटाभ्यामुत्सृष्टं परोऽयमिति शङ्कया। तद्र तसस्ततो जातावश्वि- नाविति निश्चितम् । दसौ सुत- त्वात् सञ्जातौ नासत्यौ नासिका- ग्रतः॥ म.पु.11.36.37 द्र. अश्विनीकुमारः, अश्विनौ । भा.पु.6 6.40 --...

·97 2 3 मुहुः ॥ निमेषं चक्रुः । निन्दा निन्दा तामाहुराचार्याः यद्दोषानिन्द्यते वचः। वा.पु पू.59.109 निमिः नेत्रेषु सर्वभूतानां वायुभूतश्चरिष्यति । त्वत्कृते च निमिष्यन्ति चक्षूषि"" वायुभूतेन चरता विश्रमार्थ मुहुः वा.रा. उत्तर 57.16 निमेषः 1 तदहं (निमि:)इच्छामि सकललोक- लोचनेषु बस्तु न पुनश्शरीरग्रहणं कर्तुमित्येवमुक्त देवरसावशेषभूतानां नेत्रेष्वतारितः । ततो भूतान्युन्मेष- वि.पु.4.5.18.19 2 विदेह उष्यतां कामं लोचनेषु शरीरिणाम् । उन्मेषरणनिमेषाभ्यां लक्षितोऽध्यात्मसंस्थितः ।। भा.पु.9.13.11 3 अथ ब्रह्मण आदेशाल्लोचनेष्व- वसन्निमिः । निमेषा:स्युश्च लोकानां तद्विश्रामाय नारद ।। म पु.61.35 4 नेत्रपक्ष्मसु सर्वेषां त्वं वसिष्यसि पार्थिव । त्वत्सम्बद्धात्तथा तेषां निमेष: सम्भविष्यति । चालयिष्यन्ति तु तदा नेत्रपक्ष्माणि मानवाः ।। म.पु.201.19.20 नियमः इन्द्रियग्रामनियमान्नियमश्चाभिधीयते । अ.पु. नियमोपमा व्यावृत्तेनियमोपमा। अ.पु.343.12 निरुक्तं नामधातुविभक्तीनां तत्त्वार्थनियमाय च । सर्ववेदनिरुक्तानां निरुक्तमृषिभिः महा. पाश्व. हतम् ।। अपे. 1.4.26723 निश्चयोपमा उपमेयस्य संशय्य निश्चयान्निश्चयोपमा प्र.पु 344.18 निषाद:* 1 निषीदेत्येवमूचुस्तमृषयो ब्रह्म- महा. वादिनः । तस्मानिषादा संभूताः। 12.59.102 2 तमत्रिविह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्य- व्रवीत्तदा । निषादवंश-कर्ताऽसौ बभूव ॥ हरि.1.5.19 । .175.3 76 ·98 1 2 3 4 TRACMMISHRA नीलकण्ठः 3 निषीदेत्यब्रवीदेनं पुत्रं शान्तं पिता- महः । तस्मानिषादः सम्भूतः स्वरस्तु स निषादवान् ॥ वा.पु.21.42 4 तमार्तं विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्यब्रुवन् किल । निषादवंशकर्ताऽसौ बभूवानन्त- विक्रमः ।। वा.पु.उ.1.123 5 निषीदेति तमूचुस्ते निषादस्तेन सोऽभवत् ।। वि.पु.1.13.35 6 ते मन्त्रैविह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्य- ब्रुवंस्तदा । निषादवंशकर्ता स बभूव मुनिसत्तमाः ।। अ.पु. 7 दद्दशुस्ते महात्मानो निषीदेत्य- ब्रवंस्ततः । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा निषसाद भयातुरः॥ पद्म पु.भूमि.28.43 1 दधार भगवान् कण्ठे (विष) तदाप्रभृति देवस्तु नीलकण्ठ महा.1.17 इति श्रुतिः ॥ पा.टि.274 2 अस्य (रुद्रस्य) भुजगः पीड्य- महा.12.329.15 मानः कण्ठो नीलतामुपनीतः । (2,3) 3 स्वायम्भुवे नारायणहस्तबन्ध- महा.12.329 ग्रहणान्नीलकण्ठत्वमेव वा । 15 (4) 4 दत्तः प्रहार: कुलिशेन पूर्व' कण्ठे नल्यं तेन ते यत्प्रवृत्तं तस्मात् ख्यातस्त्वं नीलकण्ठेति हरि.2.74.31 5 तत्कृता नीलता चासीत् (विष पानान्तरम्) कण्ठे बहिनिभा शुभा । तदाप्रभृत्ति चैवाहं महा.गी.. मनु, नीलकण्ठ इति स्सृतः। 141.दा.4 5 क्षीराब्धेमध्यमानाच्च विषं हलाहलं ह्यभूत् । हरेण धारितं कण्ठे नील- कण्ठस्ततोऽभवत् ।। अ.पु.3.9 ....- कल्पः ॥

·99 1 2 3 4 कू.पु.पू.16.55 नीललोहितः 1 लोहितोऽभूत् स्वयं नीलः शिवस्य हृदयोद्भवः । नीलश्च लोहितश्चैव यतः कालाकृतिः पुमान् । नील- लोहित इत्युक्तस्तेन देवेन वै प्रभुः।। लि.पु.पू.41.25.27 2 नीलं येन ममाङ्गतु रसाक्त लोहितं त्विषा । नीललोहित इत्येव ततोऽहं परिकीर्तितः ॥ स्कन्द पु. (श.क) लुसिंहः 1 नरस्यार्घतनु कृत्वा सिंहस्यार्द्ध तनु तथा । नृसिंहवपुरव्यक्तो हिरण्य- कशिपोः पुरे ॥ 2 सिंहस्य कृत्वा वदनं मुरारिः सदा करालञ्च सुरक्तनेत्रम् । अद्ध वपुर्वै मनुजस्य कृत्वा ययौ सभां दैत्यपतेःपुरस्तात् ॥ अ.पु. (श.क.) नैमित्तिक: एष नैमित्तिको नाम मैत्रेय प्रति- (प्रलयः) सञ्चरः । निमित्तं तत्र यच्छेते ब्रह्म- रूपधरो हरिः ॥ वि पु.6.4.7 नैमिष: (श:) 1 यत्रास्य (चक्रस्य) शीर्यते नेमिः स (नैमिषारण्य) देशः तपसः शुभः ।" प्रययुस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिर्व्य- शीर्यत । तद्वनं तेन विख्यातं नैमिषं (श.क.) (शं) मुनिपूजितम् ॥ वा.पु. 2 नेमिः संशीर्यते यत्र स देश: पावन: ..... ...- स्मृतः। प्रेत्यात्र चालयंश्चक्रनेमिः शीगोंड- त्र पश्यतः । तेनेदं नैमिशं प्रोक्त क्षेत्रं परमपावनम् ॥ देभा.1.2.28-32 3 भ्रमतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत । कर्मणा तेन विख्यातं नैमिषं मुनि- पूजितम् ॥ वा.पु.पू.27 - ·100 1 2 3 4 84 4 गच्छतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिः व्यशीर्यत । पुण्यः स देश: मन्तव्य: इत्युवाच तदा प्रभुः।। वा.पु.पू.1.165 5 यत्रास्य नेमिः शीर्येत स देशस्तपसः शुभः । ततो मुमोच तच्चक्रं ते च तत् समनुब्रजन् । तस्य वै व्रजतः क्षिप्रं यत्र नेमिरशीर्यत । नैमिषं तत् स्मृतं नाम्ना पुण्यं सर्वत्र. पूजितम् ॥ कू.पु.उ.43.9 नैमिषारण्य 1 नेमिस्तु हरिचक्रस्य शीर्णा यत्रा. भवत् पुरा। तदैतन्नैमिषारण्यम्.. महा. 2.87.73; म पु.22.15 2 उवाच निमिषेणेदं निहतं दानवं बलम् । अरण्येमिस्ततस्त्वेतन मि- षारण्यं-संज्ञितम् ॥ लि.पु पू.1.8 वाराह.पु. (श.क.) नैमिषेयः तत्र ते ईजिरे सत्रं नैमिषे ब्रह्मवादिनः। नैमिषे ईजिरे यत्र नैमिषेयास्तत: स्मृताः ॥ वा पु.पू.2.12 कुशलाकुशलानां तु प्रहारणं न्यास उच्यते । लि.पु.पू.10.28 पक्षिराजः भवत्वेष पतत्रीणामिन्द्रोऽतिबल- सत्त्वान् । महा. 1.27.20 पंक्तिपावनः 1 यावदेतत्प्रपश्यन्ति पंक्त्यास्तावत्पु- नन्त्युत । ततो हि पावनात्पंक्त्याः महा.गी.प्रे.अनु. पंक्तिपावन उच्यते ।। 9036 2 त्रिणाचिकश्च त्रैविद्यो यश्च धर्मान् पठेद् द्विजः । बहिस्पत्ये तथा शास्त्रे पार यश्च द्विजो गतः ।। सर्वे ते पावना विप्राः पंक्तीनां समुदाहृताः ।। वा.पु.उ.17.58 3 विद्यावेदवतस्ताताः ब्राह्मणा सर्व एव हि । सदाचारपराश्चैव विज्ञेया: पंक्तिपावना: न्यासः - 4.

·101 1 2 3 प.पु. स्वर्ग 35. वेदविद्याव्रतस्नातो विप्रः पंक्ति पुनात्युत। यावदेते ....."उच्यन्ते पंक्तिपावनाः। (श. क.) अथ चेद् वेदवित् सबै : पक्तिदोष- विजितः । न च स्यात् पतितो राजन् पंक्तिपावन उच्यते ।। पञ्चशिखः 1 पंचनांतसि निष्णात: पंचरात्र- विशारदः । पंचज्ञः पंचकृत पंचगुणः महा.पा.टि. पंचशिखः स्मृतः ॥ 12.211.10 5 10 2 जटा वह्निशिखारूपा पञ्च सन्ति च मस्तके । तपस्तेजोभवा यस्य स च पञ्चशिखः : स्मृतः ।। ब्र.वैद्रखं. 22.17 पंचाप्सरस् (पाख्यानमात्रम्) महा.गी.प्रे.अनु. 218.11.12 वा.रा.अरण्य 11.1.20 - पञ्चायतनः पञ्चानामपि देवानां ब्रह्मादीनां यदा- श्रयम् । ओंकारबोधितं लिङ्ग पञ्चायतनमुच्यते ॥ पंचालक 1 पंचैते (मुद्गल • संजय - वृहदिषु- यवीनर-कृमिलाश्वाः) रक्षणायालं देशानामिति विश्रुताः । पंचाना विद्धि पंचालान् अलं संरक्षणे तेषां पंचाला इति विश्रुताः ।। हरि 1.32.65,6685 2 तस्मात् (हर्यश्वात्) मुद्गल-सृञ्जय- बृहदिषु - यवीनर-काम्पित्यसंज्ञाः । पञ्चानामेव तेषां विषयाणां रक्षरणायालमेंते मत्पुत्रा इति पित्राभिहताः पञ्चालाः ॥ वि.पु. 4.19.59 2 यवीनरो बृहदिषुः काम्पिल्यः संजयः सुताः। भभ्यश्विः प्राह पुत्रा मे पञ्चानां रक्षणाय हि । विषयाणा- भा.पु. मलमेते इति पञ्चाल संज्ञिता ।। 9.2132-33 क.पु.पू. 22.8 ·102 AND 1 2 3 4 पति: । पत्नी 4 पञ्चानां चैव पञ्चालानेतान् जन- पदान् विदुः। पञ्चालं रक्षिणो ह्य ते देशानामिति नः श्रुतम् ।। म.पु. 50.3, 4 5 पञ्चानां रक्षणार्थाय पिततानभ्य- भाषत । पञ्चालं विद्धि पञ्चैतान् स्फीता जनपदा: युताः । अलं संरक्षणे तेषां पञ्चाला इति वा.पु.उ. विश्रु ताः ।। 37.193 1 पालनाद्धि पतिस्त्वं मे......" महा. 14.93.26 2 पालनाद्धि पतिस्तथा *गुरण स्यास्य निवृत्ती तु...न पतिः महा. पतिः। 12.258.35 3 पात्याच्चैव पतिः स्मृतः। 4 पालनाच्च पतिः स्मृतः । महा.ग.1.104.30 5 पालनात्पतिरुच्यते । ब्र.वै.प्र.ख. 42.24 (भर्तव्या) रक्षणीया च पत्नी हि पतिना सदा। 78 1 पतत्वात्पन्नगश्चैव । लि.पु. 70.230 2 पन्नत्वात्पन्नगश्चैव । नदी च ...........क्षीरसंकाशसलिला पयोधरामिति श्रुतिः । हरि. 3.3526 परमः संप्रकृष्टत्वात् । लि.पु. 70.98 परश्च तु प्रकृतत्वात् । वा.पु पू.5.34 1 विवृत्तिसमकालं तु बुद्ध या व्यक्तिमृषि- स्त्वयम् । ऋषन्ते परमां यस्मात् परमपिस्ततः स्मृतः ॥ म.पु.120/(श.क.) 2 निवृत्तिसमकालं तु बुद्ध या व्यक्ति- मृषिस्त्वयम् । परं हि ऋषते यस्मात् परमपिस्ततः स्मृतः ॥ परमार्थात्मनोर्योग: परमार्थ इतीष्यते। अ.पु. 380.43 महा.3 67.13 पन्नगः वा.पु. 9.31 पयोधरा (नदी) परमः परषि: वा.पु.पू. 59.87 परमार्थः ·103 1 2 3 कू.पु.पू. 4.60 अ.पु. 344.11 महा. 315.52 - परमेश्वरः परत्वात्परमेश्वरः । परस्परोपमा तुल्यमेवोपमीयते यत्रान्योन्येन मिणा। परस्परोपमा सा स्यात् प्रसिद्ध रन्यथा तयोः।। परावहः येन सृष्ट: पराभूतो यात्येव निवर्तते । परावहो नाम परो वायुः । पराशरः परासुश्च यतस्तेन वसिष्ठः स्थापित- स्तदा । गर्भस्थेत ततो लोके पराशर इति स्मृतः ॥ महा. 1.169.3 परिक्षित 1 परिक्षीणे कुले जातो भवत्वयं महा. 1.90.92 परिक्षिन्नामेति । तु.-महा.14.96.10 6 12 2 परिक्षीणेषु पुत्रस्तव भविष्यति । एतदस्य परिक्षित्वं गर्भस्थस्य भविष्यति । महा. 10.16.3 परिवहः यस्मिन् पारिप्लवे दिव्ये वहन्त्यापो महा. विहायसा। 12.315.46 परिवेदनीया यया चैव परिवेद्यते। महा.12.159.63 परीक्षित स एव लोकविख्यातः परीक्षिदिति यत्प्रभुः । गर्भदृष्टमनुध्यायन् परीक्षेत परेष्विह ।। पर्जन्यः गर्ज शब्दे प्रपूर्वस्य धातोः पर्जन्नि- पात्यते। गर्जत्यतीव यस्माच्च तस्मात्प- जन्य उच्यते ।। सोम्ब.पु. 8.34 ग्रन्थयन्ति यथा पर्वाणीक्षवेण्वोर्भवन्त्युत ! तथाई मास पर्वाणि शुक्लकृष्णानि बै विदुः ॥ पर्वतः । पर्वभिः पर्वताः स्मृताः । लि.पु. 70.135%8 वा.पु.पू.8.11; 6.30 2 पर्वबन्धाच्च पर्वताः । म.पु. 123.36 भा.पु. 1.12.31 - - पर्व वा.पु.पू. 56.33 - ·104 1 2 3 4 पशुः - पशुपतिः 320 1 परिग्रहविनिमुक्तास्ते सर्वे पशवो- दिताः । पशुभिः प्रेरिता ये तु सर्वे ते पशवः स्मृताः ॥ लि.पु.उ. 20.38 1 सर्वथा यत्पशून् पाति तैश्च यद् महा. 7.173.82 रमते सह । तेषामधिपतिर्यश्च तु.-महा.गी.प्रे.अनु. तस्मात् पशुपतिः स्मृतः ।। 145 दा. 18 2 ग्राम्यारण्यानां त्वं पतिस्त्वं पशूनां ख्यातो देवः पशुपतिः सर्वकर्मा । हरि 2.74.34 3 ब्रह्माद्याः स्थावरान्ताश्च देवदेवस्य शूलिनः । पशवः परिकीत्यन्ते ससारवशवर्तिनः । तेषां पतित्वाद् भगवान् रुद्रः पशुपतिः स्मृतः ।। लि.पु.उ. 9.12 4 अहञ्च सर्वविद्यानां पतिराद्यः सनातनः । अहं वै पतिभावेन पशु- मध्ये व्यवस्थितः। अतः पशुपति- मि त्वं लोके ख्यातिमेष्यसि ।। वा.पु. (श.क.) 5 देवादय: पिशाचान्ताः पशवः परि- कीर्तिताः । तेषां पतित्वात् सर्वेशो भवः पशुपतिः स्मृतः ॥ लि.पु.पू. 7.54 1 सखा सखे य: सख्येयः पशूनां च सखा सदा । गौणं पशुसखेत्येवं महा. विद्धि मामग्निसंभवे ।। 13.95.43 2 पशून् रंजामि दृष्ट्वाऽहं पशूनां च सदा सखा । गौणं पशुसवेत्येवं महा.गी प्रे.अनु. विद्धि मामग्निसम्भवे ।। 93.100 1 तत्र पंचजनं हत्वा-"अाजहार ततः शंङ्खच पुरुषोत्तमः ।। वा रा.कि.42.28 2 स तु पंचजनं हत्वा शंङ्ख लेभे जनार्दनः । यस्तु देव-मनुष्येषु हरि. 2.33.17 पांचजन्य:...."|| पशुसखः पाञ्चजन्यः (शङ्खः) तु.-201.67 ·105 1 2 3 महा. 3.210.5 अ.पु. 159.5 जल- 3 इत्युक्तोऽन्तर्जलं गत्वा हत्वा पञ्चजनं च तम् । कृष्णो जग्राह तस्यास्थि- प्रभवं शङ्खमुत्तमम् - तं पाञ्च- जन्यमापूर्य गत्वा यमपुरं हरिः ।। वि.पु. 5.21.28-30 (अग्निः) 4 पंचवर्ण: सुतपसा कृतस्तै: पंचभिः जनैः । पांचजन्यः श्रतो देवः पंचवंशकरस्तु सः। पाण्डुः यस्मात्पाण्डुत्वमापन्ना-..."तस्मादेष सुतस्तुभ्यं पाण्डुरेव भविष्यति । नाम महा. चास्य तदेवेह भविष्यति शुभानने ।। 1.100.17 पात्रं पतनात्त्रायते यस्मात् तस्मात् पात्रं जनार्दन । पादपः वक्त्रेणोत्पलनालेन यथोवं माददेत् । तथा पवनसंयुक्तः पादैः महा. पिबति पादपः ॥ 12.177.16 पाद्म पद्मकल्पस्य माहात्म्यं तत्र यस्मादुदा- (पुराणं) हृतम् । तस्मात्पा समाख्यातं शि.पु. उ.ख. पुराणञ्च द्वितीयकम् ॥ 544.126 पाराशर्य: पराशरेण संयुक्ता सद्यो गर्भ सुषाव (व्यास:) सा। जज्ञे च यमुनाद्वीपे पाराशर्यः ।। महा. 1.57.59 पारिजातः पारिजातो विष्णुपद्याः पारिजातेति शब्दितः । हरि. 2 67.70 पारीक्षितः इति पारीक्षितो राजा" तत्रैव (जनमेजयः) 2.128.40 पार्थः तस्मै (कुन्तये) चापुत्राय पृथामात्मजां निधिना शूरो दत्तवान् । तां च वि.पु. पाण्डुरुवाह। 4.14.32-34 पाथिव: क्षमया धारयन् लोकान् पार्थिवः पार्थिवो भवेत् । पार्वती 1 मेनायामभवत्पुत्री तदा हिमवतः सती। स चापि पर्वतवरो ददौ 8 20 अ.पु. 226.20 ·106 2 3 4 कूपु.पू. 11.12 -- पावकः रुद्राय पार्वतीम् । ख्यातौ तेषु च विख्याता पार्वती तेन कीर्तिता । 2 पर्वतस्य सुता देवी साविभूता च पर्वते । पर्वताधिष्ठातृदेवी पार्वती ब.वै. प्र.ख. तेन कीतिता ॥ 56.47,57.26 3 महोत्सवविशेषे च पर्वन्तिति- सुकीर्तिता। तस्यधिदेवी या सा ब्र.वै.-प्र.ख. 56.46, पार्वती परिकीर्तिता ।। 57.25 पार्श्वमौलि तस्य (मणिभद्रस्य) तेन प्रहारेण (यक्ष:) मुकुटं पार्श्वमागतम् । तदा प्रभृति वा.रा.उत्तर यक्षोऽसौ पार्श्वमौलिरिति स्मृतः ।। 15.15 पालकः पालकश्चापि पालनात् । लि. .पु. 70.105 वर्णकस्याभिपालनात् । आदित्यसंज्ञ: कपिलो....... । वा.पु.पू. 5 41.42 पावनात्पावकश्चासि...-1 महा. 2.28.28 पाशुपत | अहं पशुपति म मद्भक्ता ये च महा. 13. अपे. मानवाः । सर्वे पाशुपता ज्ञेया। 15.4351 2 व्रतं पाशुपतं चैव स्वयं देवो महेश्वरः। उपदिश्य मुनीनाञ्च सहस्ते चाम्बया भवः । तदाप्रभृति ते देवाः सर्वे पाशुपताः स्मृताः । पशूनां च पतिर्यस्मात् तेषां साक्षाद्धि देवताः। तस्मात्पाशुपता: प्रोक्ता तपस्तेपुश्व ते पुनः । ततो द्वादश- वर्षान्ते मुक्तपाशाः सुरोत्तमाः ।। लि.पु.पू.80.55-57 पितरः 1 पितरो 'ह्य पपक्षाभ्यां रात्र्यह्नो- रन्तरेऽभवन् । तस्मात्ते पितरो देवा पितृत्वं तेन तेषु तत् ।। लि.पु. 70.208 2 पितृवन्मन्यमानस्तान पुत्रान् प्राध्या- पयत प्रभः । पितरो ह्य पपक्षाभ्यां रात्र्य लोरन्तराऽसृजत । तस्मात्ते पितरो देवा पुत्रत्वन्तेन तेषु तत् ।। वा.पु.पू. 9.11 - - 0 ·107 2 3 4 7 9 कू.पु.उ. 18.108 प्रभुः ।। पिता 1 भृत्यानां भरणात्सम्यक् प्रजानां परिपालनात् । अर्थादानाच्च धर्मेण वा.रा.अयो. पिता-.""|| 105.33 2 रक्षणाच्च पिता न णाम् । व.वै.ग.ख. 54. पितामहः जगतः पितृभूतानां शिवो मूर्त्यात्मना- मपि। पितृभावेन सर्वेषां पितामह उदीरितः ।। शि.पु. 6.9.6 पितृयज्ञः 1 एकन्तु भोजयेद् विप्रं पित नुद्दिश्य सन्ततम् । नित्यश्राद्ध तदुच्छिष्टं पितृयज्ञो गतिप्रदः ॥ 2 पितृ नुद्दिश्य यद्दत्तं पितृयज्ञः स उच्यते । लि.पु.पू. 26.19 पिनाक अानतेनाथ शूलेन पारिगनामिततेजसा । पिनाकमिति चोवाच शूलमुग्रायुधः महा. 12.278.18 पिप्पलादः पिप्पलैः पालितो यस्मात्पिप्पलादः स बालकः । पिपीलिक तद् वै पिपीलिक नाम वरदत्तं पिपीलिकैः। महा. 2.48.33 पिशाचः पिशाचाः पिशिताशनात् । लि.पु. 70.233 पीतकल्प: यदाऽहं पुनरेवेह पीतवर्णो युगक्रमात् । यत्कृतेन च नाम्ना वै पीतकल्पो- ऽभवत्तदा ।। लि.पु.पू. 23.13 पुण्डरीकाक्षः पुण्डरीकं परं धाम नित्यमक्षयम- क्षरम् । तद्भावात्पुण्डरीकाक्षः । पुण्यकः कर्मणा मनसा वाचा पति नातिचरन्ति याः । तासां पुण्यफलं सौम्ये पुण्यकैः समुदाहृतम् ।। हरि. 2.78.17 1 पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मापितरं त्रायते सुतः । तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः वा. रा. अयो. पितृ न यः पाति ।। 107.12. ब्र.पु. 110.80 महा. 5.68.6 7 10 ·108 2 3 4 ........br 2 तस्मात् पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा ।। महा. 1.68.38 3 त्रायन्ते नरकाज्जाताः पुत्राः धर्म- प्लवाः पितृ.न् । महा. 1.69.19 4 पुन्नाम्नो नरकात्पुत्रस्त्रातीति पितरं मुने । महा. 1.220:14 5 अपत्यमस्मि ते पुत्र (पुत्त) स्त्रा णात्पुत्रो हि विश्रुतः । आत्मा पुत्र: स्मृतः" महा. 14.98.37 6 सर्वथा तारयेत्पुत्रः पुत्र इत्युच्यते बुधैः । महा. 1.147.5 7 त्रातः स पुरुषव्याघ्र पुन्नाम्नो नरकात्तदा। हरि. 1.5.25 8 पुन्नाम्नो नरकात्पुत्रो यस्मात्त्राता पितृ स्तदा । तस्माद् ब्रुवन्ति पुत्रेति पुत्रं.........। तत्रैव 2.23.20 9 नरकं पुदिति ख्यातं दुःखं च नरकं विदुः । पुदस्त्राणात्ततः पुत्रमिहेच्छति परत्र च ।। तत्रैव 3.73.29 10 पितृ नृणात् तारयति पुत्र इत्यनुशुश्रुम । तत्रैव 14.93.71 11 तमुत्पन्नेन राषिः स सत्पुत्रेण धीमता । पुरुषव्याघ्रः पुन्नाम्नो नरकात्त्रायते ततः ।। वा.पु.उ. 1.129 12 पुन्नाम्नो नरकात्त्राति इति पुत्रे त्विहोक्तितः । 13 पुन्नाम्नो नरकात् त्रातः सुतेने सुमहात्मना । वि.पु. 1.13.42 14 पुमिति नरकस्याख्या दुःखं च नरकं विदुः। 15 पुसस्त्राणान्वितं पुत्रं तथाभूत प्रसूयते ॥ लि पुपू 89.13 लि.पु.पू. 5.31 ·. 109 पुरञ्जयः पुराकल्प: Minute पुराणं 2 3 16 पुन्नाम्नो नरकात् त्राति पुत्रस्तेनेह गीयते । बामन पु. 60.76 17 पु नाम नरकं घोरं विनाशयति सर्वतः । एतस्मात्कारणात् साध्य: ततः पुत्त्रेति गद्यते । वामने पु. 61.20 18 पुन्नाम्नो नरकाद् यस्मात्पितरं त्रायते तु यः। ग.पु.उ.ख.11.38 19 कोऽयं पुन्नामको देवनरकात त्रायते पुत्रकः । वामन पु.60.77 पुरं जितं तु दैत्याना तेनाभूच्च पूरञ्जय । दे.भा. 7.9.28 यो ह्यत्यन्ततरोक्तश्च पुराकल्पः स उच्यते । पुरा विक्रान्तवांचित्वात् पुराकल्पस्य कल्पिता ॥ वा.पु.पू. 59.118 1 पुरा परम्परां वष्टि (वक्ति) पुराणं तेन तत् स्मृतम् । पद्म पु. 1.2.53 2 यस्मात् पुरा नतीदं पुराणं तेन तत्स्मृतम् । वा.पु.पू. 1.183 कल्पस्य पुराणानि विदुर्बुधाः । मै.पु. 5.3.63 4 यस्मात् पुरा ह्यनन्तीदं पुराणं तेन चोच्यते । 5 यस्मात् पुरा ह्यभूच्चैतत् पुराणं तेन तत् स्मृतम् ॥ ब्र.पु. 1.1.173 1 नवद्वारं पुरं पुण्यं व्याध्य शेते महानात्मा तस्मात् पुरुष उच्यते ।। महा.12.203.35 7 11 2 देहेऽस्मिन् पुरुषः परः- .... महा-गीता 13.22 3 परं विषहते यस्मात् तस्मात् पुरुष उच्यते । महा. 5.131.33 4 पुरं विषहते यस्मात् तस्मात् पुरुष उच्यते । महा. 5.131.35 5 पूरगत्सिदनाच्चैव महा. 5.68.10 6 भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मसृष्टः पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् । स्वांशेन 3 पुरातनस्य वा.पु.उ. 41.55 पुरुषः ·Hamailonial 110 wn 1 2 3 4 वा.पु.पू. 59.76 । म.पु. 145.78 विष्टः पुरुषाभिधानमवाप नारायण आदिदेवः ।। मा.पु. 11.4.3 7 यस्मात्पुर्यां स शेते च तस्मात्पुरुष उच्यते । लि पु. 70.103 8 यस्मात्पुर्यनुशेते च तस्मात् पुरुष उच्यते । वा.पु.पू. 4.41, 5.40 9 पुरि शेते तथाभ्रे च तस्मात् पुरुष उच्यते । वा.पु.पू. 14.15 10 अत्र शेते च यत्पुर्यां क्षेत्रज्ञानमथापि वा। पुरीशयत्वात् पुरुषः क्षेत्र- ज्ञानात्समुच्यते । 11 यस्मात्पुर्यनुशेते च तस्मात् पुरुष उच्यते । पुरप्रत्ययिको यस्मात् पुरुषेत्यमिधीयते ॥ वा.पु.उ.40.116 12 पुरे शयनात् पुरुषः 13 स वै शरीरी प्रथम: स वै पुरुष मा.पु. 45.64 उच्यते । 14 पवनो हि यथा ग्राह्यो विरचन् सर्वमूर्तिषु । पुरि शेते सुदुर्ग्राह्यस्त- लि.पु.पू. 88.46 15 पुरुषोऽसि पुरि शेषे त्वमङ्ग ष्ठ- प्रमाणतः। लि.पु.पू. 88.88 16 पुरि शेते पुरं देहं तस्मात् पुरुष उच्यते । लि.पु.पू. 28.5 17 पुराण्यनेन मृष्टानि नृतिर्यगृषि- देवताः । शेते जीवेन रूपेण पुरेषु पुरुषो ह्यसौ ।। पुरुषोत्तमः 1 पूरणात्सदनाच्चैव ततोऽसौ पुरुषो- त्तमः । 2 .....-अक्षरादपि चोत्तमः । अतो- ऽस्मिन् लोके वेदे च प्रथित: महा. 6.37 18 पुरुषोत्तमः ॥ (गीता 15.18) कू.पु.पू. 4.38 स्मात्पुरुष उच्यते ॥ भा.पु. 7.14.37 महा. 5.68.10 -- ·1 2 3 4 पुरूरवाः पलस्त्यः जातमात्रः सुतो रावमकरोत् स पृथु- स्वरम् । तेन सर्वेऽवोचन् वै संगता ऋषयः सुराः । यस्मात्पुरूरवोऽस्येति पुरूरवाः । स्यादित्येवं नाम चक्रुः सर्वे. ब्रह्म सन्तुष्टमानसाः॥ 108.73, 74 1 पुल: तपः समूहश्च यस्यास्ति सर्व जन्मनाम् । तपःसंघस्वरूपश्च पुल- स्त्यस्तेन कीर्तितः ॥ अ.वै.व.ख. 22.15 2 केशश्च निशितैर्भूतः पुलस्त्यस्तेन स स्मृतः । 1 केशैर्लम्बः समुद्भूतस्तस्मात्तु पुलहः वा.पु.उ. 4.45 पुलहः स्मृतः । वा.पु.उ. 4.45 ब्र.वै.ब्र.ख.22.14 पुष्कलावतं वा.रा.उत्तर 101.11 पूः लि.पु. 70.17 2 पुल. तपः सु वेदेषु वर्तते हः स्फुटे. ऽपि च । स्फुटस्तपः - समूहश्च पुलहस्तेन बालकः ॥ पुष्कलं पुष्कलावते । 1 यः पूरयति यस्माच्छ कृत्स्नान् देवाननुग्रहैः । नयते तत्त्वभावञ्च तेन पूरिति चोच्यते ॥ 2 अापूरयित्वा यस्माच्च कृत्स्नान् देहाननुग्रहैः । नयते तत्त्वभावांश्च नियतांस्तेन चोच्यते ।। 1 पूरणात् पूरको वायुः । 2 बाह्य न वायुना देहं दतिवत् पूरयेद् तथा पूर्णश्च सन्तिष्ठेत् पूरणात् पूरकः स्मृतः ।। 3 उदरं पूरयेत् तावद् वायुना याव- दीप्सितम् । प्राणायामो भवेदेष पूरको देहपूरकः ।। । यदीक्षते व्यतीपाते दिवा पूर्णे परस्परम् । चन्द्राविपराहे तु पूर्णात्मानौ तु पूणिमा। वा.पु.पू. 4.30 अ.पु. 161.22 यथा। अपु. 373.8 अ.पु. 214.21 पूर्णिमा वा.पु.पू. 56,41 ·112 -- ma- 2 3 4 - .... 2 सम्पूर्णमण्डलः श्रीमांश्चन्द्रमा उप- रज्यते । यस्मादाप्यायते सोमः पञ्चदश्यान्तु पूर्णिमा । वा.पु.पू. 56.56 पूषा यस्मात् सिञ्चति लोकांस्त्रीन् भूर्भुवः स्वोमृतादिभिः । पुष पुष्टौ स्मृतो धातुस्तस्मात्पूषा स उच्यते । साम्ब.पु. 8.35 पृथुः 1 यत्नतः प्रथितेत्यूचुः सर्वानभिभ- महा. ग. द्रोण वन्पृथुः । 69.2 2 प्रथयिष्यति वै लोकान् पृथुरित्येव शब्दितः । महा. 12.29.130 3 अात्मानं प्रथयित्वाऽहं प्रजां धारयिता चिरम् । हरि. 1.6.5 4 गतासोस्तस्य (वेनस्य) भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम् ।...--..- ----..."जातो नारायणांशेन पृथुराद्यः क्षितीश्वरः ।। भा.पु. 4.13.20 5 तस्यैव दक्षिणं हस्तं ममन्थुस्ते ततो द्विजाः। मथ्य माने च तत्राभूत्पृथु- वैन्यः प्रतापवान् । वि.पु. 1 13.39 6 पुथुस्तस्मात्समुत्पन्न: करास्फालन- तेजसः । पृथोः करतलाद्वापि यस्माज्जातः पृथुस्ततः ।। 7 -पुनर्ममन्थुस्ते विप्रा दक्षिणं पाणिमेव च । (सु) स्वकरात्पुरुषो जज्ञे द्वादशादित्यसन्निभः ।। पा.पु.भूमि 28.48 पृथ्वी-पृथिवी81 प्रथिता धनतः (धर्मतः) चेयं पृथिवी बहुभिः स्मृता। महा.12.59 128 2 ततोऽभ्युपगमात् राज्ञः पृथोर्वैन्यस्य भारत । दुहितृत्वमनुप्राप्ता देवी पृथ्वीति चोच्यते ॥ हरि. 1 6.46 3 पृथ्वीयं पृथुकन्यत्वात् । व्र वै प्र.ख 9.3 वा.पु.उ. 1.126 8 7 ·113 poned 2 3 ब्र.वै.प्र.ख.10.33 4 पृथ्वीयं (पृथिवी) पृथुकन्यात्वा- द्विस्तृतत्वान्मही मुने । 5 प्राणप्रदाता स पृथुर्यस्माद्भमेर- भूत्पिता । ततस्तु पृथिवीसंज्ञामवा- पाखिलधारिणी॥ 6 दुहितृत्वं गता यस्मात्पृथोर्धर्मवतो मही । तदानुरागयोगाच्च पृथिवी विश्रुता बुधैः ।। 7 दुहितृत्वमनुप्राप्ता पृथिवीत्युच्यते वि.पु. 1.13.89 म.पु. 10.35 ततः । वा.पु.उ. 2.3 पृश्निगर्भ (कृष्ण:) 3 21 पौरुष 8 पृथुना प्रविभक्ता च शोधिता च वसुन्धरा। अ.पु. (श.क.) 9 पृथ्वी विस्तारयोगतः । दे.भा. 3.13.8 1 पृश्निरित्युच्यते चान्तं वेदा आपो- ऽमृतं तथा। ममैतानि सदा गर्ने महा. पृश्निगर्भस्ततो ह्यहम् ॥ 12.328.40 2 अदृष्ट्वान्यतमं लोके शीलौदार्यगुणः समम् । अहं सुतो वां (देवकी-वसु- देवयोः) अभवं पृश्निगर्भ इति श्रुतः।। भा.पु 10.3.41 यत्स्वयं कर्मणा किंचित् फलमाप्नोति पूरुषः । प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्टं तत्पौरुष- मिति स्मृतम् ।। यस्मान्मनसि सम्पूर्णो ब्रह्मणः परमे- ष्ठिनः । पुरा वै भगवान् सोमः पौर्ण- मासी ततः स्मृतः ॥ वा.पु.पू.21.62 इत्येते क्रूरकर्माणः पौलस्त्या: राक्षसा कू.पु.पू.20.14 1 प्रकृष्टवाचक: प्रश्च कृतिश्च सृष्टि- वाचकः । सृष्टौ प्रकृष्टा या देवी प्रकृति : सा प्रकीर्तिता । गुणे प्रकृष्टे सत्त्वे च प्रशब्दो वर्तते श्रुतौ । महा. 3.33.16 - पोर्णमासी पौलस्त्यः दश। प्रकृतिः ·114 2 3 4 . प्रचिन्वान् प्रचेताः मध्यमे रजसि कृश्च तिशब्दस्तमसि स्मृतः ॥ त्रिगुणात्मस्वरूपा या सर्वशक्तिसमन्विता । प्रधाना सृष्टि- करणे प्रकृतिस्तेन कथ्यते ॥ प्रथमे वर्तते प्रश्च कृतिश्च सृष्टिवाचकः । सृष्टेराद्या च या देवी प्रकृतिः सा प्रकीर्तिता ।। न.वै.प्र.ख. 1.5-8 2 सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणत्रयमुदा- हृतम् । सम्यगवस्थितिरेतेषां प्रकृतिः परिकीर्तिता। केचित्प्रधानमित्या- हुरव्यक्तमपरे जगुः । एतदेव प्रजा- सृष्टिं करोति विकरोति च ।। म पु. 3.14, 15 प्रचिन्वांस्तु सुतस्तस्य (जनमेजयस्य) यः प्राचीमय जद् दिशम् । हरि. 1.31.5 यः पुत्रश्चेतसा धातुर्बभूव मुनिपुङ्गव । तेन प्रचेता इति च नाम चक्रे पितामहः। ब्र.वै.व.ख. 22.3 प्रजापतय एते हि प्रजाभागैरिह प्रजाः। महा.गी.प्रे.85.134 1 प्रजापतय एते हि प्रजाभागैरिह गी.प्रे.अनु. प्रजाः। 85.134 3 22 2 त्वं प्रजापतिरसंशयम् । प्रजाश्च पालयिष्येऽहमति ते समयः कृतः ।। हरि. 1.5.10 3 कलया स प्रजापतिः । व.वै.ग.ख.45.60 4 पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापति कू.पु.पू. 4.59,लि.पु. 70.101,वा.पु.5.37 5 विश्वे प्रजानां पतयो येभ्यो लोकाः विनिःसृताः। यस्माज्ज्ञानानुगश्चैव प्रज्ञा तेन स उच्यते । लि.पु. 70.21 1 प्रो हि प्रकृतिजातस्य संसारस्य महोदधेः । नवं नवान्तरमिति प्रणव वै विदुर्बुधाः ॥ प्र प्रपञ्चो न प्रजा प्रजापतिः रिति स्मृतः। म.पु. 1.1.25 प्रणवः ·115 । 1 2 3 4 प्रतिग्रहः प्रतिभा (सिद्धिः) प्रतिविन्ध्यः प्रतिहर्ता नास्ति वो युष्माकं प्रणवं विदुः । प्रकर्षेण नयेद्यस्मान्मोक्षं व: प्रणवं विदुः॥ शि.पु. 1.17.4-5 2 ब्रह्मादिस्थावरान्तानां सर्वेषां प्राणिनां खलु । प्राणः प्रणव एवायं तस्मात्प्रणव ईरितः ।। शि.पु. 6.3.14 उरस्यादीनि भिन्नानि प्रतिगृहन् बलानि हि । प्रतिग्रह इति ख्यातो राजकान्तिरक्षमः।। अ.पु. 24232 प्रतिभा प्रतिभावृत्तिः प्रतिभाव इति स्थितिः। लि.पु.पू. 9.16 शास्त्रतःप्रतिविन्ध्यं परप्रहरणाज्ञाने प्रतिविन्ध्योऽभवत्ययम् । महा.1.213-74 प्रतीहारस्तदन्वयः। प्रतिहतेति विख्यातः उत्पन्नस्तस्य चात्मजः । कू.पू.पू. 40.42 1 निवृत्तिविषयाणान्तु प्रत्याहारस्तु संज्ञितः। 2 शब्दादिभ्यः प्रवृत्तानि यदक्षारिण यतात्मभिः । प्रत्यह्रियन्ते योगेन प्रत्याहारस्ततः स्मृतः ।। 1 यः मनः सर्वभूतानां प्रझम्नः परिपठ्यते । महा. 12.326-36 2 संकर्षणाच्च प्रद्म म्नो मनोभूतः स महा. उच्यते । 12.326.39 3 प्रतिव्यूहेन तिष्ठन्ति सदेवासुर- राक्षसाः । प्रविद्युः सर्वधर्माणां प्रद्म म्नस्तेन चोच्यसे ॥ 4 तस्यां जज्ञे च प्रझम्नो मदनांशस्य वीर्यवान् । वि.पु. 5.26.12 प्रत्याहारः वा.पु पू. 11.29 मा.पु. 39.42 प्रमुम्नः म.पु. 248.48 ·116 1 2 3 4 प्रभाकरः (सूर्यः) साम्ब. (अत्रिः) प्रभात कू.पु.पू. 20.3 प्रभावती प्रभासः 1 भा दीप्तावित्ययं धातुश्चोपसर्गेण योजितः । भास्करोति प्रकर्षण यस्मात्तस्मात् प्रभाकरः ॥ पु. 8.23 2 स्वर्भानुपिहिते सूर्ये पतितेऽस्मिन् दिवो महीम् । तमोऽभिभूते लोके ऽस्मिन् प्रभा येन प्रतिता ॥ स्वस्त्यस्तु हि तवेत्युक्ते पतन्निह दिवाकरः । ब्रह्मर्वचनात्तस्य पपात न विभुर्दिवः। ततः प्रभाकरेत्युक्तः प्रभुरत्रिमहर्षिभिः ।। लि.पु.पू. 63.71-73 1 प्रभा प्रभातं ""1 2 प्रभा प्रभातमादित्यात् । लि.पु.पू. 65.4 नाम्ना प्रभावती नाम चन्द्रामेव प्रभावती। हरि. 2.91.41 1 सर्व जगद् भासयते- भासयते एवं तु तीर्थ- प्रवरं पृथिव्यां प्रभासनात्तस्य ततः प्रभासः। महा.9.34.37 2 प्रभां हि परमां लेमे तस्मिन्नुन्मज्य चन्द्रमाः। महा. 9.34.77 3 तत्र चावभासितस्तीथे यदा सोम- स्तदाप्रभृति तीर्थ तत् प्रभासमिति महा. 12.329. नाम्ना ख्यातं बभूव ॥ 46 (10) 4 विमुक्तशापःपुरात्मतेजः सर्वं जगत् भासयते नरेन्द्र । सर्वे तु तीर्थप्रवरः महा चि. गदापर्व पृथिव्याःप्रभासनात्तस्य ततःप्रभासः।। 35.41-42 5 भासितो भास्करेगोति प्रभास: परिकल्पितः। सर्वदेवमयं लिङ्ग स्थापितं तत्र पाण्डव । प्रभासेशं इति ख्यातं इति ख्यातं सर्वलोकेषु दुर्लभम् ॥ स्कन्द.रेवा.98.16 वा.पु.उ.46-13 प्रभासेशः MPARAN ·117 1 2 3 प्रमद्वरा 4 3 प्रयागः विख्यातं महा. प्रमदाभ्यां वरा सा तु सर्वरूप- गुणान्विता । ततः प्रमद्वरेत्यस्याः नाम महा. चक्रे महानृषिः । 1.8.10 1 यत्रायजत भूतात्मा पूर्वमेव पिता- महः । प्रयागमिति तस्माद्..." 3.85.14 2 एतत्प्रजापतेः क्षेत्रं त्रिषु लोकेषु म.पु. 102. विश्रुतम् । (श. क.) 1 प्रेरयत्यभ्रसंघातान् धूमजांश्चोष्म- जांश्च यः। प्रथमः प्रथमे मार्गे महा. प्रवहो नाम सोऽनिलः ।। 12.315.36 2 (य) तस्माज्ज्योतींषि वहते प्रवह- वा.पु.पू. 52.89 स्तेन स स्मृतः । वि.पु. 2.12.28 3 यस्माद् वहति तान् वायुः प्रवह- प्रवहः स्तेन सः स्मृतः। कू.पु.पू 43.31 -- भेद:) प्रसेनः प्रशंसा प्रपूर्वाच्छंशतेर्धातोः प्रशंसा गुणवत्तया। वा.पु.पू. 59.110 प्रसादः 1 यान्ति प्रसादं येनास्य मनः पञ्च (प्राणायाम च वायवः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थश्च स प्रसाद इति स्मृतः ।। मा. पु. 39.26 2 इन्द्रियारणीन्द्रियार्थांश्च मनः पञ्च च मारुतान् । प्रसादयति येनासौ प्रसाद इति संज्ञितः ॥ वा.पु.पू. 11.10 प्रसेनश्चाथ सत्राजिच्छत्रुसेनाजितावुभौ। हरि. 1.26.13 प्राकृतः 1 प्रकृतौ संस्थितं व्यक्तमतीतप्रलये तु (कालः) यत् । तस्मात्प्राकृतसंज्ञोऽयमुच्यते प्रतिसञ्चरः ॥ वि.पु. 1.2.25 2 यदा तु प्रकृतौ याति लयं विश्वमिदं तदोच्यते प्राकृतोऽयं विद्वद्भिः प्रतिसञ्चरः ।। प्राचीनबहिः प्राचीनानाः कुशास्तस्य पृथिव्यां विश्र ता मुने। प्राचीनबहिरभवत्ख्यातो भुवि महाबलः ॥ वि.पु. 1.14.4 जगत् । मा.पु. 46.3 ·118 1 2 3 प्राणाः (प्रारग.) घीयते । प्राणायानः 1 प्राणान् प्रणीयते प्राणी। महा.12.177.24 2 प्राणनाच्चैव भूतानां प्राण इत्यमि- महा. 12.315.35 3 प्राणः स प्रथम स्थानं वर्धयन् परिवर्तते ।। महा. 1.40.55 4 प्राणस्तु प्रथमो वायुर्दशानामपि स प्रभुः । प्राणः प्राणयते प्राणं विसर्गात् पूरण प्रति । नित्यमापूर. यत्येष प्राणिनामुरसि स्थितः । निःश्वासोच्छ वासकासैस्तु प्राणो जीवसमाश्रितः । प्रयाणं कुरुते यस्मात् तस्मात् प्राणः प्रकीर्तितः॥ अ.पु. 214.6-8 5 प्रयाणं कुरुते तस्माद्वायुः प्राण इति स्मृतः । लि.पु.पू. 8.63 1 प्राणायामगतिश्चापि प्राणस्यायाम उच्यते ।" ""प्रारणानाञ्च निरोधस्तु स प्राणायाम-संज्ञितः ।। वा.पु.पू. 10.73,74 2 प्राणापानसमारोधात् प्राणायामः स उच्यते। 3 प्राणाख्यमनिलं वश्यमभ्यासात कुरुते तु यत् । प्राणायामः स विज्ञेयः """"। वि.पु. 6.7.40 4 प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो अ.पु. 373.6 निरोधनम् । 5 त्रिजपेदायतप्राणः प्राणायामोऽथ नामतः । 6 प्राणापाननिरोधस्तु प्राणायाम उदाहृतः। 7 प्राणानामुपसंरोधात् प्राणायाम वा.पु.पू. 11.28 Nat कू.पु.उ. 11.30 क.पु.उ. 11.35 मा.पु. 39.12 इति स्मृतः। मा.पु. 39.40 8 प्राणः स्वदेहजो वायुर्यमस्तस्य निरोधनम् । लि.पु.पू. 8.14 ·119 based 2 3 4 अ.पु. 253.29 वा.पु.पू. 8.122 ब्र.वै.प्र.ख. 42.25 प्रारिगद्य त पञ्चक्रीडावयोभिश्च प्राणिद्यूत- समायः । प्रासाद: प्रसीदति मनस्तासु मन: प्रसादयन्ति ताः (शाला:) । तस्माद्गृहारिण शालाश्च प्रासादाश्चैव संज्ञिताः ।। प्रियः प्रीतिदानात् प्रियः परः । फल्गुनः उत्तराभ्यां च पूर्वाभ्यां फल्गुनीभ्यामहं (फाल्गुनः) दिवा। जातो हिमवतः पृष्ठे तेन मां फल्गुनं विदुः ।। बन्धुः बन्धुश्च सुखबन्धाय। बलं(बलरामः) बलं बलवदुच्छ्रयात् । बलदेवः बलदेवो बलोद्रे कात् । बलाश्वः बलं करन्धमस्तस्मात् स बालोश्वो- ऽभिधीयते । बहुरूपः यदस्य बहुधा रूपं..." बहुरूपस्ततः। महा. 4.39.14 ब्र.वै.प्र.ख. 4225 भा.पु. 10.2.13 ब्र.व.कृ.ख. 13.82 - ....... ....- - मा.पु. 121.16 महा. 7.173.86%3B तु.-महा.गी.प्रे.अनु. 161.111 बहूपमा यत्रोपमा स्याद् बहुभिः सदृशैः सा बहूपमा । अ.पु. 344.14 लि.पु. 70.230 बालः (केशः) वा.पु पू. 9.31 महा 1.177.19 बाह लीकः बीज व्यालात्मानः स्मृता बालाः । हीना मच्छिरसो व्याला यस्माच्चैवाप- सपिताः। द्र.-बाहीक (बाह लीकः-बाह लिकः) अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यत्प्रसर्पति । फलावसानं यच्चैव बीजं तदभि- धीयते ॥ न कुर्यां कर्म बीभत्सं युध्यमानः कथंचन । तेन देवमनुष्येषु बीभत्सुरिति विश्रु त: ।। 1 ततस्तं मून्यु पाघ्राय सोमो धाता प्रजापतिः। बुध इत्यकरोन्नाम तस्य अ.पु. 338.22 बीभत्तु (अर्जुनः) महा. 4.39.16 6 13 बुधः पुत्रस्य धीमतः ॥ हरि. 1.25.45 ·120 1 2 3 4 पुत्रस्य धीमतः ॥ चक्रे ॥ बुद्धिः बु 2 तस्यात्मयोनिरकृत बुध इत्यभिधां नृप । बुध्या गम्भीरया येन पुत्रेणा- पोडुराण्मुदम् ।। भा.पु. 9.14.14 3 ततः स तमुपाघ्राय सोमो दाता प्रजापतिः । बुध इत्यकरोन्नाम तस्य वा.पु.उ. 29.43 4 ततः..."भगवानुडपतिः कुमार- मालिङ्ग य साधु साधु वत्स प्राज्ञो- ऽसीति 'बुध' इति तस्य च नाम वि.पु. 4.6.33 एतद् बुद्ध्वा भवेत् बुद्धः किमन्यद् महा. बुधलक्षणम्। 12.241.11 1 बुद्ध यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान् हितं तथा । यस्माद् बोधयते चैव बुद्धिस्तेन निरुच्यते ॥ लि.पु. 70.18 2 बुद्ध यते पुरुषश्चात्र सर्वभावान् हिताहितान् । यस्माद्बोधयते चैव तेन बुद्धि : निरुच्यते ।। वा.पु.पू. 4.31 3 अर्थ बोधयते यच्च बुद्ध यते बुद्धि- लि.पु.पू. 8.74 4 बुद्धिविवेचना वेद्यं बुद्धयते बुद्धि- रुच्यते। लि.पु.पू. 9.17 5 बुद्धिविवेचनारूपा सा ज्ञानजननी श्रु तौ। ब्र.वै.प्र.ख. (श.क.) बुध्यमानः अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं महा. (जीवात्मा) वदन्त्यपि । 12.296.3,6 बृहस्पतिः बृहत् ब्रह्म महच्चेति शब्दाः पर्याय- वाचका । एभिः समन्वितो राजन् महा. गुणैविद्वान् बृहस्पतिः ॥ 12.323.2 3 23 बोध: 1 बुद्ध यां बोधः सुतः। लि.पु.पू. 70.395 रुच्यते । - 2 बोधं वुद्धिः । मा.पु. 50.27 ·121 1 2 3 4 3 यस्माद् बुद्ध या तु शेते ह तस्मा- बोधात्मकः स वै । वा.पु.पू. 59.77 ब्रह्म ब्रह्मा 1 यं बृहन्तं बृहत्युक्थे यमग्नी च महाध्वरे । ये विप्रसंघा गायन्ति महा. तस्मै वेदात्मने नमः । 12.47.26 3 24 2 बृहत्त्वाद् बृहणत्वाच्च तस्माद् ब्रह्मतिसंज्ञितः । हरि. 3.88.451 3 बृहत्त्वाद् बृहणत्वाच्च भावानां सकलाश्रयात् । यस्माद् धारयते भावान् ब्रह्म तेन निरुच्यते ।। लि.पु. 70.16 4 वृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा । लि.पु. 70.102; वा.पु.पू.4.40, 5.39% कू.पु.पू. 4.60 बा.पु.पू. 4.29 बृहत्त्वाद् वृहणत्वाच्च भावानां सलिलाश्रयात् । यस्माद् बृहयते भावान् ब्रह्मा तेन निरुच्यते ।। 6 वृहत्त्वाद् बृहणाच्चैव तद्ब्रह्म त्य- वा.पु.पू. 61.107 भिधीयते । वि.पू. 3.3.22 7 शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेक- ........ जम् । अ.पु. 379.8,9 वेदादिविद्या ह्यपरमक्षरं ब्रह्म सत्परम् । तदेतद् भगवद्वाच्य- मुपचारेऽर्चनेऽन्यतः ।। 9 बृहदस्य शरीरं यदप्रमेयं प्रमाणतः। बृह द्विस्तीर्णमित्युक्तं ब्रह्मा तेन स उच्यते ॥ 9 बृहत्वाद् बृहणत्वाच्च ब्रह्मा ब्रह्म- विदांवर । 10 बृहकत्वाच्च जगतां ब्रह्मा सूर्यः प्रकीर्तितः। साम्ब.पु. 8.40 लि.पु.पू. 8.71 लि.पु.पू. 1.1 ·122 2 3 4 1 सुतम् । aima स्मृताः। वा.पु.पू. 61.87 ब्रह्मचारी अपेतव्रतधर्मा तु केवलं ब्रह्मरिणस्थितः । ब्रह्मभूतश्चरंलोके ब्रह्मचारी भवत्ययम्। महा. 14.26-16 ब्रह्मदत्त: तस्याः (सोमदायाः) प्रसन्नो ब्रह्मर्षि: (चूलीतपस्वी) ददौ पुत्रमनुत्तमम् । ब्रह्मदत्त इति ख्यातं मानसं चूलिनः वा. रा. बाल. 32.18 ब्रह्मधना इयं ब्रह्मधना नाम मम कन्या ह्यलो- मिका । ब्रह्मसत्त्वधनाहारा इति खण्डो ऽभ्यभाषत ।। वा.पु.उ. 8.118 ब्रह्मर्षिः 1 ब्रह्मर्षे स्वागतं तेऽस्तु तपसा स्म सुतोषिताः । ब्रह्मण्यं तपसोऽग्रेण वा.रा.बाल. प्राप्तवानसि कौशिकः ।। 65.191 2 यस्मादृषन्ति ब्रह्माणन्तेन ब्रह्मर्षयः वा.पु.पू. 61.81 3 ब्रह्मलोकप्रतिष्ठास्तु स्मृता ब्रह्मर्षयो मताः। ब्रह्मवैवर्त 1 विवृतं ब्रह्म कात्स्येन कृष्णेन यत्र शौनकः । ब्रह्मवैवर्तकं तेन प्रवदन्ति पुराविदः ॥ ब्र.वै. 1.1.10 2 विवर्तनात् ब्रह्मणस्तु ब्रह्मवैवर्त- मुच्यते । शि.पु. 5.44.132 ब्रह्माणी 1 आपाता ब्रह्मणः शक्तिः ब्रह्माणी साभिधीयते । 2 ब्रह्माणी ब्रह्मजननाद् ब्रह्माक्षर- परा मता। दे.पु. 45.(श.क.) ब्रह्माण्डचरितोक्तत्वाद् ब्रह्माण्डं परि- कीर्तितम् । शि.पु. 5.44.135 ब्रह्मावर्त ब्रह्मावर्तमिति स्मृतम् । सन्निहितो ब्रह्मा नित्यमेव युधिष्ठिर। म.पु. 190.7,8 ब्राह्म 1 ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मभिर्वर्णतां महा. गतः। 12.181.10 - मा.पु. 8.14 - ब्रह्माण्ड - तत्र, -- ·३१ " 123 panen ब्राह्मण गश्च ते। भक्तः 2 3 4 2 यत्र वक्ता स्वयं तण्डे (मुने) ब्रह्मा साक्षात् चतुर्मुखः । तस्माद् ब्राह्म समाख्यातं पुराणं प्रथमं मुने । शि.पु.5.44.125 1 -"यद् ब्रह्म तद् ब्राह्मणः । महा.12.329.5(3) 7 12 2 ब्रह्मचर्ये स्थितं धैर्य ब्रह्मचर्य स्थितं तपः । ये स्थिता ब्रह्मचर्येषु महा. ब्राह्मणास्ते दिवि स्थिताः ।। 1.45.38 3 ब्रह्मचर्याद् ब्राह्मणस्य ब्राह्मणत्वं हरि. विधीयते । 1.45.37 4 सत्यं ब्रह्म यथाभूतं ब्रवन्तो ब्राह्म- वा.पु.पू.8.156 5 ब्राह्मणो ब्रह्मणोऽवनात् । वा.पु.पू.59.116 6 कर्मणा ब्राह्मणो जात: करोति ब्रह्मभावनाम् । स्वधर्मनिरतः शुद्ध- स्तस्माद् ब्राह्मण उच्यते ।। ब्र.वै.ग.ख.35.70 आशुभक्ता भवन्त्येव परमेश्वरसेवया । भज इत्येष धातुर्वै सेवायां परिकीर्तितः ॥ लि.पु.उ.9.19 तत्मात्सेवा बुधैः प्रोक्ता भक्तिशब्देन भूयसी। लि.पु.उ.9.20 । सम्भति तथा भर्ता मकारो ऽर्थद्वयान्वितः ॥ नेता गमयिता स्रष्टा गकारोऽयं महामुने ।। 2 भग ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षष्णां भग इतीङ्गना। अ.पु.379.10.11 3 सेव्यते यः सुरैः सर्वैः भाश्चैव भजते यतः । धातुभजेति सेवायां तेनाऽसौ भग उच्यते ।। साम्ब.पु.8.37 1 समृद्धि-वृद्धि-सम्पत्ति यशसां वचनो भगः । तेन शक्तिर्भगवती भग- रूपाच्च सा सदा ।। ब्र.वै.प्र.खं.2.11 2 सिद्ध श्वर्यादिकं सर्व यस्या मस्ति युगे युगे । सिद्धादिके भगो ज्ञेयस्तेन सा भगवती स्मृता ॥ ब्र.वै.प्र.कृ.57.16 भक्तिः भगवती ·124 3 .४.१०.००५७ 2 4 1 भगवान् 3 द्रष्टव्य-भ-ना-भग । व-वसन्ति तत्र भूतानि भूतान्या- खिलात्मनि । स च भूतेष्वशेषेषु वकारार्थस्ततोऽव्ययः ।। वि.पु.6.5.75 1 वसन्ति विष्णौ भूतानि स च धातु- स्त्रिधात्मकः । एवं हरौ हि भगवान् शब्दोऽन्यत्रापचारतः ॥ उत्पत्ति प्रलयञ्चव भूतानामगति गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्याञ्च स वाच्यो भगवानिति ।। ज्ञान शक्तिः परैश्वर्यं वीर्य तेजांस्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि बिना हेयैर्गुणा- अ.पु,379.12-14 2 भगवान् सर्वविज्ञानात् । कू.पु.पू.4.63.5.2 3 भगवान् भगवद् भावात् । लि.पु.70.98 4 भगवान् भग सद्भावात् । वा.पु.पू.5.34 5 भावानुरूपफलदो भगवानिति कीर्तितः । लि.पु.पू.79.4 तत्र (बरकेतु देशे) रुद्रकदम्बस्य तदा श्वेतहरो हरिः । प्राप्तवानमरश्रेष्ठः दिभि:: भद्राश्वः भरत: (दोष्यन्तिः) यस्य नाम्ना समाख्यातो भद्राश्वो नाम नामतः ।। वा.पु.पू.35.24,25 स (हेतिः राक्षस:) कालभगिनी कन्यां वा.रा.उत्तर भयां नाम भयावहाम् । 4.16 1 भर्तव्योऽयं त्वया यस्मादस्माकं महा.1.69.33 वचनादपि । तस्माद् भरत्वयं तु.1.90.29.33 नाम्ना भरतो नाम ते सुतः ।। हरि.1.32.12 6 14 2 भरत्येष प्रजा: सस्तितो भरत महा. उच्यते । 3.211.1 (अग्निः) ·125 1 Jaweend 2 3 4 भरद्वाज:* 3 माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः । भरस्व पुत्रं दुप्यन्त मामवंस्थाः शकुन्तलाम् ।। वि.पु.4.19.12 भा.पु.9.20.21,म.पु.49.30 1 भरे सुतान् भरे शिष्यान् भरे देवान् महा.गी प्रे. भरे द्विजान् । भरे भार्या भरे द्वाजं अनु.93.88 भरद्वाजोऽस्मि शोभने ।। महा.13.95.31 5 11 2 मूढे भर द्वाजमिमं भर द्वाजं वृहस्पते । यातौ यदुत्का पितरौ भरद्वाजस्त- तस्त्वयम् ।। वि.पु.4.19.18 भा.पु.9.20.38 3 भरस्व वाढमित्युक्तो भरद्वाज- स्ततोऽभवत् । वा.पु.उ.37.146 4 गमिष्यामि गृहं स्वं वै भरस्वैनं बृहस्पते । एवमुत्का गता सा तु गतायां सोऽपि तं त्यजत् ॥ म.पु.49.26 तज् ज्योतिः परमं ब्रह्म भर्गस्तेजो यतः स्मृतम् । भा दीप्ताविति रूपं हि भ्रस्जः पाकेऽथ तत् स्मृतम् ।। प्रोषध्यादिकं पचति भ्राज़ दीप्तौ तथा भवेत् । भर्गः स्याद् भ्राजते इति बहुलं छन्द ईरितम् ।। अ.पु.216.3.4 1 भार्याया भरणाद् भर्ता । सम्भव 104.30 713 2 भर्ताऽसि भरणान्मम महा.14.93.26 3 भरणाद्धि स्त्रियो भर्ता ....... गुणस्यास्य निवृत्तौ तु न भर्ता । महा.12.258.35 4 भरणादेव भर्ता । ब्र.वै.प्र.ख.42.24 1 भव एवं ततो यस्माद् भूतभव्यभ- महा.ग.द्रोण वोद्भवः ॥ 202.135 326 2 भूतत्वाद्भव उच्यते । वा.पु.पू.4.40 3 ध्यायतो ब्रह्मणो वक्त्रादुद्यत् समभवद्भवः। भर्ग: भर्ता महा.ग.ग्रादि भव: वा.पु.पू.3 1.53 ·126 based 2 3 4 वा.पु.उ.3.16 4 प्राभूतसंप्लवात्तस्माद्भवः संसार उच्यते । वा.पु.उ.38.203 भविष्यं(पुराण) भविष्योक्त भविष्यकम् । शि.पु5.44.131 भव्यः भव्येति व्याहृतं यस्माद् भव्यो लोक- (स्व:) स्तदाभवत् । अनागते भव्य इति शब्द एष विभाव्यते । तस्माद् भव्यो ह्यसौ लोको नामतस्तु दिवं स्मृतम् ॥ भासतेत्येव यद् भस्म शुभं भावयते च यत् । भक्षणात् सर्वपापानां भस्मेति परिकीर्तितम् ।। लि.पु.पू.34.5 भागवतं भगवत्याश्च दुर्गायाश्चरितं यत्र विद्यते। तत्तु भागवतं प्रोक्त न तु देवीपुराणकम् ।। शि.पु.5.44.129 भागीरथी 1 इयं च दुहिता श्रेष्ठा तव (भगी- रथस्य) गंगा भविष्यति । त्वत्कृतेन च नाम्ना""दिव्या भागीरथीति च ।। 44.5 2 उपह्वरे निवसतो यस्याङ्क निषसाद है । गङ्गा भागीरथी....... । महा.12.29.61 3 भगीरथः योऽसौ गङ्गा स्वर्गादिहानीय भागीरथी संज्ञां चकार । वि.पु.44.35 4 येन (भगीरथेन) भागीरथी गङ्गा तपः कृत्वाऽवतारिता। 5 भगीरथस्तु गंगामानयामास कर्मभिः । तस्माद् भागीरथी गंगा कथ्यते वंशवित्तमैः ।। वा.पु.उ.26.168 गंगा सरिच्छे,ष्ठमावतारयत् प्रभुः । समुद्रमानयेच्चैनां दुहितृत्वे- ऽप्यकल्पयत् । तस्माद् भागीरथी गंगा कथ्यते वंशचिन्तकैः ।। 7 भगीरथेन सा नीता तेन भागीरथी ब्र.वै.प्र.ख. 18.70 भानुः 1 भानोस्तु भानवः पुत्राः। अपु.18.33 कु.पु.पू.21.8 6 सः ब्र.पु.8.75 स्मृता।

·127 1 2 3 भारतं 2 नुदिति प्रेरणे धातुभ दीप्तौ चैव कीर्तितः । नोदनात्कारणाद्भासा भानुरित्यभिधीयते ॥ साम्ब पु.8.20 1 शकुन्तलायां भरतो यस्य नाम्ना- हरि. स्य भारताः। 1.32.10 2 तेने(भरतेन)दं भारतं कुलम् । अपरे ये च पूर्वे च भरता इति महा. दिश्रु ताः ।। 1.67.49 3 उतरं यत्समुद्रस्य हिमवक्षिणं च यत् । वर्षं तद् भारतं नाम वि.पु.2.3.1 भरणाच्च प्राणानां वै मनुर्भरत अ.पु.11.8.1 उच्यते । निरुक्तवचनाच्चैव वर्ष तद् भारतं स्मृतम् ॥ वा.पु.पू.45.75.76 4 भरणात्प्रजनाच्चैव मनुर्भरत उच्यते । निरुक्तवचनैश्चैव वर्ष तद् भारतं स्मृतम् ॥ म.पु.114.5 5 नाभेः पुत्रस्तु ऋषभाद्भरतो चाभ- वत्ततः । (नाभे: पुत्रश्च ऋषभः नरसिंह पु.30 ऋषभाद्भरतोऽभवत्) तस्य नाम्ना स्कन्द-कुमारिका त्विदं वर्ष भारतं चेति कीर्त्यते ।। 37.57 6 हिमा (हिमान्द) दक्षिणं वर्ष भरतार ददौ पिता । तस्मात्र मा.पु.50.41 भारतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः ।। 7 मरताद् भारतं वर्षम् । अ.पु.107.12 8 हिमाद्रे दक्षिणं वर्ष भरताय न्यदे- दयत् । तस्मात्तु भारतं वर्ष तस्य नाम्ना विदुर्बुधाः ॥ लि.पु.पू.47.24 9 येषां (ऋषभस्य शतपुत्राणां) खलु महायोगी भरतो ज्येष्ठः श्रेष्ठगुण आसीद्येनेदं वर्ष भारतमिति व्यप- दिशन्ति । भा.पु.5.4.9 ·128 1 1 2 3 4 वा.पु.48.5 अ.पु.349.6 10 पासीत् पुरा मुनिश्रेष्ठो भरतो नाम भूपतिः । आर्षभो यस्य नामेदं भारतं खण्डमुच्यते ॥ 11 तत्रापि भरते ज्येष्ठे खण्डेऽस्मिन् स्पृहणीयके । तन्नाम्ना चैव विख्यातं खण्डं च भारतं तदा ।। शि.पु.52 12 शकुन्तलायां भरतो यस्य नाम्ना तु भारतम् । वा.पु.3.37.130 भारती 1 वर्ष यद् भारतं नाम यत्रेयं भारती प्रजा।। वा.पु.पू.45.76 2 वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्तति:। वि पु.2.3.9 (वृत्तिः) 3 भरतेन प्रणीतत्वाद् भारतीरीति- उच्यते। भार्या 1 भर्तव्या (रक्षणीवा च पत्नी हि) महा. पतिना सदा। 3.67.13 714 2 भर्तव्यत्वेन भार्या च । महा. 12.258.49 भावः भावयन्ति रसानेभिर्भाव्यन्ते च रसा इति भावनासम्भवः यस्मात् प्रजा- सम्भवनादुत्पन्नस्तु त्वयम्भुवा अ.पु.339.12 (काव्य) तस्मात् प्रजासम्भवनाद्भवानासम्भवः स्मृतः। वा.पु.521.55 भाव्यलोकः स्वरित्युक्तं तृतीयोऽन्यो भाव्यो लोक- (स्वः) स्तदाऽभवत् । भाव्य इत्येष धातु भाव्ये काले विभाव्यते ।। वा.पु.उ.3.17 भासः भासी भासान् व्यजायत । वारा.अरण्य (पक्षी) 14.19 भास्करः 1 क्ष्मायां सृष्टिं विसृजतेऽभासयत्तेन भास्करः। लि.पु.पू.54.33 2 भास्वतस्तु करा ह्यस्य भासोऽप्यर्थ करोति च । भासू दीप्तौ स्मृतो धातुर्भास्करस्तेन स स्मृतः ॥ साम्ब.पु.8.22 ·129 1 2 3 भीमः भीमव्यूहः उच्यते । भीमा भीष्मः महा. भीष्मसू: 1 एतस्य कार्याणि अतिमानुपाणि महा. भीमेति शब्दोऽस्य गतः पृथिध्याम् । 3.254.10 2 वायुवेगपराक्रमः। महा.3.13.81 भीमव्यूहः समाख्यातो भीमाया व्यूह लि.पु.उ. 27.182 पुनश्चाहं यदा भीमं रूपं कृत्वा हिमाचले। रक्षांसि भक्षयिष्यामि मुनीनां त्राण- कारणात् ॥ तदा मां मुनयः सर्वे स्तोष्यन्त्यानम्रमूर्तयः । भीमा देवीति मा.पु. विख्यातं तन्मे नाम भविष्यति ।। 91.48,49 1 ततोऽन्तरिक्षे""देवा: भीष्मोऽयमिति महा. चाब्रवन् । 1.94.90 2 तस्य सुदुष्करं कर्म प्रशशंसुर्नराधिपाः । ... भीष्मोऽयमिति चाब्रुवन् । 1.94.93 भीष्मः स्वयं वसुर्जातः तस्यांशात्तेन ब्र.वै.प्र.ख. भीष्मसूः । 34.22 भूतेऽस्मिन् भवदित्युक्तं द्वितीयं ब्रह्मणा पुनः। भवत्युत्पद्यमानेन कालशब्दोऽय- मुच्यते । भवनात्तु भुवर्लोको निरुक्तनि- रुच्यते । अन्तरिक्षं भुवस्तस्माद् भुवर्लोको वा.पु.उ. ऽयमुच्यते ।। 3.14 1 भूरिति व्याहृतं पूर्वं भूर्लोकोऽयम- भूत्तदा । भू सत्तायां स्मृतो धातुस्तथासौ लोकदर्शनः ॥ भूतत्त्वाद्दर्शनत्वाच्च भूर्लोकोऽयमभूत्तदा । अतोऽयं प्रथमो वा.पु.उ. लोको भूतत्वाद् भूः द्विजैः स्मृतः ।। 3.12 2 भूरिति व्याहृतं पूर्वं भूलॊकश्च ततो वा.पु.उ. ऽभवत् । 39.18 भूतत्वाद्भूत उच्यते । लि.पु.70.102; वा.पु.पू.5.39 भुवः ra भूतः bernant ·130 ht 2 3 4 भूतयज्ञः S भूतवनं भूतावास: (विष्णु:) भूमि: 2 भूतत्वात्ते स्मृता भूताः लि.पु.70.233; वा.पु.पू.9.35 1 देवेभ्यश्च हुतादनाच्छेषाद् भूतबलि हरेत् । भूतयज्ञः स विज्ञेयो भूतिदः कू.पु.उ. सर्वदेहिनाम् ।। 18.105 2 सर्वेषामेव भूतानां बलिदानं विधानतः । भूतयज्ञ इति प्रोक्तो भूतिदः सर्व- लि.पु.पू. देहिनाम् ।। 2617 तत्र भूतवनं नाम नानाभूतगणालयम् । लि.पु.पू.51.7 वसन्ति त्वयि भूतानि भूतावासस्ततो हरेः। हरि.3.88.53 प्रथमं यत्र सर्वेषां भूमिस्तेन प्रकीर्तिता। ब्र.वै.प्र.ख.9.28 1 भृगित्येव भृगुः पूर्वम् । महा.गी.प्रे.अनु. 85.105 5 12 2 सह ज्वालाभिरुत्पन्नो भृगुस्तस्माद् महा.गी.प्रे.अनु. भृगुः स्मृतः। 85.105 3 हुते चाग्नौ सकृच्छुक्रे ज्वालायाः निःसृतः कविः । हिरण्यगर्भस्तं दृष्ट्वा ज्वालां भित्त्वा विनिःसृतम् । भृगुस्त्व- वा.पु.उ. मिति होवाच यस्मात्तस्मात् स वै भृगुः।। 4.37, 4 अतितेजस्विनि भृगुर्वर्तते भृगुवर्तते नाम्नि शौनकः । जातः सद्योऽतितेजस्वी भृगु- ब्र.वै.ब्र.ख. स्तेन प्रकीर्तितः॥ 22.9 भीमो नाम महानभूत् । येन भैमा:। हरि 2.38.38 1 भूत्यां चोत्पादितो देव्या भौत्यो नाम हरि.1.7.45 2 भौत्यो मनुस्तस्य पुत्रो भूतरजायत । मा.पु.100.27 3 मुनिभूति--सुतस्तद्वद् भौत्यो भविष्यति । म.पु.9 35 4 भूत्यामुत्पादितो यस्तु भौत्यो नामा. वा.पु.उ. भवत्सुतः । 38.55 d- भमः भौत्यः (मनुः) रुचेः सुतः। नाम ·म 131 -- 2 3 भौमः भौमोऽयं नरको नाम प्राग्ज्योतिषेश्वरः । वा.पु.4.28 - यदाहमुद्धृता नाथ त्वया सूकरमूर्तिना। वि.पु. त्वत्स्पर्शसम्भवः पुत्रस्तदायं मय्यजायत ।। 5.29.8,23 भ्रामरी यदारुणाख्यस्त्रैलोक्ये महाबाधां करिष्यति । तदाऽहं भ्रामरं रूपं कृत्वा संख्येयषट् पदम् । त्रैलोक्यस्य हितार्थाय वधिष्यामि महासुरम् । भ्रामरीति च मां लोकास्तदा स्तोष्यन्ति सर्वतः ।। मा.पु.91.50 मङ्गलचण्डी प्रकृतेमुखसम्भूता सर्वमङ्गलदा सदा । सृष्टौ मङ्गलरूपा च संहारे कोपरूपिणी ॥ ब्र.वै.प्र.ख.1.88 मति: 1 मनुते मन्यते यस्मान्मतिर्मतिमतां वरांः। लि.पु.पू.8.74 2 बिभर्ति मानं मनुते विभागं मन्यते ऽपि च । पुरुषो भोगसम्बन्धात्तेन लि.पु 70.15, चासौ मतिः स्मृतः ।। 3 भगवान् मतिरुच्यते । वा.पु.पू.59.77 मत्स्यः मत्स्यो नाम राजासीद् धार्मिक:। महा.1.57.51 मत्स्यगन्धा सा तु सत्यवती "मत्स्यघावाभिसंश्रयात् । महा. प्रासीन्मत्स्यसगन्धैव 1.57.55 1 मथुरा नाम सा पुरी। शत्रुध्नेन पुरा (मधुरा) सृष्टा हत्वा तं (मधु) दानवं रणे । हरि.1.54.56 8 6 2 शत्रुघ्नश्च मधोः पुत्रं लवणं नाम राक्षसम् । हत्वा मधुवने चक्रे मथुरां भा.पु. नाम वै पुरीम् ।। 9.11.14 3 माधवं लवणं हत्वा गत्वा मधुवनञ्च तत् । शत्रुघ्नेन पुरी तस्य मथुरा वा.पु.उ. सन्निवेशिता ।। 26.185 4 शत्रुघ्नेनाप्य मितबलपराक्रमो मधुपुत्रो लवणो नाम राक्षसो निहतो मथुरा वि.पु. च निवेशिता। 4.4.101 1 ब्रह्मा पर्यमृशच्छतैः । एकं मृदुतरं महा. मेने"मृदुस्त्वयं मधुर्नाम । 1.52.24-25 415 .. मथुरा 1 मधुः ।

·132 2 3 4 - मधुवनं - वा.रा.सु. (वृष्णिवंशः) 2 मधुसंज्ञाहेतुश्च मधुरभवत् । वि.पु.4.11.29 मधुनिष्दनः मधुरिन्द्रियनामेति ततो मधुनिषूदनः । महा.3.88.46 मधुमती मधोदै त्यस्य वै सुता। देवी मधुमती नाम' महा.2.37.13 मधुरा(मथुरा) 1 इयं मधुपुरी रम्या मधुरा"...। वा.रा.उत्तर70.5- 2 हत्वा च लवणं रक्षो मधुपुत्रं महा- बलम् । शत्रुघ्नो मधुरां नाम पुरी यत्र वि.पु. चकार वै॥ 1.12.4 1 मधुर्नाम महानासीद् दानव:------ घोरं मधुवनं नाम । हरि.1.54.23 2 आख्यानमात्रम् । 61.11.12 3 पुनश्च मधुसंज्ञेन दैत्येनाधिष्ठितं यतः । ततो मधुवनं नाम्ना ख्यातमत्र वि.पु. महीतले। 1.12.3 मधुसूदनः 1 मधुहा मधुसूदनः । महा.5.68.4 2 तस्य तात वघादेव---- मधुसूदन- महा.6.63.13 मित्याहुः । तु.-12.200.16 3 सूदनं मधुदैत्यस्य यस्मात् स मधु- सूदनः। इति सन्तो वदन्तीशं वेदे भिन्नार्थमीसितम् । मधु क्लीबं च माध्वीके कृतकर्मशुभाशुभैः। भक्तानां कर्मणां चैव सूदनं मधुसूदनः । परिणाममशुभं कर्म भ्रान्तानां मधुरं मधु । करोति सूदनं यो हि स एव ब्र.वै.कृ.ख. 111.28-31 मध्यदेशः हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं "मध्यदेशः महा.आश्व.अपे. प्रकीर्तितः। 1.4.2504.5 मध्यमेश्वरः क्षेत्रमध्ये च यत्राहं स्वयं भूत्वाऽग्रमा- स्थितः । मध्यमेश्वरमित्येवं ख्यातः सर्वसुरासुरैः ॥ 92.91 SA मधुसूदनः ।। m लि.पु.पू. mahe- ·133 1 2 3 - . मनसा मनुः मनुष्यः मन्त्रः 1 मनुते सर्वभूतानां यस्माच्चेष्टा फलं ततः। सौक्ष्म्यात्तेन विभक्त तु येन मन उच्यते ।। लि.पू.70.13 2 मनस्तु मनुते यतः । लि.पु.पू.8.71 3 मनुते सर्वभूतानां यस्माच्चेष्टा फलं ततः। सौक्ष्म्यात्तेन विवृद्धानां तेन वा.पु.पू. तन्मन उच्यते ॥ 4.26 कन्या सा च भगवती कश्यपस्य च मानसी । तेनेयं मनसा देवी मनसा या च दीव्यति । मनसा ध्यायते या सा परमात्मा- नमीश्वरम् । तेन सा मनसा देवी योगेन ब्र.वै.प्र.ख. तेन दीव्यति ॥ 45.2-3 मननान्माननाच्चैव तस्मात्ते मनवः स्मृताः। वा.पु.उ.38.53 - मनुर्मनुष्यानजनयत् वा.रा.परण्य 14.29 7 15 मन्त्री मन्त्रयतेर्धातोः । वा.पु.पू.59.116 1 मन्दा इति ह्मपां नाम मन्दरो वा.पु.पू. दारपादणाम्। 49.50 2 मन्दरः सैव विज्ञेयः सर्वधातुमयः शुभः । मन्द इत्येष यो धातुरपामर्थे प्रकाशकः । म.पु. अपां विदारणाच्चैव मन्दरः स निगद्यते ॥ 121.61 मन्दारपुष्पैर्यधुक्तो मन्दारस्तेन कथ्यते । हरि.2.57.70 1 मनो मथ्नाति सर्वेषां पञ्च बाणेन कामिनाम् । तन्नाम मन्मथस्तेन ब्र.वै. व. ख. प्रवदन्ति मनीषिणः ।। 4.7 2 यस्मात्प्रमथ्य चेतस्त्वं जातोऽस्माकं तथा विधेः। तस्मान्मन्मथनाम्ना त्वं लोको गेयो भविष्यसि ।। मन्मथः कथितो व्यूहो मन्मथायाः लि.पु.उ. शृणुष्व मे । 27.175 1 मरीचिभ्यो मरीचिस्तु। महा.गी.प्रे.अनु. 85.107 मन्दरः मन्दार: मन्मथः कालिका पु. मन्मथव्यूहः मरीचिः - ·134 ban 2 3 4 Padam पुनः। 2 मरीचिः प्रथमस्तेषां मरीचिभ्यः वा.पु.उ. समुत्थितः । 4.44 3 तेजो भेद: मरीचिश्च वेदेषु वर्तते- स्फुटम् । जातः सद्योऽतितेजस्वी ब्र.वै. ब्र.ख. मरीचिस्तेन कीर्तितः ।। 22.6 मरत्र 1 मा रोदीरिति तं शक्रः पुनः पुनरथा- ब्रवीत् । मरुतो नाम देवास्ते" हरि. यथैवोक्तं मघवता तथैव मरुतोऽभवत्। 1.3.1351 825 2 यदुक्तं वै भगवता (मा रोदी:) तेनैव वि.पु. मरुतोऽभवत् । 1.21.41 3 इन्द्रो निवारयामास मा रोदिष्ट पुनः म.पु. 7.58 4 यस्मान्मा रुदतेत्युत्ता रुदन्तो गर्भ- संस्थिताः। मरुतो नाम ते नाम्ना म.पु. भवन्तु मखभागिनः ।। 7.62 5 चकत सप्तधा गर्भ वज्रण कनकप्रभम् । रुदन्तं सप्तधैकैकं मा रोदीरिति तान् भा.पु. 6.18.62 मरुत्वान् मरुत्त्वत्या मरुत्त्वन्तः । अ.पु.18.32 कु.पु.पू.16.8 मलदः (देश:) इह भूम्यां मलं दत्वा कारूपमेव च। वा रा.बाल.24.20- महर्षि: 1 महर्षिशब्दं लभतां... तपसोग्रेण तत्रैव तोषित:। 63.18 2 गत्यर्थादृषतेर्धातोः नामनिष्पत्तिरुच्यते । यस्मादृषति सत्त्वेन महत्तस्मान्महर्षयः॥ ब्रह्माण्ड 1.6.71 3 गत्यर्थाद् ऋषयो धातोमिनिर्वृत्तिरा- दितः । तस्मादृषिपरत्वेन महांस्तस्मा- वा.पु.पू. न्महर्षयः ।। 8.68 4 सेश्वराः स्वयमुद्भूता ब्रह्मणो मानसाः सुताः । निवर्तमानैस्तैर्बुद्ध या महान् परिगतः परः। यस्मादृषिपरत्वेन सह म पु. तस्मान्महर्षयः॥ 145.84-85 पुनः ।।

·135 Armand 2 3 महादेवः : - 5 यस्मादृषन्ति ये धीरा महान्तं सर्वतो गणैः। तस्मान्महर्षयः प्रोक्ता बुधैः वा.पु.पू. परमशिन:।। 59.82 1 प्रथमो ह्यप देवानां महा.7.173.81 2 यच्च विश्वं महत्पाति महादेवस्ततः महा. स्मृतः। 7.113.91 3 स तु देवो बलेनासीत्सर्वेभ्यो बलवत्तरः। महादेव इति ख्यातः । महा.8.24.63 4 मेने (मङ्गलकः मुनिः) देवं महादेवं महा. नान्यं देवादहं मन्ये । 9.37.42 5 रुद्रात्परतरं महत् । पा.टि. 6 देवानां सुमहान् यच्च यच्चास्य विषयो महान् । यच्च विश्वं महत्पाति महा.गी.प्रे.अनु. महादेवस्ततः स्मृतः। 161.8 7 देवेषु च महान्देवो महादेवस्ततः लि.पु.70.101; स्मृतः। वा.पु. 5.38 8 सर्वान् देवान् ऋषींश्चैव समेतानसुरैः सह । अत्येति तेजसा देवो महादेव- वा.पु.पू. स्ततः स्मृतः ॥ 10.61 9 देवेषु च महादेवः महादेव इति स्मृतः। कू.पु पू.4.60 10 पूज्यन्ते च सुरैः सर्वैर्महांश्चैव प्रमाणतः । धातुर्मह तु पूजायां साम्ब.पु. महादेवस्ततः स्मृतः ॥ 8.41 11 तस्मान्महीयते देवे स्वधर्मञ्च ज्ञान- संज्ञिते । आत्मयोगात् परे तत्त्वे स्कन्द पु. स्वर्ग महादेवस्ततः स्मृतः ॥ 60.36 12 ब्रह्मादीनां सुराणां च मुनीनां वेद- वादिनाम् ! महती पूजिता विश्वे मूल- प्रकृतिरीश्वरी ।। तस्या देवः पूजितश्च महादेवः स च स्मृतः ।। ब्र वै.व.ख.56.68 1 तत्त्वानामग्रजो यस्मात् महांश्च परिणामतः । विशेषेभ्यो गुणेम्योऽपि लि. पु. महानिति ततः स्मृतः ।। 70.14 2 तत्त्वानामग्रजो यस्मात् महांश्च परिणामतः । शेषेभ्योऽपि गुणेभ्योऽस्मै वा. पु. महानिति ततः स्मृतः॥ 4.27 वहान J ·136 1 2 3 4 बाहुभ्यां रोदसी - 6 5 3 सविकारात् प्रधानात्तु महत्तत्त्वं प्रजा- पते। महानिति यतः ख्यातिर्लोकानां म. पु. जायते सदा ॥ 3.17 4 महान् व्याप्य स्थिता सर्व महा वा प्रकृतिर्मता। देवीपुराण 45. महाबाहुः बिभ्रन् महाबाहुरिति महा. (कृष्णः) स्मृतः। 5.68.9 महाभारत* 1 महत्त्वाद् भारवत्वाच्च महाभारत- महा.1.1.209; मुच्यते । चि. 274 2 तन् (पाप) महाभारतमाख्यानं श्रुत्वैव महा.1.56.31 प्रविलीयते । भरतानां महज्जन्म महा- तु.-महा.18.5. भारतमुच्यते । पा.टि.गी.प्रे. स्वर्ग 5.45 3 भाति सर्वेषु वेदेषु रतिः सर्वेषु जन्तुषु । भारत तरणं सर्वपापानां ततो भारतमुच्यते ।। सावित्री 62 महामती महामखेष्वाङ्गिरसी-दीप्तिमत्सु महामती । महा. (अमावास्या) महामतीति विख्याता........। 3.208.7 महालयः इदमन्यत्परं स्थानं गुह्याद् गुह्यतरं महत् । महादेवस्य देवस्य महालय इति श्रुतम् ।। कू.पु.उ.37.1 महावीतं 1 महावीतं स्मृतं वर्ष तस्य नाम्ना लि.पु.पू. महात्मनः । 46.23 2 महावीतं स्मृतं वर्ष तस्मात्तु महात्मनः। महाव्याहृति: मया च व्याहृता यस्मात्त्वञ्चैव समुप- स्थिता। महाव्याहृतिरित्येव नाम ते वा.पु.पू. विचरिष्यति ।। 25.48 महासेनः सेनापत्यं लब्धवान् देवतानां महासेनो यत्र महा. दैत्यान्तकर्ता। 9.42.11 मही महितत्वात् महीशब्दो ह्यस्मिन् वर्षे वा.पु.पू. निपात्यते । 50.61 महेश्वरः 1 महयन्ति च लोकांश्च महेश्वर इति महा. स्मृतः। 7.173.83 कू.पु.पू.40.15 ·137 मांस मातंगः । वा.पु.उ.8.228 मात्स्य -- 2 3 2 ईश्वरत्वान्महत्त्वाच्च महेश्वरः । महा.गी.प्रे.अनु. 161.6 3 महेश्वरश्च लोकानां महतामी तत्रैव श्वरश्च सः। 161.28 4 सर्वगत्वात् स्वतन्त्रत्वात् सर्वात्मत्वा- न्महेश्वरः। कू.पु.पू.5.23 5 विश्वस्थानाञ्च सर्वेषां महतामीश्वर: स्वयम् । महेश्वरं च तेनेमं प्रवदन्ति ब्र.वै.-प्र.ख. मनीषिणः ।। 56.69 मां स भक्षयते यस्माद् भक्षयिष्ये महा. .गी.प्रे.अनु. तमप्यहम् । एतन्मांसस्य मांसत्वम् । 116.25 1 मातंगास्तु मातंगजाः । वा.रा.प्ररण्य 14.25 2 मतङ्गादिति मातङ्गः। मात्स्यं मत्स्यस्य कथितम् । शि.पु.5.44.134 1 मौनाद्ध यानाच्च योगाच्च विद्धि भारत महा. माधवम् । सर्वतत्त्वलयत्वाच्च......। 5.68.4 328 2 मधोस्तु माधवाः स्मृताः । हरि.1.33.55%; लि.पु.पू.68.15 3 मा विद्या च हरे प्रोक्ता तस्या ईशो यतो भवान् । तस्मान्माधवनामासि तत्रैव धवः स्वामी ति शब्दितः । 3.88.49 4 मा च ब्रह्मस्वरूपा या मूलप्रकृति- रीश्वरी । नारायणीति विख्याता विष्णुमाया सनातनी ।। महालक्ष्मी- स्वरूपा च वेदमाता सरस्वती । राधा वसुन्धरा गङ्गा तासां स्वामी च ब्र.वै.-कृ.ख. माधवः ॥ 111.46-47 रजःप्रियांस्ततः सोऽथ मानसानसृजत् सुतान् । मनस्विनस्ततस्तस्य मानवा लि पु.पू. 70.213 माधव: - मानवः जज्ञिरे सुताः ॥

·138 2 3 4 मानसाः 1 रजःप्रायांस्तत: सोऽथ मानसानसृजत् सुतान् । मनसस्तु ततः तस्य मानवा: (सा) जज्ञिरे सुताः ।। वा.पु.पू.9.16 2 अथ सृष्टास्तदा तस्य मनसा तेन मानसाः । लि.पु.पू.41.6 3 मानसी जायते व्याधिर्मनस्येवेति महा. निश्चयः। 14.12.2 मानसः (व्याधि:) .... मानसं (सर:) 4 मनसा निर्मितं सरः। ब्रह्मणा' वा.रा.बाल. तेनेदं मानसं सरः। 24.8 1 मामेव धास्यतीत्येवमिन्द्रोऽथाभ्य- पद्यत । मान्धातेति ततस्तस्य नाम चक्रे महा 12.29.77 मान्धाता शतक्रतुः ।। 2 मां धास्यतीति कारुण्यादिन्द्रो ह्यन्व- कम्पयत् । तस्मात्तु मान्धातेत्येवं नाम महा.ग. द्रोण. तस्याद्भुतं कृतम् । 62.61 3 जातो नामैष कं धास्यतीति ते मुनयः प्रोचुः । अथागत्य देवराजोऽब्रवीत् मामयं घास्यतीति । ततो मान्धातृनामा वि. पु. सोऽभवत् ।। 4.2.59-61 4 कं धास्यति कुमारोऽयं स्तन्यं रोख्यते भृशम् । मां धाता वत्स मा रोदीरि- तीन्द्रो देशिनीमदात् ॥ 5 कं धास्यति कुमारोऽयं मन्त्रिणश्चुक्र - शुभृशम् । तदेन्द्रो देशिनी प्रादान्मा- न्धातेत्यवदद्वचः॥ दे.भा 7.963 राज्यश्रीवचनो माश्च याश्च प्रापणवा- चकः । तं प्रापयति या नित्यं सा माया परिकीर्तिता ॥ माश्च मोहा (क्षा) र्थवचनो याश्च प्रापरणवाचकः । तं प्राप ब्र.वै.कृ.ख. यति या नित्यं सा माया परिकीर्तिता ।। 27.27-28 भा.पु.9.6.31 माया - ·139 1 2 3 मारीचः ........। मास्ता "मरीचिस्तु मारीच: कश्यपः। महा.गी.प्रे.अनु. 85.107 1 मा रुदो मा रुदश्चेति गर्भ शक्रोऽभ्य- भापत । विभेद......."रुदन्तमपि.... वा.रा.बाल. वासवः । 46.20. 8 25 2 मारुता इति विख्याता""ममात्मजा:। वा.रा.बाल.47.4 3 त्वत्कृतेनैव नाम्ना च मारुता इति । वा.रा.बाल.47.7 जवेन महता युक्तो मारुतिमरितो यथा । वा.रा.युद्ध.74.55 -- 1 मार्कण्डेयो मृकण्डोश्च जज्ञे वेदशिरां- स्ततः । मारुतिः मार्कण्डेयः अ.पु.20.10 -- (मार्कण्डेय- पुराणं) मार्गी (मूर्च्छना) मार्तण्ड:* 2 यत्र वक्ताऽभवत्तण्डे मार्कण्डेयो महा- मुनिः। मार्कण्डेयपुराणं हि तदा- शि.पु. ख्यातञ्च सप्तकम् ।। 5.44.130 मृगैः सह सञ्चरते सिद्धानां मार्गदर्शने । यस्मात्तस्मात्स्मृता मार्गी मृगेन्द्रोऽस्याश्च वा.पु.उ. देवता॥ 24.54 1 न खल्वयं मृतोऽण्डस्थ इति स्नेहाद- भाषत । अज्ञानात् कश्यपस्तस्मान् मार्तण्ड इति चोच्यते ।। हरि.1.9.5 8 26 2 विवस्वतः द्वितीये जन्मन्यण्डसंज्ञित- स्याण्डं मारितमदित्याः। स मार्तण्डो महा. विवस्वानभवत् । 12.329.44,5.6 - 3 यन्मार्तण्डो भवेत्युक्तः पित्राण्डे वै द्विधा कृते । तस्माद्विवस्वान् मार्तण्ड: वा.पु.उ. पुराण विभाष्यते ॥ 22.29 4 न खल्वयं मृतो ह्यण्डे इति स्नेहात्तम- ब्रवीत् । अज्ञातः कश्यपः स्नेहान्मार्तण्ड वा.पु.उ. इति चोच्यते ।। 22.35 5 मृतेऽण्डे जायते यस्मान्मार्तण्डस्तेन संस्मृतः। तत्तेजसश्च तत्रैव मार्तण्डः म. पु. समजायत । 2.36 - ·140 1 ܬ 3 4 4 सम्ब. पु. 6 अण्डे द्विधा कृते ह्यात्तं दृष्ट्वा स्नेहात् पिताऽब्रवीत् । आतॊ मा भव देवेश मार्तण्डस्तेन स स्मृतः ।। 8.26 7 मृतेऽण्ड एष एतस्मिन् यदभूत्ततो मार्तण्डे इति व्यपदेशः। भा.पु.5.20.44 8 मारितं ते यतः प्रोक्तमेतदण्डं त्वया मुने । तस्मान्मुने सुतस्तेऽयं मार्तण्डाख्यो मा.पु.10 5.19 भविष्यति ॥ ब्र.पु.32.40 9 अनिष्पन्नेषु गात्रेषु पुत्रं दृष्ट्वा पिता ऽब्रवीत् । आर्तस्त्वं भव माण्डेति मार्तण्डस्तेन स स्मृतः ॥ मा.पु.77.1 महाभोजस्त्वतिधर्मात्मा तस्यान्वये भोजा मृत्तिकावरपुरनिवासिनो मातिकवरा वि.पु.4.13.7 मालव्यां मालवा नाम शाश्वताः पुत्र- महा. 3.28.58 तत्रैव मालवो नाम वैश्यो विष्णुपरायणः । मातिकवरः बभूवुः । मालवः पौत्रिणः । मालवी .... 4 ... .... - मालवी नाम भार्यां च तस्य नित्यं लि.पु.पू. पतिव्रता ॥ 119 मालोपमा धर्माः प्रत्युपमानञ्चेदन्ये मालोपमैव सा । अ.पु.344.15 माहिषिकः महिषीत्युच्यते नारी या च स्याद् व्यभि- चारिणी। तां दुष्टां कामयति यः स वै स्क.पु. काशीखण्ड माहिषिकः स्मृतः ॥ 40.92 माहिष्मती 1 महिष्मान्नाम पार्थिवः। माहिष्मती हरि. नाम पुरी येन राजा निवेशिता । 133.5 2 महाश्मसंघातवती""माहिष्मती नाम तत्रैव पुरी प्रकाशमुपयास्यति । 2.38.19 1 मित्रं मिदेर्नन्दतेः प्रीयतेर्वा संत्रायते महा. 8.29.23 मानदः मोदते। (पाठभेदः) मिन्देः......"मिनुतेर्मोदतेर्वा । 42.31 मित्रं महा.ग.कर्ण 6 16 ·141 punt Me ne ऽभवत् । mum to मुखं 2 3 2 स्नेहेन सर्वभूतानि यस्मात्त्रायति भास्करः । जिमिदा स्नेहने धातुस्त- साम्ग. पु. स्मान्मित्रः स उच्यते ।। 8.29 मिथि: 1 अरण्यां मध्यमानायां प्रादुर्भूता बा.रा. उत्तर महातपाः । मथनान्मिथिरित्याहुः । 57.19 2 मथनामिथिरिति । वि.पु. 4.5.23 3 अरण्यां मथ्यमानायां प्रादुर्भूतो महा- यशाः । नाम्ना मिथिरिति ख्यातः-1 वा.पु.उ.28.5 मिथिला मिथिर्नाम महावीर्यो येनासौ मिथिला- बा.पु.उ.28.6 मुकुन्दः मुकुमध्ययमानो निर्वाणं मोक्षवाचकम् । तद्ददाति च यो देवो मुकुन्दस्तेन कीर्तितः ।। मुकुभक्तिरसप्रेम वचनं वेदसम्मितम् । ब्र.वै.कृ.ख. यस्तं ददाति भक्तेभ्यो मुकुन्दस्तेन कीर्तितः।। 111.27-28 यत्र बीजसमुत्पत्तिनानार्थरससम्भवा । काव्ये शरीरानुगतं तन्मुखं परिकीर्तितम् ।। मुख्यसर्गः बहिरन्तश्चाप्रकाशस्तब्धो निःसङ्ग एव च। मुख्या नगा इति प्रोक्ता मुख्यसर्गस्तु कू.पु.पू. स स्मृतः ।। 7.4 ततः स्वतेजसाविष्टा: केशा नारायणस्य ह। बभुवुमुजवर्णास्तु ततोऽहं मुज- महा. केशवान् ।। 12.330.45 मुजपृष्ठः पत्र मुजबटे रामो जटाहरणमादिशत् मुजपृष्ठ इति प्रोक्तः स देशो महा. रुद्रसेवितः ॥ 12.122.4 मुनिः (विष्णः) 1 मननान्मुनिरवासि । हरि.3.88.52 2 यदैवमध्यात्मरतः कालेन बहुजन्मना । सर्वत्र जातवैराग्य आ ब्रह्मभुवना- भा. पु. न्मुनिः ॥ 32727 3 अन्तर्बहिश्च मननात्कुरुते कर्मनित्यशः। मौनी शश्वद् वदेत्काले यो वै स मुनि- प्र.वै.ग.ख.3571 मुरारिः 1 एतेन मुरुमाक्रम्य """" हरि.2.101.67 अ.पु 338.23 मुंजकेशः HA रुच्यते ।।

·142 1 2 3 4 2 ततो मुरस्समुत्तस्थौ तं जघान च केशवः । वि.पु.5.29.17 3 हरिश्च चक्रं मृदुलाघवेन मुमोच तत्तस्य (मुरस्य) शिरश्च शत्रोः (तद्ध कमलं च शत्रोः)। (अ) इतः प्रसिद्ध समुपाज- गाम मुरारिरित्येव हरिर्महात्मा वामन पु. (विभुसिंहः) ॥ 61.76-71 4 मुरः क्लेशे च सन्तापे कर्मभोगे च कर्मिणाम् । दैत्यभेदेऽप्यरिस्तेषां ब्र.वै.-कृ.ख. मुरारिस्तेन कीर्तितः॥ 110. 1 सुनन्दं नाम मुषलं त्वष्ट्रा यन्निमितं पुरा। तज्जहार स दुष्टात्मा तेन हन्ति रणे रिपून् ।। 2 मुसली मुसलायुधात् । ब्र.वै.कृ.ख.13.88 3 मुसलेनाशु ताडितम् । बलं बलेन वि.पु. ददृशे """" 5.33.30 मुहूर्तास्तु मुहूर्तजाः। अ.पु. 18.333; मुसली भा.पु.116.18 171 मुहूर्त: कु.पु.पू. 16.8 मृगः अपत्यं तु मृगाः सर्वे मृग्या: वा. रा.अरण्य 14.23 - मेघ: वा.पु.51.27 लि.पु.पू.54.46 मेघनादः 1 मेहनाच्च मिहेर्धातोः मेघत्वं व्यञ्ज- यन्ति च । 2 मेहनान्मेघ उच्यते । जातमात्रेण हि पुरा “रुदता सुमहान्मुक्तो नादो जलपरोपमः - पिता तस्याकरो- बा.रा.उत्तर नाम मेघनाद इति स्वयम् ।। 12.31 यत्र विष्णुमहाबाहुः मेघो भूत्वा महेश्वरम् । दिव्यं वर्षसहस्रन्तु अवहन् कृत्तिवाससम् ।। वा.पु.पू.21.46 1 मेदसा प्लाविता सर्वा पृथिवी..." मेदोगन्धा तु धरिणी मेदिनीत्यभि- वा.रा.उत्तर संज्ञिता। 3.51.53 88 मेघवाहनः (कल्प:) मेदिनी ·143 pound 2 3 4 । 2 मधुकैटभयोः कृत्स्ना मेदसाऽभि- परिप्लुता । तेनेयं मेदिनीति । हरि.1.6.45 3 मधुकैटभयो: पूर्व मेदसा संपरिप्लुता । "इयञ्चासीत् समुद्रान्ता मेदिनीति परिश्रुता। वा.पु.उ.2.3 4 मधुकैटभयोः कृत्स्नमेदसा समभिप्लुता। तेनेयं मेदिनी (नाम) प्रोच्यते ब्रह्म- अ.पु.5.112 वादिभिः ।। पद्म पु.भूमि29.79 5 गतप्राणी तदा जातौ दानवो मधु- कैटभौ। सागरः सकलो व्याप्तस्तदा वै मेदसा तयोः ।। मेदिनीति ततो जातं नाम पृथ्व्याः समन्ततः । अभक्ष्या दे. भा. मृतिका तेन कारणेन मुनीश्वराः ।। 1.9.83-84 6 मधुकैटभयोर्मेदः संयोगान्मेदिनी स्मृता। दे.भा. (श.क.) बभूव पुत्री मेंघावी मेघावी नाम नामतः। महा.12.169.3 - इन्द्रियाण्येव मेध्यानि---- महा.12.240.9 इन्द्रस्तु मेषवृषणस्तदाप्रभृति वा.रा.बाल. (आख्यानं) गौतमस्य प्रभावेण 4912 मैत्रो ब्राह्मण उच्यते । महा.12.60.12- मिथिर्नाम महातेजास्तेनायं मैथिलो बा.रा. उत्तर ऽभवत् । 57.203 1 एतेषां (पितृणां) मानसी कन्या मेना नाम महागिरेः । पत्नी हिमवतः श्रेष्ठा यस्या मैनाक उच्यते । हरि.1.18.13 2 असूत मेना मैनाकम् । 3 ततः काले तु सम्प्राप्ते मैनाकमचलो- भेधावी मेध्य मेषवृषण: - ............... मैथिल: मैनाक: लि.पु.पू. 6.7 त्तमम् । -.... का. पु मोक्षः ........ मेनका सुषुवे देवी 40./(श.क.) 'नानात्वदर्शनं ज्ञानं ज्ञानाद्वै योगमुच्यते । तेन बद्धस्य वै बन्धो वा.पु.उ. मोक्षो मुक्तस्य तेन च ।। 40.76 ·144 1 म.पु.50.5 द्रुवुः। 2 3 4 मोहोपमा प्रतिरोगिनमारोप्य तद्भेदेन कीर्तनम् । उपमेयस्य सः मोहोपमाऽसौ भ्रान्ति- अ.पु. मद्वचः ।। 344.17 मौद्गल्यः 1 मुद्गलस्य तु दायादो मौद्गल्यः सुमहायशाः। हरि.1.32.67 2 मुद्गलाद् ब्रह्म निर्वृत्तं गोत्रं मौद्गल्य- भा. पु. संज्ञितम् । 9.21.33 3 मुद्गलस्यापि मौद्गल्याः क्षात्रोपेताः मा.पु.उ.37.193 द्विजातयः । 4 मुद्गलाच्च मौद्गल्या: यत्रोपेता द्विजातयो बभूवुः। वि.पु.4.9.60 यक्ष: 1 यक्षाम इति यैरुक्तं यक्षा एव वा.रा.उत्तर भवन्ति वः । 4.13 4 6 2 क्षुत्तृड्भ्यामुपसृष्टास्ते तं जग्धुमभिदु- मा रक्षतैनं जक्षध्वमित्यूचुः क्षुत्तृडर्दिता: ॥ देवस्तानाह संविग्नो मा मां जक्षत रक्षत । अहो मे यक्ष- रक्षांसि प्रजा यूयं वभूविथ ।। 3.20.20-21 यजुः यजनात् स यजुर्वेदः । ब्रह्माण्ड पु. 1.34.22 यज्ञः 1 यष्टव्यं पशुभिर्मेध्यैरथबीजै: फलै- स्तथा। हिंसा स्वभावो यज्ञस्य इति वा.पु.पू.57.106; मे दर्शयत्यसौ ॥ म.पु.119.श.क. 2 यष्टव्यमिति यत्नेन प्रचेताः मन्यते ऽध्वरम् । अ.पु.29.41 यज्ञेश्वरः विष्णुनाम्ना च देवेषु वेदान्तेषु च गीयते । यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् प्रवृत्तैरिज्यते ह्यसौ ॥ अ.पु.378.5 पतिः(विष्णुः) 1 यमनाद् यतिरुच्यते । हरि.3.88.52 2 यतमानो यतिः साधुः । लि.पु.पू.10.10; वा.पु.पू.59.24 3 सन्ततं यस्य यत्नञ्च तपस्सु बालकस्य च । प्रकीर्तितो यतिस्तेन संयतः ब्र.वै.-ब्र.ख. सर्वकर्मसु ।। 22.13 भा.पु. - - ·WHAMROMeaonmaanana 145 1 2 3 4 - ....... यः समुत्पतितं क्रोध निगृह णाति हयं (सारथि:-वशी) तथा । स यन्तेत्युच्यते सद्भिः न यो रश्मिषु लम्बते ।। महा.1.74.2 पम: 1 प्रजास्त्वयेमा नियमेन संयता नियम्य चैता तपसे न कामया। अतो यमत्वं महा. तव देव विश्रुतम्"..." 3.281.33 331 2 प्रजा संयमनो यमः । कर्मणामनुरूपेण यस्माद्यमयसे प्रजाः । तस्माद प्रोच्यसे देव यम इत्येव नामतः । म.पु.213.2 3 अहममरवराचितेन धात्रा यम इति लोकहिताहिते नियुक्तः । हरिगुरुवश- गोऽस्मि न स्वतन्त्रः प्रभवति संयमने ममापि विष्णुः ।। वि.पु.3.7.15 4 मयि दृष्टे सदा यस्मात् कुरुषे नेत्रसंयमम् । तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम् ।। भा.पु.77.4 5 त्वमेव जगतो नाथ: प्रजासंयमनो यमः । कर्मणामनुरूपेण यस्माद्यमयसे प्रजाः । तस्मा प्रोच्यसे देव यम इत्येव नामतः।। म.पु.213.12 6 प्रजा संयमनो यमः भा.पु.10.46.43 म.पु.21.3.1 यमुना 1 यवीयसी तयोः (सावर्ण-यमयो:)तु यमी कन्या यशस्विनी। अभवत्सा सरित्- श्रेष्ठा यमुना लोकभाविनी। हरि.1.9.64 2 यमस्य भगिनी जाता यमुना तेन सा मता। दे.पु.45.(श.क.) 3 यमस्य भगिनी पुण्या मार्तण्ड दुहिता तथा । वा.पु उ.15.69 ययाति: यतिः ज्येठस्तु तेषां वै ययातिस्तु ततः हरि.1.30.2 यवनः योनिदेशाच्च यवनाः । वा.रा.बाल. परम् । 55.3.द्र.महा. 1.84.15 7 17 ·146 2 3 4 - । ....... योगः - यादव: 1 यादवा यदुना च । हरि.1.33.55 2 यादवा यदुवंशेन निरुच्यन्ते । लि.पु.पू.68.15 यामः यमस्य पुत्रा यज्ञस्य तस्माद्यामास्तु ते स्मृताः । वा.पु.पू.10.21 यायातं यत्र यज्ञे ययातेश्च सपिः पयश्च सुनाव"" (तीर्थ) तष्ट्वो 'ययातिः लेभे लोकांश्च महा.9.40 पुष्कलान् । 30.31 आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनो- गतिः । तस्या ब्रह्माणि संयोगो योग अ.पु.379.25; इत्यमिधीयते ॥ वि.पु.6.7.31 योगी यस्य योगः स वै योगी मुमुक्षुरभिधीयते । वि.पु 6.7.31 योजनगन्धा तस्यास्तु(सत्यवत्याः)योजनाद् गन्धमाजि- घ्रन्ति नरा भुवि । तस्या योजनगन्धेति तस्या नाम परिश्रुतम् । महा.1.57.67 रक्तदन्तिका भक्षयन्त्याश्च तानुग्रान् वैप्रचितान् महा- सुरान् । रक्ता दन्ता भविष्यन्ति दाडिमी- कुसुमोपमाः ॥ ततो मां देवताः स्वर्गे मर्त्य- लोके च मानवाः । स्तुवन्तो व्यवहरि- ष्यन्ति सततं रक्तदन्तिकाम् ।। मा.पु.91.42 रक्तबीजः रक्तबिन्दुर्यदा भूमौ पतत्यस्य शरीरतः । समुत्पतति मेदिन्यां तत्प्रमाणो महासुरः॥ मा.पु.83.40 रक्षोवती रक्षोवती नाम पुरी राक्षसैः संवृता तु या । कु.पु.पू.46.17 राजते हि स्वधा दुग्धा पितृभिः श्रयते मही । तस्मात् पितृ णां रजतमभीष्टं प्रीतिवर्धनम् ॥ मा.पु.31.65 रजनी मूर्च्छना मूर्च्छनायोजना हयेषा रजसा रजनी मता । रजेश्वर:(शिवः) रजेश्वरं च पर्याये रजसा सुप्रतिष्ठितम् । लि पु.पू.92.156 रतिः 1 लेभे स पुरुषः (मनुः) पत्नी शतरूपा- मयोनिजाम् । तया सार्ध स रमते तस्मात्सा रतिरुच्यते ।। लि.पु.70.272 वा.पु.उ.24.55 - ·147 1 2 3 4 रविः रसनं राका 2 लब्धा तु पुरुषः पत्नी शतरूपामयो- निजाम् । तया स रमते सार्घ तस्मात्सा रतिरुच्यते ॥ वा.पु.पू.10.13 3 रतिवं भूव सर्वेषां तां दृष्ट्वा सस्मितां सतीम् । रतीति तेन तन्नाम प्रवदन्ति मनीषिणः ।। व.वै-प्र.ख.4.9 1 अवति त्रीनिमान् लोकान् यस्मात् सूर्यः परिभ्रमन् । अव धातुः प्रकाशाख्ये ह्यवनात्स रविः स्मृतः ॥ वा.पु.पू.50.60 2 अवतीमांश्च त्रीन् लोकान् तस्मात् सूर्यः परिभ्रमात् । अचिरात्तु प्रकाशेत अवनात् रविः स्मृतः ॥ म.पु.124.4 रसती रसनं भवेत् । महा.12.240.5 अत्यर्थ भ्राजते यस्मात् पौर्णमास्यां निशा- करः। रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कलयो विदुः ।। वा.पु.पू.56.39 1 रक्षामेति च तत्रान्ये."रक्षामेति च वा.रा.उत्तर यैरुक्तं राक्षसास्ते भवन्तु वा । 4.11.13 43 2 मैवं भो रक्ष्यतामेष यैरुक्त राक्षसास्तु ते । वि.पु 1.5.43 3 तदन्धकारे क्षुत्क्षामानसृजद् भगवानजः। विरूपान् श्मश्रुलानत्तुमारब्धास्ते च तां तनुम् । रक्षाम इति तेभ्योऽन्ये य ऊचुस्ते तु राक्षसाः ।। मा.पु.48.20 4 विरूपाः श्मश्रुलाः जातास्तेऽभ्यधावन्त तं प्रभुम् । नैव भोः रक्ष्यतामेष तैरुक्त राक्षसास्तु ते ।। अ.पु.(वह्निपुराणम्) (श.क.) 5 तेन सृष्टाः क्षुधात्मानस्तेऽम्भांस्यादातु- मुद्यताः । अम्भांस्येतानि रक्षाम उक्त- वन्तश्च तेषु च । राक्षसास्ते स्मृता लोके क्रोधात्मानो निशाचराः ॥ वा.पु.पू.9.27 राक्षस:

·148 -- 2 3 4 - - -- 6 अम्भांस्येतानि रक्षाम उक्तवन्तस्तु तेषु ये। राक्षसा नाम ते यस्मात् क्षुधा- विष्टा निशाचरा:॥ रक्षेति पालने चापि धातुरेव विभाष्यते ।। लि.पु.70.225.227 7 रक्ष इत्येष धातुर्यः पालने स विभाव्यते । उक्तवांश्चैव यस्मात्तु रक्ष मे मातरं खशाम् । नाम्नायं राक्षसस्तस्मात् भविष्यति तवात्मजः ॥ वा.पु.उ.8.98 1 रागो रागस्य शासनात् । वा.पु.पू.5.34 2 यैस्तु चेतांसि रज्यन्ते जगत्रितयवर्ति- नाम् । ते रागा इति कथ्यन्ते मुनिभि- भरतादिभिः ॥ यस्य श्रवणमात्रेण रञ्जन्ते सकला: प्रजाः। सर्वाधरञ्ज- नाढतोस्तेन राग इति स्मृतः ।। (श.क) भूतानामेव सर्वेषां रागस्तदाभवत् । रागा- द्रागेति यामाहुः-- महा.3.248.4 रघुर्येन तु राघवाः। वा.रा.अयो. 110.28 ऋषन्ति रञ्जनाद्यस्मात्प्रजाः राजर्षय- स्ततः । वा.पु.पू.61.87 1 पृथु वैन्यं प्रजा दृष्ट्वा रक्ताः स्मेति महा. यदल वन् । ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत ।। 12.29.131 6 17 2 यस्मिन् धर्मो विराजते तं राजानं प्रचक्षते । 12.91.22,12 3 रञ्जिताश्च प्रजा: सर्वास्तेन राजेंति महा. 12.59.127 4 पित्राऽपरजितास्तस्य प्रजास्तैनाऽनु- रञ्जिताः । अनुरागात्ततस्तस्य (पृथो नाम राजेत्यजायत ।। हरि.1.5.30 3 राजा रजयति प्रजाः। महा.12.56.36 । म राघवः राजषि: राजा* शब्द्यते ।

·149 2 3 4 6 पित्रा (वेनेन) परञ्जितास्तस्य प्रजा. स्तेनानुरञ्जिताः । अनुरागात्ततस्तस्य नाम राजेत्यजायत ।। 7 राजाऽभूज्जनरञ्जनात् । वि.पु.1.13.48 वि.पु.1.13.93, अ.पु.18.16 8 ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत । वा.पु.उ.1.132 १ रागी राजसिकं स्वर्ग (कार्य) कुरुते कर्म रागतः। रागान्धाश्च राजसिकास्तेन राजा प्रकीर्तितः ॥ ब्र.वै.ग.ख.35.77 10 यो राजा स पिता माता प्रजानामेष निश्चयः। व.वै.कृ.ख.59.55 11 राजाऽभून्नररञ्जनात् । अ.पु.18.15 12 तदा पित्रा प्रजाः सर्वाः कदा नैवानु- रञ्जिताः । तेनानुरञ्जिताः सर्वा सुखै, मुदिरे तदा ।। अनुरागात्तस्य वीरस्य नाम राजेत्य (जायत) भाषत । पद्यपु.भूमिखण्ड 28.61 13 सा तमोबहुला यस्माततो रात्रिनिया- मिका । प्रावृतास्तमसा रात्रौ प्रजा- स्तस्मात्स्वपन्त्युत ॥ लि.पु.70.201 वा.पु.पू.9.6 राजेया इति विख्याता विष्णुदत्तवरो रजि:। 1 रेफो हि कोटि जन्माघ कर्मयोगं शुभा- शुभम् । प्राकाराद् गर्भवासं च मृत्यु च रोगमुत्सृजेत् । धकार आयुषो हानिमाकारो भवबन्धनम् । श्रवण- ब्र.पु कृ-ख.13, स्मरणोक्तिभ्यः प्रणश्यन्ति न संशयः ।। 105-107 2 रेफो हि निश्चलां भक्ति दास्यं कृष्ण पदाम्बुजे । सर्वेप्सितं सदानन्दं सर्व- सिद्ध योधमीश्वरम् । धकारः सहवासं राजेयाः अ.पु.274.17 राधा ·150 2 3 4 -- च तत्तुल्यकालमेव च ददाति साष्टिसारूप्यं तत्त्वज्ञानं हरे: समम् । आकारस्तेजसां राशि दानशक्ति हरे ब्र.वै.कृ-ख. यथा। 13.107,109 3 "रा' शब्दोच्चारणादेव स्फीतो भवति माधवः । 'धा' शब्दोच्चारणात् पश्चा- ब्र.दे.कृ-ख. द्धावत्येव सम्भ्रमः ॥ 52.37,38 4 'रा' शब्दोच्चारणाद्भक्तो राति मुक्ति सुदुर्लभाम् । 'चा' शब्दोच्चारणाद्द गै धावत्येव हरेः पदम् ।। 'रा' इत्यादान- वचनो 'धा' च निर्वाणवाचकः । सतो ऽवाप्नोति मुक्तिं च सा च राधा प्रकीर्तिता ॥ राच रासे च वचना धा एव धारणादहो । हरेरालिङ्गनादा- रास्तेन राधा प्रकीर्तिता । रासे संभूय गोलोके सा दधाव हरेः पुरः । तेन राधा समाख्याता पुराविद्भिद्विजोत्तमैः ॥ राधेत्येवं च संसिद्धा राकारो दान- वाचक:। स्वयं निर्वाणदात्री या सा ब्र.वै.व.ख.5.25 राधा परिकीर्तिता। प्र.ख.48,40.42 5 रा शब्दश्च महाविष्णुविश्वानि यस्य लोमसु । विष्णुप्राणिषु धा धात्री मातृ- वाचकः । धात्री माताऽह(विष्णु:)- मेतेषां मूलप्रकृतिरीश्वरी । तेन राधा (श.क) ब्र.वै.कृ-ख. समाख्याता हरिणा च पुरा बुधैः ।। 111,57 1 रामस्य लोकरामस्य । वा.रा.बाल. 18.27.तु- वा.रा.अयो.2.44 2 लोके रामाभिरामस्त्वं-..." तत्रैव 24.5 3 रामो रमयतां श्रेष्ठः । तत्रैव 53.1 उत्तर 58.5 राम: तु.वा रा अयो. 61.1 उत्तर 109.25 ·MagarpRA- 151 1 2 3 स्मृतम् ॥ 4 गुणाभिरामं रामम् । वा.रा.सु.16.1 प्रादय (तीर्थ) 5 यत्र रामः"""""असकृत् पृथ्वी जित्वा । महा.9.48.7 6 महानदीप्रभासाद्योः सङ्गमे स्नानकृन्नरः। रामो देव्या सह स्नातो रामतीर्थ ततः वा.पु.उ.46.16 (ईश्वरः) 7 रा शब्दो विश्ववचनो मश्चापीश्वर- वाचकः । विश्वानामीश्वरो यो हि तेन रामः प्रकीर्तितः ।। रमते रमया साई तेन रामं विदुर्बुधाः । रमाणां रमण- स्थानं रामं रामविदो विदुः ।। रा चेति लक्ष्मीवचनो मश्चापीश्वरवाचक:। लक्ष्मी-व.वै.कृ.ख. पति गतिं रामं प्रवदन्ति मनीषिणः ।। 111.17-20 8 राम रामेति रामेति रमे रामे मनोरमे । सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने ।। पद्य.पु.उ.ख.72.335 9 रकारादीनि नामानि शृण्वतो मम पार्वति । मनः प्रसन्नतामेति रामनामा- पद्म.पु.उ.ख.254. भिशङ्कया ॥ 22,23 10 रमन्ते योगिनोऽनन्ते नित्यानन्दे चिदा- त्मनि । इति रामपदेनासौ परं ब्रह्मा- पद्य.पु.उ.ख, भिधीयते । 254.21 11 श्रेयः कमलवासिन्याः रमणोऽयं महान् प्रभुः। तस्माच्छी राम इत्यस्य नाम पद्य.पु.उ.ख. सिद्ध पुरातनम् ॥ 242.76 (बलराम.) 12 रामेति लोकरमणात् । भा.पु.10.2.13 13 अयं हि रोहिणी-पुत्रो रमयन् सुहृदो गुणैः । पाख्यास्यते राम इति... भा.पु.10.8.12 रावरण: 1 रावयामास लोकान् यत्तस्माद्रावण महा.3.259 उच्यते । 40 4 24 2 यस्माल्लोकत्रयं चैतद्रावितं तस्मात्त्वं वा.रा.उत्तर16.39 रावणो नाम। Hal तु.अरण्य 48.3,7 ·152 1 2 3 4 रीतिः रुक्मवती - रुक्मिणी 3 रावणं लोकरावणम् । वा.रा.उत्तर 16.38, युद्ध 9.20,64.19 'तु.युद्ध 100.34 114.101, 129.28 उत्तर 1.18,34.11, युद्ध 20.20 4 रावणः शत्रुरावणः । वा.रा.सु,22.32; 23.1,8350.1 यु.40.8 5 रावणं रिपुरावणम् । वा.रा.यु.69.17 6 निसर्गाद्दारुणः क्रूरो रावणाद्रावणस्तु सः । वा.पु.उ,9.44 वाग्विधासम्प्रतिज्ञाने रीतिः । अ.पु.340.1 प्रद्युम्नोऽपि रुक्मिणस्तनयां रुक्मवती नामोपयेमे। वि.पु.4.15.38 1 रुक्मिणी किल नामास्ति'".-1 हरि. 2,47.6 तु.हरि. 2.59.14 2 तेषामवरजा कन्या रुक्मिणी रुक्म- वरिणनी। वराह पु.67(श.क.) 1 हिरण्यरोमेत्याहुर्य" ."रुक्मी स्या- भवत् पुत्रः। हरि.2.59.14 2 रुक्म्यग्रजो रुक्मरथो रुक्मबाहुरनन्तरः। रुक्मकेशो रुक्ममाली रुक्मिण्येषां स्वसा सती॥ भा.पु.1052.22 तपसस्तेजसा बालो दीप्तिमान् सततं मुने । तपस्सु रोचते चित्रं रुचिस्तेन प्रकीर्तितः ।। ब्र.वै.ब.ख.22.20 1 यन्निर्दहति यत्तीक्ष्णो यदुनो यत्प्रताप- महा. वान् । मांस-शोणितमज्जादो यतो 7.173.98 रुद्र उच्यते ।। तु.ग्री,प्रे.अनु. 161.7 3 32 रुक्मी रुचि ·153 kad Jament 2 3 4 2 रुद्रो देवस्त्वं रुदनाद्रावणाच्च । हरि.2.74.22 3 रोरूयमाणो द्रावणाच्चाति देवः । तत्रैव 4 ततोऽसृजत् पुनर्ब्रह्मा रुद्रं रोषात्मसंभवम् । वा.पु पू.9.64 5 एवमुक्तास्तु रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः । रोदनाद्रावरणाच्चैव रुद्रा नाम्नेति विश्रुताः । वा,पू.पू.9.73 6 रोदनात् खलु रुद्रास्ते रुद्रत्वं तेन तेषु तत् । वा.पु.पू.25.66 7 अहंकाराद् रुदन् रुद्रः । वा.पु.पू.31.32 8 यस्य (हरे:).."रुद्रः क्रोध समुद्भवः । भा पु.12.5.1 9 अथैकादश ते रुद्राः रुदन्तोऽभ्यक्रम- स्तथा । रोदनात्खलु रुद्रत्वं तेषु वै समजायत। लि.पु.पू.22.23,24 रुद्रास्ते खलु प्रारणा-......" 10 स वै रुरोद देवानां पूर्वजो भगवान् ....। ............. भवः । अभ्यधाद्भद्रया वाचा मा रोदीस्तत्करोमि ते ।। यस्मादरोदी: सुरश्रेष्ठ सोद्वेग इव बालकः। ततस्त्वामभिधास्यन्ति नाम्ना रुद्र इति प्रजाः ।। भा.पु.3.12.8.10 11 रुरोद सुस्वरं घोरं देवदेवः स्वयं शिवः । रोदमानं मतो ब्रह्मा मा रोदीरित्य- भाषत । रोदनाद्रुद्र इत्येवं लोके ख्याति गमिष्यसि ।। कू.पु.पू.10.22-25 12 रुरोद सुस्वरं सोऽथ द्रवंश्च द्विजसत्तम । कि रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्यु- वाच ह । नाम देहीति तं सोऽथ प्रत्यु- वाच जगत्पतिम् । ब्रह्मोवाच-रुद्रस्त्वं देव नाम्नासि मा रोदीधैर्यमावह । एवमुक्तस्ततः सोऽथ सप्तकृत्वो रुरोद वि.पु.1.8 3-5 ह । ततोऽन्यानि ददौ तस्मै सप्त नामानि वै प्रभुः ॥ मा.पु.52.2-6 ·154 2 3 4 म.पु.171.38 13 ते रुदन्तो द्रवन्तश्च गर्हयन्तः पिता- महम् । रोदनाद् द्रावणाच्चैव रुद्रा इति ततः स्मृताः ॥ 14 यन्निर्वहति यद्वीक्षेद्यदुनो यत्प्रतापवान् । मांसशोरिणतमज्जादो यत्ततो उच्यते ।। 15 जातमात्रः कुमारोऽसौ रुरोद भगवान् साम्ब.पु.8.42 .... भयः । रुद्राः 16 ब्रह्मोवाच-जातमात्रो रोदिषि त्वं ततो रुद्र इति स्मृतः ।। ब्रह्मणश्च प.पु.स्वर्गखण्डरुद्रसर्ग8 रुदन् जातो रोदनाद्रुद्रनामकः । अ.पु.20.20 17 रुर्दु :खं दुःखहेतुर्बा तद् द्रावयति यः प्रभुः । रुद्र इत्युच्यते तस्माच्छिवः परमकारणम् ।। शि पु.6.9.14 1 ते रुदन्तो द्रवन्तश्च भगवन्तं पिता- महम् । रोदनाद् द्रावणाच्चैव ततो रुद्रा इति स्मृताः॥ हरि.3.14.39 3 33 2 कोपकाले बभूवुर्ये सृष्टुरेकादश स्मृताः । रोदनादेव रुद्राश्च कोपिनस्तेन हेतुना ॥ ब्र.वै.ब्र.ख 22 20 उपमानेन यत्तत्त्वमुपमेयस्य रूप्यते । गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः ।। अ.पु.344.22 1 नासिकापुटमङल्या पीड् यैव च परेण च । प्रौदरं रेचयेद् वायु रेचनाद्रेचकः रूपक स्मृतः ॥ अ.पु.373.7 अ.पु. 61.23 2 रेचनाद् रेचकः प्रोक्तः । 3 मुञ्चेद् वायु ततस्तूवं श्वासेनैकेन मन्त्रवित् । उच्छ वासयोगयुक्तश्च वायु- मूवं विरेचयेत् ॥ 1 रेवतस्याथ कन्यां च रेवतीम्" रेवती । अ.पु.2.14.23 हरि.2.58 84.5.हरि 1.10.37 ·Anita 155 AND Admin 1 2 3 4 । 2 तस्यक्षस्य तु या कान्तिर्जाता पङ्कजिनी सरः । ततो जज्ञे तदा कन्या रूपेणा- तीवशोभना । रेवतीकान्तिसम्भूतां तां दृष्ट्वा प्रमुचो मुनिः । तस्या नाम चकारेत्थं रेवती नाम भागुरे ।। मा.पु 75.24-25 3 रेवती यस्य (रेवतस्य) सा कन्या । लि पु.पू.66.48 रेवतीरमरण: रेवत्या सह संयोगाद्रेवतीरमणः स्वयम् । ब्र.वै.कृ-ख.13.83 रेवन्त: 1 जनयामास रेवन्तं रेतसोऽन्ते च भास्करः । वि.पु.3.2.7 2 रेतसोऽन्ते च रेवन्तः । मा पृ.75.24 स्वतः 1 तस्मादजायत सुतो रेवत्यां रैवतो मनुः । मा.पु.75.68 2 रोचमानस्य रेवोऽभूनेवाढैवत एव च। लि.पु.पू.66.48 रैवतकः रेवत्यक्षं च पतितं कुमुदादौ समन्ततः । कुमुदाद्रिश्च तत्पातात् ख्यातो रैवतको- ऽभवत् ।। मा.पु.72.22-23 रोगः ] रुजन्ति हि शरीराणि रोगा:........... 2 व्याधी रोगो रुज्यते येन जन्तुः । महा.12.318.3 रोमहर्षरणः 1 रोमाणि हृषितानि यस्य स रोमहर्षणः । तस्य ते सर्वरोमाणि तपसा हृषितानि यत् । द्वैपायनस्य भगवन् (तु भवान्) कू.पु.1.4; ततो वै रोमहर्षणः ॥ लि.पु.पू.1.10 2 तस्य वै सर्वरोमाणि वचसा हर्षितानि यत् । द्वैपायनस्यानुभावात्ततोऽभूद्रो- स्कन्द-प्रभासखण्ड महर्षणः ।। 1.6 रोक्मिरणेयः रोक्मिणेयो प्रतापवान् । हरि.2.85.21, 90.20.105.78 1 रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रोच्यो नाम मनुः स्मृतः। हरि.1.7.45 2 रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रौच्यो नामा- भवत्सुतः। वा.पु.उ.38.54 3 रुचे रोच्य इति ख्याति यो यास्यति जगत्त्रये। मा.पु.97.20 - - - ·156 band 2 3 4 4 रोच्योऽभवत् पितुर्नाम्ना ख्यातोऽत्र वसुधातले। रुद्रतुल्या: गणा रौद्रा रुद्रवीर्यपराक्रमाः । रौद्रः मा.पु.98.7 महा.गी.प्रे. 284.35 रौम्यः सोऽसृजद् रोमकूपेभ्यो रौभ्यान् नाम गणेश्वरान् । तत्रैव रोहिणेयः रोहिणी गर्भवासात्तु रौहिणेयो महामतिः। ब्र.वै.कृ.ख.13.83 लक्ष्मरण: 1 लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः । वा.रा.बाल. 18.27.यु.102. 15,18, तु.वा.रा. कि.32.12,यु.92. 9,3.46.13 यु.41.10 2 लक्ष्मणः शुभलक्षणः। वा.रा.यु.91.72 तु. उत्तर 44.2; कि.38.6, उत्तर 53.3 लवक यश्चापरो भवेत्ताभ्यां लवेन स समाहितः । वा.रा. उत्तर निर्मार्जनीयो वृद्धाभिर्लव इत्येव नामतः । 67.8 6 18 लिङ्ग 1 यस्माल्लीनं जगत्सवं तास्मिन् लिङ्ग महात्मनः । लयनालिङ्गमित्येव प्रव- स्क.पु.माहेश्वर दन्ति मनीषिणः॥ 6.30 2 लयनालिङ्गमित्युक्तम् । लि.पु.पू.19 16, स्क.पु.माहेश्वर 32.62 3 लयं गतो यदोङ्कारस्तदा प्रभृति पार्वति मयोच्यमानं लिङ्गस्य स्कन्द पु.अवन्ती प्रभावातिशयं शृणु॥ 52.29 (पुराण) 4 लिङ्गस्य चरितोक्तत्वात् पुराणं लिङ्ग- शि.पु. मुच्यते । 5.44.132 ·157 - 1 2 3 म.पु.189. - यदा चैव नाम लेखकः शीर्थोपेतान् सुसम्पूर्णान् समीरिणगतान् समान् । अक्षरान् वै लिखेद्यस्तु लेखक: स वरः स्मृतः ।। लोकालोकः 1 प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते। कू.पु.पू.50.14 2 लोकालोक इति समाख्या यदनेनाचलेन लोकालोकस्यान्तर्वतिनावस्थाप्यते । भा.पु.5.20.36 3 अर्वाचीने तु तस्याचे चरन्ति रवि- रश्मयः । परार्धे तु तमो नित्यं लोका. लोकस्ततः स्मृतः। लि.पु. 53.35 लोकेश्वरः यस्मात्प्रसूयते लोकः प्रभविष्णुः सनातनः । (विष्णु:) तस्माल् लोकेश्वरः श्रीमान् हरि.3.70.30 लोमहर्षगः लोमानि हर्षयाञ्चक्रे श्रोतृ णां यत् सुभाषितः। कर्मणा प्रथितस्तेन लोके- वा.पु पू. ऽस्मिल्लोमहर्षणः ।। 1.13 लोहितः पुनस्त्वासील्लोहितो नामतः। मत्कृतेन च वर्णेन कल्यो वै लि.पु.पू. लोहितः स्मृतः ।। 23.8 वत्सः प्रतर्दनस्य पुत्रस्तु महा. वत्सः संवधितो गोष्ठे.................। 12.49.71 वदरपाचनं 1 नाम्ना वदरपाचनम् । महा. (तीर्थ) 9.47.37 2 (पाख्यान मात्रम्) । महा.947.44 वधूसरः (नदः) (पाख्यानम्) । महा.16.7 वरुणः वरान् विवृण्वतो देवान् वरदो हि वरार्थिनाम् । धातुर्वृञ् वरणे प्रोक्त- साम्व. पु. स्तेनासौ वरुणः स्मृतः ।। 8.30 वरेण्यं वरेण्यं सर्वतेजोभ्यः श्रेष्ठं वै परमं पदम् । स्वर्गापवर्गकामैर्वा वरणीयं सदैव हि । वृणोते: वरणार्थत्वाज्जाग्रत्स्वप्नादिवजि- तम् । नित्यशुद्धबुद्धमेकं सत्यं तद्धी- महीश्वरम् ॥ 216.56 वत्सो नाम - - di . अ.पु. - ·158 1 2 3 ...10.3- महा. चि. -- 5 13 वल्ली वेष्टयते वृक्ष """" (पाठभेद.) वलयते...........। 12.184.13 वशिष्ठः वशीभूतश्च शिष्यश्च जातः सद्यो हि वालकः । अतिप्रियश्च धातुश्च वशिष्ठस्तेन ब्र.वै.ब्र.ख. कीर्त्यते ।। 22.12 वसिष्ठः 1 वसिष्ठोऽस्ति वरिष्ठोऽस्ति वसे वास- गृहेष्वपि । वसिष्ठत्वाच्च वासाच्च महा.13.95.27 वसिष्ठ इति विद्धि माम् ।। महा.गी.प्रे.अनु. 93.84 2 इन्द्रियाणां वशकरो वसिष्ठ इति महा. चोच्यते । 1.1749.1 pr. वसिष्ठापवाहः एवं वसिष्ठापवाहो लोके.......... महा. (नद:) (ग्राख्यानम् । 9.41.39 वसु: | वसवोऽष्टी वसोः पुत्राः । भा.पु.6.6.10 2 वसोऽस्तु वसवोऽभवन् । 3 वसोस्तु वसवः स्मृताः । वसुदेवः 1 वसुदेवो वसूपमः। हरि.2.22.99 2 वसोस्तु कुन्तिविषयये वसुदेवः तत्रव सुतोऽभवत् । 238.50 वसुधा 1 ररक्ष वसुसम्पूर्णां वसुधां वसुधाधिपः । महा. चि. वन. (बसुन्धरा) 54.38 2 तस्येयं वसुसम्पूर्णा वसुधा वसुधाधिपः । तत्रैव 126.34 3 वसुधा वसुसम्पूर्णा वर्धते भूतिवधिनी। तत्रैव 5.34.26 4 आत्मप्रत्यय कोशस्य वसुधेयं वसुन्धरा । तत्रैव 5.38.23 5 वसु धारयते यस्माद् वसुधा तेन चोच्यते। वा.पु.उ.2.1 6 वसु रत्नं या दधाति । ब्र.वै.प्र.ख.9.29 वसुमती 1 एषा वसुमती नाम वसोस्तस्य वा.रा.बाल. (नगरी) महात्मनः। 32.8 (पृथ्वी) 2 पृथिवी च तदा देवी ख्याता महा.गी.प्रे.अनु. वसुमतीति वै। 85.79 अ.पु.18.32 कू.पु.पू. 16.8 - - ·159 -- 2 3 है वसुमान् वसुमध्यात्समुत्पन्नो वसुमान् वसुधाश्रमः । वा.पु.उ.4.46 बसुषेण: 1 वसुना सह जातोऽयं वसुषेणो महा. (कर्णः) भवत्विति । 1.104.15 6 19 2 वसुर्वर्मधरं दृष्ट्वा तं बालं हेमकुण्ड. लम् । नामास्य वसुषेणेति ततश्च महा. क्रुद्धिजातयः ।। 3.293.12 वाक्यार्थोपमा वाक्यार्थेनैव वाक्यार्थोपमा स्यादुपमानतः । अ.पु.344.19 वाग्दुष्टः ललाटं विद्यते चास्य मुखवैवर्ण्य मेव च । स्वभावाद् विकृतं गच्छेन्मनोवाक्काय- कर्मभिः । अभियोगेऽथवा साक्ष्ये वाग्दुष्टः अ. पु. प्रकीर्तितः ॥ 253.44 वाजी यजू पि यैरधीतानि तानि विप्रैः द्विजोत्तम। वाजिनस्ते समाख्याताः सूर्योऽप्यश्वो वि. पु. ऽभवद्यतः ॥ 3.5.28 वामदेवः वामत्वाच्च देवस्य वामदेवत्वमागतः । ततश्च वामदेवेति लि.पु.पू. ख्याति यातोऽस्मि भूतले ॥ 23.11 1 नृसिंह एव कथितो भूयोऽयं वामनो वामनमास्थाय रूपं महा. हरि. ब्रह्मविदां वरः ।। 3.48.1 2 अणुमिननामासि यतस्त्वं नाख्यया । तत्रैव 3.88.513 वामन:(पुराण) वामनस्य तु वामनः । शि.पु.5.44.134 बायुः आवृणोद्धि तथाकाशं स्पर्शमात्रं द्विजो- तमाः। श्रावृणोद्र पमात्रं तु वायुर्वाति लि.पु.पू. क्रियात्मकः ॥ 3.22 ........ ........ बामनः पर: यत्र -- वारगः वा.पु.उ.8.227 म.पु.48.99 वाराणसी 1 वरणाद्वारगः। 2 वारणः शत्रुवारण:। 1 वरणायाः तथा ह्मस्या मध्ये वाराणसी पुरी। 2 वरणा च नदी चासी मध्ये वाराणसी कू.पु.पू.31.63 तयोः । अ.पु.112.6 ·160 Javed 2 3 4 का.पु.50. .... .... . 3 वाराणसी नाम पुरी पुरी गङ्गातीरे मनोहरे । वरणायास्तथा वासेमध्ये चापाकृतिः सदा ॥ 4 क्षेत्रागतमलङ्क त्य जाह्नव्या सह शि. पु. सङ्गता। वरणा नाम तत्रैव गङ्गा- सनत्कुमारसंहिता सिश्च सरिद्वरा ॥ 45.111 5 असिश्च वरणा यत्र क्षेत्ररक्षाकृतौ कृते। वाराणसीति विख्याता तदारभ्य महामुने । असेश्च वरणायाश्च सङ्गमं स्कन्द-काशीखण्ड प्राप्य काशिका ॥ 30.70 6 चरणाक्षिणात्तस्य विनिर्गता सरि- द्वरा । विश्रु ता वरणेत्येव सर्वपापहरा शुभा। सव्यादन्या द्वितीया च असि- रित्येव विश्रु ता ।" तयोर्मध्ये तु यो देशः तत्क्षेत्रं योग- शायिनः । ."तत्रास्ति नगरी वामन पु. पुण्या ख्याता वाराणसी शुभा ।। 3.24.28 कथितः कल्पो द्वितीयस्याऽपि भारत । वाराह इति विख्यातो यत्रा- सीत् शूकरो हरिः॥ 3.11.37 2 ततो गच्छेत् धर्मज्ञ वाराहं तीर्थमुत्त- मम् । विष्णुर्वराह रूपेण पूर्व यत्र स्थितो महा. ऽभवत् ॥ 3.83.18 3 वराहस्य च वाराह पुराणं द्वादशं शि. पु. मुने। 5.44.133 1 वरुणस्य ततः कन्या वारुणी। वा. रा. बाल. 4355 2 अहं ते (सङ्कर्षणस्य) दयिता कान्ता 'अहं कदम्बमालीना...""समीपं हरि. प्रेषिता पित्रा वरुणेन तवानध ।। 2.41.17-21 वाराहः । अयन्तु भा.पु. वाराह (तीर्थ) -- (पुराण) वारुणी 3 24 ........

·161 । 2 3 4 ........ वार्षिकी (नदी) वाली - -- वाशिष्ठः वासुदेवः 3 वरुणप्रेपिता देवी वारुणी वृक्ष- कोटरात् । पतन्ती तद्वनं सर्व भा. पु. स्वगन्धेनाध्यवासयत् ।। 10.65.19 4 ततस्तु सर्वजीवेषु चूर्णितेषु सहस्रशः । तदम्बुमेदमोत्सर्गात् वारुणी समपद्यत । म.पु.249.61 नदी भविष्यसि शुभे कुटिला वार्षिकोदका महा. 'वार्षिकी.... 5.187.35 बालेषु पतितं बीजं सुग्रीवः समजायत । वा.रा.7.37. 47(क्षेपक) वसिष्ठपुत्रा सप्तासन् वाशिष्ठ इति दिश्रु ताः । हरि.1.7.17 1 वसनात्सर्वभूतानां वसुत्वाद् देव- योनितः । वासुदेवस्ततो वेद्यः । महा.5.68.3 2 छादयामि जगद्विश्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः । सर्वभूताधिवासश्च वासु- महा. देवस्ततो ह्यहम् । 12.328.36 3 तस्य (वसुदेवस्य) पुत्रश्चतुर्बाहुर्वासु- महा.गी.प्रे.अनु. देवो भविष्यति । 147.32 4 द्वितीयो वसुदेवाद्वै वासुदेवो भविष्यति । हरि.2.22 60 5 स एव वासुदेवो वै वसुदेवसुतो बली। तत्रैव 2.22.61 6 वसुदेवाद् यदुश्रेष्ठो वासुदेवो भविष्यति । वा.पु.पू.23.207 7 सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यति वै यतः । ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते ।। वि.पु.2.2.12 8 वसति सदा हृदि यस्य वासुदेवः । .3.7.24 9 सर्वाणि तत्र भूतानि वसन्ति पर- मात्मनि । भूतेषु च सर्वात्मा वासुदेव- स्ततः स्मृतः। वि.पु.6.5.80 10 भूतेषु वसते सोऽन्तर्वसन्त्यत्र च तानि यत् । धाता विधाता जगतां वासुदेव- स्ततः प्रभुः। वि.पु.6.5.82 वि.पु.

·162 MAILammukta 1 2 3 4 तस्य कू.पु.पू.24.70 11 वासुस्सर्व निवासम्च विश्वानि सर्व- ध्वन्यालोके लोमसु । देवः परं ब्रह्म (पृ. 621) वासुदेव इतीरितः ॥ विष्णु पुराणगत- मुद्धरणम् 12 वासुस्सर्वनिवासश्च विश्वानि यस्य लोमसु । तस्य देवः परं ब्रह्म वासुदेव ब्र वै.कृ.ख. इतीरितः ।। 87.30 13 वसन्ति त्वयि भूतानि ब्रह्मादीनि युगक्षये। त्वं वा वससि भूतेषु वासु- देवस्तथोच्यसे ।। म.पु.248.46 14 वसुदेवान्महाबाहुर्वासुदेवो जगद्गुरुः । 15 प्रागयं वसुदेवस्य क्वचिज्जातस्तवा- त्मजः । वासुदेव इति श्रीमानभिज्ञा: सम्प्रचक्षते ।। भा.पु.10.8.14 वाहीक: वहिश्च नाम ह लीकश्च (हीकश्च) (वाह लीक:) तयोरपत्यं वाह लीकाः (वाहीकाः) महा. नैषा सृष्टिः प्रजायते । 8.30.44 विकुक्षिः तेषां विकुक्षिज्येष्ठस्तु विकुक्षित्वात् । हरि.1.1 1.13 हरि.9.39 920 विक्षेप: स्वद्रव्यं यत्र विश्रम्भात् निक्षिपत्यवि- शङ्कितः। निक्षेपन्नाम तत् पदं बुधैः ।। अ.पु.253.14 विघसाशी ....... ~ अवशिष्टानि यो भुङ्क्ते तमा- महा.गी.प्रे. हुर्विघसाशिनम् । 93.15 विजयः अभिप्रयामि संग्रामे 'नाजित्वा (अर्जुन:) विनिवर्तामि तेन मां विजयं विदुः । महा.4.39.12 विज्ञाति: ध्यायतः पुत्रकामस्य मनस्यध्यात्मसंज्ञितम्। (कल्प:) विज्ञातं वै समासेन विज्ञातिस्तु ततः वा.पु.पू.21.53 .... .. प्रोक्तं व्यवहार . .... - - स्मृतः ॥ - ·163 1 2 3 स्वयम् ॥ वितथ: 1 ततोऽव वितथो नाम भरद्वाजात् सुतो (भरद्वाजा:) ऽभवत् । ततोऽथ वितथे जाते भरतस्तु दिवं ययौ ।। हरि.1.32.18 2 पूर्वं तु वितथं तस्य कृतं वै पुत्रजन्म हि । ततः स वितथो नाम भरद्वाज- स्तथाऽभवत् ॥ वा.पु.3.37.152 3 पूर्वं तु वितथे तस्मिन् कृते वै पुत्र- जन्मनि । ततस्तु वितथो नाम भरद्वाजो नृपोऽभवत् ॥ म.पु.49.32 4 भरद्वाजस्य वितथे पुत्रजन्मनि मरु- द्भिर्दत्तः ततो वितथसंज्ञामवाप । वि.पु.4.19.19 वितस्ता वितस्तिमात्रं गतं तु शूलेन कृतवान् हरः । तस्या नाम वितस्तेति कृतवान् शङ्करः नीलमत पु. 340 विध जिह्वः जिह्वया संलिहन्तं च राक्षसं समरे वा. रा. उत्तर तथा । 23.18 विधिः इदमेव विधातव्यमित्ययं विधिरुच्यते । वा.मु.पू.59.111 विनता नताया विनता सुता। वा.रा.अरण्य14.20 - विनशन: शूद्राभीरान्प्रतिद्वेषाद् यत्र नष्टा सरस्वती। यस्मात् सा भरतश्रेष्ठ द्वेषान्नष्टा सरस्वती । तस्मात्तद् ऋषयो नित्यं प्राहुवि- महा.9.36.2 नशनेति च । महा.3.82.105 8 15 विपरीतोपमा प्रसिद्ध रन्यथा तयोः । विपरीतोपमा सा स्यात् । अ.पु.343,12 विपाशा 1 उत्ततार तत: पाशैविमुक्तः स (वसिष्ठः) महानृषिः विपाशेति च नामास्या नामास्या महा. नद्याश्चक्रे महानृषिः ॥ 1.167.6 2 (अत्रैव) अत्र वै पुत्रशोकेन वसिष्ठो भगवानृषिः । बद्धात्मानं निपातितो महा. विपाशः पुनरुत्थितः॥ 3.130.9 - ·FAvatashare 164 pood 2 3 4 विपुरः -- . d Bd4 .... . द्वन्द्वानां विपुरीभावाद्विपुरं प्रोच्यते बुधैः । वा पु.पू.4.39 विभाव: विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते । विभावो नाम स द्वैधालम्बनोद्दीपनात्मकः। अ.पु.339.36 विभावना प्रसिद्धहेतुव्यावृत्त्या यत्किञ्चित् कारणा. न्तरम् । यत्र स्वभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना ।। अ.पु.344.28 विभावसुः तेनासौ सम्भृतो देवो रूपेण तु (सूर्य:) विभावसुः । महा.1.9.42 विभीषणः 1 विभीषणं तं वानरभीषणम् । वा.रा.यु.50.8 2 विभीषणेनारिविभीषणेन । वा.रा.यु 86.35 विभुः विभुः सर्वगतो यतः। वा.पु.पू 5.39, कू.पु.पू.4.64 विरिञ्चः विरिञ्च इति यः प्रोक्तः "स महा. प्रजापतिरेवाहं चेतनात्सर्वलोककृत् । 12.330.29 विरूपाक्ष: विरूपाक्षं विरूपाक्षतरं कृतम् । वा.रा.यु.97.33 विरोधपूर्वकत्वेन तद्विरोध इति स्मृतम् । (अलंकार:) 344.29 विलोला यस्माद्विलोलिता दृष्टि: मयि दृष्टे त्वया- (यमुना) धुना। तस्माद्विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि ।। भा.पु. 77.6 विवस्वान् वसत्यदृष्टः सर्वेषु भूतेष्वन्तहितो रविः । धातुर्वस निवासे इति विवस्वांस्तेन तूच्यते ॥ साम्ब.पु.8.33 विवहः दारुणोत्पातसंचारो... पञ्चमः । स महा. महावेगो विवहो नाम मारुतः ।। 12.315.45 विशाला 1 तेन (विशालेन) चासीदिह । स्थाने वा रा.बाल. विशालेति पुरी श्रुता। 47.12 2 विशालस्य समुत्पन्ना विशाला नय- निर्मिता। वा.पु.उ.24.17 विशेषोक्ति: गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्पदर्शनम् । विशेपदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरुच्यते । अ.पु.344.27 विरोधः अ.पु. -- ·M 165 Parma 2 3 विधवा यस्मात्तु विश्रु तो वेदस्त्वया (बिन्दुपुत्र्या) एषो ध्यायतो मम (पुलस्त्यस्य) तस्मात् वा.रा.उत्तर स विश्रवा "1 2.32 - विश्वम्भरा विश्वम्भरा तद् भरणात् । ब्र.वै.प्र.ख.9.33 - विश्वरूपः 1 विश्वे देवाश्च यत्तस्मिन्विश्वरूपस्ततः स्मृतः। महा.7.173.88, तु.-महा.गी.प्रे.अनु. 161.12 4 2 तथैव बहुरूपत्वाद्विश्वरूप - ... इति महा. 12.291.19 स्मृतः। - 3 तस्माद्विश्वत्वमापन्नं ये मां पश्यन्ति (कल्प:) भूतले । तेषां शिवश्च सौम्यश्च भविष्यामि सदैव तु । तस्माच्च विश्व- रूपो वै कल्पोऽयं समुदाहृत ॥ वा.पु.पू.23.72 विश्दरूपा 1 यस्माच्च विश्वरूपो वै कल्पोऽयं समुदाहृतः । विश्वरूपा तथा चेयं सावित्री समुदाहृताः।" वि.पु.पू.23.25 2 कैषा भगवती देवी चतुष्पादों चतु- मुखी। चतुःशृङ्गी चतुर्वक्त्रा चतु- दन्ता चतुःस्तनी। चतुर्हस्ता चतुर्नेत्रा वा.पु.पू. विश्वरूपा कथं स्मृता ।। 23.40, 41 विश्वामित्र: विश्वेदेवाश्च में मित्रं मित्रमस्मि गवां महा.गी.प्रे.अनु. तथा । विश्वामित्रमिति ख्यातं.....। 93.92 विश्वेदेवाः 1 विश्वेदेवास्तु विश्वायाम् (याः) । अ.पु.18.32, 5 15 भा.पु. 6.6.7, कू.पु.पू.16.8 2 दक्षस्य दुहिता ख्याता लोके विश्वेति नामतः। विधिना सा तु धर्मज्ञ दत्ता धर्माय धर्मतः। तस्या पुत्रा महात्मानो विश्वेदेवा इति श्रुतिः ॥ वा.पु.उ.14.3 ·166 2 3 4 विषहरी विष्णु: महा.ग.उद्योग विषं संहतु मीशा सा तेन विषहरीति अ.वै.कृ.ख. सा। 17.214 1 बृहत्वाद्विष्णुरुच्यते । 335 2 विष्णुर्विक्रमणादेव। 70.3 3 गतिश्च सर्वभूतानां प्रजानां चापि व्याप्ता मे रोदसी पार्थ कान्तिश्चाप्य- धिका मम । अधिभूतानि चान्तेऽहं- महा. क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभि- 12.328. संज्ञितः ॥ 37-38 4 व्याप्य सर्वानिमाल्लोकास्थितः सर्वत्र केशव । ततश्च विष्णुनामासि धातो- व्याप्तेश्च दर्शनात् ॥ हरि.3.88.43 5 विष्णुः सर्वप्रवेशनात् । लि.पु.70.90, वा.पु.5.33 6 विभुत्वाद्विष्णुरुच्यते । कू.पु.पू.4.63,5.2 7 प्रविश्यान्तर्महातेजा स्वयमेवात्मसम्भवः। प्रभावादपि तदव्याप्त्या विष्णुत्वमगमत् म.पु.2.30 8 यस्माद्विष्टमिदं विश्वं तस्य शक्त्या महात्मनः । तस्मात्स प्रोच्यते विष्णुः विशेर्धातोः प्रवेशनात् ॥ वि.पु.3.1.45 9 एवमेकः स्थितो विष्णुः सर्वं व्याप्य पद्म.पु.उत्तर. प्रतिष्ठते । 131.60 10 स वै विष्णुस्तथा प्रोक्तः सोऽयं सर्वगतो पद्म.पु.उत्तर. हरिः। 131.68 11 नक्षीयसे न क्षरसे कल्पकोटिशतैरपि। तस्मात्त्वमक्षरत्वाच्च विष्णुरित्येव कीय॑से ।। विष्टब्धं यत्त्वया सर्व जगत्स्थावरजङ्गमम् । जगद्विष्टम्भ- नाच्चैव विष्णुरेवेति कीत्य॑से ।। विष्टभ्य तिष्ठसे नित्यं त्रैलोक्यं सचराचरम् । पुनः।।

·167 - 2 3 4 - यक्षगन्धर्वनगरं सुमहद्भूतपन्न गम् । व्याप्तं त्वयैव विशता त्रैलोक्यं सचरा- चरम् । तस्माद्विष्णुरिति प्रोक्तः स्वय- मेव स्वयम्भुवा ॥ म.पु.248.38-42 12 यस्माद्विश्वमिदं सर्वमादित्येनेह रश्मिभिः । विषु व्याप्नौ स्मृतो धातुस्तस्माद्विष्णुः स उच्यते ।। साम्ब.पु.8.39 13 तस्माद्विष्टमिदं सर्वं वामनेनेह जायता। तस्मात् स वै स्मृतो विष्णुविशेर्धातो; प्रबेशनात् ॥ वा-पु.उ.5.13 (रामः) 14 विष्णुमासे समुत्पन्नो विष्णुरित्यभि पद्म.पु.उ.ख. धीयते। 242.77 (शिव:) 15 शिवतत्त्वादिभूम्यन्तं शरीरादिघटादि च । व्याप्याधितिष्ठति शिवस्तस्मा- द्विष्णुरुदाहृतः ।। शि.पु.6.9.15 विष्णुपदी निर्गता विष्णुपादाब्जात्तेन विष्णुपदी स्मृता। ब्र.वै.प्र.कृ.11.141 विष्णुरातः रातो वोऽनुग्रहार्थाय विष्णुना प्रभ- विष्णुना। तस्मान्नाम्ना विष्णुरात इति लोके बृहच्छ,वाः ॥ भा.पु.1.112.10 वीरसू: बीरसूत्वेन वीरसूः। महा.12.258.30 - - वृन्दावनी पुरा बभूव या देवी ह्यादौ वृन्दावने वने । तेन वृन्दावनी ख्याता अ.वै.प्र.ख.22.18 - - वृन्दा वृन्दारूपाश्च वृक्षाश्च यदेकत्र भवन्ति च । विदुर्बुधास्तेन वृन्दा मप्रियां तां ब्र.वै.प्र.ख. भजाम्यहम् । 22.19 वृन्दावनं राधा षोडश नाम्नां च वृन्दा नाम श्रुतौ श्रुतम् । तस्याः क्रीडावनं रम्यं तेन वृन्दा- न.वै.कृ.खे. वनं स्मृतम् ॥ 17.214 वृन्दा यत्र तपस्तेपे तत्तु वृन्दावनं स्मृतम् । ब्र.वै.कृ.ख. वृन्दया च कृता क्रीडा. 17.204 ·168 kond 2 3 4 - - - वृषः बृधो हि भगवान् धर्म:-नैवण्टुकपदाख्यातं महा. (धर्मः) विद्धि मां वृषमुत्तमम् ।। 12.330.23 (इन्द्रः, करण:) वृषो महेन्द्रो देवेषु वृषः कर्णो नरेष्वपि । महा.ग.कर्ण.8.23 वृषध्वजः अत्रापि स्वयमेवाहं वृषध्वज इति स्मृतः । लि.पु.पू 92.70 वृषध्वनिः त्रिस्रोतसं नदी दृष्ट्वा वृष: परमहर्षितः । (नदी) ननाद नादात्तस्माच्च सरिदन्या ततो ऽभवत् । वृषध्वनिरिति ख्याता देवदेवेन सा नदी ।। लि.पु.पू.43.40 वृषभध्वजः 1 प्रीतश्चापि महादेवश्चकार वृषभं तदा । ध्वजं च वाहनं चैव तस्मात् स महा.गी.प्रे.अनु. वृषभध्वजः ॥ 77.298 (वृषध्वज:) 2 वृषं चैव ध्वजार्थ मे ददौ (ब्रह्मा) तत्रैव 141.12 वृषभवाहन: द्र-वृषभध्वजः । वृषभाङ्कः ईश्वरः स गवां मध्ये वृषभाङ्कः प्रकीर्तितः। तत्रैव 77.29 वृषभेक्षणः आर्षभाद् वृषभेक्षणः । महा. (ऋषभेक्षरणः) 5.68.7 वृषल: 1 यस्मिन् विलीयते धर्मस्तं देवा वृषलं महा. विदुः। 12.91.12 7 18 2 वृषो हि भगवान् धर्मो यस्तस्य कुरुते महा. ह्यलम् । वृषलं तं विदुर्देवाः 1291.13 3 वृषो हि धर्मों विज्ञेयस्तस्य यः कुरुते लयम् । वृषलं तं विदुर्देवा: निष्कृष्टं महा.आश्व अपे. श्वपचादिभिः ।। 1.13237-38 4 प्रलीयते नरो य: स्यान्निरालम्बश्च यो वृष: । वृष यश्च परित्यज्य मोक्षमन्यत्र मार्गति ।। वृषो वेदसमस्तस्मिन् यो वै सम्यक् न पश्यति । ब्राह्मणा: क्षत्रिया: वा.पु.उ. वैश्याः वृषलाश्चैव सर्वशः । 14.20-23 वृषली स्ववृषं या परित्यज्य परवृषे वृषायते । वृषली सा हि विज्ञेयः न शूद्री वृषली स्कन्द.पु.काशी. भवेत् । 40.93 - ·andwritin... 169 1 2 3 4 (करण:) स्मृतः ॥ वृषाकपि:8 वृष्णिः महा.5.68.3 ब्रह्मण्यः सत्यवादी च तपस्वी नियतव्रतः। रिपुष्वपि दयावांश्च तस्मात् कर्णो वृषा महा. 7.155.24 1 कपिः श्रेष्ठ इति प्रोक्तो धर्मश्च वृष उच्यते । स देवदेवो भगवान् कीर्त्यते- महा.ग.द्रोण ऽतो वृषाकपिः ॥ 202.136 3 36 2 कपिर्वराहः श्रेष्ठश्च धर्मश्च वृष महा. उच्यते । तस्माद् वृषाकपि प्राह । 12.330.24 1 वृषत्वाद् वृष्णिरुच्यते । 2 वृषणाद् वृष्णयः सर्वे........। हरि.1.33.55 3 वृष्णेस्तु वृष्णयः सर्वे । लि.पु.पू.68.15 4 वृष्णिः। यतो वृष्टिसंज्ञामेतग्द्रोत्रमवाय । वि.पु.4,11,28 जातमात्रस्तु ते वेदा क्षेत्रं विन्दन्ति तत्त्वतः । तेन वेदत्वमापन्ना यस्मा- हिन्दन्ति तत्पदम् ।। हरि.3.17.49 वेदध्वनिमाचकार जातमात्रेण कन्यका । तां वेदवतीं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ब्र.वै. (श.क.) । वेदः वेदवती तस्मात् ते वेदव्यासः वि.पु. 3.3.2 द्र-व्यासः । 1 एतत्तु श्रोतुमिच्छामि व्यस्ता वेदा महात्मनः । वेदव्यासस्वरूपेण तथा तेन युगे युगे ॥ 2 पराशरात्सत्यवत्यामंशांशकलया विभुः। अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतु- विधम् ।। 3 वेदव्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु । 4 द्वीपे वदरीप्राये बादरायणमच्युतम् । स वेदमेकं बहुधा विभाजिष्यति ते भा.पु.12.6.49 वा.पु.पू.58.11 सुतः ।। म.पु.14.16 ·170 1 2 3 4 5 संक्षिप्य स पुनर्वेदांश्चतुर्धा कृतवान् मुनिः । वेदव्यस्ततया लोके वेदव्यास शि.पु. उ.सं. इति श्रुतः ॥ 44.44 6 वेदविस्तारकरणाद् व्यासनामा ऽभवन्मुनिः । दे.भा.2.2.44 7 वेदविद् भागकर्ता च ख्यातश्च भुवनत्रये। दे.भा.2.3.34 8 हिताय सर्वलोकानां वेदभेदान् करोति सः। वि.पु 3.3.6 9 वेदमेकं चतुर्भेदं कृत्वा शाखाशतै- विभुः। करोति बहुलं भूयो वेदव्यास- स्वरूपधृक् ।। वि पु.3.2.57 10 द्वापरे द्वापरे विष्णुासरूपी महामुने। वेदमेकं सुबहुधा कुरुते जगतो हितः वि.पु.3.3.5, (हितकाम्यया)। दे.भा.1.3.19 11 ययाऽसौ कुरुते तन्वा वेदमेकं पृथक प्रभुः । वेदव्यासाभिधाना तु सा च मूर्तिर्मधुद्विषः ॥ वि.पु.3.3.7 12 एको वेदश्चतुर्धा तु तैः कृतो द्वापरा- दिषु । वि.पु.3.3.20 उत्कृत्य विमना: स्वाङ्गात्कवचं कर्णस्तु कुण्डले छित्वा प्रायच्छ (स्व)च्च ...ततो वैकर्तनः कर्णः कर्मणा महा. तेन सोऽभवत् । 1.104.21 1 बैकारिकादहकारात् सस्वोद्रिक्तास्तु सात्त्विकम् । पाठभेदः-सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकात् । वैकारिकः ससर्गस्तु वा.पु.पू. युगपत्सम्प्रवर्तते ।। 4.53 2 वैकारिकान्मनो जजे देवा वैकारिका भा.पु.2.530 3 वैकारिकादहङ्कारात् सर्गो वकारिको- ऽभवत् । वैकर्तनः (कर्ण:) . 3 बैंकारिक: कू.पु.पू.4.22 ·171 1 2 3 वैकुण्ठः । महा.चि. वैतरणो (नदी) वैदेहः स्मृतः । - वैन्यः 1 मया संश्लेषिता भूमिरमिर्योम च वायुना । वायुश्च तेजसा सार्धं वैकुण्ठ- महा. त्वं ततो मम। 12.330.15 2 चाक्षुषे चान्तरे देवो वैकुण्ठः पुरुषो- त्तमः । विकुण्ठायामसौ जज्ञे वैकुण्ठै- देवतैः सह ।। वि.पु 3.1.41 3 पत्नी विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठैः सुर- सत्तमैः । तयोः स्वकलया जज्ञे वैकुण्ठो भगवान् स्वयम् ।। भा पु.8.54 अत्र वैतरिणी नाम नदी वितरणैर्वृता । 5.107.14 1 यस्माद्विदेहात् संभूतो वैदेहस्तु ततः वा.रा.उत्तर 57.20 2 अभूद्विदेहोऽस्य पितेति वैदेहः । वि.पु 4.5.23 1 वेनस्य पाणौ मथिते सम्बभूव महामुने । वैन्यो नाम महीपालो यः पृथुः परि- परि- वा.पु.उ.1.93 कीर्तितः ।। वि.पु.1.13.9 2 वेनस्य मथिते पाणौ स बभूव महा- पुमान् । येन दुग्धा मही पूर्व प्रजानां हितकारणात् ।। अ.पु.(श.क.) 3 वैन्यो वेनादजायत । कू पु.पू.! ततो विभ्राजितं तेन (विभ्राजेन) वैभ्राज नाम तद् वनम् । सरस्तच्च कुरुश्रेष्ठ वैभ्राजमिति संज्ञितम् । हरि.1.23.14 सर्वार्थानां व्याकरणाद् महा. 1.चि. उच्यते । 5.43.36 1 विराजस्य द्विज श्रेष्ठ ! वैराजा इति विश्रु ताः। हरि.1.188 2 विरजस्य द्विजा: श्रेष्ठाः वैराजा इति विश्रु ताः । .13.3 -- वैभ्राजः (वन-सार:) वैयाकरणः वैयाकरण वैराजः - वा.पु.उ 11.4 ·172 1 2 3 4 वैवस्वत: प्रभुः। 1 विवस्वतस्त्वं तनयः प्रतापवांस्ततो हि महा. वैवस्वत उच्यते बुधैः। 3.281.40 2 विवस्वतः सुतो जज्ञे यमो वैवस्वतः महा. 1.70.10 3 वैवस्वतो निवसति यमः संयमने पुरे। 4 विवस्वतस्त्वं तनयः प्रथमः परि- कीर्तितः । तस्माद्वैवस्वतो नाम्ना सर्व- लोकस्य कथ्यते।। म.पु.213.7 5 विवस्वत: सुतो यस्मात्तस्माद्वैवस्व- (यमः) - वा.पु.पू 50.88 तस्तु सः । मा.पु.77.2 . मा.पु.106.2 वैशालाक्षः ..-....- aur (शास्त्रम्) वैश्य: महा. शान्ति वैश्रवणः ........ वैष्णव (जगत) 6 वैवस्वतस्तु सम्भूतो मनुस्तस्यां विवस्वतः। संचिक्षेप ततः शास्त्र वैशाला महा. क्षमिति प्रोक्तम् । 12.59.87 विशत्याशु पशुभ्यश्च । 189.5 7 19 यस्माद्विश्रवसोऽपत्यं सादृश्याद्विश्रवा इव । वा.रा.उत्तर तस्माद्वैश्रवणो नाम.........."। 3.8 1 इषुश्चाप्यभवद्विष्णुः ..."वैष्णवं महा. चोच्यते जगत् । 8.24.84 2 विष्णोरयं यतो ह्यासीत्तस्माद्वैष्णव पद्म.पु.उत्तर उच्यते। 68.3,82.2 3 वह्निसूर्यब्राह्मणेभ्यस्तेजीयान् वैष्णवः सदा । रक्षितो विष्णुचक्रण स्वतन्त्रो ब्र वै.कृ.ख.6. मत्तकुञ्जरः। (श.क.) 4 यस्यको विष्णूराराध्यो वैष्णवः समुदा- हृतः । यद्विष्णूपासना नित्यं विष्णु- यस्येश्वरो मुने । पूज्यो यस्यैकविष्णुः स्यादिष्टो लोके च वैष्णवः ।। विष्णो- रुपासको दासस्तन्मन्त्रेष्टतदाशयः । तमाहुवैष्णवं लोके विष्णुसेवा- पद्म.पु.उत्तराखण्ड परायणम् ॥ 99./श.क. 1 ·173 1 2 3 बोढुः ma - वैष्णवी विष्णोर्मता (विष्णुभक्ता) विष्णुरूपा विष्णोः शक्तिस्वरूपिणी । सृष्टौ च विष्णुना सृष्टा वैष्णवी तेन कीर्तिता। अ.वै.प्र.ख.57.12 स्वयें तपः समाप्नोति वाहयेत् प्रापयेत् परान् । ऊहुँ समर्थस्तपसि वोढुस्तेन प्रकीर्तितः॥ व.वै.ब्र.ख.22 19 ध्यक्तिः आनन्द: सहजस्तस्य (ब्रह्मणः) व्यज्यते से कदाचन । व्यक्तिः सा तस्य चैतन्य- चमत्कारसाह्वया ॥ अ.पु 339.2 ध्यतिरेकोपमा यदुच्यतेऽतिरिक्तत्वं ध्यतिरेकोपमा तु सा । अ.पु.344.14 ध्यवहारः धर्मस्याख्या महाराज व्यवहार इतीष्यते । ......."इत्यर्थं व्यवहारस्य व्यवहार- महा. त्वमिष्यते । 12.1219 व्यसनं अनयाद् व्यस्यति श्रेयस्तस्माद् तद् व्यसन स्मृतम। अ.पु 241.14 व्याकरण 1 तन्मूलतो व्याकरणं व्याकरोतीति तत्तथा । नाम-धातुविवेकार्थ पूरा महा. व्याकरणं कृतम् ।। 5,2761pt. 2 वर्णाक्षरपदार्थानां सन्धिलिङ्ग महा.पाश्व.अपे. विवक्षितम् । 1.4.2666.67 व्याघ्रश्वरः व्याघ्ररूपं समास्थाय निहतो दपितो बली। व्याघ्र श्वर इति ख्यातो नित्यमत्राह- मास्थितः ।। लि. .पु.पू. ध्यान: 1 व्यानाद् व्यायच्छते तथा । महा.12.177.24 तु.-हरि.1.40.56 2 व्यानो विनामयत्यङ्ग व्यानो व्याधि प्रकोपन: । प्रतिदानं तया कण्ठाद् व्यापनाद व्यान उच्यते ॥ 3 व्यानो व्यानामयत्यङ्ग व्याध्यादीनां प्रकोपकः । लि.पु.पू.8.64 व्यास: 1 विव्यास वेदान् यस्माच्च तस्माद् महा. व्यास इति स्मृतः । 157.73 5 15 -- .92.80 अ.पु.214 12 ·174 2 3 4 2 यो व्यस्य वेदांश्चतुरस्तपसा भगवा- नृषिः । लोके व्यासत्वमापेदे ......। 3 पुराणमेकमेवासीत्तदा कल्पान्तरेऽनघ । महा.1.99 14 .... क ....... 2 व्यूढानि महा.भीष्मपर्व स्मृतः । -- 4 व्यासरूपमहं कृत्वा संहरामि युगे युगे। म.पु 53.4 ब्यूहः 1 अव्यूहत तदा भीष्मो व्यूहं व्यूह- महा भीष्मपर्व विशारदः। 81.12 व्यूहविदुषा गाङ्गे येन महात्मना। 81.35 3 अव्यूहत स्वयं व्यूहम् । महा.6.77.11 4 अव्यूहतार्जुनो व्यूहम् । महा.8.32.3 5 अव्यूहन्त महाव्यूहम् । महा.6.47.10 6 अब्यूहन् मानुषं व्यूहम् । महा.62018 व्योमकेशः सूर्याचन्द्रमसोलोंके प्रकाशन्ते मचश्च याः । (शिव:) ता: केश-संज्ञितास्त्र्यक्षे व्योमकेशस्ततः महा.ग-द्रोण 202.134 शकृद्देशाच्छकास्तथा। वा.रा बाल55.3 शकुन्तला यस्माच्छकुन्तै: परिरक्षिता । महा. शकुन्तलेति नामास्याः। 1.66.14 4 4 शङ्करः 1 शङ्करोऽसि सदा देव ततः शङ्करतां हरि. गतः । 388.45 2 शं रुद्रः सर्वभूतानां करोति घृणया यतः । शङ्करश्चाप्रयत्नेन तदात्मा योगविद्यया ।। लि.पु.पू 6.22 3 नराणां सन्ततं विश्वे शं कल्याण करोति यः । कल्याणं मोक्ष इत्युक्त स ब्र.वै.प्र.ख. एव शङ्करः स्मृतः ॥ 56.67 शङ्खः (तीय) तथा पश्यन्महाशङ्ख महामेरुमिवोच्छितम्। महा.9.36.20 शक्तिः ऐश्वर्यवाचकः शक् च तिः पराक्रम- वाचकः । तत्स्वरूपा तयोर्दात्री या सा शक्तिः प्रकीतिता ।। ब्र.वै.प्र.ख.2.10 ·175 1 2 3 शक्रः शतक्रतुः HA - शतद्र: शताक्षी शतानीका शत्रुः शक्तोऽयं जगतः कर्तुं सर्गानुग्रहसंग्रहान् । शक्ल शक्तौ स्मृतो धातुः शक्रस्तेन स उच्यते ॥ साम्ब.पु.8.32 1 तात् क्रतून् भरतश्रेष्ठ शतकृत्वो महाद्युतिः । पूरयामास विधिवत्ततः महा. ख्यातः शतक्रतुः ॥ 9.48.4 2 एकैकं क्रतुमाहृत्य शतकृत्वं शतक्रतुः। महा.12.34.27 सा तमग्निसमं विप्र (वसिष्ठं) मनुचिन्त्य सरिद्वरा। शतधा विद्रता यस्माच्छतुरिति महा. विश्रु ता ॥ 1.167.9 ततः शतेन नेत्राणां निरीक्षिष्यामि यन्मुनीन् । कीर्तयिष्यन्ति मनुजा: शताक्षीमिति मां ततः ।। मा.पु.91.44 शतानीकस्य राजर्षे चक्रे पुत्रं सनामानं महा. नकुलः ।। 1.213.77 शत्रुः शदेः शासतेः शायतेर्वा शृणाते, श्वयतेऽपि सर्गे । उपसर्गाद्वहुधा महा. सूदतेश्च".........। 8.29.24 621 (पाठभेदः) "शासतेः श्यतेर्वा श्रृणातेर्वा महा. ग.कर्ण. श्वसतेः सीदते। 42.32 1 स त्वं हत्वा मधुसुतं लवणं" वा.रा.उत्तर बाक्यं मे यद्यवेक्षसे । 62.19 2 शत्रुघ्नं शत्रुतापनम् । बारा.उत्तर70.1 3 शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नः । वा.रा.अयो. 1.1 1 यं यं राजा स्पृशति वै जीर्णं समयतो नरम् । पुनर्युवा स भवति तस्मात्ते शन्तनु विदुः । ततोऽस्य शन्तनुत्वं वै वा पु.उ. प्रजास्विह परिश्रु तम् ।। 37.234 2 यं यं कराभ्यां स्पृशति जीर्णं यौवन मेति सः । शान्तिमाप्नोति चैवायां कर्षणा तेन शन्तनुः ॥ - शत्रुघ्नः Sam - शान्तनुः भा.पु.9.22.14 ·176 1 । 2 3 3 4 विपु -- व्युत्पत्त्यादिना अ.पु.342 19 ............ 04 3 यं यं कराभ्यां स्पृशति जीर्ण रोगिण- मेव च । पुनर्युवा च भवति तस्मात्तं शन्तनु विदुः। तत्तस्य शन्तनुत्वं हि प्रनाभिरिह कीर्त्यते ।। म.पु.50.43,44 शब्द: ढे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्मपरं च यत् । शब्दब्रह्मरिण निष्णातः परं ब्रह्माधि गच्छति ॥ 6.564 शब्दालङ्कारः ये शब्दमलङ्कतु मिह क्षमाः । शब्दालङ्कारमाहुस्तान् काव्यमीमां- सका विदः । शरजन्मा 1 दिव्यं शरवणं यत्र जातो महातेजा: कार्तिकेयोऽग्नि- वा.रा.बाल. सम्भवः ।। 36.19 2 श्रीमान्शरवणालयः। महा.1.60.22 3 स तु गर्भः शरवणं प्राप्य ववृधे । महा.गी.प्रे.अनु. 85.80.86.12 शरण्यः विमुञ्चति न पुण्यात्मा शरण्यः शरणा- तत्रैव गतान् । 161.26 शरद्वान् 1 गौतमान्मिथुनं जज्ञे शरस्तम्बाच्छ- महा. रद्वतः। 1.57.90 2 गौतमस्यासीच्छरद्वान्नाम नामतः पुत्र: महा. 'जातः सह शरैः-""! 1.120.2 शरीरं 1 श्रयणाच्छरीरं भवति । महा.12.224.43- 2 श्रयन्ति यस्मात् तन्मात्राः। म.पु.3.22 शव: 1 शर्वः शत्रूणां शासनादप्रमेयः भूयः शासनाच्चेश्वरेण । हरि.2.74.29 2 क्रोधाद्यश्चाविशल्लोकांस्तस्माच्छवं महा. इति स्मृतः। 7.173.27 3 पृथ्वीं पाति च शर्वश्च । म.पु.56.40 शर्वाणी सर्वान् मोक्ष प्रापयति जन्ममृत्युजरा- दिकम् । चराचरांश्च विश्वस्थान् शर्वाणी तेन कीर्तिता। ब्र.वै.प्र.ख.57.17 - - ......

·177 । 2 3 ....- ............ शल्यः शल्यभूतश्च शत्रूणां"तस्माच्छल्येति महा. नाम कल्पते ..""1 8.23.45 शशाङ्क: लोकच्छायामयं लक्ष्म तवाङ्क शश- हरि. संज्ञितम् । 1.46.5 शशाव: 1 -भक्षयित्वा शशं तात शशादो मृगयां तत्रैव गतः । 1.11.17 623 2 ततश्चासौ विकुक्षिगुरुणैवमुक्तश्शशाद संज्ञामवाप। वि.पु.4.2.18 3 विस्मृता चाष्टका तस्य शशञ्चादद- सौ वने ।" शशाद इति विख्यातो नाम्ना जातो नृपात्मजः ॥ दे.भा.7.9.48 4 श्रान्तो बुभुक्षितो वीर शशं चाददप श्रुतिः। शासदीजे हरिं यज्ञैः शशाद इति विश्रु तः ॥ भा.पु.9.67-11 शाकम्भरी 1 दिव्यं वर्षसहस्र हि शाकेन- आहारं सा कृतवती मासि मासि- आतिथ्यं च कृतं तेषां (ऋषीणां) शाकेन" ततः शाकम्भरीत्येव महा. नाम तस्याः प्रतिष्ठितम् । 3.82.12.13 337 2 ततोऽह्यमखिलं लोकमात्मदेहसमुदद्- भवैः । भरिष्यामि सुराः शाकैरावृष्टे: प्राणधारकैः । शाकम्भरीति विख्याति तथा यास्याम्यहं भुवि ।। 3 दिव्यं वर्षसहस्र च शाकेन किल भारत । आहारं सा कृतवती मासि मासि नराधिय ।। ऋषयोऽभ्यागता- स्तत्र देव्या: भक्तास्तपोधनः । प्रातिश्य च कृतं तेषां शाकेन किल भारत ।। ततः शाकम्भरीत्येवं नाम तत्याः पद्य.पु.स्वर्ग प्रतिष्ठितम् ॥ 28.15.16 .... c मा.पु 91.46 ·-::... emporiopowere madempomniane 178 1 2 3 4 ..-. - शान्तनुः शन्तनु विदः ॥ शाकुनव्यूहः शकुनायाः महाव्यूहः कथितः कामदायकः। लि.पु.उ.27.194 शागपाद: यत्स शाराप्रमाणोऽस्य भक्त या समभ पन् (पर्वत) नृप । वरं प्रादात्ततस्तस्य पर्वतस्य शाण- हरि. पाद इति ख्यातः: 2.74.14,15 1 यं यं कराभ्यां स्पृशति जीणं स सुख- मश्नुते । पुनर्युवा च भवति तस्मात्तं '- महा.1,90.48 622 2 शान्तोऽसीति मयोक्तस्त्वं यच्चासि तनुतां गतः । सुतनुर्यशसा लोके शन्तनुस्त्वं हरि.1.53.26 3 यं यं कराभ्यांस्पृशति जीणं यौवनमेति सः। शान्ति चाद्मनोति येनाग्रयां कर्मणा तेन शान्तनुः॥ वि.पु.4.20.13 शारीरं शरीरे जायते व्याधिः शारीरो नात्र संशयः। शार्यात: येषामेते महाराज ! शार्याता इति विश्रुताः। हरि.1.11.7 शाला वृक्षाश्चैव गताः शाखा न ताश्चैव परा- गताः । अत ऊर्ध्वं गताश्चान्या एवं तिर्यग्गताः पुरा । बुद्धवाऽन्विष्यंस्तथा न्यायो वृक्षशाखा यथा गताः । तथा कृतास्तु तैः शाखा स्तस्माच्छालास्तु ताः स्मृताः। एवं प्रसिद्धाः शाखाभ्यः शालाश्चैव गृहाणि च । तस्मात्ता वै स्मृताः शाला वा.पु.पू.8. शालात्वं चैव तासु तत् ॥ 119-121 शाल्मलि: सम्पूज्यते शात्मलिश्च द्वीपे शाल्मलिके (द्वीप:) महा. .6.13.6 शावस्ती युवनाश्वस्य शावस्तः यः पुरी शावस्ती वि.पु.4.2.37 निवेशयामास । शितिवासाः शितिवासाः नीलवासात् । ब्र.वै.कृ.ख.13.82 महा.14.12.2 - नृप !

·179 1 2 4 - कु.पु.पू.4 64 शि. 3 शिपिविष्ट: शिपिविष्टेति चाख्यायां हीनरोमा च यो भवेत् । तेनाविष्टं हि यत्किचिच्छिपिविष्ट- श्च यो भवेत् ।। महा 2.330.6 शिलोच्चयः शयानत्वाच्छिलोच्चयाः । लि.पु 70.135 चयनाच्च शिलोच्चयाः । वा.पु.पू.8.11; 6.30 शिव: 1 समेधयति यन्नित्यं सर्वार्थान् सर्व- महा.7.173 90 कर्मसु । शिवमिच्छन्मनुष्याणां तस्मा- तु-महा.गी.प्रे.अनु. देष शिवः स्मृतः ।। 161.9 2 निर्मलत्वाच्छिवः स्मृतः । लि.पु.70.88 3 शिवः स्यान्निर्मलो यस्मात् । 4 शं नित्यं सुखमानन्दमिकारः पुरुषः .पु. स्मृतः । वकारः शक्तिरमृतं मेलनं शिव 5.18.77 उच्यते ॥ 5 शिवश्च शिवः सताम् । ब्र.वै.व.ख.22.21 6 अनादिमलसंश्लेष प्रागभावात् स्वभा- वतः । अत्यन्त परिशुद्धात्मेत्यतोऽयं शिवउच्यते ॥ अथवाशेषकल्याणगुण- कघन ईश्वरः । शिव इत्युच्यते सद्भि शिशवतत्त्वार्थवैदिभिः ।। शिपु.6.9.7,8 7 शिवकल्याणवचनं कल्याण मुक्तिवाच- कम् । यतस्तत्प्रभवेत्तेन स शिव: परि- कीर्तितः ।। ब्र.वै.ब्र.ख.6.50 8 पापहने वर्तते शिश्च वश्च मुक्तिप्रदे तथा । पापघ्नो मोक्षद्रो वृणां शिव- स्तेन प्रवीतितः ।। ब्र.वै.ब.ख.6.52 9 शिशब्दो मङ्गलार्थश्च वकारो दातृ. वाचकः। मङ्गलार्थानां प्रदाता च स शिवः परिकीर्तितः ।। ब्र.वै.प्र.ख.56.66 शिवदूती 1 यतो नियुक्तो दौत्येन तया देव्या शिवः स्वयम् । शिवदूतीति लोकेऽस्मिस्ततः सा ख्यातिभागता ।। मा.पु.88.27 2 कौशिक्या हृदयावी निःसृता ध्यानतो कालिका पु. हरेः । शिवदूतीति विख्याता शिवा- उत्तर 5.(श क.) शतसुसंवृता॥ .

·180 1 2 3 4 शिवा 4 शश्च 3 दूतं प्रस्थापयामास शिवं शुम्भाय कालिका पु. साम्बिका । तेन सा शिवदूतीति देवैः उत्तर सर्वः प्रगीयते ॥ 50 (श.क.) 1 शिवा मुक्तिः समाख्याता योगिनां मोक्षगामिनी । शिवाय यां जपेद् देवी शिवा लोके ततः स्मृता ॥ दे.पु.45.(श क,) 2 अपरे परमार्थज्ञाः शिवेति शिव संश्रयात् । कु.पु.पू.12.210 3 शिवा कल्याणरूपा च शिवदा च शिव- प्रिया । प्रिये दातरि चा शब्द: शिवा ब्र.वै.प्र.ख. तेन प्रकीर्तिता ॥ 57.12327.24 कल्याणवचन: इकारोत्कृष्ट वाचकः । समूहवाचकश्चैव वाकारो दातृवाचकः ॥ श्रेयः संधोत्कुष्टदात्री शिवा तेन प्रकीर्तिता । शिवराशिमूर्ति- मती शिवा तेन प्रकीर्तिता ॥ शिवो हि मोक्षवचनश्चाकारो दातृवाचकः। स्वयं निर्वाणदात्री या सा शिवा परि ब्र.वै.कृखः कीर्तिता ॥ 27.23.25 अध्यनः पाहि वै शिशुम् । महा.2.40.4 शेषशब्दात् शिष्ट इति । वा.पु.पू.59.33 1 शेष शब्दात् शिष्ट इति शिष्टाचारः । प्रचक्ष्यते। वा.पु.पू,59.33 2 शिष्टै राचर्यते यस्मान्मनुना च पुन: पुनः । पूर्वैः पुर्वगतत्वाच्च शिष्टाचारः सशाश्वतः ॥ वा.पु.पू.59.36 3 शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनु: सप्तर्ष- यश्च वै । मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचार- वा.पु.पू.59.38 स्ततः स्मृतः॥ म.पु.120.(श.क.) 4 शिषेर्धातोश्च निष्ठान्ताच्छिष्ट शब्द प्रचक्षते । तैः शिष्टैश्चलितों धर्मः स्थाप्यते वै युगे युगे ।............ शिष्टैराचर्यते यस्मात्पुनश्चैव मनुक्षये । पूर्वैः पूर्वमतत्वाच्च शिष्टाचारः स प्रशाश्वत:॥ म.पु.145.33-31 शिशुपाल: शिष्ट: शिष्टाचार: - ·- - न्वितः ।। 2 3 5 शिष्टै रावर्यते यस्मात् शिष्टाचारः स शाश्वत:। म.पू.120 (श.क.) शिष्य 1 यस्त्वाचार्यपराधीनस्तद्वाक्यं शास्यते हृदि । शासने स्थिरेवत्तिश्च शिष्यः (श.क.) सबिरुदाहृतः ॥ म.पु.उ.ख.23 (पुत्रं पश्चात्) 2 शेषपापहरः शिष्य इतीयं वैदिकी व तिः । वीमने 60.67 3 तस्माच्छेषं तथा पापं हरेच्छिष्यश्च तद्वदं । वामन 60.77 4 शेषांस्सारयते शिष्यः । वामन 61.29 शुकदेव 1 शुक्रे निर्मथ्यमाने तु शुको जज्ञे महा- महा. तपाः । - अरणीगर्भसम्भवः । 12.3119 2 द्वैपायनादरण्यां वै शुको जज्ञे गुग्णा- वा.पु. (श.क) 3 द्वैपायनाच्छुको जज्ञे भगवानेष शङ्करः। कू.पु.19.25 4 मन्थनं कुर्वतस्तस्य मुनेरग्निचिकीर्षया । अरण्यामेव सहसा तस्य शुक्रमथापतत् ।। सोऽविचिन्त्य तथा पातं ममन्थारणि- मेव च । तस्माछुकः समुद्भूतो व्यासा- कृति मनोहरः ।.... यतो दृष्टं शुकीरूपं घृताच्या संभवे तदा । शुकेति नाम पुत्रस्य चकार मुनिसत्तमः॥ दे.भा.1.14 1 23 शुक्र 1 स (उशनाः) विनिष्क्रम्य शिश्नेन महा. शुक्रत्वमभिपैदिवान् । 12.278.32 2 इत्येवमुत्का भगवान् मुमोच शिश्नेने शुक्रः स च निर्जगाम । विनिर्गतो भार्गववंशचन्द्रः शुक्रत्वमापे (सा)द्य मेंहा- नुभावः ॥ वामन पृ.69.43 शुक्रेश्वरः स्थापितं लिङ्गमेतत्तुं शुक्ररण भृगुसूनुनी । नाम्ना शुक्रेश्वरं नाम सर्वसिद्धामराचितम् ।। लि.पु.पू.92.93 शुचिश्रवाः शुचीनि श्रवणीयानि शृणोमोह घंनञ्जय न च पापानि गृह, रणामि ततोऽहं वै शुचि- महा. श्रवाः॥ 12.330.26 17 ·182 ferred 2 3 शूद्रः शोचन्तश्च द्रवन्तश्च परिचर्यासु ये रताः । निस्तेजसोऽल्पवीर्याश्च शूद्रास्त्तानब्रवीत्तु स: ।। वा.पु.पू.8.158 शुनःसखः शुन सखसखायं मां-- महा.गी.प्रे.अनु. 93.102 शुश्र : (माला) शिशोः शुश्रू णाच्छुथ : महा. 12.258.31 . पोरुषेण च युक्तः स शूर इति स्मृतः । वा.रा.यु. 71.59 - . तदा शूरसेन : (देश:) शु राश्च शूरवीराश्च शूरसेनास्तथानघ । शूरसेन इति ख्यातस्तस्य देशो महात्मनः॥ हरि.1.33.56 शेषमात्मानमालोक्य विशेषयसि त्वं पुनः । युगान्ताग्न्यवलीढेषु सर्वभूतेषु किञ्चन । यातेषु शेषो भवसि तस्माच्छेषोऽसि कीर्तितः ।। म.पु.248.34 शैल: ततः उत्सारयामास शिलाः शतसहस्रशः । धनुष्कोट्यः वैन्यस्तेन शैला विवधिताः ॥ हरि.1.6.11 शैलेश्वरः पित्रा ते शैलराजेन पुरा हिमवता स्वयम् । मम प्रियहितं स्थानं ज्ञात्वा लिङ्ग प्रतिष्ठितम् । शैलेश्वरमिति ख्यातं दृश्यतामिह चादरात् लि.पु.पू.92.86 शैवः यत्र पूर्वोत्तरे खण्डे शिवस्य चरितं बहु । शि.पु. (पुराण) शैवमेतत् पुराणं हि पुराणज्ञा वदन्ति च ॥ 5.44.128 शैवी शिवेन दृष्टा प्रकृति: शैवी समभवद् द्विजाः । लि.पु.पू.3.11 शैव्यः -शैव्येन शिविसूनुना। अनु. 93.25 शोणितपुरं यत्रोत्थितो महासेनः सोऽग्निजो रुधिरे पुरे । तत्रोद्देशे पुरं चास्य --.""नाम्ना हरि.2.116 तच्छोरिणतपुरं भविष्यति पुरोत्तमम् ॥ 13,19 ।। महा.गीप्रे ·183 2 3 4 - उच्यते । ...... महद ॥ Site acture शौंग्डव्यूहः शौण्डव्यूह समाख्यातः शौण्डांयाः ब्यूह लि.पु.उ. 27.159 श्मशानं श्मशब्देन शवः प्रोक्तः शानं शयनमुच्यते । निर्वचन्ति श्मशानार्थ मुनेः शब्दार्थको विदाः ।। शेरतेऽत्र शवा भूत्वा श्मशानं तु ततो स्कन्द पु काशी 30.103,104 श्यामः श्यामो नाम महागिरिः । यतः श्यामत्व- मापन्नाः प्रजाः । (पाठाधिक्यं) नवमेघ- प्रभः प्रांशुः श्रीमानुज्ज्वलविग्रहः ।। महा.6.12.17 श्येनः श्येनी श्येनांश्च । वा.रा.अरण्य 14.19 श्रावस्ती 1 जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन हरि. निमिता। 1.11.22 2 श्रावस्तीति पुरी रच्या श्राविता च वा.रा. लवस्य । 107.17 3 श्रावस्तो युवनाश्वस्य जज्ञे परमधार्मिकः । श्रावस्ती निर्मिता तेन पुरी शक्रपुरी समा।। द्र.-शावस्ती दे.भा.7.9.24 श्रीकण्ठः 1 इन्द्र ण च पुरा वज्रक्षिप्तं श्रीकां- (शिव) क्षिणा ममः । दग्ध्वा कण्ठं तु तद् यातं महा.गो.प्रे.अनु. तेन श्रीकण्ठता मम ॥ 141.8 2 मम पाण्यङ्कितश्चापि श्रीकण्ठस्त्वं महा. भविष्यसि । 12330.65 श्रीपञ्चमी तदा तमाश्रयल्लक्ष्मीः स्वयं देवी शरीरिणी। श्रीजुष्टः पञ्चमी स्कन्दः तस्माच्छीपञ्चमी महा. मता ।। 3.218.49 श्रीमान् श्रीमान् नाम श्रिया वृतः । महा.गी.प्रे.अनु. 91.5 श्रीवत्सलाञ्छनः स भरद्वाजेन ससलिलन पाणिनोरसि महा.12.319 ताडितः सलक्षणोरस्कः संवृत्तः । 42(2) ·184 1 2 3 4 - - श्रु तसेनः म.पु.120 area श्रुतकर्मा श्रुतं कर्म महत्कृत्वा निवृत्तेन किरीटिना। मा. (अर्जुनपुत्रः) जातः पुत्रस्तथेत्येवं श्रुतकर्मा .........1 1.213.76 श्रुतषिः ऋषन्ति वै श्रवं यस्माद्विशेषांश्चैव तत्त्वतः तस्मात् श्रु तर्षयस्तेऽपि श्रतस्य परिदर्शनाः ।। वा.पु.पू.59.85 ततस्त्वजीजनत्कृष्णा नक्षत्रे वह्निदैवते । महा.1.213.78 सहदेवात्सुतं तस्माच्छुतसेनेति । (चि)1.121.85 श्रोत्रं श्रृण्वती भवति श्रोत्रम् । महा.12.240.4 श्रोत्रियः श्रुतेन श्रोत्रियो भवति । महा.5.43.36 श्रौतं 1 पूर्वेभ्यो वेदयित्वेहि श्रौतं सप्तर्षयोऽब्र वन् । ऋचो यजूषि सामानि ब्रह्मणोऽङ्गानि म.पु. 120 सा श्रुतिः ॥ (श.क.) 2 विज्ञेयं श्रवणाश्छौतम् । लि.पु.पू.10.16 3 विज्ञेयः श्रवणाच् छौतः । वा.पु.पू.59.39 श्वानलोमा श्वानलोमापनयने तीर्थे""प्राणायामै- पनयन निहरन्ति श्वलोमानि- महा.3.81.51 (पाठभेदः) स्वलोमानि । श्वेत: तस्या (ब्राह्मणस्य) ग्रे श्वेतवर्णाभ: श्वेतो नाम महामुनिः ।विजज्ञेऽथ महातेजाः । लि.पु.पू.12.8 श्वेतकल्पः 1 श्वेतास्थिः श्वेतरोमा च श्वेतासृक श्वेतलोहितः । तेन नाम्ना च विख्यातः श्वेतकल्पस्तदा ह्यसौ। लि.पु.पू.23.3 2 श्वेतास्थिमांसरोमा च श्वेतत्वक श्वेत- लोहितः । तेन नाम्ना च विख्यातः श्वेतकल्पस्तदा ह्यसौ ॥ वा.पु.पू.23.3 श्वेतवाहनः . श्वेता काञ्चनसंनाहा रथे युज्यन्ति मे हयाः । संग्रामे युध्यमानस्य तेनाहं श्वेत- वाहनः ।। महा.4.39.13 षडाननः 1 षष्णां (कृत्तिकानां) षडाननो भूत्वा वा.रा.बाल. जग्राहस्तनजं पयः । 37.29 2 षडाननं कुमारं तु! महा.गी.अनु. 86.18 - - ।

·185 prwind 2 3 4 षड्जः षड्जस्तु षोडशः कल्पः जनाः यत्र महर्षयः। (कल्पःस्वरः) शिशिरश्च वसन्तश्च निदाघो वर्ष एव च । शरद्धेमन्त इत्येते मानसा ब्रह्मरणः सुताः। उत्पन्नाः षड्जसंसिद्धाः पुत्राः कल्पे तु जातो षोडशे ।। यस्माज्जातैश्च तैः षड्भिः सद्यो जातो महेश्वरः । तस्मात्समुत्थितः षड्जः स्वरस्तूदधि-सन्निभः ।। वा.पु.पू.21.32-34 षण्मुखः युगपत्सर्वदेवीहि दिदृक्षुर्जाह्नवी-सुतः । षण्मुखो व्यसृजच्छीमंस्तासां प्रीत्या महा- द्युतिः ॥ वा पु.उ.11.40 षष्ठी षष्ठांशा प्रकृते र्या सा षष्ठी प्रकीर्तिता । ब्र.वै.ब्र.ख.43.4 षामातुरः तास्तु षट् कृत्तिका गर्म पुपुषुर्जातवेदसः । षट्सु वर्त्मसु तेजोऽग्नेः सकलं निहितं प्रभो! ततस्तेजः परीताङ्ग यः सर्वाः काल महा.गी.प्रे.अनु. उपस्थिते । समं गर्भं सुषुविरे कृत्तिकास्तम्। 86 8,10 संन्यासः 1 काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो महा.6.40.23; विदुः । गीता 8.2 2 संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतः म.पु.145.54; सह । कुशलाकुशलाम्यान्तु प्रहाणं उच्यते।। वा.पु.पू.59.53 3 संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः अ.पु.179.3; सह। लि.पु.पू.10.27 संवहः योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहा- यसा । चतुर्थः संवहो नाम वायुः स महा.12.315. गिरिमर्दनः ।। 41-43 संवित 1 कृत्स्नं च विन्दते ज्ञानं यस्मान्माहात्म्य- लि.पु.70.24; मुत्तमम् । तस्माद्विादेविदेश्चैव संवि- दित्यभिधीयते ।। वा पु.4.37 2 विद्यतेऽपि च सर्वत्र तस्मिन् सर्वं च विन्दति । तस्मात्संविदिति प्रोक्तो महद्भिर्मुनिसत्तमाः ॥ लि.पु.70.25 - ·186 1 2 3 4 संशयः संशयोपमा 3 विद्यते स च सर्वस्मिन् तस्मिन् सर्वं च विद्यते । तस्मात्संविदिति प्रोक्तो महान् वै बुद्धिमत्तरैः ।। वा.पु.पू.4.38 4 तुल्यप्रभावस्तु यदा योगी प्राप्नोति सम्पदम् । तदा संविदिति ख्याता प्राणायामस्य संस्थितिः ।। मा.पु.39.25 5 संविट्ठ विन्दते यतः । लि.पु.पू.8.72 इदन्त्विदमिदं नेदमित्यनिश्चित्य संशयः । वा.पु.पू.59.110 उभयोधर्मिणो स्तथ्यानिश्चयात् संशयो- पमा। अ.पु. .344.18 1 सगरस्तु सुतो बाहोर्जज्ञे सह गरेण च । हरि.1.13.32 2 तस्य (और्वस्य) पाश्रमे च तं गर्भ गरेव सहाच्युतम् व्यजायत महाबाहुं सगरं नाम । हरि.1.1.8 3 सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघां त्रा.रा.बाल. सया । सह तेन गरेणैव जातः स 70.38 सगरोऽभवत् । (पाठभेदः) गरेण सह वा.रा.अयो. तेनैव"" 110.24 4 तत्र कतिपयदिनाभ्यन्तरे च सहैव तेन गरेण तितेजस्वी बाल को जज्ञे । तस्यौवों जातकर्मादिक्रियां निष्पाद्य सगर इति नाम चकार । वि.पु.4.3.35,36 5 अजायत महाबाहुर्गरेणैव सह द्विज । (श.क.) सगरो नाम तेनाभूद बालकोऽति पद्म पु. मनोहरः ।। स्वर्ग खण्ड 15 1 सङ्कर्षणात्तु गर्भस्य स तु सङ्कर्षणो हरि.2.2.32 2 कर्षणेनास्य गर्भस्य स्वगर्भ चाहितस्य वै । सङ्कर्षणो नाम सुतः शुभे! तव भविष्यति । तत्रैव 2.4.6 3 गर्भसङ्कर्षणादेव नाम्ना सङ्कर्षणः ब्र.वै.कृ.ख. 1381 सङ्कर्षण: युवा। स्मृतः ।।

·1 2 3 .................. 4 देवक्या जठरे गर्भे शेषाख्यं धाम माम- कम् । तत् संनिकृष्य रोहिण्या उदरे सन्निवेशय ।। गर्भसङ्कर्षणात्तं वै प्राहुः सङ्कर्षणं भुवि ॥ भा.पु.10.2.13 5 अनन्तरं च सत्तम गर्भमर्द्धरात्रे योगनिद्रा रोहिण्या जठरमाकृष्य नीत- पुि.4.15. वती । कर्षणाच्चासावपि सङ्कर्षणाख्या 28,29 मगमत् । 6 सङ्कर्षणानि भूतानि कल्पे कल्पे पुनः पुनः । ततः सङ्कर्षणः प्रोक्तस्तत्त्व- ज्ञानविशारदैः ।। म.पु.248.47 7 द्रष्ट्टदृश्ययोः सङ्कर्षणमहमित्यभिमान- लक्षणं यं सङ्कर्षणमित्याचक्षते । मा.पु.5.25.1 1 सङ्कल्पं चैव सङ्कल्पात्सर्वलोकपिता- महः। 2 सङ्कल्पायां तु संजज्ञे विद्वान् संकल्प एव च । वा.पु.उ.5.34 3 सङ्कल्पायां तु सर्वात्मा जज्ञे संकल्प एव हि । वि.पु.1.15.109 4 सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्पः कामः सङ्कल्पजः भा.पु.6.6.10 5 सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्पः । अ.पु.18.34; सङ्कल्पः कू.पु.पू.7.37 स्मृतः। म.पु.5.19 कु.पु.पू.16.10 सङ्गमेश्वरः स्थापितं ब्रह्मणा चापि सङ्गमे लिङ्ग- मुतमम् । सङ्गमेश्वरमित्येवं ख्यातं जगति दृश्यताम् ॥ लि.पु.पू.92.88 सङ्गहरणं ग्राह्यते संग्रहाद् यत्र तत् संग्रहण- मुच्यते । अ.पु.288.44 ·188 1 2 3 4 सज्जयः सती तिता ।। व सतीदेश: (कश्मीर:) सत्य: सञ्जयो नामतश्च त्वं नार्थतो दृश्यते मया । अन्वर्थनामा भव मे पुत्रो मा व्यर्थनामकः ॥ महा.5.134.7 सब्दुद्ध यधिष्ठातदेवी विद्यमाना युगे युगे । पतिव्रता सुशीला च सा सती परिकी- व.वै.प्र.ख.57.13 नौंदेहेन सती देवी भूमिर्भवति पार्थिव । नीलमत पु.64 सतीदेश इति ख्यातं देवक्रीडं मनोहरम् ।। नीलमत पु.66 1 सत्ये प्रतिष्ठित: कृष्णः सत्यमत्र प्रतिष्ठित । सत्यात्सत्यं च गोविन्द- स्तस्मात् सत्योऽपि नामतः ।। महा.5.68.12 3 38 2 नोक्तपूर्वं मया क्षुद्रमश्लील "ऋता ब्रह्मसुता वा मे सत्या देवी सरस्वती ॥ सच्चासच्चैव कौन्तेय मयादेशित- महा. मात्मनि ।।"सत्यं मां ऋषयो विदुः । 12.330.10,11 3 सत्यायामभवत् सत्यः सत्यरूपो जनार्दनः। 4 यथाभूतप्रसादन्तु सत्यमाहुर्मनीषिणः। कु.पु. 14. 5 सत्यव्रतं सत्यपरं त्रिसत्यं सत्यस्य योनि निहतस्य सत्ये । सत्यस्य सत्यामृत- सत्यनेत्रं सत्यात्मकं त्वां शरणं प्रपन्ना:।। भा.पु.10.2.26 6 यथार्थकथनं यच्च सर्वलोकसुखप्रदम् । 7 तत्सत्यमिति विज्ञेयं । पद्म'पु.क्रियायोगसार ऋतमक्षरमुच्यते । सत्यमक्षरमित्युक्त न् । 17.85.लि.पु. 2.22.8 रूपसत्त्वसमायुक्ता सर्वैः समुदिता गुणैः । महा. सा तु सत्यवती नाम 1.57.54 सत्यं वदत्यस्य पिता सत्यं माता प्रभाषते । महा तथास्य ब्राह्मणाश्चकुर्नामैतत् सत्यवानिति । 3.278.12 तन्मात्राणि च सत्यं च ऋषन्ते तेहौजसः । सत्यर्षयस्ततस्ते वै परमाः सत्यशिनः ।। वा.पु.पू.59 85 1 साधूनाञ्च यथावृत्तमेतदाचारलक्षणम् । महा गी.प्रे.अनु 104.9 कु.पु.पू.51.30 .... सत्यवती -............- । O सत्यवान् सत्यषिः सदाचारः ·189 1 2 3 4 -- 2 यस्मिन्देशे य आचार: पारम्पर्यक्रमा- महा.आश्व.अपे. गतः । स सदाचार उच्यते ।। 1.4.2498 3 साधवः क्षीणदोषास्तु सच्छन्दः साधु- वाचकः । तेषामाचरणं यत्तु सदाचा- रस्स उच्यते ॥ वि.पु.3.11.3 सद्योजातः विज्ञातः स्वेन तपसा सद्योजातत्वमागतः । सद्योजातेति ब्रह्म तद् गुह्य चैतत्प्रकी- तितम् ॥ लि.पु.पू. 23.6 सनक सनकश्च सनन्दश्च द्वावानन्दवाचको आनन्दितौ च बालौ द्वौ भक्तिपूर्णतमौ सदा ॥ ब्र.वै.ज.ख.22.29 सनत्कुमार: 1 यथोत्पन्नस्तथैवाहं कुमार इति विद्धि माम् । तस्मात्सनत्कुमारेति नामैतन्मे हरि. प्रतिष्ठितम् ॥ 1.17.16,17 5 16 2 यथोत्पन्नस्तथेवेह कुमार इति चोच्यते । तस्मात्सनत्कुमारे ते नामास्येह प्रकी- तितम् ।। लि.पु.70.74,95 तस्मात्सत्कुमारोऽयमिति नामास्य वीक्षितम् । 3 यथोत्पन्नस्तथेवेह कुमारः स इहोच्यते । 4 सनत्तु नित्यवचनः कुमारः शिशु- वाचक: । सनत्कुमारस्त्तेनेममुवाच कमलोद्भव ।। ब्र.वै.ब्र.ख.22.30 सनन्दनः -सनकः सनातन: 1 नादेन तेन महता सनातन इति स्मृतः । महा 12.202.26 5 16 2 सनातनश्च श्रीकृष्णो नित्यः पूर्णतम: स्वयम् । तद्भक्तस्तसमः सत्यं तेन बाल: सनातनः ॥ ब्र.वै.ज.ख.22.29 सनातनी निर्गुणस्य च नित्यस्य वाचकस्य सनातनः । सदा नित्या निर्गुणाया कीर्तिता सा सनातनी ।। ब्र.वै.कृ.ख.27.30 सर्वकाले सना प्रोक्ता विस्तृते च तनोति ब्र.वै.प्र.ख.5648; न। सर्वत्र सर्वकाले च विद्यमाना सनातनी ।। 57.27 वा.पु.पू.1.101 .

·190 1 2 3 4 सन्तः 1 सदिति ब्रह्मणः शब्दस्तद्वन्तो ये भवन्त्युत । सायुज्यं ब्रह्मणोऽत्यन्तं तेन सन्तः प्रचक्ष्यते ॥ वा.पु.पू.59.19 2 सदिति ब्रह्मरण: शब्दस्तदन्ते ये लभ- न्त्युत । सायुज्यं ब्रह्मणो यान्ति तेन सन्त: प्रचक्षते ॥ लि.पु.पू.10.5 3 ब्राह्मणाः श्रा तिशब्दाश्च देवानां पशु- मूर्तयः । संयुज्य ब्रह्मणा ह्यन्तस्तेन सन्तः प्रचक्षते ।। म.पु.145.20 सन्ध्या लोकालोकन्तु सन्धत्ते यस्मात् सूर्यः परि- ग्रहम् । तस्मात् सन्ध्येति तामाहुरुषाव्युष्ट- योर्यदन्तरम् ।। उषा रात्रिः स्मृता विप्रै व्यष्टिचापि त्वहः स्मृतः ।। वा.पु.पू.50.161 सप्तचरुः चरुञ्च श्रपयंस्तथा । सप्तभिः सप्तभि- महा.पा.टि 388 (तीर्थ) श्चैव ऋग्भिस्तुष्टाव केशवः ।। पृ.267 सप्तसारस्वतं एकीभूतास्ततस्तास्तु तस्मिस्तीर्थे समा- (तीर्थ) गताः । सप्तसारस्वतं तीर्थं..."इति सप्त सरस्वत्यो नामतः परिकीर्तिताः । सप्त- सारस्वतं चैव तीर्थं पुण्यं तथा स्मृतम् । महा.9.37.28 समझा समङ्गा संप्रकाशते । (पाख्यानम्) (नदी) महा.3.135.1 समन्तपञ्चक: 1 स सर्व क्षत्रमुत्साद्य समन्तपञ्चके (देश:) पञ्च चकार रुधिरहदान् । महा.1.2.4 (कुरुक्षेत्र) 2 तेषां समीपे यो देशो ह्रदानां रुधिरा- म्भसाम् । समन्तपञ्चकमिति । महा.1.2.7 (स्मयन्तपञ्चक:)3 त्रिसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः । स्यमन्तपञ्चके चक्रे शोणितो- दान् ह्रदान् नव ॥ भा.पु.9.16.19 4 त्रि: सप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रमुः। समन्तपञ्चके पञ्च कृतवान् पद्म.पु.124. रुधिरैः ह्रदान् ।।

·191 2 3 सरमा सरो मा वर्धयस्वेति ततः सा सरमा वा.रा.उत्तर ऽभवत् । 12.27 410 समाधिः 1 तस्यैव (ध्येयपदार्थस्य) कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत् । मनसा ध्यान निष्पाद्यं समाधि:सोऽमिधीयते ।। वि.पु.6.7.92 2 अहं ब्रह्मत्यवस्थानं समाधिरिति गीयते। ग.पु.44.5 3 अहं ब्रह्मत्यवस्थानं समाधिः ब्रह्मणः स्थितिः। ग.पु.49.35 4 द्वादशध्यानपर्यन्तं मनो ब्रह्मरिण यो नरः। तुष्टे तु संयतो मुक्तः समाधिः सोऽभिधीयते ॥ ध्येयमेव हि सर्वत्र ध्याता तल्लयतां गतः । पश्यति द्वैतरहितं समाधिः सोऽमिधीयते ।। ग.पु.240.(श.क.) 5 यदात्मकं निर्भासं स्तिमितो दधिवत्- स्थितम् । चैतन्यरूपवद् ध्यानं तत्स- माधिरिहोच्यते ।। अ.पु.375.1 6 धारणा द्वादश यामा ध्यानं द्वादश धारणा: । ध्यानं द्वादशकं यावत् समाधिरभिधीयते ॥ समाधिस्थः 1 ध्यायन् मनः सन्निवेश्य यस्तिष्ठेद- चलः स्थिरः । निर्बलानलवद् योगी समाधिस्थ: प्रकीर्तितः ।। अ.पु.375.2 2 मनः संकल्परहितमिन्द्रियार्थानचिन्त- यत् । भक्तःब्रह्मरिण संलीनं: समाधिस्थः स कीर्तितः॥ 3 ध्यायत: परमात्मानमात्मस्थं यस्य योगिनः । मनस्तल्लयतां याति समाधि- स्थः स कीर्तितः ॥ ग.पु.240.(श.क.) समानः 1 समानः सन्निवेशयेत् । हरि.1.40.56 2 समानो हृद्यवस्थितः । महा. 12.177.24 कू.पु.उ.11.42 ·192 1 2 3 4 --- . - 3 धातुष्वग्नौ च विततः समानोऽग्निः समीरणः। स एव सर्वचेष्टानामन्त- महा.गी.प्रे.अनु. काले निवर्तकः ।। 145.दा.पृ.6017 4 पीत-भक्षित-माघ्रातं रक्तपित्तकफा- निलम् । समन्नयति गात्रेषु समानो नाम मारुतः॥ अ.पु.2 14.10 5 समं नयति गात्राणि समानः पञ्च वायवः। लि.पु.पू.8.65 समायः पञ्चक्रीडावयोभिश्च प्राणिद्यूतं समाह्वयः । अ.पु.253.29 समुच्चयोपमा समुच्चयोपमातोऽन्यधर्मबाहुल्यकीर्तनात् । बहोध मस्य साम्येऽपि वैलक्ष्ण्यं विवक्षितम् ॥ अ.पु.344.13 सम्पाति: अहं न पतितो विन्ध्ये दग्धपक्षो जडीकृत:। वा.रा.कि. 61.16 सम्भूयसमुत्थानं वणिक् प्रभृतयो यत्र कर्म सम्भूय कुर्वते । तत् सम्भूयसमुत्थानं व्यवहारपदं विदुः ॥ अ.पु.253.15 सम्राट 1.."न च साम्राज्यमाप्तास्ते सम्राट् महा 2.14.2 शब्दो हि कृत्स्नभाक् । 624 2 यस्त्वयं नवमो द्वीपस्तिर्यगायन उच्यते। कृत्स्नं जयति यो ह्येनं स सम्राडिह कीर्त्यते ॥ वा.पु.पू.45.86 3 यस्त्वयं नवमो द्वीपस्तिर्यग्यामः प्रकीर्तितः । य एनं जयते कृत्स्नं स सम्नाडिति कीर्तितः ।। म.पु.114.15 सरयूः 1 सरो भिन्न तया नद्या सरयूः सा महा.गी.प्रे.अनु. ततोऽभवत् । 155.23 8 16 2 तस्मात् सुस्राव सरसः सर: प्रवृत्ता सरयू: च सदा ज्ञानात् वा.रा.बाल. सर्वमेनं प्रचक्षते । 24.9 सर्पः 1 दृष्ट्वा ह्यप्रियेणास्य केशा: शीर्यन्त वेधसः। समारोहणहीनाश्च शिरसो ते ।। सर्पणात्तेऽभवन् सर्पाः। मा.पु.48.21 --- ·193 1 1 2 4 3 वा.पु.पू.5.35 2 सर्पाश्चैवावसर्पणात् । लि.पु.70.230 3 साश्चैवापसपिणः । वा.पु.9.32 4 सर्पणात्तेऽभवन् सर्पाः । वि.पु.1.5.45 सर्व: 1 असतश्च सतश्चैव सर्वस्य प्रभवाप्य- यात् । सर्वस्य च सदा ज्ञानात् सर्वमेनं महा. प्रचक्षते । 5.68.11 2 सर्वः सर्वमयो यतः । लि.पु.70.99 3 सर्व: सर्वः यतस्ततः । 4 सर्वः सर्वमयो यतः । कू.पु.पू.4.64;5.3 5 सर्वात्मा सर्ववित्सर्वः सर्वभूतेष्ववस्थितः । वि.पु.5.17.9 सप्तसारस्वतं एकीभूतास्ततास्तु तस्मिस्तीर्थे समागताः । (तीर्थ) सप्तसारस्वतं तीर्थ.........."इति सप्त सरस्वत्यो नामत: परिकीर्तिताः ॥ सप्त- सारस्वतं चैव तीर्थं पुण्यं तथा स्मृतम् । महा.9.37.28 सर्वज्ञः सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात् । लि.पु.70.99; वा.पु.पू. 5.35 कु.पु.पू.4.64; 5.3 सर्वदमनः 1 तं सर्वदमनेत्याहुः द्विजास्तेनास्य कर्मणा। 2 आरोहन् दमयंश्चैव क्रीडंश्च परिधा- वति । ततोऽस्य नाम चक्र : अस्त्वयं सर्वदमनः । सर्व हि दमयत्य- यम् । स सर्वदमनो नाम । महा.1.68.6,7 3 स सर्वदमनो नाम नागायुतबलो हरि. महान् । 1.32.9 सर्वमङ्गला सर्वमङ्गलशब्दश्च सम्पूर्णेश्वर्यवाचकः । आकारो दातृवचनस्तद्दात्री सर्वमङ्गला ।। ब्र.वै.कृ.ख.27.32 हर्षे सम्पदि कल्याणे मङ्गलं परिकीर्तितम् । तान् ददाति च सर्वेम्यस्तेन सा सर्वमङ्गला ॥ मङ्गलं मोक्षवचनं दा शब्दो दातृवाचकः । ब्र.वै प्र.ख. सर्वान् मोक्षान् या ददाति सा एव सर्वमङ्गला ॥ 57.18,19 - - ·194 1 2 3 सर्वसहा देवाश्च सर्वे सह नारदेन प्रकुर्वते सर्व- महा.गी.प्रे.अनु. सहेति नाम । 126.39 8 23 सविता ] सुवति स्पन्दनार्थे च धातुरेष विभाव्यते। वा.पु.पू.53.54; सवनात्तेजसोऽपाञ्च तेनासौ सविता मतः ॥ लि.पु.पू.6 1.4 2 स्रवन्ति स्यन्दनार्थे च धातुरेषो निपात्यते । स्रवणात्तेजसो ऽद्धा च साम्ब.पु.8.18 तेनासौ सविता स्मृतः ॥ 3 अवति त्रीनिमांल्लोकान्यस्मादेष परि- भ्रमन् । अवेति रक्षणे धातुरवनात्स- विता स्मृतः ।। साम्ब.पु.8.25 4 महदाज्यं सूयते हि स्वयं ज्योतिर्हरिः प्रभुः । पर्जन्यो वायुरादित्यः शीतोष्णा- द्यैश्च पाचयेत् ।। अ.पु.216.10 5 सर्वलोकप्रसवनात् सविता स तु कीर्त्यते। अ.पु. (श.क) सव्यसाचिन् उभौ मे दक्षिणी पाणी गाण्डीवस्य विकर्षणे । तेन देवमनुष्येषु सव्यसाचीति मां विदुः॥ महा.4.39.17 सहस्रनयन: तथा भगसहस्रेण महेन्द्रः परिचिह्नितः। महा.गी.प्रे.अनु. तेषामेव प्रभावेण सहस्रनयनो ह्यसौ । 34.28 सहस्राक्षः शतक्रतुः समभवन् सहस्राक्ष 'चक्षुषः महा.गी. अनु. प्रभवेत्तेजो नास्त्यन्तोऽथास्य चक्षुषाम् । 161.13 सहोक्तिः सहोक्तिः सहभावेन कथनं तुल्यर्मिणाम्। अ.पु.344.23 सागरः 1 खानयामास यः कोपात्पृथिवीं सागरा- ङ्किताम् । यस्य नाम्ना समुद्रश्च महा. सागरत्वमुपागतः । 12.29.127 2 खानित: सगरेणायमप्रमेयो महोदधिः। वा.रा.युद्ध 19.31 3 येषां च सगरो नाम सागरो येन खानितः। वा.रा.बाल.5.2 4 सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तस्य हरि.1.14.29 -- तेन है। - ·195 1 2 3 सायं गी.प्रे.अनु. सात्वतः ........... 5 सागरं चात्मजप्रीत्या पुत्रत्वे कल्पितवान् । वि.पु.4.4.33 1 पञ्चविंशतिविज्ञानं सांख्यमित्यभिधीयते। महा.गी.प्रे. 145.दा. 2 साङ्खयं संख्यात्मकत्वाच्च कपिलादि- भिरुच्यते । म.पु.3.29 3 साङ्खयं तत्त्वज्ञानविनिर्णयम् । भा.पु.1.3.10 1 सत्त्वात् सात्वता: स्मृताः। हरि.2.38.38 625 2 यतः सत्त्वं न च्यवते यच्च सत्त्वान्न हीयते । सत्त्वतः सात्त्वतस्तस्मात्"। महा.5.68.7 3 सत्त्वान्न च्युतपूर्वोऽहं सत्त्वं वै विद्धि मत्कृतम् । जन्मनीहाभवत् सत्त्वं सात्त्वतं मां प्रकल्पय । सात्त्वतज्ञान महा. दृष्टोऽहं सात्त्वतः सात्त्वतां पतिः । 12.3:0.12,13 4 तस्य (सत्त्वतस्य) नाम्ना तु विख्यातं सात्त्वतं नाम शोभनम् । सात्वतस्तस्य पुत्रोऽभूत् सर्वशास्त्र- कू.पु पू. विशारदः ॥ 24.35 5 सात्त्वतः सत्त्वसम्पन्नः । कू.पु.पू.24.36 6 सत्त्वं सत्त्वाश्रयं सत्त्वगुणं सेवेत केशवम् । योऽनन्यत्वेन मनसा सात्त्वतः समुदाहृतः । विहाय काम्यकर्मादीन् भजेदेकाकिनं हरिम् । सत्यं सत्त्वगुणो- पद्म.पु.उत्तर पेतो भक्त्या तं सात्त्वतं विदुः ।। 99: 7 सात्त्वतः सत्त्वसंयुक्तः सात्त्वतां कीर्ति- वर्धनः । सत्त्वात् सत्त्वगुणोपेतः सात्वतः कीतिवर्धनः॥ वा.पु.उ.33.47 साधुः योगस्य साधनात् । वा.पु.पू.59.24 2 विद्यायाः साधनात् साधुः ब्रह्मचारी गुरोहित. । क्रियाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते ॥ साधनात्तपसो- ऽरण्ये साधुवैखानसः स्मृतः । यतमानो वा. पु. पू. यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात् ॥ 59.23, 25 साधुः 1 ·196 1 1 2 3 4 ASI - साध्या: सारस्वतः - सावर्णः 3 एवमाश्रमधर्माणां साधनात् साधवः स्मृताः। लि.पु.पू.10.9,10 4 दिव्यानां साधनात्साधुब्रह्मचारी गुरो- हितः । करणात् साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते ॥ म.पु.145.23 1 साध्यान् साध्या व्यजायत । अपु.18.32 2 साध्यो गणस्तु साध्यायाः । भा.पु.6.6.7 3 साध्या साध्यानजीजनत् । कू.पु.पू.16.8 1 सरस्वतीमुच्चचार तत्र सारस्व महा. तोऽभवत् । अपान्तरतमा नाम"। 12.337.37 2 तवैव नाम्ना प्रथितः पुत्रस्ते लोक- भावनः । सारस्वत इति ख्यात :"। महा.9.50.21 1 पूर्वजस्य मनोस्तात सदृशोऽयमिति प्रभुः । सवर्णत्वान्मनोभूयः सावर्ण इति चोक्तवान् । हरि.1.9 19 2 मनुरेवाभवन्नाम्ना सावर्ण इति चोच्यते ॥ हरि.1.9.64 3 यस्मात्सवास्तेषां वै ब्रह्मादीनां कुमारका: । सवर्णा मनवस्तस्मात् सवर्णत्वं हि ते यतः ॥ वा.पु.उ.38.53 4 छाया संज्ञासुतश्चापि सारिणः सुमहा- यशा:। भाव्यः सोऽनागते काले मनुः सारिणकोऽष्टकः ॥ 1 जनयामास तस्यां तु पुत्रं च मनु- रूपिणम् । सवर्णत्वाच्च सारिणमनो वैवस्वतस्य च ॥ म.पु.119 2 पूर्वजस्य मनोस्तुल्यश्छायासंज्ञासुतो. ऽग्रजः। ततः सावणिकी संज्ञामवाप तनया रवः ।। मा.पु.78.32 3 छाया संज्ञासुतो योऽसौ द्वितीय: कथितो मनुः। पूर्वजस्य सवर्णोऽसौ सावणिस्तेन कथ्यते ।। वि.पु.3.2.13 मा.पु.105.24 सारिण;

·197 1 2 3 4 अ.पु 2162 ततः सावस्तिः तस्य (युवनाश्वस्य) पुत्रोऽभवद्वीरः साव- स्तिरिति विश्रु तः । निर्मिता येन सावस्तिः गौडदेशे महापुरी ।। कू.पु.पू.20.19 सावित्र त्वयि पुत्रशतं चैव सत्यवान् जनयिष्यति । ते चापि सर्वे राजानः - ख्यातास्तव महा. नामघेयाश्च भविष्यन्तीह शाश्वताः ।। 3.28157 सावित्री: 1 उत्थिता च शिरो भित्त्वा सावित्री तेन उच्यते । (ततः स्मृतेयं गायत्री) सावित्रीयं ततो यत: । प्रकाशनात् वा.पु.पू.25.49 सा सवितुः ( वागरूपत्वात् सरस्वती)। 2 सर्वलोकप्रसवनात् सविता स तु कीर्त्यते यतस्तद्देवता देवी सावित्रीत्युच्यते । वेदप्रसवनाच्चापि सावित्री (ब्राह्मणप्रशसा) प्रोच्यते बुधैः ।। अ.पु. (श.क) 3 ततः संजपतस्तस्य भित्वा देहमकल्मषम् । स्त्रीरूपमर्द्ध मकरोदद्ध पुरुषरूपवत् ।। शतरूपा च सा ख्याता सावित्री च निगद्यते । सरस्वत्यथ गायत्री ब्रह्मागी च परन्तप ।। म.पु.3.30-32 साहजनी साहजस्तस्य (कार्तस्य) चात्मजः । साहजनी नाम पुरी येन राज्ञा निबेशिता ॥ हरि.33.33 साहसं 1 स(य)हसा क्रियते कर्म यत्किञ्चिद् बलदर्पितः । तत्साहसमिति प्रोक्त विवादपदमुच्यते ॥ अपु.253.26 2 सहसा क्रियते कर्म यत्किञ्चिद् बल- दपितः। तत्साहसमिति प्रोक्तं सहो बलमिहोच्यते ।। सिद्धाश्रमः एष पूर्वाश्रमो राम वामनस्य (विष्णो:) महात्मन:। सिद्धाश्रम इति ख्यातः सिद्धो वा.रा.बाल. 29.24 ह्यत्र महातपाः। b - ·198 fram 2 3 4 04.... वा.पु.उ. 27.15 सिनीवाली 1 तनुत्वात् सा सिनीवाली-- महा.3.208.5 2 सिनीवालीप्रमाणेन क्षीणशेषो निशा- करः । अमावास्यां विशत्यर्क सिनीवाली ततः स्मृतः ।। वा.पु.पू.56.52 सीता 1 अथ मे कृषत: क्षेत्रं लांगलादुत्थिता मम । क्षेत्रं शोधयता लब्धा नाम्ना सीतेति विश्र ता । भूतलादुत्थिता वा.रा.बाल. सा तु .." 66.13.14 339 2 तस्य पुत्रार्थ यजन भुवं कृषतः सीरे सीता दुहिता समुत्पन्ना। वि.पु.4.5.28 3 ह्रस्वरोमात्मजो विद्वान् सीरध्वज इति श्रुतिः । उद्भिन्ना कृषता येन सीता राज्ञा यशस्विनी।। 4 सीतामुखोद्भवात् सीता इत्यस्य नाम चाकरोत् । पद्म.पु. (श.क.) सुग्रीवः 1 सुग्रीवः संहतग्रीव.। वा.रा.कि.13.3 2 सुग्रीवः विपुलग्रीवः । वा.रा.कि. 15.28 3 ग्रीवायां पतितं बीजं सुग्रीवः वा.रा.7.37.39 समजायत । (क्षेपकः) सुतसोमः 1 सुते सोमसहस्र तु सोमार्कसम- महा. तेजसम् । 1.213.75 सुतसोमं महेष्वासं सुषुवे भीमसेनतः । 2 तस्मिन् (पुरे) जातः सोमसंक्रन्दमध्ये महा. यस्मात्तस्मात्सुतसोमोऽभवत् सः ॥ 7.22.22 सुदर्शन: 1 दर्शनीयञ्च लोकेषु चक्रमादित्य- (च) वर्चसाम् । नाम्ना सुदर्शनं नाम"। हरि.2.43.13 (अग्निपुत्रः) 2 तस्याः (सुदर्शनायाः) समभवत्पुत्रो नाम्नाग्नेयः सुदर्शनः । सुदर्शनस्तु महा.गी.प्रे.अनु. रूपेण पुर्णेन्दुसदशोपमः । 2.36 - 14.2, -- -- ·199 1 2 3 4 3 वरायुधोऽयं (घं हि) देवेश सर्वायुध निवर्हरणः (म्) सुदर्शनो (म्) द्वादशारो (म्) यो मनः सदृशो जवी (षण्णाभि- द्विजवज्जवे) ॥ 4 सुदर्शनो नाम महान् जम्बूवृक्षः सना- वामन.पु.82.25 -- तनः । कू.पु.पू.20.8 ......... तस्य नाम्ना समाख्यातो जम्बूद्वीपो वनस्पतेः।। म.पु.113.75 5 श्यामश्रोण्यधिरोचिष्णु दुकूलस्वर्ण- मेखलम् । समचार्वडि, जङ्घोरु निम्नजानुः सुदर्शनम् ।। भा.पु4.24.51 सुदर्शना तस्यां जज्ञे तदा नद्यां (नर्मदायां) कन्या राजीवलोचना । नाम्ना सुदर्शना सुदर्शना महा.गी.प्रे.अनु. राजन् रूपेण च सुदर्शना ।। 2.19 सुध म्नः पितृ णां तृप्तिकर्तारं बुधादिति हि नः श्रु तम् । प्राप्य पुत्रं सुविमलं सुद्य (यु)म्न इति विश्रुतम् ।। सुपर्णः सर्वभूतानि विस्मितान्यव वन् सुरूपपत्रमालक्ष्य सुपर्णोऽयं भवत्विति ॥ महा.1.29.21 सुभूमिका आक्रीडभूमिः सा तासामप्सरसां (तीर्थ) शुभा । सुभूमिकेति विख्याता सरस्वत्या- स्तटे वरे ॥ महा.9.37.8 सुमतिव्यूहः कथितः सुमतिव्यूहः सुमत्या व्यूह उच्यते। लि पु.उ.27.199 सुमनस् मनो ह लादयते यस्मात्प्रियं चापि दधाति महा गी.प्रे.अनु. (पुरुषः) च । तस्मात्सुमनसः प्रोक्ताः- 98.20 सुरः 1 अदितेस्तु सुता वीर जगृहुस्तां (वारुणीं) वा.रा.बाल. .."सुरास्तेनःदितेः सुताः । 45.37 2 सुरा-प्रतिग्रहाद् देवाः सुरा इत्यभि- वा.रा.बम्बई विश्रु ताः । संस्करण (सं. इ.डि.ग्रंथाद् उद्धृतम्) - ·200 1 2 3 4 सुरभिः सुवर्ण: सुवीरः सूचीमुखः सूतः 1 स (दक्षप्रजापतिः) गतस्तस्य तृप्तिं तु गन्धं सुरभिमुगिरन् । ददर्शोद्गार- महा.गी.प्रे.अनु. संवृत्तां सुरभि मुखजां स्मृताम् ॥ 77.17 2 गवामधिष्ठातृदेवी गवामाद्या गवां प्रसूः । गवां प्रधाना सुरभीगोलोके सा समुद्भवा॥ अ.वै.प्र.ख.47.1 (तपस्वी ब्राह्मण:) वर्णतो हेमवर्णः स महा.गी.प्रे.अनु. सुवर्ण इति पप्रथे। 98.3 सर्वलोकेषु विख्यातः सुवीरो नाम नामतः । तत्रैव 2.10 सूच्याविवरमुखपर्वतदेहवानहम् । गरुड पु.8.59 (प्रतखण्ड) 1 वैन्यस्य हि पृथोर्यज्ञे वर्तमाने महात्मनः । सुत्यायामभवत् सूतः प्रथमं वर्णवैकृतः ॥ ऐन्द्रेण हविषा तत्र हविः पृक्त बृहस्पतेः । जुहावेन्द्राय वा.पु.पू.1.28-29; देवाय ततः सूतो व्यजायत ।। 62.42,43 2 सूतः सुत्यां समुत्पन्नः सौत्येऽहनि वा.पु.उ.1.135; महामतिः। तस्मिन्नेव महायज्ञे जज्ञे ब्रह्म.4.60. प्राज्ञोऽथ मागधः॥ वि.पु.1.13.52 3 त्वं हि स्वायम्भुवे यज्ञे सुत्याहे वितते हरिः । सम्भूतः संहितां वक्त स्वांशेन लि.पु.1.10; पुरुषोत्तमः ॥ 4 ब्रह्मणः पौष्करे यज्ञे सूत्याहे वितते सति । पृषदाज्याद् समुत्पन्नः सूतः (श.क.) पौराणिको द्विजः ॥ अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवा च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ।। वा.पु.पू.59.117 । तस्मात्सूर्यः परिभ्रमात् । 2 शश्वच्च जायते मस्माच्छश्वत्सन्तिष्ठते यतः । तस्मात्सर्वैः स्मृतः सूर्यो निगमज्ञैर्मनीषिभिः ।। साम्ब.पु.8.19 कू.पु.पू.1.6 अ.पु. सूत्रं सूर्य म.पु.101 ·201 prend Jamand 2 3 3 सुते च रमते चैव यजते चैव कथ्यते । सूर्य:...." सेतुबन्धः 1 एष सेतुर्मया बद्धः सागरे लवणार्णवे। तव हेतोः विशालाक्षि जयसेतुः वा.रा.रा.पुद्ध सुदुष्करः। सेतुबन्ध इति ख्यातः । 26.11,15 2 ततोऽतिहृष्ट: ह्यवगेन्द्रयूथपः महा- नगेन्द्रप्रतिमैर्युतो नलः । बनन्ध सेतु अध्यात्म रा.लंका शतयोजनायतं (सुविस्तृत) सुविस्तरं 3.81 पर्वतपादपई ढम् ।। सेनानी 1 सेनापत्येन तं देवाः पूजयित्वा महा- महा.गी.प्रे.अनु. लयम् । ""सेनापत्यमवाप्तवान् । 86.28 2 सुरसेनागणपति ततस्तममलद्युतिम् । अभ्यसिञ्चन् सुरगणाः समेत्याग्नि वा.रा.बाल. पुरोगमाः॥ 37.31 3 सेन्द्रोपेन्द्रैर्महाभागैर्देवैरग्निसुतः प्रभुः। सेनापत्येन दैत्यारिरभिषिक्तः प्रताप- वान् ।। देवसेनापतिस्त्वेष पठ्यते नर- नायकः ॥ बा.पु.उ 11.48.49-- संहिकेयः 1 सिंहिका चाभवत्कन्या""सैहिकेया इति ख्यातास्तस्या पुत्रा महाबलाः। हरि.1.3.70 2 सिंहिका चाभवत् कन्या विप्रचित्ते: परिग्रहः । राहुप्रभृतयस्तस्यां स हिकेया इति श्रु ता ॥ सोमं (तीर्थ) यत्रायजद् राजसूयेन सोमः साक्षात्पुरा महा. विधिवत् । 9.42.39 सौदासः 1 सुदासस्य सुतस्त्वासीत् सौदासो नाम पार्थिवः । हरि 1.15.21 2 सुदासस्य सुतः प्रोक्तः सौदासो नाम वा.पु.उ.26.175 पार्थिवः । लि.पु.पू.66.26 3 सुदासात्सौदासः । वि.पु.4.19.71 4 -सुदासो नाम धार्मिकः । सौदास- स्तस्य तनय; - अ.पु.19.6 Aama कू.पु.पू.21.12 ·202 1 2 3 4 सौनन्द (मुसलः) सौमित्रिः वा.रा सु. - सौरभयी महा.9.43.6 .गी.प्रे.अनु. सौनन्दं नाम बलवान् निरानन्दकरं हरि.3.35.63, द्विषाम् । 2.43.12 सौमित्रिमित्रनन्दनः । 33.28,यु.87.7 सासृजत् सौरभेयीस्तु सुरभिर्लोकमातृकाः। महा.गी.प्रे.अनु. सुवर्णवर्णा: कपिलाः प्रजानां वृत्तिधेनवः ।। 77 18 1 स्कन्द इत्यब्रुवन् देवाः स्कन्नं गर्भपरि- वा.रा.बाल. श्रवात् । 37.27 2 तत्स्कन्नं तेजसा तत्र संभृतं जनयत्सु- तम् । ऋषिभिः पूजितं स्कन्नमनयत् महा. स्कन्दतां ततः। 3.214.16 3 तेजो माहेश्वर स्कन्नम् । 4 स्कन्नत्वात् स्कन्दतां चापि । महा. 85.82 5 स्कन्नत्वात् स्कन्द प्राप्तः । तत्रैव 86.14 6 स्कन्दिता दानवगरणास्तमात्स्कन्दः प्रतापवान् । वा.पु.उ.11.42 यत्र स्कन्दः स्वयं श्रोता वक्ता साक्षात् महेश्वरः । तत्तु स्कान्दं समाख्यातं. शि.पु 5.44.133 1 दहत्यूचं स्थितो यच्च प्राणोत्पत्ति- स्थितश्च यत् । स्थिलिगश्च यन्नित्यं महा. तस्मात् स्थाणुरिति स्मृतः ॥ 7.173.98 2 दहत्यूवं स्थितो यच्च प्राणान् नृणां स्थिरश्च यत् । स्थिरलिंगश्च यन्नित्यं महा.गो.प्रे. तस्मात् स्थाणुरिति स्मृतः ॥ 161.101 3 क्रोधेन महता युक्तो लिंगमुत्पद्य चाक्षिपम् । उत्क्षिप्तं सरसो मध्ये ऊर्ध्वमेव यदा स्थितम् । तदा प्रभृति वामन.पु. लोकेषु स्थाणुरित्येव विश्रु तम् ।। 49.33-34 4 यस्मादुक्तः स्थितोऽस्मीति तस्मात्स्था- शुरिति स्मृतः । लि.पु.70.324 - - स्कान्दै (पुराण) स्थाणुः ·203 Port म.पु.4.32 - स्पर्शः स्मात: स्मृतिः वा.पु.पू.4.36 स्रोतः 2 3 5 ततः प्रभृति देवेशो न प्रासूयत वै प्रजाः । ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणु- विदाभूतसंप्लवम् । यस्माच्चोक्त स्थितोऽस्मीति ततः स्थाणुरिति स्मृतः ।। वा.पु.पू.10.59 6 शुभाशुभात्मिका या तु सैव सृष्टि: प्रशस्यते एवं स्थितः स तेनादौ सृष्टे: स्थाणुरतोऽभवत् ।। स्पृशती स्पर्श उच्यते । महा.12240.4 स्मरणात्स्मार्त उच्यते । वा.पु.पू.59.39; लि. .पु.पू. .10.16 1 स्मरते यत्स्मृतिः सर्वम् यतः । लि.पु.पू.8,72 2 वर्तमानव्यतीतानि तथैवानागतानपि । स्मरते सर्वकार्याणि तेनासौ स्मृति- लि.पु.70.23; रुच्यते ।। स्रवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरिता- महा. मिव । 12.312.5 1 तत्र जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयम्भूरिति नः श्रु तम् । हरि.1.1.29 2 हिरण्यवर्णमभवत् तदण्डमुदकेशयम् । तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयम्भूरिति नः श्रुतम् ।। अ.पु.17.9 3 अनादित्वाच्च पूर्वत्वात् स्वयम्भूरिति संस्मृतः। लि.पु.70.104 4 नोत्पादितत्वाच्च पूर्वत्वात् स्वयम्भूरिति चोच्यते । वा पुपू.4.41 5 अनुत्पादाच्च पूर्वत्वात्स्वयम्भूरिति स वा.पु.पू.5.40 कु.पु पू.4 62; 5.1 - - आत्मा बुद्धया समेत्यर्थान् मनो युके विवक्षया । मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् । मारुतस्तूरसि चरन् मन्त्र जनयति स्वरम् ।। अ.पु.336.5 स्वयम्भूः स्मृतः। स्वरः ·204 1 2 3 4 मा.पु.63.7 स्वरोचिः स्वरोचिभिर्यतो भाति भास्वानिव स बालकः । ततः स्वरोचिरित्येवं नाम्ना ख्यातो बभूव सः ॥ स्वरगोंदका 1 यस्मात्सुवर्णान्निःसृत्य नद्येषा सम्प्र- वर्तते । स्वर्णोदकेति तामाह देवदेव- स्त्रियम्बकः ॥ लि.पु.पू.1.43.46 2 स्वर्भानु (सूर्य) नुदते यस्मात्तस्मात् स्वर्भानुरुच्यते । लि.पु.पू.61.32 3 स्यर्भासा नुदते यस्मात्ततः स्वर्भानु- रुच्यते । वा.पु.पू.53.65 स्वामी सारात् सारतम: स्वामी । ब्र.वै.प्र.ख.42.23 स्वारोचिषः स्वरोचिषः सुतो यस्मात्तस्मात् स्वरो- चिषोऽभवत् । मा.पु.66.29 हंसी हंसा आत्मवशा यस्य योगेन योगिनी ध्र वम् । बालः परमयोगीन्द्रस्तेन हंसी प्रकीर्तितः ॥ ब्र.वै.ब्र.ख.22.11 हनुमान 340 1 क्षिप्तमिन्द्ररण ते वज्र क्रोधाविष्टेन धीमता । ........""वामो हनुरभज्यत । वा रा.कि. ततो हि नामधेयन्ते हनुमानिति"....। 66.24.25 2 ततो गिरौ पपातैष इन्द्रवज्राभिता- ताडितः। यतमानस्य चैतस्य वामो वा.रा.उत्तर हनुरभज्यत । 35.47 3 पतितस्य कपेरस्य हनुरेका शिला- वा.रा.युद्ध तले । किंचिद् भिन्ना दृढ़हनोहनुमानेष 28.15 4 मत्करोंत्सृष्टवजे ण हनुरस्य यथा हतः । नाम्ना वै कपिशार्दू लो भविता वा.रा.उत्तर हनुमानिति ।। 36.11 1 स्थापयित्वा ह्यशिर उदकपूर्णे महो- दधौ । वेदानामालयश्चापि बभूवाश्व- महा. शिरास्ततः । 12.335.54 हयग्रीवः ·205 htusanee 1 स्मृतः। हरव्यूहः हरिः 2 3 2 योऽप्यसौ ह्यविक्रान्तो हयग्रीवश्च नामतः। हरि.1.54.7 3 वेदान् युगान्ते तमसा तिरस्कृतान् रसातलाद्यो नृतुरङ्गविग्रहः । प्रत्याददे बै कवयेऽभियाचते तस्मै नमस्तेऽबितथे हिताय ।। भा.पु.पू.5.18.6 4 तेनाहृता मधुभिदा श्रु तयो हयास्ये । भा.पु.11.4.17 5 अतीतप्रलयापाय उत्थिताय च वेधसे । हत्वासुरं हयग्रीवं वेदान् प्रत्याहरद् हरिः॥ भा.पु.8.24.57 1 विगृह्य हरते यस्मात्तस्माद्धर इति महा.ग.द्रोण 202.137 341 2 हरः संसारहरणात् । कु.पु.पू.4.633; 5.2 हरव्यूहः समाख्यातो हराया ब्यूह उच्यते । लि.पु.27.152 1 इडोपहूतयोगेन हरे भागं ऋतुष्वहम् । वर्णश्च मे हरिश्रेष्ठस्तस्माद्धरिरहं महा. 12.330.3 3 42 2 हरसि प्राणिनो देव ततो हरिरिति हरि.3.88.441 3 ब्रह्माणमिन्द्र च यमं रुद्रवरुणमेव च । निगृह्य हरसे यस्मात्तस्माद्धरिरि- होच्यसे ।। म.पु.248.36 4 हर्यायां हरिभिर्देवैर्हरिरेवाभवद्धरिः। कू.पु पू.51.31 5 हरिः सर्वहरो यतः। 6 तत्रापि जज्ञे भगवान् हरिण्यां हरि- मेधसः । हरिरित्याहृतो येन गजेन्द्रो मोचितो ग्रहात् ॥ भा.पु.8.1.30 7 स्मृत्या पातकसंहारी हरिरित्यमिधीयते । लि.पु पू. शि.1.1 8 रुद्ररूपेण संहर्ता विश्वानामपि नित्यशः । भक्तानां पालको यो हि हरिस्तेन प्रकीर्तितः ॥ ब्र.वै. (श.क.) (हरिहरति पापानि हरिरित्यक्षरद्वयम्) स्मृतः ।। स्मृतः । कू.पु.पू.4.61 ·206 1 1 2 3 4 स्मृतः। ॥ 9 ये वदन्ति नरा.नित्यं हरिरित्यक्षरद्वयम् । सर्वपापविनिर्गुक्तो याति विष्णो परं पद्म.पु.उ.ख. पदम् ।। 72.12 हरिभक्तः हरौ करोति भक्ति च हरिभक्तः स च ब्र.वै.ग.ख.35.73 हली 1 प्राकृष्य लाङ्गलाग्नेण मुसलेनाशु ताडितम् । बलं बलेन ददृशे"" । वि.पु.5.33.30 2 हलं च बलभद्रस्य गगनादागतं महत् । वि.पु.5.22.7 3 नाम्ना वै लाङ्गली भीमो यत्र देवाः सवासवाः । द्रक्ष्यन्ति मां कलौ तस्मिन् अवतीर्ण हलायुधम् वा.पु.पू.2 3.188 4 हली च हलधरः स्मृतः । ब्र.वै.कृ.ख.13.82 हविष्मती हविभिश्च हविष्मती। महा. (पूरिंगमा) 3.208.6 हव्यवाहनः वहनाद्धव्यवाहनः। महा.2.28.22 हस्तिनापुरं 1 य(हस्ती)इदं हास्तिनपुरं मापयामास । महा. एतस्य हास्तिनपुरत्वम् । 1.90.36 2 सुहोत्रस्यापि दायादो हस्ती नाम बभूव है। तेनेदं निर्मितं पूर्व पुरैव हस्तिना- (श.क.) हरि. 1.20.17 हस्ताद्धस्ती। वा.पु.उ.8.227 हारितः हरितो युवनाश्वस्य हारितस्तत्सुतो ऽभवत् । हिरण्यं यस्माद्धिरण्मयं सर्व हिरण्यं तेन चोच्यते। महा.5.112.1 हिरण्यकशिपुः 1 तं दृष्ट्वा. मुनयस्तस्य नामाकुर्वस्तु तद्विधम् । हिरण्यकशिपुस्तस्मात् कर्मणा तेन विश्रुतः ॥ वा.पु.उ.6.60 2 तं दृष्ट्वा मुनयस्तस्य नामाकुर्वन्त तद्धितम् । हिरण्यकशिपुस्तस्मात् कर्म- अ.पु.कश्यपीय- गानेन स स्मृतः ॥ प्रजासगं: हिरण्यगर्भः 1 हिरण्यगर्भो द्युतिमानेष यश्छन्दसि महा. स्तुतः । ""स एवाहं विभुः स्मृतः ।। 12.330.31 पुरम् ॥ हस्ती - कू पु.पू.20.27 ·207 1 । 2 3 4 2 हिरण्यमस्य गर्भोऽभूद्धिरण्यस्यापि गर्भजः । तस्माद्धिरण्यगर्भत्वं पुराणे- ऽस्मिन्निरुच्यते॥ 3 हिरण्यवर्णमभवत् तदण्डमुदके शयम् । लि.पु.70.106, वा.पु.5.40 .... .... हिरण्यगर्भो भगवान् उषित्वा परि- सरम् । तदण्डमकरोत् द्वैधन्दिवं भुवम- थापि च ।। 4 भूर्लोकप्रमुखा लोकास्तव गर्ने व्यव- स्थिताः। ब्रह्मादयस्तथा देवा' श्र.पु.17.10 .04 ... गर्भे यस्य M हिरण्यरेताः -- -b नमो हिरण्यगर्भाय पितामहः ।। म.पु.275.12,13 5 हिरण्यगर्भ इति यद्धिरण्याण्डसमुद्- भवः । भा.पु.5.20.40 1 एतैः कर्मगुगलोंके नामाग्ने परि- कीर्तितः । हिरण्यरेता इति वै ऋषिभिः महा.गी.प्रे.अनु. विबुधैस्तथा ॥ 85.78 2 मांसमस्थीनि रक्तानि मेदोमज्जत्वच- स्तथा। रोमाणि चाक्षिकेशाद्याः सर्वे जाता हिरण्मयाः। हिरण्यरेता लोके- कामन पु. (षु)ऽस्मिन् विख्यातः पावकस्तदा । 57.10 3 मांसमस्थीनि रुधिरं मेदो मज्जाऽथ तस्य हि । रोमाश्मश्वक्षिकेशाद्याः सर्वे जाता हिरण्मयाः । हिरण्यरेता लोकेषु तेन गीतश्च पावकः । तत्रैव 1 हर्षात्सौख्यात्सुखैश्वर्यात् हृषीकेशत्व- महा. मश्नुते । 5.68.9 3 43 2 बोधनात्तापनाच्चैव जगतो हर्ष भवेत् । अग्निषोमकृतैरेभिः कर्मभिः पाण्डुनन्दन । हृषीकेशोऽहमी शानो महा. बरदो लोकभावनः ।। 12.330.2 (पाठभेदः) हृषीकेश:* ·208 1 2 3 4 म.पु.248.45 3 जायमाने हृषीकेशे प्रहृष्टमभवज्जगत् । हरि.2.15.20 4 हृषीकारणीन्द्रियाण्याहुस्तेषामीशो यतो भवान् । हृषीकेशस्ततो विष्णो ! ख्यातो देवेषु केशव ! हरि.3.88.47 5 हृषीकाणीन्द्रियाण्याहु स्तत्त्वज्ञानविशा- रदाः । ईशिता च त्वमेतेषां हृषीकेश- स्तथोच्यसे ।। 6 हृषीकारिण नियम्याहं यतः प्रत्यक्षतां गतः। हृषीकेश इति ख्यातो नाम्ना (श.क.)वराह.पु. तत्रैव संस्थितः॥ कुरुक्षेत्रहृषीकेश- महिमाध्यायः हेतुहितेः स्मृतो धातोर्यन्निहन्त्युदितं परैः। अथवार्थपरिप्राप्तेहिनोतेर्गतिकर्मणः । तथा निर्वचनं ब्रूयाद् वाक्यस्यावधारणात् ।। वा.पु.पू.59.108 दीनार्थबाचकः हेश्च रम्बः पालकवाचकः। पालकं दीनलोकानां हेरम्बं प्रणमाम्यहम् ॥ ब्र.वै.ग.ख.44.89 हेतुः - हेरम्ब:

·. परिशिष्टम् संक्षेपा : (Abbreviations) -अग्रेजी -अध्याय अ.स्या -अत्रिख्याति:-पं. मधुसूदन शर्मा अथर्व -अथर्ववेद:-1. वैदिक यन्त्रालय, अजमेर 1976 2. श्रीराम शर्मा, सम्पादितः 1960 अ. नि. - अत्रिनिर्वचनम्-म.म. मथुराप्रसाद दीक्षित वा.सं. विश्व- विद्यालय 1961 अनु. - अनुशासन पर्व प्र. पु. -अग्निपुराणम्-वेदव्यास-1. जीवानन्द विद्यासागर, कलकत्ता 2. मनसुखरायमोर, कलकत्ता अपे. -अपेण्डिक्स नम्बर अभि.शा. -अभिज्ञानशाकुन्तलम्-कालिदास-प्रणीतम् अमर. -अमरकोषः-निर्णयसागर प्रेस, बम्बई 1927 असी. -असीरिया अ.सु. -अमरकोषः-सुधाव्याख्या-निर्णय सागर प्रेस 1944 अहि. -अहिर्बुध्न्य संहिता (पू. उ.)-एडियार पुस्तकालय, मद्रास 1916 प्रा.गृ. -आश्वलायन गृह्यसूत्रम्-गणपति शास्त्री, त्रिवेन्द्रम 1923 -प्रापस्तम्ब गृह्यसूत्रम् प्राप्टे -संस्कृत इंगलिश डिक्शनरी, मोतीलाल बनारसीदास 1964 प्राश्व -प्राश्वमेधिक पर्व (महाभारतम्) इति.पु.अनु. - इतिहास पुराण अनुशीलन, रामशङ्कर भट्टाचार्य इण्डालाजिकल बुक हाउस, वाराणसी -उत्तरार्द्धम् उ. सू. -उरणादि सूत्रम्-सिद्धान्त कौमुदीस्थम् उ. को. -उणादि कोषः-युधिष्ठिर मीमांसक : बहालगढ़, सोनीपत 1976 उ.ख. -उत्तर-खण्ड: प्राप. .

·210 ] - ए. को. ऐ. से. का. पु, का.सू. कौ. ब्रा. ऋक् -ऋग्वेद संहिता-स्वाध्याय मण्डल, पारडी ऋऋ - ऋग्वेद के ऋषि-हरिशरण, दिल्ली 1955 ए. ऐ. इ. -एथनालाजी प्राफ ऐन्शेण्ट इण्डिया-डा. रामचन्द्र जैन -एकाक्षरनाम कोषसंग्रहः, राजस्थान प्राच्य विद्या प्रतिष्ठानम्, जोधपुरम एटी. या -एटीमालोजीज आफ यास्क-डा. सिद्धेश्वर शर्मा ऐ. ब्रा. -ऐतेरेय ब्राह्मण ऐ. या इ. -ऐन ऐप्रीशियेशन आफ यास्क एज. ऐन इटीमालोजिस्ट- डा सु. कु. गुप्त (लेख:) -एंग्लो सेक्शन -कालिका पुराणम्-विश्वनारायण शास्त्री -काशिका सूत्रवृत्तिः, जयादित्यः चौखम्भा, बनारस कु. -कुमारसम्भवम् - कालिदास प्रणीतम् -कूर्म पुराणम्-वेदव्यास-नीलमरिण मुखोपाध्याय। मनसुखरायमोर, कलकत्ता कृ. खं. -कृष्णखण्ड: (ब्रह्मवैवर्त पुराणम्) -कौषीतकि ब्राह्मणम् ग.उप.ब्रा. -गर्गोपनिषद् ब्राह्मणम् ग.ख. -गणेशखण्डम् (ब्रह्मवैवर्तपुराणम्) गी वि भा -गीता विज्ञान भाष्यभूमिका-पं. मधुसूदन अोझा गो. उप. -गोपथ उपनिषद् गो. ना. -गोपथ ब्राह्मणम्-1. जीवानन्द विद्यासागरः, कलिकाता 1981 2. इण्डालाजिकल बुक हाउस, वाराणसी 1976 ग्री. -ग्रीक भाषा छा. उप. -छान्दोग्य उपनिषद्-गीताप्रेस, गोरखपुर/अानन्दाश्रम, पूना -छन्दश्शाकुन्तलम् -डा. शिवसागर त्रिपाठी, जयपुरम् 1978 -जैमिनीय उपनिषद् जै..उप.ब्रा -जैमिनीय उपनिषद् ब्राह्मणम्, रामदेवः, लाहौर 1921 त. सं] -तर्कसङ्गह:-अन्नम्भट्टः ता. द्रा. -ताण्ड्य ब्राह्मणम् तु. -तुलनीयम् तै. ब्रा. -तैत्तिरीय ब्राह्मणम्-आनन्दाश्रम प्रस, पूना 1981 -तैत्तिरीय संहिता-1. आनन्दाश्रम प्रेस, पूना 2. स्वाध्याय मण्डल, पारडी 1945 दस स -दयानन्द सरस्वती-सत्यार्थप्रकाशः छः.शा. जै. उप. .

·[ 211 प . द्र. नि. दु. न.पु. प.च पा. दे. पु -देवीपुराणम् - श्रीमद्देवी भागवतम् पुराणम्-मनसुखरायमोर, कलकत्ता 1961 -द्रष्टव्यम् धा.क. -धातुकल्पद्रमः- श्रीमद् गुरुनाथ विद्यानिधि, कलकत्ता नि. -निरुक्तम् -यास्क विरचितम्-वेंकेटेश्वर प्रेस बम्बई -निरुक्तम्, दुर्गवृत्ति-सहितम् नि. मी. -निरुक्त-मीमांसा-पं. शिवनारायण शास्त्री, इण्डालाजिकल बुक हाउस -नृसिंह पुराणम प.ब्रा -पञ्चविंश ब्राह्मणम -पउम चरित्र -पाणिनीया अष्टाध्यायी पा.का-भा. -पाणिनिकालीन भारतवर्ष-डा. वासुदेवशरण अग्रवाल पा. टि. -पाद टिप्पणी पा. शि. -पाणिनीया शिक्षा पु. -पुराणम् -पुराण इण्डेक्स-(भाग-1,2,3,) दीक्षितार, मद्रास पु. र. -पुराण रहस्यम्-सुरजनदास स्वामी पु वि. -पुराण विमर्श-बलदेव उपाध्याय, चौखम्भा 1965 पु.वे.सा.स -पुराणगत वेदविषयक सामग्री का समीक्षात्मक अध्ययन -डा. रामशंकर भट्टाचार्य, हिन्दी साहित्य सम्मेलन, प्रयाग 1965 पू. -पूर्वाद्ध -प्रक्रियासर्वस्वे उणादिखण्डः-नारायण, मद्रास वि.वि. 1933 -प्रकृतिखण्डः (ब्रह्मवैवर्त पुराणम्) -फारसी भाषा -फ्रान्सीसी भाषा -बालकाण्डम् बृ. -बृहद्दवता-प्राचार्य शौनक बृ. उप. -बृहदारण्यक उपनिषद् बो. गृ. -बोधायन गृह्यसूत्रम् -ब्रह्मखण्डम् (ब्रह्मवैवर्त पुराणम्) ब्र. वै. -ब्रह्मवैवर्तपुराणम् -ब्रह्मपुराणम्-वेदव्यास-खेमराज श्रीकृष्णदास-बम्बई ब्रा. को. -ब्राह्मणोद्धारकोशः-विश्वबन्धुः, होशियारपुर 1966 प्र.उ. प्र.ख. फा. फ्रा. बाल ब्र.ख. ज.पु.

·212 ]] म.पु. भा.पु. -भागवत पुराणम् भू. पू. -भूतपूर्वः -मत्स्यपुराणम् - वेदव्यासः मनु. -मनुस्मृति : महा. -महाभारतम् - आलोचनात्मक संस्करणम्-पुणे महा. ग. -महाभारतम्- गंगाप्रसाद, महाभारत कार्यालय, दिल्ली महा. चि. -महाभारतम्-चित्रशाला प्रेस, पुणे महा.गी.प्रे -महाभारतम्-गीताप्रेस, गोरखपुर महा-हरि -(महाभारतम्) हरिवंश पुराणम् मा. पु. -मार्कण्डेय पुराणम्-वेदव्यासः-मनसुखराय मोर, कलकत्ता मे. वै. -मेघदूत की वैदिक पृष्ठभूमि और उसका सांस्कृतिक सन्देश -डा. सुधीर कुमार गुप्त म.सं. -मैत्रायणी संहिता, भारत मुद्रणालयः, औंध 1998 वि. मो. वि. -मोनियर विलियम्स-संस्कृत इगलिश डिक्शनरी यजुः -यजुर्वेदः, वैदिक यन्त्रालय, अजमेर या. स्मृ -याज्ञवल्क्य स्मृति: रघु -रघुवंश महाकाव्यम्- -कालिदास : रा. क. -रामकथा-कामिल बुल्के, प्रयाग विश्वविद्यालय, प्रयाग रा.लि.स्ट-रामायण-ए लिंग्विस्टिक स्टडी-डॉ. सत्यव्रत दिल्ली रा.म.शा -रामायण एवं महाभारत का शाब्दिक विवेचन-डा. शिवसागर त्रिपाठी, देवनागर प्रकाशन, जयपुर 1986 -लघुकौमुदी -वरदराज, गीताप्रेस गोरखपुर लि. पु. -लिङ्गपुराणम्-वेदव्यास, वेंकटेश्वर प्रेस, बम्बई लै. -लैटिन भाषा -वाचस्पत्यम्-चौखम्भा, वाराणसी 1962 वाक्य/वा.प. -वाक्यपदीयम्-भर्तृहरि वा. पु. -वायुपुराणम्-वेदव्यास वा. रा. -वाल्मीकीय रामायणम् 1. काशी 2. गीताप्रेस, गोरखपुर वा. सं. -वाजसनेयि संहिता वि. -विक्रमोर्वशीयम्-कालिदासः वि.ध. -विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् वि. पु. -विष्णुपुराणम्-वेदव्यास , गीताप्रेस गोरखपुर वि. भा. -विष्णुपुराण का भारत-डा. सर्वानन्द पाठक, चौखम्भा 1967 . ल. को. वा. पण्डित पुस्तकालय,

·[ 213
वे.भा.द. -वेदभाष्यपद्धति को दयानन्द सरस्वती की देन-डा. सु. कु. गुप्त
वे. वा. -वेदवाणी
वै इ. -वैदिक इण्डेक्स-कीथ और मैक्डानल
बैखा. -वैखानस गृह्यसूत्रम्
वै. एटी. -वैदिक एटीमोलोजी-डा. फतहसिंह, संस्कृति सदन, कोटा
-वैदिक दर्शन-डा. फतहसिंह
वै.वा.भा.चि.-वैदिक वाङमय का भाषा वैज्ञानिक चिन्तन-पं. शिवनारायण शास्त्री
श. क. -शब्द कल्पद्रमः- राधाकान्तदेवः, चौखम्भा, बनारस 1961
श. ब्रा. -शतपथ ब्राह्मणम्-डा. बेबर, चौखम्भा 1964
शा. गृ. -शांखायन गृह्यसूत्रम्
शान्ति -शान्तिपर्व (महाभारतम्)
शि. पु. -शिवपुराणम्---वेदव्यासः,
-वेदव्यासः, वेंकेटेश्वर प्रेस, बम्बई
श्री द्व. -श्रीमद्भगवद्गीताध्यायद्वयी-डा. शिवसागर त्रिपाठी
इण्डिया बुक हाउस, जयपुर 1977
श्वे उप. - श्वेताश्वतर उपनिषद्
ष. ब्रा. -षड्विंश ब्राह्मणम्
सं.को. -संस्कृत कोष-उद्भव और विकास
सं.व्या.इ. -संस्कृत व्याकरण शास्त्र का इतिहास, (भाग-1,2) युधिष्ठिर
मीमांसक 2001 वि.
सर्वद. -संर्वदर्शनसंग्रहः-माधवाचार्यः, चौखम्भा विद्याभवनम् 1964
सा. पु. - साम्ब पुराणम्
सा.वि.ब्रा.-सामविधान ब्राह्मणम्
सि. कौ. -सिद्धान्त कौमुदी-भट्टोजिदीक्षितः
स्क.पु. -स्कन्दमहापुराणम्-मनसुखरायमोर, कलकत्ता
स्पे. -स्पेनिश
हरि. -हरिवश पुराणम्-चित्रशाला प्रेस, पुणे 1936
हि.वि. -हिन्दी विश्वकोष-नगेन्द्रनाथ बसु, कलकत्ता.
-----