·[ २ ] | पड्क्त्यकथा 11 त्यहा. अशुदम्। शुद्धम्। अशुद्धम् । शुद्धम् । १८४/२० पाहुण्य १८८२५रवेदः १९५२२ देत्य १९६/ ९रद्रीके . . २००१२ खङ्ग खड़ १३१२२ करभवः कधुरभवः १८३/११/दंशन्ति दशन्ति १३२२१ तद्रूपं तद्रूपं पाहुण्प १३२/ २खसर्व लं सर्वे खेदः १३९/२१ म्लेच्छ ਸਚੇਜ਼ਬੇ १४०) ६पश्यसे शप्स्यसे रद्रीन्के १४१२३ च्छासनिच्छाननि. २००८मारुध १४३२५विरुपाक्षो विरूपाक्षो २००९) मारुहा १४४ ६परश्वधीः परस्वधी १४८/१९धृक् । धृत् । १४८१२५अलङ्करिष्णु अलङ्करिष्णु २०१३० १४२१८धृक पणनपम् १५० दरवरमयः स्वरमयः सखा १५११७पैक बैंक सर्वतः १६० सर्वतो भद्र सर्वतोभद्र २६८१२ ग्रहाति ग्रहाति १६३/३/आनन्तं आनन्त्य श्वरं १६७ २वर द्रश्पन्ति १६९१२वीलोका वल्लिोका २७७ ४ स्तः चरणो विन्यस्तचरणो १८३१वाच्म वन्मि दिग्भागे २०१२९/ये . २१० इयणव्रतम् २५८१४सरवा २६८, ९सर्वतः २७४/३२४श्वर २७५ २ द्रक्ष्यान्त "वरः .२८०/२१/दिग्मागे ·अथ सौरपुराणस्य विषयनिकमः । । . अध्यायः १-नैमिपारण्यप्रशंसा । सूतागमनम् । सूतमशंसा । सौर- पुराणप्रशंसा । आदित्यस्तुतिः। आदित्पमनुसंवादः । अध्यायः २-भानोर्मन प्रति शिवमहिमकथनम् । महादेवस्प ब्रह्मा- दिसृष्टेः कथनम् । वेदोक्तं शिवमहिमवर्णनम् । महादेवस्य वेदेभ्यो हे वेदा लो- कपूजिता भविष्यध्वमित्यादिवरमदानम् । अध्यायः ३--आदित्यस्य मर्नु पति शिवधर्मकथनम् | महादेवस्मरण- महिमा । मुटुम्नाख्यानम् । मुझुम्नं प्रति तृणबिन्दोरागमनम् । मुद्युम्नस्य तृण- बिन्दु प्रति पूर्वजन्मवृत्तकथनम् । अध्यायः ४-जालेश्वरमहिमा । वाराणसीमहिमा | गङ्गामहिमा । म- णिकण्यख्यितीर्थमहिमा । कलियुगवर्णनम् । अध्यायः ५-विश्वेश्वरलिङ्गमहिमा । उपासक्रता शिवस्तुतिः । व्या- साय महादेवस्य वरप्रदानम् । अध्यायः६-वाराणस्यामविमुक्तेश्वरस्याऽऽनेय्यां स्थिताया वाप्पाः नानादिफलकथनम् । लाङ्गलीशवर्णनम् । शूलपाणिमहिमा । तारकेश्वरमाहा- त्म्यम् । शुक्रेश्वरमहिमा । ओंकारेश्वरमाहात्म्पम् । कृत्तिवासेश्वरलिङ्गमहिमव- र्णनम् । हंसतीर्थकथनम् । रत्नेश्वरमाहात्म्पम् । वृद्धकालेश्वरवर्णनम् । मध्यमे- श्वरवर्णनम् । घण्टाकर्णहदवर्णनम् । कपर्दीश्वरवर्णनम् । पिशाचमोचनतीर्थ- माहात्म्यम् । अध्यायः ७-दक्षेश्वरमादात्म्पम् । दक्षोपाख्यानम् । तत्कृतपज्ञवर्णन- म् । शंकरेण विना कथं सर्वे देवाः समाहूता इत्यादिदक्ष प्रति ब्रह्मण उक्तिः । शिवमहिमकथनम् । दधीचिदक्षयोः संवादः । दधीचेः शिवं प्रति दक्षयज्ञवृत्ता- न्तकथनम् । तं यज्ञमुद्दिश्य पार्वतीपरमेश्वरयोः संवादः । वीरभद्रोत्पत्तिः।द- क्षयज्ञविधातः। वाराणस्पां दक्षस्य दक्षेश्वराख्पलिङ्गमतिष्ठापनम् । अध्यायः८-त्रिलोचनमाहात्म्यवर्णनम् । कामेश्वरमाहात्म्यम् । दु:- ससे महादेवस्य वरमदानम् । व्यासमता विशालाक्षीस्तुतिः। तस्या दर्शनमहि- मा । वाराणसीमाहात्म्पपठनादिफलम् ।

·अध्यायः १-पुराणलक्षणम् । यथाक्रममष्टादशपुराणवर्णनम् । तेषां दानफलकथनम् । अध्यायः१०-दानमहिमा । दानाईविमाः । नित्यदानम् । नैमित्तिकदा. नम्। काम्पदानम् । विमलदानम् । अधिकंदानम् | भूमिदानफलम् । विद्यादा- नफलम् अन्नदानफलम् । जलदानफलम् । तिलदानफलम् । वासोदानफलम् । दीपदानफलम् । यानदानफलम् । शय्यादानफलम् । धान्यदानफलम् । अश्वदा- नफलम् । ब्रह्मदानफलम् । गोग्रासदानफलम् । शाकदानफलम् । इन्धनदान- फलम् । छत्रदानफलम् । औषधदानफलम् । गोदानफलम् । संक्रान्त्पादिपर्व- कालदत्तदानफलम् । अध्यायः११-शिवस्कन्दसंवादः । शिवभक्तमहिमा । शिवभक्तिमदि- मा । शिवस्प स्कन्दं प्रत्यात्मज्ञानकथनम् । अध्यायः१२-योगसाधननिरूपणम् । यमकथनम् । नियमकथनम् । हिंसाकथनम् । स्तेयकथनम् । अमचर्यकथनम् । अपरिग्रहकथनम् । तप-क- थनम् । स्वाध्यायकथनम् । संतोपकथनम् । शौचकथनम्। ईश्वरपूजनकथनम् । सप्तविंशतिसंख्याकासनकधनम् | प्राणायामकथनम् । तस्य भेदाः । समाविक- धनम् । अध्यायः१३-उपसर्गकथनम् । साविकराजसादिमिकथनम् । उप- सर्गनाशोपापाः । ईश्वरध्यानम् । अध्यायः१४-कृष्णाष्टमीवतम् । अध्यायः१५-श्रवणद्वादशीव्रतकथनम् । अध्यायः१६-अनत्रयोदशीव्रतकथनम् । अध्यायः१७-वर्णभेदाः । आचारभेदाः । वर्णाश्रमविधिनिरूपणम् । अनधीत विमपणम् । साधुमकीर्तनम् । पुपपदेशफधनम् । वज्यंदेशवयनम् । अध्यायः१८-द्विजधर्मकथनम् । अध्यायः१९-श्राविधिकथनम् । जध्यायः२०-चानप्रस्थधर्माः । गन्यामधमाः। जध्यायः२१-मास्तमर्गस्थनम् । ग्रयाण्टोनिः । अध्यायः२२-चाराहरुमाफमगम् । प्रगशिरमना ! पगगं. पचना .

·अध्यायः२३-सनकादिसृष्टिकथनम् । हरोत्पत्तिकथनम् । शिवाष्टमू- तिकथनम् । शिवस्तुतिः । हरस्य ब्रह्माणं प्रति प्रसादः। अध्यायः२४-विष्णुवह्मसंवादः । ब्रमपमयोनित्वकथनम् । विष्णो- ईरादरमाप्तिः । शिवमहिमवर्णनम् १ अहमंशेन भविता पुत्रस्तव पितामहेति ब्रह्मणे हरस्प वरमदानम् । नाऽऽवाभ्यां विद्यते भेदो मच्छक्तिस्त्वं (विष्णुः ) न संशय इत्यादिः शिव विष्णुसंवादः । अध्यायः२५-ब्रह्मोक्तगौरीस्तुतिः । गौर्या दक्षद्वदितृत्वम् । अध्यायः२६-मरीच्यादिसर्गकथनम् । दक्षकन्यासंततिकथनम् । अध्यायः२७-उत्तानपादसंततिकथनम् । मुशीलस्पपाशुपतयोगमाप्तिः। अध्यायः२८--मुरासुरराष्टिकथनम् । हिरण्यकशिपुवधः । अध्यायः२९-हिरण्याक्षवधः । प्रहाई प्रति विपशापः | अन्धकासुर- वधः। अन्धककृतशिवस्तुतिः । अन्धकस्प महादेवाद्वरमाप्तिः। शिव विष्णुरूप- संमेलनम् । हरिहरभेददर्शनां पातकम् । अध्यायः३०-महादराज्याधिरोहणम्,। तस्य तपोवनं मति गमनम् । तत्पुत्रवंशः । पुलस्त्पसंततिः । अत्रिसंततिः । कश्यपसंततिः । इक्ष्वाकुवंशः। रघुवंशः। रामचरितम् । रामस्य कुशलवादिसंततिः। अध्यायः३१-पुरूरवोवंशः यदुवंशः । विश्रुतचरितम् । विश्रुतोर्च- शीवंशः ! वसुदेवसंततिः । जनार्दनस्य महादेवावरमाप्तिः । अध्यायः३२-शिविनामधेयदेवेन्द्रचरितम् । अध्यायः३३-नित्यनैमित्तिकमाकृतान्तिकपतिसंचरकथनम् । अध्यायः३४-त्रिपुरवर्णनम् । देवान विष्णु प्रति गमनम् । भूतान्म. ति नारायणस्य नियोगः । विष्णोत्रिपुरं प्रति मायिमेपणम् । दानवसंमोह- नम् । तेषां स्वधर्मत्पाग. । त्रिपुरवधार्थ विष्णुकृतमहादेवस्तुतिः 1 शिव विष्णु- संवादः। अध्यायः३५-शिवरथवर्णनम् । त्रिपुरवधार्थ देवानां प्रस्थानम् । म- हादेवं प्रति ब्रह्मणो विज्ञप्तिः । त्रिपुरदहनम् । अध्यायः३६-उपमन्यूपाख्यानम् ।

·.. अध्यायः३७-जालंधरवधः । अध्याय:३८-शिवमहिमा । शिव विष्णू उद्दिश्य सूतशौनकसंवादः । प्रतर्दनोपाख्यानम् । प्रतर्दनक्षपणकसंवादः । प्रतर्दनस्य राज्यं त्यक्त्वा तपश्चरण- म् । ब्रह्मपतर्दनसंवादः । प्रतर्दने महीं शासांत वर्णाश्रमाचारवर्णनम् | गुविन्द्र- संवादः। प्रतर्दनप्रजानां सन्मार्गाच्चालनार्थं देवान्पति बृहस्पतेरुपायकथनम् । भुवं गत्वा विष्णोः किंकरः शिव इति त्वया वक्तव्यमित्यादिः किंनरं प्रति शचीपतेरादेशः । शिवविष्णू उद्दिश्य मतदनवैष्णवाभाससंवादः । अध्यायः३९-कलिभवेशः। संप्राप्ते कलो प्रतर्दनपालितपजावस्थावर्ण- नम् । शिवमुद्दिश्य लक्ष्मीनारायणसंवादः । तयोः कैलासं प्रति प्रस्थानम् । प्र- तर्दनचरितमुद्दिश्य शिवसुरसंवादः । मध्वाचार्पमधिकृत्य ब्रह्मणो भविष्य- कथनम् । अध्यायः४०-श्रीमहेशस्य विष्णोश्च कथं तुल्यत्वमित्यादिः शौनका- दीनामृषीणां सूतं मति प्रश्नः । तमुद्दिश्य तेषां सूतेन सह संवादः । रतिवस- न्तादिसंवादः। फंदर्पनाशमधिकृत्य ब्रह्ममोहादिसंवादः। कलिमोहादिसंवादः। मधुमुद्दिश्य सूतस्य भविष्यकथनम् । मध्वाचार्यस्य गुरुं प्रति स्वोत्पत्त्यादिक- थनम् । अन्धता तव सिद्धान्ने पूर्व पक्षे च पाटवमित्यादिमधु प्रति गुरोः शापः। कलिमहिमवर्णनम् । रते मा कुरु संतापमहं मोहः कले; सखेत्यादि मोहादिभी रते: समाश्वासनम् । अध्यायः४१-विष्णोः सुदर्शनाख्यचक्रमाप्तिमुद्दिश्य सूतशौनका- दिसंवादः । विष्णोस्त्वरितख्यिरुलिङ्गप्रतिष्ठापनम् । विष्णुमोक्तशिवसहस्रनाम- स्तोत्रम् । दैत्यनिपूदनार्थ श्रीमहेशाद्विष्णोः मुदर्शनमाप्तिः । भक्तिमपि दृढा विष्णो भविष्यति तवानघ । अजेपनिपुलोकेपु मत्मसादाद्भविष्यसीति विष्णवे शंभोरमदानम् । विष्णुसमुदीरितशिवसहस्रनामस्तोत्रपठनादिमहिमा । अध्यायः४२-शिवपूजाविधिः । अध्यायः४३-उमामहेश्वरमतम् । दूर्वागणपतिम्रतम् । अध्यायः४४-शिवालपकरणफलम् । शिवालये तस्य कर्मणः फल.. म् । शिवालपसंमार्जनादिफलम् । जलादिसानफलम् । वर्णगण्डल पूजनादिम- फारः । हिंसाफलम् । शिवभक्तिफलम् । रुद्रपूजनमहिमा । अध्यायः४५-महेश्वरं विहगां प्रमादिदेवानां मन्दरं मति प्रपा- ·D " णम् । महेश्वरसुरसंवादः । शिवस्तुतिः । पाशुपतव्रतम् । पाशुपतव्रतमाहारम्प- म् । भस्मधारणफलम् । अध्यायः४६-शिवमाहात्म्यम् । अध्यायः४७-अरुन्धतीसावित्रीसंवादः । शिवायतनसंमार्जनफलम् । शिवपूजामाहात्म्पम् । कथं वैश्रवणः पूर्व समाराध्य महेश्वरम् । लब्धं तस्मा- कुबेरत्वं सूत तद्वक्तुमर्हसीति शौनकादीनां सूतं पति प्रश्नः। सूतस्य तान्मति वैश्रवणस्प पूर्वजन्ममभृति कुवेरत्वमाप्तिपर्यन्तमशेषं चरित्रकथनम् । कुबेर- कृतशिवस्तोत्रम् । कुबेरस्य महेश्वरावरत्रयमामिः । शिवपूजनादिमहिमा । कुबे. स्कृतशिवस्तोत्रमहिमा। अध्यायः४८-शिवमाहात्म्पम् । शिवधर्ममहिमा । शिवार्चनादिफ- लम् । नरवर्मणो राज्ञो महिष्याः मुदेव्या उपाख्यानम् । शिवदर्शनादिमहिमा । अध्यायः४९-धर्मसंस्थापनार्थाय पार्वत्या अवतारः । रक्तामरविक्रम- वर्णनम् । तस्य मत्रिनामानि । अहमेव भवतां पूज्य इत्यादि नवान्मति रक्तासु- रस्पोक्तिः । लोकस्य धर्महानिः। असुराभिभूतेन्द्रस्य वृहस्पतिसमीपं गत्वा स्वा- वस्थानकधनम् । न कालो विग्रहस्पायेत्पादिघवन्तं मति बृहस्पतेरुपदेशः। पुरोधोवचनमाकर्ण्य देवेन्द्रस्य अभिभूतो भृशं दैत्पैनहिं जीवितुमुत्सह इत्यादि तं प्रति पुनरुक्तिः । मा विषादं कृथाः शक शरणं व्रज पार्वतीमित्यादि प्रह्मणो देवेन्द्रं मत्युपायकथनम् । निदशैः साधं शक्रस्प हिमवन्तं गिरि प्रति प्रस्थान- म् । पार्वत्पमुरयुद्धवर्णनम् । रक्तासुरवधः । शत्रुवधानन्तरं मघवते देव्या जग- देश्वर्यम दानम् । अध्यायः५०-माप्तराज्यं मुराधिपं द्रष्टुमगिरआदिमुनीनामागमनम् । फथमाराध्यते देवी वरदाऽचलकन्यकेत्यादिवेन्द्रस्य मुनीन्प्रति मश्नः । भवा- नीपूजनमहिमा । उल्कानवमीव्रतम् । गिरिजार्चनमाहात्म्यम् । अध्यायः५१-तिथिनिर्णपः। अर्कसंक्रान्त्यादिपर्वपुण्यवालादिनिर्ण- घा पुगादयः । मन्वन्तरादयः। ....अध्यायः५२-प्रायश्चितविधिः। अध्यायः५३-मानुमनुसंवादः। शिवस्मरणमहिमा तारकासुरोपाख्या- नम् | तारकमयाभिभूतानां देवानां ब्रह्माणं प्रति रक्षणार्थ गमनम् । ब्रह्मण- "स्तारकाय वरमदानम् । ब्रह्ममुरसंवादः । इन्द्रकामसंवादः । मदनदहनम् । .

·अध्यायः५४- वरमाध्यर्थं पार्वतीकृतमहादेवस्तुतिः । भवत्वनङ्गो मद नस्त्वत्मियार्थमित्यादि महादेवस्य पार्वत्यै वरप्रदानम् । अध्यायः५५-पित्रे हिमालयाय पार्वत्या माहेश्वरज्ञानकथनम् । अध्यायः५६-पार्वतीपरगेश्वरविवादमण्डपकरणमुद्दिश्य पर्वतेश्वरवि- श्वकर्मसंवादः । विवाहमण्डपवर्णनम् | अध्यायः५७-ईश्वरविवाहार्थं कालाग्याचावाहनम् । हरसंस्थानं प्रति कालाम्पादिप्रवेशः। शिवरूपवर्णनम् । शैलादेर्महेश्वराय देवासुरभवेशकथनम् । सिन्ध्वादिनदीमवेशकथनम् । अध्यायः५८-उमाप्रदानार्थ हिमवतो मन्दरं प्रति गमनम् । शिवहिम- वत्संवादः । पार्वतीपदानम् । विवाहवर्णनम् । अध्यायः५९-मार्गभूपावर्णनम् । साम्बप्रत्युद्गमनार्थमागतानामप्सर- आदिदिव्यत्रीणां वर्णनम् । शंकरासार्वत्या भूपणमाप्तिः । क्रीडास्थानवर्णनम् । पार्वतीमुद्दिश्येश्वरहिमवत्सवादः । ब्रह्मशुक्रस्सलनम् । वालखिल्योत्पत्तिः। वा- लखिल्यरूपादिवर्णनम् । ब्रह्मादिदेवानां महेश्वराद्वरमाप्तिः । शिवपार्वतीविवा- हश्रवणादिफलम् । अध्यायः६०-रुद्रगणरूपवर्णनम् । ईश्वरचिरक्रीडोमूतोत्पातवर्णनम् । उत्पातानुद्दिश्य नारददेवेन्द्रसंवादः। उत्पातकारणम् । शंकरक्रीडामधिकृत्य वि- ष्णुसुरसंवादः । प्रवेशायोग्यकालः । विपर्व मिसंवादः । अध्यायः६१-अग्निस्तुतिः । अमेः शंभुगृहं प्रति गमनम् । नन्दिरू- पवर्णनम् । हरं कथं पश्यामीत्यायश्चिन्ता । सरूपधारिणोऽनेमहादेवकी- हास्थाने प्रवेशः । पार्वतीवाहनवर्णनम् । सिंहस्य हुंकारेण ज्वलनस्य बधिर- त्वम् । तस्यैव शंभुगृहानिर्गमनम् । तं कृतकापं मन्यमानानां देवानां तेन सेद संभाषणम् । गतोऽहं तस्य भवनं 'देवदेवस्य शूलिन इत्याद्यर्देवान्मति यथा- वत्स्ववृत्तान्तकथनम् । मुनिगणैः सार्धं देवानां मन्दरं प्रति प्रयाणम् । शिवस्तु- तिः । बढ़ेः शिवतेजोग्रहणम् । स्कन्दमुद्दिश्य शिवपार्वतीसंवादः । अध्यायः६२-देवानां सगर्भवम् । गर्भमुद्दिश्य शंकरसुरसंवादः... शवतेजोमहिमवर्णनम् । कुमारोत्पत्तिः । तमुदिप शिवपार्वतीमंवादः। तस्य कीडनम् । पडानननाशमधिकृत्प देवेन्द्रभत्तसंवादः । कयमुक्तमिदं भता या- लस्य हनन मत्तीत्यादिः पुरंदरस्य भूतान्प्रत्युनिः । आतुरादिनिपदनपानवम्। 4 - ·गोंदितेर्यथा शक संरम्भात्सूदितस्त्वया । तदा नीतिगता 'कुत्रेत्पादिरिन्द्र मति भूतानां प्रत्युक्तिः। स्कन्दवधार्थमिन्द्रप्रस्थानम् । अध्यायः६३-- नारदमहेन्द्रसंवादः । स्कन्दवर्णनम् । स्कन्दमहेन्द्रयु- द्धवर्णनम् । गुर्विन्द्रसंवादः । प्रसीद मे त्वं शरणागतस्पेत्यादिमहेन्द्रस्प स्क- दं प्रत्युक्तिः । स्कन्दमहेन्द्रसंवादः । गुहस्य सेनापत्यप्राप्तिः । तारकासुरवधः। अध्यायः६४-शंकरभक्तियोगमाहात्म्यम् । शिवभक्तिमहिमा । लि- नार्चनमहिमा । सत्पध्वजमुतवसुश्रुतोपाख्यानम् । वमुश्रुतमुद्दिश्य यमतत्कि- करसंवादः । शिवभक्तमाहात्म्यम् । अध्यायः६५-पश्चाक्षरमन्नमहिमा । विल्ववृक्षमहिमा । शिवार्चनफ- लम् | नानाविधपुष्पकृतशिवपूजाफलम् । शिवमियपुष्पतारतम्यम् । निपिद्धपु- प्पाणि । विल्वपत्रादिभिः कृतस्य शिवार्चनस्य माहात्म्यम् । शिवालयमण्ड. नफलम् । पुष्पादिकृतपूजाफलम् । कूपारामादिवन्धनफलम् । शिवक्षेत्रादिमानम्। अध्यायः६६-शिवभीतिफलम् । शिवभजनफलम् । शिवस्मरणफल- म् | शिवनिर्माल्पधारणमहिमा । शिवनिमाल्यलचनपातकम्। लिङ्गव्याख्या- नम् । ज्येष्ठत्वार्थ ब्रह्मविष्णुविवादः । तदर्पहरणाय लिङ्गमादुर्भावः । ज्येष्ठत्वं युवयोस्तावदास्तामित्पादिविष्णुब्रह्माणी प्रति महादेवस्योक्तिः। मत्मसादेन सर्व- स्मादधिको भव माधवेति विष्णवे महादेवस्य वरप्रदानम् । चराचरस्प ज- गतो मान्यो भव पितामहेति शंकरस्प ब्रह्मणे वरप्रदानम् । ब्रह्मनारदसंवादः । समुद्रदर्शनादिमहिमा । सप्तकोटीश्वरलिङ्गमाहात्म्यम् । । अध्यायः६७-उज्जयिनीस्थमहाकाललिङ्गमाहात्म्यम् । कुकुटेश्वरोत्प- त्तिःशूलेश्वरमाहात्म्पम् । ओंकारेश्वरमाहात्म्पम् । अगस्त्येश्वरप्रादुर्भावः । शक्तिभेदारुपलिङ्गमहिमा । स्थाणलिङ्गमहिमा । प्रयागमाहात्म्यम् । गपातीर्थ- माहात्म्पम् । अध्यायः६८-तिथिनिर्णयः । सोमसूत्रप्रदक्षिणा । मन्त्रवीर्षहरपदा- र्धाः । गुरुशच्दव्युत्पत्तिः । गुरुत्यागादिदोपः । श्राद्धकर्तृनिग्रेयः। सानिक- निरनिकव्याख्पानम् । एकहस्तकृतमणामांदिदोपकथनम् । असारगणकय- नम् । परभक्षयरधनम् । अध्यायः६९-घेतोपाख्यानम् । शंभोः फालसालारुपामाप्तिः | वा. लेश्वरादिलिङ्गमाहात्म्यम् । मुनिपनीमोहनमुदिश्य वमनारदसंवादः । सौरपु- राणश्रवणादिमहिमा।

·सौरपुराणस्याऽऽदर्शपुस्तकानि शुद्धीकरणा) येषां मिलितानि
तेषां नामानि पुस्तकानां संज्ञाश्च प्रदर्यन्ते ।
(क.) इति संज्ञितम्-पनवेलग्रामस्थानां बापटोपाद्वानां वे० शा० सं० रा.
रा० इसलामपुरकरोपाद्वैमनशास्त्रिभिर्दत्तम् ।
(स.) इति संज्ञितम्-दक्षिणापथवर्तिविद्यालयग्रन्थसंग्रहालयस्थं डाक्तर इत्यु-
पपदधारिभिर्भाण्डारकरोपावै रामकृष्ण गोपाल इत्येते-
दत्तम् ।
(ग.) इति संज्ञितम्-दक्षिणापथर्ति विद्यालयग्रन्थसंग्रहालयस्थं डाक्तर इत्यु-
पपदधारिभिर्भाण्डारकरोपावै रामकृष्ण गोपाल इत्येते-
दत्तम् । लेखनकालः संवत् १६४५
(घ.) इति संज्ञितम्-दक्षिणापथवर्तिविद्यालयग्रन्थसंग्रहालयस्थं डाक्तर इत्यु-
पपदधारिभिर्भाण्डारकरोपाढे रामकृष्ण गोपाल इत्येते.
दत्तम् । लेखनकालः संवत् १७४१
(उ.) इति संज्ञितम्-दक्षिणापथवर्तिविद्यालयग्रन्थसंग्रहालयस्थं डाक्तर इत्यु-
पपदधारिभिर्भाण्डारकरोपाढे रामकृष्ण गोपाल इत्येते-
दत्तम् । लेखनकालः संवत् १८१९
(च.) इवि संशिवम्-दक्षिणापथतिविद्यालयग्रन्थसंग्रहालयस्थं डाक्तर इत्यु-
पपदधारिभिर्भाण्डारकरोपाढे रामकृष्ण गोपाल इत्येते-
दत्तम् ।
(छ.) इति संज्ञिवम् दक्षिणापथवर्तिविद्यालयग्रन्थसंग्रहालयस्य डाक्तर इत्यु-
पपदधारिभिर्भाण्डारकरोपाहै रामकृष्ण गोपाल इत्येते-
दत्तम् । लेखनकालः संवत् १८१९
(ज.) इति संशिवम्-पुण्यपत्तननिवासिना आडघरे इत्युपाद्वानां वेशा०सं०
रा०रा०भाऊसाहेबवैद्य इत्येतेपाम् ।
(श.) इति संज्ञिवम्-पुण्यपत्तननिवासिनां साठे इत्युपाह्वानां रारा गोपा-
ळराव इत्येतेपाम् ।

·॥ श्रीः॥ सौरपुराणम् व्यासकृतम् । यस्याऽऽज्ञया जगत्स्रष्टा विरश्चिः पालको हरिः। संहर्ता कालरुद्राख्यो नमस्तस्मै पिनाकिने ॥१॥ तीर्थानामुत्तमं ती क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् । मनीनामाश्रयो नित्यं नैमिपारण्यमुत्तमम् ॥ २॥ शौनकाद्या महात्मानः शिवभक्ता महौजसः । दीर्घसत्रं मकुर्वन्तस्तत्रेशानस्य तुष्टये ॥ ३ ॥ तस्मिन्सत्रे महाभागो मुनीनां भाग्यगौरवात् । आजगाम मुनीन्द्रष्टुं सूतः पौराणिकोत्तमः॥४॥ तं दृष्ट्वा ते महात्मानो नैमिषारण्यवासिनः । प्रहृष्टाः प्रष्टुमुद्युक्ताः पप्रच्टू रोमहर्षणम् ॥५॥ ऋपय ऊचुः-कथं भगवता पूर्वमादित्येनाऽऽत्मरूपिणा । पुराणं कथित सौरं तन्नो वक्तुमिहार्हति ॥ ६ ॥ कृष्णद्वैपायनात्साक्षात्पूर्व हि विदितं त्वया । त्वत्तो नास्ति परो वक्ता पुराणानां महातपः ।। ७ ।। सन्त्यन्ये बहवः शिष्या अपि तस्य महात्मनः। तथाऽपि शिष्यवात्सल्याचं पुराणेषु पोजितः ॥ ८॥ पान्पन्यानि पुराणानि त्वयोक्तानि महामुने। अलं तैः पार्वतीकान्तभक्तो भक्तियुतं त्विदम् ॥ ९॥ न यज्ञैन तपोभिर्वा न दानेनं व्रतैस्तथा । शिवभक्तिमृते यस्मान्मुक्तिनास्तीति शुश्रुम ॥ १० ॥ देवोऽयं भगवान्भानुरन्तयामी सनातनः । यो ब्रूते सर्ववस्तूनां तत्त्वं ज्ञात्वैव नान्यथा ॥ ११ ॥ (स.) हा भना महारमानो २(१.) भत्तमा म ३(स.ग.) *त सूत । ४. स.स.) सौम्यता (स.ग. नाम्या'।६ (रा.म.) 'हामने ॥७॥ ७ (म. ग.)शियो मा'(. ग.) 'हामने | ·सौरपुराणम् [प्रथमाध्याये अतः : श्रद्धा हि महती श्रोतुं त्वद्वदनामृतम् । अस्माकं वर्तते सूत रोमहर्पण सुव्रत ॥ १२ ॥ सूत उवाच-नत्वा सूर्य परं धाम ऋग्यजुःसामरूपिणम् । त्रिसत्यं त्रिजगद्योनि त्रिमा च त्रितत्त्वगम् ॥ १३ ॥ पुराणं संप्रवक्ष्यामि सौरं शिवकथाश्रयम् । यच्छुत्वा मनुजः शीघ्रं पापकञ्चकमुत्सृजेत् ॥ १४ ॥ श्लोकद्वयं पठेद्यस्तु श्लोकमेकमथापि वा। श्रद्धावान्पापकर्माऽपि स गच्छेत्सवितुः पदम् ॥ १५ ॥ पौराणी वृत्तिमाश्रित्य ये जीवन्ति द्विजातयः । तन्मण्डलं विनिर्भिद्य तत्सायुज्यं व्रजन्ति ते ।। १६ ।। वक्ता यत्र रविः साक्षाच्छो तस्य मुतो मनुः । माहात्म्यं कथ्यते शंभो स्त्पस्मादधिकं द्विजाः ॥ १७ ॥ इदं पुराणं वक्तव्यं धार्मिकायानसूयवे । द्विजाप श्रद्दधानाय शिवैकार्पितबुद्धये ॥ १८ ॥ आसीन्मनुः सूर्यमुतो वर्तते यो महातपाः । स कदाचिन्महाभागः कामिकाख्यं वनं ययी ।। १९ ॥ प्रतर्दनरय नृपतेपैशे विपुलदक्षिणे। तत्त्वं विचारयामासमियो यत्र महर्षयः ॥ २०॥ अशक्तास्ते महाभागा भूग्वाद्यास्तत्व निर्णये"। एवं स्थितेषु विप्रेषु मापया मोहितात्ममु ॥ २१ ॥ संशपाविष्टचित्तषु वागभूदशरीरिणी। तपः कुरुध्वं विप्रेन्द्रास्तपो ज्ञाननियईणम् ।। २२ ॥ तपसा प्राप्यते सर्वमिति ते शुश्रुवुगिरम् । श्रुत्वा तु मुनयः सर्वे भृग्वाचा दग्धकिल्विपाः ॥ २३ ।। मर्नु पुरस्कृत्य ययुः क्षेत्रं वै द्वादशात्मनः । विश्रुतं द्वादशादित्पमिति लोकेप तद्विजाः ॥ २४ ॥ . १ (प.) गुममोदिमति: यी २ (रा. ग.) 'त सोम । ३ (इ.! १४(क.म.) " मिया(सं.) "मिशिय शि। ५ (फ.. ग.) 'दागुरुः पर पाना पतुप्पदम् । ६ (फ. ग.ग ) मायाय ये पति 10(फ.स.) । पानिमामामा' (T ग..) 'पातो. (म. ग ) inने बरो. (02| gam(म.ग.) मारप गा. - ngi ·3 आदित्यम्तुतिः] व्यासकृतम् । यत्र संनिहितो नित्यं भानुत्रिदशपूजितः । तेपुस्तत्रं तपो घोरं तत्त्वदर्शनकाटिणः ।। २५ ॥ गते वर्षसहस्रे तु सूर्यः प्रत्यक्षतामगात् । किमर्थ तप्यते वत्स सर्वश्चैतैमहर्षिभिः ॥ २६ ॥ तुष्टोऽहं तव दास्यामि यत्ते मनसिं वर्तते । एते च मुनयः सेवं तपसा दग्धकिल्बिषाः ।। २७ ॥ पश्यन्तु मां परं देवं विश्वान्तर्यामिणं विभुम् ॥ २८ ॥ सूत उवाच-इति दृष्ट्वा रविं साक्षात्प्रत्यक्षं पुरतः स्थितम् । मेने कृतार्थमात्मानं मनुवस्वतस्तदा ॥ २१ ॥ आत्मन्यात्मानमाधाप सर्वभावेन संयमी । स्तुनि चकार स मनुमुनिभिः सह मुव्रतः ॥ ३० ॥ मनुरुवाच-नमो नमो वरेण्याय वरदायांशुमालिने । ज्योतिर्मय नमस्तुभ्यमनन्तायाजिताय ते ॥ ३१ ॥ त्रिलोकचक्षुपे तुभ्यं त्रिगुणायामृताय च । नगो धर्माय हंसाय जगज्जननहेतवे ॥ ३२ ॥ नरनारीशरीराय नमो मीढुष्टमायते ! प्रज्ञानापाखिलेशाय सप्ताश्चाय त्रिमूर्तये ॥ ३३॥ नमो व्याहृतिरूपाय त्रिलक्षायाशुगामिने । हर्यश्वाय नमस्तुभ्यं नमी हरितवाहवे ॥ ३४॥ एकलक्षविलक्षाय बहुलक्षाय दण्डिने ! एकसंस्थद्विसंस्थाय बहुँसंस्थाय ते नमः ॥ ३५ ॥ शक्तित्रयाय शुक्लाय रवये परमेष्ठिने । त्वं शिवस्त्वं हरिदेव त्वं ब्रह्मा त्वं दिवस्पतिः ॥ ३६॥ त्वमोकारो वपवारः स्वधा म्वाहा त्वमेव हि । स्वामृते परमात्मानं न तत्पश्यामि दैवतम् ॥ ३७ ॥ एवं स्तुत्वा मनुः प्राह भगवन्तं त्रयीमयम् । मुनिभिः सह धर्मात्मा सम्यग्दर्शनकादिभिः ॥ ३८॥ १ (क. स. ग.) 'न महायो । २च. छ.) पुत्र स'1३ ( क. स्त्र. ग घ छ.) राव चो महर्षयः । तु1 ४ ( क. स. ग.) "सि रोचते । ५ (३. स.ग) 'ते सर्वे च मुनयस्त। ६ (प.) न्तु परम दे। (प.) रविन्दाक्ष प्रत्य' । ८ (व.) *मो वेद्याय वरद " (क. स. ग.) 'पये ॥३१॥ (प.) पते ॥ ११ ॥ १. (प.ग.) 'मो हंसर धमाय ।"(प.) स्थाय नमो न । . क्ष ·. " सौरपुराणम् [द्वितीयाध्याये मनुरुवाच-किं तच्छ्रेयस्करं तत्त्वं वेदान्तेषु प्रतिष्ठितम् । कस्माद्विश्वमिदं जातं कस्मिन्वा लयमेष्यति ॥ ३९ ॥ कस्य ब्रह्मादयो देवा वशे तिष्ठन्ति सर्वदा । तदेकमथवाऽनेकमुभयं वा वद प्रभो ॥ ४० ॥ केन वो ज्ञायते सम्यगयमश्व इतीतिवत् । ज्ञाते तस्मिंस्तु किं रूपं तस्य ज्ञानं किमात्मकम् ॥ ४१॥ चरितं तस्य किं तात कि तीथं तदधिष्ठितम् । केषामनुग्रहस्तस्य तीर्थे निवसतां प्रभो ॥ ४२ ॥ लक्षणं च पुराणानां व्रतानां च कमी यथा । वर्णानामाश्रमाणां च वर्णाचारविधिः कथम् ॥ ४३ ।। श्राद्धं कथं वा क्रियते प्रायश्चित्तविधिः कथम् । एतत्सर्वं हि भगवन्प॑ष्टं वक्तुमिहार्हसि ॥ ४४ ॥ एवं मनोर्वचः श्रुत्वा भगवान्भास्करो द्विजाः । यत्पृष्टं तदशेषेण वक्तं समुपचक्रमे ॥ ४५ ॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे नैमिषारण्य- प्रशंसादिकथन नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ आनुरुवाच-शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि तत्त्वं यत्र प्रतिष्ठितम् । पुराणेऽस्मिन्महाभाग सर्ववेदार्थसंग्रहे ॥१॥ तेत्तत्त्वं यद्गगवतो रूपमीशस्य शूलिनः। विश्वं तेनाखिलं व्याप्तं नान्येनेत्यव्रवीच्छतिः ॥ २॥ स एवाऽऽत्मा समस्तानां भूतानां मनुजाधिप । बैतन्यरूपी भगवान्महादेवः सहोमया ॥३॥ एकोऽपि बहुधा भाति लीलया केवलः शिवः । ब्रह्मविषण्वादिरूपेण देवदेवो महेश्वरः ॥ ४ ॥ पृष्टो ब्रह्मादिभिर्देवैः कस्त्वं देवेति शंकरः । अब्रवीदहमवैको नान्यः कश्चिदितिश्रुतिः ॥ ५॥ आत्मभूतान्महादेवाल्लीलाविग्रहरूपिणः । आदिसर्गे समुद्भुतौ ब्रह्मविष्णू सुरोत्तमौ ॥ ६ ॥ तमेकं परमात्मानमादिकतारमीश्वरम् । माहुबहुविध तज्ज्ञा इन्द्रं मित्र इतिश्रुतिः ॥ ७॥ ११.स.ग.) वा पाय ! २(क.स.ग.) 'मx13 (प.मम..त पट । १४(प.) (1.) पं. तम् । (प.) गनु नास भाग (Rt.) सना (लभा'।

·3 शिवमहिमवर्णनम् ॥ व्यासकृतम् । न तस्मादधिकः कश्चिन्नाणीपानपि कश्चन । तेनेदमखिलं पूर्ण शंकरण महात्मना ।।८।। मुमुक्षुभिः सदा ध्येयः शिव एको निरलनः । सर्वमन्यत्परित्यज्य मुक्त एव विमुच्यते ॥ ९ ॥ इन तस्य कर्मकार्य वा बन्धमुक्ती महेशितुः । आनन्दरूपया गौर्या क्रीडति स्म महेश्वरः ॥१०॥ अक्षरं परमं व्योम शैवं ज्योतिरनामयम् । यस्तन वेद किं वेदाह्मणस्प भविष्यति ॥ ११ ॥ नोन्पो वेद्यः स्वयंज्योती रुद्र एको निरञ्जनः । तस्मिज्ञातेऽखिलं ज्ञातमित्पाहुर्वेदवादिनः ॥ १२॥ अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च शक्रश्चान्ये दिवौकसः। अचाप्युपायैर्विविधैः शंभोर्दर्शनकारिणः ॥ १३ ॥ न दाननं तपोभिवा नाश्वमेधादिभिर्मखैः । भक्त्यैवानन्यया राजज्ञायते भगवाशिवः ॥ १४ ॥ यतो वाचो निवर्तन्ते अमाप्य मनसा सह । भर्गाद्विश्वस्य भरणाद्विश्वयोनेरुभापत्तेः ॥ १५ ॥ तस्य ज्ञानययी शक्तिरव्यया गिरिजा शिवा । तया सह महादेवः सृजत्यवति हन्ति च ।। १६ ।। आचक्षते तयो दमना न परमार्थतः । अभेदः शिवयोः सिद्धो चह्निदाहकयोरिव ॥ १७ ॥ माया सा परमा शक्तिरक्षरा गिरिजाऽव्यया। मायाविश्वात्मको रुद्रस्तज्ज्ञात्वा ह्यमृतीभवेत् ॥ १८॥ *छममितपुस्तके न तस्येत्यादियोकात्पुर्व धर्मार्थकामेत्यादि वदसिद्धान्त इत्यन्तमधिक दृश्यते । तपधा--- धर्मार्थकाममोक्षाणा प्रायणे कारण परम् | शिवभक्ति सदा सत्य नान्यातचन भूतले ।। 1 ।। त्रिलोक्या सुखकामो यस्तेन पूज्य सदाशिव । शिवमानमृते सौरव्य कुतः स्यात्सर्वदेहिनाम्॥२॥ शिवमन या धन विद्या यश शत्रुक्षयस्तथा । प्राप्यते विजय सर्व सत्यमेतत्र सशय ॥ 3 ॥ गेगश्यस्तयाऽऽशोम्य यद्यद्धि मनसे यति जनस्तामर्षमाप्रति वेदस्य वचन यया ॥ ४ ॥ तहि सर्वेऽपि शिवमक्ति कप न कुर्वन्ति ताद । यदारतारे धात्रा हि लिखित सारख्यमुत्तमम् । शिवमत्ती तदा पुद्धिजीयते नान्यथा भुवम् ॥ ५॥ पदा रसाटे सुनमातिलिक्षिता मवेत्तदा शिवसेवाया मतिर्भवताति देसिदान्तः । + घसतिपुस्तकेय को नास्ति । 1(क.स मान मा २(वस.) क्षय 13 ( प स ग ) नान्य ६ स) भनाप्प।५(स.ग) क्षया ग.) - ·. सौरपुराणम् [द्वितीयाध्यासे स्वात्मन्यवस्थितं देवं विश्वव्यापिनमीश्वरम् । भक्त्या परमया राजज्ञात्वा पाशैर्विमुच्यते ॥ १९ ॥ सैकलं तस्य भासैव भाति नान्येन शंकरः। तस्मिन्प्रकाशमाने हि नैवमन्त्पनलादयः ॥ २० ॥ तस्मिन्महेश्वरे गृढे विद्याविये क्षराक्षरे । विधातरि जगन्नाथे विश्वं भाति न वस्तुतः ।। २१ ।। तस्मिन्महेश्वरे विश्वमोतं मोतं न संशयः । तस्मिज्ञातेऽखिलैः पाशैर्मुच्यते मनुजेश्वरः ॥ २२ ॥ ब्रह्मविष्ण्वादयो देवा मुनयो मनवस्तथा। सवै क्रीडनकास्तस्य देवदेवस्य शलिनः ।। २३ ॥ स एवैको न चानेको न द्विरूपः कदावन । तस्याऽऽज्ञयाऽखिलं विश्व वर्तते तन्नियन्त्रितम् ॥ २४ ॥ आदिसर्गे महादेवो ब्रह्माणमसृजत्मभुः । दक्षिणाङ्गाद्विरूपाक्षः सृष्टयर्थं लीलया किल ॥२५॥ तस्मै वेदान्पुराणानि दत्तवानग्रजन्मने । वामदेवं जगद्योगि सत्त्वोद्रिक्तं सनातनम् ।। २६ ।। असृजपालनार्थ च वामभागान्महेश्वरः । हृदयात्कालरुद्राख्यं जगत्संहारकारकम् ॥ २७ ॥ असृजद्योगिनां ध्येयो निर्गुणस्तु स्वयं शिवः । विश्वं तस्माद्धि संभृतं तामस्तिष्ठति शंकरे ।। २८ ।। लयमेष्यति तत्रै त्रयमेतत्स्वलीलया। स एवाऽऽत्मा महादेवः सर्वेषामेव देहिनाम् ॥ २९ ॥ ज्ञानेने भक्तियुक्तेन ज्ञातव्यः परमेश्वरः । न पश्यामि महादेवादधिकं देवतान्तरम् ॥ ३० ॥ वेदी अपि तमेवार्थमाहुः स्वावंभवेऽन्तरे ॥ वेदा ऊचुः-पं प्रपश्यन्ति विद्वांसो योगिनः क्षपित्ताशयाः । नियम्य करणग्राम सएवाऽऽत्मा महेश्वरः ।। ३१ ।। ब्रह्मविपिण्वन्द्रचन्द्राद्या यस्य देवस्य किंकराः । यस्य प्रसादाजीवन्ति स देवः पार्वतीपतिः ॥ ३२॥ 1(प. ड.च. छ.) "मव्यय । २ (क. स म.) तस्य भासद साल मा ३ (ख ग.) यस्मि ४(ग ) मोतमो ५ (घ इ. च. 1.) 'को भवाने । ६ (प पार्वतीनायों या ७ (क. स. ग.) 'मारिणम् । ८ (घ. इ. च छ । व यापेन'! ९ (५. 3 २. 7.)'न मुर) ।

·- शिवमहिमवर्णनम्] पासकृतम् । न जानन्ति परं भावं यस्य ब्रह्मादयः मुराः । अद्यापि न वयं विद्मः स देवत्रिपुरान्तकः ॥ ३३ ॥ शृण्वन्तु देवताः सर्वाः सत्यमस्मद्वचः परम् । नास्ति रुद्रान्महावादाधिकं दैवतं परम् ॥ ३४॥ न यथा कूर्मरोमाणि गृहं न शशमस्तके न यथाऽस्ति वियत्पुष्पं तथा नास्ति हरात्परम् ॥ ३५॥ शिवभक्तिमृते यस्तु मुखमातुमिहेच्छति । अजागलस्तनादेव स दुग्धं पातुमिच्छति ॥ ३६॥ महादेवं विजानीयादहमस्मीति पण्डितः। अन्यत्किमस्मादप्पस्ति ज्ञातव्यं मुक्तिदेतवे ॥ ३७॥ ब्राह्मी नारायणी रौद्री पूजपित्वा मद्देश्वरीम् । यत्मपश्यन्ति पोगीन्द्रास्तद्विद्याच्छांकरं पदम् ॥ ३८ ॥ क्रमाच्चकाणि चंक्रम्प शसिन्पामुपरि स्थितम् । यदभिव्यज्यते ज्योतिस्तद्विद्याच्छांकरं पदम् ।। ३९ ॥ देवयानपथं हित्वा पितृयानं तथोत्तरम् । गगनाद्यो रवः सूक्ष्मः शंकरस्य स वाचकः ॥ ४०॥ विश्चतश्चक्षुरीशान त्रिशूली विश्वतोमुखः। जनका. सर्वभूतानामेक एव मद्देश्वरः ॥ ४१ ॥ वालाममात्रं हृत्पद्मे स्थितं देवमुमापतिम् । येऽनुपश्यन्ति विद्वांसस्तेषां शान्तिाह शाश्वती ।। ४२ ॥ पृथिव्यां तिष्ठति विभुः पृथिवी पेसि नैव तम् । रूपं च पृथिवी यस्य तस्मै भूम्यात्मने नमः ॥ ४३ ॥ अप्सु तिष्ठति नैवाऽऽपस्तं विदुः परमेश्वरम् । आपो रूपं च यस्यैव नमस्तस्मै जलात्मने ॥४४॥ योऽग्नौ तिष्ठत्यमेयात्मा न तं वेति कदाचन । अग्नी रूपं भवेद्यस्य तस्मै वह्नयात्मने नमः ॥ ४५॥ तिष्ठत्यजसं यो वायौ न वायुर्वेत्ति तं परम् । वायुपस्प भवेद्रूपं तस्मै वाय्वात्मने नमः॥ ४६ ॥ योनि तिष्ठति यो नित्यं व्योम वेति न ते हरम् । व्योम यस्य भवेद्रूपं तस्मै व्योमात्मने नमः ॥ ४७ ।। १ (प. उ. प. छ) 'यम'। २ ( क. स. ग, घ...) पूरयि। (.) त पर!

·शिवमहिमवर्णनम्] व्यासकृत्तम् । आनुरुवाच-एवं दत्वा वरान्देवो वेदेभ्यो गिरिजापतिः । पश्यतामेव वेदानां क्षणादन्तहितोऽभवत् ॥ ६१ ॥ १०६ ॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे शिवमहिम- वर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ।। २॥ भानुरुवाच-यदेतदैश्चरं तेजः सर्वगं भाति केवलम् । तदेव शरणं गच्छ यदीच्छसि परं पदम् ॥ १ ॥ तदेव सर्वभूतस्थं चिन्मानं तमसः परम् । अक्षरं निर्गुणं शुद्धमानन्दं परमव्ययम् ॥ २॥ प्रत्यक्ष सर्वभूतानामज्ञानां तद्विपर्ययः । विश्वमायाविधातारं द्विरष्टादशरूपिणम् ॥ ३॥ भक्तिग्राह्यं महादेवं जानीहात्मनि संस्थितम् । आत्मभूते महादेवे योगिध्येये सनातने ॥४॥ भक्तिमास्थाय परमों परं निर्वाणमामुहि । तीर्थयात्रा बहुविधा यज्ञाश्च विविधाः कृताः ॥ ५ ॥ पेषां जन्मसहरूपु तेपां भक्तिर्भवेच्छिचे । अक्षयः परमो धर्मो भक्तिलेशे न जायते ॥ ६ ॥ नास्ति तस्मात्परो धर्म इत्याहुर्वेदवादिनः । धर्मो बहुविधः प्रोक्तो मुनिभिस्तत्वदर्शिभिः ॥ ७॥ तत्राक्षयः परो धर्मः शिवधर्मः सनातनः। यज्ञात्तीर्थाजपादानाद्धर्मः स्यादहुसाधनः॥ ८॥ साधनमार्थनाक्लेशः परसंपत्तिदुःखदः। यः पुनः शिवधर्मस्तु न साधनमुपेक्षते ॥ ९ ॥ संचित जन्मसाहौः पाप मेरुपमं यदि । फरोति भस्माच्छक्तिः शंभौरमिततेजसः ॥ १० ॥ कुर्वन्नपि सदा पापं सक्रदेवाचयेच्छिवम् । लिप्यते न स पापेन याति माहेश्वरं पदम् ॥ ११ ॥ ये स्मरन्ति महादेवं यदि पापरता अपि । ते विज्ञपा महात्मान इति सत्यं ब्रवीम्यहम् ।। १२ ॥ १(क. म.ग ) तो मन। २ (5.) देश म13 ( . र.प. . ) AAP1 ५ (प.) मा निर्वा पदमा ६ (T " गाय ! (प.. ग..) बहुमा । ( ) साप ! (4. "मानः। 1-m, र.) ..

·सौरपुराणम् [तृतीयाध्याये. १० नामानि च महेशस्प गृणन्त्पज्ञानतोऽपि वा। तेषामपि शिवो मुक्ति ददाति किमतः परम् ॥ १३ ॥ अत्राहं संप्रवक्ष्यामि कथां पापमणाशनीम् । पाभकल्पसमुद्भूतां ब्रह्मणा.समुदीरिताम् ।। १४॥ श्रद्धया परया राजशृणु त्वं गदतो मम । वक्ष्येऽहं तं प्रणम्पादावीशं भुवननायकम् ॥ १५ ॥ आसीदाये कृतयुगे सप्तद्वीपैकराईवली । इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो राजा परमधार्मिकः ॥ १६ ॥ तस्प पुनो महाभागः मुद्युम्न इति विश्रुतः । ऐश्वरखिलैीति यथा दिवि शचीपतिः ॥ १७॥ . प्रतिष्ठानपुरे रम्पे गङ्गातीरे मनोरमे । तत्र स्थित्वाऽखिलां पृथ्वी तस्मिन्राजनि शासति ॥ १८ कदाचित्तत्र भगवांस्तृणबिन्दुमहामुनिः । आजगाम स तं द्रष्टुं सुद्युम्नं प्रियदर्शनम् ॥ १९ ॥ तमायान्तं मुनि दृष्ट्वा राजा रुद्रार्चने रतः । उदास्याची महाबाहुरुत्थाय च कृताञ्जलिः ।। २० । यथावदभिवाद्याथ ददावासनमुत्तमम् । यथावन्मधुपर्कादि तस्मै सर्व न्यवेदयत् ॥ २१ ॥ अद्य धन्यः कृतार्थोऽस्मि सफलं जीवितं मम । भगवानागतो पस्मान्मां द्रष्टुं मुनिसत्तम ॥ २२ ॥ किमर्थमागतो ब्रह्मन्कृतकृत्योऽस्मि मुव्रत । विशेषाच्छंकरे भक्तो न दुर्लभामिहास्ति ते ॥ २३ ॥ आनुरुवाच-सुशुम्नस्य वचः श्रुत्वा मुनिराह महामनाः । शिवभक्तयमृतास्वादपरानन्दैकनिर्भर. ॥२४॥ तृणबिन्दुरुवाच-राजन्यदुक्तं भवता तत्तथैव न सशयः । तथाऽपि चरितं श्रुत्वा तवाहं विस्मयान्वितः ॥ २५ ॥ मंटुं समागतो राजञ्जन्मनस्तव गौरवम् । कथयस्व महाबाहो श्रोतुं कौतुहलं हि मे ॥ २६ ॥ १ (क. स. ग.) पिये। । २ (क रा. ग ) 'ट् स्वयम् । इ । ३ (क रा. ग.) •भाग ४ (क. स. ग.) स्मिशासति राजान ॥१८॥ ५ ( फ. स. ८ ) त मधु । ६ () 'तमः ॥ २२ ॥ ७ (क. रा ) तत: ।1110( Pr 'नितम् ॥ २५ ॥ १० (प.र। . प्रतिशE.

·. मुधुमास्यानम] व्यासक्तम् । . मुद्युम्न उवाच-जन्मन्यहमतीनेऽस्मिन्व्याधोऽहं गोमतीतटे । देवतानामहं द्वेष्टा सर्वेषां माणिनामपि ॥२७॥ मुव्याडिरिति नामाई रुपातोऽहं व्याधराइमुने । न कधिद्धर्मलेशोऽस्ति पापकर्मस्वहं रतः॥२८॥ मया पे निहता मार्ग तेपां संख्या न विद्यते । परस्वं यदपहृतं तत्पाप पर्वतोपमम् ।। २९ ।। एवं बहुतिथे काले गतेऽहं पञ्चतां गतः। धर्मराजस्य पुरतो नीतोऽहं यमकिकरैः ॥ ३० ॥ मां दृष्ट्वाऽथात्रवीद्धर्मचित्रगुप्मं विचारकम् । किमनेन तो धर्मलेशोऽस्ति वद सुबत ॥ ३१ ॥ चित्रगुप्त उवाच-अनेन यत्कृतं पुण्यं मया वक्तुं न शक्यते । जानाति भगवानेको विश्वव्यापी महेश्वरः ।। ३२॥ इदं पुण्यमिति ज्ञात्वा कत नानेन यद्यपि । आहर प्रहरेत्यादि नामसंकीर्तन च यत् ।। ३३ ।। करोति तेन पुण्येन दुष्प्रतं भस्मसात्कृतम् । पापलेशोऽपि नास्पास्ति इति मे निश्चिता मतिः ॥ ३४ ॥ सुधम्न उवाच-तस्य तद्वचन श्रुत्वा चित्रगुप्तस्य धीमतः । सुत्पादि पूजयामास यथाव द्विधिपूर्वकम् ।। ३५ ॥ पतस्मिन्नन्तरे तन्त्र विमानं सार्वकामिकम् । सूर्यायुतप्रतीकाशं दिव्यत्रीभिर्विराजितम् ।। ३६ ॥ देवदतः समानीतमारुप मुनिपुन । धर्मराजमनुज्ञाप्य गतोऽहमयरावतीम् ।। ३७ ॥ नत्र भुक्त्वा मद्दागोगान्युगानामयुत ततः। गतोऽस्मि ग्रह्मसदनं ब्रमणाऽहं प्रपूजितः ॥ ३८ ॥ तत्राहं कल्पपर्यन्तं भोगान्भुक्त्वा यथेप्सितान् । ततस्तु कर्मणः शेपं भोक्तमत्र महीतले ।। ३९ ॥ इन्द्रद्युम्नस्य राजर्षे : मुले जातोऽस्मि सुवेत ! स्मरामि प्रविकां जाति प्रसादाचनिनो मुने !! ४० ।। (17) तमात! २ ( रा ग) पद ३१५.राग ८.", रामोद पता 31 (T सग ने 41५(कम सदा"(घर) *101६ (प.) स्तुप (TRO 0 13.3 < (ग). पुस आए. (प.)'(प)एम' ·१२ सौरपुराणम् चतुर्थाध्याये. ईश्चरे सहसा भक्तिर्मम त्रिदशपूजिते । जानाति को महेशस्य माहात्म्यं परमात्मनः॥ ४१ ॥ यस्य नाम्नः फलमिदमज्ञानोचारणादपि । ज्ञात्वा यः कीर्तयेच्छंभो मान्यमिततेजसः ॥ ४२ ॥ मुक्तिः करतले तस्य स्थितेति मुनयो जगुः । भानुरुवाच-इति सर्वमशेषेण चरितं तस्य धीमतः। मुद्युम्नस्य मुनिः श्रुत्वा विस्मितोऽभूत्पुनः पुनः ॥ ४३ ॥ समालिङ्गय महात्मानं मुद्युम्नं राजपुङ्गवम् । राजस्वमाश्रमपदं यामीत्युक्त्वा जगाम सः ॥ ४४ ॥ एतत्ते चरितं राजन्मुद्युम्नस्य महात्मनः । कथितं यः पठेद्भक्त्या ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ ४५ ॥ १५१ ।। इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे भानुमनुसंवादे मुद्युम्नाख्यानं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ मनुरुवाच-राज्ञः सकाशात्स मुनिर्गत्वा किं कृतवान्पुनः । तस्याऽऽश्रमस्य किं नाम भगवन्वहि मे प्रभो ॥१॥ भानुरुवाच-रेवातीरे महत्पुण्यं जालेश्वरमिति स्मृतम् । आश्रमं तृणबिन्दोस्तु मुनिसिद्धनिपेवितम् ॥ २ ॥ गत्वा तत्र मुनिश्रेष्ठो भवभावसमन्वितः। शिवलिङ्गं मतिष्ठाप्य तीर्थयात्रां चकार सः ॥ ३ ॥ मनुरुवाच-कानि तीर्थानि गुह्यानि येषु संनिहितः शिवः । ब्राहि मे तानि भगवन्नन्यान्यपि च तत्त्वतः ॥ ४ ॥ भानुरुवाच-तीर्थानामुत्तमं तीर्थ क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् । वाराणसीतिनगरी प्रिया देवस्य शुलिनः ॥५॥ यंत्र विश्वेश्वरी देवः सर्वेपामिह देहिनाम् । ददाति तारकं ज्ञानं संसारान्मोचकं परम् ।। ६ ॥ गला प्रममपी पत्र मूर्तियोत्तरवाहिनी। संहनी सर्वपापानां दृष्टा स्पृष्टा नमस्कृता ॥७॥ नास्ति गङ्गासमं तीर्थ वाराणस्पां विशेषतः । तत्रापि मणिकोरुपं तीर्थ विश्वेश्वरप्रियम् ॥ ८॥ . . (प... ) या य| २ (एम.ग.) भय । ३ फस ग.) पाव | ४ (प.) भी।

·१३ . •विश्वेश्वरमहिमवर्णनम् ।। व्यासकृतम् । तस्मिस्तीर्थ नरः सात्वा पातकी वाऽप्पपातकी! दृष्ट्वा विश्वेश्वरं देवं मुक्तिभाग्जायते नरः ॥९॥ विश्वेश्वरस्य माहात्म्यं यदुक्तं ब्रह्मसूनुना । तदहं संप्रवक्ष्यामि ड्यामापामिततेजसे ।। १० ॥ घोरं कलियुगं प्राप्य कृष्णद्वैपायनः प्रभुः । किंतच्टेयस्करमिति हृदि कृत्वा जगाम सः ॥ ११ ॥ नन्दीश्वरस्य यः शिष्यो योगिनामग्रणी स्वयम् । सनत्कुमारो भगवान्यत्राऽऽस्ते हिमवनिरौ ।। १२ ॥ नानादेवगणाकीर्णे यक्षगन्धर्वसेविते । सिद्धचारणकृष्माण्डरप्सरोभिश्च संकुले ॥ १३ ॥ गङ्गा मन्दाकिनी यत्र राजते दुःखहारिणी। शोभिता हेमकमलैः पुष्पैरन्पैमनोहरैः ॥ १४ ॥ तस्पाऽऽश्रममनुमाप्य पाराशर्यो महामुनिः। अभिवाद्य यथान्यायं तस्याग्र उपविश्य च ॥ १५॥ कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १६ ॥ व्यास उवाच-प्राप्तं कलियुगं घोरं पुण्यमार्गवहिष्कृतम् । पाखण्डाचारनिरतं म्लेच्छान्धजनसंकुलम् ।। १७ ॥ अधार्मिकाः रेसत्त्वा ह्यनाचाराल्पमेधसः । तस्मिन्युगे भविष्यन्ति ब्राह्मणाः शूद्रयाजकाः ॥ १८॥ स्रानं देवार्चनं दानं होमं च पितृतर्पणम । स्वाध्यायं न करिष्यन्ति ब्राह्मणा' हि कलौ युगे ।। १२ ।। *न पठन्ति तथा वेदाश्शेयसे ब्राह्मणाधमाः । प्रतिग्रहार्थ वेदांश्च पठिष्यन्ति कलौ युगे ॥२०॥ पुरुपोत्तममाश्रित्य शिवनिन्दारता द्विजाः । कलौ युगे भविष्यन्ति तेषां जाता न माधवः ॥ २१ ॥ * घसीझनपुस्तकेय भोको न विद्यते । १(ख. स्व ग.) यस्मि ॥२(च.) रोगणसं | 3 (प.) "महारगः ॥ १४ ॥ ४ (क.स.ग. प.पापण्टा" ५ (प.) 'रमता ह्य। (फ.स.) 'रसहा खाद(ड) चारकतत्परत ७(ड.याचकाः' १९८॥ ८ ( क, ख, ग घ.न. छ.) म् | परार्थे । ९ (इ.च..)न्ति यथा 11 (च.) "दावेदाभ सप्रामे तु ।

·. . सौरपुराणम् पश्चमाध्याये स्वां स्वां वृत्ति परित्पज्य परवृत्त्युपजीवकाः । ब्राह्मणाद्या भविष्यन्ति समाप्ते तु कलौ युगे ॥ २२ ॥ एतान्पापरतान्दृष्टा राजानश्चाविचारकाः । भविष्यन्ति कलौ प्राप्ते वृथा जात्यभिमानिनः ॥ २३ ॥ उच्चासनगताः शूद्रा दृष्ट्वा च ब्राह्मणांस्तदा । न चलन्त्यल्पमतयः संप्राप्ते तु कलौ युगे ॥ २४॥. कापापिणश्च निग्रन्था नमाः कापालिकास्तथा । बौद्धा धैशेपिका जैना भविष्यन्ति कलौ युगे ॥ २५ ॥ तपोयज्ञफलानां तु विक्रेतारो द्विजाधमाः । पतयश्च भविष्यन्ति शतशोऽथ सहस्रशः ॥ २६ ॥ . विनिन्दन्ति महादेवं संसारान्मोचकं परम् । तगतांश्च महात्मानो ब्राह्मणां श्च कलौ युगे ॥ २७ ॥ ताडयन्ति दुरात्मानो ब्राह्मणान्राजसेवकाः । न निवारयते राजा तान्दृष्ट्वाऽपि कलौ युगे ॥ २८ ॥ एवं घोरे कलियुगे किं तच्छेयस्करं द्विज । ब्रूहि तद्भगवन्मन्धं संसारान्मोचकं परम् ।। २९ १४ १८० १६ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे भानुमनुसंवादे वाराणसी- महिमकलियुगवर्णने नाम चतुर्थीऽध्यायः॥ ४ ॥ सनत्कुमार उवाच-गच्छ वाराणसी व्यास यत्र विश्वेश्वरः शिवः। न तन युगधर्मोऽस्ति नैव लग्ना वसुंधरा ॥१॥ विश्वेश्वरस्य यल्लिङ्गं ज्योतिलिङ्गं तदुच्यते । यस्मिन्दृष्टे क्षणाजन्तुः संसारं न पुनर्विशेत् ॥ २॥ गत्वा पैश्य परं लिङ्गं तत्र सत्यवतीमुत । प्राप्स्यसे परमां मुक्ति देवैरपि सुदुर्लभाम् ॥ ३ ॥ स्नात्वा गङ्गाजले पुण्ये पश्य विश्वेश्वरं परम् । स दास्यति परं ज्ञानं येन मुक्तो भविष्यति ॥ ४ ॥ दृष्ट्वा विश्वेश्वरं देवं यावत्तिष्ठति तत्क्षणात् । आगमिष्यन्ति मुनयस्त्वां द्रष्टुं सर्व एव ते ॥ ५॥ *ससहितपुस्तकेऽय भोको न विद्यते । (ग.) 'सागमो। २ (. छ.) सणाय ! ३ (ग.) सारोन्मो। ४ (१.१. छ.) पत्यापर।

·१५ विश्वेश्वरमहिमवर्णनम्] व्यासकृतम् । विश्वेश्वरस्य माहात्म्यं पक्ष्पन्ति त्वा महामुने । बहिमवचनात्तेषां ज्ञानं माहेश्वरं' परम् ॥ ६ ॥ एवं सत्यवतीसूनुस्तन्माहात्म्यमशेपतः । सनत्कुमारात्स्वगुरोः श्रुत्वा माहेश्वराग्रणीः ॥७॥ प्रणिपत्य गुरुं भक्त्या रुद्रं ब्रह्मादिसेवितम् । स शिप्यः प्रययौ शीघ्र व्यासो वाराणसी प्रति ॥८॥ मनुरुवाच-गत्वा वाराणसी व्यासः सिद्धार्षमुनिसेविताम् । अंकरोत्कि तदाचक्ष्व भगवन्विश्वपूजित ॥ ९ ॥ भानुरुवाच-संग्राम्य काशी धर्मात्मा कृष्णद्वैपायनो मुनिः । • सात्वा यथावज्जाहव्यां तर्पयित्वा मुरान्पितॄन् ।। १० ।। ययौ विश्वेश्वरं द्रष्टुं ज्योतिलिङमनामयम् । संपूज्य सर्वभावेन दण्डवत्मणिपत्य च ॥ ११ ॥ देवस्य दक्षिणा मूर्तापविश्य महामुनिः । पश्यन्विश्वेश्वरं लिथं जपन्वै शंतरुद्रियम् ।। १२ ।। क्षणाल्लिकात्परं ज्योतिराविर्भूतं निरञ्जनम् । सूक्ष्मात्सूक्ष्मं च परममानन्दं तमसः परम् ॥ १३ ॥ आदिमध्यान्तरहितं सूर्यकोटिसमप्रभम्। पत्तन्माहेश्वरं ज्योतिर्वेदान्तेपु प्रतिष्ठितम् ॥ १४॥ दर्शनात्तस्य च मुनेः पाराशर्यस्य धीमतः । दिव्यं माहेश्वरं ज्ञानमुद्भूतं केवलं शिवम् ।। १५ ।। मेने तार्थमात्मानं दुःखत्रयविवर्जितम्। अद्वयं निर्गणं शान्तं जीवन्मुक्तस्तदा मुनिः।। १६ ।। अहो विश्वेश्वरो देवः कथं कवी न सेव्यते । यस्मिन्दष्टे क्षणाज्ज्ञानमुदितं मम निर्मलम् ।। १७ ।। नमो भगवते तुभ्यं विश्वनाथाय शूलिने । पिनाकिने जगत्को विश्वमायाप्रवर्तिने ॥ १८ ॥ विज्ञेयाप्रमेयाय परमानन्दरूपिणे । भक्तिमियाय सूक्ष्माय पार्वतीशाय ते नमः ॥ १९ ॥ १(१. च. छ.) 'रमुने ६॥ २ (रु. स. ग.) दि ३ (प. स. च...) 'पुरी nent (E.IN/ ५(पर...) पिता ! ६ (क. स.ग.) नमान .

·. सौरपुराणम् [पञ्चमाध्याय स्वां स्वां वृत्ति परित्यज्य परवृत्त्युपजीवकाः । ब्राह्मणाद्या भविष्यन्ति संप्राप्ते तु कलौ युगे ॥ २२ ॥ एतान्पापरतान्दृष्ट्वा राजानश्चाविचारकाः । भविष्यन्ति कलौ प्राप्ते वृथा जात्यभिमानिनः॥ २३ ॥ उच्चासनगताः शूद्रा दृष्ट्वा च ब्राह्मणांस्तदा । न चलन्त्यल्पमतयः संप्राप्ते तु कलौ युगे ॥ २४॥ कापायिणश्च निर्ग्रन्था नग्नाः कापालिकास्तथा । बौद्धा वैशेपिका जैना भविष्यन्ति कलौ युगे ॥ २५ ॥ तपोयज्ञफलानां तु विक्रेतारो द्विजाधमाः । यतयश्च भविष्यन्ति शतशोऽथ सहस्रशः ॥ २६ ॥ . विनिन्दन्ति महादेवं संसारान्मोचकं परम् । तद्भक्तांश्च महात्मानो ब्राह्मणां श्च कलौ युगे ॥ २७ ॥ ताडयन्ति दुरात्मानो ब्राह्मणान्राजसेवकाः । न निवारयते राजा तान्दृष्ट्वाऽपि कलौ युगे ॥ २८ ॥ एवं घोरे कलियुगे कि तच्छ्रेयस्करं द्विज । ब्रूहि तद्भगवन्मन्छ संसारान्मोचकं परम् ।। २२ ॥ १८० ।। इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे भानुमनुसंवादे वाराणसी- महिमकलियुगवर्णने नाम चतुर्थोऽध्यायः॥ ४ ॥ सनत्कुमार उवाच-गच्छ वाराणसी व्यास यत्र विश्वेश्चरः शिवः। न तत्र युगधर्मोऽस्ति नैव लपा वसुंधरा ॥ १ ॥ विश्वेश्वरस्य यल्लिङ्गं ज्योतिलिङ्गं तदुच्यते । यस्मिन्दृष्टे क्षणाजन्तुः संसारं न पुनर्विशेत् ॥ २॥ गत्वा पैश्य परं लिहूं तत्र सत्यवतीसुत । मास्यसे परमा मुक्ति देवैरपि मृदुर्लभाम् ।। ३ ।। नात्वा गङ्गाजले पुण्ये पश्य विश्वेश्वरं परम् । स दास्यति परं ज्ञानं येन मुक्तो भविष्यति ॥ ४॥ दृष्ट्वा विश्वेश्वरं देवं यावत्तिष्ठति तत्क्षणात् । आगमिष्पन्ति मुनयस्त्वां द्रष्टुं सर्व एव ते ॥ ५॥ * ससक्षितपुस्तकेऽय भोको न विद्यते । (ग.) 'साग-मो1 (च. छ.) 'वणाश्च | ३ (म.) 'सारोन्मो ४ (३. ३. उ.) पत्यापर।

·१७ . वाराणसीलिभमहिमवर्णनम्।। व्यासकृतम् । तेषां लिङ्गानि जायन्ते हृदये त्रीणि मुव्रताः। दुर्लभ तज्जलं तस्मात्तिष्ठत्येव हि मुद्रितम् ॥ ५॥ तत्र सत्यवती सूनुः स्नात्वा चैव यथाविधि । अविमुक्तेश्वरं दृष्ट्वा लालीशं ततो ययौ ॥ ६ ॥ तत्र ब्रह्मादयो देवाः सेवन्ते शूलपाणिनम् । तस्य दर्शनमात्रेण ज्ञानं पाशुपतं भवेत् ॥ ७ ॥ जगाम स मुनि पश्चाष्टुं वै तारकेश्वरम् । यत्रान्तकाले भगवाज्ञानं तत्संप्रयच्छति ॥८॥ यत्रैवानेन देवस्थ स्थापित लिङ्गमुत्तमम् । यस्य दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्यां व्यपोहति ।।९।। तदृष्ट्वा परमं लिहूं व्यासः सत्यवतीसुतः । ययौ शुक्रेश्वरं द्रष्टुं सर्वसिद्धिपदायकम् ॥ १० ॥ * आराध्य मुनिना यत्र शुक्रेणामिततेजसा । माता संजीविनी विद्या सुराणामपि दुर्लभा ॥ ११ ॥ देवस्य वद्विदिग्मागे कुपस्तिष्ठति शोभनः। स्नानं तनावमेधस्य फलं यच्छति शोभनम् ॥ १२॥ तस्मिन्पे मुनिः स्नात्वा दृष्ट्वा शुक्रेश्वर शिवम् । ब्रह्मेश्वरं ययौ द्रष्टुं तत्र ब्रह्मा विराट् स्वयम् ॥ १३ ॥ तपस्तत्वा महाघोरं भीतये पार्वतीपतेः। ब्रह्मत्वं प्राप्तवान्ब्रह्मा योगं चान्ये महर्षयः ॥१४॥ दर्शनात्तस्य लिङ्गस्य सर्वपनफलं लभेत् । पुनलंगाम भगवानोंकारेश्वरमव्ययम् ॥ १५॥ स्मरणाचस्य लिङ्गस्य मुच्यते सर्वपातकः । पत्र साक्षान्छिवः सूक्ष्मो नित्यं तिष्ठति वै द्विजाः ॥१६॥ अनुग्रहाप लोकानां पशुपाशविमोचकः। पत्र पाशुपत्ताः सिद्धा ओंकारेश्वरमीश्वरम् ॥ १७ ॥ संपूज्प परमां सिदि माप्तवन्तो द्विजोत्तमाः। कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां तस्मिल्डिंग उपोपितः ॥ १८ ॥ * भएको पत्याउमहिलपुरलां नारिन । • २(प.प.)तरका २(11 of 31. ग.) (M.P.मर(१) मा ·१ सौरपुराणम् [पष्टाध्याये. नमो जगत्मतिष्ठाय जगज्जननहेतवे । संहर्ने ऋग्यजुःसाममूर्तये तत्मवर्तिने ॥ २०॥ जानाति कस्त्वां विश्वेश तत्त्वतो माहशो जनः । वेदा अपि न जानन्ति साङ्गोपनिपदक्रमाः ॥ २१ ॥ भानुरुवाच-अथ तस्मिन्महादेवे परंज्योतिपि विश्वभुक् । शूलपाणिरमेयात्मा प्रादुरासीदृषध्वजः ।। २२ ।। ततस्तमब्रवीद्वाक्यं कारुण्याच्छुभया गिरा। वरं वरय दास्यामि येत्ते मनसि रोचते ॥ २३ ॥ व्यास उवाच-भगवन्कृतकृत्योऽस्मि दर्शनातव शंकर । जातं त्वद्विपयं ज्ञानं देवानामपि दुर्लभम् ॥ २४ ॥ . भक्ति परे भगवति त्वय्येवाव्यभिचारिणीम् । देहि मे देवदेवेश नान्यदिष्टं वरं मम ॥ २५ ॥ भानुरुवाच-एवमस्त्विति देवेशो व्यासायामिततेजसे । वरं दत्त्वा मुनीन्द्राय क्षणादन्ताहतोऽभवत् ।। २६ ॥ तस्माद्यासात्परो नान्यः शिवभक्तो जगत्रये । कृष्णो वा देवकीसूनुरर्जुनो वा महामतिः ।। २७ ।। एवं हरालब्धवरः कृष्णद्वैपायनः प्रभुः । तत्र यानि च लिङ्गानि तानि द्रष्टुं ययौ मुनिः ॥ २८ ॥२०८] इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे भीसौरे भानुमनुसंवादे महादेव- वरमदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ ऋषय ऊचुः-कानि दिव्यानि लिङ्गानि यानि द्रष्टुं ययौ मुनिः । आचक्ष्व तानि नः सूत माहात्म्यं चापि कृत्स्नशः ॥ १ ॥ मूत उवाच-यदुक्तं भानुना पूर्व मनवे मुनिसत्तमाः। तदेव कथपिण्यामि शृणुध्वं गदतो मम ॥२॥ आमेय्यामविमुक्तस्य वापी त्रैलोक्यविश्रुता । यत्र सनिहितो देवो नित्यं विश्वेश्वरः शिवः ॥३॥ यंत्र नानं द्विज श्रेष्ठा देवानामपि दुर्लभम् । भक्त्या यैस्तज्जलं पीतं ते रुद्रा एव भूतले ॥ ४ ॥ १ (घ. उ. च. छ.) तन्प्रव। २ (क.) 'स्वा देवेश त। (ख. ग.) "स्वां देवेश । ३ (च.) भेश त । ४ (क. स.) 'वीव्यास का (म.) वोदव्यास का । ५ (का. स.ग गम्ने म | ६ (क. स ग )"ति विशेशो। ५ ( म ग ) तो नित्य देवो वि। ८ (क. स. तय।

·१७ . नाराणसीलिङ्गमहिमवर्णनम् ।] व्यासकृतम् । तेषां लिङ्गानि जायन्ते हृदये त्रीणि मुव्रताः। दुर्लभ तज्जलं तस्मात्तिष्ठत्येव हि मुद्रितम् ॥ ५॥ तत्र सत्यवती सूनुः स्नात्वा चैव यथाविधि । अविमुक्तेश्वरं दृष्ट्वा लागलीशं ततो ययौ ॥ ६॥ तत्र ब्रह्मादयो देवाः सेवन्ते शूलपाणिनम् । तस्य दर्शनमात्रेण ज्ञानं पाशुपतं भवेत् ।।७।। जगाम स मुनिः पश्चाष्टुं वै तारकेश्वरम् । यत्रान्तकाले भगवाज्ञानं तत्संप्रयच्छति ॥८॥ पत्रैवानेन देवस्प स्थापित लिङ्गमुत्तमम् । यस्य दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥९॥ तदृष्ट्वा परमं लिडं व्यासः सत्यक्तीसृतः । यपो शुक्रेश्वरं द्रष्टुं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥१०॥ आराध्य मुनिना पत्र शुफ्रेणामिततेजसा । माता संजीविनी विद्या सुराणामपि दुर्लभा ।। ११ ॥ देवस्य वहिदिग्मागे कूपस्तिष्ठति शोभनः । रनानं तत्राश्वमेधस्य फलं यच्छति शोभनम् ॥ १२॥ तस्मिन्पे मुनिः सात्वा दृष्ट्वा शुक्रेश्वर शिवम् । प्रमेश्वरं ययौ द्रष्टुं तत्र ब्रह्मा विराट् स्वपम् ।। १३ ।। तपस्तत्वा महाघोरं पीतये पार्वतीपतेः । ब्रह्मत्वं प्राप्तवान्यमा योगं चान्ये महर्पयः ॥ १४ ॥ दर्शनात्तस्प लिङ्गस्य सर्वपनफलं लभेत् । पुनजंगाम भगवानोंकारेश्वरमव्ययम् ॥ १५॥ स्मरणाचस्प लिङ्गस्य मुच्यते सर्वपातकैः । पत्र सातान्छिकः सुक्ष्मी नित्यं तिष्ठति वै द्विजाः ।। १६ ।। अनुग्रहाप लोकानां पशुपाशविमोचकः। यत्र पाशुपताः सिद्धा ओंकारेश्वरमीवरम् ॥ १७ ॥ संपूज्य परमां सिद्धि प्राप्तवन्तो द्विजोत्तमाः। ऋष्णपक्षे धनुर्दश्यां तस्मिडिंग उपोपितः ॥ १८ ॥ * भोपामहितपुरता नाति . (...)रहा। 12 1.0.) oria (0 (+न..mmi (र. orange ·१८ . सौरपुराणम् [पष्टाध्याये यदि जागरणं कुर्यात्परां सिद्धिमवाप्नुयात् । ततः सत्यवतीसूनुः कृत्तिवासेश्वरं ययौ ॥ १९ ॥ उपासते महादेवं यत्र ब्रह्मादयः मुराः । मुनयः शंसितात्मानो रुद्रज्ञाप्यपरायणाः ॥ २० ॥ कृत्तिवासेश्वरे लिले लीलाश्च बहवो द्विजाः । देवस्य पूर्व दिग्भागे हंसतीर्थ महत्सरः ॥ २१ ॥ स्नात्वा तत्र महादेवं कृत्तिवासेश्वरं शिवम् । श्ये द्रक्ष्यन्ति महात्मानस्ते वै ब्रह्मादिवन्दिताः ।। २२ ।। सकृत्पश्यति यो भक्त्या कृत्तिवासेश्वरं विभुम् । न पतत्येव संसारे रुद्र एव न संशयः ।। २३ ।। हंसतीर्थे नरः स्नात्वा कृत्तिवासेश्वरं विभुम् । संपूज्य परया भक्त्या कृत्तिवासेश्वरं शिवम् ॥ २४ ॥ न पतत्येव संसारे नात्रकार्या विचारणा। ययौ रत्नेश्वरं द्रष्टुं मोक्षो यत्र प्रतिष्ठितः॥ २५ ॥ दर्शनात्तस्य लिङ्गस्य फलं वक्तुं न शक्यते । सर्वस्मादधिको योगो वेदविद्भिनिषेव्यते ॥ २६ ॥ योऽयं पाशुपतो योगः पशुपाशविमोचकः । वादशभिः सम्यकृते पाशुपते द्विजाः ॥ २७ ॥ रत्नेश्वरे तदा ज्योतिर्दर्शनान्मनेलोत्तमः । रत्नेश्वरं तु संपूज्य पाराशर्यों महामुनिः ॥ २८ ॥ द्रष्टुं देवाधिदेवेशं वृद्धकालेश्वरं ययौ । तस्मिलिङ्गे महादेवः सदा तिष्ठति लीलया ।। २९ ॥ अनुग्रहाय लोकानामुमया सह विश्वभुक् । पृथिव्यां यानि लिङ्गानि सन्ति दिव्यानि वै द्विजाः ॥ ३० ॥ वृद्धकालेश्वरे दृष्टे दृष्टान्येव न संशयः । देवस्य पूर्वदिग्भागे कूपो मुनिनिपेवितः ॥ ३१ ॥ पूरितः पुण्यसलिलेवदेवेन शंभुना। यैः पीतं तस्य सलिलं पाकृतैश्चलुफत्रयम् ॥ ३२ ॥ * घडचछसज्ञितपुस्तष्वय शोको नास्ति । १(फ स. ग. ) य सशिता०१ २ (प. स.ग.) महामरः 13 (च.) र विभा। ४ ( क. स. ग.) गायनो मुनिः । ययौ ।

·१९ . वाराणमीलिङ्गमहिमवर्णनम् ।] व्यासकृतम् । प्रकृतिमुच्यते तेभ्यो मुक्तात्मानो भवन्ति ते । तत्र द्वैपायनो विपाः सानं कृत्वा समाहितः ।। ३३ ॥ वृद्धकालेश्वरं लिङ्गं संपूज्य च ततो पयौ। मन्दाकिनीतटे रम्य मुनिसिद्धनिपेविते ॥ ३४ ॥ मध्यमेश्वरनामानं मोक्षलिङ्गमनुत्तमम् । यत्र ब्रह्मादयो देवा मुनयः सनकादपः ॥ ३५ ॥ उपासते परं लिङ्गं शिवदर्शनकाक्षिणः । मन्दाकिन्यां मुनिः नात्वा दृष्ट्वा चै मध्यमेश्वरम् ।। ३६ ॥ घण्टाकर्णहदै स्नात्वा लिई तद्विमलं शिवम् । प्रतिष्ठाप्य मुनिश्रेष्ठो लब्धवाज्ञानमुत्तमम् ।। ३७ ॥ घण्टाकर्णहदें तत्र दृष्टा व्यासेश्वरं शिवम् । यत्र यत्र मृतो वाऽपि वाराणस्पां मृतो भवेत् ॥ ३८ ॥ ततः सत्पवतीसूनुः कपर्दीश्वरीश्वरम् । द्रष्टुं जगाम विमेन्द्रा लिङ्गं तत्पारमेश्वरम् ॥ ३९ ॥ पिशाचमोचनं नाम तत्र तीर्थमनुत्तमम् । रुद्रलोकस्य सोपानमिति प्राह महामुनिः ॥ ४० ॥ ये द्रक्ष्यन्ति कपर्दीशं कृतार्थास्ते न संशयः । मानपी तनुमाश्रित्य रुद्रा एव न संशयः ॥ ४१ ।। तस्मस्ती मुनिः नावा संतप्यं च मुरान्पितॄन् । कपर्दीश्वरमीशानं संपूज्य प्रययौ मुनिः ॥ ४२ ।। २५० ।। इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसेवादे वाराणसी- लिङ्गमहिमवर्णनं नाम पष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ सूत उवाच-पुनर्जगाम भगवान्कृष्णद्वैपायनः प्रभुः । द्रष्टुं दक्षेश्वरं देवं मनानां सिद्धिदायकम् ॥१॥ पच्छिवावज्ञया पापं जातं दक्षप्रजापतेः । तस्य पापस्प मोक्षाय तस्मिल्टिने द्विजोत्तमाः ॥ २ ॥ आराध्य देवदेवेशं बहून्यब्दशतानि वै । तस्य प्रसनो भगवान्देवदेवः सहोमया ।। ३ ॥ १(इ.) विप्रः ना।२ (क. स्व. ग ) ०२ देव स013 ( क. ख. ग.) दे तत्र लिग ४ ( क. व. ग.) मात्वा ११५ ( क.) म्। इन्द्रलोक, च, छ,) °नुपीत .घ. ह. च. 3.) नरः साग ·१८ . सौरपुराणम् [पष्ठाध्याये. यदि जागरणं कुर्यात्परां सिद्धिमवाप्नुयात् । ततः सत्यवतीसूनुः कृत्तिवासेश्वरं ययौ ॥ १९ ॥ उपासते महादेवं यत्र ब्रह्मादयः मुराः । मुनयः शंसितात्मानो रुद्रजाप्यपरायणाः ।। २० ।। कृत्तिवासेश्वरे लिड़े लीलाश्च बहवो द्विजाः । देवस्य पूर्व दिग्भागे हंसतीर्थ महत्सरः ॥ २१ ॥ स्नात्वा तत्र महादेवं कृत्तिवासेन्चर' शिवम् । श्ये द्रक्ष्यन्ति महात्मानस्ते वै ब्रह्मादिवन्दिताः ॥ २२ ॥ सकृत्पश्यति यो भक्त्या कृत्तिवासेश्वरं विभुम् । न पतत्येव संसारे रुद्र एव न संशयः ॥ २३ ॥ हंसतीर्थे नरः स्नात्वा कृत्तिवासेश्वरं विभुम् । संपूज्य परया भक्त्या कृत्तिवासेश्वरं शिवम् ।। २४ ॥ न पतत्येव संसारे नात्रकार्या विचारणा । ययौ रत्नेश्वरं द्रष्टुं मोक्षो यत्र प्रतिष्ठितः ।। २५ ।। दर्शनात्तस्य लिङ्गस्य फलं वक्तुं न शक्यते । सर्वस्मादधिको योगो वेदविद्भिर्निपेव्यते ॥ २६ ॥ योऽयं पाशुपत्तो योगः पशुपाशविमोचकः । वर्षीदशभिः सम्यकृते पाशुपते द्विजाः ॥ २७ ॥ रत्नेश्वरे तदा ज्योतिर्दर्शनान्मनेलोत्तमः । रत्नेश्वरं तु संपूज्य पाराशर्यो महामुनिः ॥ २८ ॥ द्रष्टुं देवाधिदेवेशं वृद्धकालेश्वरं ययौ । तस्मिलिँङ्गे महादेवः सदा तिष्ठति लीलया ॥ २९ ॥ अनुग्रहाय लोकानामुमया सह विश्वभुक् । पृथिव्यां यानि लिङ्गानि सन्ति दिव्यानि वै द्विजाः ॥ ३० ॥ वृद्धकालेश्वरे दृष्टे दृष्टान्येव न संशयः । देवस्य पूर्वदिग्भागे कुपो मुनिनिषेवितः ॥ ३१ ॥ पूरितः पुण्पसलिलैव्वदेवेन शंभुना। यैः पीतं तस्य सलिलं प्राकृतैश्शुलुकत्रयम् ॥ ३२॥ घडचछसहितपुस्तकेष्वय भोको नास्ति । . १(क स ग. ) . सशिता० २ (फ. स. ग.) महासरः । ३ (च ) 0 वि । ४ ( क. स ग ) कृष्णद्वैपायनो मुनिः । ययौ । ५ (घ.) °नुजेश्वरः । रस ·२१ •शिवमहिमवर्णनम् ।। व्यासकृतम् । यस्य वामाङजो विष्णुदक्षिणाडाभवाम्यहम् । यस्पाऽऽज्ञयाऽखिले विश्वं सूर्यो भ्रमति सर्वदा ॥ १८॥ चन्द्रश्च तारकाचैव ग्रहाश्च भुवनानि च । धर्माधर्मव्यवस्था च वर्णाश्चैवाऽऽश्रमाणि च ॥ १९ ॥ तिष्ठन्ति शासनानस्य देवदेवस्प शूलिनः । सा च शक्तिः परा गौरी स्वेच्छाविग्रहचारिणी ॥ २०॥ तव पुत्रीति दुर्बुद्धे मन्यसे तमसाऽऽवृतः। कस्तां जानाति विश्वेशीमीश्वरार्धशरीरिणीम् ।। २१ ॥ अहं नाद्यापि नानामि चक्री शकस्य का कथा । स्वेच्छाविग्रहरूपिण्या गौर्या सह पिनाकधृक् ॥ २२ ॥ नामयत्पखिलं विश्वमिति सत्पं न संशयः। स एव बभाति पशून्नस्मदादीन्महेश्वरः ॥ २३ ॥ स एव मोचको देवः पशूनां न इतिश्रुतिः । नामसंकीर्तनाद्यस्य भिद्यते पापपारम् ॥ २४ ॥ कथं न पूज्यते देवस्त्वया दक्ष मुदुर्मते । शंभोरवज्ञा यन्नाऽऽस्ते स्थातव्यं नैव सूरिभिः ॥ २५ ॥ इत्युक्त्वा प्रययौ ब्रह्मा स्तूयमानो महर्षिभिः ॥ २६ ॥ सूत उवाच-गते चतुर्मुखे देवे सर्वलोकपितामहे । दधीचिरवीदक्ष मुनीनामग्रणी स्वयम् ॥ २७ ॥ दधीचिरुवाच-कथं देवाधिदेवेशः कर्मसाक्षी सनातनः । विश्वेश्वरी महादेवस्त्वया दक्ष न पूज्यते ।। २८ ।। वाचकः पणवो यस्य ज्ञानमूर्तेरुमापतेः । अनुग्रहं विना तस्य कथं जानौति शूलिनम् ॥ २९ ॥ एक एवेति यो रुद्रः सर्ववेदेषु गीयते। तस्य प्रसादलेशेन मुक्तिर्भवति किंकरी ॥ ३० ॥ प्रसङ्गात्कौतुकाल्होभागपादज्ञानतोऽपि वा । हर इत्युच्चरन्मयः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३१ ॥ अहो दक्ष तवाज्ञानं तव नाशस्य कारणम् । केनापि हेतुना जातमिति मे भाति निश्चितम् ।। ३२॥ . (घ. इ.) गाइकरो यहा २ (क,स.ग.) °सर्व सू०१३ (का. स. ग.) मा. स्तथा ॥१९॥४(क.ख.ग.) °षारि ५ (प.),नामि शू०६(क.मग.च.) देवेषु ।

·२० . सौरपुराणम् [मप्तमाध्याये ददौ माहेश्वरं योग तस्मै दक्षाय धीमते । लब्ध्वा तं परमं योगं तस्मिलिङ्गेलयं गतः ॥ ४ ॥ ततः प्रभृति तल्लिङ्गं योगिभिः सेव्यतै द्विजाः । योगं ददाति सर्वेषां देवो, दक्षेश्वरः शिवः ॥५॥ गडापां प्रयतः सात्वा दृष्ट्वा दक्षेश्वरं शिवम् । प्राप्नोति परमं योगमिति द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥६॥ स्नात्वा सत्यवतीसूनुर्गङ्गायां प्रयतो द्विजाः । दृष्ट्वा दक्षेश्वरं देवं ययौ पश्चात्रिलोचनम् ॥ ७ ॥ ऋषय ऊचुः-हेतुना केन दक्षस्य निन्दाऽभूच्छांकरी पुरा । कारणं वद तत्सूत श्रोतुं वान्छा भवर्तते ॥ ८॥ सूत उवाच-आसीद्ब्रह्ममुतो दक्षः पुनः प्राचेतसोऽभवत् । शप्नो देवेन रुद्रेण क्रोधाच्छंभोरवज्ञया ।।९।। वैरं निधाय मनसि शंभुना सह सुनताः । दक्षः माचेतसो यज्ञमकरोजाह्नवीतटे ॥ १० ॥ तस्मिन्यज्ञे समाहृता इन्द्राद्या देवतागणाः। ऋषयो मुनयः सिद्धा राजानः प्रथितौजसः ॥ ११ ॥ ब्रह्मा च विष्णुना सार्धमाहूतस्तेन धीमता । 'देवान्सांश्च भागार्थमोहूतान्यासंभवः ॥ १२ ॥ दृष्ट्वा शिवेन रहितान्दक्षं.प्रत्येवमब्रवीत् । ब्रह्मोवाच-अहो दक्ष महामूढ दुर्बुद्धे किं कृतं त्वया । देवाः सर्वे समाहृताः शंकरेण विना कथम् ॥ १३ ॥ अन्तर्यामी स विश्वेशः सर्वेपामेव देहिनाम् । भोक्ता स सर्वयज्ञानां शंकरः परमार्थतः ॥ १४ ॥ एते च मुनयः सर्वे तव साहाय्यकारिणः । न जानन्ति पर भावं महादेवस्य शूलिनः ॥ १५॥ एते च देवाः शक्राद्या आगता यज्ञमागिनः । तन्मायामोहिताः सर्वे न जानन्ति पिनाकिनम् ॥ १६ ॥ यस्य पादरजःस्पर्शाद्ब्रह्मत्वं प्राप्तवानहम् । शाङ्गिणाऽपि सदा मूी धार्यते कः शिवात्परः ॥ १७ ॥ १(प.) ते युधाः । यो। २ (च.) गर्गायो । ३ ( क. स. ग.) तो रुद्रेण देवेन र ४ (क. स.ग. देवाय सर्वान्भागा५(फ स.ग ) मागता| ·२१ . •शिवमहिमवर्णनम्।। व्यासकृतम्। पस्य वामाङ्गजो विष्णुदक्षिणाङ्गाग्वाम्यहम् । यस्याऽऽजयाऽखिल विश्वं सूर्यो भ्रमति सर्वदा॥१८॥ चन्द्रश्च तारकाश्चैव ग्रहाश्च भुवनानि च । धर्माधर्मव्यवस्था चे वर्णाश्चैवाऽऽश्रमाणि च ॥ १९ ।। तिष्ठन्ति शासनात्तस्य देवदेवस्प शूलिनः । सा च शक्तिः परा गौरी स्वेच्छाविग्रहचारिणी ।। २० ॥ तव पुत्रीति दुर्बुद्धे मन्यसे तमसाऽऽवृतः । कस्तां जानाति विश्वेशीमीश्वरार्धशरीरिणीम् ॥ २१ ॥ अहं नाथापि नानामि चक्री शक्रस्प का कथा । स्वेच्छाविग्रहरूपिण्या गौर्या सह पिनाकधृक् ॥ २२ ॥ नामपत्पखिलं विश्वमिति सत्यं न संशयः। स एव बनाति पशूनस्मदादीन्महेश्वरः ॥ २३ ।। स एव मोचको देवः पशूनां न इतिश्रुतिः । नामसंकीर्तनाद्यस्य भिद्यते पापपञ्जरम् ।। २४ ॥ कथं न पूज्यते देवस्त्वया दक्ष मृदुमते | शंभोरवज्ञा यत्राऽऽस्ते स्थातव्यं व सूरिभिः ॥ २५ ॥ इत्युक्त्वा प्रययौ ब्रह्मा स्तूयमानो महापभिः ॥ २६ ॥ सूत उवाच-गते चतुर्मुखे देवे सर्वलोकपितामहे । दधीविरबवीदक्ष मुनीनामग्रणीः स्वयम् ॥ २७ ॥ दधीचिरुखाच-कधं देवाधिदेवेशः कर्मसाक्षी सनातनः । विश्वेश्वरो महादेवस्त्वया दक्ष न पूज्यते ॥ २८ ॥ वाचकः प्रणवो यस्य ज्ञानमतेरुमापतेः । अनुग्रहं विना तस्प कयं जानोति शुलिनम् ।। २२ ।। एक पर्वति यो रुद्रः सर्ववेदेषु गीयते । तस्य प्रसादलेशेन मुक्तिर्भवति किंफरी ।। ३०॥ मसलात्कौतुकाल्होमागपादज्ञानतोऽपि वा । हर इत्युपरन्मर्पः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३१ ।। भदौ दक्ष तवाज्ञानं तब नाशस्प फारणम् । केनापि हेतुना जातमिति मे भाति निधितम् ॥ ३२॥ . (प... २ (क.स.ग.) ०१ (क.प.ग.) मा. or ur (RMA.OR१५ ( PAR(प.ग.प.)।

·२२ सौरपुराणम् [सप्तमा-गा एवं दधीचेर्वचनं श्रुत्वा दक्षो विचक्षणः । दधीचिमब्रवीद्विप्राः शक्रादीनां च संनिधौ ॥ ३३ ॥ दक्ष उवाच-नाहं नारायणाद्देवात्पश्याम्यन्यं द्विजोत्तम । कारणं सर्ववस्तूनां नास्तीत्येवं मुनिश्चितम् ॥ ३४ ॥ दधीचिरुवाच-उमया सह यो देवः सोम इत्युच्यते बुधैः । स एव कारणं नान्यो विष्पोरपि हि वै श्रुतिः ॥ ३५ ॥ तस्माद्यः सर्वदेवानामधिकश्चन्द्रशेखरः। इज्यते सर्वयज्ञेषु कथं दक्ष न पूज्यते ॥ २६ ॥ यज्ञस्य पालको विष्णुरिति पनिश्चितं त्वया । भविष्यत्यन्यथैवाशु पश्यतः कमलापतेः ॥ ३७॥ एते च ब्राह्मणाः सर्वे ये द्विपेन्ति महेश्वरम् । भवन्तु वेदवादास्ते तमोपहतचेतसः ।। ३८ ॥ पापण्डाचारनिरताः सर्वे निरयगामिनः । कलौ युगे तु संप्राप्ते दरिद्राः शूद्रयानकाः ॥ ३९ ॥ सर्वस्मादधिको रुद्रः पशुपाशविमोचकः। पराङ्मुखस्तु पुष्माकं मा भदिज्याकरी गतिः ॥ ४०॥ इति शम्वा यपी विमो दधीचिर्मुनिपुङ्गवः । स्वाश्रमं मुनिभिजुष्टमोंकारं नर्मदातटे ॥ ४१॥ एतस्मिन्नन्तरे गौरी परव्योमात्मिका शिवा । दक्षपज्ञस्य वृत्तान्तं श्रुत्वा देवऋपेर्मुखात् ।। ४२ ।। माह विश्वाधिकं रुद्र मणतातिमभञ्जनम् । निरीक्ष्यमाणं देवेशी परानन्दैकविग्रहम् ॥ ४३ ॥ श्रीदेव्युवाच-योऽयं पाचेतसो दक्षः पिता मे पूर्वजन्मनि । आवामवज्ञाप पंथ यज्ञं कतुं प्रचक्रमे ४४ ॥ देवाः सर्वे समाहता विष्णुना सह शंकर । आदित्या वसवो रुद्राः साध्याश्चैव मरुद्गणाः ॥ ४५ ॥ ऋपयो मुनयः सिद्धा देतेया दानवाथ ये । राजानश्च महाभागा गन्धर्वाः किंनरास्तथा ॥ ४६॥ 11.) गुण(पग ग.) सहिती दे०१३ (5. U. पहा ४ (प. ६.) मारम. (प.स.मारम म०१५ फ.स.) तो म०१६(ग.म.

·. जारभद्रोत्पतिः। व्यासकृतम् । अवज्ञाकारिणस्तस्य यज्ञ शीघ्रं विनाशय । तेन मे जायते प्रीतिरतुला भक्तवत्सल ॥४७॥ एवं देव्या वचः श्रुत्वा देवदेवः पिनाकधृक् । असृजत्तक्षणाच्छंभुरीरभद्रं महाबलम् ॥ ४८ ।। सहस्त्रसिंहवदनं प्रलयाग्निसममभम् । सहस्रबाहुं जटिलं दुष्टानां च भयंकरम् ॥ ४९ ॥ भक्तानां वरदं देवं सूर्यसोमामिलोचनम् । उमाकोपोद्भवा देवी भद्रकाली भयंकरी ॥ ५० ॥ अन्याश्च देव्यो रुद्राश्च शतशो रोमसंभवाः । भद्रकाल्पा सह तदा वीरभद्रो महाबलः ॥ ५१ ।। पहितो देवदेवेन दक्षयज्ञजिघांसया। गत्वा स यज्ञं दक्षस्य भस्मसादकरोतिजाः ॥५२॥ दक्षस्तदडवं कर्म दृष्वाऽथ भयविह्वलः। गतस्तच्छरणं शीघ्रं वीरभद्रस्प शूलिनः ॥ ५३॥ उवाच वीरभद्रस्तं दक्षं पाचेतसं द्विजाः । तस्प पापविमोक्षाय फारुण्यामृतवारिधिः ।। ५४ ॥ वीरभद्र उवाच-गच्छ वाराणसी दस सर्वपापप्रणाशनीम् । अनुग्रहाथं लोकानां यत्र तिष्ठति शंकरः ॥५५॥ अनुग्रहाद्गवतो देवदेवस्प शूलिनः। अनेनैव शरीरेण तत्र मोक्षं गमिष्यसि ॥ ५६ ॥ सूत उवाच-वीरभद्रस्य वचनं श्रुत्वा दक्षो महामतिः। गत्वा वाराणसी शीघ्रं सर्वसङ्गविवर्जितः ।। ५७ ॥ मतिष्ठाप्य महालि गडातीर मनोरमे। आराध्य परया भक्त्या तस्मिल्लिङ्गे लयं गतः ॥ ५८ ॥ दक्षेश्वरस्य माहात्म्यं कथितं मुनिपुङ्गवाः। त्रिलोचनस्प माहात्म्पं सांपतं वर्ण्यते मया ।। ५९ ॥ ३०९ ॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे दक्षेश्वर- माहात्म्यादिकथनं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ मूत उवाच-त्रिलोचनात्परं लिहं वाराणस्पां न दृश्यते । सदा संनिहितो नित्यं यस्मिलिने शिवः स्थित्तः ॥ १ ॥ (घ... न छ.) वाः । रुदण २ (क. म. ग.) : ययौ तयार (.)ar- परी ४ (क.स.ग.), तम्मिा ५ (घ..) प्रतिष्टित. ! .

·२४ ३ सौरपुराणम् [भष्टमाध्याय, यानि स्थितानि लिङ्गानि वाराणस्पां द्विजोत्तमाः। दृष्टान्येव भवन्त्येव दृष्टे लिने त्रिलोचने,॥ २॥ असंख्यातानि पापानि ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा। कृतानि नाशयत्येवं देवदेवत्रिलोचनः ॥३॥ मायापाशेन बद्धानां सर्वेपां माणिनामपि । मुक्तिं ददाति परमां देवदेवत्रिलोचनः ॥ ४ ॥ पश्चिमाभिमुखं लिङ्गं सर्पमेखलमण्डितम् । तस्य दर्शनमात्रेण कोटिलिङ्गार्चनं फलम् ॥ ५॥ त्रिलोचनं मुसंपूज्य कृष्णद्वैपायनो.मुनिः। ययौ कामेश्वरं द्रष्टुं सिद्धलिङमनुत्तमम् ॥ ६ ॥ ददौ दुर्वाससे यत्र देवदेवो महेश्वरः । प्रसन्नो विविधाः सिद्धीः सर्वेपामपि दुर्लभाः ॥ ७ ॥ अन्यश्चापि वरो दत्तो देवदेवेन शूलिना । कृतानां क्रियमाणानां सर्वेपां तपसामपि ॥ ८॥ क्रोधो नाशकरः प्रोक्तो हन्यथैव मुने स्तुते । तस्य दक्षिणदिनभागे कामकुण्डमिति स्मृतम् ॥ ९॥ तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या दृष्ट्वा कामेश्वरं शिवम् । ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुक्तो याति परां गतिम् ॥ १० ॥ अन्यान्यपि च लिङ्गानि वाराणस्यां स्थितान्यपि । संख्यामपि न जानाति तेषां देवश्चतुर्मुखः ॥ ११ ॥ को वा वदति माहात्म्पमृते देवान्महेश्वरात् । 'नन्दीश्वरो वा जानाति प्रसादागिरिजापतेः ॥ १२॥ अथ सत्यवतीसूनुष्टुं देवीं शिवां पराम् । विशालाक्षी द्विजश्रेष्ठा यत्र संनिहिता शिवा ॥ १३ ॥ तां दृष्ट्वा विधिवद्भक्त्या संपूज्य च महामुनिः। पैरानन्दात्मिकां गौरी स्तुति मत्वा चकार सः॥१४॥ व्यास उवाच-विशालाक्षि नमस्तुभ्यं परब्रह्मात्मिके शिवे । त्वमेव माता सर्वेषां ब्रह्मादीनां दिवौकसाम् ॥ १५॥ १ (घ. इ.ध. छ.) ०२ दृष्टे लिरिलोचने ॥ ३॥ २ (क. ख.ग. च. छ.) परां न ३ (कस. ग.)ति गस्या | ·२२ . विशालाक्षीस्तुतिः । व्यासकृतम् । इच्छाशक्तिः क्रियाशक्तिज्ञानशक्तिस्त्वमेव हि । ऋज्वी कुण्डलिनी सूक्ष्मा योगसिद्धिप्रदायिनी ॥ १६ ॥ स्वाहा स्वधा महाविद्या मेधा लक्ष्मीः सरस्वती । सती दाक्षायणी विद्या सर्वशक्तिमयी शिवा ॥ १७ ॥ अपणी चैकपणी च तों चैकैकपाटला । उमा हैमवती चापि कल्याणी चैव मातृका ॥ १८॥ ख्यातिः प्रज्ञा महाभागा लोके गौरीति विश्रुता । गणाम्विका महादेवी नन्दिनी जातवेदसी ॥ १९ ॥ सावित्री वरदा.पुण्या पावनी लोकविश्रुता। आयती नियती रौद्री दुर्गा भद्रा प्रमाथिनी ॥ २० ॥ कालरात्री महामाया रेवती भूतनायिका । गौतमी कौशिकी चाय चण्डी कात्यायनी सती ॥ २१ ॥ वृषध्वजा शूलधरा परमा ब्रह्मचारिणी। महेन्द्रोपेन्द्रमाता च पार्वती सिंहवाहना ॥ २२ ॥ एवं स्तुत्वा विशालाक्षी दिव्यरेतैः मुनामभिः । कृतकृत्योऽभवद्यासो वाराणस्यां द्विजोत्तमाः ॥ २३ ॥ वाराणस्पां विशालाक्षी गङ्गा विश्वेश्वरः शिवः । भक्तिः पशुपतौ तन्न दुर्लभ हि चतुष्टयम् ॥ २४ ॥ यः पश्यति विशालाक्षी स्नात्वा गङ्गाम्भसि द्विजाः । अश्वमेधसहस्रस्य फलमानोत्पनुत्तमम् ॥ २५॥ वाराणस्यारतु माहात्म्यमिति किंचिन्मयोदितम् । पः पठेन्नमृणुयाद्वाऽपि याति माहेश्वरं पदम् ॥ २६ ॥ ३३५ ।। इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे त्रिलोचन- मादात्म्यादिकथनं नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥ ऋपय ऊचुः-किं लक्षणं पुराणानां तेषां दानेन किं फलम् । अन्पेषामपि दानानां व्रतानां च विशेपतः॥१॥ वर्णानामाप्रमाणां च तेषां वै लक्षण पथा। सतः श्राद्धविधानं च मायश्चित्तं कथं भवेत् ॥ २॥ १ (८.)ीना मार (प.) विभा म| 3 (म. .) गोवा ४ (क. स. ग. निपटारा 1 3०१५(क. स. म.) श्री.पैर ०६ (स.ग.) यानि । ७ (रा. ग. ( Oufain(६.) orat ९ (५४. च..) ort 1 १.(अ.ज. ना .

·सौरपुराणम् [नवमाध्या सर्वमेतदशेपेण सूत नो वक्तुमर्हसि । सूत उवाच-यदुक्तं भानुना पूर्व पुत्राय मनवे द्विजाः । तदहं संप्रवक्ष्यामि शृणुध्वं गदतो मम ॥ ३ ॥ सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशा मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ ४॥ ब्राह्मादीनां पुराणानामुक्तमेतत्तु लक्षणम् । एतच्चोपपुराणानां खिलत्वाल्लक्षणं स्मृतम् ॥ ५॥ ब्राह्म पुराणं तत्राऽऽयं संहितायां विभूपिनम् । श्लोकानां दशसाहस्रं नानापुण्यकथायुतम् ॥ ६ ॥ पानं द्वितीयं कथितं तृतीयं वैष्णवं स्मृतम् । चतुर्थ वायुना प्रोक्तं वायवीयमिति स्मृतम् ॥७॥ ततो भागवतं प्रोक्तं भागद्वपविभूषितम् । चतुर्भिः पर्वभिः मोक्तं भविष्यं तदनन्तरम् ॥ ८॥ नारदीयं तथाऽऽग्नेयं मार्कण्डेयमतः परम् । दशमं ब्रह्मवैवर्त लिङ्गमेकादशं परम् ॥ ९ ॥ भागद्वयेने लैा च ततो वाराहमुत्तमम् । संयुक्तमष्टभिः खण्डः स्कान्दं चैवातिविस्तरम् ॥१०॥ ततस्तु वामनं कौम भागद्वयविराजितम् । मात्स्यं च गारुडं प्रोक्तं ब्रह्माण्डं च ततः परम् ।। ११ ।। भागदपेन कथितं ब्रह्मापडमिति संज्ञितम् । खिलान्युपपुराणानि यानि चोक्तानि सूरिभिः ॥ १२ ॥ इदं ब्रह्मपुराणस्य खिलं सौरमनुत्तमम् । संहिताद्वयसंयुक्तं पुण्यं शिवकथाश्रयम् ॥ १३ ॥ आद्या सनत्कुमारोक्ता द्वितीया सूर्यभापिता। इयं पुण्यतमा ख्याता संहिता पापनाशिनी ॥ १४ ॥ वैवस्वताय मनवे कथिता रविणा पुरा । दानमस्य पुराणस्प दानानामुसमं द्विजाः ॥ १५॥ यो दद्याच्छिवभक्ताय ब्राह्मणाप तपस्विने । यानि दानानि लोये.पु प्रसिद्धानि द्विजोत्तमाः ॥ १६ ॥ 1(ग.भ...च.ए.) लिम्।

·२७ पुराणदानफलम् । न्यासकृतम् । सर्वेषां फलमानोति चतुर्दश्यां न संशयः । वामं पुराणं प्रथम ददाति श्रद्धयान्वितः ॥१७॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते । पायं ब्रह्माणमुद्दिश्य यो ददाति गुरोदिने ॥ १८॥, द्विजाय वेदविदुपे ज्योतिष्टोमफलं लभेत् । वैष्णवं विष्णमुद्दिश्य द्वादश्यां प्रयतः शुचिः ॥ १९ ॥ अनूचानाय यो दद्याद्वैष्णवं पदमाप्नुयात् । ददाति सूर्यभक्ताय यस्तु भागववं द्विजाः ॥ २० ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वरोगविवर्जितः। जीवेद्वप॑शतं साग्रमन्ते वैवस्वतं पदम् ॥ २१ ॥ वैशासे शुक्लपक्षस्य तृतीयाऽक्षयसंज्ञिता। तस्यां तिथौ संपतात्मा ब्राह्मणायाऽऽहितोमये ।। २२ ।। भविष्याख्यं पुराणं तु ददाति श्रद्धयान्वितः । अश्वमेधस्प यज्ञम्य फलमानोत्पनुत्तमम् ॥ २३ ॥ मार्कण्डेयं तु यो दद्यात्सप्तम्यां प्रपतात्मवान् । सूर्यलोकमवाप्नोति सर्वपापविवर्जितः ॥ २४ ॥ आग्नेयं प्रतिपद्येच मदद्यादाहिताप्रये । , राजसूयस्य यज्ञस्य फलं भवति शाश्वतम् ॥ २५ ॥ ददाति नारदीय पश्चतुर्दश्यां समाहितः । द्विजाय शिवभक्ताप शिवलोके महीयते ॥ २६ ॥ यो दद्यावन्मवैवर्त वैष्णवाय समाहिव:-।। ब्रह्मलोकमवाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। २७ ।। फातिकस्य चतुर्दश्यां शुऊपक्षम्य सताः) लेई दधादिजन्द्राय शिवार्चनरताप वै ॥ २८ ॥ सर्वपापरिनिर्मक्तः सर्वेश्चर्यसमन्वितः। पाति माहेश्वरं धाम सर्वलोकोपरि स्थितम् ॥ २९॥ द्वादश्यां संयतो भूत्वा ब्राह्मणाप तपस्विने । यो वै ददाति वाराहं विष्णुलोकै स गच्छति ॥ ३० ॥ स्कान्दं शिवचतुर्दश्यां पदधाच्छिरयोगिने । नानी भवति निन्द्रा महादेवप्रसादतः ॥ ३१॥ * धमतापुस्ताय भोको नास्ति । ite १६. °0 31 २ (क.प.ग.) तामने ॥ २२॥ 3 (.प.) प्रतः ।

·२८ . सौरपुराणम् [दशमाध्या द्वादश्यां वा चतुर्दश्यां दद्याद्वामनमुत्तमम् । तस्य देवस्य तं लोकं मामोत्यक्षयमुत्तमम् ।। ३२॥ दद्यात्कौम चतुर्दश्यां योगिने प्रयतात्मने । सर्वदानस्य यत्पुण्यं सर्वयनस्प यत्फलम् ।। ३३ ।। माप्नोति तत्फलं विद्वानन्ते शैवं परं पदम् । मात्स्यं दद्यादिजेन्द्राय प्रयतश्चोत्तरायणे ॥ ३४ ॥ विमुक्तः सर्वपापेभ्यः शिवलोके महीयते । गारुडे शिवमुद्दिश्य दद्याच्छिवतिथौ द्विजाः ॥ ३५ ॥ वाजपेयसहस्रस्य फलमाप्नोत्यनुत्तमम् । प्रदद्याच्छिवभक्ताय ब्रह्माण्डमिति यत्स्मृतम् ॥ ३६॥ शिवस्य पुरतो भक्त्या संप्राप्ते दक्षिणायने । चन्द्रस्य ग्रहणे वाऽथ भानोरपि च मुन्नताः ॥ ३७॥ गणाधिपत्यमाप्नोति देवदेवस्य शलिनः । एवमुक्तः पुराणानां क्रमो दानेन यत्फलम् ॥ ३८॥ मोक्तं समासतो विमाः सूर्यो यत्स्वयमब्रवीत् । पः पठेदिममध्याय महादेवस्य संनिधौ ।। ३९ ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो वाजपेयफलं लभेत् ॥ ४० ॥ ३७५ ॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे यामादि- पुराणक्रमदानफलकथनं नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ नित्यं नैमित्तिकं काम्यं विमलं च चतुर्विधम् । दानं पात्रे प्रदांतव्यं नापानेऽष्यणुमात्रकम् ।।१।। पात्रभूतान्प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः । भानुना देवदेवेन मनवे कथिताश्च ये ॥ २॥ न दानादधिकं किंचिद्विद्यते भुवनत्रये । दानेन प्राप्यते स्वर्गः श्रीर्दानेनैव लभ्यते ॥ ३ ॥ दानेन मामुपासौख्य रूप कान्ति यशो बलम् । दानेन जयमाप्नोति मुक्तिर्दानेन लम्पते ॥ ४ ॥ दानेन शत्रूञ्जपति व्याधिदानेन नश्यति । दानेन लभते विद्या दानेन युवती जनः ॥ ५ ॥ २(प. . ग. N. T.) स तस पत २(प. य. ग.) गाजपमयान (.) १२१२०१४ (प..).°म नोडा०५(प.)न्तियनारा ·बानाई विप्रकथनम्। व्यासकतम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां साधनं परमं स्मृतम् । दानमेव न चैवान्यदिति देवोऽब्रवीद्रविः ॥ ६॥ तस्माद्दानाय सत्पात्रं विचायव प्रयत्नतः । दातव्यमन्यथा सर्व भस्मनीव हुतं भवेत् ॥ ७॥ . वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञाः शान्ताश्चैव जितेन्द्रियाः । श्रौतस्मार्तक्रियानिष्ठाः सत्यनिष्ठाः कुटुम्बिनः ॥ ८॥ तपस्विनस्तीर्थरताः कृतज्ञा मितभाषिणः। गुरुशुश्रूपर्णरता नित्य स्वाध्यायशीलिनः ॥ ९॥ महादेवार्चनरता भूतिशासनभूषिताः। वैष्णवाः सूर्यभत्ता वा पानभूता द्विजोत्तमाः ॥ १० ॥ एभ्य एव पदातव्यमीहेदानफले यदि । आपपि न दातव्यमन्येभ्य इति निश्चितम् ॥ ११ ॥ यस्तु माहेश्वरो विषो जातिमात्रोऽपि यद्यपि । उत्तमः सर्वपात्राणां तस्मै दत्तं तदक्षयम् ॥ १२ ॥ शिवभक्तमतिक्रम्प यच्चान्यस्मै प्रदीयते । निष्फलं तद्भवेद्दानं नरकं च प्रपद्यते ॥ १३ ॥ तस्मात्पात्रतमं ज्ञात्वा शिवभक्तमकल्मषम् । तस्मै सर्व प्रदातव्यमक्षयं फलमिच्छता ॥१४॥ दानं फलमनुद्दिश्य सर्वदा यत्प्रदीयते । सदानं नित्यमित्युक्तं देवदेवेन भानुना ॥ १५ ॥ दानं पापविशुद्धयर्थं श्रद्धया यत्मदीयते । प्रोक्तं नैमित्तिकं दानमृषिभिर्वेदवादिभिः ।।.१६ ।। पुत्रार्थ वा धनाथं वा स्वर्गार्थ वाऽन्यतोऽपि वा । पदान दीयते भक्त्या काम्पमित्यभिधीयते ।। १७ ।। हरस्य मीणनाथ यच्छिवभक्ताप दीयते । दानं तद्विमलं प्रोक्तं केवलं मोक्षसाधनम् ॥ १८ ॥ पत्किचिद्दीपले दानं दरिद्राप विशेषतः । दानं तदधिकं मोक्तं स्वकुटुम्बा विरोधतः॥ १९ ॥ . १ (.) मः ॥ ६॥ (क, ५ न. र. छ.) मायेर । ३ (क. व. ग.) एणपरा नि१४ (न.त्तिम ·१० सौरपुराणम् . [दशमाध्याये. स्वल्पामपि महीं पस्तु ददाति श्रद्धयाऽन्वितः। स याति ब्रह्मसदनं यत्र देवः स्वयं विराट् ॥ २० ॥ इक्षुगोधूमनुवरीपवैश्च सहितां महीम् । यो ददाति दरिद्राय स याति सवितुः पदम् ॥ २१ ॥ अपि गोचर्ममात्र यो ददाति श्रद्धपान्वितः। शिवभक्ताय शान्ताय सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २२ ॥ न भूमिदानादधिकं दानमस्तीह भतले । तदान हि दरिद्राय दत्तं भवति चाक्षयम् ॥ २३ ॥ आन्याय नैव दातव्यं भूमिदानं विशेषतः । यो ददाति भयात्नेहोत्सोऽक्षयं नरकं ब्रजेत् ।। २४ ॥ पैदैत्ता ब्राह्मणेभ्यश्च प्रोमाः परमधार्मिकैः । गृहन्ति ये कर तेषु लोभान्धाः पापिनो नृपाः॥ २५॥. नरकेपु विपच्यन्ते यावत्कल्पायुतत्रयम् । तदन्ते मक्षिका यूका मत्कुणा मशकास्तथा ॥ २६ ॥ कमयो जालपादाय शूकराः पक्षिणस्तथा । श्वानो गोधाः शशाः सेधा गर्दभाश्च पिपीलिकाः ॥ २७ ॥ मुषकाः कृकलासाश्च वृक्षगुल्मादयस्तथा । भवन्ति युगसाहस्रं तदन्ते म्लेच्छजातयः ॥ २८ ॥ न तेषां निष्कृतिदृष्टा प्रायश्चित्तशतैरपि । ब्रह्महा शुद्धिमाप्नोति कालेन मुनिपुङवाः ॥ २९ ॥ द्विजग्रामकरग्राही नैव शुद्धिमवाप्नुयात् । तस्मात्परिहरेत्तत्र कर पत्नेन बुद्धिमान् ॥ ३०॥ वित्रंदानकरादानादधिकं नास्ति पातकम् । दानानामुत्तमं दानं विद्यादानं विदुर्बुधाः ॥ ३१ ॥ तच्च दानं विनीतार्य वर्णाश्रमरताय च । ब्राह्मणायैव शान्ताय सुश्रूषणरताय च ॥ ३२ ॥ दत्तं तद्ब्रह्मलोकाय विद्यादानं प्रचक्षते । अन्नदानं प्रशंसन्ति चिदुपो वेदवादिनः ॥ ३३ ॥ . स. ग. ए.) दक्ष०१२ (प.) तो न (.) मामः २०१४ (आ. ०४ सूर। ५(फ...) मामक ·क "अन्नदानफलम् ] व्यासक्रतम् । अन्नमेव यतः प्राणाः पाणदानसमं हि तत् । तस्मादहरहर्देयमन्त्रमेव विचक्षणः ॥ ३४ ॥ अपरीक्ष्यैव सर्वेभ्य इति स्वायंभुशासनात् । मीतो विरश्चिरत्नेन पीवश्च कमलापतिः ॥ ३५॥ प्रीतश्च भगवान्शंभुरन्नेनैव शचीपतिः। तस्माद्विशिष्टं तद्देयमाहुर्वेदविदो बुधाः ॥ ३६ ।। आममन्नं गृहस्थाय नैव पक्कं कदाचन । नाध्वगाय निपिद्धं तदिति देवोऽब्रवीद्रविः ।। ३७ ॥ जलदानमपि मोक्तमन्नदानेन वै समम् । जीवनं सर्वभूतानां जलमेव द्विजोत्तमाः ॥ ३८ ॥ तिलदः पुत्रमानोति वासोदः कान्तिमुत्तमाम् । दीपदो निर्मला दृष्टिं यानदः श्रियमुत्तमाम् ॥ ३९ ॥ शय्यामदश्चापि तथा धान्यदः सौख्यमुत्तमम् । अश्विनोलेफिमाप्नोति सौन्दर्य घोटकपदः ॥ ४० ॥ ब्रह्मदानं महदानमिति वेदविदो विदुः । तेन दानेन महता सायुज्यं ब्रह्मणः स्मृतम् ॥ ४१ ॥ गृहीत्वा वेतन वेदं योऽध्यापयति मूढधीः । अधीते यो हि वा दत्वा सावुभौ पापिनी स्मृतौ ॥ ४२ ॥ तयोर्मुखगता वेदा निन्दिताः सर्वकर्ममु । सुराभाण्डगतं तोयं यथा भवति निन्दितम् ॥ ४३॥ गर्दा ग्रासमदानेन मुच्यते सर्वपातकैः । यानि भोज्यानि मूलानि फलानि विविधानि च ।। ४४ ॥ शाकानि बाह्मणेभ्यश्च दत्वाऽत्यन्त सुखी भवेत् । इन्धनानां प्रदानेन जठरामिप्रदीपनम् ।। ४५॥ परलोकगतानां च च्छत्रदान सुखपदम् । रोगिणे रोगशान्त्यर्थमोपचं यः प्रपच्छति ॥ ४६॥ रोगहीनः स दीर्घायुः सुखी भवति सर्वदा । गामलंकृत्य यो दद्यात्सवत्सां च सदक्षिणाम् ।। ४७ ।। १.क.व.ग ) तरानमा०१२ (घ) वादिनः ॥ १७॥३ (घ. प. Jord को निन्दितः स०१४ (५. १. ) वा घाम k ·सौरपुराणम् दिशमाध्यारे सक्षीरिणों द्विजेन्द्राय श्रद्धया द्विजपुङ्गवाः । प्राप्नोति शाश्वताल्लोकानानाभोगसमन्वितान् ॥ ४८ ॥ संख्या नैवास्ति पुण्यानां कपिलायाः प्रदानतः । कृष्णाजिनं च महिपी मेपी च दश धेनवः ॥ ४९ ॥ ब्रह्मलोकमदायिन्यस्तुलापुरुष एव च । पोडश क्रतवो ये च दान तीर्थेषु यत्स्मृतम् ॥ ५० ॥ तदक्षयं भवेदानं योगिने च विशेषतः । अपने विपुवे चैव ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥ ५१ ॥ संकान्त्यादिषु कालेपु दत्तं भवति चाक्षयम् । शिवमुद्दिश्य यद्दत्तं स्वल्पं वा यदि वा बहु ॥ ५२ ॥ शिवालये विशेषेण दत्तं भवति चाक्षयम् । विशावर्तण संयुक्ता वैशाखी पूर्णिमा भवेत् ।। ५३ ।। तस्यां तिथौ तु संपूज्य ब्राह्मणान्सप्त पञ्च वा । कृष्णैरेव तिलविद्वान्मधुनी वाऽप्युपोषितः ।। ५४ ॥ धर्मराजो यमः साक्षात्मीयतामिति शक्तितः। दद्याद्वेदार्थविदुऐ यदि वा शिवयोगिने ॥ ५५॥ यावज्जीव कृतैः पापैः कायिकैडिमनोगतः। मुच्यते तत्क्षणादेव धर्मराजप्रसादतः ।। ५६ ।। कृष्णाजिने तिलान्कृत्वा हिरण्यं मधुसर्पिपी । ददाति यस्तु विप्राय सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ५७ ॥ *गामन्नमुदकुम्भं च वैशाख्यां संप्रयच्छति । पीतये धर्मराजस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १८ ॥ प्रसिद्धा या शिवतिथिर्माघे कृष्णवतुर्दशी । तस्यां तिथौ नरो भक्त्या देवमुद्दिश्य शंकरम् ॥ ५९ ।। ददाति हेम वासो वा फलं धान्यमथापि वा । यत्किचिद्वेदविदुपे दत्तं भवति चाक्षयम् ॥ ६ ॥ अभयं सर्वभूतेभ्यो दद्यादानं परं स्मृतम् । न तस्मादधिकं दानं विद्यते च धनविना ॥ ६१ ॥ * घडवछसहितपुस्तपेप्वय भौको न विद्यते । १ (क.स ग.) यो मुस। २ (फ. स्व. ग.ह.) ना चाप्यु०१३ (ख. ग. घ. र.) 03ामह।

·जनफलकथनम् 1] व्यासकृतम् । एवं दानफलं प्रोक्तं पुराणेऽस्मिन्पृथक्पृथक् । पठेद्यः शृणुयाद्वाऽपि गोदानस्प फलं लभेत् ।। ६२ ।। ४३७ ॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे दानाई- विपादिकथनं नाम दशमोऽध्यायः ॥ १०॥ "मूत उवाच-अन्यतमिदं वक्ष्ये शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः । शिवेन कथितं साक्षात्स्वयं स्कन्दाय पृच्छते ॥१॥ स्कन्द उवाच-देवदेव महादेव शशाङ्ककृतशेखर । भंगविश्वेश्वरेगान कारुण्यामृतवारिधे ॥ २ ॥ कस्य प्रसीदति सिमं केन वा ज्ञायते भवान् । योगस्वद्विपयः को वा ज्ञानं त्वद्विपयं च किम् ॥३॥ सर्वमेतन्महादेव पुत्रस्नेहाइवीहि मे ॥ ४ ॥ ईश्वर उवाच-मद्दतः सर्वदा स्कन्द ममियो न गुणाधिकः । सर्वाशी सर्वभक्षी वा सर्वाचारविलोपकः ॥ ५॥ मत्परो वामनःकापमुक्त एव न संशयः। नाहं प्रसन्नस्तपसा न दानेन न चेज्यया ॥६॥ तुष्टोऽहं भक्तिलेशेन क्षिमं पच्छे परं पदम् । त्रिपुण्डधारी सततं शान्तो रुद्राक्षेकडणः ॥ ७ ॥ निर्दम्भः सत्यसंकल्पो भक्तः स्यादुत्तमो मम । सूर्यवहीन्दुभक्तानामुत्तमो.वैष्णवः परः ॥ ८॥ वैष्णवानां सहस्रेभ्यः शिवभक्तो विशिष्पते । यदि पापरतः क्रूरः स्वाश्रमाचारवर्जितः ॥९॥ मम भक्तो यदि भवेत्पूज्यो मान्यः स एव हि । येऽपि दम्भ समाश्रित्य भक्तानामुपजीविकाः ॥१०॥ संसारातेऽपि मुच्यन्ते किं पुनर्मत्परा जनाः। भगक्तानां च माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः ॥११॥ जानेऽहं त्वं च जानाति नन्दी जानाति या गुह । मार्गस्थो वाऽप्यमार्गस्थो मुझे वा पण्डितोऽपि वा ॥ १२ ॥ * पहिरनहेतु य एकादशोऽध्यायः १ कसममस्तिो पचासो यत। तपुतminायो मिस एल रागारियायुम्न गईशापायाने मरदः । यसमा मित्रोपामिसिमकानपि। (2.v.} OUT (प... ग. C.)

·सौरपुराणम् [एकादशापा मम भक्तो यदि भवेत्सर्वस्मादधिको हि सः। भक्तः पियो मे सततं यथा त्वं क्रौञ्चसूदन ॥ १३ ॥ तस्मात्तत्पूजनाद्वत्स पूजितोऽहं न संशयः। मद्भक्तं द्वेष्टि यो मोहात्स मां द्वष्टि सनातनं ॥१४॥ तं पूजयति यो भत्त्या स मां पूजितवान्गुइ । भक्तिरष्टविधा स्कन्द सर्वशास्त्रेषु पश्यते ॥ १५॥ तामहं कथयिष्यामि भक्तिं भवविनाशिनीम् । मद्भक्तजनवात्सल्पं पूजायाश्चानुमोदनम् ॥ १६ ॥ स्वयमभ्यर्चनं भक्या ममार्थ चालावेष्टितम् । मत्कथाश्रवणे भक्तिः स्वरनेत्राङ्गविक्रिया ॥ १७ ॥ ममानुस्मरणं नित्यं यश्च मां नोपजीवति । भक्तिरष्टविधा ह्येषा यस्मिल्लॅशोऽपि वर्तते ॥ १८॥ स विमेन्द्रो मुनिः श्रीमान्स यतिः स च पण्डितः । तस्मै दानं सदा देयं तस्माद्वाहां पडानन ।। १२ ।। सकृदभ्यर्चयेन्मां यो भक्तिलेशसमन्वितः । स महापातकैर्मुक्तो मम लोके महीयते ॥ २० ॥ स्वहस्ताहतपुष्पाणि मामुद्दिश्य प्रयच्छति । तदानं सर्वदानानामुत्तमं परिपक्ष्यते ॥ २१ ॥ मपि भक्तिः सदा कार्या.भवपाशविमोचनी । भक्तिगम्यस्त्वहं वत्स मम योगो हि दुर्लभः ।। २२॥ पोगात्संजायते ज्ञानं पोगो मय्येकचित्तता। जातं स्वरूपपेपर स्पानिपभजनज्यपम् ।। २२।। आनन्दमजर शुद्धमज्ञानेन तिरोहितम् । वेदान्तवाक्यवोन तच्चाज्ञानं निवर्तते ॥ २४ ॥ ज्ञानं नैवात्मनो धी न गुणो वा कथंचन । ज्ञानरवरूपमेवाऽऽत्मा नित्यः सर्वगतः शिवः ॥ २५ ॥ अहमात्मा समस्तानां भूतानां परमेश्वरः। एक एव पदार्थश्च कल्पितो मयि पण्मुख ॥ २६ ॥ अद्वैतमेकं परममात्मानं ज्ञानविग्रहम् । नानात्मानं प्रपश्यन्ति मायया मोहिता जनाः ।। २७ ।। १( गटनम् । २ (क स.ग.) स्मिन्म्रेच्छेऽपि । ३(वय ग ) omयुतम् ।

·"
भात्मज्ञानकथनम् ।
व्यासकृतम् ।
मासपा न सद्रूपा माया नैवोभयात्मिका ।
सदसद्भ्यागन्परूपा मिथ्याभूतां सनातना ।। २८ ।।
विज्ञानमेवमखिलं विश्वाकारमबुद्धयः।
पश्यन्ति ज्ञानिनस्त्वेकमात्मरूपमिदं जगत् ।। २९ ।।
अहमात्मा विभुः शुद्धः स्फटिकोपलसनिमः ।
उपाधिरहितः शान्तः स्वयंज्योतिः प्रकाशकः ॥ ३०॥
आत्मन्येवाखिलं भाति शुक्तिकारजतं यथा ।
शक्तितत्त्वपरिज्ञामातमाशस्तद्वदात्मनि ॥ ३१ ।।
कर्तृत्वं नैव भोक्तृत्वमात्मनोऽस्ति कदाचन ।
अहंकाराविवेकेन कर्तृत्त्वमिति निश्चितम् ।। ३२ ।।
आत्मनो नित्यमुक्तस्य निर्विभागस्य पण्मुखै ।
नैवास्ति किंचित्कर्तव्यमित्याहुदवादिनः ॥ ३३ ॥
कर्तृत्वं करणस्यैव नाऽऽत्मनोऽस्ति हि तत्वतः ।
न सेन लिप्यते हात्मा पुण्यापुण्याख्यकर्मणा ।। ३४ ॥ .
बुद्ध्यादयो गुणाः सर्वे भद्बुद्धेरहंकृतिः ।
अहंकाराच सूक्ष्माणि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च ॥ ३५ ॥
सूक्ष्मेभ्पः पञ्चभूतानि तेभ्यः स्थूलमिदं जगत् ।
चतुर्विंशकमव्यक्तं पुरुपः पञ्चविंशकः ।। ३६ ।।
न तस्य कार्य करणं क्रिपारूपं च विद्यते ।
स्वाज्ञानात्कथितं सर्वमात्मन्येवेति च श्रुविः ।। ३७ ॥
इति मद्विपर्य ज्ञानं कथितं तव पुत्रक ।। ३८ ॥ ४७५ ।।
इति श्रीयमपुराणोपपुराणे श्रीसोरे सतशौनकसंवादे शिवभक्त-
महिमादिकथनं नामैकादशोऽध्यायः ॥११॥
ईश्वर उवाच-मय्येकचित्तता योग-इति पूर्व निरूपितम् ।
साधनान्यष्टधा तस्प प्रवक्ष्याम्यधुना शृणु ॥ १ ॥
यमाश्च नियमास्तावदासनान्यपि पण्मुस ।
प्राणायामस्ततः भोक्ता प्रत्याहारश्च धारणा ।। २।।
ध्यानं तथा ममाविश्च योगादानि प्रचक्षते ।
आदिसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ ।। ३ ॥
(ष स ) त पुगती ॥ २८ ॥ २ (फ ए ग.) RITपिन पत।
२(८) यमि ॥१४॥

·OFT ६ । सौरपुराणम् [द्वादशाध्याये यमाः संक्षेपतः मोक्ता नियमाशृणु पुत्रक । तपः स्वाध्यायसंतोपः शौचमीश्वरपूजनम् ॥ ४॥ नियमाः कथिता वत्स योगसिद्धिपदायिनः । सर्वपामेव भूतानामक्लेशजननं हि यत् ॥५॥ अहिंसा कधिता सद्भिर्योगसिद्धिप्रदापिनी। यथार्थकथनं सत्यमस्तेयमधुना शृणु ॥.६ ॥ चौर्येण वा बलेनापि परस्वहरणं च यत् । स्तेयमित्युच्यते सद्भिरस्तेयं तस्य वेर्जनम् ॥ ७॥ सर्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्यमिहोच्यते । द्रव्याणामप्यनादानमापद्यपि पधेच्छया ॥ ८ ॥ अपरिग्रह इत्युक्तो योगसिद्धेस्तु साधनम् । चान्द्रायणादिना यत्तु शरीरस्य च शोषणम् ॥ ९ ॥ तत्तपः कधितं पुत्र स्वाध्यायमधुना शृण । प्रणवः शतरुद्रीपं तथाऽथर्वशिर शिखा ॥ १० ॥ एतेषां योजपः पुत्र स्वाध्याय इति कीर्तितः । यहच्छालाभसंतुष्टः संतोष इति पम्यते ॥ ११ ॥ बाझे चाभ्यन्तरे चापि शुद्धिः शौचं विधीयते । स्तुतिस्मरणपूजाभिर्वाभनकायकर्मभिः ॥ १२ ॥ मयि भक्तिदृढा पुत्र एतदीश्वरपूजनम् । यमाश्च नियमाः प्रोक्ताः संक्षेपान तु विस्तरात् ॥ १३ ॥ पमैश्च नियमैयुक्तो योगी मोक्षाय संस्तुतः । स्थिरबुद्धिरसंमूढः पूर्वमासनमभ्यसेत् ॥ १४ ॥ पद्मकं स्वस्तिक पीठं सेहं कोकटकौञ्जरम् । कौम बनासनं चैव वैयाघ्र चार्धचन्द्रकम् ॥ १५॥ दण्डं ताक्ष्यासनं शूलं खङ्गं मुद्गरमेव च । मकरं त्रिपथं काष्ठं स्थाणुवी हस्तिकर्णिकम् ।। १६ ।। भीमं वीरासनं चापि वाराई मृगवैणिकम् । क्रौञ्चं चानालिक चापि सर्वतोभद्रमेव च ॥ १७ ॥ इत्येतान्पासनान्यत्र सप्तविंशतिसंख्यया । योगसंसिद्धिहेतोंस्तु कथितानि तवानघ ॥१८॥ (य. ख. ग.) वजितम् । २ (घ. इ. च. छ.) १४ हम कौ। (घ.ह.च.) जनम् । ४ (आ. ग.) व स१५ (य, स. ग.) तोचक .

·३७
.
माणायामकथनम् ।
व्यासकृतम् ।
एपामेकतरं बद्ध्वा गुरुभक्तिपरायणः।
द्वन्द्वातीतो जयेत्याणानभ्यासक्रमयोगतः ॥ १९ ॥
अन्तश्चराणां वायूनां बाह्याभ्यन्तररोधनम् ।
प्राणायाम इति प्रोक्तो द्विविधः स च कथ्यते ॥ २०॥
अगर्भश्च सगर्भश्च तयोराद्योऽजयः स्मृतः।
द्वितीयः सजयः प्रोक्तो ध्रुवं व्याहृतिमातृभिः ॥ २१ ॥
रेचकः शून्यकथैव पूरकः कुम्भकस्तथा ।
एवं चतुर्विधो भेदः प्राणायामेऽत्र सूरिभिः॥ २२॥
असूनां नाडयः प्रोक्ता गमागमलयाश्रयाः।
रेचनाद्रेचकः प्रोक्तः शून्यकस्तु यथास्थितः ॥ २३ ॥ .
पूरकः पूरणाद्वायोस्तनिरोधाच कुम्भकः ।
देहिनो दक्षिणे भागे पिङ्गला नाडिका स्मृता ।। २४ ॥
पितृयोनिरिति ख्याती भानुस्तत्राधिदैवतम् ।
दक्षिणेतरगा या च इडा सा नाडिका स्मृता || २५ ।।
देवपोनिरिति ख्याता चन्द्रस्तत्राधिदैवतम् ।
एतपोरुभयोर्मध्ये मुपुम्ना नाम विश्रुता ।। २६ ॥
पद्मसूत्रनिभा नाडी कार्याख्या ब्रह्मदैवतम् ।
ततः शून्यं निरालम्वं मध्ये स्वात्मनि पोजपेत् ॥ २७ ।।
वाहस्थाद्रोधनाद्वायोः शन्यफत्वं विनिर्दिशेत् ।
चन्द्रदेवतया भूयः पिवेदमृतमुत्तमम् ॥ २८ ॥
आप्पायनं भवेत्तेन प्लावन कल्मपस्य तु ।
आपूर्पोदरसंस्थं तु उच्चायुं निरोधयेत् ॥ २९ ॥
फुम्भकः कुम्भवत्स स्पारेचको वर्तितस्य च ।
उत्क्षिप्य प्रयतो वायुमजदेवत्यमानयेत् ॥ ३० ॥
अङ्गुष्टाग्रात्समारभ्य ब्रह्मरन्भैण मोचपेत् ।
संकोच्य फैचिकाचक्रमचं नीत्वा रसात्रयम् ॥ ३१ ॥
संक्षोभ्य शाहिनी सम्पकतो ब्राह्मगुहां नपेत् ।
अनेन शोधपेन्मार्गमेश्वरं विमलं अनिः ।। ३२॥
१. र. ग... भोप13 (.7, P... ा यापन(फ.स.
.:{५. मो॥ १२ ॥

·सौरपुराणम् द्वादशाध्यायः कमेणाभ्यासयोगेन योगसंसिद्धिभाग्भवेत् । मुमुक्षूणां सदावत्स योगाङ्गं योगसिद्धये ॥ ३३ ॥ विहाय वद्विमार्ग तु अङ्गुल्यास्तु शनैः शनैः । सौम्येनाऽऽकर्पयेद्वायु नामावाकृष्य धारयेत् ॥ ३४ ॥ धारयन्नियतमाणो योगैश्चर्यसमन्वितः । जायते वत्सराद्योगी जरामरणवर्जितः॥ ३५॥ वायुमाकर्षयेदाचं वामया चोदरं भरेत् । नाभिनासान्तरा ध्यात्रिः पाणांश्च जयेद्भुवम् ॥ २६ ॥ मनःस्थैर्य भवेद्वत्स त्रिषु स्थानेषु धारणात् । अङ्गष्टनाभिनासाग्रे वायुं योगी जितासनः ॥ ३७ ।। अपानं कटिदेशे तु पृष्ठतो वै विनिर्दिशेत् । सदा तत्रैव संधेय एष वायुजयक्रमः ॥ ३८ ॥ रेचकः पूरकश्चैव कुम्भकश्च न विद्यते । निरालम्बे मनः कृत्वा क्षणात्माणजितो भवेत् ।। ३९ ॥ इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु स्वभावतः । निग्रहः प्रोच्यते यस्तु प्रत्याहारः स उच्यते ॥ ४०॥ यद्यत्पश्यति तत्सर्वं पश्येदात्मवदात्मनि । मत्याहारः स वै मोक्तो योगसाधनमुत्तमम् ॥ ४१ ॥ कर्मेन्द्रियाणां पश्चानां पञ्चमायेतरेजने । यदि तत्र स्थिरो लोको मनो याति तदालयम् ॥ ४२ ॥ उद्वातान्दश पश्चैव कारयेद्धारणां बुधः । प्राणवायुं निवाएँव मनः सूर्येऽन्तरे क्षिपेत् ।। ४३ ।। देवांश्च सिद्धान्गन्धवांश्चारणान्खेचरान्गणान् । पण्मासाम्पासपोगेन सूक्ष्मज्योतिः प्रपश्यति ।। ४४ ॥ दृष्टे न स्पाजरा मृत्युः सर्वज्ञश्च मजायते । स्फोटाख्पा नाटिका मोक्ता कूर्मलोकस्तदान्तरे ॥ ४५ ॥ उच्चार्य बिन्दुतत्त्वं तु तस्यान्ते गुणवत्स्मरेत् । भूतं भव्यं भविष्यं च वर्तमानं च दूरतः ॥ ४६॥ ज्ञानं यत्तद्भवेनूनं स्फोटाख्ये ज्ञानमभ्यसेत् । ललाटे मूनि हृदये सदाशिवमनुस्मरेत् ॥ ४५ ॥ १(फ. स. ग.) पुप्या तु २०१२ (क.मर च. २. ) वायुयो१३ (ख )विष्यश्च व ·.. आवध्यानम् । व्यासकृतम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं जटाजूटेन्दुशेखरम् । पश्चवर्क दशभुजं सर्पयज्ञोपवीतिनम् ॥ ४८ ।। ध्यात्वेवमात्मनि विभुं ध्यानं तत्सूरयो विदुः । ततोन्मनस्त्वं भवति न गृणोति न पश्यति ।। ४ ।। न जिप्रति न स्पृशति न किंचिद्वा समीक्षते । गुह्योदरादिस्थानेषु वायु नासां विचिन्तयेत् ॥ ५० ॥ इंशोऽहमिति योगीन्द्रः परानन्दकविग्रहः । जरामरणनिमुक्तः शिव एव भवेन्मुनिः ॥ ११ ॥ गमनागमनाम्यां यो हीनो वै विषयोज्झितः । एकान्तरोन्मनीभावः समाधिरभिधीयते ।। ५२॥ न वृहद्वस्तुनश्चिन्ता न सूक्ष्मस्यापि चिन्तनम् । न बहिनान्तरं पुत्र ब्रह्ममन्यिविभेदनम् ।। ५३ ॥ न स्थूलं न कृशं वाऽपि न हस्वं नापि लोपितम् । न शुक्लं नापि वा पीतं न कृष्णं नापि करम् ॥.५४ ॥ कृत्वा हत्पनिलपे विश्वारूपं विश्वसंभवम् । आत्मानं सर्वभूतानां परस्तात्तमसंस्थितम् ॥ ५५॥ सर्वस्याधारमव्यक्तमानन्द ज्योतिरव्ययम् । मधानपुरुपातीतमाकाशं दहरं शिवम् ।। ५६ ॥ तदन्तः सर्वभतानामीश्वरं, यमरूपिणम् । प्पादनादिमध्यान्तमानन्दादिगुणालपम् ॥ ५७॥ महान्तं पुरुपं ग्रम ब्रह्माणं ब्रह्म चांव्ययम् । ओंकारान्ते तयाऽऽत्मानं संस्थाप्य परमात्मनि ।। ५८ ॥ आकाशे देवमीशानं घ्पापीताऽऽकाशमध्यगम् । कारणं सर्वभावानामानन्दैकरसाश्रयम् ॥ ५९॥ पुराणं पुरुपं शंभु घ्पापेन्मुच्येत बन्धनात् । शिवमति विना पस्तु संसारं तमिच्छति ॥ ६० ॥ मही पपा चलालैः समुद्रं तमिच्छति । तपा पिना शंभुसवां संसारतरण नदि ।। ६१ ॥ tr... ORIRROR(4.र... Ria; ? ०९ र. ग.

·सौरपुराणम् [त्रयोदशाध्याय सर्वसौख्यप्रदः शंभुनीन्या काचन देवता। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन महादेवं प्रपूजयेत् ॥ ६२ ।। यद्वा गुहायां प्रकृतं जगत्संमोहनालये । विचिन्त्य परमं व्योम सर्वभकारणम् ।। ६३ ॥ जीवनं सर्वभूतानां यत्र लोकः प्रलीयते । आनन्दं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत्पश्यन्ति मुमुक्षवः ॥ ६४॥ तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम् । पातुं तिष्ठेन्महेशेन सोऽश्नुते योगमैश्वरम् ॥६५॥ नैकलक्ष द्विलक्ष वा त्रिलक्षं न नवात्मकम् । सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं समाधिरभिधीयते ॥ ६६ ॥ वाह्ये चाभ्यन्तरे पुत्र यत्र यत्र मनः क्षिपेत् । तत्र तत्राऽऽत्मनो रूपमानन्दमनुभूयते ॥६७ ।। संस्थाप्य मयि चाऽस्मानं परं ज्योतिषि निर्गुणे । मुहूर्त तिष्ठतः साक्षात्तस्प चानुभवो भवेत् ॥ ६८॥ सर्वज्ञः परिपूर्णश्च जरामरणवर्जितः । मत्मसादाद्भवेद्योगी नान्यथा क्रौञ्चसूदन ॥ ६९ ।। तस्मात्सर्वं परित्यज्य कर्मजातं सुदुष्करम् । मामेकं शरणं गच्छेदज्ञानं नाशयाम्पहम् ॥ ७० ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्ये च संकराः । मद्भक्तिभावनापूता यान्ति मत्परमं पदम् ॥ ७१ ।। जगतः प्रलये माप्ते नष्टे च कमलोद्भवे । मद्क्ता नैव नश्यन्ति स्वेच्छाविग्रहधारिणः ॥ ७२ ॥ योगिनां कर्मिणां चैव तापसानां यतात्मनाम् । अहमेव गतिस्तेषां नान्यदस्तीति निश्चयः ॥७३॥ ५४८॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसोरे शिवस्कन्दसंवादे यमनियम- माणापामादिकथनं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥ स्कन्द उवाच-भूतकार्यमिदं देहमापद्रोगाकुलं परम् । विषयः पीड्यते देव सुखदुःखात्मकैः सदा ॥१॥ अभिभूतो यदा योगी दुःखैरध्यात्मसंभवैः । किमुपायं तदा तस्य पदावै भौतिकस्य च ॥ २॥ १ (क.ख. ग.) तस्तस्स साक्षादनु | २ ( क. स. ) तः १०१ ३ (क. ख. ग. च. छ.) दुष्कृतम् । १ .

·उपसर्गकथनम् ] व्यासकृतम् । ह्याधिदैविकस्यापि योगससिद्धये प्रभो । यातना योपसणां प्रसादाद्योगिनां वद ।। ३ ।। ईश्वर उवाच-सात्त्विका राजसा विनास्तामसास्त्विह योगिनाम् । योगनासकराः सर्वे भवन्ति भवतामपि ॥४॥ पातिभाश्रवणावात दर्शनास्वादवेदनाः । उपसर्गा भवन्त्येते सात्त्विकास्तु पडेव हि ॥ ५॥ दरिद्रोऽहमहं चाऽऽन्यः अरोऽहं दुर्बलस्तथा । मूर्योऽहं च मुविद्वांश्च मुरूपोऽहमरूपवान् ॥ ६॥ दाताऽहं कृपणचाहं सुखी भोग्यहमेव च । अकुलीनः कुलीनश्च कण्टकः कण्टकोज्झितः ॥७॥ मदीयं सर्वमेतद्धि वस्त्वित्यादिभजल्पनम् । अहंकारमयं किंचिद्यत्तस्कृत्स्नं हि राजसम् ॥ ८॥ अन्धत्वं चैव बाधिर्य पङ्गुत्वं दुष्टरोगता । शिरोरोगो ज्वरः शूलयक्ष्माभिमादयः ॥९॥. राजसास्तामसाः सर्वे तमोहंकारसंयुताः। व्याधयो मिश्रभावेन पीडयन्तीह दोहनम् ॥१०॥ केवलं जाड्यभावेन मूढत्वं मोहनं' तथा । अज्ञानत्वं च मूकत्वमित्याद्यास्तामसाः स्मृताः ॥ ११ ॥ गुहाका यातुधानाश्च किंनरोरगराक्षसाः। देवदानवरौद्राश्च दैत्या मातरजा गणाः ॥ १२ ॥ तामसास्तु ग्रहा भूता वायुभृता नरं सदा । पीडयन्तीह विना हि योगाभ्यासरतं ग्रहै: ॥ १३ ॥ एक्माद्युपसगांयां वारणाय च धारणाम् ! वक्ष्यामि विविधां वत्स योगिनां सिद्धिहेतवे ।। १४ ।। त्वगादिसप्तधानूनामेकीभृतं विचिन्तयेत् । प्रणवं कण्ठनासाग्रे सबी वहिदीपितम् ॥ १५॥ वारुणेषु च सर्वेषु उपसर्गेषु योगवित् । एतदेव चरनित्यमुपसगादयो ययुः ॥ १६ ॥ पित्तरोगाभिभूतो वा योगी योगपरापणः । पानमेतत्मकुचीत तथाऽपशु पुत्रक ॥ १७ ॥ कस.), माह गुम(क.ग. ग.) ३ (न छ.न या।

·सौरपुराणम् [घयोदशाध्याय स्वृत्तं चोडुनांथस्य चाक्षरं तत्र चिन्तयेत् । सुधाभिलपितं ध्यायेत्स्वस्य मूर्ध्नि शिवात्मकम् ॥१८॥ प्रविश्य ब्रह्मरन्भेण देहं निर्वाण स्मरेत् । शीतलेन मुगन्धेन हृत्तवं चापि तेन वै ॥ १९ ॥ पैत्तिकाश्योपसर्गाश्च भानुना तिमिरं यथां । विषज्वरजराद्याच नश्यन्त्यभ्यासतो ध्रुवम् ॥ २० ॥ बानोशदन्धतां योगी दिव्यदृष्टिः प्रजायते । क्षिप्यापानमन्यं च चन्द्रदेवत्यया पिवेत् ।। २१ ।। पीत्वा पार्थिवतत्त्वेन स्तम्भं वायोर्विनाशयेत् । पुष्टिरेवातुला तस्य स्थिरत्वं रुजहीनता ॥ २२ ॥ हत्तत्त्वं च सुपीताभममरत्वं तथा स्मरन् । श्रोत्रमाकाशवाय्वोश्च अत्रैकत्वं विचिन्तयेत् ॥ २३ ॥ मोचयेतं पुनर्वाय.बधिरत्वविनाशनम् । शृणोति दूरतः सर्व श्रुतधारी भवेत्सदा ॥ २४ ॥ वियन्मयोऽथ संचारी सतताभ्यासयोगतः । सरोज रसनायीं च तद्दष्टारं सकर्णिकम् ।। २५ ॥ स्मृत्वा मध्ये पुनायेच्टुकुवा स्वरस्वतीम् । नहत्वं च शिरोरोगं मुखरोगान्विनाशयेत् ॥ २६ ॥ प्रज्ञा चैवै स्मृतिमधा कवित्वं बुद्धिरुत्तमा । स्तम्भनं दुष्टसत्त्वानां सर्ववायूजयेत्सदा ।। २७ ॥ हृत्सरोजगतं देवमष्टादशभुजैर्युतम् । नीलारुणं महाकायं त्रिहक्चन्द्रजाघरम् ॥ २८ ॥ सिंहचर्माम्बरं" भीमं सर्वाभरणभूषितम् । भुजङ्गहाराभरणं सर्पकङ्कगनूपुरम् ।। २२ ।। ज्वालामालाकुलं दीप्तं भाभासितदिगाननम् । अभेद्यं विजयं रौद्रमक्षोभ्यं त्रिदशेश्वरम् ॥ ३०॥ * नाशयदन्धतामित्यादेः शौकारपूर्व कखगसहितध्देव पुस्तकेषु भोकामिद दृश्यते । तद्ययाः-- रमाणे तु तस्मिन् मनोत्यापयेत्क्षणात् | १(क. स. ग.) अन्यत्र नारायेद्योगी | २ (क. ख. ग. ) उत्कृण्यापा०1३ (क. सग) योनिबारयेण ४ (घ.)ग्न पु०१५ ( क. स. ग.) °त. शम्द ध्रु०॥ ६ (घ.) ° गृति (प. उ. च ७.ज.) ०२ नार स! ८ (.} गभूगणम् ७ ·श्वरध्यानम । व्पासकृतम् । . कपालमालिन योग्रं भीमं दंयाकरालिनम् । अठर्यनकर देवममोधैर्वद्विकारणैः ॥ ३१ ॥ स्मरणाचजनाच्चैव वैजसर्विघ्ननाशनम् । शूसमुद्रवज्रेषुदण्डकार्मुकशक्त्यसि ।। ३२ ।। पचान्ते दक्षिणे मागेऽविनाशं परमेश्वरम् । परिषध्वलखवाङ्गैरङ्कुशं च धनुर्गदाम् ॥ ३३ ॥ ज्वालाननेन पाशेन वामभागेऽभवदम् । अनेन ध्यानयोगेन सर्वविनोभिवारयेत् ।। ३४ ।। वशं नयेज्जगत्सर्षमापद्यपि महेश्वरः। सम्पग्दर्शनसंपन्नो नाभिभूयेत कर्मभिः ॥ ३५ ॥ योगविद्योगयुक्तात्मा परं निर्वाणमृच्छति । आदित्यमण्डलं प. सौम्यं वै पावकं ततः ।। ३६ ॥ आत्ममो हुद्दोवासं संचिन्त्यैवं महामुनिः। तत्र देव परं शान्तं ध्यायेदीशं सुनिर्मलम् ।। ३५॥ जगद्व्याप्य स्थितं कृत्स्नं कालाकालविवर्जितम् । विपद्देशे हत्कुले वा योगी योगविदां वरः ॥ ३८ ॥ ईश्वरं चिन्तयेत्स्थाणु ज्ञानमानन्दविग्रहम् । उभावपि स्थिरीकृत्य योगी मोक्षाय कल्पते ॥ ३९ ॥ बा चित्तं समारोप्य वामोः परमकारपत् । ततो द्वाराणि संयम्य ब्रह्मरन्धे लयं गतः॥४०॥ लक्षमाधाय तत्रैव योजये मयि पण्मुस । घृतं घृतेष्वेव या नियुक्तं प्रयाति चैक्यादविशेषभावम् । तथैव लीनो न भवेत्स भूयः परे चतुर्थे त्वनया च युक्त्या|४१ ॥५८२।।. इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसोरे शिवस्कन्दसंवादे सात्त्विकराजस- विघ्नादिकपनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ।।१३।। "मूत उवाच-तानि संप्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः । तत्र कृष्णाष्टमी पुण्या सर्वपापप्रणाशनी ॥ १ ॥ * क्यास इतपुस्कर य एकादशोऽध्यास स एवात्र सगृहीतः । १(क.म.ग.) दाम। २ (फ.स.) मावनामा ३ (प.र.प.छ.ज.) सो (.स. घ... सोम थे । ५ ( क.स. ग.) हामध्ये सं०।६(क.घ. ग) सर्व का. (२. प.प.) पुणे या । (फ. प.ग) वेदा ५०१ ( गया प्रम .

·सौरपुराणम् [चतुर्दशाध्याये कृष्णाष्टमीव्रतान्नान्यद्तमस्ति विभूतिदम् । कृष्णाष्टमीव्रतं कृत्वा ब्रह्मा ब्रह्मत्वमाप्नुयात् ॥ २॥ विष्णुत्वं माप्तवान्विष्णुः सुरेशत्वं शचीपतिः। कुबेरो यक्षराजत्वं निपन्तृत्त्वं पमः स्वयम् ॥ ३॥ चन्द्रश्चन्द्रत्वमापन्नो गणेशत्वं गणाधिपः। स्कन्दः सेनापतित्वं च तथा चान्ये गणेश्वराः ॥४॥ कृत्वा चैश्चर्यमापन्नाः सौभाग्यं देववल्लभाः। व्रतस्यास्य प्रभावन लक्ष्म्याः पतिरभूद्धरिः ॥ ५॥ यपातिः सार्वभौमत्वं तथा चान्ये नृपोचमाः। ऋषयो मुनयः सिद्धा गन्धर्वाणां च कन्यकाः ॥ ६ ॥ कृत्वा चैव परां सिद्धि प्राप्ताश्च मुनिपुङ्गवाः। नन्दीश्वरेण यत्मोक्तं नारदाय महात्मने ॥७॥ कृष्णाष्टमीव्रतं श्रेष्ठं सर्वकामफलमदम् । मेरोर्य दक्षिणं शृङ्गं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ८॥ तत्र नन्दीश्वरं दृष्ट्वा सर्वज्ञं शंभुवल्लभम् । उपास्यमानं मुनिभिः स्तूयमानं मरुदणः॥९॥ सर्वानुग्रहकर्तारं स्तुत्वा तु विविधैः स्तवैः । अबवीत्पणिपत्याथ दण्डवन्नारदो मुनिः ॥१०॥ नारद उवाच-भगवन्सर्वतत्त्वज्ञ सर्वेषामभयप्रद । कैन व्रतेन चीर्णन तपोत्तिः प्रजायते ॥ ११ ॥ सौभाग्यं कान्तिमैश्चर्यमपत्यं च यशस्तथा । शाश्तों मुक्तिमन्ते च पशुपाशविमोचनीम् ॥ १२ ॥ भगवंस्ततं ब्रूहि कारुण्याच्छंकरमियम् । नन्दिकेश्वर उवाच-कृष्णाष्टमीव्रतं श्रेष्ठमस्ति देवऋपे शृणु । गणेशत्वं मया लब्धं येन चीर्णेन नारद ॥ १३ ।। मासे मार्गशिरे माप्ते कृष्णाष्टम्यां जितेन्द्रियः । अश्वत्थदन्तकाष्ठेन कृत्वा वै दन्तधावनम् ॥ १४ ॥ स्नानं कृत्वा च विधिवत्तर्पणं चैव नारद । आगत्य भवनं पश्चात्पूजयेच्छंकर प्रभुम् ॥१५॥ गोमूत्रं माश्य विधिवदुपवासी भवेनिशि । अतिरानस्य यज्ञस्य फलमष्टगुणं भवेत् ।। १६ ॥ ..

·कृष्णाष्टमीप्रदम् ।। व्यासकृत्तम् । सर्विपः प्राशन-पौषे दन्तकाष्ठं च तत्स्मृतम् । पूजयेच्छंभुनामानं भगवन्तं महेश्वरम् ॥ १७॥ वाजपेयाष्टकफलं प्राप्नोति श्रद्धयाऽन्वितः । माघे वटस्य कथितं गोधीरं प्राशनं स्मृतम् ॥ १८ ॥ माहेश्वरं मुसंपूज्य गोमेधस्याष्टकं फलम् । फाल्गुने च तदेवोक्तं कार्य वै प्राशनं च वत् ।। १९ ॥ संपूजयेन्महादेवं राजसूयाष्टकं फलम् | काष्ठमौदुम्बरं चैत्रे पाशने वर्जिता जनाः ॥ २० ॥ पूजयेत्स्थाणुनामानमश्वमेधफलं लभेत् । शिवं संपूज्य वैशाखे पीत्वा चैव कुशोदकम् ॥ २१ ॥ नरमेधाष्टकफलं प्राप्नोत्येव हि नारद । ज्येष्ठे प्लाझं भवेत्काष्ठं पूज्पः पशुपतिर्विभुः ॥ २२ ॥ गवां शृङ्गोदकं माश्य स्वपेद्देवस्य संनिधौ । गवां कोटिप्रदानस्य यत्पुण्यं तदवानुपात् ॥ २३ ॥ आपाढे चोग्रनामानमिष्ट्वा माश्य च गोमयम् । सौत्रामण्यास्तु यज्ञस्य फलमष्टगुणं भवेत् ॥ २४ ॥ पालाशं श्रावणे प्रोक्तं शव संपूज्य नारदे । प्राशयित्वाऽर्कपत्राणि कल्पं शिवपुरे वसेत् ॥ २५ ॥ मासे माद्रपदेऽष्टम्यां पायक संमपूजपेत् । मागनं बिल्वपत्रस्य सर्वदीक्षाफलं भवेत् ।। २६ ।। आश्विने जम्बुवृक्षस्य दन्तकाष्ठमुदीरितम् । ईश्वरं पूजयेद्भक्त्या माशयेत्तण्डुलोदकम् ।। २७ ।। पाण्डरीकस्य यज्ञस्य फलमष्टगुणं लभेत् । मासे नु कार्तिकेऽष्टम्यामीशानाख्यं प्रपूजयेत् ॥ २८ ॥ पञ्चगव्यं सकपीत्वा अमिष्टोमफलं लभेत् । वर्षान्ते भोजपेद्विमाशिवभक्तिपरापणान् ॥ २९ ॥ पापसं मधुसंयुक्तं कृतेन मुपरिष्कृतम् । शक्तपा हिरण्यं वासांसि भक्पा तेभ्यो निवेदयेत् ॥ ३०॥ देवाय दद्याध्यन्नं वितानध्वजचामरम् । मणां पपस्विनों गां च घण्टां फक्वाससी ॥ ३१ ॥ १(प.) RI ·सौरपुराणम् पञ्चदशाध्याचे सरत्नां ताम्रकलशी गामलंकृत्य नारद । अलंकारं च वस्त्रं च दक्षिणां च स्वशक्तिः ।। ३२ ।। कल्पकोटिशतं सायं शिवलोके महीयते । कृष्णाष्टमीव्रतं सम्यक्मानं देवऋपे मया ॥ ३३ ॥ पदुक्तं देवदेवेन देव्यै विश्वमृजा पुरा ॥ ३४ ॥ सूत उवाच-एवं नन्दीश्वराच्टुत्वा नारदो मुनिपुङ्गवाः । कृष्णाष्टमीवत पुण्यं ययौ बदरिकाश्रमम् ॥ ३५ ॥ व्रतस्यास्य प्रभावं यः पठेद्वा शृणुयादपि । अतिसत्रस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।। ३६ ।। ६२५ ॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे कृष्णाष्टमी- व्रतं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ सूत उवाच-अन्यतं पापहरं देवदेवस्य चक्रिणः । यदुक्तं भानुना पूर्व याज्ञवल्क्याय योगिने ॥१॥ याज्ञवल्क्य उवाच-जया च विजया चैव किंफला किंपरायणा । तस्यां विशिष्टं यत्पुण्यं वद कश्यपनन्दन ॥२॥ मूर्य उवाचन्द्वादशी विष्णुदयित्ता द्वादशी वैष्णवी तिथिः । श्रवणेन समायुक्ता कदाचिद्यदि लभ्यते ॥ ३ ॥ शुक्लपक्षे द्विज श्रेष्ठ विजया सा प्रकीर्तिता । उपोष्या सा प्रयत्नेन सर्वपापपणाशनी ॥४॥ या तु पुष्पेण.संयुक्ता फाल्गुनस्य सिता तु वै । सा जया द्वादशी नाम सर्वपापक्षयंकरी ॥ ५ ॥ कृतार्थो जायते मयस्तामुपोप्य द्विजोत्तम । तस्यां सातः सदा मातो भवेद्वै नात्र संशयः ॥६॥ संपूज्य वनपुष्पाः फलं साग्रं समश्नुते । एक जावा सहस्रस्प जैतस्याऽऽप्रोति वै फलम् ॥ ७ ॥ दानं सहस्रणितं तथा वै विमभोजनम् । होमवैवोपवासश्च सहस्रस्प फलपदः ॥ ८ ॥ अचमेकामधीते यो विमः दासमन्वितः। ऋग्वेदस्प समग्रस्प सदैव फलमश्नुते ॥ २ ॥ १९.५...) ० २ (प.) गाय°! ३ (१ प.प.) की तार| ·भवणद्वादशीद्रवम् । व्यासकृतम् । ४७ सप्तजन्मकृतं पापं स्वल्पं वा यदि वा बहु । तन्नाशयति गोविन्दस्तस्यामभ्यर्च्य यत्नतः॥ १०॥ पश्चोपवासं कुरुते तस्यां स्नातो द्विजोत्तय । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते ॥ ११ ॥ यः कृत्वा द्वादशीमिमा क्षपयेद्भक्तिमानरः । ब्रह्मणो दिवसं पावत्तावत्स्वर्गे महीयते ॥ १२ ॥ तस्मिन्दिने तु संप्राप्ते यत्कर्तव्यं प्रवीम्यहम् । एकादश्यां निराहारो द्वादश्यां विष्णुमर्चयेत् ॥ १३ ॥ गन्धपुष्पोपहारैश्च विविधैर्विधिवन्नरः । मत्स्याय पादौ प्रथमं कूर्माय च तथा कटिम् ॥ १४ ॥ वराहायेति जठरं' नरसिंहाय वा उरः। वामनायेति वैकुण्ठं भुजं रामद्वयेति च ॥ १५ ॥ यजेद्रामेति च मुखं प्रद्युम्नाति नासिकाम् । कृष्णनाना च नेत्रे द्वे बुद्धनामा तथा शिरः ।।१६।। फल्किनामा तथा केशान्दामनेति च सर्वतः । भक्त्या चाराध्य गोविन्दं गोमलं च तथा निशि ॥ १७ ॥ ततस्तस्याग्रतः शुद्धं न्यसेत्कृष्णाजिनंनुधः । तस्योपरि तिलानां तु कृष्णानामाढकं न्यसेत् ॥ १८ ॥ मध्पतः प्रस्थमैकं तु दरिद्रः कुडवं तथा । तिलालाभे यवाः कार्या गोधूमास्तदलाभतः ॥ १९ ॥ सुखं तत्र फलं ब्रह्मस्तिलैः मामोति मानवः । सौवर्ण रोप्पतानं वा पात्रं कुत्स्विशक्तितः ॥ २० ॥ पच्छाच पात्रं वासोभिरहतैः मुपरीक्षितः । सौवर्ण वामनं कृत्वा साक्षसूत्रकमण्डलुम् ।। २१ ॥ पपाशत्या कृतं हस्वं कृतपज्ञोपवीतिनम् । एवंरूपं तु तं कृत्वा वामनं भक्तिमानरः ॥ २२ ॥ स्थापयेत्तन्तुपात्रस्थं भक्या सम्पगुपोषितः। पुष्पगन्धैः फले पैः कालोत्थैरर्चपद्धरिम् ॥ २३ ॥ .. (प.) न र २ (म. रा. ग. गर्द देव नाराकानि (रु... od 17: मो ·[पयशाध्याये .. सौरपुराणम् पूर्वोक्तमन्त्रविधिना भक्ष्पैर्भोज्पैश्चे भक्तितः। मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नारसिंहोऽथ वामनः ॥ २४ ॥ रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की च ते दश । एतैमन्त्रपदैर्देवं नैवेद्यैश्च प्रपूजयेत् ॥ २५ ॥ भक्तस्थान विशेषेण फलं कोटिगुणोत्तरम् । ततस्तस्य समीपे तु दधिभक्तं घटे न्यसेत् ॥ २६ ॥ करकं वारिपूर्ण च सुगन्धद्रव्यसंयुतम् । छत्रं चैवाक्षसूत्रं च पादुके गुडिको तथा ॥ २७ ॥ एवं संपूज्य विधिवद्देवदेवं जनार्दनम् । जागरं तत्र कुर्वीत गीतवादिननादितः ।। २८ ।। एवं सर्वरजन्यन्ते प्रभाते विमले सति । प्रदेयं शास्त्रविदुपे ब्राह्मणाय कुटुम्बिने ।। २९ ॥ विष्णुभक्ताय शान्ताय विशेपेण प्रदीपते । गुरौ च सति नान्यस्मै दातव्यमिति निश्चितम् ॥ ३० ॥ वेदाध्पेत्रे समं दानं द्विगुणं तद्विदे तथा । आचार्य दानमेकं च सहस्रगुणितं तथा ॥ ३१ ॥ गुरौ सति ततोऽन्यस्य व्रतं यश्च निवेदयेत् । स दुर्गतिमवामोति दत्तं भवति निष्फलम् ।। ३२ ।। अविद्यो वा सविद्यो वा गुरुरेव जनार्दनः । मार्गस्थो वा विमार्गस्थो गुरुरेव सदा गतिः ॥ ३३ ॥ प्रतिपन्नं गुरुं यश्च मोहाद्विप्रतिपद्यते । म उन्मको गरले एम्पले पुरुषायमः॥ ३४ ॥ एवं दत्वा विधानेन ब्राह्मणाय च भक्तितः । मन्त्रेणानेन दात,पं पुराणपठितेन च ॥ ३५ ॥ मन्त्रेण प्रतिग्रहीयाद्राह्मणश्च द्विजोत्तम । वामनो बुद्धिदो दाता द्रव्यस्थो वामनः स्वयम् ॥ ३६॥ वामनोऽस्प प्रदाता वैवामनाय नमो नमः ।। इति दानमः। वामनः प्रतिगृह्णाति वामनो मे ददाति च । वामनस्तारको द्वाभ्यां वामनाय नमो नमः॥३७॥इतिमतिग्रहमन्त्रः १(क.स. ग.) ०श्व शक्ति० २ (क. स. ग.) भनिश्चात्र । ३ (घ. ड. म. छ. ज.) सपज्यविधिना देव देवण ४ ( क. स. ग.) प्रदापयेत् । ५ ( क. ल. ग.) यस्तु मो०१६ (घ.ह. घ. छ.ज.) मोऽस्तु ते। .

·श्रवणद्वादशीव्रतम् ] व्यासकृतम् । ४२ अन्नं मजापतिविष्णुरुद्रेन्द्रशशिभास्कराः। अग्निर्वायुर्यमश्चैव पापं हरतु मे सदा ॥ ३८ ॥ इत्पन्नदानमत्रः । पर्जन्यो वरुणः सूर्यः, सलिलं केशवः शिवः । त्वष्टायमो वैश्रवणः पापं हरतु मे सदा ॥३९|| इतिसलिलदानमन्त्रः। विमाणां भोजनं दत्वा यथाशक्त्यथ दक्षिणाम् । पदाज्यं च संमाश्य पश्चाद्भुञ्जीत वाग्यतः ॥ ४० ॥ भयो यथेच्छया रात्री सर्वत्रैप विधिः स्मृतः। समापिते व्रते तस्मिन्ब्रह्मशृणु च यत्फलम् ॥ ४१ ।। ब्रह्मणः मलयं यावत्तावत्स्वर्गे महीयते । ब्रह्मलोकादिलोकेषु भुक्त्वा भोगाननेकशः॥ ४२ ॥ पुनः स्वर्गाद्भुवं प्राप्य जायते महतां कुले । सप्तद्वीपाधिपत्यं च प्राप्नुयानात्र संशयः॥ ४२ ॥ सान्कामानवाप्नोति ततो मुक्ति च गच्छति । इन्द्रस्यावरजो देवो रमाहृदयनन्दनः ॥ ४४ ॥ बलिर्वद्वस्त्वया देव गृहाणाध्यं तु वामन ।। इत्ययमन्त्रः। इतीदं शृणुयानित्यं पठेहतमनुत्तमम् ।, विमुक्तः सर्वपापेभ्यः श्रवणद्वादशीफलात् ॥ ४५ ॥ ६७० ॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतयाज्ञवल्क्यसंवादे श्रवण- द्वादशीव्रतकथनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ मूत उवाच-अन्यतमिदं वक्ष्ये शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः । सौभाग्यवर्धनं पुण्यं महापातकनाशनम् ॥१॥ सर्वदुष्टोपशमनं सर्वेश्चर्यपदं शिवम् । यं यं कामयते काम तं तं प्राप्नोति मानवः ॥ २॥ पुरा देवेन रुद्रेण दग्धः कामो दुरासदः। उपोपिता तिधिस्तेन तेनानत्रयोदशी ॥३॥ शुक्लपक्षे त्रयोदश्यां मासि मार्गशिरे द्विजाः । सानं कृत्वाऽथ विधिना सोपवासो जितेन्द्रियः॥४॥ भक्तपा त्वनन्यया देवं पूजयेच्चशिशेसरम् । पुष्पैनानाविधेधूपैनवेघेश्च फलैस्तथा ॥५॥ ....मांगान २:प.म. .)

·५० सौरपुराणम् [पोडशाध्याय शंभुनाना तिलोम कुर्यादष्टोत्तरं शतम् । अनङ्गनाम्ना संपूज्य मधु माश्य स्वपेनिशि ॥ ६ ॥ दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः । योगेश्वरं मुसंपूज्य पापेमानीत चन्दनम् ॥ ७॥ राजसूयस्य यज्ञस्य फेलमानोति मानवः । नाटेश्वरं सुसंपूज्य माघमासे जितेन्द्रियः॥ ८॥ मौक्तिकं माश्य विमेन्द्राः फलं तस्य वदाम्यहम् । बहु स्वर्णस्य यज्ञस्य फलं शतगुणं भवेत् ॥ ९ ॥ संपूज्य फाल्गुने वीरं कडोलं माशयेनिशि । गोमेधस्य फलं प्राप्य मोदते देवराडिव ॥ १०॥ मुरूपं नाम वै चैत्रे चित्ररत्नविनिर्मितम् । कपूरं माशयेद्रात्री नरमेधफलं लभेत् ।। ११ ।। चैशाखे च महारूपं देवेशं च प्रपूजपेत् । जातीफलं च संमाश्य गोसहस्त्रफलं लभेत् ॥ १२॥ ज्येष्ठे प्रद्युम्ननामानं लवई माशयेनिशि वाजपेयस्य यज्ञस्य फलमष्टगुणोत्तरम् ॥ १३ ॥ उमाभत्ततिनागानमापाढ़े संपपूजयेत् । तिलोदकं तु संमाश्य पुण्डरीकफलं लभेत् ॥ १४ ॥ पूजपेच्छावणे शूलपाणिनं परमेश्वरम् । प्राशयेद्न्धतोयं तु अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥१५॥ मासे भाद्रपदे विमाः सद्योजातं प्रपूजयेत् । अगरुं प्राशयित्वा तु सर्वयज्ञफलं लभेत् ।। १६ ॥ मासे चाऽऽश्वयुजे प्राप्ते त्रिदशाधिपतिं पजेत् । स्वर्णोदकं तु संपाश्य स्वर्णकोटिफलं लभेत् ।। १७ ।। विश्वेश्वरं च कार्तिक्यां पूजयेद्भक्तिसंयुत्तः । मदनस्य फलं माश्य कामवद्युतिमान्मवेत् ॥ १८ ॥ प्रतिमासं प्रवक्ष्यामि दन्तकाष्ठानि वै द्विजाः । मल्लिका खादिरं चैव प्लक्षापामार्ग तथा ॥ १९ ॥ जम्बूदुम्बरजाश्वत्थं मालती वटजं तथा। कादम्बं च तथा प्लासं दूर्वा वैव शिरीषजम् ॥ २० ॥ ३ (२. र. व... ) फल प्राप! २(क राग देशभर०१(फ.स.म. विद्यम | O ·. अनङ्गप्रयोदशीव्रतम् । व्यासकृतम् । 'विभाः शृणुत पुष्पाणि नैवेद्यानि तथैव च । मालत्याः प्रथमं तावत्ततो मरुवकं तथा ॥ २१ ॥ करवीरं तथा कुन्दमर्कपत्राणि मुव्रताः । ततो मन्दारपुष्पाणि मल्लिकाकुसुमानि च ॥ २२ ॥ फादम्ब यूधिकापुष्पं धत्तूरं शतपत्रकम् । दूर्वानुराणि देयानि नैवेद्यानि यथाक्रमम् ॥ २३ ॥ ओदनं कशरं चैव शर्करामोदकास्तथा । कसारं यावकास्तत्र ततः सोहोलिका भवेत् ।। २४ ।। पञ्चलाधं परं प्रोक्तं घृतपूरमनन्तरम् । शालिमक्तेन नैवेद्यं गुणकास्तदनन्तरम् ॥ २५ ॥ नानाविधानं नैवेद्य कार्तिक्यां परिकल्पयेत् । पूजानामानि वक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिपलवाः ॥ २६ ॥ शंकराय नमः पादौ गौर्य गुल्फे शिवाप च । शिवायै जानुनी पूज्य शंभवायोद्भवाय च ॥ २७ ॥ कटिं मन्मथनाशाय मदनायै मुरेश्वरे । ? नाभिं भवाय संपूज्य भवान्यै नम इत्यमाम् ॥ २८ ॥ वक्षो देवाधिदेवाय अपर्णायै नमः शिवाम् । स्तनौ विश्वश्वरापेति मुरकान्त्यै नमो नमः ।। २९ ।। फण्ठं भीमोगरूपाय गिरिजायै नमः शिवाम् । स्कन्धं त्रिदशवन्याय त्रिशूलिन्यै नमः शिवाम् ।। ३० ॥ बाहू धूर्जटपेत्युक्त्वा धूसरायै नमः शिवाम् । हस्तो शूलधरायेति शुलिन्यै नम इत्यमाम् ।' ३१ ।। मुसं देवस्य संपूज्य वामदेवेति वामतः । वामायै नम इत्युक्त्वा नासां चैव कपालिने ॥ ३२ ॥ मृान्यै नम इत्युक्त्वा ललाटं चैन्दुधारिणे । अलकायै नमः पश्चाधिनेत्राय नमस्तथा ।। ३३ ।। पक्ष्प संपूजयेद्देवी शिरोगङ्गाधराय च । फात्यापनों ततः पूज्य व्योमकेशाय वै नमः ॥ ३४ ॥ पेशान्संपूज्य विधिवत्केशिन्यै च नमो नमः । एवं संवत्सरे पूर्ण सौवर्ण कारपेच्छिवम् ॥ ३५ ॥ (ग.स.ग.) पानि पिता या 01 २ (२.स.) सोमालिक ३ (५.स.ग. मटिगापास(...): । नाग ·. सौरपुराणम् [मादशाध्याये ताम्रपात्रे तु संस्थाप्य कलशोपरि विन्यसेत् । शुकवण संछाद्य संपूज्य विधिवद्विजाः ॥ ३६ ॥ आचार्यापाथ तं दद्याद्वित्तशाम्यविवर्जितः । कलशाः सोदका देया ब्राह्मणेभ्यः सदक्षिणाः ॥ ३७॥ ब्राह्मणान्भोजयेत्या शिवभक्तिपरायणान् । एवं करोति यो विप्रा भक्त्याऽनत्रयोदशीम् ॥ ३८ ॥ माप्नोति राज्यं सौभाग्यं पुत्रांश्च चिरजीविनः । शिवलोकं च संमाय शंभोः प्रियतमो भवेत् ॥ ३९ ॥ ७०९ ।। इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादेऽनत्रयोदशी- व्रतकथनं नाम पोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ *ऋषय ऊचुः-यदुक्तं भवता सूत नैष्कलं ज्ञानमुत्तमम् । श्रुतं चाखिलमस्माभिर्मनांसि हपितानि नः ॥१॥ भक्तिश्च शाश्वते शंभौ जाताऽस्माकं हि शाश्वती । वर्णाश्रमाचारविधिमिदानी यूहि तत्त्वतः ॥२॥ सूत उवाच-चतुर्णामपि वर्णानां विधिं वक्ष्यामि मुत्रताः । यदुक्तं भानना पूर्व मनवे परमेष्ठिने ॥ ३ ॥ येन विश्वेश्वरः शंभुः कर्मयोगरतैः सदा । आराध्यते न चान्येन इत्येषा वैदिकी श्रुतिः ॥ ४ ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यश्चतुर्थः शूद्र उच्यते । वर्णाश्चत्वार एवैते त्रय आद्या द्विनाः स्मृताः ॥५॥ गृहरथो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा । चत्वारश्वाऽऽश्रमास्तेषां पञ्चमो नोपपद्यते ॥ ६ ॥ सर्वेषामाश्रमाणां च विहितं दण्डधारणम् । न दण्डेन विना कश्चिदाश्रमीति निगद्यते ॥७॥ ब्रह्मचारी भवेद्दण्डी कृष्णाजिनधरैस्तथा । मेखली च तथा मुण्डी शिखी वा यदि वा जटी ॥ ८ ॥ भिक्षाहारेण सततं वर्तन तस्य सुव्रताः । अग्निकार्य तथा कुर्यात्सायं प्रातर्यथाविधि ॥ ९ ॥ * अयमेव पश्चदशाध्यायः वखगसंज्ञितपुस्तवष्टादशः । २ (व. स. ग.) राज्यसौ ०/२(क. ख ग.) कम्य ज्ञा ( फ. म्व. ग.". महा । मेण . .

·प्रचारियो] व्यासकतम् । अधिकार्यपरित्यागी पतितः सर्वकर्मम् । मात्वा संतप देवादीन्देवताभ्यर्चनं ततः ॥ १०॥ अभिवादनशीलः स्यादृद्धेषु च यथाक्रमम् । कृतेऽभिवादने कुन्निव मत्पभिवादनम् ।। ११ ।। करोति नाभिवायोऽसो यथा शुद्रस्तथैव सः। आध्यात्मिक वैदिकं वा तथा लौकिकमेव वा ॥१२॥ आददीत गुरोर्यस्मात्तं पूर्वमभिवादयेत् । असावहमिति बृपात्मत्युत्थाप पवीयसः ॥ १३ ॥ नाभिवाधास्तु विमेण क्षत्रिपाद्याः कथंचन । शिष्टानां च गृहान्नित्यं भिक्षामाहस्प सुनतः ॥ १४ ॥ निवेद्य गुरुवेऽश्नीयाद्वाग्यतस्तदनुज्ञया । भेक्षेण वर्तन नित्यं नेकानादी व्रती भवेत् ॥ १५॥ उपवाससमा भिक्षा प्रोक्ता वै ब्रह्मचारिणाम् । अनारोग्यमनायुष्यमस्वयं चातिभोजनम् ॥ १६ ॥ अपुण्पं लोकविद्विष्टं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् । प्रामुखोऽनादि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा ॥ १७ ॥ नाद्यादुदङ्मुखो नित्यं विधिरेप सनातनः। पादौ प्रक्षाल्य विधिवदाचम्य प्रयतो द्विजः ॥ १८ ॥ भुञ्जीत मौनी सततं स्मरेद्रेव सदाशिवम् । सोपानको जलस्थो वो नोष्णीपी चाऽऽचमेद्बुधः ॥ १९ ॥ न चैव वर्पधाराभिर्न तिष्ठन्पलपन च । प्राश्नीयात्रिरपः पूर्व ब्राह्मण प्रयतो द्विजः ॥ २० ॥ संवृताङ्गष्टमूलेन मुखं चैवमुपस्पृशेत् । अष्टानामिकाभ्यां च संस्पृशेनयनद्वपम् ॥ २१ ॥ अङ्गष्टतर्जनीभ्यां च संस्पृशेनातिकापुटे । कनिष्ठाङ्गुष्ठयोगेन स्टशेच्छ्रोत्रयुगं द्विजः ॥ २२ ॥ सर्वाभिरङ्गलीभिश्च हृदयं च तलेन वा । संस्ष्टशेट्टै शिरस्तद्वदङ्गुष्ठेनाथवा द्वयम् ॥ २३ ॥ * भिक्षामाहत्येत्यादि वर्तन निसमित्यन्त क्खसहितयोः पुस्तक्योनास्ति । (ज.) भैक्ष्येण। २(च) नादि व्रत म०1३ (ग.) वा सोष्णीषी नाच . . .

·.. सौरपुराणम् [सप्तदशाध्याये विन्यस्य दक्षिणे कर्णे ब्रह्मसूत्रमुदङ्मुखः। दिवा मूत्रपुरीषे' चे शर्वयां दखिणामुखः ॥ २४ ॥ आच्छाद्य पणैर्वमुधां तृणैर्वा मौनसंयुतः। शिरः मावृत्य विमेन्द्रा नान्यथा च कदाचन ॥ २५ ॥ पथि गोष्ठे नदीतीरे छायायां कूपसंनिधौ । तुपाङ्गारकपालेषु न क्षेत्रे न चतुष्पये ॥ २६ ॥ नोद्याने न श्मशाने च न पश्यस्तारकादिकान् । न चैवाभिमुखः स्त्रीणां गुरुब्राह्मणयोर्गवाम् ।। २७ ।। शौचं पश्चात्मकुर्वीत गन्धलेपक्षयावधि । आन्तरं मनसः शुद्धिर्यथा भवति तद्विजाः ॥ २८ ॥ *जितेन्द्रियः स्यात्सततं वश्यात्माऽक्रोधनः शुचिः । पर्युञ्जीत सदा वाचं मधुरां हितभाषिणीम् ॥ २९ ॥ परोपघात पैशुन्य कोमं लोभ तथैव च । द्यूतं जनपरीवादं वीक्ष्वेल्यालम्भनं तथा ॥ ३०॥ गन्धमाल्य रस छत्रं वर्जयेद्दन्तधावनम् । सर्व पर्युपितं वयं कृतं च लवणं तथा ॥ ३१ ॥ मलापकर्षणं स्नानं शूद्राचैरभिभाषणम् । गुरोरवज्ञा सततं ब्रह्मचारी विवर्जयेत् ॥ ३२ ॥ उदकुम्भं सुमनसो गोशकुन्मृत्तिकी कुशान् । गुर्वर्थमाहरेन्नित्यं भैक्षं चाहरहश्चरेत् ॥ ३३ ॥ आचम्य संयतो नित्यमधीयीत शुदन्मुखः । उपसंगुहा तत्पादौ वीक्षमाणो गुरोमुखम् ॥ ३४ ॥ सर्वेपामेव भूतानां वेदश्चक्षुः सनातनम् । वेदः श्रेयस्करः पुंसां नान्य इत्यप्रवीद्रविः ॥ ३५ ॥ अनधीत्य द्विजो यस्तु शास्राणि मुवढून्यपि । शृणोति ब्राह्मणो नासौ नरकाणि प्रपद्यते ॥ २६ ॥ छतिपुस्तकेय पोषो न विद्यते २(प.) ० तु २012 (ग.) न रात्री घ८०१३ (ग. । ०क्षय बहिः । आ०१४ (रु.) पुमानः स०१५ (प. स. प. छ. .) पाय रो।६ (फ. स. ग. ज.) सप्रेक्षाल०। ७ (ग.) " विजाः ॥३016 (घ... घ....) o तयार( . ग. घ. र. च..)६५ पा. (फ. रा. ग.) सन २० ·अनधीतविमदूषणम् । व्यासकृतम् । नाधीतविद्यो यो विम भाचारेषु प्रवर्तते । नाऽऽचारफलमानोति यथा शुद्रस्तथैव सः ॥ ३७॥ नित्यं नैमित्तिक काम्यं यच्चान्यत्कर्म वैदिकम् । अनधीतस्य विमस्य सर्व भवति निष्फलम् ॥ ३८॥ अनधीतस्य विमस्प पुनो वाऽध्ययनान्वितः । शूद्रपुत्रः स विज्ञेयो न वेदफलमश्नुते ।। ३९ ॥ वेदं वेदी तथा वेदान्वेदांश्च चतुरो द्विजाः। अधीत्य गुरुवे दत्वा दक्षिणां च भवेगृही ॥ ४० ॥ रूपलक्षणसंयुक्तां कन्पामुद्धाहपेत्ततः । अमातृगोत्रमभवामसमानार्पगोत्रजाम् ॥ ४१ ॥ मातृतः पञ्चमादूवं पितृतः सप्तमाचथा । अगोत्रकुलसंपन्ना रोगहीनां मुरूपिणीम् ॥ ४२ ॥ मातृतः पञ्चमाद विपत्तृतः सप्तमाचथा। कन्यां विवाहयेद्यस्तु गुरुतल्पी भवेद्धि सः ॥ ४२ ॥ ब्राह्मणैव विवाहेन देवेनापि तथैव च । आप वै केविदिच्छन्ति धर्मका गहितम् ॥४४॥ धारयेद्वणवा यष्टिमन्तर्वासस्तथोत्तरम् । यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमण्डलुम् ॥ ४५ ॥ छनं चोष्णीपममलं पादुके वाप्युपानही । रोक्मे च कुण्डले नित्यं कृत्सकेशनखः शुचिः ॥ ४६॥ शुक्लाम्बरधरो नित्यं मुगन्धः प्रियदर्शनः। न जीर्णमलबद्वासा भवे विभवे सति ॥ ४७॥ महतुगामी भवेद्विपो निषिद्धतिधिवर्जितः। पष्ठयष्टम्पो पञ्चदशीममावास्यां वतुर्दशीम् ॥ ४० ॥ ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं जन्मः च विशेषतः । आददाताऽऽवसथ्याग्निं जहुयाज्जातवेदसम् ॥ ४९ ।। वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः । अकुर्वाणः पवत्याशु निरयानतिभाषणान् ॥५०॥ कुर्याद्वाणि कर्माणि संध्योपासनमेव च । सख्य सामाधिकः कुर्यादुपेयादीश्वरं सदा ॥ ११ ॥ म्य तथाऽन्य २ (क.ग.) संभता रो०१३ (३. च..)न्द्रिनम्। अ०

·सौरपुराणम्
अष्टादशाध्याये
पापं न गृहयेद्विद्वान्न धर्म ख्यापपेक्वचित् ।
वयसः कर्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च ॥५२॥
'वेषवान्बुद्धिसादृश्यमाचरन्विचरेत्सदा ।
श्रुतिस्मृत्युदितः सम्यक्साधुमिश्च सेवितः ॥ ५३॥
तमाचारं निषेवेत साधून्वक्ष्यामि सांप्रतम् ।
गङ्गापमुनयोर्मध्ये मध्यदेशः प्रकीर्तितः ।। ५४ ॥
तत्रोत्पन्ना द्विना ये वै साधवस्ते प्रकीर्तिताः ।
यस्तैरनुष्ठितो धर्मः श्रुतिस्मृत्योश्च संगतः ॥ ५५ ॥
सदाचारः स वै प्रोक्तो देवदेवेने शंभुना।
कुरुक्षेत्राश्च मत्स्याचे पाञ्चालाः शूरसेनजाः ॥ ५६ ।।
एते देशाः पुण्यदेशाः सर्वे चान्ये च निन्दिताः।
देशेष्येतेषु निवसेद्राह्मणैर्धर्मकातिभिः ॥ ५७॥
अत्रैव दृश्यते धर्मो नान्यत्रेत्यब्रवीद्रविः।
अङ्गवङ्गकलिङ्गांश्च सौराष्ट्र गुर्जरं तथा ॥ ५८ ॥
आभीर कौडणं चैव द्राविडं दक्षिणापथम् ।
अन्भं च मागधं चैव देशानेतांश्च वर्जयेत् ॥ ५९ ॥
नित्यं स्वाध्यायशीलः स्यात्पञ्चपज्ञपरायणः ।
*शान्तो दान्तो जितक्रोधो लोभमोह विवर्जितः ॥ ६०॥
सावित्रीजाप्यनिरतः शिवभक्तिपरायणः।
श्राद्धकृदाननिरतः क्षमायुक्तो दयालुकः॥ ६१ ॥

·द्विजधर्माः। व्पासकृतम् । ईश्वरः सर्वभूतानां साक्षी यः सर्वकर्मणाम् । स्मरणान्मोक्षदः शंभुस्तस्य निन्दां विवर्जयेत् ॥ २ ॥ शानेपु दृश्यते शुद्धिमहापातकिनामपि । निन्दकानां महेशस्य दिन खल्ल दृश्पते ॥३॥ जलं तृणं वा शाकं वा मृदं वा काष्ठमेव वा । परस्यापहरञ्जन्तुनरकं प्रतिपद्यते ॥ ४ ॥ नित्यांचनको न स्याद्याचितं नैव याचयेत् । प्राणानपहरत्येप याचकस्तस्य दुर्मतिः ॥ ५॥ ग्रहीतव्यानि पुष्पाणि देवाचनविधौ द्विजैः । नैकस्मादेच नियतमननुज्ञाय केवलम् ॥ ६॥ तृणं काष्ठं फलं पुष्पं प्रकाशं वै हरेद्बुधः । धर्मार्थ केवलं विमो हन्यथा पतितो भवेत् ॥ ७ ॥ तिलमुद्यवादीनां मुष्टिाद्या यदि स्थितः। क्षुधातनान्पदा विमैर्धर्मविद्भिरिति स्थितिः॥ ८॥ अनृतात्पारदार्याच्च तथाऽभक्ष्यस्य भक्षणात् । अश्रौतधर्मचरणाक्षिमं नश्यति वैकुलम् ॥९॥ ज्ञानवृद्धस्तपोवृद्धो वयोवृद्ध इति त्रयः। पूर्वः पूर्वोऽभिवाद्यः स्यात्पूर्वाभावे परः परः ॥ १० ॥ त्रिपुण्डधारी सततं ब्राह्मणः सर्वकर्मसु । भस्मनैवाग्निहोत्रस्प शिवानिजनितेन वा ॥ ११ ॥ न मूर्खः सह संवासः पतितैर्न कदाचन । वेदनिन्दारतैर्नेव न चापीश्वरनिन्दकैः ॥ १२॥ पैशुन्यं शुष्कवैराणि विवादं वर्जयेत्सदा। धपन्ती गां परक्षेत्रे न चाऽऽचक्षीत कस्यचित् ॥ १३ ॥ बहुभिर्न विरोधं च कुर्यान्न कृतिभिस्तथा । तिथि पक्षस्य न ब्रूयान्नक्षत्राणिं न निर्दिशेत् ॥ १४ ॥ न पापं पापिनां घूपात्तथाऽपापमपापिनाम् । सत्येन तुल्यदोषी स्यादसत्येन द्विदोपभाक् ॥ १५ ॥ .

·सौरपुराणम् [अष्टादशाध्याये यानि मिथ्याऽभिशस्तानां. पतन्त्यभूणि रोदनात् । तानि पुत्रान्पशून्नन्ति तेषां मिथ्याऽभिशंसिनाम् ॥ १६ ॥ ब्रह्महत्या मुरापानं स्तेयं गर्वनागमः । दृष्टं विरोधनं वृद्धैर्नास्ति-मिथ्याभिशंसिनि ।। १७ ॥ मानं मदं तथा शोकं द्वेषं च परिवर्जयेत् । रविवारे न कुर्वीत भृष्टभैरवभक्षणम् ॥ २८ ॥ धनकामो जनः सत्यं नान कार्या विचारणा । रविवारे तु लवणं वयं भोजनपात्रके ॥ १९ ॥ तथा तैलोपमदं च धनकामेन भूतले । न कुर्यात्कस्पचित्पीडां सुतं शिष्यं च ताडयेत् ॥ २० ॥ न नदीषु नदी ब्रूयात्पर्वतेषु च पर्वतम् । प्रवासे भोजने चापि न त्यजेत्सहयायिनम् ॥ २१ ॥ शिरोभ्पङ्गावशिष्टेन तैलेनाङ्गं न लेपयेत् । ने सशस्त्रैः क्रीडेत स्वानि खानि न संस्पृशेत् ॥ २२ ॥ न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः । न लौकिकैः स्तवैर्देवांस्तोषयेद्भाहजैरपि ॥ २३ ॥ न दन्तै खरोमाणि च्छिन्द्यात्सुप्तं न वोधयेत् । न बालातपमासेवेत्मेतधूमं विवर्जयेत् ॥ २३ ॥ नाशुद्धोऽनि परिचरेन देवान्कीर्तयेषीन् । न वामहस्तेनोद्धृत्य पिवेद्वक्त्रेण वा जलम् ।। २५ ॥ करेणैकेनं यद्वारि पीतं तन्मदिरासमम् । विश्वेश्वरमुमाकान्तं विश्वान्तर्यामिणं विभुम् {[ २६ न ब्रह्माद्यैः समं चूयाच्छक्तिभिन च पार्वतीम् । ब्रूयाद्यदि समं भं ब्रह्मविष्ण्वादिभिः मुरेः॥ २७ ॥ यः कश्चित्तमसाऽऽविष्टः कदाचिन्नैव तं स्पृशेत् । सर्वस्मादधिकं वयानगवन्तमुमापतिम् ॥ २८ ॥ तथा देवी च गिरिजां द्विजैः श्रेयोधिभिः सदा । परखियं न भाषेत नापाज्पं याजपेद्विजाः ।। २२ ।। ॥ * रविवार इत्यादि भाल न भरग यम्वायजर नघुम्तो नास्ति । (प... ग. स. न.)शमग मी (प.)1013.) 07 मभु।

·द्विज वर्माः॥ व्यासक्रतम् । ५२ न देवायतनं गच्छेत्कदाचिच्चामदक्षिणम् । न निन्देद्योगिनः सिद्धान्त्रातनो नो यतींस्तथा ॥ ३०॥ न चाऽऽकाभेद्रो छापां न तोऽऽज्ञां गुरोः सदा । वश्यमाणेन विधिना स्नान कुर्यात्समाहितः ।। ३१॥ भमि व्याहृतिभिः स्पृष्ट्वा खनमान शु चाशपा।? उद्धृताऽसीति संग्रा गन्धद्वारेति गोमयम् ॥ ३२ ॥ अपाद्यमित्यपामार्ग दुवा 'संगृध दूर्वया । जलतीरं समासाद्य शुचौ देशे समाहितः ॥ ३३ ॥ आदित्या इति संप्रोक्ष्य फूलं तीर्थस्य मुन्नतः । शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्प गायत्पा मोक्षयेत्ततः ॥ ३४ ॥ भागद्वर्य स तां पश्चादेकं दिध विवर्जयेत्। यत इन्द्रादिमत्रैश्च चतुर्मिस्तु यथाकमम् ॥ ३५ ॥ अवगाहा जले पश्चात्तीरे चैवोपविश्य च । अवशिष्टेन भागेन मन्त्रैश्चालेपयेत्क्रमात् ।। ३६ ।। अक्षीभ्यामितिमन्त्रेण मुखमालेपयेद्बुधः । ग्रीवाभ्यामिति च ग्रीवा तल्लिन तथा भुजी ।। ३७ ।। शरीरं यज्ञमुक्त्वाऽथा हृदयं परिलेपयेत् । नाभिमानन्दनन्देति शिष्ट मष्टि विनिक्षिपेत् ॥ ३८ ॥ मूर्धानमितिमन्त्रेण तिलक्षितादिकम् । हिरण्यगृङ्गमित्युक्त्वा तीर्थ संमार्य बुद्धिमान् ।। जपेच्छुद्धमतिः पश्चात्सूक्तं चैवाघमर्षणम् ॥ ३९ ॥ द्विपदां च जपेदेवी सर्वपापमणाशनीम् । इदं तु वारुणं स्नानं मन्नस्नानमधोच्यते ॥ ४० ॥ आमेय भस्मना नानं वायरूपं रजसा, गवाम् । दिव्यमातपवर्येण तत्तु कार्यमनन्तरम् ।। ४१।। आर्द्रण वाससा चान्पन्मानसं शिवचिन्तनम् । नानानां चैव सर्वेषां मानसं नानमुत्तमम् ॥ ४२ ॥ * अर खनि वा च शलारयेत्यपेक्षितमिति प्रतिभाति । उक्त्वा हृदयमियाद हिरण्यगृतमित्यन्त घडचछजसज्ञितेषु पुस्तकेषु नास्ति । 1(. ख, ग घ ) नो वा २०१२ (घ ङ च छ ) याच्या गु०१३ (घ. छ ज ) महल इ० ४ ( स ग.) पचता। ५ ( क. स. ग.त्रैस्तु २० .

·पश्च महायज्ञाः व्यासकृतम्। हुतशेषेण भूतेभ्पो बलि भूतमसं विदुः । विमं तु भोजयेदेकं पितृनुद्दिश्य यनतः ॥ ५८॥ नित्यश्राद्धं तदुद्दिष्टं पितृपक्षं प्रचक्षते । यथाशक्त्पन्न मुद्धृत्य प्रदद्याद्राह्मणाप वै ।। ५९ ॥ अतिथि पूजयदत्तया शिवभावसमन्वितः । सोऽतिथिः स्वर्गसोपानमिति देवोऽब्रवीद्रविः ॥६॥ प्रदद्याइतकारं वा भिक्षां च भवभावतः । अक्षयं तत्फलं माहुर्भवभावो हि दुर्लभः ॥ ६१ ॥ वेदाभ्यासरतो नित्यं तद्विचाररतो भवेत् । ब्रह्मपज्ञः समुद्दिष्टो ब्रह्मलोकफलप्रदः ।। ६२॥ एतान्कृत्त्वैव सततं भुञ्जीताऽऽश्रमधर्मभिः । अन्यथा यो हि भुड़ेऽन्नं प्रेत्य शकरतां ब्रजेत् ॥ १३ ॥ यदि विश्वेश्वरे स्थाणी भक्तिरेकैव निश्चला। किं तैः पञ्चमहायज्ञैरन्यैर्वा विविधैर्मखैः ॥ ६४ ॥ ८३६ ॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे द्विजधर्म- कथने नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ सूत उवाच-श्राद्धं दर्शेऽथ कर्तव्यमष्टकांस्वपनद्वपे । विपुवे च व्यतीपाते तीर्थेपु च विशेषतः ॥१॥ परीक्ष्य याह्मणान्सम्यखेदवेदाङ्गपारगान् । विशेपाशिवभक्तांश्च रुद्रजाप्यपरायणान् ॥ २॥ अभावे शिवभक्तानां सदाचाररतान्दिजान् । भोजयेच्या श्राद्धे शिवबुद्धया समाहितः ॥ ३ ॥ व्रतोपवासनिरताः सोमपाः संपतेन्द्रियाः। अग्निहोत्रपराः शान्ता बढचा गुरुपूजकाः ॥ ४॥ त्रिणाचिकेताः शिण्याश्च त्रिमधुत्रिमुपर्णिकाः। मनचाह्मणवेत्तारः पुराणस्मृतिपाठकाः ॥ ५ ॥ अध्यात्मशास्त्रनिरता ब्राह्मणाः पङ्गिपावनाः । एक वा भोजयेद्विमं शिवभक्तिपरायणम् ।। ६ ।। तेन पूता भवन्त्येव ये केचित्पनिदूपकाः । वघवन्धोपजीवी च वृपलः शूद्रपोजकाः ॥ ७॥ (क. ग.) यच्छा । २ (घ४ च. छ.ज) O1401३ (क.स ग.) य (फ. स.ग.) एकच मो(प. ६. च.. ज.) श्याचा ·सौरपुराणम् [भादशाध्याये सात्वाऽथाऽऽचम्प विधिवतर्पयेच्च मुरान्पितुन् । पुनराचम्य विधिना मार्जनं च समाचरेत् ।। ४३ ।। दधाजलाञ्जलि पश्चात्सवित्रे'रुद्ररूपिणे । ततो दर्भासने स्थित्वा गायत्री प्रजेपेरिजः ॥४४॥ त्रैवर्णिकानां सर्वेषां गायत्री परमा गतिः । यद्गायत्र्याः परं तत्त्वं देवदेवो महेश्वरः ।। ४५ इति ज्ञात्वा जपेद्विद्वान्गायत्र्याः फलमश्नुते । यो बन्यथा तु मनुते गायत्री शिवरूपिणीम् ।। ४६ ॥ पच्यते स महाघोर नरके कल्पसंख्यया । पादाश्चत्वारो गायच्या वेदाश्चत्वार एव ते ॥ ४७ ॥ विरत्रिविष्णुरुद्रेशाः पादानां देवता; क्रमात् । एवं ज्ञात्वा विधानेन गायत्री वेदमातरम् ।। ४८ ॥ जपेन्माहेश्वर ज्योतिनित्यमेव प्रकाशते । उपतिष्ठेदथाऽऽदित्यं रुद्ररूपिणमव्ययम् ।। ४९ ॥ भक्तः स्तोत्रैश्च मन्त्रैश्च वेदेतिहाससंभवैः । पावमानानि सूक्तानि.ब्रह्मयज्ञमसिद्धये ॥५०॥ जपेसमाहितो भूत्वा रुद्रांश्चैव विशेषतः । पौनेनाऽऽगत्य भवनं पूजयेच्छिवमव्ययम् ।। ५१ ॥ परसरेण मन्त्रेण मानस्तोक्या तथैव च । पडतरात्परो मन्त्रो वेदेषु च चतुर्वपि ॥५२॥ नास्तीत्युवाच भगवान्देवदेवः स्वयं रविः । पत्रैः पुष्पैः फलैवीऽपि दूर्वाभिरुदकैरपि ।। ५३ ॥ नासंपूज्य महादेवं भुञ्जीत ब्राह्मणः सदा । ब्राह्मणक्षत्रियविशां कर्मिणां योगिनामपि ॥ ५४॥ गतिविश्वेश्वरो देवो भवो नान्य इतिश्रुतिः । कुर्यात्पञ्च महापज्ञान्गृहस्थः श्रद्धयाऽन्वितः ॥ ५५ ॥ पश्चयज्ञपरित्यागादाश्रमांदवहीपते । देवयज्ञो भूतयज्ञः पितृयज्ञस्तथाऽपरः ।। ५६ ।। मानुपो ब्रह्मयज्ञश्च पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः । फर्तव्यो वैश्वदेवस्तु देवयज्ञ उदीरितः ॥ ५७ ॥ १(र.) बमरण (1. स. ग.) जन्मिाः ॥४४॥KEE. m. r..) मा . .

·मञ्च महायता: । पासकृत्तम्। ६१ हुतशेपेण भूतेभ्यो बलि भूतमसं विदुः । विमं तु भोजयेदेकं पितृनुद्दिश्य यवतः ।। ५८ ।। नित्य श्राद्धं तदुद्दिष्टं पितृयज्ञं पचक्षते । यथाशक्पन्नमुनृत्य प्रदद्याद्दाह्मणाय वै ॥ ५९ ॥ अतिथि पूजपढ़त्पा शिवभावसमन्वितः । सोऽतिथिः स्वर्गसोपानमिति देवोऽब्रवीद्रविः ।। ६०॥ प्रदद्याइतकारं वा मिक्षां च भवभावतः। अक्षयं तत्फलं पाहुभवभावो हि दुर्लभः ।। ६१ ।। वेदाभ्यासरतो नित्य तद्विचाररतो भवेत् । ब्रह्मयज्ञः समुद्दिष्टो ब्रह्मलोकफलप्रदः ।। ६२ ।। पतान्कत्वैव सततं भुनीताऽऽश्रीधर्मभिः । अन्यथा यो हि भुड़ेऽन्नं प्रेत्य करतां व्रजेत् ॥१३॥ पदि विश्वेश्वरे स्थाणी भक्तिरकैव निश्चला। किं तैः पञ्चमहायज्ञैरन्यैर्वा विविधैर्मखैः ॥ ६४ ।। ८३६ ।। इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे द्विजधर्म- कथने नामाष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥ सूत उवाच-श्राद्धं दर्शऽध कर्तव्यमष्टकांस्वपनद्वये । विषुवे च व्यत्तीपाते तीर्थेषु च विशेषतः ।। १ ।। परीक्ष्य ग्राह्मणान्सम्यग्मेदवेदाङ्गपारगान् । विशेपाशिवभक्तांश्च रुद्रजाप्यपरायणान् ॥ २॥ अभावे शिवभक्तानां सदाचाररतान्द्विान् । भोजयेच्या श्राद्धे शिवबुद्धया समाहितः ।। ३ ।। व्रतोपवासनिरताः सोमपाः संयतेन्द्रियाः। अग्निहोत्रपराः शान्ता वढचा गुरुपूजकाः ॥ ४॥ त्रिणाचिकेताः शिप्याश्च त्रिमधुत्रिमुपर्णिकाः। मन्त्रबाह्मणवेत्तारः पुराणस्मृतिपाठकाः ॥५॥ अध्यात्मशानिरता ब्राह्मणाः पङ्गिपावनाः । एकं वा भोजपेद्विम शिवभक्तिपरापणम् ॥ ६॥ तेन पूता भवन्त्येव ये केचित्पतिदूपकाः । वघवन्धोपजीवी च वृपलः शूद्रयोजकाः ॥ ७ ॥ ( क. स. ग.) व्यच्चया।२ (घ इ. च..ज ) कम 3 (क. स.ग.) ज्य सूर (क. स. ग.) एकच मो०१५ (घ. इ. च. ३. न.) यासः । १ ·सौरपुराणम् [एकोनविंशाध्यापे वेदविक्रयिणश्चैव श्रुत्तिविकपिणस्तथा । वेदविकयिणश्चान्ये कोपिनः कुण्डगोलकौ ॥ ८ ॥ कायस्था लम्बकर्णाश्च नित्यं राजोपसेवकाः। नक्षत्रतिथिवक्तारो भिपम्झानोपजीविनः ॥ ९॥ व्याधिनः काव्यकर्तारो गायकाश्चैव गोत्रिणः। वेदनिन्दारताश्चैव कृतघ्राः पिशुनास्तथा ॥१०॥ हीनातिरिक्तदेहाथ श्राद्धे वाः प्रयत्नतः। ब्रह्महत्यामवाप्नोति यदि स्त्रीगमनं भवेत् ॥ ११ ॥ अध्वानं कलहं कोधं पुत्रभार्यादिताडनम् । श्राद्धभोजी भवेद्यो हि तदिने परिवर्जयेत् ॥ १२ ॥ मशालयेचतः, पादावचिंते मण्डले शुभे । चतुरखं ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्य त्रिकोणकम् ।। १३ ॥ वर्तुलं चैव वैश्यस्य शूद्रस्याभ्युक्षणं स्मृतम् । उपवेश्य ततो विमान्दत्वा चैव कुशासनम् ॥ १४ ॥ पश्चाच्छाद्धस्य रक्षार्थ तिलांश्च विकिरेत्ततः । विश्वेदेवानथाऽहूय विश्वेदेवास इत्यूचा ॥ १५॥ शंनोदेव्या जलं क्षिप्वा सपवित्रे तु भाजने । यवान्ययोऽसीति तथा गन्धपुष्पं च निक्षिपेत् ॥ १६ ॥ या दिव्या इति मन्त्रेण इस्तेऽप्यध्य विनिक्षिपेत् । प्रदद्याद्गन्धमाल्यादि धूपं वासांसि शक्तितः ॥ १७ ॥ अपसव्यं ततः कृत्वा पितृनावाहयेत्ततः। उशन्तस्त्वेति च ऋचा आवाह्य तदनुज्ञया॥ २८॥ जपेदायन्तु न ऋचं तिलोऽसीति तिलांस्तथा । क्षिपद॑ध्यं यथापूर्व विभहस्ते समाहितः ॥ १९ ॥ संसवान्मक्षिपेत्पात्रे न्युजं चैव यथा भवेत् । पितृभ्यः स्थानमसीति ततोऽनौकरणं मतम् ।। २० ॥ अमौ करिष्य इत्युक्त्वा कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञया । अन्नं घृतप्तं वही जुहुयात्पितृयज्ञवत् ।। २१ ।। .. 4 । (फ. ग. प.)ो । १०० घ.) नोऽसिमागंण ग1 ३ ( क. स. ग. प. 5.0, ज.) 1101. म. म. २. ड.ज.) ०६ २०, -- ·श्राद्धविधिः व्यासकृतम् । ६३ अमेरभावाद्विमस्य पाणी होमो विधीयते । महादेवस्य पुरतो गोष्ठे वा श्रद्धयाऽन्वितः ।। २२ ॥ पिण्डनिर्वपणं कृत्वा बाह्मणांश्चैव भोजयेत् । केचिदप्येवमिच्छन्ति नैक भानोर्मतं द्विजाः ।। २३ ।। विविधं पायसं दद्यागक्ष्याणि सुबहन्यपि । लेह चोष्यं तथा कामपुष्पमेव फलं विना ॥ २४ ॥ विविधान्यपि मांसानि पितृणां मीतिपूर्वकम् । दत्तान्यपि निषिद्धानि श्राद्धं नैवाक्षयं भवेत् ॥ २५ ॥ नानाति यो द्वितो मांसं नियुक्तः पितृकर्मणि । स प्रेत्य नरकं याति पशुत्वं च प्रपद्यते ॥ २६ ॥ धर्मशास्त्रं पुराणं च तथाऽथर्वशिरस्तथा । रुद्रांश्च पौरुष सूक्तं ब्राह्मणान्श्रावयेत्ततः ।। २७ ।। भुनीरन्द्राह्मणाः सर्वे वाग्यता घृतभोजनाः । विकिरं निक्षिपेत्पश्चाच्छेषमन्नमथाब्रवीत् ॥ २८ ॥ हस्तमक्षालनं दत्वा कुर्यादै स्वस्तिवाचनम् । दद्यादै दक्षिणां शत्या स्वधाकार दीरयेत् ॥ २९ ॥ दातारो नोऽभिवर्धन्तां वाजेवाजेति वै चम् । जप्त्वा च ब्राह्मणान्स्तुत्वा नमस्कृत्य विसर्जयेत् ॥ ३० ॥ . भोक्ता च श्राद्धदस्तस्यां पूतन्यां मैथुनं त्यजेत् । - स्वाध्यायं च तथाऽध्वानं प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ ३१ ॥ अध्वगो व्यसनी चैव विशेषेण धमिका । आमश्राद्धं द्विजः कांधलेस्तु सदैव हि ॥ ३२ ॥ फलैरपि च मूलैर्वा कुर्याच्टाढे च निर्धनः । स्नात्वा तिलोदकैर्वाऽपि तर्पयेच्या पिनन् ।। ३३ ॥ श्रद्धया तु कृते श्राद्धे भगवान्नीललोहितः। प्रीतो भवति विश्वात्मा विश्वेशो हव्यकव्यभुक् ॥ ३४॥ ८७० ॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे श्राद्धविधि- कथनं नामैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ सूत उवाच-अथ धर्मो वनस्थानामुच्यते शृणुत द्विमाः । भीतो भवतु येनासौ भगवान्भगनेत्रहा ॥१॥ . ( क. द. ग.) ०हान ना २०१२ (क. स. ग. ज.) मध्यमे 1 ३ ( क. स ग. ज ) भाज। ( म. ग.) २६ म(२. म. ग.) ०७त नि ।

·६४ सौरपुराणम् [विशाध्याये शरीरमात्मनो दृष्ट्वा पलिताचैश्च दूपितम् । पुत्रेषु भायां निक्षिप्य वनं गच्छेद्विजोत्तमः ॥२॥ फलमूलाशनो नित्यं पञ्चयज्ञपरापणः । अतिथि पूजयेद्या मत्ा शर्व इति श्रुतिः ॥ ३ ॥ अष्टौ ग्रासांश्च भुञ्जीत चीरवासा भवेज्जटी। भवेधिपवणनायी नित्यं स्वाध्यायतत्परः ॥ ४ ॥ दयां च सर्वभूतेषु न कुर्यानिशि भोजनम् । वर्जयेद्वामजातानि पुष्पाणि च फलानि च ।। ५॥ यदि गच्छेत्सपत्नीको ब्रह्मचार्येव सर्वदा। मंदिगच्छेद्वनी भायां प्रायश्चित्ती भवेदिजः ॥ ६॥ आदिगर्भो भवेत्तस्याः स चाण्डालसमो भवेत् । सर्वभूतानकम्पी स्पात्संविभागरतः सदा ॥७॥ परिवादं मृपेस्वादं निद्रालस्यं विवर्जयेत् । शीर्णपर्णाशनो वा स्यात्कृच्छैा वर्तये सदा॥८॥ शिवपूजारतो नित्यं शिवध्यानपरायणः । एवं यो वर्तते नित्यं वानप्रस्थाश्रमे द्विजः ॥ ९ ॥ परां गतिमवाप्नोति देहानते शाश्वतं पदम् । यदा मनसि वैराग्यं जायते सर्ववस्तुषु ॥ १० ॥ तदा च संन्यसेद्विद्वानन्यथा पतितो भवेत् । वेदान्ताभ्यासनिरतो दान्तः शान्तो जितेन्द्रियः ।। ११ ।। निर्ममो नियों नित्यं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । जीर्णकोपीनवासाः स्पान्मुण्डो नमोऽथवा भवेत् ॥ १२ ॥ त्रिदण्डी वा भवेद्विद्वानित्येषा वैदिकी श्रुतिः । समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ॥ १३ ॥ भैक्ष्पेण वर्तनित्यं नैकानादी भवेत्वचित् । एकानादी भवेद्यस्तु कदाचिल्लम्पटो पतिः ॥ १४ ॥ निष्कृतिनैव तस्यास्ति धर्मशास्त्रेषु सर्वथा। भवेत्रिषवणस्नायी भस्मोद्धूलितविग्रहः ।। १५ ।। । प्रणवं प्रजपेन्नित्यं मोक्षशास्त्रस्य चिन्तकः । वेदान्तांश्च पठेन्नित्यं तेषामांश्च चिन्तयेत् ॥ १६ ॥ (घ.) तमाः ॥२॥२ (प.ह. च. छ. ज.) ति स्मृतिः। ३ (च.छ.) ! जीर्ण। ४ (घ. ह. प. इ. ज.) द्विजाः ॥ ९॥ ५ (क. स. ग.) यो योगो नि।

·३ संन्यासबर्माः ।। व्यासकृतम् । ६५० आत्मानं चिन्तयेद्देवमीशानं विभुमव्ययम् । अनन्तं निर्गुणं शान्तं पुरुपं प्रकृतेः परम् ॥ १७॥ कारणं सर्वजगतामाधारं सर्वतो मुखम् । चिद्रूपं शंकरं स्थाणुमानन्दमजरं विभुम् ।। १८ ।। प्रेरकं सर्वभूतानामेकं ब्रह्म महेश्वरम् । अममेयमनाचन्तं स्वयंज्योतिः सनातनम् ॥ १९ ॥ तनिष्ठस्तन्मयो भूत्वा योगयुक्तो महामुनिः । अचिरेणैव कालेन पर ब्रह्माधिगच्छति ॥२०॥ द्विजः संन्यसनादेव पापेभ्यः संभमुच्यते । ज्ञानी मोक्षमवानोति विराटपदमखे रतः ॥ २१ ॥ इति सर्वमशेपेण चातुराश्रम्पमीरितम् । योऽनुतिष्ठेत्प्रयत्नेन तस्य शंभुः प्रसीदति ॥ २२ ॥ ८२२ ॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे वानप्रस्थादिधर्मकथनं नाम विंशोऽध्यायः ॥ २०॥ ऋषय ऊचुः कथं भगवता सूत सर्ग उक्तो विवस्वता । मन्वन्तराणि वंशाश्च तेषां च चरिखं तथा ॥१॥ प्रतिसर्गः पुनश्चैव यथा भवति कृत्स्नशः । बेहि नः सूत सकलं यथा व्यासाच्छूतं त्वया ॥२॥ सूत उवाच-शृणुध्वमृषयः सब स्वेच्छालीलां महेशिनुः । महादेवात्मकं सर्व दृष्टमेतचराचरम् ॥ ३॥ क्षोभ्यं विश्वमिदं तेन क्षोभको मगवाशिवः । स संकोचविकोशाभ्यां प्रधानत्वे व्यवस्थितः ॥ ४ ॥ क्षोभ्यमानात्मधानाच पुंसः प्रादुरभूहिजाः । यदेतद्विस्तृतं बीजं प्रधानपुरुषात्मकम् ॥ ५ ॥ महत्तत्त्वमिति प्रोक्तं बुद्धितत्त्वं सदुच्यते । बुद्धचादयो विशेपान्ता अव्यक्तादीश्वरेच्छया 1॥६॥ पुरुषाधिष्ठितादेव जज्ञिरे मुनिपुङ्गवाः । अहंकारस्ततो जज्ञे तन्मात्राणि ततो द्विजाः ॥७॥ (क. स. ग. ज.) र शुद्धमा २ (क. म. ग.ज.) र शिवम! ३ (घ. 3. ग. 1. ज.) र हा प्रशते ॥ २० ॥ (क. स. ग. ) नान्ने य०) ५ (प. इ. . . ) •ाराया। .

·३ सौरपुराणम् [एकविंशाध्यारे ततो भूतानि खातानि प्रेरितानि शिवेच्छया । मनस्त्वव्यक्तजं पाहुः मोक्तं तच्चोभयात्मकम् ॥ ८॥ वैकारिकादइंकारात्सर्गो वैकारिको भवेत् । तेजसानीन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश ॥९॥ वैकारिकासश्च भूतादिश्चैव तामसः । त्रिविधोऽयमहंकारः कथ्यते तत्त्वचिन्तकैः ॥१०॥ भूतादेरभवत्स! भूततन्मात्रसज्ञितः । विकुर्वाणस्तु भूतादिः शब्दमानं ससर्ज ह ॥ ११ ।। आकाशो जापते तस्मात्तस्य शब्दो गुणो मतः । व्योम चैव विकुर्वाणं स्पर्शमात्रं ससर्ज ह ॥ १२ ॥ तस्मादुत्पद्यते वायुः स्पर्शस्तस्य गुणो भवेत् । पवनश्च विकुर्वाणो रूपमानं ससर्ज ह ॥ १३ ॥ तेजश्चोत्पद्यते तस्माद्रूपं तस्य गुणं विदुः । तेजस्त्वेव विकुर्वाणं रसमात्रमभूत्ततः ॥ १४ ॥ उत्पद्यन्ते ततश्चाssपो रसस्तासां गुणो मतः । विकुर्वन्त्यस्ततश्चाssपो गन्धमानं साजरे ॥ १५ ॥ गन्धाश्च पृथिवी जाता गन्धस्तस्यास्तु वै गुणः । शब्दमात्रं यदाकाशं .स्पर्शमात्र समावृणोत् ।। १६ ।। द्विगुणः पोच्यते वायु-शब्दस्पर्शात्मकः स्मृतः। तथैव वियतो रूपं शब्दस्पर्शी गुणावुभौ ॥ १७ ॥ तेजस्ततः स्पांत्रिगुणं सशब्दस्पर्शरूपवत् । रसमानं गुणाः सर्वे त्रय आधाः समाविशन् ॥ १८ ॥ आपश्चतुर्गुणास्तेन गन्धमानं समाविशन् । तस्मात्पश्चगुणा भूमिर्बला भूतेषु कथ्यते ॥१९॥ पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च । महदादिविशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते ॥ २० ॥ वस्मिन्कार्य च करणं संसिद्धं परमेष्ठिनः। भाकृतेऽप्डे विरश्चिस्तु क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः ।। २१॥ तरमादुत्पद्यत इत्यादि रसमात्रमभूनत इत्यन्त घडचछस शतपुस्तकेषु न विद्यते । (इ. च. छ.) जसाक्ष। २(डा.) ताथैव तु ता०३ (फ.स. ग. ज.) समकः। -विष ४ (र.) तादि २०१५ (घ. इ. न. सन.) साई प०६ (घ. ड. घ. .ज.) मः । माक°१७ (इ.) क्षेत्रेशो !

·प्रमागत्पतिः । व्यासकृतम् । सर्वः शरीरैः प्रथमः स वै पुरुप उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥ २२ ॥ मेरुरुल्वं भवेत्तस्य जरायुश्चापि पर्वताः । गर्भोदकं समुद्राश्च तस्याऽसन्परमेष्ठिनः ॥ २३ ॥ विश्च तत्राभवद्विमाः सदेवामुरमानुषम् । अद्भिर्दशगुणामिस्तु वाहातोऽपदं समावृतम् ॥ २४ ॥ थापो दशगुणेनैव तेजसा वहिरावृताः। तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुनाऽऽवृतम् ॥ २५ ॥ आकाशेनाऽऽवृतो वायुः खं तु भूतादिनाऽऽकृतम् । महता चैव भूतादिव्यतेनावृतो महान् ।। २६ ।। एतरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम् । अम्पैक्तमभवं सर्वमानुलोम्पेन लीयते ।। २७ ।। गुणाः कालवशादेव भवन्ति विषमाः समाः । गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैपम्ये सृष्टिरुच्यते ॥ २८॥ घमाण्डमेव विमेन्द्रा ब्रह्मणः क्षेत्रमुच्यते । क्षेत्रज्ञश्च स एवोक्तो विरश्चिश्च प्रजापतिः ।। २९ ।। सहस्रकोटयः सन्ति ब्रह्माण्डास्तिर्पगूर्ध्वजाः । ब्रह्माणो हरयो रुद्रास्तत्र तत्र व्यवस्थिताः ॥ ३० ॥ आज्ञया देवदेवस्य महादेवस्प शूलिनः । बझाण्डानामसंख्पानां ब्रह्मविष्णुहरात्मनाम् ।। ३१ ।। उद्भवे प्रलये हेतुर्महादेव इति श्रुतिः । अनन्तशक्तिभंगवाननन्तमहिमास्पदः ॥ ३२॥ अनन्तश्वर्यसंपन्नो महादेवोऽम्बिकापतिः । न तस्ये करणं कार्य क्रिया वा विद्यते द्विजाः ॥ ३३ ॥ स्वेच्छया भगवानीशः क्रीडत्पद्रिजया सह । कथितः माकृतः सर्गः संक्षेपान्मुनिपुङ्गवाः ॥ ३४ ॥ अवुद्धिपूर्वकस्त्वेप ब्राह्मी सृष्टिरपोच्यते ॥ ३५ ॥ ९२७ ।। इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे माकृतसर्ग- कथनं नामकविंशोऽध्यापः॥ २१ ॥ .२(.) देवोऽनिकापातः । २ (घ.) फार ३ (क.न. ग.) सितमाः ||३४॥

·१८ . . सौरपुराणम् द्वाविंशाध्याय सूत उवाच-असंख्यातानि कल्पानि गतानि ब्रह्मणो द्विजाः । सांपतं' वर्तते पंच वाराहमिति संज्ञितम् ॥ १ ॥ विस्तरं तस्प वक्ष्यामि शृणुवं मुनिपुङ्गवाः । शृण्वतां पापहानिः स्याच्या सर्वदेहिनाम् ॥ २ ॥ एक कल्पमहः प्रोक्तं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । रात्रिश्च तावती मोक्ता कल्पमानमयोच्यते ॥ ३ ॥ चतुर्युगानां साहस्रं कल्पमानं निगद्यते । शतत्रयं पष्टयधिकं कल्पानां वर्षमुच्यते ॥ ४ ॥ चतुर्मखस्प विपेन्द्राः पराख्यं तच्छतं भवेत् । तदन्ते सर्वभूतानां प्रकृतौ विलयः स्मृतः॥५॥ पाकृतः प्रलयस्तेन कथ्यते कालचिन्तकैः । त्रयाणामपि देवानां प्रकृतौ विलयो भवेत् ॥ ६ ॥ पुनः कालवशात्तेपामुत्पत्सिः कथ्यते बुधैः । कालो हि भगवाञ्शंभुर्महादेव इति श्रुतिः ॥७॥ सृज्यन्ते बहवो रुद्राश्चानन्ताश्च चतुर्मुखाः । 'नारापणा घसंख्याता देवदेवेन शंभुना ॥८॥ संहर्ता च पुनस्तेषां कालरूपी महेश्वरः । पराध ब्रह्मणो विषा अतीतमिति नः श्रुतम् ।। ९ ॥ पाँप्रकल्पमतीतं यत्तत्पराध द्विजोत्तमाः । वाराहो वर्तते कल्पो वाराहो यत्र पद्मभूः ॥ १० ॥ आसीदेकार्णवं घोरं निविभागं तमोमयम् । एकार्णवे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥ ११ ॥ ब्रह्मा नारायणो मूत्वा योगनिद्रां समाश्रितः । मुष्वाप सलिले सस्मिन्नीश्वरेच्छापणोदितः ॥ १२ ॥ मुनयः सत्यलोकस्था देवं नारायणं प्रति। इमं चोदाहरनपत्र श्लोकं मुनिवरोत्तमाः ॥ १३ ॥ आपो नारा इति मोक्ता आपो वै नरसूनवः । अपनं तस्य ताः प्रोक्तास्तेन नारायणः स्मृतः ॥ १४ ॥ १(प.) विद्यते। २ (य.स. ग.) यत्तद्वारा०13 (घ. उ. प.प.) 7 का ४.क.ग) रूपमय नि(. घ.) रुपमान नि०१५ (य. रा. ग.) पदानो । ६(क.. ग. (क.म. ग.)2010 (1. समभाना । ९(1.04 एवं योग ·वाराहकल्पकथनम् । व्यासकृतम् । एवं युगसहसान्ते योगनिद्रामपास्यं वै । ब्रह्मत्वमग्रहीदेवः सृष्टय) मुनिपुङ्गवाः ।। १५ ।। मनां जलान्तः पृथिवी ज्ञात्वा देवश्चतुर्मुखः । तस्यास्तूद्धरणार्थाय वारहिं रूपमास्थितः ॥ १६ ॥ अप्रतर्पमनौपम्पं रूपं भगवतः परम् । क्षणाद्रसातलं गत्वा यज्ञेशः पुरुषोत्तमः ॥ १७ ॥ अभ्युज्जहार धरणी दंष्ट्रया परमेश्वरः । सनकायैः स्तूयमानो भगवान्हव्यकव्यभुक् ॥१८॥ आसींचथाऽवनिः पूर्व संस्थाप्य च तथा पुनः । कल्पान्तदग्धानखिलान्पर्वतांश्च महीधरः ॥ १९ ॥ ततश्चिन्तयतः सृष्टि कल्पादौ पद्मजन्मनः । अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः ।। २० ॥ तमो मोहो महामोहस्तमिस्र चान्धसैज्ञितः । अविद्या पश्चपर्वेषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥ २१ ॥ पञ्चधाऽवस्थितः सर्गों ध्यायतः सोऽभिमानिनः । संवृतस्तमसाऽतीव वीजं त्वगिव सैर्वतः ।। २२ ।। , अन्तर्वदिश्चामकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एवं च । मुख्या नगा इति प्रोक्ता मुख्यसर्गस्तुं स स्मृतः ॥ २३ ।। तं दृष्ट्वाऽसाधकं सर्गममन्यत्कमलासनः । पुनश्चिन्तयतः सर्ग तिर्यश्रोतोऽभ्यवर्तत ।। २४ ॥ यस्य तिर्यक्प्रवृत्तः स तिर्यक्श्रोतस्ततः स्मृतः । पश्चादयः समाख्याता उत्पथग्राहिणश्च ये ॥ २५ ॥ तमप्यसाधकं दृष्ट्वा देवदेवः पितामहः । ससान्यं पुनः सर्गमूलश्रोतं तु साचिकम् ॥ २६ ॥ देवसर्ग इति प्रोक्तः प्रकाशात्मा मुखाधिकः । पुनचिन्तयतोऽध्यक्तादाक्श्रोतस्त्वसाधकः ॥ २७ ॥ प्रकाशबहुलाः सर्वे तमोयुक्ता रजोधिकाः। दुःखोत्कटाः सत्त्वयुक्ता मनुष्याः परिकीर्तिताः ।। २८ ।। १(फ.स. ग.) °स्य च । २ (क. ग.) PANE | अ011 (ध... छ.) स्तु सम्मृ० (२. म ग.) परनु मा०। ५ (ख. ग.) युना म .

·सौरपुराणम् [मयोविंशाध्याये पुनश्चिन्तयतस्तस्य भूतसर्गोऽभ्पजायत । संविभागरताः रास्ते परिग्राहिणः स्मृताः ।। २९ ।। एते पञ्च समाख्याताः सर्गा देवेन भानुना। महतः प्रथमः सा ज्ञातव्यो ब्रह्मणो द्विजाः॥३०॥ तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते । वैकारिकस्तृतीयस्तु पोक्त ऐन्द्रियको द्विजाः ॥ ३१॥ इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतो बुद्धिपूर्वकः । चतुर्थों मुख्यसर्गस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः ॥ ३२ ।। तिर्यग्योन्यस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यस्तु पञ्चमः । तयोर्ध्वश्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः ॥ ३३ ॥ ततोऽर्वाश्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः। अष्टमो भौतिकः सर्गो भतादीनां द्विजोत्तमाः॥ . नवमश्चैव कौमारः प्राकृता वैकृतास्त्विमे ॥ ३४ ॥ ९६१ ॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे वाराहकल्प- प्राकृतादिसर्गकथनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥ मूत उवाच-ततः ससर्ज भगवान्देवोऽसावात्मनः सुतान् । सनातनं च सनक सनन्दनमथापि च ॥ १॥ शंभु सनत्कुमारं च पञ्चैतान्पमसंभवः । न सष्टौ दधिरे बुद्धि शिवकध्यानतत्पराः॥२॥ *सृष्टौ तेष्वनपेक्षेषु मोहाविष्टः प्रजापतिः। तपस्ततांप परमं न किंचित्मत्यपधत ॥ ३ ॥ गत्ते चहुतिधे काले समभूकोषमूछित्तः । माणात्मकः समुहूतो ललाटाद्ब्रह्मणो हरः ॥ ४ ॥ केनापि हेतुना विप्राः सूर्यकोटिसममभः । निश्वकाम ततो भित्त्वा भालं भगवतो विधेः॥५॥ रोदयित्वाऽब्जजन्मानं तस्माद्द्र इति स्मृतः। अन्यानि सप्त नामानि शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः ॥ ६ ॥ भवः शर्वस्तधेशानः पशनां पतिरेव च । भीमश्थोग्रो महादेव इति नामानि सत्तमाः ॥ ७॥ * घडमाजमानत पुस्तके घिद का न रयते । (प.) योन पो ये प्रोक्ताR२ (१.प.प्र.) तिपद्यते ॥ ३ ॥16... Poमारलः ॥

·७१ शिममूर्तिकपनम् ।] व्यासकृतम् । भूमिरापोऽनलो वायुयोम सूर्यश्च चन्द्रमाः । अष्टमी दीक्षितस्तत्र मूर्तिरीशस्य शूलिनः ।। ८ ॥ याभिव्यसिमिदं विश्व विश्वस्यास्य नगन्मयः। तेन विश्वेश्वरो देव इति नाना शिवः स्मृतः ॥ ९ ॥ प्रजाः सृलेति निर्दिष्टशन्द्रमौलिविरञ्चिना। ससर्ज मनसा रुद्रानात्मतुल्यान्महेश्वरः ॥ १० ॥ नीलकण्ठांखिनेमांश्च जटामुकुटमण्डितान् । नृपध्वजान्वीतरागाजरामरणवर्जितान् ॥ ११ ॥ सर्वज्ञाशतकोटींस्तान्सानुग्राहिणः परान् । दृष्ट्वा तान्विविधान्रुद्रान्विरश्चिः माह शंकरम् ॥ १२ ॥ लरामरणनिर्मुक्कामीहशो मा मृजः प्रजाम् । मृजस्वान्यां मुरेशान प्रजां मृत्युसमन्विताम् ॥ १३ ॥ ब्रह्माणमब्रवीच्छंभुनास्ति मे तादृशी प्रजा । ततः प्रभृति विश्वात्मा न पासूत शुभाः प्रजाः ॥ १४ ॥ रुद्ररात्मसमुदत्तः क्रीडायुक्तस्तदाऽभवत् । स्थाणुवन्निश्चलो पस्मात्स्थितः स्थाणुरिति स्मृतः ॥ १५॥ ज्ञानं वैराग्यमैश्चयं तपः सत्यं समा धृतिः। द्रदृत्वमात्मसंबोधो यधिष्ठातृत्वमेव च ॥ १६ ॥ भव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शंकरे । स एव भगवानीशो विश्वेशो नीललोहितः ॥ १७ ॥ ततस्तमाह भगवान्ब्रह्मा संवीक्ष्य शंकरम्। अनुयह यया मां त्वं पुत्रत्त्वे दत्तवान्वरम् ॥१८॥ अर्घ तत्सफलं जातं चिन्तितं यन्मपेप्सितम्। एवं विश्वेश्वरं शंभु समाभाष्य चतुर्मुखः ॥ १९ ॥ स्तोत्रेणानेन तुष्टाव शिरस्याधाप चालिम् । ब्रह्मोवाच-नमस्तेऽस्तु महादेव नमस्ते परमेश्वर । नमः शिवाय देवाय नमस्ते ब्रह्मरूपिणे ॥ २० ॥ * वृषवजानिशाद पानिन्त फशित पुस्तके नास्ति। "(प.) ०६ सर्व विभ२(1८. य.ए.) प्रमाण (य.प. ग. प. ८. मर Porn noनस्तरमा ५(घ) ममेप्सि ·७२ सौरपुराणम् [त्रयोविंशाध्यासे. नमोऽस्तु ते महेशान नमः शान्ताय हेतवे । प्रधानपुरुषेशाय योगाधिपतये नमः ॥ २१ ॥ *नमः कालाय रुद्राय महाग्रासाप शूलिने । नमः पिनाकहस्ताय त्रिनेत्राय नमो नमः ॥ २२ ॥ नमन्त्रिमूर्तये' तुभ्यं ब्रह्मणो जनकार्य च । ब्रह्मविद्याधिपतये ब्रह्मविद्यापदायिने ॥ २३ ॥ नमो वेदरहस्यायें कालकालाय ते नमः। वेदान्तसारसाराय नमो वेदात्ममूर्तये ॥ २४ ॥ नमः शुद्धाय बुद्धाय योगिनां गुरवे नमः । प्रहीणशोकैर्विविधैर्भूतैः परिवृताय ते ॥ २५ ॥ नमो ब्रह्मण्यदेवाय ब्रह्माधिपतये नमः । पम्बकाय च देवाय नमस्ते परमेष्ठिने ॥ २६ ॥ नमो दिग्वाससे तुभ्यं नमो मुण्डाय दण्डिने । अनादिमलहीनायं ज्ञानगम्याय ते नमः || २७ ।। नमस्ताराय तीर्थाय नमो योगद्धिहेतवे । नमो धर्माधिगम्याय योगगम्याय ते नमः ।। २८ ।। नमस्ते भिष्प्रपञ्चाय निराभासाय ते नमः । ब्रह्मणे विश्वरूपाय नमस्ते परमात्मने ॥ २९ ॥ त्वयैव सृष्टमखिलं त्वय्येव सकलं स्थितम् । त्वया संहियते विश्व प्रधानाख्यं जगन्मय ॥ ३० ॥ त्वमीश्वरी महादेवः परं ब्रह्म महेन्चरः । परमेष्टी शिवः शान्तः पुरुपो निष्कलो हरः ॥ ३१ ॥ त्वमक्षरं परं ज्योतिरोंकारः परमेश्वरः । त्वमेव पुरुषोऽनन्तः प्रधान प्रतिस्तथा ॥ ३२॥ भूमिरापोऽनलो वायुयॊमाहंकार एव च । यस्य रूपं नमस्यामि भवन्तं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ ३३ ॥ * यसहित पुस्तकेय धोको न विद्यते । * घडवरजसतिपुस्तध्वय भौगो न विद्यते । १ ( छ.)ो नित्य १२ (क. स. घ.) दाणे ज| ३ (क. स. ग.) ० ते । R०१४ (प इ.प.छ.) ०य कलिपारा॥५(प.स. ग ) नमो युद्धाय शुदाय यो०.६(इ.) oयप ॥ २५ ॥ ७ (घ. ४. प. ७.) मो गम्याधिहै (स. ग.) व १०९ (फ स.ग.) पा०11०(प.प.ग.) वर || ·७३ शिवस्तुतिः । व्यास्तकृतम् । पस्य द्यौरभवन्मूर्धा पादौ पृथ्वी दिशो भुजाः। आकाशमुदरं तस्मै विराजे प्रणमाम्यहम् ।। ३४ ॥ संतापयति यो नित्यं स्वभामि सन्दिशः। ब्रह्मतेजोमयं विश्वं तस्मै सूर्यात्मने नमः ॥ ३५ ॥ हव्यं वहति यो नित्यं रौद्री तेजोमयी तनुः । कव्यं पितृगणानां च तस्मै वड्यात्मने नमः ।। ३६ ।। आप्याययति यो नित्यं स्वधाम्ना सकलं जगत् । पीयते देवतासंधैस्तस्मै चन्द्रात्मने नमः ॥ ३७॥ विभपशेपभूतामि योऽन्तश्चरति सर्वदा । शक्तिमर्माहेश्वरी तुभ्यं तस्मै वाय्वात्मने नमः ॥ ३८ ॥ सृजत्यशेपमेवेदं यः स्वकर्मानुरूपतः । स्वात्मन्यवस्थितस्तस्मै चतुर्वक्त्रात्मने नमः ॥ ३९ ॥ यः शेते शेषशयने विश्वमावृत्य मायया । आत्मानुभूतियोगेन तस्मै विश्चात्मने नमः ॥ ४० ॥ विभर्ति शिरसा नित्यं द्विसप्तभुवनात्मकम् | ब्रह्माण्डं योऽखिलाधार तस्मै शेषात्मने नमः ॥ ४१ ।। यः परान्ते परानन्द पीत्वा दिव्यैकसाक्षिणम् । नृत्यत्यानन्तमहिमा तस्मै रुद्रात्मने नमः ॥ ४२ ॥ योऽन्तरा सर्वभूतानां नियन्ता तिष्ठतीश्वरः। सं सर्वसाक्षिणं देवं नमस्ते परमात्मने ॥ ४२ ॥ यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसन्धिषु । कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तस्मै व्योमात्मने नमः ॥ ४४ ॥ यं विनिद्रा यतश्वासाः सतुष्टाः समदर्शिनः । ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः ॥ ४५ ॥ यस्य भासा विभातीदं तदहं तमसः परम । तत्त्वं सदा निराकारं चिद्रूपं पारमेश्वरम् ॥ ४६॥ * यया संतरते मायां योगी सक्षीणकल्मप. । अपरान्तामपर्यन्तां तस्मे विद्यात्मने नमः ।। ४७ ।। गजमजितपुस्तकयोरय (न छ ज.) मध्य भवनम्मानम ॥ ३ ॥ ३ (T. सम ) 0 जितन(स्व.ग ) नमाम मनंगानय नि] . ओको नास्ति। १(२ ड च मनमो ·७४ सौरपुराणम् [चतुर्विशाध्याये नित्यानन्दं निराधारं निष्कलं परमं शिवम् । प्रपचे परमात्मानं भवन्तं परमेश्वरम् ।। ४८॥ एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा तद्भावभावितः । मालिः प्रणतस्तस्थौ पन्ब्रह्म सनातनम् ॥ ४९ ॥ ततस्तस्प महादेवो नित्ययोगमनुत्तमम् । ऐश्वर्य ब्रह्मसद्भावं वैराग्यं च ददौ हरः ॥ ५० ॥ कराभ्यां मुशुभाभ्यां च उपस्पृश्य महेश्वरः । व्याजहार महादेवः सोऽनुगृह्य पितामहम् ॥ ५१ ।। यत्वयाऽभ्पधितो ब्रह्मपुत्रत्वेऽहं-मया कृतम् । त्वमिदानी ममाऽऽदेशासजस्व विविधाः प्रजाः ॥ ५२॥ त्रिधा भिन्नोऽस्म्यहं ब्रह्मन्ब्रह्मविष्णुहरारुपया। सर्गरक्षालयगुणनिर्गुणोऽहं न संशयः॥ ५३ ॥ स त्वं ममाग्रतः पुत्रः सृष्टिहेतोविनिर्मितः। ममैव दक्षिणादङ्गाद्वामाङ्गात्पुरुषोत्तमः ।। ५४ ॥ ममैव हृदयाहुद्रः संजातः कॉमरूपधृक् । ब्रह्मविष्णुहराख्यानां यः परः परमेश्वरः ।। ५५ ।' 'तं महान्त महादेवं ब्रह्मञ्जानन्ति सूरयः। एवं ब्रह्माणमाभाष्प दत्त्वा च विविधान्वरान् ॥ १६ ॥ अन्तर्हितो महादेवः पश्यतः पद्मजन्मनः । अनुग्रहात्ततस्तस्प तस्माज्ज्ञानोदयो भवेत् ।। ५७ ॥ ततश्च पाशविच्छित्तिः शिव एव भवेत्ततः । नश्यन्ति व्याधयस्तस्य गलगण्डग्रहादयः ॥ ५८ ॥ ऐहिकी लभते सिद्धिं चिरंजीवित्वमेव च । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ॥ ५९ ॥ १०२० ॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे हरोत्पत्त्यादि. कथनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः॥ २३ ॥ ऋपय ऊचुः कथं स भगवाशंभुः सर्वस्याऽऽद्योऽपि सस्विभुः । चतुर्मुसस्य पुत्रत्वमगमत्केन हेनुना ॥१॥ १(क. द. ग.) निस यो (इ.) या नु १० (म. म. ग.) गादः । ४ व. म. ग. ०१५ . म. ग.) २ मा महादेव उनि २०६(.ग.) जी ·ब्रायोनित्वकथनम् ।। त्यासकृतम्। ५५ . दक्षिणानभवो ब्रह्मा महादेवस्प शूलिमः । कथं तत्पअयोनित्वं विरश्चेरिति नो वद ॥ २॥ मूत उवाच-आसीदेकार्णवे घोरे नष्टे'वै सघराघरे । देवाश्च दानवाश्चैव मुनयो- मनवस्तथा ॥३॥ *निर्विधन्ते तदा तस्मिन्संजाते प्रतिसंचरे। नारायणो महायोगी शेते तस्मिस्तमोमये ॥ ४॥ पोगनिद्रा समासाद्य शेषाहिशयने द्विजाः। उहूतं पाजं तस्य नाभी भगवतो हरेः॥५॥ दिव्यगन्धसमोपेतं शतयोजनविस्तृतम् । तस्यैव शयनस्थस्य दिव्यं वर्षशतं गतम् ॥ ६ ॥ ब्रह्मा जगाम तं देशं यत्राऽऽस्ते पुरुषोत्तमः । समुत्थाप्प च तं ब्रह्मा करेण मधुसूदनम् ।। मापया मोहितो ब्रह्मा तमुवाच.मुरेश्वरम् ॥७॥ अस्मिन्नेकार्णवे घोरे शेते कोत्र भवानहो । बृद्दीरयुक्तेऽयवद्विष्णुर्बमाणं तेजसा निधिः ॥ ८॥ न मानासि कर्थ मूढ मामन्तर्यामिण विभुम् । सर्वस्याऽऽद्य सुरश्रेष्ठं जानीहीत्ययवीद्विभुः ॥९॥ एवमुक्त्वा पुनश्चक्री जाननपि पितामहम् । को भवानिति तं प्राह मा हरिमथाब्रवीत् ॥ १० ॥ अदं वै सर्वभूतानामाद्यः सर्वजगत्पतिः । प्रमाणं मां परं देवं जानीहि पुरुषर्षभ ।। ११॥ चराचरात्मक विश्च मयि तिष्ठति सर्वदा । मय्येव विलपश्चान्ते पुनरेव न संशयः ॥ १२॥ एवं पितामहेनोक्तो भगवान्कमलापविः । प्रविष्टो ब्रह्मणो देहं तत्र लोकान्ददर्श सः ॥ १३ ॥ विस्मितः कमलाकान्तो निर्गतश्च विधर्मसात् । सहसशीपी पुरुषः पुनर्बह्माणमब्रवीत् ।। १४ ॥ विधे स्वमपि मरे प्रविश्याच विलोकय । चराचरात्मकाल्लोकान्सदेवासरमानुपान् ।। १५ ।। ११.) रथावरजङ्गमे । २०१२ (फ.सग.)न नियम ३)निपिन !!

·सौरपुराणम् [चतुर्विशाध्याये ततो विरिश्चिभगवानुदरं कमलापतेः । प्रविश्य भुवनान्सन्दृिष्ट्वाऽभद्विस्मितो विधिः ।। १६ ॥ नापश्यनिर्गमेद्वारं पिहितानि च चक्रिणा। ततोऽसौ नाभिपद्मस्य तालमार्गमविन्दत ।। १७ ।। तेन मार्गेण निर्गत्य ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । रेजे पहजमध्यस्थो देवदेवः पितामहः ॥ १८ ॥ तमब्रवीद्दापाणिब्रह्माणममितद्युतिः। लीलार्थमेतत्सकलं पितामह कृतं मया ॥ १२ ॥ न मात्सर्यात्सुर श्रेष्ठ द्वाररोधो मया कृतः । त्वमेव जगतो मान्पः सर्वस्पाऽऽद्यः पितामहः ॥ २० ॥ पुत्रत्वे त्वामहं याचे देहि मे कमलासन । पायोनिरिति ख्याति मत्मियार्थं गमिष्यसि ।। २१ ।। ततः स्वयंभूविश्वादिश्चक्रिणे वरमुत्तमम् । दत्त्वा महर्षमगमत्सर्वभूतात्मको विभुः ॥ २२ ॥ ततस्तमब्रवीद्विष्णु नाऽऽवाभ्यां विद्यते परम् । त्वन्मयं मन्मयं सर्वमेका मूतिर्दधा स्थिता ।। २३ ।। एवं निर्गदितो विष्णुब्रह्मणा परमेष्ठिना । विरञ्चयं प्रतिज्ञा ते निष्फलैव भविष्यति ॥ २४ ॥ किं न पश्येसि विश्वेशं. स्वयंज्योतिः सनातनम् । सर्वात्मकममाकान्तमनादिनिधनं परम् ।। २५ ॥ गच्छाऽऽवाभ्यां परं देवमधिकं शरणं विधे । एवं हरेनिगदितं श्रुत्वा ब्रह्मा तमब्रवीत् ॥ २६॥ आवाभ्यामधिकः कश्चिद्विद्यतेति मुधा हरे। भाषसे निद्रयाऽऽविष्टस्त्यज मोहं महामते ॥ २७ ॥ विष्णुरुवाच-मैवं विधे यदज्ञात्वा परं भाव महेश्वेरे । अस्तीति नान्यथाऽहं ते ब्रवीमि कमलासन ॥२८॥ मोहितात्मा न संदेहो मायया परमेष्ठिनः । मायी विश्वात्मको रुद्रो मायाशक्तिस्तु शांकरी ॥ २९ ॥ * पखगघहचसज्ञित पुस्तके पु विष्णुरुवाचति नास्ति । १ (घ.) "मस्थान पि०१२ ( ख ग घ च. छ. ज.) द्युतिम् । ली०१३ (घ उ.च. V:) "मेमू०१४ (फ. ख ग.) श्यति वि०१५ (क ख ग घ ) श्वरम् । नास्ती ६५.) ०६ नास्तीति न्य ·शिवमहिमवर्णनम् । व्यासकृतम्। यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम् । महाभूतेन्द्रियैः सर्वैः प्रथम संप्रसूपते ॥ ३० ॥ सर्वेश्वर्येण संपन्नो नाना सर्वेश्वरः स्वयम् । सँवर्मुमुक्षुभिध्ययः शंभुराकाशमध्यगः॥ ३१॥ योऽग्रे' त्वां विदधे पुत्रं तव वेदांश्च दत्तवान् । यत्मसादात्त्वपा लब्धं माजापत्यमिदं पदम् ।। ३२॥ एको बहूनां जन्तूनां निष्क्रियाणां च सकिया। प एक बहुधा बीजं करोति स महेश्वरः ।। २३ ॥ जीवैरेभिरिमाल्लोकान्सर्वानको य ईशते । य एको भगवान्रुद्रो न द्वितीयोऽस्ति कश्चन ॥ ३४ ॥ सदा जनानां हृदये संनिविष्टोऽपि यः परैः। अलक्ष्यो लक्षयन्विश्वमधितिष्ठति सर्वदा ॥ ३५ ॥ यस्तु कालात्मयुक्तानि कारणान्यपि लीलया । अनन्तशक्तिरेकात्मा भगवानधितिष्ठति ॥ ३६॥ यस्य शंभोः परा शक्तिर्भावगम्या मनोहरा। निर्गुणा स्वगुणैरेव निगूढा निष्कला शिवा ।। ३७ ॥ एप देवो महादेवी विज्ञेयः सर्वदा जनैः। नं तस्य परमं किंचित्पदं समधिगम्यते ॥ ३८॥ अपमादिरनाद्यन्तः स्वभावादेव निर्मलः। अनन्तः परिपूर्णश्च स्वेच्छाधीनश्चराचरः ॥ ३९ ॥ उत्तरोत्तरभूतानामुत्तरश्च निरुत्तरः। अनन्तमहिमों भमिरपरिच्छिन्नवैभवः ।।४।। अनेन चित्रकृत्येन प्रथमं सूज्यते जगत् । अन्तकाले पुनश्चेदमस्मिन्मलयमेष्यति ॥ ४१ ॥ दृश्यश्च पतिसमदुर्जनैरपि कुत्सितः। भक्तैरन्तर्वहिवापि पूज्यः संभाव्य एव च ॥ ४२ ॥ तदीयं त्रिविध रूपं स्थूलं सूक्ष्म ततः परम् । अस्मदावैः सुरैदृश्य स्थलं सूक्ष्म तु योगिभिः ।। ४३ ।। (प. उ. प. इ.) अन्ब्रह्मर २ (क. स.ग.) सपुर्णो ना० ३ (प.) मे मो०१४ (प. स. ग. ज.) परन् । ५ (घ. इ. स. छ.) पा म स ६ (प.) ७ (घ..घ...) ताभिः का, ८ (प... च. छ. ज.) रेवा SSERTI ९(१.म. ग. स.) नोरमा नि°/10 (4. स. ग.) मा जागिर (प. मग.)ौने ११२ (.. ग. ह.) भाष्य एक । किया।

·सौरपुराणम् [चतुर्विशाध्याये ततः परं तु यनित्यं ज्ञानमानन्दमव्ययम् । तनिष्ठस्तत्परैर्भक्तैदृश्यते व्रतमास्थितैः ।। ४४ ॥ बहुनाऽत्र किमुक्तेन ब्रह्मन्सपेश्वरे शिवे । भक्तिरेव सदा कार्या यया युक्तो विमुच्यते ॥ ४५ ॥ प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः। यथेहाकुरतो बीज बीजतो वा यथाऽङ्करः ॥ ४६ ॥ तस्य प्रसादलेशेन पशोः पाशपरिक्षयः । तस्मात्पशुपतिः शंभुः पशवस्त्वस्मदादयः ॥ ४७ ॥ सर्वेपां मुक्तिदः शंभुस्तेषां भावानुरूपतः । गर्भस्थो मुच्यते कश्चिन्जायमानस्तथा परः ॥४८॥ बालो वा तरुणो वाऽथ वृद्धो वा मुच्यते परः । तियंग्योनिगतः कश्चिन्मुच्यते नारकी परः ॥ ४९ ॥ अपरस्तूदरमाप्तो मुच्यते स्वपदक्षयात् । कश्चित्क्षीणपदो भूत्वा पुनरावर्त्य मुच्यते ॥५०॥ कश्चिदूर्ध्वगतस्तस्मिन्स्थित्वा स्थित्वा विमुच्यते । तस्मानप्रकरिण नराणां मुक्तिरिष्यते ।। ५१ ।। ज्ञानभावानुरूपेण प्रसादेनैव नितिः । त्वमेका भगवन्मूर्तिरन्या नारायणी परा ॥ ५२ ।। रौद्री तृतीया कथितो लगत्संहारकारिणी । एतासां प्रेरकः शंभुः स्वे स्वे कार्य चतुर्मुख ।। ५३ ॥ निर्गुणोऽपि गुणाध्यक्षः स्वतन्त्रैश्चर्यविमहः। तमीदरं महादेवं न पश्यसि कथं विधे ॥५४॥ दिव्यं ददामि ते चतुर्येन पश्यसि ते शिवम् । विष्णोर्भगवतो ब्रह्मा दिव्य चक्षुरवाप्य तु ॥ ५५ ॥ अपश्यत्स महादेवं प्रत्यक्षं पुरतः स्थितम् । ब्रह्मा लब्ध्वा पर ज्ञानमैश्वरं निर्गुणं परम् ॥ ५६ ।। तमेव शरणं गत्वा संस्तूय विविधैः स्तवैः। पीतो भूत्वा महादेवश्चतुर्मुस्वमथाब्रवीत् ॥ ५७ ॥ . १(ए. . स.अ.) मद्य०२ (क. स. ग.) ते हृदयाश्रित । ३ (प. उ. प. उ.) मेको भगवान्म ४ ५. स. प. छ.) 0 मया ।

·७२ इभरवरमदानम् ] व्यासकृतम् । ईश्वर उवाच-स्तोत्रैर्बहुविधैर्भया तोपितोऽहं विधे त्वया । मुक्तो भविष्यसि क्षिप्रं मत्सम्श्च न संशयः॥ ५८॥ मयैव संष्टः सृष्टययं त्वमेव च जनार्दनः । वरं ददामि ते ब्रह्मन्वरयस्व यथेप्सितम् ॥ ५९ ॥ एवं शंभोनिगदितं श्रुत्वा चैव पितामहः । विष्णुं निरीक्ष्य पुरतः स्थितमाई महेन्चरम् ।। ६०॥ ब्रह्मोवाच-भगवन्देवदेवेश सर्वज्ञ गिरिजापते । त्वामेव पुत्रमिच्छामि त्वया वा सदृशं मुतम् ॥ ६१ ॥ त्वन्मायामोहितः शंभो न वेनि त्वां परं शिवम् । नमामि तव पादाजं योगिनां भवभेषजम् ।। ६२॥ श्रुत्वा विरञ्चेर्वचनं देवदेवः पिनाकधृक् । प्रमाणमब्रवीत्पुत्रं समालोक्याथ चक्रिणम् ।। ६३ ।। मापितं यत्त्वया ब्रह्मस्तस्करिष्यामि पुत्रक । अहमंशेन भविता पुस्तव पितामह ।। ६४ ॥ ज्ञानं मद्विपयं क्षिप्रं भविष्यति तवानघ । सज त्वं मत्प्रसादेन चराचरमिदं जगत् ।। ६५॥ एप योगीश्वरः शाीं ममैवांशो न संशयः । साहाय्ये भविता ब्रह्मन्ममाऽऽदेशात्तवानघ ।। ६६ ॥ एवं दत्वा वरं शंभुब्रह्मणे द्विजसत्तमाः। अथाववीपीकेशं प्रामॉल पुरतः स्थितम् ॥ ६७ ॥ वरं वरय दास्यामि तव नारापणापंप।' नाऽऽचाम्पां विद्यते भेदो मच्छक्तिस्त्वं न संशयः ॥ ६८ ॥ त्वन्मयं मन्मपं सर्वमव्यक्तं पुरुषात्मकम् । ज्ञानजेयात्मकं विश्व वन्मयं मन्मयं हरे ।। ६९ ॥ ज्ञाताई ज्ञानरूपस्त्वं मन्ताऽहं त्वं मतिही। प्रकृतिस्त्वं सुरश्रेष्ठ पुरुषोऽहं न संशयः ॥ ७० ॥ स्वं चन्द्रमा अहं सूर्यः शर्वरी स्वमहं दिनम् । न्वमेव माया विधम्य मायाऽहं परमो रिभो॥ १॥ नावाचति घडामतरतर नास्ति । (५.चज : २० २(ज पर 1.13 () 6.nr Jन भामा, {" : 00. ORTHA || ॥

·सौरपुराणम् [पञ्चविशाध्याये एवं शंभीर्वचः श्रुत्वा वासुदेवो निरचनः । अब्रवीत्परमात्मानं महादेवं द्विजोत्तमाः ॥७२॥ विष्णुरुवाच-निश्चला त्वयि मे भक्तिर्भवत्वव्यभिचारिणी । वरैः किमन्पैर्भगवन्करोस्म सूरपूजित ।। ७३ ।। एवमस्त्वित्पथाssभाष्य समालिन्य च शाणिम् । पालयैतन्ममाऽऽदेशादित्युत्त्काऽन्तर्हितो हरः ॥ ७४ ।। अभवद्ब्रह्मणः पुत्रो यथा देवखिलोचनः । तथा सर्वमशेषेण कथितं मुनिपुङ्गवाः ॥ ७५ ॥ १०९५॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे ब्रह्म- पायोनित्वादिकथनं नाम चविंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥ ऋषय ऊचु:-कथं भगवती गौरी शंकरार्धशरीरिणी । परब्रह्मात्मिका नित्या परमाऽऽकाशमध्यगा ॥१॥ सर्वशक्तिमयी शान्ता निर्गुणा निरुपद्रवा । आदिमध्यान्तरहिता सर्वोपाधिविवर्जिता ॥२॥ स्वभौमिर्भासयन्तीदं विश्वमेतत्सुरेश्वरी। नित्यानन्दा निरातडा निर्विभागा निरञ्जना ॥ ३ ॥ पृथक्शरीरमकरोत्कथ सा परमेश्वरी । वयं तच्छ्रोतुमिच्छामः सूत वक्तमिहार्हसि ॥ ४ ॥ मूत उवाच-विश्वेश्वरॉन्महादेवाद्वरं लब्ध्वा पितामहः । मजाः ससर्ज भगवान व्यवर्धन्त ताः प्रजाः ॥ ५॥ दुःखितोऽभूत्तदा ब्रह्मा प्रजा दृष्ट्वा तु दुर्बलाः । मेनेऽकृतार्थमात्मानं प्रादुर्भूतस्ततो हरः ॥ ६॥ ब्रह्माणमब्रवीच्छंभुर्तातं त्वदुःखकारणम् । सर्वतः शर्मणे यत्र भविष्यति तवानघ ॥७॥ क्रियतां वै तथेत्युक्त्वा कर्तुं समुपचक्रमे । अर्धनारीश्वरो देवः स्वयं विश्वेश्वरः शिवः ॥ ८॥ नारीभागान्महादेवः ससर्ज पृथगीश्वरीम् । ब्रह्मात्मिकां परां शक्ति कोटिबालार्कभामुराम् ॥ ९ ॥ . . १(ग.) पप्लवा । २ (घ) भासा भास! ३ (ड).नाह वि.... श ) भणे तत्र (प.) मेणा य०१५ (च..)देव. वय ।

·८२ शिवमहिमवर्णनम् ।। व्यासकृत्तम् । न तस्या विद्यते जन्म जातेति किल भाति या। परं भावं न जानन्ति यस्या ब्रह्मादयः सुराः॥१०॥ यस्यास्तु शक्तिभिर्वाच्या ब्रह्माण्डानां च कोटयः । भर्तुरङ्गाद्विभक्तव दृष्टा साऽध विरश्चिना ॥ ११ ॥ अब्रवीत्माञ्जलिर्भूत्वा विश्वेश्वरों पितामहः ॥ १२ ॥ ब्रह्मोवाच-त्वां नमामि शिवां शान्तामीश्वरार्धशरीरिणीम् । अनाधनन्तविभवां मूलप्रकृतिमीश्वरीम् ॥ १३ ॥ जन्ममृत्युजरातीतां जन्ममृत्युजरापहाम् । क्षेत्रज्ञशक्तिनिलयां परमाकाशमध्यगाम् ॥ १४ ॥ ब्रह्मेन्द्रविष्णुनमित्तामष्टमृर्त्यङ्गिनीमजाम् । प्रधानपुरुपातीता सावित्री वेदमातरम् ॥ १५ ॥ ऋग्यजुःसामनिलयामृज्वी कुण्डलिनी पराम् । विश्वेश्वरी विश्वमयीं विश्वेश्वरपतिव्रताम् ॥ १६ ॥ विश्वसंहारकरणी विश्वमायाप्रवर्तिनीम् । सर्गस्थित्पन्तकरिणी व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणीम् ।। १७ ।। पाहि मां देवदेवेशि शरणागतवत्सले । नान्या गतिमहेशानि मम त्रैलोक्यन्दिते ॥१८॥ त्वं माता मम कल्पाणि पिता सर्वेश्वरः शिवः । सृष्टोऽहं त्रिपुरभेन सृष्टचार्य शंकरमिये ॥ १९ ॥ विविधाश्च मजाः सृष्टा न वृद्धिमुपयान्ति ताः। ततः परं प्रजाः सर्वा मैथुनप्रभवाः किल ॥२०॥ संवर्धपितुमिच्छामि कृत्वा सृष्टिमतः परम् । शक्तीनां खलु सर्वासां त्वत्तः सष्टिः प्रवर्तते ॥ २१ ।। नैव सृष्टं त्वयाँ पूर्व शक्तीनां यत्फुलं शिवे । सर्वेषां देहिनां देवि सर्वशक्तिमदापिनी ॥ २२ ॥ त्वमेव नात्र सन्देहस्तस्मात्त्वं वरदा भव ।। ममें सृष्टिविवृद्धयर्थमंशेनैकेन शाश्वते ॥ २३ ॥ मम पुत्रस्प दक्षस्य पुत्री भवं शुचिस्मिते । प्राधिता वै तदा देवी ब्रह्मणा मुनिपुङ्गवा. ॥ २४ ॥ ११. स. ग. स.) अंगों प्रपि २ (घ. ४ च छ. ज. मिता तथा 101334 स. याम ४(घ) यास 1५ () 0 शनिदि६ (२.५ गन ) 0 - मुवा प्राण ·८२ [पार्डशाध्याये सौरपुराणम् एकां शक्ति भ्रुवोमध्यात्ससर्जाssत्मसमप्रभाम् । आह तां प्रहसन्मेक्ष्य देवी विश्वेश्वरो हरः॥ २५॥ ब्रह्मणो वचनावि कुरु तस्य यथेप्सितम् । आदाप शिरसा शंभोराज्ञां सा परमेश्वरी ॥ २६ ॥ अभवदक्षदुहिता स्वेच्छया ब्रह्मरूपिणी । पुनराद्या परा शक्तिः शंभोदेहं समाविशत् ॥ २७ ॥ अर्धनारीश्वरो देवो विभातीति हि नः श्रुतिः । ततः प्रभृति विप्रेन्द्रा मैथुनप्रभवाः प्रजाः॥ २८ ॥ एवं वः कथिता विमा देव्याः संभूतिरुत्तमा । पठेद्यः शृणुयाद्वाऽपि संततिस्तस्य वर्धते ॥ २९ ॥ ११२४ ।। इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे गौरीध- क्शरीरत्वादिकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥ सूत उवाच-हिरण्यगर्भः शिवयोर्लबध्वा वरमनुत्तमम् । असूजनगवान्ब्रह्मा मरीच्यादीनकल्मपान् ॥१॥ मरीचिभृग्वङ्गिरसः पुलस्त्यं पुलह क्रतुम् । दक्षमात्र वसिष्ठं च सोऽसृजन्मनसा विभुः ॥२॥ देवासुरमनुष्यांश्च पितश्चापि प्रजापतिः । असृजत्क्रमशः सर्वानन्धकारे च राक्षसान् ॥ ३॥ गन्धर्वान्स तथा नागान्यक्षांश्चापि सहस्रशः । असूजन्मुखतो विप्रान्बाहुभ्यां क्षत्रियान्विभुः ।। ४ ।। ऊरुद्वयात्तथा वैश्यान्पादाच्छद्रान्ससर्ज ह । छन्दांसि वेदान्यज्ञांश्च कल्पसूत्रमतः परम् ॥ ५॥ वेदाङ्गानि ततः सृष्ट्वा मैथुनमभवामतः । सृष्टिं कर्तुं मैंति चक्रे देवदेवः पितामहः ॥ ६॥ स्वयमप्यर्धतो नारी त्वर्धन पुरुषोऽभवत् । अर्धन नारी या तस्माच्छतरूपाऽभ्यजायत ।। ७ ॥ स्वायंभुवं मनुं ब्रह्मा चार्धेन वपुपाऽसृजत् । शतरूपो च या देवी तपस्तप्त्वा सदुश्चरम् ॥ ८॥ १(क. स. स.) मध्ये सस०१ २ (घ. इ. च. छ ) ०स्य ममेप्सि (ज.) ०श्य मयोप्सन ३ (क. स्व. ग. स ) धर्वाश्च त। ४ (घ.) मनश्चके । ५ (२. 3.ज) पातु या ।

·८३ . दक्षकन्यामंततिकपनम् ।। पासकृतम्। अन्वपद्यत भर्तारं मनु स्वायंभुवं द्विजाः । प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायंभुवात्मृतौ ॥ ९ ॥ महात्मानौ महावीयों शतरूपा व्यजीजनत् । द्वे कन्ये लक्षणोपेते द्वाभ्यां सृष्टिरवर्धत ॥१०॥ आकृतिश्च यसूतिश्च रुपये प्रथमां ददौ। प्रसूतिं चैव दक्षाय स्वयं देवो मनुविराट् ॥ ११॥ चतस्रो विशतिः कन्याः प्रसूत्पां संबभूविरे । धर्माप प्रददौ दक्षः श्रद्धाचा वै त्रयोदश ॥ १२ ॥ ददौ स भृगवे ख्याति सती देवाय लिने । मरीचयं च संभूतिं स्मृतिमङ्गिरसे तथा ॥ १३ ॥ पुलस्त्याय ददौ प्रीति पुलहाय तथा क्षमाम् । संतति कृतवे चैव अनसूयां तथाऽत्रये ॥ १४ ॥ वसिष्ठाय ददावूजा स्वधां पितृगणाप च । पावकाय तथा स्वाहां ददौ दक्षः प्रजापतिः ॥ १५ ॥ भृगोः ख्यात्यां समुत्पना लक्ष्मीनारायणमिया । देवी धाताविधातारौ मेरोजोमातरी शुभौ ॥ १६ ॥ आयतिबियतिश्चैव मेरोः कन्ये महात्मनः। बभूवतुस्तयोः पुत्रौ प्राणश्चाऽऽयश्च कथ्यते ॥ १७ ॥ मृकण्डुरथ तत्पुत्रो मार्कण्डेया मृकण्डतः। अभूद्वेदशिरा नाम माणस्य मुनिसत्तमाः ।।१८।। मरीचरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत। कन्पाचतुष्टयं चैव श्रद्धादीनां द्विनोत्तमाः ॥ १९॥ कर्दम चाम्बरीपं च पुलहात्सुपुवे क्षमा । दुर्वाससं तथा सोम दत्तात्रेयं च योगिनम् ॥ २० ॥ अनसूपा तु सुपुवे पुत्रानोरकल्मपात् । सिनीवाली कुहूं चैव राकामनुमति तथा ॥ २१ ॥ स्मृतिश्चाङ्गिरसः पुत्रीः सूते लक्षणसंयुताः। प्रीत्या पुलस्त्यादभवदत्तो निमनिवैः सुतः ॥ २२ ॥ पूर्वजन्मनि योऽगस्त्य ख्यातः स्वायंभुवेऽन्तरे । पुत्राणां पष्टिसाहस्रं संततिः सुपुवे क्रतोः ॥ २३ ॥ ( ज.पती बमिष्टाय स्व०१२ ( स ग ज.1 OTIA(कस गर्नामदे मुस ·८४ - सौरपुराणम् [षदिशाध्याये वालखिल्या इति ख्याताः सर्वे ते चोर्ध्वरेतसः । वसिष्ठश्च तथोर्जायां सप्त पुत्रानजीजनत् ॥ २४ ॥ रजो गोत्रोऽव॑बाहुश्च सवनश्चानघस्तथा । मुतपाः शुक्ल इत्येते पुण्डरीका च कन्यका ॥ २५ ॥ ब्रह्मणस्तनयो वहियोऽसौ रुद्रात्मकः स्मृतः। तस्मात्स्वाहा मुताल्लभे त्रीनुदारान्गुणाधिकान् ॥ २६ ॥ पावकः पवमानश्च शुचिरतेऽनयत्रयः। निर्मथ्यः पवमानश्च वैद्युतः पावकः स्मृतः ॥ २७ ॥ सूर्ये तपति यो वह्निः शुचिरनिरिहेष्यते । बभूवुः संततौ तेषां चत्वारिंशच्च पश्च च ॥ २८ ॥ पावकाचारपश्चैते चत्वारिंशत्तथा नव । यज्ञेषु भागिनः सर्वे तथा सर्व तपस्विनः ॥ २९ ॥ रुद्रार्चनपराः सेवे त्रिपुण्डाड़ितमस्तकाः । अयज्वानश्च यज्वानः पितरो ब्रह्मणः सुताः ॥ ३० ॥ अमिष्वात्ता बर्हिषदो द्विधा तेषां व्यवस्थितिः । स्वधाऽनुसुपुवे सेभ्यः कन्ये द्वे लोकविश्रुते ॥ ३१ ॥ मेनां चे धारिणी तत्र योगमार्गरते उभे । मेना हिमवतः सूते मैनाकं क्रौञ्चमेव च ॥ ३२ ॥ गौरी च गङ्गां च ततः कन्ये द्वे लोकमातरौ । मेरोस्तु धारिणी सूते मन्दरं चारुकन्दरम् ॥ ३३ ॥ महादेवर्मियतम नानाधातुविचित्रितम् । धारिणी मुपवे वेलां नियति चाऽऽयति तथा ॥ ३४ ॥ सागरात्सुषुवे वेला सामुद्री नाम नामतः । प्राचीनहिपा सा च दश पुत्रानजीजनत् ।। ३५ ॥ पाचेतस इति ख्याताः सर्वे स्वायंभुवेऽन्तरे । भवशापादभूत्पुत्रो येषां दक्षः प्रजापतिः॥ ३६ ।। 1 ( क. ख. ग. ज. स.) शुताः पावकाः स्मृताः ॥ २७ ॥ २ (घ..छ ) लिमिहे ॥ ३ ( क. स.) यति । ब°| ४ (ज.) भूा सततिश्लेषा । ५ (८. छ. ) सुराः ॥३०॥६(प. म. ग. ज.) च धरणों चैव योग ७ (क. स. ग. ज, झ) स्तु धरणा । ८ (प.ल.ग, ज. स) ० परणी।

·दक्षकन्यासंतविकपनम् ।। पासतम्। एषा दक्षस्प कन्पानां संततिः फपिता मया। अथेदानी मनोः पुत्रसंतति कथयामि वः ॥३७॥ ११६१ ।। इति श्रीवद्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे मरीच्यादि- सर्गदक्षकन्यासंततिकथनं नाम पदिशोऽध्यायः ॥ २६ ॥ सूत उवाच-उत्तानपादस्य मुतो भुवो नाम महोमनाः । आराध्य परमं देवं नारायणमनामयम् ॥ १॥ निर्ममो निरहंकारस्तनिष्ठस्तत्परायणः । प्रसादात्तस्य देवस्य प्राप्तवान्स्थानमुत्तमम् ॥ २॥ ध्रुवस्प पुनाश्चत्वारः सृष्टिधन्यस्तथा परः। हर्षः शंभुर्महात्मानो वैष्णवाः प्रथितौजसः ॥ ३ ॥ छापा पञ्च सुतान्सूते सृष्टधर्मपरायणान् । रिपुं रिपुंजयं विषं पलं वृकतेजसम् ॥ ४ ॥ रिपोभीयां तु वृहती प्रसूते चक्षुपं शतम् । सूते पुष्करिणी पुत्रं चक्षुपश्चाक्षुपं मनुम् ॥ ५॥ तवंशजा असंख्याता अङ्गक्रतुशिवादयः । अङ्गाद्वेनस्ततो वैन्यस्तस्मात्पृथुरिति स्मृतः ॥६॥ रुयातः स पृथिवीपालो पेन दुग्धा वसुंधरा । न तत्समो नृपः कश्चिद्विद्यते पृथिवीतले ।। ७॥ वासुदेवार्चनरतो वासुदेवपरायणः । तपसाऽऽराध्य गोविन्दं गोवर्धनगिरौ शुभे ॥८॥ मीवस्तममवी द्विष्णुः पृथं मुनिवरोत्तमाः । मत्मसादेन राज पुत्रौ तव भविष्यतः ॥ १ ॥ सार्वमीमी महात्मानौ मद्भक्तो पितृतत्परौ। एवं लब्धवरो राजा देवेशे पुरुपोत्तमे ॥ १० ॥ आस्थाप परमां भक्ति भगवद्वावमाश्रितः। पृयोर्भार्या महाभागा फालेन सुपुवै सुतौ ॥ ११ ॥ शिखण्डिनं हविर्धान सुशीलश्च शिखण्डिनः । घेतायतरनामानं शिवध्यानकतत्परम् ॥ १२ ॥ (5.) शामुनिः। भा० ३(७.) शाये नाराषगरा (ग...) पा. PROr(प...) गालं । ५(प.ज. I. 1 वृषभ रा.म. ग. ज..) वित "(पर. ए.०.) पापमा (प ... .) व

·सौरपुराणम्
[मविशाध्याये
उपास्य लब्धवांस्तस्मात्मुशीलो योगमैश्वरम् ।
ऋषय ऊचुः-सुशीलेन कथं राज्ञा प्राप्तं ज्ञानमनुत्तमम् ॥ १३ ॥
वयं तच्छोतुमिच्छामो ब्रूहि सूत महामते ।। १४ ।।
सूत उवाच-योऽसौ शिखरण्डनः पुत्रो ब्रह्मचर्याश्रमे रतः ।
अधीत्य विधिवद्वेदान्परं वैराग्यमास्थितः ॥ १५ ॥
विचारः श्रेयसे तस्य कदाचित्समभूद्विजाः ।
प्रवृत्तं च निवृत्तं च कर्म यद्विविधं मतम् ॥ १६॥
तयोरात्यन्तिकी मुक्तिर्मम केन भविष्यति ।
इति संचिन्त्य मनसा जगाम हिमवगिरिम् ।। १७ ।।
तत्र धर्मवनं नाम मुनिसिद्धनिषेवितम् ।
अपश्यद्योगिभिर्जुष्टं महादेवकृतालपम् ॥ १८ ॥
यत्र सिद्धा महात्मानो मरीच्याद्या महर्षयः।
नारायणश्च भगवांस्तथा चान्ये मुरासुराः ॥ १९ ॥
समाराध्य महादेवं सिद्धि प्राप्ता बनेकशः।
यत्र मन्दाकिनी गङ्गा राजते धधहारिणी ।। २० ।।
अपश्यदाश्रम 'तस्पास्तीरे योगीन्द्रसेवितम् ।
मन्दाकिनीजले तत्र स्नात्वाऽभ्यर्च्य महेश्वरम् ॥ २१ ॥
महादेवकथायुक्तैः स्तुत्वा स विविधैः स्तवैः ।
ध्यायमानः क्षणं तंत्रं स्थितो विश्वेश्वरं शिवम् ॥ २२ ॥
श्वेताश्वतरनामानमथापश्यन्महामुनिम् ।
महापाशुंपतं शान्तं जीर्णकौपीनवाससम् ॥ २३ ॥
भस्मोद्धूलितसकं नियुष्तिलकावितम् ।
अभिवन्द्य मुनेः पादौ शिरसा प्राञ्जलिर्चपः ॥ २४॥
अबवीत्तं मुनिश्रेष्टं सर्वभूतानुकम्पिनम् ।
अद्य धन्यः कृतार्थोऽस्मि सफलं जीवितं मम ॥ २५ ॥
तपांसि सफलान्येव जातानि तव दर्शनात् ।
भवामि तव शिष्योऽहं रक्ष संसारजाद्यात् ।। २६ । ।
योग्यता मम चेदस्ति शिष्योऽहं भवितुं तव ।
सोऽनुगृद्याथ पुत्रत्वे राजानं मुनिपुङ्गवाः ।। २७ ॥
१(ज) oमाश्रित. ॥१५॥

·पाशुपतयोगपदानम् ] व्यासकृतम् । कारयित्वा स संन्यासं ददौ योगमनुत्तमम् । यत्तत्पाशुपतं योगमन्त्पाश्रममिति श्रुतम् ॥ २८ ॥ गुह्यं तत्सर्ववेदेषु वेदविद्भिरनुष्ठितम् । अनुग्रहान्मुनेस्तस्य सोऽपि पाठपतोऽभवत् ॥ २९ ॥ वेदाभ्यासरतः शान्तो भस्मनिष्ठो जितेन्द्रियः। संन्यासविधिमाश्रित्य सुशीलो मुक्तिमान्भवेत् ॥ ३० ॥११९१॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवाद उत्तानपादसंतत्पादि- कथन नाम सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥ सूत उवाच-स्वयंभुवा समादिष्टः पूर्व दक्षः प्रजापतिः । प्रजाः मुजेति सर्गादौ ससर्ज च मुरासुरान् ॥ १ ।। मजापतवारणस्य कन्यासिनीति विश्रुता। पष्टिं दक्षोऽमृजत्कन्या असिक्न्यां वै मजापतिः॥२॥ ददौ च दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश। सप्तविंशतिं सोमाय चतस्रोऽरिष्टनेमिने ॥३॥ द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे कृशाश्चाय धीमते । द्वे चैवाङ्गिरसे तद्वद्ददौ दक्षः प्रजापतिः ॥ ४ ॥ साध्या विश्वा च संकल्पा मुहूर्ता च शरुन्धती । मरुत्वती वमुर्भानुलम्बा जामीति ता दश ॥५॥ धर्मस्य पतपस्वेतास्तासां संततिरुच्यते । साध्या बभूवुः साध्यायां विश्वायां विश्वदेवताः॥६॥ संकल्पापास्तु संकल्पो मुहर्तास्तु मुर्तजाः । अरुन्धत्यास्त्वहन्धत्यां मरुत्वत्यां मरुत्त्वतः ॥ ७॥ वसोस्तु वसवः प्रोक्ता मानौस्ते भानवः स्मृताः । लम्बायां घोपनामानो नागवीथीस्तु जामिजाः ॥ ८॥ ज्योतिष्मन्तत्रयो देवा व्यापकाः सर्वती दिशम् । वसवस्ते समाख्याताः सर्वभूतहितैषिणः ॥९॥ आपो नलश्च सोयश्च भुवश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूपश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टी प्रकीर्तिताः ॥ १० ॥ १(1.2. ग... भकिमान २ (प.नं गारप। 3 (.) भा. Y(..... ना०५(4) पिजा। (...) ETRO ·८८ सौरपुराणम् [भष्टाविंशाध्ये ध्रुवस्य पुत्रः कालः स्यात्सर्वलोकभयंकरः। विश्वकर्मा प्रभासस्प धर्मस्यैषा तु संततिः ॥ ११ ॥ अदितिश्च दितिश्चैव दनुरित्यपरा मता। अरिष्टा मुरसा मोक्ता स्वधा सुरभिरेव च ।। १२ ॥ विनता च तथा ताम्रा कद्रूः क्रोधवशा त्विरा । मुनेश्व पत्नपस्त्वेताः कश्यपस्य द्विजोत्तमाः ॥ १३ ॥ अंशृर्धाता भगस्त्वष्टा मित्रोऽथ वरुणोऽर्यमा । विवस्वान्सविता पूषा अंशुमान्विष्णुरेव च ॥ १४ ।। तुषिता नाम ते पूर्व चाक्षुपस्पान्तरे मनोः । आदित्या अदितेः पुत्राः प्रोक्ता वैवस्वतेऽन्तरे ॥ १५ ॥ पुत्रद्वयं दितिः सूते कश्यपान्मुनिपुङ्वात् । हिरण्यकशिपुं त्वेकं हिरण्याक्षमनन्तरम् ।। १६ ।। हिरण्यकशिपुर्योऽसौ ब्रह्मणो वरदर्पितः। शकाद्या देवताः सर्वास्तेन दैत्येन बाधिताः॥१७॥ ब्रह्माणं शरणं गत्वा मोचुः प्राञ्जलयः सुराः । देवा ऊचुः-देवदेवं जगन्नाथ चतुर्मुख सुरोत्तम ॥ १८ ॥ हिरण्यकेन दैत्येन शस्त्रास्त्रैः सूदिता वयम् । दाराश्चापहृतास्तेन वज्रादीन्यायुधानि च ॥ १९ ॥ जायस्वास्मान्भैयत्रस्तावारणं नान्यदस्ति नः । एवं मुरैनिगदितं श्रुत्वा चैव पितामहः ॥ २० ॥ देवैः सह ययौ तूर्णं यत्राऽऽस्ते विष्णुरव्ययः । संस्तुय विविधैः स्तोत्ररववीत्कमलासनः ॥२१॥ ब्रह्मोवाच-हिरण्यकशिपुर्दैव मद्वरेणातिगर्वितः । बाधते सकलाग्देवान्मुनीनि—तकल्मपान् ॥ २२ ॥ यस्तं हनिष्यति क्षिप्रं न तं पश्यामि माधव । त्वमेव हन्ता तस्येति मत्वा वयमुपागताः॥ २३ ॥ हन्तुमर्हसि तं शीघं देवानां कार्यसिद्धये । श्रुत्वा नारायणो वाक्यमीरितं त्रिदिवौकसाम् ।। २४ ॥ .. 4 साय १(घ... छ. ज.) अशोध०१२ (क. व. ग. स.) ०वाः । हि012 () मू। ( इ.) खाय माता । ४ ( क. व. ग. न. ) भयानम्मार५...) देव मु०) ·. नृसिंहावतारः]] व्यासकृतम् । नरस्यार्थतनुं कृत्वा सिंहस्पार्धतर्नु तथा । नृसिंहरूपी भगवान्हरण्यकशिपोः पुरे ॥ २५॥ आविर्वभूव भगवान्देवो नारापणः प्रभुः । मुञ्चन्नादं महाघोरममुराणां भयंकरम् ॥ २६ ॥ हिरण्यकशिपुदृष्ट्वा नृसिंहमतिभीपणम् । वधाय मेपयामास महादादीन्महासुरान् ।। २७ ।। महादश्चानुहादश्च संहादो हाद एव च । हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारः प्रथितौजसः ॥ २८ ॥ नरसिंहेन ते साधं युयुधुनिवास्तदा। महादः पाहिणोद्राह्ममलं तं नरकेसरिम् || २१ ॥ वैष्णवासमनुहादः कौमारं च तथाऽपरः । प्रादिणोद्धाद आग्नेयं तथा चान्ये महामुराः ॥ ३० ॥ चत्वार्यवाणि समाप्य भगवन्तं केसरिम् । बभूवुस्तानि भनानि यथा वजाहता द्रुमाः ॥ ३१ गृहीत्वा चतुरः पुत्रान्हस्ताभ्यां नरकेसरिः । चिक्षेप गगनाडूमो गृहीत्वैवं पुनः पुनः ।। ३२ ॥ एवं तान्व्यथितान्दृष्ट्वा हिरण्यकशिपुः स्वपम् । जाज्वल्यमानः कोयेन ययौ यत्र वृकेसरिः ॥ ३३ ॥ विनिवृत्तोऽध संग्रामात्यहादो दैत्यराट् ततः। ज्ञात्वा तु भगवद्भाव नृसिंहस्पामितौजसः ॥ ध्यात्वा नारायणं देवं वारयामास दानवान् ॥ ३४ ॥ एप नारायणो योगी परमात्मा सनातनः । ध्यातव्यो न तु योद्धव्यो भवद्भिरिति निश्चितम् ।। ३५ ॥ पुत्रोदितमनादृत्य हिरण्यकशिपुः पुनः । सुयुधे हरिणा साधं यावदर्पशतत्रपम् ॥ ३६ ।। अथ विश्वात्मको विष्णुः क्रोधसंरक्तलोचनः । नविदारयामास हिरण्यकशिपुं तदा ॥ ३७ ॥ १२२८ ॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीतोरे सूतशौनकसंवादे मुरामुर- ययादिकथनं नामाष्टाविंशोऽध्यापः ।। २६ ।। %3D . १ (५. १. ७.) वो() मगरम:६१(.. 8. } var } = 4: ( 8, 8.*, 4 ) * * * 1. 1 - 1 ·. सौरपुराणम् [ऊनविंशाध्याये *मूत उवाच-हते हिरण्यकशिपो महादो दैत्यसत्तमः । हिरण्याक्षं महाबाहुं राज्ये समभियोजयत् ॥ १ ॥ सोऽपि देवानणे जित्वा स्वर्गात्ते वै पलायिताः। हिरण्याक्षो महादेवं तपसाऽऽराध्य चौन्तकम् ॥ २॥ लेभे पुत्रं महाबाहुं सर्वामरनिषूदनम् । हिरण्याक्षभयाद्देवाः शानिणं शरणं गताः ॥ ३ ॥ दृष्ट्वाऽथ भगवान्देवान्हिरण्याक्षवधाय वै । वाराह रूपमास्थाय हिरण्याक्षो निपूदितः ॥ ४ ॥ हते तस्मिन्हिरण्याक्षे महादो वैष्णवाग्रणीः । त्यक्त्वा तु तामसी वृत्ति स्वकीयं राज्यमास्थितः ॥५॥ ततः कदाचिद्देवानां मापया मोहितोऽभवत् । कंचन ब्राह्मणं दृष्ट्वा कृशाङ्गं गृहमागतम् ॥ ६॥ अवज्ञामकरोदैत्यः शप्तस्तेनाग्रजन्मना । बलं यस्य समाश्रित्य दैत्य मामवमन्यसे ॥७॥ भक्तिविनश्यतु क्षिप्रं तव देवे जनार्दने । इति शत्वा ययौ विमः स्वाश्रम मुनिपुङ्गवाः ॥८॥ अथ दैत्यपतिर्युद्धमकरोद्विष्णुना सह । पितुर्वधमनुस्मृत्य देवाश्चान्ये विनिर्जिताः ॥९॥ अनुग्रहाद्भगवतः पूर्वस्मादैत्यराट् पुनः। त्यक्त्वा मायामयं सर्व शाङ्गिणं शरणं ययौ ॥१०॥ अभिपिच्यान्धक राज्ये योगयुक्तोऽभवत्स्वयम् । अथ देवो महादेवः शरण्यः सर्वदेहिनाम् ।। ११ ॥ केनापि हेतुना भिक्षामकरोद्राह्मणैः सह । संस्थाप्य मन्दरे देवी गिरिजां गिरिजापतिः ॥ १२ ॥ सनारायणकान्देवानकरोत्पार्श्वगाशिवः । स्त्रीरूपधारिणो देवाः सेवन्ते पार्वती तदा ॥ १३ ॥ संस्थाप्प नन्दिप्रमुखानसंख्यातान्गणेश्वरान् । भैरवं च समादिश्य नन्दिनं द्वारदेशतः ॥ १४॥ * कखगर्माहतपुस्तकेषु सूत उनानेति पदद्वय नास्ति | (क.स्व.ग ) नाधिक) • (1.) देन०१३ (घ छ.) ०न: 10}} ४ (प. द.न.आ.ज.) मन्दिर । . . :

·. अन्धकामुग्वधः।] व्यासकृतम् । ९१ एतस्मिन्नन्तरे भाप्तो मन्दरं चान्धकासुरः । आइर्नुकामः शर्वाणी तं दृष्ट्वा कालभैरवः ॥ १५ ॥ ताडयामास शूलेन पपात भवि मंछितः । पुनरुत्याय वेगेन गोमादाय दैत्यराट् ॥ १६ ॥ भैरवं ताडयामास तथा चान्यान्गणेश्वरान् । दृष्ट्वा तदद्भुतं युद्धं विष्णुदानवमर्दनः ॥१७॥ असुजच्छक्तयो- दिव्यास्ताभिदत्यः पराजितः। ततो वधाप भगवान्रुद्रो मन्दरपर्वतम् ।। १८ ।। प्राप्तो पत्र स्थिता देवी देवैः सह गणेश्वरैः । दृष्ट्वा विश्वेश्वरं देवी शीघ्रं परमपा मुदा ॥ १९ ।। ननाम शिरसा भत्त्या भर्तुश्चरणपहजम् । प्रणम्य दण्डवद्विष्णु यवृत्तं तन्यवेदयत् ॥ २० ॥ श्रुत्वा तद्विस्मितो भूत्वा देव्या सह वरासने। उपविष्टस्तदा सर्वे देवाःमाचलयः स्थिताः ।। २१ ॥ अधास्मिन्नन्तरे प्राप्तो हिरण्यनयनात्मभः । पुगधे स मुरैः साधं मातृभिश्च गणैः सह ॥ २२ ॥ तेन ते निजिता देवाः शकाचाः सह मातृभिः । युद्धं तदद्भुत दृष्ट्वा शाङ्गी शंकरमप्रवीत् ॥ २३ ॥ यथाऽसौ हन्यते देन्यस्तथोपापं कुरु भो। एवं हरेर्वचः श्रुत्वा शंकर कालभैरवम् ॥ २४ ॥ बधाय प्रेषयामास देत्येन्द्रस्य बलीयसः । ततः स भेरवः शंभोः शिवस्पाssai विधाय च ॥ २५ ॥ माक्षय तहला मृलं पो देकरमा संगरम् । शगण विनिभिद्य ननत स्वात्मलीलपा ॥ २६ ॥ शुलाने स्थापिते देपे वयाचा मुनपस्तदा। अस्तुबन्विग्धिः स्तोत्र हष्टो लोकस्तदाऽभवत् ॥ २० ॥ जन्धक उवाच-नमामि मा भगवन्तमेकं समाहिता यं विदुरीशतत्वम्। पुरातनं पुण्यमनन्तरूपं कानं कवि योगवियोगहेनुम् ।। २८ ।। * मा राप्रपामा पमधिनमात्र 4 Ramne रममा (र..tit 1.12.(ur ORIGHT ItemT.ना.):{"tC ...!

·९२ सौरपुराणम् [ऊनविंशाध्याये दंष्ट्राकरालं दिवि नृत्यमानं हुताशवक्त्रं ज्वलनार्करूपम् । सहस्रपादाक्षिशिरोभियुक्तं भवन्तमेकं प्रणमामि रुद्रम् ॥ २९ ॥ जयादिदेवोमरपूजिताने विभागहीनामलतत्त्वरूपम् । त्वमग्निरेको बहुधा विभज्यसे वाद्यादिभेदैरखिलात्मरूपः ॥३०॥ त्वामेकमाहुः पुरुपं पुराणमादित्यवर्ण तमसः परस्तात् । त्वं पश्यसीदं परिपास्पजसं त्वमन्तको योगिगणाभिजुष्टः॥३१॥ एकान्तरात्मा बहुधा निविष्टो देहेषु देहादिविशेषहीनः । त्वमात्मतत्त्वं परमार्थशब्दं भवन्तमाहुः शिवमेव केचित् ॥३२॥ त्वमक्षरं ब्रह्म परं पवित्रमानन्दरूपं प्रणवाभिधानम् । त्वमीश्वरो वेदविदेपु सिद्धः स्वायंभुवोऽशेषविशेषहीनः ॥३३ ॥ त्वमिन्द्ररूपो वरुणोऽग्निरूपी हंसः प्राणो मृत्युरन्नाधियज्ञः । प्रजापतिर्भगवानेकरूपो नीलग्रीव स्तूयसे वेदविद्भिः ॥ ३४ ॥ नारायणस्त्वं जगतामनादिः पितामहस्त्वं प्रपितामहेश्च । वेदान्तगुह्योपनिपत्सु गीतः सदाशिवरत्वं परमेश्वरोऽसि ||३५|| नमः परस्तात्तमसः परस्मै परात्मने पञ्चपरान्तराय । त्रिमूर्त्यतीताय निरञ्जनाय सहस्रशक्त्यासनसंस्थिताय ।। ३६ ॥ त्रिमूर्तयेऽनन्तपरात्ममूर्तये जगन्निवासाप जगन्मयाय । नमो ललाटार्पितलोचनाय नमो जनानां हृदि संस्थिताय ॥३७॥ फणीन्द्रहाराय नमोऽस्तु तुभ्यं मुनीन्द्रसिद्धाचिंतपादपत्र । ऐश्वर्यधर्मासनसंस्थिताय नमः परान्ताय भवोद्भवाय ॥ ३८ ॥ सहस्रचन्द्रार्फसमूहमूर्तये नमोऽग्निचन्द्रार्कत्रिलोचनाय । नमोऽस्तु सोमायनमध्यमाय नमोऽस्तु देवाय हिरण्यवाहवे ॥३९|| नमोऽतिगुह्याय गुहान्त राय वेदान्तविज्ञानविनिश्चिताय । त्रिकालहीनामलधामधाम्ने नमो महेशाय नमः शिवाय ॥ ४०॥ स्तवेनानेन भगवान्भीतो भूत्वाऽथ भैरवः । अवरोश च शूलाग्रादुवाच परमेश्वरः ॥ ४१ ॥ त्वयाऽहं स्तोत्रवर्यण तोपितो देत्यपुदव । भीतोऽस्मि तव दास्पामि गाणपत्यं हि दुर्लभम् ॥ ४२ ॥ नन्दीश्वरसमो वत्स भृङ्गी नाम गणो भव । एवं लब्धवरो देत्यः कोटिसूर्यसमप्रभः ॥ ४३ ।। 11. र.स.) वा यनतारिप वि०१२ (प. रा. ग.) 0FT: 03 (.स. ग.) पियुन्य ४ (प.) णा५ (प.प.ग.) मगरम....) on७ (ग....) oमान ८ (प.) भरता १८ ॥

·भाषकगाणपत्यपामिः।] व्यासकृतम् । ३ .. . नीलकण्ठत्रिनेत्रश्च वृपकेतुर्जटाधरः 1 सं दृष्ट्वा देवताः सर्वा हर्षनिर्भरमानसाः ॥ ४४ ॥ तुष्टवुर्गणराजं तं भैरवस्य समीपगम् । अथ शंभोः समीपस्था देयं विश्वेश्वरीं शिवाम् ॥१५॥ संस्तूप सर्वभावेन शरणागतवत्सलाम् । पुत्रत्वे जगृहे दैत्यं पीतेन मनसा शिवा ॥ ४६ ॥ ततोऽनुज्ञां महेशस्य लब्ध्वाऽसौ कालभैरवः । मातृभिः सह विश्वात्मा पाताले स्वपुरं ययौ ४७ ।। विष्णोर्भगवती मूर्तियंत्राऽऽस्ते तामसी परा । अथ तां भैरवो दृष्ट्वा मुदा ता परिषस्वजे ।। ४८ ॥ एकैव मूर्तिरभवत्तयोभैरवशाणिोः । कालामिभैरवो योऽसौ स एव वृहरिः स्वपम् ॥ ४९ ।। भगवावृहरियोऽसौ स एव किल भैरवः । चहरेः पूजनानूनं मीतो भवति भैरवः ॥ ५० ॥ पूजनाद्धैरवस्यैव नृहरिः पूजितो भवेत् । ये पश्यन्ति तयोर्भेदं मायया मोहिता जनाः ॥ ५१ ।। निरपे ते' विपच्यन्ते यावदाभूतसंप्लवम् ॥५२॥ तस्मात्पूज्या सदा मूर्ती रुद्रनारायणात्मिका । प्रीता भूत्वा भगवती भवत्यज्ञानहारिणी | ५३ ।। एवं संक्षेपतः प्रोको मयाऽन्धकवधो द्विजाः । प्रादुर्भावो भैरवस्य तस्य चैव पराक्रमः ॥ ५४ ।। इमं यः पठतेऽध्यायं महादेवस्य संनिधौ । सर्वपापविनिमुक्तः शिवस्यानुचरो भवेत् ॥ ५५ ॥ १२८३ ।। इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनफसंवादे हिरण्याक्ष- वधादिकयन नामोननिंशोऽध्यापः ।।२९ ।। सूत उवाच-हिरण्यकशिपोः पुत्रः महादो दैत्यसत्तमः । अन्धकै निहत्ते दैत्ये तत्र राज्ये स्थितः स्वयम् ॥ १ ॥ कृत्वां समुचिरं कालं राज्यं परमधार्मिकः । राज्ये विरको मतिमोशमादिगुणसंयुतः॥२॥ REसोहनपस्नोपयशोश न वित। 12...भि. २(प. ६.३.) श्वान मु! ३ (प.... ) मान्स. मागुन २॥ न.)मारामाधिगुणमयुरः ॥ २ ॥ 3 ·। सौम्पुराणम् [निशाध्याये राज्ये मतिमतां श्रेष्ठो हभिषिच्य विरोचनम् । तपोवनं गतः सोऽथ वासुदेवपरायणः ॥ ३ ॥ विरोचनश्च निहतो देवदेवेन चक्रिणा । बलिस्तस्याभवत्पुत्रो दैल्यो धर्मपरायणः ॥४॥ बद्ध्वा नीतः स पातालं देवदेवेन चक्रिणा। वाणासुरस्तस्प मुतो भक्तो विश्वेश्वरे शिवे ॥५॥ दत्तं भगवता तस्मै गाणपत्यमनुत्तमम् । तारश्च शम्बरश्चैव कपिलः शंकरस्तथा ॥६॥ स्वर्भानुर्वृषपर्वा च वाणस्यैते सुता द्विजाः। कश्यपात्सुरसा जज्ञे खेचरान्मुनिपुङ्गवाः ॥ ७ ॥ अनन्तायाः काद्रवैया बलिनो बलवत्तराः। गन्धर्वाचनयामास तथाऽरिष्टा तु कश्यपात् ॥ ८॥ विनता जनयामास विख्यातौ गरुडारुणौ । .पश्चादीनस्थावरान्तांश्च तथोऽन्यान्सुपुर्द्विजाः ॥ ९ ॥ स्थावरानङ्गमांश्चैव समुत्पाद्याथ कश्यपः । पुनः संतानवृद्धयर्थ तताप परमं तपः ॥१०॥ तपःप्रभावासभूतौ वत्सरश्चासितः सुतौ। नैध्रुवो वत्सराज्जातो रैभ्यश्चैव महामतिः ।। ११ ।। सुमेधा सुपुवे पुत्रान्नैध्रुवान्कुण्डपायिनः । असितादेकपर्णायां समभूदेवलो मुनिः ॥ १२ ॥ आराध्य देवलः शंभुं परां सिद्धिमवाप्तवान् । शाण्डिल्पो देवलाजात एतेऽपत्यास्तु काश्यपाः ॥१३॥ तृणविन्दुस्तु राजर्षिः कन्यामिलविलाभिधाम् । पुलस्त्याप ददौ तस्यां विश्रवाः समजायत ॥ १४ ॥ पुष्पोत्कटा तथा वाका कैकसी देववर्णिनी। चतसः पत्नयस्तस्य पौलस्त्यस्य महात्मनः ॥ १५॥ कुबेरो देवगिन्यां कैकम्यां रावणस्तथा । कुम्भकर्णः शूर्पणखा तयैव च विभीषणः ॥ १६ ॥ पुप्पोत्कटायामभवंत्रयः पुत्राश्च कन्यकाः । महोदरः महस्तश्च महापास्तधाऽपरः ॥ १७ ॥ (ग.) या पगिनी म । २ (प.) याऽन्याः गुण (सहा. ग. मने 11 ॥

·पुळस्मसंतविकथनम् । व्यासकृतम् । सधा कुम्भनखी कन्या तस्य विश्रवसो द्विजाः । निशिरा दूपणचैव विद्युजिह्वो महावलः || १८ ॥ वाकायामभवन्पुना राक्षसाः क्रूरकर्मिणः । भूता मृगाः पिशाचाश्च सय वै दृष्टिणस्तथा ॥ १९ ॥ पौलस्त्या इति ते सर्वे मरीचेः कश्यपः सुतः । भूगोः सकाशादभवच्छुक्रो दैत्पगुरुमहान् ॥ २० ॥ प्राप्ता संजीविनी विद्या पेन शुक्रेण धीमता । महादेवं समाराध्य पुरा बदरिकाश्रमे ॥ २१ ॥ जरामरणनिर्मुक्तो वज्रकायो महामुनिः। योगाचार्य इति ख्यातः प्रसादागिरिजापतेः ।। २२॥ अनसूया तु मुपवे क्रमात्पुत्रत्रयं द्विजाः । दत्तात्रेयं चन्द्रमसं तथा दुर्वाससं मुनिम् ॥ २३ ॥ आत्रेया इति ते ख्याता निरपत्यस्तथा क्रतुः। वसिष्ठाय ददौ कन्यां नारदो मुनिपुङ्गवाः ॥ २४ ॥ अरुन्धतीमरुन्धत्यां शक्तिर्नाम बभूव ह । शक्तः पराशरस्तस्मात्कृष्णद्वैपायनों मुनिः ॥ २५ ॥ द्वैपायनाटुको जज्ञे पश्च पुत्राः शुकस्य ते । भूरिश्रवाः प्रभुः शंभुः कृष्णो गौरश्च पञ्चमः ।। २६ ।। कन्या कीर्तिमती नाम वंशम एते प्रकीर्तिताः । कश्यपाददितिलेभे भास्करं तेजसाऽधिकम् ॥ २७ ॥ संज्ञा राजी प्रभा छाया भानो र्याः स्मृतास्त्विमाः । सूते सूर्यान्मनु संज्ञा यस्य वंशेऽभवन्नृपाः ॥ २८ ॥ यमं च यमुनां चैव राज्ञीरेवंतमेव च । प्रभा प्रभातमादित्याच्छाया सावर्णिमेव च ॥ २९ ॥ शनि च तपती चैव विष्टिं चैव यथाक्रमम् । इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्टः शांतिरेव च ॥ ३० ॥ नरिष्यन्तश्च नाभागो हरिष्टः करुषस्तथा । वृषध्वजो महातेजा नव वैवस्वताः समाः॥ ३१ ॥ इला ज्येष्ठा वरिष्ठा च कन्या एतात्रयः(१) स्मृताः । इक्ष्वाकोधाभवत्पुत्रो विकुक्षि रिति विश्रुतः ॥ ३२ ॥ ड.) रेवत। २ ( स. ग.)पी ने 012 (4. व. ग.) ताः स्मृताः। . , ·२६ सौरपुराणम् [त्रिंशाध्याये तस्प पुत्रशतं त्वासीत्ककुत्स्थो ज्येष्ठ इरितः । तस्मात्सुयोधनो जज्ञे पृथुस्तस्य मुतोऽभवत् ।। ३३ ।। विश्वकस्तस्य पुत्रोऽभूद्दमकातस्य वै सुतः । तस्माच्छातिरभवावभावश्च तत्सुतः॥ ३४ ॥ श्रावस्तिस्तस्य पुत्रोऽभूच्छ्रावस्ती येन निर्मिता । तस्मात्कुवलयः ख्यातो धुन्धुमारिस्ततोऽभवत् ॥ ३५ ॥ धुन्धुमारेनयः पुत्रा दृढावाद्या महौजसः । दृदाश्वस्य च दायादो हरिश्चन्द्रस्ततोऽभवत् ॥ ३६ ॥ रोहितस्तस्य पुत्रोऽभूद्रोहितस्यापि तत्सतः। धुन्धुस्तस्मादभूतपुत्रो धुन्धोः पुत्रौ बभूवतुः ॥ ३७॥ मुदेवो विजयश्चैव कुरुको विजयात्स्मृतः । वृकोऽथ कुरुकाजज्ञे तस्माद्वाहुरभूत्सुतः ॥ ३८॥ सगरस्तस्य पुत्रोऽभूत्पौत्रस्तस्यांशुमान्स्मृतः । • तस्य पुत्रो दिलीपस्तु तस्माज्जज्ञे भगीरथः ॥ ३९ ॥ प्रीतोऽभूत्तपसा शंभुर्ददौ वरमनुत्तमम् । गङ्गां वभार शिरसा रक्षार्थ जगतां हरः॥ ४० ॥ दशायुतानां वर्षाणि द्विसहस्रं शतद्वयम। महादेवाद्वरं लब्ध्वा राज्यं कृत्वा भगीरथः॥ ४१ ॥ विरक्तो राज्यभोगेभ्यो विश्वं मत्वेन्द्रजालवत् । नाबालं समनुमाप्य यत्तज्ज्ञानं शिवात्मकम् ॥ ४२ ॥ मुनेरनुग्रहाल्लब्ध्वा परां सिद्धिं गतो नृपः। श्रुतस्तस्याभवत्पुत्रो नाभागस्तत्सुतोऽभवत् ॥ ४३ ॥ सिन्धुद्वीपस्ततो जज्ञे अयुतायुस्ततोऽभवत् । ऋतुपर्णस्तु तत्पुत्रः सुधामा तत्मृतोऽभवत् ॥ ४४ ॥ यस्मै दत्तं भगवता गोणपत्पमनुत्तमम् । कल्माषपादस्तत्पुत्रः क्षेत्रजस्तमुतोऽश्मकः ॥ ४५ ॥ ऋषेर्वसिष्ठाद्विमेन्द्रानकुलस्तत्मुतोऽभवत् । नकुलस्याभवत्पुत्रो नाम्ना शतरथो वृपः॥ ४६ ॥ .(क ख. ग.) मात्वर्या १२ (फ स. ५ इ. ज. पुत्र ३ (क. स.ग.इ.) | ४ ( क न. ग.) मिही०१५ (३.) नोऽभवन्।

·. इक्ष्वाकुवंशनपाः] व्यासकृतम् । अभूदिलबिलस्तस्मादृद्धशर्मा ततोऽभवत् । तस्माद्विश्वसहो नाम खवाङ्गस्तत्सतोऽभवत् ॥ ४७ ॥ दीर्घवाहुस्ततो जज्ञे रास्तस्याभवत्सुतः । रघोरजस्तु विख्यातो राजा दशरथस्ततः ॥ ४८ !! तस्य पुत्राश्च चत्वारो धर्मज्ञा लोकविश्रुताः । रामोऽथ भरतश्चैव तृतीयो लक्ष्मणः स्मृतः ॥ ४२ ॥ चतुर्थश्चैव शत्रुघ्नो रामो नारायणः स्वयम् । धर्मतः सत्यसंकल्पो महादेवपरायणः॥५०॥ सीता तस्याभवद्भार्या पार्वत्यंशसमुद्भवा । जनकेन पुरा गौरी तपसा तोपिता यतः ॥ ५१ ॥ जनकाय ददौ शंभुः पीतो धनुरनुत्तमम् । तदनुर्भञ्जयामास जनकस्य गृहे स्थितम् ।। ५२॥ दृष्ट्वा पराक्रमं तस्य रामस्य गुणशालिनः । जनकः प्रददौ तस्मै सीतां ब्रह्मविदां वरः ।। ५३,॥ पित्रा कृतोऽभिपेकार्य रामो राज्यस्य वै यदा! वारयामास कैकेपी तदा राज्ञः प्रिया वधः ।। ५४ ॥ राजंस्त्वया वरो दत्तः पूर्वमेव यतः प्रभो । राजानं ममृतं तस्माद्भरतं कर्तुमर्हसि ॥ ५५ ॥ इति तस्या वचः श्रुत्वा राज्ये तमभिपिच्य सः। प्रेपयामास तं रामं वनं प्रति सलक्ष्मणम् ॥ ५६ ॥ वनं गत्वा निवसतो भायाँ दृष्ट्वाऽथ राक्षसः । रावणो नाम पौलस्त्यो नीत्वा लकां पुनर्ययौ ॥ ५७ ॥ अदृष्ट्वा तां ततः सीतां दुःखितौ रामलक्ष्मणौ । सख्यं वानरराजेन गत्वा दाशरथी-द्विजाः ॥ ५८ ॥ मुग्रीवस्य सखा वीरो हनुमान्नाम वानरः । गत्वाऽथ रावणपुरीमपश्यज्जनकात्मजाम् ॥ ५९॥ अश्रुपूर्णेक्षणां सीतामिन्दीवरनिभाननाम् । विश्वासार्थ ददौ तस्यै रामस्वैवाङ्गुलीयकम् ॥ ६० ॥ दृष्ट्वाऽङ्गलीपकं सीता प्रहृष्टा च तदाऽभवत् । ममाश्चास्य ततः सीतां प्रययौ राघवान्तिकम् ॥ ११ ॥ (५... ज ) न रा!: ! ) याद १३ ·९८ . सौरपुराणम् [पनिशाण्याये रामस्तमागतं दृष्ट्वा महोत्फुल्ललोचनः । श्रुत्वा तद्वचनाद्वृत्तं युद्धार्थ कतनिश्चपः ॥१२॥ सेतुं कृत्वाऽध रक्षोभिर्युद्धं सत्वा महामनाः। निहत्य रावणं रामोश्रातृभिः सह सूत्रेतः ।।६३ ॥ भानपामास तां सीतामशोकवनमध्यगाम् । प्रतिष्ठाप्प महादेवं सेतुमध्येऽध राघवः ।। ६४ ।। लब्धवान्परमा भक्ति शिवे शिवपराक्रमः। रामेश्वर इति ख्यातो महादेवः पिनाकधृक् ।। ६५ ।। तस्य दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्यां व्यंपोहति । अभिषिक्तस्ततो राज्ये रामो राजीवलोचनः ॥६६॥ पालपन्पृथिवी सर्वा धर्मेण मुनिपुङ्गवाः । अपजदेवदेवेशमश्वमेधेन शंकरम् ।। ६७ ।। तस्य प्रसादात्स्वपदं माप्तवानध राघवः । .एवं संक्षेपतः मोक्तं रामस्य चरितं मया ॥ ६८ ॥ इदं विस्तरतो विपाः प्रोक्तं वाल्मीकिना पुनः । कुशश्चैको लवश्चान्यः पुत्री रामस्य मुबतौ ।। ६९ ।। सत्पसन्धौ महावीर्यो महादेवपरायणी। अतिधिश्च कुशाजज्ञे निषधस्तत्सतोऽभवत् ।। नलस्तस्याभवत्पुत्रो नमस्तस्याभवत्सुतः ॥ ७० ॥ ततश्चन्द्रावलोकेश्च तारापीठस्ततोऽभवत् । ततश्चन्द्रगिरि म भानुजित्तत्सतोऽभवत् ।। ७१ ॥ एते सर्वे नृपाः मोक्ता इक्ष्वाककुलसंभवाः । धमीत्मानो महासत्त्वाः कीर्तिमन्तो दृढव्रताः ॥ ७२ ॥ इमं यः पठते नित्यमिक्ष्वाकोवंशमुत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोके महीयते ॥ ७३ ॥ १३५६॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे महादराज्यारोह- गादीक्ष्वाकुकलसंभवनृपमालिकान्तकथनं नाम त्रिंशोऽध्यायः ॥२०॥ सूत उवाचे-ऐलः पुरूरवाश्चासीद्वाजा परमधार्मिकः । उर्वश्यां जनयामास पट् पुत्रान्प्रथितौजसः ॥ १ ॥ (ड) व्रता: ॥५३॥ २ (प.) शायणः । रा०३ (घ.) माहात्म्य | ४ (कस.ग ) स्य विश्रुती । (इच उ.) १स्तु ता! ६ ( क म ग. ज ) ० [ इसाक्षाभूदा ·२ पुरखोवंश ] पासकृतम् । आयुर्मापुरमायुश्च विश्वायुश्च ततः परः। शतायुश्च श्रुतापुश्च पुढे ते देवयोनयः ॥२॥ आयोः पञ्च मुताः ख्याताः स्वर्भानुतनपात्मजाः । ज्येष्ठस्तेषामभूत्पुत्रो नहुपो लोकविश्रुतः ॥ ३ ॥ उत्पन्नाः पितृकन्पायां नहुपात्पश्च सूनवः । विरजाप मुनिश्रेष्ठा ययातिरिति विश्रुतः॥४॥ द्वे च भार्ये यपातेस्तु मथमा शुक्रकन्यका । देवयानीति विख्याता द्वितीया वृपपर्वणः ॥५॥ मुताऽमरस्प शर्मिष्ठा तयोर्वक्ष्यामि संततिम् । देवपानी तु सावे यदुं तुर्वसमेव च ॥ ६॥ नां चारुंच पुरूं च शर्मिष्ठा मुधुवे मुतान् । अभिपिच्य पुरुं राजा पवीयांसमनिन्दितम् ।। ७ ।। वैराग्पयुक्तो मतिमान्यपातिः प्रययौ वनम् । योऽयं प्रसिद्धः शतजिद्यदोः समभवत्सतः ॥ ८॥ हैहयः शतजित्युनो धर्मस्तस्य सुतः स्मृतः। धर्मनेत्रः सुतस्तस्य धनकस्तत्सुतोऽभवत् ॥ ९॥ धनकस्य तु दायादः कृतवीर्यो मदायशाः। कार्तवीर्यः कृतामिश्च कृतवर्मा तथा परः ।। १० ॥ कार्तवीर्यस्य वृपतेः पुत्राणां च शतं त्वभूत् । तत्र पश्च महात्मानः शूरसेनादयो नृपाः ॥ ११ ॥ महादेवाल्लब्धवरा महादेवपरायणाः। जपध्वजस्तु मतिमानारापणपरायणः ।। १२ ।। जपध्वजस्प दापादास्तालजया इति स्मृताः । तेषां ज्येष्ठो वीतिहोत्रः सर्वे ते यादवाः स्मृताः ॥ १३ ॥ विश्रुतस्तस्य दायादस्तस्प पत्नी पतिव्रता। रममाणस्वया राजा कदाचिद्यमुनातटे ॥ १४॥ अपश्यदुर्दशी तत्र वीणावादनलालसाम् । उर्वशीमनवीद्राजा स्मरबाणेन पीडितः ।। १५ ॥ , 1 (1) परम् । १२ (इ.0) मे ३ ( क.सगज ) जा नोयोग (गज ) प्रस्तनपान ५ (स ग ) ०५ बदाग ·१०० सौरपुराणम् [एकत्रिशाध्याये त्वयाऽहं रन्तुमिच्छामि त्वं मां रन्तुमिहाहसि । सा नृपस्प वचः श्रुत्वा दृष्ट्वा तं मदनोपमम् ॥ १६ ॥ क्रीडमांना तदा तेन चिरकालं सहोर्वशी । गते वर्षसहस्ते तु विरक्तः कामभोगतः ॥ १७॥ आहोर्वशी गमिष्यामि स्वपुरीमिति विश्रुतः । भोगेनैतावता नालमवोचदिति सा पुनः ॥ १८ ॥ न गन्तव्यं त्वया राजस्थातव्यं प्रीतये मम | अब्रवीत्तां ततो राजा पुरी गत्वा यशस्विनीम् ॥ १९. आगमिष्याम्यहं क्षिप्रमहं परिसरं तव । प्राप्तानुज्ञस्ततो राजा जगाम स्वपुरी प्रति ॥ २० ॥ दृष्टा पतिव्रतां भार्यामभवद्भयविह्वलः। चेष्टितं तस्य सा ज्ञात्वा महिन्ना स्वेन भामिनी ॥ २१ ॥ मा भैपीरिति ते पाह भर्तारं सा पतिव्रता । न दोपस्तव राजेन्द्र सर्व कामस्य चेष्टितम् ॥ २२ ॥ 'कामेन स्वर्गमाप्नोति कामेन नरकं ततः। विधिना सेवितः कामः स्वर्गदः श्वभ्रमन्यथा ॥ २३ ॥ तस्मात्त्वया नरपते विचिं हित्वा स सेवितः । तस्मात्पापं महज्जातं कुरु पापविशोधनम् ।। २४ ।। भार्यानिगदितं श्रुत्वा सयौ कण्वाश्रमं प्रति । ज्ञात्वा तद्वचनाच्छुद्धिं जगाम हिमगिरिम् ।। २५ ॥ मार्गेऽपंश्यत्स गन्धर्व विश्वावमुमरिंदमम् । सकान्तं क्रीडमान ते शोभितं दिव्यमालया ॥ २६ ॥ दृष्ट्वा मालां स राजेन्द्रः सस्माराप्सरसं तदा । : उर्वश्या एव योग्यैषा माला नान्यस्य कस्पचित् ॥ २७ ॥ एवं संचिन्त्य मनसा मालामाहर्तुमुद्यतः । तेन साधं महाद्धं गन्धर्वेण नृपोत्तमः ॥२८॥ कृत्वा गृहीत्वा तां मालां जगामाप्सरसं प्रति । अन्विष्यमाणः सकलां बभ्राम स वसुंधराम् ॥ २९ ॥ 4 लग १ (२. इन.) मान ३०२ ( क. स. ग.) Oम: । म013 (घ. म.) C ·नपदवि श्रुतमंवादः।] व्यासकृतम् । वनानि पर्वतन्द्विीपाल्लोकान्सर्वानशेषतः। अटित्वाऽपि च नापश्यदुवंशी राजपुङ्गवः ॥ ३० ॥ अनुग्रहान्महेशस्य या तिरोऽप्यस्ति खेचरी। भ्रममाणो महलोंके सोऽपश्यनारदं मुनिम् ॥ ३१ ॥ यथावदभिवाद्याथ लजितः पार्श्वगोऽभवत् । पृष्ट्वा तु कुशलं राज्ञे नारदो मुनिपुङ्गवः ॥ ३२ ॥ अब्रवीनारद राजा चोर्वशीदर्शनोत्सुकः । भगवन्नागतः कस्मादृष्टा वाऽस्ति हि तंत्र तु ।। ३३ अस्ति चेच्छयोतुमिच्छामि ब्रवीतु ब्रह्मणः मृतः । राज्ञो मनोगतं सर्व विज्ञाय भगवान्मुनिः ॥ ३४ ॥ यथावत्कुशलं तस्य नारदैस्तं तथाऽब्रवीत् । यत्राऽऽसीदुर्वशी देवी मेरोदक्षिणदेशतः ॥ ३५ ॥ सरश्व मानसं नाम तत्राहं मेदिनीपते । विरश्चेः कार्यमुद्दिश्य गत्वा पुनरिहागतः ॥ ३६॥ गमिष्यामि पुनस्तत्र पत्राऽऽस्ते सत्यलोकपः। इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं राजाऽनुज्ञाप्य नारदम् ॥ ३७॥ ते प्रदेशं गतस्तुणं तत्रापश्यत्स चोर्वशीम् । मालां निवेदयामास सा तयाऽलंकृताऽभवत् ।। ३८ ॥ रममाणस्तया सार्धं गतं वर्षशतं पुनः । कदाचित्तमपृच्छत्सा राजानं मुनिपुङ्गवाः ।। ३२ ॥ स्वकीयं नगरं गत्वा भवता तत्र कि कृतम् । ब्रूहि राजन्महाबाहो यद्यस्मि तव वल्लभा ॥ ४ ॥ इति पृष्टस्तया राजा भोवाच तदशेषनः। तस्येरितमथाऽऽकर्य राजानं प्रत्यभापत ॥४१॥. इत जवं मया सार्थ स्थातव्यं नैव सुव्रत । शाप दास्पति ते कण्वो भार्या तव ममानघ ।। ४२ ॥ तया चोक्तोऽपि तन्वया न तत्याज ह उर्वशीम् । ज्ञात्वाऽथ तस्य निर्वन्धमकरोदात्मनस्तनुम् ॥ ४३ ॥ १.स. ग.) सौहीन २ (क. स. ग.न.) मी द्विनपुशः ॥ ३२ ॥ ३६५. 5...) मुनि यथारभिवाय प । भ । ४ (घ. इ.ए. 7.) ततः ॥ ३३ ॥ ५(प.) समपा (क. स. ग..) हो पा लयम् ।। ५ (प.म. ग.) 0 ययीतर्ग। ८(प.म. आ.ज ) o तो माण 756 756 ·. सौरपुराणम् पिकमिंशाध्याये चलिभिः पलिताकीणां तां दृष्ट्वा राजसत्तमः । तत्क्षणादुर्वशी त्यक्त्वा तपसे कृतनिश्चयः ॥ ४४ ॥ द्वादशाहान्पभूद्राजा कन्दमूलफलाशनः । तावत्कालं च वाय्वाशी.ततः कण्वाश्रमं ययौ ॥४५॥ दृष्ट्वा मुनिवरं शान्तं शिवध्यानकतत्परम् । प्रणम्य दण्डवत्या प्राञ्जलिः पार्श्वसंस्थितः ॥ ४६॥ यवृत्तमात्मनः सर्व मुनेः सर्व न्यवेदयत् । मुनिर्विदित्वा तत्पापमब्रवीत्पापशोधनम् ॥ ४७॥ मुनिना मेपितो राजा गत्वा वाराणसी पुरीम् । सात्वा संतर्य जाहव्यां दृष्ट्वा विश्वेश्वरं शिवम् ।। ४८ ॥ मुक्तोऽसावेनसो राजा जगाम स्वपुरी तदा। वसूनि ब्राह्मणेभ्पश्च दत्वा राज्यमपालयत् ॥ ४२ ॥ उर्वश्यां विश्रुताजाताः सप्त पुत्रा महौजसः । कोप्टोर्यदुतस्याऽऽसन्वंश्याः सत्कीर्तिशालिनः ।। ५० ॥ शृणुध्वं तान्मुनिश्रेष्ठा मुख्यानेव न चापरान् । पोवंशे कथः ख्यातो विदर्भः कोशलस्तथा ॥५१॥ 4 ख्यातो महाभोजस्ततः परः। पवाक्चैव सत्यकः सात्यकिस्ततः॥५२॥ IA मुषेणश्व सुभोज़ो नरवाहनः । को देवकश्चैवं श्रीदेवो देवस्वतः॥ ५३ ॥ उग्रसेनश्च कंसश्च वसुदेवो महायशाः। उग्रसेनस्य कन्यायां देवक्यां वमृदेवतः ।। ५४ ॥ भृगोः शापवशाद्विष्णुः संभूतत्रिदशेश्वरः । रोहिणी नाम .या पत्नी वसुदेवस्य शोभना ॥ ५५॥ तस्यां संकर्पणो जातो योऽनन्तः शेषसंज्ञितः । पोडश स्वीसहस्राणि पत्नयो माधवस्य याः॥५६ ।। तामु जाता घसंख्याताः प्रद्युम्नप्रमुखाः मुताः । कृष्णोऽपि देवकीसूनुः परमात्मा सनातनः ॥ ५७ ॥ कृतकृत्योऽपि योगात्मा मायावी विश्वभुक्स्वयम् । जयाऽपि पूजयत्यैव भगवन्तमुमापतिम् ॥ ५८॥ १ (घड नस्या २ (घ. इ.) व मुदै ३ (ज.) तस्याः स०४(ग) येवं भा . २० ·. मरादेववरप्रदानम्] व्यासकृतम्। लिले सर्वात्मकं मत्वा महादेवं पिनाकिनम् । वरांश्च विविधालँध्या तस्मादेवान्महेश्वरात् ।। ५२ ॥ अजेत्रिषु लोकेषु देवदेवो जनार्दनः। न कृष्णादधिकस्तस्मादस्ति माहेश्वरायणीः॥६॥ तस्मात्तत्पूजनाच्छंभुर्भवत्येव सुपूजितः । हरेरवज्ञाकरणाद्भवेदीशः पराङ्मुखः ॥ ६१ ॥ तस्मात्पूज्यः सदा शाङ्गी महादेवपरायणः । तद्भक्तैश्च विशेषेण प्रीतये गिरिजापतेः ॥ १२ ॥ एप वः कवितो वंशो यदोः संक्षेपतो द्विजाः । सर्वपापक्षपकरः पठतां अपवतां भवेत् ।। ६३ ॥ १४१२ ।। इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशीनकसंवादे पुरुयदुवंश- कथनं नामकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१॥ मन्वन्तराणि वक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः । मनवः पहतीतास्ते ससमो वर्तते किल ॥१॥ तेषां स्वायंभुवस्त्वाचस्ततः स्वारोचिपः स्मृतः । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा ॥ २॥ स्वायंभुवं तु कल्पादावन्तरं कधितं मया । स्वारोचिपेऽन्तरे देवास्तुपित्ता नाम ते स्मृताः ॥३॥ विपश्चिमाम देवेन्द्र कपीन्वक्ष्यामि सांप्रतम् । ऊर्जस्तम्भस्तथा प्राणो दान्तोऽथ ऋषभस्तथा ।। ४॥ तिमिरः शाबरीवांश्च सप्तैत ऋषयः स्मृताः । उत्तरे त्वन्तरे देवाः सुधामानो द्विजोत्तमाः॥५॥ मतर्दनाः शिवाः संस्पास्ततश्च वशवर्तिनः । एतेषां च गणाः प्रोक्ता भवद्वादशभिर्गणेः ॥ ६॥ . सदान्तिनाम देवेन्द्रो महावलपराक्रमः । रजो गोत्रोऽर्धवाहुच सक्नश्चानघस्तथा ॥ ७ ॥ सुतपाः शुमनामाऽथ सप्तैत ऋपयः स्मृताः । मत्पीच मुधियश्चैव तामसस्पान्तरे मुराः॥ ज्योतिधर्मः थः कल्पश्चैत्रामिः सवनस्तथा ॥ ८ ॥ * नर स्पनर माद मनधानएसय यात गिर पाहिमनरेगा। * * , *.} {3. 74°! :{ {, D. ) : ?

·. सौरपुराणम् [द्वात्रिंशाध्याये पीवरश्च समाख्याताः सप्तैत यो मताः । स्थाच्छिबिनाम देवेन्द्रः सिस्चारणसेवितः ॥१॥ देवराज्यं परित्यज्य परं वैराग्यमाश्रितः । ज्ञात्वैवाशाश्वतं सर्व बृहरपतिमधाब्रवीत् ॥ १० ॥ भगवन्कि करीमीदं राज्यं तुच्छेमुखं यतः । कैवल्यं लभते केन तन्मे ब्रूहि गुरो स्फुटम् ॥ ११ ॥ बृहस्पतिरुवाच-अस्त्यनन्तगुणावासः परानन्देकविग्रहः । ध्यातः कैवल्यदः पुंसां महादेवो न चापरः ॥ १२॥ मोहपाशनिबद्धानां महामोहात्मतां हरेत् । स्मरणान्मोचकस्तेपामुमापतिरिति श्रुतिः ॥ १३ ॥ . यड्रह्म परमं ज्योतिः प्रतिष्ठाक्षरमव्ययम् । सर्वातग्राहिणं शंभुं तमाशु शरणं व्रज |॥ १४ ॥ स ज्योतिषां पर ज्योतिरानन्दं तमसः परम् । न यस्मादधिकं किंचित्तत्तत्त्वं विद्धि शांकरम् || १५ ॥ तं जानीहि परं ब्रह्म विश्वात्मानं महेश्वरम् । तदात्मकतया सर्व जानी सुरसूदन ॥ १६ ॥ आत्मानं ये हि मन्यन्ते विभिन्नं त्रिपुरद्विपः । ते पश्यन्त्येव ते देवं नाऽऽवर्तन्ते पुनः पुनः ।। १७ ॥ सर्वस्मादधिकः शंभुः परमात्मा महेश्वरः । इति ये निश्चितधियः कृतार्थास्ते' मुराधिप ॥ १८ ॥ दर्शनं तस्य काढन्ते हरिब्रह्मादयः सुराः । योगिनो नियतात्मानस्तमीशं शरणं बज ॥ १९ ॥ महदादिविशेषान्तं जगद्यस्मिल्लयं ब्रजेत् । पुनरुत्पद्यते यस्मात्तं जानीहि पिनाकिनम् ॥ २० ॥ लीलाविलसितं यस्य विश्वमेतचराचरम् । तदभावाच्च क्लियस्तं जानीहि महेश्वरम् ॥ २१ ॥ यस्थाऽऽज्ञया स्थितो ब्रह्मा जगज्जननकर्मणि । हरिश्च पालने रुद्रः संहारे च स शूलभृत् ॥ २२ ॥ . १(घ.) पयः स्मृताः । स्या० . ( घ. दु. ज.) छतर य। ३ (घ. इ. ष्ट, ज ) ति ते नि ४ ( क. स. ग.) ते न मंशयः ॥ १८॥५(प.) on पिनाकिनम् ॥२१॥ ६(क. स. गोरधर ।। २२ ॥

·गविन्द्र संवादः।] व्यासक्रतम् । यस्य प्रसादलेशेन मया मरणधर्मिणः । भवन्त्येव हि तेऽमयों भजन्ते वृषभध्वजम् ॥ २३ ॥ क्षणं महतमधवा ध्यात्तः संपूजितः स्मृतः । प्रददात्याच कैवल्यं यस्तं भज महेश्वरम् ।। २४ ॥ तस्यैव मूर्तयस्तिस्रो ब्रह्मविष्णुहरा इति । सर्गरक्षागुणलयैस्तमीशं शरणं व्रज ॥ २५ ॥ यस्यान्तास्थानि भृतानि येनेदं नाम्यते जगत् । ब्रह्मेति च जगुर्वेदास्तं रुद्रं शरणं व्रज ॥ २६ ॥ पर्य इज्यते देवो मुक्तये वेदवादिभिः। कर्मणां फलदस्तेपां शरणं व्रज तं हरम् ।। २७ ।। ये विनिद्रा जितश्चासा ध्यायन्ति क्षीणकामणः । तेषां मजायते यत्तत्तत्त्वं विद्धि च शांकरम् ॥२८॥ अज्ञानरज्ज्वा वद्वानां मनुष्यादिशरीरिणाम् । महादेवाहते नान्यं शक्र पश्यामि मोचकम् ।। २२ ।। तस्मात्त्वं तपसा शक समाराधय शंकरम् । प्रसन्नो दास्पति पदं तव कैवल्यमुत्तमम् ॥ ३० ॥ एवं गुरोनिगदितं श्रुन्वा मुरपतिस्तदा। समाराधयितुं देवं ययौ बदरिकाश्रमम् ॥ ३१ ॥ तत्र गत्वा जटी भूत्वा भस्मनिष्ठो जितेन्द्रियः । मन्दाकिनीजले स्नात्वा भस्म चैवाभिमन्य च ॥ ३२ ॥ यग्निरित्यादिमन्त्रैश्च समुल्य च विग्रहम् । पूजयामास देवेशं पुष्पैः पत्रैमनोहर ।। २३॥ शैवी विद्यां जपन्नास्ते शिवध्यानकतत्परः। एवं गतानि वीणि सहस्राणि चतुर्दश ॥ ३४ ॥ तपसा देवराजस्य प्रसन्नोऽभूत्ततः शिवः । माह त्रिपुरहा शकं वरं हि शतक्रतो |॥ ३५ ॥ तपसाऽनेन तीनण प्रसन्नोऽहं तवानय । इणितं ते मदास्यामि तव पद्यपि दुर्लभम् ॥ ३६॥ मपि प्रसभेनु हरे न किंचिदपि दुर्लभम् ।। ३७ ।। .

·: सौरपुराणम् दानिशाध्याये एवं शंभोर्वचः श्रुत्वा स्तुत्वा तं विविधैः स्तवैः । कृताअलिपुटो भूत्वा भणम्याऽऽहै मद्देश्वरम् ॥ ३८ ॥ इन्द्र उवाच-भगवन्कृतकृत्योऽस्मि भवतो दर्शनाच्छिच । अलमन्यैर्वरैः शंभो भक्तिभवतु मे त्वयि ॥ ३९ ॥ तैव भक्त्पमृतास्वादपरानन्दस्य देहिनः । भवेत्कष्टं कुतः शंभो पूर्णकामो यतो हि सः॥ ४०॥ तावदेवास्थिरं चेतः परिश्रमति वस्तुपु । न यावत्वपि देवेश भक्तिर्भवति देहिनः॥४१॥ तावदेव भवाम्भोधिर्दुस्तरो देहिनां हर । तव पादाम्बुजे भक्तिः परा यावन्न लभ्यते ॥ ४२ ॥ तावत्पतति संसारगर्ते जन्तुः पुनः पुनः । यावन्न तव कारुण्यलेशो भवति शंकर ॥ ४३ ॥ संसारविपवृक्षो यः सर्वतोऽतिभयंकरः । 'तव भक्तिकुठारेण च्छिद्यते नान्यथा शिव ॥ ४४ ॥ इति शक्रवचः श्रुत्वा कारुण्यादवलोक्य तम् । समुत्स्पृश्य तु पाणिभ्यां गाणपत्यं ददौ शिवः ॥ ४५ विरश्चिममुस्खा देवा जायन्ते कर्मगौरवात् । प्रलये च विनश्यन्ति भवन्ति च पुनः पुनः ॥ ४६॥ स्वगं गत्वा गताः श्व तिर्यक्त्वं च मनुष्यताम् । पुनर्विरश्च्यादिपदमेवं चक्रपरंपरा ॥ ४७ ॥ शंभोगणेश्वरा ये च नाऽऽवर्तन्ते भवे पुनः । भोगान्यथेप्सितान्भुक्त्वा शंभोः सायुज्यमामुयात् ।। ४८ ॥ स्वेच्छाविग्रहिणः सर्वे स्वेच्छाचारा गणेश्वराः। शिवेन सह ते भोगान्भुक्त्वा यान्ति शिवं पदम् ।। ४२ ।। एवं दत्वा वरं शंभुर्गाणपत्यं सुदुर्लभम् । मुरराजाय शिवये तत्रैवान्तर्हितोऽभवत् ॥ ५० ॥ गाणपत्यं वरं लब्ध्वा शिविर्भगवतो द्विजाः । आज्ञया तस्य देवस्य जगाम स्वपुरी ततः॥५१॥ महादेवार्चनरतो महादेवकथारतः । स्थित्वा मन्वन्तरं तत्र चण्डो नाम गणोऽभवत् ॥ २॥ १ (ध..)ह मनीय०१२ (क. स. ग.) भ. ३ (क. स. ग. ज.) ० पुन: ॥ ५ ॥ . C ·चण्डवर्णनम्।] व्यासकृतम् । १०७ वृषध्वजत्रिनेत्रश्च जटाजूटेन्दुमण्डितः । सुद्धस्फटिकसंकाशभतुबाहुत्रिशूलभृत् ॥ ५३॥ अक्षमालाधरः खड्गी सर्वेपामभयमदः । द्वीपिचर्माम्बरधरः सर्वाभरणभूपितः ।। रराज शांकरपदे नन्दीश्वर इवापरः ॥ ५४॥ एतद्वः कथितं सर्व शिवस्तु चरितं द्विजाः । सर्वपापक्षयकरं सर्वसिद्विपद मृणाम् ॥ ५५॥ श्रद्धया ये पठन्तीदं शिबेस्तु चरितं द्विजाः । मामवन्त्यश्वमेधस्य फलमित्यप्रवीद्रविः ॥५६॥ १४७५ ।। इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसोरे सूतशौनकसंवादे शिबिनामधेय- देवेन्द्रचरितकथनं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः॥ ३२॥ मूत उवाच-विभुर्नामा भवेदिन्द्रो रैवतस्यान्तरे द्विजाः । वैकुण्ठाद्याः स्मृता देवा गणाश्चत्वार ईरिताः ॥१॥ हिरण्यरोमा विश्व श्रीरुध्र्वबाहुस्तथैव च । ऐन्द्रबाहः सुबाहुश्च पर्जन्यश्च महामुनिः ॥२॥ सप्त ऋपयः प्रोक्ताः प्रियव्रतकुलोद्भवाः । मनोजव. सुरेन्द्रोऽभूचाक्षुषेऽप्यन्तरे द्विजाः ॥ ३ ॥ आयोः मसूता भावाद्याः फपिता देवतागणाः। समेधा विरजाश्चैव हविष्मानुत्तमो बुध. ॥ ४ ॥ अत्रिनामा सहिष्णुश्च सप्त ऋपपः स्मृताः । पुत्रो विवस्वतो विषा मर्नुधैवस्वतः स्मृतः ॥५॥ सांमतं वर्तते योऽसौ तत्र देवान्प्रदीम्यहम् । मरुद्गणास्तथाऽऽदित्या रुद्राश्च वसवः स्मृताः ॥ ६ ॥ पुरंदरस्तु देवेन्द्रो बभुवासरदर्पहा । वसिष्ठः कश्यपधात्रिर्जमदनिध गौतमः ॥ ७ ॥ विश्वामित्रो भरद्वाजः सप्त ऋषयो मताः । मन्वन्तराण्पतीतानि वर्तमानं मया द्विजाः ॥८ ८॥ कधितान्पथ वक्ष्यामि शृणुध्वं मतिसंवरम् । चतुधी फयितः सोऽपि पुराणेऽस्मिन्द्रिजोतमाः ॥९॥ . 1(r. टाया मा २(प... या यर (7 स.) " ४१५) 700 ·१०८ सौरपुराणम् [प्रयसिंशाध्याये । नित्यो नैमित्तिकश्चैव प्राकृतात्यन्तिको तथा । योऽयं भूतक्षयो लोके नित्यं, नित्यस्तु स स्मृतः॥१०॥ कल्पान्ते यस्तु संहारो नैमित्तिक इहोच्यते । महदाचं विशेषान्तं स यदा याति संक्षयम् ।। ११ ॥ प्राकृतः प्रतिस!ऽयं कथ्यते मुनिभिर्द्विजाः । आत्यन्तिकस्तुं प्रलयो ज्ञानादेवं स जायते ॥ १२ ॥ तंच ज्ञानं महेशस्य भक्तिलभ्यमितिश्रुतिः । चतुर्युगसहस्रान्ते संमाप्ते भृतसंक्षये ॥ १३ ॥ अनावृष्टिस्ततस्तीवा जायते शतवार्षिकी। वृक्षगुल्मलताः सर्वाः पृथिव्यां यान्ति संक्षपम् ॥ १४॥ गभस्तिमाली भगवानध सप्तरथोऽभवत् । रश्मिभिः सागराम्भांसि तदा पिबति भास्करः॥ १५ दीप्ताश्च रश्मयस्तेन भवन्ति मुनिपुङ्गवाः । भवन्ति सूर्याः सप्तैते सर्वतो रश्मिसंकुलाः॥१६॥ तेषां रश्मिमतापेन दग्धा भवति मेदिनी। द्वीपैश्च पर्वतैः साध सागरैश्च द्विजोत्तमाः ॥ १७ ॥ सूर्यतेजोग्निदग्धानां भूतानां च परस्परम् । एकत्वमुपजातानामग्निरेकस्ततोऽभवत् ॥१८॥ ज्वालाभिरखिलं विश्व निर्दहत्याशु पावकः । स दग्ध्वा पृथिवीं सर्वां रुद्रतेजोविजृम्भितः ॥ १९ ॥ दिवं दग्ध्वाऽथ पातालं दन्दहीति द्विजोत्तमाः । उत्तिष्ठन्ति शिखास्तस्य शतयोजनमायताः ॥ २० ॥ तेजसा तस्य कालाग्नेरग्निः संवर्तकः स्वयम् । दग्ध्वा स चतुरो लोकान्सयक्षोरगराक्षसान् ।। २१ ॥ तसायापिण्डवत्सर्वं जगदेतत्माशते । उत्तिष्ठन्ते ततो मेवास्तहिद्भिश्च समन्ततः ।। २२॥ १(प.उ.र छ.ज.) याहो । २ (प.उ.प.प्र.)ध्यते । ३ (क. म. ग.) ताः । अत्य। ४ (घ. ८.) म ५(२. स. ग. ज.) °स्तु निल ६ (क.) Hall . (प. स. ग.) गध। ८ (क. स. ग.) युग्मला (प.व. ग. म.) तोऽभव। २.(प...)दिव्य १०।11 (म. म. ग.) पाशितम् । उ ·नैमित्तिकालयवर्णनम्] व्यासकृतम्। संवर्तकोपमाः सर्व नानावा भयंकराः। जायन्ते भास्कराद्वारा राविणो मुनिपुङ्गवाः ।। २३ ।। ततो वर्ष प्रमुञ्चन्ति सिन्दुभिर्गजसैनिभैः । ब्रह्मणा मेरिता वृष्टिर्जापले शतवार्षिकी ।। २४ ।। जलौटुर्नाशमायान्ति तदा कल्पान्तपावकाः । द्वीपैश्च पर्वतर्युक्ता पृथिवी पूर्यते जलैः ।। २५ ।। विलीयते धरा चैव सर्वा एव द्विजोत्तमाः। तस्मिन्नेकार्णवे घोरे देवदेवः प्रजापतिः ॥ २६ ।। योगनिद्रां समास्थाप शेते ध्यायन्महेश्वरम् । एप नैमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयो मुनिपुङवाः ॥ २७ ॥ अतः शृणुध्वं वक्ष्यामि प्राकृतः प्रलयो यथा । कालाग्निरुद्रो भगवान्परार्धद्वितये गते ॥ २८ ॥ ब्रह्माण्डं भस्मसात्कृत्वा ताण्डवं नाट्यमास्थितः । पीत्वा तत्परमानन्दं समालोक्य गिरीन्द्रजाम् ।। २९ ।। एका सा परमा शक्तिनित्या हैमवती शिवा । एफ एव महादेवस्त यो दो न विद्यते ॥ ३० ॥ विष्यत्पेफा तदा तस्मिन्नेक एव महेश्वरः। पार्वत्या परया शक्त्या नान्यः कश्चिदिति श्रुतिः ।। ३१ ।। सहस्रशीर्षा पुरुपः सहस्राकृतिरीश्वरः । सहस्रनयनो देवः सहस्रचरणः शिवः ॥ ३२ ॥ सहस्रबाहुविश्वात्मा त्रिशूली दीप्तलोचनः । 'दंष्ट्राकरालवदनः परब्रह्मतनुः शिवः ।। ३३ ।। दग्ध्वा ब्रह्मादिकं विश्वं स्वतंजस्यधितिष्ठति? । पृथिवी विलयं याति स्वगुणैरप्मु संयुता ॥ ३४॥ जलमग्नौ लयं याति वायौ तेजश्व लीयते । व्पोनि वायुर्लयं याति भूतादी व्पोम लीयते ॥ ३५॥ इन्द्रियाणि च सर्वाणि तैजसे यान्ति संक्षयम् । चैकारिके देवगणाः प्रलयं याति सत्तमाः ।। ३६ ॥ (क. स. ग.) मानराः । सागर (क. स. ग.) निमत्तमाः ॥ २३॥ ३(२.स. ग.) परात वितायन्ते तदा वृष्टया दि०४ (घ. इ. य..) गिरिजम् । ५ (घ... स.ज.) एषा सा । ६ (प... च... ) ON इतीय०७ (प... समाधि (प.)न्त माननाः ॥ ६ ॥ . ८ ·११० सौरपुराणम् चितुर्विंशाध्याये अहंकारो लयं याति महति त्रिविधश्च यः। महत्तत्त्वं लयं याति विरञ्चौ मुनिपुङ्गवाः ।। ३७ ॥ अव्यक्त निलयस्तस्प ब्रह्मणः पद्मजन्मनः । एवं भूतैश्च तत्त्वानि संहृत्य भगवाशिवः ॥ ३०॥ आस्ते स भगवानेको न द्वितीयोऽस्ति कश्चन । इच्छया पार्वतीशस्य प्रलयो नान्यथा द्विजाः ॥ ३२ ॥ ब्रह्मादीनां पुनः सृष्टिरित्याहुस्तत्त्वदर्शिनः । तस्यैव शक्तयस्तिस्रो ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ ४०॥ सर्वस्मादधिकस्ताभ्यः शूलपाणिरिति श्रुतिः। एकमेव महादेवं वदन्ति बहुधा जनाः ॥ ४१ ॥ ब्रह्माणं शाङ्गिणं रुद्रं वायमिन्द्रं रवि शशिम् ? । अनि यमं च वरुणं जनं भेदहशो जनाः ॥ ४२ ॥ तत्तद्रूपं समास्थाय भगवानेव शंकरः । फलं ददाति सेवषां सर्वशक्तिमयः शिवः ॥ ४३ ॥ तस्मात्सर्वान्परित्यज्य यजेंदेकं महेश्वरम् । आदिमध्यान्तरहितं निर्गुणं तमसः परम् ।। ४४ ॥ क्रमेण लभ्यतेऽन्येपां मुक्तिराराधने द्विजाः । आराधयन्महेशं तं तस्मिञ्जन्मनि मुच्यते ॥ ४५ ॥ एष वः कथित्तो विमा, यर्थावत्मतिसंचरः । यदीरितं भगवता किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ ।। ४६ ॥ १०२१ ।। इति श्रीब्रह्मपुरांणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे नित्यनैमित्तिक- प्राकृतात्पन्तिकमतिसंचरकथनं नाम त्रयविंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥ ऋषय ऊचुः-सर्गश्च मतिसर्गश्च वंशा मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव श्रुतं सर्वमशेषतः ॥ १॥ इदानी श्रोतुमिच्छामश्चरित त्रिपुरद्विषः ॥ २॥ पुराणि त्रीणि भगवान्ददाह स कथं पुरा । लीलपैवेपुणैकेन सूत नो वद कौतुकम् ॥३॥ १८ स. ग.) निसनमा. ३७॥ २ ( स. ग.) सवादिनः । ३ (१ इ.छ ) वन्दन्ति ।४( क. म ग.) मित्र च । (ज.) प्रिमिन्द्र च । ५(क स.ग ) म ते ददृशुर्जनाः ॥४२॥ ६ (घ.इ.च छ.ज.) (सर्वे परि०७ (प.इ.प.छ.ज.) रेच म° उ छ. ज.) पा च प्र०९ (क. ख. ग ) वो म०।१० (घ. ह.) रितं नि ।

·त्रिपुरवर्णनम्।] व्यासक्रत्तम्। मूत उवाच-गृणुध्वमृपयः सर्वे चरितं शूलपाणिनः । यथेरितं भगवता सूर्या मनवे पुरा ॥ ४ ॥ शृण्वतां सर्वपापघ्नं सर्वदुष्टनिवारणम् । पत्तत्सर्वापदा हन्तृ श्रोत्रपीयपमुत्तमम् ॥ ५ ॥ तारको नाम यो दैत्यो निहतः शक्तिपाणिना। आसन्मुत्ताम्रपस्तस्प त्रैलोक्यैश्चर्यदाताः ॥ ६॥ विद्युन्माली तारकासः कमलाक्षो महावलः । तेपुस्तपो मेहाघोरं दानवाः पियकाङ्कया ॥ ७ ॥ पमैश्च नियमैयुक्ता बभूवुरनिलाशनाः । प्रीतचतुर्मुखस्तेषां पददौ वरमुत्तमम् ॥ ८ ॥ देवासुराणां सर्वेपामवध्यत्वं द्विजोत्तमाः । पुनस्तैरमरेशत्वं याचितः पद्मसंभवः ॥ ९ ॥ वैरमन्यं दैत्यवर्या वृणीध्वं मनसेप्सितम् । दास्यामि तदह सिममिति ब्रह्माऽब्रवीत्पुनः ॥१०॥ भन्नुवंस्ते विचार्य मिथः कमलसंभवम् । पुराणि त्रीणि लोकेश रचयित्वा वयं सदा ॥ ११ ॥ त्रील्लॉकान्विचरिष्यामस्त्वत्तो लब्धवरा विभो। ततो वर्षसहस्ते तु समेष्यामः परस्परम् ॥ १२ ॥ एकीमावं गमिष्यन्ति पुराणि च सुरोत्तम । यदा समेतान्येतानि यो हन्याद्भगवस्तदा ॥ १३ ॥ एकेनैवेपुणा देव स नो मृत्युभविष्यति । . एवमस्त्विति तानुक्त्वा ब्रह्माऽन्तर्धानमाप्तवान् ।। १४ ।। तेषां मयस्तु क्रमशश्चक्रे त्रीणि पुराण्यथ । पृथिव्यामायसं त्वासीद्राजतं गगनाङ्गणे ॥ १५ ॥ म्कग तु काञ्चनमयममुराणां पुरं द्विजाः । विस्तारायामतस्तेषां योजनानां शतं भवेत् ॥ १६ ॥ आपसं पत्पुरं दिव्यं विद्युन्मालेस्तदाऽभवत् । राजतं तारकास्यस्प कमलापस्य काञ्चनम् ॥ १०॥ मपस्प तु गृहं रम्यं पुरेप त्रि विस्तृतम् । तत्राऽऽस्ते दानवः श्रीमान्देवदानवपूजितः ॥ १८ ॥ २(क.स ग ) महद्धार ! २ (प.व ग.) त वर वारयियाऽन्य तृणाध वरमुनमम् । ३ (म, मग.) ० मुना. (न. छ ज.) व मत्र .

·११२ सौरपुराणम् [चतुस्लिशाध्याये रम्यं पुरत्रयं रजे त्रैलोक्पमिव चापरम् । विमानः सूर्यसंकाशैः समन्तात्परिशोभितम् ॥ १९ ॥ गजवाजिसमाकीर्ण गोपुरातालमण्डितम् । सिद्धचारणगन्धर्वैदिव्यस्त्रीभिर्विराजितम् ॥ २० ॥ रहस्यायतनैर्दिव्यैरग्निहोत्रैहे है । वेदाध्ययनसंपन्नैः समन्तादुपशोभितम् ॥ २१ ॥ सर्वाः पतिव्रतास्तत्र दानवानां स्त्रियो द्विजाः। महादेवार्चनरतैर्दानवैरुपशोभितम् ॥ २२ ॥ तेषां तप.प्रभावेन शकाद्यास्तनुतां गताः। दृष्ट्वा देवास्तदैश्वर्यं पुराणां द्विजसत्तमाः ॥ २३ ।। देवास्तत्तेजसा दग्धा विष्णुं गत्वेदमब्रुवन् । देवा ऊचुः-देवदेव जगन्नाथ त्रैलोक्यस्याभयप्रदं ॥ २४ ॥ पुरत्रयासुरभपादांखातुमिहार्हति । .एवं मुराणां वचनं श्रुत्वा दानवमर्दनः ।। २५ ॥ गोविन्दश्चिन्तयामास किं कार्यमिति चेतसा । हन्तव्यास्ते कथं दैत्या महादेवपरायणाः ॥ २६ ॥ हरतेजोग्निनिर्दग्धपापास्तेऽत्र न संशयः । त्रैलोक्यमपि यो हत्वा महादेवपरायणः ॥ २७ ॥ कस्तं निहन्ता त्रैलोक्ये. विना शंभोरनुग्रहात् । शंभुप्रसादलेशेन ख्यातोऽस्मि भुवनत्रये ॥ २८ ।। ब्रह्मा चं देवा दैत्याश्च सिद्धाश्च मुनयस्तथा । मनवो राक्षसाः सर्पा गन्धर्वाः पितरश्च ये ॥ २९ मातरो गुहका भताः पिशाचा मानचास्तथा । भगवन्तं महादेवमसंपूज्य जगत्रये ॥ ३०॥ सिद्धिमिछन्ति ये मूढास्ते स्युर्दुःखस्य भाजनम् । तस्मात्तमीशमुग्रेण यज्ञेनेष्ट्वा मुरोत्तमम् ॥ ३१ ।। हन्तव्या दानवा नूनमित्युक्त्वा कमलापतिः । मेरोरुत्तरतौं गत्वा यज्ञेनाथ सदाशिवम् ।। ३२ ॥ . -- . ॥ . १(फ. रा ग.) नपरे । २(१ इ.1 टोम्याममा ३ (प. ड ) जय । ४(म.म. . मस्त ५ (म. स.ग ) ०रान मर म भवनमा 5. न.) समाः॥31.) सोमवा।

·. भूतान्यति नारायणनियोग] व्यासकृतम् । इष्ट्वा वै रुद्रभागेन ततो भूता विनिर्गताः । नानायुधकराः सर्वे त्रैलोक्यदहनप्रभाः ॥ ३३ ॥ भूतांस्तान्पस्थितान्दृष्ट्वा देवो नारायणोऽब्रवीत् । गत्वर पुरत्रयं शीघ्रं दग्ध्वा हत्वा महासुरान् ।। ३४ ॥ निःशेषान सुरान्कृत्वा पुनरागन्तुमर्हथ । अथ विष्णोर्वचः श्रुत्वा भूतवृन्दा महाबलाः ॥ ३५ ॥ हार प्रणम्य प्रययुस्तन्नियोगात्पुरत्रयम् । भूता भयंकरा दृप्ता अयुतायुतकोटयः ॥ ३६॥ पुरत्रपमनुप्राप्य बभूवुर्नष्टचेतसः । पराजितास्ततो भूता दैत्यैः सन्मार्गात मिः ॥ ३७॥ पुनरभ्पेत्य शकाचा देवं नारायणं विभुम् । अब्रुवंवाहि भगवनिर्जिता भयविह्वलाः ॥ ३८ ॥ चिन्तयामास तान्दृष्ट्वा शक्रादीन्विष्णुरव्ययः । भविष्यत्ति कथं कापं देवानामिति मुन्नताः ॥ ३९ ॥ नाभिचारण नाशोऽस्ति धार्मष्ठानां महात्मनाम् । एते दैत्या महाभागाः सत्यव्रतपरायणाः॥४०॥ श्रौतस्मातक्रियानिष्ठा महादेवार्चने रताः। मायया मोहयित्वैव निहन्तव्या महाराः ॥४१॥ हनिष्ये त्रिपुरं सर्वमिति संचिन्त्य चेतसा । असृजन्मायिनं शाङ्गी स्वात्मदेहान्मुनीश्चराः ॥ ४२ ॥ • दृष्टप्रत्पपकच्छात्रं ददौ विष्णुः मुविस्तरम् । यस्मिन्शरीरमेवाऽऽत्मा नास्ति पारत्रिकी गतिः॥४३ ।। संघातवेतयत्येव मुराया मैदशक्तिवतु । अपहत्य परद्रव्यं कामस्तेनैव सेव्यते ॥४४॥ शायं तदुपदिश्व त्रिपुरं प्रति सव्रताः । प्रेषयामास तं विष्णुः सोऽपि मापी तदा ययौ ।। ४२॥ पुरत्रयं पविश्याय दानवा मोहितास्तदा । तत्यवेदिक कर्म भवे भक्तिं च शाश्वतीम् ॥ ४६ ।। म. स. ......) १५.१.} (फ.) • I (प.) o ! HTTA (प... . . ) REET Er.ur.) मा ·. . सौरपुराणम् [चतुस्त्रिंशाध्याये पातिव्रत्यं विहायैव स्वैरिण्यश्च त्रियस्तदा । नारदोऽपि ययौ तत्र स्वशिम्पः सहितो मुनिः॥४७॥ मायारूपं समास्थाय नियोगाचक्रिणो द्विजाः। त्रियो दृष्टफलार्थिन्पो दैत्या दृष्टफलाधिनः ॥४८॥ बभूवुरुपदेशेन नारदस्य महात्मनः । पापण्डमार्गभूयिष्ठा वेदमार्गविवर्जिताः ॥ ४९ ॥ शिवाचनपरिश्त्रष्टाः संजाता दानवास्तदा । एवं स भगवान्विष्णुर्मायारूपधरो विभुः ॥ ५० ॥ अधर्मबहुलं कृत्वा त्रिपुरं मुनिपुङ्गवाः । महादेवमनुमाप्य शरणं सर्वदेहिनाम् ॥ ५१ ॥ तुष्टाव स्तोत्रवर्येण भगवन्तं सनातनम् । दण्डवत्मणिपत्याऽऽह जले स्थित्वा समाहितः॥१२॥ नमः सर्वात्मने तुभ्यं शंकरायासिंहारिणे । रुद्राय नीलकण्ठाय कहुद्राय प्रचेतसे ॥ ५३ ॥ गतिस्त्वं सदाऽस्मार्फ नान्यदेवारिमर्दन । त्वमादिस्त्वमनादिस्त्वमनॆन्तथाक्षयः प्रभुः ॥ ५४॥ प्रकृतिः पुरुषः साक्षाद्रष्टा हर्ता जगद्गुरुः । त्राता नेता जगत्पस्मेिन्द्विजादीन्द्विजवत्सलः ॥१६॥ वरदो वाऽभयो वाच्यो वाच्यवाचकवर्जितः। ध्येयो मुत्पर्थमीशानो योगिभियोगवित्तमैः ॥ ५६ ।। हृत्पुण्डरीकमुपिरे योगिनां संस्थितं सदा । वदन्ति सूरयः सन्तं परब्रह्मस्वरूपिणम् ॥ ५७ ।। भवन्तं तत्त्वमित्याहुस्तेजोराशि परात्परम् । परमात्मानमित्याहुरस्मिञ्जगति पद्विभो ।। ५८ ॥ दृष्टं श्रुतं स्थितं सर्व जापमानं लगद्गुरो। अणोरल्पतरं प्राहुर्महतोऽपि महत्तरम् ॥ ५२ ॥ सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमण्यम् । महादेवमनिर्देश्यं सर्वज्ञ त्वामनामयम् ॥ ६ ॥ (1.... ज.) ० २ (. द. र.ज.) ०२मदाय। (..." न्य1०1४ (प., नन्तो १५(प.) EMPT14 (करा ग.) सहा." GET. ग.) 011८17 . . - ·. शिवस्तुतिः।] व्यासकृतम् । ११५ विश्वरूपं विरूपाक्षं सदाशिवमनुत्तमम् । कोटिभास्करसंकाशं कोटिशीतांशुसंनिभम् ॥ ६ ॥ कोटिकालामिसंका पदिशात्मकमीश्वरम् । भवर्तकं जगत्पस्मिन्प्रकृतेः मपितामहम् ।। ६२ ।। वदन्ति वरदं देवं सर्वावासं स्वयंभुवम् । श्रुतयः श्रुतिसारं त्वां श्रुतिसारविदश्च ये ।। ६३ ।। अटमस्माभिरनेकम द्विधा कृतं यद्भवता नु लोके । तदेव दैत्पाहरभूसराश्च देवासुराः स्थावरजङ्गमाश्च ।। ६४ ।। पाहि नान्या गतिः शंभो विनिहत्यामराक्षणात् । मापपा मोहिताः सर्वे दैत्यास्ते परमेश्वर ॥६५॥ यथा तरङ्गाः शफरीसमूहा युध्यन्ति(?) चान्योन्यमपां निधी जहाश्रयादेव जडीकृताश्च मुरासुरास्तद्विजये हि सर्वे ।। ६६ ।। मूत उवाच-प इमं पातरुत्थाय शुचिर्भूत्वा पठेन्नरः । शृणुयाद्वा स्तवं पुण्यं सर्वान्कामानवामुयात् ।। ६७ ।। एवं स्तुतो महादेवो रुद्रजाप्पन चक्रिणा । नन्दिदत्तकरः शंभुः स्वयं वचनममवीत् ॥ ६८॥ ईश्वर उवाच-युष्मत्कार्यं मया ज्ञातं विष्णोर्मायावलं तथा । त्रिपुरे चैव यवृत्तममुराणां सुरोत्तमाः ।। ६९ ।। सर्वे गतसमाचारा वेदधर्मविनिन्दकाः । दानवास्ते पतो जातास्तस्मादध्या मपा तपा७० ॥ एवमुक्त्वा महादेवः सोमः स्कन्दे'नन्दिना। गणेश्वरैश्च सहितो दिव्यं भवनमाविशत् ॥ ७१ ॥ अध ब्रह्मादयो देवाद्वारमाश्रित्य तुधुवुः । ततो गणाग्रणीनन्दी शूलहस्तो विनिर्गतः ॥ ७२ ॥ आज्ञया देवदेवस्य तं दृष्ट्वा देवतागणाः। तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैरभीष्टार्थपदापिनम् ।। ७३ ।। ववर्षः पुष्पवर्षाणि नन्दिनो मूर्ध्नि खेचराः । नियोगाद्वत्रिणः सर्वे नन्दी तुष्टस्तदाऽभवत् ॥७४॥१५९५॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे विद्युन्मालि- तारकाक्षकमलाक्षतपादिकथनं नाम चतुत्रिंशोऽध्यापः||३४|| 1(क.ग.प. श.) पधिशाग २ (घ.) तो नु लो। ३ (क.ख.ग.स.) के । त्वमेव । ४(प...) 07 निर्मिनः । म०१५ (छ.ज)दतः । गण (खग. इ.ज.) गणेसुरेश ·सौरपुराणम् पञ्चविंशाध्यासे -- 4 सूत उवाच-अथ नन्दीश्वरः माह ब्रह्मादीन्परया मुदा । ससारथिं रथं शंभोः सशरं कर्तुमर्हथ ॥ १ ॥ रथारूढो महादेचत्रिपुर संहारष्पत्ति । अथ देवाधिदेवस्य निर्मितो विश्वकर्मणा ॥२॥ रथः परमशोभायः सर्वदेवमयः शिवः । सूर्यचन्द्रौ स्मृतौ चक्रे अरयः शशिनः कलाः ॥३॥ सूक्ष्मारा द्वादशादित्या नेम्यः षड्तवः स्मृताः। अन्तरिक्षमभूत्तस्य पुष्करं मुनिपुङ्गवाः ॥ ४ ॥ मन्दरश्चाभवन्नी कबरं कथयामि वः । उदयाद्रिस्तथाऽस्तादिरधिष्ठानमथोच्यते ॥५॥ मेहः केसरशैलेश्च वेगः संवत्सरः स्मृतः । अयने मेखले प्रोक्त चक्रयोर्मुनिपुङ्गवाः ॥ ६ ॥ मुहर्ता बन्धुराः शंस्ता रथस्य द्विजसत्तमाः । घोणा काष्ठाश्च विज्ञेया अक्षदण्डः क्षणा द्विजाः ॥५॥ कुथा निमेषाः कथिताः कलाश्चैव लवाः स्मृताः । चौर्वरुथमभूत्तस्प स्वर्गमोक्षावुभौ ध्वजौ ॥ ८॥ दण्डौ च कर्मवैराग्यौ मखा दण्डाश्रयाः स्मृताः । संधयो दक्षिणास्तस्य युगाक्षी शृणुत द्विजाः ॥९॥ अर्थकामौ द्विजश्रेष्ठा ईषादण्डस्तथोच्यते । अव्यक्तमिति यत्मोक्तं बुद्धिस्तस्यैव विठ्ठलः ॥ १० ॥ अहंकारों भवेत्कोणो भूतानि बलमुत्तमम् । भूषणानीन्द्रियाणि स्पुरधं च गतिरुत्तमा ॥११॥ वेदोस्तस्य हयाः प्रोक्ताः पडङ्गानि च भूषणम् । धर्मशास्त्राणि मीमांसा पुराणं न्याय एव च ॥ १२ ॥ बाणाश्रयाक्षपाश्चैव(?) मन्त्रा घण्टा इहेरितोः । रथंतरं च च्छन्दांसि दिशः पादा रथस्प ताः ॥ १३॥ सरितां पतयस्तस्य रथकम्बलिकाः स्मृताः। गङ्गायाः सरितः शुभ्राः सर्वाभरणभूपिताः ।। १४ ।। . १ (क.) लस्य दे। २ ( फ.स.ग. ज. ) शम्या र०१३ (प.ह.) या यम ४ (घ. ह. of सर्वाणि मीमांमा न्या| ५(प. उ. प्र. ज.) तमननाममा ·. . शिवरथवर्णनम्।] व्यासकृत्तम् । सर्वाः स्त्रीरूपधारिण्पश्चामरामकराः शुभाः। सप्ताऽऽवहाचा सोपानाः सारधिर्भगवानजः ॥१५॥ प्रतोदः प्रणवस्तस्य शैलेन्द्रः कार्मुकं तथा । ज्या भुजंगाधिपः श्रीमान्छण्टा बै भारती स्मृता ॥ १६ ॥ इपुस्तस्पाभवद्विष्णुर्यमः शल्यं द्विजोत्तमाः। शरस्प तैक्षण्यं कालाग्निरेवं देवमयो रथः ॥१७॥ अथाऽऽरुरोह भगवान्दिव्यं रथमनुत्तमम् । स्तूयमानो महादेवो मुनिसंधैर्मुनीश्वराः ।। १८ ।। स्वकार्यविभकर्तारं देवं दृष्ट्वा विनायकम् । संपूज्य भक्ष्यभोज्पैश्च फलैश्च विविधैः शुभैः॥ १९ ॥ उण्डेरेमेंदकैश्चैव पुष्पैदोपैमनोहरैः । एवं संपूज्य भगवान्पुरं दग्धुं जगाम ह ॥ २०॥ शंभोरने पयुर्देवास्तेपामग्रे गणेश्वराः । तेपामग्रेसरो नन्दी सर्वलोकनमस्कृतः ॥ २१ ॥ विमानं कोटिसूर्याभमारुह्य मुनिपुङ्गवाः । दैत्यान्महतुं शैलादिस्त्वरेण अपयौ तदा ॥२२॥ समन्तात्मपयुर्देवाः सायुधाश्च सवाहनाः । लोकपालास्तथा सिद्धा गन्धर्वाप्सरसां गणाः॥२३ ॥ मुनयः शंसित्तात्मानो मात लोकमातरः। समन्तादेवदेवस्य कृताञ्जलिपुटा ययुः ॥ २४ ॥ पुष्पवर्षाणि ववृषुः खेचराश्चारणास्तथा ।' भृङ्गी पुरत्रयं हन्तुं लक्षकोटिगणतः ॥ २५ ॥ जगाम शकुकर्णश्च गोकर्णश्च महाबलः । कुन्ददन्तो महाकालो डिण्डी मुण्डी गणेश्वरः ॥ २६ ॥ शतजिह्वः सहस्राक्षो वीरभद्रो महाबलः । शिवाख्यो विशिखश्चैव तथा पञ्चशिखो महान् ॥ २७ ॥ शतास्यष्टइहस्तश्च पिशांचीशः पिनाकधृक् । एते चान्ये च बहवो गणानां लक्षकोटयः ।। . ० 1.क. स. ग.) भक्ष्योंग्ये २ (क. स. ग.ज.) दिव्यः पु०१३ (क स्व. ग. म.) नोरमः । ए(घ. इ.)दिः स्वरे ५ ( क स. ग, इ.) लास्यो वा (घ. ७.)शवाय दि ·११८ सौरपुराणम् [पश्चत्रिंशाप्याये 'समन्तात्परिवार्येश त्रिपुरं हन्तुमुद्यताः ॥ २८॥ अथ विरश्चिमुरारिविभावसुप्रभृतिभिर्नतपादसरोरुहः । सह तदा हि जगाम तपाऽम्बया सकललोकहिताय पुरत्रयम् ॥२९॥ दग्धं समर्थो मनसा क्षणेन चराचरं सर्वमिदं त्रिशूली । फि त्वन दग्धं त्रिपुरं पिनाकी स्वयं गतस्तत्र गणैश्च सार्धम्॥२०॥ रथेन किं चेपुवरेण तस्य गणैश्चे शंभोखिपुरं दिधक्षतः । पुरत्रयं दग्धुमलुप्तशक्तेः किमेतदित्पाहुरजेन्द्रमुख्याः ॥ ३१ ॥ मन्ये च ननं भगवापिनाकी लीलार्थमेतत्सकलं प्रहर्तुम् । व्यवस्थितश्चेति तथाऽन्यथा चेदाडम्बरेणास्य फलं किमेतत् ।३२॥ अथ पाणी समादाय धनुर्देवो महेश्वरः । गरं सन्धाय वेगेन त्रिपुरं समचिन्तयत् ।। ३३ ।। तस्मिन्काले पुष्ययोगे पुराण्येकत्वमापयुः। तदा समभवद्विमा देवानां तुमुलो महान् ।। ३४ ॥ देवाश्च मुनयः सर्वे तुष्टवुः परमेश्वरम् । नवृतुर्यक्षगन्धर्वाश्चारणाः सिद्धनिराः ॥ ३५॥ अथाब्रवीन्महादेव ब्रह्मा लोकपितामहः । पुष्ययोगस्त्वनुप्राप्तो भगवन्पार्वतीपते ॥ ३६ ॥ पुराणीमानि देवेश पृथग्भावं न यान्ति वै । योगेऽस्मिन्नेव भगवंतिपुरं दग्धुमर्हसि ॥ ३७॥ देवाश्च दैत्या देवेश समास्तव महेश्वर । धर्मात्मानः मुरा यस्मात्पापात्मानोऽसुरास्तथा ॥ ३८ ॥ तस्माल्लीला विहायैव भगवन्विश्वपूजित । त्रैलोक्यस्प हितार्थाय त्रिपुरं दग्धुमर्हसि ॥ ३९ ॥ अथावक्षत देवेशः पुरत्रयमवज्ञया । भस्मसादभवद्विमाः प्रभावात्परमेष्ठिनः ॥ ४०॥ अथाबुवनुपेन्द्राद्या भगवन्तमुमापतिम् । कृताञ्जलिपुटाः सर्वे स्तुवन्तोऽस्य रथे स्थिताः ॥४१॥ दग्धं यद्यपि देवेश त्रिपुरं वीक्षणात्मभो । देवानां कार्यसिद्धयर्थं शरं मोतुमिहार्हसि ॥ ४२ ॥ १(फ. स.ग ) ०२ कि देवगणैध शरः। ए ·विसरदनम्।] व्यासकृतम् । . अथ ज्पा धनुपो मृज्य(१) प्रहसन्भगनेत्रहा । मुमोच बाणं वेगेन त्रिपुरं भस्मसादभूत् ।। ४३ ॥ ये तत्रेशाननिरता दैत्याः क्षपितकल्मपाः । शिवलोकं गताः सर्वे शिदस्यानुग्रहाद्विजाः ॥ ४४ ॥ विरश्चिप्रमुखा देवा मुनयः सिद्धकिनराः। ववन्दिरे महादेव' दण्डवत्मणिपत्य ते ॥ ४५ ॥ सूत उवाच-एवं विश्वेश्वरो देवो भगवान्पार्वतीपतिः । ब्रह्मादिभ्यो वरं दत्वा मन्दरं प्रययौ शिवः ॥ ४६॥ ततो देवाः प्रमुदिताः स्वं स्वं धाम यदिजाः। निराः स्वस्थमनसः शिवस्यानुग्रहास्थिताः ॥ ४७ ॥ एवं संक्षेपतः प्रोक्तं दग्धं भगवता यथा । त्रिपुरं मुनिशार्दूलाः पुण्याख्यानमनुत्तमम् ॥ ४८ ॥ यः पठेदिदमाख्यानं महादेवस्य संनिधौ । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ॥ ४२ ॥ लक्ष्मी विद्या यशः पुत्रान्दारांश्च लभते नरः । अन्यांच मानपात्कामा श्रद्धया मुनिपुङ्गवाः ।। ५० ॥ १६४५॥ इति श्रीमहापुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसवादे शिवरथ- त्रिपुरदाहकथनं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५॥ ऋषय ऊचुः-गाणपत्यं कर्ष लब्धमीश्वरादुपमन्युना । क्षीरोदधिः कथं लब्धो ोतदारुपातुमर्हसि ॥१॥ सूत उवाच:-उपमन्युरिति ख्याती पोऽसौ धौम्पाग्रजो मुनिः । महादेवाल्वरो द्वितीय इ२ एण्मुखः ॥ २॥ क्रीडमानो महाभागः कदाचिन्मातुलाश्रमे । तस्यैव च गृहे पीतं क्षीरं तेनोपमन्युना ॥३॥ अग्रवीन्मातरं बालः पुनरेत्य स्वमाश्रमम् । मातर्ममाघ तद्देहि क्षीरं स्वादुतरं ततः॥ ४ ॥ .. . * क्सपुस्तकमा एष धोयो न श्यते। (घ) निनावति ॥ ४५ ॥ २ (५.१.) नग्न ।

·१२० सौरपुराणम् [पट्रिंशाध्याये तन्माता दुःखिता भूत्वा पुत्रमालिङ्गय सादरम् । वीजान्यथ समादाय पिष्ट्वा सा कलभापिणी ॥ ५ ॥ पुत्राय प्रददौ क्षीरं सामपूर्व च कृत्रिमम् । मात्रा दत्तं ततः पीत्वा पयः स मुनिपुङ्गवाः ॥ ६॥ मातः पयस्त्वया दत्तं नैतदित्यब्रवीद्वचः। अश्रुपूर्णेक्षणं दृष्ट्वा पुत्रं माता सुदुःखिता ॥ ७ ॥ नेत्रे समाप हस्ताभ्यां पुत्रं प्रतीदमब्रवीत् । वने निवसतां पुत्र दरिद्राणां विशेषतः ॥ ८॥ यत्त्वया याच्यते क्षीरं तत्सदा दुर्लभं हि नः। भुक्तिश्च शिवकारुण्याल्लभ्यते नान्यथा मुत ॥ ९ ॥ मूत उवाच-एवं मातुर्वचः श्रुत्वा वालोऽपि मुनिपुङ्गवाः । मातरं माह कल्याणी विनयेन तपस्विनीम् ॥ १०॥ उपमन्युरुवाच-मातः शोकं त्यन क्षिप्रं यद्यस्ति भगवानिशकः । क्वचिदप्यानपाम्पार क्षीराब्धि तव संनिधौ ॥ ११ ॥ एवमुक्त्वाऽथ तां नत्वा मातरं मुनिबालकः । जगाम स तपस्तप्तुं मातुराज्ञाप्रणोदितः ॥ १२ ।। उपमन्युस्तपस्तेपे गत्वा तु हिमपर्वतम् । भूत्वाऽनिलाशनो विमा बहून्यब्दशतानि सः ॥ १३ ॥ तस्योपमन्योस्तपसा प्रदीप्तं भुवनत्रयम् । दृष्ट्वा तदीदृशं देवा विष्णुं गत्वेदमब्रुवन् ॥१४॥ देवा ऊचुः-देवदेव जगन्नाथ पुराण पुरुषोत्तम । त्रैलोक्यं दहतो बढेरस्मांत्रातुमिहार्हसि ।। १५ ॥ श्रुत्वा तदीरितं विष्णुः संचिन्त्य मनसा तदा। जगाम शंकरं द्रष्टुं मन्दरं पर्वतोत्तमम् ॥ १६॥ महादेवं प्रणम्याथ दृष्ट्वा विष्णुः कृताञ्जलिः । अब्रवीद्भगवान्कश्चिद्धालको हिमवद्गिरौ ।। १७ ॥ . * कखगसहितपुस्तके येव पदद्वयमिदं दृष्टम् । (क. स. ग.) भूता पु०१२ (क.) नः । भक्ति। (स. ग. ज. झ.) नः । मुक्ति ३ (.) गामाय त| ४ ( क. ख. इ.ज.) तमः।

·उपमन्याख्यानम्] व्यासकृतम् । १२१ उपमन्युरिति ख्यातः क्षीराय तपसि स्थितः । तपोनिस्तस्प भगवन्दन्दहीति जगत्रयम् ॥ १८ ॥ अथ देवो महादेवः परमात्मा शिवः स्वयम् । इन्द्ररूपं समास्थाय जगाम हिमवद्विरिम् ॥ १२ ॥ ऐरावतं समारुह्य देवसंधैः समावृत्तः। वामन शच्या सहितो मुनेस्तस्य तपोवनम् ॥ २० ॥ शकरूपधरः शंभुः प्रीत्या भूत्वाऽथ मुव्रताः। वरं चूहीत्युवाचेदमुपमन्यु महामुनिम् ॥ २१॥ इत्तीरितं वचस्तस्यै श्रुत्वा वज्रधरस्प सेः । ततः महसितः प्राह शिवेऽर्पितमनाः स्वयम् ॥ २२ ॥ भैक्ति शूलिन्यहं याचे शिवादेव न चान्यथा । भलमन्यैर्वरैः शक तरङ्गैरिव चञ्चलेः ॥ २३ ॥ निभिपं निमिपाधं वा मुहूर्त क्षणमेव वा । न लब्धप्रसादस्य भक्तिर्भवति शंकरे ॥२४॥ त्वत्पदं तुच्छवदाति ब्रह्मत्वं चापि वृत्रहन् । भक्तिरेव विरूपाक्षे भवत्विति मतिर्मम || २५॥ तस्मिन्महेश्वर शक भक्तिश्चदि लभ्यते । ब्रह्मत्वमपि मे भाति पलालमिव नान्यथा ॥ २६ ॥ एवं मुननिगदितं श्रुत्वा कुपितवत्मभुः। तमब्रवीच्छचीनाथो न मां वेरिस कथं मुने ।। २७ ॥ मस्परो मन्नमस्कारी मत्पूजनपरो भव । मपि प्रसने जति दुर्लभ किमिहास्ति ते ॥ २८ ॥ किं तेन पार्वतीशेन निर्गुणेन महात्मना । क्रियते मुनिशार्दूल तस्मान्मत्तौ वरं शृणु ।। २९ ।। एवं शक्रस्य वचनं श्रुत्वा मुनिवराग्रणीः । उपमन्युरभूत्कद्धश्चिन्तयानस्तदा द्विजाः ॥ ३० ॥ (घ.) भगवस्तस्य मददाने २ (ग. घ. ड. छ.) वन्सदहति ०३ (ख. ग. है. ज.) ० . ऐन्द्र रू०१ ४ (छ.) प्रीतो भृण ५ ( क स. ग. ज.) °स्य शत्ररूप ६ (क. ३.) °स । युवा २०१७ (घ. इ. ३. 3.) मनि १०] ८ (ग.) वेभ्यो सदा । । ९(२.१ न..10ने भवान। .

·१२२ [षदिशाध्याये सौरपुराणम् अहो कश्चिदिहाऽऽयातः पापात्मा राक्षसाधमः । शक्ररूपं समास्थाय मत्तपोविनहेतवे ॥ ३१ ॥ तस्मादसो निहन्तव्यः शिवनिन्दाकरो यतः । वनिन्दाश्रवणात्पापादधिकं तदुपेक्षणात् ।। ३२॥ शिवनिन्दाकरं दृष्ट्रा घातपित्वा प्रयत्नतः। इत्वाऽऽत्मानं पुनर्यस्तु स याति परमां गतिम् ।। ३३ ॥ इति शास्त्रं समुद्दिश्य शक्र हन्तुं समुद्यतः । ब्रवीत्सुरराजानमुपमन्युर्माश्चराः ।। ३४ ।। राथं यत्तपस्तावदास्तामन शचीपते । पां निहत्याऽऽत्मनो देहं दहिण्ये(?) योगवह्निना ॥ ३५ ॥ वमुक्त्वा समादाय गस्मनो मुष्टिमादरात् । थिर्वाण तज्जप्त्वा शनं दग्धं मुमोच सः ।। ३६ ।। द्विधारणयाऽऽत्मानं दग्धं सगुपचक्रमे । यायन्विटेश्वरं देवं परमात्मानमव्ययम् ॥ ३७ ।। (वं व्यवसिते स्मिन्पिनाकी नीललोहितः । औम्पधारणपाऽऽग्नेयों वारपामास शंकरः ॥ ३८ ॥ लादिनाऽन्यथा तत्र संहृतां चातिभीषणाम् । अथ विश्वाधिपो रुद्रो भक्ति ज्ञात्वा बढां मुनेः ।। ३९ ॥ आत्मानं दर्शयामास कोटिसूर्यसमप्रभम् । पञ्चवक्त्रं दशभुजं बालेन्दुकृतशेखरम् ॥ ४० ॥ द्वीपिचर्मपरीधानं त्रिपञ्चनयनं विभुम् । हं दृष्ट्वा कृतकृत्योऽभूदुपमन्युर्महामुनिः ।। ४१ ॥ स्तोत्रैर्नानाविधैर्दिव्यैस्तुष्टाव परमेश्वरम् । तस्मै प्रसन्नी भगवान्दत्तवान्क्षीरसागरम् ॥ ४२ ॥ गाणपत्यं च दुष्पापं ब्रह्माद्यैरपि मुव्रताः । यहत्तं देवदेवेन नाभूत्तत्राऽऽदरो मुनेः ॥ ४३ ॥ भक्तिमेव विरूपाक्षे पुनः पुनरयाचत । एवं दत्वा वरं तस्मै महादेवः सहोमया ॥ ४४ ॥ स्तूपमानः सुरगणैस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ४५ ॥ . १(खगज पत्र विनितिक ख ग च ज ) देव तथा 4 ·. उपमन्यूपाख्यानम] व्यासकृतम् । यः पठेविदयाख्यानमुपमन्योर्महारममः। सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोक स गच्छति ।। ४६ ।। १६९१ ॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवाद उपमन्यूपाख्यान- कथनं नाम पत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ।। *ऋषय ऊचुः कथं जालंधरो दैत्यो निहतः शूलपाणिना । सुदर्शनेन चक्रेण वक्तुमर्हसि सांमतम् ॥ १॥ सूत उवाच-आसीत्कृतान्तसंकाशो जालंधर इवि स्मृतः । जलमण्डलसंभूतस्तेन देवा विनिर्जिताः॥२॥ लोकपालाश्च साध्याश्व वसवश्व मरुद्गणाः। विश्वेदेवास्तथाssदित्या रुद्राश्चैव विनिर्जिताः ।। ३ ।। प्रमाणं च सुरश्रेष्ठ समरे मुनिपुङ्गवाः। जगाम जेतुं देवेशं विष्णुं दैत्यनिवर्हणम् ॥ ४॥ तेन सार्धमभूक्षुद्धं जालंधरमुरेशयोः। विनिर्जित्य ततो विष्णुं दैत्यामतीदमब्रवीत् ॥ ५॥ देवा विनिर्जिताः सर्वे वर्जयित्वा त्रिलोचनम् । तमच जेतुमिच्छामि भगवन्तं महेश्वरम् ॥ ६॥ नन्दीश्वरेण सहितं साम्यं चैव रणाङ्गणे । जालंधरवचः श्रुत्वा देवेपास्ते द्विजोत्तमाः ॥७॥ पयुर्देवं समीशानं योदुमुधुक्तमानसाः । ततो जालंधरो दैत्यो दैत्यैश्च सहितो बली ॥ ८ ॥ रथैर्नागेश्च संनद्धः प्रययौ शंकरान्तिकम् । 'दृष्ट्वा जालंधरं शंभुरानाद्रिचपोपमम् ॥ ९ ॥ प्रदसनबवीदैत्यं ब्रह्मणो वरदर्पितम् ! युद्धेनालं दितेः पुत्र मदाणेनिशिबैरिह ॥ १० ॥ क्षणाद्विच्छिन्नसाडो मृत्योरोस गमिष्यसि । श्रुत्वा जालंधरो वाक्यं देवदेवस्प शूलिनः ॥ ११ ॥ कुपितःपाह देवेशं भगवन्तं त्रिलोचनम् । अनेन वामलापेन किं महेश वृथा तव ॥ १२ ॥ गदया ताब्यामि त्वामनया तीक्ष्णधारया । मां पो जेष्यति लोकेषु न तं पश्यामि शंकर ।। १३ ॥ पसनसहितपुस्तकेप्षय भोको न दृश्यते । घिसीतादर्शपुस्तके नारत्ययं शौकः । 1(व.स. ग. ३.) ति श्रुतः । - . + ·. १२४ सौरपुराणम् माविंशाध्याये तस्मादुत्थाय युध्पस्व पदि तेऽरित बलं शिव | श्रुत्वाऽथ दैत्यवचनं पादाङ्गुष्वेन शंकरः ॥ १४ ॥ चकार लीलया चक्रमम्बुधौ दिव्यमायुधम् यदिदं निर्मलं चक्रं जालंधरमयाऽवधौ ॥ १५ ॥ बलं ते यदि चोदतु तिष्ठ योद्धं च नान्यथा । आकर्ण्य तस्य वचनं क्रोधसंरक्तलोचनः ॥ १६ ॥ शूलिनं प्राह विमेन्द्रात्रैलोक्यं प्रदहनिवे । जालंधर उवाच-रेखामात्र किमुद्धा किमिदं भाषसे शिव ॥१७॥ मेर्वादयोऽपि तिष्ठन्ति किं मया न विचालिताः । या त्वया लिखिता रेखा चक्ररूपा महेश्वर ॥ १८॥ तामुत्प ततो हन्मि त्वां नन्दिप्रमुखैः सह । बालत्वे निर्जितो ब्रह्मा तरसैव पुरा मया ॥ १९ ॥ निक्षिप्तो भगवान्विष्णुलीलपा शतयोजनम् । इन्द्राधा लोकपालाश्च बद्धाः कारागृहे स्थिताः ॥ २० ॥ दासीभूताः नियस्तेषां वर्तन्ते मद्गहे शिव । दोभ्यो वियनदी रुद्धा क्रीडा हिमवद्विरौ ॥ २१ ॥ दिग्गजाश्च विनिक्षिप्ताः सिन्धौ वै रावणादयः । वडवामेमुखे रुद्धे चैकार्णव इवाभवत् ।। २२ ॥ तस्मान्न जानासि कर्थ शंभो मम पराक्रमम् । त्वामपि प्रापयाम्यध जित्वा कारागृहं प्रति ॥ २३ ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दानवस्य महेश्वरः । नेत्राग्निलवभागेन चमू तस्यादहत्क्षणात् ॥ २४ ॥ अक्षौहिणीनां साहसं लीलयैव महेश्वरः। कृत्वा तद्भस्मसाद्विमा जालंधरमथाब्रवीत् ॥ २५ ॥ ईश्वर उवाच-समयो यः कृतः पूर्व लेखामुद्धरणं प्रति । कुरु दैत्य तर्क शीघ्रं ततो मां जेतुमर्हसि ॥ २६ ॥ अथ शंभोर्वचः श्रुत्वा मदान्धो दैत्यपुड़वः। दोामास्फोव्य वेगेन लेखामुद्ध मुद्यतः॥ २७ ॥ सुदर्शनाख्यं यच्चक्र कृच्छ्रेण महता द्विजाः । स्कन्धे वै स्थापयामास द्विधाभूते ततः क्षणात् ॥ २८ ॥ , (क. स. ग.) समर्थो य० (क. स. ग. ज) च । लेवा० ३ (क. म्व. ग.) समु] ४(घ... छ.) तत, शी| ·. जालंधरवधः] व्पासकृतम्। १२५ निपपात ततो दैत्यो मेघाचल इवापरः । तस्य देहस्प रतन संपरितमभूज्जगत् ।। २९ ।। निपोगादेवदेवस्प तन्मांस तस्प शोणितम् । रक्तकुण्डमभूत्तत्र निरये यापकर्मणाम् ॥ ३०॥ दृष्ट्वा जालंधर' देवा निहतं शूलपाणिना । मुमुक्षुः पुष्पवर्षाणि जय देवेति चात्रुवन् ॥ ३१ ॥ देवाः स्वस्थानमापन्नाः समुद्राश्च वसुंधरा। दिग्गजाः पर्वताः सर्वे हते तस्मिन्महासुरे ॥ ३२ ॥ जालंधरवधं पस्तु पठेद्वा शृणुपादपि । श्रावयेदा द्विजान्मक्या ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥२३॥१७२४॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे जालंधर- वधकथनं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यापः ।। ३७ ।। "मूत उवाच-चतुर्वपि च वेदेषु पुराणेषु च सर्वशः। श्रीमहेशात्परो देवो न समानोऽस्ति कश्चन ॥ १॥ ब्रह्मा विष्णुलारातिः सर्वे पस्प वशे स्थिताः। उत्पत्तिः सर्वदेवानां स एव ध्येय उच्यते ॥२॥ नास्ति शंभोः परो धर्मो नास्त्यर्थः शंकरात्परः । शिवादन्यत्सुखं नास्ति मोक्षो नैव हरात्परः ॥३॥ यदा चर्मवदाकाशं वेष्टरिष्यन्ति मानवाः। तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥४॥ समत्वं ब्रह्मणो पेन ध्येपत्वं येन शाङ्गिणः। विष्णुत्वं येन शक्रस्य तस्मादन्यः परो न हि ॥ ५ ॥ ऋषय ऊचुः केचिल्लोका महेशानं त्यक्त्वा केशवकिंकराः। तत्र किं कारणं सूत वद संशयनाशक ॥ ६॥ अन्तकाले स्मरन्त्येव मायेण गरुडध्वजम् । विद्यमाने शिवे विष्णोः मभौ श्रीपार्वतीपतौ ॥ ७॥ * चतुर्षपि च वेदेवत्यादि शिवानन्दककारणमित्यन्तमध्यायत्रय फसपासहितपुस्तकेयु न दृश्यते । ससज्ञितपुस्तके सप्तत्रिंशाध्यायसमाप्तिस्थले किंचिद्वीहलिखितमस्ति । तद्यथा--पूर्वाध्याय- समातिस्पलव्यत्यास कृत्वाऽस्यमध्यायश्य मध्वाचार्ययापर वैष्णवैरपलपितमास्ति तत्पुस्तकान्तरेषु दृष्टया-इति। . (५९.) र दैत्य नि०१२ (घ, ४ छ.) तीथर ·१२६ . . सौरपुराणम् [भष्टात्रिंशाध्याय सूत उवाच-पदा यदा प्रसन्नोऽभूद्भक्तिभावेन धूर्जटिः। विष्णुनाऽऽराधितो भक्त्या तदाऽसौ दत्तवान्वरान् ॥ ८॥ त्वत्तः परं प्रभुं नैव प्रायेण ज्ञास्यति स्फुटम् । विरलाः केचिदेतद्वै निष्ठां वेत्स्यन्ति तत्त्वतः ॥ ९ ॥ हेतुना तेन विमेन्द्राः शिवं जानन्ति केचन । प्रायेण विष्णुनामानि गृणन्ति वरदानतः ॥ १० ॥ विष्णोः स्मरणमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत् । शंभुमसाद एवैप नास्ति कार्या विचारणा ॥ ११ ॥ यः शंभुं तत्त्वतो वेत्ति स तु नारायणः स्वपम् । पस्तु नारायणं वेत्ति स शको विबुधेश्वरः ।। १२ ।। य इन्द्रं वेत्ति देवेशं लोकपालो जलाधिपः । एवं सर्वाल्लोकपालाञ्जानाति स इहामरः ॥ १३ ॥ देवामानाति पटल्यान्स ऋषिर्वेदवित्स्वयम् । मपीन्यो वेत्ति सम्यक्त्वात्स एव ब्राह्मणोत्तमः ॥ १४ ॥ सर्वदेवमयं विमं यो जानाति स वेदवित् । रहस्यं वेत्ति वेदस्प स एव हरवल्लभः ॥ १५॥ जन्मादिकारणं शंभुं विष्णु ब्रह्मादिपूर्वजम् । न जानन्ति महामूर्खा विष्णुमापाविमोहिताः ॥ १६ ॥ आसीत्प्रतर्दनो नाम राजा परमधार्मिकः । सप्तद्वीपपतिः पृथ्वीप्रभुरेकः प्रतापवान् ॥ १७ ॥ शूरः पुण्यमनिर्भोगी दाता वेदार्थपालकः। रक्षिता सर्वसेतूनां ब्रह्मण्यो ब्राह्मणपियः ॥ १८ ॥ तस्य राज्ये सदा देवा गृह्णन्ति हविरुत्तमम् । न पापण्डी न वा बौद्धस्तस्य राज्पेऽभवज्जनः ॥ १९ ॥ कदाचित्स पुरीं त्यक्त्वा क्रीडार्थ निर्गतो बहिः। तदा ददर्श क्षपणं राजा विस्मयमागतः ॥ २० ॥ पृष्टं कस्त्वं कुत्तो यातः किं कार्यं च तवेप्सितम् । कुत्र पास्यसि तत्सर्वं किंजातीयो भवान्वद ॥ २१ ॥ क्षपणक उवाच-राजन्वणिगई शान्तो यतिः शीलवते स्थितः। मदीयाश्चलसंलग्राः सन्त्यत्र वणिजः परे ॥ २२ ॥ राजोवाच-को धर्मः किं नु तत्र त्वं ज्ञायते केन वक्ति कः । अयं पन्थाः कथं माप्तः कस्मान्न प्रकटो भवान् ।। २३ ।। .

·प्रतर्दनक्षपणकसंवादः।] व्यासतम्। क्षपणक उवाच-अहिंसा परमो धर्मस्तत्तत्त्वं यत्तनोदमः । बुध्यते बौद्धजैनाभ्यां वक्ता तस्य जिनो मतः ॥ २४ ।। वेदवेदानवेत्तारो याज्ञिका वैष्णवा द्विजाः। माहेश्वरा महापूज्या न व्यक्तोऽहं भयानृप ॥ २५ ॥ सूत उवाच-ततो राजा परां विन्तां प्राप्तो दुःखितमानसः । धिग्राज्यं मम दुर्बुद्धर्वेदबायोऽस्ति मत्पुरे ॥ २६ ॥ एतं हन्मि यदा पापं तदेतन्मानिनी मजा । कथयिष्यति शान्तात्मा हतो राजा कुबुद्धिना ॥ २७ ॥ एतस्मिनिहते किं स्याद्भवन्ति वहवस्तथा । दयाशब्दं पुरस्कृत्य झधर्मो विचरिष्यति ॥ २८ ॥ वेदवायाः प्रजा राज्ञा शासितुं नैव शक्यते । तदा तत्सापभागी स्यादित्याह भगवान्मनुः ॥ २९ ॥ मूत उवाच-त्यक्त्वा राज्यं तपम्तेपे ततो राजा प्रतर्दनः । सावित्री मनसा ध्यात्वा नित्यमेकाग्रमानसः ।। ३० ।। ततः कतिपयाहोभिब्रह्मा प्रत्यक्षतां गतः । महता तपसा तुष्ट इदं वचनमबर्वात् ॥ ३१ ॥ ब्रह्मोवाच-पुत्र प्राप्तोऽस्मि संतोपं वरं वरप सवत । कथं त्वं खिद्यसे चित्ते राज्यं त्यक्तं कुतस्त्वया ॥ ३२ ॥ राजोवाच-चेदः प्रमाणं वस्येच जानात्यैव च यत्मजाः । शङ्कामानं भवेन्नैव वेदशामाण्यगोचरम् ।। ३३ ।। इति याचे वरं देव किमन्पेन वरेण मे। याचे निष्कण्टकं राज्यं सप्तद्वीपावनीपतिः ॥ ३४ ॥ सूत उवाच-एवमस्त्विति संप्रोच्य ब्रह्माऽन्तानमाययो। प्रतर्दनोऽपि राजर्षिः संतुष्टः पृथिवीपतिः ।। ३५ ।। ततः प्रभृति तद्राज्ये सर्वो धर्मों व्यवस्थितः । वेदवेदानवेत्तारो ब्राह्मणाः शंसितव्रताः ॥ ३६ ।। अग्निहोत्राणि यज्ञाश्च यतयो ब्रह्मचारिणः । शैवा नानाविधाः पुण्या वैष्णवाः शुभलक्षणाः ।। ३७ ।। तस्य राज्ये महापुण्ये न पापण्डी में हैतुकी। वर्णाश्रमाचारवत्ता क्रियाः सर्वास्तदाऽभवन् ।। ३८ ।। २ (घ..) पित्त रा०१२ (प.) Oणताय न आग ३ (प.) न हेतुकः । ० ·१२८ . . सौरपुराणम् [अष्टात्रिंशाध्याय उत्सवा विष्णुभक्तानां शिवपूजा गृहे गृहे । सेवे देवान्मानयन्ति न कंचिद्वेष्टि मानवः ॥ ३९ ॥ तर्कवेदान्तमीमांसाव्याख्यानानि गृहे गृहे। वेदनि?पवद्राज्यं यज्ञस्तम्भाः स्थले स्थले ॥४०॥ अनेकभोगसंयुक्ता हृष्टाः पुष्टाः खियः सतीः । रक्षन्ति पतयः पुण्या यथा वृद्धपुरस्कृताः॥ ४१ ।। सूत उवाच-एवं बहुतिथे काले गते ये दैत्यदानवाः । पापिष्ठा हीनकर्माणो म्लेच्छास्तेऽपि दिवं गताः ॥ ४२ ॥ येषां तु संततिः शुद्धं वेदमार्ग हि मन्यते । ते सर्वे नरकान्मुक्त्वा प्राप्ता एशमरावतीम् ॥४३॥ सर्वत्र तुलसीवृन्दं सर्वत्र हरिपूजनम् । बिल्वदलैस्तु सर्वत्र पूज्यते गिरिजापतिः ॥ ४४ ॥ कथं तेषां तु पितो नरके निवसन्ति हि । तस्मिन्राज्ये समागत्य किं कुर्युर्यमकिंकराः॥ ४५ ॥ मूत उवाच-शृणुध्वमृषयः सर्वे यदासीत्परमाहुतम् । स्वर्गगामिघु सेवेष व्यापाररहिते यमे ।। ४६ ।। पूजिताः सर्वलोकेपु सर्वे देवा बभूविरे । तदाऽसौ धर्मराइत्वा शकलोकं महामनाः ॥ ४७ ॥ उवाच सर्वदेवानां पुरतः पाञ्जलिः स्थितः । यम उवाच-चतुरशीतिलक्षाणां जीवानांया स्थितिः सदा॥४८॥ तां नष्टामधुना वेभि यदि देवः प्रमाणवान् । यस्यां कीटादियोनौ यः स्थितो जीवोऽतिपापवान् ॥ ४९ ॥ नरके संयमिन्यां वा तत्पुत्रेण स उद्धृतः । श्राद्धदेवार्चनादीनि करोति श्रुतिनिश्चयः॥५०॥ इन्द्र उवाच-अस्माकं हीनजीवानां को विशेषो यदा श्रुतिः । प्रमाणयति तत्त्वेन वयं देवा यदाज्ञया ॥ ५१ ॥ पुरोहित तव प्रज्ञा शोभना प्रतिभाति मे । पूर्व चार्वाकचौद्धादिमार्गाः संदशितास्त्वया ।। ५२ ।। तेन मार्गेण विज्ञान्ता वेदमार्गबहिष्कृताः । देत्याक्ष दानवाश्चैव तथा युरु द्विजोत्तमाः॥ ५३ ॥ १(.) श्रुतिम् ।।

·गुन्द्रिसंवादः।] पासकृतमा १२९ गुरुरुवाच-न चार्वाको न वै वौद्धो न जैनो यवनोऽपि का। फापालिकः कौलिको वा तस्मिन्राज्ये विशेवचित् ॥ ५४॥ वेदः प्रमाणमित्येव मन्यमानाः मजाः शुभाः। कथं सा चाल्पते तात शक्यं हि शुभाऽधुना ॥ ५५॥ विधिदत्तवरस्याहमुच्छेत्तुं शक्तिमान्कथम् । इन्द्रादय ऊचुः-दैत्यानां दानवानां च दुर्दर्शानां भवो यदा ॥५६॥ तदा शुक्रः स्वयं नेपां कृपया सोद्यमो भवेत् । तस्माच विमशार्दूल कस्मादस्मानुपेक्षसे ।।२।। असाध्यं तव किं मन्या वयं तच्छरणं गताः। अस्माकं दुर्जनाः सर्वे वेदकमरताः कृताः ॥ ५८॥ तेषां व्यामोहनाय त्वं कुरु पत्नं कृपानिधे । देवानां रक्षसां चैव दैत्यानां पापकर्मणाम् ॥ ५९॥ मूत उवाच-एवं ध्रुवत्स देवेषु बृहस्पतिरुदारधीः । उपायं चिन्तयामास सृष्टः संरक्षणाय च ॥६॥ गुरुरुपाच-शृण्वन्तु निशाः सर्वे ममोपायं वदाम्यहम् । देवः कश्चिद्यदि भवेत्कपटी वैष्णवः स्वयम् ।। ६१ ।। शवचनाविततनुस्तुलसीकाप्टभूपितः। ऊर्ध्वपुण्ड्रं च बिभ्राणो हरिनामाक्षरं जपन् ॥ १२ ॥ देवतामात्रनिन्दी च अकृना मतिमीश्चरे । शिवद्वेष्टा महापापप्रेरकः शिवनिन्दकः ।। ६३ ॥ दम्भेन यदि तद्राज्ये शिवनिन्दा कृता भवेत् । तदा तत्पूर्वजाः सर्वे नरकं यान्ति दारुणम् ॥ ६४ ॥ ततो देवेषु सर्वेषु न कश्चिदवदत्तथा । कथयन्ति स्म चान्योन्यं नैतत्कर्मास्ति सुन्दरम् ॥६५॥ कश्चाण्डालः शिवं ब्रूयात्साधारण्येन विष्णुना । यस्य प्रसादाद्वैकुण्ठः प्राप्तवानीदृशं पदम् ॥ ६६ ॥ मूत उवाच-ततः किनरमाहूय प्रोवाचेदं शचीपतिः । याहि किंनर मायावी भूत्वा वं वैष्णवो भुवम् ॥ ६७ ॥ (ज.) यमः ॥ ६॥ २ (घ. . ) निन्दो च३ { घ. र, 7.) " न काभिदवदन तथा पुन: ।

·सौरपुराणम् [अयात्रिंशाध्याये तत्र गत्वा जनान्सर्वान्बूदि कोऽस्ति शिवो महान् । एक एव महाविष्णुनीन्पो ध्येयः कथंचन ॥१८॥ पूर्व प्रच्छन्नरूपेण स्थित्वा मार्ग प्रदर्शय । शनैः शनैर्जना एवं भविष्यन्ति च हैतुकाः ।। ६९ ।। वेदः प्रमाणमित्येव वदितव्यं त्वया सदा । परं त्वेको महान्विष्णुः शिवस्तस्य च किंकरः ॥ ७० ॥ सूत उवाच-प्रेरितोऽसौ वलात्तेन भीतोऽगच्छच्छनैः शनैः । दाम्भिकं रूपमास्थाय यथा साधं वदेज्जनः ॥ ७१ ॥ सर्ववैष्णवचिह्नानि धृत्वा भ्राम्यति तत्पुरे । शिष्यान्करोति तान्पूर्व वदेन्मान्यो न शंकरः ॥ ७२ ।। क्वचिद्वदति न ध्येयो न मुख्य इति च क्वचित् । क्वचिदुत्कृष्टजीवोऽयं कचिच्छीविष्णुकिंकरः ॥ ७३ ॥ इति नानाविधा बुद्धिनराणां भेदिता यदा । तदा शिष्यैः परिवृतो राजगेहं विशत्यपि ॥ ७४ ॥ चालितो राजलोकोऽपि विरुद्धं नैका दृश्यते । विष्णुभक्तो मह्मशान्तो वेदवेदाङ्गपारवान् ।। ७५ ॥ उपापनान्पनेकानि हयांश्च स्पन्दनान्वसु । लोकाः सर्वे ददत्येव गुप्तं पापं न दृश्यते ॥ ७६ ॥ मूत उवाच-एकस्मिन्समग्ने विमा एकादश्यामुपोपित्ताः। ननाः पातश्चक्रपाणिं नमस्कर्तुं गताः शुभाः॥ ७७ ।। तत्रोपविष्टः शिष्यैः स्वैर्वृतः स्वीयेन तेजसा । न कंचिन्मन्पते विम यो भस्माहितभालवान् ।। ७८ ॥ एतस्मिन्नन्तरे राजा माप्तवाश्रीपतर्दनः । वृतो बहुविधविमः कुशहस्तैः शुचिव्रतैः ॥ ७९ ॥ त्रिपुण्डधारिणः केचिदृर्ध्वपुण्डधरास्तथा । पठन्तः शिवसूक्तानि विष्णुसूक्तानि चापरे ।। ८० ॥ एतैबहुविधैर्विमवृतो राजोपविश्य सः । उवाच वचनं युक्त कोमलाक्षरसंयुतम् ।। ८१ ॥ स्वामिनागतवान्सामागवान्हरिपार्षदः । वेदं पठसि विष्णोध भक्तस्तद्वैपधापंपि ॥ ८२ ।। {tori110121) ·मार्दनवैष्णवाभामसंवादःt] पाससम् । वैष्णवाभास उवाच-वेद एव परं श्रेयो वेदार्थादधिकं न हि । प्रमाणं वेद एवैको विष्णुवाक्श्रुतिरेव च ॥ ८३ ॥ राजन्वेदार्थविज्ञाने बहवो मोहिता जनाः। शिवपूजारताः सन्तो नानादैवतपूजकाः ॥ ८४ ॥ एको विष्णुर्न द्वितीयो ध्येयः किं वितरैः सुरैः । दूरं च क्रूरकर्माणं शंकरं मन्यते कथम् ।। ८५॥ त्वदीया बाह्मणा एते अर्ध्वपुण्डाविताः शुभाः। तान्दृष्ट्वा भीतिरत्यर्थं जायते नृपसत्तम ॥ ८६ ।। एते त्रिपुण्डमाला ये कररुद्राक्षमालिनः । पठन्तः शिवस्तानि दृष्ट्वा वनं पतेदिवः ॥ ८७ ॥ दर्भस्योपग्रहः कोऽयं किं वा भस्मानधारणम् । रुद्राक्षा का च को रुद्रः कानि सूक्तानि तस्य च ।। ८८ ॥ विष्णुरेकः परो ध्येयो नान्यो देवः कदाचन । तदीयायुधचिह्नानि पूज्यो वै वैष्णवः सदा ।। ८९ ।। राजोवाच-अनादिना ममाणेन वेदेन प्रोच्यते शिवः । विष्णोरप्यधिको विमे संपूज्पो न कथं भवेत् ॥ १०॥ शिवादिपु पुराणेषु प्रोच्यते शंकरो महान् । सर्वामु स्मृतिषु ब्रह्मशिवाचारपु सर्वतः ॥ ११ ॥ नानागमेषु पुण्येषु सोच्यते ाज ईश्वरः । कठोर वाक्यमेतत्ते भाति चेतसि मेऽशनिः ॥ १२॥ वैष्णवाभास उवाच-नैकाग्रमनसस्ते तु पेऽर्चयन्तीद धर्नटिम् । श्मशानवासी दिग्वासा ब्रह्ममस्तकंधृग्मवः ॥ १३ ॥ सर्पहारः कथं सेव्यो विषधारी जटाधरः। तस्माद्विष्णः सदा सेव्यः मुन्दरः कमलापतिः ॥ ९४ ॥ राजोवाच-नानारूपाणि रुद्रस्प के जानन्ति नराधमाः । त्वं वैष्णव इवाऽऽमासि वेदार्थ नैव वैरिस रे ॥ १५ ॥ सूत उवाच-चिन्तयित्वा ततो राजा विदुयो बामणोत्तमान् । आहूय निर्णय चास्य करिष्यामीति तत्त्वतः॥९६ ॥१८२०॥ इति श्रीवह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे शिवमहिमादि- कथनं नामाष्टात्रिंशाध्यायः ॥ ३८ ॥ (म... ) ° स पञ्या वा २०१२ (ज) शिनगा ३ (घ ४.) तमाः । भाण "

·१३२
सौरपुराणम् [ऊनचत्वारिंशाध्याये
सूत उवाच-गृहं गत्वा स्थिरो भूत्वा यावदाहूपते(?) द्विग्नान् ।
तावदेव कलिः पापो ग्रामणेषु विवेश ह ॥१॥
कश्चिद्राजानमाश्रित्य ग्रूते तादृशमेव हि ।
अन्योन्यामर्पयोगेन खंण्डयन्ति परस्परम् ॥ २॥
मूकीभावाश्रिताः केचित्केचिद्याथार्थवादिनः ।
यो यथा वक्ति तत्ताहगित्थं फेचिदथोचिरे ॥३॥
इति कोलाहले वृत्ते राजचेतसि निर्णये।
जाते लोके नास्तिकता बहवः प्रतिपेदिरे ॥ ४॥
राजा वेत्ति महामूर्ख न तु मायाविन द्विजम् ।
सोके तु भ्रान्तिमापन्ने राजा चिन्तापरोऽभवत् ॥५॥
ईश्वरं हन्ति दुष्टात्मा वध्योऽयं मम शास्त्रतः ।
परं तु लोको ब्रह्मघ्नं मिथ्या मां तु वदिष्यति ।। ६ ।।
सूत उवाच-एतस्मिन्समये प्राप्ने लोकपूर्वपितामहाः।
स्वर्गाभ्रष्टा बनेकानि नरकाणि अपेदिरे ॥ ७ ॥
पेषां पुत्राश्च पौत्राश्च मतिपौत्रास्तथाऽपरे ।
मातामहादिवर्गाश्च सखिसंबन्धिबान्धवाः ॥८॥
शिवावगणनोदूतपातका यमलोकगाः।
सक्तं भस्मता यातं मद्याद्गगोदकं यथा ॥९॥
एतस्मिमेव काले तु कमलाहृदयंगमः ।
सुप्त आंकन्दमकरोच्छोणितौघपरिप्लुतः ॥ १० ॥
लक्ष्मीदृष्ट्वाऽथं तद्भपं विह्वलं भयविह्वला ।
प्राप्ताऽऽश्चर्य महाघोरं रुरोद भृशदुःखिता ।। ११ ।।
लक्ष्मीरुवाच-वेदान्तवेद्य पुरुषेश्वर देवदेव
त्रैलोक्यनाथ किमिदं त्वयि दृश्यतेऽद्य ।
आकारमात्ररहितः पुरुपः पुराण-
स्त्वय्येव विश्वमिह रज्जुभुजंगमात्रम् ।। १२ ।।
शैलाः पतन्ति जलधिर्मरुतामुपैति
सूर्यादयो इतरुचः पृथिवी पराणः।
भतानि चाच्युत विभो विलयं प्रयान्ति
त्वद्रोममात्रमपि नैव चलेक्षणार्धम् ॥ १३ ॥

·A लक्ष्मीनारायणसंवादः] व्यासकृतम्। १३३ श्रीनारायण उवाच-उक्तं त्वया तदपि लक्ष्मि तथैव किंतु मत्स्वामिनोऽवगणना न हि शक्पते में। कृत्वाऽपि पूष्पतममूर्तिमियां गिरीशं नो मन्यते तदिह वज्रसमं ममैव ॥ १४ ॥ लक्ष्मीस्वाच-सर्वात्मा सर्ववित्को वक्ता धर्ताऽव्ययः प्रभुः । त्वं साक्षी सर्वलोकानां त्वत्तः परतरोऽस्ति कः॥ १५॥ श्रीनारायण उवाच-अस्ति सर्व वरारोहे मयि तत्तथ्यमेव हि । श्रीमहेशवराष्टब्धं मदीयं न हि किंचन ।। १६ ।। एका मजति भूतानि मत्समानि कियन्त्यपि । सतत्त्वं वेदम्पहं देवि मदीयाः फेचनापरे ॥१७॥ वेदवेदाङ्गवेत्तूनां सहस्राप्पग्रजन्मनाम् । हमनान्मुच्यते लीवो न तु श्रीशिवहेलनात् ॥१८॥ गुर्वङ्गनागमनकत्सदा मद्यनिपेवकः । आमणस्वर्णहारी च कदाचिन्मुच्यते जनः ॥ १९ ॥ खीमो गोमो नृपनश्च तथा विश्वासघातकः । कृतमो नास्तिको लुब्धः कदाचिन्मुच्यते जनः ॥२०॥ न तु श्रीरुद्रसामान्यदी मुच्पेत धन्धनात् । विरश्चिविष्णुशकेम्पः सर्वोत्कृष्टं न जायते ।। २१ ।। विष्णुना पदि वा तुल्यं मुच्यन्ते नैव जन्तवः । स्वामी मदीयः श्रीकण्ठस्तस्य दासोऽस्मि सर्वदा ॥ २२॥ लक्ष्मीरुवाच-गच्छामस्तत्र वैकुण्ठ पत्र स्वाम्पस्ति से विभो । कैलासपर्वते रम्ये प्रणमामः सदाशिवम् ॥ २३ ॥ सूत उवाच-ततस्तो गरुडारूढौ गत्वा कैलासपर्वतम् । मानाविधैः स्तोत्रपदैः संतुष्टं चक्रतुः क्षणात् ।। २४ ।। ततो घमादयो देवाः सिद्धास्तप्राऽऽगता गिरी। रुद्रः कौतूहलपेप्मुः सर्वैस्तैः परिवारितः॥२५॥ भवानीसहितस्तत्र गतो पत्र प्रतर्दनः । सर्वदेवविमानानां मध्ये तिष्ठति शंकरः ॥ २६ ॥ श्रीमहश उवाच-कथयन्तु फथं ते मिलिताः सर्वनिर्णराः । कि कार्य फिमपूर्व वा राजा चिन्तातुरः कथम् ॥ २७ ॥ (घ. इ. श भो म० ·१३४ सौरपुराणम् [जनचत्वारिंशाध्याये देवा ऊचुः-स्वामिन्मतर्दनो राजा विधिलब्धवरोऽभवत् । वेदमार्गप्रवक्ता च स्वयं तस्य प्रवर्तकः ॥२८॥ सृष्टिरक्षार्थमस्माभिः कपट कृतमीश्चर। सर्वधातुश्च भवतो हेलनं कारितं सुरैः ॥ २९ ॥ तत्क्षमस्व महादेव किंनरोऽयं प्रवर्तितः । कल्पितो वैष्णवोऽस्माभिस्तव निन्दापरायणः ॥ ३०॥ सूत उवाच-एतस्मिन्नेव काले तु राजा वृत्तान्तमेयिवान् । तीनं खई समादाय हतवान्किनरं क्रुधा ॥ ३१ ॥ तत्पक्षपातिनो ये च तेषां शीर्षाणि कंधरात् । पृथकृतानि पश्चाद्या हता अश्वा अनेकशः ॥ ३२ ॥ न तं वारयते कश्चिद्राजानं पुण्यचेतसम् । महादेवेन शमितः क्रोधस्तस्य महात्मनः ॥ ३३ ॥ ततः कोलाहले.शान्ते नन्दी कौतुकपूर्वकम् । पुपोज हयशीर्ष तच्छरीराणि पृथक्पृथक् ।। ३४ ॥ शीर्षाणि हयगात्रैश्च सम्यक्संयोज्य बुद्धिमान् । उवाच वचन तथ्यं देवसंसदि शुद्धगीः ॥ ३५ ॥ येन वक्त्रेण गिरिशो हेलितस्तन्मुखं हयः । मुद्राधारणगर्वेण हेलितस्तत्तनुर्हयः ॥ ३६ ।। ब्रह्मोवाच-जातं तदधुना तथ्यं राजर्षी राज्यकर्तरि । भविष्यं कथयिष्यामि तच्छृणुध्वं समाहिताः ॥ ३७ ।। घोरे कलियुगे प्राप्ते म्लेच्छाप्ते भुवस्तले । सर्वाचारपरिष्टा भविष्यन्ति नराधमाः ३८ ॥ तदान्धीदेशमध्ये तु दाक्षिणात्यो भविष्यति । ब्राह्मणो दुर्भगः कश्चिद्विधवामाह्मणीरतः ॥ ३९ ॥ तस्य पापिष्ठविमस्य व्यभिचारात्मुतोऽनघः । भविष्यति गुणान्वेषी देवादध्ययनोत्सुकः ॥ ४० ॥ पद्मपादुकमाचार्य वरं वेदान्तवादिनम् । अद्वैतागमबोद्वारं प्रणम्य मार्थयिष्यति ॥ ४१ ॥ * जमजितपुस्तक एर ब्रोवाचति पदद्वय विद्यते । 1(प. ड.) कः । यु०१२ (घ. ड. छ.) ले तु ।

·ब्रोक्तभविष्यकथनम्। व्यासकृतम्। विपोऽहं मधुशर्माऽस्मि स्वामिन्मां पाठय प्रभो । वेदान्तशास्त्रसवं च मधं पाठय भो गुरो ।। ४२ ॥ आचार्यः करुणामृतिविनयेन परिप्लुतम् । करिष्यति च शिष्याणामण्यं प्रेमवत्सलः ॥ ४३ ॥ ततो दिने दिने भक्ति करिष्यति पथा यथा । गुरुर्भवति संतुष्टः सा विद्या प्रयच्छति ॥ ४४ ।। *एकदा गुरुणा दृष्टः स्नानसन्ध्यादिकाः क्रियाः । अक्रत्वा भोजनमेप्मुर्भविष्यति निराहिकः ॥ ४५ ॥ पृष्टोऽसौ गुरुणा तथ्यं गोलको हि वदिष्यति । धर्मः साधारणो नाथ कृतोऽयं केन कुप्पंसि ॥ ४६॥ ततो वक्ष्यत्ययाऽऽचार्यः कस्ते तातः प्रसूश्च का । ततो मे बाह्मणः स्वामिन्बाह्मणी च प्रसूर्मम ॥ ४७ ॥ वद मातामहः कस्ते येन प्राप्ता प्रसस्तव । को विधिः कुत्र वा दत्ता तथ्यं शीघ्रं वदान्यथा ।। ४८॥ भस्मसात्त्वां करिष्यामि हीनं ब्राह्मणवर्चसा । इत्येवं कथिते संवै कथयिष्यति तत्त्वतः ॥ ४९ ॥ शाप दास्वत्यथाऽऽचार्यः सिद्धान्तो मा म्फुरत्वयम् । सिद्धान्ते जडता तेऽस्तु परमद्वैतदर्शने ॥ ५० ॥ कधं त्वदीया सेवा मे निष्फला स्याद्वद प्रभो । इत्यादिवहुनिर्वेदं यदा त्वेष करिष्यति ॥५१॥ पश्चाद्गदिष्यति स्वामी पूर्वपक्षोऽस्तु तें दृढः । सिद्धान्ते सर्वथैवाऽऽन्ध्यं मम वाक्यं न चान्यथा ॥ ५२ ।। मधुना तेन गास्त्राणां पूर्वपक्षो विलोकितः। भविष्यति च वेदान्तमन्यथा कर्तुमुद्यतः ॥ ५३ ॥ यथा यथा कलेवाः प्रचरः संभविष्यति । तथा तथाऽयमुन्मार्गः शिवद्वेषुभविष्पति ।। ५४ ॥ पूर्व तु द्राविडादेशात्कर्णाटकतिलङ्गयोः । शनै:दावरीतीरे प्रमृतोऽयं भविष्यति ।। ५५॥ छसहितपुस्तकऽय भाका नास्त । * घडनमा जतनुस्तकेगु पथादसादिमभावच्यतास्यन्त सार्धोक्य नास्ति । १(7) यति ॥ ४५ ॥ २ (ज.) न प्रना प.!१() सर्व . M ·सौरपुराणम् [ऊनचत्वारिंशाम्पाये पूर्णे कलियुगे प्राप्त आर्यावर्ते चलिष्यति । मायावादमसच्छावं वदिष्यन्ति नराधमाः ॥ ५६ ॥ तेषां दर्शनमात्रेण सचैलं नानमाचरेत् । भद्रात्वं च यथा विष्टे राहोः स्वर्भानुता यथा ॥ ५७ ॥ हरित्वं च यथाऽनेके तथैते तत्त्ववादिनः। योगनिन्दापरा नित्यममिहोत्रस्य निन्दकाः ॥ ५८॥ वेदान्तसममित्याहुः पुराणानि च ये नराः। केवलं वेषमात्रेण नरा नरकगामिनः ॥ ५९ ॥ संभाषणे कृते येषां पतेच्च ब्रह्मवर्चसः । वरं बौद्धस्तथा जैनः कापालिकमतोऽपि वा ।। ६०॥ व्यक्तं वदति वेदानाममामाण्यं तु तैः किमु । वेदप्रामाण्यवत्कृत्वाऽभिमानी न च वैदिकः ॥ ६१॥ ईश्वरं वचनाद्वक्ति परं चानीश्वरः खलः । मृत उवाच-एवं जाते ततः सर्वे यथाऽऽगतमितो गताः । प्रतर्दनोऽपि राजर्षिः कृत्वा राज्यमकण्टकम् ॥ ६२ ।। देहान्ते मुक्तिमापन्नः परामद्वैवलक्षणाम् । ततः परं भविष्यन्ति तस्प शिण्या अनेकशः ॥ ६३ ।। संन्यासिवेपमात्रेण कुर्वाणा जीविका निजाम् । राजसेवां प्रकुर्वाणाः मच्छन्नाः कौलिका अपि ॥ ६४ ।। अगम्यागमने सक्ता अभक्षस्य च भक्षणे। अपेनिरताः केचिन्नानाभोगसमाकुलाः ॥६५॥ पानारूढाः सदा राजसेवायो तत्परा अपि । अद्वैतनिन्दानिरताः प्रच्छन्नग्रन्थगौरवाः ।। ६६ ॥ अन्पदर्शनसिद्धान्तं नैव जानन्ति तत्त्वतः। तत्र दोपस्य बुद्धया वै पठिष्यन्ति कलौ युगे ॥ ६ ॥ अन्यदैवतनामानि पदि हेपानि तत्कथम् । वेदं पठन्ति पापिष्ठाः कथं तक वदन्ति हि ।। ६८॥ मीमांसाशावसद्वन्यानालोक्प च पुनः पुनः । पूर्वपतं च सर्वेषां महीप्यन्ति समत्सराः॥ ६९ ॥ (7.) 0 पता ·मूतोक्तमविष्यकथनम्।] व्यासकृतम् १३७ स्वकीयं न वदिष्यन्ति यतो नास्ति प्रमाकरम् | हंसान्परमहंसांश्च निन्दिष्यन्ति च जारजाः ॥ ७० ॥ जातमात्रं नरं कंचिन्मुण्डयित्वा मठाधिपम् । कापायवतमात्रेण करिष्यन्ति नराधमाः॥ ७१ ॥ माठापत्यं च सेवा च धनसंग्रह एव च । दासीगमनमीया च पश्चधा तत्त्ववादिनः॥७२॥ संसारस्तत्त्वमित्येव परं ते तत्त्ववादिनः । मायाविलसितं विश्वमिति मायकवादिनः ॥७२॥ शुद्धं तत्वं न जानन्ति विश्वं तत्त्वं वदन्ति च । शब्दमात्रेण ते जाताः कलौ हा तत्ववादिनः ।।७४ ॥ भविष्यति यदा विमाः पापानां प्रभवः कलौ । तथा तथा भविष्यन्ति हुदीच्या दम्भवैष्णवाः ॥ ७॥ शिवसामान्यवक्तारं शिवसामान्यदर्शिनम् । दृष्ट्वा नापासचैलः सन्शिवसामान्यसङ्गिनम् ।। ७६ ।। मधुदर्शितमार्गेण पापिष्ठा वैष्णवाः कली। भविष्यन्ति ततो म्लेच्छाः शूद्रा यूवहिष्कृताः ॥ ७७ ॥ तस्माच्छृणुध्वं विमेन्द्रा माहाम्त्यं पार्वतीपतेः । भक्तिं तस्प सदा कर्तुमुद्यता भवत ध्रुवम् ।। ७८ ।। १८२८ ।। इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे कलिप्रवेशादि- कथनं नामोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥ ऋपय ऊचुः-सूत भद्रं समाचक्ष्व सेवकों यस्य माधवः । श्रीमहेशस्य विष्णोश्च तुल्यत्वं ब्रुवते कथम् ॥ १ ॥ युवन्ति नुल्पता केचिद्वैपरीत्येन केचन । एकत्वं केचिदीशन फैशवस्य वदन्ति हि ॥२॥ अत्र सिद्धान्तमर्यादां हि तत्वेन सूतज । अवाधा पेन चास्माकं संशयो विनिवर्तते ॥ ३॥ सूत उवाच-शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे श्रुतिसिद्धान्तमुत्तमम् । महेशान्न परं तचं सर्ववेदेषु गीयते ॥ ४॥ वैकुण्ठमभृतीना तु मद्देशकृपया पुनः । महेशस्य च दामोऽयं विष्णुस्तेनानुकम्पितः ॥ ७॥ १(१)भात -1 ).711 1.

·१३८ -- सौरपुराणम् [चत्वारिंशाध्याये श्रुतिस्मृतिपुराणानां सिद्धान्तोऽयं यथाऽर्थतः । इन्द्रोपेन्द्रादयः सर्वे महेशस्यैव किंकराः ॥ ६ ॥ वेदान्तवेद्यमीशानं पार्वतीरमणं प्रभुम् । यो जानाति स वैकुण्ठो दुःखहा सर्वदेहिनाम् ॥ ७॥ चैकुण्ठं मन्यते सम्यगीशानं स पुरंदरः । य इन्द्रं मन्यते सर्वस्वामिनं स ऋषिमतः॥८॥ स्वर्गलोकं समानोति मुन्याज्ञामतिपालकः । अद्वैतं शिवभीशानमज्ञात्वा नैव मुच्यते ॥९॥ घोरे कलियुगे प्राप्ते श्रीशंकरपराङ्मुखाः। भविष्यन्ति नरास्तथ्यमिति द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ १० ॥ रुद्रक्रोधाग्निनिर्दग्धे मन्मथे तस्य भार्यया । रत्या विलपिते तस्य सखायोऽप्यतिदुःखिताः॥ ११ ॥ वसन्तादय आगत्य तामूचुः किं विधीयते । सर्वलोकेशितुः शंभोराका वैरवारणे ॥ १२ ॥ तिरुवाच-मन्यते घातकः सबैलोंकेऽपूज्यो भवेदयम् । तत्र विघ्नः प्रकर्तव्यो येन केनापि हेतुना ॥ १३ ॥ अस्यापकीर्तिर्वक्तव्या न चलेद्यदि किंचन । तेन मे दुःखशान्तिः स्यात्किचिन्मानं न चान्यथा ॥ १४ ॥ वसन्तादय उच:-चतुर्दशसु विद्यासु गीयते चन्द्रशेखरः । वेदान्ता यं च गायन्ति मुनयः शंसितव्रताः ॥१५॥ ब्रह्माद्या देवंताः सर्वा इन्द्रोपेन्द्रादयस्तथा । न्यूनतां तस्य यो ब्रूते कर्मचाण्डाल उच्यते ॥ १६ ॥ तेन तुल्यो यदा विष्णुर्वमा वा यदि गद्यते । पष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः ॥ १७ ॥ तुल्यता यदि नो शक्या न्यूनतायास्तु का कथा । मित्रस्याऽऽण्पमिच्छामः संकटं प्रतिभाति नः ।। १८ ॥ सूत उवाच-विचार्यैवं तदा सेवे महामोहपुरःसराः । तपस्तेपुर्महारौद्रं सर्वलोकभयंकरम् ॥ १९ ॥ फदाचिद्धगवान्यमा मादुरासीदयानिधिः। मोहो दम्भस्तथा क्रोधो लोभस्ते सेवकाः फलेः ॥ २०॥ . १(घ. द. छ. मेधारक (ग. र.) गम्मने ।

·. ब्रह्ममोहादिसंवादः।] व्यासकृतम् । पञ्चमो हेतुवादश्च मधुना सर्व आश्रिताः । तानुवाच ततो ब्रह्मा वृणीध्वं मनसेप्सितम् ॥ २१ ॥ यथा वाणी च भवतां तथाऽहं दातुमुद्यतः । मोहाद्या ऊचु:- -अस्माकं परमं मिनं कंदर्पोनाशिवः प्रभो ॥२२॥ महादेवेन तेनामी आवयं कर्तुमुघताः । भविष्यामो वयं तात रुद्रपूजाभिनिन्दकाः ॥२३ ।। यथा न लभते पूजामस्मत्तश्चन्द्रशेखरः। ब्रह्मोवाच-अधुना न भवेदेवं भविष्यत्यथ तचिरम् ॥ २४ ॥ भविष्याम इति मोक्तं भवत्तो नान्पपा क्वचित् । ये भवद्वशगा लोकास्तेभ्यः पूजा न धूर्जटेः ॥ २५ ॥ प्रार्थितोऽयं वरो दत्तो पथेष्टं कर्तुमईय ।। २६ ।। मूत उवाच-इत्युक्त्वा तानथो ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत । सर्वे' ते मन्त्रयांचः कलिना सह.दुःखिताः ॥ २७ ॥ कलिरुवाच-भवद्भिरधुना नोक्तं भविष्याम इतीरितम् । ततो मत्समये प्राप्ते सर्वमेव भविष्यति ॥२८॥ अस्मत्त इति पत्मोतं तेन चास्मदर्श स्थिताः। निन्दाकरा भविष्पन्ति नास्मान्यो मन्यते न सः ||२९ ॥ लोभमोहादिसंयुक्ताः प्राप्ते च मयि दारुणे। हेतुवादं पुरस्कृत्य शिवभक्तिपराङ्मुखाः ॥ ३० ॥ सूत उवाच-ततः कलियुगे माप्ते सर्वधर्मविवर्जिते । म्लेच्छैाह्मणधेनूनां विध्वंसनकरे सरे ॥ ३१ ॥ अस्वाध्यायवपटारे जैनबौद्वादिसंबुले। ब्राह्मणे म्लेच्छमार्गस्थे शूद्रे प्राणघातिनि ।। ३२ ॥ तदा वसन्तः कर्णातिलकादिकदूषकः । मधुनामा च विधवाक्षेने विमानविष्पति ॥ १३ ॥ गोलकः स तु पापिष्ठः पक्षपादुकमी चरम् । वेदान्तव्याख्यानरतं शिष्यत्वेनापिप्पति ॥ ३४ ॥ शानं पूर्ण ततोऽधीत्य स्थित आदिक्वजितः । किममिहोत्रं को पागो हेतुमेवं करिष्यति ॥ ३५॥ (५१.०३ म०२ (प.) मयुरा (प.) पहा दाभ (प.of.

·. १४० सौरपुराणम् [चत्वारिंशाध्याये गुरुराकण्य तद्वाक्यं ब्राह्मणो न भवेदयम् । इति निश्चित्प तं दुष्टं वक्ष्यति श्रुततद्वचाः ॥ ३६॥ गुरुरुवाच-को वर्णस्तव मे ब्रूहि यथार्थं वेददूषक । कर्मब्रह्मोद्भवद्वेष्टा नोपतिर्बाह्मणात्तव ।। ३७ ॥ मधुरुवाच-ब्राह्मणादहमुत्पन्नो ब्राह्मण्यां च न संशयः । सत्यं वदामि नो मिथ्या कथं मां पश्यसे गुरो ॥ ३८ ॥ गुरुवाच-तन्माता केन दत्ता रे कस्य पुत्री कदा कथम् । कस्मै दत्ता च विधिना केन तद्रूहि मा चिरम् ॥ ३९ ॥ मधुरुवाच-विधवा जननी नाथ ब्राह्मणेन तपस्विना । गाभणी समभूत्तस्मादयं देहस्ततोऽभवत् ॥ ४०॥ गुरुरुवाच-कपटेन यतः शास्त्रं मत्तोऽधीतं दुरात्मना । तेन सिद्धान्तमर्यादा कदा चिन्मा स्फुरत्वियम् ।। ४१ ॥ मधुरुवाच-भविणाति महाभाग वचनं तव नान्यथा । पूर्वपक्षो मम हृदि प्रादुर्भवतु निश्चलः ॥ ४२ ॥ गुरुरुवाच-अन्धता तव सिद्धान्ते पूर्वपक्षे च पाटवम् । भवत्वेव परं त्वेकं पापाः शिष्या भवन्तु ते ॥ ४३ ॥ मोहात्सिद्धान्तरहिता लोभाते नृपसेवकाः। क्रोधात्कठिनवक्तारो दम्भाद्वेपेण मुन्दराः॥४४॥ हेतुवादेने शास्त्राणि सर्वाणि न विदन्ति ते | निरये वेव घोरेपु गमिष्यन्त्यचिराच्चिरम् ॥ ४५ ॥ सूत उवाच-मधुनामा ततः पाप्प शापं तं दुष्टबुद्धिमान् । बादरायणसूत्राणां व्याख्यानं स करिष्यति ।। ४६ ॥ मध्वाचार्यस्ततो भावादाक्षिणात्यो महान्कलौ । तच्छिष्याः प्रतिशिष्याश्च नाऽऽविते न चोत्फले ॥४७॥ न गौडे न च गङ्गापास्तीरे गोदावरीतटे । नार्वदारण्पमध्ये च तत्मचारी भविष्यति ।। ४८ ॥ यथा यथा फले?रः प्रचारो हि भविष्यति । तथा तथा महाराष्ट्र हैतुका विरलाः क्वचित् ।। ४२ ।। ततोऽतिदुष्टसमये महाम्लेच्छेस्तिरस्कृते । प्रच्छन्नः कुत्रचित्पापी प्रचारं हि विधास्पति ॥ ५० ॥" २ (७. म.) °न मानि मागपि न । २ (५.४.) हेतु ३ (8.) RIft .

·१४१ , कालिमहिमवर्णनम् । व्यासकृतम् । पञ्चवर्षस्तु संन्यासी पठित्वा दुष्टबुद्धिमान् । शिष्योपशिष्पसंयुक्तो हेनुवादं करिष्यति ॥५१॥ तत्त्वं संसार इत्येव न बाध्यः सत्य एव हि । बदत्यतस्तत्त्ववादी मिर्थ्यावादी स उच्यते ॥५२॥ मिथ्याभूतः प्रपञ्चोऽयं मया निर्मित इष्यते । मायावादिन इत्येते वस्तुतस्तववादिनः ।। ५३ ।। सच्छासं जैमीनीयं तु कर्मकाण्डमवर्तकम् । गौतमीयं तु सच्छास्त्रमीश्वरमतिपादकम् ॥ ५४॥ पुंप्रकृत्योविवेकस्य वोधकं कापिलं मतम् । तथा वैशेषिकं शावमीश्वरप्रतिपादकम् ।। १५॥ पातञ्जलं योगशास्त्रं शैवं तच्छानमिष्यते । वेदान्तशास्त्रमूर्धन्यमद्वैतं यच्च बोधयेत् ।। ५६ ॥ वेदाः सर्वे षडङ्गास्तु पुराणानीतिहासकः । स्मृतिश्योपपुराणानि तथोपस्मृतयः शुभाः॥ ५७॥ अन्योन्यं सर्वविद्यानां मामाण्यमधिकारतः। तात्पर्य च पुमर्थेषु सर्वाण्येवं जगुः किल || ५८ ।। किंचिद्विरोधे सत्येव न विरोधोऽस्ति तत्त्वतः । मन्यन्ते श्रीमहेशानं सर्वाप्येव परात्परम् ॥ ५९॥ पापिष्ठा नैव मन्पन्ते वेदमार्गवहिष्कृताः । आचार्य मधुनामानं वदन्तो विधवामृतम् ।। ६० ॥ प्रच्छन्नोऽसौ महादुष्टश्चार्वाको मधुसंज्ञकः। भविष्पति कलौ विप्राः शिवनिन्दापवर्तकः ॥ ६१॥ मोहात्सिद्धान्तबाह्यत्वं क्रोधाच्छालनिषेधनम् । लोभेन नृपतेः सेवा दम्भादन्यप्रतारणम् ।। ६२॥ गणिकामैथुन कामाद्धतुवादेन वादिता । भविष्यति कलौ विप्राः पाठेयं तत्त्ववादिता ।। ६३ ।। पञ्चवर्ष पतिं कृत्वा क्रमेणाऽऽदाप बालकम् । मागपत्यं विधास्यन्ति द्रव्यलोभेन नास्तिकाः ॥ ६४॥ पारंपर्य मठस्यैव रक्षिष्यन्त्यभिरागिणः । भोगासक्ताव पापिष्ठा दासीगमनकारिणः ॥६५॥ (घ.र.) तत्तत

·१४२
सौरपुराणम्
[चत्वारिंशाध्याये
नाना संन्यासिनस्तीर्थे यानारदाः ससेवकाः।
नरवाहनमारूढाः शिखासूत्रबहिष्कृताः ॥६६॥
तत्पक्षपातिनो मूढा गृहस्थाः शिवनिन्दकाः ।
मिथ्या वैष्णवमानेन प्रस्ता निरयगामिनः।। ६७ ॥
वैष्णवा वेषमात्रेण तन्तुमात्रेण वाडवाः ।
वादिनः क्रोधमात्रेण विद्वांसो हेतुवादतः॥ १८॥
पठिष्यन्ति च शास्त्राणि केचिढूपणसिद्धये ।
स्वकीयं गोपयिष्यन्ति परकीयेन पण्डिताः ॥ ६९ ॥
सूत उवाच-महामोहादयः सर्वे रतिमाश्वास्प भामिनीम् ।
मोचश्च श्लक्ष्णया वाचा तहुःखविनिवारकाः ।। ७० ॥
मोहादय उचुः-रते मा कुरु संतापमहं मोहः कलेः सखा ।
क्रोधः पत्युः परो बन्धुर्लोभमोहौ च देवरौ ॥ ७१ ।।
माप्ते कलियुगे पूणे मोहलोभादयो वयम् ।
वसन्तं मधुनामानमवतीर्ण च दक्षिणे || ७२ ।।
ममाऽऽश्रित्य ततो हेतुवाद कुटिलबुद्धयः।
करिष्यामो यथा शक्यं शिवपूजानिवारणम् ।। ७३ ।।
मूत उवाच-इति ते रतिमाश्चास्य यथाऽऽगतमितो गताः ।
इति सर्व समारव्यातं शिवनिन्दककारणम् ॥ ७४ ॥ १९७२ ॥
इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे महेशविष्णुतुल्यत्व-
कारणादिकथनं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः॥ ४०॥
ऋषय ऊचुः-मुदर्शनाख्यं यच्चकं लब्धवांस्तत्कथं हरिः ।
महादेवाद्भगवतः सूत तद्वक्तुमर्हसि ॥ १॥
सूत उवाच-देवामुराणामभवत्संग्रामोऽदुतदर्शनः ।
देवा विनिर्जिता दैत्यैर्विष्णुं शरणमागताः ॥२॥
स्तुत्वा तं विविधैः स्तोत्रैः प्रणम्य पुरतः स्थिताः ।
भयभीताश्च ते सर्वेक्षताङ्गाः केशिता भृशम् ॥ ३ ॥
तान्दृष्ट्वा माह भगवान्देवदेवो जनार्दनः ।
किमर्थमागता देवा वक्तुमर्हथ सांप्रतम् ॥ ४ ॥
वचः श्रुत्वा हरेदेवाः प्रणम्योचः सुरोत्तमाः ।
निर्जिता दानवः सर्वे शरणं स्वामिदाऽऽगताः॥५॥

·१४३ . विष्णुसुरसंवादः)] व्यासकृतम्। गतिस्त्वमेव देवानां त्राता त्वं पुरुषोत्तम । हन्तुमर्हसि ताशीप्रमवध्यान्वारिजेक्षण ॥ ६ ॥ जालंधरवधार्थाय यचक्र शूलपाणिनः। महादेवाद्वराल्लब्धं जहि तेत महावलान् ॥७॥ तेषां तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्दारिजेक्षणः। अहं देवास्तथा नूनं करिष्यामीति सुव्रताः ॥ ८॥ हिमवत्पर्वतं गत्वा पूजयामास शंकरम् । लिङ्गं तत्र प्रतिष्ठाप्प नाप्य गन्धोदकैः शुभैः ॥ ९ ॥ त्वरिताख्येन रुद्रेण संपूज्य च महेश्वरम् । ततो नाम्नां सहस्त्रेण तुष्टाव परमेश्वरम् ॥ १०॥ *पतिनाम च पद्यानि तैरिष्ट्वा वृषभध्वजम् । भवाद्यामभिर्भक्त्या स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ११ ॥ विष्णुरुवाच-भवः शिवो हरो रुद्रः पुष्कलो मुद्गलोचनः । अग्रगण्यः सदाचारः सर्वः शंभुमहेश्वरः ॥१२॥ ईश्वरः स्थाणुरीशानः सहस्राक्षः सहस्रपात् । वरीयान्वरदो वन्द्यः शंकरः परमेश्वरः ॥१३॥ गङ्गाधरः शूलधरः परार्थंकप्रयोजकः । सर्वज्ञः सर्वदेवादिगिरिधन्वा जटाधरः॥ १४ ॥ चन्द्रापीडश्चन्द्रमौलिर्वेधा विश्वामरेश्वरः । वेदान्तसारसंदोहः कपाली नीललोहितः ॥ १५ ॥ ध्यानाहारोऽपरिच्छेद्यो गौरीभत्ता गणेश्वरः। अष्टमतिर्विश्वमूर्ति विवर्गः स्वर्गसाधनः ॥ १६ ॥ ज्ञानगम्यो दृढमज्ञो देवदेवत्रिलोचनः । वामदेवो महादेवः पटुः परिवृढो दृढः ॥ १७ विश्वरूपो विरुपाक्षो वागीशः श्रुतिमन्तगः । सर्वमणवसंवादी वृषाको वृषवाहनः ॥ १८ ॥ ईशः पिनाकी सवाङ्गी चित्रवेषश्चिरंतनः । मनोमयो महायोगी स्थिरो ब्रह्माण्डधूर्जटी ॥ १९ ॥ - * घडसक्षितपुस्तकयौरेष शोका न विद्यते । 1(घ. इ च...) म्यः स०१२(....ज.) वागदाधक ·१४४ सौरपुराणम् [एकचत्वारिंशाध्यायें। कालकालः कृत्तिवासाः सुभगः प्रणवात्मकः । नागचूडः मुचक्षुष्यो दुर्वासाः पुरशासनः ॥ २० ॥ दृगायुधः स्कन्दगुरुः परमेष्ठी परायणः । अनादिमध्यनिधनो गिरिशो गिरिजाधवः ॥ २१ ॥ कुबेरबन्धुः श्रीकण्ठो लोकवन्द्योत्तमो मृदुः। सामान्यो देवको दण्डी नीलकण्ठः परश्वधीः ॥ २२॥ विशालाक्षो महाव्याधः सुरेशः सूर्यतापनः । धर्मधामा क्षमाक्षेत्रं भगवान्भगनेत्रहा ॥ २३ ॥ उग्रः पशुपतिस्तापः प्रियभक्तः प्रियंवदः । दाता दयाकरो दक्षः कपर्दी कामशासनः ॥ २४ ॥ १०॥ श्मशाननिलयस्तिष्यः श्मशानस्थो महेश्वरः। लोककर्ता भूतपतिर्महाकर्ता महौषधिः ॥ २५ ॥ उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्यः पुरातनः । नीतिः सुनीतिः शुद्धात्मा सोमः सोमरतः सुधीः ॥ २६ ॥ • सोमपोऽमृतपः सौम्यो महानीतिर्महास्मृतिः। अजातशत्रुरालोक्यः संभाव्यो हव्यवाहनः ॥ २ ॥ लोककारो वेदकारः सूत्रकारः सनातनः महर्षिः कपिलाचार्यों विश्वदीप्तिर्विलोचनः ॥ २८ ॥ पिनाकपाणिभूदेवः स्वस्तिकत्स्वस्तिदः सुधा । धात्रीधामा धामकरः सर्वगः सर्वगोचरः ॥ २९॥ ब्रह्ममुग्विश्वसृक्सर्गः कर्णिकारः मियः कविः। शाखो विशाखो गोशाखः शिवो भिषगनुत्तमः ॥ ३० ॥ गङ्गाप्लवोदको भव्यः पुष्कलः स्थपतिः स्थितः । विजितात्मा विधेयात्मा भूतवाहनसारथिः॥ ३१॥ सगणो गणकापश्च मुकीर्तिश्छिन्नसंशयः। कामदेवः कामकालो भस्मोद्धूलितविग्रहः ।। ३२ ।। भस्ममियो भस्मशापी कामी कान्तः कृतागमः । समावृत्तो निवृत्तात्मा धर्मपुश्नः सदाशिवः ॥ ३३ ।। (घ...ज.) सुखी ॥२६॥ २ (घ. इ. ए.ज.) असत13 (फ. स. ग. प्र.) स्तिदः स्वस्तिरमुपा। ४ ( फ. म. ग. ज. श.) ० ५ (घ. ह. छ.) दिया। ६ (घ. ८.छ.) भस्माल।

·. शिल्पसनामस्तोत्रम् ।] व्यासकृतम् १४५ अकल्मपश्चतुर्बाहुः सर्वावासो दुरामदः । दुर्लभो दुर्गमो दुर्गः सर्वायुधविशारदः ॥ ३४॥ - अध्यात्मपोगनिलयः मुतन्तुस्तन्तुवर्धनः । शुभाङ्गो योगसारको जगदीशी जनार्दनः ॥ ३५॥ भस्मदिकरो मेरुम्तेजस्वी शुद्धविग्रहः ॥२०॥ हिरण्यरेतास्तरणिमरीचिर्महिमालपः॥ ३६॥ महोहदो महागतः सिद्धवृन्दारवन्दितः। व्पामचर्मधरो व्याली महाभूतो महानिधिः ॥ ३७॥ अमृतात्माऽमृतवपुः पश्चयज्ञः प्रभचनः । पञ्चविंशतितत्त्वस्थः पारिजातः पगपरः ।। ३८ ॥ सुलभः सवतः शरो वाग्मायकनिधिनिधिः। वर्णाश्रमगुरुर्वणीं शत्रुजिच्छत्रुतापनः ॥ ३९ ॥ आश्रमः सपणः क्षामो ज्ञानवानचलचलः । प्रमाणभृतो दुयः सुपर्णों वायुवाहनः ॥ ४०॥ धनुर्धरो धनुर्वेदो गुणरागिर्गुणाकरः । अनन्तदृष्टिरानन्दो दण्डो दमपितादमः॥४१॥ अपिवाद्यो महाकायो विश्वकर्मा विशारदः । वीतरागो विनीतात्मा तपस्वी भूतवाहनः॥ ४२ ॥ उन्मत्तवेपः प्रच्छन्नो जितकामो जितमियः। कल्याणप्रकृतिः कल्पः सर्वलोकमजापतिः ॥ ४३ ॥ तपस्वी तारको धीमान्प्रधानप्रभुरव्ययः ।। लोकपालोऽन्तहितात्मा कल्पादिः कमलेक्षणः ॥ ४४ ॥ वेदशाखार्थतत्त्वज्ञो नियमो नियमाश्रयः । राहुः सूर्यः शनिः केतुविरामो विद्यमच्छविः ॥ ४५ ॥ भक्तिगम्यः परं ब्रह्म मृगवाणार्पणोऽनघः । अद्रिोणिकतस्थानः पवनात्मा जगत्पतिः ॥ ४६ ।। सर्वकर्माचलस्त्वष्टा माल्यो मङ्गलपदः । महातपा दीर्घतपाः स्थविष्णुः स्थविरो ध्रुवः ॥ ४७ ॥ * अमृतात्मेत्यादिविधिरित्यन्त खगझसाहनपस्तोघु नास्ति | १ (क.ख ग झ.) सरोजस्वी । २ (क ख. ग.झ ) हारुद्रो म०१३ ( च छ.) मृतोऽ तपः श्रीमान्पश्च० ४ (छ.) अभिया५ ( गज.झ.) वादो म०१६ (घ ) श्वधर्मविन (इ. ) मात्र १८ (सय ग.झ.) निन्द्रालयःम्या | ९ (खग.) व. रथ ·१४६ । . सौरपुराणम् [एकचत्वारिशाध्याय अहः संवत्सगे व्यालः ममाणं परमं तपः ।। ३०२ ॥ संवत्सरकरो मन्त्रः प्रत्ययः सर्वदर्शनः ॥ ४८ ॥ अजः सर्वेश्वरः सिद्धो महारता महाबलः । योगी योगो महादेवः सिद्धः सर्वादिरच्युतः ॥ ४२ ॥ चमर्य समनाः सत्यः सर्वपापहरो हरः। अमृतः शाश्वतः शान्तो वाणहस्सः प्रतापवान् ॥ ५० ॥ कमण्डलुपरो धन्वी वेदाङ्गो वेदविन्मुनिः । भ्राजिष्णोजनं भोक्ता लोकनेता दुराधरः ।। ५१ ॥ अतीन्द्रियो महामायः सर्वावासश्चतुष्पथः । कालयोगी महानादो महोत्साहो महावलः ॥ ५२ ॥ महाबुद्धिर्महावीर्यो भूतचारी पुरन्दरः । निशाचरः प्रेतचारी महाशक्तिर्महाद्युतिः ।। ५३ ॥ अनिर्देश्यवपुः श्रीमान्स कर्पकरौ मतः । बहुश्रुतो वहुमायो नियतात्माऽभयोगवः ॥ ५४॥ ओजस्तेजोधुतिधरो नर्तकः सर्वनायकः । नित्यघण्टामियो नित्यप्रकाशात्मा प्रतापनः ॥ ५५॥ ऋद्धः स्पष्टाक्षरो मन्त्रः संग्रामः शारदप्लवः । युगादिकधुगावर्तो गम्भीरो वृषवाहनः ।।६।। इष्टो विशिष्टः शिष्टेष्टः शरभः सरभो धनुः । अपां निधिरधिष्ठानं विजयो जयकालवित् ।। ५७ ॥ प्रतिष्ठितः ममाणज्ञा हिरण्यकवचो हरिः । विमोचनं मुराणा, विडोशी, विपश्रयः ।।.०६॥ बालरूपी वलोन्माथी विकर्ता गहनो गुहः । करणं कारणं कर्ता सर्वबन्धममोचनः ।। ५९ ॥ ४०३ ॥ व्यवसायो व्यवस्थानः स्थानदो जगदादिजः । दुन्दुभो लालतो विश्वो भवात्माऽऽत्मनि संस्थितः ॥ ६ ॥ राजराजमियो रामो राजचूडामणिः प्रभुः। वीरेश्वरो वीरभद्रो वीरासनविधिविराट् ॥ ६१ ॥ ११. प ग .) सर्वशायर्या मे तो ०२ (र. म. न. प.) गत ! 103 (प. मा.Y ( 1 ) मद्रसरण .

·शिवसहस्रनामस्तोत्रम] व्यासकृतम् वीरवृहामणिवंता सीवानन्दो नदीवरः। आत्माधारनिशूलाङ्कः शिपिविष्टः शिवाश्रयः ॥ ६२ ॥ वालखिल्यो महाचारस्तिग्मांशुवारिधिः खगः । अभिरामः मुशरण्यः सुब्रह्मण्यः सुधापतिः ॥ ६३ ॥ मधुमान्कौशिको गोमान्धिरामः सर्वसाधनः। ललाटाक्षो विश्वदेहः सारः संसारचक्रभृत् ।। ६४॥ अमोपदण्डो मध्यस्थो हिरण्पो ब्रह्मवर्चसी। परब्रह्मपदो हंसः शबरी व्याघ्रकोऽनलः ॥ १५॥ रुचिर्वररुचिर्वन्द्यो वाचस्पतिरहपतिः । रविषिरोचनः स्कन्दः शास्ता वैवस्वतोऽर्जुनः ।। ६६ ।। मुक्तिनतकीर्तिश्च शान्तरामः पुरंजपः । कैलासपतिः कामारिः सविता रविलोचनः ॥ ६७ ॥ विद्वत्तमो वीतभयो विश्वकर्माऽनिवारितः । नित्यो नि पत्तकल्पाणः पुण्यश्रवणकीर्तनः ॥ ६८॥ हरभवा विश्वसहो ध्येयो दुःस्वमनाशनः । उत्तारको दुष्क्रतिहा दुर्धर्यो दुःसहोऽभयः ॥ ६९ ॥ अनादिभूर्भुवो लक्ष्मीः किरीटी त्रिदशाधिपः । विश्वगोमा विश्वहर्ता सुवीरो रुचिराङ्गदी ।। ७० ।। सननो जनजन्मादिः प्रीतिमान्नीविमानथ ॥ ५०२ ।। वसिष्ठः कश्यपो भानुीमो भीमपराक्रमः ।। ७१ ।। प्रणवः सत्पथावारो महाकायो महाधनुः । जन्माधिपो महादेवः सकलागमपारगः ।। ७२ ॥ तवं तत्वविदेकात्मा विभूतिभूतिभूषणः । ऋषिर्ताह्मणवद्विष्णुर्जन्ममृत्युजरातिगः ।। ७३ ।। यज्ञो यज्ञपतियज्वा यज्ञान्तोऽमोघविक्रमः । महेन्द्रो दुर्भरः सेनी पज्ञाङ्गो यज्ञवाहनः ।। ७४ ।। पञ्चब्रह्मसमुत्पत्तिर्विश्वतो विमलोदयः । आत्मयोनिरनाद्यन्तः पष्ट्रिशो लोकसत्कविः ।। ७५ ।।

·१४८ सौरपुराणम् [एकचत्वारिंशाध्याये *गायत्रीवल्लभः पांचविश्वावासः सदाशिवः । शिशुर्गिरिरतः सम्राट मुषेणः सुरशत्रुहा ।। ७६ ॥ अमेयोऽरिष्टमथनो मुकुन्दो विगतज्वरः। स्वयंज्योतिरनुज्योतिरचलः परमेश्वरः॥ ७७ ॥ पिङ्गलः कपिलश्मश्रुः शास्त्रनेत्रनपीतनुः । ज्ञानस्कन्धो महाज्ञानी वीरोत्पत्तिरुपप्लवी ।। ७८ ।। भगो विवस्वानादित्यो योगाचारो दिवस्पतिः। उदारकीर्तिरुद्योगी सद्योगी सदसन्मयः ॥ ७९ ।। नक्षत्रमाली नाकेशः स्वाधिष्ठानपदाश्रयः । पवित्रपादः पापारिमणिपूरो नभोगतिः ।। ८०॥ इत्पुण्डरीकमासीनः शुक्रांशानो वृपाकपिः। तुष्टो गृहपतिः कृष्णः समर्थोऽनर्थशासनः ॥ ८१ ॥ अधर्मशत्रुरक्षय्यः पुरुहूतः पुरुष्टुतः । वृहद्भुजो ब्रह्मगों धर्मधेनुर्धनागमः ॥ ८२॥ जगद्धितैपी मुगतः कुमारः कुशलागमः ।। ६०२॥ हिरण्यगर्भो ज्योतिष्मानुपेन्द्रस्तिमिरापहः ॥ ८३ ॥ अरोगस्तपनाध्यक्षो विश्वामित्रो द्विजेश्वरः । ब्रह्मज्योतिः सुबुद्धात्मा बृहज्योतिरनुत्तमः ।। ८४ ।। मातामहो मातरिश्वा मनस्वी नागहारधृक् । पुलस्त्यः पुलहोऽगस्त्यो जातकेयः पराशरः ॥ ८५ ॥ निरांवरणविज्ञानो विरञ्चो विष्टरश्रवाः । आत्मभनिरुद्धोऽविज्ञानमूर्तिमहायशाः ।। ८६ ।। लोकचूडामणिरिश्चन्द्रः सत्यपराक्रमः । पालकल्पो महाकल्पः कल्पवृक्षः कलानिधिः ॥ ८॥ अलहरिप्णुरचलो रोचिष्णुर्विक्रमोनमः । आशुः सप्तपतिर्वेगी पवनः शिसिसारथिः ॥ ८८ ॥ असंतुष्टोऽतिथिः शुक्रः प्रमाथी पापशासनः । वसुश्रवाः कल्पवादः मतप्तो विश्वभोजनः ।। ८२ ।। कमीगुस्तफेग मास्ति। 1(.ग.स.) गरी ॥ ५॥२ (प.ग. म. प्र.) 74°11 ( १५ ग... "परः॥10॥ .. । * ·१४९ -शिवसहस्रनामस्तोत्रम्।] व्यासकृत्तम् । जयो जरारिशमनों लोहिताश्वस्तनूनपात् । पृपदश्चो नभोयोनिः मुमतीकस्तमित्रहा ।।९०॥ निदाघस्तपनो मेघः पक्षः परपुरंजयः । मुखी नीलः सुनिष्पन्नः सुरभिः शिशिरात्मकः ।।११।। वसन्तो माधवो ग्रीष्मी नभस्यो चीजवाहनः । मनो बुद्धिरहंकारः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रपालकः ॥ १२ ॥ जमदनिर्जलनिधिविपाको विश्वकारकः । अधरोऽनुत्तरो ज्ञेयो ज्येष्ठो निःश्रेयसालयः ॥ १३ ॥ शैलो नाम तरुहो दानवारिरिंदमः ॥७००॥ चामुण्डी जनकश्चारुनिःशल्यो लोकशल्यहृत् ।। ९४ ॥ चतुर्वेदश्चतुर्भावश्चतुरश्चत्वरमियः । आम्नायोऽथ समाम्नायस्ती देवः शिवालयः॥१५॥ चनरूपो महादेवः सर्वरूपश्चराचरः। न्यायनिर्वाहको न्यायो न्यायगम्यो निरञ्जनः॥१६॥ सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वेशस्त्रप्रभञ्जन. । मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डी दान्तो गुणोत्तरः ॥ ९७ ।। पिङ्गलाक्षोऽथ हर्यश्वो नीलग्रीवो निरामयः । सहस्रबाहुः सर्वेशः शरण्यः सर्वलोकधृक् ।। ९८॥ पपासनः परंज्योतिः परावरः परं फलम् ! पद्मगर्भो महागर्भा विश्वगर्भो विलक्षणः ॥ १९ ॥ पज्ञभुग्वरदो देवो वरेशश्च महास्वनः । देवासरगुरुर्देवः शंकरो लोकसंभवः ॥ १० ॥ सर्ववेदमयोऽचिन्त्यो देवतासत्यसंभवः। देवाधिदेवो देवपिर्दैवामुरवरप्रदः ॥ १०१ ॥ देवासुरेश्वरो दिव्यो देवासुरमहेश्वरः । देवासुराणां वरदो देवासुरनमस्कतः॥ १०२ ।। देवासरमहामात्री देवासुरमहाश्रयः । सर्वदेवमयोऽचित्यो देवानामात्मसंभवः ।।१०३ ।। २(प.अ.ज.) वखरू (स घ...) हारूपः स 3 (प.) यमामी नि४ (प, ड..) शाम ५ ( क म. ग.) on दान्तो। ६(प. रा. म. ६) वरपन ·. सौरपराणम् [पक्चत्वारिंशाध्याये. ईड्योऽनीशः सुरव्योप्तो देवसिंहो दिवाकरः । विवुधारवरः श्रेष्ठः सर्वदेवोत्तमोत्तमः ॥ १०४ ॥ शिवध्यानरतः श्रीमाशिखी श्रीपर्वतपियः। वज्रहस्तः प्रतिष्टम्भी विश्वज्ञानी निशाकरः ॥ १०५ ॥ ब्रह्मचारी लोकचारी धर्मचारी धनाधिपः । नन्दी नन्दीश्वरो नमो नमनतधरः शुचिः ॥१०६ ॥ लिङ्गाध्यक्षैः सुराध्यक्षो धर्माध्यक्षो युगावहः ।। ८०१ ।। स्वक्शः स्वगतः स्वर्गः सर्गः स्वरमयः स्वनः ॥ १०७॥ वीजाध्यक्षो बीजकर्ता धर्मकृद्धर्मवर्धनः। दम्भोऽदम्भो महादग्भः सर्वभूतमहेश्वरः ॥ १०८।। श्मशाननिलयस्तिष्यः सेतुरमतिमाकृतिः । लोकोत्तरः स्फुटालोकलयम्बको भक्तवत्सलः ॥ १०९ ॥ अन्धकारिमखद्वेपी विष्णुकन्धरपौतनः । 'चीतदोषोऽक्षयगुणोऽन्तकारिः पूषदन्तभित् ।। ११० ॥ धूर्जटिः खण्डपरशुः सकलो निष्कलोऽनघः। आकारः सकलापारः पाण्डुरानो मृगो नटः ॥ १११॥ पूर्णः पूरयिता पुण्यः सुकुमारः सुलोचनः । सामगेयः पिय. क्रूरः पुण्यकीर्तिरनामयः ॥ ११२॥ मनोजवस्तीर्थकरो जटिलो जीवितेश्वरः । जीवितान्तकरोऽनन्तो वसुरेता वसुप्रदः ॥ ११३ ।। सद्गतिः सत्कृतिः शान्तः कालकण्ठः कलाधरः। मानी मन्तुर्महाकालः सतिः सत्परायणः ।। ११४ ॥ चन्द्रसंजीवनः शास्ता लोकरूढो महाधिपः । लोकबन्धुलोकनाथः कृतज्ञः कृतभूपणः ॥ ११५ ।। अनपायोऽक्षरः क्षान्तः सर्वशसभृतां वरः । तेजोमयो द्युतिधरो लोकमायोऽग्रणीरणुः ॥ ११६ ॥ विस्मितः प्रसन्नात्मा दुर्जयो दुरतिक्रमः । ज्योतिर्मयो निराकारो जगन्नाथो जलेश्वरः ॥ ११७ ॥ U (4. स ग. छ. इ.) यायो दे० २ (क. म. ग. ज स.) : गुपिट १ (घ. 5.T.) दीप (प. इ. स. पुग०१५(प.प्र. ग. ज श.) or ५०६ (. ८... (फ. स. म.इ... ज.स.) गेयमि०८ (...) : सग ·'शिवसहस्रनामस्तोत्रम् । व्यासकृतम् । तुम्बी वीणा महाशोको विशोकः शोकनाशनः। त्रिलोकेशत्रिलोकात्मा सिद्धिः शुद्विरघोक्षनः ॥ ११८ ॥ अव्यक्तलक्षणो व्यक्तो व्यक्ताव्यक्तो विशांपतिः । चरशीलो वरगुणो गतो गव्ययेनो मयः ॥ ११९॥ ग्रह्मा विष्णुः प्रजापालो हंसो हंसगतिमतः । वेधा विधाता स्रष्टा च कर्ता हर्ता चतुर्मुखः ॥ १२० ॥ कैलासशिखरावासी सर्वावासी सदागतिः। हिरण्यगर्भो गंगनः पुरुपः पूर्वजः पिता ।। १२१ ॥ भूतालयो मतपतिभूतिदा भुवनेश्वरः । संयमो योगविद्धष्टो ब्रह्मण्यो ब्राह्मणमियः ॥ १२२ ॥ देवमियो देवनायो दैवेज्ञो देवचिन्तकः । विपमाक्षो विशालाक्षो वृपदो पवर्धनः ॥ १२३ ।। निर्ममो निरहंकारो निहो निरुपपुवः । दर्पहा दर्पणो दृप्तः सर्व परिवर्तकः ॥ १२४ ॥ सप्तजिह्वः सहस्राचिः निग्धः प्रकृतिदक्षिणः । भूतभव्यभवन्नाधः प्रभवो नातिनाशनः ॥ १२५ ॥ अर्थोऽनों महाकोशः परकार्यकपण्डितः । निष्कपटकः कृतानन्दो नियांना व्याजदर्शनः ॥ १२६ ॥ सत्ववान्सात्त्विका सत्यः कीर्तिस्तम्भः कृतागमः । बैंकार्पितो गुणग्राही नेकात्मा लोककर्मकृत्. ।। १२७ ।। श्रीवल्लभः शिवारम्भः शान्तभद्रः समञ्जसः ! भृगयो भूतिभूतिविभूतिभूतिवाहनः ।। १२८ ॥ अकायो भूतकायस्थः कालज्ञानी महापटुः । सत्यव्रतो महात्याग इच्छाशान्तिपरायणः ॥ १२२ ॥ परावृत्तिवरदो विविक्तः श्रुतिसागरः ।। १००० ।। अनिविष्णो गुणग्राही निष्फलः कलहा ।। १३० ॥ स्वभावभन्द्रो मध्यस्थः शत्रुमः गनुनाशनः । शिखण्डी कवची ली जटी मुष्टी च कुण्डली ।। १३१ ।। ( १८.०म०२.स. ग. अ. भाताचवा (ज.) OAT सार. म. ग. # ) मनः ।।...)ो प्रानको गन्न गरिः ॥ २१ ॥ ५८. तो 16 (7. स. ग घ.मि०) ७ (म. ग. 7. } भापती P1 (4. P.) भरपनाभ ·१५२ सौरपुराणम् [एकचत्वारिशाध्याय मेखली कञ्चकी खड़ी माली संसारसारथिः । अमृत्युः सर्वजित्सिहस्तेजोराशिर्महामणिः ॥ १३२ ॥ असंख्येयोऽप्रमेयात्मा वीर्यवान्कार्यकोविदः । वेद्यो वैद्यो वियद्गोप्ता सप्तावरमुनीश्वरः॥ १३३ ॥ अनुत्तमो दुराधर्षो मधुरः प्रियदर्शनः । सुरेशः शरणं शर्म सर्वः शब्दवतां गतिः ॥ १३४॥ कालः पक्षः करार': कणीकृतवासुकिः। महेष्वासो महीमा निष्कलको विशृङ्खलः ॥ १३५ ॥ .झुमणिस्तरणिर्धन्यः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः । विवृतः संवृतः शिल्पी व्यढोरस्को महाभुजः ।। १३६ ।। एकज्योतिनिरातको नरनारायणप्रियः । निर्लेपो निष्मपञ्चात्मा निर्व्यग्रो व्यग्रनाशनः ॥ १३७ ॥ स्तव्यः स्तवप्रियः स्तोता व्योममूर्तिरनाकुलः । 'निरवैद्यपदोपायो विद्याराशिरकृत्रिमः।। १३८ ।। प्रशान्तबुद्विरक्षुद्रः क्षुद्रहा नित्यमृन्दरः । ध्येयोऽअधुर्यो धात्रीशः साकल्यः शर्वरीपतिः ॥ १३९ ।। परमार्थगुरुर्व्यापी शुचिराश्रितवत्सलः । रसो रसज्ञः सारज्ञः सर्वसत्त्वावलम्बनः ॥ १४० ॥ १०९१ ॥ एवं नाम्नां सहस्रेण तुष्टाव गिरिजापतिम् । संपूज्य परया भक्त्या पुण्डरीकैद्विजोत्तमाः ॥ १४१ ।। जिज्ञासाथै हरेभक्त्या कमलेपु शिवः स्वयम् । तत्रैकं गोपयामास कमलं मुनिपुङवाः ॥ १४२ ॥ हृते पुष्पे तदा विष्णुश्चिन्तयन्किमिदं विति । ज्ञात्वाऽऽत्मनोऽसिमुद्धत्य पूजयामास शंकरम् ॥ १४३ ॥ अथ ज्ञात्वा महादेवो हरेभक्ति मुनिश्चलाम् । प्रादुर्भतो महादेवो मण्डलात्तिग्मदीधितेः॥ १४४ ॥ सूर्यकोटिप्रतीकाशत्रिनेत्रश्चन्द्रशेखरः । शूलटइगदाचक्रकुन्तपाशधरो विभुः ।। १४५ ॥ .. .स ग. स.) : मदसता । २ (घड छ.ज.) or: किणी/३ (. 5. U.) प.701 (घर.रिमाका ५ (न म.) धिता। ६ ।म. ए.) भगः ।

·शिवमुदर्शनमदानम।] व्यासकतम् । परदाभयपाणिश्च सर्वाभरणभूपितः । तं दृष्टा देवदेवेशं भगवान्कमलेक्षणः ॥ १४६ ॥ पुन नाम चरणी दण्डवमूलपाणिनः । दृष्ट्वा शंभु वदा देवा दुद्रुवुर्भपविह्वलाः ॥ १४ ॥ चचाल ब्रह्मभुवनं चकम्पे च वसुंधरा । अधश्चोध्वं ततः पीते ददाह शतयोजनम् ॥ १४८ ॥ संभोगवतस्तेजस्तदृष्ट्वा महसशिवः । अग्रवीच्छाडिणं विप्राः कृताञ्जलिपुटं स्थितम् ॥ १४९ ।। देवकार्यमिदं ज्ञातमिदानों मधुसूदन । दिव्यं ददामि ते चक्रमद्भुतं तत्मदर्शनम् ॥ १५०॥ हितार्थ सर्वदेवानां निर्मितं यन्मया पुरा । गृहीत्वा तद्गुणैर्दत्यादि विष्णो ममाऽऽक्या ॥ १५१ ॥ एवमुक्त्वा ददौ चकं सूर्यायुतसमप्रभम् । लोकेषु पुण्डरीकाक्ष इति ख्यातिं गतो हरिः ॥ १५२ ।। पुनस्तमववीच्छंभुनारायणमनामयम् । वरानन्पान्सुर श्रेष्ठ वरयस्व पथेप्सितान् ।। १५३ ॥ एवं शंभोनिगदितं श्रुत्वा देवो जनार्दनः । अग्रवीत्खण्डपरशुं प्राञ्जलिः पणयान्वितः॥ १५४॥ श्रीविष्णुरुवाच -भगवन्देवदेवेश परमात्मझिवाव्यप । निश्चला त्वयि में भक्तिर्भवविति वरो मम || १५५ ॥ ईश्वर उवाच-भक्तिमयि दृढा विष्णो भविष्यंति सवानघ । अजेयनिषु लोकेषु यत्प्रसादाइविष्यसि ॥१५६ ॥ मूत उवाच-एवं दत्वा वरं शंभुर्विष्णवे प्रभविष्णवे। अन्तर्हितो द्विजश्रेष्ठा इति देवोऽप्रवीद्रविः ।। १५७ ।। नाम्नां सहस्रं यदिव्यं विष्णुना समुदीरितम् । यः पठेच्छृणुयाद्वाऽपि सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १५८ ।। अश्वमेधसहस्रस्य फल प्राप्नोति निश्चितम् । पठतः सर्वभावेन विद्या वा महती भवेत् ॥ १५९ ॥ अत्र चसहितपत्तस्योः कषिदेपो दश्यते । स यथा--- भनिन्याऽस्तु ते शमी निषला पनपायिनी । वरमेत दृणे दे। नान्य क्चन सुबत-इति । १ (प ह ! साना Of २ (घ.स.च.छदेव स.) य पुरा भया । Yo (के म म ज हा. 1 03 भाति । * -स. गज , ·[द्विचत्वारे-- सौरपुराणम् जायते महदैश्वयं शिवस्य दयितो भवेत् । दुस्तरे जलसंघाते यज्जलं स्थलतां प्रजेत् ॥ १६० ॥ हारायन्ते महासर्पाः सिंहः क्रीडामृगायते । तस्मानानां सहस्रेण स्तोतव्यो भगवाशिवः ॥ १६१ ॥' प्रयच्छत्यस्त्रिलान्कामान्देहान्ते च परां गतिम् ॥६२||२१३४॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे विष्णुचक- माप्तिकथनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४१ ॥ ऋपय ऊचुः-श्रुतं शंभोर्यथा चक्रं प्राप्तवान्पुरुषोत्तमः । इंदानी श्रोतुमिच्छामः शिवपूजाविधि शुभम् ॥ १॥ सूत उवाच-शिवपूजाविधि वक्ष्ये संक्षेपेण द्विजोत्तमाः । वक्तुं वर्षशतेनापि न शक्यं विस्तरेण तु ॥ २॥ पुरा मेरुगिरेः शृङ्गे सिद्धगन्धर्वसेविते । उक्तं सनत्कुमाराय नन्दिना कुलनन्दिना ॥ ३ ॥ नन्दीश्वरं मुखासीनं सर्वशं मरुतां पतिम् ।, उपसंगम्य विधिवद्दण्डवत्मणिपत्य च ॥४॥ सनत्कुमारः पप्रच्छ शिवपूजाविधिक्रमम् । सर्वेपां वरदं शान्तं गणकोटिभिरावृतम् ॥ ५॥ सनत्कुमार उवाच-नमस्तुभ्यं गणेशाय मार्तण्डायुतवर्चसे । शिवाचनविधि ब्रूहि मम त्रिदशपूजित ।। ६ ।। नन्दिकेश्वर उवाच-शिवपूजाविधि वक्ष्ये शृणु ब्रह्मदे॒ताय मे। सर्वात्मके महादेवे भक्तोऽसि त्वं यतो मुने ॥ ७ ॥ तत्राऽऽदी विधिना नात्वा समाचम्य यथाविधि । पूजास्थानमनुप्राप्प उपविश्याथ बुद्धिमान् ॥ ८॥ भाणापामत्रयं कृत्वा ध्यायें देवं सदाशिवम् । शरीरशोपणं कृत्वा दहनं प्लावनं ततः ॥९॥ शैया तनुं समास्थाय -पासकर्म समाचरेत् । योऽपं सूत्रात्मको मन्नः सर्ववेदात्मकः परः ॥ १० ॥ - . (फ.भ.) सपाते। २ (ज.) मुसम्म ३ (प.म. ग. ज.) मुरामा ४ ( फ.ए. ग. न.) तया ॥९॥५ (7. रा. ग... Girm, ६ (T.स.ग. ) दवा ·शिवपूजाविषिः।] व्यासकृतम् १५५ तस्प वर्णाश्च विधिवग्यसेत्मणवपूर्वकान् । ब्रह्माणि ततो विन्यस्य ततश्चन्दनवारिणा ॥११॥ पूजास्थान मुसंमोक्ष्य द्रव्याणि च मुनीश्वर । क्षालनं प्रोक्षणं चैव मणवेन विधीयते ।। १२ ॥ स्थापयेत्मोक्षणीपात्रं पाद्यपानं सथैव च । तथा ह्याचमनीयं च वगुण्ठ्य यथाविधि ॥ १३ ॥ आच्छाद्य दभैर्मतिमांस्तेनैवाभ्यक्ष्य वारिणा ।' जलं तेषु विनिक्षिप्य द्रव्याणि च ततः क्षिपेत् ॥ १४ ॥ उशीरं चन्दनं चैव पाये तु परिकल्पयेत् । चर्णयित्वा सकडनेलं कपूरं जातिकाफलम् ।। १५ ॥ क्षिपदाचमनीये तु मणवेन यथाक्रमम् । सर्वत्र चन्दनं दद्यादर्घ्यपात्रेऽधुना मृणु ॥ १६ ॥ बीहीन्यवांश्च पुष्पाणि कुशाग्राणि तथैव च । सिद्धार्थानक्षतांश्चैव साज्यं च भसितं तथा ॥ १७ ॥ कुशपुष्पयवत्रीहिबहुमूलतमालकान् । प्रक्षिपेत्मोक्षणीपात्रे प्रणवेन मुधीस्तरः ॥ १८ ॥ सूत्रेण भवगायच्या गायन्या च द्विजोत्तमः । मोक्षणीपात्रमादाप संघोक्ष्य द्वारपालको ॥ १९ ॥ पार्श्वतो मां चतुर्बाहुं सूर्यायुतसमप्रभम् । वानरास्पं त्रिनयनं पुष्पमालामुशोभितम् ॥ २० ॥ सर्वाभरणशोभाढ्यं नन्दीशं संप्रपूजपेत् । दक्षिणे तु महाकालं घोररूपं भपावहम् ।। २१ ।। दंष्ट्राकरालवदने कालामिचयसंनिभम् । पश्चादन्तई शंभोः प्रविश्य सुसमाहितः ।। २२ ॥ पञ्चपुष्पाञ्जलि दद्याद्ब्रह्मभिः पञ्चभिर्मने । गन्धैः पुष्पैर्महादेवं भक्त्या संपूजयेद्धधः ॥ २३ ।। स्कन्दं विनापकं चैव लिङ्गद्धिमयाऽऽरभेत् । सूक्तमन्थ विधिवनमोन्तेः मणवादिकैः ॥ २४ ।। आसनं कल्पपेत्पश्चादैश्चर्यदलपड़ने । अणिमा पूर्वपत्रं स्यात्सर्वज्ञत्वम्भेश्वरम् ॥ २५ ॥ ११ घ. . च. छ.) 0 शुभ मो०१२ (यस ग.. माहत्य सं०१ ३ (५.र. प.छ.) जम् ।। .

·सौरपुराणम् [द्विचत्वारिशाध्काये कणिकापां न्यसेद्विम यह मण्डलं ततः । मौरं सौम्यं च विन्यस्य धर्मादीन्वै विदिक्षु च ॥ २६ ॥ अधौदीस्ततो दिक्षु सोमस्यान्ते गुणत्रयम् । तत्त्वत्रयमथो विद्वांस्ततः शंभु प्रपूजयेत् ॥ २७ ॥ स्नापयेद्विधिना देवं गन्धयुक्तेन वारिणा । पंञ्चामृतं ततो मन्त्रैः साधितं विधिपूर्वकम् ॥ २८ ॥ सापयेत्पणवेनैव तत्रादौ पयसा मुने । आज्येन मधुना दना तथा चेक्षुरसेन च ॥ २९ ॥ जलस्य शृद्धिं विधिवन्मन्त्रैः कुर्यादनेकशः । संछाच सितवस्त्रेण स्नापर्यदिन्दुशेखरम् ।। ३०॥ कुशापामार्गक'रजातीचम्पकपुष्पकैः । करवीरैः सितेश्चैव मल्लिकाकमलोत्पलैः ॥ ३१ ॥ आपूर्य पुष्पैः मुशुभैश्चन्दनाद्यैश्च तज्जलम् । सद्योजातादिकांस्तत्र विन्यसेब्रह्मणः मुत ॥ ३२ ॥ सुवर्णकलशेनाथ तथा वै राजतेन च । शङ्खन मृन्मथेनाथ शोभितेन शुभेन च ॥ ३३ ॥ मकूर्चेन सपुष्पेण स्नापयेन्मन्नपूर्वकम् । पवमानेन रुद्रेण तथा वामीयकेन च ।। ३४ ॥ त्वरिताख्येन रुद्रेण नीलरुद्रेण वा पुनः । अथर्वशिरसा वापि रुद्रेण च तथैव च ॥ ३५ ॥ रपन्तरेण पुण्येन श्रीसूक्तेनाथवा मुने । पौरुषेण च सूत्तेन ज्येष्ठताना च विष्णुना ॥ ३६॥ पञ्चभिग्रह्मभिर्वाऽथ सूत्रेण प्रणवेन वा । नापपेद्देवदेवेशं सर्वयज्ञफलाप्तये ॥ ३७॥ वचं यज्ञोपवीते च तथा वाचमनीयकम् । मुफटं च शुभं भद्रं तथा वै भूपणानि च ॥ ३८॥ मुखवासं च नैवेद्यं सर्व वै प्रणवेन च । ततः स्फटिकसंकाशं देवं निष्कलमक्षरम् ॥ ३९ ॥ V . (T.स. P. ) रा ० . (पट E.) मांसानिदित मोका ३.स.z) पगमत४(१ र. न... 7. हो!

·१५७ विपूजाविषिः। व्यासकृतम्। कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम् । ब्रह्मणा विष्णुरुद्राचैरपि देवरगोचरम् ॥ ४०॥ वेदविनिर्दि वेदान्तैरगोचरमिति श्रुतम् । आदिमध्पान्तरहितं भेपनं भवरोगिणाम् ।। ४१ ।। शिवलिङ्गमिति ख्यातं शिवलिले व्यवस्थितम् । प्रणवेनैव मन्त्रेण पूजपेल्टिङ्गमूर्धनि |॥ ४२ ॥ स्तोत्रैः स्तुत्वा महादेवं प्रणिपत्य प्रदक्षिणम् । पुनरध्यं च वे दत्वा पुष्पाणि च विकीर्य वै ।। ४३ पादयोदेवदेवस्य प्रणिपत्प विसर्जपेत् । एवं संक्षिप्य कथितं ब्रह्मसूनो शिवार्चनम् ॥ ४४॥ सर्ववेदेषु पद्गुरं यथा शंभोर्मया श्रुतम् ।। ४५ ।। सूत उवाच-सनत्कुमारो भगवाञ्श्रुतवान्पच्छिवार्चनम् । नन्दीश्वराद्भगवतस्तन्मया कथितं,द्विजाः ।। ४६ ।। , यः पठेत्पयतो भक्पा शिवार्चनविधिकमम् । । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥ ४७ || २१८१ ॥ इति श्रीवमपुराणोपपुराणे श्रीसौर सूतशौनकसंवाद शिवपूजा- विधिकथनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४२ ॥ 'मूत उवाच-अन्यतं पापहरं धर्मकामार्थमोपदम् । . उमामहेश्वरं नाम व्रतं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ १॥ पौर्णमास्पाममावास्यां चतुर्दश्पष्टमी) तथा। कार्यमेतामु तिपिपु नक्तमेतदिजोत्तमाः ॥ २॥ ब्रह्मचारी हविष्याशी सत्यवादी मुसंयमी। वर्षान्त प्रतिमा का हेम्ना वा रजतेन च ॥ ३ ॥ पञ्चामृतेस्तु संम्राप्य पूजपेद्विधिद्विजाः । वधेः पुष्पेरलंकत्य भक्ष्पनानाविधैः शुभैः॥४॥ ध्ववितानधमरेपंधा शोभा प्रकल्पयेत् । भाचार्य पूजपेत्या वद्यालंकारभणैः ॥५॥ . *पालपुरयर का नाम । कसमस पगमारमा मा 1.स.P., ..)Trtike ·१५८ सौरपुराणम् [त्रिचत्वारिंगाकये भत्त्या च दक्षिणा देद्याच्छिवभक्तांश्च भोजयत् । *शैवमेकं तु संभोज्य शतभोज्यफलं लभेत् ॥ ६॥ सत्यं सत्यं पुनः सत्यं देवस्य वचनं यथा । प्रतिमा पूजितां पश्चात्ताम्रपाने मुनिर्मले ॥ ७॥ निधाय सितवरेण संछाद्य शिरसा नमेत् । शहतूर्यादिनि?षैः शिवस्याऽऽयतनं महत् ।। ८ ॥ पुनर्वेद्यां मुसंस्थाप्य व्रतं शंभोनिवेदयेत् । शिवं प्रदक्षिणीकृत्य पश्चाद्देवं क्षमापयेत् ॥९॥ श्रद्धया यः करोतीदं व्रतं त्रिदशपूजितम् । सूर्यायुतप्रतीकाशं विमानं सार्वकामिकम् ॥ १० ॥ आरुह्य स्त्रीसहस्रैश्च गर्नानाविधैर्वृतः । याति माहेश्वरं स्थानं यग्न गत्वा न शोचति ॥११ ।। तत्र माहेश्वरान्भोगान्भुक्त्वा कल्पशतत्रयम् । तदन्ते वैष्णवान्भोगान्भुते विष्णोः समीपतः ।। १२ ।। • पश्चाद्भोगसमायुक्तो ब्रह्मलोके महीयते । ब्रह्मलोकात्परिभ्रष्टः प्राजापत्यान्समश्नुते ।। १३ ।। तस्माल्लोकाच्युतः पश्चात्सर्वलोकनमस्कृतः । सोमलोकं समासाद्य भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् ॥ १४ ॥ सोमाद्देवेन्द्रगन्धर्वपक्षलोकमनुत्तमम् । भुक्त्वा तत्र महाभोगांस्तदन्ते मेरुमूर्धनि ॥१५॥ तदन्ते.लोकपालानां लोकानासाद्य मोदते । ततः कर्मावशेषेण पृथिव्यामेकरोद्भवेत् ॥ १६ ॥ उमामहेश्वरं नाम व्रतं सर्वमुखपदम् । शंकरेण पुरा गीतं पार्वत्याः पण्मुखस्य च ॥ १७ ॥ अगस्त्यः पण्मुखाल्लब्ध्वा प्राप्तवान्मे गुरुस्ततः। द्वैपायनान्मुनिवरात्माप्तवानहमुत्तमम् ॥ १८ ॥ अन्यच्छूलवतं नाम शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः । अमावास्यां निराहारो भवेदन्दं मुसंयमी ॥ १९ ॥ शलं पिष्टमयं कृत्वा वर्षान्ते विनिवेदयेत् । शिवाय राजतं पद्मं सुवर्ण कृतकर्णिकम् ॥ २० ॥ * शैवमेकामित्यादि वचन यधेत्यन्त कखगएडजझसजितपुस्तकेषु नास्ति । १ (क.ख,गज दता सिवा २ (घाड..)॥१६|| ३ (प.इ.क. ) °सयतः॥१९॥ ।

·उमामहेश्वरव्रतम्।] व्यासकृतम्। भक्त्या तु विन्यसेन्मूर्धि सर्वमन्यच पूर्ववत् । ब्रह्महत्पादिभिः पापमुक्तो याति परां गतिम् ॥ २१ ॥ लोकान्पूर्वोदितान्प्राप्य तदन्ते पृथिवीपतिः। पूर्णमास्याममावास्यामब्दमेकं दृढव्रतः ॥ २२ ॥ वर्षान्ते सर्वगन्धाढ्यां प्रतिमा विनिवेदयेत् । । पूर्ववत्फलमानोति बनानेन वै द्विजाः ॥ २३ ॥ अष्टम्यां च चतुर्दश्यामुपवासी जितेन्द्रियः। सर्वभोगसमायुक्तः शिवलोके महीयते ॥ २४ ॥ क्षमा सत्यं दया दानं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । शिवपूजाऽनिहवनं संतोपोऽस्तयता तथा ॥ २५ ॥ सर्वव्रतेष्वयं धर्मः सामान्यो दशधा स्मृतः ॥ २६ ॥ अन्यतं पापहरं शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः । पण्मुखस्य पुरा प्रोक्तं देवदेवेन शंभुना ॥ २७ ॥ कैलासशिखरासानं देवदेवं जगद्गुरुम् । प्रणम्य विधिवद्भक्त्या पप्रच्छ गिरिजासतः ॥ २८ ॥ स्कन्द उवाच-केन तेन भगवन्सौभाग्यमतुलं भवेत् । पुत्रपौत्रधनैश्वयं मनुजः मुखमेधते ॥ २१ ॥ तन्मे बद महादेव व्रतानामुत्तमं व्रतम् । पेन चीणन देवेश नरो राज्यं च विन्दति ॥ ३० ॥ राजीव जायते नारी अपि दासकुलोद्भवा । राजपुत्रो जयेच्छन्गरुडः पन्नगानिव ॥ ३१॥ ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वं प्राप्य सर्वाधिको भवेत् । वर्णाश्रमविहींनोऽपि सोऽपि सिद्धिं च विन्दति ॥ ३२ ॥ ईश्वर उवाच-शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि व्रतानामुत्तमं व्रतम् । अस्ति दूर्वागणपतेवतं त्रैलोक्पविश्रुतम् ॥ ३३ ॥ भगवत्या पुरा चीणं पार्वत्या पद्मया सह । सरस्वल्पा महेन्द्रेण विषणुना धनदेन च ॥ ३४ ॥ अन्यैश्च देवैर्मुनिभिर्मन्धः किंनरैस्तथा । महत्वादिभिरित्यादि प्रतिमा विनिवेदयोदत्यन्त घडसंहितपन्नक्योर्नास्ति। * इदका घडसाइतपुस्तस्या स्ति। १(घड ) या बन चा०] ·. १६० सौरपुराणम्, [विचत्वारिंशाध्याये चीर्णमेततं सधैः पुरा कल्पे पढानन ॥ ३५ ॥ चतुर्थी या भवेच्छुच्छा नभोमासस्य पुण्यदा। तस्यां व्रतमिदं कुर्यात्कार्तिक्यां वा पडानन ॥ ३६॥ गजाननं चतुर्बाहुमेकवन्तं विपाटितम् । विधाय हेना विघ्नेश हेमपीठासनस्थितम् ॥ ३७॥ तथा हेममयों दूर्वा तदाधारे व्यवस्थिताम् । संस्थाप्य विघ्नहर्तारं कलशे ताम्रभाजने ॥ ३८॥ वेष्टितं रक्तवस्त्रेण सर्वतो भद्रमण्डले । पूजयेद्क्तकुसुमैः पत्रिकाभिश्च पञ्चभिः ॥ ३९ ॥ विश्वपत्रमपामार्ग शमी दूर्वा हरिभिया? | अन्यैः सुगन्धिकुसुमैः पत्रिकाभिः सुगन्धिभिः ॥ ४० ॥ फलैश गोदकैः पश्चादुपहारं प्रकल्पयेत् । यथावदुपचारैस्तु पूजयामि जगत्पते ॥ ४१ ॥ इत्युक्वा श्रद्धया नूनं पूजयेगिरिजामुत्तम् । एहि देव हेरम्ब विराज गजानन ।। उपविश्याऽऽसनं देव सर्वकामप्रदोभव॥४२॥इत्यावाहनासनमन। उमामृत नमस्तुभ्यं विश्वव्यापिन्सनातन । विप्नौघं छिन्धि सकलमध्ये पाचं ददामि ते||४३||इत्पर्यपाद्यमम्रः। गणेश्चराय देवाप उमापुत्रायवेधसे । पूजामथ प्रयच्छामि गृहाण भगवनमः ॥४४॥इतिगन्धमत्रः।। विनायकाय शूराय वरदाय गजानन । उमासुताय देवाय कुमारगरवे नमः ॥ ४५ ॥ लम्बोदराय वीराय सर्वविनौयहारिणे ॥४६॥ इतिपुष्पमश्रः ।। उमालमलसंभूत दानवानां वधाय वै । अनुग्रहाप लोकानां स देवः पातु विश्वभुम् ॥४७॥ इतिथूपमन्त्रः।। परं ज्योतिः मकाशाय सर्वसिद्धिप्रदाय च । तुभ्यं दीपं पदास्यामि महादेवात्मने नमः ॥४८|| इतिदीपमनः।। * घहमतपुस्तके वा भोको नास्ति । + परसातपुस्तप्पिा मोशाय नास्त । * समापुस्ता विना सवादर्भपुस्लयेषु पूजयामीत्यादि ननामत शहा नास्ति । (प.र.नंगा ।

·उपमहेश्वरबतम] च्यासकतम् । गणानां त्वा गणपति हवामहे कवि कवीनामुपमश्रवस्तमम् । ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आ नः शृण्वन्नूतिभिः सीद सादनम् ||४९|| इत्पुपहारमनः।। गणेश्वर गणाध्यक्ष गौरीपुत्र गजानन । व्रतं संपूर्णतां यातु त्वत्मसादादिभानन ॥५०॥ इतिमार्थनामन्त्रः।। एवं संपूज्य विभेशं यथा विभवविस्तरैः। सोपस्कर गणाध्यक्षमाचार्याय निवेदयेत् ॥ ५ ॥ गृहाण भगवन्ब्रह्मेन्गणराजं सदक्षिणम् । व्रतं त्वद्वचनादध संपूर्ण यातु सुव्रत ।। ५२ ॥ इतिदानमा एवं यः पञ्च वर्षाणि कृत्वोद्यापनमाचरेत् । इप्सितालभते कामान्देहान्ते शाकरं पदम् ॥ ५३॥ अथवा शुक्लपक्षस्य चतुर्थो संयतेन्द्रियः । कुर्याद्वषत्रयं त्वेवं सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् ।। ५४ ॥ उद्यापनं विना यस्तु करोति व्रतमुत्तमम् । तेन शुक्लतिलैः काय मातम्नानं पढानन ।। १५ ।। हेना वा रजतेनापि कृत्वा गणपतिं बुधः । पञ्चगव्यैश्च मुम्नाप्प दूर्वाभिः संमपूजयेत् ॥ ५६ ॥ मन्त्रैश्च दशभिर्भक्त्या दूर्वायुक्तः शिखिध्वज ! इत्येवं कथितं वत्स सर्वसिद्धिमदं शुभम् ।। व्रतं दूर्वागणपतेः किमन्यच्छ्रोतुमर्हसिं || ५७ ॥ २२३८ ॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनफसंवाद उमामहेश्वर- दुर्वागणपतिव्रतकथनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४३॥ ऋपय ऊचुः-मृदादिरनपर्यन्तैव्यैः कृत्वा शिवालयम् । यत्फलं लभते मर्पस्तन्नो वक्तुमिहाई सि ॥१॥ सूत उवाच-शृणुध्वमृषयः सर्वे प्रभावं परमेष्टिनः । शिवालयस्य करणारफलमानन्त्यमुच्यते ।। २ ॥ अपि लोष्ठमयं वाऽपि य. करोति शिवालयम् । सर्वपत्नन विमेन्द्रा धर्मकामाधमुक्तये ॥३॥ (7) मन्नतग १7 ·१६२ सौरपुराणम् [चतुश्चत्वारिंशाध्याये कैलासाख्यं च यः कुर्यात्मासादं परमेष्ठिनः । माख्यं मन्दराख्यं वा तुहिनाद्रिमथापि वा ॥ ४ ॥ निषधांति च नीलाद्रि महेन्द्राख्यं द्विजोत्तमौः। स तत्पर्वतसकाशैविमानः सार्वकामिकैः ॥५॥ गत्वा शिवपदं दिव्यं शिववन्मोदते चिरम् । महामलपपर्यन्तं भुक्त्वा भोगान्पथेप्सितान् ॥ ६ ॥ तंदन्ते विषयांस्त्यक्त्वा शिवसायुज्यमामुयात् । पतितं खण्डितं वाऽपि जीर्ण वा स्फुटितं तथा ॥ ७॥ कारपेत्पूर्ववद्यस्तु सुधाद्यैः सुमनोहरैः । प्राकारं मण्डपं वाऽपि प्रासादं गोपुरं तथा ॥ ८॥ कर्तुरभ्यधिकं पुण्यं लभते नात्र संशयः । वृत्त्यर्थं वा प्रकुति नरः कर्म शिवालये ॥ ९ ॥ यः प्रयाति न संदेहः स्वर्गलोके सबान्धवः । यश्चाssत्मभोगसिद्धयर्थमपि रुद्रालये सकृत् ॥ १० ॥ कर्म कुर्याद्यदि मुवं लध्वा सोऽपि प्रमोदते । यदाऽशक्तो भवेन्मयः भासादं कर्तुमीश्वरे ॥ ११ ॥ समाजनादिभिर्वाऽपि सर्वान्कामानाप्नुयात् । संमार्जनं तु यः कुर्यान्माजेन्या मृदुसूक्ष्मया ॥ १२॥ चान्द्रायणसहस्त्रस्य फलं मासेन लभ्यते । शिवस्य पुरतो वह्नि संस्थाप्याभ्यर्च्य शंकरम् ॥ १३ ॥ जुहुयांदात्मनो देह यः स याति शिवं पदम् । शिवक्षेत्रे निराहारो भूत्वा प्राणान्परित्यजेत् ॥ १४ ॥ शिवसायुज्यमानोति प्रसादात्परमेष्ठिनः । अथाऽऽत्मचरणौ छित्वा शिवक्षेत्रे वसेनरः ॥ १५॥ देहान्ते शियातायुज्यं लभते नात्र संशयः। फलं यदश्वमेधस्य तदेव क्षेत्रदर्शनात् ॥ १६ ॥ शताधिकं प्रवेशाच्च द्विगुणं लिङ्गदर्शनात् । तस्माच्छतगुणा पूजा जलनानं ततोऽधिकम् ॥ १७ ॥ १(स.ग.) पास्य च । २ (घ४. च ज ) °मा: 1 तनु प० ३'(क. स ग ) गाभनोरमान । ४ ( क. स ग स ) नन्दते ।व०५ (ध में | हम यातिन 11 ६ (सन) गणरण (घ ८, च ज ) ०.ते परम स्थान | ·. जहादिबानफलधनम्। व्यासकृतम् । सलमानाच विमेन्द्राः क्षीरसानं शताधिकम् । दधा सहसमाख्यातं मधुना तच्छताधिकम् ।। १८ ॥ आनन्तं सीपपा सानं वाससा तच्छताधिकम् । तस्मात्कोटिगुणं पुण्यं पञ्चत्वं शंकरालये ॥ १९ ॥ तस्माच्छतगुणं पुण्यं नियमेयेस्त्पजेत्तनुम् । प्रदक्षिणात्रयं फुर्याधः प्रसादं समन्ततः ॥ २० ॥ सव्यापसम्पध्यान मृदु गत्वा शुचिर्नरः । पदे पदेऽश्वमेधस्य यज्ञस्य फलमामुयात् ।। २१ ॥ दुसमा खलु या मुक्तिरनापासेने देहिनाम् । जायते कर्मणा पेन.शृणुध्वं तद्विजोत्तमाः ॥ २२ ॥ गोचर्ममानं संलिप्य मण्डलं गोमपेन च । चतुरखं विधानेन चाटिरभ्युक्ष्प मन्त्रवित्।। २३ ॥ अलंकृत्य वितानाधेरऽपि मनोहरैः। बुद्धदैरधचन्द्रश्च स्वर्णैरवस्थपनकैः ।। २४ ।। सितविकसितः पये रक्तैनीलोत्पलैस्तथा । विमानेन विचित्रेण मुक्तादाना द्विमोसमाः॥२५॥ सितमृत्पात्रकैश्चैव मुलक्षणेः पूर्णकुम्भकैः । फलपल्लवमालाभिर्वैजयन्तीभिरंगुकैः ।। २६ ॥ पञ्चाशीपमालाभि पैश्च विविधैस्तथा । पञ्चाशदलसंयुक्तं लिखित्वा पपमुत्तमम् ।। २७ ॥ तद्वद्वर्णेस्तथा चूर्णः श्वेतचूर्णरथापि च । एकहस्तममाणेन कृत्वा पञ विधानतः ।। २८.।। फाणकार्या न्यसेविं देव्या देवेश्वरें भवम् । पर्णानि विन्यसेद्वणे रुद्रः प्रागाधनुक्रमात् ।। २९ ।। पणवादिनमोन्तानि सर्ववर्णानि स्वताः। मंपूज्य सुरश्रेष्ठ गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ।। ३० 1. माअणान्भोजयेत्चन्न पञ्चाशद्विधिपूर्वकम् । अक्षमालोपवीतं च कुण्डले च कमण्डलुम् ।। ३१ ॥ घड साहनपुरतम्योरय सोको नास्ति। + पडल्यागतातो सिनारगोरियामा नाति 1(प...) + मोरनिण(प.ए.ज.) न विमान !(प....) FRERTyo IT...... १०,५(क.....ONARI . - ·. सौरपुराणम् चितुश्चत्वारिशाध्याये आसनं च तथा दण्डमुष्णीपं वन्नमेव च । दत्त्वा सेषां द्विजेन्द्राणां देवदेवाय शंभवे ॥ ३२ ॥ महाचरुं निवेयेवं कृष्णं गोमिथुनं तथा । अन्से च देवदेवाय दत्वा तद्वर्णमण्डलम् ॥ ३३ ॥ योगोपयोगिद्रव्याणि शिवाय विनिवेदयेत् । ओंफाराचं जपेद्धीमान्प्रतिवर्णमनुक्रमात् ॥ ३४ ॥ एवमालिख्य यो भक्त्या वर्णमण्डलमुत्तमम् । यत्फलं लभते मर्त्यस्तद्वदामि समासतः ॥ ३५ ॥ सालान्चेदान्यथान्यायमधीत्य विधिपूर्वकान् । इष्ट्वा यज्ञैर्यधान्यायं ज्योतिष्टोमादिभिः क्रमात् ।। ३६ ॥ ततो विश्वजिता चेष्वा पुत्रानुत्पाद्य मादृशान् । वानप्रस्थाश्रमं गत्वा सदारः साग्निरेव च ।। ३७ ॥ चान्द्रायणादिकान्कृत्वा सर्वान्संन्यस्य वै द्विजाः । ब्रह्मविद्यामधीत्यैव ज्ञानमापाद्य यनतः ।। २८ ॥ ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्य योगिवत्फलमानुयात् । तत्फलं लभते सर्व वर्णमण्डलदर्शनात् ॥ ३९ ॥ येन केनापि वाऽऽलिख्य प्रलिप्याऽऽपतनाश्रमम् । उत्तरे दक्षिणे वाऽपि पृष्ठतो वा द्विजोत्तमाः ॥ ४० ॥ चतुष्कोणेऽपि वा चूर्णैरलंकृत्य समन्ततः । विकीर्य गन्धकुसमीपर्दोपैश्चतुर्विधैः ॥ ४१ ॥ मार्थयेदेवमीशानं शिवलोकं स गच्छति ॥ ४२ ॥ नत्र भुक्त्वा महान्भोगान्कल्पकोटिशतं नरः। स्वदेहगन्धैश्च शुभैः पूरयशिवमन्दिरम् ।। ४३ ॥ क्रमानान्धर्वमासाथ गन्धर्वेश्च सुपूजितः। क्रमादागत्य लोकेऽस्मिनराजा भवति वीर्यवान् ॥ ४४ ।। आपः पता भवन्स्पेता वसपताः समुद्भवाः । अफेना मुनिशाला नादेयाश्च विशेषतः ॥ ४५ ॥ तस्मादै सर्वकार्याणि वैदिकानि द्विजोत्तमाः। अदिः कार्याणि सततं प्रताभिः सर्वसिद्धये ।। ४६ ।। . १.T.ROTu... मन में-(. ०५ : ।

·१६५ अहिंसाफलकथनम्। व्यासकृतम्। आहेसा तु परो धर्मः सर्वेषां पाणिनां यतः। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वनपतेन कारयेत् ॥ ४७॥ यदानममयं पुण्यं सर्वदानोत्तमोचमम् । तस्मात्सा परिहर्तव्या हिंसा सर्वत्र सर्वदा ।। ४८ !! मनसा कर्मणा वाचा सर्वभूतहिते रताः। पदा दर्शितपन्धानः शिवलोकं व्रजन्ति ते ॥ ४९।। त्रैलोक्यमखिलं हत्वा यत्पापं जायते नृणाम् । शिवालये निहत्यैकमपि तत्यापमानुयात् ॥ ५० ॥ शिवार्थ सर्वदा कार्या पुष्पहिंसा द्विजोत्तमैः । यज्ञार्थ पशुहिंसा च राज्ञा दुष्टस्य शासनम् ॥ ५१ ॥ ने हन्तव्याः वियः सर्वा अत्रेश्व कुलसंभवाः । ग्रह्महत्यासमं पापमानेय्या वधतो भवेत् ।। ५२॥ बियः सर्वान हन्तव्या सर्वेश्चैव द्विजातिभिः । सर्वधर्मेषु विप्रेन्द्राः पापकर्मरता अपि ॥ ५३॥ तस्मादहिंसादियुतः शान्तः शिवजनप्रियः । भक्ति शिवे सभास्थाय तस्मिन्जन्मनि मुच्यते ॥ ५४॥ विश्वेश्वरे विरूपाक्षे विश्वव्यापिनि विश्वगे। मर्वमन्पत्परित्यज्य भक्तिः कापी मनीषिभिः ॥ ५५॥ पुत्रवित्तादिषु पथा सक्तं विनं सदा नृणाम् । तथा सद्विरूपाक्षे दूरं किं शांकरं पदम् ।। ५६ ॥ भजन्ते ये यथा शंभं फलं तेषां तथाविधम् । प्रपच्छति महादेवो भक्तिनवास्ति निष्फला ॥ ५७ ॥ उच्छिष्टः पूजपेदीशं मोहान्धो पहिजाधमः । पिशाचलोके विपुलाम्भोगान्भुतेः स मानवः ॥ ५८ ॥ संकद्धा राक्षसस्थानमभक्षी याक्षमाप्नुयात् । गानशीलो हि गान्धर्व नृत्यशीलस्तथैव च ।। ५२ ।। ख्यातिशीलस्तथैवेन्द्रमभक्षश्चान्द्रमामुयात् । मापन्या पूजपेदीशमदमेकं निरन्तरम् ॥ ६० ॥ प्राजापत्पमयाऽऽसाच सृष्टिकर्ता स्वयं भवेत् । ग्रामं च मणवेनैव तेनैवाSSमोति वैष्णवम् ।। ६१!! . १. प. भ.स .२.१.} 11.1 ·१६४ सौरपुराणम् [चतुश्चत्वारिशाध्याये आसन च तथा दण्डमुण्णीपं वस्त्रमेव च । दत्वा सेषां द्विजेन्द्राणां देवदेवाय शंभवे ॥ ३२ ॥ महाचरुं निवेयेवं कृष्णं गोमिथुनं तथा । अन्ते च देवदेवाय दत्वा तद्वर्णमण्डलम् ॥ ३३ ॥ योगोपयोगिद्रव्याणि शिवाय विनिवेदयेत् । ओंकाराचं जपेद्धीमान्मतिवर्णमनुक्रमात् ॥ ३४ ॥ एवमालिख्य यो भक्त्या वर्णमण्डलमुत्तमम् । 'यत्फलं लभते मर्त्यस्तद्वदामि समासतः ॥ ३५ ॥ साक्षान्वेदान्यथान्यायमधीत्य विधिपूर्वकान् । इष्ट्वा यज्ञैर्यधान्यायं ज्योतिष्टोमादिभि क्रमात् ॥ ३६ ।। ततो विश्वजिता चेष्ट्वा पुत्रानुत्पाद्य मादृशान् । वानप्रस्थाश्रमं गत्वा सदारः सामिरेव च ।। ३७ ॥ चान्द्रायणादिकान्कृत्वा सर्वान्संन्यस्य वै द्विजाः । ब्रह्मविद्यामधीत्यैव ज्ञानमापाद्य यत्नतः ।। ३८ ॥ ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्य योगिवत्फलमाप्नुयात् । तत्फल लभते सर्व वर्णमण्डलदर्शनात् ॥ ३९ ॥ येन केनापि वाऽऽलिख्य प्रलिप्याऽऽयतनाश्रमम् । उत्तरे दक्षिणे वाऽपि पृष्ठतो वा द्विजोत्तमाः ॥ ४० ॥ चतुष्कोणेऽपि वा चूर्णैरलंकृत्य समन्ततः । विकीर्य गन्धकुसुमैःपैश्चतुर्विधैः ।। ४१ ॥ मार्थयेद्देवमीशानं शिवलोकं स गच्छति ॥ ४२ ॥ तत्र भुक्त्वा महान्भोगान्कल्पकोटिशतं नरः । स्वदेहगन्धैश्च शुभैः पूरयशिवमन्दिरम् ॥ ४३ ॥ क्रमानान्धर्वमासाद्य गन्धर्वेश्च सुपूजितः। अमादागत्य लोकेऽस्मिन्राजा भवति वीर्यवान् ॥ ४४ ॥ आपः पृता भवन्त्येता वन्त्रपूताः समुद्भवाः । अफेना मुनिशार्दूला नादेयाश्च विशेषतः ॥ ४५ ॥ तस्माद सर्वकार्याणि वैदिकानि द्विजोत्तमाः। अदिः कार्याणि सतत प्रताभिः सर्वसिद्धये ॥ ४६॥ L (व इ २ )स्य नि०] - ( ब ग. ज ) काम वा स य ३(4 रन') "५ रनोद ·१६५ . हिंसाफलकथनम्।] व्पासत्तम् । हिंसा तु परो धर्मः सर्वेषां प्राणिनां पतः। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वनपूतन कारपेत् ।। ४७॥ पदानमभयं पुण्यं सर्वदानोत्तमोचमम् । तस्मात्सा परिहर्तव्या हिंसा सर्वत्र सर्वदा ॥ ४८ ॥ मनसा कर्मणा वांचा सर्वभूतहिते रताः । पदा दर्शितपन्थानः शिवलोकं ब्रजन्ति ते ॥४९॥ त्रैलोक्यमखिलं हत्वा यत्पाप जायते नृणाम् । शिवालये निहत्यैकमपि तत्पापमानुयात् ॥ ५० ॥ शिवाय सर्वदा कार्या पुष्पहिंसा द्विजोत्तमैः । यज्ञार्थं पशुहिंसा च राज्ञा दुष्टस्प शासनम् ॥ ५१ ।। ने हन्तव्याः स्त्रियः सर्वा अत्रेश्च कुलसंभवाः । ब्रह्महत्यासमं पापमानेय्या वधतो भवेत् ॥ ५२॥ त्रियः सर्वा न हन्तव्या सर्वेश्चैव द्विजातिभिः ! सर्वधर्मपु विप्रेन्द्राः पापकर्मरता अपि ॥ ५३ ॥ तस्मादहिंसादियुतः शान्तः शिवजनप्रियः । भक्ति शिवे समास्थाप तस्मिञ्जन्मनि मुच्यते ।। ५४ ॥ विश्वेश्वरे विरूपाक्षे विश्वव्यापिनि विश्वगे। मर्वमन्यत्परित्यज्य भक्तिः कार्या मनीषिभिः ।। ५५॥ पुत्रवित्तादिषु यथा सक्तं यित्नं सदा नृणाम् । तथा सद्विरूपाक्षे दूरं किं शांकरं पदम् ॥ १६ ॥ भजन्ते पे यथा शंभं फलं तेषां तथाविधम् । प्रयच्छति महादेवो भक्तिवास्ति निष्फला ।। ५७ ॥ उच्छिष्टः पूजयेदीशं मोहान्धो यहिजाधमः । पिशाचलोके विपुलान्भोगान्भुझे स मानवः ।।५८॥ संसद्धो राक्षसस्थानमभक्षी याक्षमाप्नुयात् । गानशीलो हि गान्धर्व वृत्पशीलस्तथैव च ।। ५२ ॥ ख्यातिशीलस्तथैवैन्द्रमभक्षश्चान्द्रमाप्नुयात् । गापच्या पूजयेदीशमब्दमेकं निरन्तरम् ।। ६० ॥ प्राजापत्यमथाऽऽसाद्य सृष्टिकर्ता स्वयं भवेदं । । ब्राझं च गणवेनैव तेनैवाऽऽमोति वैष्णवम् ।। ६१॥ १. (प. द. म.ज.) मह°१२ (य. २,९२ ! प्रम।

·सौरपुराणम् [पश्चचत्वारिंशाधलागे
श्रद्धया सकदेवापि समभ्यर्च्य महेश्वरम् ।
रुद्रलोकमनुमाप्य रुद्रैः सार्ध प्रमोदते ॥ ६२ ॥
य इमं पठतेऽध्यायं श्रद्धया शिवसंनिधौ ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो अबलोके महीयते ॥ ६३ ॥ २३०१ ॥
इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे शिवालय-
करणादिफलकथनं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ ।।
ऋषय ऊचुः-भूयोऽपि श्रोतुमिच्छामो माहात्म्यं परमेष्ठिनः ।
कथं सर्वात्मको रुद्रः कथं पाशुपतं व्रतम् ॥ १॥
ब्रूहि सूत महाभाग सर्वमेतदसंशयम् ।
कथ नो जायते भीतिः श्रोतु शिवकथामृतम् ॥ २ ॥
मूत उवाच-पुरा ब्रह्मादयो देवा द्रष्टकामा महेश्वरम् ।
मन्दर प्रययुः सर्वे शंभोः मियतरं गिरिम् ॥ ३ ॥
स्तुत्वा प्राञ्जलयो देवा हरस्य पुरतः स्थिताः ।
तान्दृष्ट्वाऽथ महादेवो लीलया परमेश्वरः ॥ ४ ॥
तेषामपहृत ज्ञानं ग्रह्मादीनां दिवौकसाम् ।
देवा हपृच्छन्स्तं देवमात्मानं पुरतः स्थितम् ॥ ५॥
आसस्ते सक्रदज्ञानात्तमाहु. को भवानिति ।
अब्रवीगवानीशो ह्यहमेव पुरातनः ॥ ६ ॥
आसं प्रथममेवाहं वामित) च सुरोत्तमाः।
भविष्यामि च लोकेऽस्मिन्मत्तो नान्योऽस्ति कश्चन ॥ ७॥
व्यतिरिक्तं च मत्तोऽस्ति नान्यत्किचित्झरोत्तमाः।
नित्यानित्योऽहमेवास्मि ब्रह्माऽहं ब्रह्मणस्पतिः ॥ ८॥
दिशश्च विदिशश्चैव प्रक्रतिश्च पुमानहम् ।
त्रिष्टुब्जगत्यनुष्टुप पतिउछन्दस्रयीमयः ॥ ९ ॥
सत्योऽहं सर्वतः शान्तनेताम्रिगौरहं गुरुः।
गौर्यहं च हरश्चाहं द्यौरहं जगतां प्रभुः ॥ १० ॥
श्रेष्ठोऽहं सर्वतत्त्वानां वरिष्ठोऽहमपां पतिः ।
आपोऽहं भगवानीशस्तेजोऽह वेदिरम्यहम् ॥ ११ ॥
* चछसज्ञितपुस्तक्योरेवेद भोकाध वर्तत ।
१ ( क स ग च छ ज ) १स्य नो । २ (घ.' च.ज.) तु त्वदूचना
३ ( क स ग घ. र च झप्पन १४ ( क ख ग घ ) स्रष्टाह। ५(घ.प.
-
ज.) ०६ च
सुरोनमा
॥११॥

·महेश्वरसुरसंवादः] व्यासकृतम्। ग्वेदोऽहं यजुर्वेदः सामवेदोऽहमात्मभूः । अर्थर्वणोऽध मनोऽहं तथा चाटिरसां वर ॥ १२ ॥ इतिहासपुराणानि कल्पोऽहं कल्पना छहम् । अक्षरं व क्षरं चाई क्षान्तिः शान्तिरहं खगः ॥ १३ ॥ गुह्योऽहं सर्ववेदेषु आरण्योऽहमजोऽप्यहम् । पुष्करं च पवित्रं च मध्यं चाहं ततः परम् ।। १४ ॥ बहिचाहं तथा चान्तः पुरस्तादहमव्ययः । ज्योतिश्चाई तमश्चाई ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।। १५॥ बुद्धिश्चाहमहंकारस्तन्मात्राणीन्द्रियाणि च । एवं सर्व च मामेव यो वेद स मुरोसमः ॥ १६ ॥ स एव सर्ववित्सर्वः सर्वात्मा सर्वदर्शनः ।। गां गोभिवाह्मणान्सर्वान्ब्रामण्येन हवीपि च ॥ १७ ॥ हेविषा पस्तथा सत्यं सत्येन च मुरोत्तमाः । धर्म धर्मेण च तथा तर्पयामि स्वतंजसा ॥ १८ ॥ इत्यादि भगवानुक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत । नापश्यंस्ते ततो देवं रुद्रं परमकारपम् ॥ १९ ॥ ते देवाः परमात्मानं रुद्रं ध्यायन्ति शंकरम् । सनारायणका देवाः सेन्द्राश्च मुनयस्तथा ।। २० ।। ततोलवाहवो (?) देवा दस्तुवशंकरं तदा । देवा ऊचुः-प एप भगवान्रुद्रो ब्रह्मा विष्णुमहेश्वरः ॥ २१ ॥ स्कन्दश्चाग्निस्तथा चन्द्रो भुवनानि चतुर्दश । भूतानि च तथा सूर्यः सोमाघष्टौ ग्रहास्तथा ॥ २२ ॥ पाणः कालो यमो मृत्युरमृतं परमेश्वरः । भूतं भव्यं भविप्पं च वर्तमानं महेश्वरः ॥ २३ ॥ विश्वं कृत्स्नं जगत्सर्व सत्यं तस्मै नमो नमः । ओमादौ च तथा मध्ये अभुवःस्वस्तथैव च ।। २४ ।। अन्ते त्वं विश्वरूपोऽसि शीपं च जगतः सदा । अकस्त्वं द्विविधांचंमधस्तत्वं सरेश्वरः ॥ २५ ॥ . ....ग. ज..) पगा। () 3 (स..... तमम् ॥१६॥ ४ ( क. . ग ज ..) मा गाभाग ! . ( . . . ) भाग' ! १(१.प.अ.) TrRE.५१.), (.....)

·. मौरपुराणम् [पत्रचत्वारिकाध्याये *शान्तियं त्वं तथा पुष्टिस्तुष्टिश्चाप्पहुतं हृतम् । विश्वं चैव तथाऽविश्वं दत्तं चादत्तमीश्वरः ॥ २६ ॥ अंत वाऽप्यथवा देव परमप्यपरं ध्रुवम् । परायणं सतां चैव असतामपि शंकर ॥ २७ ॥ अपाम सोमममृता अभमागन्म ज्योतिरविदाम देवान् । किं नूनमस्मान्कृणवदरातिः किमु धूर्तिरमृत मर्पस्य ॥ २८ ॥ एतज्जगद्वेदितव्यमक्षरं सूक्ष्ममव्ययम् । प्राजापत्यं पवित्रं वा सौम्यमग्राममग्रियम् ॥ २९ ॥ आमेनापि चाऽऽग्नेयं वायम्पेन समीरणम् । सौम्पेन सौम्यं असते तेजसा स्वन लीलया ॥ ३० ॥ तस्मै नमोऽपसंहर्ने महापासाय शूलिने । हृदिस्था देवताः सर्वा हृदि प्राणाः प्रतिष्ठिताः ॥ ३१ ॥ हदि त्वमसि योनिस्त्वं तिस्रो मात्राः परस्तु सः । शिरथोत्तरतस्तस्य पादो दक्षिणतस्तथा ॥ ३२॥ स यो जीवोत्तरः साक्षात्स ओंकारः सनातनः । ओंकारो यःसवै देवः प्रणवो व्याप्य तिष्ठति ॥ ३३ ॥ अनन्ततारः सूक्ष्मश्च शुक्ल वैद्युतमेव च । परब्रह्म स ईशान एको रुद्रः स एव च ॥ ३४ ॥ भवान्महेश्वरः साक्षान्महादेवो न संशयः । ऊर्ध्वमुन्नामयत्येवं स ओंकारः प्रकीर्तितः ॥ ३५ ॥ मांणामयति यत्तस्मात्मणवः परिभापितः । मत, व्याणसि गतस्मात्सर्वव्यापी सनातन ॥३६॥ ब्रह्मा हरिश्च भगवानाद्यन्तं नोपलब्धवान् । यथाऽन्ये च ततोऽनन्तो रुद्रः परमकारणम् ॥ ३७ ।। यत्तारपति संसारातार इत्यभिधीयते । सूक्ष्मो भूत्वा शरीराणि सर्वदा घधितिष्ठति ॥ ३८॥ तस्मात्सूक्ष्मः सदा ख्यातो भगवान्नीललोहितः । नीलच लोहितश्चैव प्रधानपुरुषान्वयात् ॥ ३९ ॥ * घहसानतपुस्तक्यौरय योमा नास्ति । + उसहितपुस्तकेय धोको नास्ति। के स.ग ) ते प्राप्य कृत २० २ (व स स ) प्राण्य भ्रगति यत्तस्मा (घ, न भवित' । ४ (क. म्ब ग. ६.) च यता !

·वस्तुतिः।] व्यासकृतम् । स्कन्दतेऽस्य यते शुक्र ततः शुक्रमयीति च । विद्योतयति यत्तस्माद्वैतं परिगीयते ॥ ४० ॥ बृहत्वार्द्धहणाझ हते च परांपरम् । तस्माद्धृहति यत्तस्मात्परं ब्रह्मेति कीर्तितम् ॥ ४१॥ अद्वितीयोऽथ भगवांस्तरीयः शिव ईशते (?)। ईशानमस्प जगतः स्वदृशं बभ्रमीश्वरम् ॥ ४२ ॥ ईशानमिन्द्र तस्थुषः सवैपामपि सर्वदा। ईशानः सर्वविद्यानां यत्तदीशानमुच्यते ॥ ४३ ॥ यदीक्षते च भगवानिरीक्षयति चान्यथा । आत्मज्ञानं महादेवो योगो.गमयति स्वयम् ॥ ४४ ॥ भगांवोच्यते तेन देवदेवो महेश्वरः। सालोकान्क्रमेणैव वो गृह्णाति महेश्वरः॥ विसृजत्पेष देवेशो वासपत्यपि लीलया ॥ ४५ ॥ एप हि देवः प्रदिशो नु सर्वाः पूर्वो हि जातः स उ गर्भ अन्तः । स एव जातः सजनिष्यमाणः प्रत्यञ्जनास्तिष्ठति सर्वतोमुखः।।४।। उपासितव्यं यनेन तदेतत्सद्रिरप्रियम् । यतो वाचो निवर्तन्त अप्राप्य मनसा सह ॥४७॥ तदग्रहणमेवेह यद्वाग्वदति यततः । अपरं च परं चेति पारायणमिति स्वपम् ॥४८॥ वदन्ति वाचः सर्वज्ञ शंकरं नीललोहितम् । ऍप सर्वो नमस्तस्मै पुरुपः पिङ्गलः शिवः ॥ ४२ ॥ स एकः स महारुद्रो विश्वं भूतं भविष्यति । भुवनं बहुधा, जातं जायमानमितस्ततः ॥ ५० ॥ हिरण्पवाहु गवाहिरण्पमपि चश्चरः। अम्बिकापतिरीशानो हेमरेता नृपध्वजः ॥ ११ ॥ उमापतिविरुपाक्षो विश्वभुग्विश्ववादनः । ब्रह्माणं विदधे योऽसो पुत्रमः सनातनम् ॥ १२ ॥ महिणोति स्म तस्मै च नानमात्मप्रकाशकम् । तमेकं पुरुष रुद्रं पुरुहतं पुरुतम् ॥ ५३ ।। (1... प.) on २ (7.ग.) म १३ (.:..) HTTORE.. अग ५ ग.) २.....} oirl (x rin ·सौरपुराणम् पञ्चचत्वारिंशाध्याये वालाममात्रं हृदयस्य मध्ये विश्वदेवं वद्विपं वरेण्यम् । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेपाम् ॥ ५४॥ महतोऽपि महीयान्स अणोरप्यणुरव्ययः। गुदायां निहितश्चाऽऽरमा जन्तोरस्य महेश्वरः ॥ ५५॥ विश्वं भूतं च विश्वस्प कमलं स्पादि स्वयम् । गहरं गगनान्तस्थं विश्वान्तश्चोर्ध्वतः स्थितम् ॥ ५६ ॥ तत्रापि शुभं गगनाकारं परमेश्वरम् । वालाग्रमा मध्यस्थमृतं परमकारणम् ॥ ५७ ॥ सत्यं ब्रह्म महादेवं पुरुपं कृष्णपिङ्गलम् । ऊर्ध्वरेतसमीशानं विरूपाक्षमजं ध्रुवम् ॥ ५८॥ अधितिष्ठति यो योनि योनिश्चैव स ईश्वरः । 'देहे पञ्चविधात्मानं तमीशानं पुरातनम् ॥ ५९॥ प्राणेऽप्यन्तर्मनसो लिङ्गमाहुर्यस्मिन्क्रोधो या च तृष्णा क्षमा च । तृष्णां छित्त्वा हेतुजातस्य मूलं भजस्व देव हरमेव केवलम् ॥६०॥ परात्परतरं चाऽऽहुंः परात्परतरं ध्रुवम् । ब्रह्मणो जनक विष्णोर्वतेवायोः सदाशिवम् ॥ ६१ ॥ ध्यात्वाऽमिना च समनि विशेद्वाचः पृथक्पृथक् । पञ्च भूतानि संयम्य मात्रागुणविधिक्रमात् ।। ६२ ॥ मात्राः पञ्च चतस्रश्च तिमात्रा द्विस्ततः परम् । एकमात्रममात्रं हि द्वादशान्तेष्ववस्थितम् ॥ ६३ ॥ स्थित्या स्थाप्यामृतो(?) भूत्वा व्रतं पाशुपतं चरेत् । एततं पाशुपतं चरिष्यामः समासतः ॥ ६४ ॥ अग्निमाधाय विधिवदृग्यजः सामसंभवैः। उपोषितः शुचिः स्त्रातः शुक्लाम्बरधरःस्वयम् ॥ ६५ ॥ शुक्लयज्ञोपवीती च शुकुमाल्यानुलेपनः । जुहुयाद्विरजा विद्वान्विरजा. स भविष्यति ॥ ६६ ॥ वायवः पञ्च शुद्ध्यर्थ वाड्मनश्चरणादयः । श्रोत्रे जिह्वा तथा प्राणं मनो बुद्धिस्तथैव च ।। ६७ ॥ । १(घ. ह. च. ज.) निदे। २ (२. स. ग. स. ९. I देह १०13 (घड ) र सा (च. ज ) जालराम ·पाशुपतव्रतम]] व्यासकृतम् । *शिरः पाणिस्तथ पाच पृष्ठोदरमनन्तरम् । जख्धे शश्चदुपस्थं च पायु मेहूं तथैव च ॥ ६८॥ स्वक्च मांसं च रुधिरं मेदोऽस्थीनि तथैव च । शब्द स्पर्श च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।। ६९ ।। भूतानि चैव शुध्यन्तां मद्देहे क्ष्मादयस्तथा । अन्तःमाणमनोज्ञानं शुध्यतां मे शिवेच्छया ।। ७० ।। हुत्वा पेन समिद्भिश्च वरुणाय यथाक्रमम् । उपसंहृत्य रुद्राग्निं गृहीत्वा भस्म यत्नतः ॥ ७१ ॥ अग्मिरित्यादिना धीमान्विमृज्याङ्गानि संस्पृशेत् । एतत्पाशुपतं दिव्यं व्रतं पाशविमोक्षणम् ॥ ७२ ॥ ब्राह्मणानां सतां पोतं क्षत्रियाणां तथैव च । वैश्यानामपि योग्यानां यतीनां च विशेषतः ॥ ७३ ॥ वानप्रस्थाश्रमस्थानां गृहस्थानां सतामपि । विमुक्तिविधिनाऽनेन दृष्ट्वा वै ब्रह्मचारिणाम् ।। ७४ ।। अग्निरित्यादिना सम्यग्गृहीत्वा हामिहोत्रकम् । सोऽपि पाशुपतो विप्रो विमृज्यालाचि संस्पृशेत् ।। ७५ ॥ भस्मच्छन्नो द्विजो विद्वान्महापातकसंभवैः । पापार्वगुज्यते सत्यं लिप्यते च न संशयः ॥ ७६ ।। चीर्यमग्नेयतो भस्म वीर्यवान्भस्मसंमतः। भस्मस्मानरतो विप्रो भस्मशापी जितेन्द्रियः ।। ७७ ।। सर्वपापविनिर्मुक्त: शिवसायुज्पमाभुयात् । इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा स्तुत्वा देवं समयभुः ॥ ७॥ भस्मच्छन्नः स्वयं कृत्स्नं विररामाम्बुजासनः । अध तेषां प्रसादार्य पशूनां पतिरीश्वरः ।। ७९ ।। स गत्वा चोमया माधं सांनिध्यमकरोत्ममुः । अथ संनिहितं रुद्रं तुष्टुवुः मुरपुङ्गवाः ॥८॥ रुद्रं ध्यायेत्तु देवेशं देवदेवमुभापतिम् । देवोऽपि देवता लोक्पा) घृणपा च वृपध्वजः ।। १ ।। तुष्टोऽस्मीत्पाह देवेशो वरं दत्त्वा वरारिदा । क्षणादन्तदितः शंभुर्घह्मादीनां प्रपश्पताम् ।। ८२ ॥ * जिलास्तपेशलोगन ने। .

·: .. . १७२ सौरपुराणम् [पट्चत्वारिंशाध्याये सूत उवाच-इमं यः पठतेऽध्यायं श्रुचिर्भूत्वा समाहितः । सर्वतीर्थफलं चैव सर्वयज्ञफलं तथा ॥ ८३ ॥ सर्वदेवव्रतफलं सर्वस्तोत्रफलं तथा । प्रामोति तत्फलं विमाः श्रद्धया शिवसंनिधौ ॥ ८४ ॥ गाणपत्यमवाप्नोति देहान्ते मुनिपुङ्गवाः ॥ ८५ ॥ २३८६ ।। इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवाद सर्वात्मक- , रुद्रपाशुपतव्रतकथनं नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४५॥ मूत उवाच-वक्ष्यामि शिवमाहात्म्यं शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः । बहुभिर्बहुधा शास्त्रैः कीर्तितं मुनिपुङ्गवः ॥१॥ सदसद्रूपमित्याहुः सदसद्यपि संस्थितम् । तं शिवं मुनयः केचिचं प्रपश्यन्ति सूरयः ॥ २ ॥ भूतभावविकारेण द्वितीयेन सदुच्यते । अव्यक्तेन विहीनं स्यादव्यक्तमसदित्यपि ॥३॥ उभे ते शिवरूपेण शिवादन्यन्न विद्यते ।। तयोः पतित्वाच्च शिवः सदसत्पतिरुच्यते ॥ ४ ॥ सराक्षरात्मकं पाहुः क्षराक्षरपरं तथा । शिवं महेश्वरं फेचिन्मनयस्तत्त्वचिन्तकाः ॥ ५॥ उक्तमक्षरमव्यक्तं व्यक्ताक्षरमुदाहृतम् । रूपे ते शंकरस्यैव तेन्नान्ना परमुच्यते ॥६॥ तयोः परः शिवः शान्तः क्षराक्षरपरो बुधैः । उच्पत परमार्थेन महादेवो महेश्वरः ॥ ७॥ समष्टिष्पष्टिं यद्रूपं समष्टिव्यष्टिकारणम् । वदन्ति केचिदाचार्योः शिवं परमकारणम् ॥ ८॥ समष्टिमाहुरव्यक्तं व्यष्टि व्यक्ति मुनीश्वराः । रूपे ते गदिते शंभो स्त्पन्यद्वस्तु किंचन ॥९॥ तयोः कारणभावेन शिवो हि परमेश्वरः । उच्पवे योगशास्त्रज्ञैः समष्टिव्यष्टिकारणम् ।। १० ।। क्षेत्र क्षेत्रतरूपीति शिवः कश्चिदुदाहृतम् । परमात्मा परं ज्योतिर्भगवान्परमेश्वरः ॥ ११ ॥ २ (२.१.ज.) दि. ३ (प.) तयारमा प० ३ (उ.म.म.स.) 2. मा ४ (आ.स.ग.) : पा शिवम ।

·शिरमाहात्म्यम]] व्यासक्रतम्। . चतुर्विशतितत्त्वानि क्षेत्रशब्देन सरपः । पाहुः क्षेत्रज्ञशब्देन भोक्तारं परमेश्वरम् ॥ १२ ॥ न किंचिच्च शिवादन्यदिति माहुर्मनीषिणः। केचिदेवं प्रशंसन्ति महादेव मुनीश्चरम् ॥ १३ ॥ वेदार्थतत्त्व विदुषः सम्यक्श्रुत्यनुसारतः । माणेन प्राणिति हासावपानेन झपानिति ॥ १४ ॥ च्यानेन व्यानिति तथा चोदानेन झुदानिति । समानिति समानेन मन्वीति मनसा द्विजाः ॥१५॥ बुद्ध्या विचारपत्येप पर एव महेश्वरः । समस्तकरणैर्युक्तो वर्ततेऽसौ यदा तदा ।। १६ ।। जाग्रदिच्युते सद्भिन्तर्यामी सनातनः । यदाऽन्तःकरणैर्युक्तः स्वेच्छया विचरत्यसौ ॥ १७ ॥ मुप्त इत्युच्यते ह्यात्मा स्वयं तापविवर्जितः । न वाह्यकरणैर्युक्तो न चान्तःकरणैस्तथा ॥ १८ ॥ सर्वोपोधिविनिर्मुक्तः पुण्यपापविवर्जितः। स स्वरूपे सदा ह्यास्ते मुषुप्त इति मीयते ॥ १९ ॥ स्वमान्तं चैव बुद्धान्तं विचरत्येप शंकरः । नदीतले यथा मत्स्यो गत्वाऽऽगत्य निवर्तते ॥ २० ॥ श्येनो वाऽथ सुपर्णो वा श्रान्तः पर्वतकन्दरे । शेते संहत्य पक्षौ च प्रत्यगात्मा ह्ययं तथा ॥ २१ ।। जायत्स्वप्नगता भावास्तेए शान्तो मुहुर्मुहुः । संप्रसाद तत्तः प्राप्य परानन्दमयो भवेत् ॥ २२ ॥ अविद्ययैव सर्वोऽयं व्यवहारः परात्मनः । गुणधर्मो यदि स्यातां मुपुप्तौ रहितः कथम् ॥ २३ ॥ सत्या निमित्तभूतायामविद्यायां द्विजोत्तमाः । बुद्धौ नमन्त्यामात्माऽपि भ्रमतीति जना विदुः ॥ २४ ॥ नित्यः सर्वगतो ह्यात्मा बुद्धिसंनिधिवत्तया । यथा यथा भवेहुद्धिरात्मा वदिहेष्यते ॥ २५ ॥ विद्याविद्यास्वरूपीति शंकरः कैश्चिदुच्यते ! धाता विधाता लोकानामादिदेवो महेश्वरः ॥ २६ ॥ ग.स.) वगः ॥ १३॥ २ (घ उ. आयर्विन ३ (स. ग. श.) सन ·. : . १७४ सौरपुराणम् [पट्चत्वारिंशाराये भ्रान्तिविद्यापरश्चेति शिवरूपमझुत्तमम् । 'अवाप मनसा सोऽयं केचिदागमवेदिनः ॥ २७ ॥ अर्थेपु बहुरूपेषु विज्ञानं भ्रान्तिरुच्यते । आत्माकारेण संवित्तिद्धिर्विद्येति कीर्यते ॥ २८ ॥ विकल्परहितं तत्त्वं परमित्यभिधीयते । व्यक्ताव्यक्तज्ञरूपीति शिवः कैश्चिनिगद्यते ॥ २९ ॥ धाता च सर्वलोकानां विधाता परमेश्वरः । तयोविंशतितत्त्वानि व्यक्तिशब्देन सूरयः ।। ३०॥ वदन्ति व्यक्तशब्देन प्रक्रति च परां तथा । कथयन्ति ज्ञशब्देन पुरुपं गुणभोगिनम् ॥ ३१ ॥ तत्र यच्छांकरं रूपं नाव्यक्तं न च शंकरात् । 'यो हेतुत्रिगुणस्यापि सर्वस्य प्रकृतेः परः ।। ३२ ॥ चतुर्विधश्च त्रिविधः स एव भगवाशिवः । स एव सर्वभूतात्मा सर्वभूतभवोद्भवः ॥ ३३ ॥ *आस्ते सर्वगतो देवो न च सर्वत्र दृश्यते । योगिनामपि यो योगी कारणानी च कारणम् ॥ ३४ ॥ रुद्राणामपि यो रुद्रो देवतानां च देवता । ब्रह्माद्या अपि यं देवं न विदन्ति महेश्वरम् ॥ ३५॥ यं ज्ञात्वा न पुनर्जन्म मरणं वाऽपि विद्यते ॥ ३६ ॥ यदाऽऽपदो देहभृतां भवन्ति प्राणास्पयमाप्तिकृतस्तदानीम् । विहाय देवं जगदेकबन्धुं शिवं न चान्यः परिहारहेतुः ।। ३७ ॥ आस्ते शिधरान्सन्सियां देहिनां सदा?) देहभृत्कथ्यते तस्मानिर्गुणोऽपि महेश्वरः ॥ ३८॥ भूयानत्र गतः कालस्तत्रैके जन्म गच्छतु । जिज्ञास्पतामिपं तावन्मुक्तिरेकेन जन्मना ॥ ३९ ॥ भत्त्या भगवतः शंभोरिति देवोऽववीद्रविः । • सत्संस्मरणाच्छंभोनश्यन्ति क्लेशसंचयाः ॥ ४०॥ मुक्ति प्रयाति स्वर्गाप्तिस्तस्य विनोऽनुमीपते । नस्मातडिल्लतालोलं मानुप्पं प्राप्य, दुर्लभम् ॥ ४१ ।। * यसममित स्तर गरय गोगविने। १ (प. उ. प.ज.) सोमन) २ (प..तो रमोन । ३ (क. म. ग ..) REAKo (ज) दवरात्सर्वे ०?! .

·+- शिममाहात्म्यम्] व्यासक्रतमू। १७५ शिवं संपूजयनिता भक्तिमात्मोपलब्धये । मोहनिद्राममुप्तेऽस्मिन्पशुपाशशताकुले ।। ४२ ॥ पुरुषाः कृतकृत्यास्ते ये शिवं शरणं गताः । पुत्रदारगृहक्षेत्रधनधान्यागिदिनीम् || ४३ ॥ लब्ध्वमा मा कृथा दर्प रे रमां क्षणभङ्गराम् । स्पक्खा क्रोधं च कामं च लोभ मोहं मदं तथा ॥४४॥ जना यजध्वमीशानं समीहितफलमदम् । यावन्नाभ्येति मरणं यावन्नाभ्येति वै जरा ॥ ४५ ॥ यावन्नेन्द्रियवकल्पं तावदेवार्चयेश्वरम् । ये यजन्ति न देवेशं विपयासवमोहिताः ॥ ४६॥ शोचन्ते हि मृताः पङ्कलना वनगजा इव । कालः संनिहितापायः संपदः पदमापदाम् ॥ ४७॥ समागमाः सापगमाः सर्वमुत्पादितं गुरु । यजन्ति ये विदित्वैवं लिडमूर्तिमहेश्वरम् ।। ४८ ।। लभन्ते विपुलान्कामानिह चामुत्र चाक्षपान् । आराधयध्वं विप्रेन्द्राः सर्वज्ञ विश्वतोमुखम् ॥ ४२ ॥ क्षिम यास्यथ तेनैव सायुज्यं नात्र संशयः । भत्त्या भवं यजेद्यस्तु महापातकवानपि ॥ ५० ॥ सोऽपि याति परं स्थानं निसप्तपुरुपान्वितः। अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च ।। ५१ ।। महेशार्चनपुण्यस्य कलां नाईन्ति पोडशीम् । क्रीडन्ति शिशवो यत्र लिङ्गं कृत्वा बजन्ति ये ॥ १२ ॥ सैकतं मृन्मयं वाऽपि ते भवन्त्येव भूभुजः । आध्यात्मिकं चाऽऽधिदैवं दुःखं वैचाऽऽधिभौतिकम् ॥ ५: देवादीनां विदित्वैवं मोक्षार्थी शिवमर्चयेत् । अपारतरपर्यन्ताद्वारात्संसारसागरात् ।। महामोहजलात्कामक्रोधग्राहात्मुखोर्मिणः ॥ ५४॥ प्राज्ञो वेदान्तविद्योगी निर्ममो निरहंकृतिः। एको योगी प्रशान्तात्मा स संतरति नेतरः ॥ ५५ ॥ ३ (स, ग ) मत °12 (प.) ० मती) ·- १७६ सौरपुराणम् [सप्तचत्वारिशाधाये दान्तः सुसंयतो ध्यानं निराशो विगतस्पृहः । सर्वसङ्गविहीनश्च निर्द्वन्द्वो निरुपप्लवः ॥ ५६ ॥ सर्वकर्मफलत्यागी जडान्धबधिराकृतिः । मित्रारिप समो मैत्रः समस्तेष्वेव जन्तुषु ॥ ५७ ॥ एवं मुदुर्लभो मोक्षो न स्याद्योगीव तादृशः। सर्वे पृथिव्यां पाताले मुक्ताः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ५८ ॥ एवं मुदुर्लभं ज्ञात्वा मोक्षं हि बहुसाधनम् । पूजयध्वं महादेवं कर्मयोगेन चान्यथा ॥ ५९ ॥ कर्म पूजा जपो होमः शंभो मानुकीर्तनम् । कर्मयोगाः समाख्याता एतैः पूज्यो महेश्वरः ।।६०॥ यं यं काममभिध्यायेत्तदर्पितमनाः शिवम् । संपूज्य तं तमाप्नोति सावित्र्याह यथा पुरा ॥ ६१॥ तन्नामजापी तत्कर्मरतिस्तद्गतमानसः । निष्कामः पुरुषो विप्राः स रुद्रपदमश्नुते ॥ ६२ ।। यः सर्वदाऽर्चपेदीशं स रुद्र इव भूतले । पापहा सर्वमानां दर्शनात्स्पर्शनादपि ॥ ६३ ॥ २४४९.॥ . इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे शिवमाहात्म्य- कथनं नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४६ ॥ ऋषय ऊचुः-पतिव्रता महाभागा सावित्री वरवर्णिनी । यदाह तद्वदास्माकं सूत वाक्यविशारद ॥१॥ मूत उवाच-स्वर्गे, तां शोभनां दृष्ट्वा गुणैः सर्वैरलंकृताम् । अरुन्धत्युत्तमा स्त्रीणां पर्यपृच्छच्छुचिस्मिता ॥२॥ शतशः सन्ति सावित्रि देवाः स्वर्गनिवासिनः । देवपत्न्पस्तथैवैताः सिद्धाः सिद्धाइनास्तथा ॥ ३ ॥ न तेपामीहशो गन्धो न कान्तिन सरूपता । नान्येषां विद्यते शोभा यथा ते पतिना सह ।। ४ ॥ न चैवाऽऽकल्पजातानि भ्राजन्ते मुरयोपिताम् । यथा तव तथा पत्युभ्रीजन्ते वरवर्णिनि ॥५॥ नास्ति कान्तिविमानानां शमादीनां दिवौकसाम् । विमानस्पापि ते कान्तिस्तरुणार्कायुतद्युतिः ॥ ६॥ * न सादित्यादि माक्षं हासन्त शादजान यमगड जमशिनपुस्तयेगु नास्ति । (फ. स. ग..) मा०] (प.) गरम .. .. . 1

·भरिन्धतीसावित्रीसंवादः] व्यासकृतम्।
१७७
तपः प्रभावो दानं वा कर्म वा ऋतुविस्तरम् ।
युवयोस्तन्मयाऽऽचश्व यथावद्वरवर्णिनि ॥ ७ ॥
सावित्र्युवाच-शृणुष्वेतन्मादामागे यत्कृतं पूर्वजन्मनि ।
'भत्री सह मया भद्रे शंभोरायतने शुभे ॥ ८॥
कृतं संमार्जनं भक्त्या गोमयेनोपलेपनम् ।
स्वर्गप्रासिरियं तस्य कर्मणः फलमुत्तमम् ॥ ९॥
तीर्थीदकैः सुगन्धेश(?) नापितो यदुमापतिः।
तेन कान्तिरतीपा देहेऽभूत्रिदशेश्वरि ॥१०॥
मन:प्रसाद सौम्यत्वं शारीरी या च नितिः ।
यत्मिपत्वं च सर्वस्य तकृतस्नान फलम् ॥ ११ ॥
आदादः परमस्वास्थ्यमारोग्यं चारुवेगता।
प्राप्तिश्चाशेषकामानां दधिक्षीरफलं शुभे ॥ १२॥
सौगन्ध्यं यत्परं देहे धूपदानस्य पत्फलम् ।
गीतेपिस्तथा जाप्यनियमैश्च पृथग्विधैः ॥ १३ ॥
तोपितो भगवानीशस्तस्येयं पुष्टिरुत्तमा
रवर्गप्मुना सत्यवता मया च शुभदर्शने ॥ १४ ॥
तमेतदत्तो न स्यादापयोर्भोगसंक्षयः ।
ये निश्चिता नराः सम्यक्पूजयन्ति मद्देश्वरम् ॥ १५॥
तेषां ददाति विश्वेशो देवों मुक्ति सदुर्लभाम् ॥ १६ ॥
मूत उवाच-सैच मुक्ताऽथ सावित्या मुनीन्द्रा दृष्टमानसा ।
ब्रह्मस्नुपा शिवेशानी मणिपत्पेदमप्रवीत् ।। १७ ॥
अरुन्धत्युवाच-सा पूज्या सा नमस्कार्यासा साध्वीसा पतियता।
या पूजयति सावित्रि सदा हैमवतीपतिम् ॥ १८ ॥
पमाराध्य दितिः पुत्रा में कपुरोगमान् ।
दितिश्च देत्यान्विविधान्बिनता गरुडारुणी ॥ १९ ।।
शपुवंशी मुखाशान्पाः संपुष्पोमापति पुग।
मापुश्वामिमतान्दारितमीशं को न पूजपेत् ॥ २० ॥
अभिनन्याप तो वं वसिष्ठायमरीरिणी।
जगाम स्वाश्रमं साध्वी सांगणानिता ॥२१॥

·सौरपुराणम् [सप्तचत्वारिशााये एवं समय गौरीशं श्रद्दधानाच योपितः । लभन्तेऽभिमतान्भोगान्सावित्र्याह यथा द्विजाः ॥ २२ ॥ ये नराः सक्रदप्पत्र पूजयन्ति त्रिलोचनम् । ते धन्यास्ते महात्मानस्ते कृतार्थाश्च पण्डिताः ॥ २३ ।। धर्मार्थकाममोक्षाणां लिङ्गार्चा हेतुरुच्यते । सर्वेषां प्राणिनां विप्रा इन्द्रियाणां यथा मनः ॥ २४ ॥ हृत्पमकर्णिकावासं तेजोमूर्तिमसङ्गिनम् । निर्ममा निरहंकारा ध्यायन्ति ज्ञानिनः सदा॥२५ ।। शैलजं वाणलिई वा पूजयेद्विधिवत्सदा। मृद्दारुघटितं वाऽपि रत्नजं वा गृहाश्रमी ॥ २६ ॥ साम्राज्यं मनुजैः कैश्चित्स्वाराज्यं च तथा परैः। तथा वैराज्यमन्पैश्च लिङ्गमिष्टों तदैश्वरम् ॥ २७ ।। शोचन्ते ते परं हीना अभाग्याश्च दिने दिने । प्रमादेनापि यै!क्तं शिव इत्यक्षरद्वयम् ॥ २८ ॥ संपूज्ये सर्वसामान्ये स्वाराध्ये सर्वकामदे। भवेऽपि सति सीदन्ति भाविनो यत्तदद्भुतम् ॥ २९ ।। उपसर्गाः क्षयं यान्ति च्छिद्यन्ते विमपल्लवाः । मनः प्रसन्नतां याति पूज्यमाने महेश्वरे ॥ ३० ॥ पूजिते सर्वदेवेशे सर्वदेवनमस्कृते । पूजिताः सर्वदेवाः स्युर्यतोऽसौ सर्वगो विभु. ॥ ३१ ॥ शिवार्चनरतो नित्य महापातकसंभवैः । दोन लिप्यते विद्वान्पमपत्रमिवाम्भसा ॥ ३२॥ किमत्र शास्त्रमालाभिः सक्षेपेणोपदिश्यते । व्यापारान्सकलांस्त्यक्त्वा पूजयध्व महेश्वरम् ॥ ३२ ॥ निकटा एव दृश्यन्ते कृतान्तनगरद्रुमाः । शिवं स्मर शिवं ध्याय शिवं चिन्तय सर्वदा ॥ ३४ ॥ कि वेदैः किमु वा शास्त्रैः कि वा तीर्थादिसेवया । शिवः संपूज्यतां नित्यमुपदेशोऽयमुत्तमः ॥ ३५ ॥ । । (क. ख ग झ.) एवमभ्यर्थ । २ ( क ख म झ ) तान्कामान्स।०३ (घ) वास्तः । ४ (च) सदै०१५(क त ग श.) 0 दवासुरन०१६ (घड.) - वा ·विपूजामहिमा ] व्यासंकृतम्। १७९ अयमेव परोधर्मवीर्णमेतत्परं तपः। इदमेवाखिलं ज्ञान पूजनं यन्महेशितुः ॥ ३६ ॥ शिवे दत्तं हुतं जप्तं बलिपूजानियेदितम् । एकान्ततोऽत्यन्तफलं तड्वेन्नात्र संशयः ॥ ३७ ।। कर्मभूमी हि मानुष्यं जन्मनां नियुतैरपि । स्वीपवर्गफलदं कदाचित्प्राप्यते नरैः ॥ ३८ ॥ तदीग्दुर्लभ प्राप्य नार्चपन्ति. ये शिवम् । तेषां हि हस्ते मूसाणां विवेकः कुन तिष्ठति ॥ ३९ ॥ आराधितो हि यः पुंसामहिकामुष्मिकं फलम् । ददाति भगवाशंभुः फस्तं नं प्रति पूजयेत् ॥ ४० ॥ यो यमिन्छति विमेन्द्राः समाराध्य महेश्वरम् । निःसंशयं तमाप्नोति पुरा वैभवणी पथा ।। ४१ ।। दृष्टः संपूजितो ध्यातः संस्मृतो वा स्तुतोऽपि वा। यो ददाति नृणां मुक्ति तस्मात्पौनांर्यते शिवः ।। ४२ ॥ श्वपचोऽपि मुनिश्रेष्ठाः शिवभक्तों द्विजाधिकः।। शिवभक्तिविद्दीनस्तु द्विजोऽपि वपचाधमः ॥ ४३ ॥ यहा तद्वा शिवे कर्म पुमान्कत्या शिवालये। लोभात्सङ्गात्ममादाद्वा पृथिव्यामेकराइवेत् ॥४४॥ ऋपय ऊचुः कथं वैश्रवणः पूर्व समाराध्य महेश्वरम् । लब्धं तस्मात्पुरत्वं सूत तद्वतुमईसि ।। ४५ ॥ मृत उवाच-शृणुध्वमृषयः स पदुक्तं समयेऽन्तरे। मादात्म्पसूचनरूपा शिवस्प परमेधिनः ॥ ४६॥ फधिदामीरिजोऽवन्त्यां सोमशमति विभुतः। पुत्रसेनकलत्रादिव्यापारेषु रतः मता ॥ ४७ ।। विद्वापाथ स गादग्थ्यं धनार्थ नाममोदितः। प्रचनार महीमा समामपुरपसनाम् ॥ १८ ॥ भापा तम्प विशागतीनम्मिन्गेहादिनिर्गते । ग्वादनाग्गिी नित्यं भवानलमोरिता ।। ४९ ॥ गरपाः यदारिपुत्रानु दादासातो विधांशान् । दुरात्मानीय निर्णय नगद पुन ५० ॥ Gora (Irrrrrrrates - ·१८० सौरपुराणम् मप्तचत्वारिंशाध्यारे सोऽथ कालेन महता व्यसनोपप्लुतोऽभवत् । सर्वबन्धुजनैस्त्यक्तः परिपन्धिपथे स्थितः ॥ ५१ ॥ पूजोपकरणद्रव्यं स कस्मिश्चिच्छिवालये। रजन्यां प्रविवेशाथ व्यसनेन प्रपीडितः॥५२॥ यावद्दीपो गतमायो वर्तिच्छेदोऽभवत्किल । तावत्तेन दशा दत्ता द्रव्यान्वेषणकारणात् ॥ ५३ ॥ प्रबुद्धश्चोच्छ्रितस्तत्र देवपूजाकरो नरः । कोऽयं कोऽयमिति मोच्चाहरन्परिघायुधः ।। ५४ ॥ स च प्राणभयानष्टो वित्रस्तश्चापि मूढधीः । न विन्दन्नात्मनो जन्म कर्म वाऽपि मुदुःखितः ॥ ५५ ॥ पुरपालैर्हतोऽवन्त्यां मृतः कालादभूत्ततः। गान्धारविषये राजा ख्यातो नाम्ना मुदुर्मुखः ।। ५६ ॥ गीतवाद्यरतः स्तव्धो वेश्यापानरुचिर्भृशम् । प्रजोपद्रवकन्मूर्खः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ ७॥ किं त्वरीयत्यसौ नित्यं लिङ्गं राज्यक्रमागतम् । पुष्पधूपसुनैवेद्यूगन्धादिभिरमन्त्रवित् ।। ५८ ।। स्मरन्दै पौर्विक कर्म शिवस्याऽऽयतनेषु च । ददाति बहुशो दीपावर्तितैलसमुज्वलान् ॥ ५९ ॥ कदाचिन्मृगयासक्तो ममाराथ स वीर्यवान् । पूर्वारिभिर्हतो युद्ध ऐरावत्पास्तटे शुभे ॥६॥ शिवपूजामभावेन विध्वस्ताशेषकिल्बिपः । गुको विश्वसमासयक्षारीययो बली ॥६१।। कुबेर इति धर्मात्मा श्रुतिशाखसमन्वितः । संपूज्याथ स चेशानं विधिवत्स्वधुनीतटे ।। स्तोत्रेणानेन तुष्टाव भक्त्या तं सर्वकामदम् ।। ६२ ॥ कुबेर उवाच-नमाम्यहं देवमजं पुराणमुपेन्द्रवेधोमरराजजुष्टम् । शशाइन्सूर्याग्निसमानने वृपेन्द्रचिह्नं विलयादिहेतुम् ॥ ६३ ॥ सर्वेश्वरैक त्रिदशैकवन्युं ध्यानाधिगम्यं जगतोऽधिचासम् । तं वामयाधारमनन्तशक्ति ज्ञानार्णवं स्थैर्यगुणाकरं च ॥ ६४ ॥ १ १ (घ.) दो भवेटिव २ (ड) ० महः स 3 (घ. इ.) ततः शिवप्र! ४ (क. स. ग स. ) श्रुतशीर स ·J कुप्रेरकृतशिवस्तुतिः] व्यासकृतम् १८१ पिनाकपाशाशशूलहस्ते, कपर्दिनं मेघसहस्रघोपम् । सकालकूट स्फटिकावभासं नमामि शंभुं भुवनैकनाथम् ॥६५॥ कपालिन मालिनमादिदेवं जटाधर भीमभुजंगहारम् | 'प्रशासितारं च सहस्त्रमूर्ति सहस्रशीय पुरुपं वरिष्ठम् ॥६६॥ पमक्षरं निर्गुणमममय तं ज्योतिरेकं प्रवदन्ति सन्तः । दुरंगमं वेदविदां च वन्द्य सर्वस्य हृत्स्थं परमं पवित्रम् ॥६७|| तेजोनिधि बालमृगाङ्कमोलिं नमामि रुद्रं स्फुरदुग्रवक्रम् । कालेन्धनं कामदमस्तसङ्गं धर्मासनस्थं प्रकृतिद्वयस्थम् ।। ६८॥ अतीन्द्रियं विश्वभुजं जितारि गुणत्रयातीतमजं निरीहम् । मनोमयं वेदमयं च हंसं प्रजापतीशं पुरुहूतमिन्द्रम् ॥ ६॥ अनाहतैकध्वनिरूपमाचं ध्यायन्ति यं योगविदो यतीन्द्राः। संसारपाशच्छिदुरं विमुक्त्यै पुनः पुनस्तं प्रणमामि नित्यम् ।।७०|| न यस्य रूपं न बलप्रभावो न च स्वभावः परमस्य पुंसः। विज्ञायते विष्णुपितामहाचैस्तं वामदेवं प्रणमाम्यचिन्त्यम् ॥७२॥ शिवं समाराध्य यमुग्रमूर्ति पपौ समुद्रं भगवानगस्त्यः । लेभे दिलीपोऽप्यखिलांस चोरों तं विश्वयोनि शरणं प्रपद्ये ॥७२॥ संपूजयन्तो दिवि देवसंघा ब्रह्मेन्द्रमुख्या विविधांश्च कामान् । तं स्तौमि नौमीह जपामि शवं वन्देऽभिवन्धं शरणं प्रपद्ये ।। ७३ ।। स्तुत्वैवमीशं विरराम यावत्तावत्सहस्रार्कसमानतेजाः । ददौ स तस्मै वरदोऽधकारिवरत्रयं वैश्रवणाय देवः ।।७४ ॥ कृत्वाऽधिराजं च ततस्रिनेत्रो यशस्विनं गुहकराजमत्र । ब्रह्माच्युतेन्द्रादिनतामिपोजगाम कैलासनमोघवाक्यः ॥ ७९ ॥ सख्यं च दिक्पालपदं चतुर्थ धनाधिपत्यं च दिवौकसां सः। तथाऽधिकं चैतदनिन्द्यकीर्तिः सुखी बभूवामतिमीभावः ।। ७६ ॥ दोपाचरेन्द्रश्च तथा दशास्यः संपूज्य दोपाकरचारुमौलिम् । दोपाकरश्चाप्पजितेन्द्रियश्च मुक्तिं स लेभेऽस्तसमस्तदोपः॥ ७७ ॥ स्वर्गस्य मार्गा बहवः प्रदिष्टास्ते कृच्छ्रसाध्या बहवः सविधाः। निमेषमात्रेण महाफलोऽयमृजुश्च पन्थाः स्मरणं पुरारेः ॥ ७८॥ दृष्टं तदेवाद्भुतमत्र मा माहात्म्यमैशं ससुरासुराश्च । त्यक्त्वाऽऽत्मयोगं च मखक्रियाश्च यजन्त्यतत्यम्बकमेव सर्वे ॥ ७९ ॥ । (इ.ज.) यदक्ष (ट ज.) व तज्ज्योति०१३ (च) जोमय बाण ४ (पह.. घ छ. ज | धिमा त(ज) प्रताप ! ७६ ॥ ६ ( घ. इ.स.) Rसमिण - ·. १८२ सौरपुराणम् [भष्टाचत्वारिंशाध्याये . गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास्तु ये भारतभूमिभागे । स्वर्गापवगीस्पदमार्गभूते भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात् ॥ ८॥ कमीपयसंकल्पिततत्फलानि संन्यस्य रुद्रे परमात्मरूपे । अवाप्य ते कर्ममहीमनन्ते तस्मिल्ठेयं ये त्वमलाः मयान्ति॥ ८१ ॥ जानीय(?) नैतद्धि कदा विलीने शुभमदे कर्मणि देहबन्धः। प्रासाम खण्डे किले भारताख्ये कुलेऽकलझे शिवधर्मनिष्ठाः ॥ ८२ ॥ स्तोत्रेण येऽपि क्वचिदत्र भक्ताः प्रसंस्तुवन्ति भमथैकनाथम् । प्रयान्ति ते लोमिहान्धकारः पुरंदरोद्गीतमहाप्रभावाः ॥८३॥ सूत उवाच--एवं वैश्रवणो जातो महादेवप्रसादतः । सर्वमेतदशेपेण कथितं मुनिपुङ्गवाः ॥ ८४ ॥ भ्यः पठेचट्टणुपाद्वाऽपि सर्वपापैः प्रमुच्यते । ब्रह्मलोके वसेत्कल्पमिति देवोऽवधीद्रविः ॥ ८५ ॥ २५३४ । इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादेऽरुन्धती- सावित्रीसंवादादिकर्थनं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४७॥ सूत उवाच-पुनर्वक्ष्यामि माहात्म्यं देवदेवस्य शूलिनः । पठतां शृण्वतां सद्योऽधानि हन्ति बहून्यपि ॥ १ ॥ जितारीन्द्रियपड़गी योगिनोऽप्यन कृताः। यजन्ति ज्ञानयोगेन शिवमात्मस्वरूपिणम् ॥ २॥. तीर्थोदकैविशुद्धा ये दानयज्ञतपोव्रतैः। ते यजन्ति महेशानं कर्मयोगेन साधवः॥ ३ ॥ लुब्धा व्यसनिनोऽज्ञाश्च न यजन्ति जगत्पतिम् । अजरामरवन्मूढास्तिष्ठन्ति नरकीटकाः ॥ ४ ॥ शिवधर्मरताः शान्ताः शिवशास्त्ररताः सदा ।, दैवात्केडपीह जायन्ते पृथिव्यां पुरुषोत्तमाः ॥ ५॥ रूपं न शक्यते तस्य संस्थानं वा कदाचन । निर्दष्टुं प्राणिभिः कैश्चिद्रष्टुं वाऽप्यकृतात्मभिः ॥६॥ क्रियतां मद्वचः कणे शिवे त्वात्मा नियुज्यताम् । आदीप्ते भवने कृपं खनितुं नैव शक्यते ॥ ७ ॥ * घड नसज्ञितपुस्तके प्वय भोको न विद्यते । च.) यं ते त्व० २ (घ.) किमु भाग ३ (च.) भरत्या प्रor(घ .. स्तु०६४ (ध. ड. घ. ज.) प्रथमैक०१५(क. ख. ग. घ. ज. स.) कवरेज y ।

·शिषमाहात्म्यकथनम्।। व्यासक्रतम्। १८३ सत्यं वच्मि हितं वच्मि सारं वाच्म पुनः पुनः। असारे दग्धसंसारे सारं यच्छिवपूजनम् ॥ ८॥ तदस्प दग्धसंसारग्रन्धरत्यन्तदुर्भिदः। परं निर्मूलरिच्छेदि क्रियतां तद्भवार्चनम् ॥९॥ मनस्तद्विद्धि कर्मज्ञ शंकरे यत्प्रवर्तते । सा वागी वाक्पति शंभुं या स्तोत्पच्युत्तमच्युता ॥ १० ॥ श्रवणो तो श्रुतौ याभ्यां श्रूयन्ते तत्कथाः शुभाः। पादौ सौ सफलौ पुंसां शिवायतनगामिनी ॥११॥ ते च नेने शुभायालं याभ्यां संदृश्यते शिवः । सफलौ तौ स्मृतौ विमास्तत्पूजाकारिणी करौ ॥ १२ ॥ *तदेव सफलं कर्म शिवमुद्दिश्य यत्कृतम् । सेयं लक्ष्मीः परा पुंसां सेयं भक्तिः समीहिता ॥ १३ ॥ श्रेपाश्रेयस्करी भक्तिर्मुक्तेर्या गिरिजापतेः। रिपवस्तं न हिंसन्ति न च वादन्ति राक्षसाः ॥ १४॥ न दंशन्ति च नागेन्द्रा नरं रुद्रपरायणम् । विककटुकानरम्यान्विपयान्विपसंनिभान् ।। संत्यज्याऽऽराधयेद्देवं शंकर लोकशंकरम् ॥ १५॥ अहिंसा सत्यमस्तेयं दया भूतेष्वनुग्रहः । यस्यैतानि सदा विपास्तस्य तुध्यति शंकरः ॥ १६ ॥ दृष्ट्वा संपूजितं लिङ्गं भक्त्या यश्चाभिनन्दति । तूर्यत्रिकं वा यः कुर्यात्तस्य तुष्यति शंकरः ।। १७ ।। वामनःकायकर्मेच्छा यस्य भक्तिमहेश्वरे। व्यसनोपहतस्यापि तस्य तुष्यति शंकरः ॥ १८ ॥ यथा द्विजा हस्तिपदे पदानि संलीयन्ते सर्वसत्त्वोद्भवानि । एवं धर्माः शिवधर्मे तु सर्व संलीयन्ते नात्र चित्रं मुनीन्द्राः ॥ १९ ।। अल्पाश्रयानल्पफलांस्त्वरांश्च धर्मानन्यान्माहुरिह द्विजेन्द्राः । महाश्रयं बहुकल्याणरूपं वदन्ति सन्तः शिवधर्ममेकम् ॥ २० ॥ *घडचसाज्ञतपुस्तध्वय भोको न विद्यते । +घड वसक्षितपुस्तफेवय शोको न विद्यते । १( ख ग. झ.) यच्छभप० २ (इ. च ज.) द्विधर्म01 ३ ( क स ग ज ) री मुकिनिर्या गारजापनौ ४ ( 7 8 ) पारे २०१५(घ ड बाज ) स्वा ।

·. १८४ सौरपुराणम् [अष्टाचत्वारिंशाध्याय सर्वे वर्णा देवदेवस्य शंभोः पूजां कृत्वा सत्यवाक्यानि चोक्त्वा । त्यक्त्वा धर्म दारुणं मृत्युलोके यान्ति स्वर्ग नान कार्यो विचारः ॥२१॥ ये वामदेवं हि यजन्ति नित्यं सद्वृत्तशीलाः किल लिङ्गमूर्तिम् । ते ध्वस्तदोषा हि भवन्ति मां भवाम्बुराशि विपमं तरन्ति ते ॥२२॥ तैरिष्टं विविधैर्य वर्षिपितृमानवाः । तपिताः स्युर्जगद्धेतुरिष्टो भगवान्भवः ॥ २३ ॥ पर्वतान्दश यद्दत्वा महादानानि पोडश । धेनूश्च दश यद्दत्वा तदृष्ट्वा लिङ्गमाप्नुयात् ॥ २४ ॥ शिवभक्तो न यो राजा भक्तोऽन्येपु मुरेपुं सः । स्वपत्नी गुवती त्यक्त्वा यथैवान्यासु रज्यते ॥ २५ ॥ व्याजेनापि हि ये कुर्युः किंचित्कर्म शिवालये । न ते यान्तीह नरकं पापात्मानोऽपि मानवाः ॥२६॥ संमार्जनादिकारो मार्गशोभाकराश्च ये । तेऽवश्यं पृथिवीपाला भवन्ति त्रिदशोपमाः ॥ २७॥ अस्मिन्नर्थे पुरा तृत्तं तच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः। पच्छ्रुत्वा पाणिनः पायो न मोहमुपयान्ति ते ॥ २८ ॥ स्वायंभुवेऽन्तरे त्वासद्रिाजा परमधार्मिकः । पञ्चालविपये विमा नरवर्मेति विश्रुतः ॥ २९ ॥ दैवमन्त्रविदुत्साहशक्तियुक्तः प्रतापवान् । पाङ्गण्पविन्महासत्त्वः स्मितपूर्वाभिभापितः नि.३० ॥ तस्प भार्यासहस्राणां दर्शनीयतमाकृतिः। दशानामममहिपी सुदेवीत्पभिविश्रुता ॥ ३१॥ सर्वलक्षणसंपन्ना शचीव वरवर्णिनी। in भर्तुचापि मिया साध्वी चन्द्रकान्तिसमप्रभा ॥ ३२ ॥ करोति प्रत्यहं राजी भूमिसंमार्जनादिभिः । ॥

·१८५
सुरेन्युपाख्यानम्]
व्यासकतम् ।
तां तथाऽभिरतां दृष्ट्वा तस्य राज्ञः पुरोहितः ।
पप्रच्छेदं स तन्वड़ी गालवो रहसि स्थिताम् ॥ ३४ ॥
बेहि सुभ्र महाभागे किमर्थं हरमन्दिरे।
समार्जनरता नित्यमन्यकर्मपराड्मुखी ॥ ३५॥
सैवमुक्ता तदा तेन मुनिना विनयान्विता।
प्रहस्याऽऽह विशालाक्षी मुनीन्द्रं गालवं प्रति ।। ३६ ॥
न मेऽन्यत्र परा भक्तिर्यथा संमार्जनादिपु ।
तवाहं कथयिष्यामि पुरा फर्म कृतं मया ॥ ३७ ।।
पूर्वमासमहं गृधी पक्षिणी व्योमचारिणी।
कदाचिभ्रममाणा तु गता किष्किन्धपर्वतम् ।। ३ ।।
सिद्धविद्याधराकीणं हेमकूटमिवापरम् |
आश्चर्यवजिराबाधं खलिई यत्र तिष्ठति ॥ ३९ ॥
यस्य संदर्शनादेव स्वर्ग यान्ति मनीषिणः।
संपूज्याथ तमेवेशं पुष्पैपाक्षतादिभिः ॥ ४० ॥
न्यस्त केनापि तत्पार्च नैवेद्य यत्तदेव हि ।
तदादातुं समागत्य लिङ्गं कृत्वा पदक्षिणम् ॥ ४१ ॥
क्षुधार्ताऽहं महाभाग नैवेद्य तु तोचमा ।
क्रमातनाग्रहीद्विप पक्षाभ्यां पशुमार्जनम् ।। ४२॥
कृतं देवस्य पुरतो दैवयोगात्क्षणात्ततः।
तावत्तत्र समायातस्तस्य देवस्य पूजकः ॥ ४३ ॥
उद्गताऽहं तत. कालान्मृता जाता वसोहें।
नृवर्मणे च तेनाह प्रदत्ता प्रथमा वधू ॥४४॥
दशराज्ञीसहस्राणामुत्तमा तत्मभावतः ।
मान्या च दपिता राज्ञः पुत्रपौत्रसमन्विता ।। ४५ ।।
अकामादीश्वरागारे कृत्वैव पांचमार्जनम् ।
दुहिताऽह वसोर्जाता राज्ञो जातिस्मरा तथा ॥ ४६ ।।
कामात्समार्जनं कृत्वा भविष्यामि न वेनि बत् ।
एवमुक्तस्तया राज्या प्रहृष्टस्तामथाब्रवीत् ॥ ४७॥
समाराध्य मुरेशानं सर्वदं त्रिपुरान्तकम् ।
किमाश्चर्य गुणाबासे पदेतत्माप्तवत्यसि ॥ ४८ ॥

·सौरपुराणम् [एकोनपञ्चाशाध्याय चक्षुपा प्रेक्षणं चैव नमनं च प्रदक्षिणम् । लिङ्गमर्तेः शिवस्यैव राज्यावाप्तिकरं स्मृतम् ॥ ४२ ॥ जातिस्मरत्वमैश्वर्य विद्याज्ञानं प्रजामुखम् । अज्ञानाद्वा भयाद्वाऽपि दृष्टदेवेह महेश्वरम् ॥ ५० ॥ नाम्नाऽपि नरकच्छेदः स्मरणाद्वैबुधं पदम् । पूजनाद्यस्य निर्वाणं तमीशं को न संश्रयेत् ॥ ५१ ॥ फलं प्रसादाज्जायेत धुवं कालेन देहिनाम् । अधिनां त्वखिलान्कामान्सद्यः फलति शंकरः ।। ५२॥ शाम्येनापि नरा नित्यं ये स्मरन्ति महेश्वरम् । तेऽपि यान्ति तनुं त्यक्त्वा शिवलोकमनामयम् ॥ ५३॥ चराचरगुरोरस्य शंभोरमिततेजसः । न कृता यैढा भक्तिर्वश्चितास्ते स्फुटं जनाः ॥ ५४॥ प्रमादेनापि यैः क्वापि प्रणामः शूलिनः कृतः। कल्पान्तेऽपि भवग्रन्थिन तेपां जायते पुनः ॥ ५५ ॥ ताव मन्ति संसारे शोकमोहपरायणाः। नार्चपन्ति विरूपाक्षं यावदेव शरीरिणः ॥ ५६ ॥ इतिहासपुराणादिशिवपुस्तकवाचनम् । ये कुर्युः सकदप्येवं भक्त्या शृण्वन्ति ये नराः ॥ ५७ ।। व्रतोपवासदानेपु तीर्थस्नानेषु यत्फलम् । तत्तेषां स्यान्न संदेह इत्याह परमेश्वरः ॥ ५८ ॥ विनष्टलोभा विषयेषु निस्पृहाः प्रसन्नचित्ताश्च शिवार्चनोचताः । व्रजन्ति शंभोः परमं सनातनं निरामयं यत्प्रवदन्ति सूरयः ॥ ५९॥ कुलं पवित्रं पितरः समुद्धृता वसुंधरा तेन च पाविता द्विजाः । सनातनोऽनादिरनन्तविग्रहो हृदि स्थितो यस्य सदैव शंकरः॥६०॥२५९४॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे मुदेव्युपाख्यानं नामाष्टाचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४८ ॥ ऋपय ऊचुः-पार्वत्याः श्रोतुमिच्छामो माहात्म्यं रोमहर्पण । जघान सा यथा दैत्यारक्तामुरपुरोगमान् ॥ २ ॥ सूत उवाच-पणिपत्य महादेवी शंकराधेशरीरिणीम् । महेन्द्राणीश्वरनुतां भक्तानुग्रहकारिणीम् ॥ २॥ (4. स. ग. झ ) पिरमा २ (च. ज ) गोर्यस्य । ३ ( क ख ग. झ.) हो गवान ५०

·१८७
रखपुराख्यानम्
व्यासकृतम्।
एकाक्षरीति विख्याता ब्राह्मी दाक्षायणीति या ।
उमा हैमवती दुर्गा सती माता महेश्वरी ॥३॥
आर्याऽम्बिका मृडानी च चण्डी नारायणी शिवा।
महालक्ष्मीर्जगन्माता कालिका मेनकात्मजा ॥४॥
नानारूपधरा सैवमवतीर्यव पार्वती।
धर्मसंस्थापनार्थाय निघ्नन्ती दैत्यदानवान् ॥५॥
परमात्मा यथा रुद्र एकोऽपि वहुधा स्थितः।
प्रयोजनवशादेवी सैकाऽपि बहुधा भवेत् ॥ ६ ॥
आसीद्रक्तासुरो नाम महिपस्य सुतो चली।
महामापो महाबाहुर्हिरण्याक्ष इवापरः ॥ ७॥
स विजित्य सुरान्सर्वान्विविण्वन्द्राग्निपुरोगमान् ।
त्रैलोक्येऽस्मिन्निरातङ्कश्चक्रे राज्य प्रतापवान् ।। ८॥
तस्यैते मन्त्रिणश्चासन्रुद्रात्मानो मदोत्कटाः।
*त्रयस्त्रिशहिजश्रेष्ठाः सहस्राक्षौहिणीयुताः ॥९॥
सिंहस्कन्धा महाकाया दुरात्मानो महावलाः ।
धनासो भीमदंप्रश्च कालपाशो महाहनुः ॥१०॥
ब्रह्मनो यज्ञकोपश्च स्रीमो बालन एव च ।
'विद्युन्माली च बभूकः शडुकर्णो विभावसुः ॥ ११ ॥
देवान्तको विधर्मश्च दुर्भिक्षः कृर एव च ।
हयग्रीवोऽश्वकर्णश्च केतुमान्यपभो गजः ॥ १२ ॥
शलभः शरभो व्याघ्रो निकुम्भो मणिको बकः ।
सूर्यको विक्षुरो माली कालो दण्डश्च केरलः ॥ १३ ॥
स कदाचित्समासीनो दैत्यकोटिसमावृतः।
सदस्यधामवीदैत्यान्दानवान्सनरास्तथा ॥ १४ ॥
मा यजध्वं स्तुवध्वं च पृज्योऽहं भवता सदा ।
यस्तु देवान्समातिष्ठेत्स गच्छेद्वध्यतां मम ॥ १५ ॥
.
घड साततपुस्तकयोमधे नयाशदिवारभ्य मह वग इत्यात शादजात नास्ति ।
। सराहितान के विद्युन्मारीत्याम्प व चेयन्त शब्दमात नास्ति ।
१(7 - } धामनन् ॥ ६॥11 र.च २ फेल ॥१॥

·१८८ सौरपुराणम् [एकोनपञ्चाशाध्याये दानयज्ञोपवासांश्च त्यक्त्वा देवर्षिदर्शितान् । प्रत्यक्षसौख्यान्भुञ्जीवं यथेष्टं सुरयोपितः॥ १६ ॥ इति दैत्येन्द्रवाक्येन नष्टा यज्ञक्रियास्ततः । नाधीयन्ते तदा 'वेदा न पूज्यन्ते च देवताः ॥ १७ ।। उत्सवा न मवर्तन्ते सर्वमासीत्तदाऽऽसुरम् । धर्महीनस्ततो लोको म्लेच्छाकुल इवाभवत् ॥१८॥ धर्मनाशात्सुरेन्द्रस्य बलहानिरजायत । ज्ञात्वा हीनबलं शकं दानवास्तं समाद्रवन् ॥ १९ ॥ . सोऽभिभूतोऽसुरैर्गाहें त्यक्त्वा राज्यं च देवराट् । बृहस्पतिमुपागम्य वाक्पमेतदुवाच ह ॥ २० ॥ रक्तासुराभ्यनुज्ञाता दैत्याः कोटिसहस्रशः। आवाधन्ते स्म सर्वत्र मद्धार्थ न संशयः ॥ २१ ॥ न स्थानुमत्र शक्नोमि न गन्तुं तैस्त्वभिहुतः । सर्वथा योद्धमिच्छामि यद्भाव्यं तद्भविष्यति ॥ २२ ।। 'नश्पतो युध्यतो वाऽपि तावद्भवति जीवितम् । यावत्ममाष्टिं च विधिर्भालेऽस्य लिखिताक्षरम् ॥ २३ ॥ जयमाशंस मे ब्रह्मन्योत्स्येऽहमरिभिः सह । मुहूर्त ज्वलितं श्रेयो न तु धूमायिंतं चिरम् ॥ २४ ॥ धिक्तस्य जीवितं पुंसः शत्रूणामाततायिनाम् । अपकर्तुमशक्तो यो जीवामीत्यधिगच्छति ॥ २५ ॥ कर्माय किलैश्चर्य ममायत्तं च पौरुपम् । तस्मायुद्धं करिष्यामि ध्रुवं श्रेयो भविष्यति ॥ २६ ॥ श्रुत्वैवं मघवद्वाक्यं वाचस्पतिरथाब्रवीत् । न कालो विग्रहस्याच कि कोपेन शचीपते ॥ २७ ॥ न च रवेदस्त्वया कार्यः कार्याणां गतिरीहशी । दैवाद्भवन्ति भूतानां संपदो विपदोऽपि वा ॥ २८ ॥ स्वशक्ति परशक्तिं च पाड्गुण्यविदुदारधीः । देशकालेबलोपेयाज्ञात्वा विग्रहमाचरेत् ॥ २९ ॥ देशकालविहीनानि कर्माणि विपरीतवत् । क्रियमाणानि दुष्यन्ति हविरमयतेष्विव ॥ २०॥ १(क. ख. ग. स.) वेदाः पूज्यन्ते न च । २ (क. स.ग. ज. श. ) धायाधुना विभो ।। २१ ॥ ३ (घ. इ.च.ज.) लवयोविज्ञासा . N ·१८२ गुन्द्रिसंवादः।] व्पासकतम:। सम्पग्विज्ञातशास्त्रार्थो राजा विजयमाचरेत् । सप्ताङ्गराज्यत्राणं च बुद्ध्वा वाऽरिविनिग्रहम् ॥ ३१ ।। कुर्यादेवान्यथा नाशमुपयाति शचीपते । विश्वासपति भूतानि न च विश्वसते क्वचित् ॥ ३२॥ छिद्रेषु योऽन्वियाच्छवं स राज्यं महदश्नुते । सांगतं बद्धमलोऽसौ त्वं देवानवलोकितः॥ ३३ ॥ अतो युद्धावकाशं ते न पश्यामि शतक्रतो। मत्सहायाश्च पे शूराः शक्तिमन्तो निरुत्सुकाः ॥ ३४ ॥ दुर्धर्षानपि ते शत्रूञ्जयन्त्येव सदा नृपाः। पुरोधसैवमुक्तस्तु पुनराह पुरंदरः ॥३५॥ अभिभूतो भृशं दैत्पैनहिं जीवितुमुत्सहे । शत्रुभिर्वर्तमानस्य मूर्सस्य स्वीजितस्य च ॥३६॥ व्याधितस्य दरिद्रस्य श्रेयो मृत्युनं जीवितम् । किमत्र बहुनोक्तेन योत्स्येऽहं दानवैः सह ॥ ३७॥ नृणां कर्मसमारम्भे श्रेयसी होकचित्तता। गुणदोषावुभावतावेकीकृत्य विचक्षणः ॥ ३८ ॥ कार्यमारभते यस्तु तस्य दोपाः पराङ्मुखाः । तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतम् ।। ३९ ।। आगतं तु भयं दृष्ट्वा योद्धव्यं वाऽप्यमीरुवत् । मृतस्य जीवतो वाऽपि नरस्येह प्रयुध्यतः ॥ ४० ॥ श्रेय एव महद्धिः स्यात्तस्माद्योत्स्याम्यहं परैः ।.. तयोः संवदतोरे ब्रह्माऽऽगत्येदमब्रवीत् ॥ ४१ ।। मा विषादं कृथाः शक शरणं व्रज पार्वतीम् । या जने महिपं दैत्यं रुरु चित्रासुरं तथा ॥ ४२ ॥ सद्यो रक्तासुरं हत्वा स्वं राज्यं ते प्रदास्यति । एवमुक्त्वा हार ब्रह्मा तनैवान्तरधीयत ॥ ४३ ॥ शकोऽपि त्रिदशैः साधं जगाम हिमवद्विरिम् । स तन गत्वा शर्वाणी निर्भयो विगतज्वरः ।। ४४॥ . . १(घ. स. च. ज.) ण त पु°1 २ (7.ख ग. इ.) व च देवार ३ (घ. द. है, ज) त्यैर्नाद जी०१४ (घ ६ .) यते । ए॥

·१९० सगैरपुराणम् [एकोनपञ्चाशाध्याये स्तोत्रेणानेन तुष्टाव शिवां शंकरवल्लभाम् । शक्र उवाच-जयाक्षरे जयानन्ते जयाव्यक्ते निरामये ॥ ४५ ॥ जय देवि महामाये जय त्रिदशवन्दिते । जय भद्रे विदेहस्थे जयाऽऽये त्रिगुणात्मिके ॥ ४६ ॥ जय विश्वंभरे गङ्गे जय सर्वार्थसिद्धिदे । जय ब्रह्माणि कौमारि जय नारायणीश्वरि ॥४७॥ 'जय वाराहि चामुण्डे जयेन्द्राणि महेश्वरि । जय मातर्महालक्ष्मि जय पार्वति सर्वगे ॥४८॥ जय देवि जगज्येष्ठे जयरावति भारति । मृगावति जयानन्ते तेजोवति जयामले ॥ ४९ ॥ जयेशानि शिवे सर्वे जय नित्ये जयाचिते । मोक्षदे जय सर्वज्ञे जय धर्मार्थकामदे ॥५०॥ जय गायत्रि कल्याणि जय संध्ये विभावरि । जय दुर्गे महाकालि शिवदूति जयाजये ॥ ५१ ॥ जय दण्डमहामुण्डे जय नन्दे शिवपिये। जय क्षेमंकरि. शिवे जय भ्रामणि रेवति ॥ ५२॥ जयोमे साध्वि मङ्गल्ये हरसिद्धे नमोऽस्तु ते । जयाऽऽनन्दे महावर्णे महिषासुरघातिनि ॥ ५३ ॥ जयानंघे विशालाक्षि जयानले सरस्वति । जयाशेषगुणावासे जय वृत्रासुरान्तके ॥ ५४॥ .जय योगेशि संकल्पे जय त्रैलोक्यमुन्दरि । जय शुम्भनिशुम्भन्ने जय पमेन्दुसंभवे ॥ ५५॥ नए कौशिकि कौमारि जय वारुणि कामदे । नमो नमस्ते शर्वाणि भूयो भूयो जयाम्बिके ॥ ५६ ॥ त्राहि नस्त्राहि नो देवि शरणागतवत्सले । य इमां कीर्तयिष्यन्ति जयमालां भवानि ते ॥ ५७ ।। त्रिविधैरपि दुःखौघैर्मुच्यन्ते परमेश्वरि । सर्वपापविनिर्मुक्ताः सर्वेश्चर्यसमन्विताः ।। ५८ ॥ . . १ (घ इ. च. ) याजये जा २ (क ख. ग. झ ) । ३ (५. स. च.ज) ते । साक्षिदे । ४ (घ. ड च. ज ) हारास । ५ (घ टु च.) नन्दे वि० ६ (क ख ग. ज. झ.) ofव शरण्ये शरणागतान् । य ।

·१९१ पार्वतीस्तुतिः।] व्यासकृतम्। भान्ति लोके तथाऽऽदित्याः सर्वरोगविवर्जिताः । देहावसाने तेऽवश्य पश्यन्त्येव हि पार्वतीम् ॥ ५९ ।। नेन्द्रियाणां विकलता यथाऽन्येषां भवेन्नृणाम् । देवीलोकं गमिष्यन्ति स्कन्दलोकोपरि स्थितम् ।। ६० ।। पुनरावृत्तिरहितं स्तोत्रजाप्यान्न संशयः । सूत उवाच-सैवं स्तुता भगवती महेन्द्रेणाथ पार्वती। आत्मानं दर्शयामास सर्वालंकरणान्वितम् ॥ ६१ ॥ नमस्कृत्याथ तामूचुः मुरास्ते भयनाशनीम् । हत्या रक्तामुरं दैत्यं पाहि नो महतो भयात् ॥ ६२ ॥ तेपां तद्वचनं श्रुत्वा दत्वा तेभ्योऽभयं ततः । बभूवातरूपा सा त्रिनेत्रा चन्द्रशेखरा ।। ६३ ॥ सिंहारूढा महादेवी नानाशस्त्राम्रधारिणी। मुवक्त्रा विंशतिभुजा स्फूर्जा विद्युल्लतोपमा ॥ ६४ ॥ ततोऽम्बिका ननादौच्चेः साट्टहासं मुहुर्मुहुः । तस्या नादेन घोरेण कृत्स्नमापूरितं जगत् ।। ६५ ।। अकम्पिताऽखिला चोवों तदा वारिधिमेखला । गैलोत्तुङ्गस्तनी रम्या प्रमदेव भयातुरा ।। ६६ ।। तेऽपि तत्रामुराः प्राप्ताश्चतुरङ्गबलोत्कटाः । सम्यग्विदितवृत्तान्ताः कालान्तकपमोपमाः ॥१७॥ रक्षोदानवदैत्याश्च पातालेष्वपि ये स्थिताः । ते सर्व एव दैत्येन्द्रं कोटिशस्तमुपागताः ॥ ६८ ॥ देवारपस्तदा से संनद्धाश्चोलिध्वजाः । पालिता दानवेन्द्रेण नानाशस्त्रास्त्रपाणयः॥ ६९ ॥ तमालालिकलाभासा जीमूतध्वनिनिःस्वनाः । युगान्तमिव कुर्वाणा नानालंकारभूपिताः ॥ ७० ॥ गजघण्टारवैश्योहयानामथ हेपित्तः । सिंहनादैश्च शूराणां शस्त्राणां वणितेन च ॥ ७१ ॥ स्थनेमिनिनादैश्च कम्पपन्तो वसुंधराम् । ततस्ते दानवाः सर्वे देवों दृष्ट्वा प्रहर्षिताः ॥ ७२ ॥ 11.स. ग. इ. ) म भाभामिदिगन्तग "६१ ॥ २ (T.स. ग.) सार- द्वारि ३ (73..) 0 तन भ°] ·१९२ सौरपुराणम् [एकोनपश्चाशाध्याय आस्फोटयन्तः पटहान्भेरीजर्जरिणीमुखान् । अनेकान्वादयन्तोऽन्ये शडमरुडिण्डिमान् ॥ ७३ । मनोजवैहयैर्जात्पर्गजैश्चाचलसंनिभैः । अन्पैर्विचित्रैरारूढा रेिजुर्देत्यपुङ्गवाः ॥ ७४ ॥ एवं विधे समाजे तां भवानी त्रिदशारयः। सर्व एव समाजघ्नुः शर्वाणी सर्वतोमुखीम् ।। ७५ ॥ बाणैर्नानाविधैरैर्य मदण्डोपमैः सितैः । कुठारचक्रपरचमुसलाकुशलाङ्गलैः ॥ ७६ ॥ पाशतोमरशूलैश्च दण्डपट्टिशमुद्गरैः। परिघपासशत्यष्टिशतघ्नीकणपोपलैः॥ ७७॥ आयोगुडै शुण्डीभिश्चक्रकुन्तगदादिभिः। छादयन्तो महादेवी सिंहनादान्विनेदिरे ।। ७८ ।। सा हन्यमाना रोषेण जज्वाल समरेऽम्बिका । अग्रसत्साऽथ शर्वाणी शस्रास्राणि सुरद्विपाम् ॥ ७९ ॥ शैलेन्द्रतनया देवी स्तूयमाना सुरर्पिभिः । युयुधे दानवैः सार्धं महासमरदुर्दिने ॥ ८॥ तें हन्यमानाः पार्वत्या तामेवाभिप्रदुद्रुवुः । परिपूर्ण यथाकाले शलभा जातवेदसम् ॥ ८१ ॥ सैका प्रद्रवती तेषां बहूनामाततायिनाम् | दधार वेगं सर्वेषां मरुतामिव पर्वतः ॥ ८२ ॥ पार्वतीशवनिर्मिन्ना दैत्यास्ते क्षेतजेक्षणाः। आलिङ्गय शेरते क्षोणी रते कान्तामिव प्रियाम् ।। ८३ ॥ मण्डलीकृतकोदण्डां ददृशुश्चाम्बिकां तदा । मृत्युजिह्वोदिताकारां प्राणकर्षणतत्पराम् ।। ८४ ॥ • जघ्नुस्ते कोटिशो दैत्याः पार्वती समराङ्गणे । हुंकारेण निनादेन पातयन्ती सहस्रशः ॥ ८५ ॥ मचिच्छेद रणेऽरीणां शिरांसि निशितैः शरैः। देवीकार्मुकनिर्मुक्तार्दव्यैर्नानाविधैः शरैः॥ ८६ ।। दहान्तेऽमुरसैन्यानि तृणानीव दवाग्निना । ' सिंहवेगानिलोद्भुतांचूर्णयन्ती महारथान् ।। ८७ ।। १(१.ख. . .) ०शरान॥२ (च.) क्षमितपणाः ।

·१९३ पार्वत्यगुरयुद्धवर्णनम्।] व्यासकृतम् । ववर्प शरवाणि युगान्ताम्वुदसंनिभान् ।। गजवाजिस्थानां च द्रवतां पततां तथा ॥ ८८॥ दैत्येन्द्राणां च भारेण श्वसतीव वसुंधरा । समुत्थितं रजो घोरं संस्पृष्ट्वाऽन्दुमण्डलम् ।। ८९ ।। गजाश्चदैत्यरक्तौधेः प्रशान्तिमगमत्ततः । प्रावर्तत नदी तत्र शोणितोदतरङ्गिणी ॥ १० ॥ हयमत्स्या गजग्राहा चर्मकूर्मास्थिसंकुला। महारथमहावी पताकाछनफेनिला ॥ ९१ ।। वहन्ती यमलोकान्तं दैत्यामुरतटदुमान् । तद्धलं च बभौ शीघ्र शस्त्रास्त्रक्षतकंधरम् ॥ १२॥ गलद्रुधिरफेनौघं घूर्णितार्णवसंनिभम् । वध्यमानं स्वकं सैन्यं दृष्ट्वा देव्याश्च विक्रमम् ॥ १३ ॥ रक्तासुरोऽभ्युवाचेदं सैनिकाक्षातविस्मयः। हन्यता हन्यतां शीघ्रं भवानी कालसंनिभा ॥१४॥ परिवृत्य रथैर्नागैर्हयैश्चैव पदातिभिः । दानवेश्वरवाक्येन ततस्ते तस्य सैनिकाः ।। ९५ ।। स्पक्त्वाऽऽत्मानं महात्मानो देवीमापुर्वलान्विताः। धूम्राक्षप्रमुखा धीराः पोडशैव महारथाः ॥ ९६ ।। शरशक्तिगदाशूलैस्ताडयन्तोऽम्बिका रणे । श्वसन्त इव नागेन्द्राः प्रज्वलन्त इवस्मयः ॥२७॥ जम्भन्त इव शार्दूला गर्जन्त इव तोयंदाः। युयुधुस्ते स्थिरीभूता विविधायुधयोधिनः ॥ ९८ ॥ वृत्यन्तीव च रुद्राणी नूनं भाति महाहवे। पार्वती चण्डकोदण्डनादापूरितदिङ्मुखा ।। ९९ ।। पट्टिशाभिहतान्कांश्चिन्मुसलोन्मथितांस्तथा। सारोहान्पातयामास गजानवांश्च कोटिशः ॥ १० ॥ कालपाशशिरश्छित्त्वा सार्धचन्द्रेण भामुरम् । गदया प्रममाथाऽऽशु देवान्तकमहाहनुम् ।। १०१ ॥ . १(क. स.ग. स. ) श्वसतीग २ (पःस ग. झ.) पुरसभ्रमाः १०} ३ (स. ग.) जम्मा , - ·१९४ . . सौरपुराणम् [पमोनपश्चाशाच्या ब्रह्मनस्यासिना कायापातयामास चाम्बिका । धूम्राक्ष कालदण्डेन वज्रेण क्रूरमेव च ॥ १०२॥. . यज्ञदष्टं यज्ञकोपं विधर्म च चमूपतिम् । रौद्रानन्यांनिशूलेन जपान परमेश्वरी ॥ १०३ ॥ संशङ्कुकर्णदुर्भिक्षविद्युन्मालिविभावसून् । दुर्वारपौरुषांश्चक्रे चक्रेणोत्कत्तमस्तकान् ॥ १०४ ॥ रक्तासुरानुजौ चोभौ महावलपराकमौ । कूष्माण्डशुभकाक्षौ तु जनतुर्यशलाश्मभिः ॥ १०५॥ महावली महाकायौ घोरौ तत्र महामुरौ । शरैराशीविपाकारैजधानाथ तदा द्विजाः ॥ १०६ ।। ततः स्खीनोऽभ्यधावत्तां दृष्ट्वा तो विनिपातितौ । तमप्यपातयभूमौ खड्नेनाभिहत्तं रुपा ॥ १०७ ॥ घण्टकश्चाथ दैत्येन्द्रो गिरीन्द्रसहशो बली। परिघेणाऽऽयसेनाऽऽजो देवी क्रुद्धोऽभ्यताडयत् ॥ १०८ ॥ ततः सपरिघश्चासौ देव्याः करतलाहतः । स पपात तदा भूमौ वजाहत इवाचलः ॥ १०९ ॥ पापश्चिको महाबाहुश्चक्रीकृतशरासनः ।. शत्या दग्धतनुत्राणो जगामान्तकन्दिरम् ।। ११० ।। अष्टादशैव दुर्धर्षानिहत्यामुरसैनिकान् । सानन्दा विननादोच्चैः संवर्तकघनोपमा ॥ १११ ॥ जघानं दानवानीकमेकाऽनेकस्वरूपिणी । विद्युत्संपातनिहादा विद्युत्संपातचञ्चला ।। ११२ ॥ पातयन्ती चचाराऽऽजी साऽसुरेन्द्रमहाचमूम् । तत्रातुलश्च तुमुलो नादो बाध्येपु शत्रुप ॥ ११३ ।। बभूव येन ब्रह्माण्डमकाण्डाकुलतां ययौ । जघानैवं चतुःसप्त त्रिदशैत्रिदशद्विपाम् ॥ ११४ ॥ अक्षौहिणीसहस्राणि त्रयखिशमुरेश्वरी । एकत्रिशत्सहस्राणि शतान्यष्टौ च सप्ततिः ।। ११५॥ सानुगानां सपोधानां रथानां वातरंहसाम् । संख्यैवैपा गजेन्द्राणामक्षौहिण्यां महौजसाम् ॥ ११६ ॥ . . (घट च ज घश ·. पवित्यसरयुद्धवर्णनम्। व्यास ऊतम्। त्रिगुणं चतुरक्षाणां पञ्च चैव पदातिनाम् । • क्वचिद्रयस्थिता सैव विविधायुधधारिणी ।। ११७ ॥ जघानासुरसैन्यानि इयह स्तिगता क्वचित् । कविच्च महिपारूढा वृयमे च स्थितर कचित् ॥ ११८ ॥ वैतालैः प्रेतभूतैश्च स्वेच्छामृष्टैताऽदुतैः ॥ ११९ ॥ कबन्धटत्यसंकुले घरग्वसास्थिकर्दमे रणाजिरे निशाचरास्ततो विरेजुरुर्जिताः। शृगालगृभवापसाः परं पपानमादधुः कचित्परेतशावकाः प्रतीतशोणिता बभुः ।। १२० ॥ कचिपिनाकपाणयः पिशाचयक्षराक्षसाः मत चासजा पिनन्समर्चपन्नथाऽऽमिः। गजानरांस्तुरङ्गमान्यभक्षयन्ति निणा- स्तदोडुपैस्तथाऽपरे तरन्ति शोणितापगाम् ॥ १३१ ॥ इति मगाढसंगरे मुरारिसंघसंकुले- विराजतेऽम्बिका धनुःशरासिशलधारिणी । गजेन्द्रवृन्दमर्दिनी तुरङपथपोथिनी महारथौषघातिनी सुरारिसैन्यनाशनी ॥ १२२ ॥ ततश्चण्डिकाचण्डकोदण्डमुक्तैर्दिवाहारिणां कोटयोऽष्टौ तथाऽटौ । हताः पट्टिशै राक्षसानां च लक्षात्रयस्त्रिंशदष्टादशैवात्र कोट्यः॥ १२३ ॥ ततो दानवेन्द्रं रणे तजयन्ती विलासोल्लसद्भाहुविन्यस्तशखा । ननतीप्रमेयमभावा भवानी महेन्द्रादिदेवान्मदा, इर्पयन्ती ॥१२४॥ हपविमुख्याः पुनर्दत्यसंवा दशैवाचशिष्टा महारौद्ररूपाः। नमस्कृत्य रक्तासुरं तेऽभ्यधावनणे पार्वती ताडयन्तोऽवपूर्गः ॥१२॥ समदृत्य नेत्राणि किंचिद्धसन्ती द्विपत्सैन्यसंघानि सा संहरवी । न्यमुञ्चत्ततोऽन्त्राणि दिव्यानिदेवी नदन्सार्यतूर्येषु खेऽनन्तसत्त्वा।।१२६।। ततो गिरीन्द्रजाऽरीणां चक्रे सैन्यानि भस्मसात् । रक्तामुरमथाभ्येत्य शस्रानघृतपाणिनम् ।। १२७ ।। पादाक्रान्त्यानतभवं संक्षोभितजगत्रयम् । मण्डलीकतकोदपढं गर्जन्तं कालमेघवत् ॥ १२८ ।। शरवर्षाणि मुश्चन्तं पार्वती तमुवाच ह ।

·* सौरपुराणम् [एकोनपञ्चाशाध्याये दुष्टेत्युक्त्वाऽथ सा देवी शूलेन्सभिहनदि । संभिन्नहृदयो दैत्यो मूर्ति चक्रे सुदारुणाम् ।। १३० ।। रक्तविन्दुसमो दैत्यो देवी व्यामोहयन्निव । जगामानेकरूपोऽसौ निहतोऽम्बिकया रणे ॥१३१ ॥ रक्तामुरोऽपि निधनं गत्वा त्रिदर्शकण्टकः । । पपात मुनिशार्दूलाः प्रज्वलज्ज्वलनोपमः ॥ १३२॥ हाहाकारं प्रकुर्वाणा दैत्यास्तेऽथ प्रदुद्रुवुः । केचिच्छिष्टा भयत्रस्ता विसृष्टायधजीविताः ॥ १३३ ।। केचित्समद्रं विविशुरद्रीकेचिच्च दानवाः। केचिल्लुश्चितमूर्धानो नमा भूत्वा वनेऽवसन् ॥ १३४ ॥ दयाधम ब्रुवाणाश्च निर्धन्यवतमाश्रिताः । केचित्माणपरा भीताः पाखण्डनतमाश्रिताः ।। १३५॥ हेतुवादपरा मुढा निःशौचा निरपेक्षकाः। आसुरस्य जनस्यैते क्षपणा इव लक्षिताः ।। १३६ ॥ ते चाद्यापीह दृश्यन्ते लोके क्षपणकाः किल । अर्हन्तश्च तथैवान्ये शिवशानबहिष्कृताः ॥ १३७ ।। मन्त्रौपधपयोगैश्च जनवञ्चनकारकाः । समुत्पत्स्यन्ति दैत्याश्च घोरेऽस्मिन्वै कलौ युगे ॥ १३८ ॥ शिवोक्तं कर्मयोगं च द्विषन्तश्च कुयुक्तिभिः । देव्याः क्रोधाग्रिना दग्धा वेदमार्गविनिन्दकाः ॥ १३९ ।। शास्यन्ते नरकानौ ते निःशेषाः पापकर्मिणः । न दृष्टा निष्कृतिस्तेपां शास्त्रेषु परमर्पिभिः ॥ १४०॥ रराजाचिन्त्यमाहात्म्या चिद्रूपा परमेश्वरी । हत्वाऽरि जगदैश्वर्यं दत्वा नमुचिशत्रवे ।। १४१ ॥ जगामादर्शनं देवी व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी । *शकोऽपि तां प्रणम्याथ सर्वज्ञां विश्वरूपिणीम् ।। १४२ ॥ * क्यसज्ञितपुस्तस्योरिद श्लोकार्धे न दृश्यते । १(घ. इ. चशवन्धनः । प०१२ (क. स घ) मास्थिताः ॥ १३५ ॥ ३ (क ख.ग. श )मच ॥ -

·उस्कानवमीवतम्।]
पाप्तकृतम्।
१९७
प्रययौ विबुधैः साधं स्वां पुरीममरावतीम् ।। १४३ ॥ २७३७ !!
• इति श्रीमपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे रक्तासुर-
वधकथनं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः॥ ४९ ॥
सूत उवाचे-अथोपविश्य मुरराट् पूज्यमानो वरासने ।
अप्सरोगणगन्धर्वसिद्धविद्याधरोरगैः ॥१॥
सहस्रानुचराणां च देवतानां महौजसाम् ।
निर्जराणां त्रयस्त्रिंशत्कोटिभिः परिवारितः॥२॥
सोऽभिषिक्तस्तदा सर्वैर्वृहस्पतिपुरोगमैः।
त्रैलोक्येऽस्मिन्पुनः शक्रश्चक्रे राज्यमकण्टकम् ॥ ३॥
समाजग्मुस्तदा द्रष्टुं प्राप्त राज्य मुराधिपम् ।
मुनवश्वाङ्गिरा दक्षवसिष्ठक्रतुगौतमाः ॥४॥
पुलस्त्पपुलहागस्त्यविश्वामित्रात्रिशौनकाः ।
जमदग्निभरद्वाजभृगुभागुरिंगालवाः ॥५॥
प्रभुः शाण्डिल्यदुर्वासोगर्गजैमिनिनारदः।
दात्यूहोदालवाभ्रव्यशरभङ्गनिशाकराः ॥६॥
मरीचिच्यवनोत्तहल्कात्यायनपराशरीः।
संवर्तशङ्कलिखितदेवभागपेणकाः॥ ७॥
त्रितरभ्ययवक्रीतश्चेतकेतूपमन्यवः।
शाकटायनकौण्डिन्यकचात्समदासिताः॥८॥
देवरातश्च जावालिहारीतश्चैव कश्यपः ।
बृहदश्वाम्बिकौतथ्या जातूकर्यः पराशरः ॥ ९
*पैनसिणिपादो कीतिहोत्रा चलापनौ।
शातातपो मधुच्छन्दा ऋचीकक्रतुदेवलाः ॥ १०
वामदेवश्च मैत्रेयमार्कण्डेययुरोगमाः।
कृष्णाजिनोत्तरीयास्ते जटिला भस्मभूपिताः॥
रुद्रा इव महात्मानो वेदवेदादपारगाः।
तानागतान्मुसंपूज्य कृतासनपरिग्रहान् ॥ १२ ॥
* घडपजसहितादर्शपुस्तषय धोको न विद्यते ।
१(य. हु च.) च । तदोपण २ ( फ. स. ग. अ.) दाः । दाल्भ्योहारपना ०१३ (फ.
स. ग, स.)रान्धवाः ॥७॥ ४ (घ १. च ज. I रग ॥ ९॥

·१९८ [पश्चाशाच्या सौरपुराणम् ब्रह्मकल्पापीन्सर्वान्पप्रच्छेदं पुरंदरः । कथमाराध्यते देवीं वरदाऽचलकन्यका ॥ १३ ।। ते वन्यास्ते कृतार्थास्ते यैः सम्यक्पूजिता शिवा । यस्याः प्रसादाद्भूयोऽपि राज्यं प्राप्तमिदं मया ॥ १४ ॥ भवान्याः सर्वमेवैतद्वक्तुमर्हथ सत्तमाः । ते चैवमुक्ताः शक्रेण मुनयो मुनिपुङ्गवाः ॥१५॥ प्रत्यूचुस्तां नमस्कृत्य शर्वाणी शिवरूपिणीम् । ते धन्यास्ते कृतार्थाश्च साधवस्ते शचीपते ॥ १६ ॥ भत्त्या यजन्ति ये नित्यं पार्वती परमेश्वरीम् । कुर्वन्तोऽपीह कर्माणि चण्डिकार्पितमानसाः॥ १७ ॥ सूर्यांशव इव जालैर्न बाध्यन्तेऽत्र किल्बिषैः । आयुरारोग्यसौख्यानि सौभाग्यं च वरत्रियः ॥ १८ ॥ भवन्ति तेषां ये नित्यं स्तुवन्तिं परमेश्वरीम् । संवत्सरास्तथा मासा विफला दिवसाश्च ते ॥ १९ ॥ नराणां विषयान्धानां येषां गेहे न पार्वती । यत्र यत्राय॑ते देवी वरदा परमेश्वरी ॥ २०॥ तत्र तत्राक्षयं पुण्यं स्यादित्याह प्रजापतिः। नामोच्चारणमात्रेण यस्याः क्षीणाघसंचयः ॥ २१ ॥ भर्वत्यवाप्लकल्याणः कस्तां नाराधयेच्छिवाम् । पभिस्त्विह, तुल्यास्ते मढैर्वा ते शवा इव ॥ २२ ॥ ये मूढां नार्चयन्त्यायां पार्वती परमेश्वरीम् । अचिन्त्यां संत्स्वरूपां तो शाश्वती विश्वतोमुखीम् ॥ २३ ॥ ये यजन्तीहे धन्यास्ते शिवां स्वर्गापवर्गदाम् । तपस्तीर्थप्रदानश्च यज्ञैवी बहुदक्षिणः ॥ २४ ॥ न तां गति लभन्तेऽत्र या स्तुत्वाऽचलकन्यकाम् । सर्वान्कामानवाम्प्रेति यान्यानिच्छति मानवः ॥२५॥ व्रतोपवासपृजाभिः समाराध्प महेश्वरीम् । अतेन पेन देवेन्द्र प्रसीदत्याच पार्वती ॥ २६ ॥ . १( ग. ग. ए.) या विभ(य.म. ग. घ. डा. ज. स. ) शाजा (T. प्र.ग.) आया: ॥ २१ ॥ ४ ( फ. स. ग..) भानामा ५०१५ (प.... ज.) ने विमा६ (६.८.प... | ०६ ते घro ·उकानवमीत्रतम्। व्यासकृतमः। यच्चोल्कानवमीसंज्ञ शृणु सर्वफलपदम् । तस्यां नवम्यां शर्वाणी महिपादीन्महामुरान् ॥ २७ ॥ जधान समरे शक तेन सा नवमी मिया। अश्वयुक्लपक्षस्य नवम्पां.प्रयतात्मवान् ।। २८ ॥ स्नात्वाऽभ्यर्च्य पितृन्देवान्मनुष्यांश्च यथाक्रमम् । यजेत्पश्चान्महादेवी महिषामुरघातिनीम् ॥ २९ ॥ पुष्पर्धपैश्च नैवेद्यैः पयोदधिफलादिभिः। भक्त्या संपूजयित्वैवं स्तुत्वा संमार्थयेत्ततः ॥३०॥ मन्त्रेणानेन वृत्रारे श्रद्धावान्प्रयतो व्रती । महिपनि महामाये चामुपडे मुण्डघातिनि ॥३१॥ द्रव्यमारोग्यविजयं देहि देवि नमोऽस्तु ते । भूतमेतपिशाचेभ्यो रक्षोभ्यश्च महेश्वरि ॥ ३२॥ देवेभ्यो मानुषेभ्यश्च भयेभ्यो रक्ष मां सदा । सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ॥ ३३ ॥ उमे ब्रह्माणि कौमार विश्वरूपे प्रसीद में। कुमारीभॊजययित्वा वा कुर्यादाच्छादनादिभिः ॥ ३४ ॥ यथावणं कुमारीच भोजयित्वा क्षमापयेत् । नव सप्ताथ एका वा चित्तवित्तानुसारतः ॥ ३५ ॥ श्रद्धया प्रीतिमाप्नोति देवी भगवती शिवा। अनेन विधिना व मासि मासि समाचरेत् ॥ ३६ ।। ततः संवत्सरस्यान्ते भोजयित्वा कुमारिकाः। वखैराभरणैः पूज्याः प्रणिपत्य विसर्जयेत् ॥ ३७ ।। असरुक्मशृङ्गां गां दद्यात्मुविमाय मुशोभनाम् । नरो वा यदि वा नारी व्रतमेतत्करोति च ॥ २८ ॥ उल्कावत्सा सपत्नीनां तेजसा भाति भूतले। श्रीमहानवमीत्येषा ख्याता मुरपतेऽधुना ॥ ३९ ॥ * घड यसमिपुरतफेदर्य प्रोपो न विद्यते । १ (प.स, ग. इ.) तय ते०१२ (क. स्व. ग. स.) दर: म०१३(क. . ग, न. ३) मारिन । ४ (प.३.५.ज) मो नमः । १५( स. ग..). ण: गुग ·२। . । सौरपुराणम् [पञ्चाशाध्याये सवासाकरा पुण्या सर्वोपद्रवनाशिनी । नाऽऽध्यात्मिकं तस्य भयं दैव स्यान्नाऽऽधिभौतिकम् ॥ ४० ॥ रक्षत्येव सदा शक सर्वापत्सु च चण्डिका । शान्तिपुष्टिकरी पुण्या पुत्रारोग्यार्थलाभदा ॥ अनुष्ठेया सदा पुंभिश्चतुर्वर्गफलार्थिभिः॥४१॥ यश्छद्मनाऽपि कुरुते व्रतमेतदित्थं चण्डीमियं सुरपते मुनिसिद्धजष्टम् । रुद्राङ्गनाकुलवराकुलितं विमानमारुह्य याति स सुखेन शिवस्य लोकम् ॥ ४२ ॥ शूलाग्रभिन्नमहिषासुरपादपीठा- मुत्खातखङ्गरुचिराङ्गदवाहुदण्डाम् । येऽभ्यर्चयन्ति हि तु नक्तभुजो नवम्यां दुर्गातिदुर्गगहनं न विशन्ति माः ॥ ४३ ॥ अन्यद्यदाह कपिलो भगवान्महात्मा मेरौं च दैत्यगुरवे भृगुनन्दनाय । तत्त्वं.शुणुष्व सुमना मघवन्महान्त- माराधनं कियदपि त्रिजगज्जनन्याः ॥४४॥ या कामधेनुसदृशी फिल भक्तिभाजां या कल्पपादपसमा सकृतार्थिनां च । चिन्तामणीत्यवगता धनलिप्मुभिर्वा फरमान्न'तां भृगुमुतान यजन्ति गौरीम् ॥ ४५ ॥ ये तां स्मरन्ति निगडैरपि चद्वपादा व्याघ्राहिचौरपवह्निभयेपु दुर्गाम् । तेषां न किंचिदपि शत्रुभपं नृणां स्या- द्रद्धास्तु मुक्तिमुपलभ्य सुखं लभन्ते ॥ ४६॥ हे भार्गवार्य गिरिजाप्रणतिप्रसादे देवं निरुद्धमपि न प्रभवत्पवश्यम् । आसन्नमेघसमपां वनराजिमुच्चै- ग्रामोऽपि पल्लवचपोपचितां करोति ॥ ४७ ।। १(ग. स. ग..) नासनी । २ (क. स. ग. ग.इ.) पनमा पु(६. प.) मा १०1४(प..ज) गण ·गिरिजार्चनमाहात्म्यम्। 'व्यासकृतम्। धात्रा स्वहस्तलिखितानि ललाटपट्टे देवाक्षराणि दुरितैकनिवन्धनानि । गौरीप्रसादजनितेन जनः समस्त- स्तान्येकतः स परिमार्जयतीति चित्रम् ॥ ४८ ॥ ते संमत्ता जनपदेषु धनानि तेपां तेषां यशांसि न च सीदति बन्धुवर्गः । धन्यास्त एवं निभृतात्मजभृत्यदारा येषां सदाऽभ्युदयदा गिरिजा प्रसन्ना ॥ ४९ ॥ यः कारयेद्वरपताकसिताभ्रगौरं तद्गोपुरं च सुधयाऽऽयतनं भवान्याः । चन्द्रावदातभवने विपुले च सौख्यं राज्यं श्रियं च भुवि काममुपैति सत्यम् ॥ ५० ॥ ये कारयन्ति भवनं भृगुनन्दनाऽऽर्या: शत्या सुवर्णरजतायसतानशैलम् । सामन्तमौलिमणिरश्मिसमुज्ज्वले ते सिंहासनेऽङ्गादकिरीटभृतो रमन्ते ॥ ५१.॥ ये मेरुमा सुरसंघक्रताभिपकां पञ्चामृतगिरिसुत्ताममिपंचयन्ति । ते दिव्यकल्पमनुभूय सुरेन्द्रराज्य राज्याभिषेकमतुलं पुनरामुवन्ति ॥ ५२ ॥ ये देवदारुमलयोनवचन्दनेन ये युद्धमेन च शिवामुएलेपपन्ति ! ते दिव्यगन्धपटवाससुगन्धदेहा नन्दन्ति नन्दनवनेपु सहाप्सरोभिः ॥ ५३॥ दिव्यश्च पाकरवीरकजातिपुष्पै. गौरी शुभैरनुदिनं ननु येऽर्चपन्ति । ते भूतले नरपतित्वमवाप्य योगा। द्यास्पन्ति सौख्यमविरेण परां च सिद्धिम् ।। ५४ ॥ आमोदिभिर्मरुकपुष्पमुगन्धधुपये लोकनाथदपितामिह धूपयन्ति। 756 1(क.स. ग..)OR सयम् । २ (५.२.प.) राय! ३ (प.) भाला । ४ (प.स.म.स.) यापैरें।

·२०२ सौरपुराणम् [पश्चाशाध्याय कर्पूरसारसमगन्धवराः सुरामा . आलिङ्गयन्ति दपिताः मुरराजलोके ॥ ५५ ॥ दोधूयते कनकदण्डविराजितैश्च सचामरैः प्रचलकुण्डलमुन्दरीभिः । दिव्याम्बरलगनुलेपनभूषिताङ्ग: कृत्वा मृडानिभवने वरवस्त्रपूजाम् ॥ ५६ ॥ देदीप्यते स कनकोजवलपद्मराग- रत्नप्रभाभरणहेममये विमाने | दिव्याङ्गनापरिवृतों मनसोऽभिरामः प्रज्वाल्य दीपममलं भवने भवान्याः॥ ५७ ॥ यो जागरं गिरिमुताभवने ददाति चैत्रोत्सवादिदिवसेऽभ्यधि तूर्यनादम् । वीणामुदङ्गमारस्वरभाषिणीभिः संगीयते स हि कृशोदरिकिंनरीभिः ।।५८ ॥ 'कुर्वन्ति ये सदुपलेपनवासचित्रं संमार्जन लिरिमुतायतनेऽनुरक्ताः। मुक्ताकलापमणिकाश्चनभित्तिचित्र- वैडूर्यकुट्टिमतले भवने वसन्ति ।। ५९ ॥ दद्याच्च यः परमभक्तियतो भवान्या घण्टावितानमथ चामरमातपत्रम् । केयरहारमणिकुण्डलमण्डितोऽसौ रत्नाधिपो भवति भूतलचक्रवर्ती ॥ ६ ॥ अभ्पर्चयन्ति विधिवद्विविधोपचार- गन्धर्वसिद्धविबुधस्तुतपादपनाम् । भत्त्या प्रहृष्टमनसः प्रणमन्ति देवी ते भूर्भुवस्वमहिमातफला (2) भवन्ति ।। ६१ ।। गायन्ति ये गिरिसुतां च विलोकयन्ति ध्पायन्ति वाऽमलधियश शिवां स्मरन्ति । गौरीमुमां भगवती जगदेकदेवी ते वै प्रयान्ति परमं पदमिन्दुमोलेः ॥ ६२ ॥ ---- (प. रा. ग.अ.स.) 12 (1.२प...) OR THEOR ·गिरिजार्चनमाहात्म्यम्।] व्यासकृतम्। २०३ देवी समस्तभुवनादिविचित्रदेहां सूर्याग्निचन्द्रनयनामिह कालवक्ताम् । दीर्घाष्टदिग्भुजचयां मृदुभावहासां येऽभ्यर्चपन्ति हृदि हम्त त एव धन्याः ।। ६३ ।। इक्ष्वाकुपूरुपृथुराघवधुन्धुमार- मांधातृदेहयषयात्पजमीढमुख्यैः। आरोग्पसंततिधराजयसौख्पलुब्धैः संपूजिता भगवती मनुजैर्भवानी ।। ६४ ॥ योगेश्वरी वेदवती' भवानी ब्राह्मी कुमारी सुभगां च वाणीम् । नारायणी हैमवतीमनन्तां विश्वादिभूतां भजमार्गवाऽऽम् ।। ६५॥ यशांसि विद्याः मुखमर्थमायुर्विभूतयः पुष्टिरनर्थहानिः। तद्भक्तिभाजां भविना विमुक्तपे भवन्ति योगानुगताः समाधयः॥ ६६ ॥ नीचोऽपि मन्दमतिरल्पकुलोद्भवोऽपि भीरुः शोऽपि चपलोऽपि निरुद्यमोऽपि । गौरीपदाध्जयजनार्थमिहोद्यत्तश्च संदृश्यते ननु मुरैरपि गौरवण १६७॥ तावत्कृताकतमपि प्रतिघातमेति फाजितेन विधिनाऽपि कृतीधमेन । आपपिदाम्बुजरजो विरजः मणम्प यावन्न वत्स शिरसा भियते जनेन ।। ६८॥ विद्या तपः कुलजनिर्विविधं च शिल्पं शौर्य मतिश्च दिनपस्तु विदग्धता च । एते गुणा गुणवतां परेमे च भद्रा गौरीप्रसादरहितस्पं तृणीभवन्ति ।। ६९ ॥ तावन सिध्यति रसोन रसायनानि मत्रा महोदयफला विलसत्मवादाः । क्लिश्पन्ति साधकजना भुखि वर्तिकाध यावन तुष्यति फवे वरदा भवानी ।। ७०॥ २(५.ग. तिजगाक्षय | २(प.ब.ग. प. सं.स.) योगीश्व०१३ (प.. * म.स.) मृहानी ! (फ. रा... पं.स.)ोकि ५ (प.) मागील १.) 01 00 (. स. म. ए.) oil .

·1 २०४ सौरपुराणम् [एकपञ्चाशाध्याय गोब्राह्मणार्चनपराच रताः स्वधर्म ये मद्यमांसविमुखाः शुचयश्च शैवाः । सत्यपियाः सकलभूतहिते रताश्च तेषां च तुष्यति रूदा मुमते मृडानी ॥ ७१ ।। भूतादिभूता विपयेन्द्रियाणां परां तथाऽन्तःकरणात्मरूपाम् । सदाऽक्षयां कायमनोवचोभिः संचिन्तयाऽऽर्यां सकलार्थदात्रीम् ॥७२॥ अजामेकां लोहितलवणी बह्वीः प्रजाः सृज्यमानां मुरूपाम् । अजो होको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः ॥ ७३ ॥ प्रभावमते त्रिजगज्जनन्यांस्तवोदितं भार्गव वेदगुह्यम् । श्रोतुं पदिच्छा तदुदीरयस्व विप्रेषु किं वाऽकथनीयमस्ति ।। ७४ ॥ शृण्वन्ति ये वाऽथ पठन्ति माः स्तवान्विताख्यानमिदं भवान्याः । भुक्त्वाऽक्षयान्काममुखांश्च तेऽन प्रयान्ति शंभोः परमं पदं च ।। ७५ ॥ मूत उवाच-एवं मुनीनां गदितं भवान्याचरितं शुभम् | श्रुत्वा पुरंदरः श्रीमान्भक्त्या परमया द्विजाः ।। ७६ ॥ आराधयामास तदा पार्वती परमेश्वरीम् । वरांच विविधाल्लुब्ध्वा चक्रे राज्यमकण्टकम् ॥ ७७ ॥ २८१४ ॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे भूतशौनकसंवादे पार्वती- प्रभावकथनं नाम पञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५० ॥ ऋषय ऊचुः-तिथीनां निर्णय सूत प्रायश्चित्तविधि तथा । वक्तुमर्हसि चास्माकं व्यासशिष्य महामते ॥१॥ मूत उवाच-शृणुध्वमृपयः सर्वे तिथीनां निर्णय परम् । अनिर्णीतास तिथिषु न किंचित्कर्म सिध्यति ॥२॥ श्रौतं स्मात व्रतं दानं यच्चान्यत्कर्म वैदिकम् । निर्णीतासु तिथिष्वेव कर्म कुर्वीत नान्यथा ।। ३ ॥ मायः मान्तमुपोयं स्पात्तिदैवफलेप्मुभिः । मूलं हि पिनृतुष्ट्यर्थ पित्यं चोक्तं महर्षिभिः॥४॥ यां प्राप्यास्तमुपैत्यर्कः सा चेत्स्यात्रिमुहतिका । धर्मकृत्येषु सर्वेषु संपूणां तां विदुस्तिथिम् ॥ ५ ॥ क्षये पूर्वी प्रकर्तव्या वृद्धी कार्या तथोत्तरा। तिधेस्तस्याम्रिक्षणायाः क्षयवृद्धित्वकारणम् ॥ ६॥ १(क. स.स.स.) ये मार (प. स. ग. श.) भारताः ॥३(7.) तर १४(१.) तिमी । ध .

·२०५ . गियनिर्णयः।] व्यासकृतम् । अष्टम्येकादशी पष्ठी नृतीया च चतुर्दशी। कर्तव्याः परसंयुक्ता अपराः पूर्वमिश्रिताः॥७॥ वृहत्तल्पा तथा रम्भा सावित्री वटपैतृकी । कृष्णाष्टमी च भूता च करव्या संमुखी तिथिः ॥८॥ शुक्ले द्वे द्वे तथा कृष्ण युगादी कवयो विदुः । शुक्ले पूर्वाहिक कार्ये कृष्णं चैवापराह्निके ॥९॥ नागविद्धा तु या पष्ठी शिवविद्धा तु सप्तमी। दशम्पेकादशीविद्धा नोपोण्यैव कथंचन ॥ १० ॥ ज्ञात्वैवं सूर्यचन्द्राभ्यां तिथिं स्फुटत्तरं व्रती । एकादशी तृतीयां च पष्ठीं चोपवसेत्सदा ॥ ११ ॥ फलमेकादशी हन्ति विहितं दशमीयुता। पारणं नु त्रयोदश्यामुल्लध्य द्वादशीव्रतम् ।। १२ ॥ पारणाहे न लभ्येत द्वादशी सकलाऽपि चेत् । तदानी दशमीविद्या छुपायैकादशी तिथिः ॥ १३॥' शुक्ले वा यदि वा कृष्णे भवेदेकादशीद्वयम् । उत्तरां तु यतिः कुर्यात्पूर्वामेव सदारही ।। १४॥ दर्श च पौर्णमासं च सप्तमी पितृवासरम् । पूर्व विद्धमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते ॥१५॥ सिनीवाली द्विजैनोखा सामिकः श्राद्धकर्मणि । कहूँः स्त्रीभिस्तथा शुद्वैरपि चान्पैरननिकः ॥२६॥ पारणे भरणे नृणां तिथिस्तात्कालिकी स्मृता । निशाग्रतेपु च ग्राशा पदोपव्यापिनी सदा ॥ १७॥ उपोपितव्यं नक्षत्रं पेनास्तं पाति भास्करः। यच वा युज्यते विधाः मदोपे हिमरश्मिना ॥१८॥ अर्वाक्पोडश नाडवस्तु परतवैव पोडश । पुण्यकालोऽर्कसंक्रान्तो सानदानजपादिपु ॥ १९ ॥ * पमानपुम्नक एप ग्रोसो नास्ति । (य. स. ग..) नुगत (T. रा. ग. F.), (.स ग.ए.) 0 Roy(ग) ! ५ (प...ज.) मा (प.स.स ए.) मामा १ / ७ (क. स. ग. स.) देनमा सीमि.(r.... oiten }201९ (ग.) OR १०१. (T.R. ग..) ordi:

·२०६ सौरपुराणम् [एकपञ्चाशाध्याय आसन्नसंक्रमं पुण्यं दिना नानदानयोः । रात्रौ संक्रमणे भानोविषुवत्ययने दिने ॥ २० ॥ सूर्येन्दुग्रहणं यावत्तावत्कुर्याजपादिकम् । न स्वप्यान्न च भुञ्जीत स्नात्वा भुञ्जीत मुक्तयोः॥ २१ ॥' आदित्यशीतकिरणौ ग्रस्तावस्तं गतौ यदा । दृष्ट्वा तदाऽन्यदिवसे स्नात्वा भुञ्जीत वाग्यतः ॥ २२ ॥ सूतके मृतके वाऽपि नोपवास त्यजेद्वती। यस्माद्भगवतोऽतीव गर्हितो वेदवादिभिः॥ २३ ॥ तस्मात्ममाददुःखे वा सूतके व्यसनेऽपि च । स्नात्वा कार्य व्रतं विषा अन्यथा व्रतलोपभाक् ॥ २४ ।। देवार्चनादिकं कर्म कार्य दीक्षान्वितैः सदा । नास्ति शावं यतस्तेषां सूतकं च यदात्मनाम् ॥ २५॥ शिवे देवार्चनं यस्य यस्य वाऽग्निपरिग्रहः । ब्रह्मचारियतीनां च शरीरे नास्ति सूतकम् ॥ २६ ॥ महच्छन्दप्रयुक्ता या या च सोपपदा तिथिः। साऽमावास्यापमा ज्ञेया दानाध्ययनकर्मसु ॥ २७॥ मार्गा ह्यपरपक्षे तु पूर्वमध्या तु शब्दिता । स्युश्चतुरष्टकास्तिस्त्रः सप्तम्यादिष्वनुक्रमात् ॥ २८ ॥ माघे पञ्चदशी कृष्णा नभस्य च त्रयोदशी । तृतीया माधव शुक्ला नवमी कार्तिके सिता ।। २९ ।। एता युगादयः प्रोक्ताः सर्वाश्चाक्षयपुण्यदाः । सिंहदृश्चिकायाः कुम्भसंझान्तिपुर: मन्त्युत्त ।। ३७ ।। क्रमात्कृतयुगादीनां युगान्ताश्च महर्षयः । श्राद्धपक्षे त्रयोदश्यां मघास्विन्दुः करे रविः ॥ ३१ ॥ यदा तदा गजच्छाया श्राद्धे पुण्यैरवाप्यते । धनुस्त्रीमानयुग्मायाः पडशीतिमुखाः स्मृताः ॥ ३२ ॥ अश्वयुक्शुक्लनवमी द्वादशी कार्तिके सिता । तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च ॥ ३३ ॥ । (रु.म.ज.) on पाप २०१२ ( फ. स. ग झ.) ये13 (. राज .) भस्य तु ०४(ग. मे २०१५ (प.) ०३पय म०१६(करा.ग घ..पन्यत 13.1 ·मन्वन्तरादिकथनम्। व्यासकृतम्। २०७ फाल्गुनस्य त्वमावस्या पोपस्यैकादशी तथा। आषाढस्पापि दशमी माघमासस्प सप्तमी ॥ ३४॥ श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाऽऽपाढी च पौर्णिमा । कार्तिकी फाल्गुनी चैव ज्येष्ठे पञ्चदशी सिता ।। ३५॥ मन्वन्तरादयता दत्तस्याक्षयकारिकाः। संक्रान्तयस्तथा पुण्या भास्वतो द्वादशैव हि ॥ २६ ॥ पर्वस्वेतेषु दानानि धेनुशैलादिकानि च । प्रयच्छन्ति द्विजेन्द्रेभ्यो लभन्ते चाक्षयां गतिम् ॥ ३७॥ पानीयमप्येष तिलैर्विमिदं दद्यापितृभ्यः मयतो मनुष्यः । भाद्धं कृतं तेन समासहवं रहस्यमेतत्पितरो वदन्ति ।। ३८ ॥२८५२॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसारे सूतशौनकसंवादे तिधिनिर्णयादि- कथनं नामैकपञ्चाशोऽध्यायः ॥५१॥ सूत उवाच-प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः । सर्वेषामेव वर्णानां शृद्धिमाह यथा रविः ॥ १॥ द्विविधं पापमित्युक्तं प्रकटं गुप्तमेव च । प्रकटं प्रकटेनैव रहस्पेन तथेतरत् ॥२॥ वेदशास्त्रार्थ विद्वांसो धर्मशास्त्रार्यपारगाः । कामक्रोधविनिर्मुक्ताः शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः॥३॥ समाः शत्रौ च मित्रे च हिंसालोभाविवर्जिताः । एकविंशतिसंख्याकाः सप्त पञ्च त्रयोऽथ वा ॥ ४ ॥ यं ब्रयुरुक्तसंख्पाकाः स धर्मः स्यादिति श्रुतिः। ब्रह्महा मधएः स्तेपी गुरुतल्एग एर २ ॥५॥ महापातकिनश्चैते यश्च तैः सह मंवसेत् । यस्तु संवत्सरं वेभिः पतितैः सह संवसेत् ॥ ६॥ यानशय्यासननित्यं जानन्वे पतितो भवेत् । अग्रहा द्वादशाब्दानि निपतात्मा बने वसेत् ।। ७ ।। भिसाहारेण सततं धृत्वा नवशिरोध्वजम् । एककालं चोरेक्षं दारं विस्पापयशृणाम् ॥ ८ ॥ पूणे तु द्वादशे वर्षे ग्रामदत्या व्यपादति । अपामस्प स्मृता दियामतो मरणान्तिी ॥९॥ (...)२ (W.YOMम: ! म, १ (प.)

·सौरपुराणम्
[द्विपञ्चाशाध्याय
ज्वलन्तं प्रविशेदानं भृगोः पतनमेव च ।
कुर्यादनशेनं वाऽपि ब्राह्मणार्थे त्यजेदसून् ॥ १०॥
गुर्वर्थे वा त्यजेत्माणान्ब्रह्महत्यां व्यपोहति ।
गत्वा वाराणसी वाऽपि कालात्तत्र त्यजेदसून् ॥ ११ ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो याति शैवं परं पदम् ।
सुरापस्तु मुरां तप्तामनिवर्णां पिबेत्ततः ।। १२ ।।
शुद्धो भवति निर्दग्धस्तद्वर्ण वा पयः पिबेत् ।
गोमूत्रं वा घृतं वाऽपि तत्पापान्मुच्यते द्विजः ॥ १३॥
ब्रह्महत्यावतं चापि चरेत्तत्पापशान्तये ।
अभिगम्य तु राजानं सुवर्णस्तेयवान्द्विजाः ॥ १४॥
स्वकर्म ख्यापयन्यात्वं मां हन्तुमिहार्हसि ।
गृहीत्वा मुशलं राजा सकृद्धन्यात्तु तं स्वयम् ॥ १५॥
वधे तु मुच्यते तेन कृच्र्वा विविधैद्विजाः।
*अवगृहेखियं तमामायसी गुरुतल्पगः ॥ १६ ॥
यस्प यस्य च संपर्कात्तत्संयोगी भवेद्विजाः ।
तस्प तस्य व्रतं कुर्यात्तत्तत्पापापनुत्तये ॥ १७ ॥
सात्वाऽश्वमेधावभृथे सर्व पात किनो द्विजाः ।
शुध्येरंस्तत्क्षणादेव रविरित्यब्रवीत्स्वयम् ।। १८॥
+ मातृप्वसां मातुलानी तथैव च पितृष्वसाम् ।
भागीनेयों समारुह्य कुर्यात्कच्छातिकृच्छूको ॥ १९ ॥
चान्द्रायणं वा कुर्वीत तस्य पापापनुत्तये ।
भ्रातृभापों भागिनेपी तस्य पापापनुत्तये।। २० ॥
चान्द्रायणानि चत्वारि पञ्च वा कथितानि वै ।
मातुलस्य मृतां गत्वा ससिमायां तथैव च ॥ २१ ॥
अहोरात्रोपितो भूत्वा तप्तकई समाचरेत् ।
उदक्या गमने चैव त्रिरात्रेण विशुध्यति ॥ २२॥
* घड बजसहितपुस्लोबिद भोपाई मस्ति।
+ सहितपुतोऽय गगी नास्ति ।
२
१(स.ह.न.) नापि । २ (इ.प.ज.) 07 मायने दिनाः ॥1॥
(१) दनः॥१८॥

·२०९ भोमश्चित्तकथनम्।] व्यासकृत। बामणो ब्राह्मणों गत्वा कृच्छमेकं समाचरेत् । फैन्यकांगमने चैव चरेचान्द्रायणव्रतम् ॥ २३ ॥ रेतः सिक्त्वा जले यस्तु कृच्ट्रं सांतपनं चरेत् । वेश्याया गमने' चैव माजावत्यं समाचरेत् ।। २४ ॥ नान्पासां निष्कृतिहष्टा शापु परमपिभिः । संवत्सरस्य चाभ्यासादुरुतल्पव्रतं स्मृतम् ॥ २५ ॥ यदि तत्र प्रजोत्पत्तिनिष्कृतिन विधीयते । शूद्रा भवति चेदूटा ब्राह्मणस्य पदा तदा ॥ २६ ॥ न तस्या गमने पापं प्रजोत्पत्तौ तथैव च। रण्डापा गमने चैव चरेत्सांतपनं व्रतम् ॥ २७ ॥ संवत्सरेण भवति गुरुतल्पसमो हि सः । नटी शैलपिका चैव रजकी वेणुजीवनीम् ।। २८ ॥ गत्वा चान्द्रायणं कुर्यात्तथा चर्मोपजीवनीम् । दीक्षित क्षत्रियं हत्वा चरेब्रह्महणी व्रतम् ॥ २२ ॥ अदीक्षितस्य हनने पडद कृच्छमाचरेत् । वैश्यं तु कामतो इत्वा ज्यव्दकृचई समाचरेत् ॥ ३०॥ निदत्य त्राह्मणी विमस्त्वष्टव चतं चरेत् । वर्षपद्धं तु राजन्यां वैश्यां संवत्सरत्रयम् ॥ ३१॥ वत्सरेण विशृद्धः स्पाचद्रग्रीवध एव च । वेश्यां इत्या प्रमादेन किंचिदानमिहोचितम् ॥ ३२ ॥ मर्कटं नकुलं कार्फ वराई मूपकं तथा| . माजार वाऽय मण्डूकं श्वानं वै फुट सरम् ॥ ३३ ॥ पादक चरेद्रखा कामश्ववधे स्मृतम् । तमकच्छं हस्तिबधै पाराक गोवधे स्मृतम् ॥ ३४ ॥ फामतो गोवधे नेव सृदिष्टा मनीषिभिः । मल्पभोज्पापहरणे पानशप्पासनस्य च ।। ३५।। पुष्पमूलफलानां च पश्चगव्यं विशोधनम् । मृणफाटुमागां च सुष्मानस्प गुरस्य च ॥ ३६॥ चैलचमामिपाणां च त्रिरात्र स्पाभोजनम् । हंम कारावं चैत्र समान टिहिमम् ॥ ३७॥ 11...R.) (r.n... RRTr..

·. .. २१० सौरपुराणम् [द्विपञ्चाशाध्य शुकं च सारसं चैव उलूकं च कपोतकम् । चापं च शिशुमारं च बलोकां च बकं तथा ॥ ३८ ॥ .जग्ध्वा चैतान्द्विजः कुर्याद्वादशाहमभोजनम् । नालिका तन्डुलीयं च जग्ध्वा कृच्छं समाचरेत् ॥ ३९ ॥ *कामतोदुम्बरं जग्ध्वा तप्तकृच्छं समाचरेत् । अलाळ किंशुक जग्ध्वा प्राजापत्यं समाचरेत् ॥ ४० ॥ यानि क्षीराण्यपेयानि तेषां पानातं त्विदम् । गोमूत्रयावकाहारो मासकेन शुध्यति ॥ ४१॥ अमुरा(?)मद्यपानेन कुर्याच्चान्द्रायणवतम् । प्राजापत्यं चरेत्सम्यग्रतोविषमूत्रभक्षणे ॥ ४२ ॥ विडुराहखरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः । एतेषां भक्षणे चैव द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ ४३ ।। ब्राह्मणो वाह्मणोच्छिष्टं भुक्त्वा कृच्छू समाचरेत् ।' क्षत्रिय तप्तकच्छ स्याद्वैश्ये चैवातिकृच्छ्रकम् ॥ ४४ ।। शूद्रोच्छिष्ट द्विजो भुक्त्वा चरेचान्द्रायणव्रतम् | मुराभाण्डोदकं पीत्वा चरेच्चान्द्रायणव्रतम् ॥ ४५ ॥ महापातकिनं स्पृष्ट्वा वेदविक्रयिणं तथा । रजस्वलां च चाण्डोलीमज्ञात्वा यदि भोजयेत् ॥ ४६॥ त्रिरात्रोपोपितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति । तैलाभ्यक्तो द्विजो यस्तु कुन्मूित्रपुरीपके ॥ ४७ ॥ अहोरात्रेण शुद्धिः स्याच्श्रुकर्मणि मैथुने । खरयानं समरुिह्य तथा चैवोष्ट्रयानकम् ।। ४८ ॥ नमो यस्तु विशेदापत्रिरात्रेण विशुध्यति । पापानामधिकं पापं देवतानां च निन्दनम् ।। ४९ ॥ मोहाद्वै कुरुते यस्तु कच्चं चान्द्रायणं चरेत् । सद्यः कुरुते निन्दां शिवस्य परमेष्ठिनः ॥ ५० ॥ तस्प शुद्धिर्न दृष्टाऽस्ति पुराणे मुनिभिः कृता । पुर्याचदि गुरुः शद्धि कारुण्यात्परमेष्ठिनः ॥५१॥ * पगाजतपुस्तयोरप धागोनयरले। १(प.स. प.)टापान पल त12 (1.ग. ग. ल .). सारमा ३ (.स. ग. अ.स.) मनम् ॥ ४६॥ ४ (प.स.म.स.) य: kिin ·प्रायश्चित्तकथनम्] पासकृत । २११ चान्द्रायणत्रयं ब्रूपान्नान्यथा शुद्धिरिष्यते । शृणोति गुरुनिन्दा यस्तस्य चान्द्रायणत्रयम् ॥ ५२ ॥ एकासनं चोपविशेगुरुणा सह मूहधीः। प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति पापं गुरुतरं हि तत् ॥ ५३॥ प्रायश्चित्तमपीच्छन्ति केचिदज्ञानतः कृते । कुर्यात्सांतपनं चैव चान्द्रायणचतुष्टयम् ॥ १४ ॥ योऽयं शुद्धिविधिः प्रोक्तो गुरोरङ्गीतेप्सया । वाग्दत्तस्यापदानेन ब्रह्महत्यासमं भवेत् ॥ ५५ ॥ प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति दत्तैमशतैरपि । शिवद्रव्यापहरणं गुरोरप्यणुमात्रकम् ॥५६॥ कुत्सनं च तथा शंभोगुरोरपि तथैव च । तथा च शिवभक्तानां ज्ञानस्प च विदूपणम् ॥ ५७ ।। गिरिजापाश्च विष्णोश स्कन्दस्पभमुखस्य च । योगिनां च तथा निन्दा निन्दिनोऽपि तथा द्विजाः॥१८॥ पापान्येतानि सर्वाणि ब्रह्महत्यासमानि वै । तस्मान निन्देदेतांस्तु कर्मणा मनसा गिरा ।। ५९ ।। यदीच्छेच्छाश्वतं स्थानमिति देवोऽवीद्रविः । प्रायश्चित्तस्य सर्वस्य पश्चासापो हि कारणम् ॥६० ॥ न तेन रहितं पापं गच्छतीति हि निश्चितम् । प्रायश्चित्ते कृते पश्चातम्मिन्पापे प्रवर्तते ॥ ६१ ॥ कृतं त्वक्रतमेव स्यात्तत्पापं पूर्ववस्थितम् । स्थूलानि यानि पापानि सूक्ष्माणि विविधान्पपि ।। ६२॥ तानि नागपति क्षिमं मदूतं शिवचिन्तनम् । सर्वपापापनोदार्थ प्रायश्चितं बदाम्पहम् ।। ६३ ॥ समाहितो जले मनः शिवं ध्यायन्प्रसन्नधीः । अष्टकत्वो हर इति जपन्पापैः प्रमुच्यते ॥ ६४ ।। कार्तिक्यां शुरूपक्षस्य या सा पुण्या चतुर्दशी। तस्यां संपज्य देवेशं देवदेवमुमापतिम् ॥६५॥ जप्त्वाऽधर्व शिरो पस्तु ब्रह्महत्यां व्यपोदति । तस्यामेव नवम्यां च भगवन्तमुमापतिम् ।। ६६ ।। . (4 सगज, orm: RIOT ·. 1 २१२ सौरपुराणम् [विपश्चाशाध्याये उद्दिश्य दद्यायत्किचित्सर्वपापैः प्रमुच्यते ! पौर्णमास्याममावास्यां ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥ ६७ ॥ पञ्चामृतैः मुसंस्नाप्य लिङ्गमूर्तिधरं हरम् । पूजयित्वा विधानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ६८ ॥ मन्दवारयुता पुण्या शुक्लपक्षे त्रयोदशी। तस्यामुपोण्य विधिना संपूज्य गिरिजापतिम् ॥ ६९ ॥ ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुक्तो भवति मानवः । नृतीया या समारव्याता वैशाखेऽक्षयसंज्ञिता ।। ७० ॥ तस्यां शिवाय यत्किचिद्दद्याद्वा शिवयोगिने। सर्वपापविनिर्मुक्तः परां गतिमवाप्नुयात् ॥ ७१ ॥ ब्रह्महत्यादिभिः पापर्युक्तो लोकविनिन्दितः । शंकरं शरणं गत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ७२ ॥ २९२४ ॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे प्रायश्चित- विधिकथनं नाम द्विपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५२॥ ऋयय ऊचुः-श्रुतमस्माभिरखिलं ज्ञानं माहेश्वरं महत् । वर्णाश्रमविधिश्चैव प्रायश्चित्तमशेषतः इदानी श्रोतुमिच्छामो विवाहं गिरिजापतेः॥ १ ॥ सूत उवाच-यदुवाच पुरा देवः पृष्टो मार्तण्डसूनुना। स्तुत्वा च स्तोत्रवर्येणं तच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः ॥ २ ॥ मनुरुवाच-भगवन्यद्यथा पृष्ट तत्तथैव त्वयोदितम् । श्रुतं तदखिलं तात हृदि तच्च स्थिरीकृतम् ॥ ३ ॥ जानासि त्वं,भगवतो माहात्म्यं पार्वतीपतेः। भवतो नापरः कश्चिद्वेत्ताऽस्तीत्यवीच्छतिः ॥ ४ ॥ त्वमीशस्यापरा मार्तिपतोऽसि परमेश्वरः । अतस्त्वमेव जानासि महिमानं महेशितुः ॥५॥ त्वामेव रुद्रं वरदं शिवं परमकारणम् । तपनं शरणं यामि सहस्राक्षं हिरण्मयम् ॥ ६ ॥ सूर्य प्रभाकर भानुं ज्योतिषां ज्योतिरव्ययम् । अम्बिकापतिमीशानं ज्योतिष्मन्तं दिवाकरम् ॥७॥ हिरण्यवाहुं जटिलौकाराख्यं प्रचेतसम् । नाहि मे देवदेवेश विवाहं परमेष्ठिनः ॥ ८॥ (फ. स. ग.ज.) । लामृते नाग(ग) धर । भग ३ (क. सग.. स.) तिमन्त दिवाकरम् । ४ (प. स. म.ज.ह.) निषा ज्योतिरगया । ।

·. गररागम्यानम] उपासनम २१३ पानी देमवती गोरी पुनर्माता फयं विभो ॥ ९ ॥ भानुस्खाच-पृष्टं पत्तत्स्यायामि शृणुच मनुजेघर । सपापमपपरं परं यन्न सनातनम् ॥ १० ॥ नीनगीवो महादेवः शरण्यो गोपतिविराट् । सपचे त्वां मदेमानमुप्रेश फपादनम् ॥ ११ ॥ स्वा नमामि परं दंग पशुभतारमीपरम् । सौंपा स्मरणादेव देदिनां मोससाधनम् ॥ १२॥ पएतेनामभिः स्तोति मातः संप्रयतात्मवान् । तस्य पापं अपं पाति लामीभेव मपर्यते ॥ १३ ॥ सर्वरोगनिमुनो जीर्षशतं नरः। मृत उवाच-एवं मनोरंचः श्रुषा पदुवाच दिवाकरः ॥ १४ ॥ तददं संप्रयत्पामि शृणुध्वं मुनिपुङ्गाः ॥ १५ ॥ या सा दक्षमता देवी मती अनीस्यपूजिता । स्पपत्ता दासं शरीरं च यभवाचटकन्यया ॥ १६ ॥ नाना पानीति रिपाता विवरूपा महेश्वरी। जगतन्यरूपा च जगचैतन्पोधिनी ।। १७ ।। अधिष्ठितस्तपा फाल्पा दिमवान्पर्वतोत्तमः । पुष्पस्थानमद्विमा मोसदः सदिदिनाम् ।। १८ ॥ मिद्धानां च मुनीनां च.गन्धर्शणां दिवौकसाम् । आयामः मिनराणां च स्मरणात्पुण्पदो वृणाम् ।। १९ ।। शिवं भतरिमिच्छन्ती तस्मिन्गिरिवरोत्तम । तपस्त गता काली शिवा पित्रोरनुज्ञया ।। २० ।। अधास्मिन्नन्तरे देत्पस्तारको लोककण्टकः । जाती देत्पकुले वीरो मृत्युरूपी दिवौकसाम् ॥ २१ ॥ प्रमाणं तपसाराध्य वरं तस्मादचाप ह । देवाः पलापितास्तेन तारफेण पलीयसा || २२ ।। देवानां योपितो पाश्च बलादपहतांश्च ताः । दुःखाग्निना मुसंतमाः शक्रायाः मपितौजसः ।। २३ ।। १(क रा. ग. . स, स ) गुज़ मुनिपुया. (२(क. स ग अ.झ ) सनिय ३ (घ. इ न.) पापवि०४ (१ ह च छ ) पाया जा ५(. स ग, श.) वाय घ। २०१६ (घर... ) नारननः । ह।

·- . २१४ सरपुराणम् [विपश्चाशाध्याये गताः सशकाः शरणं ब्रह्माणं त्रिदशेश्वरम् । आगतांश्च मुरान्दृष्ट्वा ततः प्रोवाच पद्मजः ॥ २४ ॥ ब्रह्मोवाच-कस्मात्रस्ताः मुरा यूयमागता वै ममान्तिके | ब्रूत तत्सकलं देवा उपायं वन्मि कः स्फुटम् ॥ २५ ॥ देवा ऊचुः-तारकाट्यसंत्रस्ताः शरणं देवमागताः। यथा मृत्योर्भयं देव तस्मान्नस्त्रातुमर्हसि ॥ २६ ॥ अपि क्षणं सुर श्रेष्ठ न लभामो वयं मुखम् । त्रिंशद्वर्पसहस्राणि हरितारकयोस्तदा ॥ २७ ॥ अहर्निशमविश्रान्तं युद्धमासीत्सुदारुणम् । तथाऽपि न जितस्तेन देवदेवेन चक्रिणा ॥ २८ ॥ अवध्योऽयमिति ज्ञात्वा ययौ त्यक्त्वा महोदधिम् । भ्रान्तचित्तस्तद्वा शाी गतस्तूर्ण महाबलः ॥ २९ ॥ वपमप्येवमेवं हि भीतास्त्वां शरणं प्रभो । आगताम्राहि नस्तस्मात्मुखदो भव पद्मज ॥ ३० ॥ ब्रह्मोवाच-शृणुध्वं 'मेऽमराः सर्वे युष्माकं मुखदं महत् । योऽसौ दृप्तस्तारकाख्यस्तताप परमं तपः॥ ३१ ॥ तस्य दैत्यस्य तपसा दह्यमानं चराचरम् । 'दृष्ट्वा तद्वरदानार्थ गतोऽहं तारकान्तिकम् ॥ ३२ ॥ उक्तं मया वरं वत्स-वरयेति महासुरः । -अब्रवीदैत्यराजो मामभिवन्द्य कृताञ्जलिः ॥ ३३ ।। तारक उवाच-अवध्योऽहं मुरैः सर्वैर्विष्ण्वायैः पद्मसंभव । भवाम्यहं यथा देव तथा त्वं देहि मे वरम् ॥ ३४ ॥ एवमस्त्वित्पहं तस्मै वरं दत्वा सुरोत्तमाः । अन्यच्चोक्तं हितार्थं वः कस्माद्वध्योऽसि तद्वद ॥ ३५॥ तारक उवाच-*योऽयं देवाधिदेवेशः कपर्दी नीललोहितः तस्य रेतः मुराः पीत्वा संगर्भा विष्णुना सह ॥ ३६ भविष्यन्ति ततो जातान्मृत्युरिष्टो न वाऽपरः । तथास्त्विति ततश्चोक्त्वा गतोऽहं मेरुमूर्धनि |॥ ३७ * कजसज्ञितपुस्तकयोरय शोको नास्ति । १(फ घ.ग झ.) पलम् ॥ २९ ॥ २ (क ख. ग. ज स.) विभ. , १. च. ) मे सुराः । ४ (क. घ. ड. च. . . .) सभार्या वि० ५ (च .. न.) (च. छ.) तो जन्म मृ०१७ (च. छ. झ.) घरम् ल्यात तण ..

·. बेझसुरसंवादः।] व्यासकृतम्। गच्छध्वं शरणं तस्माच्छरण्यं सर्वदेहिनाम् । विश्वेश्वरमुमाकान्तं शंकरं लोकशंकरम् ॥ ३८ ॥ मुक्त्वा हरात्मकं देवं त्रैलोक्ये सचराचरे । न तं पश्यामि भो देवास्तारकं यो वधिष्यति ॥ ३९ ॥ ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षः शचीपतिः। कथं भविष्यतीत्येवमालोक्य मनसा द्विजाः ॥ ४०॥ गुरुणा देवतैः साधं पुनरेव स देवराट् । हरस्पैव सुतोत्पत्तावुपायश्चिन्त्यतां मुराः ॥ ४१ ॥ इत्युक्त्वा प्रययुर्देवाः शक्राद्या ब्रह्मणा सह । मेरोरुत्तरतः शृङ्गं यत्र तिष्ठति माधवः ॥ ४२ ॥ अगुप्तस्तिष्ठत्यमेयात्मा तारकाद्भयपीडितः । सब्रह्मकान्सुरान्दृष्ट्वा हृष्टः मोवाच माधवः ॥ ४२ ॥ माधव उवाच-उपायश्चिन्तितः कोऽत्र वधार्थ तारकस्य हि । अस्ति चेदुच्यतां देवाः शर्म नो जायते यथा ॥ ४४ ॥ सूत उवाच-एवं विष्णोर्वचः श्रुत्वा ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः । यथोक्तं ब्रह्मणा तेभ्यस्तथोक्तं विष्णवे सुरैः ॥ ४५ ॥ किमिदानी तु कर्तव्यमिति संचिन्त्य देवराट् । सोऽस्मरन्मनसा काममजेयममुरैः मुरैः ।। ४६ ॥ शकस्य चिन्तितं ज्ञात्वा कामो रतिपतिः स्वयम् । शचीपति समागम्प प्राह पुष्पधनुर्धरः॥ ४७ ॥ काम उवाच-किं कार्य त्रिदशश्रेष्ठ कर्तव्यं कि मया प्रभो । तीत्रेण तपसा को हि स्थानमीहेत तावकम् ॥ ४८ ॥ किं वा काचित्तवाऽऽदेशं कर्तुं नेच्छति चाङ्गना । तो कामिनों करोम्यद्य तव ध्यानपरायणाम् ।। ४२ ॥ न कश्चिदस्ति मे शूरो न मानी न च पण्डितः। व्यापयामि जगत्कृत्स्नं ब्रह्माचं स्तम्बगोचरम् ॥५०॥ + क्सगजासहितपुस्तकेय शौरी नास्ति। 11. च. ७.) कार्य ३०१२ (पं.रा. ग. २ झ ) ना नापि ०१ ·२१६ सौरपुराणम् [विपञ्चाशाध्याय अथ कि बहुनोक्तेन दुर्वासा वा महामुनिः। सोऽपि विद्धः पतत्याशु मदाणैर्मरुतां पते ॥ ५१ ॥ इन्द्र उवाच-जानाम्यहं रते थ सामर्थ्य पुष्पधन्विनः । नूनं हि सर्वकार्याणि त्वत्तः सिध्यन्ति नान्यथा ॥५२॥ गच्छ पार्च महेशस्य मुराणां हितकाम्यया । चित्तं हरस्य संक्षोभ्य पार्वत्याः संगमं कुरु ।। ५३ ।। एतदेव हि मे कार्यमेप एव मनोरथः । एतस्मात्कारणात्त्वं हि स्मृतः पुष्पधनुर्धर ॥ ५४॥। एवं शक्रवचः श्रुत्वा बलवान्मकरध्वजः । मधोः सखा रतीयुक्तः पञ्चबाणो मनोभवः ॥ ५५ ॥ यत्राऽऽस्ते भगवाञ्शंभुर्ध्यानदृष्टया समाहितः। निष्कम्पः स्वात्मनाऽऽत्मानं चिन्तयानो महेश्वरः ॥ ५६ ॥ प्राप्य शंभोरायतनमपश्यन्मकरध्वजः । शैलादि द्वारदेशे तु मेरुशृङ्गमिवोदितम् ।। ५७ ॥ सर्वाभरणसंयुक्तं सहस्रादित्यवर्चसम् । शूलहस्तं त्रिनेत्रं च चन्द्रावयवभूषणम् ॥ ५८॥ वज्रपाणिं चतुर्बाहुं द्वितीयमिव शंकरम् । तं दृष्ट्वा मदनो विमाश्चिन्ताकान्तस्तदाऽभवत् ।। ५९ ॥ कथं प्रविश्य वक्ष्यामि शंभु त्रिदशवन्दितम् । कथं कार्य करिष्यामि सुराणां प्रीतिवर्धनम् ॥ ६ ॥ चिन्तयित्वा. तु बहुधा वञ्चनाप नन्दिनः। वायुरूपं ततः कृत्वा मुगन्धं मृदुशीतलम् ॥ ६१ ॥ प्रविवेश तदा कामो दक्षिणां दिशमाश्रयम् । तेन याम्यां दिशि गतो वायुर्वाति मुखावहः ।। ६२ ।" अद्यापि कारणात्सोऽयं मुगन्धो (?) मृदुशीतलः । अपश्यत्तत्र मदनः सूर्यकोटिमिवोदितम् ॥ ६३ ।। सहस्रनयनं देवं सहस्रतनुमीश्वरम् । नीलकण्ठं सुधाभासं शुन्नखण्डेन्दुधारिणम् ॥ ६४ ॥ जगदुत्पत्तिसंहारस्थित्यनुग्रहकारिणम् । शुद्धस्पटिकसंकाशं विधूममिव पावकम् ॥ ६५ ॥ १(क. स्व. ग.श.) म देवानां मी० ·२१७ महनदहनम्] पासक्रत। रुण्डमालाचितं देव सूर्यमालाविभूषितम् । अनौपम्यमसादृश्यमपमेयमनाकुलम् ॥ ६॥ जगच्चक्षुर्जगदाहुं जगच्छीष जगन्मयम् । जगत्पादं जगच्टोत्रं सूक्ष्यस्थल परात्परम् ।। ६७ ॥ रुद्रं सर्व पशुपतिमु भीमं भवं द्विजाः । महादेवं महेशानमष्टमात जगत्पतिम् ।। ६८.11 व्यक्ताव्यक्तं त्रिलोकेशं पूजितं च मुरासुरैः । अथ दृष्ट्वा महादेवं महृष्टो मकरध्वजः ।। ६९ ॥ निक्रय चापमापूर्य स्थितः पश्यन्भवोद्भवम् । एवं स्थितस्य कामस्य सहस्राण्ययुतानि पद ॥ ७० ॥ गतानि तस्य वीणि मुनीन्द्राश्चित्तजन्मनः। ततः स भगवान्देवो नेत्रे उन्मील्य शंकरः ।।७१ ।। अपश्यगिरिजा देवीमग्रे विश्वेश्वरः शिवः । गिरीन्द्रपुत्री तपसः प्रसक्तो लज्जयान्विताम् ॥७२॥ दृष्ट्वा किमोतिविकल्पबुद्धया कामोऽयमति विचिन्त्य गर्वः। ज्ञात्वा विलोक्य प्रविक्रप्टचापं नेत्रानिनाऽसौ मदनोऽपि दग्धः ॥७३॥२९९७॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे मदनदहन नाम त्रिपञ्चाशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ सूत उवाच-दग्धे रतिपतौ शंभुरुवाचाचलकन्यकाम् । किमहं तव देवेशि करोमि मनसि स्थितम् ॥ १ ॥ वरं हि महादेवि दास्याम्यद्य मुरेश्वरि । मयि प्रसन्ने देवेशि कि दुलमिहास्ति ते ॥२॥ श्री पार्वत्युवाच-हते तु कामे वद नीलकण्ठ वरेण कि देव करोमि तेऽद्य । विनैव कामेन न चास्ति भावः स्त्रीपुंसयोस्करकोटिकल्पः ॥3॥ भावस्य हानेः मुखसनिकर्षः कथं भवेद्राहि मुरेशबन्ध । उवाच भयो मदनान्तकारी देहे न चाह मदनं मुनेत्र ।। मेनस्य चैव ज्वलनात्मकस्य स्वरूपमेतद्वद कि करोमि ॥ ४ ॥ * यस गझमतिपुस्ता मिगन्द्रेन्यादयोगार्धक्यान इदं भाकामात । तया निगरपी तरमा प्रममा रजानितो तयारा-मान । (प.स.ग ) शाशन । २ ( स ग. स ) मु011॥१. गाय ०४{1.7 ए.जगार १५ म.) जम् .

·. २१८ सौरपुराणम् [चतुप्पञ्चाशाध्याय देव्युवाच-बालेति मत्वा भव भूतनाथ व्यामोहसे किं त्वमनिन्यवर्य । स्वतन्त्रवृत्तियदि वा तवैषा तदा दहेमामपि चाग्रसंस्थाम् ॥ ५॥ यदि विश्वेश्वरी देवो ब्रह्मादीनां हरः शिवः। प्रतारणे प्रवृत्तश्चेत्को भिवारयितुं क्षमः ॥ ६ ॥ नाहं प्रतार्या भगवस्त्वामहं शरणं गता । गति न्यास्ति मे देव तस्मान्मा त्रातुमर्हसि ॥ ७॥ त्वमेव चक्षुर्जगतस्त्वमेव वचसा पतिः। त्वमेव धाता जगतो विधाता विश्वतोमुखः नमाम्यहं देववरं पुराणमुपेन्द्रवेधोमरराजजुष्टम् । शशाङ्कसूर्याग्निमयं त्रिनेत्रं ध्यानाधिगम्यं जगतः प्रकाशम् ॥ ९ ॥ त्वां वाङ्मयाधारमनन्तवीय ज्ञानार्णवं चैव गुणार्णवं च । परापरं धामनिधि सुसूक्ष्ममनादिमध्यान्तविहीनरूपम् ।। १० ॥ हिरण्यगर्भ जगतः प्रसूतिं नमामि देवं हरिणाइचिह्नम् । पिनाकपाशाङ्कुशशूलहस्तं कपर्दिनं मेघसहस्रघोपम् ॥ ११ ॥ तमालंकण्ठं स्फटिकावदातं नमामि शंभु भुवनैकसिंहम् । *दशार्धवक्त्रं सुरसिन्धुशीर्ष शशाङ्कचिह्न नरसिंहदारुणम् ॥ १२ ॥ त्वां नमामि शरभरूपधरोरगेन्द्रराजहारं चलद्वलयभूषणं हरम् । वरविबुधमुकुनर्चिताय नमामि हि हरिचर्भवसने त्वाम् ।। १३ ॥ यदक्षरं निर्गणमप्रमेयं यज्योतिरेकं प्रवदन्ति सन्तः । दूरंगमं देवमनन्तमूर्ति नमामि सूक्ष्मं परमं पवित्रम् ॥ १४ ॥ नमामि रुद्रं प्रमथाधिनायं धर्मासनस्थं प्रकृतिद्वयस्थम् । तेजोनिधिं बालशशांडमोलि कालेन्धनं हिरवीन्दुनेत्रम् ॥ १५ ॥ सूत उवाच-प्रसन्नोऽथाबवीदेवी काली त्रिपुरहा हरः। वरयस्व वरं देवि ददामि तव मुव्रते ॥ १६ ॥ देव्युवाच-जीवत्वयं महादेव कामो लोकमतापनः । विना कामेन भगवन्नाहं याचे कथंचन ॥ १७ ॥ ईश्वर उवाच-भवत्वनङ्गो मदनस्त्वत्मिया) मुलोचने । तेन रूपेण लोकस्य क्षोभणाय भवत्वलम् ॥ १८ ॥ * घडछसहितपुरेषु दशाधे रयादियोकायस्थाने भिन्न श्लोका दयते । तद्यथा-- दशार्धक, सिंधुशी शशाइचिन्हं नरसिंहदारुणम् ---इति । १(प.त. ग ड, सहारन] .

·महादेववरमदानम्] व्यासकृत। २१९ ततोस्थितो वायुरिवाप्रमेयस्त्वनङ्गरूपो मकरध्वजश्च । हरस्य वाक्पादुमपेरितश्च सचापबाणः सरतिबभूव ॥ १९ ॥ इति प्रीत्या महेशानो वरं दत्त्वा हरः स्वयम् । स्मरस्य पञ्चवाणस्प तत्रैवान्तरधीपत ॥ २० ॥ यः पठेदिममध्यायं भक्त्या देवस्य संनिधौ। सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीपते ॥ २१ ॥ ३०१८॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसारे सूतशोनकसंवादे महादेव- वरपदानं नाम चतुष्पश्चाशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ सूत उवाच-शंकराच वरं लब्ध्या देवी रैलोक्यपूजिता । उमा भगवती काली संपाता पितृमन्दिरम् ॥ १॥ अपश्यतिरिराजस्तां चन्द्रकान्तिनिभाननाम् । दीपयन्ती जगत्सवं विद्युत्पुञ्जसमप्रभाम् ।। २ ।। अड़े काली समाधाय शिरस्याघ्राय च द्विजाः।' उवाच परया प्रीत्या विश्वेशी पर्वतेश्वरः ॥३॥ हिमालय उवाच-तपसा तोपितः शंभुरमेयात्मा सनातनः कीदृशश्च बरो लब्धस्त्वया देवान्महे वरात् ॥ ४ ॥ देव्युवाच-तपसाऽऽराध्य विषेशं गोपति शूलपाणिनम् । तमेवेशं पति लब्ध्वा कृतार्याऽस्मीति मे वरः ॥ ५॥ भेदोऽस्ति तत्त्वतो राजन्न मे देवान्महेश्वरात् । सिद्धमेवाऽऽवपोरक्यं वेदान्तार्थविचारणात् ॥ ६ ॥ यदेतदैश्वरं तेजस्तन्मां विद्धि नगेश्वर । सर्वभूतात्मकं शान्तं विश्वं यत्र प्रतिष्ठितम् ॥ ७॥ अहं सर्वान्तरा शक्तिर्मापा मापी महेश्वरः। अहमेका परा शक्तिरेक एव महेश्वरः ॥ ८॥ नाऽऽवयोर्विद्यते राजन्भेदो नै परमार्यतः। एकाऽहं विश्वगाऽनन्ता विश्वरूपा सनातनी ।। ९ ॥ पिनाकपाणेर्दयिता नित्पा गिरिवरोत्तम । ज्ञातुं न शक्ता ब्रह्माद्या मत्स्वरूपं हि तत्त्वतः ।।१०।। इच्छाशक्तिरहं राजभज्ञानशक्तिरहं पुनः । क्रियाशक्तिः प्राणशक्तिः शक्तिमान्भगनेत्रहा ॥११॥ 11 घ. च. छ. ज.) मछम् । २ (क. स. ग. ज. स.) ०६ सवंगाण .

·२२० सौरपुराणम् [पञ्चपञ्चाशाध्याय फूटस्थमचलं सूक्ष्म सत्यं निर्गुणमव्ययम् । आनन्दमक्षरं ब्रह्म तात जानीहि मत्पदम् ॥ १२ ॥ तत्पदं ते अपश्यन्ति येषां भक्तिमयि स्थिरा । नान्पधा कर्मकापडैश्च सपोभिश्चापि दुष्करैः ॥ १३ ॥ शिवस्य परमा शक्तिनित्याऽऽनन्दमयी हहम् । ब्रह्मणो वचनाद्राजन्नभवं दक्षकन्पका ॥ १४ ॥ शलिनो देवदेवस्य निन्दकं परमेष्ठिनः । विनिन्ध पितरं दक्षं जाताऽस्मि तव कन्यका ॥ १५॥ स्वेच्छयैवावतारो मे नैव चान्यवशात्पितः । तस्मात्मा परमां शक्तिमिति ज्ञात्वा सुखी भव ॥ १६ ॥ नाशयामि तवाज्ञानं भवबन्धनकारणम् । दिव्यं ददामि ते ज्ञानं दु.खत्रयविनाशकत् ॥ १७ ॥ एवं देव्याः प्रसादेन हिमवान्पर्वतेश्वरः । लब्ध्वा'माहेश्वरं ज्ञानं जीवन्मुक्तस्तदाऽभवत् ॥ १८ ॥ 'अपश्यदखिलं विश्वमुमामहेश्वरात्मकम् । नित्यानन्दं निर्विभागमात्मानं च तदात्मकम् ।। १९ ।। मानमेयादिरहितं भेदाभेद विवर्जितम् । बाह्याभ्यन्तरनिर्मुक्तं शुद्धं निर्गुणमव्ययम् ॥ २० ॥ न समीपं न दूरस्थं न स्थूलं नापि वा कृशम् । न दीर्घ नापि वा हस्वं न पीतं नापि लोहितम् ॥ २१ ॥ न नीलं'न चं कृष्णं च न शुक्लं नापि कर्चरम् । पाणिपादविनिर्मुक्तं न श्रोत्रं न च.चाक्षुपम् ।। २२ ।। अनासिकमजिह्यं च मनोबुद्धिविवर्जितम् । बन्धमोक्षविनिर्मुत बोधाबोधविवर्जितम् ।। २३ ।। नाऽऽधारस्थं न नाभिस्थं न हृदिस्थं न कण्ठगम् । नापि नासाग्रग विमा न भूमध्यगतं हि तत् ।। २४ ॥ न नाडीनयमध्यस्थं द्वादशान्तगतं न च । नोीतन्तुनिभं तत्तु विद्युत्पुञ्जनिभं न च ॥ २५ ॥ सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं चैतन्यं सर्वगं शिवम् । तदेवेदमिदं विश्वं तस्मादन्यन्न विद्यते ॥ २६ ॥ (ख. ग, प. ज, झ.) मामाहे| ·J . मादेश्वरज्ञानकथनम्।] व्यासकृतम्। २२१ आस्थाय परमां भक्ति शिवयोः पादपजे । पित्रोहिरण्यगर्भस्य शाणिश्चापि मृत ॥ २७ ।। ३०४५।। इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवाद माहेश्वर- ज्ञानकथनं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५५ ॥ सूत उवाच आह्वानयत्ततो विश्वकर्माणं पर्वतेश्वरः । विवाहमण्डपं कर्तु नानाश्चर्यविभूषितम् ॥ १ ॥ तेनाऽऽहूतस्ततः शीमं विश्वकर्मा महामतिः। प्रययौ हिमवत्पाश्च कुशलो विश्वकर्मणि ॥२॥ दृष्ट्वाऽथ विश्वकर्माणं हृष्टः पर्वतरोट् स्वयम् । स्वागतासनपाद्याद्यैः सादरस्तमपूजयत् ॥ ३ ॥ विधिवत्पूजयित्वा तु विश्वकर्माणमब्रवीत् ॥४॥ पर्वतराड्वाच-विश्वकर्मन्महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । . यत्कारणादिहाऽऽहूतो मया त्वं तद्भवीम्यहम् ॥५॥ विश्वेश्चरो महादेवो भगवान्नीललोहितः। " आगमिप्यति विश्वेशी परिणतुं शिवः स्वयम् ॥ ६॥ मण्डपस्तत्र कर्तव्यो यज्ञार्थं हि हिरण्मयः । योजनायुतविस्तीर्णमनेकाश्चर्यसंयुतम् ॥ ७॥ दृष्टमात्रेण सर्वस्य धीतिर्भवति वै यथा । तथा त्वं मण्डपं शीघं कुरु विश्वेश्वरप्रियम् ॥ ८॥ एवमुक्तस्तदा तेन गिरिणा विश्वकर्मकृत् । वैवाई मण्डपं शीघ्रमसृजद्रनविग्रहम् ॥ ९॥ स्तम्भहेममयश्चित्रमणिभिः सूर्यसंनिभैः। इन्द्रनीलमीदव्ययविद्रुमैरपि ॥ १० ॥ मौक्तिकैर्वजनीलैश्च चन्द्रकान्तमयैरपि । स्फटिकविद्रुमैश्चापि मुक्तादामविलम्बित्तैः ॥ ११ ॥ चामरालंकतैरुच्चैर्दर्पणैर्विविधैरपि । सूर्यविम्बपतीकाशैश्चन्द्रविम्बसमयमः ॥ १२॥ * सूर्यविम्बत्यादि शोभितमित्यन्त क्समशितयुस्तकयौनास्ति । (क.स. ग. श. ) व्रताः ॥ २७ ॥ २ ( घ. इ. च. छ.) रातः 13 (घ. र ४ ( क. ख. श. झ.) धिमालय उवा ५(ड.. छ.) मात्रम्प मा । विवाहम ७ (प.) अविचित्रमाणविप्रः।१०, ·. २२२ सौरपुराणम् [पट्पश्चाशाध्याय ध्वजमालाकुलं दिव्यं पताकानेकशोभितम् । रत्नजैः सिंहशार्दूलैगजवणनिरन्तरम् ॥ १३ ॥ चितं मण्डपं दिव्यं पियं त्रिपुरविद्विषः । रुद्राणां च तथा रूपैर्गन्धर्वाप्सरसां तथा ॥ १४ ॥ देवश्चैव मनोहार्मर्त्यजैश्च तथा परैः । मालाभिस्तबकैविधा रत्नजैः कुसुमैर्भृशम् ।। १५॥ *क्वचिच्चामीकरणाध हृद्यां भूमि विनिर्ममे । क्वचित्पद्मदलाकारामिन्द्रायुधसमप्रभाम् ॥ १६ ॥ क्वचिन्नीलोत्पलाभासां नीलजीमूतसमभाम् । मनसैव- यथा ब्रह्मा विश्वमेतद्धि निर्ममे ॥ १७ ॥ क्वचिद्धन्धकसंकाशां दीप्तां विद्रुमसंनिभाम् । अनेकाकारविन्यासैस्ततो धात्री विनिर्ममे ॥ १८ ॥ क्वचित्कलशविन्यासैः क्वचित्स्वस्तिकभूपितेः । हरिचन्दनगन्धाचैः कर्पूरोद्गारगन्धिभिः ॥ १९ ।। जातीपाटलपद्यानां चम्पकानां सुगन्धिभिः । आसनविविधैः पूतैश्चन्द्रजीमृतसंनिभैः ।। २० ॥ उदयार्कसमाकारैर्मेरुशृङ्गोपमैभृशम् । तमालचम्पकाभैश्च इन्द्रनीलमयैस्तथा ॥ २१ ॥ सिन्दूरचयसंकाशैर्जपाकुसुमसंनिभैः । संव्यारागनिभश्चान्यदीडिभीकमुममभैः ॥ हेमकुम्भनिभैश्चान्पैमुक्ताफलनिभैरपि ॥ २२ ॥ तारकापुञ्जसंकाशैः पद्मनीलेन्द्रनीलजैः । तत्रैव मण्डपे दिव्ये तोयस्थानान्यकल्पयत् ॥ २३ ।। दीर्घिकास्तोयपूर्णाश्च क्षीरपूर्णास्तथैव च । दधिहदाननेकांश्च सुधासंपूरितानि वै ॥ २४ ॥ घृतपूर्णा महानद्यो रत्नसोपानमण्डिताः । वृक्षांश्च कामिकान्दिव्यान्दीर्घिकाणां तथोभयोः॥२५॥ * गजसक्षितपुस्तकयोरेवेद शोकाधमास्त । + दाडिमात्यायन्यरित्यन्त घटचजसज्ञितयम्नफेषु नास्ति। 1(.क. स, ग.! अन्तः ॥ १३ ॥ २ (घ, च. इ.) तित। ३ ( क.व. ग. ज, झ.) पनि च ॥ २५ ॥ . ..

·.. 4 "विवाहमण्डपवर्णनम्] व्यासक्रतम् । २२३ अमृजत्क्रीडनार्थाय सदा पुष्पफलान्वित्तान् । भक्ष्यैर्नानाविधैर्दिव्यैः फलितान्मुनिपुङ्गवाः || २६ ।। कदलीखण्डमध्ये त तमालगहनेष्वपि । क्रीडावाप्यः मुशोभादयाम्तथैवाशोकसंकुलाः ॥ २७ ॥ दीर्घिकाणां तटे रम्ये तरुणाः स्निग्धशाखिषु । दोलाचाऽऽबन्धयामामुर्मुक्तादामभिरुज्वलैः ॥ २८ ॥ रमणीयानि दिव्यानि मनस्तुष्टिकराणि च | उद्यानवनखण्डानि स्थाने स्थानेष्वकल्पयत् ॥ २९ त्रैलोक्पतिलके तस्मिन्हेमपीठस्प मध्यगाम् । सिहैश्च विधृतां श्वेतः सहस्रदलमण्डिताम् ॥ ३०). पारिजात[माणां च मञ्जरी भिरलंकताम् | इन्द्रनीलमयी वेदि चारुसोपानभूपिताम् ॥ ३१ ॥ शतयोजनविस्तीणां स्तम्भैश्च कलशान्विताम् । नानानेकाप्सरोभिश्च राजां दिव्परुपिणीम् ।। २२॥ पीनोरुजघनास्ताश्च पीनोन्नतपयोधरा । चामरायकरास्तास्तु हारावलिविभूषिताः ॥ ३३॥ चीणावेणुकराश्चान्याः काञ्चीगुणविराजिता.। चञ्चलायतनेत्राश्च तिलकालकमण्डिताः ॥ ३४ ॥ मध्यक्षामाश्च बिम्बोष्टीः कमलोत्पलमालिकाः। अनेकाकारपिन्यासैनिममे ताः पृथक्पृथक् ॥ ३५॥ एवं हि दिव्यैः सुरसुन्दरीभिनानामयोगैरिबिधश्च चित्रैः। मनोभिरामैनयनाभिरामैर्युक्तान्तवेदि त्वरितश्चकार ।। ३६ ॥ ३०८१ ॥ इति श्रीयमपुराणोपपुराणे श्रीसीरे सूतशीनकसंवाद साम्बविवा- हमण्डपवर्णन नाम पट्पञ्चाशोऽध्यायः ।। ५६ ।। सूत उवाच-मण्डपं निर्मितं श्रुन्वा शंकगे रिश्वकर्मणा । शैलादिमनवीदेवो विश्वेशो विश्वपूजितः ॥१॥ श्रीभगवानुवाच-हितार्थ सर्वदेवानामस्या: च विशेषतः । विवाहयत आरब्धो नगरानेन धीमत्ता ॥२॥ -- * A TRIPATमोला। २(न. (72) orv, ar(3. Try ·सौरपुराणम् [सप्तपश्चाशाध्याय दानार्थमद्रिकन्यायाः प्रस्थितो हिमवान्स्वयम् । - अहं तत्र गमिष्यामि मुरैब्रह्मादिभिः सह ।। ३ ।। त्वमिहावाहय सुरान्कालाम्यादीन्द्विजांस्तथा । द्वीपांश्च सागरांश्चैव पर्वतांश्च नदीस्तथा ॥४॥ मण्डपं मुन्दरं यत्र निर्मित विश्वकर्मणा । तत्र तिष्ठत्युमा देवी मम ध्यानपरायणा ॥५॥ विद्युल्लतेव भासन्ती चन्द्रकोटिनिभानना । एवमुक्तो महेशेन नन्दी सूर्यायुतप्रभः ॥ ६ ॥ नत्वा विश्वेश्वरं देवं ध्यानारूढस्तदाऽभवत् । व्यातः क्षणात्समायातः कालानिर्विश्वदाहकः ॥ ७॥ रुद्रैः परिवृतो देवः कोटिकोटिगणेश्वरैः । ततोऽब्रवीत्स कालाग्निः सर्वज्ञ नन्दिकेश्वरम् ॥ ८॥ किमर्थमहमाहूतो देवदेवेन शंभुना । उपस्थितो वा प्रलयः संहरिष्यामि तत्क्षणात् ॥ ९ ॥ एवमुक्तस्तदा तेन शैलादिस्तमथाब्रवीत् । मलयार्थं न चाऽऽहूतरत्वं विश्वेशेन शंभुना ॥ १० ॥ ग्रहीष्यति गिरेः पुत्री पत्नीत्वेन महेश्वरः ।। तदर्थं त्वमिहाऽऽहूतो ब्रह्माद्याश्च दिवौकसः॥११॥ नन्दिनो वचनं श्रुत्वा कालाग्निरिदमब्रवीत् । द्रष्टुकामा वयं सर्वे ब्रह्माद्याः शूलपाणिनम् ॥ १२ ॥ शीघ्रं दर्शय शैलादे निवृताः स्मो यथा वयम् । विज्ञापय महादेवं ब्रह्माद्याश्चाऽऽगता इति ॥ १३ ॥ से त्वद्ध्याननिरताः सर्वे त्वदर्शनोत्सुकाः । कालानिममुग्वानां च वचः श्रुत्वा गणाग्रणीः॥ माह विश्वेश्वरं देवं स्निग्धगम्भीरया गिरा ॥१४॥ नन्दिकेश्वर उवाच-ब्रह्माद्याचाऽऽगताः सर्वे शूलपाणे तवाऽऽज्ञया ! द्रष्टुमिच्छन्ति ते सर्वे नमस्कर्तुं तथा मुदा ॥ १५॥ । दिशाऽऽदेशं पुरारे मां किं वक्ष्यामि मुरासुरान् । वारिता द्वारमूलेयु द्रष्टुकामाश्च संस्थिताः ॥ १६ ॥ १(क. स. ग, ज. झ.) प निर्मित यत्र म्वय वै वि० (७. च. छ. ) ज्ञाय च म° ३ (ग. ज.) मीप्सन्ति । ४ (स. ग.) सामनन्तन हरम् ॥ १६ ॥ - .

·२२५ वालाग्न्यादिप्रवेशः।] व्यासकृतम्। पत्ते निरुपमं रूपं तेजोमयमनिन्दितम् ।' यदधोभागमाश्रित्य रुद्रः कालाग्निसंजितः ॥ १७ ॥ पश्यन्तु चैते भूतेशं शूलं चैव सदोज्ज्वलम् | ! ततो विवेश कालाग्निविष्णब्रह्मा शतक्रतुः॥ २८ ॥ अन्ये च देवगन्धर्वा ऋषयो मनवस्तथा । सर्वे कोलाहलं कृत्वा देवासुरमहारगाः ॥११॥ विविशुहरसंस्थानं नद्याद्या इव सागरम् । प्रविश्य भवने रम्ये नानाचातुविचित्रिते ।।२०।। गणकोठिसमाकीर्णे रुद्रकोटिमुसेविते । अग्रजन्मगुरुः पूर्व रुद्रैर्देवैलस्तदा ॥ २१ ॥ भवारिमन्धकार तमपश्यदन्तकानलः । मुक्ताचलमतीका शशाइवयसंनिभम् ।। २२ ।। नीलकण्ठं त्रिनेत्रं च शूलिनं सर्वतोमुखम् । कोटिसूर्यप्रतीकाशं जगदानन्दकॉरिणम् ।। २३ ।। कपालमालिनं देवं कपर्दकतभूपणम् । दशबाहुं दशार्धास्पमनन्तं तेजसां नियिम् ॥ २४ ॥ जगदुत्पत्तिसंहारस्थित्यनुग्रहकारिणम् । अप्रमेयमनाकारमप्रपञ्चमनाकुलम् ॥ २५ ॥ सिंहासनस्थमचलं चराचरविभूतिदम् । क्षीरोदमिव निष्कम्पं त्रैलोक्यप्रभवं शिवम् ॥ २६ ॥ सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लो सर्वमावृत्य संस्थितम् ॥ २७ ॥ मुरामुरैन्द्यमानं ध्यायमानं मुमुक्षभिः । इदं रूपं समालोक्य देवदेवस्य लिनः ।। २८ ।। अग्रे स्थितः स कालानिमरौ मेरुरिवापरः। अथोवाच स शैलादिः प्रणिपत्य सनातनम् ॥ २९ ॥ नरकाणामधोभागे पुरत्रयं प्रतिष्ठितम् । योजनायुत विस्तीर्ण कामदं शुभलक्षणम् ॥ ३० ॥ . (1) महा 10॥२ (ग. माना है। ..... मन

·२२६
--
ए
सौरपुराणम्
[सप्तपञ्चाशाध्याये
यस्यैवोर्ध्व निगलम्ब शतयोजनमानतः ।
'ज्वालामालाकुलं दिव्यं सर्वलोकभयंकरम् ॥ ३१ ॥
प्राकाराहालकैर्युक्तं गोपुरैस्तोरणान्वितम् ।
रक्तनीलसमानाभीमयोपैर्दुरासदैः ॥ ३२॥
वृतो रुद्रसहस्रेस्तु सिंहरूपैमहाबलैः।
नियम्य च स्वकं तेजः प्रीत्यर्थं तेऽनाऽऽगतः ॥ ३३ ॥.
ध्वान्तचामीकराभासश्चन्दनागरुगन्धयुक् ।
नीलकण्ठस्रिनेत्रश्च वृषकेतुर्महाबलः ॥ ३४॥
द्वीपिचर्मपरीधानः पञ्चवक्त्रेन्दुभूपणः ।
अनन्त मेखलाधारी कुण्डलीकृततक्षकः ।। ३५ ॥
दशवाहुमहातेजाः पीनवक्षा महाभुजः ।
प्रलयोदनिध?पो रक्तनीलमहातनुः ।। ३६ ॥
आगतः सौम्यरूपेण तव देव समीपतः।
पश्यतां मृदुभावन देवदेव जगत्पते ॥ ३५ ॥
'एते चैव महावीर्याः कालामेस्तु समीपतः ।
तिष्ठन्ति ज्वल्लाभासा रुद्राश्च शतकोटयः ॥ ३८ ॥
त्वनियोगान्महादेव कालाग्यादेशकारिणः ।
तिष्ठन्ति स्वपुरं रम्ये क्रीडमाना मनोरमे ।। ३९ ॥
तवानुज्ञागता ह्येते शशाङ्कमौलिनोऽमलाः ।
शुद्धस्पटिकसंकाशाः पद्मरागसमप्रभाः ॥ ४०॥
तडिद्नमरसंकाशा वज्रशूलधनुर्धराः।
नीलकण्ठनित्राश्च मुखदुःखीवाजताः॥ ४१ ॥
सर्वाभरणसंपन्ना अनन्तवलविक्रमाः।
जरामरणनिर्मुक्तोः शाईलचर्मवाससः ॥ ४२ ॥
इमानपि महादेव पश्यन्प्रीतिकरो भव ।
हरिचन्दनलिप्ताङ्गानशोककमलाचिंतान् ॥ ४३ ।।
4
* घडचछ जसज्ञितएस्तकेष्वय भोश नाति ।
१(ह. च छ.)न्विते । २०) २ ( क. रा. ग, ज.म ) पश्यन मृ ३ (क. स.
ग. दा.) ०श्व नाईलचर्मवामस. ॥४॥ ४ (क. ख ग घ ज..) शायरात्यना ।
५(क.स ग ज.)का: मुम्बासविताननाः ॥ ४२ ॥

·२२७ प्रहादादिप्रवेशकथनम्] व्यासकतम् । दैत्याधिपत्तयथैव महादाचा महावलाः ।' समागता महादेव नागाः शेषादयः शिव ॥ ४४।। सर्गः पातालवासिन्पो रूपयौवनगर्विताः। आगता देवदेवेश द्वीपैश्च सह सागराः ॥ ४५ ॥ गन्धर्वाः किनरा यक्षाः सिद्धविद्याधराः शिव । उर्वश्यायाश्चाप्सरसो नद्यः पापहराः शुभाः ॥ ४६॥ एते च मुनयो देव भृग्वाद्याः प्रथितौजसः । संप्राप्तानि पुराणीह शकादीनां महात्मनाम् ॥४७॥ एते लोकाः समायाताः सत्यान्ताः सप्त शंकर । मूर्तयस्तव देवेश भवाद्याश्च समागताः ॥ ४८ ॥ आदित्या वसवो रुद्राः साध्याश्चैव मरुद्गणाः । सनकाचा महात्मानः सत्यलोकनिवासिनः ।। ४९ ॥.. परागनिमो देवो बन्धककुसुमद्युतिः । जटाभिस्तु शिरोनदो रनमालाविभूपितः५५०॥ कमण्डलधरः श्रीमान्दण्डहस्तः मुलोचनः । कृष्णाजिनोत्तरीयेण रक्तमाल्याम्बरेण च ॥ ५१ ॥ मुवर्णमेखलाधारी रोक्मकुपडलेमण्डली। हंसध्वजश्चतुर्वाहुः मुरासुरनमस्कतः ॥ १२॥ सावित्र्या सहितो देवः पायोनिरिहाऽऽगतः । अतसीपुष्पसंकाशस्तमालदलवर्चसः ॥ ५३॥ पीताम्बरधरः श्यामः पीतगन्धानुलेपनः । शङ्खचक्रगदाधारी शाङ्गी गरुडवाहन. ॥ ५४ !! किरीटी कुण्डली हारी कौस्तुभाभरणान्वितः । केशरवलयापीडः पीनवता गदान्वितः ॥ ५५ ॥ चामीकरसुमालाभिर्दीप्यमानो विराजते। सूर्यायुतमतीकाशो नीलोत्पलदलेक्षणः ॥ ५६ ॥ क्षीरोदार्णवशाची च नीलजीमतनिःस्वनः । रमामर्दितप्ताङ्ग शेपपर्यइलालसः ॥ ५७ ।। २ (ख ध पट्टा मा सग ३ (घर च छ ) ११ ख ग य ) 04 | 23-01 ·२२८ सौरपुराणम् [सप्तपश्चाशाध्याय गुरुणां च गुरुर्देव ईश्वराणांमपीश्वरः ।, वरदो भव वात्सल्यो दैत्यकोटिक्षयंकरः॥ ५८॥ श्रागतोऽयं महादेव विष्पाः मियतरस्तव | तप्तचामीकरमख्यो वज्रहस्तो महाबलः ।। 'पट्टांशुकपरीधानी हेममालाविभूषितः॥ ५९ ॥ मख्यातवीर्यो बलवृत्रहन्ता बालार्कभासी हरिचन्दनाङ्कः । पुंनागनागैर्बकुलैश्च जुष्टो मुक्ताफलालंकृतकण्ठदेशः ॥ ६ ॥ अयं समागतः शक्रो वह्निवैवस्वतस्तथा । निर्ऋतिवरुणो वायुः कुबेरश्च समागतः ॥ ६१ ।। ईशानश्च महाभास्त्रिंशत्कोटिगणैर्वृतः । आगत खिजगद्योने पिनाकी च गणेश्वरः ।। ६२ ।। दशकोटिगणेर्यक्तः कालकण्ठस्तथैव च । सप्तकोटिगणैर्युक्तो घण्टाकों महाबलः ।। ६३ ।। दशकोटिगणैर्युक्ती वसुघोषो महाबलः । 'चतुष्कोटिगोर्दण्डी शिखण्डी दशकोटिभिः ।। ६४ ॥ पतिर्मयूरवदन सिंहास्यो दशकोटिभिः । सप्तकोटिगणैर्युक्तः किरीटी च समागतः ॥ ६५ ॥ कालान्तकस्तु दशभिर्नकुली दशकोटिभिः । पईिस्तु मुण्डमाली च त्रिशूली पञ्चकोटिभिः॥६६॥ अष्टाभिर्विश्वमाली.च त्रिमूर्तिर्नवकोटिभिः। एते गणेश्वराः सर्वे तथा चान्ये गणेश्वराः ॥ ६७ ॥ येषां संख्या न जानन्ति ब्रह्माद्या देवतागणाः । आगतानां महादेव शृणु कोलाहलं विभो ॥ ६८ ॥ अमरेशः प्रभासश्च पुष्करो नैमिषस्तथा । आषाढी दण्डी मुण्डी च भारभूतिस्तथा कुली ॥ ६९ ॥ तीर्थाधिपतयो देवा आगता दिव्य मूर्तयः । एते गुह्याष्टका देव कामरूपा महाबलाः ॥ ७० ॥ * सगलसहितपुस्तकेषु कालपण्ठ इत्यादि दशकोटिगणयुक्त इत्यन्त शब्दजात नास्ति । २ ( स. घ.) हि गु० २ (ज. ,स्त जु०३ ( क स. ग. ज. अ. क्तः सुघो पथ म०। ४ (च.) यवदानः। ५ (ख. ग.) टी समुपाग०। ६ ( फ. स. ग. ज्ञ.) भि (र.स.) शुलैश। ८ ( क. स. ग, न. झ , यि मु° • (प.ग. ) राणाधिः ॥७॥ .

·२२९ गङ्गादिमवेशकथनम्।] व्यासकृतम्। तवाऽऽज्ञयाऽऽगतो देव ब्रह्माण्डान्तरवासिनः । कोटिकोटिगणेयुक्ता देवदेव महेश्वर ।। ७१॥ विश्वेश्वरजटोद्ता सिन्धुश्चैव सरस्वती। यमुना गण्डकी नागा विपाशा नर्मदा शिवा ।। ७२ ॥ रुक्मा घण्टा च निर्विन्ध्या देविका च दृपद्धती। शतहुश्च पयोष्णी च चन्द्रभागा च गोमती ॥ ७३ ॥ चर्मण्वती च कावेरी' सरयूचे परावती। धूतपापा च सारथ्यां माणा माला मुगन्धिका ॥ ७४ ॥ जम्बू तापी वनी शूरा कौशिकी कुमुदा करा । मन्दाकिनी चन्द्रलेखा चम्पकाऽऽमोदवाहिनी ॥ ७५ ॥ ऐरावती कामवेगा मेला कामचारिणी। पूर्णभद्रा महामोदा गम्भीरावर्तिनी स्मृता ।। ७६ ॥ मेघमाला मेघवी सदानीरा च नन्दिनी। वेदा वेदवती वीणा सीता चित्रोत्पला तथा ।। ७७ || वेत्रवती च वृननी पिपला जेञ्जली तथा। खरजा कुमुदा शिक्षा कौशिकी निष्पा सिता ॥ ७८ ॥ वैतरणी सिनीवाली वेगवती पुनः पुनः । गौरी कृष्णा तथा दुगा तुगभद्रोत्पलावती ॥ ७९ ॥ स्वर्णा भीमरथी शुद्धा कृतमाला तरङ्गिणी। एता देव महानद्यः पावनाः फल्मपापहाः ॥ ८०॥ मर्तिमत्पस्तवेशान उत्सवे रिवह आगताः । सर्वा एता महादेव पश्य कारुण्यवारिधे ८१ ॥ भवन्ति ऋतिनः सर्वे त्वयि दृष्टे महेश्वर । एवमुक्त्वा तदा नन्दी देवदेवस्य चामतः ॥ ८२॥ पपात दण्डवमौ भक्तपा परमया युतः । नन्दिनं तं महात्मानं दृष्टा विश्वेश्वरः प्रभुः ॥ ८३ ॥ प्रीतो भूत्वाऽऽद कालारिमन्दरे चारुकन्दरे ।। ८४ ॥ . (अ.स.म.प. दा.) ONERI २ (.....) माI 31.) भी 1 (स.ग.)111५(१.१.१.C) (n... on मा () oriri14.) Citri (..)

·२३०
.
सौरपुराणम् [अष्टपश्चाशाध्याय
इदं यः पठते नित्यं शृणुयाद्वाऽपि भक्तितः ।
प्रीताः स्युर्देवताः सर्वास्तस्याभीष्टफलमदाः ॥ ८५॥ ३१६६ ।।
इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे कालाग्या-
द्यागमनकथनं नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः॥ ५७ ॥
सूत उवाच-अथासौ हिमवान्विमा देवीमात्ममृतामुमाम् ।
प्रदानार्थ महेशाय संमाप्तो मन्दरं क्षणात् ॥१॥
आह दृष्ट्वा गिरि नन्दी देवदेवं पिनाकिनम् ।
वक्तुकामः समायातो भगवान्पर्वतेश्वरः ॥ २॥
श्रुत्वा तु वचनं श्लक्ष्णं व्यक्तं नन्दीमुखात्तदा ।
मेघगम्भीरया वाचा महादेवोऽब्रवीदिदम् ॥३॥
वदत्वयं गिरिश्रेष्ठो हृदये प्रत्पतिष्ठितम् ।
कामस्तस्य चिरादेव भविष्यति न संशयः॥४॥
एवमुक्तस्तदा विभा देवदेवेन शंभुना।
उवाच गिरिशार्दूलो भूत्वाऽग्रेऽवनताञ्जलिः ॥५॥
हिमवानुवाच-याऽऽसीत्पूर्व च ते पत्नी साऽवत्तीर्णा गृहे मम ।
तामेव तव दानार्थमागतोऽस्मि महेश्वर ॥ ६॥
अमी ब्रह्मादयो देवास्त्वत्समीपमिहाऽऽगताः।
कि गोत्रमिति पृच्छामि ह्येषामग्रे विभो वद ॥७॥
श्रुत्वा तु भारती तस्य विश्वेशो विश्ववन्दितः ।
किं गोत्रमिति संचिन्त्य नोत्तरं ससर्ज ह ॥८॥
दृष्ट्वा निरुत्तरं शंभुं जह सुर्देवदानवाः।
एप एव जगंधोनिर्गोत्रमस्य कथं भवेत् ॥९॥
- इत्यूचुविबुधाः सर्वे हिमवन्तं नगोत्तमम् ।
देवानां च वचः श्रुत्वा गिरिराजोऽब्रवीदिदम् ॥ १० ॥
विश्वेश्वरं परं धाम परमात्मानमव्ययम् ।
शाश्वतं गिरिशं स्थाणुं विश्वाकार सनातनम् ॥ ११ ॥
दत्ता दत्ता पुनर्दत्ता उमा सत्येन ते प्रभो ।
ततो महान् रवो विमा जयशब्दादिमङ्गलैः ॥ १२ ॥
.
.
(स्व. ग.) ०१५ च्युत न०१२ (क. श.) स्तव वरातस्य भण (म. ग. र. ज. छ.
अ.) स्तदचिरादेव म (घ. इ. च. छ. ) प्रत्यपद्यन ॥ ८ ॥

·, पार्वती स्वीकारः।]. व्यासकृतम्। २३१ दुन्दुभीनां च वाद्यानामभवत्सागरोपमः । गृहीतेति शिवः माह पार्वती पर्वतेश्वरम् ॥ १३ ॥ तद्धस्ते भगवाशंभुरगुलीयं प्रवेशयत् । इमं च कलशं हैममादाय त्वं नगोत्तम ॥ १४ ॥ याहि गत्वा त्वनेनैव तायमा स्नापय त्वरा । अन्येषां परिहारार्थ मेष एव विधिः सदा ॥.१५ ।। जगत्रयेऽपि नूनं स्याहन तूर्ण नराधिप । ततस्तुष्टो महाशैलोऽभोजयत्सुसमाहितः ॥ १६ ॥ एवं यज्ञरतो विप्रास्तपणाय चराचरान् । अभवद्देवमुदिश्य शंकरं स गिरिस्तदा ॥ १७ ॥ तथाऽस्मिन्नन्तरे देवो धर्मकेतुमहेश्वरः । उत्थितो मुनिशार्दूलाः समालोक्य च शार्षिणम् ॥ १८ ॥ अभवज्जयशब्दानां तुमुलो हि महास्तदा । पुष्पवृष्टिनिपातश्च सत्यलोकाद्विजोत्तमाः ॥ १२ ॥ नानावनाधिपाश्चैव ऋतवश्च मुदान्विताः । कुसुमर्दिव्यगन्धाट्यपुधवृन्दवत् ॥ २० ॥ वीणावेणुमृदङ्गानां दुन्दुभीनां ततो रवः । हरिविरश्चिशकाद्याः पूरयन्ति मुरास्तदा ॥ २१ ॥ विमात्रैलोक्यनादेन वेदघोपं प्रचक्रिरे । गायत्री चैव सावित्री रुद्रकन्यास्तथैव च ॥ २२ ॥ विद्यार्पोऽथ नागिन्यो देवानां च तथाऽनाः । सिद्धमन्या मनोहायर्या यक्षकन्यास्तथैव च ।। २३ ।। मातरः सप्त याश्चैव याश्च नक्षत्रमातरः । गिरीणां च तथा नार्यः समुद्राश्च सरांसि च ॥ २४ मङ्गलं गापमानाथ अर्घमष्टानसंयुतम् । सुमहृष्टा ददुः सर्वा देवदेवस्य पादयोः ॥ २५ ॥ एतस्मिन्नन्तरे विधा हिमवत्संगणोदितः । मैनाकस्तत्र संप्राप्तो हेमकुम्भकरः मुधीः ॥ २६ ॥ सालडायनपौत्रस्प गत्वा तस्याग्रतः स्थितः । तेनापि देवदेवस्य ज्ञापितो गिरिरग्रतः ।। २७॥ (८.म.ज ! भगतो २ (प. १. ग. ह. प )याण .

·मार्मभूषावर्णनम्।] . व्यासकृतम् । २३३ तथा देवैः स वेधावृतं () छत्रेण संयुतम् । जयेत्युक्त्वा नगेन्द्रस्तु हात्तमोल्पाम्बरस्तदा ॥२॥ उत्थितः सहप्ता विमाः पुष्पहस्तो महेश्वरः । सुदा परमया युक्तो भत्त्या चानन्यया द्विजाः ॥३॥ वर्नानाविधैश्चक्रे मार्गभूषां तदा गिरिः । पताकामिर्जयन्तीभिः स्रग्दामैदिव्यगन्धिभिः ॥ ४॥ ध्वजैश्च विविधाकारैः पञ्चवर्णमेनोरमैः । चामरैश्चन्द्ररम्यैस्तु लम्बकैश्च समन्ततः ॥५॥ मुक्तानां प्रकरैश्चैव पुष्पाणां तु तथैव च । एवमाधैरनेकैश्च शोमा कृत्वा नगोत्तमः ॥६॥ स्थितस्तु वीक्षमाणोऽसौ विश्वव्यापिनमीश्वरम् । संपूर्णचन्द्रवदना मदनानलीपिताः ॥ ७॥ शतकोट्योऽप्सराणां तु निर्ययुः समुखाश्च तम् । हेमपात्रकरासक्ता : पद्मेन्दीवरहस्तकाः ॥८॥ मणिपात्राणि पूर्णानि दुर्वासिद्धार्थकातिः । दधिरोचनमादाय ब्रीहिभिश्चम्पकैपः ॥ ९॥ हरिचन्दनलिप्ताडा हरिचन्दनहस्तका.। विगुमाइरहस्ताथ तथैवोत्पलशेसरा. १०॥ चूतमञ्जरिहस्ताश्च पारिजातकराः परा । रवादूदकेन संपूर्णभृङ्गारकरपल्लवा ॥११॥ हावभावविलासिन्यो मदनातुरविह्वलाः। मदनारि प्रणेमुस्ता गायमानाधिलोचनम् ॥ १२ ॥ अथासौ भगवाञ्ली चान्तर्यामी महेश्वरः । त्रैलोक्पतिलके तस्मिन्क्षणादाविर्वभूव ह ॥ १३ ॥ ततो धनैबहुविधैः पूजयामास पर्वतः। स्तुत्वा च पूजयित्वा च ननाम च पुनः पुन ॥ १४ ॥ गीतैश्च विविधैर्वाक्पैः प्रविवेश हरस्तदा । भवोऽभवत्तदा वालो यष्टचक्रत्ति. स्वपम् ॥१५॥ * यशसातपुस्नमयोरिद पाय नास्ति । (घ) मारप०१२ (१ इध}०ला ॥ २ ॥ ३ ( स मारे । भाग ४(राग ) न०१५ (खग ) मगाताव ६ (१ संखोso

·२३४
:
सौरपुराणम् [एकोनषष्टितमाध्यायें
हेमालो भंगवाञ्शंभुः किरीटी कुण्डली हरः । । ।
मुरासुराश्च विप्रेन्द्रा दृष्ट्वा रूपं पिनाकिनः ॥ १६ ।।
अवलोक्य मुखाऽन्योन्यं जहमुस्ते मुदाऽन्विताः ।
श्रासने हेमजे विषा नागारत्नश्च भूषिते ॥ १७ ॥
विवेश भगवान्शूली महादेवो जगत्पतिः।
हरस्य दक्षिणे वेधा वामभागे जनार्दनः ॥ १८ ॥
शैलादिरग्रतः शंभोः कालरुद्रश्च सुव्रताः ।
रुद्रैगणेश्वरैर्देवैः सिद्धश्च मुनिभिस्तथा ।। १२ ।।
उपविष्टेषु सर्वेषु गन्धर्वाधाः समन्ततः ।।
जगुर्गीतं च हिन्दोलं तुम्बर्नारदादयः ॥ २० ॥
मत्तमातङ्गगामिन्यो गेयं ताललयान्वितम् ।
रम्भाधाप्सरसः सर्वाः किंनर्यो नर्द्विजाः ॥ २१ ॥
वीणावल्लकिवेणूनां मृदङ्गानां विशेषतः।
ध्वनिभिर्मनसस्तुष्टिजज्ञे मुमनसां तदा ।। २२ ॥
'अथ विश्वेश्वरः शंभुर्भूपणं नभसि स्थितम् ।
प्रायच्छगिरिजायै तदाल्हादजनकं मुदा ॥ २३ ।।
अनेनालंकृता देवि मम योग्या भविष्यसि ।
पिक्षस्यं यः कोपः पूर्वजस्य वरानने ॥ २४ ॥
प्रहास्यसि तमेवाऽऽशु भावं चैव तु तामसम् ।
ततः सा पार्वती देवी गृहीत्वाऽऽकाशमण्डलात् ॥ २५ ॥
पितुः समीपमंगमद्ववाभरणमुत्तमम् |
महता शुत्सर्वेनाऽऽशु भूषयित्वा शिवां नगः ॥ २६ ॥
चौराभरणदेवी दिल्यन सिंहवाहिनीम् ।
मेनोत्सङ्गगता भयश्चन्द्रलेखेव तोयदे ।। २७ ॥
दधती निता देवी बभौ तामरसेक्षणा।
अध देवैः परिमृतो विष्ण्वायैचिपुरान्तकः ॥ २८ ॥
चभ्राम मुनिशार्दूलाः क्रीडास्थानानि कृत्यशः ।
भंगयन्देवदेवेश विश्वेशान्धकसूदन ॥ २९ ।।
मणम्प परया भक्त्या शैलादिरिदमब्रवीत् ॥ ३० ॥

·प्रवडाम्धानवर्णनम 1] व्यासक्तम् नन्दिकेश्वर उवाच चेदीयमिन्द्रनीलाभा भाति विचभरा शिव । सेयं जलमयी नाथ निर्मिता विश्वकर्मणा!! ३१॥ या चेयं परमा रम्या तोयानां भ्रान्तिकारिणी । सेपं भाति महादेव रत्नानामीशी प्रभा !! ३२ ॥ इदं च द्वारसंस्थानं दृश्यते लम्बकतम् । कुध्यस्य रत्नविन्पासे लश्यते द्वाररूपता ॥ ३३ ॥ इदं चित्ररथाकारं दृश्यते वनमुत्तमम् । प्रतिविम्वं महादेव स्नभूमेन संशयः ॥ ३४ ॥. इदं च भन्दिराकारं सोपानचयमण्डितम् । प्रतिविम्वमिदं चैव दृश्यते नवमण्डितम् ।। ३५॥ पा चेयं सागराकारा दृश्यते तोपरूपिणी । एषाऽपि परमेशान रत्नभूमिजली पिता ।। ३६ ।। यदिदं गगनाभासं मूर्तिद्रव्परिवोर्जितम् । क्रीडामण्डपमेतस्मिन्मदेशे देव तिति ।। ३७॥ अम्बराभैर्महारत्नविदेशे विनिर्मितम् । अनेकवायसंयुक्त रमणीयं पयो दरः ।। ३८ ॥ एवं क्रीडति देवेशे मुरारमहोरगाः। विद्याधरास्तथा यक्षा गन्धर्वाप्सरसादपः ॥ ३९ ॥ दीधिकासु तहागेषु नदीषु च हदेषु च । महावापिपु ते रम्पैपानाविध शम् ॥ ४० ॥ वभवदेवताः सर्वाः कीडारतिषु लालसाः। अय संमीक्ष्य विश्वात्मा निवृत्तस्तत्रदेशतः । वेद्याः ममीपमगमत्स्तुपमानो मुनीश्वरः ॥ ४१ ॥ माप्पाऽऽकरोद प्रसभं सुरेशस्तदिन्द्रनीलामलवेदिकान्तम् । महलपत्रैकुलैध नागैः कीर्ण दि पत्काञ्चनपारिजातः॥४२॥ ततः प्रवियो दरिणाइचिहः सरश्मिजानाफुलवेदिकान्तम् । विवेश सूर्यायुतसमभामो वृतो विरश्पादिः समन्तात् ।।४।। * FIRITTोपोरो मानि 1(Bा मनसा (क...c.inent (E.......) karnt (R... ...

·सौरपुराणम् [एकोनपष्टितम
अथोपविष्टं संवीक्ष्य विश्वेशं पर्वतेश्वरः ।
तस्य संस्थाप्प पुरतो देवेशीमब्रवीदिदम् ॥ ४४ ॥
हिमवानुवाच-त्वमेवैकः परं धाम अर्धनारीश्वरस्ततः ।
देवतानां हितार्थाय जातो ह्यर्धतनुः पृथक् ॥ ४५ ॥
दक्षस्य दुहिता देवी जगद्धात्री ह्यमा सती ।
विनिन्द्य च ततो दक्षं त्यक्त्वा देहं निजं पुनः ॥ ४६॥
तवैव पत्नी देवेश जाता मम सुता सती ।
ततः श्रुत्वा गिरीन्द्रस्प वचत्रिभुवनेश्वरः ।
सन्नो वरदः शंभुरत्रवीत्पर्वतेश्वरम् ॥ ४७॥
ईश्वर उवाच-जानाम्यहं येन ममैव माया शक्तिर्वरैपा नगराजसिंह ।
संत्यज्य देहं तव धानिजाता योगात्स्वयं चारुशशावका ॥४८॥
आचारार्थ गिरिश्रेष्ठ दत्तां गृह्णामि पार्वतीम् ।
अदत्तां यदि गृहामि तथा लोकेऽपि वर्तते ॥ ४९ ।।
अथ दिव्योदकै पूर्णमादाय कलशं गिरिः ।
'परिपूर्णस्य नित्यस्य नित्यानुग्रहकारिणः ॥ ५० ॥
प्रक्षाल्य पादौ शिरसा प्रणम्य भृङ्गारमादाय स शैलराजः ।
मुमोच तोयं भवपाणिपने दत्तेति दत्तेति तदा मजल्पन ॥५१॥
ततो मङ्गलनिर्घोषः समभूत्रिदिवौकसाम् ।
वीणावेणुमृदङ्गानां काहलानां च निःस्वनः ॥५२॥
सा हारकण्ठी कटिसूत्रदामा मुभूलता चारुविलोलनेना।
मेरोर्यथैवोपरि चन्द्रलेसा तथा बभौ पर्वतराजपुत्री ॥ ५३ ।।
अथ वैद्यां गतो ब्रह्मा विश्वमायां स्मरारणिम् ।
दददिकपात्रेण विभावसुपुरस्थितः ॥ १४ ॥
माहेश्वरी काममयों दृष्ट्वा तां तु पितामहः ।
अक्षरसहसा शुक्रं भग्नकुम्भादिवोदकम् ॥ ५५ ॥
पादेन तन्ममर्दाऽऽशु शुक्र तत्पद्मसंभवः ।
पद्मजोऽपि' महातेजा देवदेवस्य पश्यतः ॥ ५६ ॥
मैवं मर्देति.तं दृष्ट्वा त्रिपुरारिः पितामहम् ।
कुरुष्वेतीति होवाच भगवानीललोहितः ॥ ७ ॥

·. चालखिन्योत्पत्तिः।] व्यासक्रतम्। अमोघं तत्तदा विमाः शुक्रममा प्रजापतिः । जुहोति वचनाच्छंभोमेनाऽऽदाय पाणिना ॥ ५८ ॥ हवनाच ततः प्राप्ताः सवितारं वियद्गतम् । तेजोमयाश्च ते सर्व तपोनिष्ठाः समन्ततः ॥ ५९॥ अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयस्तूर्ध्वरेतसः । माने त्वङ्गुष्ठमात्रास्तु जाताह्यय सुवर्चसः ॥ ६० ॥ बभूवुस्ते महात्मानः पतङ्गसहचारिणः। निःस्पृहा रश्मिपाः सर्वे सर्वे ज्वलनसंनिभाः ।।६१॥ ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च मुनयस्तथा। पिशाचा दानवा दैत्याः किनराश्च महोरगाः॥१२॥ विद्याधराश्चाप्सरसस्तथा चान्ये मुरासुराः। प्रहृष्टाः सर्व एवैते पार्वत्या हरसङ्गमात् ॥ ६३ ॥ मुमोच वृष्टि ऋतुराङ्मुतुष्टः पुष्पैरनेकैर्भमराकुलैश्च । वाद्यैर्विचित्रवरशङ्खनादैः मुगीतगावरमङ्गलैश्च ।। ६४ ॥ वीणारवैर्दुन्दुभिवेणुनादैः समन्ततः कर्ण मुखं प्रजझे। आनुत्पत्तीमिः मुरसुन्दरीमिर्जेगीपतीभिर्वरकिंनरीभिः ॥६५॥ दैत्याङनाभिश्च वसीदतीभिः कामापतेऽतीव तदुत्सवं च । काञ्चीरवणाय नितम्विनीनां मनोभिरामेण च नूपुराणाम् ॥६६|| तासां स्मितेनाथ मुनीन्द्रवर्या बभूव कामानलदीपचर्या । होमावसाने मधुपर्कयुक्तं देवाय तस्मै मधुभाजनं च ।। ६७ ॥ ततो निवेद्य प्रमथाधिपाय चकार तष्टिं परयां विरचिः ॥६॥ अथ देवेषु विश्वेशो वरदोऽभूद्विजोत्तमाः। वरांश्च विविधान्दत्त्वा ब्रह्मादिभ्यो महेबरः ॥ ६९ ॥ व्यसर्जयत्ततः सांस्थावराअङ्गमांस्तथा । विसर्जिताः प्रणम्येशं प्रीतिं ते परमां गताः ॥ ७० ॥ एवं संक्षेपतो विप्रा विवाहो गिरिजापतेः । कथितो रविणा पूर्व यथावत्समुदीरितः ।। ७१ ॥ शृणोति श्रद्धया यस्तु पठेद्वा प्रपतात्मवान् । सर्वान्कामानवाप्नोति वर्षादईड संशयः ॥ ७२ ।। १९५६. च ३ ज.) रशम्भवे च नाद सुगांतर्व०१ २ (घ. ज. दिव्यार°13 ( स. ग) न च । ४ (ख.ग ) मणिभाष ..

·: २२८ सोरपुराणम् [पस्तिमाध्याय 'सवपापापानमुक्तस्तेजस्वी मियदर्शनः । जीवेद्वर्षशतं सा गच्छेद्ब्रह्मपदं ततः ।। ७३ ॥ ३२७८ ।। इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशीनकसंसद साम्बविवाह- वर्णनं नामैकोनपष्टितमोऽध्यायः ॥ ५९॥ सूत उवाच-विवाद्याद्रिमृतां शंभुर्ययो कैलासपर्वतम् | क्रीडां वै वर्षसाहस्रीमकरोत्तत्र शंकरः ॥१॥ गणैनानाविधैश्चैव सिंहास्यैः शरभाननैः। कैश्चिह्याघ्रमुखभौमैः कैश्चिद्गृध्रमुखैरपि ॥ २ ॥ कैश्चिद्गजमुखैरन्यैः कैश्चिन्मृगमुखैरपि । कैश्चिदुष्टमुखैदाधैः कैश्चिद्धयमुखैरपि ॥ ३ ॥ कैश्चिच्चित्र मुखैरन्यैः कैश्चिदृकमुखैरपि । मषकास्यैस्तथा चान्पैर्मार्जारवदनैरपि ॥ ४ ॥ सस्पैिनकुलास्यैश्च जम्बुकास्यैस्तथाऽपरैः । .शिशृमारमुखैश्चान्यक्षवस्तथाऽपरः ॥५॥ । मयूरवदनैरन्यैर्बकवक्त्रैस्तथाऽपरैः । शाखामृगमुखैश्चान्यैः खरास्यैश्च तथाऽपरैः ॥ ६ ॥ अन्यैरसंख्यैः प्रमथैर्जरामरणवर्जितैः । नित्यतृप्तैर्निरातः कालसंहरणक्षमैः ॥७॥ सहस्रकोटिसंख्याकैः स्वच्छन्दगतिचारिभिः । क्रीडां विधाप भगवान्कैलासे पर्वतोत्तमे ॥ ८ ॥ तपसा महता शंभुरनुगृह्य च मन्दरम् । कैलासं संपरित्यज्य मन्दरे चारुकन्दरे ॥ ९ ॥ तत्रापि रममाणस्य गते वर्षसहस्रके। देवतानां हितार्थाय प्रकृत्या सह शूलभृत् ॥ १० ॥ : कैश्विद्गजमुस्वैरित्यादिः कैश्चिममुखरित्यन्तः साधनाका वझसजितपुस्तकयोनास्ति । + खगसज्ञितपुस्तके विना सर्वेष्वप्यादर्शपुस्तषु माजीरवदनैरित्यादि शिशुभारमुखैपान्धरित्य- न्त शब्दजात नास्ति । इद भोका चसज्ञितपुस्तके नास्ति । . , (घ. . य. छ. ज.) न बजेट ५ ( क. घ, ङ २. छ. ज..) श्यैः सर ३ (ख. ग. ज.) खैस्तथा। ४ (च. उ.) स स प° ·२३९ उत्मातवर्णनम्] व्यासकतमः। मक्रीडतीह विश्वात्मा कामासक्तश्च सर्वथा । मार्थितोऽहं मुरैः पूर्व तारकस्य वधेप्सया ॥ ११ ॥ मद्रेतसः समुत्पन्नस्तारकं स हनिष्यति । इति मत्वा महादेवे रममाणे सहोमया ॥१२॥ उत्पाताच महाघोराः संप्रवृत्ताः मुदारुणाः । रुधिरास्थीनि वन्ति नढन्तो मेघसंकुलाः ॥ १३ ॥ वायवश्च महावेगाः पर्वतांचालयन्ति ते । विमानानि मुराणां च निपेनुर्व मुधातले ॥ १४ ॥ उल्काभिगंगनं व्याप्त पतन्तीभिर्द्विजोत्तमाः। केतवथोदिताः सर्व जृम्भन्त इव पावकाः ॥ १५ ॥ दिग्दाहाश्च महाघोरा दावाग्निरिव संक्षये। मृत्युकाले यथा जन्तु व सोख्यमवामुयात् ॥१६॥ जगत्रयमिदं कृत्स्नं न लभेत तथा सुखम् । न वेदाः पठितास्तस्मिन्न विमा जजपुर्जपम् 1॥ १७ ॥ पार्वत्यो कम्पमानायां कम्पमाने च शंकरे । नैलोक्यमभवन्नृनं कम्यमानं भयातुरम् ॥ १८ ॥ कालानिकम्पितो देवी विरश्चिमुनिभिः सह । चकायुधोऽपि चात्यर्थमिन्द्राद्यैः परिवारितः ॥ १९ ॥ - ये केचिद्देवगन्धर्वाः सिद्धा गगनचारिणः । विद्याधराश्च यक्षाश्व संमाप्ताश्च वसुंधराम् ॥ २० ॥ एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तः शक्रं देवर्षिसत्तमः। यथावन्मधुपर्काचैः शक्रस्तमभ्यपूजयतं ॥ २१ ॥ अब्रवीदेवराजस्तमुपविष्टं महामुनिम् । त्रिकालदशिनं शान्तमात्मनिष्ठ तपोनिधिम् || २२ ।। शक्र उवाच-उत्पाताश्च महाघोराः संपवृत्ता मुदारुणाः। कारणं वद मे सर्व शान्तिश्चैव यथा भवेत् ॥ २३ ॥ नारद उवाच-उमया सह विश्वेशः परं ज्योतिर्महेश्वरः । अहर्निशमविश्रान्तं युक्त एव प्रवर्तते ॥२४॥ '. १ (घ इ. च. ३. ज. ० च ह २ (घ ) of तत्र (इ. च छ.) मत्ताः स्तु म । (३ च छ.) ज्वनन्त ५ (प..7.3.) मामा ( ग.) मरीचिमुं०१७ (र.) ०६ दवन्द प] ० ·२४० . . सौरपुराणम् [षष्टितमाध्याये तस्माद्धेतोः प्रवर्तन्त उत्पाता नहन्किल । विघ्नं तस्य कर्तव्यं यदीच्छसि परं सुखम् ॥ २५॥ उमागर्भसमुत्पन्नः सर्वस्मादधिको हि सः। कथं धारयितुं शक्ता ब्रह्माद्याः समुरासुराः ॥ २६ ॥ जगत्रयमिदं कृत्स्नं धरणी धारयिष्यति । नापत्यधारणे शक्ता संजातं शिवयोः खलु ॥ २७ ॥ नारदस्य वचः श्रुत्वा शक्रो विस्मयतां गतः । तदा चिन्तार्णवे मनो देवैः सह पुरंदरः ॥ २८ ॥ पङ्के गौरिव सीदत्सु देवेष्वथ जनार्दनः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा देवानां हितकाम्यया ॥ २९ ॥ श्रीविष्णुरुवाच-शृणुध्वं देवताः सर्वाः कामासक्तो न शंकरः । युष्माकं हितकामाय भोगयुक्तोऽभवच्छिवः ॥ ३० ॥ स्वतन्त्रशक्तिविश्वात्मा जितकामः स्वभावतः । संपूर्णकामः स विभुः कथं कामेन बाध्यते ॥ ३१ ॥ तद्रेतसा समुत्पनस्तारकं स वधिष्पति । एतस्मात्कारणाद्देवो देव्या युक्तोऽभवत्सुराः॥ ३२ ॥ किंतु तत्केवलोत्पन्न सेन्ट्रैरपि मुरासुरैः । तेजो धारयितुं तस्य न शक्पमिति निश्चितम् ॥ ३३ ॥ इदं यत्कार्यमुत्पन्नं व्याधिरूपं दिवौकसाम् । उपेक्षितं न संदेहो हन्यानूनं जगत्रयम् ॥ ३४ ॥ यदि तत्केवलो जातो भविष्यति मुरास्तदा । असह्यो दुर्धरो घोर इति तथ्यं न संशयः ।। ३ ।। स एव विष्णुवलवानिन्द्रश्चैव प्रजापतिः । स चाऽऽदित्यः कुबेरश्च ईशानो वरुणस्तथा ॥ ३६ ।। स यमः स च सोमश्च स वायुः स्वर्गवासिनः । स एव सर्व भविता भवश्चेिदुपेक्षितः ॥ ३७ ।। दृश्यतेऽत्राप्युपायच कार्यस्यास्प मुरोत्तमाः । यस्मादनिमुखा यूयं तस्माद मिहि नान्यथा ॥ ३८ ॥ . (स्व.ग ) मोः पिल ॥ २७ ॥ २ (च.)ग ३ (फ. श.) भगवा ४ (ग. स. ग..)ोग५ (१.) यस्तयाण ·विश्वामिवातः] व्यासकृतमी २४१ यदुग्रं गहनं घोरममधृप्यमगोचरम् । इदि यद्भवतां कार्यमग्निस्तत्साधयिष्यति ॥ ३९ ॥ एवमुस्त्वाऽध विश्वादिः शङ्खचक्रगदाधरः । अग्रवीत्कृष्पावत्मानं देवानां सदसि स्थितम् ॥ ४०॥ श्रीविष्णुरुवाच-शृणु मद्वचनं वड़े देवानां यदुपस्थितम् । त्वया तत्साधनीयं हि हितार्थ त्रिदिवौकसाम् ।। ४१ ॥ योऽसी देवः परं ज्योतिनीलग्रीवो विलोहितः । रमते चोमया साध' चराचरपतिः शिवः ॥ ४२ ॥ भयं तस्मात्समुत्पन्न कारणाद्वि दिवौकसाम् । तस्माद्धिताय गच्छ वं महादेवस्य संनिधौ ॥ ४३ । मुपं त्वमेव सर्वेपा कार्याणां चैव साधकः । इत्येवं वचनं श्रुत्वा पावकः केशवात्तदा ॥ उवाचेदं मुनिश्रेष्ठाः श्रीवत्सादितवक्षसम् ॥ ४४ ॥ अनिरुवाच-पदुक्तं भवता देव किं त्वयुक्तं सनातन । महेशस्प रहास्थस्य प्रवेष्टु नैव सांप्रतम् ॥ ४५॥ ध्यानयुक्तो जनः कश्चिन्मन्त्रभोजनतत्परः । रहसिस्थोऽथ दानस्थस्तदयुक्तं प्रवेशनम् ॥ ४६॥ जाप्योपहारयुक्तो वा होमयुक्तोऽथवा भवेत् । अर्चनाभिरतः कश्चित्तदयुक्तं प्रवेशनम् ।। ४७ ॥ माक्रतस्यापि देवेश रहास्थस्य रमापते । तस्मिन्काले मुरेशान गर्हितं तु प्रवेशनम् ॥ ४८॥ किं पुनर्भगवान्भीमस्तिग्मरश्मिमहेश्वरः। देवानां च हितार्थाय प्रत्या सह संगतः ॥ ४२ ॥ नाहं तत्र विशे नूनं विभेमि मधुसूदन । आगतं मां समालोक्य क्षणाच्छंभुर्हनिष्यति ॥ ५० ॥ जुगप्सित्तमिदं कामिति कष्टं भयावहम् । विवस्त्रां जननी देवों कयं द्रक्ष्यामि केशव ।। ५१ ॥ . १ पपुस्तस्योरय भोका नास्ति । १ ( ख ग ज. झ ) ० मुरामुर० २ (३, स, ग ज ) भुत फा०१३ (क स्व. ग. ) रतस्य ४ (घ.) जपोपण५ (म ग.) मातरम ·२४२ त सौरपुराणम् [पष्टितमाध्याय किं वक्ष्यति प्रविष्टस्य वक्ष्यामि किमहं विभो। जल्पयिष्यति मां देवो घिड्यूर्योऽयमिति ध्रुवम् ॥ ५२ ॥ यद्भाव्यं तद्भवत्वद्य न करोमि च निन्दितम् । अग्निना चैव मुक्तस्तु विष्णुदानवसूदनः ॥ ५३॥ भयदं मोहदं श्रुत्वा वाक्यं हृदयकम्पनम् ।. उवाच भगवान्विष्णुः पुनर्वाह्नमिति रतुवन् ॥ ५४॥ त्रैलोक्यरक्षणार्थाय शक्रादीनां च संनिधौ ॥ ५५ ॥ विष्णुरुवाच-यदुक्तं भवता वह्न सत्यमेतन्न संशयः । आत्महतोर्विरुद्धं स्यात्परार्थं नैव दुष्यति ॥ ५६ ॥ प्रदिष्टो देवदेवेन संहारार्थ कपर्दिना । प्रविश त्वमणो रूपमादाय न हि दुष्यति ? ॥ ५७ ॥ प्रस्तुतामस्तुते नास्ति तेजोमतेस्तवानघ । सर्वदा सर्वगस्त्वं हि न कचित्पतिहन्यसे ॥ ५८॥ भूतग्राम समस्तं वै त्वमेको व्याप्य तिष्ठसि । उदरस्थः पचस्यन्नं प्राणिनां मेषवाहन ॥ ५९ ।। त्वयैकेन जगत्कृत्स्नं गोप्यते यदि पावक । किं न प्राप्तं त्वया ब्रहि दोपः कः स्याद्भुताशन ॥६० ॥ जुगुप्साऽस्मिन्न कर्तव्या त्वया चै हव्यवाहन । उत्पन्नस्यास्य कार्यस्य काल एप तवानघ ॥ ११ ॥ त्रिदशाः शरणं प्राप्ता हुतभुवत्वां विभावसो । अहो धन्यतरश्चासि श्लाघ्यो यदि करिष्यसि ।। ६२॥ कुरु कार्य सुराणां त्वं मनानां करुणां कुरु । सर्वकाले यथा मां वीक्षमाणास्तु भास्करम् ॥ ६३ ।। तथा तवाऽऽननं वर्गों पश्यन्ति मुरसत्तमाः। चारुचन्द्रप्रतीकाशं कुण्डलाभ्यामलंकतम् ।। ६४ ॥ अनेन किं न पर्याप्तं वद ननं विभावसो । एवं सबोध्यमानोऽग्निर्विष्णुना द्विजसत्तमाः ॥ ६५ ।। हृदये चिन्तितं तेन यास्यामि हरसंनिधौ । ततो मनोगतं ज्ञात्वा अग्नेर्देवास्तदाऽनघा. ।। ६६ ॥ . . १(स ग.) ०.मान.( सग.ड व ज.स.) भरने ·अमिस्तुतिः।] व्यासकृतम्। २४३ सेन्द्राः सवरुणादित्याः सयक्षोरगराक्षसाः। तुष्टचस्ते भैक्पैिः पावकं द्विजसत्तमाः ॥ ६७॥ ३३४५॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसोरे सूतशौनकसंवाद साम्बक्री- डादिवर्णनं नाम पष्टितमोऽध्यायः ॥ ३०॥ देवा ऊचुः जलभीरो जलोत्पन्न जलाजल जलेचर । जलजामलपत्राक्ष यज्ञदेव हुताशन |॥ १ ॥ कृष्णकेतो ऋष्णवर्मन्स्वर्गमार्गदर्शक । यज्ञाहुतिहुताहार यज्ञाहार हराकते ॥ २॥ पूर्णगर्भ गवां गर्भ जय देव महाशन । तमोहर महाहार स्वाहामर्तनमोऽस्तु ते ॥३॥ हव्यवाहन सप्ताचे चित्रभानो महायुते । अनलाग्ने यज्ञमुख जय पावक सर्वग ॥ ४ ॥ विभावसो महाभाग वेदभापार्थभाषण । कशानो ऋतुसंभारप्रिय विश्वप्रभावन || ५-|| सागराम्बुघृतं देव त्वमश्वमुखसंश्रितः। पिचंश्चैवोद्रिं चैव म तृप्तिमधिगच्छसि ॥ ६ ॥ त्वं वाक्येष्वनुवाक्येषु निपसूपनिपत्सु च । ब्राह्मणा ब्रह्मयोनि त्वां स्तुवन्ति त्वत्परायणाः !!७!! तुभ्यं कृत्वा नमो विमाः स्वकर्मविहितां गतिम् । अमेन्द्रविष्णुरुद्राणां लोकान्संप्राप्नुवन्ति च ।। ८॥ *त्वमन्तः सर्वभूतानां भुक्तं भोक्ता जगत्पते । पचसे पचतां श्रेष्ठ त्रील्लोकान्सपियसि ॥ ९॥ साक्षी लोकत्रपस्यास्प त्वया तुल्यो न विद्यते । शरपं भव देवानां विश्वत्रयमहेश्वर ॥ १०॥ इत्येवं स्तुपमानोऽसावुत्थाय ज्वलनस्तदा । देवान्यदक्षिणीकृत्य यपी शंभुगृह द्विजाः ॥ ११ ॥ तित्रापश्यत्पतीहारं महादेवसमं वले । पूजितं सेन्द्रदेवमहादेव दिक्षुभिः ॥ १२ ॥ * इयमविपुल गोरय पोशे नाति। । उमादतसर को नास्ति। २(र. १.) कोनिसान रहन्ति हुनासा ·२४४ . . सौरपुराणम् [एकपष्टितमाध्यस्य कपीन्द्रवंदनं देवं कुलिशोद्यतपाणिनम् । शूलहस्तं महावीर्य सूर्यायुतमिवोदितम् ॥ १३ ॥ नन्दिनं तु तदा दृष्ट्वा पावकश्च द्विजोत्तमाः । वेगस्तस्यातुलस्तीक्ष्णः सहसैव व्यहन्यत ॥ १४ ॥ तत्रस्थश्चिन्तयामास पश्यामीति कथं हरम् । नन्दिना द्वारसंस्थेने पुमान्न प्रविशेद्गहम् ॥ १५ ॥ पश्यमानस्य शैलादेः प्रविशे यद्यहं गृहम् । फलसिद्धिं न गच्छेत(?) नन्दिना कुपितेन च ॥ १६ ॥. एवं चिन्तार्णवे मनो यावत्तिष्ठत्यसौ कविः । द्विजानानाविधांस्तावद्भममाणांश्च दृष्टवान् ॥ १७॥ तान्दृष्ट्वा चिन्तयामास हंसस्य हरसंनिधौ। रूपं कृत्वा प्रवेक्ष्यामि इत्युपायमचिन्तयत् ॥ १८ ॥ आदाय हंसरूपं तु प्रविष्टः पावकस्तदो। प्रविश्य शङ्कारहितः सूक्ष्मरूपो व्यवस्थितः ॥ १९ ॥ पार्वत्या वाहनं सिंहमपश्यच्च विभावसुः । गोक्षीरधवलाभासं महालाङ्गलशोभितम् ॥ २० ॥ जाज्वल्यमाननयनं चन्द्रकोटिसमप्रभम् । प्रसारितच्छटाटोपं हुंकारकृतभूपणम् ॥ २१ ॥ दानवानां क्षयकरं देवानामभयमदम् । हुंकारेण ततस्तस्य ज्वलनो बधिरीक्रतः ॥ २२ ॥ अहो दुःखमिदं प्राप्तमिति संचिन्त्य चेतसा । यदि जीवनगौमष्यामि सिंहादस्मादहे तदा ॥ २३ ॥ तेन पर्याप्तकामोऽहमिति संचिन्त्य निर्गतः । यत्र देवो महेन्द्राद्याः संस्थिता मेरुमूर्धनि । देवाः सर्वे मुसंहष्टा ऊचुस्तं जातवेदसम् ।। २४ ॥ देवा ऊचुः-अस्मत्कार्यं त्वया वह्ने गत्वा तत्र पथा कृतम् । तत्सर्व ब्रहि नः क्षिप्रं शर्मास्माकं यथा भवेत् ॥ २५॥ • १(रु. स ग. स.) नः पुमान्प्रविण २(1.उ.) ०दा तया प्रशि नि:शद सा ३ (ग.) श तत्र नि:शङ्क. सू० ४ (ग. ग.ज.) मयाद्वमा ५ स.ग.) त भाप (म.ब. ग न.स.) वा उपेन्द्राण (म.ग.) टा: प्रोच ·अमिदेवमंवादः।] व्यासक्रतम् २४५ अग्निरुवाच-गतोऽहं तस्य भवनं देवदेवस्य शूलिनः । मया नन्दीश्वरो दृष्टो द्वारदेश उपस्थितः ॥ २६ ॥ हंसरूपं ततः कृत्वा भविश्यान्तः पुरं मुराः । तत्र सूक्ष्मवपुर्भूत्वा यावत्क्षणमहं स्थितः ॥ २७ ॥ तावत्पञ्चाननो दृष्टो गिरिजायास्तु वाहनम् । अतिरौद्रो महाकायः प्रलयान्तकसंनिभः ॥ २८ ॥ भीतोऽहं निर्गतस्तस्माददृष्दैव पिनाकिनम् । युष्मत्कार्पमकृत्वैव समाप्त इह भो मुराः ॥ २९ ।। पुनर्विचिन्त्यतां कार्य सवैपां वो यथा सुखम् । एवं वढेचः श्रुत्वा देवा विष्णुपुरोगमाः ।। ३० ॥ पपर्मुनिगणैः साधु मन्दरं चारुकन्दरम् । तमासाद्य गिरि श्रेष्ठं प्रियं देवस्य शूलिनः ॥३१॥ ताअलिपुटाः सर्वे ास्तुवन्नृपमध्वजम् ॥ ३२ ॥ देवा ऊचुः-ॐनमः परमेशाय त्रिनेत्राय त्रिशलिने । विरूपाय मुरुपाय पञ्चास्याप त्रिमूर्तये ॥ ३३ ॥ वरदाप वराहीप कर्माप च मृगाय च । नीलालकशिखण्डाय मण्डलेशाय ते नमः ॥ ३४ ॥ विश्वमानाय विश्वाय विश्वेशायाऽऽत्मरूपिणे । कालनाय मखभाय अन्धकमाय वै नमः॥३५॥ नमो मश्राप जपाय कोटिजाप्याय ते नमः। ध्यानाय ध्येयरूपाय ध्येयध्यांनात्मने नमः ।। ३६ ॥ ईशोऽनशिस्त्वमेवेश अन्तानन्तस्त्वमेव च । अव्ययस्त्वं व्ययश्चैव जन्माजन्म त्वमेव च ॥ ३७॥. *नित्यानित्यस्त्वमेवेश धर्माधर्मम्त्वमेव च । गुरुस्त्वमगुरुर्देव वीजं वाऽवीनमेव च ॥ ३८ ॥ कालस्त्वमसि लोकानामकालः परिगीयसे । बलस्त्वमवलथैव प्राणश्वापाण एव च ॥ ३९ ॥ * क्ससज्ञितपुस्तयोरय श्लोको नास्ति । १(घ. . . ०देश व्याम्भि२ ( स्व. ग.) °तदा । ३ (ख ग.) पानो या ४ (क इ, विश्ररूप विरूपाय मुण्डोशाय ते नमः ।। ३३ ।। ५ (ख. ग.) हाय ! ६ (क. A ) 4 पश्चास्याय विभूतये ।। 3 ४ ॥ ७ ( ख ग ) 07 (स.) ०१५ (१ प. उ. प. उ. ज न. } Onागा) मयरन जो स ·२४६ सौरपुराणम् [एकषष्टितमाध्याय साक्षी त्वं कर्मणां देव तथाऽसाली महेश्वर । शास्ताऽशास्ता विरूपाक्ष धुवेश्चाध्रुव एव च ॥ ४० ॥ संसारी त्वं हि जन्तूनामसंसारी त्वमेव च । गोप्ता त्वं सर्वभूतानां नास्ति गोप्सा तवेश्वरः ॥ ४१ ॥ जीवस्त्वं जीवलोकस्य जीवस्तेऽन्यो न विद्यते । अन्यूनातिरिक्तभावेन त्वमायुश्च शरीरिणाम् ॥ ४२ ॥ देहिनां शंकरस्त्वं हि न चान्यस्तव शंकर। अरुद्रस्त्वं महादेव रुद्रस्त्वं घोरकर्मणाम् ॥ ४३॥ . देवानां च महादेवो महांस्त्वत्तो न विद्यते । कामस्त्वं भविनां सर्वकामदस्त्वं जगत्पते ।। ४४॥ अजेयो जयिनां श्रेष्ठो जयरूपस्त्वमेव हि । पुराणपुरुषस्त्वं हि पुराणोऽन्यो न विद्यते ॥ ४५ ॥ व्यालयज्ञोपवीताय सरोजाड़ाय ते नमः। नमोऽस्तु नीलग्रीवाय शितिकण्ठाय मीदपे ॥ ४६ ।। नमः कपालहस्ताय पाशहस्ताय दण्डिने । नमो देवाधिदेवाय नमो नारायणाय च ।। ४७ ॥ ऊर्ध्वमार्गप्रणेत्रे च नमस्तं ह्यवरेतसे । + क्रोधिने वीतरागाय गजचर्मावण्ठिने ॥ ४८ ॥ नमो ब्रह्मशिरोशाय नमस्ते रुक्मरेतसे । नमश्चण्डाय धीराय कमण्डलनिषङ्गिणे ॥ ४९ ॥ नमः प्रचण्डवेगाय क्रोधचण्डाय ते नमः। वरेण्याय शरण्याय ब्रह्मण्यायाम्बिकापते ॥५०॥ सर्वानुग्रहकर्ता त्वं' धनदाय नमो नमः । नमः ससारपोताय अणिमादिमदायिने ।। ५१ ॥ ज्येष्ठसामादिसंस्थाय रथंतराय ते नमः। त्रिगाथाय त्रिमात्राय त्रिमत त्रिगुणात्मने ।। ५२॥ * न्यूनातिरिकत्याद नावयत इत्यन्त शोरद्वय गघसज्ञितपुस्तस्योरेवास्ति । + प्रोधिन इत्यादि पमरेतम इत्यन्त शम्दजात घसीशतपुस्तके नास्ति ! 1(क. स ग ज.) वमध्रु०१२ (ख ग ) यशान्ताय | ३ (प.ज स.) ज्ञान (ख. ग)ल या४ (च छ.) मासाद०१ ५ (४. घ. ए.) मात्राय निगायत्री त्रिम

·शिवस्तुतिः।]
व्यासकृतम् ।
त्रिवेदिने त्रिसंध्याय त्रिशून्याय त्रिवर्मणे ।
त्रिदेहाय निकालाय त्रिशक्तिव्यापिने नमः॥ ५३॥
शक्तित्रयविहीनाय शक्तित्रययुताय च ।
शक्तित्रयात्मरूपाय शक्तियधराय च ॥ १४ ॥
योगीशाय विषनाय विजयाय नमो नमः ।
नमस्ते हरिकेशाय लोकपालाय दण्डिने ॥ ५५॥
हलीशाय प्रमेयाय कुलीशाय तु चक्रिणे ।
नमो बिन्दुविसर्गाय नादायानादधारिणे ॥ ५६ ॥
नाडीस्थाय च नाड्याय नाडीवाहाय वै नमः ।
*नमो गायत्रीनाथाय गायत्रीहदयाय ते ॥ ५७ ॥
नमो गायत्रीगोप्त्रे च गायत्र्याय नमो नमः ।
य इदं पठते स्तोत्रं गीर्वाणैः समुदीरितम् ॥ १८ ॥
यावजीवक्रतैः पापैर्मुक्तो याति परां गतिम् ।
एव स्तुतः सुरैः शंभुः प्रसन्नो वरदोऽभवत् ।। १९ ।'
वरं वृणीध्वं हे देवा इत्युवाच महेश्वरः ।
अथ तं वरदं ज्ञात्वा शंभुमनिमुखाः मुराः ॥ ६ ॥
ऊः पाञ्जलयः सर्वे भयं त्यक्त्वा द्विजोत्तमाः ।
देवा ऊचुः-पदि तुष्टोऽसि विश्वेश देहीमे वरमुत्तमम् ॥ ६१ ॥
गिरिजाकुक्षिसंभूतः पूत्री मा भूत्तवानघ ।
एवमस्त्वित्यसो शंभुः पुनरुक्त्वा ततो वचः ।। ६२ ।।
नाहं रेतो वृथा स्कन्दे त्रैलोक्यक्षयकारकम् ।
वृथा शुक्रे मदीये तु त्रैलोक्यं भस्मसाद्भवेत् ॥ ६३ ॥
हिताय तस्माल्लोकानां मम रेतो दिवौकसः ।
शान्त्यर्थं चैव युष्माभिः शीघ्रमेव प्रयुज्यताम् ।। ६४ ॥
एवं शंभोर्वचः श्रुत्वा देवास्ते भयविह्वलाः ।
सलोकेशाः सगोविन्दा न किचिब्रुवन्द्विजाः ॥६५॥
अथ देवेषु सीदत्सु वहिौरिव कर्दमे ।
प्रसार्य स्वाञ्जलि शंभु रेतो मुश्चेति चाववीत् ।। ६६ ॥
* नमोगायोनायायेन्यादिनमो नम इत्यन्त शब्दजात यशमीशतयुस्तश्योनास्ति।
(खग) परायणम् २ (३. सू ग.५ ) मि दवेश (३ ( स ग ज झ ,
भता प्राह पनच. ॥२॥

·२४८ सौरपुराणम् [एकषष्टितमाध्याय देवदेवामृत दिव्यं हस्ताभ्यां मम शंकर । शीघ्रमेव प्रयच्छस्व पिबन्तु मुरपुङ्गवाः ॥ ६७ ॥ ततो लिङ्गाद्विनिष्क्रान्तं चन्द्रबिम्बात्सुनिर्मलम् । जातीनीलोत्पलामोदं परणौ वहेर्ददौ शिवः॥ ६८।। कराभ्यां पतितं रेतस्तदाऽभूत्पावकस्य वै । पपौ वह्निस्ततः शुक्रं ज्वलन्तं भास्करमभम् ।। ६९ ॥ मुधेति मनसा मत्वा हृष्टात्मा मुदयाऽन्वितः। अथ पीते तदा शुके वह्निना मुनिपुद्धवाः ॥ ७० ॥ रेतःपातेन संत स देवासुरपूजितः । विसृज्य तांस्तु भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ७२ ।। तदा हविर्भुजं 'देवं सेन्द्रा ब्रह्मपुरोगमाः । यथाऽऽगता ययुस्तत्र पूजयित्वा दिवौकसः ॥ ७२ ।। रेतसा दह्यमानोऽग्निः पातालात्मतलं गतः। ततो विवेश गिरिशो यत्राऽऽस्ते पार्वती शिवा ।। ७३ ।। 'उवाच पार्वती शंभुः प्रहसन्कमलेक्षणाम् । ईश्वर उवाच-शृणु देवि महाभागे यवृत्तं तद्रवीम्यहम् ॥ ७४ ।। स्वतन्त्रकामाऽसि शिवे यथाऽहं वरवर्णिनि । देवा मच्छरणं प्राप्ता न चाहं शरणं त्यजे ।। ७५ ।। गोप्या मया सदा कान्ते महादेवो यतः स्मृतः । भविष्पति महाभागे पुत्रस्तव पडाननः॥ ७६॥. किं त्वौरसस्तु सुश्रोणि देवष्टस्तवांशतः । तस्माच्छुद्धं मया रेतो मुखे वै जातवेदसः ६ ७७ ।। वह्निकुक्षिगतं रेतो गतं देवान्विभागशः। पच्छेपमुदरे वह्निस्तद्गङ्गायां प्रदास्यति ।। ७८ ।। ततः साऽपि विदान्ती मम तेजः प्रतापयत् । कृत्तिकाः पद समाख्याता गङ्गापां स्नातुमागताः ।। ७२॥ तामु गैडाविनिक्षिप्तं मम रेतस्तदद्भुतम् । ततरताः कृत्तिकास्तब्धा देवि मां शरणं गताः ।। ८० ॥ . १. ( . . . . ) रोपनन् । (रा.प.) सदमा म ३ (ग.ग ) मा. २० ४ (प. रा.) मरिक्षा ।

·- शिवपार्वमिवादः!] व्यासकृतम् । २४९ अनुग्रहान्मया वासामिदमुक्तं तदा शिवे । ममाऽऽदेशाद्गताः सर्वाः शरधानवनं शुभम् ॥ ८१ ।। मोचयिष्यन्ति ता गर्भ देवाश्च कमलेक्षणे । वचनान्मम मुश्रोणि गर्भशल्यं वरानने ॥ ८२॥ ततस्ते भविता पुत्र एकीभूत्वा स्वतेजसः । वालसूर्यायुतः प्रख्यो वालेन्दुभ्रूलताडितः ।। ८३ ॥ आग्नेयो वहिजो देवो गाङ्गेयः कृत्तिकामुत्तः । स्कन्दी गुहस्तथा पुत्रो नामभिस्ते भविष्यति ।। ८४ ।। एवं शंभीर्वचः श्रुत्वा प्राह देवी गिरीन्द्रजा । मम कुक्षिसमुत्पन्नं यतो नेच्छन्ति पुत्रकम् ।। ८५ ॥ अतः पुत्रविहीनास्ते भविष्यन्ति सुरादयः। यो हि नन्दी महावीर्यः मुरासुरमहोरगैः ॥ ८६ ॥ दुर्जयः सर्वभूतानां योगी योगबलान्वितः । प्रविश्यान्तःपुरे बहिष्वा मां वस्त्रेवजिताम् ॥ ८७ ॥ पस्मादुपेक्षितस्तस्मान्मनुष्यत्त्वं प्रपातु सः । शापं श्रुत्वाऽथ शैलादिवंफ्रेणेव हतो गिरिः ॥ ८८ ॥ न्यपतद्योगिनामयो ज्ञानमूर्तिधरो द्विजाः। पुनश्च शंभोर्वचनाच्छैलादिमनुग्रह च ॥ समालिङ्गय महादेवं स्थिता देवीति नः श्रुतम् ।।८९||३४३४|| इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे पावकस्तुत्यादि- कथनं नामैकपष्टितमोऽध्यायः ॥ ६१.।। ऋषय ऊचुः बह्रौ संतर्षिते सूत रेतसा त्रिदिवौकसः। सगर्भाः खल संजाता देवदेवेन शंभुना ॥१॥ सौख्यं कथमवापुस्त उदरस्थेन रेतसा । किमकुर्वस्तदा सबै नारायणपुरोगमाः ॥ २॥ गर्भनिष्क्रमणं तेपामुत्पन्नेन च किं कृतम् । एतत्सर्व समासेन हि नः सूत पृच्छताम् ॥ ३॥ मृत उवाच-चह्नौ (2) संतर्पितास्तेन रेतसा त्रिदिवौकसः । रेतसा चोदरस्थेन संतसास्ते मुरादयः ॥ ४ ॥ १ (द. ग. ज.) कार () योऽयन म्व. ग . ) या गन्दा न 101 ३१ न..) सु ·. २५० सौरपुराणम् [द्विषष्टितमाध्यायें दशपञ्चसंहस्राणामतीतेषु द्विजोत्तमाः । वर्षाणां च तथाऽटौ च गृढगर्भा दिवौकसः ॥५॥ दुःखिताः पार्वतीकान्तं शंकर शरणं ययुः । ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ ६ ॥ देवा ऊचुः-भगवन्यदिदं दुःखं गर्भज देहशोपणम् । यथा नश्यति देवेश तदुपायं कुरु प्रभो ॥७॥ वहिना पीतमात्रेण रेतसा तव शंकर । वयं सगीः संजाता गर्भकाले च तोयदाः ॥ ८॥ *उपहास्यमिदं देव पुंसां यद्गर्भसंभवः । से वै भृशमुद्विमास्तव तेजोवशाद्विभो ।। ९ ॥ दह्यमाना महादेव नरके पापिनो यथा । शरणं भव देवानां करालम्ब ददस्व नः ॥ १० ॥ दुःखोदधौ प्रदुस्तारे प्रणतातिविनाशन । +एवं श्रुत्वा तु वचनं देवानां पार्वतीपतिः ॥ ११ ॥ 'ईषद्विहस्य भगवानुवाचेदं सुरेश्वरः ।। १२ ॥ ईश्वर उवाच-भमगिरीदृशं कार्यमिष्टं वै मुरपुङ्गवाः । नेष्टं देव्योदरस्थ हि तस्माद् दशां गताः ॥ १३ ॥ इदानीं यत्पकर्तव्यं शृणुध्वं तत्सुरोत्तमाः । वह्नि यूयं पुरस्कृत्य मेरुं ब्रजत मन्दरात् ॥ १४ ॥ शरधानवने यूयं हदोत्सङ्गे प्रसूयत (?) । निःसरिष्यत्यसन्देहं ततः सौख्यमवाप्स्यथ ॥ १५ ॥ ततः शंभोर्वचः श्रुत्वा नारायणपुरोगमाः । अमिमन्विष्य च ययुर्मेरुं गिरिवरोत्तमम् ॥ १६ ।। तस्य चोत्तरदिग्भागे शरधानवने शुभे । उपविश्य महात्मानो मध्ये संस्थाप्य वेधसम् ॥ १७ ॥. नारायणं पुरस्कृत्य प्रसूताः सर्वदेवताः । गर्भशल्यविनिर्मुक्ता जातास्ते मुखिनो द्विजाः ॥ १८ ॥ . * डसहितपुस्तऽय भोको नास्ति । एव शुस्वेत्यादि मुरेश्वर यन्त इन्दजान यशसहित पुस्तायोनीम्त । १(ख. ग. इ.न, ज.) चम:०२ (T.स.) मत शरण 1013 (... च छ ) सात न ४ (1) ON ततहमा .

·२५१ शावतेजोमहिमवर्णनम्] व्यासकृतम् । शार्वेण तेजसा तेन रक्षितो मेरुपर्वतः। ततः काञ्चनतां प्राप्तः सशैलवनकाननः ॥ १९ ॥ शावं तेजो धृतं यस्माद्देवैर्वतिपुरोगमैः । तस्माजरादिभिर्मुक्ता अमराश्च सुरोत्तमाः ॥ २० ॥ सिद्धाश्च मुनयश्चैव ये केचित्तत्र संस्थिताः । तृणगुल्मलताथैव जलस्थलरुहाश्च ये ॥ २१ ॥ सवै काञ्चनसंकाशाः संजातास्तत्मभावतः । पाच मेरोविनिर्भिद्य शंभोस्तेजो विनिर्गतम् ॥ २२ ॥ गङ्गायां निहितं यच्च तदेकर्थमभूद्विजाः । अथ देवो महादेवस्तेजोराशिरुमापतिः ॥ २३ ॥ गोपयामास तत्तेजः पिङ्गलं प्रेक्ष्य शंकरः । गोप्यमाने तु तस्मिश्च मेरौ सूर्यायुतप्रभः ॥ २४ ॥ वर्षाणां च सहस्रेण कठिनं स्कन्दतां गतः। स्कन्द इत्युच्यते तेन तदाप्रभृति मुव्रताः ॥ २५ !! महराज्जातो पतस्तेन कुमार इति कथ्यते । स्कन्दः कुमार पढ़क्त्रस्तथा द्वादशलोचनः ॥ २६ ॥ भुजेदशभिश्चैव शोभमानोऽभवत्तदा । ईशादेशात्पुनः स्नानुं कृत्तिकाः परमोज्वलाः ॥ २७ ॥ ताभिः क्षीरं यतो दत्तं कार्तिकेप इति स्मृतः। गर्भपङ्गविलिप्ताङ्गो गलायां सापितः प्रभुः ॥ २८ ॥ तमचामीकरामासः शरधानवने तदा । नाम्नां सहस्रेण तदा कुमारो वेधसा स्तुतः ॥ २९ ॥ मुमोच नादमुत्थाय सर्वभूतभपंकरम् । पातालं भेदायित्वा तु तनङ्गं शतधा कृतम् ॥ ३०॥ सिदादयोऽपि तत्रस्थास्तेन नादेन सूदिताः। ततस्तं कीडमानं तु दृष्ट्वा देवं शिवात्मानम् ॥ ३१ ॥ पिङ्गलो देवदेवेशं ज्ञापयामास शंकरम् । पश्य वं देवदेवेश क्रीडमानं कुमारकम् ॥ ३२ ॥ सर्यायुतमतीकाममात्ममूनुं पढाननम् । समय णेशो नवर (स.) 313 (7.1.1.F.) RTE (भ.ग.)

·सैरपुराणम् . २५२ [द्विपरितमाध्याये ज्ञापितः पिङ्गलेनेशो वाक्यं देव्यै मुदावहम् । वरो वरेण्यो वरदो विश्वाकार उवाच ह ॥ ३३ ॥ ईश्वर उवाच-गच्छाव एहि देवेशि मेरौ यत्र सुतस्तव । पश्यावस्तं वरारोहे कुमारं तु पडाननम् ॥ ३४॥ पुरा त्वयेष्टं कनकावभासं पश्याद्रिजे मानसराजहंसम् । प्रधावमान शतसूर्पकल्पं पडानने कार्मुकपाणिमग्ने ॥ ३५॥ समागतौ स ज्वलनोऽथ दृष्ट्वा त्रिलोकनाथी जगतः प्रदीपो।। उवाच वह्निवरदं कुमारं हराम्बिके द्वौ पितरौ तवैतौ ॥ ३६॥ त्वामागतौ द्रष्टुमनन्तवीर्य बजाश्रयेति प्रमथाधिनायौं । गतोऽथ वह्नेर्वचनं निशम्य ततः सुतत्वागिरिजाङ्कगोऽभूत् ।। ३७ ॥ तं सा पिबन्तं मुहुरइसंस्थमतृप्यमानं कलहंसनादिनी । उमाइसंस्थो मदनारिसूनुः फरेण तस्पास्तिलकालकौ तु ॥ ३८ ॥ ममर्द शंभोश्च भुजंगहारं जग्राह चन्द्रं स कपर्दसंस्थम् ॥ ३९ ॥ पञ्चम्या स्थापितः सोऽथ पेष्ठयां पष्ठीप्रियो गुहः । चतुष्पादवती त्यक्त्वा त्रैलोक्यं हन्तुमुद्यतः ॥ ४० ॥ अबोधयत्तदा'बालो जन्तून्स्थावरजङ्गमान् । क्वचिच्च्मृङ्गं गिरेः शौर्यानयत्याशु समानताम् ॥ ४१ ॥ क्वचित्सिहान्समाकृष्य पातयामास भूतले । आरुह्याभ्यहनस्पृष्ठे (?) तानेव भ्रामयन्पुनः ।। ४२ ।। क्वचिन्नागौ गृहीत्वा तु कराभ्यां संमुखावुभौ । आस्फोटयत्तदाऽन्योन्यं कुम्भाभ्यां स च लीलया ॥ ४३ ॥ समुत्पत्य समादाय खेचराणामुमामुत्तः । चिक्षेप सहसा बालो विमानान्यवनीतले ॥ ४४ ।। पुनरुत्पत्य वेगेन प्रेक्ष्यमाणः खमण्डले। मार्ग रुरोध सूर्येन्द्वोर्ग्रहाणां च तथैव सः ॥ ४५ ॥ उत्पाव्य मेरुशृङ्गाणि इतश्चेतश्च सोऽक्षिपत् । पर्वतांश्च विशेषेण नद्यश्चोन्मार्गतोऽनयत् ।। ४६ ।। मासितं तु जगत्सर्व दामोदरपदनये । ततस्ते भृशमुद्विग्नाः शक्रं शत्रुप्रतापमम् ॥ १७ ॥ (ह, च. छ.) विकार (घ, ड. च. ३.) ये महायल वै प्र013 (ख..) प्रस्तस्य नया ४ (प... न. . ज ) ९ह्यायाह (रु.स.) साथार तय ता१/५ (व. ग.) भारपारपण ।

·व्यासकृतमं । २५३ इन्द्रभृतसंवादः] ऊचुर्गवा द्विजश्रेष्ठा भूता वाक्पमिदं तदा । अपमआयुतप्रख्यो वालो नो हन्ति वृत्रहन् । ४८ ॥ तवैप राज्यहर्ता वै भविष्यति न संशयः । पराक्रमादलाच्छक तथोत्साहाच तेजसः ॥ ४९ ।। नूनं शतगुणेनायमधिकचेह दृश्यते । पदि सूदयसे नाथ तत्त्वं मुखमवाप्स्पति ॥ ५० ॥ करिष्यसि वचोऽस्माकं तव राज्यं भविष्यति । उपेक्षा नैव कर्तव्या शिवे मत्वा पुरंदर ॥५१॥ एतद्विवार्य यत्नेन ततो वालं निषूदय । एवमुक्तस्ततस्तैस्तु भूतवातैः पुरंदरः ।। उवाच वचनं श्लक्ष्णं तेषां धर्मपरायणम् ।। ५२ ॥ इन्द्र उवाच-कथमुक्तमिदं भता वालस्प हननं प्रति । धर्मन्नं पापसंघातं कीर्तिमं वै चराचरे ।। ५३ ॥ भृयतामभिधास्यामि धर्मशास्त्रस्पं निश्चितम् । ऋपिमिश्च पुराऽऽख्यातं पुराणेषु चराचराः ॥ ५४॥ यातुर भीरुमुद्विममेकस्थं शरणागतम् । त्रिपमप्पथवा बालमन्धं पहुं तपस्विनम् ॥ ५५ ॥ विलपन्तं तपोन्मत्तं विश्वस्त ब्राह्मणं तथा। पतितं प्रपलायन्तं कामासक्तं निरायुधम् ॥ ५६ ॥ नग्नं दीनं तथा वृद्ध नखरोमसमन्वितम् । मुक्तकेशं तथा मत्तं मुप्तं च भुवनीसः ।। ५७ ॥ सूदयिष्यन्ति ये नन मूदास्ते नरकार्णवात् । अनुत्थाना भविष्यन्ति गर्तस्थः कुञ्जरो यथा ॥ ५८ ॥ तस्माद्रजध्वं शरणं यत्र शंभुमृतो गुहः । नाई वालबध कर्तुमुत्सहे सचराचरे ।। ५९ ॥ +पवमुक्त तु शक्रेण भतास्ते भृशदुःखिताः। मोघसंदीपनं वास्पं पुनरूचराचराः ॥ ६० ॥ * सामरिक्ततपय धोको नास्ति । forमोगलस्योरो भौगोन। (म. ग.airiyo, २ (म.ग) गंमायां समाति. म. Hon:u.."

·२५४ सौरपुराणम् [द्विपष्टितमाध्याये भूता ऊचुः-गर्भो दितेर्यथा शक्र संरम्भात्सूदितस्त्वया । तदा नीतिगता कुत्र दारुणे गर्भपातने || ६१ ॥ अशक्यमिति मत्वैव नीतिमानसि मानद । अशक्यकर्मणि विभो नीतिमान्पुरुषो भवेत् ।। ६२ ।। कश्च नाम नरः शूरो यो बालं योधयेद्रणे । अपि शकशतैस्तस्य वनकोटिनिपातनैः ॥ ६३ ॥ अप्येकमपि रोमानं पातितुं नैव शक्यते । एवमुक्तस्ततस्तैस्तु भूतनातैः पुरंदरः ।। ६४ ॥ आज्यधाराभिषिक्तोऽग्निपथैव प्रज्वलंस्तथा । उवाचेदं वचस्तान्स क्रोधवाहिनदीपितः ॥६५॥ वनमुद्यम्य हस्तेन वृत्रहा कुलिशायुधः ।। ६६ ।। इन्द्र उवाच-पुरा मया यथा गर्भो घातितश्च चराचराः । दितः कायं समाविश्य तथेदानी निहन्यते ॥ ६७ ॥ अथ गत्वा हनिष्यामि पतङ्गमिव वहिना । वज्रं हस्ते समादाय आहवे प्रसहेत कः ॥ ६८ ॥ एवमुक्त्वा ततः शक्रः क्रोधानलसमीरितः। आज्ञापयत्तदा विप्राः साध्यान्देवान्दिवाकरान् ॥ ६९ ॥ शरधानं गमिष्यामि वधार्थ चालकस्य च । हंसकुन्देन्दुवर्णाभं चतुर्दन्तं महागजम् ॥ ७॥ आनयध्वं ममाने तु करीन्द्रं मम वल्लभम् । जलधेरिव गम्भीरं दीर्घहस्तं घनस्वनम् ।। ७१॥ दैत्यदानवरक्तैन किन्नदष्ट भयावहम्।' तदादेशात्मरैस्तुणं सर्वायुधसमन्वितः ॥ ७२ ॥ निवेदितः : स शक्राय तमारुह्य पुरंदरः । विञ्चदेवश्च साध्यैश्च वमुभिश्च मरुद्गणः ॥ ७३ ।। आदित्यैरश्चिनीभ्यां च ययौ स्कन्दवधाय सः । विपन्मण्डलमास्थाय स्तूयमानश्चराचरैः ॥ ७४ ॥ त्यमानाप्सरोभिश्च वाद्यमानैश्च किंनरैः । गीयमानश्च गन्धर्वः मुगीतैतिशालिभिः॥ ७५ ॥ - १(म. ग. पताको २ (प. श.) यदि । ८१ ·स्कन्दवामिन्द्रमस्थानम्] व्यासकृतम् । २५५ नदद्भिश्च महासिंहगंजद्भिश्च गजोत्तमैः । हरिभिहेपमाणैश्च वायुवेगैमहारथैः ॥ ७६ ॥ पताकाभिर्जयन्तीमिश्छन्नैश्च चामरैः । एवमाद्यैरनेकैश्च नन्दीश्वर इवापरः ॥७७ ॥ दोधूयमानश्चमरेच दिव्यनेंगीयमानः सुरकिंनरीभिः । पेपीयमानः सुरसुन्दरीभिः कामातुराभिर्नयनैरजस्त्रम् ।। ७८ || संपूज्यमानो मुनिसिद्धसंधैर्मुदान्वितो वनधरः किरीटी । कुमारमुद्दिश्य गतोऽथ वेगारिहरि मनुजान्यथेच ॥ ७९ ॥ ३५१३ ।। इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे परमेश्वर- सरसंवादादिकथनं नाम द्विपष्टितमोऽध्यायः ॥ ६२॥ मूत उवाच-एवं गत्वा सहस्राक्षो पत्राऽऽस्ते पार्वतीमृतः। वोलं सूर्यायुतप्रख्यं तमपश्यच्छचीपतिः ॥ मलयाग्निचयाकारं दृष्ट्वा नारदमब्रवीत् ॥ १॥ इन्द्र उवाच-इदं किं भाति देवर्षे मेरोः शतगुणोच्यम् । तेजसा व्याप्तभुवनं सर्वभूतभयंकरम् ॥ २॥ एवं शक्रवचः श्रुत्वा भगवान्पद्मभूमुत्तः। ऐरावतगजारूढ़ शचीपतिमथानचीत् ॥ ३ ॥ नारद उवाच-योऽसौ देव त्वया न्यस्तो गर्भश्चैव सहामरैः । तस्वैप प्रभावोऽयं नूनं देव शतक्रतो ॥ ४॥ भास्कराणां न पुलोऽयं नैव पर्वतसंचयः ! बालेनोत्पाद्यमानेन सह देवैश्व रञ्जितः ॥५॥ अधो योजनसंख्याभिः सहसाण्येव पोडश । चतुरशीतिरुत्सेधो द्वात्रिंशद्विस्तरः स्मृतः ॥ ६ ॥ पगिरिः सफलोऽपं तु मेरुः काञ्चनतां गतः। तत्तेजः स्कन्दतां पातं सहस्राध्दैगतैस्तथा ॥ ७॥ चतुथ्या साकृतिदेव पञ्चम्यामड़वांस्ततः। पाच्या पद्भ्यां पथा वैप त्रैलोक्पं विजपिप्पति ॥ ८॥ स्वया सहायं सप्तम्यां पालयिष्यति वा पुनः। त्वं तु नूनं न शत्तोऽसि जेतुं वर्षशतैरपि ॥१॥ (ग इ.परमश १ (7.) प्य महारः। ३ (य. ग... प्र. १ सहिन ·२५६ सौरपुराणम् [त्रिषष्टितमाध्याय कुमारं वरदं 'देवं पार्वत्यानन्दवर्धनम् । नानामहरणोपेतं नानाभरणभूषितम् ॥ १० ॥ मातृभिर्गणवृन्दैश्च सेव्यमानमुमामुतम् । एवं संजल्पमानोऽसौ जम्भारिलिक मति ॥ ११ ॥ वनं मुमोच त्रारिः स्फुलिङ्गोद्गारिभीषणम् । मृणवन्मन्यमानोऽसौ वज्रं तत्पार्वतीसुतः ॥ १२ ॥ शरेणैकेन विव्याध पपाते च स मूर्छितः। पुनरन्यं समादाय शरं ज्वलनसंनिभम् ॥ १३ ॥ छत्र ध्वज पताकाश्च हरेश्चिच्छेद पण्मुखः बिभेदान्येन तीक्ष्णेन हस्तं वै वनिणो गुहः ।। १४ ।। शरेणाऽऽदित्यतुल्येन रुरुं शंभुर्यथाऽऽहवे । पुनर्वाणं समादाय तं जघानं शतक्रतुम् ।। १५ ॥ अपरेण तु तीक्ष्णेन मुकुटं तु तथा हरेः। शरेण वह्नितुल्येन चिच्छेद च स लीलया ॥ १६ ॥ यमं च पञ्चभिर्वाणैर्निति दशभिर्गुहः । दशपञ्चशरैराट वरुणं च बिभेद सः ॥ १७ ॥ विंशत्या वायुदेवं च रविं च दशपञ्चभिः । त्रिंशद्भिः सोमराजानं ताडयित्वा रणे पुनः ।। १८ ॥ शकं पञ्चशतैराशु शरैश्च प्राणहारिभिः । अन्पानपि सुरान्स्कन्दनिभिपिञ्चभिः शरैः ॥ १९ ॥ शूरो नाद प्रमुञ्चन्दै शक्रं दुद्राव शंभुजः । वभिश्च तयाऽऽदित्यैमरुद्भिश्च,महाबलेः ॥ २०॥ वृतः शनकराल सिंहः शरभराडिव । ततस्तानागतान्दृष्ट्वा देवाशंकरवल्लभः ।। २१ ॥ फेसरीव मृगान्द्रान्दुद्राव च दिवौकसः । पुनः स्कन्दं सहस्राक्षो वजेण तमताडपत् ॥ २२ ।। ताडिते तु ततस्तस्मादुत्पन्नाचारुमूर्तयः। प्रयो देवाश्च वेदाच लोकाथामिदिवाकराः ॥ २३ ।। पापाजतपुरनोपु दस्त या इन्गादान्यात मनात नारित) १(८.च. पा२ (प.ए.) 04 (13... ' रंग .

·'गविन्द्रमंवादः।] व्यासकृतम् । २५७ ततश्चेदं सहस्राक्ष वृहद्गुरुवृहस्पतिः । देवमन्त्री महामाज्ञो बृहस्पतिरथाप्रवीत् ॥ २४ ॥ अलं यद्धन देवेश महादेवस्य सूनुना। हितं' तवोपदेश्येऽहं सहस्राक्ष शृणुष्व तत् ॥ २५ ॥ यदीप्ससि मुखं भोक्तुं कुरुष्व वचनं मम । अनेन सह संप्रीतिं कृत्वा राज्यमकण्टकम् ।। २६ ॥ भुइक्ष्व त्वं निश्चलं कृत्वा दानवांश्च निवृदय । यस्य वनाभिघातेन नातिः स्वल्पाऽपि जायते ॥ २७ ॥ हन्तव्यः स कथं शक्र शतसंख्यैर्भवादशैः ॥ २८ ॥ सूत उवाच- "श्रुत्वा तस्प वचः शक्रस्तदा मुरगुरोर्द्विजाः । तमेवं शरणं प्रायामारं पार्वतीमृतम् ।। २२ ॥ इन्द्र उवाच-प्रसीद मे त्वं शरणागतस्य पादौ तवाहं शिरसा वहामि । मुराधिपस्त्वं भव शर्वसूनो गृहाण राज्यं मम शंभुकल्प ॥ ३०॥ एपोऽञ्जलिः पङ्कजचारुनेत्र क्रतोत्तमाले(?) हि मन्युमुग्रम् । सता हि कोपः प्रणतेपुनित्यं विनाशमेस्यार्पमनः मुसिद्धम्||२१|| अथेन्द्रवचनं श्रुत्वा भगवान्पपमुखस्तदा । अब्रवीत्करुणाविष्टः शक्रं पति मुनीश्वराः ॥ ३२ ॥ स्कन्द उवाच-करोमि किमहं राज्य भोगैश्च प्राक्तैरलम् । अपर्याप्तं न मे किंचिदस्ति पित्रोः प्रसादतः । ३३ ।। निष्कण्टकं त्वमेवेह राज्यं कुरु शचीपते । मम सख्येन सकलान्शयूञ्जहि पुरंदर ॥ ३४ ॥ एवं स्कन्दवचः श्रुत्वा पुनराह शचीपतिः । भगवन्नापरः कश्चिदेवानां विदितो बली ॥ ३५ ॥ तस्मात्कुरु त्वमेवेह राज्यमीश्वरनन्दन । क बाल. क्व च संग्रामः क नीतिः क्व पराक्रमः ॥ ३६॥ क ज्ञानमतुलं देव क मतिः क्व च सौम्यता । कमाया क्व च दाक्षिणपं कक्षान्तिक प्रसादता ॥ ३७ ॥ * घसज्ञिनपुस्तकेय शोको नास्ति । १(१ च 3 ) ते चौपदेश २ (झ ) याद ममि । ३ ( ख ग ) पुन, प्राद ।

·. २५८ सौरपुराणम् [चतःषष्टितमाध्या' अलं त्वमेव राज्यस्य गुणैरेभिरुदीरितः । *स्वरूपैः स्वगुणैस्त्वं हि बन्दिभिश्चारणैस्तथा ॥ ३८ ॥ . विद्याधरैश्च यक्षश्च विविधैर्गुणकोटिभिः । स्तूयमानोऽमरैः सिद्धैर्गन्धर्वाप्सरसां गणैः ॥ ३९ ॥ अहं सेनापतिर्देव भवामि भवनन्दन । तिष्ठत्वोपरि कृत्स्नस्प त्रैलोक्यं भुङ्ग षण्मुख ॥ ४० ॥ सर्वगः सर्वभूतस्त्वं यथा देवो महेश्वरः । एवं शक्रवचः श्रुत्वा पुनः माहाम्बिकासुतः ॥ ४१ ॥ स्कन्द उवाच-अभयं शक मा भैषीः कुरु राज्यमकण्टकम् । इन्द्रस्त्वं देवराजस्त्वं त्वमेव जगतः प्रभुः ॥ ४२ ।। दर्पगर्वबलोदीर्णा दानवा ये च तांस्तदा । यैः पराजीयसेऽत्यर्थं सूदयेऽहं त्वयां स्मृतः ॥ ४३ ।। बह्वालापरलं शक गदितेन पुनः पुनः । निश्चयेन सरवाऽहं ते भवाम्यहरसूदन ।। ४४ ॥ अथोवान महादेवपुत्रं संवीक्ष्य निःस्पृहम् । 'नेष्टं त्वयाऽपि हीन्द्रत्वं भव सेनापतिर्मुह ॥ ४५ ॥ एवमस्त्विति तं. पाह कार्तिकेयः शचीपतिम् । ततः सर्वः सुरेविमा आदेशात्परमेष्ठिनः ॥ ४६ ।। अभिषिक्तोऽथ विधिना सेनापत्ये तदा गुहः । यावद्दत्तं कुमाराय सेनापत्यं हराज्ञया ॥ ४७ ॥ इन्तुमभ्यागतस्तूण कुमारं तारकस्तदा । आर्गत तं तदा वीक्ष्य लीलया पार्वतीसुतः । ददाहाशु महादैत्यं तूंलं वह्निरिवाऽऽहवे ॥ ४८ ॥ दग्ध्वा तु तारकं घोरं पतङ्गमिव पावकः । ततः प्रीतमनाः स्कन्दो मातुरमुपाविशत् ॥ ४९ ॥ महादेवोऽपि भगवान्वेधादीन्विष्णुना सह । विसृज्य गण साधं क्षणादन्तहितोऽभवत् ॥ ५० ॥ ३५६३॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशीनकसंवादे नारदैन्द्र- संवादादिकथनं नाम त्रिपष्टितमोऽध्यायः ॥ ६३ ।। ऋपय ऊचु:-कथितो भवता सूत विवाहः परमेष्ठिनः । उत्पत्तिः कार्तिकेयस्य तस्य चैव पराक्रमः ॥ १॥ * ससंजितपुग्नो स्वपरित्य दिगुण मोटिमिरित्यन्त इ.दनात नास्ति । २(4.8.) "गसह ॥४३॥ २ (२ ग.) पत या३(प.प.) ताप frion मेवा (घ) नन। .

·२५२ .. दानारदमवादः] व्यासक्रतम् । सेनापत्यं यथा दत्तं श्रुतं सर्वमशेपतः । भक्तिपोगमदानी वद सूत महामते ॥ २॥ तृप्तिर्नाद्याप्यभूधस्माच्छत्वा पुनः पुनः जानासि त्वं भगवतो माहात्म्यं त्रिपुरद्विपः ।। ३ ।। उपासितो यतः सम्यग्भगवान्बादरायणिः । तत्प्रसादात्वया लब्धं ज्ञानं तत्पारमेश्वरम् ॥ ४ ॥ दुर्लभं सर्वशास्त्रेषु मुनीनां च महात्मनाम् ।। ५ ॥ सूत उवाच-पदुक्तं ब्रह्मणा पूर्व नारदाय महात्मने । पीतेन मनसा तेन तकृणुध्वं द्विजोत्तमाः ॥ ६ ॥ सत्यलोके' मुखासीनं ब्रह्माणं तेजसा निधिम् । ऋपिभिर्मुनिभिः सिद्धैर्वेदैः सा.रुपासितम् ।। ७ ।। संगीयमानं गन्धर्वः स्तृपमानं मरुद्गणैः । दृष्ट्वा प्रणम्य विधिवनारदस्तमधाबवीत् ॥ ८॥ नारद उवाच-देवदेव जगनाथ चतुर्मुख मुरोत्तम । भक्तियोगस्य माहात्म्यं देवदेवस्य शूलिनः ॥ ९ ॥ ब्रह्मोवाच-प्रणम्य शंकर शान्तमप्रमेयमनामयम् । परं ज्योतिरनाधन्तं निर्गुणं तमसः परम् ॥ १० ॥ भक्तियोगं प्रवक्ष्यामि शृणु नारद सुव्रत । भक्तियोगस्य माहात्म्यं यथा संभोर्मया श्रुतम् ॥ ११ ॥ भक्तिर्भगवतः शंभोर्दुलभा खलु देहिनाम् । कथंचिद्यदि सा लब्धा तेषां नैवास्ति दुर्लभम् ॥ १२ ॥ भत्त्यैव प्राप्यते राज्यमिन्द्रत्वं मत्पदं च पत् । विष्णत्वमपि मुक्ति च नृनं प्राप्नोति नारद ॥ १३ ॥ शुभानामशुभानां च कर्मणां राशिसंचयम् । करोति भस्मसाइक्तिर्भवस्याग्निपथेन्धनम् ।। १४ ।। म्लेच्छोऽपि वा यदि भवेद्वभक्तिसमन्वितः। न तत्समश्चतुर्वेदी नाग्निष्टोमादियज्ञकत् ॥ १५॥ अपि पापानि घोराणि सदा कुर्वन्नरो यदि । लिप्यते नैव पापैस्तु भक्तो भवति चेच्छिवे ॥ १६ ॥ , ( घ झ.) के ममासी २ (घ इ. च. छ, ज.) भा ! १२॥ ३ (ख. ग.) " मयम ·[चतुःषष्टितमाध्याये 4 सौरपुराणम् शिवभक्ता महात्मानो मुच्यन्ते ने न संशयः । अपि दुष्कृतकर्माणः प्रसादाच्छूलिनो मुने ॥ १७ ॥ सत्पूजयते यस्तु भगवन्तमुमापतिम् । अप्यश्वमेधादधिकं फलं भवति नारद ॥ १८ ॥ जीवितं चञ्चलं ज्ञात्वा पद्मपत्र इवोदकम् । मृतेर्दुरन्तानरकांस्ततः कुर्याच्छिवे मतिम् ।। १९ ॥ शिवे मतिं प्रकुर्वाणः संसारादतिभीषणात् । मुच्यते मुनिशार्दूल मतिः शर्वेऽतिदुर्लभा ॥ २० ।। भवव्यालमुखस्थानां भीरूणां देहिनां मुने । तस्माद्विमोचकस्तेषां महादेव इति श्रुतिः ।। २१ ।। भक्तिः शिवे यदि भवेन्ने कस्मारकस्यचिद्भयम् । भवार्णवं तरत्येव प्रसादात्परमेष्टिनः ॥ २२ ॥ -स्वर्गाथिनां मुमुक्षूणां ब्रह्मत्वमपि काकिणाम् । भक्तिरेव विरूपाक्षे.नान्यः पन्था इति श्रुतिः ॥ २३ ॥ आदिमध्यान्तरहिते पिनाकिनि जगत्पतौ । सदा मनीपिभिः कार्या भक्तिरेव हि नारद ॥ २४ ॥. सर्वमन्यत्परित्यज्य भक्तो भव हरे मुने । मुक्तो भविष्यसि क्षिप्रं तस्य शंभोरनुग्रहात् ।। २५ ।। यस्य प्रसादलेशेन ब्रह्मत्वं प्राप्तवानहम् । विष्णत्वमपि विष्णुश्च स शिवः कैर्न सेव्यते ।। २६ ।। शिवे दानं शिवे होमः शिवे स्नानं शिवे जपः । अक्षयानि फलान्येपामित्याह भगवा शिवः ।। २७ ।। कुरुक्षेत्रे निवसतां यत्फलं नैमिषे तथा । प्रयागे च मभासे च गङ्गासागरसंगमे ॥ २८ ॥ रुद्रकोट्यां गयायां च शालिग्रामेऽमरेश्वरे । पुष्करे भारभूतेशे गोकर्णे मण्डलेश्वरे ॥ २९ ॥ तत्फलं दिवसेनैव भक्त्या भार्चनाद्भवेत् । नास्ति लिङ्गाचनात्पुष्पमधिकं भुवननये ।। ३ २ (घ. ४. प.) तस्य मम । २ . म. ग. ज. स.) ONE ॥ २७ ॥ (7.1.ज) गया ।

·r "लहानमहिमवर्णनग] व्यासक्तम् । लिने चिंतेऽखिल विश्वचित्तं स्पान संशयः । मायया मोहितात्मानो न जानन्ति महेश्वरम् ।। ३१ ।। अनुग्रहानगवत्तो जानन्त्येव हि नारद । यः पूजितं शिवं दृष्ट्वा प्रणभेद्भक्तिभावतः ॥ ३२ ॥ पुण्डरीकस्प पज्ञस्य फलं भवति निश्चित्तम् । *ये पुनः शान्तमनसः शिवभक्ता जितेन्द्रिपाः ।। ३३ ।। मर्यस्य वदनं तेऽपि नैव पश्यन्ति नारद । पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुष्पान्पायतनानि च ॥ ३४ ॥ शिवलिले वसन्त्यैव तानि सर्वाणि नारद । तस्माल्लिङ्गं सदा पूज्यं भक्तिभावेन नित्यशः ॥ ३५ ॥ स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वस्मादधिकश्च सः। 'परतु लिङ्गार्चनं त्यक्त्वा देवानन्यांश्च पूजयेत् ॥ ३६ ॥ रत्नं विहाय मृढात्मा यथा काचमपेक्षते । चतुर्दश्यामथाष्टम्यां पौर्णमास्यां तथैव च ॥ ३७ ॥ अमावास्यों त्रयोदश्यां पूजयेदिन्दुशेखरम् । स सातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः ।। ३८ ।। शिवलोकमवाप्नोति देहान्ते दुर्लभं सुने । शिवार्चनरतो नित्यं महापातकसंभवैः ॥ ३९ ॥ दोपैः कतैर्न लिप्येत पमपत्रभिवाम्भसा । दर्शनाच्छिचमकानां सकृत्संभाषणादपि ॥ ४०॥ अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं भवति नारंद ।' ब्राह्मणः क्षत्रियो चैत्रयः शूद्रो वाऽन्यजनातिनः ॥ ४१ ॥ शिवभक्तः सदा पूज्यः सर्वावस्थां गतोऽपि वा। - नास्याऽऽचार' परीक्षेत न कुलं न व्रतं तथा ॥ ४२ ॥ त्रिपुण्डाड़ितभालेन पूज्य एव हि नारद । कर्मणा मनसा वाचा यस्तु भक्तान्विनिन्दति ॥ ४३ ॥ निरयानिष्कृतिनास्ति तस्य मृदात्मनो मुने । शिवभक्तान्वर्जपित्या सर्वेषां शासको पमः ॥ ४४ ॥ * खगघडचछजमजितेष्वादर्शपुस्तषु ये पुनरित्यादिनारदेत्यन्तः सोको नास्ति । १ ( क. ख, ग. ज. स.) पश्या तथा २ (घ. इ. च. छ, ज.) या च यो भत्ता ५० ३ (घ, इ. च. छ. ज.) ०९ प्रतीक्ष ·२६२ --- C . सौरपुराणम् [चतुःपष्टितमाध्यायें यः पुनः शिवभक्तानां शिव एव न चापरः । न शिवाश्रयिणों मौञ्जी न दण्डो न च कुण्डले ॥ ४५ ॥ नैव काषायवासांसि भक्तिरेवात्र कारणम् । यदि भक्ताः पशुपतौ पापकर्मसु ये रताः ॥ ४६ ॥ यमस्य वदनं तेऽपि नैव पश्यन्ति नारद । ये पुनः शान्तमनसः शिवभक्ता जितेन्द्रियाः ॥ ४७ ॥ मर्त्यधर्म समासाद्य विज्ञेयास्ते गणेश्वराः । मृतस्य जीवतो वाऽपि शिवभक्तस्य नारद ॥४८॥ यमाद्यं न तस्यास्ति राज्ञश्चैव तु का कथा।' आश्चर्यं कथयिष्यामि शृणु नारद यत्पुरा ॥ ४२ ॥ उज्जयिन्यां नृपो ह्यासीन्नाम्ना सत्यध्वजो मुने । धर्मात्मा सत्यसंकल्पः प्रजापालनतत्परः ।। ५०॥ भुक्त्वा समस्तामवनि कालेनाथ दिवं गतः । वमुश्रुत इति ख्यातः पुत्रस्तस्य महात्मनः ।। ५१ ॥ • महाकालार्चनरतस्तनिष्ठस्तत्परायणः । न धर्मेण प्रजरः शास्ति राजधर्मवहिष्कृतः ।। ५२ ॥ असाधनसंपरित्यज्य साधून्वै हन्त्यसौ नृपः। प्रजानां कुशलं नास्ति सर्वत्र परिपन्थिनः ॥ ५३ ।। यज्ञांश्च यज्वनां दृष्ट्वा म्लेच्छा विध्वंसयन्ति तान् । गते वर्पसहसे तु राज्ये तस्मिन्वसुश्रुते ॥ ५४ ।। मृत्युकालोऽयं संप्राप्तो देहिनामतिभीषणः । पापिष्ठ इति त मत्वा संमाता यमार्किकराः॥ ५५ ॥ शिवभक्त इति प्राप्तात्रिनेत्राः शूलधारिणः। शिवदूतैः समानीतं विमानं सार्वकामिकम् ।। ५६ ॥ यमदूतास्त्वतिऋराः पाशदण्डासिपाणयः । आहर्तमुद्यताः सर्वं नृपं तं यमकिंकराः ॥ ५७॥ गणेश्वरास्ततः क्रुद्धा दृष्ट्वा तान्यमकिंकरान् । त्रिशूलैमुद्गरैश्चऊर्गदाभिर्मुसलैस्तथा ।। ५८ ॥ ताडयित्वा भृशं दृतान्यमशासनपालकान् । नीतः शिवपुरं दिव्यं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ १९ ॥ १(घ.. ज.) अमिणो ! २ (स. ग. घ. ज.) Om | ·२६३ m यमुतांककरसंवादः।] व्यासकृतम्। अथ ते किंकराः सर्वे यमं गत्वेदमवन् । किंकरा ऊचुः-शृणु धर्म यथा वृत्तमीश्वरस्य गणेश्वरैः ॥ सर्वानस्मांस्ताडयित्वा नीतः पापो वमुश्रुतः ॥ ६ ॥ न यज्ञैर्यजते देवान विमानोतिथीनपि । न धर्मेण प्रजाः पाति कथं शिवपुरं गतः ॥ ६१ ।। तत्त्वं धर्म विजानासि धर्मदण्डधरो भवान् । तस्माद्वीहि2) भगवंस्तवाऽऽज्ञाकारिणो क्यम् ।। ६२ ।। एवं तेषां वचः श्रुत्वा धर्मराट् सूर्यनन्दनः । वचः मोवाच गम्भीरं किंकरान्प्रति नारद ।। ६३ ।। यम उवाच-देवासुरमनुष्पाणां सर्वेषां पाणिनामपि शास्ताऽहं नास्ति संदेहः शिवभक्तमृते किल ।। ६४ ॥ माहात्म्यं शिवभक्तानां को वा विन्दति तत्त्वतः । तेषां नियन्ता भगवान्महादेवो न चापरः ॥६५॥ शिवभक्ता महात्मानः सदा शर्चिने रताः ।। अप्याश्रमाचारहीनांत्यजध्वं तान्प्रयत्नतः ॥६६॥ वर्णाश्रमाणामाचारा अपि तेन विवर्जिताः । शंकरे यदि मक्तः स्यान शास्यः पूज्य एव हि ॥ ६७ ॥ भवद्भिः परिहर्तव्याः शिवभक्ताः प्रयत्नतः । पापकर्मस्वपि रतास्तेपामेनो न विद्यते ॥ ६८॥ विभेमि शिवभक्तेम्पः सिंहादिव पथा मृगाः। श्वेतस्याऽऽहरणे पूर्वमहं देवेन घातितः ।।६९ ॥ ततः ममृत्यहं गास्ता तक्तानां न किकराः । योऽसौ वसुश्रुतो राजा न प्रजाः पालयन्यदि ॥ ७० ॥ तथाऽपि शंकरे भको मनोवाकायकर्मभिः । प्रसादात्तस्य देवस्य पापं म्पृशति ते कयम् ॥ ७१॥ सकत्पश्यति यो देवं महाकालं त्रिलोचनम् । सर्वपापविनिमुत्तो याति शैवं परं पदम् ।। ७२ ॥ यः सदाऽचयते देवं महाकाल तमीश्वरम् । गणेश्वरः स मन्तव्यो भवद्भिरिति किंकराः ।।७३॥ ३ 1(प.ज.) लानामा २(प.व. ग ...) इति (मग, ६.) नाम स०१४ (. ग...) भातामा १५ सय १. य. ए.) मनोन।

·२६४ सौरपुराणम् [पञ्चपष्टितमाध्याय एवं यमस्य वचनं श्रुत्वा ते यमृकिंकराः । तूष्णीमासाद्य तें से। बभूवुविगतज्वराः ।। ७४ ॥ तस्मात्पूज्यो महादेवस्तगक्तश्च विशेपतः। भक्तानां पूजनाच्छंभुः प्रीतो भवति नारद ।। ७५ ॥ शिवस्य नित्यतृप्तस्य किं नाम क्रियते जनैः । यत्कृतं शिवभक्तानां तेन प्रीतो भवेच्छिवः ॥ ७६ ॥ देवान्सर्वान्परित्यज्य भज नारद शंकरम् ।। ७७ ॥ ३६४० . इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे ब्रह्मनारदः संवादादिकथनं नाम चतुःपष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥ ब्रह्मोवाच-पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण पत्रं पुष्पमथापि वा। या प्रयच्छति शर्वाय तदनन्तफलं सकृत् ॥ १ ॥ सप्तकोटिमहामन्त्राः शिववक्त्राद्विनिर्गताः । पञ्चाक्षरस्य मन्त्रस्य कलां नाईन्ति पोडशीम् ॥ २॥ दीक्षिसोऽदीक्षितो वाऽपि विधानादन्यथाऽपि वा। पञ्चाक्षरं जपेद्यस्तु शिवस्यानुचरो भवेत् ।। ३ ।। अपि कृत्वा भ्रूणहत्यां पापानि मुबहून्यपि । पञ्चाक्षरजपात्सद्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ ४ ॥ न हि पश्चाक्षरजपाच्छेयोऽस्ति भुवनत्रये । एवं ज्ञात्वा जपेद्विद्वान्विद्यां पञ्चाक्षरी शुभाम् ॥ ५॥ पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण विल्वपत्रैः शिवार्चनम् । करोति श्रद्धया यस्तु स गच्छेदैश्वरं पदम् ॥ ६॥ दर्शनाद्विल्ववृक्षस्य स्पर्शनाद्वन्दनादपि । अहोरात्रकृतं पापं नश्यते ऋपिसत्तम ॥७॥ अन्तकाले नरो यस्तु बिल्वमूलस्य मृत्तिकाम् । आलिम्पेत्सर्वगात्राणि मृतो याति परां गतिम् ।। ८॥ विल्ववृक्ष समाश्रित्य द्वादशाहमभोजनम् । यः कुर्याभृणहा पापान्मुक्तो भवति नारद ॥ ९ ॥ बिल्व वृक्ष समाश्रित्य त्रिरात्रोपोपितः शुचिः। हरनाम जैपल्टंक्षं भ्रूणहत्यां व्यपोहति ॥१०॥ 11. स. ग...) ON नारद ॥७॥२ (२. रा. ग..) ojani ३ (म.ग.) । .

·. '"शिवार्चनमहिमकथनम्। पासकृतम्। २६५ *मातृहा पितृहा ग़ऽपि युक्तो वा,सर्वपादकः । माघे कृष्णचतुर्दश्यां पूजयेदिन्दुशेखरम् ॥ ११ ॥ भत्त्या बिल्वदलैमौनी हरनाम सपनिशि । सर्वपापविनिर्मुक्तो याति शैवं परं पदम् ।। १२ ।। • शुष्कैः पर्युपितैः पत्रैरपि विल्वस्प नारद । पूजयेगिरिजानाथ मुच्यते सर्वपातकैः ॥१३॥ अध्यं पुष्पफैलोपेतं यः शिवाय निवेदयेत् । युगानामयुतं साग्रं शिवलोके वसेन्नरः ॥ १४ ॥ आपः क्षीरं कुशाग्राणि सघृतं दधि तण्डुलाः। तिलैश्च सर्पपैः सार्धमर्योऽष्टाङ्ग इति स्मृतः ॥१५॥ पलकोटिं सुवर्णस्य यो दद्याद्वेदपारगे। शिवाय रक्तिकामानं प्रदत्वा(?) वाऽधिकं भवेत् ।। १६ ॥ तस्मात्पत्रैः फलैः पुष्पैस्तोपैरपि पजेच्छिवम् । तदनन्तफलं प्रोक्तं भक्तिरेवान कारणम् ।। १७ ॥ लिङ्गस्य लेपनं कुर्यादिव्यर्गन्धैर्मनोरमैः । वर्षकोटिशतं दिव्यं शिवलोके महीयते ॥ १८ ॥ सुगन्धालेपनात्युष्यं द्विगुणं चन्दनस्य तु । चन्दनाचागरो पं पुण्यमष्टगणाधिकम् ॥ १९ ॥ कृष्णागरोविशेषेण द्विगुणं फलमिष्यते । तस्माच्छतगुणं पुण्यं कुश्मस्य विधीयते ।। २० ।। चन्दनागरुकर्पूरै भिरोचनकुङ्कुमैः। लिङ्गीतैः समालिप्य गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥ २१ ॥ • संवीज्य तालवृन्तेन लिई गन्धैः मुलेपितम् । दशवर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते ॥ २२ ॥ मयूरव्पजनं दद्याच्छिवायातीव शोभनम् । वर्षकोटिशतं दिव्यं शिवलोके महीयते ।। २३ ।। * मातृदेत्यादिशोरस्थाने कखगझसज्ञितपुस्तकेषु फिनिद्विन्न शोमार्धमेव दृश्यते । तद्यथा-वि. लपत्रैरसग्देव पूनयेदिन्दुशेखरम्-इति । १(क. स.} य भकिमात्र च प्रधानमधिक फलम् ॥ १६ ॥ २ (फ. स. म झ.) स्याऽऽरे। ३ (घ इ. च. छ ज ) मागुरो ४ (घ इ.च छ ज ) गागुरो ५(प. द. छ ज ) नागुरु J . ५ ३४ ·सौरपुराणम् [पञ्चषष्टितमाध्यायें" चामरं यः शिवे दद्यान्मणिरत्नविभूषितम् । हेमरूप्पादिदण्डं वा तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ २४ ॥ चामरासक्तहस्ताभिर्दिव्यस्त्रीपरिवारितः। विमानं वरमारुह्य गणैर्याति शिवं पदम्.॥ २५ ॥ अरण्यसंभवैः पुष्पैः पत्रैर्वा गिरिसंभवैः । अपर्युषितनिश्छिद्रैररक्तैर्जन्तुवर्जितैः ।। २६ ।। आत्मारामोद्भवैर्वाऽपि पुष्पैः संपूजयेच्छिवम् । पुष्पजातिविशेषेण भवेत्पुण्यमथोत्तरम् ॥ २७ ॥ तपःशीलगुणाढ्याय वेदवेदाङ्गगामिने । दश दत्वा सुवर्णस्य फलं हि तदवाप्नुयात् ॥ २८ ॥ अर्कपुष्पैः कृता पूजा यदि देवाय शंभवे । अर्कपुष्पसहस्रेभ्यः करवीरं प्रशस्यते ॥ २९ ॥ करवीरसहलेभ्यो बिल्वपत्रं विशिष्यते । बिल्वपञ्चसहस्त्रेभ्यः शमीपत्रं विशिष्यते ॥ ३० ॥ 'अर्कपुष्पसहस्रेभ्यः शमीपुष्पं विशिष्यते । शमीपुष्पसहस्रम्पः कुशपुष्पं विशिष्यते ॥ ३१ ।। कुशपुष्पसहस्रेभ्यः पमपुष्पं विशिष्यते । पद्मपुष्पसहस्रेभ्यो बकपुष्पं विशिष्यते.॥ ३२ ॥ वकपुष्पसहस्त्रेभ्य एकं धतूरकं तथा । धत्तूरकसहलेभ्यो बृहत्पुष्पं विशिष्यते ॥ ३३ ॥ वृहत्पुष्पसहर्सेभ्यो द्रोणपुष्पं विशिष्यते । द्रोणपुष्पसहर्सेभ्यः अपामार्ग विशिष्यते ॥ ३४ ॥ अपामार्गसहस्रेभ्यः श्रीमन्नीलोत्पलं वरम् । नीलोत्पलसहस्रेण यो माला संमपच्छति ॥ ३५॥ शिवाय विधिवद्भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु । कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च ॥ ३६॥ वसेच्छिवपुरे श्रीमाशिवतुल्पपराक्रमः । करवीरसमा क्षेपा जाती विजयपाटला ॥ ३७॥ - (प. स ग. श) oमानमारुम गर्याति माहेश्वर ५०१ २ (फ स. ग. स.) नीग३ (प. स. ग. रा. गो गो।

·RAN . पतारतम्यकथनम्।] , व्यासकतम् । श्वेतमन्दारकुसुमं सितपनं च तत्समम् । नागचम्पकपुंनागा धत्तूरकसमाः स्मृताः ॥ ३८ ॥ बन्धूक केतकीपुष्पं कुन्दयूथीमदन्तिकाः । शिरीपं चार्जुनं पुष्पं प्रयनेन विवर्जयेत् ।। ३९ ।। कनकानि कदम्बानि रात्रौ देयानि शंकरे । दिवा शेषाणि पुष्पाणि दिवा रात्रौ च मल्लिका ॥ ४० ॥ महरं तिष्ठतें जाती करवीरमदनिशम् । केशकीटापविद्धानि शीर्णपर्युपितानि च ॥ ४१ ॥ स्वपं पतितपुष्पाणि त्यजेदुपहतानि च । मुकुलैनीचयेदीशं यस्प कस्यापि नारद ॥ ४२ ॥ फलिकैर्नार्चयेद्देवं चम्पकैर्जलजैविना । न पर्युपितदोपोऽस्ति जलजोत्पलचम्पकैः ॥ ४३॥ पुष्पाणामप्पलाभे तु पत्राप्यपि निवेदयेत् । फलानामप्पलाभे तु तृणगुल्मौपधैरपि ॥ ४४ ॥ औपधानामभावे तु भक्तपा भवति पूजितः । विल्वपत्रैरवण्डैस्तु सत्पूजयते शिवम् ॥ ४५ ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते । धत्तुरकैस्तु यो लिङ्गं सकृत्पूजयते नरः ॥ ४६॥ गोलक्षस्य फलं प्राप्य शिवलोके महीयते । बृहतीकुसुमैर्भक्त्या पो लिङ्गं सकृदयेत् ॥ ४७ ॥ गवामयुतदानस्य फलं पाप्प शिवं व्रजेत् । मल्लिकोत्पलपुष्पाणि नागपुनागवम्पकैः ॥ ४८॥ अशोकश्वेतमन्दारकर्णिकारचकानि च । करवीरार्कमन्दारशमतिगरकेसरम् ।। ४९ ॥ कुशापामार्गकुमुदकदम्बकरबैरपि । पुष्परेतैर्यथालाभं यो नरः पूजयेच्छिवम् ॥ ५० ॥ स यत्फलमवाप्नोति तदेकाग्रमनाः शृणु । सूर्यकोटिप्रतीकाशैविमानैः सार्वकामिकः ॥ ५१ ।। पुष्पमालापरिक्षिौतिवादितनिस्वनैः । तम्रीमधुरनादैश्च स्वच्छन्दगमनस्तथा ॥५२॥ १(१)में श्वन २ () व स० ३ (घ. इ. च. छ.ज.) और ·२६८ सौरपुराणम् । [पश्चषष्टितमाध्या - . रुद्रकन्यांसमाकीर्णैः समन्तादुपशोभितैः । दोधूयमानश्चमरैः शिवलोके महीयते ।। ५३ ॥ अनेकाकारविन्यासः : कुमुदैश्च शिवं गृहम् | यः कुर्यात्पर्वकालेषु विचित्रकुसुमोज्ज्वलम् ॥ ५४॥ स पुष्पकविमानेन सहस्रपरिवारितः। दिव्यत्रीमुखसौभाग्यक्रीडारतिसमन्वितः ॥ ५५ ॥ अक्षयाल्लभते लोकानतिरस्कृतशासनः। शिवादिसर्वलोकेषु यत्रेष्टं तत्र याति सः ॥ ५६ ॥ पूजादिभक्तिविन्यासैरर्चनादिपु सर्वतः। फलमेकं समं ज्ञेयं फलं वित्तानुसारतः ।। ५७ ॥ स्वयमुत्पाद्य पुष्पाणि यः स्वयं पूजयेच्छिवम् । तानि साक्षात्मगृह्णाति देवदेवो महेश्वरः ॥ ५८ ॥ कृष्णागरोः सकर्पूरधूपं दद्याच्छिवाय वै । नरन्तर्पण मासा तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ ५९ ॥ 'कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । भुक्त्वा शिवपुरे भोगांस्तदन्ते पृथिवीपतिः॥६० ॥ गुग्गलं घृतसंयुक्तं साक्षागृह्णाति शंकरः । मासाधू धूपदानेन शिवलोके महीयते ॥ ६१ ॥ कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां यः साज्यं गुग्गुलं दहेत् । स याति परमं स्थानं पत्र देवः पिनाकधृत् ॥ ६२॥ श्रीफलं चाऽज्यसंमिश्र दत्वाऽऽनोति परां गतिम् । एभिः सुगन्धितो धूपः पट्सहस्रगुणोत्तरः ।। ६३ ।। पस्त्वर्कसंपुटे कृत्वा मधु चार्घस्प मन्त्रतः । निवेदयति शर्वाय सोऽश्वमेधफलं लभेत् ।। ६४ ॥ शालितण्डुलमस्थेन कुर्यादन्नं सुसंस्कृतम् । शिवाय तच्चरुं दत्वा चतुर्दश्यां विशेषतः ॥६५॥ यावन्तस्तण्डलास्तस्मिनैवेद्ये परिसरम्पया। तावद्वर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते ॥६६॥ (प. उ. प.छ. ज.) दिनतकालतु वि०१२ (क. रा. ग. ज. प.) समभोगबिग २(प.स.) मेव सग(रा. ग.) मेव (क. रा. ग. प.)सम°१५(फ. रा. ग. ज. प.) स्तस्यान्ते। ६ (प.रा. ग. ए.) दमाहा (म. ए. गज.. गोऽपत्रपटे ८(१.म. ग. इ.) गरगा तात्पर्य TO ·। . स्कन्दवधार्थमिन्द्रप्रस्थानम्।] व्यासकृतम् । गुडखण्डतानां च भक्ष्याणां च, निवेदनात् । घृतेन पाचितानां तु दत्वा शतगुणं भवेत् ॥ ६७ ॥ घृतदीपपदानेन शिवाय शतयोजनम् । विमानं लभते दिव्यं सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ ६८॥ यः कुर्यात्कार्तिके मासि शोभनां दीपमालिकाम् । घृतेन च चतुर्दश्याममावास्यां विशेषतः ॥ ६९ ॥ सूर्यायुतमतीकाशस्तेजसा भासयन्दिशः। तेजोराशिविमानस्थः सूर्यवयोतते सदा ॥ ७० ॥ शिरसा धारयेदीपं सर्वराज्यां* विशेषतः। ललाटे वाऽध हस्ताभ्यां शिरसा वाऽथ नारद ॥ ७१ ॥ सूर्यायुतप्रतीकाशैविमानैः सार्वकामिकः । कल्पायुतशतं दिव्य शिवलोके महीपते ।।७२॥ शिवस्य पुरतो दत्त्वा दर्पणं च मुनिर्मलम् । चन्द्रांश्चनिर्मलः श्रीमान्मुभगः कामरूपधृत् ॥ ७३ ।। कल्पायुतसहस्रं तु शिवलोके महीयते । कृत्वा प्रदक्षिणं भक्पा शिवस्याऽध्यतनं नरः ।। ७४॥ अश्वमेधसहस्रस्प फलमामोति नारद । कुपाराममपाचैस्तु शिवायतनकर्मणि ॥ ७५ ॥ उपयुक्तानि भूतानि खननोत्पातनादिपु । कामतोऽकामतो वाऽपि स्थावराणि चराणि च ॥ ७६ ॥ शिवं यान्ति न संदेहः प्रेसादात्परमेष्ठिनः । क्रोशमानं शिवक्षेत्रं समन्तात्परमेष्ठिनः ।। ७७ ॥ देहिनां तत्र पञ्चत्वं शिवसायज्यकारणम् । मनुष्पस्थापित लिने क्षेत्रमानमिदं स्मृतम् ॥ ७८ ॥ स्वायंभुवे योजनं स्यादा चैव तदर्धकम् । पापाचारोऽपि यस्तत्र पञ्चत्वं याति नारद ॥ ७९ ॥ . * अर सर्वराज्यामित्यपेक्षितमिति प्रतिमारते । (म. स. ग. झ.) ण फलम् ॥ ६७ 10 २ (घ. इ. च. छ. ज.) ०तप्रदीपदा०) ३ (घ.) सर्व रात्रि विण ४ (घ. इ. छ. ) त पृप्य शि०१५ ( क. स. ग. इ.) o त सु ६(क, ख. ग. ज. .) प्रभावारपण ·। २७० सौरपुराणम् [पट्पष्टितमाध्या सोऽपि पाति शिवस्थानं यद्देवैरपि दुर्लभम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नन तत्र स्नानादिकं चरेत् ॥ ८॥ तस्मादावसथं कुर्याच्छिवक्षेत्रसमीपतः । शिवलिङसमीपस्थं पत्तोयं पुरतः स्थितम् ॥ ८१ ॥ शिवगङ्गेति संज्ञेयं तत्र नानादिना व्रजेत् । यः कुर्यादीर्घिकां वाऽपि कूपं वाऽपि शिवाश्रमे । त्रिसप्तकुलसंयुक्तः शिवलोके महीयते ॥ ८२ ॥ ३७२२ ॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे पश्चाक्षरमन्त्र- प्रभावादिकथनं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ।। ६५॥ ब्रह्मोवाच-पुष्प वा यदि वा पत्रं सकृल्लिने समर्पितम् । तदनन्तफले मोक्तं हेतुर्भवति मुक्तये ॥ १ ॥ +तुष्टे शिवे पदार्थः को दुर्लभो हि नृणां प्रभो । "तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शिवमीत्यर्थमाचरेत् ॥ २॥ यावद्दातुं शिवः शक्तस्तावचिन्तयितुं प्रभुः। तत्सर्वं न नरः सौख्यं शिवप्रीत्यर्थमाचरेत् ॥ ३ ॥ ऋद्धिसिद्धी न दूरस्थे शिवमीत्यर्थकर्मणाम् । नराणां नरनाथे कि भीते तु दुर्लभं भवेत् ॥ ४ ।। विश्वेश्वरं सदा मेम्णा ये भजन्ति नरोत्तमाः। इह सौख्यं चिरं भुक्त्वा ह्यन्ते मोक्षमवाप्नुयुः ॥५॥ श्रीशंभुनाथं भुवि मानवा ये भजन्ति भक्त्या नरलोकवन्याः । भवन्ति ते हाटकपूर्णगेहा देहावसाने शिवलोकभाजः ॥ ६ ॥ ब्रह्महा वा मुरापो वा स्तेयी वा गुरुतल्पगः। योऽन्तकाले शिवं स्मर्याच्छिवसायुज्यमाप्नुयात् ॥७॥ निर्माल्पं धारयेत्या शिरसा पार्वतीपतेः । राजसूयस्य यज्ञस्यं फलमानोत्यनुत्तमम् ॥ ८॥ . * इद मोकाध पस्खगघजासस्तिपुस्ता नास्ति । + इसज्ञिनयोः पुस्तस्योस्तस्मादित्यादिजेदिसन्त साधः भोको नास्ति । * तुटे शिव साद शिरोममाज इत्यन्त धोरपय यसगपजससाक्षतपुस्तो गुनारित । (६.) मारये । त्रि ·- शिवनिर्माल्यधारणमहिमा] व्यासकृतम्। २७१ शिरसा शिवनिर्माल्यं भक्तया यो धारयिष्यति । अश्शुचिभिन्नमर्यादः सर्वावस्थां गतोऽपि वा ॥९॥ स्वैरी चैवामयुक्तात्मा नियमैश्च बहिष्कृतः । तस्य पापानि नश्यन्ति नान कार्या विचारणा ॥१०॥ मोहान धारयेच्छंभोंनिर्माल्यं न च भक्षयेत् । न स्पृशेदपि पादेन लधयेनापि नारद ॥११॥ निर्माल्यलङ्घनाच्छंभोश्चाण्डालः सोऽभिजायते । पृथूदकं महत्तीर्थ गङ्गा च यमुना तथा ॥१२॥ नर्मदा सरपे क्षिमा तथा गोदावरी नदी। सदा संनिहितास्त्वे शंभोः सानोदके मुने ॥१३॥ शंभोः नानोदकं सेव्यं सर्वतीर्थमयं हि तत् । धारणात्पापसंघातैस्तत्क्षणादेव मुच्यते ॥ १४ ॥ लिले स्वायंभुवे वाणे रतजे रसनिर्मिते । सिद्धप्रतिष्ठित लिन चण्डोऽधिकृतो भवेत् ॥ १५॥ पादोदकं च निर्माल्पं भक्तैर्धाय प्रयत्नतः । न तान्स्पृशन्ति पापानि मनोवाकाग्रजान्यपि ॥ १६ ॥ नारद उवाच-किं लिङ्गं पोच्यते तात केन वा तदधिष्ठितम् । भगवन्ब्रूहि मे सर्वमाश्चर्य क्षेतदुत्तमम् ॥ १७ ॥ ब्रह्मोवाच-अव्यक्तं लिङ्गमित्युक्तमानन्दं तमसः परम् । महादेवस्य यत्नेन लिङ्गी स्यात्तेन शंकरः ॥ १८ ॥ एकाणवे पुरा घोरे नष्टै स्थावरजङ्गमे ।' मम विष्णोः प्रबोधार्थमाविर्भूतं शिवात्मकम् ॥ १९ ॥ तदाप्रभृत्यहं विष्णुभक्त्या परमपा मुदा । लिङ्गमूर्तिधरं शान्तं पूजयारो दृपध्वजम् ॥ २० ॥ नारद उवाच-लिटं कथमभूत्पूर्वमानन्दमजरं धुवम् । प्रबोधार्थ च युवपार्वतुमर्हसि पयज ॥ २१ ॥ १(फ.स. ग. झ.) ofन सणि नाशयत्येत भारः ||• }] २ (२.१. ग..) रोमास 13 (प.) महा 1 ४ (स. ग. प.) ० शिक्षा (C.ज.) 0 मिमा ! ५ (ध. ६. प.छ.ज.) सन्मने । ६ ( फ.स.) रक्त सान21 (4. स. ग..) ग सगरागरे । म ८ (प. JAIो प्रयोधनायि ९ (.म. ) धारी अभंग (....) ॥.."

·२७२
सौरपुराणम् ।
[पट्षष्टितमाध्यायें"
ब्रह्मोवाच-आसीदेकार्णवे घोरे निर्विभागे तमोमये.।
शेते च भगवान्विष्णुस्तप्तजाम्बूनदप्रभः ॥ २२ ॥
तत्समीपमहं गत्वा संरम्भादिदमुक्तवान् ।
कस्त्वं किमर्थं वा शेपे शीघ्रमुत्तिष्ठ दुर्मते ॥ २३ ॥
कुरु युद्धं मया सार्धमहमेव जगत्पतिः ।
अथ वा भज मां देवं त्रैलोक्यस्याभयमदम् ॥ २४ ॥
एवं मद्वचनं श्रुत्वा प्रहसन्मधुसूदनः ।
मामब्रवीदमेयात्मा कथं गर्वायसे मुधा ॥ २५ ॥
कर्ताऽहं सर्वलोकानां पालकोऽहं न संशयः।
संहर्ताऽहं पुनश्चान्ते नान्योऽस्ति सदृशो मया ॥ २६ ॥
एवं विवादे संजाते मम देवेन शाङ्गिणा ।
मादुर्भूतं तदा लिङ्गमावयोर्दर्पहारि तत् ॥ २७ ॥
कालाग्निपयुत्तमख्यं ज्वालमालासमाकुलम् ।
आदिमध्यान्तरहितं क्षयवृद्धिविजितम् ।। २८ ।।
तस्मिलिङ्गे महादेवः स्वपंज्योतिः सनातनः ।
सहस्रशीपी पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥ २९ ।।
अर्धनारीश्वरोऽनन्तस्तेजोराशि१रासदः ।
ज्येष्ठत्वं युवयोस्तावदास्तां किंचिद्रवीम्यहम् ॥ ३०॥
मूलं ममास्य लिङ्गस्य यदि पश्यति माधवः ।
नूनं भविष्पति ज्येष्ठ इति.देवेन भापितम् ॥ ३१ ॥
मूर्धानमंस्य लिङ्गस्प यदि पश्यति पद्मजः ।
भाविष्यति ततो ज्येष्ठ इति देवेन भापितम् ॥ ३२ ॥
एवं शंभोनिगदितमुररीकृत्य नारद ।
गतोऽस्मि मस्तकं द्रष्टुं तस्प लिङ्गस्य पुत्रक ॥ ३३ ॥
वयोवसाहस्रं गच्छतोमोहितात्मनोः।
गतं देवऋपे नूनं विस्मयाविष्टेचित्तयोः ॥ ३४ ॥
(स.ग.) र १ २ (घ. १. ए.) पास। (रा. ग. प्र.) प्रयागमापी.
मिः॥31॥ ४ (८.ज.)मि पान । भविष्यामि त1५(क.म. ग. ए. ) T नारद
॥३३॥ ६ (३. स. ग. स.) यांगमा (८.१.न.) मा ८(र... )
नाम:॥१४॥

·.२७२ अरवरप्रदानम्] पासकृतम् । हरि लमदृष्दैव ते 'देवं पुनरागतः, यथा हरिस्तथैवाहमागतो वै मुने तदा ॥ ३५ ॥ तमेव शरणं गत्वा संस्तूय विविधै स्तवैः । पीतो भूत्वा महादेवो वाक्यमेतदुवाच ह ।। ३६ ।। ईश्वर उवाच-मत्मसादेन सर्वस्मादधिको भव माधव । मद्भक्तानां त्वमेवारपः पूज्यो मान्यस्त्वमेव हि ।। ३७ ॥ लिने मां पूजय हरे लिङ्गमूर्तिधरो हाहम् । अत ऊध्वं न संदेहः सर्वे चान्ये दिवौकसः ॥ ३८॥ लिङ्गाराधनतः सिपमज्ञानं नाशयाम्यहम् । लिङ्गार्चनरतानां च नास्ति संसार भयम् ॥ ३१ ॥ एवं हरेर्वरं दत्वा मामुवाच महेश्वरः । विरञ्चे तव दास्पामि गृहाण वरमुत्तमम् ॥ ४०॥ चराचरस्य जगतो मान्यों भव पितामह । गृहाण चतुरो वेदांश्चतुर्विदनैविधे ॥ ४१ ॥ इत्यावाभ्यां वरं दत्वा देवदेवः पिनाकधृत् । विश्वेश्वरः स्वयंज्योतिः क्षणादन्ताहतोऽभवत् ॥ ४२ ॥ ततः प्रभृति विष्यवाद्या देवा दैत्याश्च दानवाः । गन्धर्वा मुनयः सिद्धा यक्षा नागाश्च किंनराः ।। ४३ ॥ संपूज्य परमं लिङ्गं परां सिद्धिं गता मुने । नास्ति लिलार्चनादन्यच्छ्रेयोऽस्मिन्भुवनत्रये ॥ ४४ ॥ ज्ञात्वा त्वमेवं देव लिङ्गार्चनरतो भव । क्षेत्रेषु चैव तीर्थेषु बनेयूपवनेषु च ॥ ४५ ॥ यानि लिङ्गानि दिव्यानि स्थापितानि सुरासुरैः। द्रष्टव्यानि बुधैस्तानि श्रद्धयैव हि नारद ॥ ४६॥ मुक्तिभाजो भवन्त्येवं तेऽपि शंभोरनुग्रहात् ।। ४७ ।। नारद उवाच-कानि स्थानानि दिव्यानि येषु संनिहितः शिवः । आचश्व तानि मे ब्रह्मन्माहात्म्यं चापि करनशः ॥४८॥ ब्रह्मोवाच-माहात्म्यं दिव्यलिङ्गानां तीर्थानामपि नारद । अत्र ते कथयिष्यामि श्रूयतामयशासनम् ॥ ४९ ॥ (क. ख ग. स ) देश भर (क. स. ग इ. मि. ग. योऽस्ति मु०१४ (म.म. ग स )त न शण ·२७४'. सौरपुराणम् । . . [पटपष्टितमाध्यागे या सा शैवी परा मूर्तिः शिवभक्तया ह्यपी पतिः । नारायणः स्वयं साक्षादहं चान्याश्च देवताः ॥५०॥ वसन्ति सागरे नूनं तीर्थराजेति स स्मृतः । जम्बूद्वीपं महापुण्यं तत्रापि लवणोदधिः ॥ ५१ ।। अहोरात्रकृतं पापं दर्शनादेव नश्यति । स्पृष्ट्वा त्रिरात्रकं पापं नाशयत्येव सागरः॥५२॥ सप्तरात्रकृतं पापं मोक्षणादेव नश्यति । पानेन पक्षजनितं नानात्पक्षद्वयस्य च ।। ५३ ।। ऋतुद्वये तथाऽम्पां पर्वमानं च चापिकम् । भानावनुदिते नित्यं यः नाति लवणोदधौ ॥ ५४॥ कपिलायाः फलं तस्य दत्तापाः श्रोत्रिये ध्रुवम् । उपोष्य रजनीमेकां रविसंक्रमणं प्रति ।। ५५ ।। स्नात्वा शतसुवर्णस्य दरास्य फलमामुयात् । व्यतीपावे दिनच्छिद्रे अपने विवेषु च ॥ ५६ ॥ पुगादौ च नरः स्नात्वा विधिवल्लवणोदधौ । गोसहस्रस्य दत्तस्य कुरुक्षेत्रे फलं हि यत् ।। ५७ ॥ तत्फलं लभते मो भूमिदानस्प च ध्रुवम् । दानानि यानि लोकेषु विख्यातानि मनीषिभिः ॥ ५८ ।। तेपां फलमवाप्नोति ग्रहणे चन्द्रसूर्पयोः। वडवानलमुक्तोऽसौ पूतो भवति नारद ॥ ११ ॥ अतोऽस्माद्धि परं नास्ति मुतीर्थमवनीतले । गङ्गा गोदावरी रेका चन्द्रभागा च वेदिका ॥६०॥ एतासां संगमो यत्र स्नान कुर्यान्महोदधौ । यानि पापानि घोराणि भ्रूणहत्यादिकानि च ॥ ६ ॥ नाशयन्ति क्षणादेव संगमस्य प्रभावतः। अश्वमेधसहसस्य फलं च भवति ध्रुवम् ॥ ६२॥ समुद्रतीरे परमं तेजोलिडं दुरासदम् । पत्र सिद्धाः पुरा वत्स मुनयः सप्तकोटयः ॥ ६३ ॥ सप्तकोटीश्वरं नाम ततःप्रभृति नारद । तस्य लिङ्गस्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते ॥ ६४॥ स्मरणादस्प लिस्प गोसहस्रफलं लभेत् । समुद्रे विधिवत्स्नात्वा सप्तकोटीश्वर शिवम् ॥६५॥ 4 ·"समकोटीश्वरमाहात्म्यम्। व्यासकृत। २७५ ये द्रक्ष्यान्त महात्मानो मुक्तिभाजी भवन्ति ते । राजसूयस्प यज्ञस्य सहस्त्रगुणितं फलम् ॥६६॥ तथा गोमेधयज्ञस्य दर्शनात्तत्फलं विह। सप्तकोटीश्वरो देवो दृष्टश्चेद्धवि मानवैः ॥ ६७ ॥ . धन्यास्ते पे च लोकेऽस्मिस्तेषां मुक्तिः करे स्थिता । तत्र सानं जपो होमो दानं च पितृतर्पणम् ॥ ६८॥ सर्व तदक्षवं मोक्तं सप्तकोटीश्वरे शिवे ।। सप्तकोटीश्वरं प्राप्य कथं शोचन्ति जन्तवः ।। ६२ ।। सर्वानुग्राहको रुद्रस्त स्मिल्लिं) व्यवस्थितः । न तच्छैलमयं लिङ्गं न त?मं न राजतम् ॥ ७० ॥ न तद्नमयं लिई ज्ञातव्यमिति नारद । कि तज्ज्योतिर्मयं लिङ्गं शैवं पदमनामपम् ।। ७१ ॥ 'सप्तकोटीचरं किडं माहुर्वेद विदो बुधाः । अहं नारायणो देवः शक्रश्चन्द्रो दिवाकर ! ७२ ।। मरुतो मुनयः सिद्धाः खेचरा भूवराश्च ये। • अर्चपित्वा पर लिई सप्तकोटीश्वरं शिवम् ।। भाप्तवन्तः परां सिद्धिं तस्मिल्लिङ्गे च नारद ॥ ७३ ।। ३७९५ ॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे शिवार्चन- माहात्म्यादिकथनं नाम पट्यष्टितमोऽध्यापः।। ६६ ।। ब्रह्मोवाच-उज्जयिन्यां महाकालं ये वै पश्यन्ति मानवाः । अवाप्नुयुः परं लोकं यत्र गत्वा न शौचति ॥१॥ महाकालस्प लिङ्गस्प दिव्पलिङ्गं तदुच्यते । स्पर्शनात्तस्प लिङ्गस्य सशरीराः शिवं ययुः ॥२॥ तज्ज्ञात्वा च मया तत्र पापाणः कष्टाकृतिः । निक्षिप्तश्च महाकाले ततोऽभृत्ककटेश्वरः ॥३॥ तत्रैव नगरे रम्पे झूलेश्वर इति स्मृतः। तस्प दर्शनमात्रेण हयमेधफलं लभेत् ॥ ४॥ शूलेश्चरस्प पूर्वे तु कारं लिजमुत्तमम् । तत्र कुण्डं महाँदिव्यं पूरितं पुण्यवारिणा ॥५॥ (क. स.ग. स.) .स्मिन्मुकिस्तयों क २ (क. स. ग. घ.) तु ना। ३ (घ.) दर्श ४ (प.स. ग. श.) त ·. २७६ सारपुराणम् [मवषष्टितमाध्याय स्नानं समाचरंस्तत्र प्रयतात्मा समाहितः । द्वितीयेऽह्नि तृतीयेऽह्नि दशमे वाऽपि नारद ॥ ६ ॥ पक्षे मासेऽध पण्मासे स्वप्ने पश्यति शंकरम् । दिव्यं ज्ञानमवाप्नोति देवानामपि दुर्लभम् ॥ ७॥ यः पश्येल्लिङ्गमोंकारं स्नात्वा कुण्डे समाहितः । दीक्षासहस्रस्य फलं प्राप्य याति परां गतिम् ॥ ८॥ तत्रैवागस्त्यमुनिना तपसाऽऽराधितः शिवः । प्रादुर्भूतश्च भगवानगस्स्पेश्वरनामतः॥१॥ प्रसिद्धो दर्शनात्तस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहति । तत्रैव शक्तिभेदाख्यं तीर्थं मुनिनिषेवितम् ॥ १० ॥ तत्र स्नात्वा भद्रवटं यस्तु पश्यति मानवः । सर्वपापविनिर्मुक्तः स्कन्दलोके महीयते ॥ ११ ॥ तीर्थानि कोटिशः सन्ति उज्जयिन्यां समन्ततः । तेषां माहात्म्यमखिलं स्कान्दे स्कन्देन भाषितम् ।। १२ ।। 'कुरुक्षेत्रे तु देवर्षे स्थाणुर्नाम महेश्वरः । तपस्तहवा मया तत्र प्राप्तं ब्रह्मत्वमुत्तमम् ॥ १३ ॥ वालखिल्यादयस्तत्र सिद्धिं प्राप्ताः परी द्विाः। तत्राऽऽसीत्पुलहः पूर्व मशकः स्थाणुमन्दिरे ॥ १४ ॥ मृतस्तु विविधान्भोगान्भुक्त्वा दिव्यमनोरथान् । तदन्ते मत्सुतो जातः स्थाणुमूढमभावतः ॥ १५॥ सर्वदेवमयो यत्र स्थाणुर्नाम महेश्वरः । इष्टः सकृच्च मनुजः शैवं पदमवामुयात् ॥ १६ ॥ तीर्थराज इति ख्यातः प्रयागो मुनिसत्तमाः । गङ्गायमुनयोस्तत्र संगमो लोकविश्रुतः ॥ १७ ॥ तत्र स्नात्वा दिवं गत्वा भोगान्भुक्त्वा यधेप्सपा । आस्ते महेश्वरो यत्र सर्वानुग्राहकः परः ॥ १८ ॥ दर्शनादक्षयाल्लोकान्माप्नोति मनुजोत्तमः। अन्यतीर्थ परं गुह्यं गयातीर्थमिति स्मृतम् ।। १९ ॥ पत्र शंभोर्भगवतश्चरणो मुप्रतिष्ठितौ। पितृणामक्षया तृप्तिस्तत्र पिण्डप्रदानतः ॥ २० ॥ (ग. स. ग. स.वेन देन २ (यः ख. ग. श. भयो यत्र । ३ (प.) पुरा। ४(क त ग. झ.) जाः । यता ५ (१.८.च. ४. ज.) गिद स्म . .

·. गयातीर्थमाहात्म्यम् । व्यासकृत। २७७ महानद्यां नरः मात्वा रुद्रपादं स्पृशेद्यदि। शिवलोकमवाप्नोति पितृभिः सह मोदते ॥ २१ ॥ महाकालं महातीर्थ कालकालस्प वल्लभम् । तत्रापि देवदेवेन विन्यस्तश्चरणो भुवि ।। २२॥ तत्र स्नात्वा तु मेधावी चरणं पार्वतीपतेः । यः पश्यति नरो भक्त्या शैवं पदमवामुपात् ॥२३॥ ३८१८॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे महाकाल- माहात्म्पकथनं नाम सप्तपष्टितमोऽध्यायः ।। ६७ ॥ प्रायः प्रान्तमुपोयं स्पात्तीर्थे देवफलेप्मुभिः । मूलं हि पितृतुष्टयर्थ ,पित्र्यं चोक्तं महर्षिभिः ॥ १॥ . यां प्राप्यास्तमुपैत्यर्कः सा चेत्स्पाधिमुर्तिका । धर्मकृत्पेषु सर्वेषु संपूणी तां चिदुस्तिथिम् ।।२॥ अष्टम्यैकादशी पष्ठी तृतीपा च चतुर्दशी। फर्तव्या परसंयुक्ता अपरा पूर्वमिश्रिता ॥३॥ बृहत्तरूपा तथा रम्भा सावित्री वटपैतृकी। कृष्णाष्टमी च समृता कर्तव्या संमुखी तिथिः ॥४॥ लिने स्वायंभुवे वाणे रत्ने च रसनिर्मिते । सिद्धमतिष्ठित लिने न चण्डस्पाधिकारतः ॥५॥ बाणलिङ्गं स्वयं भूमिश्चन्द्रकान्तिस्तथैव च । चान्द्रायणसमं पुण्यं शंभीनैवेद्यमक्षणात् ॥ ६ ॥ वृष चण्डं वृष चैव सोमसूत्रं पुनईषम् । चण्डं च सोमसूत्रं च पुनश्चण्डं पुनर्दषम् ॥७॥ आरं च आरनाले च कांस्ययात्र मसूरिका । चणकास्तिलतैलं च मन्त्रवीर्पहराणि पट् ॥ ८॥ वामपाय विनिक्षिप्प गृहीत्वा वामपाणिना । धृत्वा च दक्षिणे पाणौ तैले दद्याजलाअलिम् ॥ ९॥ पखगक्षसहितपुस्तकेष्वेतदभ्यायसमापिरष न विद्यते । किंतु हेतुना केन भगवानिया- दिरभ्यायो योऽस्मिन्पुस्तक एकोनसप्ततितमाध्यायस्याने सटहीतः सोऽयर शेषः । विगझमहितपुस्तोवयम यायो नास्त्येव । * घसीतपुस्तक इद साधे नास्ति । २(. च, उ.) व विण२ (प.) की पितृ०1 ३ (... ज.) मी समता पण . .

·.. २७८ सौरपुराणम् [अष्टषष्टितमाध्यायें गुशब्दरत्वन्धकारश्च रुशब्दस्तु निरोधकः । अन्धकारनिरोधेत्वाद्गुरुशब्दो निगद्यते ॥ १० ॥ गुरुत्यागी लभेन्मृत्यं मन्नत्यागी दरिद्रतां । गुरुमन्त्रपरित्यागात्सिद्धोऽपि नरकं व्रजेत् ॥ ११ ॥ एकमध्य प्रदातव्यं मध्यान्हे भास्करं प्रति । उभयोः संध्ययोरापत्रिः क्षिपेदसुरक्षयात् ॥ १२ ॥ भ्रातृदयं न कुर्वीत न कर्तव्यं पितासुतम् । अनग्निकं न कर्तव्यं न कुर्याद्गर्भिणीपतिम् ॥ १३ ॥ निरमिकः स्मृतस्तावद्यावद्भार्यां न विन्दति । सानिको भार्यया युक्त इत्येवं मनुरब्रवीत् ॥ १४॥ प्रणाममेकहस्तेन एकं वाऽपि प्रदक्षिणम् । कालसेवा तथाऽकाले अब्दपुण्यं विनश्यति ॥ १५॥ सभायां यज्ञशालायां ऐवतायतने गुरौ । प्रत्येकं च नमस्कारं हन्ति पुण्यं पुराकृतम् ॥ १६ ॥ गोक्षीरं गोघृतं चैव मुद्धान्यं तिला यवाः। एते चैवाक्षारगणा अन्ये क्षारगणाः स्मृताः॥ १७ ॥ मक्षिका मशका वेश्या याचकाश्चैव मूषकाः । गणका ग्रामणीश्चैव सप्तैते परभक्षकाः ॥ १८ ॥ ३८३६ ॥ इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे तिथिनिर्ण- यादिफथनं नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः* ॥ ६८॥ नारद उवाच-हेतुना केन भगवान्कालकालो महेश्वरः । श्रोतुमिच्छामि भगवन्यूहि मे कमलोद्भव ॥१॥ ब्रह्मोवाच-आसीन्मुनिवरः पूर्व नाम्ना श्वेत इति स्मृतः । तीर्थोदकानि सेवेत यमांश्च नियमांस्तथा ॥२॥ माहेश्वराग्रणीः शान्तो महादेवार्चने रतः । ते नेतुमागतः कालो दण्डहस्तो भयंकरः ॥ ३ ॥ दृष्ट्वा फालं स विमेन्द्रो भयव्याकलितेन्द्रियः। स्पृष्ट्वा कराभ्यां तल्लिङ्गं ध्यापमानो महेश्वरम् ॥ ४॥ महसनब्रवीत्कालः श्वेतं मुनिवरं मने । प्रामे मयि कथं ब्रह्मस्वस्थास्तिष्ठन्ति जन्तवः ॥ ५ ॥ झाइयमशितपोवन पुराणस्य समाIA. 1 हेतना फेनेम्पादिरन्तिमोऽध्याग एतेषु पुता. में नास्त्येव ।

·२७२ धेबरालसंवादः] ध्यासकतम् । चरन्ति मदयास ब्रह्मचर्य तपांति व ! तीर्थ दानं प्रशंसन्ति निरताः स्वेषु कर्ममु॥६॥ पजन्ति मनपाद्देवान्पज्ञांश्च विविध स्तथा। तस्मादुत्तिष्ठ नेष्यामि मम पाशवशं गतः॥७॥ दातारं नैव पश्यन्ति तवाद्य मुनिपुङवाः। एवं निशम्य वचनं स वै कालस्प नारद ॥ ८ ॥ अधानवीधर्म भीतः पाशहस्तं करालिनम् । कथमीशार्चनरतं त्वं मां नेतुमिहाईसि ॥९॥ शिवार्चनरतानां च खत्तः कस्माद्यं वद । एवमुक्तो यमः कोपादुद्भन्ध्य मुनिपुड़वम् ॥ १०॥ पार्शदृढतरैः शीघ्रं ध्यायमानं महेश्वरम् । अथ देवो महादेवः प्रादुर्भतषिलोकभृत् ॥११॥ ते दृष्ट्वा देवदेवेशं प्रहृष्टोऽभूत्तदा मुनिः । शंकरोऽथाब्रवीत्कालं मम भक्तं विमोचय ।।.१२॥ स्वतन्त्र एव मद्क्तः स कथं नीयते त्वया। यदुक्तं देवदेवेन तदतिक्रम्य सूर्यजः ॥ १३ ॥ पुनर्ववन्ध नृपतिं स्वपुरी गमनाद्यतः। अथ देवो महादेवो विश्वेश्वर उमापतिः ॥१४॥ अकरोद्भस्मसात्कालं श्वेतः पाशविमोचितः। दत्तं भगवता तस्मै गाणपत्यं च शाश्वतम् ॥ १५ ॥ देव्या सह महादेवः क्षणादन्तर्हितोऽभवत् । अनेम इतना शंभुः कालकाल इति स्मृतः ॥ १६ ॥ अहं च विष्णुना सार्धं स्तुत्वा देवं महेश्वरम् । प्रसाधाय पुनर्जातः कालः शंभोरनुग्रहात् ॥ १७ ॥ अन्यतीर्थ पुण्यतमं ज्वालेश्वरमिति स्मृतम् । रेवातीरे मुनिश्रेष्ठ महापातकनाशनम् ॥ १८ ॥ कोटिशः सन्ति तीर्थानि तस्मिज्वालेश्वरे शिवे । तत्र स्नात्वा देवऋपे दृष्ट्वा वालेश्वर शिवम् ।। १९ ॥ कुलैकविंशमुद्धत्य (2) शिवलोके महीयते । अन्यं श्रीपर्वत श्रेष्ट सिद्धानामालयं शुभम् ॥ २० ॥ २(क झ.) पुरं

·२८०
सौरपुराणम् [एकोनसप्ततितमाध्याय
तत्र सिद्धाश्च मुतयो दृश्यन्ते सर्वतो गिरौ ।
सदा संनिहितः शंभुलिले श्रीमल्लिकार्जुने || २१ ॥
दृष्टे तस्मिन्परे लिङ्गे जीवन्मुक्तो नरो भवेत् ।
मनुष्याः पशवः कोटि{गाश्वमशकादयः ॥ २२ ॥
श्रीपर्वते मृताः सर्वे यान्ति शंभोः परं पदम् ।
केदारे परमं तीर्थं प्रियं देवस्य शूलिनः ॥ २३ ॥
तत्र स्नात्वादकं पीत्वा संपूज्य च पिनाकिनम् ।
गाणपत्पमवाप्नोति देवानामपि दुर्लभम् ॥ २४ ॥
वृषध्वजे परं तीर्थ देविकापास्तटे मुने ।
यत्र स्नात्वा शिवं दृष्ट्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ २५ ॥
गोदावरी नदी पत्र निर्गता पापहारिणी।
तत्र देवाधिदेवेशस्त्रियम्बक इति स्मृतः ॥ २६ ॥
तत्र स्वानं जपो दानं ब्रह्मयज्ञमयः कृतः ।
सर्व तदक्षयं प्रोक्तं नूनं ब्रह्मगिरौ मुने ।। २७ ॥
तत्र स्नात्वा शिवं दृष्ट्वा देवदेवं त्रियम्बकम् ।
स्कन्दनन्दिसमो भूत्वा क्रीडते शिवसंनिधौ ॥ २८ ॥
रेवाया नातिदूरे तु.गोकर्ण इति विश्रुतः ।
अनुग्रहार्थं लोकानां तत्र संनिहितः शिवः ।। २९ ॥
नियतोऽनियतो वाऽपि यो वा को वाऽपि मानवः ।
यस्तु पश्यति गोकर्ण रुद्रस्यानुचरो भवेत् ॥ ३० ॥
देवस्य वायुदिग्मागे देवेशी भद्रकालिका |
योगसिद्धिपदा नित्यं दर्शनात्माणिनां मुने ।। ३१ ।।
महाबलश्च भगवान्यत्राऽऽस्ते गिरिजापतिः।
तस्य दर्शनमात्रेण गोसहस्रफलं लभेत् ।। ३२ ॥
अन्यद्दक्षिणगोकर्ण सिन्धुतीर्थे महेश्वरः ।
तस्य दर्शनमात्रेण राजसूयफलं लभेत् ॥ ३३ ।।
अन्यदारुवनं पुण्यं शंकरस्यातिवल्लभम् ।
गिरिजापतिना यत्र मोहिता मुनिपतयः ।। ३४ ।।
नारद उवाच-कथं भगवता तात मोहिता मुनिपन्नयः ।
आचश्व तत्समासेन कौतुकं हृदि वर्तते ॥ ३५॥

·२८१
"
नानारद संवादः।] पासकृतम् ।
ब्रह्मोवाच-शृणु नारद वक्ष्यामि भुवस्य चरितं शुभम् ।
श्रवणादेव मनुजः शिवस्य दयितो भवेत् ।। ३६ ॥
भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च पुलस्त्पः पुलहः क्रतुः ।
जमदनिर्भरद्वाजो गोतमो भागरिस्तथा ।। ३७ ॥
वामदेवोऽङ्गिराः शबो लिखितश्च वृहचवाः ।
विश्वामित्रोऽथ जावालिरन्ये च मुनयस्तथा ॥ ३८ ॥
यज्ञैर्यजन्ति देवेशं तपन्ति च तपस्तथा ।
अज्ञात्वैव परं भावं देवदेवस्य शूलिनः ।। ३९ ॥
तेषां मोत्थितो धूमस्तपसा के शितात्मनाम् ।
तेन धूमेन महता व्याप्तो ब्रह्माण्डमण्डपः ।। ४० ।।
शंभोरुत्सदगा देवी धूमव्याप्तं जगत्रयम् ।
दृष्ट्वा पप्रच्छ विश्वेशं कौतुकादीश्वरेश्वरी ॥४१॥
देव्युवाच-आचर्यमिव मे भाति धूमव्याप्तमिदं जगत् ।
धूमस्य कारणं ब्रूहि देवदेव महेश्वर ।। ४२ ॥
ईश्वर उवाच-पत्र दारुवनं पुण्यं मम चातीव वल्लभम् ।
तत्र तिरान्ति मुनयस्तपोनिष्ठा जितेन्द्रियाः ॥ ४३ ।।
अविदित्वैव मां देवि शरीरलेशकारिणि ।
तेपा मभि स्थितो धूमो व्यामोति सचराचरम् ॥ ४४ ॥
कर्माणि पानि लोकेपु पुष्कलानि बहूनि च ।
सर्वाणि निष्फलान्येव मामज्ञात्वैव पार्वति ॥ ४५ ॥
एवं देवस्य वचनं श्रुत्वा मर्पमधात्रवीत् ।। ४६ ।।
देव्युवाच-देवदेव महादेव मुनीना भावितात्मनाम् ।
अज्ञानस्प यथा व्याप्तिस्तामहं द्रमुत्सहे ॥ ४७॥
एवं देव्या वचः श्रुत्वा भगवानीललोहितः ।
विटवेपमथाऽऽस्थाय ययौ दारुवनं प्रति ॥ ४८॥
स्त्रीरूपधारी विष्णुश्च शंकरण समागतः ।
विष्णुना सह विश्वेशो देवदारुवनौकसः ॥ ४९ ॥
मोहयन्मायया शंभर्विचचार बने तदा ।
मनिखिपः शिवं दृष्ट्वा मदनानलदीपिताः॥५०॥
त्यक्तलज्जा विवस्त्राश्च ययस्ता अनु शंकरम् ।
खीरूपधारिणं विष्णु सर्वे मुनिकुमारकाः ॥ ११ ॥

·3 सौरपुराणम् । [एकोनसप्तसितमोऽध्याय.६९।। अन्वगच्छन्त देश कामबाणभपीडिताः । तदद्भुतं तदा ज्ञात्वा कुपिता मुनयस्तदा ॥ १२॥ लिङ्गहीनं हरं कृत्वा गोपवेपधरं हरिम् । तदामभृति विमेन्द्र शिवा मेखलसंज्ञिता ।। ५३ ।। उभयोश्चैव संयोगः सर्वपापहरः शिवः । इति श्रुत्वा तु देवापर्ब्रह्मणो वचनं तदा ॥ ५४॥ जगाम कर्तुं तीर्थानि शिवभक्तिपुरस्कृतः। एतत्सौरं पुराणं ते यथावत्समुदीरितम् ॥ ५५॥ यच्छुत्वा मनुजः सम्पग्गोसहस्रफलं लभेत् । कि तीर्थस्तु प्रयागाद्यः किं यरिदक्षिणैः ॥५६॥ यदि श्रुतं श्रद्दधानः पुराणमिदमुत्तमम् । यत्र देवाधिदेवस्य माहात्म्यं कथ्यते विभोः ॥ १७ ॥ गिरीशस्य तु योगीन्द्रा किं तेन सदृशं भवेत् । श्रद्दधानः शिवे.भक्तो नियतः शृणुयादिदम् ॥५८।। "ब्राह्मणाशिवभक्तांश्च पुरस्कृत्य समाहितः । समाप्य सफलं वेदं पूजयेद्वाचकं नरः ॥ ५९ ॥ कनकेन मुशुद्धन तथा चन्दनखण्डकैः । विश्वेश्वरी महादेवः प्रीयतामिति भावतः ॥६॥ दद्यात्स्वर्ण यथाशक्ति वाचकाय सचन्दनम् । यद्येकशीरमात्राऽपि दत्ता भूमिः शिवार्थिना ॥ ६१॥ सा तारयति दातुर्हि पूर्वजान्सकलानपि । श्रुत्वा प्रथमिमं सम्यग्दद्यादानानि शक्तिः ॥६२॥ तान्यक्षयफलान्याहुर्मुनयो वेदवादिनः ॥ ६३ ३८९९ ।। इति श्रीब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे सूतशौनकसंवादे शिवतीर्थ- कथन मुनिपत्निमोहन नामैकोनसप्तति- तमोऽध्यायः ॥ ६९ ॥ ।। समाप्तमिदं सौरपुराणम् ।।