·No text on this page.

·VÅSAVADATTÀ
OF
SUBANDHU.
EDITED WITH A CRITICAL COMMENTARY
BY
T. V. SRINIVASACHARIAR (SARASVATA-SARAGXA),
Sen101 Sanskrit Pandit,
ST. JOSEPH'S COLLEGE, TRICHINOPOLY,
AND
AN ENGLISH INTRODUCTION
BY
MR. G. KASTURIRANGA AIYANGAR MA.,
Lectuer, Maharajal's College, Mysore.
PRINTED AT ST. JOSEPH'S COLLEGE PRESS,
TRICHINOPOLY.
1906.
(Copyright Registered.)
Price Re. 1-4.]
[Postage Extra.

·No text on this page.

·" सारस- ॥ भूमिका ॥ -**- एतत्प्रबन्धरत्नस्य निर्माता महाकविस्सुबन्धुः कत- मस्मिन् समये वसुधामलञ्चकार । एतदीया ग्रन्थलेखन शैली, एतत्प्रबन्धस्वरूपञ्च, कीडगिति विचारयामस्सम्प्रति सयुक्तिकं सप्रमाणञ्च । अत्रादौ प्रबन्धुर्जीवनसमयो नि - यते । एष महाकविविक्रमसभापण्डितान कविसार्वभौमात् कालिदासादर्वाचीनः । एतस्मिन्नेव ग्रन्थे प्रथमतः वत्ता...कः । सरसीव ... गतवति भुवि विक्रमादित्ये ।" इति विद्वत्पक्षपातिनं रसिककुलावतंसं विक्रमभूपालमुद्दिश्य कवे- रनुशोचनात् । स विक्रमादित्यस्तु क्रिस्तुजननोपक्रमव्याव- हारिकाङ्गलसंवत्सरारम्भात्प्राक् षट्पञ्चाशत्तमे वत्सरे मालव- राजधान्यामुज्जयिन्यामवात्सीदित्येतन्निश्चप्रचमास्माकीनैः । पा- श्चात्या: परमन्यथा व्यवहरन्ति । यथा-'षष्ठशतकोपक्रम एव विक्रमभूपालोऽवर्तिष्ट । स कायुद्धे शत्रून व्यजेष्ट । तन्नि- बन्धनं निजयशःप्रख्यापकं कञ्चन स्वनामाङ्कितं शकव्य- हारमारिप्समानस्स्वस्यातिप्राचीनतावबोधनाय स्वजीवनसम- यापेक्षया पञ्चाशदुत्तरपञ्चशतहायनेभ्यः प्राक् स्वकीयं शकं ·il . प्रतिष्ठापयामास ।' इति । तेष्वेव केचिद्विक्रमसत्ता गगनार- विन्दमधुरसमाधुर्यसब्रह्मचारिणी' इति जल्पन्ति । स्यान्ना- मैतत् । क्रिस्तुसंवत्सरीयषष्ठशताव्याः प्रथमभागे विक्रमार्को- ऽवर्तिष्ट । तस्यैवास्थानमलञ्चकार कालिदासश्चत्यतदभ्युपगत प्रायेण पाश्चात्यैन्थशोधनलेखनपदवीजाङ्घिकैः । किञ्चायम- त्रैव प्रबन्धे वासवदत्तया कन्दर्पकेतोस्सौन्दर्यनिरूपणप्रस्तावे विफलमेव दुष्यन्तस्य कृते दुर्वाससइशापमनुबभूव शकु- न्तला ।' इति शाकुन्तलनाटकस्थं कालिदासेनैव कल्पितं शकुन्तलाया: दुर्वासश्शापप्राप्तिलक्षणमितिवृत्तखण्डं प्रमा- णीकृत्यानूदितवान । अतम्समकालिकयोविक्रमार्ककालिदास- योषष्ठशतकप्राग्भागवर्तिनास्ममनन्तरकालिकोऽयमिति वक्तुं समुचितम । अपि च, बाणो हर्षचरितारम्भ कवीनामगळद्दो नूनं वासवदत्तया।' इत्येतस्कृति प्राशंसत । पावतीपरिणयादि- ग्रन्थानां निर्माता बाणस्तु हर्षवर्धनाश्रितस्सप्तमशतकेऽवर्तिष्टे- त्येतत् सुप्रसिद्धम् । अतो बाणात्प्राक्तन इति विशदमवग- म्यते । राघवपाण्डवीयग्रन्थका कविराजोऽपि बाणात्प्राक्तन- त्वं सुबन्धोरभिलपन्नत्र संवदते । माग्डानल्नामा महाश- योऽपि दण्डिबाणयोर्मध्यमस्सुबन्धुरिति व्यक्तमभ्यधात् । वीबरपण्डितोऽपि सप्तमशतकोपक्रमे सुबन्धोस्सत्तां निरदी- धरत् । (१८५९) वत्सरे वासवदत्तां मुद्रितवता हालसंज्ञ- . , ·THE KUPPUSWAMY SASTRI RESEARCH INSTITUTE, MYLAPORE MADRAS-4 केन महाशयेनापि स्वयं विलिखितायां भूमिकायां सप्तमशता- व्येव सुबन्धोस्समय इति निरणायि । नान्यदीयोक्तिरेवात्र प्रमाणम् । अपि तु, वासवदत्तावर्णनप्रकरणे ‘बौद्धसङ्गति- मिवालङ्कारप्रसाधिताम' इति स्ववचनमपि । सोऽलङ्कारस्तुधर्म- कीर्तिनाम्ना बौद्धन विरचितो ग्रन्थः । धर्मकीर्तिस्तु पष्ठशत- कस्य प्रथमभागेऽवृतदिति मोपस्कारमुपान्यासि सौगततत्र- परिशीलनपरैः । किञ्चायमत्रैव "न्यायविद्यामिवोद्योतकर- स्वरूपाम” इति वर्णयति वासवदत्ताम् । स उद्योतकरः न्यायवार्तिककारः । स तु बौद्धामण्यो दिङ्नागस्य परिपन्थी। ग्रन्थलेखनेनान्योन्यखण्डनपराविमावभूतामिति समगिरन्न लेखका: प्राक्तनचरितम्य । दिङ्नागस्तु कालिदासेन सम- कालिकः तस्मिन वैरायमाणो विद्यामदान्धश्चावर्तिऐति मेघदूते 'दिङ्नागानां पथि परिहरन स्थूलहस्तावलेपान' इत्यनेन कालिदासोऽपि व्यक्तं व्यञ्जयति स्म । अनेन ज्ञायते न्याय- वार्तिककारोऽपि पाठशतकाग्रिमभाग एवासामासेति । अत्र तन्नामनिर्देशेन सुबन्धोस्तदनन्तरकालिकत्वं सुस्पष्टम् । इद- मत्र तत्वम् । एष कवि: षष्टशताब्दीमध्यवर्तिनश्श्रीदण्डया- चार्यस्य सन्निहितोत्तरकालिकः, सप्तमशतकावस्थिरम्य बाण- स्यातिसन्निहितप्राक्कालिकश्च । प्रमाणन्तु, अत्रैव ग्रन्थे वासव- दत्तावर्णनप्रकरणे 'छन्दोविचितिमिव भ्राजमानतनुमध्याम् . .

·iv इति कवेरुक्तिः । छन्दोविचितिस्तु श्रीदण्डिमहाकविरचितः छ- न्दोग्रन्थः । एतेन स्वग्रन्थे दण्डिविरचितग्रन्थनामोट्टङ्कनेनायङ्क- विस्स्वस्माद्दण्डिनः प्राक्तनत्वं प्रथयति । कश्चित्तु छन्दोविचि- तिनामा ग्रन्थ एव नास्ति । तस्यैवासत्त्वे तस्य दण्डिकर्तृकत्वं 'कूर्मरमणीश्रीरसहोदरम ।' इत्याह । तत्तु वचनममूलमिति नादरणीयं पण्डितैः । बाणन च हर्षचरिते वासवदत्तायाः प्रशंसया ततोऽपि प्राक्तनत्वमस्य फलितचरम् । अतःपरम- स्य महाकवर्ग्रन्थलेखनशैली निरूपयाम: । प्रायेणायं सुब- न्धुरव ग्रन्थे गौडी रीति, मध्यमकैशिकी वृत्ति, नारिकेळपा- कञ्च, आद्रियते । गतिनाम, गुणाश्लिष्ठपदसङ्घटना। वृत्ति- स्त्वर्थसन्दर्भभङ्गी । पाकस्तु अर्थगम्भीरिमा । दण्डिन इव नास्य कृती सारख्यत् । नापि बाणस्येव काठिन्यम् । अत्र कवेर्वचनवैखरी सर्वत्र प्रकृताप्रकृतश्लेपमयी । तदुक्तं स्वय- मेव । 'सरस्वतीदत्तवरप्रसादश्चक्रे सुवन्धुस्सुजनैकबन्धुः । प्रत्यक्षरश्लेपमयप्रपञ्चविन्यासवैदग्ध्यनिधिं प्रबन्धम् ।' इति । उपमोत्प्रेक्षापरिसङ्घयाद्यर्थालङ्कारविन्यसने विचित्रा अम्य कवेश्चातुरी । नायमन्यग्रन्थच्छायोपजीवकः बाणवत् । अपि तु म्वतन्त्रः । स्वमेधया विविधविचित्रार्थान तदभिलापक- शब्दांश्च मनोहारिण्या भङ्ग या रचयितुमीष्टे । वर्णनविषयेऽ- प्यौचिती नातिवर्तते । निपुणनिरूपणे बाणस्तत्र तत्र शब्द- ·. तोऽर्थत आनुपूर्व्या च सुबन्धुमेवानुसरति । यथा (वासव- दत्तायां) गुरुदारहरणं द्विजराजोऽकरोत् । (हर्षचरिते) द्विजानां राजा गुरुदारग्रहणमकार्षीत (वास) पुरूरवाः ब्राह्मण- धनतृष्णया विननाश । (हर्ष) पुरूरवा: ब्राह्मणधनतृष्णया दयि- तेनायुपा व्ययुज्यत। (वास) नहुपः परकलबदोहळी भुजङ्गता- मयासीत् । (हप) नहुप: परकळत्राभिलाषी महाभुजङ्ग- आसीत् , इति । एवमेव कादम्बया कादम्बरीतदन्तःपुरवर्ण- नादिपु, हर्षचरिते च श्रीहर्षनृपतितदास्थानवर्णनादिषु बहुपु स्थलेषु क्रियासमभिहारेण सुबन्धुमेवानुधावति बाणः । न केवलमिममेव । अपि तु भट्टारहरिचन्द्रमपि । विशिष्य तत्तन्निरूपणे संपत्स्यमानाद्ग्रन्थविस्तरतो त्रिभ्यत्सन दिङ्मा- लमत्रोदाहापम् । एतेन स्पष्टमवगम्यते बाणस्य शब्दार्थरचना- मार्गसन्दर्शको सुबन्धुहरिचन्द्रौ तस्मादभ्यर्हितौ चेति । कश्चिदेवमाह 'बाणः स्वतन्त्रः । तद्रीतिमेवानुसरन्त्यन्ये । तथा चायमाभाणकः । ' बाणोच्छिष्टं जगत सर्व इति' इति । तत्तु बाणपक्षपातिनो यस्य कस्यापि निष्प्रमाणं वचनमिति न विश्वसनीयं प्रामाणिकैः । अथेदानीमस्य प्रबन्धस्य स्वरूपं विचारयामः । कादम्बरीव कथाप्रबन्ध एवैषः । तलक्षणन्तू विश्वनाथेन । कथायां सरसं वस्तु गद्यैरेव विनिर्मितम् । कचि- दत्र भवेदार्या कचिद्वक्त्रापवक्त्रके । आदौ पौनमस्कारः ·vi खलादेवृत्तकीर्तनम् ।' इति । नेयमाख्यायिका। नदसाधारण- चिह्नानां कविवंशकीर्तनवक्त्रापरवक्त्रवृत्तनिवेशनमुखगतभा- व्यर्थसूचनादीनामत्रादर्शनात् । परे तु, गद्यप्रबन्धेवीदृशं व्य- वहारभेदमसहमाना: कथा, कथानक, कथाळिका, आख्यान, आख्यायिका, शब्दैरेक एव गदाप्रबन्धो यथामचि व्यववियत इत्याहुः । अयोगप्रवासविप्रलम्भाभ्यां परिपापितस्संभोगशृङ्गा- रोऽत्र रसः । इतिवृत्तन्तु कविकल्पितम् । न वृहत्कथारूढम । नाम्नैव साम्यमेतत्कथानायिकाया: बृहत्कथाप्रतिपादिताया वासवदत्तायाश्च । इदञ्च तत्त्वं कविरेवात्र शुकोक्तिव्याजा- दाविश्वकार । यथा · भद्रे मुञ्च कोपम । अपूर्वा बृहत्कथा प्रत्यक्षीकृता मया । तेनायं कालातिपातः' इति । गद्यन्तु मुक्तकं, वृत्तगन्धि, उत्कलिका, चूर्णकं, इति चतुर्धा । तत्र आद्यं समासरहितम् । द्वितीयं श्लोकपादाकारम् । तृतीयन्तु दीर्घसमासाट्यम्। तुर्यन्त्वल्पसमासकम । अत्र प्रायेणोत्कलि- कारूपाणि गद्यानि । क्वचित्कचिद्वृत्तगन्धीनि, चूर्णकस्वरू- पाणि, चेति सहृदयैराकलनीयम् । इति ।। सतां विधेयः, ततै, वाधूल, श्रीनिवाससूरिः, शब्दालङ्कारविद्याभूषणः, कविशिखामणिः, सारस्वतसारज्ञः । . , ,

·No text on this page.

·No text on this page.

·AN INTRODUCTION TO VÂSAVADATTÂ. OF SUBANDHU. The object of linguistic expression is either to instruct the understanding by the com- Prose origin. munication of ideas, or to delight it by a succession of sweet sounds and agreeable fancies. For long these two functions remain undifferentiated ; and when a society makes sufficient advancement, they begin to diverge, and two very distinct styles of expression result from this divergence. Poetry aims at giving delight directly, and prose at instructing. Their cominon origin will yet be seen in each trespassing on the domain of the other; for we find poetry instructing and prose giving delight. But this division of labour is, in all advanced societies, an accomplished fact. Though there is such a division found in all advanced literatures, circumstances tene' to over-develop one functionas - organ and atrophy another. In this, as in every activity connected with an organism, use makes for growth, and the absence of it for decay and death. If in a country Vernaculars.

·2 1 the social functions are carried on in one language and the artistic aims are satisfied by another, we must be prepared to look for the decay of the instrument of communication and an undue development of that of artificial expression. Here in this country, from a variety of causes, Sanskrit became the language of a coterie of literatii, and the business of common life, including preaching and pleading in courts, was done in the numerous local dialects. Hence it was that from the earliest times we do not find any pedestrian prose cultivated in this country. That great popular religious movement, viz., Buddhism, chose a prakrit (i.e., a local dialect) for its instrument, and Neo- Hinduism the numerous vernaculars of the country. krit prose. No doubt, during the Brahmana period prose was written, and that a very terse and very Neglect of Sansgood prose. We can rarely find equally good prose as the prose of some portions of the Upanishads ; for simplicity, directness, earnestness, and rhythm, they have hardly their equals in any literature. But there it ended. The period of the Upanishads and the Brahmanas was far away in the dim ages of the past, running back to more than a thousand years before Christ,—to a time when all the great modern literatures and modern peoples had not even seen the light of day. But, since then, consequent on the closer mingling of the Aryan ·3 and the Non-Aryan on the Indian soil, the mothertongue of the diversified race ceased to be Sanskrit and the daily businesses of life ceased to be conducted thro' the medium of that tongue. Hence the old prose died out; and for long the literatii wrote, to their own delight and to the mystification of the many, works to their taste or interest in the Sanskrit tongue. As taste, refinement and form were the things aimed at, verse was employed to the almost entire exclusion of prose. With the neglect of prose, those intellectual qualities which are concerned in the making of proseviz., level-headedness, judgment, sanity, reflection and the sense of utility, ceased to be valued to the requisite extent. The result is, we find among us a race highly intellectual indeed, very fastidious in taste and extremely subtle, but really wanting in judgment and sanity. Thus it happens that, in Sanskrit, prose literature itself is only a variety of poetry-mak- The so-called Sanskrit, prose. ing a new departure only in the matter of rhythm. Sanskrit writers on poetics rightly include it under Kavya literature, and they find no other distinction between their poetry and their prose-- viz., their TT and their tel—than the mere formal one of the former being in regular measure and the latter in irregular rhythm. In no other respect do the two styles differ. The author of the ·4 The manner. Sahityadarpana defines it merely as वृत्तबन्धोज्झितं गयं, which is nothing but a paraphrase of Dandin's definition, 31975: Ghera ti. Therefore, in the matter of Alamkara and of general aim, Sanskrit prose does not differ from Sanskrit verse. It is altogether artificial and bombastic. The want of the sense of proportion, which is the besetting sin of the Indian intellect, is seen here in its most glaring form. Without any regard to propriety of time, place or circumstance, every possible minor detail is given in all its fullness, and “no topic is let go” in the words of the fair translator of Kidambari, “ till the author can squeeze no more from it.” Dr. Cowell finds in it a resemblance to the estilo culto of Spanish literature. It abounds with double meanings and veiled allusions in the sentences, so that the reader is apt to be bewildered by the dazzling cornscations which keep flashing across his path. The observations are all commonplace and conventional, and the puns and the under-meanings chiefly refer to mythologic characters or to well-known poetical superstitions. The sententious wisdom of Sanskrit writers is, however, not absent in these, though it appears to greater advantage in their usual charming setting of limpid verse. But there is no profundity of thought or research. The abundant use of immense compounds is considered to be the chief characteristic of an important class of this kind of composition known as ·5 उत्कलिकाप्रायं ; the other varieties being मुक्तकं, वृत्तगन्धि, and qua. Of these year is simple prose, and it is availed of in the course of a work to set off the preponderating effect of long-winding compounds; Thailand affects the rhythm and melody of verse, and quico attempts at a reconciliation between मुक्तकं and उत्कलि. forsiri. Perhaps, in the early days of prose composition, works were written in all the four styles; but somehow the full and melodious flow of the grapes tari took the fancy of the poets, and the extant prose works are all in it. In a sense, this artifice of crowding words in huge compounds minimise the etymological difficulties of a syntactical language like Sanskrit, and the ideas flow with all the case that characterises an analytical language. To a foreigner and to the beginner, the form is repulsive indeed; but after some practice it will be found that Sanskrit prose is not as difficult a reading as European scholars generally take it to be. It has a charm and verve of its own. The chief fault that one has to find with Sanskrit prose works, does not lie so much with the manner as with the matter. The matter. These works are extremely thin in action and life. They are morntonous by reason of the interminable descriptions of sernes strung together by a meagre thread of narrative. The descriptions themselves are fantastic and unreal, ·6 romance. containing long strings of comparisons often teeming with puns. Yet, in spite of their highly artificial, and, to the modern taste, their unattractive setting, many really poetical ideas are found imbedded in them. To a Hindu ear especially, the movement and the melody are peculiarly appealing. One of the extant writers of this kind of prose is Subandhu, the author of Vâsavadatta. Subandhu's Bâna and Dandin are two other old prose. writers that belong to the same school. What Kalidasa is to poetry and drama, Bâna is to He has exhausted the possibilities of that species of composition in so far as it was possible for one in his age and in his condition. Yet it is remark. able that, in spite of Bâna, Subandhu continues to be read and admired. This shows the intrinsic worth of Subandhu. It is true that some of the passages in Kâdambari and Harshacharita bear evident traces of Vâsavadattâ. Perhaps Bîna took to cultivating this species of composition under the inspiration, if not under the direct teaching, and in emulation, of Subandhu himself. That he was quite familiar with, and an ardent admirer of, Subandhu's Vâsavadattâ, is clearly made known in his obvious and appreciative allusion to that work in his introductory verses to Harshacharita : कवीनामगलदो नूनं वासवदत्तया. It is the style and the form that must have attracted Bâna to ·7 it and compelled him to pay this tribute of admiration, For Subandhu seems to have cared less for the working out of emotions and characters than for "ingenuity of diction.” In the words of Mrs. Manning, “Puns are common in all Sanskrit literature ; but Subandhu's work is described as a volume of puns. So to choose and dispose his diction as to render it susceptible of a diversity of interpretation, is the distinct aim of the author." Subandhu himself was quite conscious of his own distinction when he characterises his work as प्रत्यक्षरश्लेषमयप्रबन्धविन्यासवैदग्ध्यनिधिर्निबन्धं. Thus we may take Subandhu's work as the model of this species of writing. Dandin, who preceded Bâna, wrote in a different style, and so did not catch the fancy of Bâna. It is Bâna, and through him Subandhu, that has given the law to the so-called Sanskrit prose down to modern times. man. As a rule, very little of the personal history of literary inen is known in this country. A Subandhu the literary life itself is everywhere known to be colorless and plain. It should have been inore so in a country like India where the hands of the society-clock but moved, if at all, so slow ly. Whether living in a secluded village on the banks of the great rivers of Hindustan with their recurring floods and droughts, their majestic rush and their stagnation in the plains, or used to the not always ·8 honourable and self-respecting publicity of court life in one of the many small kingdoms with which the old empire of Bharata, Rama or Yudhisthira was honeycombed, the Indian poet had a very uneventful life to lead. A few literary disputations in the royal presence, a few juvenile peccadilloes by the village waterways or temples, and rare and distant visits on pilgri. mage to the neighbouring shrines and holy waters, formed the routine of the lives of most of these people. The main business of their life seems to have been study and teaching and writing. What a pity that so much energy and so much literary talent was in most cases wasted upon mere inanities and useless fancies! Of Subandhu the man, we know next to nothing. He seems to have been a Brahmin, and had, as a votary, a greater partiality to Krishna, as may be inferred from the preferential tone in his invoca. tion. No doubt, in those carly days, the sectarianisin of later India had not become pronounced. Even now, in the north, it is said that members of the same family may be found to worship different deities. Yet, from the numerous allusions to Vishnu and his avatars and from the preferential tone in his invocatory verses, one is led to think that Subandhu was a Vaishnava, though not in the modern sense of the term. From the numerous allusions to Mimamsa and the disputations between the Buddhists and the Mirnamsakas we are led to imagine that he must have been a Mimam- ·9 saka himself. Indeed, Mr. Telang has, in his paper on Subanulhu and Kumarila, striven to prove from the strength of these allusions that Subandhu must have lived in the generation after that in which great victories had been scored on the Buddhists by Kumarila and the Mimamsakas. That learned scholar has shown that this final contest between Buddhism and Hinduism inust have taken place during the interval between Fa lian's visit to India and that of Huen Thsang in the 7th century A. D. Therefore, in all probability, Subandhu himself was an ardent Mimamsaka and Vedic scholar. His recondite allusions to other sciences, such as grammar and logic, show that he was not unacquainted with them. But it is noteworthy that there is no allusion to Auvaitism or any of the other phases of Vedantism. Yet one has to think that Subandhu must have been a more worldly man with a taste for the pleasures of sensual life. His choice of the subject in his romance, and the evident zest with which he describes the mere physical side of love, show that he had not passed the stage of a refined voluptuary. We do not find in all the work any suggestion of maturity of thought or refinement of feelings. Even the literary taste of our authe does not seem to be above reproach. Express' ,' Suen as the following must take away from the reputation of our writer for taste and refineinent: (1) HEAFHÀIsia वृषोत्पादी, (2) आसन्नमरणाखिव जीवितेशपुराभिमुखीषु, when ·10 describing the sportive enjoyments of lovers ; (3) 36- गुल्मतया रोगीव दृश्यमानः, in the description of the Vindhya range ; (4) तामिः श्वित्रीव वियदशोभत, when he compares the starry sky to a leper. But in this he was perhaps in no way worse than his age. If one has to go away with the impressions which one receives from the romances and the Sanskrit plays, one cannot but think that the state of society must then have been very wretched indeed. Dissoluteness of every description was the one business of life among the high and the low. Taste and refinement meant little more than sensuality. But we know otherwise that this was not the whole of the matter. Only this was the subject that interested the poets most. For there was also deep scholarship of a solid kind in the Sastras in those days: there was also the quiet preparation for the philosophy and philanthropy of the later schools of Vedantism in Sankara and in Ramanuja. Above all, there was the slow Aryanisation and the development of the common people in the vast areas that had been subjugated by Aryanism, and the establishment of temples, religions and litanies. It was altogether a very active epoch-the one that preceded the advent of Huen Thsang--in which Subandhu seems to have lived and worked. But Subandhu himself, if we can judge from what is left by him in his Vásavadattá, took little or no active interest in all this. He was merely a voluptuary and visionary poet that had ·11 the graces of writing. In calling himself FADE Tatale: he has signified that he was not even a deep and laborious scholar. But it is clear he was neither a Buddhist himself nor a friend of Buddhists. This is, perhaps, all that he means when he says that he is 94977: The choice of the style and his allusions to music would make one think that Subandhu was a practical musician himself, or at least was a lover of music, and was also, to some extent, aquainted with the technique of it. (Cf. TUTTE 59 Szka:) From the clear reference to Vasaradatta in Bana's Harshacharila, we get an in- Subandhu's Date. terior limit for the date of Subandhu. For Bana is well known to have flourished in the court of Harshararilhana Siladitya, King of Kanouj, during the first half of the seventh century A.D. The late Mr. Telang has striven to show that he must bave lived in the latter half of the 6th century in the generation after the defeat of Buddhism at the hands of the reviving school of Mimamsakas. For his references to the conflict of Mimamsa and Buddhism would not have been quite popular if he had lived long after that conflict. Cf. Halafto तथागतमतध्वंसिनः । श्रुतिवचनमिव परिहृतदिगम्बरदर्शनं । मीमांसक- दर्शनेनेव तिरस्कृतदिगम्बरदर्शनेन रजसा जजम्भे ॥ He conld not have lived earlier becanse it is known that neither Jaimini, the author of the Mimamsa Sutras, nor ·12 Sabiraswami liis great commentator, had any such contest with Buddhism. It was Kumarila Bhatta, the precursor of Sankara, that had a deadly contest with the Buddhists. This contest and defeat appears to have taken place during the first half of the sixth century, when great Buddhist scholars, such as Dharmakirti, Vasabandhu, Asanga and Dignâga, were flourishing. Mr. Max Muller has clearly shown in his India: Vlat it can teach us? that these writers were contemporaries; it was then that Fa Hian visited India. Subandhu himself refers to an Alankara Sastra writen by Dharmakirti. Hence we have to assign for our author a date not much anterior to that of Bána. The story of Vásavadattá itself is a very old story. It was known even in the time of Patanjali, and perhaps earlier. Prof. Bhandarkar has established beyond doubt the date of Patanjali as the second century B.C. Patanjali, in his Mahabhashya, commenting on the Sutra #TFERIE I adds the rartika अख्यानाख्यायिकेतिहासपुराणेभ्यश्च ॥ and illustrates it by the example 91461217: in the sense of one who studies the romance of Vasavadattà This clearly indicates that, in Patanjali's time, there were romances the fortunes of Vàsavadattá. It cannot refer to our Vâsavadatta, because in this we find clear references to the Brihatkathu of Gunàdhya, which was written only in the first century A.D. during the reign of Satavahana. Moreover, the story of Vasavadattà, as on ·13 We given by Subandhu, bears no resemblance to the one given in Brihutkatha and populary known. In the popular romance she married Vatsaraja, and the manner of the wooing and winning was altogether different. Subandhu hinself was not unacquainted with the whole story, for, in his days, Gunàdhya's Brihatkatha should have been extant, and he refers to some of the characters in it, e.!!., Naravahanadattì, Priyamgui and Syamà. In the sloka, AriaTT GETI 70 71 facsafea चरति नो कङ्कः । सरसीव कीर्तिशेषं गतवति भुवि विक्रमादित्ये। we have clear indicatiou of the time of Subandhu. For the poet speaks as if the death of Vikramaditya has taken place but recently. Who this Vikramaditya was must find out from archæologial and other evidence. Certainly, we have not here the old Vikramaditya in whose cout flourished Kilisasa. But the Vikramaditya that lent creslit to Mr. Fergusson's Korur theory, might be the one intended. The grandfather of Harshavardhana Sil:aditya is also known as IIarsha, and the Rrjaturam ini mentions him by wame. It was in huis time that the Saka incursions became troublesome. Subandhu himself was acquainted with the Sakyas, for he describes them as having a partiality for red dress. (27174 $a TFTİYFETT:). Alburu speaks of the battle of Korur and the victor Vikramaditya in the 6th century A. D. If the battle of Korur (second ') was fouglit about 31+ A. D. and the victor Vikramaditya died a few years after that, the ·14 touching reference to his memory by a poet who had been his protègi in the latter half of the sixth century, will be quite in place. Thus, all the collateral evidences that throw light on Subandhu's date, will gain in coherence. In fine, we may take the period between 540-570 AD as the most probable one for the time of Subandhu From the author let us now pass to the work That the story of Vasavadattá has Vàsaradatta. long been a popular favorite is already mentionell. The popularity has passed out of Sanskrit literature itself. For Thirumangamamman, one of the Sri Vaishnava Alwars who wrote the Tamil Prabandham, mentions her by name. What attracted so much popular feeling towards her, was her character and the romantic adventures of her life. In all probability, she was an historical character whom the myth-making tendencies of that time raised into a romantic heroine. The story of Våsavadattá, as primarily given by Gunadhya and subsequently loy Somadera in his Kathrisarithrigara, is entirely different from what Subandhu has given to us. Subandhu explicitly states that his is an 319 Staaten, an altogether original Brihatkatha, i e., possessing all the sentiment and beauty of Brihatkatha but following an altogether new plan. The parrot that narrates the story, moreover, adds that it was actually witnessed by it (TC4Efla in allusion, perhaps, to the mere hearsay Brihat- ·15 The old version. katha, which all the feathered tribe had heard from the lips of Gunadhya when, according to the version of the Kathuisariths igara, he read out portions of it to the wind and birds and beasts in the lonely deserts of Vindhya's wilderness, and consigned the precious leaves of his immortal work to the Hames, stung by the indifference and neglect of the reigning monarch and the jealousy of his literary courtiers. According to the Brihatkatha, Vásavadattá was i daughter of the king of Ujjain. Her father made up his mind to give her in marriage to Vatsaraja, the fair king of Kausambi. Communications passed between the potentates concerning the match, but the haughty king of Kausambi would not consent to go to Ujjaini to receive his bride, but demanded her to be sent to him with a suitable escort But the father of Vasavadatta contrived to take Vatsa captive by means of a wooden elephant within which arned force was kept concealed, and whichi was left on the bordering wilds between their kingdoms so as to attract the attention of King Vasta famous as an A. I. Shikari. The captive prince was confined in Ujjain ; and the king wanted to learn from him a charin that he was credited to know, wherewith he was able to sublue elephants. But Vatsa's demands as to the formalities to be observed in learning it of him were too humiliating to an independent monarch like the King of Ujjain, ·16 and so he made his fair daughter the pliant disciple that Prince Vatsa wanted. With a screen between the youths the lectures began, and in course of time it ended in their mutual falling in love and their elopement. This meagre account is enough to show how much the story, as given by Subandhu, diverges from the traditionary version. In fact, there is nothing in common between the two, except the name of the heroine and the prevailing romantic sentiment. It cannot be said that Subandhu has improved upon the old account by his treatment of it. He has merely elevated it altogether into the realm of the unreal and the fantastic. Instead of being a picture of life, it has become a mere ideal phantasy. Perhaps the old romance of Aniruddha and Usha suggested (as ir modification) to him and his metaphysical mind the thought that in such a union the freaks of the Creator might be better exemplified (अहो प्रजापते रूपनिर्माणकौशलं). Two people, a fair youth and a fair mail, see and love each other in dreams: they meet, they elope, and the lady disappear's miraculously. The hero raves and resolves to kill dinself, when lo! magically the heroine appears and narrates the story of her unexpected loss and her iniraculous restoration. In all this, there is not one incident that has any resemblance to real life. Hence there is no moral value in the plot modern reader, therefore, there is little to attract in this except the form ; and the forin, too, is, to our To a ·17 discursive age, not wholy palatable If we shall have any of the romances written in Sanskrit, we would keep Kiindunhari and consign the rest to the backshelves of our library. Båna was aware of the qualities that must grace a true romance : नवोऽर्थो जातिरग्राम्या इलेषोऽक्लिष्टः स्फुटो रसः । विकटाक्षरबन्धश्च कृत्स्नमेकत्र दुष्करम् ॥ This ideal has been reachell in his Kudumbari, and Kulamburi alone, among all the numerous products vi that artificial age. Bana also has a graceful style; for lie passes as a special representative of the Pinchalı style whose characteristic is il sweet soft flow characterised by vigour (157) and elegance (Full@a:) with compounds of not more than five or six words" (6 G. KASIRANGA AYANGAK.

·No text on this page.

·श्रीगुरुभ्यो नमः । ॥ वासवदत्ता॥ करबदरसदृशमखिलं भुवनतलं यत्प्रसादतः कवयः । पश्यन्ति सूक्ष्ममतयस्सा जयति सरस्वती देवी ॥ १ ॥ प्रारिप्सितस्य ग्रन्थस्याविघ्नपरिसमाप्तये कृतं मङ्गलं शिष्यशिक्षार्थ निबध्नाति । करबदरेति॥ सूक्ष्मा अतिदुरूहार्थतत्वावधारणेऽप्यप्रतिहत- प्रसरा मतिः बुद्धिः येषां ते तादृशाः, कवयः रसवत्तरशब्दार्थसन्दर्भनिर्माण- चतुराः पण्डिताः, यस्याः, प्रसादतः अनुग्रहात् , अखिलं समग्र, भुवन- तलं जगन्मण्डल, (भुवनतलस्थं समस्तं वस्तुजातमिति यावत् ) करबद- रेण करतलकलितबदरीफलेन सदृश सम यथा तथा, पश्यन्ति जानन्ति, (अत्र दृशेर्ज्ञानसामान्यार्थकत्वम् ) सा तादृशी, देवी सरस्वती वाग्देवा, जय- ति सर्वोत्कर्षेण वर्तते । 'जि जये' अकर्मकः । अर्थान्तरन्तु । सूक्ष्म अल्पा (विवेचनशक्तिविकलेति यावत् ) तादृशी मतिः येषां ते सादृशाः, कवयः जलपक्षिणः, 'कं शिरोऽम्बुनोः' 'विविष्किरपतत्रयः' इति चामरः । यत्प्रसादतः यस्याः नद्याः प्रसादतः नैर्मल्यात् , (हेतोः) अखिलं, भुवन- तलं जलप्रदेशं, (जलावपूरितमगाधतलमित्यर्थः) 'जीवनं भुवनं वनम् ' ·२ वासवदत्ता। खिन्नोऽसि मुञ्च शैलं बिभृमो वयमिति वदत्सु शिथिलभुजः । भरभुग्नवितथबाहुषु गोपेषु हसन् हरिर्जयति ॥ २ ॥ कठिनतरदामवेष्टनलेखासन्देहदायिनो यस्य । राजन्ति वलिविभङ्गाः स पातु दामोदरो भवतः ॥ ३ ॥ इत्यमरः । कस्य जलस्य यो लवः लेश: यस्मिंस्तत् तेन दरसदृशं ईषत्सम, यद्वा कलवस्य यो दरः ईषदंशः यस्मिंस्तत् तेन सदृश (महाजलभरितम- पि हृदादिकं तद्गतजलनैर्मल्यात् परिमितजलप्रदेशमिवेत्यर्थः) रलयोर्वव- योश्चाभेद इति कविसमयविदः । पश्यन्ति । सा तादृशनैर्मल्यशैशिर्यपा- रिशुध्द्यादिना प्रसिद्धा, देवी द्युतिमती देवसम्बन्धिनी वा, सरखती तन्ना- म्नी नदी जयति । पथ्यार्या वृत्तम् । 'त्रिष्वंशकेषु पादो दळयोरायेषु दृश्यते यस्याः । पथ्येति नाम तस्याः छन्दोविद्भिस्समाख्यातम्' इति लक्षणात् । प्रकृताप्रकृतविषयकः श्लेषालंकारः ॥ खिन्नोऽसीति । हे कृष्ण, खिन्नः श्रान्तः, असि । (गिरिधरणादिति भावः) । शलं असहायेन त्वया ध्रियमाणं इमं गोवर्धनादि, मुञ्च धर्तव्यत्वेनास्मासु निक्षिप । वयं, बिभृमः धरामः । इति, गोपेषु पशुपालेषु, वदत्सु कथयत्सु सत्सु, शिथिलभुजः श्लथबाहुः, पश्चात् , तेष्वेव, भरेण पर्वतभारेण भुग्नाः कुटिलाः अत एव वितथाः व्यर्थाः बाहवः भुजाः येषां तेषु तादृशेषु सत्सु, हसन् तेषां शैलधारणविष- यकासामर्थ्याभिव्यञ्जकं हासं कुर्वन् , हरिः श्रीकृष्णः, जयति ॥ 'भरभुग्नविततबाहुषु' इत्यपि पाठः । केवलेष्टानवाप्तिरूपो विषमा- लंकारभेदः॥ पथ्यार्या वृत्तम् ॥ २॥ कठिनेति । कठिनतरं अतिनिबिडं यद्दामवेष्टनं यशोदापरि- कलितं रज्जुबन्धनं तेन जायमानाः याः रेखाः तत्सन्देहदायिनस्सन्तः,

·वासवदत्ता।
३
"
स जयति हिमकरलेखा चकास्ति यस्योमयोत्कया निहिता।
नयनप्रदीपकजलजिघृक्षया रजतशुक्तिरिव ॥ ४ ॥
भवति सुभगत्वमधिकं विस्तारितपरगुणस्य सुजनस्य ।
वहति विकासितकुमुदो द्विगुणरुचिं हिमकरोद्दयोतः ।। ५ ।।
यस्य भगवतः (संबन्धिनः) वलिविभङ्गाः कुक्षिस्थाः त्रिवलीतरङ्गाः,
राजन्ति प्रकाशन्ते । सः तादृशः, दामोदरः श्रीकृष्णः, भवतः युष्मान् , पातु
रक्षतु। दामोदरेण वामनरूपेण विष्णुना कृताः बले: वैरोचनेरसुरस्य
भङ्गाः पराजयाः इत्यप्यर्थान्तरप्रतीतिः । लेखाः देवाः तेषां असन्देह-
दायिनः इत्यपि पक्षान्तरे अर्थों वर्णनीयः। पथ्यार्या वृत्तम् । सस-
देहालंकारः। उत्प्रेक्षा च ॥३॥
स जयतीति । यस्य यत्सम्बन्धिनी, हिमकरलेखा शिरस्स्थिता
चन्द्रलेखा (की) उत्कया उत्सुकया उमया पार्वत्या, नयनप्रदीपस्य
दीपवत्प्रज्वलतो ललाटनेत्राग्नेः, यत् कजलं उपरिपुन्जीभविष्यन्ती मषी,
तस्य जिघृक्षया ग्रहणेच्छया, निहिता उपरि निक्षिप्ता, रजतशुक्तिरिव,
चकास्ति प्रकाशते । सः ईश्वरः, जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते ॥ रूपका-
नुप्राणितोत्प्रेक्षालंकारः । पथ्यार्या वृनम् ॥ ४ ॥
भवतीति । विस्तारिताः प्रख्यापिताः परेषां अन्येषां गुणाः येन
सः, तस्य सुजनस्य साधुजनस्य, सुभगत्वं सौभाग्य महिमा वा, अधिक
अपरिमितं, भवति । असूयाविरहेणान्यदीयान् गुणान् यथावदभितः प्रशं-
सतां साधूनां महिमातिशयः स्वयमेव सिध्द्यतीत्येतत्सर्वानुभवसिद्धम्
एतदेव विशेषमुखेन समर्थयते। वहतीति । विकासितानि विवस्वरतामा-
पादितानि कुमुदानि कैरवाणि येन सः, तादृशः हिमकरोद्दयोतः चन्द्रप्रका-
शः (चन्द्रिकेति यावत् ) द्विगुणरुचि पूर्वीपेक्षया अधिकतरां शोभां, वहति
बिभर्ति । अर्थान्तरन्यासालंकारः॥ पथ्यार्या वृत्तम् ॥ ५ ॥

·वासवदत्ता। विषधरतोऽप्यतिविषमः खल इति न मृषा वदन्ति विद्वांसः । यदयं न कुलद्वेषी स कुलद्वेषी पुन: पिशुनः ॥ ६ ॥ अतिमलिने कर्तव्ये भवति खलानामतीव निपुणा धीः । तिमिरे हि कौशिकानां रूपं प्रतिपद्यते चक्षुः ॥ ७ ॥ विध्वस्तपरगुणानां भवति खलानामतीव मलिनत्वम् । अन्तरितशशिरुचामपि सलिलमुचां मलिनिमाऽभ्यधिकः॥८॥ . विषधरत इति । विद्वांसः पण्डिताः, (कर्तारः) खल: दुर्जनः, विषधरतोऽपि सर्पादपि, अतिविषमः अतिक्रूरः, इति, वदन्ति कथयन्ति । एतत् न मृषा न मिथ्या । अपि तु तथ्यमेवेत्यर्थः । यत् यस्मात् , अयं सर्पः, न कुलद्रुपी न स्ववर्ग्यविद्वेषणशील:, किन्तु यः पादादिना स्वमाका- मति तमेवामर्षणो दशति । नकुलः द्वेषी शत्रुः यस्यत्यपि । सः प्रसिद्धः, पिशुनः खलः पुनः, कुलद्वेषी स्ववश्यविरोधी कुलीनद्वेषी वा । वाक्यार्थहे- तुकं काव्यलिंगं अलङ्कारः । व्यतिरेकश्च । पथ्यार्या॥ ६ ॥ अतीति। अतिमलिने अतिगर्हिते, कर्तव्ये कार्ये, (विषये) खलानां दुर्जनानां, धीः मतिः, अतीव अत्यन्तं, निपुणा समां, भवति । अत्र दृष्टान्तमाह । तिमिर इति । कोशिकानां उलूकानां, चक्षु: नेत्रं, तिमिरे अन्धकारे हि, रूप स्वविषय, प्रतिपद्यते गृह्णाति । (यद्वा रूपं विषयग्राहकसामर्थ्यरूपं स्वभाव) प्रतिपद्यते प्राप्नोति । अर्थान्त- रल्यासः। दृष्टान्तश्च ॥ पथ्यार्या ॥ विध्वस्तेति । विध्वस्ताः विनाशिताः दूषिता वा परगुणाः अन्यदीयगुणाः यैस्ते तेषां, खलानां दुर्जनानां, मलिनत्वं मालिन्यं, अतीव, भवति । दृष्टान्तमाह । अन्तरितेति । अन्तरिताः आच्छादिताः शशिरुचः चन्द्रमरीचयः यैस्ते, तादृशानामपि, सलिलमुचां वार्षिकमे- ·वासवदत्ता हस्त इव भूतिमलिनो यथा यथा लङ्घयति खलस्सुजनम् । दर्पणमिव तं कुरुते तथा तथा निर्मलच्छायम् ॥ ९ ॥ सारसवत्ता विहता न वका विलसन्ति चरति नो कङ्कः । सरसीव कीर्तिशेषं गतवति भुवि विक्रमादित्ये ।। १० ।। घानां, मलिनिमा काय, अभ्यधिक: अमितः । दृष्टान्तः । पथ्यार्या ॥ हस्त इवेति । भूत्या भस्मना मलिन: धूसरः, हस्त इव, भूल्या- उत्पत्या मलिनः (आजानकलुषहृदय इति यावत् ) खलः दुर्जनः, मुजनं साधुजनं, यथा यथा येन येन प्रकारेण, लंघयति दूषयति । तं तादृशसाधु, दर्पणमिव मुकुरमिव, तथा तथा तेन तेन प्रकारेण, निर्मलच्छायं निष्कल्मषस्वभावं, दर्पणपक्षे तु, निर्मला मलरहिता (शुद्धति यावत् ) तादृर्शी छाया कान्तिः यस्य तत् तादृशं इत्यों वर्णनीयः । कुरुते विदधाति । यथा वा मलोपहत मुकुरतलं भस्मानुलिप्तकरतल- परामृष्टं सत्स्वमलं हस्ते संक्रमय्य स्वय शुद्ध भवति । एवमेव दोषलेशा- कान्ता अपि साधवो दुर्जन<ष्यमाणाः खदोषं तेष्वेव सङ्गमय्य स्वय शुद्धा भावन्ति । इति भावः । श्लिष्टोपमा । पथ्यार्या वृत्तम् ॥ इदानी कविर्विद्वत्पक्षपातिनो धार्मिकान् भूपान् प्राक्तनाननुशो- चति । सेति । सरसि तटाक इव, विक्रमादित्ये विक्रमभूपाले, भुवि अवनो, कीर्तिशेष यशशेष, (कालधर्म इति यावत् ) (तटाकपक्षे) जलाभावेन कर्दममात्रावशेष, गतवति प्राप्ते सति, सा तादृशी, रसवत्ता वीर्यवत्ता रसिकता वा, विहता विनष्टा । नवकाः अनुकम्पायां कन् अनुकम्पा नवीनाः अतिक्षुद्राः राजानः, विलसन्ति समन्तात् प्रकाशन्ते । १.., कं, ना चरति न भक्षयति इति काकु: 'चर गतिभक्षणयोः' दुर्बलसंरक्षकस्य राज्ञो विरहे सर्वोऽपि स्वस्वबलानुगुण्येन सर्व दुर्बलं पीडयतीति भावः । सरः पक्षे तु, सारसाः जलपक्षिविशेषाः यद्वा सारसानि पद्मानि ते तानि वा अस्मिन् ·६ वासवदत्ता। अविदितगुणाऽपि सत्कविफणितिः कर्णेषु वमति मधुधाराम् । अनधिगतपरिमळापि हि हरति दृशं मालतीमाला ।। ११ ॥ गुणिनामपि निजरूपप्रतिपत्ति: परत एव सम्भवति । स्वमहिमदर्शनमक्ष्णोर्मुकुरतले जायते यस्मात् ॥ १२ ॥ , , सन्तीति सारसवत् तस्य भावः सारसवत्ता, सा, विहता नष्टा । वबयो- रभेदात् बकाः न विलसन्ति । कङ्कः लोहपृष्ठश्च, नो चरति । केचित्तु अत्र काकाऽर्थान्तरं वर्णयन्ति । यथा बका न विलसन्ति । कङ्कः नो चरति। विलसन्ति चरत्येवेत्यर्थः (मत्स्यग्रहणार्थमिति भावः) श्लिष्टोपमा। पथ्यार्या ॥ इदानी कविस्सुकविफणितीः प्रशंसति । अविदितेत्यादिना ॥ सत्क- वीनां रमणीयशब्दार्थरचनानिपुणानां कवीनां फणितिः वाक् , (प्रबन्धरू- पति यावत् ) अविदिताः अज्ञाताः गुणाः ओजःप्रसादमाधुर्यादयः यस्यास्सा तादृश्यपि, कर्णेषु श्रोतृणां सहृदयानां श्रवणपुटेषु, मधुधारां क्षीद्रधारां (तद्गतमाधुर्यसदृशमाधुर्यविशेषमित्यर्थः) वमति उद्गिरति । दृष्टान्तमाह । अनधिगतेति । मालतीमाला जातीकुसुमगुम्फिता माला, अनधिगतः अ- विदितः (अनाघ्रातः इति यावत् )परिमल: सौरभ्यं यस्यास्सा तादृश्यपि, दृशं द्रष्टृणां नेत्राणि, हरति हि स्वकीयसौन्दर्येण क्षणेन स्ववशीकरोति खलु । दृष्टान्तालंकारः। पथ्यार्या ॥ गुणिनामिति । गुणिनां रसवत्तरशब्दार्थसंघटनचातुर्यरूपगुण- शालिनामपि सहृदयानां, निजरूपप्रतिपत्तिः स्वरूपपरिज्ञानं, परत एव परस्मादेव, सम्भवति उत्पद्यते। तेन निर्गुणानां स्वरूपपरिज्ञानं पर- स्मादित्यत्र किमु वक्तव्यं । यस्मात् यतः, अक्ष्णोः चक्षुषोः स्वमहिमद- शनं स्वस्य यो महिमा विस्तारदैर्घ्यफाळफळ्यसौन्दर्यादिरूपः, तस्य ·वासवदत्ता। " सरस्वतीदत्तवरप्रसादश्चक्रे सुबन्धुस्सुजनैकबन्धुः । प्रत्यक्षरश्लेषमयप्रबन्धविन्यासवैदग्ध्यनिधिनिबन्धम् ॥ १३ ॥ अभूदभूतपूर्व: सर्वोर्वीपतिचक्रचारुचूडामणिश्रेणीशा- णकोणकषणनिर्मलीकृतचरणनखमणिः, नृसिंह इव दर्शित हिरण्यकशिपुक्षेत्रदानविस्मयः, कृष्ण इव कृतवसुदेवतर्पण:, नारायण इव सौकर्यसमासादितधरणिमण्डल:, कंसारा- तिरिव जनितयशोदानन्दसमृद्धिः, आनकदुन्दुभिरिव कृत- काव्यादरः, सागरशायीवानन्तभोगिचूडामणिमरीचिरञ्जित- दर्शनं अवलोकनं, मुकुरतले आदर्शप्रदेश एव, जायते । सर्वदर्शन- क्षमयोरपि नेत्रयोः स्वमहत्त्वदर्शनं दर्पणाधीनमेवेत्यर्थः । काव्यलिंगं॥ अर्थान्तरन्यासश्च । पथ्यार्या ॥ सरस्वतीति । सरस्वत्या वाग्देव्या (क) दत्तेन वरेण समुत्पन्नः प्रसादः प्रसन्नता यस्य सः तादृशः, (देवतानुग्रहसमुत्पन्ना- नितरसाधारणमेधाबलः इत्यर्थः, एतेन बहुगुरुसकाशाचिरपरिश्रमेण विद्यामभ्यस्य पुनःपुनर्मननपठनपाठनादिभिः अधीतविद्यादाक्य प्रय- स्यद्भयः हठात्कतिचित्पदानि समाकृष्य श्लोकनिबन्धनविडंबनामाचर- द्भयस्सामान्यकविभ्योऽस्य व्यावृत्तिरुक्ता । सुजनानां साधूनां एकबन्धुः अद्वितीयसुहृत् , किं च, अक्षरे अक्षरे प्रत्यक्षरं श्लेषमयः श्लेषप्रचुर यः प्रबन्धः तस्य विन्यासे.रचनायां यानि वैदग्ध्यानि चाल पाणि तेषा निधिः शेवधिः, सुबन्धुः तन्नामा कविः, निबन्धं वासवदत्तास्यं एत प्रबन्धं, चके । परिकरः । वृत्तं उपजातिः॥ अभूदित्यादि । चिन्तामणि म राजा अभूदिति योजना ।

·८ वासवदत्ता। , , , पादपद्मः, वरुण इवाशान्तरक्षण:, अगस्त्य इव दक्षिणाशा- प्रसाधकः, जलिनिधिरिव वाहिनीशतनायकः, समकरप्रचा- रश्च, हर इव महासेनानुगतो निवर्तितमारश्च, मेरुरिव विबुधालयो विश्वकर्माश्रयश्च । रविरिव क्षणदानप्रियः छायास- न्तापहरश्च, कुसुमकेतुरिव जनितानिरुद्धसम्पत् रतिसुखप्रद- श्च, विद्याधरोऽपि सुमनाः, धृतराष्ट्रोऽपि गुणप्रियः, क्षमानु- गतोऽपि सुधर्माश्रितः, बृहन्नळानुभावोऽप्यन्तस्सरळ:, महिषी- सम्भवोऽपि वृषोत्पादी, अतरळोऽपि महानायकः, राजा, चिन्तामणि म ।। स कीदृगित्यत आह । अभूतपूर्व इत्यादिना । पूर्व भूतः भूतपूर्वः स न भवतीत्यभूतपूर्वः, 'भूतपूर्व चरट' इति निपातनात्पूर्वशब्दस्य पर- निपातः । सर्वेषां उर्वीपतीनां राज्ञां चक्रस्य मण्डलस्य (सम्बन्धिनी) या चूडामणिश्रेणी मकुटरत्नराजिः सैव शाण: घर्षणोपलः तस्य कोण एकस्मिन् प्रदेशे कषणेन सङ्घर्षणेन निर्मलीकृताः शुद्धिमापादिताः चरण- नखमणयः पादनखररत्नानि यस्य सः तादृशः, नृसिंहः प्रह्लादाख्यभक्तरक्ष. णाय स्तम्भात्प्रादुर्भूतः कण्ठादुपरिकण्टीरवरूपधारी भगवदवतारभेदः स इव, दर्शितः हिरण्यानां मुवर्णानां कशिपूनां अन्नादीनां क्षेत्राणां सस्या- भिवृद्धिक्षमाणां भुवां च दानेन वितरणेन विस्मयः येन सः, (पक्षे) दर्शितः हिरण्यकशिपोः तन्नानोऽसुरभूपतेः क्षेत्रस्य देहस्य दानेन दार- णेन विस्मयः अद्भुतरस: येन सः, कृष्ण: वासुदेवः स इव, कृतं कल्पितं वसुभिः यागादिषु विनियुक्तैर्धनैः देवानां तर्पणं तृप्तिः येन सः (पक्षे) कृतं वसुदेवस्य तदाख्यस्य पितुः तृप्ति : येन, नारायण: विष्णुः स इव, सौक- येण अनायासेन समासादितं आक्रान्तं धरणिमण्डलं येन सः, (पक्षे) ·वासवदत्ता। ९ सूकरस्य भावः सौकर्य तेन समासादित उधृतं धरणिमण्डलं प्रलयजलधि- निमग्नभूवलयं येन सः । कंसारातिः श्रीकृष्णः स इव, जनिता उत्पादिता यशः ख्यातिः दा दानं तयोः आनन्दसमृद्धिः यस्य (पक्षे) जनिता यशोदा नन्दयोः तन्नानोः मातापित्रोः समृद्धि: येन । आनकदुन्दुभिः वसुदेवः स इव, कृतः काव्येषु रसवत्तरप्रबन्धेषु आदरः येन, यद्वा कृतकाव्येषु कविषु आदरः यस्य , (पक्षे) कृतं काव्यायाः पूतनायाः दरं त्रासः येन । सागरशायी नारायणः स इव, अनन्ताः अनेके ये भोगिन: राजानः तेषां चूडामणिमरीचिभिः शिरोरत्नप्रभाभिः रञ्जितपादपद्मः अलंकृत- चरणारविन्दः, (समृस्सिवैरपि नृपतिभिस्सेव्य इत्यर्थः) पक्षे, अनन्तः तन्नामा भोगी सर्पः । अन्यत्सुगमम् । वरुण: जलाधिदेवता, स इव, अशान्तं अविच्छिन्नं रक्षणं यस्य, (पक्ष) आशायाः पश्चिमदिशः अन्तस्य पर्यन्तभूमेः रक्षणं यस्य, अगस्त्यः मैत्रावरुणिः स इव, दक्षिणायां या आशा अर्थिनां वाञ्छा त प्रसाधकः तनिर्वर्तकः, दक्षिणानां समर्थानां आशायाः मनोरथस्य प्रसाधको वा, (पक्षे) दक्षिणाशायाः अपाच्या दिशः प्रसाधकः अलङ्का । जलनिधिः समुद्रः स इव, वाहिनीनां सेनानां शतस्य नायक: नेता, (पक्षे) वाहिनीशतस्य नदीशतस्य नायकः । समः अन्यूनाधिक: करस्य राजग्राह्यस्य भागस्य प्रचारः यस्य (पक्षे) मकराणां ग्राहाणां प्रचारेण सहितः । हरः रुद्रः स इव, महत्या सेनया अनुगतः,निवर्तितः ध्वस्तः मारयतीति मारः विघ्न. शत्रुर्वा येन (पक्षे) महा- सेनेन सुब्रह्मण्येन अनुगतः, निवर्तितः नाशितः मारः मन्मथः येन सः । मेरुः हेमाद्रिः स इव, विबुधानां पण्डितानां आलयः आवासः, तदाद- तेत्यर्थः । विश्वेषां कर्मणां आश्रयः (पक्षे) देवानामावासः, विश्वका तन्नामा देवशिल्पी तदाश्रयः । रविः सूर्यः सं इव, क्षणे, उत्सवेषु दानं धनवसनादिवितरणं प्रियं यस्य, छायया स्वदेहप्रभया सन्तापहरः दुःखापनोदकः [ एतद्देहकान्तेराह्रादजनकत्वादिति भावः ] ( पक्षे, ) क्षणदा रात्रिः तस्याः न प्रियः । नअर्थकस्य न शब्दस्य सुम्सुपेति .

·१० वासवदत्ता। , यत्र च शासति धरणिमण्डलं छलनिग्रहप्रयोगो न्या- येषु, नास्तिकता चार्वाकेषु, कण्टकयोगो योगेषु, परीवादो वीणासु, खलसंप्रयोगः शालिषु, द्विजिह्वसंगृहीति: आहि- तुण्डिकेषु, करच्छेदः कुड्मळग्रहणेषु, नेत्रोत्पाटनं मुनीनां, . समासः । छाया तन्नाम्नी स्वभार्या तस्याः सन्तापहरः । कुसुमकेतुः मद- नः स इव, जनिता उत्पादिता अनिरुद्धा अनिवारिता संपत् श्रीः यस्य, रत्या (कामतन्त्रनिपुणत्वात् ) सुखप्रदः प्रमदानामानन्दप्रदः, (पक्षे,) जनिता अनिरुद्धस्य उषापतेः सम्पत् येन, अत्र पक्षे मन्मथावतारभूतः कृष्णसूनुः प्रद्युम्न एव कुसुमकेतुशब्देन निर्दिश्यते । रतेः खपन्याः सुखप्रदश्च, । विरोधाभासेनाह । विद्याधरोऽपि देवयोनिविशेषोऽपि, मुमनाः देव इति विरोधः, परिहारस्तु, विद्याश्चतुर्दश विद्याः तासां धरः, मु शोभनं मनः यस्य सः तादृशः। धृतराष्ट्रोऽपि पाण्डोरग्रजोऽपि, गुण- प्रियः भीमसेनाप्रियः इति विरोधः, परिहारस्तु धृतराष्ट्र धृतराज्यः, गुण- प्रियः सन्धिविग्रहादिषड्गुणप्रियश्च, गुणपक्षपाती वा ।क्षमां भूमि अनु- गतः आश्रितोऽपि सुधर्मा देवसभा आश्रितः, परिहारस्तु, क्षमा शान्ति अनुगतः, सुधर्मान् शोभनान् धर्मान् आश्रितः। बृहन् महान् यो नडः तृणभेदः तस्येवानुभावो यस्य तादृशोऽपि अन्तः मध्ये सरळ: पीतद्रुः इति विरोधः । बृहनळा अर्जुन: तस्येवानुभावो यस्य, अन्तः हृदये सरळः सारळ्ययुक्तश्चेति परिहारः । महिषी सैरिभी तस्याः सम्भवो यस्य तादृशोऽपि, वृषोत्पादी वृषभोत्पादक इति विरोधः, महिष्याः कृताभिषे- कायास्सम्भवो यस्य तादृशः, मुकृतजनकश्चेति परिहारः । अतरळोऽपि हारमध्यस्थरत्नभिन्नोऽपि महानायकः महामध्यमणिरिति विरोधः, अच- ञ्चलस्वभावः, महान् नेतेति परिहारः ॥ यत्रचेति ॥ यत्र यस्मिन् चिन्तामणिनाम्नि राज्ञि, धरणिमण्डलं , , ·वासवदत्ता । ११ राजविरुद्धता पङ्कजाना, सार्वभौमयोगो दिग्गजानाम्, अग्नि- तुलाशुद्धिः सुवर्णानां, सूचीभेदो मणीनां, शूलभङ्गो युवतिनव- प्रसवेषु, दुश्शासनदर्शनं महाभारते, करपत्रविदारणं जल- जानां, परमेवं व्यवस्थितम् । भुवं, शासति रक्षति सति, छलं अभिप्रायान्तरेण प्रयुक्तस्य अर्थान्तरं परि- कल्प्य दूषणं, निग्रहः प्रतिज्ञाहान्यादिः तेषां प्रयोगः, न्यायेषु तर्कशास्त्रेषु नैतद्राज्ये इति परिसंख्या । (पक्षे) छलं कपटः निग्रहः निगडबन्धनादिः । अस्ति परलोक इति मतिर्यस्य स आस्तिकः स न भवतीति नास्तिकः तस्य भावः नास्तिकता परलोकाभावज्ञानवत्त्वं, चार्वाकेषु लोकायतिकेषु, (पक्षे) नास्तिकता दारिद्रयं । कण्टकाः रोमाञ्चाः तेषां योगः सम्बन्धः, योगेषु योगाभ्यासेषु (पक्षे) कण्टकाः क्षुद्रशत्रवः । परीवाद: वीणोपकरणवस्तु, वीणासु परिवादिनीषु, (पक्षे) परीवाद: अपवादः । खलं धान्यमर्द- नभूमिः, तत्संप्रयोगः तत्सम्बन्धः, शालिषु धान्यविशेषेषु, (पक्षे खलाः दुर्जनाः। द्विजिह्वानां सपणां संगृहीतिः संग्रहणं, आहितुण्डिकेषु अहितुण्डेन दीव्यन्तीति आहितुण्डिकाः व्याळग्राहिण: तेषु [पक्षे) द्विजिह्वाः उपजापशीलाः खलाः । करः हस्तः तेन च्छेदः, कुड्मळानां मुकुलानां ग्रहणेषु, (पक्षे) करच्छेदःराजग्राह्यबलिच्छेदः । नेत्राणां लोच- नानां उत्पाटनं उद्धरणरूपं दण्डन, मुनीनां नतु प्रजानामिति विरोधाभास- सङ्कीर्णा परिसंख्या । (पक्षे) मुनीनां दर्भाणां नेत्रोत्पाटनं मूलोत्पाटनं । राजा चन्द्रः तद्विरुद्धता, पङ्कजानां तामरसानां [पक्षे] राजा भूपरि तद्विरुद्धता । सार्वभौमेन तन्नाम्ना दिग्गजेन योग: सम्बन्धः दिग्गजानां दिशादन्तिनां सार्वभौमस्य दिग्गजेष्वन्यतमत्वात् । (पक्षे) सर्वामु भूमिषु विदितः सार्वभौमः चक्रवर्ती तेन योगः सम्बन्धः । अत्र चिन्तामाण विना न कश्चित् सार्वभौम इति भावः । अग्निना वह्निना तुलया धटया ·१२ वासवदत्ता। महावराहो गोत्रोद्धरणप्रवृत्तोऽपि करोत् । राघवः परिहरन्नपि जनकभुवं जनकभुवा सह वनं विवेश । भरतो रामे दर्शितभक्तिरपि राज्ये विराम- मकरोत् । नलस्य दमयन्त्या मिलितस्यापि पुनर्भूपरिग्रहो जातः । पृथुरपि गोत्रसमुत्सारणविस्तारितभूमण्डलः । इत्थं. नास्ति वागवसरः पूर्वतरेषु राजसु । अपि तु वचनीयतायाः । . च शुद्धिः वर्णोन्मानयोः ज्ञानं, सुवर्णानां हेम्नां (पक्षे) अग्निना वनिना तुलया जलदिव्यादिपरीक्षया च शुद्धिः पापशोधनं न प्रजानां सम्भवति। तादृशशुद्धियोग्यानामभावादिति भावः । सूर्चा लाहं छिद्रसाधनं वस्तु तया भेद: छिद्रोत्पादन खण्डनं वा, मणानां वज्रादिरत्नानां, (पक्षे) सूची कराद्यभिनयः सूचको वा तस्य भेदः यथाभावः । शूलेन उदरबाधया भङ्गः आमदनं, युवानां तरुणीनां नवप्रसवेषु नूतनप्रसूतिषु (पक्षे) शुलन आ- युधविशेषेण भङ्गः प्राणिनां वधच्छेदादिः । दुश्शासनस्य दुर्योधनानुजस्य दर्शनं निरीक्षणं, महाभारते (पक्षे) दुष्टस्य शासनस्य दुष्टशत्रोर्वा निरीक्षणं । कर: सूर्यकिरणैः पत्राणां दळानां दारणं विकासनं, जलजानां तामरसानां यद्वा करपत्रः क्रकचः दारणं जलजातां शंखानां । (पक्षे) करपत्रैः ककचः दारणं भेदनं तादृशकृरतमापराधिनामभावादिति भावः ।। अथ विरोधाभासेनाह। महावराह इति ॥ महावराहः यज्ञवराह- रूपेणावतीर्णो भगवान विष्णु: । गोत्रायाः भूमेः उद्धरणाय प्रवृत्तः गोलोद्द- कनमकरोदिति शाब्दो विरोधः । परिहारस्तु, गोत्रयाः भूमेः उद्दलनं खुरपुटः कुट्टनं इति । राघवः काकुत्स्थो रामः, जनकभुवं जानकी परिहरन्नपि, जनकभुवा जानक्या सह, वन दण्डकारण्यं, विवेश प्रविष्ट- वानिति विरोधः । जनकस्य स्वपितुः दशरथस्य भू: निवासदेशः अयो- ..

·वासवदत्ता । १३ , - स पुनरन्यो देवो न्यक्कृतसर्वीिपतिचक्रचरितः । तथा हि । स पर्वत: कटकसञ्चारिणो गन्धर्वान् दर्शितशृङ्गोन्न- तिः सुखयन्न विरराम । स हिमालयो नावश्यायोचलितो नो मायाजन्मने हितश्च । स हिमानीगिरिस्थितो वृषध्वजश्च । स सदागतिरवधूताखिलकान्तार: पावकाग्रेसरो न भोगो- थेति यावत् तां परिहरन् इति परिहारः । भरत: कैकेयीपुत्रः, रामे ज्येष्टभ्रातरि रघुनाथे, दर्शितभक्तिरपि प्रकाशितादरातिशयोऽपि, राज्ये राष्ट्र एव, विरामं रामाभावं, अकरोत् अतनोत् । इति विरोधः । परिहा- रस्तु विरामं विरक्ति । नलस्य नैषधम्य, दमयन्त्या भैम्या, मिलितस्या- पि सङ्गतस्यापि, पुनर्भू: द्विरूढा कन्या तस्याः परिग्रहः स्वीकारः, जातः उत्पन्नः । परिहारस्तु, पुनः भूयोऽपि भूपरिग्रहः पृथ्वीपरिग्रहः । पृथुर- पि वैन्योऽपि, गोत्राणां स्वगोत्रजानां समुत्सारणेन निष्कासनेन विस्तारितं विशालतामापादितं भूमण्डलं येनेति विरोधः । अतिधार्मिकत्वेन प्रसिद्धस्य पृथुचक्रवर्तिनः स्वगोत्रजबन्धुजनसमुत्सारणमित्येतदतिविरुद्धम् । परिहार- स्तु। गोत्राणां पर्वतानां समुत्सारणेन दूरतः प्रक्षेपणेन विस्तारितं वैशाल्यमा- मादितं भूमण्डल येनेति। पृथुचक्रवर्ती निजचापाग्रेणैकत्रसवीभूतान् पर्वतानु- सार्य निम्नोन्नतदेशान् समीकृत्य प्रजावासयोग्यां सस्यादिसमृद्धिसम्पन्नांच भूमिं चकारेति पौराणी कथाऽत्रानुसन्धेया। इत्थं एवंरीत्या, पूर्वतरेषु राजमु प्राक्तनमहीपालघु, वागवसरः वचनावकाशः, नास्ति । अपि तु, वचनीय- तायाः निन्दायाः अवकाशः ॥ स पुनरिति ॥ न्यक्कृतं तिरस्कृतं सर्वेषां समग्राण रवींपताना राज्ञां चरितं येन तादृशः, सः देवः अन्य एव विलक्षण एवेति मेकाति- शयोक्तिः । पुनः श्लेषेणाह । स इत्यादिना । सः राजा, पर्वतः अद्रिः दर्शिता प्रकाशिता शृङ्गाणां शिखराणां उन्नतिः औनत्यं येन सः तादृशः, कटकेषु ·वासवदत्ता। त्सुकः सुमनोहरश्च । स रत्नाकरोऽनतिमयोऽगाधः समयादो नोद्रोको विस्मयः सदा हिमकराशयोऽमृतमयः सत्पात्रस्तस्या- चलो न क्रोधो महानदीन: समुद्रश्च । स क्षणदानन्दकरः कुमुदवनैकबन्धुः सकलकलाकुलगृहं न तारातिबलश्चन्द्रश्च । स मित्रोदयहेतुः काञ्चन शोभा बिभ्रदचलाधिकलक्ष्मीः सुमेरुः । : नितम्बेघु “कटकोऽस्त्री नितम्बोऽद्रेः इत्यमरः । सञ्चारिणः सञ्चरण- शीलान् , गन्धर्वान् , हाहाहूहूप्रभृतीन् देवयोनिविशेषान् । सुखयन् सौख्य- युक्तान् कुर्वन् , न विरराम न विरतिमासादितवान् । सर्वदा असुखयदित्य- र्थः । (पक्षे) सः, पर्वतः उत्सववान् “तप्पर्वमरुद्भया" इति वार्तिकेन मत्वर्थीयस्तप । कटकं सैन्यं तत्र सञ्चारिणः, गन्धर्वान् अश्वान् ‘वाजि- वाहार्वगन्धर्वहयसैन्धवसप्तयः' इत्यमरः । मुखयन् राज्याङ्गभूतबलप्रधा- नत्वेन पोषयन् । दर्शिते शृङ्गं प्राधान्यं उन्नतिः उत्कर्षश्च येन तादृशः इति च । सव्यतिरेकं तमाह स इत्यादिना । सः, हिमालयः तदाख्यः पर्वतराजः, तादृशोऽपि, न अवश्यायस्य नीहारस्य उच्चलितं उपरितनदेश- सञ्चरणं यस्येति विरोधः । उमायाः पार्वत्याः जन्मने उत्पत्तये नो हितश्च । (पक्षे) सः मायाः लक्ष्म्याः आलयः आवासभूतो हि । हिः प्रसिद्धी । अवश्यायेन गर्वेण नोच्चलितः नान्यथाभावं गतः । मायायाः कपटस्य जन्मने नो हितश्च । शुद्धश्लेषमाह । स इत्यादिना । सः हिमानी हिमसं- हतिः तदाक्रान्तो गिरिः हिमानीगिरिः हिमवत्पर्वतः तत्र स्थितः, वृष- ध्वजः शिवः (पक्षे) सः, मानी चित्तसमुन्नतियुक्तः । गिरि सूनृतवाचि, स्थितः प्रतिष्टितः । वृषं सुकृतं तदेव ध्वजः प्रधानं यस्य । असौ सदागतिः वातः 'मातरिश्वा सदागतिः'। इत्यमरः । अवधूतानि कम्पितानि अखि- लानि समग्राणि कान्ताराणि महावनानि येन सः तादृशः। पावकस्य अग्नेः अग्रे. , ·वासवदत्ता। सरः पुरोयायी, नभोगेषु मेघेषु उत्सुकः, सुमनसां पुष्पाणां हरः अपहर्ता । (पक्षे)सतांसाधूनां आगतिः आगमनं यस्य तादृशः, अवधूताः दूरीकृताः का- न्ताराः दुर्गमार्गाः दुर्भिक्षा वा येन सः, पावकानां पवित्रवस्तूनां अग्रेसरः प्राथमिकः, तथा च मनुः । 'अग्निचित्कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः । दृष्टमात्राः पुनन्त्येते तस्मात्पश्येत नित्यशः ॥' इति । पावकानां सदाचा- राणां अग्रेसर इति वा । भोगेषु विषयसुखेषु, स्रक्चन्दनादिषु नोत्सुकः यद्वा नभोगेषु देवेषु उत्सुकः । सुमनसः पण्डितान् हरति दानमाना- दिना वशीकरोतीति मुमनोहरः । सः, रत्नाकरः रत्नानां उत्तमवस्तूनां आकरः खनिः तद्वदुत्पत्तिस्थानं, आस्पदं वा । 'जाती जाती यदुत्कृष्टं तद्रनमिति कथ्यते' इति वचनात् । सर्वोत्तमहस्त्यश्वरथशिबिकाभूषणादीनां प्रमदारत्नानाश्चास्पदीभूत इत्यर्थः । (पक्षे) मुक्ताप्रवाळमाणिक्यादिमणीनां आकरः, नतिःनमस्कारःनतिमयो न भवतीति अनतिमयः यं कञ्चिदपि न नम- तीत्यर्थः । (पक्षे) न विद्यन्ते तिमयाः मत्स्यविशेषाः यत्रेति अतिमयः स न भवतीति अनतिमयः तिमययुक्त एवेत्यर्थः । अनेनैव प्रयोगेणोह्यते तिमिश- ब्दपर्यायस्तिमयशब्दोऽप्यस्तीति । अगाधः गम्भीरः, उभयत्र समानमे- तत् । मर्यादा शास्त्रमर्यादा तत्सहितः समर्यादः (पक्षे) कूलदेशवान् । उद्रोकः उद्गतो दोषः सः न विद्यते अस्येति नोद्रोकः (पक्षे) रोको जल- जन्तुविशेषः, उत्सृष्टरोको न भवतीति नोद्रोकः सरोक इत्यर्थः । स्मयः गर्वः विगतस्मयः विस्मयः (पक्षे) आश्चर्यभूतः । सदाः दानसहितः हिमकराशयः चन्द्रवदतिशीतलहृदयः (पक्षे) सदा अहीनां सर्पाणां मकराणां मत्स्या- नाञ्च आशयः स्थानं, अमृतं हृद्यं वचः तत्प्रचुरः अमृतमयः (पक्षे) जल- मयः । सत् विद्यमानं पात्र योग्यपुरुषः यस्य (पक्षे) सत् शोभन पाने कूलद्वयमध्यं यस्य । ‘पात्रन्तु भाजने योग्ये वित्ते कूलद्वयान्तरे । ' इति कोशः । सत्पोत इत्यपि क्वचित्पाठः । अर्थस्तु प्रकृते सत्पुत्रः (पक्षे) सन् सुन्दरः पोतः यानपात्रं यस्य सः। तस्य अचलो न क्रोधः कोपः अचलो ·वासवदत्ता। यस्य च रिपुवर्ग: सदा पार्थोऽपि न महाभारतरण- योग्यः, भीष्मोऽप्यशान्तनवे हितः, सानुचरोऽपि न गोत्र- अचल: पर्वतः न भवति । चल एव । न स्थायीत्यर्थः । (पक्षे) तस्य सागरस्य अधः : नक्र: कुम्मीरः उभावपि स्तः । सः महान् अदीन: अकृपणः (पक्षे) महानदीनां गङ्गाप्रभृतीनां इनः प्रभुः । मुद्रया राजचिह्नन सहितः समुद्रः (पक्षे) अर्णवः। सः राजा, चन्द्र इव इन्दुरिव, क्षण: उत्सवः क्षण उद्धर्षो मह उद्धव उत्सवः।' इत्यमरः। तं ददति दिशन्तीति क्षणदाः हिताचरणेन स्वहृदयानन्दकरा इति यावत् । तेषां आनन्दकर: सुखोत्पादकः। कोः पृथि- व्याः मुदा प्रीत्या यदवनं रक्षणं तेन बन्धुरिव बन्धुः, सकलकलानां गीत- वादित्रादिचतुष्पष्टिकलानां कुलगृह वासभवनं, यद्वा कलानां कुलं समूहः तस्य गृहं विहारसदनं । नतं पराजितत्वात् पादपतितं अरातीनां शत्रूणां बलं सैन्यं, यस्मिन् , यद्वा नत अधःकृतं अरातीनां बलं पराक्रमः येन । (पक्षे) क्षणदा रात्रिः तस्यां आनन्दकरः, कुमुदवनानि कैरवकाननानि तेषां बन्धुः । सकलानां कलानां षोडशकलानां कुलस्य गृहं निवासदेशः । न, ताराणि नक्षत्राणि अतिबलानि यस्मात् एतदपेक्षया अल्पतेजस्कत्वादि- ति भावः । यद्वा ताराभिर्नातिकान्तबल: । मुमेहः हेमाद्रिः स इव, मित्रोदये सुहृदभ्युदये हेतुः, कांचन अन्यादृशी शोभा प्रभां बिभ्रत् वहन् , अचला स्थिरा अधिका अमिता लक्ष्मीः सम्पत् यस्य सः । (पक्षे) मित्रस्य सूर्यस्य उदये हेतुः । महामेरुशिखरप्रतिष्ठितशिंशुमाराख्यज्योतिश्चक्रारूढानि सूर्या- दिज्मोतीषि तत्पर्वतं प्रदक्षिणीकुर्वाणान्युदयास्तमये लभन्त इति विष्णु- पुराणे । काञ्चनशोभा सौवर्णकान्ति तत्पर्वतस्य काञ्चनमयत्वात् । बिभ्रत् , अचलेभ्यः पर्वतान्तरेभ्यः अधिका लक्ष्मीः शोभा यस्य सः । यस्य चेत्यादि । यस्य राज्ञः, (सम्बन्धी) रिपुवर्गः शत्रुसमूहः, सदा, पार्थोऽपि अर्जुनोऽपि, न महाभारतरणस्य कौरवयुद्धनिर्वहणस्य ·वासवदत्ता। भूषितः। स विशङ्कुरपि न नाक्षत्रपथच्युतः, शङ्करोऽपि न विषा- दी, पावकोऽपि न कृष्णवा, नाश्रयाशो, न दहनश्च । नान्तक । योग्यो भवतीति विरोधः । अपार्थः नष्टधनः गळितविभवो वा, महा- भारस्य कार्यभारस्य तरणयोग्यो न भवतीति परिहारः । भीष्मः देव. व्रतः सोऽपि, शन्तनु: भीष्मपिता तस्येदं शान्तनवं “तस्येदम्” इत्यण् । तादृशं ईहितं चेष्टितं प्रेमा वा तद्यस्य न भवति स तथेति विरोधः। परि- हारस्तु, भीष्मः भयङ्करः, अशान्ताः शान्तिरहिताः तेषां यो नवः स्तुतिः तस्मिन् हितः । सानौ प्रस्थदेशे चरति सञ्चरतीति सानुचरः तादृशोऽपि, गोत्रभुवि पर्वतभूम्यां नोषितः इति विरोधः । सानुचरः सेवकसहितः, गोत्रं कुलं तेन न भूषितः इति परिहारः । स त्रिशंकुरपीति ॥ शङ्कः शक्तिः “शङ्कुश्शक्तित्रये स्थाणी" इति कोशः। त्रयः शङ्कवः प्रभवादयः शक्तयः यस्य स तथा । यद्वा त्रिषु लोकेषु शं सुखं कुः पृथिवी कालत्रयेऽपि सुखिता पृथिवी यस्य स तथा । पक्षे त्रिशङ्कुर्नाम इक्ष्वाकुकुलजः कश्चिद्राजा । न नाक्षत्रपथच्युत इति ॥ क्षत्रस्य पन्थाः क्षत्रपथः तस्माच्च्युतः भ्रष्टः क्षत्रपथच्युतः स नभव. तीति अक्षत्रपथच्युतः क्षत्रपथवर्ती, स न भवति नाक्षत्रपथच्युतः, स न भवति ननाक्षत्रपथच्युतः । क्षत्रपथस्थित इत्यर्थः । पक्षे नाक्षत्रपथः आकाशं तस्मानच्युत इति विरोधः । शंकरोपीत्यादि ॥ मङ्गळं करोतीति शङ्करः पक्षे शङ्करः रुद्रः, न विषादी न विषादयुक्तो पक्षे, विषं गरळं अत्ति भक्षयतीति विषादी स न भवतीति विरोधः । पावकः पवित्रः, पक्षे, पावकः अमिः, कृष्णाः . भवति ।

·वासवदत्ता। " इवाकस्मादपहृतजीवनः, न राहुरिव मित्रमण्डलग्रहणसंवर्धित- रुचिः, न नळ इव कलिविजितविग्रहः, न चक्रीव सृगाल- वधस्तुतिसमुल्लसितः । नन्दगोप इव यशोदयान्वितः, जरा- सन्ध इव घटितसन्धिविग्रहः, भार्गव इव सदानभोगः, दश- मलिनाः तेषां वर्त्म मार्गः तद्यस्य न भवति स तथा । पक्षे, कृष्णवर्मा नीलमार्गगामी न भवतीति विरोधः । नाश्रयाशः आश्रयभक्षको न भव- ति, न दहनश्च न परोपतापकारी, पक्षे, आश्रयान् तृणकाष्टादीन् नाइनुते न व्याप्नोति, न दहनश्च न भस्मीकरणशक्तियुक्तश्चेति विरोधः । अन्तक: मृत्युः स इव, अकस्मात् अकाण्डे, अपहृतं जीवनं वर्तनं वृत्तिवर्तन- जीवने' इत्यमरः । पक्षे, प्राणाः। राहुः सैहिकेयः स इव, मित्राणां सुहृदां मण्डलं निवासदेशः तस्य ग्रहणे आस्कन्दने संवर्धिता रुचिः वाञ्छा यस्य न भवति स तथा, पक्षे, मित्रमण्डलं सूर्यबिम्बं तस्य ग्रहणेन संवर्धिता नाशिता रुचिः दीप्तिः यस्य स तथा । नळ: नैषधः स इव, कलिना युद्धेन ‘स- म्प्रहाराभिसन्तापकलिसस्फोटसंयुगाः' इति कोशः । विजितः निधूतः विग्रहः विरोधः यस्य स तथा। शत्रूणामभावात् । पक्षे कलिना कलि- पुरुषेण विजितः विग्रहः शरीरं यस्य स तथा । चक्री विष्णुः स इव, मृगालानां क्षुद्राणां दुष्टानां वा वधः हननं ननिबन्धनया स्तुत्या स्तोत्रेण न समुल्लसितः । पक्षे सृगाल: तन्नामा दैत्यः । नन्दगोपः श्रीकृष्णेन भगवता पितृत्वेन भावितः बजाध्यक्षः, स इव, यशः कीर्तिः दया कृपा ताभ्यां अन्वितः, पक्षे, यशोदया तन्नाम्न्या पत्न्या अन्वितः । जरासन्धः मगधदेशाधिपः स इव, घटितो आनुकूल्येन योजिती सन्धिविग्रही गुणौ येन सः । पक्षे, घटितः सन्धिः सन्धानं यस्य तादृशः विग्रहः शरीरं यस्य सः । भार्गवः शुक्रः उशना भार्गवः कविः' इत्यमरः । स इव' “ :

·वासवदत्ता। १९ रथ इव सुमित्रोपेतः सुमन्त्राधिष्ठितश्च, दिलीप इव सुद- क्षिणान्वित: रक्षितगुश्च, राम इव जनितकुशलवयोरूपो- च्छ्रायः ॥ तस्य च राज्ञः पारिजात इवाश्रितनन्दन:, हिमालय इव , , दानभोगाभ्यां सहितः सदानभोग: “वोपसर्जनस्य" इत्यनेन सहशब्दस्य पाक्षिकस्सादेशः । पक्षे, सदा अनारतं, नभोगः आकाशगामी, दशरथः अजमहाराजतनयः, स इव सुमित्रैः शोभनैस्मुहृद्भिः उपेतः, पक्षे, सुमि- त्रया देव्या उपेतः । सुमन्त्रः शोभनो मन्त्रः तेनाधिष्ठितः । पक्षे, सुमन्त्रेण तन्नाम्ना सारथिना अधिष्ठितश्च । दिलीपः अजमहाराजपिता, स इव, सुदक्षिणाः शोभनाः पण्डिताः तैरन्वितः, रक्षिता गौः भूमिः येन सः । पक्षे, सुदक्षिणया देव्या अन्वितः, रक्षिता गौः वसिष्ठनन्दिनी येन सः । रामः दाशरथिः स इव, जनितः कुशलेन शोभनन वयसा रूपस्य उच्छ्रायः महत्त्वं यस्य स तथा, यद्वा कुशलं वयः रूपञ्च तयोरुच्छ्रायः यस्य स तथा । पक्षे, जनितो कुशलवौ पुत्रौ ताभ्यां यः यातः जनि- तकुशलवयः 'या' प्रापणे “ आतोऽनुपसर्गे कः” इति कः । उरुर्महान् , उपोच्छ्रायः उच्छ्रायः यस्य स तथा । तस्यचेति । तस्य च राज्ञः कन्दर्पकेतु म तनयोऽभूदिति योजना कीदृश इत्यत आह । पारिजात इवेत्यादिना । पारिजातः तन्नामा देवतांव. शेषः स इव, आश्रितानां नन्दनः प्रीतिकरः, पक्षे, आश्रितं नन्दनं इन्द्रोद्यान येन सः । हिमालयः हिमवान् स इव, जनितं उत्पादितं शिव कल्याण ·वासवदत्ता। , जनितशिवः, मन्दर इव भोगिभोगाङ्कितः, कैलास इव महे- श्वरोपभुक्तकोटि:, मधुरिव नानारामानन्दकरः, क्षीरोदमथ- नोद्यतमन्दर इव मुखरितभुवन:, रागराज इवोल्लसितरतिः, ईशानभूतिसञ्चय इव सन्ध्योच्चलितः, शरन्मेघ इवावदातह- दय: विष्णुपदावलम्बी च, पार्थ इव समरसाहसोचितः, कंस- यस्य सः, येनेति वा । पक्षे, जनिता शिवा भवानी येन । मन्दरः मन्था- नाचल: स इव, भोगिभोगै: राजभोगैः अङ्कितः । पक्षे, भोगी सर्पः तस्य भोगेन शरीरेण अङ्कितः । कैलासः राजताद्रिः स इव, महद्भिः ईश्वरैः स्वामिभिः उपभुक्ता अनुभूता कोटि: उत्कर्षः यस्य, पक्षे, महेश्वरेण रुद्रेण उपभुक्ता अनुभूता कोटिः शृङ्गदेशः यस्य । मधुः वसन्त इव, नानारामाः बहुविधस्त्रियः तासामानन्दकरः, पक्षे, नाना आरामाणि उपवनानि तेः तेषां वा आनन्दकरः । क्षारोदस्य दुग्धाब्धेः मथने लोडने उद्यतः सन्नद्धः यः मन्दरः स इव, मुखरितं जयघोषेण वाचालितं भुवनं यस्य । पक्षे, मुखरितं भुवनं जलं (तत्स्थानीयं क्षीरमिति यावत्) येन । रागराजः कामः, स इव, उल्लासिता उज्ज्वला रतिः क्रीडा आश्रितविषयकः प्रेमा वा यस्य सः । पक्षे, उल्लसिता, रतिः तदाख्या पत्नी यस्य । ईशानस्य रुद्रस्य, भूतिसञ्चय इव भस्मस्तोम इव, सन्धिः षड्गुणानां प्रथमः तत्र आ सम- न्तात् उच्चलितः उद्युक्तः । पक्षे, सन्ध्यायां सायंसन्ध्यायां उच्चलितः । (तस्या नटनसमयत्वादिति भावः) शरन्मेघ इव शरत्कालिकजीमूत इव, अवदातं निर्मलं हृदयं यस्य सः । पक्षे, अवदातं जलाभावात् निर्मलं हृदयं मध्यदेशः यस्य सः। विष्णुपदावलम्बी च विष्णुभक्त इत्यर्थः । पक्षे, विष्णु- पदं आकाशं तदवलम्बी । पार्थः अर्जुनः स इव, समरसाः समगुणाः तैः ..

·वासवदत्ता। २१ " इव कुवलयापीडभूषणः, तार्क्ष्य इव सुमुखनन्दनः, विष्णु- रिव क्रोडीकृतसुतनुः, शान्तनव इव स्ववशकालधर्मः, को- रवव्यूह इव सुशर्माधिष्ठितः, जलधरसमय इव विमलत- ईषद्धसः आहसः क्रीडावा “आहसो विजयः क्रीडा” इति कोशः । पक्षे समरं युद्धं तत्र यत्साहसं अनिरूप्यैव सद्यःक्रिया, तत्र उचितः योग्यः । कंसः उग्रसेनसुतः मधुराधिपतिः स इव, कुवलय नीलोत्पलं तद्रूपः यः आपीड: शिरोऽलङ्कारः स एव भूषणं यस्य । पक्षे, कुवलयापीडः इति कंसगजस्य नाम, सः भूषणं यस्य सः । तायः गरुडः स इव, सुमुखान् पण्डितान् नन्दयति दानमानादिना आह्लादयतीति सुमुखनन्दनः, पक्षे सुमुखः सुमुखाख्यः नन्दनः पुत्रः यस्य सः । विष्णुः श्रियःपतिः स इव, कोडीकृता वशीकृता आलिङ्गिता वा सुतनुः शोभनाङ्गी महिषी येन सः । पक्षे कोडीकृता वराहीकृता सुतनुः शोभनं शरीरं येन सः । शान्त- नवः भीष्मः स इव, स्ववश: स्वाधीनः कालधर्मः कालगुणः येन सः । 'राजा कालस्य कारणम्” इति वचनात् । पक्षे स्ववशः स्वायत्तः काल- धर्मः : पञ्चता यस्य सः । 'स्यात्पञ्चता कालधर्मो दिष्टान्तः प्रलयोऽत्ययः' इति कोशः । कौरवाः दुर्योधनादयः तेषां व्यूहः सेनाविन्यासः स इव, शोभनं शर्म सुखं 'शर्मसातसुखानि च' इत्यमरः । पक्षे सुशर्मा त्रिग- तदेशीयो राजा तेन अधिष्ठितः । जलधरसमयः वर्षाकाल: स इव, विम. लया निर्मलया तीक्ष्णयेति यावत् । तरवारिधारया खड्गाग्रेण त्रासित्ता भीतिमापादितानि राजहंसानां राजश्रेष्टानां मण्डलानि समूहाः येन सः। पक्षे, विमलतराभिः वारिधाराभिः जलधाराभिः त्रासितं भीति आपादितं राजहंसानां मराळानां मण्डलं येन सः । वर्षासमये हंसाः क- ·२२ वासवदत्ता। रवारिधारावासितराजहंसमण्डल:, सुबाहुरपि रामानन्द- करः, समदृष्टिरपि महेश्वरः, मुक्तामयोऽप्यतरळमध्य:, वंश- दीपोऽप्यक्षतदशः, तनयोऽभूत्कन्दर्पकेतुर्नाम ।। येन चन्द्रेणेव सकलकलाकुलगृहेण शर्वरीतिहारिणा कैरवविबन्धुना प्रसाधिताशेन विलोकिता जलधय इव समुल्ल- लुषजलास्वादनसन्त्रस्तास्सन्तो मानसमाश्रयन्तीति प्रसिद्धिः । सुबाहुः विश्वामित्रयज्ञविघाती रामशत्रुः कश्चन राक्षसः सोऽपि, रामस्य राघवस्य आनन्दकरः मुखोत्पादक इति विरोधाभासः । प्रकृतार्थस्तु, शोभनी बाह करी यस्य सः तादृशः । रामाणां मुन्दरीणां आनन्दकरः । समदृष्टिः युग्मदृष्टि- रपि महेश्वरः इति विरोधाभासः । महेश्वरेण विषमदृष्टिना किल भाव्यं । प्रकृतार्थस्तु, समदृष्टिः शत्रुमित्रोदासीनेषु सर्वत्र समः न प्राकृतवदेकत्र पक्षपातीति भावः । महांश्चासावीश्वरश्च महेश्वरः । मुक्तामयोऽपि मौ- क्तिकहारोऽपि, तरळ: हारमध्यगो रत्नविशेषः तद्रहित इति विरोधः । मुक्ताहारस्य तरळशून्यत्वं विरुद्धम् । प्रकृते । मुक्तामयः नीरोगः, अतरळं अचञ्चलं मध्य हृदयं यस्य सः । वंशः वेणु: स्थूणोपरिस्थितदारु वा, तत्र- स्थो दीपः वशदीपः, सोऽपि, अक्षता अहता दशा वर्तिः यस्य सः ता- दृश इति विरोधः । प्रकृते, वंशदीपः कुलप्रकाशकः, अक्षता क्षतिरहिता दशा अवस्था यस्य सः । येन चन्द्रेणेवेत्यादि ॥ चन्द्रेणेव सुधांशुनेव स्थितेन येन, विलोकिताः निरीक्षिताः, सन्तः साधवः जलधय इव, परां ऋद्धिं, आपुः इति योजना। तमेवाह । सकलेत्यादिना । सकलानां समग्राणां कलानां ·वासवदत्ता। सितगोत्रास्सुदूरपरिवर्धितजीवनाः प्रसन्नसत्वास्सन्तः पराम- द्धिमवापुः। यस्य जनितानिरुद्धलीलस्य रतिप्रियस्य कुसुमशरास- नस्य मकरकेतोरिव दर्शनेन वनिताजनस्य हृदयमुल्ललास । विद्यानां कुलगृहेण निवासभवनेन । पक्षे, सकलानां कलानां तेजोमय- भागानां यत् कुलं समूहः तस्य गृहेण निवासस्थानेन । शर्वः परमेश्वरः नस्य रीतिः चेष्टा स्वभावो वा तद्धारिणा तत् स्वीकुर्वता, पक्षे, शर्वरी रात्रिः तस्यां विद्यमाना या ईतिः उपद्रवः अन्धकारव्याप्तिलक्षण: तां हरति नाशयतीति तादृशेन । कैरवाः पिशुनाः तेषां विबन्धुना शत्रुणा (पक्षे) कैरवाणां कुमुदानां विशेषेण बन्धुना, प्रसाधिताः प्रकर्षेण साधि- ताः आशाः अर्थिनां वाञ्छाः येन सः तेन । पक्षे । प्रसाधिताः अलंकृताः आशाः दिशः येन तेन । समुल्लसितं सम्यक्प्रकाशितं गोत्रं कुलं येषां ते तादृशाः । पक्षे, समुल्लासिता गोत्रा भूमिः गोत्राः पर्वता वा यैस्ते तादृशाः, सुदूरं अत्यर्थ वर्धितं आभिवृद्धि प्रापितं जीवनं वृत्तिः येषां ते। पक्षे, सुदूरवर्धितजलाः । प्रसन्नं प्रसादयुक्तं सत्वं चित्तं येषां ते । पक्षे. प्रसन्नानि अभिव्यक्तानि हृष्टानि वा सत्वानि जलजन्तवः येषु ते । यस्यति ॥ मकरकेतोरिव मन्मथस्येव यस्य, दर्शनेन अवलोक- नेन, वनिताजनस्य प्रमदाजनस्य, हृदयं मनः, उल्ललास विचकास । यस्य किंभूतस्येत्यत आह । जनितेत्यादिना । जनिताः उत्पादिताः उनि- रुद्धाः अप्रतिषिद्धाः लालाः विलासाः यस्य तादृशस्य । पले, जनित. यः अनिरुद्धः तस्य लीला शोभा यस्य स तथा । रतिः क्रीडा पिया इष्टा यस्य तस्य (पक्षे) रतिप्रियस्य रतिदेवीवल्लभस्य । कुसुमशरस्य मन्मथ- स्येव असनं कान्तिः यस्य तस्य (पक्षे) कुसुममेव शरासनं धनुः यस्य तस्य ५ , ·वासवदत्ता यस्मै चानुगतदक्षिणसदागतये नेत्रश्रुतिसुखप्रदाय को- मलकोकिलरुताय विकसितपल्लवाय कृतकान्तारतरङ्गाय सु- रभिसुमनोभिरामाय सर्वसुलभपद्माय विस्तृतकनकसम्पदे अतिक्रान्तदमनकाय वसन्तायवोपवनलता इवोत्कलिका यस्मै चेत्यादि । वसन्ताय मधुमासाय, उपवनलता इव, प्रम- दबनवीरुध इव, यस्मै तरुण्यः युवतयः, स्पृहयांचाः अभिलेषुः। किम्भू- तायेत्यत आह । अनुगतेत्यादिना । अनुगताः भक्ताः दक्षिणाः सरळाः मन्तः पण्डिताः तेषांआगतिः आगमनं यस्य तस्मै । पक्षे अनुगतः प्राप्तः दक्षिणसदागतिः मलयवातः यं सः तस्मै । नेत्रयोः, श्रुत्योः श्रोत्रयोः, सुखप्र- दाय सौख्यकराय। पक्षे । नेत्रश्रुतिः सर्पः तस्य सुखप्रदाय, तस्य सौरभ- प्रियत्वात् वाताशनत्वाद्वा। कोमलं मनोझं कोकिलस्य परभृतस्य रुतं शब्द इव शब्दः यस्य तस्मै । पक्षे, कोमलानि कोकिलरुतानि यस्मिन् तस्मै । विकसिताः : हृष्टाः पछवाः विटाः यत्र तस्मै। पक्षे, विकसिताः पल्लवाः किस- लयानि यस्मिन् तस्मै । कान्तायाः रतं कान्तारत तस्मिन् रङ्गः सक्तिः कृतः कान्तारतरङ्गः येन सः तस्मै । पक्षे, कान्तारं वनं तस्य तरङ्गः उच्चावच- भावः सः कृतो येन तस्मै । सुरभिः श्रेष्ठः । श्रेष्टे तु निगद्यते सुरभिः' इति काशः। मुमनाः पण्डितः अभिरामः सुन्दरश्च तस्मै । (पक्षे) सुर- भयः गन्धयुक्ताः सुमनसः पुष्पाणि ताभिः अभिरामाय । सर्वेषां सुलभा मुखेन लब्धुं शक्या पद्मा श्रीः यस्य तस्मै । पक्षे, सर्वसुलभानि पद्मानि तामरसानि यस्मिन् । विस्तृता विस्तारमासादिता (अमितेति यावत् ) तादृशी कनकसंपत् स्वर्णसमृद्धिः यस्य तस्मै । पक्षे, विस्तृता कनक- संपत् दुत्तूरसमृद्धिः येन तस्मै । 'उन्मत्तः कितवो धूर्ती दुत्तूरः काञ्चना- हयः' इति कोशः। दमयन्तीति दमनकाः शत्रवः, अतिक्रान्ताः आभि- .. .

·वासवदत्ता। २५ , सहस्रसंकुला भ्रमरसङ्गताः प्रवाळहारिण्यो विलसद्वयसस्त- रुण्यः स्पृहयांचक्रुः । यस्य च, समरभुवि, भुजदण्डेन कोदण्डं, कोदण्डेन बाणाः, बाणैररिशिरः, अरिशिरसा भूमण्डलं, भूमण्डले- नानुभूतपूर्वनायकस्मरणं, स्मरणेन च कीर्तिः, कीर्त्या च सप्त सागराः, सागरैः कृतयुगादिराजस्मरणं, स्मरणेन स्थैर्य, स्थैर्येण प्रतिक्षणमाश्चर्यमासादितम् । भूताः दमनकाः शत्रवो येन । पक्षे। अतिक्रान्ताः अतिशयिताः दमन- काः तदाख्याः सुरभिललताविशेषाः यस्मिन् तस्मै । उत्कलिकानां उत्क- ण्ठानां "उत्कण्ठोत्कालके समे” इत्यमरः । सहस्रेण सङ्कुलाः व्याप्ताः । पक्षे, उद्गताः कलिकाः कोरकाः तासां सहस्रेण सङ्कुलाः । भ्रमराः काम- काः तैस्सङ्गताः, यद्वा भ्रमेषु विभ्रमेषु रसं रुचिं गताः प्राप्ताः । पक्षे, भ्रमराः अळयः । प्रकृष्टैः वालै· कुन्तलैः हारिण्यः मनोहराः । “चिकुरः कुन्तलो वाल:' इत्यमरः। पक्षे, प्रवालैः किसलयैः हारिण्यः मनोहराः । विलसत् भासमानं वयः तारुण्यलक्षणं यासान्ताः । पक्षे, विलसन्ति वयांसि पक्षिणः यासु ताः तादृश्यः। यस्मै स्पृहयांचक्रुः इत्यत्र “स्पृहेरी- प्सितः" इत्यनेन सम्प्रदानत्वम् । यस्यचेत्यादि ॥ यस्य समरभुवि युद्धभूमौ, भुजदण्डेन, यस्ये- त्यत्रापि सम्बध्यते । कोदण्डं शरासनं, आसादितम् आश्रितम् । कोदण्डेन बाणाः शराः आसादिताः । बाणै: अरिशिरः (जात्येकवचनम् ) । शिरांसि, आसादितम् । अन्यत् स्पष्टम् । आसादितमित्यत्र "नपुसकमनपुं. सकेनैकवचास्यान्यतरस्याम्” इत्यनेन नपुंसकैकशेषः। मालादीपकाल- कारः॥

·२६ वासवदत्ता। यस्य च प्रतापानलदग्धदयितानां रिपुसुन्दरीणां कर- तलरचितताडनभीतैरिव मुक्ताहारैः पयोधरपरिसरा मुक्ताः । यस्य च निशितनाराचजझरितमत्तमातङ्गकुम्भस्थलवि- गलितमुक्ताफलदन्तुरितपरिसरे. तरत्पत्ररथे रक्तवारिसमुड्डी- यमानद्विरदपदकच्छपे विलसदुत्पलपुण्डरीके वाहिनीशत- यस्यचेत्यादि ॥ यस्य कन्दपंकेतोः, प्रतापः प्रतिपक्षसन्ताप- नशक्तिः स एव अनल: अग्निः तेन दग्धाः भस्मीकृताः दयिताः वल्लभाः यासां ताः तादृशीनां, रिपुसुन्दरीणां शत्रुस्त्राणां, करतलेन रचितं यत्ता- डनं तस्मात् भीतैरिवेत्युत्प्रेक्षा । हारः मौक्तिकसरै, पयोधरपरिसराः स्तनसमीपदेशाः, मुक्ताः त्यत्ताः । यस्यचेत्यादि ॥ यस्य, खड्गः, समरशिरसि आयोधनाप्रभूमो, रराज दिदीप इति सम्बन्धः । समरशिरसि कीदृश इत्यत आह, निशि- तेत्यादिना । निशितैः तीक्ष्णः नाराचः बाणैः सिहनखश्च जर्झरितानि विदळितानि यानि मत्तमातङ्गकुम्भस्थलानि समदगजमस्तकप्रदेशाः तेभ्यः विगळितैः च्युतः मुक्ताफलैः मौक्तिकमणिभिः दन्तुरितः निम्नोन्नतत्वमा- पादितः परिसरः समीपदेशः यस्य सः तस्मिन् । तरन्तः ततइतस्सञ्च- रन्तः पत्रं वाहनं अवादि तद्युक्ता रथाः यस्मिन् , पक्षे, तरन्तः सञ्चरन्तः पत्ररथाः पक्षिणः यस्मिन् । 'पतत्पत्ररथाण्डजाः' इत्यमरः । रक्तवारिणि वारिवनिरगळं यथा तथा प्रवहति रक्त समुड्डायमानानि उपरि प्लवमानानि कच्छपतुल्यानि द्विरदपदानि कृत्तहस्तिचरणानि यस्मिन् । पक्षे, वारिणि समुड्डीयमानाः द्विरदपदवत् पृथुलाः कच्छपाः यस्मिन् । विभिः निष्कोष- ·वासवदत्ता। समाकुले नृत्यत्कबन्धबन्धुरे सुरनारीसमागमोत्सुकचरटूट- हुङ्कारभाषणरवभीषणे सागर इव समरशिरसि भिन्नपदाति- करितुरगरुधिरादों जयलक्ष्मीपादालक्तकरागरञ्जित इव ख- ड्रगो रराज णार्थमुपर्युपविष्टैः पक्षिभिः लसन्ति प्रकाशमानानि उत् उद्गतानि अमि- तानि वा पलानि मांसानि पुण्डरीकाणि मृतशरीरसंबन्धिहृत्पद्मानि य. स्मिन् । पक्षे, विलसन्ति उत्पलानि कुवलयानि पुण्डरीकाणि सिताम्भो- जानि यस्मिन् । वाहिन्यः सेनाः तासां शतेन समाकुले। पक्षे, वाहि- नीनां नदीनां शतेन । नृत्यन्ति सद्योविगळितमस्तकत्वात् स्फुरन्ति यानि कबन्धानि अपमूर्धकळेबराणि तैः बन्धुरे मनोज्ञे ‘बन्धूरबन्धुरी रम्ये नने हंसे च बन्धुरः' इति रभसः । पक्षे नृत्यन्ति वाताभिघात. वशात् तरङ्गरूपेण क्षुभ्यन्ति कबन्धानि पाथांसि यास्मिन् । 'कबन्धमुदकं पाथः' इत्यमरः । सुरसुन्दरीणां देवस्त्रीणां समागमे सङ्गमे उत्सुकाः सा- भिलाषाः (युद्धे त्यक्तप्राणानां शूराणां स्वर्गलोकवासः तनिबन्धनो देववनि- नायुपभोग इति च स्पष्टमागमेन) अत एव चरन्तः शत्रूणामाभिमुख्येन गच्छन्तः ये भटाः तेषां हुकारेण भाषणरवेण च भाषणे भयङ्करे। पक्षे, मुरनारी मत्म्यविशेषः तस्याः समागमे अभिमुखागमने उत्सुकाः चरन्तः सञ्चरन्तः ये भटाः धीवराः तेषामित्यादि मुगमम् । कथंभूतः खड्ग इत्यत आह। भिनेत्यादिना । भिन्नाः दारिताः पदातीनां भटानां का गजानां तुरगाणां अश्वानां च रुधिरेण रक्तेन आईः सिक्तः । अतएव ज- यलक्ष्मीः जयश्रीः तस्याः पादालक्तकरागेण चरणयावकरसेन रञ्जित इव रूषित इव ।

·वासवदत्ता । अथ कदाचिदवसन्नायां यामवत्यां, दधिधवळकालक्षपणक- पिण्डइव, निशायमुनाफेनस्तबक इव, मेनकानखमार्जनस्फटिक शिलाशकल इव, मधुच्छत्रच्छायामण्डलोदरे पश्चिमाचलोप- धानसुखनिषण्णशिरसो राजतताटङ्कचक्र इव श्यामायाः, शेष- मधुभाजि चषक इव विभावरीवध्वाः, अपरजलनिधिपयसि , - अथ चन्द्रास्तमयं वर्णयति। अथ कदाचिदित्यादिना ॥ कदाचित् कस्मिंश्चित्समये, यामवत्या रात्रयां, अवसन्नायां परिणतायां सत्यां, दना धवळ: अवदातः काल एव क्षपणकः तस्य यः पिण्डः भोज्यानकबळ: तस्मिन्निव, निशा रात्रिः सैव यमुना काळिन्दी तस्याः फेनस्तबकः फेन- पुनः तस्मिनिव, मेनका तदाख्या अप्सराः तस्याः नखाना नखराणां मार्जनं शोधनं (फाळफळ्योत्पादनामति यावत् ) तदर्थं विद्यमानः स्फटिक- शिलाशकल: स्फटिकोपलखण्डः तस्मिन्निव, मधुच्छत्र मधुमक्षिकाऽऽवास: क्षौद्रपटलमिति यावत् । 'मधुकोशो मधुच्छत्रम्' इति कोशः । तस्य या छाया कान्तिः तदुपलक्षितं मण्डलोदरं मण्डलमध्यं यस्य तस्मिन् , पश्चिमाचल: अस्तगिरिः स एव उपधानं तत्र सुस्वेन निषण्णं निक्षिप्त शिरः मौळि: यस्यास्सा तस्याः, श्यामायाः रात्रिरूपायाः प्रमदायाः, राजतं रजतनिर्मितं यत् ताटङ्कचक्रं वर्तुलं कर्णभूषणं तस्मिनिव, शेषं अवशिष्टं यन्मधु सुरा तद्भजतीति भाक् तस्मिन् , विभावरी रात्रिः तद्रूपायाः वध्वाः रमण्याः चषक इव पानपात्र इव । 'चषकोऽस्त्री पानपात्रम्' इत्यमरः । कुमुदिनीनायके कैरविणीप्रिये चन्द्रे, अपरजलनिधेः पश्चिम- समुद्रस्य पयसि जले, मजति अवतरति सति, षट्चरणेषु भ्रमरेषु, ८ ·वासवदत्ता। २९ शङ्खकान्तिकामुक इव मज्जति कुमुदिनीनायके, शिशिरहिमशी- करकर्दमितकुमुदपरागमध्यबद्धचरणेषु षट्चरणेषु, कलप्र- लापबोधिताभिसारिकासु शारिकासु, प्रबुद्धाध्ययनकर्मठेषु मठेषु, हासरागमुखरकार्पटिकोपगीयमानकाव्यकथ्यासु र- ध्यासु, सकलनिपीतनैशतिमिरसङ्घातमतनीयस्तया सोढु- मसमर्थेष्विव कजलव्याजादुद्वमत्सु, कामिनीनिधुवनलोलाद- र्शनार्थमिवोद्गीविकाशतदानखिन्नेषु, विविधविलासचित्रसुर- शिशिरैः शीतलैः हिमशीकरैः प्रालेयजलकणैः कर्दमितानां सञ्जातकर्दमानां कुमुदपरागाणां मध्ये बद्धाः संलग्नाः चरणाः अज्रयः येषां तेषु तादृशेषु सत्सु, शारिकासु कलैः अव्यक्तमधुरैः प्रलापैः आलापैः बोधिताः प्रबोधं प्रापिताः अभिसारिकाः याभिस्ताः तादृशीषु सतीषु, मठेषु प्रबुद्धाः प्रबोधं प्राप्ताः अध्ययनकमटाः वेदाध्ययनकर्मनिपुणाः येषु तेषु, रथ्यासु राजमार्गेषु हासः शीघ्रयानं हासो हास्यरसे शीघ्रगमनानन्दयोरपि" इति कोशः। तत्र रागेण मुखराः सशब्दाः ये कार्पटिकाः नित्ययात्राशीलाः तैः उपगीयमानाः वर्ण्यमानाः काव्यस्य उशनसः कथ्याः उदयकथाः यासु तासु । प्री- पेषु, कज्जलं मषी तयाजात् , सकलं समग्रं यथा तथा निपीतं भक्षितं नैशं निशि भवं तिमिरसंघातं अन्धकारसमूह, अतनीयस्तया बाहुल्येन, सोढुं असमर्थेषु अशक्तेष्विव, उद्वमत्सु उद्गिरत्सु सत्सु । कामिनीनां प्रम: निधुवनलीला सुरतक्रीडा तद्दर्शनार्थ उद्गीविकाः उच्चैःकन्धरोन्नमनरूपाः क्रियाः तासां शतस्य दानेन खिन्नेषु श्रान्तेष्विव, विविधाः नानाविधाः ये विलासाः विभ्रमाः तैः चित्राणि आश्चर्यावहानि यानि सुरतानि सङ्गमाः ·वासवदत्ता। , तसाक्षिषु, शरणागतमिवाधोनिलीनं तिमिरसङ्घमवत्सु, दु- जनवचनेष्विव दग्धस्नेहतया मन्दिमानमुपगतेषु, अतिवृद्धे- ष्विव दशान्तमुपगतेषु, आपन्नसदीश्वरेष्विव पात्रमात्रावशेषेषु, दानवेष्विव निशान्तमध्यचारिषु, अस्तगिरिशिखरेष्विव पत- त्पतङ्गेषु, प्रदीपेषु, अनवरतनिपतितमकरन्दबिन्दुसन्दोहा- तत्र साक्षिषु, शरणागतं स्वरक्षणार्थमागतमिव अधोलीनं मूलदेशे पुजी- भूतं, (पक्षे) पादपतित, तादृशं तिमिरं अन्धकारं, अवत्सु रक्षत्सु सत्सु, दुर्जनानां खलानां वचनेविव, दग्धस्नेहतया शोपिततैलतया हेतुना, मन्दिमानं मान्द्यं, उपगतेषु प्राप्तेषु, (पक्षे) दग्धम्नेहतया नष्टप्रेमतया, मन्दिमानं मुहृत्कर्मणि शैथिल्यं । अतिवृद्धोष्विव अनिर्णेिष्विव दशान्तं वर्त्यन्तं (पक्षे) दशायाः अन्तं वार्धकं । आपत्राः आपदं प्राप्ताः ये सी- श्वराः सत्प्रभवः तेष्विव, पात्रं दीपभाजन तदेव पात्रमात्रं अवशेषः अवशिष्ट येषां तेषु तादृशेषु (पक्षे) पालं देहः तन्मात्रावशेपेषु, यद्वा, पात्राणि अमात्यादयः तन्मात्रावशेपेषु “पात्रं तु भाजने योग्ये देहे तीर- द्वयान्तरे” इति कोशः । दानवेषु अमुरेष्विव निशान्त अन्तःपुरं तस्य मध्ये चरन्तानि तादृशाः तेषु (पक्षे) निशायाः रात्रः अन्तमध्ययोः चर- न्तीति तादृशेषु । अस्तगिरिशिखरेषु अस्तपर्वताग्रेष्विव पतन्तः पत- गाः शलभाः येषु तेषु (पक्षे) पतङ्गः सूर्यः । अनवरतं अविश्रान्त यथा तथा निपतितानां मकरन्दविन्दूनां यः सन्दोहः समूहः तख आस्वादेन जायमानो यो मदः तेन मुग्धानां मूढानां मधुकराणां भ्रमराणां निकुरुंव- स्य झङ्काररूपरवेण मुखरितेषु सशब्देषु वासागारस्य वासभवनस्य संव- ·वासवदत्ता। स्वादमदमुग्धमधुकरनिकुरुम्बझङ्काररवमुखरितेषु, म्लानि- मानं उपगच्छत्सु वासागारकुसुमोपहारेषु, विगल- कुन्दैरलकैः प्रियतमविरहशोकात् बाष्पबिन्दूनिवोत्सृजतीषु, वाचालतुलाकोटिभिः चरणपल्लवैः प्रियतमगमननि- रोधमिव कुर्वतीषु, रजनीशेपसुरतपरिश्रमविगलितकेशपाश- दरदळितमाधवीमालापरिमललुब्धमधुकरनिकुरुम्बपक्षानिल- पीतनिदाघजलशीकरकणिकासु, उद्वेल्लद्भुजवल्लीकङ्कणझ- . न्धिषु कुमुमोपहारेषु पुष्पोपहारेघु म्लानिमानं ग्लानि उपगच्छत्सु प्राप्तेषु सत्मु, प्रियतमानां प्रेयसां विरहशोकात् विश्लेषदुःखात् वाष्पबिन्दून् आत्र- जलकणान् उत्सृजनीष्विव मुञ्चन्तीष्विव, विगलन्ति कुन्दानि माध्यकु- सुमानि येभ्यस्तैः तादृशैः अलकैः चूर्णकुन्तलः, प्रियतमानां गमननिरोधं निर्गमनविनं, कुर्वतीषु आचरन्तीविव, वाचालाः सशब्दाः तुला- कोटयः मनीराः, येषु तैः तादृशैः चरणपल्लवैः पादाम्बुजैः, रजनीशेषे निशावसाने यत्सुरत दायतसमागमः तेन जायमानेन परिश्रमेण खेदेन विगलिते विस्रस्ते केशपाशे केशसमृहे स्थितायाः दरदलि- तायाः ईषद्विकसितायाः माधवीमालायाः मालतीकुमुममालायाः परिमले सौरभे लुब्धानां सतृष्णानां मधुकराणां भ्रमराणां निकुरुम्बस्य समूहस्य (संबन्धी) यः पक्षानिल: पक्षवातः तेन पीताः शोषिताः निदाघजलशी- कराणां स्वेदजलबिन्दूनां कणिकाः लवाः यासां तासु, उद्वेलन्तीनां चञ्चल, भुजवल्लीनां भुजलतानां ककणानां करभूषणानां झणात्कार। सुभगासु मनोज्ञासु, नखपदेषु प्रियतमकृतनखक्षतेषु दष्टः लीनः यः केशपाश: तस्य विनिर्मोकेन मोचनेन जायमानया पीडया व्यथया कृतः रचितः यः सी- ·३२ वासवदत्ता। . णात्कारसुभगासु, नखपददष्टकेशपाशविनिर्मोकवेदनाकृतसी- त्कारविनिर्गतदुग्धमुग्धदशनकिरणधवीळतभोगावासासु, पु- नदर्शनपृच्छाविधुरसखीजनानुक्षणवीक्ष्यमाणप्रियतमासु, क्ष- णदागतसुरतवैयात्यवचनशतस्मारकगृहशुकचाटुव्याहृतिक्षण- जनितमन्दाक्षासु, शरद्वासरलक्ष्मीष्विव नखालंकृतपयोधरासु, आसन्नमरणास्विव जीवितेशपुराभिमुखीषु वसन्तवनराजि- कारः सीत् इति ध्वनिः तेन विनिर्गताः बहिर्निस्सृताः दुग्धवत् क्षीरवत् धवळाः शुभ्राः ये दशनकिरणाः दन्तांशवः तेः धवळिताः नैर्मल्यमापादिताः भोगावासाः क्रीडाभवनानि याभिस्तासु, पुन- दर्शने विषये या पृच्छा प्रश्नः तत्र विधुरैः विक्लबः, (धायनाभिमु- खीभूय पुनर्दशनविषयकप्रश्न कर्तुं असमरित्यर्थः) सखीजनैः वय- स्याजनैः अनुक्षणं क्षणे क्षणे (वीप्सायामव्ययीभावः) वीक्ष्यमाणाः विलोक्यमानाः प्रियतमाः दयिताः याभिस्तासु, क्षणः कामोत्सवः त ददातीति क्षणदा रात्रिः तद्गतानि यानि सुरतवैयात्यवचनानि निधुवनकालि- कधार्यव्याहाराः तेषां शतस्य स्मारिकाभिः स्मृतिविधायिनीभिः गृहशुकानां लालागृहगतानां शुकानां चाटुव्याहृतिभिः मनोज्ञव्याहारः क्षणकालं जनितं उत्पादितं मन्दाक्षं हीः यासां तासु, 'मन्दाक्षं ह्रीस्त्रपा व्रीडा' इत्यमरः । शरद्वासराणां शरत्कालदिवसानां लक्ष्मीषु शोभास्विव, नखैः प्रियतमन- खक्षतैः अलंकृतौ भूषितौ पयोधरौ स्तनौ यासां तासु, (पक्षे) खं आ- काशं तत्रालंकृताः पयोधराः मेघाः यासां न भवन्ति ताः तथा, आसन्न सनिहितं मरणं मृतिः यासां ताः तास्विव, जीवितेशाः प्राणनाथाः तेषां पुराणि शरीराणि तत्राभिमुखीषु उन्मुखीषु (पक्षे) जीवितेशो यमः तस्य , ·वासवदत्ता । ३३ विवोत्कलिकाबहुलासु प्रियैरालिङ्ग-यमानासु कामिनीपु, आ- न्दोलितकुसुमकेसरे केशरेणुमुपि रतिरणितनूपुरमणीनां रमणीनां विकचकुमुदाकरे मुदाकरे सङ्गभाजि प्रियविरहि- तासु रहितासु सुखेन मुर्मुरचूर्णमिव समन्तादर्पके दर्पकेषु- दहनस्य दूरप्रसारितकोकप्रियतमारुते मारुते वहति, जघन- .. " पुरं नगरं तदभिमुखीघु, वसन्तवनराजिग्विव मधुमासोपवनपरम्परा- स्विव, उत्कलिकाभिः उत्कण्टाभिः वहुलामु (पक्षे) उद्गताभिः कालिकाभिः कोरके: बहुलामु, तादृशीषु कामिनीषु, प्रियः दयितैः,आलिङ्गयमानासु सतीषु, आन्दोलिताः चलिताः कुसुमकसराः पुष्पसवन्धिनः किन्नल्काः येन सः तादृश, रनों सुरतसमये रणिताः शब्दायमानाः नूपुरमणयः पादकटकरत्नानि यासां नासा, रमणीनां मुन्दरीणां, केशरेणून कुन्तल. घृतकुसुमपरागान मुष्णाति अपहरतीति मुट ताशि, मुद प्रीति आ समन्तात् करोतीति मुदाकरः तस्मिन् , विकचानां विकस्वराणां कुमुदानां करवाणां आकरे आवासदेशे सरसि, सामाजि सम्पर्कवति, यद्वा, कुमुदा- करे सङ्गभाजि मुदाकरे इत्यप्यन्वयस्सुगमः । कुमुदाकरसङ्गित्वादेवास्य मुदाकरत्वमिति भावः । प्रियैः दयितैः विरहितासु विश्लेषितासु अत एव मुखेन सौख्येन सहितासु कामिनीषु (विषये) दर्पकेषुदहनस्य मन्मथशरा- नेः, मुर्मुरचूर्णभिव तुषाग्निकणमिव समन्तात् अर्पके ‘तस्य कामोद्दीपक- त्वादिति' भावः । दूरं प्रसारितानि दीर्घतां आपादितानि कोकप्रियतम । चक्रवाकीनां रुतानि शब्दाः येन सः तादृाश, मारुते पवने, वहति वाति सति, जघनं कटिप्रदेशः तदेव मदननगरं मन्मथनिवासनगर तस्य तोर- णस्रजा वहिरिदेशनिबद्धमालिकयेव स्थितया मन्मथ एव महानिधिः .

·३४ वासवदत्ता। मदननगरतोरणखजा मन्मथमहानिधिजघनकोशमन्दिरक- नकप्राकारेण रोमावलिरूपलतालवालवलयेन जघनचन्द्रम- ण्डलपरिवेपेण विततविभुवनविजयप्रशस्तिवर्णपतिकनकप- वेण मकरकेतोः सकल हृदयबन्दीजननिवासगृहपरिखावल- येन सकलजगल्लोचनविहङ्गमजघनवासलासककनकशलाका- गुणेन नवमेखलादाम्ना परिकलितजघनस्थलां, उन्नतपयोधर- भारान्तरितमुखचन्द्रदर्शनाप्राप्रिवेदनयेव गुरुतरनितम्बबि- जघनमव कोशमन्दिर भाण्डागारं तस्य कनकपाकारेण सौवर्णमालेनेव, रोमावळि: रामराजिः तद्रूपायाः T: लतायाः वारुधः आलवालवलयेनेव अधो- देर्शानवद्धवर्तुलावटप्रदर्शनव, जघनमेव चन्द्रमण्डल इन्दुविम्बं तस्य परिवपेण परिधिनव, मकरकेतोः मन्मथस्य त्रिभुवनविजयः त्रिलोकवि- जयः तेन जायमाना या प्रशस्तिः उत्कर्षः तद्वय जकानां वर्णानां अक्षराणां मरकतर नरूपाणां पङ्क्तिः आवाट: यस्मिस्तनादगेन कनकपत्रेग स्वर्ण- पत्रणव स्थितन, सकलानां पुसां हृदयान्यव बन्दीजनाः निगडिताः पुरुषाः तपां निवासगृह जघनरूप यन् कारागृह तस्य परिखावलयेन जलदुर्गेणेव स्थितेन, सकलानि जगलोचनानि लोकलोचनान्येव विहङ्गमाः पक्षिण: (तद्हणार्थेन) जघनमेव वासलासकः प्रक्षिग्रहणशीलः पुरुषः तस्य कनक- शलाकागुणेन स्वर्णशलाकाबन्धनरज्जुना (सकलजनहृदयाकर्षकेणेति भा- वः) नवेन मेखलादाम्ना रशनया, परिकलितं संवीतं जघनस्थलं यस्याः तां, उन्नताभ्यां पयोधरभाराभ्यां अन्तरित तिरोहित यन्मुखचन्द्रदर्शन वदनशशिनिरीक्षणं तस्य अप्राप्तिवेदनयेव अलाभदुःखनेव, गुरुतरं अत्य- न्तं गुरु यनितम्बाबम्ब पयोधाकुम्भी स्तनकलशाच तः निरुद्धो यो ·वासवदत्ता । ३५ म्बपयोधरकुम्भनिरुद्धोभयपार्श्वपीडाजनितायासेनेव भम मू- नि स्थितयोरनयोरियत्प्रमाणयोः स्तनकलशयोः कथम्मय्येव पातो भविष्यतीति चिन्तयेव गृहीतगुरुकळवानुशयेनेव विधा- तुरतिपीडयतो हस्तपाशजनितायासेनेव क्षीणतरतामुपगतेन मध्यभागेनालंकृतां, अनुरागरत्रपूरितकनकपरुवकाभ्यां चू- चुकमुद्रासनाथाभ्यां विधिना गिरिसारेणेव चूचुकच्छलेना- तिगुरुपरिणाहतया पतनभयकोलिताभ्याभिव, हृच्छयविले- पनचातुरिकविभ्रमाभ्यां, सकलावयवनिर्मितिशेपलावण्यपु- उभयपाची ताभ्यां जनिता या पीडा तजनितायासेनेव, मम मूर्ध्नि मस्तके स्थितयाः इयत्प्रमाणयोः एतावत्परिमाणयो. अनयोः स्तनकलशयोः कुच- कलशयोः, मय्येव, कथं, पात: पतन, भविष्यति, इति इन्थ, चिन्तयेव व्याकुलतयेव, गृहीत परिगृहात यत् गुरुकळन आचार्यभाय ननिबन्धना- नुशयेनेव पश्चात्तापेनेव, वस्तुतस्तु, गुरुकळत्र महजघनं । अतिपाडयतः सृष्टिसमये तद्देशावच्छेदेन सौम्यसम्पादनाय दृढ निपीडयत: विधातुः ब्रह्मगः, हस्तपाशेन करेग जनितः यः आयासः तेनेव क्षीणतरतां अति- कार्य, उपगतेन प्राप्तेन, मध्यभागेन वलग्नदेशेन, अलकृतां प्रसाधितां, चूचुके कुचाग्रे तएव मुद्रे तत्सनाथाभ्यां तत्सहिताभ्यां, अनुरागा एव रत्नानि तैः पूरितकनकपरुषकाभ्यां सौवर्णसम्पुटाभ्यां, विधिना ब्रह्म- णा की, चूचुकच्छलेन कुचाग्रव्याजेन गिरिसारण कालायसेन, 3 परिणाहतया अतिविशालतया हेतुना जातं यत्पतनभय नन कीलिताभ्या मिन, हृच्छयः कामः तस्य विलेपन अजराग: तनिक्षेपणाह यचातुरिक नारिकेलफलकृतं भाजनं समुद्रको वा तद्विभ्रमाभ्यां, सकलानां अवयवानां ·वासवदत्ता। , , जाभ्यामिव, रोमावलीलताफलभूताभ्यां, कन्दर्पदर्पकशि- लाचूर्णपूर्णकलशाभ्यामिव, हृदयतटाककमलमुकुलाभ्यां, हार- लतामृणाललोभनिलीनचक्रवाकाभ्यां, हारलतारोमावलीगङ्गा- यमुनासङ्गमव्याजप्रयागतटाभ्यां, अशेषजनहृदयपतनादिव सञातगौरवाभ्यां, त्रिभुवनविजयपरिश्रमखिन्नस्य मकरके- तोर्विश्रमविजनावासगृहाभ्यां, पयोधराभ्यां, समुद्भासमानां, मुखचन्द्रसततसन्निहितसन्ध्यारागेण, द्रिजमणिरक्षासिन्दूर- अङ्गानां निर्मितेः निर्माणस्य शेषं यलावण्य सौन्दर्य तत्पुजाभ्यां समुदाया- भ्यामिव, रामावली रोमराजि: सैव लता तस्याः फलभूताभ्यां फलवदा- चरट्यां, कन्दर्पः मदनः तस्य दर्पकः दोत्पादकः यः शिलाचूर्ण: तेन पूर्णाभ्यां कनककलशाभ्यामिव स्वर्णघटाभ्यामिव, हृदयमेव तडाकः तस्य कमलमुकुलाभ्यां, हागाव मौक्तिकसराएव मृणाळ नाळं तत्र लोभः भ- क्ष्याशा तेन निर्लानाभ्यां चक्रवाकाभ्यार्मिव, हारलता मुक्तासरः रोमावली रोमलता नपयोगङ्गायमुनयोः सङ्गमः यत्र नाटशाभ्यां व्याजप्रयागतटा- भ्यां पर्यायप्रयागतीरदेशाभ्यां (गङ्गायमुनासङ्गमप्रदेशस्य प्रयाग इति नाम) अशेषजनानां समस्तप्राणिनां हृदयपतनादिव, सज्जातं समुत्पन्नं गौरव य- योस्ताभ्यां, त्रिभुवनविजयेन त्रिलोकविजयेन जातः यः परिश्रमः आ- यास: तेन खिन्नस्य श्रान्तस्य, मकरकेतो: मदनस्य, विश्रमार्थी विजने विविक्ते ये गृहे ताभ्यां, पयोधराभ्यां स्तनमण्डलाभ्यां, समुद्भासमानां दीप्यमानां, मुखचन्द्रस्य वदनशशिनः सततसन्निहितः निरन्तरसान्निध्य. विधायी सन्ध्यारागेणेव सन्ध्याकालिकरक्तवर्णनेव, द्विजमणयः दन्तमया- नि रत्नानि तद्रक्षार्थ विहिता या सिन्दूरमुद्रा सिन्दूरचिह्न तां अनुकरोति ·वासवदत्ता। ३७ , , , मुद्रानुकारिणा, निस्सरदाभ्यन्तररागेणेव रजितेन, रानसाग- रविद्रुमशकलेनेव, अधरपल्लवेन, शोभमानां, तरुणकैतकदळ- द्राधीयसा, पक्ष्मळचटुलालसेन, हृदयावासगृहावस्थितहच्छ- यविलासिनो गवाक्षशङ्कामुपजनयता, सरागेणापि निर्वाणं जनयता, गतिप्रसरनिरोधकश्रवणकृतक्रोधेनेवापाङ्गलोहितेन धवळयतेव जगदखिलं, उत्फुल्लकमलकाननसनाथमिव गगन- तलं कुर्वता, दुग्धाम्भोधिसहस्राणीवोद्वमता, कुन्दकुसुमनिली- . . अनुसरतीति तेन, निस्सरन् बहिः प्रादुर्भवन् यः आभ्यन्तरः अन्तस्स्थि- तो राग: तेन रञ्जितेनेव अलकृतेनेव स्थितेन, राग एव सागरः समुद्रः तस्य विद्रुमशकलेनेव प्रवाळखण्डेनव, अधरपद्धवेन रदनवाससा, शोभ- मानां, तरूणं यत् केतकदळ तद्वत् द्राधीयसा दीर्घतरेण, पक्ष्माणि नेत्र- लोमानि तत्सहित चटुलं चञ्चल अलसं आलस्ययुक्तं च तेन, हृदयमेव आवासगृहं तत्रावस्थितस्य हृच्छयविलासिनो मन्मथकारिणः, गवाक्षशङ्कां, उपजनयता रचयता, मरागेणापि रागयुक्तेनापि, निर्वाण मोक्षं जनयतेति विरोधाभासः, विषयरागालांढस्य मोक्षप्रदत्वासम्भवात् । रागो रक्तिमा तद्युक्तेन निर्वाणं सुखं जनयतेति परिहारः । गतिप्रसरस्य गमनस्य निरोधकयोः विघातकयोः श्रवणयोः (विषये) कृतक्रोधेनव भावि- तरोषेणेव अपाङ्गयोः लोहितेन रक्तेन, अखिल समस्तं, जगत् : धवळयतेव श्वेतयतेव, गगनतलं आकाशं, उत्फुल्लेन विकस्वरेण कमल काननेन सनाथमिव युक्तमिव, कुर्वता विदधानेन, दुग्धाम्भार्धानां क्षीर- समुद्राणां सहस्राणि उद्वमतव उद्गिरतेव, कुन्दकुसुमयोः माध्यपुष्पयोः , ·वासवदत्ता। , , , नामुत्पलमालामुपहसता, नयनयुगळेन भूषितां, दशनरत्नतु- लादण्डेनेव, नयनामृतसिन्धुसेतुबन्धेनेव, यौवनमन्मथमत्तवा- रणवरण्डकेनेव, नासावंशेन परिष्कृतां, विलोचनकुवलयभ्र- मरपतिभ्यां, मुखमदनमन्दिरतोरणमालिकाभ्यां, रागसा- गरवेणिका-यां, यौवननर्तकलासिकाभ्यां, भूलताभ्यां, वि- राजितां, घनसमयाकाशलक्ष्मीमिवोल्लसद्धारपयोधरा, जय- निलीनां सश्लिष्टां, उत्पलमालां नीलोत्पलश्रेणि, उपहयता परिहसता तत्तु- व्येनेत्यर्थः । नयनयुगळेन नेवयुगेन, भूषितां अलंकृतां, दशना एव रत्नानि तेषां तुलादण्डेनेव नदियत्ता निर्धार कवटासम्बन्धिदण्डेनेव, नयनमेवा- मृतसिन्धुः तस्य सेतुबन्धेनेव, यौवन तारुण्यं मन्मथः मदनः तद्गपो यो मत्तवारणी गन्धहस्तिनी त्याः वरण्डकेनेव मध्यवर्तिभित्तिदेशनेव (हस्ति- पका: मध्ये भित्ति परिकम्प्योभयपाचयोर्गन्धहस्तिना योधयन्तीति प्रसि- द्धिः । ) नामावंशेन नासिकया, पगिकृतां अलंकृतां, विलोचने एव कुव- लये नालनारजे तयोः भ्रमरपइक्तिभ्यां भृङ्गमालारूपाभ्यां, मुग्वमेव मद- नमन्दिरं मन्मथगेहं तस्य तोरणमालिकाभ्यां वहिद्वारनिबद्धवन्दनमा- लिकाभ्यां, राग एव मागर: समुद्रः तस्य वेणिकाभ्यां प्रवाहाभ्यामिव, यौवनमेव नर्तकः तस्य लामिकाभ्यां नर्मकाभ्यां, भूलताभ्यां, विगजितां प्रकाशितां, घनसमयः वर्षाकाल: तस्य आकाशलक्ष्मामिव गगनशोभामिव, उल्लसन हारः मुक्ताहारः ययोस्तो नादृशौ पयोधरौ स्तनौ यस्यास्सा तां, पक्षे उल्लसन्ती भासमाना धारा जलधारा येषां त तादृशाः पयोधराः मेघाः यस्यां मा तां, जयघोपणा जयशब्दः तदापना नत्प्राप्ता या नरपतिमूर्तिः तामिव, उल्लसद्भ्यां तुलाकोटिभ्यां पादाङ्गदाभ्यां प्रतिष्ठितां आश्रितां, ·वासवदत्ता। घोषणापन्ननरपतिमूर्तिमिवोल्लसत्तुलाकोटिप्रतिष्ठितां, सुयो- धनधृतिमिव कर्णविश्रान्तलोचनां, वामनलीलामिव दर्शितव- लिभङ्गाम् , वृश्चिकराशिरविस्थितिमिवातिक्रान्तकन्यातुलां, उषामिवानिरुद्धदर्शनसुखां, शचीमिव नन्दनेक्षणचिं, पशु- पतिताण्डवलीलामिवोल्लसच्चक्षुश्श्रवसं, विन्ध्याटबीमिवोत्तुङ्ग- श्यामलकुचां, वानरसेनामिव सुग्रीवाङ्गदशोभितां, भास्व- , (पक्षे) उल्लसन्ती तुलायाः सादृश्यस्य कोट्यां अग्रे प्रतिष्टितां च (निस्स- मामिति यावत् ) मुयोधनस्य दुर्योधनम्य वृमिव प्रातिमिव कर्णयोः श्रव- णयोः विश्रान्ते अवसानं प्राप्त लोचने नयने यस्यास्ता, (पक्षे) कर्णे राधेये । वामनस्य उपेन्द्ररूपस्य भगवतः लीलामिव, दर्शिताः वलिविभङ्गाः त्रिवलीतरङ्गाः यया तां । (पक्षे) दर्शितः वले: वैरोचनेः भाः पराजयः यया तां । वृश्चिकराशो रविस्थितिभिव सूर्यस्थितिमिव, अतिक्रान्ता अती- ता कन्यातुला कन्यासादृश्यं यया तां । (पले) कन्यातुले राशी उषामिव बाणासुरमुतामिव, अनिरुद्ध अनिवारित दर्शनमुख चक्षुस्मुख यया तां (पक्षे) अनिरुद्धः प्रद्युम्नपुत्रः तस्य दर्शनं आलोकन सुखकर यस्यास्तां । शची इन्द्राणीमिव, नन्दना प्रीतिकरी ईक्षणचि: नेत्रकान्तिः यस्याः तां (पक्षे) नन्दन इन्द्रोद्यानं तस्य ईक्षणे रुचिः प्रीतिः यस्यास्तां, पशुपतेः रुद्रस्य ताण्डवलीला नर्तनलीला तामिव उल्लसत् चक्षुः नेत्र श्रवः श्रोत्रं यस्यास्तां, (पक्षे) उल्लसन्तः चक्षुश्शवसः सर्पाः यस्यां तां, - टवा विन्ध्यवनं तामिव, उत्तुगाः श्यामाः वृक्षविशेषाः पुचाः लिकुछ वृक्षाश्च यस्यां सा तां (पक्षे) उत्तुङ्गी उनता श्यामली चूचुकभागे नाली कुचौ स्तनौ यस्यास्तां, वानरसेनां प्लवङ्गवाहिनीमिव सुग्रीवा शोभना ·वासवदत्ता। , ताऽलङ्कारेण, श्वेतरोचिषा स्मितेन लोहितेनाधरेण, सौम्येन दर्शनेन, गुरुणा नितम्वबिम्बेन, सितेन हारेण, शनैश्चरेण पादेन, विकचेन लोचनोत्पलेन ग्रहमयीमिव, संसारभित्ति- चित्रलेखामिव त्रैलोक्यरङ्गस्य, रसायनसिद्धिमिव यौव- नस्य, सङ्कल्पवृत्तिमिव शृङ्गारस्य, सङ्केतभूमिमिव लावण्य- स्य, निधानमिव कौतुकस्य, विजयपताकामिव मकरध्व- जस्य, आजिभूमिमिव मदनस्य, सम्मोहिनीमिव सर्वेन्द्रि- . कन्धग अाद भुजवलय च ताभ्यां शोभितां, (पक्षे) सुग्रीवेण अङ्गदेन वालिपुत्रेण च शोभिता, भास्वता प्रकाशमानेन (सूर्येणेत्यपि) अलङ्कारण प्रसाधनेन, वेतानि धवलानि रोचीपि कान्तयः यस्य तत् तादृशेन, (च- न्द्रेण च) स्मितेन हारोन, लोहितन रक्तेन (अक्षारकेण) अधरेण मौम्येन मनोज्ञेन (बुधन) दर्शनेन, गुरुणा पृथुना (बृहस्पतिना) नितम्बविम्बेन कटिपश्चाद्भागन, मिन धवन (शुक्रेण) हारेण मौक्तिकसरेण, शनैश्च- गण मन्दसञ्चारमाहतेन (शनिना) पादेन विकचेन फुल्ढेन (राहुणा केतुना च) लोचनापलेन नयनेन च, ग्रहमामिव सूर्यादिज्योतिर्ग्रहम्वरूपिणी- मिव स्थितां, त्रैलोक्यरहस्य लोकत्रयरूपरङ्गस्थलस्य (सम्बन्धिनी) संसार एव भितिः कुड्य तत्रस्थां चित्रलेखामिव आलेख्यरचनामिव, यौवनस्य तारुण्यस्य, रसायन दिव्यौषधं तसिद्धिमिव, शृङ्गारः रसराजः तस्य, सङ्कल्पः मानसं कर्म तस्य वृत्तिमिव, लावण्यस्य सौन्दर्यस्य, सङ्केतभूमि- मिव परस्परसमागमयोग्यस्थलमिव, कौतुकस्य कौतूहलस्य, निधानमिव निक्षेपस्थलमिव, मकरध्वजस्य मन्मथस्य, विजयपताकामिव जयप्रख्यापक- केतुस्तम्भमिव, मदनस्य मन्मथस्य आजिभूमिमिव युद्धरङ्गमिव, सर्वेन्द्रि- , ·वासवदत्ता। ४१ . याणां, मोहनशक्तिमिव मदनस्य, विहारस्थलीमिव सौन्द- यस्य, मित्रविलासालयशालामिव सौभाग्यस्य, आकर्पणमन्त्र- सिद्धिमिव मनसिजस्य, चक्षुबन्धनमहौषधिमिव मन्मथे- न्द्रजालिनः, त्रिभुवनविलोभनमृष्टिमिव प्रजापते:, अष्टाद- शवर्षदेशीयां कन्यामपश्यत स्वप्ने ।। अथ तां प्रीनिविष्फारितेन चक्षुपा पिबन्निव जनितेययेव निद्रया चिरं सेवितया मुमुचे । अथ स प्रबुद्धस्तु विषसर- सीव दुर्जनवचसीव निमग्नमात्मानमवधारयितुं न शशाक । , याणां सम्माहिनामिव मोहजनकोपधिमिव, मदनस्य मारस्य, मोहनशक्ति- मिव मोहोन्पादकसामर्थ्यभिव, मौन्दर्यस्य विहारस्थलीमिव क्रीडाभूमिमिव, सौभाग्यस्य कमनीयताया, भित्रविलासालयशालामिव मुहाविहारभवन- प्रदेशमिव, मनसिजस्य मदनस्य आकर्षगमन्त्रः कामिजनहृदयवशीकरण- साधनमन्त्रः तन्सिद्धिमिव, मन्मथ एव इन्द्रजाली मायावी तस्य, चक्षुर्ब- न्धनमहोपाधं द्रष्टजननयनतिरोधायकमूलिकामिव, प्रजापतेः ब्रह्मणः, त्रि- भुवनस्य त्रिलोक्याः विलोभनी अभिलाषोत्पादिकां सृष्टि निर्मितिमिव, अष्टाधिका: दश अष्टादश अष्टादशवपः यस्यास्सा अष्टादशवर्षा ईषदूना अष्टादशवी अ...देशीया। 'ईषदसमाप्तौ कल्पब्देश्यदेशीयरः' इत्यनेन देशीयर्प्रत्ययः । तां, कन्यां नवयौवनां प्रमदां, स्वप्ने, अपश्यन् व्यलोक । अथेत्यादि । अथ स्वप्ने तनिरीक्षणानन्तरं, प्रबुद्धः प्रबोधं प्राप्तः, सः, विषसरसीव गरळरसपूरिततटाक इव, दुर्जनानां खलानां वचसीव, निमग्नं अवगाढ, आत्मानं स्वं, अवधारयितु अयमित्थमिति निश्चेतुं, न ·४२ वासवदत्ता। तथाहि । अणमाकाशे तदालिङ्गनार्थ प्रसारितबाहुयुगल:, एह्येहि प्रियतमे मागच्छ मागच्छेति दिक्षु विदिक्षु च विलि- खितामिव, उत्कीर्णामिव चक्षुषि, निखातामिव हृदये, प्रिय- तमामाजुहाव । ततस्तवैव शय्यातले निलीनो निषिद्धाशेष- परिजनो दत्तकवाट: परिहतताम्बूलादिसकलोपभोगस्तं दिव- समनयत् । तथैव निशामपि स्वप्नसमागमेच्छया कथमप्य- नैपीत्। अथ तस्य प्रियसखो मकरन्दो नाम कथमपि लब्धप्रवे- , शशाक न समर्थोऽभूत् । तमेवार्थ विशदयति । तथाहीत्यादिना ॥ आकाशे वियति, क्षणं निमिषमात्रं काल, तदालिङ्गनाथ तस्याः परिरम्भ- गाय, प्रसारितं वाहुयुगळं येन सः तादृशस्लन् , एह्यहि आगच्छ आगच्छ, हे प्रियतमे प्राणवल्लभे, मागच्छ मागच्छ, इति तां आजुहावेति गम्बन्धः । तां कीदृशीमित्यत आह, दिश्वित्यादिना ॥ दिक्षु सर्वामु आशा, विदिक्षु दिक्कोणेषु च विलिखितां चित्रितामिव, चक्षुपि नेत्रे, उत्कीर्णामिव प्रत्युप्तामिव, हृदये मनसि निखातामिव अन्तर्निमजितामिव । तत इति । नत्रव शय्यानले शयनप्रदेश एव, निलीनः निभृत निपण्णस्सन् , निपि- द्वाः निवारिताः अशेषाः समग्राः परिजना. येन सः, दत्तं पिहित कवाट अररं येन सः, परिहृतः दूर्गकृतः ताम्बूल कमिश्रा वाटी तदादयः सकलाः उपभोगाः सक्तन्दनादिसम्भोगसामग्रयः यन तादृशस्सन् , त दिवसं वासरं, अनयत् अयापयत् । तथैवेति । तथैव पूर्वोक्ताकारणव, निशा- मपि रात्रिमपि, स्वप्नसमागमेच्छया, कथमपि अतिप्रयासेन अनैषीत् । प्रियचासौ सखाच प्रियसखः राजाहस्सखिभ्यष्टच्” इत्यनेन टच् समासान्तः । कथमपात्येकमखण्डं अव्ययम् । कथमपि अति- . अथेति । तस्य, " ·वासवदत्ता। ४३ शदर्शन: कन्दर्पसायकप्रहारपरवशं कन्दर्पकेतुमुवाच । सखे ! किमिदमसाम्प्रतमसाधुजनोचितमाचारमाश्रितोऽसि । तवै- तदालोक्य वितर्कडोलासु निवसन्ति सन्तः । खला: पुन- स्त्वदनुचितमनिष्टमाचारमाचरन्ति । अनिष्टोत्पादनरसोत्तरं हि भवति खलहृदयम। कोनामास्य तत्वनिरूपणे समर्थः । तथाहि । भीमोऽपि न बकद्वेषी, आश्रयाशोऽपि मातरिश्वा, अतिकटुकोऽपि महारसः, सर्षपस्नेह इव करयुगलालितो- प्रयत्नेन, प्रवेशश्च दर्शनंच प्रवेशदर्शने ते लब्धे येन तादृशस्सन , कन्दर्प- सायकस्य मदनवाणस्य प्रहारेण अभिघातेन परवशं अस्वतन्त्रं, तं, उवाच । वो लिटि रूपम् । सख इति। सखे मित्र, इदं मया अध्यक्ष्य- माणं त्वदवस्थानं, कि किनिवन्धनं । असाधुजनस्य दुष्टस्य उचित अहं, माधुजनानहवा । अत एव, अमाम्प्रत अयुक्तं, आचार, आश्रितोऽसि । तवेति। वितर्कडोलासु संशयडोलामु । खला इति । खलाः दुर्जनाः पुनः, त्वदनुचितं त्वद्विरुद्धं, आचरन्ति तन्वन्ति । अनिऐति। खलानां दुर्जनानां हृदय मानसं, अनिष्टस्य अहितस्य उत्पादने यो रसः रुचिः तेनोत्तरं आधिकं, भवति । क इति । अस्य खलस्य, तत्वनिरूपणे या- थार्थ्यपरामर्शे कोनाम समर्थः नकोऽपीत्यर्थः । तमेव दर्शयति । तथा. हीत्यादिना। भीमोऽपि वृकोदरोऽपि बकस्य तदाख्यस्यासुरस्य न द्वेषीति विरोधाभासः । भीमः भयङ्करः, नवकान् स्तुल्यान् द्वेष्टीति नवकद्वेषी, आश्रयाशः अग्निः सोऽपि, मातरिश्वा वायुरिति विरोधः, (अन्यत्र), आ- श्रयभक्षकः, मातरि जनन्यां तत्सदृशे पोपके वा, वा कुक्कुरवत् वर्तते, अतिकटुकोऽपि अतिकटुरसस्वरूपोऽपि, महारसः मधुररसः इति विरोधः, ·४४ वासवदत्ता। ऽपि शिरसा धृतोऽपि न काटवं जहाति । तालफलरस इवा- पातमधुरः परिणामे विरसस्तिक्तश्च । पादरज इवावधूतोऽपि मूर्धानं कषाययति । विषतरुप्रसूनमिव यथा यथा अनुभूयते तथा तथा मोहमेव द्रढयति । नीचदेशनद्या इव न वारिवि- रहोऽस्य जायते । निदाघदिवस इव बहुमत्सरस्सुमनसां सन्तापं वहति । अन्धकार इव दोषानुबन्धचतुरः विश्वक- - (पक्षे) अतिमल्सरी, महान् अरसः सर्षपः तुन्दुभः “सर्षपे तु द्वौ तुन्दु- भकदम्बको” इत्यमरः । स इव करयुगेन हस्तयुग्मेन लालितोऽपि, शिरसा मूर्धा धृतोऽपि, काटव कटुत्वं, अप्रियत्व, न जहाति न त्यजति । तालफलं तृणराजफल तस्य रस इव, आपातमधुरः उपक्रमे एव माधुर्य- युक्त: 'आपातस्स्यादुपक्रमे' इति कोशः । परिणाम अन्त, विरसः रसहीनः, तिक्तश्च (पक्षे) उपक्रमे हृद्यः अन्त वरस्यहेतुः द्वेषां च । पादरज इव चरणधूळिरिव अवधूतोऽपि उद्धृतोऽपि (पक्ष) तिरस्कृतोऽपि, मूर्धानं मौलिं, कषाययति धूसरयति, (पक्ष) प्रधानं पाडयति । विषतराः कि- म्पाकस्य प्रसून पुष्पमिव, यथा यथा येन येन प्रकारण अनुभूयते तथा तथा, मोह मूच्छी, (पक्षे) वैचित्त्यमेव, द्रढयति स्थिरीकरोति ॥ नाचदेशे निम्नदेशस्थितायाः नद्या इव, अरिविरहः शत्रुविरहः, अस्य, नवा जायते (नवेति निषेधार्थकमेकमव्ययम् ) (पक्षे) जलाभावः। निदाघदिवसः ग्री- ष्मकालदिनामव, बहुमत्सरः अतिमात्सर्यशाली, सुमनसां विदुषां सन्तापं मनःखद, वहति प्रापयति । (पक्षे) मत्सराः मक्षिकाः, सुमनसः मालती- पुष्पाणि । अन्धकारः तसः स इव, दोषानुबन्धे दोषसम्बन्धोद्भावने च- तुरः समर्थः, विश्वषां समस्तानां कर्मणां विश्वस्य कर्मणां वा अवलोपने उद्य- " ८ ·वासवदत्ता। . , विलोपनोद्यतश्च, रुद्र इव विरूपाक्षः, विष्णुरिव चक्रधरः, शक्राश्वइवोचैश्रवाः, नदेशजप्रशंसी च, स शरस्येव भिन्न- स्यापि सततं स्नेहं दर्शयतोऽपि तक्राट इव हृदयं विलोडयति यक्षवलिरिवात्मघोषमुखरो मण्डलभ्रमणकश्च, मातङ्ग इव स्व- .. तः सन्नद्धश्च (पक्षे) दोषा रात्री अनुवन्धः नैरन्तर्येण सम्बन्धः, विश्वकर्मा सू- यः तम्य अवलोपन अदर्शन तम्मिन् उद्यतः। रुद्रः ईशानः स इव, विरूपा- क्षः दोषदृष्टिः (पक्षे) विरूपाणि विरुद्धरूपाणि सूर्यचन्द्रदहनरूपाणि अक्षीणि यस्य सः । विष्णु: मुकुन्दः स इव, चक्र छद्म 'चक्रं रथाङ्गे सेनायां छद्मन्यस्त्रान्तरे' इति कोशः । (पक्षे) चक्र सुदर्शनाख्यं चक्रायुधं, शक्रा- श्वः इन्द्रवाहः, स इव, उच्चैः शृणोति परोक्तानीति उच्चैइथवाः, देशजाः मत्कुलप्रसूताः तान न प्रशसतीति स तथा। (पक्षे) उच्चैःश्रवाः तन्नामा, नदेशः समुद्रः तस्माजातः नदेशजः प्रशंसायुक्तश्च । सः तक्राट इव, मन्थदण्डः 'समस्तकाटवेशाखमन्थमन्थानमन्थगाः' इति कोशः । स इव, शरम्येव दन इव, सतः साधाः, भिन्नस्य अविरहितस्वापि, स्नेह प्रेम दर्शय- तोऽपि, हृदयं मानसं, विलोडयति क्षोभयति । (पक्षे) भिन्नं, स्नेहं आ- ज्यांश हृदय मध्यं । यक्षवलि: भूतवलिविशेषः स इव, आत्मघोषमुखरः खप्रशंसया वाचाल:, मण्डलं राष्ट्र तस्य भ्रमणकः अनवस्थित्यापादकश्च । (पक्षे) आत्मघोषः काकः । मण्डल: श्वा तद्धमणकःभ्रमणोत्पादकः। ध्वाङ्क्षा- त्मघोषपरभृत् । मण्डल: कुक्कुरश्चानौ रतिकीलमृगद्विषो' इति च कोशः । मातङ्गः गजः, स इव, स्ववशं स्वायत्तं आसमन्तात् लोलं चञ्चल मुखं वचनं यस्य, अधरीकृतं न्यक्कृतं दानं द्रव्यत्यागो येन । (पक्षे) स्वस्य वशा करिणी तस्यां लोलं सतृष्णं मुखं यस्य, अधरीकृतं गळितं दानं मद- ·४६ वासवदत्ता। वशालोलमुखोऽधरीकृतदानश्च, वृषभ इव सुरभियानविकल:, कामीव गोत्रस्खलनविकलो वामाध्वानुरक्तश्च, जीर्णरोग इव कळेवरे वचसि मन्दिमानमुद्वहति । वञ्चक इव रक्तः कटपले विभावरीरक्तश्च, परेत इव बन्धुतापदर्शनः, परशु- रिव भद्रश्रियं खण्डयति । कुदाल इव दळितगोत्रः क्षमा- , जलं यस्य । वृषभः उक्षा, स इव, मुरभिः पण्डितः तस्य यानं प्राप्तिः तेन विकल: शून्यः । यद्वा सुरेभ्यः भी: अकार्याचरणानिवन्धना भीतिः तया विकल: (पक्षे) मुराभिः धेनुः तस्याः यानेन विकल: विह्वल: । कार्मा कामुकः स इव, गोत्र कुल तस्मात् स्खलनं भ्रंशः तेन विकल: न्यूनः ही- न इत्यर्थः । वामाध्वनि वक्रमार्गे अनुरक्तश्च (पक्ष) गोत्रस्खलनं नामविप- यासः तेन विकलः । वामानां स्त्रीणां अध्वनि अनुरक्तश्च । जीर्णरोग इव रोगेण जीर्ण इव, कले मधुरे वरे उत्कृष्टे वचसि वचने मन्दिमानं औदा- मीन्यं (पक्ष) कळेवरे शरीरे, वचमि व्यवहारे च, मान्य अपाटर, उहति । वञ्चक इवेति ॥ वञ्चक इव जम्बुक इब, कटपले उत्कोचे रक्तः, वि- भायाः महसः अवरी अवक्षेपण तत्र रक्तश्च (पक्षे) कटस्य शवस्य पले मांसे रक्तः, विभावर्या रात्रयां रक्तः आसक्तश्च । परेत इव गतामुरिव, बन्धूनां समूहः बन्धुता तस्या अपगतं नष्टं दर्शनं यस्य सः (पक्षे) बन्धूनां तापदर्शनः । परशुः ब्रश्चनसाधन आयुधं स इव, भद्राणां साधूनां श्रियं सपदमपि (पक्षे) भद्रश्रियं चन्दनं, खण्डयति वृश्चति । कुद्दाल इवेति ॥ कुद्दाल खनित्रविशेषः स इव, दलितं नाशितं गोत्रं कुलं येन सः, क्षमाभाजः शान्तियुक्तान , प्राणिनः जन्तून , निकृन्तति हिनस्ति (पक्षे) क्षमा भूमिः, प्राणिनः वृक्षा., (अद्भिर्विना ग्लायमानग्राणाः ·वासवदत्ता। भाज:प्राणिनश्च निकृन्तति। रतिकील इव जघन्यकर्मलग्नो हेप- यति साधून । दुष्टशूर्पश्रुतिरिव काननरुचिरनुगतमपि यवसं सन्ततं नानुमोदते। अवीजादेव जायन्ते, अकाण्डात्प्ररोहन्ति, खलव्यसनांकुराः दुरुच्छेदाश्च भवन्ति । असतां हृदि प्रविष्टो , प्राणिनः इत्यभियुक्ताः) । रतिकीलइवेति ॥ रतिकील: इवा स इव, जघन्यकर्मणि नचिकृत्ये लग्नः ससक्तः, साधून महतः, हेपयति लजयति। 'येनापनपत साधुरसाधुस्तन तुष्यति' इति न्यायानुसारेणासाधूनां चेष्टित माधूनां लज्जावहमेव स्यादिति भावः । (पक्ष) जघन्यकर्म सुरतं, मार्ग एव मुरताचरणात् मानिनां स लजावह इति भावः । दुऐति ॥ दुष्ट- शूर्पश्रुतिः दुर्दान्तो गजः स इव, का ईषत् आननरुचिः मुखकान्तिः यस्य । महतां निन्दया सलानां तेजोवधप्राप्तेरिति भावः । यद्वा कः आत्मा तस्य अनने प्राणने रुचिः इच्छा यस्य । उदरम्भरिरित्यर्थः । यदा कुत्सित आनन कानन कुवचनं तत्र रुचिः यस्य, सं ततं संशब्देन महित, अनुगत प्रातिलोम्येन पठित, यवसं सवयसमिति यावत् । स्निग्धमित्यर्थः । तमपि, नानुमोदते नाभिनन्दनि। (पक्षे) काननं अरण्यं । अनुगतमपि वदनसविधं प्रापितमपि यवस घास सन्ततं सदा। खलव्यसनस्य वैलक्षण्यमाह। अवीजादेवेति ॥ लोके हि वीजादे- वाङरोत्पतिः । एते खलव्यसनादुरास्तु, अबीजादेव जायन्ते बीजमन- पेश्यैव उत्पद्यन्ते। निष्कारणा इत्यर्थः। अकाण्डादेव स्कन्धमपेक्ष्यव प्ररोहन्ति शाखावृद्धि लभन्ते। यो हि बीजाजायते काण्डात् स्कन्धात् प्ररोहति सः सूच्छेदः भवति । मूर्तत्वात् । इमे तु न तथेति भावः । असतां खलानां, हृदि मनसि, प्रविष्टः दोषलवः, कराळायते भयावहो ·४८ वासवदत्ता। दोषलवः कराळायते । सतां तु हृदयं न प्रविशत्येव । यदि कथमपि प्रविशति तदा पारद इव क्षणमपि न तिष्ठति । मृगा इव विनोदविन्दोः श्रमगा भवन्ति साधवः । सुखं ज- नाइशरत्समया इव भवादशा: मित्रस्य हृदयं हरन्ति । न च सचेतनाः विसदृशमुपदिशन्ति । अचेतनानामपि मैत्री समु- चितपक्षे निक्षिप्ता । तथाहि माधुर्यशैत्यशुचित्वसन्तापशा- भवति । सतां साधूनां तु हृदयं मनः, न प्रविशत्येव । न कदाऽपि प्रविशेत् । कथमपि अतिप्रयत्नेन प्रविशति यदि, तदा पारद इव रस इव 'चपलो रसस्सूतश्च पारदे' इत्यमरः । क्षणमपि निमिषमात्रमपि न तिष्ठति। साधवः सजनाः, वीना पक्षिणां नोदं प्रेरण वेताति विनोदविन्दुः मृगयुः तस्य. मृगा इव हरिणादिमृगा इव, श्रमेण उपायन गच्छन्ति वश्यतां प्राप्नुवन्तीति श्रमगाः । (प्रकृते) विन्दुः ज्ञाता, श्रमः विद्याश्रमः, प्रयासो वा । वगगाः इत्यपि पाठः । तदा वश्या भवतीत्यर्थः । सुखमित्यादि ॥ भवादृशाः युष्मद्विधाः, जनाः शरत्समया इव, मित्रस्य मुहृदः, हृदयं मनः, मुख सौख्यं, प्रापयन्ति । (पक्षे) शोभनाः खंजनाः खञ्जरीटाः येषु ते। 'खजरीटस्तु खञ्जनः' इत्यमरः । मित्रस्य सूर्यस्य हृदयं मण्डलमध्यं, सुखं मेघोपरोधाभावेन निरगळप्रकाशलक्षणं सौख्यं प्रापयन्ति । सचेतनाः चैतन्यशालिनः विसदृशं विरुद्धं यथा तथा नोपदिशन्ति न कथयन्ति । अचेतनानामपि चैतन्यरहितानामपि वस्तूनां मैत्री स्नेहः, समुचितपक्षे परिचितविषये समीचीनपक्षे अनुरूपविषये वा । निक्षिप्ता निहिता । तामेव विशदयति । तथाहीत्यादिना ॥ माधुर्यादिभिः गुणैः, पयः पयः इति क्षीरनीरयोरेकशब्दवाच्यत्वसाम्याच ·वासवदत्ता। , न्तिभिः पयः पय इति शब्दसाम्यान्मिवतामुपगतस्य म- त्सङ्गाद्वृद्धिमुपगतस्य क्षीरस्य क्वाथे पुरतो ममैव क्षयो युक्त इति मत्वेव वारिणा क्षीयते । तदिदमसाम्प्रत- माचरितम् । गृहाण साधुजनोचितमध्वानम् । साधवो हि दिङ्मोहादुत्पथप्रवृत्ता अपि पुनर्गृहीतसत्पथा भवन्ति । इत्यादि वदति तस्मिन् मकरन्दे प्रियसखे, कथमपि स्मरशरप्रहारपरवशः कन्दर्पकेतुः परिमिताक्षरमुवाच । वयस्य ! दितिरिव शतमन्युसमाकुला भवत्यस्मादृशजनचि- मित्रतां मैत्री उपगतस्य, मत्सङ्गमात् मत्सम्बन्धात् वृद्धि अभिवृद्धि, उपगतस्य प्राप्तस्य, क्षीरस्य दुग्धस्य क्वाथे सन्तापे सति, पुरतः पुरस्तात् ममैव क्षयः हानिः युक्तः न्याय्य इति मत्वेव गणयित्वेव, बारिणा जलेन क्षीयते । 'क्षि क्षये' । तत् तस्मात् असांप्रतं अयुक्तं आ- चरितं अनुष्ठितं । साधुजनानां उचित अहं, अध्वानं मार्ग, गृहाण आ- श्रय । साधवः, दिङ्मोहात् दिग्भ्रमात् उत्पथप्रवृत्ता अपि अमार्गप्रस्थिता अपि, गृहीतः आइतः सत्पथः सन्मार्गः यैस्ते तादृशाः भवन्ति । प्रिय- सखे प्रियसुहृदि तस्मिन् मकरन्दे, इत्यादि वदति सति कथयति सति, स्म- रशराणां मान्मथबाणानां प्रहारेण ताडनेन, परवशः अस्वतन्त्रः, कन्दर्पकेतुः परिमितानि यावदपेक्षितानि अक्षराणि यस्मिन् कर्मणि तद्यथा तथा, उवा- च उक्तवान् । वयस्येत्यादि ॥ वयस्य मित्र, अस्मादृशजनानां चित्तवृत्तिः, दितिः असुरमाता सेव, शतमन्युभिः अनेकैश्शोकैः समाकुला व्यग्रा । (प्रक्षे) शतमन्युः स्वसपत्नीपुत्रः इन्द्रः । अयं, उपदेशस्य कर्तव्य- विषयावबोधस्य, पच्यन्त इव क्वयन्त इव, उन्मूल्यन्ते समूलमुद्रियन्ते । E ·वासवदत्ता। त्तवृत्तिः । नायमुपदेशकाल:, पच्यन्त इव मे अङ्गानि, का- थ्यन्त इवेन्द्रियाणि, निस्सरन्तीव प्राणाः, उन्मूल्यन्त इव विवेकाः, नष्टेव स्मृतिः, अधुना तदलमनया कथया, यदि त्वं सहपांसुक्रीडासमसुखदुः :खोऽसि तन्मया सममागम्यता- मित्युक्त्वा परिजनालक्षित एव तेन सहैव पुरान्निर्जगाम । ततोऽनेकनल्वशतमात्रमध्वानं गत्वा तेनागस्त्यवचनसंहत- ब्रह्माण्डखण्डगतशिखरसहस्रः कन्दरान्तरलतागृहप्रसुप्तवि- द्याधरमिथुनगीताकर्णनसुखितचमरीगणमारणोत्सुकशबरकु- लसम्बाधकच्छतटः, कटकतटगतकरिकराकृष्टभग्नस्यन्दमानह- अनया कथया अलं । एषा कथा मास्तु । पांसुक्रीडा रथ्यासु धूलिकोळि: । अनालक्षितः अदृष्ट एव। तत इति ॥ 'नल्वः किष्कुचतुश्शतम्' इत्यमरः। नल्वानां शतानि नल्वशतानि अनेकानि नल्वशतानि, मात्रा गन्तव्यदेशेयत्ता यस्मिस्तं, तादृशं अध्वानं मार्ग, गत्वा अतीत्य, अगस्त्यस्य तन्नाम्रो महर्षेः वचनेन संहृतानि संक्षिप्तानि ब्रह्माण्डखण्डगतानि उच्चैष्ट्वेन ब्रह्माण्डव्यापीनि शिखरसहस्राणि असङ्ख्यशृङ्गाणि यस्य सः। कन्दराणां गुहानां अन्तरे मध्ये विद्यमानेषु लतागृहेषु लतामण्टपेषु प्रसुप्तानां सुखं निद्राणानां विद्याधर- मिथुनानां विद्याधरद्वन्द्वानां गीतस्य गानस्य आकर्णनेन श्रवणेन सुखितानां सञ्जातसुखानां चमरीणां गणस्य समूहस्य मारणे हनने उत्सुकस्य शबर- कुलस्य व्याधवर्गस्य संबाधः यत्र तादृशं कच्छतटं अनूपप्रदेशः यस्मिन् सः तादृशः, कटकतटं नितम्बप्रदेशं गतानां प्राप्तानां करिणां गजानां करैः शुण्डादण्डः आकृष्टाना, भमानां दळितानां, स्यन्दमानानां रसस्राविणां हरि- ·वासवदत्ता। रिचन्दनरसामोदगन्धवाहिगन्धवाहशिशिरितशिलातलः, सु- दूरपतनभग्नतालफलरसाईकरतलास्वादनोत्सुकशाखामृगकद- म्बकः, प्रलम्बमाननिर्झरोपान्तनिविष्टजीवञ्जीवकमिथुनलि- ह्यमानविविधफलरसामोदगन्धसुरभितपरिसरः, सरभसके- सरिसहस्रखरनखरधाराविदारितमत्तमातङ्गकुम्भस्थलविगळि- तस्थूलमुक्ताफलशबलशिखरतया शिखरावलग्नं तारागणमि- वोद्वहन् , सुग्रीव इव ऋक्षगवयशरभकेसरिकुमुदपनससेव्य- चन्दनानां रसस्य द्रवस्य आमोदगन्धः सौरभं वहति ताच्छील्येनेति वाही तादृशः यः गन्धवाहः वायुः तेन शिशिरितं शीतलतामापादितं शिलातलं यस्य सः । सुदूरपतनेन अतिदूरदेशपतनेन भनस्य दळितस्य ताल- फलस्य रसेन आदें क्लिनं यत् करतलं तस्य आस्वादने उत्सुकं उत्कं शाखामृगाणां वानराणां कदम्बकं समूहः यस्य सः, प्रलम्बमानानां ऊर्ध्व- देशादधःपततां निर्झराणां गिरिनदीप्रवाहाणां उपान्तेषु समीपदेशेषु निविष्टैः उपविष्टैः जीवंजीवकमिथुनः चकोरद्वन्द्वैः लिह्यमानानां आस्वाद्य- मानानां फलानां रसामोदगन्धेन रससौरभेण सुरभितः सजातसौरभः परिसरः समीपदेशः यस्य सः, सरभसानां ससंरम्भाणां केसरिणां सिंहानां सहस्रस्य खरनखरधाराभिः कठिननखकोटिभिः विदारितेभ्यः दलितेभ्यः मत्तमातङ्गकुम्भस्थलेभ्यः समदगजमस्तकेभ्यः वियळितैः स्थूलमुक्ताफलैः पृथुलमौक्तिकैः शबळं मिश्रं शिखरं अग्रं यस्य तस्य भावः शिखरता तया, शिखरावलमं शृङ्गदेशसम्बद्धं तारागणं नक्षत्रसमूह, उद्वहनिव बिभ्राण इव, सुप्रीवः तन्नामा वानरराज इव, ऋक्षाः भल्लूकाः, गवयाः गोसदृशाः मृगविशेषाः, शरभाः सिंहघातुकाः अष्टपादाः मृगविशेषाः ·वासवदत्ता। , . मानपादच्छाय:, पशुपतिरिव नागनिश्वाससमुत्क्षिप्तभूतिः, ज- नार्दन इव विकचवनमाल:, सहस्रकिरण इव सप्तपत्रस्यन्द- नोपेतः, विरूपाक्ष इव सन्निहितगुहः शिवानुगतश्च, कामीव कान्तारोषरसानुगतः समदनश्च, श्रीपर्वत इव सन्निहितमल्लि- केसरिणः सिहाः कुमुदानि कैरवाणि पनसाः कण्टकिफलद्रुमाः तैः सेव्य- माना आश्रीयमाणा पादानां प्रत्यन्तपर्वतानां सम्बन्धिनी छाया अनातप- प्रदेशः यस्य सः, (पक्षे) ऋक्षादयो वानराः, पादच्छाया चरणकान्तिः । पशुपतिः रुद्रः स इव, नागानां गजानां निश्वासैः समुत्क्षिप्ता भूतिः गैरिकधातुधूळि: यास्मिन् सः, (पक्षे) नागानां भूषणभूतानां सर्पाणां निश्वासेन समुत्क्षिप्ता सम्यगुता भूतिः भस्म यस्य सः । जनार्दनः श्रीविष्णुः स इव, विकचा वनानां काननानां माला परम्परा यस्य सः । (पक्षे) विकस्वरवनजपुष्पमाल:, सहस्रकिरणः सूर्यः स इव, सप्तपत्रैः सप्तच्छदः स्यन्दनः तिनिशवृक्षश्च उपेतः सहितः (पक्षे) सप्त सप्तत्व- सङ्खयाविशिष्टानि पत्राणि वाहनानि यख सः तादृशेन स्यन्दनेन रथेन उपेतः । यद्वा सप्तं सप्तेल्याख्यातं पलं हयः यस्य तादृशेन स्यन्दनेनोपेतः। “ सप्त युञ्जन्ति रथमेकचकं । एको अश्वो वहति सप्तनाम” इति श्रुतिवच- नमत्र प्रमाणम् । विरूपाक्षः रुद्रः स इव, सनिहिताः सनिकृष्टाः गुहाः कन्दराः यस्मिन् सः, शिवा हरीतकी हरीतकी हैमवती रेचकी श्रेयसी शि- वा।' इति कोशः । तया अनुगतः आक्रान्तः । (पक्षे) गुहः सुब्रह्मण्यः, शिवा पार्वती । कामी कामुकः स इव कान्तारैः ऊपरदेशैश्च युक्तेन सा- नुना प्रस्थदेशेन अनुगतः, समदनश्च कपित्थवृक्षयुक्तश्च (पक्षे) कान्तायाः रोषरसेनानुगतः, समन्मथश्च । श्रीपर्वतः तदाख्यः कश्चन तपस्सिद्धिक्षेत्रभूतः पर्वतः स इव, सनिहितः सान्निध्यं कुर्वाण: मल्लिकार्जुनः तन्नामा महेश्वरः ।

·MYLABAREN I MADRAS-463 , कार्जुनः, नरवाहनदत्त इव प्रियंगुश्यामासनाथः, शिशुरिव कृतधात्रीधृतिः, वासरारम्भ इवारुणप्रभापाटलितपत्रवन- राजि:, कृष्णपक्ष इव बहुलतागहनः, कर्ण इवानुभूतशत- कोटिदानः, भीष्म इव शिखण्डिमुक्तैरर्धचन्द्रराचिततनुः, कामसूत्रविन्यास इव मल्लनागघटितकान्तारसामोदः, हिरण्य- यस्मिन् सः । (पक्षे) महिकाविचिकिला: अर्जुनाः ककुभवृक्षाः च- स्मिन् सः। नरवाहनदत्तः राजविशेषः स इव, प्रियङ्गुझ्यामा नरवाहन- दत्तमहिषी तया सनाथः (पक्षे) प्रियङ्गुः फलिनी श्यामा धान्यविशेषः । शिशुरिव अर्भक इव, कृता धात्रया स्तनपायिकया उपमात्रा धृतिः ध- रणं यस्य, (पक्षे) धात्यू: आमलकीवृक्षाः। भूमिर्वा । वासरारम्भः दिनोपक्रमः स इव अरुणस्य सूर्यसारथेरनूरोः, प्रभया कान्त्या पाटलितं पत्रं पण वनं जलं तस्य राजिः पङ्क्तिश्च यस्मिन् स तथा (पक्षे) अरुण- प्रभा रक्तवर्णः, पत्रं दळ वनराजिः काननवार्था । कृष्णपक्षः अपरपक्ष इव, बहुलता बहुलत्व कृष्णपक्षत्वं तया गहनो निविडः (पक्षे) वाभिः लताभिः वीरुद्भिः गहनः दुष्प्रवेशः । कर्णः राधेयः स इव, अनुभूतं शत- कोटीनां प्रकृष्टसङ्ख्यायुक्तधनानां दानं येन सः । (पक्षे) शतकोटि: वज्रं, तेन दानं खण्डनं अनुभूत येन सः । भीष्म इव देवव्रत इव, शिखण्डिभिः मयूरैः मुक्तः त्यक्तैः, अर्धचन्द्रैः पिञ्छभारैः आचिता व्याप्ता तनुः यस्य सः। (पक्षे) शिखण्डी द्रुपदपुत्रः, तेन मुक्तैः त्यक्तैः अर्धचन्दैः भ- लाख्यबाणविशेषैः, आचिता व्याप्ता तनुः यस्य सः, कामसूत्र कामश २ तस्य विन्यास इव, मल्लनागः कामशास्त्रप्रणेता मुनिः तेन घाटताः कान्ता दयिता तस्या रसाः शृङ्गारादयः तैः आसमन्तात् मोदो हर्षः यस्य स तथा। (पक्षे) मल्लनागो गन्धहस्ती तेन घटितं यत्कान्तारं वनं तेन सा. ..

·५४ वासवदत्ता। कशिपुरिव शम्बरकुलाश्रयः, गैरिकव्याजादुपरि रविरथमा- र्गमार्गणार्थमिवारुणेनोपास्यमानः, शिखरगतसूर्याचन्द्रमस्तया विस्तारितलोचनोऽगस्त्यमार्गमिवोद्वीक्षमाणः, कुलिशक्षतर- न्ध्रस्रस्तान्त्रनाळ इव जरदजगरभोगैः, कुम्भकर्ण इव दन्ता- न्तराळगतैः वानरव्यूहै:, पिण्डालक्तकरक्तपदपतिसूचितसंचा- . मोदः मदगन्धसहितः । हिरण्यकशिपुरिव प्रहादपितेव, शम्बरस्य तदा- ख्यस्यासुरस्य यत्कुलं वंशः तस्याश्रयः (पक्षे) शम्बराः हरिणाः “वात- प्रमीशम्बरकृष्णसाराः” इति कोशः । तेषां कुलं समूहः। गिरी भवाः गैरिकाः धातवः तेषां व्याजात् , उपरि ऊर्ध्वदेशे, रविरथस्य सूर्यस्यन्दन- स्य मार्गः गमनयोग्यः पन्थाः तस्य मार्गणार्थ अन्वेषणार्थ, अरुणेन अनू- रुणा, उपास्यमान इव, सेव्यमान इव, शिखरं शृङ्गं तद्गती सूर्याचन्द्रमसी यस्य सः, तस्य भावः सूर्याचन्द्रमस्ता तया सू......या। विस्तारिते सम्य- क् प्रसारिते लोचने येन सः तादृशस्सन् , अगस्यस्य मार्ग आगमनस- रणिं उद्वीक्षमाण इव पश्यन्निव । जरतां जीर्णानां अजगराणां तिलिप्सानां भोगः शरीरैः, कुलिशक्षतेन वज्रघातेन जातात् रन्ध्रात् स्रस्तानि बहिर्नि- र्गतानि आन्त्रनाळानि सिराजालानि यस्य सः, दन्तानां उन्नतपाषाणानां (अन्यत्र) दन्तानां दशनानां अन्तरालं मध्यं तद्गतैः, वानरव्यूहैः शाखा- मृगसमूहैः, कुम्भकर्ण इव, पिण्डालक्तकेन यावकरसेन रक्तया अरुणया पदपङ्क्त्या चरणविन्यासश्रेण्या सूचितः दर्शितः सञ्चारः गमनागमनं या- सां ताः तादृश्यः याः शचीपतिवारविलासिन्यः इन्द्रगणिकाः उर्वश्यादयः तासां सङ्केतभूतानि दयितसमागमस्थलीभूतानि केतकीमण्टपानि यस्मिन् सः। अकुलीनोऽपि निहीनकुलप्रसूतोऽपि सद्वंशभूषितः इति विरोधः ।

·वासवदत्ता। " रशचीपतिवारविलासिनीसङ्केतकेतकीमण्टपः, अकुलीनोऽपि सद्वंशभूषितः, दर्शिताभयोऽपि मृत्युफलदायी, सप्रस्थोऽ- प्यपरिमाणः, सनादोऽपि निश्शब्दः, भीमोऽपि कीचक- सुहृत् , पिहिताम्बरोऽपि विलसदंशुकः, विन्ध्यो नाम गिरिरदृश्यत ॥ यश्च प्रवृद्धगुल्मतया रोगीव दृश्यमान- . " परिहारस्तु, कुः पृथ्वी तत्र लीनः मग्नः कुलीनः स न भवतीति अकुलीनः उन्नत इत्यर्थः । सद्भिः श्रेष्ठैः वंशः वेणुभिः भूषितः अलंकृतः । दर्शितं अभयं येन तादृशोऽपि, मृत्युफलं मरणफलं तद्ददातीति विरोधः । (पक्षे) अभया हरीतकी। मृत्युफलं किंपाकफलं । प्रस्थो मानविशेषः तत्सहि- तोऽपि अपरिमाणः परिमाणागोचर इति विरोधः । (पक्षे) प्रस्थः सानुः, अपरिमाणः अतुल्यरूपः । सनादोऽपि सशब्दोऽपि निशब्दः शब्द- रहितः । (पक्षे) नदाः प्रत्यक्स्रोतसो नद्यः तेषां समूहः नादः तेन सहितः । निर् निर्गतः :: शब्दः ध्वनिः यस्मात् सः उत्थितध्वनिरित्य- र्थः । भीमोऽपि वृकोदरोऽपि कीचकमुहृदिति विरोधः । कीचकहन्तुः कीचकसुहृत्त्वं विरुद्धम् । (पक्षे) भीमः भयङ्करः । वेणवः अन्तस्सुषिरा वंश- स्तम्बविशेषाः तेषां रक्षकः । पिहिताम्बरः छन्नवस्त्रोऽपि विलसन्ति प्र- काशमानानि अंशुकानि वस्त्राणि यस्य सः इति विरोधः । (पक्षे) पिहि- तं निजौनत्येनाच्छादितं अम्बरं आकाशं येन सः। विलसन्तः भासमानाः अंशवः किरणाः यस्य सः । एवंभूतो विन्ध्योनाम गिरिः पर्वतः अह. श्यत । यश्चेति ॥ प्रवृद्धः गुल्मः उदरशूलरोगः यस्य सः तस्य भावः पृवृद्धगुल्मता तया हेतुना, (पक्षे) गुल्मः लतासञ्चयविशेषः । रोगीव आ- तुर इव, दृश्यमानः बहूनां धातूनां मांसरुधिरादीनां वातपित्तादीनां वा, ·वासवदत्ता। बहुधातुविकारः यश्च साधुरिव सानुग्रहप्रचार- प्रकटितमहिमा, मीमांसान्याय इव पिहितदिगम्बरदर्शनः । यश्च हरिवंशैरिव पुष्कराक्षप्रादुर्भावरमणीयैः, राशिभिरिव मीनमकरकुळीरमिथुनसङ्गतैः, करणैरिव शकुनिनागभद्रबा- लवकुलोपेतैः देवखातैरुपशोभितान्तः । यश्च कुसुमविचि- त्राभिः वंशपत्रपतिताभिः मुकुमारललिताभिः पुष्पिताग्राभिः .. .. (पक्षे) गैरिकधातूनां विकारः यस्य सः । यश्चेति ॥ हरिवंशाः व्यास- प्रोक्ताः कृष्णकथाविशेषाः तैरिव, पुष्कराक्षः पुण्डरीकाक्षः श्रीवासुदेवः नस्य प्रादुर्भावेन उत्पन्या रमणीयः मनोज्ञैः, (पक्षे) पुष्कराक्षं पद्मबीजं । राशयः मेषादयः ग्रहावासस्थानानि नैरिव, मान, मकर, कुळार, मिथु- नाः, राशिविशेषाः तैः सङ्गतैः सहितः । (पक्षे) मिथुनभूताः मीनमक- राः मत्स्यविशेषाः कुळीराः कर्कटाश्च । करणैः ज्योतिशास्त्रप्रसिद्वैभ- वादिकरणैरिव, शकुनिनागभद्रवालवाः करणविशेषाः तेषां कुलेन समू- हेन उपेतेः (पक्षे) शकुनिः पक्षी, नागाः सपाः भद्रवालाः खञ्जरीटाः अथवा भद्राः मुस्ताः वालं हृीबेरं, (वबयोरभेदः) वकुल: केसरः एते- रुपेतेः । देवखातेः अपौरुषेयः सरोभिः, उपशोभितः भासमानः अन्तः समीपदेशः यस्य सः । यश्च कुसुमेति ॥ यः पर्वतः, कुसुमविचि- त्राप्रभृतयः शिखरिण्यन्ताः वृत्तसंज्ञाविशेषाः । (पक्षे) कुसुमैः पुष्पः विचि त्राभिः, वंशानां वेणूनां पत्रेषु दलेषु पतितामिः पतनशीलाभिः, सुकु. माराः मृदुलाः ललिता: मनोज्ञाश्च ताभिः, पुष्पितानि सञ्जातपुष्पाणि अग्राणि शिखरभागाः यासां ताभिः, प्रहर्षिणीभिः हर्षोत्पादिकाभिः, शि- खरं अग्रं तद्वतीभिः, लताभिः, दर्शित: अनेकवृत्तानां विलासः येन सः।

·वासवदत्ता । प्रहर्षिणीभिः शिखरिणीभिः लताभिः दर्शितानेकवृत्तविलासः । यश्च समदकलहंससारसरसितोद्धान्तोत्कुटविकटकुञ्जकच्छ- व्याधूतकमलपण्डगलितमकरन्दबिन्दुसन्दोहसुरभितसलिल - या सायन्तनसमयमजत्पुलिन्दराजसुन्दरीनिम्ननाभिमण्डल- परिपीतसलिलया तटनिकटस्थितविकटमत्तमातङ्गगण्डस्थल- विगलन्मधाराविन्दुप्रकरस्तबकितसलिलया तीरप्ररूढकेत- कीकाननपतितधूलीनिकुरुम्बसञ्जातसैकतसुखोपविष्टतरुणसु- यश्च समदेति । समदानां मदसहितानां कलह मानां कादम्बानां सार- माः जलशकुन्तविशेषाः तेषां च रमितेन शब्दन उद्धान्तानां अनवस्थिता- तानां उत्कुटानां मत्स्यविशेषाणां विकटया विशालया पुच्छच्छटया व्याधूते- भ्यः कम्पितेभ्यः कमलपण्डेभ्यः तामरसकदम्बकेभ्यः गलितानां मकरन्द- बिन्दुना सन्दोहेन मुरभितं सौरभं आपादितं सलिल यस्यास्सा तया। सा- यन्तनसमये सायङ्काले मज्जतीनां स्नान्तीनां पुलिन्दराजसुन्दरीणां किराती- नां निम्नः गभीरः नाभिमण्डलैः परिपीतं गृहीतं सलिलं यस्यास्सा तया, मदेन मुखरं सशब्दं यत् राजहंसानां कुल समूहः तस्य कोलाहलेन मुखरितं शब्दायमानं कूलपुलिनं रोधस्सैकतं यस्यास्सा तया, तटनिकटे कूलोपकण्ठे विद्यमानानां मत्ताः समदाः ये मातङ्गाः गजाः तेषां गण्डस्थ- लेभ्यः विगळत्या मधुधारायाः बिन्दुप्रकरैः बिन्दुसमूहैः स्तबकित सञ्जा- तस्तबकं सलिलं यस्यास्सा तया, तीरे कूले प्ररूढानां केतकीनां काननात अरण्यात् पतितेन धूळीनिकुरुम्वेण परागसमूहेन सजाते सैकत पुळिन- प्रदेशे सुखोपविष्टानि जोषमासीनानि यानि तरुणानि यौवनवन्ति सुरमिथु- नानि देवताद्वन्द्वानि तेषां निधुवनलीला सुरतक्रीडा तत्सम्बन्धी यः परि- ·वासवदत्ता। रमिथुननिधुवनलीलापरिमळसाक्षिकूलोपवनया तटावटस्थवि- घटिताम्भोजषण्डमण्डपावस्थितजलदेवताविगाह्यमानपयसा, तीरप्ररूढवेतसवनाभ्यन्तरनिलीनदात्यूहमदोत्कटकेलिकुहकु- हारावकौतुकाकृष्टसुरमिथुनसंस्तूयमानोपभोगया उपकूलसंजा- तनळिनपुञ्जकुञ्जपुजितकुक्कुटघटाघूत्कारभैरवतीरया, आतपसे. वासमुत्सुकजलमानुषीमृदितसुकुमारतरपुळिनया उपवनपव- मळ: अनुभूयमानस्रक्चन्दनादिसौरभं तस्य साक्षि कूलोपवनं यस्या स्सा तया, तटावटः तीरगर्तः तत्रस्थं यत् विघटिताम्भोजषण्डं विकसित तामरसकदम्बकं तद्रूपे मण्टपे अवस्थिताभिः जलदेवताभिः विगाह्यमानं स्नानार्थं प्रविश्यमानं पयः यस्यास्सा तया, तीरे कूलदेशे प्ररूढानां वेतसानां वानीराणां वनस्य अभ्यन्तरे मध्ये निलीनानां उपविष्टानां दात्यूहानां कालकण्टकानां, मदोत्कटः मदोदिक्तः केळ्या लीलया कृतः यः कुहकुहारावः कुहकुहध्वनिः तत्र कौतुकेन आकृष्टैः समीपमासादितैः सुरमिथुनैः देवता द्वन्द्वैः संस्तूयमानः प्रशस्यमानः उपवनोपभोग: आरामानुभवः यस्यास्सा उपवनाभोग इत्यपि पाठः । अर्थस्तु उपवनसम्बन्धी आभोगः विस्तार यस्यास्सा तया । कूलस्य समीपं उपकूलं तत्र सञ्जातः यः नळिनपुञ्ज कुञ्जः पद्मषण्डालंकृतलतामण्टपः तत्र पुजितानां सङ्घीभूतानां कुक्कुटघटा. नां जलकुक्कुटसमूहानां घूत्कारेण भैरवं भयङ्करं तीरं कूलदेशः यस्या स्सा तया, आतपसेवायै समुत्सुकाभिः सोत्कण्ठाभिः जलमानुषीभिः मृदित उपवेशनादिना सम्मर्दितं सुकुमारतरं अतिमृदुलं पुळिनं यस्याः सा तय उपवनपवनेन आन्दोलिताः क्षोभिताः तरळतराः अतिचञ्चलाः तरजा यस्यास्सा तया, नलिनीपुळे पद्मिनीषण्डे उपविष्टानां बकोटकानां बकान ·वासवदत्ता। नान्दोलिततरळतरतरङ्गया, नलिनीनिकुञ्जपुजनिविष्टब- कोटककुटुम्बिनीनिरीक्ष्यमाणवृद्धशफरया, पोतोधानलुब्ध- कोयष्टिकस्कम्भनभीमवेतसवनमालया, तरङ्गमालासन्तरदु- हण्डवालदर्शनधावदतिचपलराजिलराजिराजितोपकूलसलि- लया, खञ्चरीटमिथुननिधुवनदर्शनोपजातनिधिग्रहणकौतुक- किरातखन्यमानस्थपुटिततीरया, क्रुद्धयेव दर्शितमुखभङ्गया, मत्तयेव स्खलद्गत्या, दिनारम्भलक्ष्म्येव वर्धमानवेलया भा- कुटुम्बिन्यः स्त्रियः ताभिः निरीक्ष्यमाणाः भक्ष्याशया ग्रहणार्थ विलोक्यमानाः वृद्धाः पृथुलाः जरन्तोवा शफरा: मीनाः यस्यां सा तया । पोतोधानं मत्स्य- सङ्घातः तत्र लुब्धानां सतृष्णानां कोयष्टिकानां तदाख्यजलपक्षिविशेषाणां, स्कंभनेन शब्दविशेषेण भीमा भयावहा वेतसवनमाला वानीरद्रुमवनवाटी- यस्यास्सा तया, तरङ्गमालासु ऊर्मिपरंपरासु सन्तरतां प्लवमानानां उद्दण्ड- वालानां मत्स्यविशेषाणां दर्शनेन धावतां अतिचपलानां अतिचटुलानां राजिलानां डुण्डुभाना राज्या समूहेन राजितं भासमानं उपकूलसलिलं तीर- समीपदेशजलं यस्यास्सा तया । खञ्जरीटानां खञ्जनानां मिथुनस्य द्वन्द्वस्य यनिधुवनं सङ्गमः तस्य दर्शनेन सञ्जातं निधिग्रहणकौतुकं येषां ते तादृशैः किरातैः पुलिन्दैः खन्यमानं अवदार्यमाण अत एव स्थपुटितं उन्नतानत- भावमासादितं तीरं कूलं यस्यास्सा तया । क्रुद्धयेव रुष्टयेव, दर्शितः मुख- भङ्गः मुखविकारः यया सा (पक्षे) मुखभङ्गः मुखतरङ्गः । मत्तयेव मदस. हितयेव, स्खलन्ती गतिः यस्यास्सा तया। (पक्षे) गतिः नदीरयः । दि- नारम्भलक्ष्म्येव प्रत्यूषशोभयेव, वर्धमाना वेला काल: यस्यां सा तया (पक्षे) वेला मर्यादाभूमिः। 'अब्भ्यम्बुविकृतौ वेला कालमर्यादयोरपि।' इति अमरः।

·६० वासवदत्ता। रतसमरभूम्येव नृत्यत्कबन्धया, प्रावृषेव विजृम्भमाणशत- पत्रपिहितविषधरया, सकामयेव कृतभूभृत्सेवया, रेवया प्रियतमयेव प्रसारिततरङ्गहस्तयोपगूढः । यश्च हरिखरनख- रविदारितकुम्भस्थलविकलवारणध्वानैरद्यापि कुम्भसम्भवं समाह्वयतीवोच्चतालभुजः । तत्रान्तरे मकरन्दस्तमुवाच । पश्योदञ्चदवाञ्चदञ्चितवपुःपूर्वार्धपश्चा:भाक् स्तब्धोत्तानि- भारतानां भरतवश्यानां राज्ञां समरभूम्येव युद्धभूम्येव । नृत्यन्ति स्फुरन्ति कवन्धानि अपमूर्धकलेवराणि (पक्ष) कवन्ध जलं। ‘कवन्धमुदकं पाथः' इत्यमरः । प्रावृषेव वर्षासमयेनेव, जम्भमाणे: वर्धमानैः शतपत्रैः मयूरैः पिहिता मयूरभक्षणभयादितस्ततः छन्नाः विषधराः सपीः यस्यां सा तया (पक्षे) शतपत्राणि तामरसानि । विषधराः जलधराः तटाकादयः । कामेन धनाभिलाषेण सह वर्तते इति सकामा तयेव, कृता भूभृतः राज्ञ. सेवा यया सा (पक्षे) भूभृतः पर्वतस्य । प्रियतमयेव प्राणवल्लभयेव प्रसारितः विस्तारितः तरङ्गहस्तः ऊर्मिरूपः करः यया सा तया। रेवया नर्मदया उप- गूढः आश्लिष्टः॥ यश्च हरिनखरेत्यादि । यः पर्वतः, उच्चाः उन्नताः ताला एव भुजाः यस्य तादृशस्सन । हरीणां सिहानां खरनखरैः कृरनखैः विदा- रितैः दलितैः कुम्भस्थलैः मस्तकप्रदेशः विकलानां वैकल्य प्राप्तानां वारणानां गजानां ध्वानैः शब्दः, अद्यापि, कुम्भसम्भवं अगस्त्यं, समाह्वयतीव आ- कारयतीव ॥ तत्रेति । तत्रान्तर तन्मध्ये, मकरन्दः, तं कन्दर्पकेतुं, उवाच वक्ष्यमाणप्रकारेणेति शेषः। पश्येति॥उदञ्चत् ऊर्ध्वं उन्नमत् अवाञ्चत् अधो गच्छत् अञ्चित (विक्रमाश्रयणेन) प्रशस्तं वपुषः शरीरस्य पूर्वार्धपश्चार्ध भजतीति भाक् , स्तब्धे निश्चले उत्तानिते उत्क्षिप्त पृष्ट पश्चाद्भागे निष्ठितं ·वासवदत्ता। ६१ तपृष्ठनिष्ठितमनाग्भुग्नाग्रलांगूलभृन् । दंष्ट्राकोटिविशङ्कटास्य- कुहरः कुर्वन सटामुत्कटामुत्कण्ठः कुरुते क्रमं करिपतौ क्रू- राकृति: केसरी ।। अपि च । उत्कर्णोऽयमकाण्डचण्डिमपटु- स्स्फारस्फुरत्केसरः क्रूराकारकराळवक्त्रकुहरः स्तब्धोर्ध्व- लांगूलभृत्। चित्रे चापि न शक्यते विलिखितुं सर्वाङ्गसङ्को- चभाक् फीट्कुर्वद्गिरिकुञ्जकुञ्जरबृहत्कुम्भस्थलस्थो हरिः ।। - स्थितं मनाक् किञ्चित् भुग्न कुटिलं अग्रलांगूलं वालाग्रं बिभर्तीति भृत् । दंष्ट्रा- कोटिभिः दीर्घकुटिलदन्ताः विशङ्कटं विशालं आस्यकुहरं वदनरन्ध्र यस्य सः तादृशः, सटां स्कन्धरोमाणि, उत्कटां उत्फुल्लां, कुर्वन् तन्वन् , उत्कर्णः उत्तानितश्रवणपुटश्च, कूरा नृशंसा आकृतिः आकारः यस्य तादृशश्च सन्। अयं केसरी सिंहः, करिपती गजेन्द्र, क्रमं आक्रमणं बलात्तदुपरिनिपतन- संरम्भं, कुरुते तनोति । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । स्वभावोक्ति- रलंकारः॥ एवं क्रममाणं सिहं वर्णयित्वा सम्प्रति क्रान्तगज तमेव वर्णयितुमा- रभते । उत्कर्ण इत्यादिना ॥ उत्कर्णः ऊर्ध्वमुत्क्षिप्तश्रवणपुट:, अकाण्डे असमये अस्थाने वा समुत्पन्नः यः चण्डिमा तेन पटुः, स्फारं अमितं यथा तथा स्फुरन्तः दीप्यमानाः केसराः स्कन्धरोमाणि यस्य सः, क्रूराकारं घातुकस्वरूपं कराळ विकृतं च यत् वक्त्रं वदनं तेन विकटः भयङ्करः, स्तब्धं निश्चलं यदूर्ध्वलांगूलं उपरिप्रसारितो वाल: तद्विभर्तीति भृत् , चीत्कुर्वतः कुम्भस्थलविदारणव्यथाऽसहनेन चीत्कारध्वान कुर्वतः गिरिकुञ्जकुञ्जरस्य आरण्यकद्विपस्य बृहति पृथुले कुम्भस्थले शिरस्तटे तिष्ठतीति तादृशः, अयं हरिः सिंहः, सर्वाङ्गसकोचं निखिलावयवसङ्कोचनं ·६२ २ वासवदत्ता। अनन्तरं नीचदेशनद्येव न्यग्रोधोपचितया उत्तरगोग्रहणभू- म्येव विज़म्भमाणबृहन्नळया कुरुदेशढक्कयेव धनसारसा- र्थवाहिन्या विदग्धमधुगोष्ठयेव नानाविटपीतासवया नलकू- •. भजतीति भाक् तादृशः, अत एव, चित्रेणापि, अभिलिखितुं, न शक्यते न पार्यते । विक्रमकरसत्वप्रख्यापकस्य सर्वाङ्गसङ्कोचस्य चित्र विलिख्य सन्दर्शनं दुर्घटमिति भावः । अस्मिन् पद्ये, कुञ्जरशिरःकुम्भेत्यपि कचित्पाठो दृश्यते । तत्तु पौनरुक्तयदोषग्रहिळत्वात् नादरणीयमभिः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । स्वभावोक्तिरलंकारः ॥ ‘स्वभा- वोक्तिः स्वभावस्य जात्यादिस्थस्य वर्णनम् ' इति लक्षणात् । अनन्तरमित्यादि ॥ नीचदेशः निम्नदेशः तद्गतनद्येव, न्यक् अधो निलीनं रोधः कूलं तेन पचितया कृशया, पक्षे, न्यग्रोधैः वटवृक्षैः उपचितया समृद्धया, उत्तरगोग्रहणभूमिः दुर्योधनादिभिरपहृताः विराटग- वीरुद्दिश्य तैस्सहार्जुनस्य युद्धाचरणस्थलं तयेव, विजृम्भमाणा पराक्रमेण वर्धमाना बृहन्नळा तादृशवेषधारी अर्जुनः यस्यां तया, (पक्षे) बृहन्ति नळानि तृणविशेषाः यस्यां, कुरुदेशः कुरुक्षेत्रं तत्रस्थया ढक्कयेव कुल्य- येव 'ढक्का हिमाभ्रकुल्या च' इति कोशः । घनसाराः कर्पूराः तेषां साथै सङ्घ वहतीति तया। 'मरुदेशढक्कया' इत्यपि पाठः । तदा मरुदेशे निर्जलप्रदेशे ढक्का यात्रा तयेव, धनस्य मेघस्य सारः जलं तं प्रति सार्थान् सङ्घीभूय गच्छतो वणिक्सङ्घान् वाहयति प्रापयतीति तया, मरुदेशयात्रापराः पिपासया जलमन्विष्य सङ्घशो गच्छेयुरित्येतदनुभवसिद्धम् । (पक्षे) घनसा- राः पुष्पफलहीनाः करवीरसमानाकारपत्राः ह्रस्वाः वृक्षविशेषाः, तेषां सार्थ सद्धं वहतीति वाहिनी तया । 'घनसारस्तु कपूरे वृक्षभेदे जलेऽपि च' इति कोशः । विदग्धानां विलासिनां मधुगोष्टयेव पानगोष्टयेव, नानाविटैः ·वासवदत्ता। ६३ . बरचित्तवृत्येव सततधृतरम्भया, मत्तमातङ्गगत्येव घण्टार- वावेदितमार्गया, सदीश्वरसेवयेव दूरोद्गतबहुफलया, विरा- टलक्ष्म्येवानन्दितकीचकशतया, विन्ध्याटव्या, कतिपयदूर- मध्वानं गत्वा, कामिन इव मदनशलाकाङ्कितस्य, विकर्तन- अनेकषिद्नैः पीतः आसवः यस्यां सा तया, पक्षे, विटपिनः वृक्षाः तैः इतः प्राप्तः आसवः पुष्परसः यस्यां सा तया । नलकूबरः कुबेरपुत्रः तस्य मनोवृत्तिः चित्तस्थितिः तयेव, सततं अनवरतं धृता रम्भा तन्नाम्नी देववारवनिता यया सा, पक्षे, रम्भाः काननकदळ्यः। मत्तमातङ्गस्य गन्ध- गजस्य गत्येव, घण्टायाः रवेण नादेन आवेदितः पुरोयायिनां ज्ञापितः मार्गः यस्यां सा तया । (पक्षे) घण्टारवा ओषधिविशेषः, चणपुष्पिकेति प्रसिद्धा । तया आ ईषत् बोधितः मार्गः मृगसमूहः यस्यां सा, सदी- अरस्य सत्प्रभोः सेवा परिचरणं तयेव, दूरं उद्गतानि अत्यभिवृद्धानि बहूनि फलानि प्रयोजनानि यस्यां तया, पक्षे, दूरोद्गताः अत्युच्छ्रिताः बहुफलाः तदाख्याः वृक्षविशेषाः यस्यां तया । अदूरोद्गतफलयेत्यपि पाठः । तदा अदूरोद्गतानि झटिति उद्भूतानि बहूनि फलानि धनवसनानिष्ट- निवारणादीनि यया। पक्षे, अदूरं सन्निहितशाखाग्रभागे एव उद्गतानि बहुफलानि यस्यां तया । विराटलक्ष्म्येव विराटश्रियेव, आनन्दितं आह्लादितं कीचकानां तदाख्यानां विराटस्यालानां शतं यया, (पक्षे) कीचकाः अन्तस्सुषिरा वेणवः, विन्ध्याटव्या विन्ध्यपर्वतसंबद्धवनमार्गेण, कतिपयदूरं किञ्चिध्यवहितं, अध्वानं मार्ग, गत्वा अतीत्य, जम्बूवृक्षस्य अधःछायायां, सः, विशश्राम, इत्यन्वयः । तस्य कीदृशस्येन्यत आह । कामिन इत्यादिना ॥ कामी कामुकः, मदनशलाका कामस्य औषधरसवशीकरणशलाका नखाग्रं वा, अङ्कितः . तया ·६४ वासवदत्ता। स्येव स्निग्धच्छायस्य, वैकुण्ठस्येव लक्ष्मीभृतः, यात्रोद्यत- नृपतेरिव घनपत्रशोभितस्य, वेदस्येव भूरिशाखालंकृतस्य, गाणिक्यस्येवानेकपल्लवोज्वलस्य, जम्बूवृक्षस्य, अधश्छाया- यां विशश्राम ॥ अत्रान्तरे भगवानपि मरीचिमाली आतपक्लान्तवनमहि- षलोचनपाटलमण्डलश्चरमाचलशिखरमारुरोह । ततो मकर- न्दः फलमूलान्यादाय कथमपि तमभिनन्दिताहारमकार्षीत् ॥ चिहनितः, तस्य, पक्षे, शारिका । 'शारी मदनशलाका विदग्धयो- पिनखाग्रं च ।' इति कोशः । विकर्तनः सूर्यः तस्येव, स्निग्धा छाया तदाख्या प्रिया यस्य । पक्षे, छाया अनातपः । वैकुण्टः श्रियः पतिः तस्येव, लक्ष्मी: श्रीः तां बिभर्तीति भृत् तस्य, पक्षे, लक्ष्मीः शोभा। यात्रायां उद्यतस्य सयत्नस्य, नृपतेः राज्ञ इव, घनैः पत्रः वाह्नः (पक्षे) पलाशैः । शोभितस्य, वेदः निगम: तस्येव, भूरिशाखाभिः आरुणकाठकादिभिः (पक्षे) तरुशाखाभिः अलंकृतस्य । गाणिक्यं गणिकासमूहः तस्येव, पल्लवै: विटैः (पक्षे) किसलयैः । उज्व- लस्य भासमानस्य । अत्रेति । मरीचिमाली सूर्यः, चरमाचल: अस्तगिरिः, मूलानि कन्दान् , तं कन्दर्पकेतुं, अभिनन्दितः स्वीकृतः आहारः अशनं येन सः तं, अकार्षीत् । कृयो लुडि रूपम् । अथ आहारस्वीकरणानन्तरं, तामेव प्रियतमां दयितां, हृदयमेव फलकं तस्मिन् , सङ्कल्पः मनो- व्यापारः तद्रूपया तूलिकया कूर्चिकया, लिखितामिव, आलोकयन् , निष्पन्दः अचञ्चलः करणानां इन्द्रियाणां ग्रामः समूहः यस्य सः तादृशः ।

·वासवदत्ता । ६५ , स्वयमपि तदुपभुक्तशेषमकरोदशनम् । अथ तामेव प्रियतमा हृदयफलके सङ्कल्पतूलिकया लिखितामिवालोकयन् निष्प- न्दकरणग्रामः कन्दर्पकेतुः मकरन्दविरचिते पल्लवशयने सु- ष्वाप । अथ याममात्रावखण्डितायां यामिन्यां, जम्बूतरुशिखरे मिथः कलहायमानयोश्शुकशारिकयोः कलकलं श्रुत्वा कन्दर्प- केतुः मकरन्दमुवाच । वयस्य शृणुवस्तावदनयोरालापमिति । ततो जम्बूनिकुञ्जस्थिता शारिका काचित् चिरादागतं शुकं प्रकोपतरळाक्षरमुवाच । कितव शारिकान्तरमन्विष्य गतोऽ सि । कथमन्यथा राविरियती तवेति । अथ तच्छ्रुत्वा शुक- स्तामवादीत् । भद्रे मुञ्च कोपं, अपूर्वा बृहत्कथा प्रत्यक्षीकृता मया। तेनायं कालातिपात इति । अथ समुपजातकुतूहलया " पल्लवशयने किसलयतल्पे, सुष्वाप शिश्ये । अथेत्यादि। यामः सार्ध- सप्तघटिकात्मकः कालविशेषः, याम एव याममात्रं तेन अवखण्डितायां विच्छेदितायां, यामिन्यां रजन्यां, मिथः परस्परं, कलहायमानयोः कलह कुर्वाणयोः । वयस्य मित्र (वयसा तुल्यः वयस्यः) जम्बूनिकुळे जम्बूवृक्षा- श्रयलतामण्टपे स्थिता, कितव धूर्त, अन्यां शारिका शारिकान्तरं । अन्विष्य गवेषयित्वा, इयती एतावती । 'किमिदम्भ्यांवोघः' इत्यनेन वतुपो वस्य घादेशे तस्य 'आयनेय्' इत्यनेन इयादेशे ‘इदम इश' इत्यनेन इदमः इशादेशे 'यस्येति च' इत्यनेन तस्यापि लोपे उगितश्च' इति डीपि इयतीति रूपम् । कालातिपातः कालहरण । अनु- F ·वासवदत्ता। . " शारिकया मुहुरनुबद्धयमानः कथां कथयितुमारेभे । अस्ति मन्दरगिरिशृङ्गैरिव प्रशस्तसुधाधवलैः, बृहत्कथालम्बकैरिव सालभञ्जिकोपशोभितैः, वृत्तैरिव समाणवकक्रीडितैः, करि- यूथैरिव समत्तवारणैः, सुग्रीवसैन्यैरिव सगवाक्षैः, बलि- भवनैरिव सुतलसन्निवेशैः, वेश्मभिरुद्भासितं, धनदेनापि प्रचेतसा, गोपालेनापि रामेण, प्रियंवदेनापि पुष्पकेतुना, बद्ध्यमानः कथाश्रवणकुतूहलेन अनुसृत्य तत्कथनाय प्रेर्यमाणः। अस्तीति। मन्दरगिरिः मन्थानाचल: तस्य शृङ्गः कूटैरिव, प्रशस्तया सुधया अमृतेन धवलैः, (पक्षे) सुधया लेपनद्रव्यविशेषेण । बहत्कथा गुणाढ्यकृतिः तस्याः लम्बकरिव कथाविच्छेदभागरिव, सालभञ्जिका तनाम्नी काचन विद्या- धरी तया उपशोभितैः (पक्षे) सालभञ्जिकाः पाञ्चालिकाः । वृत्तानि सम- विषमसंख्याकाक्षरघटितच्छन्दोभागाः तानीव, माणवकक्रीडितं नाम किंचन वृत्तं तन्महितैः । (पक्षे) माणवकाः वटवः तेषां क्रीडितानि वि- हाराः । करिणां गजानां यूथैरिव, वृन्दैरिव, मत्तवारणाः गन्धहस्तिनः तत्सहिताः तैः, (पक्षे) मत्तवारणानि वलभीप्रदेशाः । सुग्रीवस्य, सैन्यैः सैनिकैरिव, गवाक्षः तन्नामा कश्चन वानरः तत्सहितैः (पक्षे) गवाक्षः वातायनं, बले: बलिचक्रवर्तिनः भवनैः गृहरिव, सुतलं पाताळविशेषः तत्र सन्निवेशः विन्यासः येषां तानि तैः, (पक्षे) सुतलसन्निवेशः शोभन- भूमिसंस्थानं यद्वा मुतैः लसन् दीप्यमानः निवेशः येषु तानि तैः, धनदे- नापि कुबेरेणापि प्रचेतसा वरुणेनेति विरोधः, (पक्षे) धनं ददाति अर्थि- नामिति धनदः, प्रकृष्टं चेतः यस्येति प्रचेताः, गोपालेनापि कृष्णेनापि, रामेण बलरामेण इति विरोधः (पक्षे) गोपाल: वाक्पतिः। रमयति स- वान गुणैरिति रामः तेन। प्रियंवदेनापि पुष्पकेतुनेति विरोधः, प्रियंवदः - .. , ·वासवदत्ता । भरतेनापि शत्रुनेन, तिथिपरेणाप्यतिथिसत्कारप्रवणेन, असं- ख्येनापि संख्यावता, अमर्मभेदिनाऽपि वीरतरेण, अपतिते- नापि नानासवासक्तेन, सुदर्शनेनाप्यचक्रेण, अजातमदे- नापि सुप्रतीकेन, हंसेनाप्यपक्षपातिना, अविदितस्नेहक्षयेणा- - । पुष्पकेतुश्रेति द्वौ गन्धौं । (पक्षे) प्रियवदतीति प्रियंवदः पुष्पं सौजन्यं केतु: ध्वजः यस्य सः तेन, भरतेनापि शत्रुघ्नेनेति विरोधः । भरतः कैकेयीपुत्रः शत्रुघ्नस्सुमित्रापुत्रः । (पक्षे) में नक्षत्र ज्योतिश्शास्त्रमित्यर्थः। तत्र रतेन आसक्तेन, शत्रून् हन्ति नाशयतीति, शत्रुघ्नः तेन । तिथी विहिततत्तत्तिथिकर्मणि परेण आसक्तेनापि, न तिथिसत्कारप्रवणेनेति वि. रोधः । श्राद्धदानाद्यर्थकतिथिकालज्ञानपर: तिथिपरः, अतिथीनां आगन्तूनां सत्कारे पूजने प्रवणः अभिनिविष्टः इति परिहारः । असङ्ख्येनापि संख्यारहिते- नापि सङ्ख्यासहितेनेति विरोधः (पक्षे) संख्य युद्धं तदहितेन (प्रत्यर्थिनोऽभा- वादिति भावः) संख्यावता पण्डितेन । जीवस्थान मर्म तद्भेदी न भवतीति तादृशेनापि, वीरतरेण अतिशूरेण । वारस्य अमर्मभेदित्वं न घटत इति विरोधः । मर्म तत्वं तद्भेदी न भवति । विशेषण ई: श्री: रा आदाने विशेषेण ई रातीति वीरं तादृक् तलं पाणितलं यस्येति परिहारः । अपतितेनापि पातित्यरहितेनापि, नानाभूते आसवे मदो आसक्तः इति विरोधः । अः विष्णु: तस्मिन् पतितेन विष्णुभक्तेन, नानासवाः अध्वराः तत्र आसक्तनेति परिहारः । मुदर्शनं भगवतश्चक्रं तादृशेनापि अचक्रेणति विरोधः, शोभनं मगल्यं दर्शनं यस्य सः। चक्र माया तद्रहितश्च । अजातः अनुत्पन्नः मदः दानं यस्य सः तादृशेनापि, सुप्रतीकेनेति विरोधः। सुप्रती- कः दिग्गजविशेषः सुप्रतीकस्याजातमदत्वं विरुद्ध्यते (पक्षे) अनुत्पन्नगर्वः, ।

·६ वासवदत्ता। , , , पि कुलप्रदीपेन, अग्रन्थिनापि वंशपोतेन, अग्रहेणापि काव्य- जीवज्ञेन, निदाघदिवसेनेव वृषवर्धितरुचिना, माघविराम- दिवसेनेव तपस्यारम्भिणा, नभवतेव सत्पथगामिना, विव- स्वतेव गोपतिना, महेश्वरेणेव चन्द्रं दधता, निवासिजनेना- नुगतं, घनापगमेनेव दर्शितखण्डाभ्रेण, वेलातटेनेव प्रवा- शोभनावयवयुतश्च । हंसेनापि मराळेनापि पक्षाभ्यां पतितुं गन्तुं शीलं अस्य नास्तीनि विरोधः, (पक्षे) हंसः श्रेष्ठः, अपक्षपाती पक्षपातरहितः । अविदितः अज्ञातः स्नेहक्षयः तैलहानिः येन तादृशेनापि, कुलप्रदीपेन गृ- हदीपेनेति विरोधः, (पक्षे) अज्ञातप्रेमभङ्गः वशप्रकाशकश्च । अग्रन्थिनापि अपर्वणापि, वंशपोतेन वंशाङ्कुरेणेति विरोधः, (पक्षे) अग्रन्थिः अकुटिलस्व- भावः, वंशपोतः कुलपुत्रश्च, अग्रहेणापि काव्यजीवज्ञेनेति विरोधः, ग्रहः ज्योतिर्मण्डलं, शुक्रबृहस्पतिवुधानां अग्रहत्वं विरुद्धं (पक्षे) अग्रहः अब- न्धनः, यद्वा अः विष्णुः तद्हः यस्य, विष्णुभक्त इत्यर्थः । काव्यतत्त्वज्ञेन च। निदाघदिवस: ग्रीष्मकालदिनं तेनेव, वृषः वृषभराशि: तेन वर्धिता रुचिः आतपप्रकाशः यत्र, (पक्षे) वृषे सुकृतकर्मणि वर्धिता रुचिः इच्छा यस्य । माघस्य माघमासस्य विरामदिवसः अवसानदिनं तेनेव, तपसः फाल्गुन- मासः तस्यारम्भः उपक्रमः अस्यास्तीति तेन, (पक्षे) तपसि व्रतानुष्टाने आरम्भिणा उपक्रमसहितेन । नभस्वान् वायुः तेनेव, सत्पथगामिना आ- काशगामिना, (पक्षे) साधुमार्गगामिना। विवस्वान् सूर्यः तेनेव, गवां किर- णानां पतिः तेन (पक्षे) गवां वाचां पतिः। महेश्वरेण रुद्रेणेव, चन्द्रं शीतां- शुं, दधता बिभ्राणेन, (पक्षे) चन्द्र सुवर्ण 'चन्द्रं स्वर्णञ्च गाङ्गेयं' इति कोशः । एवंभूतेन निवासिजनेन, अनुगतं अनुसृतं, घनापगमः वर्षा- वसानं तेनेव, दर्शिताः खण्डाभ्राः मेघशकलाः यत्र (पक्षे) खण्डानं नख- .. .. .

·वासवदत्ता ६९ , लमण्डनेन, देवाङ्गनाजनेनेवेन्द्राणीपरिचयविदग्धेन, गजे- न्द्रेणेव पल्लववर्धितरुचिना, कोकिलेनेव परपुष्टेन, भ्रमरेणेव कुसुमेषु लालितेन, जलौकसेव रक्ताकृष्टिनिपुणेन, यायजूकेनेव सुरतार्थिना, महानटबाहुवनेनेव बद्धभुजङ्गाङ्केन, गरुडेनेव वि- लासिहृदयतापकारिणा, अन्धकेनेव शूलानामुपरिगतेन, वेश्या- . , क्षतविशेषः, 'खण्डानं भुजमूले यत्तलाकारं नखक्षतम्' इति कामतन्त्र । वेलातटं समुद्रतीरं तेनेव, प्रवाळ विद्रुमः तदेव मण्डनं भूषण यस्य तेन, (पक्षे) प्रवालाः प्रकृष्टाः केशाः मण्डनानि यस्य सः तेन । देवाशनाजनः अ- मरीजनः तेनेव, इन्द्राणी शची तस्याः परिचये विदग्धेन चतुरेण, (पक्षे) इन्द्राणी सुरतविशेषः । गजेन्द्रः वारणपतिः तेनेव, पछ्वेषु किसलयेषु वर्धि- ता रुचिः इच्छा यस्य, (पक्षे) पळवाः विटाः । कोकिलेनेव पिकेनेव, परेण अन्येन पक्षिणा वायसेनेति यावत् । तेन पुष्टेन पोषितेन, 'वनप्रियः पर- भृतः कोकिल: पिक इत्यपि' इत्यमरः । (पक्षे) परैः अन्यैः पुष्टः । भ्रमरेणेव भृङ्गेनेव, कुसुमेषु पुष्पेषु, लालितेन, (पक्षे) कुसुमेषुः मन्मथः तेन लालि- तेन । जलौकाः जलूका ‘रक्तपातुजलूकायां स्त्रियां भूम्नि जलौकसः ।' इत्यमरः । तयेव रक्तस्य असृजः आकृष्टिः आकर्षणं तत्र निपुणेन, (पक्षे) रक्तानां अनुरक्तानां । यायजूकः यजनशील: पुरुषः तेनेव, सुरता देवत्वं तांअर्थयत इति सुरतार्थी तेन (पक्षे) सुरतं निधुवनं । महानटः रुद्रः तस्य बाहुवनेनेव भुजसमूहेनेव, बद्धैः भुजङ्गैः सपैः अङ्कः चिह्न यस्मिन् , (पक्षे) बद्धः आश्रितः भुजङ्गानां विटानां अङ्कः उत्सङ्गः येन, गरुडेनेव वैनतयेनेव । बिलासिनां बिलाश्रयाणां सपाणां हृदयस्य मनसः तापकारिणा, (पक्ष) वि. लासिनां शृङ्गारिणां । अन्धकः कश्चिदसुरः तेनेव, शूलानां शूलायुधानां .. .

·वासवदत्ता। जनेनाधिष्ठितं, कुसुमपुरं नाम नगरम् । यत्र च सुरासुरमौलि- मालालालितचरणारविन्दा शुम्भनिशुम्भमहासुरमहावनदा- वानलज्वाला महिपमहासुरगिरिवरवज्रधारा प्रणयकलहप्रण- तगङ्गाधरजटाजूटस्खलितजाह्नवीजलधाराधौतपादपद्मा भग- वती कात्यायनी चण्डाभिधाना स्वयं निवसति । यस्य च परि- सरे सुरासुरमजनगळितमकुटकुसुमरजोराजिपरिमळवाहिनी , उपरिगतेन । अन्धक भैरवेण शूलाग्रमारोपितः इति प्रसिद्धि : (पक्षे) श- सयारभेदात् सूलाः वेश्याः तासां उपरिगतेन श्रेष्ठथं प्राप्तेन। वेदयाजनेन गणिकाजनेन अधिष्टितं आश्रितं, कुसुमपुरं नाम कुसुमपुरमिति नाना प्रसिद्ध, नगरं, आस्ते इति शेषः। यत्र चेत्यादि ॥ यत्र कुसुमपुरे, कात्यायनी , स्वयं, निवसतीति सम्बन्धः । सा कीदृशीत्यत आह । सुरासुरेत्यादिना। मुरामुराणां देवदानवानां मौलिमालया शिरोमाल्येन मस्तकश्रेण्या वा, लालिते आइते चरणारविन्दे पादाम्बुजे यस्या- स्सा तादृशी, शुम्भनिशुम्भी तमामानौ यो महासुरी दैत्येन्द्रो तपस्य महावनस्य महारण्यस्य दावानलज्वाला दवाग्निशिखा, महिषासुर एव गिरिवरः पर्वतराजः तस्य वज्रधारा दम्भो- ळिकोटिः, प्रणयकलहेन प्रणतस्य स्वापराधक्षापणाय वन्दमानस्य गङ्गाध- रस्य शिवस्य यः जटाजूट: जटाबन्धः तस्य कोट्यां स्खलितायाः चञ्चलायाः जाह्नव्याः गङ्गायाः जलधारया धौते क्षालिते पादपद्म यस्यास्सा तादृशी, चण्डाभिधाना चण्डाख्या, कात्यायनी दुर्गा ॥ यस्य चेति ॥ यस्य कुसुमपुरस्य, परिसरे सविधे, भागीरथी गङ्गा, प्रवहति वहतीत्यन्वयः । सा कीदृशीत्यत आह । मुरासुरेत्यादिना । मुरासुराणां देवदानवानां ·वासवदत्ता। पितामहकमण्डलुधर्मद्रवधारा धरातलपतितसगरसुतसुरन- गरसमारोहणपुण्यरज्जुः ऐरावतकपोलघर्पणकम्पिततटगत- हरिचन्दनस्यन्दमानरससुरभितसलिला सलीलसुरसुन्दरी- नितम्बबिम्बाहतितरलिततरङ्गा स्नानावतीर्णसप्तर्षिमण्डल- विमलजटाटवीपरिमळपुण्यवेणी एणीतिलकमकुटविकटजटा- जूटकुहरभ्रान्तिजनितसंस्कारेवाद्यापि कुटिलावर्ता, धरणीव , मजनन स्नानेन गळिता स्रस्ता या मकुटकुसुमरजोराजिः शिरोवतसप्रसून- परागश्रेणी तस्याः परिमळं सौरभं वहतीति वाहिनी । पितामहस्य ब्रह्मणः कमण्डलोः कुण्ड्याः धर्मद्रवधारा मुकृतधारारूपिणी, धरातले भूम्यां पतितानां कपिलकोपाग्निना भस्मसात्कृतानां मगरमुतानां साग- राणां मुरनगरस्य स्वर्गस्य समारोहणे पुण्यरज्जुः मुकृतमयरज्जुरिव, ऐरावतस्य तदाख्यस्य इन्द्रगजस्य कपोलयोः गण्डयोः घर्षणेन कम्पितात् चलितात् तटगतहरिचन्दनात् तारस्थहरिचन्दनवृक्षात् स्यन्दमानेन अधस्त्रवता रसेन द्रवेण सुरभितं सलिलं यस्यास्सा, सलीलानां लीला- वतीनां सुरसुन्दरीणां अमरीणां नितम्बबिम्बाहत्या तरळिताः चाञ्चल्यमा- सादिताः तरङ्गाः यस्यास्सा, स्नानाय अवतीर्णस्य सप्तर्षिमण्डलस्य विमला निर्मला या जटाटवी जटाभारः तस्याः परिमळेन सौरभेण पुण्या वणी प्रवाहः यस्यास्सा, एणीतिलकः चन्द्रः सः मकुटे यस्य सः ईश्वर इत्यर्थः । तदीयः यः विकट: विशाल: जटाजूट: जटाबन्धः तस्य कुहरे गर्ने भ्रातः भ्रमणं तया जनितः उत्पादितः संस्कारः वासना यस्यास्या तादृशीव, कुटिला: आवर्ताः जलभ्रमाः यस्यां सा, धरणीव अवनिरिव, सार्वभौमः ·वासवदत्ता। . सार्वभौमकरस्पर्शोपभोगक्षमा जलदकालसरसीव गन्धोपरि- भ्रमद्भमरमालानुमीयमानजलमूलमग्नकुमुदपुण्डरीका छन्दो- विचितिरिव मालिनीसनाथा, ग्रहपतिरिव सूर्यात्मजोप- शोभिता सराजहंसाच, शरत्कालदिनश्रीरिवोज्ज्वलत्कोकनदा प्रबुद्धपुण्डरीकाक्षाच, हृतान्धतमसाऽपि तमसान्विता, वीचि- तन्नामा दिग्गजः तस्य करस्पर्श: शुण्डादण्डस्पर्शः तदुपभोगस्य क्षमा अही (पक्षे) सार्वभौम: चक्रवर्ती तस्य करः प्रजाभियो भाग: तस्य स्पर्शः दान तेन उपभोगक्षमा । जलदकाल: वर्षासमयः तत्सम्बन्धिनी सरसीव, गन्धेन मदसौरभेण उपरिभ्रमन्त्या समन्ताद्धमणं विदधल्या भ्रमरमालया भृङ्गराज्या (हेतुना) अनुमीयमानौ ऊह्यमानौ जलमूलमग्नौ जलान्तर्निमग्नी कुमुदपुण्डरीको तदाख्यौ दिग्गजौ यस्यां सा (पक्षे) दिने- दिने अभिवर्धमानेन जलेन मूले मग्नानि कुमुदानि पुण्डरकिाणि च यस्यां सा, छन्दोविचितिरिव छन्ददशास्त्रमिव, मालिनी तदाख्या काचि- नदी तया सनाथा साहिता (पक्षे) मालिनी वृत्तविशेषः । ग्रहाणां सूर्यादि- ज्योतिर्ग्रहाणां पङ्क्तिरिख श्रेणीव, सूर्यात्मजा यमुना तया उपशोभिता राजहंसाः कलहंसाः तैस्सह वर्तते इति सराजहंसा च (पक्षे) सूर्यात्मजः शनिः । राजा चन्द्रः, हसः सूर्यः। शरत्कालस्य दिनश्रीरिव दिवस- शोभेव, उज्ज्वलन्तः भासमानाः कोकानां चक्रवाकाणां नदाः नादाः यस्यां सा, प्रबुद्धानि विकसितानि पुण्डरीकाण्येव तामरसान्येव अक्षीणि यस्याः सा पु-णि अक्षीणीव यस्यामिति वा । (पक्षे) कोकनदानि तामरसानि। पुण्डरीकाक्षः श्रियःपतिः। शरदः भगवदुत्थानसमयत्वात् । हृतं नाशितं अन्धतमसं गाढान्धकारं येन तादृश्यपि तमसा अन्धकारेण अन्वितेति विरोधः । तमसया नद्या अन्वितेति वास्तवार्थः । वीचिभिः तरङ्गैः कलि- ..

·वासवदत्ता। कलिलापि अवीचीदुर्गमा, भगवती भागीरथी प्रवहति ।। यच्च दिशि दिशि सन्तानकतरुकुसुमनिकरमिव शिखराव- लग्नं तारागणमिव कुसुमनिकरमुद्वहद्भिः उत्तम्भितजलदैः अनूरुकशाभिघातपरवशरविरथतुरगग्रासविषमिताप्रपल्लवैः च- न्द्रचमूरुचरणसंक्रान्तामृतकणनिकरसेकसञ्जातबहुलसुकुमा- रनवकुसुमकिसलयसहस्रदर्शिताकालसन्ध्याकालविभ्रमैःभर- तचरितैरिव सदारामाश्रितैः, महावीरिव नारिकेळीधरैः, लापि सम्बद्धाऽपि अवीचीदुर्गमेति विरोधः । परिहारस्तु, वीची दुर्गमाविति नरकविशेषौ तौ न भवतो यस्या इति । भगवती माहात्म्यशालिनी। यच्च दिशीति ॥ यत् कुसुमपुरं, दिशि दिशि सर्वासु दिक्षु, सन्तानकतरोः तदाव्यस्य देवतरुविशेषस्य कुमुमनिकर- मिव अधःपतितप्रसूनराजिमिव, शिखरे अग्रभागे अवलग्नं सम्बद्धं तारागणमिव नक्षत्रसमूहमिव, कुमुमनिकरं पुष्पसमूह, उद्वहद्भिः विभ्राणैः, उत्तम्भिताः निजोच्छ्रायेणोपर्युत्क्षिप्ताः जलदाः मेघाः यैस्तैः, अनूरोः सूर्यसारथेः कशाभिघातेन ताडन्यभिघातेन परवशानां अस्वत- न्त्राणां रविरथतुरगाणां सूर्याश्वानां ग्रासैः कबलनेः विषमिताः अग्रपल्लवाः येषां ते तादृशैः, चन्द्रचमूरोः चन्द्रहरिणस्य चरणेषु संक्रान्ताः सम्बद्धाः ये अमृतकणनिकराः सुधाबिन्दुसन्दोहाः तेषां सेकेन सञ्जातानि उत्पन्ना- नि यानि बहुळानि अमितानि सुकुमाराणि अतिमृदुलानि नवानि कुसु- मानि किसलयानि च तेषां सहस्रः दर्शित: अकालसन्ध्याकालविभ्रमः यै- स्ते तैः, भरतस्य कैकेयीपुत्रस्य चरितैरिव, सदारामाणि श्रेष्ठान्युपवनानि आश्रितैः (पक्षे) सदा रामाश्रितैः राघवाश्रितैः, महावीररिव, नारिकेळी वृक्ष- विशेषः तत्सहिता धरा भूमिः येषां तैः (पक्षे) अरिः शत्रुः तस्य केळी क्री- ·७४ वासवदत्ता। . , असंस्कृततरुणैरिवातिदूरप्रश्रयाझैः, तपस्विभिरिव जपासक्तैः, प्रसाधितैरिव कृतमालोपशोभितैः, मातङ्गकुम्भस्थलविदार- णोत्सुकसिंहैरिव उत्फुल्लकेसरैः, सारिदैरपि चिरजीविभिः, मुनियुतैरपि मदनाधिष्टितैः, उपवनपादपैः उपशोभितं, अदि- तिजठरमिव अनेकदेवकुलाध्यासितं, पातालमिव महाबलि- डा तां न धरन्तीति तैः । असस्कृताः अशिक्षिताः तरुणाः युवानः तैरिव, अतिदूरप्रश्रयाः अत्युच्छ्रायवन्तः अक्षाः विभीतकवृक्षाः येषु तैः (पक्षे) अतिदूरः अत्यन्तासन्निहितः प्रश्रयः विनयः येषां तानि तादृशानि अक्षा- णि इन्द्रियाणि येषां तैः । तपस्विभिः मुनिभिरिव, जपा जपाकुसुमं त- त्संबद्धः (पक्षे) जपे मन्त्रोचारणे आसक्तैः । प्रसाधितरिव, कृतमाले: आरेववृक्षः उपशोभितैः (पक्षे) कृता सम्यक् ग्रथिता या माला तया उप- शोभितैः । मातङ्गानां गजानं कुम्भस्थलस्य मस्तकप्रदेशस्य विदारणे विदळने उत्सुकैः उद्युक्तैः सिहेरिव, उत्फुल्लाः विकसिताः केसराः चाम्पेय- वृक्षाः येषु तैः (पक्षे) उत्फुल्लाः केसराः स्कन्धरोमाणि येषां ते तैः । सा- रिष्टैरपि ग्रहपीडाद्यरिष्टयुक्तैरपि, चिरजीविभिः दीर्घायुष्कैरिति विरोधः । (पक्षे) अरिष्टः फेनिलवृक्षः तत्सहितैः । चिर जीवन्तीति चिरजीवाः का- काः तद्वद्भिः । यद्रा चिराय विद्यमानैः । मुनिभिः महर्षिभिः युतैः सहि- तैरपि, मदनेन कामेन अधिष्ठितैरिति विरोधः (पक्षे) मुनयः अगस्त्य- वृक्षाः । मदनाश्च वृक्षविशेषाः । तादृशैः उपवनपादपैः आरामतरुभिः, उपशोभितं भासमानं । अदितेः दाक्षायण्याः जठरमिव कुक्षिरिव अनेकैः देवकुलै: देवगृहै: उपशोभितं । (पक्षे) अनेकेन देवकुलेन अमरसमूहेन अध्यासितं अधिष्ठित । देवजननीत्वात्तस्याः । पातालं बलिस व, महद्भिः बलिभिः पराक्रमशालिभिः शोभितं (पक्षे) महाबलि: विरोचनकुमारोऽसु- , , ·वासवदत्ता। शोभितं भुजङ्गाधिष्ठितं च, ससुरालयमपि पवित्रं, भोगि- युक्तमप्यनुपद्रुतम् । तत्र सुरतरभसखिन्नप्रसुप्तसामन्तिनी- रत्नताटङ्कमुद्राङ्कितबाहुदण्डः, प्रचण्डप्रतिपक्षलक्ष्मीकेशपाश- 'कुसुममालाऽऽमोदसुरभितकरकमल:, प्रशस्तकेदार इव बहु- धान्यकार्यसम्पादकः, पार्थ इव सुभद्रान्वित: सभीमसेनश्च, कृष्ण इव सत्यभामानुरक्त: सबलश्च, शृङ्गारशेखरोनाम प्रति- रराजः तेन शोभितम् । भुजङ्गाः विटाः, अन्यत्र सीः । ससुरालयमपि मदिरापानस्थानसहितमपि, पवित्र पावनं इति विरोधः (पक्षे) सुरालयानि देवगृहाणि तत्सहितं । पवित्र परिशुद्ध च । भोगिभिः सः युक्तमपि, अनुपद्रुतं उपद्रवरहितं इति विरोधः । (पक्षे) भोगिनः विलासिनो रा- जानः । अनुपद्रुतं ईतिवाधारहित च । तत्रेति ॥ तत्र शृङ्गारशेखरो नाम प्रतिवसति इति सम्बन्धः । सकी. दृगित्यत आह । सुरतेत्यादिना । मुरते दयितसंभोगे यः रभस: संरम्भः तेन खिन्नानां श्रान्तानां अत एव प्रसुप्तानां ग,ढं निद्राणानां सामन्तिनी- नां प्रमदानां रत्नताटङ्कमुद्रया रत्नखचितकर्णिकाचिह्नन अङ्कितः बा- हुदण्डः यस्य, प्रचण्डानां उग्राणां प्रतिपक्षाणां शत्रूणां लक्ष्म्याः श्रियाः केशपाशः अलकरामूहः तत्संबन्धिनां कुसुमानां आमोदेन सौरभेण सुरभितं सौरभमापादितं करकमलं यस्य । प्रशस्तः केदार इव क्षेत्रमिव, बहुधा नानाप्रकारेण अन्यकार्यसम्पादकः परोपकारप्रवण इत्यर्थः । (पक्षे) बहुसस्यकार्योत्पादकः । पार्थ इव अर्जुन इव, सुभद्रेण मगळे अन्वितः । भीमया सेनया वाहिन्या सहवर्तत इति सभीमसेनः । (पक्षे) सुभद्रा तदाख्या महिषी तया अन्वितः। भीमसेनेन वृकोदरेण सहितश्च । कृष्णः शौरिः स इव, सले याथायें, भायां दीप्त्यां मायां लक्ष्म्यां च ·वासवदत्ता। वसति । यो वलभित्पावको धर्मराण्णिऋऋतिः प्रचेतास्स- दागतिर्धनदश्शङ्कर इत्यष्टमूर्तिधृदप्यनष्टमूर्तिः। (श्लो) सुरा- णां पाताऽसौ स पुनरतिपुण्यैकहृदयो ग्रहस्तस्यास्थाने गुरुरु- चितमार्गे स निरतः। करम्तस्यात्यर्थं वहति शतकोटिप्रणयितां अनुरक्तः । बलेन सैन्येन देहदान वा अन्वितश्च (पक्षे) सत्यभामायां तदाख्यायां पत्न्यां अनुरक्तः, बलेन बलरामेण सहितश्च । य इत्यादि। यः, वलो नाम कश्चिदसुरः तं भिनत्तीति वलभित् इन्द्रः, ववयेरभेदात् (पक्षे) बलभित् शत्रुबलहन्ता । पावकः अग्निः पवित्रश्च । धर्मराट् यमः धर्मशीलो राजाच । निऋऋतिः राक्षसः (पक्षे) निर्गता ऋतिः दुःखं यस्मात् सः। प्रचेताः वरुणः (पक्षे) प्रकृष्टमनाश्च । सदागतिः वायुः (पक्षे) सतां आगतिः प्राप्तिः स्थानं च । धनदः कुबेरः (पक्षे) धनदा- ताच । शङ्करः रुद्रः, (पक्षे) मङ्गळकरश्च । इति एवं अष्टमूर्तिधृदपि अन- टमूर्तिरिति विरोधः । अनष्टा संपूर्णा मूर्तिः यस्येति च । सुराणामिति अनेन श्लोकेन इन्द्रादप्यस्य राज्ञो व्यतिरेकेणोत्कर्ष उच्यते । असौ प्रसिद्धः इन्द्रः, सुराणां देवानां, पाता रक्षकः, मद्यानां पाता इति च स्फुरति । स पुनः स राजातु, अतिपुण्यैकहृदयः अत्यर्थं पुण्यैकप्रवणचित्तः । तस्य इन्द्रस्य, आस्थाने सदसि, ग्रहः नवग्रहेष्वन्यतमः, गुरुः बृहस्पतिः । अस्थाने अयोग्यविषये, ग्रहः अभिनिवेशः, गुरु: अमितः, इति च । सः राजातु, उचितमार्गे, निरतः आसक्तः। तस्य इन्द्रस्य करः, अत्यर्थं अतितरां, शतकोटि: वज्रं तत्प्रणयितां वहति । शतकोटिसंख्यापरिमित- धनप्रणयितामिति च स्फुरति । सः राजा तु, सर्वस्वं दाता वदान्याग्रेसर इत्यर्थः । अतः, सुरेन्द्रं इन्द्रं, तृणमिव, विजयते अधः करोति । शिखरि- णीवृत्तम् । 'रसैरुदैश्छिन्ना यमनसभलागशिखरिणी।' इति लक्षणात् । , .

·वासवदत्ता। ७७ स सर्वस्वं दाता तृणमिव सुरेन्द्र विजयते ॥ जीवाकृष्टिं स चक्रे मृथभुवि धनुषश्शत्रुरासीद्गतासुर्लक्षाप्तिमार्गणानामभवद- रिबले सद्यशस्तेन लब्धम् । मुक्ता तेन क्षमेति त्वरितमरि- बलैरुत्तमाङ्गैः प्रविष्टा पञ्चत्वं द्वेषिसैन्यैर्गतमवनिपतिर्नाप सङ्घयान्तरं सः॥ यत्रच राजनि राजनीतिचतुरे चतुरम्बुधि- राज्ञा आश्चर्य कृतमिति प्रतिपाद्यते । जीवेत्यादिना । स राजा शृङ्गार- शेखरभूपतिः, मृथभुवि युद्धभूमौ, धनुषः, जीवाकृष्टिं ज्याकर्षणं प्राणा- कर्षण च चके कृतवान् । शत्रुः प्रत्यर्थी, गतासुः मृतः, आसीत् । अन्य- स्य जीवाकर्षणे कृते अन्यो मृतोऽभूदित्येतदाश्चर्यम् । मार्गणानां बाणा- नां अरिबले शत्रुसैन्ये, लक्षाप्तिः लक्ष्यप्राप्तिः, अभवत् । मार्गणानां याच- कानां लक्षसंख्याक्रधनप्राप्तिरिति च स्फुरति । सद्यशः सत्कीर्तिः, तेन राज्ञा, लब्ध प्राप्तम् । अन्यस्माद्याचकानां धनप्राप्तिः अन्यस्य च यशः प्राप्तिरित्येतदाश्चर्य । तेन, क्षमा क्षान्तिः मुक्ता त्यक्ता क्रुद्ध आसीदित्यर्थः । भूमिस्त्यक्तेति च स्फुरति । त्वरितं शीघ्रं, अरिबलैः शत्रुसैन्यैः, उत्तमाङ्गैः शिरोभिः, सा क्षमा, प्रविष्टा गृहीता । अत्र राज्ञः क्रोधसमकाल एव शत्रुशिरांसि भूमौ निपतितानीति लाघवमेवाश्चर्यम् । द्वेषिसैन्यैः शत्रुबलै:, पञ्चत्वं मरणं पञ्चत्वसंख्याच । गतं प्राप्त । सः अवनिपतिः राजा तु, संख्यान्तरं युद्धान्तरं अन्यां संख्यामिति च स्फुरति । नाप न प्राप्तवान् । युद्धान्तरप्रसक्तिरहितं शत्रुसंहारं कृतवानित्याश्चर्यम् । असंगत्यलं.. कारः ॥ ' विरुद्धं भिन्नदेशत्वं कार्यहेत्वोरसङ्गतिः' इति लक्षणात् । स्रग्धरा वृत्तम् । म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्ति- तेयम्' इति लक्षणात् । यत्रेति ॥ राजनीत्यां चतुरे समर्थे, चतुरवयवा- , .

·७८ वासवदत्ता। . , वेलामेखलाया भुवो नायके शासति वसुमती, पितृकार्येषु वृषोत्सर्गः, शशिनः कन्यातुलारोहणं, प्रसवेषु शूलव्याघात- चिन्ता, दक्षिणवामकरणं दिनिश्चयेषु, शरभेदो दधिषु,. शृङ्खलाबन्धो वर्णग्रथनासु, उत्प्रेक्षाक्षेपावलङ्कारेषु, लक्षदान- च्युतिस्सायकानां, किपां सर्वविनाश:, कोशसङ्कोच: कमला- श्वते अम्बुधयश्च चतुरम्बुधयः तेषां वेलाः मर्यादाभूमयः ता एव मेखला काञ्चीदाम यस्याः, भुवः अवनेः, नायके नेतरि, राजनि, वसुमती भूमि, शासति रक्षति मति । वृषोत्सर्गः वृषभोत्सर्जनं, पितृकार्येषु पित्रुद्देशेन क्रियमाणेषु औदैहिककर्मसु । नात्रेति परिसङ्ख्या (पक्षे) वृषोत्सर्गः धर्मत्यागः । कन्यातुले राशी तदारोहणं, शशिनः चन्द्रस्य, (पक्षे) कन्या- याः परीक्षार्थ तुलादण्डारोहणं । शूलं गर्भतोदः तेन व्याघातः नाश: तत्र चिन्ता, प्रसवेषु प्रसूतिषु । (पक्षे) शुलेन आयुधेन व्याघातचिन्ता हिंसाशङ्का । दक्षिणवामकरणं दक्षिणवामयोविभागकरणं, दिनिश्चयेषु, (पक्षे) दक्षिणानां सरळानां वामकरणं प्रातिकूल्यकरणं । शरस्य मस्तुनः भेदः विदळन, दधिषु, (पक्षे) शरभेदः वाणेन विदारणं । शृङ्खलाबन्धः तदाकारोऽक्षररचनाविशेषः, सः, वर्णग्रथनासु चित्रकाव्यस्थाक्षरविन्या- सेषु, (पक्षे) शृङ्खला निगळ: तया बन्धः नहह्न । उत्प्रेक्षाऽऽक्षेपो अलङ्कारविशेषौ तौ, अलङ्कारेषु (पक्षे) उत्प्रेक्षा अनादीनां दीर्घदर्शनं । आक्षेपः महदुक्तस्य विचारणात्प्रतिषेधः, निन्दा वा । लक्षं लक्ष्यं तस्य दानं भेदनं तस्मात् च्युतिः, सायकानां वाणानां । (पक्षे) लक्षसङ्ख्याकधन- प्रदानच्युतिः । सर्वविनाशः सर्वलोपः, विपां विपः व्याकरणशास्त्रप्रसिद्धाः प्रत्ययाः तेषां । (पक्षे) सर्वविनाशः अत्यन्ताभावः । कोशानां पद्ममुकु- लानां सङ्कोचः, कमलाकरेषु पद्माकरेषु (पक्षे) कोशानां धनसंचयानां ·वासवदत्ता। करेषु न जनेषु, जातिविहीनता दुष्कुलेषु न पुष्पमालासु, शृ- ङ्गारहानिर्जरत्करिषु न जनेषु, दुर्वर्णयोग: कर्णिकादिषु न कामिनीषु, गान्धारविच्छेदो रागेषु न पौरवनितासु, मूर्छा- धिगमो गानेषु न प्रजासु, कर्माभावो नीचसेवकेषु न परि धानेषु, मलिनाम्बरत्वं निशासु न जनेषु, चलरागता गीतेषु , सोचः न्यूनता। जाति: मालतीकुसुमं तद्विहीनता राहिल्यं, मालासु स्रक्षु, (पक्षे) जातिः आभिजात्यं तद्विहीनता । शृङ्गारं गजमण्डनद्रव्यं । तस्य हानि: जरत्करिषु वृद्धगजेषु । न जनेषु (पक्षे) शृङ्गारस्य तदाख्य- स्य रसराजस्य हानिः अभावः । दुर्वर्णस्य रजतस्य योगः सम्बन्धः, कर्णिकादिषु कर्णभूषणादिषु । (पक्षे) हीनजातिः वैवयं वा । गान्धारः खरविशेषः तस्य विच्छेदः, रागेषु न पौरवनितासु पुरसुन्दरीषु (पक्षे) गा- न्धारः रतिः कुङ्कुमं वा। एतेनास्य राज्ये न कापि विधवेति सूचितं । मू- च्छी तानविशेषः तस्याः अधिगमः उपलम्भः, गानेषु गीतिषु । न प्रजाम् । (पक्षे) मोहः । कर्मणः शास्त्रचोदितस्य अग्निहोत्रादिकर्मणः अभावः, नीचसेवकेषु जात्या अधमेषु किङ्करेषु । न परिधानेषु अधोवस्त्रेषु । (पक्षे) कर्म कौशयं । एतेन सर्वेऽप्यस्य राज्ये धनिन इति सूचितं । 'कर्म कर्मणि सद्गन्थे कौशेयेऽपि कृषौ कतौ ।' इति हलायुधः । मलिनं अन्धकारेण नीलं अम्बरं आकाशं यस्यां सा मलिनाम्बरा तस्या भावः मलिनाम्बरत्वं तत् निशासु रात्रिषु, न जनेषु (पक्षे) मलिनं धूस अम्बरं वस्त्रं । चल: राग: गीतस्वरविशेषः येषु ते चलरागाः तेषां भावः तत्ता, गीतेषु गानेषु न विदग्धेषु पण्डितेषु रसिकेषु वा । (पक्षे) राग: अनुरागः । सर्वेऽप्यस्य राज्ये विदग्धाः स्थिरानुरागाश्चेति भावः । •.

·वासवदत्ता। न विदग्धेषु, वृषहानिः निधुवनलीलासु न पौरेषु, भंगुरत्वं रागविकृतिषु न चित्तेषु, अनङ्गता कामदेवे न परिजनेषु, मारागमो यौवनोद्गमेषु न प्रकृतिषु, द्विजाघातस्सुरतेषु न प्र- जासु, रशनाबन्धो रतिकलहेषु न दानानुमतिषु, अधररागता तरुणीषु न परिजनेषु, कृन्तनं कमलेषु न पुरन्ध्रीषु, नि- स्त्रिंशत्वमसिषु न मनस्सु, करवालनाशो योधेषु न जनपदेषु वृषहानिः शुक्लोत्सर्गः । निधुवनलीलासु सुरतक्रीडासु । न पौरेषु (पक्षे) वृषस्य सुकृतस्य हानिः । भड्रत्वं शृङ्गारचेष्टाविशेषः, रागविकृतिषु रागविकल्पनासु । न चित्तेषु (पक्षे) भङ्गुरत्वं कौटिल्यम् । अनङ्गता अङ्गशून्यत्वं, कामदेवे मन्मथे, न परिजने किङ्करेषु (पक्षे) अनङ्गत्व अगवैकल्यं, वामनकुब्जपङ्ग्वादिभाव इति यावत् । मारस्य मदनस्य आगमः आगतिः यौवनोद्गमेषु तारुण्योत्पत्तिषु । न प्रकृतिषु प्रजासु (पक्षे) मारस्य मरणस्य शत्रोर्वा आगमः प्राप्तिः । द्विजाघातः दन्तक्षतं, सुरतेषु निधुवनेषु, न प्रजासु। (पक्षे) द्विजाघातः ब्राह्मणवधः। रशनया मेखलया बन्धः बन्धनं, रतिकलहेषु सुरतकालिकेषु प्रणयकलहेषु । प्रणयिन्यो दयिताना पराधान् प्रणयकलहकालेषु रशनया बध्वा सरोष- हुङ्कारं तत्कृतव्यतीकं प्रकटीकृत्य भर्ल्सयन्तीति कामतन्त्ररहस्यं । नदा- नानुमतिषु (पक्षे) शसयोरभेदात् रसना जिह्वा तस्याः बन्धः संयमनं निरोध इति यावत् । अधरराग: ओष्टरागः तद्वत्त्वं, तरुणीषु युवतिषु, न परिजनेषु (पक्षे) अधरः हीनः राग: स्वामिप्रीतिः तद्वत्त्वं । कृन्तनं छेदन, कमलेषु पद्मेषु, न पुरन्ध्रीषु स्त्रीषु (पक्षे) कृन्तनं तालपत्रादिभीरशनानिर्माणं । निर्गतः त्रिंशतोऽङ्गु- ळिभ्यः निस्त्रिंशः तस्य भावः निस्त्रिंशत्वं, असिषु पट्टसेषु, न मनस्सु हृद- ·वासवदत्ता। ८१ . परमेवं व्यवस्थितम् । तस्य चाभूदेवंभूतस्य राज्ञो महिषी दिग्गजमदरेखेवानन्दिताळिगणा, पार्वतीव सुकुमारा चन्द्र- रेखालंकृता च, वनराजिरिव नवमालिकोद्भासिता सचिन- कानना च, अप्सरस्संहतिरिव संहतसुकेशी समजुघोषाच, सर्वान्तःपुरप्रधानभूता अनङ्गवती नाम । तयोश्च मध्यमो- पान्ते वयसि वर्तमानयोः कथमपि दैववशात् त्रिभुवनविलो- . येषु (पक्षे) निस्त्रिंशत्वं घातुकत्वं । करवाळानां असीनां, नाशः, योधेषु युद्धवीरेषु, न जनपदेषु राष्ट्रेषु (पक्षे) करवालनाशः हस्तकेशविनाशः । एवं इत्थं, व्यवस्थित निष्पन्नं । तस्य चेति ॥ तत्य राज्ञः अनङ्गवती नाम महिषी अभूदिति सम्बन्धः । दिग्गजानां दिशादन्तिनां मदरेखेव मदजलधारेव, आनन्दितः आह्लादितः आळिगण: सखीसमूह: यया सा। (पक्षे। अळिगणः भ्रमरसमूहः । पार्वती भवानीव, सुकुमारा सौकुमार्यव- ती, चन्द्रलेखया तदाकारशिरोभूषणविशेषेण अलंकृता भूपिता च । (पक्षे) शोभनः कुमारः सुब्रह्मण्यः यस्यास्सा। चन्द्ररेखया शशिकलया अलंकृता च। वनराजिरिव वनसमूह इव नवया नूतनया मालिकया माल्येन उ- द्भासिता। सचित्रकं सविशेषकं आननं मुखं यस्यास्सा । (पक्षे) नवमा- लिकया सप्तलाख्यवीरुधा उद्भासिता भाखरा, चित्रैः आश्चर्यावहैः काननैः अरण्यैः सहिता च । अप्सरसां देववारवनितानां सहतिरिव समूह इव, संहताः सुश्लिष्टाः शोभनाः केशाः अलकाः यस्यास्सा, मजुघोषेण मनो हरध्वनिना सहिता च। (पक्षे) सुकेशी मजुघोषाचेति अप्सरोविशेषो। सर्वेषां अन्तःपुराणां अवरोधवधूनां प्रधानभूता मुख्या। तयोश्चेति ॥ तयोः अनङ्गवतीशृङ्गारशेखरयोः। मध्यमोपान्ते वयसि यौवने, पुलोमतन- G ·८२ वासवदत्ता। " भनीयाऽकृतिः, पुलोमतनयेवानन्दितसहस्रनेत्रा, मेरुगिरिमे- खलेव सुजातरूपा, शरन्निशेवोल्लसत्तारका, सत्परिषदिवाच्छि- द्रद्विजपतिभूषिता, राक्षसकुलश्रीरिव माल्यवत्सुकेशशो- भिता, तनयाऽभूद्वासवदत्ता नाम ॥ अथ सा रावणभु- जवन इवोल्लसितगोत्रे, विन्ध्याचल इव मदनालंकृते, पारा- वार इव सजातलावण्ये, नन्दनवन इव सदाकल्पशोभिते, या इन्द्राणी सेव, आनन्दितानि स्वसौन्दर्येण आह्लादितानि सहस्रं नेत्राणि द्रष्ट्रजननयनानि यया सा। (पक्षे) आनन्दितः सहस्रनेत्रः इन्द्रः यया सा। मेरुगिरेः मेरुपर्वतस्य मेखलेव कटक इव, सुजातं अतिमनोझं रूपं सौन्द- य आकारो वा यस्यास्सा । (पक्षे) मु शोभनं जातरूपं चामीकरं यस्यां सा। शरनिशेव शरत्कालरात्रिरिव, उल्लसन्त्यौ भासमाने तारके कनीनि- के यस्यास्सा पक्षे) उल्लसन्त्यः तारकाः नक्षत्राणि यस्यां। सतां साधूनां परिषदिव गोष्टीव, अच्छिद्राणां नीरन्ध्राणां द्विजानां दन्तानां पतया श्रे- ण्या भूषिता अलंकृता। (पक्षे) अन्छिद्राणां निर्दोषाणां द्विजानां ब्राह्मणा- नां पक्तिः । राक्षसानां क्रव्यादानां कुलश्रीरिव वंशसंपत्तिरिव, माल्यव- द्भिः सुकेशैः समीचीनकुन्तलैः शोभिता । (पक्षे) माल्यवान् सुकेशश्चेति रा- क्षसविशेषौ । अथेति ॥ अथ, सा, यौवने तारुण्ये, परिणामं उपयात्य- पि, परिणयपराड्मुखी, तस्थौ इति सम्बन्धः । रावणस्य दशकण्ठस्य भुजवन इव करसमूह इव, उल्लसितगोले उज्ज्वलवंशे (पक्षे) उल्लसितः ऊर्ध्वमुत्क्षिप्तः गोत्रः कैलासाख्यो गिरिः येन । विन्ध्याचल: विन्ध्याख्यः पर्वतः तस्मिनिव, मदनेन कामेन अलंकृते भूषिते (पक्षे) मदनैः तदाख्यैः वृक्षविशेषैः अलंकृते । पारावारः समुद्रः तस्मिानिव सञ्जातं लावण्यं सौन्दर्य यस्मिन् । (पक्षे) लावण्यं लवणभावः । नन्दनवनं ·वासवदत्ता। ३ पवन इव सुमनोहरे, परिणाममुपयात्यपि यौवने, परिणयपरा- ङ्मुखी तस्थौ। अथैकदा विजृम्भमाणसहकारकोरकनिकुरुम्ब- निपतितमधुकरमाला मदकलझङ्कारहुङ्कार जनितपथिकज्वरः, कोमलमलयमारुतोद्धतचूतप्रसवरसास्वाद कषायकण्ठ कलक- ण्ठकुहकुहारावभरितसकलदिङ्मुखः, विकचकमलषण्डनिली- यमानमत्तकलहंसकुलकोलाहलमुखरितसरोवरः, परभृतखर- इन्द्रोद्यानं तस्मिनिव, सता समीचीनेन आकल्पेन वेषेण शोभिते । (पक्षे) सदा कल्पैः कल्पवृक्षैः शोभिते । पवनः वातः तस्मिनिव, सुमनोहरे सुतरां मनोज्ञे (पक्षे) मुमनसां पुष्पाणां हरे अपहर्तरि । तादृशे यौवने तारुण्ये, परिणाम परिपाकं, उपयात्यपि प्राप्नुवत्यपि । परिणये विवाहे पराङ्मुखी अनिच्छुः, तस्थौ स्थितवती । अथेति ॥ अथ वामव- दत्तायाः पुष्कलयौवनेऽपि परिणयवैमुख्योत्पत्यनन्तरं, एकदा जातु, विजृम्भमाणानां उन्मिषतां सहकारकोरकाणां रसालकलिकानां निकुरुम्बे ममूहे निपतितायाः मधुकरमालायाः भ्रमरपङ्क्तेः मदेन कल: अव्यक्त- मधुरः यः झङ्काररूपः हुङ्कारः तर्जनध्वनिः तेन जनितः पथिकानां पान्थानां ज्वरः यस्मिन् । कोमलेन मनोज्ञेन मलयमारुतेन दक्षिणवातेन उद्धृतेषु कम्पितेषु चूतप्रसवेषु सहकारकुसुमेषु रसस्य मकरन्दस्य आस्वादेन कषायकण्ठानां रक्तकण्ठध्वनीनां कलकण्ठानां कोकिलानां कुहकुहारावे भरितानि पूर्णानि सकलदिङ्मुखानि येन सः । विकचे विकस्वरे कमलपण्डे निलीयमानस्य मत्तकलहंसकुलस्य कोलाहलेन ध्वनिना मुखरितानि शब्दायमानानि सरोवराणि यस्मिन् सः । परभृतानां पिकानां खरया ·वासवदत्ता । . बोटिकोटिपाटितपाटलीकुड्मलविवरविनिर्गतमधुधारासार- शीकरनिकरसमालब्धदक्षिणसमीरणमारवारणव्रणितपथिक- वधूहृदयः, मधुमदमुदितकामिनीमुखकमलगण्डूषशीथुसेवनपु- लकितवकुल:, मदनरयपरवशविलासिनीतुलाकोटिविकटचटु- लचरणारविन्दप्रहारप्रहृष्टकङ्केळितरुशतः, प्रतिदिनमश्कीलप्रा- यवहासिकगीयमानगीतश्रवणोत्सुकषिद्गजनप्रारब्धचर्चरीगी- ताकर्णनमाद्यदनेकपथिकजनः, दुर्जन इव सतामरसः, दुष्कुल कठिनया नोटिके.ट्या चञ्चग्रेण पाटितानां दलितानां पाटलीकुड्मलानां विवरेभ्यः मध्यरन्ध्रेभ्यः विनिर्गतस्य बहिनिस्सृतस्य मधुधारासारस्य मकरन्दप्रवाहस्य शीकरनिकरेण कणनिवहेन समालब्धः चर्चितः यः दक्षिणसमीरणः दक्षिणवातः स एव मारवारणः मन्मथवाहनहस्ती तेन व्रणितं पथिकवधूहृदयं पान्थस्त्रीहृदयं यस्मिन् सः । मधुमदेन मद्यमदेन मुदितानां हृष्टानां कामिनीनां सुन्दरीणां मुखकमलगण्डूषशीथुनः वदन- निपीतोद्रीासवस्य सेवनेन सम्पर्कण पुलकिताः कोरकिताः वकुळाः केसराः यस्मिन् सः ललनामुखकमलशीथुगण्डूषसेकात् वकुळा: पुष्प्यन्तीति दोहदरहस्यम् । मदनरयण कामवेगेन परवशानां पराधीनानां विलासिनीनां सुन्दरीणां तुलाकोट्या पादाङ्गदेन विकटं चटुलं चञ्चलं च यत् चरणारविन्दं पादकमलं तस्य प्रहारेण ताडनेन प्रहृष्टानां अत्यन्तं विकसितानां कवलितरूणां शतं यस्मिन् सः । प्रतिदिनं दिवसे दिवसे, अश्लीला: धूतीः तत्प्रायः तत्प्रचुरः वैहासिकैः नर्मपरैः शृङ्गारिभिः गीयमा- नस्य गीतस्य श्रवणेन आकर्णनेन उत्सुकैः औत्सुक्ययुक्तः षिद्गजनेः विटजनैः प्रारब्धायाः वादयितुं प्रक्रान्तायाः चर्चाः चर्चा वा सहितस्य गीतस्य आकर्णनेन माद्यन्तः हृष्यन्तः अनके पथिकाः यस्मिन् सः। दुर्जन इव, ·वासवदत्ता। इव जातिविहीनः, रावण इवापीतलोहितपलाशशतसेव्य- मानः, महाशृङ्गारीव सुगन्धवाहः, सुराजेव समृद्धकुवलयः, वास्तविक इव वर्धितसुखाशः, सत्कविकाव्यप्रबन्ध इव अनवबद्धतुहिनः, सत्पुरुष इव दोषानुबन्धरहितः, कैवर्त इव बद्धराजीवोत्पलजाल:, समृद्धकासारसार्थ इवानन्दि- सतां साधूनां अरसः (पक्षे) तामरससहितः दुष्कुल इव दुष्टवंशप्रसूत इव, जातिविहीनः (पक्षे) मालतीहीनः । रावण: दशकण्ट इव, आ ईषत् पीतैः पिङ्गलै: लोहितः रक्तवर्णैश्च पलाशानां किशुकानां शतैः, सेव्यमानः आश्रीयमाणः (पक्ष) आपतिं आस्वादितं लोहितं रुधिर यैस्ते तादृशेः पलाशैः मांसाशिभिः राक्षसैः शतधा सेव्यमानः यद्वा, राक्षसानां शतेन सेव्यमानः । महाशृङ्गारीव प्रथितषिद्ग इव, सुगन्धवाहः शोभनवातयुक्तः । (पक्षे) मुगन्धं समीचीनं स्रक्चन्दनादिसौरभं वहति इति वाहः । सुराजेव सद्भूपतिरिव, समृद्धानि पूर्णानि कुवलयानि नीलोत्पलानि यस्मिन (पक्षे) समृद्धं सम्पयुक्तं कुवलयं भूमण्डलं यस्य । वास्तविकः वास्तु- निर्माणपरः स इव, वर्धिताः सु शोभन खं आशाः दिशश्च येन (पक्षे) वर्धिता अभिवधिता सुखाशा सौख्येच्छा येन सः । सत्कवे: महाकवेः, काव्यप्रबन्ध इव, अनवबद्ध अनासन्जितं तुहिनं हिमं येन सः (पक्षे) अनवबद्धाः अप्रयुक्ताः तु हि नाः निरर्थकानि केवलपादपूरणार्थान्यक्षराणि यस्मिन् सः सत्पुरुष इव साधुजन इन, दोषा रात्रिः तदनुबन्धः दै तद्रहितः (पक्षे) दोषाणां अनुबन्धन रहितः । कैवर्तः दाश इव, बद्धानि समन्तादुत्पादितानि राजीवानां तामरसानां उत्पलानां करवाणां च जालानि समूहाः येन सः, समृद्धः जलेन सम्पूर्णः कासाराणां ·वासवदत्ता। आ- तमरुवकः, शक्र इवेन्द्राणीरुचिरः, गहाधीर इवाधरी- कृतदमनकः, षिद् इवाम्लानसुभगः. वसन्तकाल जगाम ॥ अतिदूरप्रवृद्धेन मधुना जगति को वा न विक्रियेत। यदतिमुक्तो मुनिरपि विचकास । कुसुमशरस्य नवचूतकुसुमबाणमूलनिलीना मधुकरावलिविलिखिता नामा- क्षरपङ्किरिव रेजे । वृन्तविनिर्गतविकचविचिकिलविवरे कूज- -- तटाकानां सार्थ इव समूह इव, आनन्दिताः आह्लादिताः मरुवकाः सुगन्धेषिधिविशेषाः येन सः (पक्षे ) आनन्दित: मरुदेशबक: येन सः। वबयोरभेदात् । शक इव इन्द्र इव, इन्द्राणी निर्गुण्डीलता तया रुचिरः मनोज्ञः (पक्षे) इन्द्राण्याः शच्याः रुचिं अभिलाष राति ददातीति रुचिरः । महाधीर इव अतिशूर इव, अधरीकृताः दम. नकाः वीरुद्विशेषाः येन (पक्षे) अधरीकृताः न्यक्कृताः दमनकाः शत्र- वः येन । षिद्गः विटः स इव, अम्लानो वृक्षविशेषः तस्य तेन वा सुभगः (पक्षे) अम्लानः हर्षयुक्तः सुभगश्च। एवंभूतः वसन्तकालः, आजगाम । अतीति ॥ अतिदूरप्रवृद्धेन अत्यन्तमभिवृद्धिमासादितेन, मधुना वस- न्तेन, जगति भुवने, को वा, न विक्रियेत विकारं न प्राप्येत । यत् यस्मा- त् कारणात् अतिमुक्तः संसृतेरात्यन्तिकतया मुक्तः, मुनिः मननशीलो ऋषिरपि, विचकास हृष्टवान् कामरागयुक्तोऽभूत् । (पक्षे) अतिमुक्तः मा- धवी, मुनिः अगस्त्यवृक्षः । नवानि प्रत्यग्राणि चूतानि रसालकुसुमान्येव बाणाः शराः तेषां मूले निलीना अनुषक्ता मधुकरावलिः भ्रमरमाला, कुसुमशरस्य मदनस्य, नामाक्षरपङ्क्तिरिव अभिधानवर्णविन्यासरेखेव, रेजे बभौ। वृन्तात् प्रसवबन्धनात् विनिर्गतस्य बहिरुद्गतस्य विकचस्य ·वासवदत्ता। न्मधुकरो मकरकेतो: त्रिभुवनविजयशङ्खध्वनिमिव चकार। नवयावकपङ्कपल्लवितवरनूपुरराणितरमणीयतरुणीचरणप्रहारा- नुरागवशान्नवकिसलयच्छलेन तमेव रागमुदवहदशोकः । म- धुरमधुपूरितकामिनीमुखकमलगण्डूषसङ्गादिव तद्रसगन्ध- मात्मकुसुमेषु बिभ्रद्वकुलतरू रराज । अन्तरान्तरा निपतित- मधुकरनिकरकिम्मीरः कङ्केलिगुच्छोऽर्धनिर्वाणमनोभवचि- ताचक्रानुकारी पथिकजनचित्तदाहमुवाह । विकचविचिकि- , . विकस्वरस्य विचिकिलस्य मल्लिकायाः विवरे, कूजन् अव्यक्तं ध्वनन् , म- धुकरः भ्रमरः, मकरकेतोः मदनस्य, त्रिलोकविजयशङ्खध्वनि, चकारेवे त्युत्प्रेक्षा । नवेन यावकपडून लाक्षारसकर्दमेन पटवितस्य सञ्जातपल्ल- वस्य अलंकृतस्येति यावत् । वरनपुरेण उत्कृष्टमीरेण रणितस्य सशब्द स्य, यद्वा वरं उत्कृष्टं नूपुररणितं यस्मिन्सः, तादृशस्य रमणीयस्य मनो- ज्ञस्य तरुणीचरणस्य युवतिचरणस्य प्रहारे ताडने अनुरागवशात् प्रेमाधी- नत्वाद्धेतोः, अशोकः कङ्केळिवृक्षः, नवकिसलयच्छलेन नूतनपल्लवव्याजेन, तमेव रागं रक्तिमाणं, उदवहत् अधरत् । अपह्नुतिगर्भा उत्प्रेक्षा। वकुळतरुः केसरवृक्षः, मधुरेण मधुना आसवन पूरितस्य कामिनामुखक- मलस्य यः गण्डूषः तत्सङ्गात् सम्बन्धादिव, तद्रसगन्धं आसवसौरभं कुसु- मेषु पुष्पेषु, बिभ्रत् धरन् सन् , रराज दिदीपे । अन्तरान्तरा मध्ये मध्ये निपतितेन मधुकरनिकरेण भ्रमरकदम्बकेन किम्मीरः शबल: कङ्केळिगुच्ल: अशोककुसुमस्तबकः, अर्धे मध्ये निर्वाणं शान्ताग्निक यत् मनोभवस्य म- दनस्य चिताचक्र काष्ठविरचितं प्रेतशयनं तदनुकारी तत्तुल्यस्सन् , पथि- कजनानां पान्थानां, चित्तदाहं मनस्सन्ताप, उवाह बिभरांबभूव । अ- ·वासवदत्ता। लराजिरलिकुलशबला कलितेन्द्रनीला मुक्तावळीव मधुश्रि- यो विरुरुचे । विरहिणां हृदयमथनाय कुसुमशरस्य शा- णचक्रमिव नागकेसरकुसुममशोभत । पथिकजनहृदयमत्स्य ग्रहीतुं मकरकेतो: जालावलीव पाटलीकुसुममदृश्यत । क- न्दर्पकेकिलम्पटलाटीललाटतटलुलितालकधम्मिल्लभारकुसुम- परिमलसमृद्धमधुरिमगुणः, कामकलाकलापनिपुणकर्णाटसु- न्दरीसुन्दरस्तनकलशयुगळघुमृणधूलिपटलपरिमलामोदवाही रणरणकरसितापरान्तकान्ताकुन्तलोल्लसितसंक्रान्तपरिमळ- लिकुलै: भ्रमरपटलै: शबला मिश्रा, विकचानां विकस्वराणां विचिकिलानां मल्लिकानां राजिः श्रेणिः, कलितेन्द्रनीला घटितेन्द्रनीलरत्ना, मधुश्रियः व- सन्तलक्ष्म्याः, मुक्तावलीव मौकिकसर इव, विरुरुचे शुशुभे। विरहिणां वियोगिनां हृदयस्य चित्तस्य मथनाय विलोडनाय घर्षणाय वा। कुसुम- शरस्य मन्मथस्य शाणचक्रमिव निकषोपलचक्रमिव, नागकेसरकुसुमं, अ- शोभत। पाटलीकुसुमन्तु, पथिकजनानां पान्थानां हृदयान्येव मत्स्याः तान् ग्रहीतुं स्ववशीकर्तुं (प्रसारिता) मकरकेतोः मदनस्य जालावलीव आना- यश्रेणीव, अदृश्यत । कन्दति ॥ कन्दर्पकेळ्यां मदनविलासे लम्पटा- नां अत्यासक्तानां लाटीनां लाटदेशस्त्रीणां ललाटतटेषु अळिकदेशेषु लुलि- तः विशीण: यः अलकधम्मिल्लभारः संयतकुन्तलसमूहः तस्य परिमळेन समृद्धः सम्पूर्ण : मधुरिमगुण: माधुर्यसम्पत्तिः यस्य सः। कामकलानां मान्म- थविद्यानां कलापे समुदाये निपुणाः समर्थाः याः कर्णाटसुन्दर्यः तासां सुन्दरं मनाझं यत् स्तनकलशयुगळं कुचयुग्म तत्स्थं यत् घुसृणधूळीपटलं कुङ्कुमप- रागनिकुरुम्बं तत्सौरभवाही। रणरणकेन उत्कण्ठया लसितानां प्रकाशमाना- ..

·वासवदत्ता। ८९ मिळिताळिमालामधुरझङ्काररवमुखरितनभस्थलः, नवयौव- नोद्धतकेरलीकपोलपाळीपत्रावळीपरिचयचतुरः, चतुष्षष्टिक- लाकलापविदग्धमुग्धमुखरमालवीनितम्बबिम्बसंवाहनसुभगः, सुरतपरिश्रमपरवशान्ध्रपुरन्ध्रीनीरन्ध्रपीनपयोधरभारनिदाघ- जलकणनिकरशिशिरः, मलयमारुतो ववौ । अत्रान्तरे वासव- दत्तासखीजनात् विदितसुताभिप्राय: शृङ्गारशेखरस्स्वसु- .. नां अपरान्तकान्तानां पश्चिमदिगन्तजानां स्त्रीणां कुन्तलेषु चिकुरेषु उल्लसितः भासमानः सक्रान्तः सम्बद्धश्च यः परिमळ: सौरभं तदर्थ मिळितानां सङ्घीभूतानां अळिमालानां भ्रमरपङ्क्तीनां मधुरेण मनोज्ञेन झङ्कारेण ध्वनिना मुखरितं नादितं नभस्थलं आकाशं येन सः । नवयौवनेन प्रत्य. ग्रतारुण्येन उद्धतानां दृप्तानां केरळीनां केरळदेशस्त्रीणां कपोलपालीषु ग- ण्डमण्डलेषु स्थितायाः पत्रावळ्याः मकरिकारचनायाः परिचये चतुरः चातुर्यशाली, चतुष्पष्टिकला: गीतवादित्राद्याः तासां कलापे समुदाये विदग्धानां चतुराणां मुग्धमुखीनां सुन्दरमुखीनां मालवीनां मालवदेश- स्त्रीणां नितम्बबिम्बानां संवाहनेन सुभग: मनोहरः । सुरतपरिश्रमेण रतिखेदेन परवशानां विवशानां आन्ध्रपुरन्ध्रीणां आन्ध्रदेशीयमुन्दरीणां नी- रन्ध्रयोः निबिडयोः पीनयोः पृथुलयोश्च पयोधरयोः स्तनयोः भारे विद्य- मानः यः निदाघजलनिकरः स्वेदोदबिन्दुसमूहः तेन शिशिरः शीतलः मलयमारुतः दक्षिणानिल:, ववौ वाति स्म। 'वा गतिगन्धनयोः" लिटि रूपम् । अत्रान्तरे एतस्मिन् समये, वासवदत्तायाः सखीजनात् वयस्यायाः विदितः : ज्ञातः सुतायाः दुहितुः अभिप्रायः आशयः येन सः, शृङ्गारशेखरः, ·९० वासवदत्ता। तायाः स्वयंवरार्थमशेषधरातलभाजां राजपुत्राणामेकत्र मेळनमकरोत् । ततो दग्धकृष्णागुरुधूपपरिमलामोदमोहितम- धुकरमालाबहुळघुमुघुमायितरवमुखरितदिगन्तरं, अतिरभ- सहासच्छटादीधितिधवळिमपरिमिळितं, अनेकपरिहासक- थालापविदग्धशृङ्गारमयजननिचयसमाकुलं, दह्यमानमहि- षाक्षादिसुगन्धद्रव्यसौरभाकृष्टपुरोपवनषट्पदकुलाकुलं, अ- र्जुनसमरमिव नन्दिघोषमुखरितदिगन्तरं, नृपास्थानमिव .. स्वसुतायाः निजकन्यकायाः, स्वयंवरार्थ स्वयंवरविवाहाय, एकत्र एक- स्मिन् देशे, अशेषं समग्र धरातलं भूमण्डलं भजन्ति आश्रयन्तीति भाजः तेषां, राजकुमाराणां, मेळनं संयोजन सभामिति यावत् , अकरोत् कृ- तवान्। तत इति ॥ दग्धस्य वनिना समुद्दीपितस्य कृष्णागुरोः कालागुरोः यः धूपः ससौरभो धूमः तस्य परिमळामोदेन वासनाधिक्येन मोहितानां भ्रमरमालानां अळिसमूहानां बहुळघुमुघुमायितरवेण प्रचुराव्यक्तशब्देन मुखरितानि सशब्दतामापादितानि दिगन्तराणि दिङ्मध्यानि येन तत् । अ- तिरभसाः अतिवेगाः याः हासच्छटाः हासपरम्पराः आमोदः परिमळश्च तैः परिमिळितं सहितं, अनेकाः विविधाः याः परिहासकथाः तासां आलापेषु विदग्धेन चतुरेण शृङ्गारमयजननिचयन विलासिजनसमूहेन समाकुल व्या- तं, दह्यमानानां महिषाक्षादीनां गुग्गुलुप्रभृतीनां सुगन्धद्रव्याणां सुरभिळ- वस्तूनां सौरभेण आकृष्टः बलादानीतैः पुरोपवनषट्पदकुलै: नगरारामभ्र- मरमालाभिः आकुलं व्याप्तं, अर्जुनः पार्थः तस्य युद्धमिव नन्दिघोषेण वन्दिनां स्तुतिरवेण मुखरितदिगन्तरं, (पक्षे) नन्दिघोषः इति अर्जुनरथस्य नाम । नृपस्य राज्ञः आस्थानमिव, राजोपहारेण राजोपायनद्रव्येण सहितं, ताप- ·वासवदत्ता। ९१ सराजोपहारं, तापसाश्रममिव वितानोद्भासितं, त्रिविष्टपमिव सुमनोऽलंकृतं, मञ्चमारुरोह वरारोहा वासवदत्ता। अत्र केचित्कुलांकुरा इव विजितनगरमण्डनाः, अपरे पाण्डवा इव सदिव्यचक्षुषः कृष्णागुरुपरिमिळिताच, अन्ये शरद्दिव- सा इव दूरप्रवृद्धाशाः, इतरे प्रहर्तुमुद्यता इव स्वबलार्थिनः, केचिद्व्याधा इव शकुनश्रावका:, केचिदाखेटकासक्ता इव , साश्रमभिव, वितानेन उल्टोचेन (पक्षे) यागेन, उद्भासितं दीप्तं, त्रिविष्ट- पमिव स्वर्ग इव, सुमनोभिः, पुष्पैः (पक्षे) देवैः, अलंकृत भूषितं, मञ्च स्वयंवरसभामण्टपम् । (कर्म) वरः उत्कृष्टः आरोहः जघनं यस्यास्सा, ता- दृशी, वासवदत्ता, आरुरोह । तत्रेति । तत्र समाजे, केचित् , कुलाङ्कुरा इव कणीसुता इव । कणीसुतः करवटो मूलदेवः कुलाङ्कुरः । इति कोशः। विजिताः (कामशास्त्रकलाभिज्ञतया) निर्जिताः नगरमण्डनाः वेश्याः यैस्ते। 'रूपाजीवा तु गणिका वारस्त्री पुरमण्डना। इति हारावली । (पक्षे) विजितं नगरस्य मण्डनं भूषणं यैस्ते । (सर्वोत्कृष्टभूषणधरणादिति भावः । पाण्डवा इव पाण्डुपुत्रा इव, दिव्यचक्षुः अर्जुनः कृष्णश्च (पक्षे) सुगन्ध- द्रव्यविशेषः तत्सहिताः । “ दिव्यचक्षुज्यौतिषिके पार्थात्मज्ञानिनोरपि ।" दिव्यचक्षुस्सुनयने कृष्णेऽन्धे सिंहकेऽपि च ।' इति धरणिः । कृष्णा द्रौपदी गुरु: द्रुपदः धौम्याचार्यो वा ताभ्यां परिमिलिताः सङ्गताः, (पक्षे) कृष्णागुरुः कालागुरुः । अन्ये अपरे, शरदिवसा इव शरद्दिनानीव, न प्रवृद्धाः मेघोपरोधाद्यभावेन देय॑मासादिताः आशाः काष्ठाः येषु (पक्ष) आशा वाञ्छा । इतरे अन्ये, प्रहर्तुं शत्रूनभिहन्तुं, उद्यता इव उद्युक्ता इव, स्वबलं निजसैन्यं अर्थयन्ते वाञ्छन्तीति स्व-नः (पक्षे) शोभनां अबलां ·९२ वासवदत्ता। १ रूपानुसारप्रवृत्ताः, केचिजमिनिमतानुसारिण इब तथा- गतध्वंसिनः, केचित् खञ्जना इव सांवत्सरिकफलदर्शिनः, केचित् सुमेरुपरिसरा इव कार्तस्वरमया:, केचित्कुमुदाकरा इव भास्वदर्शनमीलिता:, केचिद्धार्तराष्ट्रा इव विश्वरूपाव- .. अर्थयन्ते इति तादृशाः । केचित् व्याधा इव मृगयव इव, पक्षिश्रावकाः पक्षिवञ्चनार्थ स्वकीयदीपकपक्षिणः श्रावयन्त इत्यर्थः । (पक्षे) इयं वासवदत्ता मम पत्नी भवेद्वा न वेति निमित्तश्रवणोद्यताः, केचित् आखेटकं मृगया तत्र आसक्ता इव, रूपानुसारे मृगानुसरणे प्रवृत्ताः (पक्षे) रूपं सौन्दर्य तदनुसारेण प्रवृत्ताः स्वसौन्दर्यानुगुणप्रवृत्तिमन्तः (यद्वा) रूपं वासवदत्तासौन्दर्य तदनुसारेण प्रवृत्ता.। जैमिनिः कर्ममीमांसासूत्रकृत् । तत्सिद्धान्तानुवर्तिन इव, तथागताः बौद्धाः तान् ध्वसितु शील येषां ते। (मतध्वसिनः इत्यपि पाठः) अर्थस्तु तथागतमतं बुद्धमत । (पक्षे) तथा- गत तथाभूतं कार्य ध्वसयन्ति इति तथा । अवश्यकरणीयमपि कार्य न पश्यन्तीति भावः । यद्वा स्ववेषतुल्यवेषमादायागताः तथाऽऽगताः तान् ध्वंसयन्तीति वा। खञ्जनाः खन्जरीटा इव, संवत्सरे भव सांवत्सरिक फलं शुभाशुभात्मकं दर्शयन्ति पुर एव सूचयन्तीति दर्शिनः । (पक्षे) सांव- त्सरिका: ज्योतिषिकाः तैरुच्यमान फल वासवदत्तास्वरूपस्त्रीरत्नलाभा- त्मकं पश्यन्ति उत्प्रेक्षन्ते इति तथा । सुमेरुः हेमाद्रिः तस्य परिसरा इव प्रान्तदेशा इव, कार्तस्वरमयाः स्वर्णमयाः (पक्षे) कुत्सितः आर्तस्वरः (वासवदत्ताऽलाभनिबन्धनः दीनस्वरः तन्मयाः) कुमुदाकराः कैरवाकराः त इव, भास्वतः सूर्यस्य दर्शनेन अवलोकनेन मीलिताः सङ्कुचिताः (पक्षे) भास्वान् दीप्तिभाक पुरुषः तद्दर्शनेन मीलिताः सौन्दर्येणाभ्यधिकं इममुज्झि- त्वा न मां वासवदत्ता वृणुयादिति धिया दुःखभाज इत्यर्थः । धार्तराष्ट्राः धृ- ·वासवदत्ता। ९३ , लोकनजनितेन्द्रजालाद्भुतप्रत्ययाः, केचिदात्मनि वारणबुध्या बलवन्तोऽपि सुवाहाः, केचित्पाणिग्रहणार्थिनोऽपि असुकर- म्मन्यमानाः, केचिदधरीकृता अपि स्थिराः, केचित्पाण्डुपु- त्रा इवाक्षहृदयाज्ञानहृतक्षमाः, केचिद् बृहत्कथानुसारिण इव . तराष्ट्रसूनवः दुर्योधनादयः त इव, विश्वरूपस्य कृष्णेन भगवता प्रकटित- स्य विश्वरूपस्य अवलोकनेन दर्शनेन जनितः इन्द्रजालं माया तस्यां अ. द्भुतं आश्चर्यमिति प्रत्ययः ज्ञानं येषां ते, " सन्धित्सया युधिष्ठिरसकाशात् दुर्योधनभवन दृत्येन समागतं श्रीकृष्णपरमात्मानं मूढः पाशेनारभत बन्धु दुर्योधनः । तदा श्रीकृष्णेन प्रकटितं विश्वरूपं दृष्ट्वाऽपि अहो मायाविनो मायाप्रपञ्चः इति दुर्योधनो भगवन्तं परिजहास, न व्यश्वमी" दिति भार- तकथा । (पक्षे) विः पक्षी श्वा कुक्कुरः रूपं मृगः एतेषां निमित्तविशेषा- णां अवलोकनेन जनितः इन्द्रदाराः शची (दजयोः रलयोश्चाभेद उदीच्या- नाम् ) तस्याः अद्भुतप्रत्ययः निश्चयो येषां ते तथा । स्वयंवरे कलहाय- मानान् शची नाशयतीति प्रथा । तथा च रघुवंशे । 'सानिध्ययोगात् किल तत्र शच्याः स्वयंवरक्षोभकृतामभावः' इति काळिदासः । केचित् , आत्मनि स्वस्मिन् वारणबुद्ध्या गजबुद्ध्या, बलवन्तोऽपि, सुवाहाः शोभनाश्वाः, (वबयोरभेदः) वारणबुड्या बलवतां शोभनाश्वत्वं विरुद्धं । पाणिग्रहण हस्त- ग्रहणं तदार्थिनोऽपि, मुष्टु करं न मन्यमाना इति विरोधः । (पक्षे) पाणिग्रहणं वासवदत्ताविवाहः तदर्थिनः प्रार्थयमानाः असुकरं दुष्करं मन्यमानाश्च । अधरीकृता अपि धरा भूः अधराः धराः सम्पद्यमानाः कृताः धरीकृ तादृशा अपि स्थिराः भुवः इति विरोधः। अपृथ्वीकृतस्य पृथ्वीत्वं विरु- द्ध । (पक्षे) न्यक्कृताः, निश्चलाश्च । पाण्डुपुत्रा इव, अक्षहृदयं द्यूततत्वं तस्य अज्ञानेन हृता अपहृता क्षमा भूमिः येभ्यस्ते (पक्षे) अक्षं इन्द्रिय ह- - , ·वासवदत्ता। . गुणाढ्याः, केचित्तिर्यग्गतय इव सुगन्धवाहाः, केचित्कौरव- सैनिका इव द्रोणशास्त्रसूचकाः, केचित्कैरवाकरा इवासोढसू- रभासः, क्षणमेवं स्थिता राजपुत्राः । सा च क्षणेनैतानेकैक- शस्समालोक्य विरक्तहृदया सती तस्मात्कीरथादवततार । अथ तस्यामेव रावौ वालिनमिवाङ्गदोपशोभितं, कुहूमुखमिव दयं चित्तं तयोरज्ञानेन हृता क्षमा क्षान्तिः येषां ते तथा । बृहत्कथा पैशाचभाषामयः कथाप्रबन्धविशेषः तदनुसारिण: तन्निबन्धार इव, गुणाढ्याः । बृहत्कथाग्रन्थकर्ता गुणाढ्यः । (पक्षे) बहुकथावक्तारः, गुणैः सन्ध्यादिभिः धैर्यादिभिर्वा आख्याः पूर्णाः । तिर्यग्गतय इव वाता इव, सुगन्धवाहाः मुरभिगन्धवहनशीलाः । (पक्षे) वक्रगत- यः । परिमळयुक्ताश्च । कौरवस्य सुयोधनस्य सैनिका इव, द्रोण: भारद्वाजः तस्य शास्त्रं शस्त्रसमूहः शासन वा तत्सूचकाः तत्प्रकटकाः । (पक्षे) द्रोणाः काकाः भरद्वाजा वा, तेषां शास्त्रं पक्षिशास्त्रमित्यर्थः । कैरवाणां कुमदानां आकरा इव, असोढाः सूरभासः सूर्यप्रकाशाः यैस्ते । (पक्षे) शसयोरभेदात् शूराणां भाः दीप्तिः असोढा यैः । एवं राजपुत्राः, क्षणं निमिषमात्र, स्थिताः स्थितवन्तः । अथेति ॥ सा विरक्तहृदया अननुरक्तहृदया सती, तस्मात् कीरथात् स्वयंवरमण्टपात् , अवरुरोह । 'कर्णीरथः प्रवहणे मञ्च राज्ञां स्वयंवर ।' इति कोशः। अथेति ॥ अथ तस्यामेव रान सा कंचिद्युवानं ददर्श । इति सम्बन्धः । तं कीदृशमित्यत आह । वालिनमिवेत्यादिना । वाली वानराधिपतिः, इन्द्रसूनुः तमिव अङ्गदेन तन्नाम्ना पुत्रेण (पक्षे) भुजवलयन उपशोभितं दीप्तं । कुहूमुखः कोकिल: तमिव हारिकण्टं मनोहरस्वरं (पक्षे) ..

·वासवदत्ता। ९५ , हारिकण्ठं, कनकमृगमिव रामाकर्षणनिपुणं, जयन्तमिव वच- नामृतानन्दितवृद्धश्रवसं, कृष्णमिव कंसहर्ष न कुर्वन्तं, महा- मेघमिव विलसत्करकं, समुद्रमिव महासत्वतेजोयुक्तं, मालि- न्या कबरिकया, तुङ्गभद्रया नासिकया, शोणेन अधरेण, नर्म- दया वाचा, गोदया भुजया, स्वाहिन्या कीर्त्या च पुण्यसरिन्म- यमिव, आदिकन्दं शृङ्गारपादपस्य, रोहणगिरिं सकलगुणर- . . हारयुक्तञ्च । कनकमृगमिव मारीचरूपहेमहरिणमिव रामस्य राघवस्य आकर्षणे दूरतः अपनयने निपुणं समर्थ । (पक्षे) रामायाः स्त्रियाः आकर्षणे निपुणं । जयन्तः इन्द्रपुत्रः तमिव, वचनामृतेन मधुरवचनेन आनन्दितः वृद्धश्रवाः इन्द्रः येन । (पक्षे) वृद्धानां पण्डितानां श्रवांसि श्रवणानि । कृष्णः शौरिः तमिव, कंसस्य औग्रसेनेः हर्ष तुष्टिं न कुर्वन्तं (पक्षे) कं वा जनं सहर्ष न कुर्वन्तं । सर्वमेव हर्षयुक्तं कुर्वन्तमित्यर्थः । महामेघः महाजलधरः तमिव, विलसन्तः करकाः वर्षोपलाः यस्मिंस्तं । (पक्षे) विलसन्तौ प्रकाशमानौ करो वाहू यस्य तं । समुद्रः उदधिः तमिव, महासत्वानि अतिप्रमाणाः ग्राहतिमिङ्गिलाद्या जलजन्तवः, तेजः बडबाग्निः तद्युक्तं । (पक्षे) सत्वं पराक्रमः, तेज: पौरुषं च । मालिनी नाम काचिनदी तया मालायुक्तया च, कबरिकया केशबन्धनविशेषेण, तुङ्गभद्रया नद्या तुझ्या उन्नतया भद्रया मङ्गलकर्या च, नासिकया, शोण: तनामा कश्चन नदः तेन, अरुणेन च, अधरेण रदनच्छदेन, नर्मदा काचन नदी तया, क्रीडाप्रदया च, वाचा वाण्या, गोदा गोदावरी त"। गां भूमि ददातीति गोदा तया, भुजया बाहुना, स्वर्वाहिनी गङ्गा स्वः स्वर्गे वहनशीलया च, कीर्त्या च, पुण्यसरिन्मयमिव पावननदीस्वरूपमिव, शृङ्गारः रसराजः तद्रूपस्य पादपस्य वृक्षस्य आदिकन्दं मूलकन्दं, ·९६ वासवदत्ता। . . . . नसमूहस्य, प्रभवशैलं सुन्दरकन्दर्पकथानदीनां, सुरभिमासं वैदग्ध्यसहकारस्य, आदर्शतलं सौन्दर्यस्य, प्रथममूलं विद्याल- तानां, स्वयंवरपतिं सरस्वत्याः, स्पर्धागृहं कीर्तिलक्ष्म्योः, मूलगृहं शीलसम्पदां, कोशगृहं महासौन्दर्यधनस्य, त्रिभुवनरमणीया- कृति कंचिद्युवानं, ददर्श । स चिन्तामणिनाम्नो राज्ञस्तनयः कन्दर्पकेतुरिति स्वप्न एव तन्नामादिकमशृणोत्। अनन्तरमहो प्रजापतेरूपनिर्माणकौशलं । मन्ये स्वस्यैव नैपुण्यस्यैकल दर्शनोत्सुकमनसा वेधसा जगत्त्रयसमवायरूपपरमाणूनादाय सकलानां समग्राणां गुणरूपाणां रत्नानां समूहस्य रोहणगिरिमिव खनिपर्वतमिव, सुन्दर्यः मनोज्ञाः कन्दर्पकथाः मन्मथकथा एव नद्यः तासां प्रभवशैलं उत्पादकांगरिं, वैदग्ध्यं चातुर्य तद्रूपस्य सहकारस्य रसालस्य, सुरभिमासं वसन्तमासं, सौन्दर्यस्य लावण्यस्य, आदर्शतल मुकुरतलं, विद्या एव लता: वीरुधः तासां, प्रथममूलं आदिमम्मूल । वाण्याः, स्वयंवरपति स्वयंवरे वृतं भर्तारं । कीर्तिलक्ष्म्योः यशदिश्रयोः, स्पर्धागृहं स्पर्धया स्वीकृतं गेहं, शीलं सद्वृत्तं तद्रूपसम्पदां श्रियां, मूलगृहं प्रधानगृह, महासौन्दर्य अमितं लावण्यं तद्रूपस्य धनस्य, कोश- गृहं भाण्डागारं, त्रिभुवनरमणीयाकृति त्रिलोकमहनीयविग्रहं कञ्चित् , युवानं तरुणं, ददर्श दृष्टवती। स इति ॥ स्पष्टम् । अनन्तरमिति । अहो इत्याश्चर्ये । प्रजापतेः ब्रह्मणः, निर्माणकौशलं सृष्टिचातुर्य । स्वस्य आत्मनः, नैपुण्यस्य सामर्थ्यस्य, एकत्र एकस्मिन् स्थले, दर्शने उत्सुक साभिलाषं मनः यस्य तेन, वेधसा ब्रह्मणा, जगत्त्रयसमवायस्य लोकत्रय- समष्ट्याः ये रूपपरमाणव. सौन्दर्यसूक्ष्मकणाः तान् , आदाय गृहीत्वा, सरस्वत्याः ·वासवदत्ता । ९७ विरचितोऽयमिति । अन्यथा कथमिवास्य कान्तिविशेष ई- शो भवति । वृथैव दमयन्ती नलस्य कृते वने वैशसमवाप । मुधैवेन्दुमती महिष्यप्यजानुरागिणी बभूव । विफलमेव दुष्य- न्तस्य कृते दुर्वाससश्शापमनुबभूव शकुन्तला । निरर्थक- मेव मदनमञ्जुका नरवाहनदत्तं चकमे । निष्कारणमेव मेरुगिरिनितम्बे उरुगरिमनिर्जितरम्भा रम्भा नळकूबरमची- कमत । व्यर्थमेव धूमोर्णा स्वयं स्वयंवरार्थमागतेषु देवगणेषु अयं, विरचितः निर्मितः इति । अन्यथा एवं न चेत् , अस्य पुंसः । वृथैवेत्यादि । दमयन्ती भैमी, नलस्य कृते नेषधाय, नल: तृणविशेषः तदर्थं इत्यपि । वने, वेशसं दुःखं, आप । इन्दुमती विदर्भराजपुत्री, महिषस्य स्त्री महिष्यपि, अजः छग: तदनुरागिणी, बभूव । महिषस्त्रियः अजानुरागो विरुद्ध्यते । (पक्षे) कृताभिषेका, अजः इक्ष्वाकुवंश्यो राजा तस्मिन्ननुरागिणी । शकुन्तला विश्वामित्रान्मेन- कायामुत्पन्ना कण्वेन वर्धिता काचन कन्या, दुष्यन्तः चन्द्रवंशोद्भवः राज- र्षिः तस्य कृते दुर्वाससः तदाख्यस्य महर्षेः, शापं अभिज्ञानाभरणदर्शना- वधिकं स्वभा प्राक्तनस्वकीयपरिणयादिवृत्तान्तविस्मरणात्मकं वेशसं, अनुबभूव । मदनमञ्जुका तन्नाम्नी काचन राजर्षिकन्यका सा, नरवाह- नदत्तः कौशाम्बीवास्तव्यः वत्सेश्वरसुतो राजा, तं, चकमे कामयामास । ऊर्वोः सक्थ्नोः गरिम्णा वर्तुलत्वफाळफळ्यादिनिबन्धनगौरवेण निजिं न्यक्कृता रम्भा कदळीस्तम्भः यया सा, तादृशी, रम्भा तन्नाम्न! देवगणिका, मेरुगिरेः सुमेरुपर्वतस्य नितम्बे कटके, नलकूबरं कुबेरसूनु, निष्कारणमेव निर्हेतुकमेव, अचीकमत । धूमोर्णाऽपि, स्वयंवरार्थ, आगतेषु देवेषु . , . H ·९८ वासवदत्ता। . धर्मराजमाचकाङ्क ॥ ऋद्धिस्तु निष्प्रयोजनमेव गन्धर्वय- क्षेषु कुबेरमाससाद । अहेतुकमेव पुलोमतनया देवेन्द्रासक्त- चित्ता बभूव । इति बहुविधं चिन्तयित्वा विरहमुर्मुराग्निम- द्वयमधिरूढेव, मदनदावाग्निशिखाकबळितेव, वसन्तकाला- ग्निशिखागृहीतेव, दक्षिणमारुतरुद्रपावकग्रस्तेव, उन्मादपा- तालगृहं प्रविष्टेव, शून्यकरणग्रामेव, वर्तमाना, हृदये विलि- खितमिव, उत्कीर्णमिव, प्रत्युप्तमिव, कीलितमिव, निगळि- तमिव, वनसारघटितमिव, अस्थिपञ्जरप्रविष्टमिव, मजा- (निर्धारणसप्तम्यन्तमेतत् ) धर्मराजं यमं आचकाङ्क्ष भर्तारमैच्छत् । ऋद्धिः तन्नाम्नी यक्षी, कुबेरं धनदं, कुत्सितशरीरयुक्तमिति च, तस्य एके- न अक्ष्णा काणत्वात् । पुलोमतनया इन्द्राणी, अहेतुकमेव निर्निमित्तमेव, देवेन्द्रे महेन्द्रे, आसक्तचित्ता सक्तमनाः, बभूव । इतीति । इति इत्थं, बहुधा नानाप्रकारेण, चिन्तयित्वा आलोच्य, विरहः दयितविश्लेष एव मुर्मुराग्निः तुषाग्निः तन्मद्ध्यं, अधिरूढेव आरूढवतीव, मदनः मारः स एव दावामिः वनदहनः तस्य शिखया ज्वालया कबळितेव भक्षितेव, का- लामिः संवर्तानलः । दक्षिणमारुतः मलयवातः स एव रुद्रपावकः ईश्वरने- वाग्निः तेन अस्तव निगीर्णेव, उन्मादः चित्तविभ्रमः स एव पातालगृहं अतलभवनं तत् प्रविष्टेव, शून्यः व्यापाररहितः करणानां इन्द्रियाणां ग्रामः समूहः यस्यास्सा तादृशीव, वर्तमाना, हृदये चित्ते, विलिखितं रेखया रचितं, उत्कीर्ण प्रतिमारूपेण चित्रितं, प्रत्युप्तं उदृङ्कितं, कीलितं निग- लितं शृङ्खलया नियमितं, वज्रसारः वज्रलेपः तेन घटितं संयोजितं, अस्थिपञ्जरे पजराकारेषु शारीरकीकसेषु, प्रविष्टमिव निविष्टमिव, मजार- . निखातं, ·वासवदत्ता। ९९ . , . रसशबळितमिव, मर्मान्तरस्थितमिव, प्राणपरीतमिव, अ- न्तरात्मानमधिष्टितमिव, रुधिराशये द्रवीभूतमिव, पललसंवि- भक्तमिव, कन्दर्पकेतुं, मन्यमाना, उन्मत्तेव, अन्धेव, बधिरेव, मूकेव, शून्येव, निरस्तेन्द्रियग्रामेव, मू गृहीतेव, ग्रह- ग्रस्तेव, यौवनसागरतरलतरङ्गपरम्परापरीतेव, रागरज्जुभिः परिवारितेव, कन्दर्पकुसुमबाणैः कीलितेव, शृङ्गारभावना- विषरसघूर्णितेव, रूपपरिभावनाशल्यकीलितेव, मलयानि- लापहृतजीवितेव, भवन्ती, सा, हा प्रिये, सख्यनङ्गलेखे, वितर हृदये मे पाणिपञ, दुस्सहोऽयं विरहसन्तापः, मुग्धे . , सेन शबलितमिव मिश्रमिव, मर्म प्राणनाडी तस्य अन्तरे मद्ध्ये स्थितमिव, प्राणेन प्राणवायुना परीतमिव समन्तात्परिवृतमिव, अन्तरात्मानं स्वकीयं मनः अधिष्ठितमिव आश्रितमिव, रुधिराशये रक्ताशये द्रवीभूतमिव विली- नमिव, पललेन मांसेन सह संविभक्तमिव, कन्दर्पकेतुं मन्यमाना, उन्म- त्ता चित्तभ्रमवती, अन्धा चक्षुहीना, बधिरा श्रवणेन्द्रियविकला, मूका वाग्विकला, शून्येव निर्विषयेव, मूर्छा कश्मलं, ग्रहाः पिशाचाः, यौवनं तारुण्यमेव सागरः समुद्रः । राग: अनुराग एव रज्जुः शुल्बं, कीलिता अन्तर्निखाता, शृङ्गारभावनैव विषरसः गरलं तेन चूर्णितेव भ्रमितेव, रूपस्य कन्दर्पकेतुसौन्दर्यस्य परिभावना चिन्तना तयैव शल्येन शकुन कीलितेव, मलयानिल: दक्षिणवातः तेन अपहृतजीवितेव, भवन्ती, सा वासवदत्ता, हा इति खेदे। हृदये मद्वक्षसि पाणिपद्मं करसरसिज, वितर निक्षिप। विरहसन्तापः विश्लेषवेदना, दुस्सहः सोढुं अशक्यः । मुग्धे ·वासवदत्ता। . , मदनमञ्जरि, सिञ्चाङ्गानि चन्दनवारिणा, सरळे वसन्त- सेने, संवृणु केशपाशं, तरळे तरङ्गवति, वितराङ्गेषु केतक- धूलिं, वामे मदनमालिनि, वीजय शैवालकलापेन, चपले चित्रलेखे, चित्रपटे विलिख चित्तचोरें जनं, भामिनि वि- लासवति, विक्षिपावयवेषु मुक्ताचूर्णनिकर, रागिणि रागले- खे, स्थगय नळिनीदलनिचयेन पयोधरभारं, सुकान्ते का- न्तिमति, मन्दम्मन्दमपनय बाष्पबिन्दून् , यूधिके यूधि- कालंकृते, सञ्चारय कदलीदळताळवृन्तेन आर्द्रवातान , एहि , सुन्दरि “मुग्धस्सुन्दरमूढयोः ।" इत्यमरः । मदनमञ्जरि, चन्दनवारिणा श्रीखण्डरसेन, अनानि विरहतापतप्तान् ममावयवान् , सिञ्च आर्दीकुरु । सरळे उदारे, वसन्तसेने, केशपाशं मदीयकुन्तलभारं, संवृणु सहत्य बन्धय। तरळे चञ्चले, कैतकधूलि केतकीकुसुमपरागं, अङ्गेषु मदवयवेषु, विकिर विक्षिप । वामे सुन्दरि (यद्वा) प्रतीपदार्शनि, मदनमालिनि, शैवालकलापेन जलनीलीकदम्बकेन, वीजय शिशिरवातं संचारय । चपले चञ्चले चित्र- रेखे, चित्रपटे वर्णनयोग्ये पटे, चित्तचोर मन्मनोऽपहारिणं, जन कन्दर्प- केतुं, विलिख तूलिकया विरचय । भामिनि कोपने, विलासवति, मुक्ता- चूर्ण मौक्तिकक्षोदं, विक्षिप विकिर । रागिणि प्रेमवति, नलिनीदलानां निचयेन समूहेन, पयोधरभारं स्तनमण्डलं, स्थगय आच्छादय । सुका- न्ते अतिसौन्दर्यशालिनि, कान्तिमति, बाष्पविन्दून् अश्रुकणान् , मन्दं मन्दं शनैश्शनैः, अपनय मार्जय । यूधिका मागधीकुसुमं तया अलंकृते, यूधि- के, कदळीदळं रम्भापत्रं तद्रूपेण तालवृन्तेन धवित्रेण, आर्द्रवातान् शि- शिरमारुतान् , सञ्चारय प्रसारय । एहि आगच्छ । अनुगृहाण दयस्व । , , .

·वासवदत्ता। १०१ . भगवति निद्रे, अनुगृहाण मां, धिगिन्द्रियैरपरैः, किमिति लोचनमयान्येव न कृतान्यङ्गानि विधिना । भगवन् कुसु- मायुध, तवायम जलिरनुचरो भव भाववति मादृशे जने । मलयानिल सुरतमहोत्सवदीक्षागुरो, वह यथेष्टम् , अपगता मम प्राणाः, इति बहुविधं भाषमाणा वासवदत्ता सखीज- नेन समं मुमूर्छ । सपदि परिजनप्रयत्नात् गृहीतजीवा, क्षणमतिशिशिरघनसाररसाकुलनिम्नगापुलिने, क्षणमतितु- हिनमलयजरससरित्परिसरे, क्षणमतिलोहितकनकारविन्द- कदम्बपरिवारितसरस्तटीचन्दनविटपिच्छायासु, क्षणमनि- लोल्लसितदळेषु कदळीकाननेषु, क्षणं कुसुमप्रवाळशय्यासु, क्षणं नलिनीदळसंस्तरेषु, क्षणं तुषारसङ्घातशिशिरितशिला- तलेषु, परिजनेन नीयमाना, प्रलयकालोदितद्वादशरविकिरण- अपरैः लोचनव्यतिरिक्तैः, इन्द्रियैः, धिक् । लोचनव्यतिरिक्तानामिन्द्रि- याणां नष्फल्यान्निन्दातैव समुचितेति भावः । विधिना ब्रह्मणा, किमिति केन कारणेन । रागाविष्टंमनो भावः तद्वति, मादृशे मत्तुल्ये, जने दय- नीये जन्तौ, अनुचरः सहचरः, भव । मलयानिल दक्षिणवायो, सुरतम- होत्सवे निधुवनमहामहे या दीक्षा व्रतादेशः तत्र गुरी आचार्य । यथेष्ट यथेच्छ, वह वाहि । सखीजनेन समं वयस्याभिस्सह, मुमूर्च्छ मों प्राप। सपदीति ॥ परिजन: किङ्करः, घनसारः हिमवालुका, निम्नग। नदी, पुलिनं सैकततलं, परिसरः समीपदेशः, कनकारविन्दं सौवणताम- रसं, कदम्बं समूहः, चन्दनविटपी श्रीखण्डद्रुमः, प्रवाल पल्लवः, संस्तरः .

·१०२ वासवदत्ता। कलापतीब्रविरहानलदह्यमाना, अतिकृशप्राणामिव तनुं विभ्रती सा अबला, मन्दम्मन्दमान्दोलितदुग्धसिन्धुतरळतरङ्गच्छ- टाधवलहासच्छुरिताधरपल्लवं तन्मुखारविन्दं, द्विजकुलमिव श्रुतिप्रणयि तदीक्षणयुगळं, सहजसुरभिमुखपरिमळामोद- माघ्रातुकामेव दूरविनिर्गता तन्नासावंशलक्ष्मीः, कलङ्कमुक्ते- न्दुकलाकलापकोमलपिय्यूषफेनपाण्डुरा तद्विजपतिः, अदृ- टचरमनङ्गातिशायि तद्रूपं, तानि धन्यानि स्थानानि, ते जन- पदाः पुण्याः, तानि नामाक्षराणि सुकृतभाजि, यान्यमुना शय्या, कलापः समूहः, विभ्रती वहन्ती, मन्दं शनैर्यथा तथा आन्दोलि- ता चञ्चला या दुग्धसिन्धोः क्षीराब्धेः तरळतरगच्छटा चञ्चलवीचीपर म्परा तद्वत् धवलेन निर्मलेन हासेन हसनेन छुरितः रूषितः अधरपल्लव: यास्मिंस्तत् , तस्य कन्दर्पकेतोः मुखारविन्दं वदनसरोजं, द्विजकुलमिव ब्राह्मणसमाज इव, श्रुतिप्रणयि वेदेषु प्रेमवत् (पक्षे) श्रुत्योः श्रोत्रयोः प्र- णयि, कर्णान्तविश्रान्तमित्यर्थः । तस्य ईक्षणयुगळं नेत्रद्वन्द्वं, सहजसुर- भि निसर्गपरिमळवाहि यत् मुखं वदनं तस्य परिमळामोदं अतिमनोज्ञं सौरभ आघ्रातुकामेव ग्रहीतुं साभिलाषेव, दूरविनिर्गता अत्यन्तदीर्घा, तस्य नासावंशलक्ष्मीः अतिसुन्दरतरा नासिका, कलङ्केन लाञ्छनेन मुक्तः त्यक्तः यः इन्दुकलाकलापः चन्द्रकलासमूहः तद्वत् कोमला पिय्यूषस्य अमृतस्य फेनवत् पाण्डुरा धवळा, तस्य द्विजपङ्क्तिः दन्तश्रेणी, पूर्व अदृष्टं अदृष्टचरं 'भूतपूर्वे चरट्' इत्यनेन चरट् । अनातिशायि मन्म- थातिलङ्घि, तद्रूपं तस्य सौन्दर्य । धन्यानि भाग्यवन्ति । जनपदाः देशाः, सुकृतभाजि पुण्यवन्ति। भावयन्ती ध्यायन्ती । प्रतिबिम्बित प्रतिफलितम् ।

·वासवदत्ता। परिष्कृतानि, इति मुहुर्मुहुर्भावयन्ती, विलिखितमिव नभ- सि, प्रतिबिम्बितमिव लोचने, पुरोदर्शितमिव चित्रपटे, तमितस्ततो विलोकयन्ती व्यतिष्ठत ॥ अथ तस्यास्तमा- लिका नाम शारिका तत्प्रियसखीभिस्समं समालोच्य कन्द- पैकेतुभावमाकलयितुं प्रेषिता । सापि मया सार्धमागताऽत्रैव तरोरधस्तात्तिष्ठतीत्युक्त्वा विरराम । अथ तच्छ्रुत्वा ठत्वा कन्दर्प- केतुस्सहर्ष समुत्थाय तमालिकामाहूय विदितवृत्तान्तामक- रोत् । सा तस्मै कृतप्रणामा पत्रिकामुपानयत् । अथ मकरन्द- स्तामादाय स्वयमेवावाचयत्। (श्लो) प्रत्यक्षदृष्टभावाप्यस्थिरह- दया हि कामिनी भवति । स्वप्नानुभूतभावा द्रढयति न प्रत्ययं कन्दर्पकेतुरमृतार्णवनिमग्नमिव सर्वान- युवतिः ॥ तच्छ्रुत्वा भावं मनः, आकलयितुं परिशीलयितुं, प्रेषिता प्रहिता । आहूय आकार्य। विदितवृत्तान्त ज्ञातवार्ता, अकरोत् कृतवान् ॥ सेति । कृतप्रणामा रचि- तनमस्कारा सती । उपानयत् समीपं प्रापयत् । अथेति। स्वयं मान्त मव्ययं स्वेनैवेत्यर्थः । अवाचयत् अपठत् । 'वच परिभाषणे' चुरादिः। प्रत्यक्षेति ॥ कामिनी प्रमदा, प्रत्यक्षेण दृष्टाभिप्रायाऽपि अस्थिरहृदया अविश्वासेन तरलहृदया, भवति । स्वप्ने अनुभूतभावा अनुभूतदयितजन- चित्तवृत्तिः, युवतिः तरुणी, प्रत्ययं 'ममेव तस्यापि मयि महत्यासार ततस्सुलभोऽस्य समागमः' इत्येवंभूतं विस्रम्भ, न इढयति न दृढीकरोति । ‘र ऋतो हलादेर्लघोः' इत्यनेन ऋकारस्य रादेशः । पथ्यार्या । तदिति ॥ तत् पत्रिकागतं वाचिकं, श्रुत्वा, आत्मानं स्वं, ·१०४ वासवदत्ता। न्दानामुपरिवर्तमानमिवात्मानम्मन्यमानो मन्दम्मन्दमुत्थाय प्रसारितबाहुयुगळस्तमालिकामालिलिङ्ग । तयैव च सार्ध किं करोति किं वदति कथमास्त इत्यादि सकलं वासवदत्ता- वृत्तान्तं स पृच्छंस्तं दिवसं तत्रैवातिवाह्य तस्मात्प्रदेशात् तया सहोच्चचाल ससुहृत्कन्दर्पकेतुः। अत्रान्तरे भगवानपि म- रीचिमाली वृत्तान्तमिमं कथयितुमिव मध्यमं लोकमवत- तार । अथ वासरताम्रचूडचूडाचक्राकारः चक्रवाकहृदयसं- अमृतार्णवे सुधासमुद्रे निमग्नमिव अवगाढमिव, सर्वेषां आनन्दानां ब्रह्मा- द्यानन्दानां, उपरि ऊर्ध्वदेशे, वर्तमानमिव तिष्ठन्तमिव, मन्यमानः चि. न्तयन् , कन्दर्पकेतुः, मन्दम्मद शनैश्शनैः, उत्थाय, प्रसारितं बाहुयुगळ करयुगं येन तादृशस्सन् , तमालेका तन्नाम्नी वासवदत्ताशारिका, आ- लिलिङ्ग परिषस्वजे । तयैवेति ॥ तयैव साध शारिकया सहेव, सः, सा, कि करोति किमनुतिष्ठति, किं वदति किं ब्रवीति, कथं आस्ते कादशी वर्तते, इत्यादि एवमादि, सकलं समग्रं, वासवदत्तोदन्तं, पृच्छन् नियु- आनस्सन् , तं दिवसं तत् दिनं, तत्रैव यत्र तमालिका दृष्टा सल्लपिताच तस्मिन्नेव देश, अतिवाह्य गमयित्वा, तस्मात् प्रदेशात् , तया सह, कन्द- पैकेतुः ससुहृत् मित्रसहितः, उच्चचाल प्रातिष्ठत । अत्रेति ॥ अवान्तरे अस्मिन् समये, भगवान् मरीचिमाली सूर्योऽपि, इमं वृत्तान्तं इमां वार्ता, कथयितुमिवेत्यहेतौ हेतुत्वारोपात् हेतूत्प्रेक्षा । मद्ध्यमं लोकं भूलोकं, अवततार अवरुरोह । अस्तमयासीदित्यर्थः । अथेति ॥ दिनमाणः सूर्यः, अकूपारपयसि पश्चिमसमुद्रजले, ममज्जेति सम्बन्धः । स कीगित्यत आह । वासरेत्यादिना । वासरः दिवस एव ताम्र- , , ·वासवदत्ता। " कामितसन्तापतयेव मन्दिमानमुद्वहन्नस्तगिरिमन्दारस्तब- कसुन्दरः, सिन्दूरराजिरजितसुरराजकुम्भिकुम्भविभ्रम बि- भ्राणः, ताण्डवचण्डवेगोञ्चलितधूर्जटिजटाजूटमकुटविकटबद्ध- बन्धुरवासुकिभोगमणिताटङ्कसनाभिमण्डल:, सन्ध्यासीम- न्तिनीसरसयावकपत्रचारु:, वारुणीवारविलासिनीमणिकु- ण्डलकान्तिः, कालकरवाळसंछिन्नवासरमहिषस्कन्धचक्रा- कारः, मधुरमधुपूर्ण कपालमिव गगनकपालिनः, अम्लान- कुसुमस्तबक इव नभश्श्रियः, पुष्पस्तबक इव गगनाशोकतरो:, कनकदर्पण इव प्रतीचीविलासिन्या:, भद्र इव वारुणीसङ्ग- चूडः कृकवाकुः तत्सम्बन्धि यच्चूडाचक्र मू/परिस्थं शिखावलयं तस्य आकार इवाकारो यस्य सः तादृशः, 'सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य बहुव्रीहिः । उत्तरपदलोपश्च' इति वार्तिकेन समासः उपमानोत्तरखण्डलोपश्च । चक्र- वाकः रथाङ्गनामा पक्षिविशेषः । सायंसन्ध्यामारभ्य आप्रभातं विश्लेषवे- दनया चक्रवाकमिथुनं परस्परं दुःख्यतीति लोकप्रसिद्धिः । मन्दारः तदाख्यः देववृक्षः । कुम्भी गजः, धूर्जटिः शिवः तस्य जटाजूटः जटाबन्धः बन्धुरं मनोज्ञ, वासुकिः नागराजः, भोगः शरीरं, ताटङ्कः कर्णाभरणं, सना- भि सदृशं, सीमन्तिनी नारी तस्याः सरसं आई यत् यावकपत्रं अलक्तक. कृतपत्ररेखा । वारुणी पश्चिमा दिक् । वारविलासिनी वेश्या, कालस्य करवालेन खड्गेन संछिन्नः खण्डितः यः वासररूपो महिषः तस्य स्कन्ध चक्रस्य सरक्तोद्गारवर्तुलनीवाप्रदेशस्य आकार इव आकारो यस्य सः तादृशः । गगनं वियदेव कपाली कापालिकः । कनकदर्पणः सौवर्णमुकुरः । भद्र इव बलराम इव, वारुणी पश्चिमदिक् सुरा च । राग: रक्तिमा स्त्री- Ha ·१०६ वासवदत्ता। तः सरागश्च, दुर्विदग्ध इव परित्यक्तवसुः सविषादश्च, शा. क्य इव रक्तांशुकधरः, सूरिरिव संज्ञोपेतः, भगवान दिन- मणिः, अपराकूपारपयसि तरळतरङ्गवेगोच्चलितविट्ठमविटपा- कृतिर्ममज । ततः क्रमेण रजोलुठितोत्थितकुलायार्थिकलह- विकलकलविङ्ककुलकलकलवाचालशिखरेषु शिखरिषु, वसति- साकाङ्केपु ध्वाङ्गेषु, अनवरतदह्ममानकालागरुधूपपरिमलोद्गा- रेपु वासागारजालविवरेपु, दूर्वाञ्चिततटिनीतटनिविष्टगोष्टी- विदग्धजनप्रस्तूयमानकथाश्रवणोत्सुकशिशुजनकलकलनिवा- रणक्रुद्धेषु वृद्धेपु, आलोलिकातरळरसनाभिः कथितबहुकथा- भिः जरतीभिरतिलघुकरताडनजनितसुखाभिरनुगते शिश- विषयकः प्रेमा च । दुर्विदग्ध इव दरिद्र इव, वसुः रश्मिः धनञ्च । विषादः मेघः दुःखं च । शाक्यः बौद्धः । अंशुकं वस्त्रं रश्मिश्च । सूरिः पण्डितः स इव, संज्ञा तन्नाम्नी पत्नी । (पक्षे) संवित्। विद्रुमः प्रवाळः । तत इति ॥ ततः क्रमेण सन्ध्या साय सन्ध्या, समदृश्यतेति सम्बन्धः । तामेव वर्णयति रजोलुठितेत्यादिना । शिखरिषु वृक्षेषु । रजः भूधूळि: तत्र लुटितानां विलोडितानां पुनरुत्थितानां कुलायार्थिनां निजनीडान्वेषिणां कलहेन विकलानां कलविकानां चटकानां कुलस्य समूहस्य कलकलेन कलकल वनिना वाचालानि सशब्दानि शिखराणि अग्रभागाः येषां ते तादृशेषु सत्सु । ध्वाइक्षेषु काकेषु, वसती निजावासस्थाने, साकाङ्क्षण साभिलाषेषु सत्सु, उद्गारः आधिक्यं, जालानि गवाक्षाः, दूर्वा हरिततृणं तटिनी नदी, विदग्धाः चतुराः पण्डिता वा । आलोलिका शिशुरोदनशा न्तये कृतः अव्यक्तस्तालुरवः । जरतीभिः वृद्धाभिः, शयितुं इच्छति , ·वासवदत्ता। यिषमाणे शिशुजने, विरचितकन्दर्पमुद्रासु क्षुद्रासु, कामुकज- नानुबद्धयमानदासीजनविविधाश्लीलवचश्श्रुतिविरसीकृतासु कामिनीषु, सन्ध्यावन्दनोपविष्टेषु शिष्टेषु, रोमन्थमन्थरकुर- ङ्गकुटुन्बाध्यास्यमानम्रदिष्ठगौष्ठीनपृष्ठास्वरण्यस्थलीषु, निद्रा- विद्राणद्रोणकुलकलिलकुलायेषु ग्रामतरुनिचयेषु, कापे- यविकलकपिकुलकलिलेष्वाश्रमद्रुमेवु, कलकलविकलबककुले- वारामतरुषु, निर्जिगमिपति जरत्तरकोटरकुटीरकुटुम्बिनि कौशिककुले, तिमिरतर्जननिर्गतासु दहनप्रविष्टदिनकरशिखा- स्विव स्फुरन्तीषु दीपशिखासु, मुखरितधनुषि वर्पति शरनि- करमशेषसांसारिकशेमुषीमुषि मकरध्वजे, सुरताकल्पारम्भ- शोभिनि शम्भळीभाषितभाजि भजति भूपां भुजिष्याजने, सैर- , , शियिषमाणे, शीडस्सनि रूपम् । मुद्रा चिह्न, क्षुद्राः वेश्याः । अश्लील- वचः ग्राम्यवचनम् । विरसाकृतासु वैरस्यमापादितासु, शिष्टाः श्रुति- स्मृत्युक्ताचारपराः। रोमन्थः चर्वितस्य तृणादेः पुनराकृष्य चर्वणात्मकः चतुष्पाजन्तुव्यापारः । मन्थराः स्तब्धाः अलसा वा । म्रदिष्टाः अति- मृदवः । गौष्टीनं भूतपूर्व गोस्थानम् । द्रोणाः काकाः । बकाः जलपक्षि- विशेषाः । आराम उपवनं । कौशिकः घूकः । 'दिवान्धः कौशिको घूकः' इत्यमरः । सांसारिकाः ससारिणः । शेमुषी प्रज्ञा । मकरध्वजः मन्मथः । सुरताय सङ्गमार्थ यः आकल्पः वेषः । 'आकल विप नेपथ्य' इत्यमरः । शम्भली कुटिनी । भुजिष्याजने दासीजन । सैरन्ध्री परगृहस्था गन्धकारिका । सैरन्ध्री परवेश्मस्था स्ववशा .

·१०८ वासवदत्ता। न्ध्रीबद्धयमानरशनाकल्पजल्पाकजघनासु जनीषु, विश्रान्तक- थाऽनुबन्धतया प्रवर्तमानकथकजनगृहगमनत्वरेषु चत्वरेषु, समासादितकुक्कुटेषु किरातजननिष्कुटेषु, कृतयष्टिसमारोह- णेषु बहिणेषु, विहितसन्ध्यासमयव्यवस्थेषु गृहस्थेषु, स्वपति सङ्कोचोदञ्चदुच्चकेसरकोटिसङ्कटकुशेशयोदरकोटरकुटीरकुटि- लशायिनि षट्चरणचक्रे, अनेनैव पथा भगवता भास्वता गन्तव्यमिति सर्वतः पट्टमयैर्वसनैर्मणिकुट्टिमाहिरिव विरचि- ता वरुणेन रवे:, कालकरवाळकृत्तस्य दिवसमहिषस्य रुधि- रधारेव, विट्ठमलतेव चरमार्णवस्य, रक्तकमलिनीव गगनत- टाकस्य, काञ्चनकेतुरिव कन्दर्परथस्य, मञ्जिष्ठारागारुण- पताकेव गगनहर्म्यस्थलस्य, लक्ष्मीरिव स्वयंवरगृहीतपीता- , , . शिल्पकारिका' इत्यमरः । रशनाकल्पः मेखलाभूषणं । जन्यः स्नुषाः । समा स्नुषा जनी वध्वः' इत्यमरः । चत्वरं चतसृणां रथ्यानां संयोजनदेशः । अङ्गणं वा 'अङ्गणं चत्वराजिरे' इत्यमरः । नि- एकुट: गृहोपवनं । 'गृहारामस्तु निष्कुट:' इत्यमरः। बर्हिणाः मयूराः । केसराः किञ्जल्काः । कोटि: अग्रं, कुशेशयं तामरसं । कुशे जले शेते इति कुशेशयं । 'हलदन्तात्सप्तम्यास्संज्ञायां' इत्यलुक् । भास्वता सूर्येण । पट्ट- मयः अरुणवर्णकौशेयस्वरूपैः । वसनैः वस्त्रैः । मणिकुटिमालिरिव रत्नख- चितनिबद्धभूप्रदेशपरम्परेव, पताका ध्वजाग्रनिबद्धं वस्त्रं । स्वयंवरे गृही. तः भर्तृत्वेन आश्रितः पीताम्बरः श्रीवासुदेवः यया सा । (पक्षे) स्वयं (वबयोः रलयोश्च अभेदात् ) बलगृहीतं पीतं अम्बरं आकाशं यया सा ।

·वासवदत्ता। १०९ म्बरा, भिक्षुकीव तारानुरागरक्ताम्बरधारिणी, वारयोषिदिव पल्लवानुरक्ता, कामिनीव कालेयाताम्रपयोधरभरा, वर्धरिव कपिलतारका, भगवती, सन्ध्या समदृश्यत । तत: क्षणेन क्षणदानुरागचतुरासु वेश्यास्विव, सन्ध्याशिष्यास्विव स्फुर- न्तीषु दीपलेखासु, तुलाधारशून्यायां पण्यवीधिकायामिव दिवि, घटमानदळपुटासु पुटकिनीषु, तिमिरप्रतिहतेष्विवे- तस्ततः परिभ्रमत्सु कमलसरसि मधुकरनिकरेषु, विकल- कुररीरुतच्छलेन रविविरहविधुरासु विलपन्तीष्विव सरोजि- नीषु, प्रतिफलितसन्ध्यारागरज्यमानसलिलस्थितासु पतिवि- नाशहृत्पीडया दहनप्रविष्टास्विव कमलिनी, गणक इव नक्ष- , , भिक्षुकी श्रमणा, तारा नाम काचिद्देवता तस्यां अनुरागः भक्तिः । रक्ताम्बरं कषायेण रक्त वस्त्रं । (पक्षे) ताराः नक्षत्राणि, अनुराग: रक्तिमा। अम्ब- रं आकाशं । वारयोषित् गणिका । पल्लवाः विटाः, तेष्वनुरक्ता । (पक्षे) पल्लववत् किसलयवत् अरुणवर्णा । कालेय कुङ्कुमं । पयोधरौ स्तनौ । (पक्षे) मेघाः । बभ्रुः नकुली, कपिलाः कपिलवर्णाः तारकाः नक्षत्राणि यस्या- स्सा। (पक्षे) तारका कनीनिका । तत इत्यादि । क्षणदा रात्रिः। अनुरागः स्नेहः रक्तिमा च । तुलां धटां धारयतीति तुलाधारः वणिक् (पक्षे) तुला- सप्तमो राशिः सः आधारो यस्य सः तुलाधारः आदित्यः । पुटकिन्य । मिन्यः। मधुकराः भ्रमराः । कुररी उत्क्रोशवधूः। सरोजिन्यः पद्मिन्यः । प्रतिफलितः प्रतिबिम्बितः । गणकः दैवज्ञः, तस्मिन्निव नक्षत्रसूचके नक्ष- त्रप्रकाशके । (पक्षे) शुभाशुभसूचकाश्चिन्यादिनक्षत्रप्रकाशके, ईदृशे , ·११० वासवदत्ता। -- , त्रसूचके प्रदोषे, हरकण्ठकाळिमसनाभि, दैत्यबलमिव प्रक- टिततारकं, भारतसमरमिव वर्धमानोलूककलकलं, धृष्ट- द्युम्नवीर्यमिव कुण्ठितद्रोणप्रभवं, नन्दनमिव सञ्चरत्कौ- शिक, कृष्णवानमिवाखिलकाष्ठापहारकं, सगर्भमिव घन- तरपाषाणकर्कशासु गिरितटीषु, सचक्षुरिव सुप्रप्रबुद्धसिंह- नयनच्छविच्छटाकपिलेषु सानुषु, सजीवमिव तमोमणिभिः, संवर्धितमिवाग्निहोत्रधूमलेखाभिः, मांसलितमिव कामिनीके- शसंस्कारधूपपटलैः, उद्दीपितमिव घनतरनीलमधुकरपटलैः, मेचकितमिव पेचकिकपोलगलितदानधाराशीकरैः, पुंजीकृ- तमिव वितततमालकाननच्छटाच्छायासु, निलीयमानमिव क- जलरसश्यामभोगिभोगेषु, प्रावरणमिव रजनीपांसुलाया:, प्रदीप रजनीमुखे, तिमिरमजम्भतेति भाविना संबन्धः । हरः शिवः तस्य कण्टस्य यः काळिमा नेल्यं तत्सनाभि सदृश । तारकाः नक्षत्राणि (पक्षे) तारकासुरः । उलूकाः घूकाः (पक्षे) दुर्योधनमातुलस्य शकुनेः पुत्रः । द्रोण: भारद्वाजः (पक्षे) काकः । कौशिकः दिवाभीतः (पक्षे) इन्द्रः । कृष्णवर्मा अग्निः । काष्टानां दिशां अपहारकं निजप्रसरणेन आच्छा- दकं । (पक्षे) काष्टाः एधाः । सगर्भ गर्भयुक्तमिव । मूहः । सानुः प्रस्थः । तमोमगयः खद्योताः। मांसलित अभिवर्धितं । संस्कारः गुणाधानं । धूपः ससौरभो समूहः । मेचकित नैल्यमापादितं । पेचकी गजः । 'पेचकी द्विरदः पी' इति कोशः । दानं मदजलं। तमाल: तापिञ्छद्रुमः। कजलं अञ्जनम् । भोगिनः , छटा स. धूमः । पटलं ·वासवदत्ता। १११ पलितौषधमिव वृद्धवारयोषितां, अपत्यमिव रजन्याः, सुह- दिव कलिकालस्य, मित्रमिव दुर्जनहृदयानां, बौद्धसिद्धान्त- मिव प्रत्यक्षद्रव्यमपद्वानं, मुदितमिव मत्तमातङ्गगण्डस्थले, फलितमिवातिसान्द्रबहुळच्छदवितततमालकानने, साटोप- मिव स्फुटपाटवोत्कटविशङ्कटानेकविटपिविटपोत्कटस्फुटकु- सुमपुटनिहितपदषट्पदावलीपु, परिस्फुरितमिव कान्ताघन- तरकेशसंहतो, उन्मीलितमिवेन्द्रनीलरश्मिभिः, अतिशयमां- सलितमिवावटतटेषु, घनतरघोरघस्मरविषधरभोगभासुरं, मत्तदन्तिदन्तद्युतितर्जनजझरिततमं, दिवाकरोदयारम्भमिव संकुचकुवलयं, असतां महत्त्वमिव तिरस्कृतसकलान्तरं, निमीलन्नीलोत्पलव्याजरचिताञ्जलिपुटेन नमदिवागतां ती. , . . साः । प्रावरण अवकुण्ठनवस्त्रम् । पांसुला स्वैरिणी । पलित जरसा कृतं शौक्लयं, बौद्धतन्त्रभिव, प्रत्यक्षद्रव्य अक्षिगोचरं भू भूमिधरादिक वस्तु । अपद्वानं तिरस्कुर्वाणम् । तेषां सर्वशून्यवादित्वादिति भावः । मातङ्गः गजः । फलितमिव निष्पन्नमिव, विटपी तरुः, षट्पदाः भ्रमराः । धनतराः अतिनिबिडाः । संहतिः समूहः । उन्मीलितमिव अभिवृद्धमिव, अवट- नटेषु गर्तप्रदेशेषु । भोगाः शरीराणि । दन्ती गजः । सङ्चत् सङ्कोच प्राप्नुवत् कुवलयं नीलनीरजं यस्मिन् । (पक्षे) कुवलयं भूमण्डलम् । तिरस्कृतं न्यक्कृतं सकलानां पण्डितानां पामराणाञ्च अन्तरं विशेषः येन तत् (पक्षे) अन्तरं अवकाशः छिद्रं वा । तमी रात्रिः । .

·११२ वासवदत्ता। तिमिरमराजत । अथ, क्षणेनैव, सन्ध्याताण्डवाडम्बराच- लितमहानटजटाजूटकूटकुटिलस्खलनविवर्तितजनुकन्यावा- रिधाराबिन्दव इव प्रकीर्णाः, दुर्भरधरणीभारभुनभीमदिङ्मा- तङ्गगण्डमण्डलविमुक्तशीकरच्छटा इव तताः, अतिदवीयोन- भस्थलभ्रमणखिन्नरवितुरङ्गमास्यविवरान्तफेनस्तबका इव विशीर्णाः, गगनमहासरःकुमुदसन्दोहसन्देहदायिनः, विश्वं गणयतो धातुः शशिकठिनीखण्डेन तमोमषीश्यामे अजिन इव वियति संसारस्यातिशून्यत्वात् शून्यबिन्दव इव विलि- खिताः, जगत्वयविजिगीषाविनिर्गतस्य मकरकेतोः रतिकर- विकीर्णा इव लाजाञ्जलयः, गुळिकास्त्रगुळिका इव वि- क्षिप्ताः पुष्पधनुषः, वियदम्बुराशिफेनस्तबका इव वितताः, रतिविरचिताः गगनाङ्गणे आतर्पणपञ्चांगुळय इव विकीर्णाः, , ܕ܀ अराजत अशोभत । अथेत्यादि । अथ क्षणेनैव, ताराः नक्षत्राणि व्यराजन्त इति योजना । ताराः कीदृश्य इत्यत आह सन्ध्येत्या- दिना । ताण्डवं नटनम् । जूटः बन्धः। कूटः अग्रम् । छटा समूहः । तताः विस्तृताः । अतिदवीयः अतिदूरतरम् । दूरशब्दादीयसुनि “स्थूल. दूर" इत्यादिना यणादिपरस्य लोपः। पूर्वस्य ऊकारस्य गुणश्च । फेनस्तबकः फेनपुञ्जः । कुमुदानि कैरवाणि । कठिनीखण्डः लेखनसाधनसुधाशकलः । शून्यबिन्दवः गणनाशून्यस्थानसूचनार्थ विलिखिताः कुण्डलाकारा रेखाः । विजिगीषा जेतुमिच्छा । मकरकेतोः मन्मथस्य । गुळिकास्त्रं धनुर्विशेषः । गुळिकाः मृदा कल्पिताः पिण्डखण्डाः । आतर्पणपञ्चाङ्गुळयः पिष्टादिना ·वासवदत्ता 1 व्योमलक्ष्मीहारमुक्तानिकरा इव विच्छिन्नाः, हरकोपानल- दग्धकामचिताचक्राचन्द्राद्वात्यावेगविप्रकीर्णाः कामकीकसख- ण्डा इव, तिमिरोद्गमधूमळसन्ध्यानलपरितप्तगगनमहानस- स्थालीभय॑मानस्फुटितलाजानुकारास्तारा व्यराजन्त । ताभि- रिश्वत्रीव वियदशोभत । दीर्घतरोच्छासरचनाकुलं संश्लेष- वक्त्रचक्रघटनापटु सत्काव्यविरचनमिव, चक्रवाकमिथुन- मतीवाखिद्यत । कमलिनीसञ्चरणलग्नमकरन्दविन्दुसन्दोह- लुब्धमुग्धमुखरमधुकरमालाशबलगानं कालपाशेनेव मूर्तिम- द्रामशापेनेवाकृष्यमाणं, चक्रवाकमिथुनं विजघटे । रविवि- रहविधुराया: कमलिन्याः हृदयमिव द्विधा पपाट चक्रवाक- साधनेन पञ्चभिरमुलिभिर्विचितरचनाविशेष । “पिष्टादिना तु मङ्गळ्या या तु कुड्याङ्गणादिषु । चर्चा पञ्चाङ्गुलाक्लुप्ता तदातर्पणमिष्यत" इति कोशः । विच्छिनाः त्रुटिताः । चिताचक्र शवदाहाबदारुचितिविशेष. । वाल्या मण्डल भ्रमणशीलो वातः । कीकसखण्डाः अस्थिशकलाः । महानस पाकस्थानं । श्वित्रीव श्वेतकुटीव । दीर्घति । अत्यन्त दीर्घः दीर्घतरः । उच्छास: आख्यायिकाचिह्न कथाविच्छेददेशः । (पक्षे) उच्छ्वासः व्यधासू- चको दीर्घनिश्वासः। संश्लेपः अर्थद्वयवाची। वक्रं वृत्तविशेषः, चक दुष्कर- बन्धविशेषः । (पक्षे) संश्लेषः आलिङ्गनं, वक्त्रघटना चुम्बनं । अखिद्यत दैन्यमलभत । कमलिनीति ॥ कमलिनी सरोजिनी, मुग्धाः सुन्दर्यः शबलं मिश्रम् । कालपाशेनेव यमपाशेनेव । मूर्तिमान् रामस्य दाशरथेः यः शापः तेनेवेति चोत्प्रेक्षा । आकृष्यमाणं अन्यतः अपसार्यमाणं । विज- घटे वियुयुजे । रवीति ॥ पपाट विश्लेषं प्राप । आगमिष्यत इति ॥

·११४ वासवदत्ता । मिथुनम् । आगमिष्यतो हिमकरदयितस्य पार्श्व सञ्चरन्ती कुमुदिन्या: भ्रमरमाला दूतीवालक्ष्यत । तारकानयनजल- बिन्दुव्याजादस्तगतस्य दिवाकरदयितस्य शोकादिव ककुभो व्यरुदन । भास्वतो निजदयितस्य विरहादभिनवकिजल्क- राजिव्याजेन शोकानलमुर्मुरो नळिनकोशहृदये जज्वाल । ततो रविरश्मिदवाग्निभस्मीकृतनभोवनमषीराशिरिव, श्रुति- वचनमिव क्षपितदिगम्बरदर्शनं, कृष्णमपि तिरस्कृतविश्व- रूपभावविशेपं, सबोद्रावितराजतपटद्रवप्रवाह इव, शार्वरम- न्धकारमजृम्भत । अथ क्षणेन क्षणदाराजकन्याकन्दुक इव, कन्दर्पकनकदर्पणमिव, उदयगिरिबालमन्दारपुष्पस्तबक इव, . हिमकरः चन्द्रः । कुमुदिनी कैरविणी। तारकेति ॥ ककुभः दिशः । स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् स्त्रिय इत्यपि । भास्वत इति ॥ मुर्मुरः तुषाग्निः । जज्वाल दिदीपे। तत इति ॥ दवाग्निः । काननाग्निः । नभः आकाश- मेव वन अरण्यम् । श्रुतिवचनं वेदवाक्यम् । क्षपितं नाशितं दिगम्बराणां जैनानां मतं येन तत् (पक्षे) दिशां आशानां अम्बरस्य नभसश्च दर्शनम् । कृष्णमपि शौरिमपि, तिरस्कृतः निरस्तः विश्वरूपभावविशेषः येन। स्वी- कृतविश्वरूपभावविशेषस्य तनिरसनं न युज्यत इति विरोधः । परिहा- रस्तु । कृष्णं नीलं । तिरस्कृताः छादिताः विश्वं अखिलं भुवनं समस्तं वा रूपं वस्तुस्वरूपं भावविशेषाः पदार्थविशेषाश्च येन । राजतपटः कृष्णाभ्रक । शर्वर्या इदं शार्वरं । अथेति ॥ क्षणदा रात्रिः । कन्दुकः पिण्डाकारं क्रीडनकं वस्तु। स्तबकः गुच्छः । महिलाललाम उत्तमा स्त्री।

·वासवदत्ता। प्राचीमहिळाललामललाटतटघटितबन्धूककुसुमतिलकचक्रा- कारः, कनककुण्डलमिव नभरिश्रयः, दिग्वधूप्रसाधिकाहस्त- स्रस्तालक्तकपिण्ड इव, गगनसौधतलशातकुम्भकुम्भ इव, प्रस्थानमङ्गळकलश इव मकरकेतोः त्रिभुवनविजयैषिणः, कुंकुमारुणस्तनकलश इव आखण्डलाशाङ्गनायाः, गरुड इव हरिणाधिष्ठितः, राम इव लक्ष्मणान्वितः, वानरेन्द्र इव अनु- रक्ततारः, वृषभ इव रोहिणीप्रियः, सुराजेव रक्तमण्डल: मृदु- करसहितश्च, जाम्बवानिव ऋक्षपरिवृतः, रजनीपतिरुदयमा- ससाद । कामिनीहृदयसंक्रामित इव, चक्राङ्गनानयनयुगळ- पीत इव, रक्तकुमुदकोशालीढ इव, क्षीणतां गत: क्षण- दाकरगतो रागः । अनन्तरं शर्वरीत्रजाङ्गनाविष्कृतनूतन- नवनीतस्वस्तिक इव, मृगच्छायामुद्रित इवादर्श:, श्वेतात- तिलकः विशेषकं । प्रसाधिका अलङ्की । अलक्तकपिण्ड: यावकखण्ड: । शातकुम्भं सुवर्ण । मकरकेतुः मदनः । आखण्डलाशा पूर्वदिक् । हरिणा विष्णुना (पक्षे) हरिणेन सारङ्गेण । लक्ष्मण: सौमित्रिः (पक्षे) लक्ष्मणा कलङ्केन । वानरेन्द्रः वाली । स इव, अनुरक्ता अनुरागवती तारा तन्ना- म्नी पत्नी यस्य (पक्षे) ताराः नक्षत्राणि । रोहिणी सुरभिः नक्षत्रविश- षश्च । सुराजा सद्भूपतिः । रक्तं अनुरक्तं मण्डलं राष्ट्र (पक्षे) मण्डलं बिम्बं । करः राजग्राह्यो भागः, किरणश्च। ऋक्षाः भल्लूकाः (पक्षे) नक्ष त्राणि । कामिनीति ॥ सङ्कामितः संयोजितः । कोशः मुकुळ: । क्षण दाकरः चन्द्रः । अनन्तरमिति ॥ नवनीतस्वस्तिकः दधिसारपिण्डः, मृगस्य हरिणस्य छायया मुद्रितः लाञ्छितः, आदर्शः दर्पणं, दन्तपालि.

·११६ वासवदत्ता । . . . , पत्रमिव मकरकेतोः, दन्तपाळिचक्रमिव वियन्महाखड्गस्य, श्वेतचामरमिव मदनमहाराजस्य, बालपुलिनमिव निशायमु- नाया:, स्फाटिकलिङ्गमिव गगनमहातापसस्य, अण्डमिव कालोरगस्य, कम्बुरिव नभोमहार्णवस्य, चैत्यमिव कालाङ्गा- रशबलं भवनेत्राग्निदग्धस्य सङ्कल्पजन्मनः, पुण्डरीकमिव गगनगामिगङ्गायाः, फेनसंचय इव गगनमहार्णवस्य, पार दपिण्ड इव गगनधातुवादिनः, राजतशकल इव दूर्वाप्रवाळ- शबलो मनोभवाभिपेकस्य, श्वेतचक्रमिव कन्दर्परथस्य, चू- डामणिरिव उदयगिरिनागराजस्य, श्वेतपारावत इव अम्ब- रमहाप्रासादस्य, गगनसरिद्धौतकुम्भस्थलमिव ऐरावतस्य, भग्नशृङ्गपुराणगोमुण्डखण्ड इव ताराश्वेतगोधूमशालिनो नभ: क्षेवस्य, मलयजपिण्डपाण्डु राजततालवृन्तमिव सिद्धाङ्गना- हस्तस्रस्तं, क्षीणरागो भगवानुडुपतिरुजगाम । यश्च पुण्डरीकं लोकलोचनमधुकराणां, शयनीयसैकतं चित्तराजहंसानां, स्फा- , चक्र दन्तमयी खड्गस्य मुष्टेरधःफलका । वालपुलिनं अभिनवं सकतं । उरग: सर्पः । कम्बुः शङ्खः । चैत्यं चितास्थानम् । कामगारः इङ्गालम् । सङ्कल्पजन्मा मन्मथः । पारदपिण्डं रसपिण्डम् । धातुवादी रसवादी । दूर्वा हरिततृणाङ्कुरः । नागराजः गजपतिः । पारावतः कपोतः । गगनस- रित गङ्गा । भग्नशृङ्गः नष्टविषाणः, पुराणः प्राक्तनः गोमुण्डखण्ड: गोशिरः खण्डः ! सस्यसमृद्धक्षेत्रेषु दृष्टिदोषपरिहाराय सस्यघातुकमृगानासञ्जनाय , ·वासवदत्ता। टिकव्यजनं विरहवह्नीनां, श्वेतशाणचक्रं मन्मथसायकानाम् । अत्रान्तरे अभिसारिकासार्थप्रेषितानां प्रियतमान प्रति दूतीनां द्वयर्थास्सप्रपञ्चा विकारभंगुरा: संवादा बभूवुः । तथाहि । वा गोमुण्डखण्डाद्याकारा विभीषिका उत्तभ्यत इति जगति प्रसिद्धिः । उनि नक्षत्राणि । व्जजनं तालवृन्त। अत्रान्तर इति ॥ अत्रान्तरे मानि- नीमानपाटनपटुतमचन्द्रोदयावसरे, अभिसारिकाः सम्भोगाय कान्तम- विष्य सङ्केतस्थानाय गच्छन्यो ललनाः । तासां सार्थेन समूहेन । द्याः प्रशंसारूपण निन्दारूपेण चार्थद्वयपरा: इत्यर्थः । सप्रपञ्चाः वक्रो- क्त्यादिसहिताः । विकारैः मदनविकारजनितचित्तवृत्तिविशेषैः, भगुराः मानावस्थायामिव न केवलं परुषा एव, अपितु किञ्चित्स्वापराधव्यञ्जका इत्यर्थः । एवंभूताः संवादाः सल्लापाः, प्रियतमान् वहभान् उद्दिश्य बभू- वुः । तानेवाह । तथाहीत्यादिना । हे कान्त कमनीय, स्त्रीकृतं त्वदलाभ- निबन्धनया दुस्सया मदनवेदनया मरणशरणीकृतम् , आत्मानं, अव रक्ष । तत्वतः नाकलयसि परमार्थतो न जानासि । यस्मात् त्वमेव त- स्याः वल्लभः । अतो मरणशरणाकृतमात्मानं रक्षेति । अयमभिप्रायः । भवानेव तस्या वल्लभः । सा च कामिनी त्वदर्थ मरणावस्थां गता। त- स्मान्मरणशरणीकृतमात्मानं शरीरं नित्यमेव रक्षेति प्रशंसावादः । कुल- टासक्तत्वेन तस्यैव निन्दापि । न विद्यते वस्त्रं यस्य सः अवस्त्रः, मवस्त्र अवस्त्रं संपद्यमानं कृतं अवस्त्रंकृत सर्वस्वापहारेण कौपीनमात्रशेषत्वात नग्नत्वं आपादितम् । यद्वा कुत्सितस्त्रीवशमापादित आत्मान स्वं तत्व परमार्थतः नाकलयसि न जानासि । अयमाभिप्रायः । भवानेव तस्याः प- तित्वे योग्यः । सा च विचक्षणा । एवमुभयोरानुरूप्ये सति तां त्यचाऽ न्यत्रारसिकायां कुलटायां आसक्तेन त्वया आत्मा एवंभूतः कृत इति । ।

·११८ वासवदत्ता। अवस्वीकृतमात्मानं नाकलयसि तत्वतः कान्त । प्रस्तर इव क्रूरोऽसि । न चाकर्षकचुम्बकद्रावकेष्वेकोऽसि भ्रामकोऽसि परं प्रस्तर इव पाषाण इव, क्रूरोऽसि अतिकठिनोऽसि । तत्रापि न चाकर्षक: यत्सबन्धात् प्रत्युप्तमपि लोहं निस्सरति । अयस्कान्तमणिः चुम्बकः । य- त्सम्बन्धालोहं उपगच्छति । सूर्यकान्तो वा । सूर्यकराभिमृष्टयच्छाया- सम्बन्धादिन्धनादावग्निरुत्पद्यते । द्रावकः यत्सम्बन्धाल्लोहं द्रवति । चन्द्रकरस्पर्शात् स्वयं द्रवति सचन्द्रकान्तो वा । भ्रामक: यत्सम्बन्धात् लोहं भ्रमति सः। चुम्बको द्रावकश्चैवाकर्षको नामकस्तथा । एकद्वित्रि- चतुःपञ्चषण्मुखास्सम्भवन्ति ते । इति लोहशास्त्रे। यद्वा कामकलाकौशलेन यो नारीमाकर्षति सः आकर्षक: । रतिकौशलेन यश्चुम्बति स चुम्बकः । ओषधिविशेषयोगेन स्तनादिमर्दनेन वा यः कठिनहृदयां कामिनी द्राव- यति स द्रावकः । एतेषु (निर्धारणसप्तमी) नैकोऽसि । परं केवलं, भ्रामक: असि । अन्यासक्तो योऽन्यनारी भ्रामयति प्रतारयति स भ्रामकः । (प्रशं- सापक्षे) कस्य शत्रुशिरसोऽन्तः यस्मात् सः कान्तः । आकर्षक: धनुरा- कर्षकः । चुम्बकः सैन्यप्रवेशज्ञः । द्रावकः परसैन्यविद्रावणः । तेषु एकः अद्वितीयः । नाऽसि ? एक एवेत्यर्थः । नामकः परसैन्यभ्रमापादकः स्वा- धिष्ठिताश्रभ्रमणापादको वा । अर्थान्तरं च । हे कान्त मनोहर, प्रस्तर इव न करोऽसि । प्रार्थितस्सन्नपराधान् क्षमसे । आकर्षकचुम्बकद्रा- वकाः इषवः बाणाः यस्य, स: काम इत्यर्थः । तद्वत् एकोऽसि अद्वितीयो- ऽसि । नारीचेतसां भ्रमापादकश्च । यद्वा । आकर्षकचुम्बकद्रावकेषु नको भवसि । परं भ्रामकोऽसि । आकर्षकादयः पुरुषविशेषाः । दूराकर्षणशक्तो यः साकर्षक इति स्मृतः । सर्वेषां सर्वलोभत्वं कुरुते यस्सचुम्बकः । कृ- तार्थ इव यो भाति स तु द्रावक उच्यते । भ्रामको मधुराभाषः सत्सु च ·वासवदत्ता। ११९ कितव । धर्मार्थान्यप्रयुक्तः क्षेपणिक इव मुधा वाहिततरवा- रिस्त्वमसि । सखेदमिव तां मनसा चिन्तयसि दुर्लभाम् । सत्वसारचित्तो यो रिपुमण्डलाग्रतो निवृतिमुपेत्य तिष्ठति । , द्वेषहेतुषु ॥ इति भोजः । निन्दाविभागोऽस्मिन्वाक्यद्वय एव । अतः पर ध्यर्थमात्रमेव । धर्मः सुकृत अर्थः प्रयोजन यस्य तादृशेन अन्येन राज्ञा केनापि पुरुषेण वा प्रयुक्तः प्रेरितः, क्षेपणिकः नाविक इव, मुधा वृथा, वाहिततरं वारि जलं येन सः, अत्र स्वामिन एव धर्मो न नाविकस्ये- त्यर्थः । अर्थान्तरन्तु । धर्मार्थान्येन कामेन प्रयुक्तः प्रेरितः, मुधा व्यर्थ- मेव, वाहितः धृतः तरवारि: खड्ग: येन सः । तादृशोऽसि । एतेनैव- माह दूती । योहि तीक्ष्णखड्गधारी भवति, स कि पराङ्गनाभिसरणे बिभेति ? । भवानपि खड्गधारीति भावः । सखे मित्र, दमिव निज- भार्यामिव सुलभां तां नायिकां मनसा दुर्लभां चिन्तयसि । मैवं जानी- थाः । सा भार्येव तव सुलभेति । 'दं कळने बुधे रिक्ते छेदे दाने च दातरि' इति कोशः । (पक्षे) सखेदमिव तां नायिकां मनसाऽपि दुर्लभां जानासि मैवं मंस्थाः । सुलभैव अहं तुभ्यं दापयामीति । अयमभिप्रायः यदि कामुकान्तरात् त्वं भयमकार्षीः अहं तत्र विघ्ननिवारणार्थ भवामीति । सत्वेति ॥ सत्वं माहात्म्यं सारः सामर्थ्य ताभ्यां गृहीतहृदयः सत्वसार- चित्तः, यः पुरुषः, रिपुमण्डलाग्रतः शत्रुसमूहाग्रतः निवृतिं परमसौख्यं उपेत्य प्राप्य, तिष्ठति, स एव पुरुषः इति (पक्षे) सतु, असारचित्तः असारहृदर यः पुरुषः, रिपुमण्डलाग्रतः शत्रुखड्गात् , अनिर्वृतिं असुखं (दुःखमिति यावत् ) उपेत्य तिष्ठति। एतेनेदमाह दूती । यदि कामुकान्तरभयेन नायिकां नाभिगच्छसि तदा त्वं पुरुषो न भवसि । कार्यारम्भः तावान् ..

·१२० वासवदत्ता। स खलु वीर: प्रतिपक्षस्य यस्सम्प्रहारतः कुञ्जरान्नयति । धृतोरुकरवाळसंचयोऽपि परमकाण्ड एव सम्पतन् महापदं विग्रहेण लभते । राजसेन राजसे नरहितो रहितो ध्रुवम् । अस्ति विशारदा शारदाभ्रविशदा विशदात्मनीनमहिमानम- विधातव्यः पुरुषेण, सिद्धिर्भवतु वा मा वा । स इति ॥ स खलु, वीर : शुरः । यः, सम्प्रहारतः युद्धात् , प्रतिपक्षस्य शत्रोः, कुन्नरान् हस्तिनः, नयति स्ववशं प्रापयति । (पक्षे) स वीरो भवति । यः कामुकः, संप्रहा- रत: मुरताभिघातात् प्रतिपक्षस्य कु नायिका जरां नयति । 'पापे कुत्सेष- दर्थ कुरव्ययं स्त्री धरास्त्रियोः' । इति कोशः । तेनेदमाह दूती । सा प्रबल- तरकामा। त्वमपि सुरतकुशल: । प्रचण्डसुरताभिघातेन यदि तामभिसार- यसि तदा सा त्वदायत्ता भवति । सा तव रताभिलाषिणीति भावः । धृतेति ॥ धृतोरुकरवालसञ्चयोऽपि धृतमहाखड्गसमूहोऽपि, परं अत्यर्थ, अकाण्डे असमय एव, सम्पतन शत्रुमभिगच्छन् पुरुषः, महापदं महती विपत्तिं, विग्रहण युद्धेन लभते । (पक्षे) ऊरुः सक्थि कर हस्तः वाल- सञ्चयः केशसमूहः अपिशब्दश्चार्थे धृतोरुकरवालसंचयश्च, परमकाण्डे उत्कृ- टावसरे, सम्पतन् संगममृच्छन् पुरुषः, महापदं महासुखं, विग्रहेण शरीरेण लभते । एतेनेदमा दूती । यद्यपि त्वं वीरः । सा कान्तान्तरेण तिष्ठति । असमयगमने तन सह विमर्दस्स्यात्। तेन लोके ख्यातिनस्यात्। तस्मादव- सरे तां अभिसरिष्यसीति भावः । अथेदानी सप्रपञ्चाः। राजसेनेत्यादि। राजसेन राजसगुणेन, रहितः हीनः नरहितः पुरुषहितः ध्रुवं, राजसे दीप्यसे । अस्तीति ॥ विशारदा प्रगल्भा, शारदाभ्रवत् शरन्मेघवत् विशदा निर्मला । विशदा स्पष्टा आत्मनीनमहिमानमहिमानरक्षणक्षमा आत्मीयमहिमयुक्तजनसहितभूसम्मानरक्षणार्हा धीरता बुद्धियुक्ता, धीर- ·वासवदत्ता। १२१ हिमानरक्षणक्षमा क्षमातिलक धीरता धीरता मनसि भूता भूतता भूतता च वचसि । साहसेन साहसेन कमला कमला- लया यया जिता सा त्वदर्पणा दर्पणाकारविमलाशया शया- जनिर्जितकिसलया सलयांगुलिरिव विभ्रमेण गवाक्षशला- काविवरं प्रति विलोकयन्ती लोकयन्त्रितविनाशा विनाशाप- मनुभवति दुःखानि । जीवनायक जीवनाय कमिव नाश्रयति , ता धैर्य पाण्डित्यं वा. ते नव मनसि हृदये भूता निष्पन्ना भूतता भूम्यां विस्तीर्णा ख्यातेति यावत् । भूनता सत्यता, तव वचसि वाचि । अस्तीति सम्बन्धः । साहसेनेत्यादि । साहसेन ईषद्धासयुक्तेन साहसेन माहसगुणेन, कं मुखं मलते धारयतीति कमला मुखोत्पादिका, कमलालया श्रीः यया जिता, सा त्वदर्पणा, त्वयि अर्पणं स्वदेहस्य मनसो वा समर्पणं यस्यास्सा तादृशी, दर्पणवत् आदर्शवत् विमलाशया शुद्धचित्ता, शयाब्जेन हस्ताम्बुजेन निर्जितं पराजितं किसलयं पल्लवं यस्यास्सा तादृशी, विभ्रमेण सलयागुलिरिव नृत्तसहिताङ्गुलिरिव, भवन्ती, विभ्रमेण विलासेन, गवाक्षशलाकाविवरं जालशलाकारन्ध्र प्रति, विलो- कयन्ती रथ्यायां गतागतकुतूहलिन: तव दर्शनेच्छया चक्षु: उल्लासयन्ती, लोकः आप्तजनैः यन्त्रितः प्रतिषिद्धः विनाशः आत्मत्यागः यस्यास्सा, तादृशी, शापं विनाऽपि, दुःखानि क्लेशान , अनुभवति उपभुङ्क्ते। जीवे त्यादि । जीवनायक प्राणनाथ, जीवनाय जीवनाथ, इह कः सुभग नाश्रयति? सवाऽप्याश्रयत्येवेत्यर्थः । कमिवेत्यपि पाठः । सुभगं कमिव के पदार्थमिव नाश्रयति । अथवा कमिव आत्मानमिव नाश्रयति किम् ? ।

·१२२ वासवदत्ता। सुभगम् । अन्यास्तावदासतामहमेव दासतां पुरतो भजामि मैत्र्यतो मैत्र्यतोऽस्तु । अञ्जसा रतस्सारतः किमपि कन्दर्पकं दर्पकं न चेत्तनोषि विशेषतो विशेषतः स्थिरमेव मरणम् । शठधियां शोधन यशोधन प्रेमहार्या महार्या समा सोत्कटाक्षः कटाक्षैराविर्भूतदास्यास्तदाऽस्याः परिजनाः । कमलाकृति- नारीणां कमलाकृतिनारीणां भवता मुखं च मलिनितम् । अन्या इति। अन्यास्तावदासतां अन्याः स्त्रियः तिष्ठन्तु । अहमेव, पुरतः अग्रतः दासतां भजामि । किमर्थ, मैत्रयत: मैत्रीकरणहेतोः। अतः मैत्री अस्तु । अञ्जसेत्यादि। अजसा तत्वतः रतः अनुरक्तः, त्वं, सारतः हर्षात् , किमपि दर्पकं दर्पकरं, कन्दर्पक कामं, सुखं न तनोषि चेत् विशेषतः निश्शेषेण, मरणमेव स्थिरं निश्चितं। अथेदानी विकारभमुराः । किश्चिद्विशे- षेणैव विशेषोनयनं विकारभगुरत्वं नाम । शठधियामित्यादि । हेशठ हेगूढविप्रियकारिन् , धियां शोधन बुद्धीनां निरूपक, यशोधन कीर्तिधन, प्रेम्णा हान हार्या स्नेहग्राह्येत्यर्थः। महती आर्याचेति महार्या, मा लक्ष्मीः तया सहिता समा, एवं भूता, सा, उत्कटाक्षैः उद्गतचक्षुभिः यद्वा उत्कटे: अक्षः इन्द्रियैः, कटाक्षः अपाङ्गवीक्षणश्च, तदा तस्मिन् काले अस्याः, परिजनाः, आविर्भूतदास्याः प्रकटीकृतदासभावाः । अयमर्थः । अस्याः कटाक्षैः परिजनविलासिनः स्वीक्रियन्ते । तस्मात् शीघ्रं गच्छति भावः। कमलेति । कं सुखं 'मल धारणे' सुखधारिणी आकृतिः यस्य सः तेन। अरीणां शत्रूणां, कमलायाः लक्ष्म्याः आकृतिरिवाकृतिः यासां ताः तादृशीनां नारीणां, मुखं, भवता, मलिनितम् । एतेनेदमाह दूती। स्व- शत्रुस्त्रीणाम्मुखं मलिनीकृतम् । अत एव कामुकान्तरात् भयं न गच्छ- ·वासवदत्ता। १२३ विश्वस्य विश्वस्य व्यवस्थां समासाद्यासमा साचानेककालं सङ्गीतरसिक तनुषे तनुषे कमनङ्गस्य पुष्पेषु पुष्पेषुरुजा तरसा जातरसा मन्दाक्षमन्दा क्षणमपि भ्रमन्ती मुह्यति । कामधुराधरेण कामधुराधरेण युक्ता रजोराजविशेषकेण वि- शेषकेण मुखेन्दुना तव हृदि लग्ना । म्रदिमाकरेण करेण स्वेदबिन्दुपयोधरेण पयोधरेण वक्षःफलकाञ्चनेन जिता- . , . सि तथा करिष्यसि च। भवानेव परं सुभगश्शूरः इति गमनप्ररोचनाय प्रोत्साहयति दूती । विश्वस्येत्यादि । विश्वस्य विश्वासं कृत्वा, विश्वस्य जगतः, कृत्स्नस्य लोकस्य, व्यवस्था समासाद्य सम्प्राप्य, असमा असदृश- रूपा सा पुष्पवाणजातरसा उत्पन्नानुरागा, उत्कटानुरागे सत्यपि मन्दाक्षण लज्जया मन्दा नायकाभिसरणोद्यमशैथिल्यवती सती, अनङ्गस्य मदनस्य पुष्पेषुरुजा पुष्पवाणव्यथया, पुष्पेषु कुसुमास्तरणेषु क्षणं, भ्राम्यन्ती, मुह्यति मूर्च्छति । अनेककालं चिराय, सङ्गीतरसिक, त्वं पुनः तनुषे पर- दुःखमजानन् सन् स्वशरीरायैव, कं सुखं, तनुषे विस्तारयसि । त्वन्तु तस्याः प्रेमाणमजाननेवमुदास्से । सा तु त्वयि निवेशितभावा मन्मथेन अनिर्वचनीयां दशां प्रापिता संशयितजीविता वर्तते । यदि विलम्बसे तर्हि सा म्रियेत तस्माज्झटिति याहाति दूतीवचनाभिप्रायः । कामधु- रेत्यादि ॥ कामधुराधरेण कामधूर्वहेन, मधुराधरेण मनोज्ञाधरपल्लवेन, रजोराज: मन्मथः तस्य विशेषकेण अभिव्यक्तिकारिणा, विशेषकेण तिल केन (उपलक्षितेन) मुखेन्दुना मुखचन्द्रेण, युक्ता, का नायिका, तव हृदि, हृदये लग्ना । म्रदिमेत्यादि ॥ मृदोर्भावः म्रदिमा तस्य आकरेण आवा- सदेशेन, वक्षःफलकाञ्चनेन उरस्स्थलपूजितेन, जितानाविलकाञ्चनेन निर्जि- ·वासवदत्ता। , नाविलकाञ्चनेन । कामदारुण मदारुणनेत्रा स्मरमयं रस- मयंतं भवन्तं अदयं मदयन्ती परमकमितारं परमकमितारं वाञ्छति, हारिणा हारिणा स्तनकुम्भेन हारिणाक्षिरुचिहारिणा चक्षुषा च । अनन्तरं दुग्धार्णवनिमग्नमिव, स्फाटिकगृहप्रविष्ट- मिव, श्वेतद्वीपनिविष्टमिव जगदामुमुदे। ततः क्रमेण विघटमा- नदलपुटकुमुदकाननकोशमकरन्दबिन्दुसन्दोहसान्द्रनिष्यन्दा- स्वादमदमुदितमधुकरकुलकलरवमुखरितदिगन्तरे चन्द्रिका- पानभरालसचकोरकामिनीभिरभिनन्दितागमे सुरतभरखि- नपुलिन्दराजसुन्दरीस्वेदजलकणिकापहारिणि प्रवाति साय- न्तने तनीयसि निशानिश्वासनिभे नभस्वति, कन्दर्पकेतुस्तमा- लिकामकरन्दसहायो वासवदत्तानगरमयासीत् । अथ स प्रवि- तस्वच्छस्वर्णेन । उपलक्षितेति शेषः । एतेन नायिकायाः असदृशं सौन्दर्य प्रकटितम् । कामेति ॥ हे कामदारुणति नायकसम्बोधनम् । स्मरमयं रसं, अयन्तं प्राप्नुवन्तं । इटकिटकटीत्यत्र प्रश्लिष्टस्यायतेदशतरि रूपम् । नत्विणः, तथासति यन्तमिति रूपापत्तेः । परमकमितारं उत्कृष्टकामुकम्। परमं कं मुखं, यद्वा परं अकं दु.ख इता प्राप्ता । हारिणति ॥ हारि- णा हारवता । हारिणा मनोहरेण, हरिणाक्षिरुचिः सारङ्गनेत्रप्रभा तां हरतीति हारि। अनन्तरमिति ॥ दुग्धार्णवः क्षाराब्धिः । आमुमुदे समतुष्यत् । तत इति ॥ कोशः मुकुळः। पुलिन्दाः म्लेच्छजातिभेदाः। प्रवाति वहति सति ।वाते इशतरि डौ रूपम् । निशा रात्रिः सैव ललना। अथेति ॥ कटकं नगरं तस्य एकदेश एकस्मिन् प्रदेशे । विनिहित ·वासवदत्ता । १२५ श्य कटकैकदेशे विनिहितमनिलोल्लसितनभस्तरुकुसुममञ्जरी- भिरिव तर्जयन्तीभिरिव गगनपुरश्रियं पताकाभिरुपशोभमानं, कनकशिालपट्टाङ्कणप्रसृताभिः कर्पूरकुंकुमचन्दनैलालवङ्ग- परिमळवाहिनीभिः तटनिकटस्फटिकशिलासुखनिषण्णनिद्रा- यमाणप्रासादश्वेतपारावताभि: प्रभ्रश्यत्तटविटपिसुमस्तबकि- तसलिलाभिः, अनवरतमजदुन्मजावतिघनजघनास्फालनो. च्छुसितशीकरनिकरस्नपिततीरवेदिकाभिः, कर्पूरपूरपुलिन- तलनिपण्णनिनदानुमीयमानराजहंसाभिः, विकचनीलोत्पल- दर्शितकारण्डवचक्रवाकतिमिरशङ्काभिः, युवतिभिरिव सुप- योधराभिः, सुग्रीवयुद्धवृत्तिभिरिव कीलालस्नपितकुम्भक- र्णाभिः, सागरकूलभूमिभिरिव सुन्दरीपादपरागशबलाभिः, नृ- पतिचित्तवृत्तिभिरिव कुल्यायमानकरिणीभिः, नदीभिरुपशो- भितं, शिखरगतमुक्ताजालव्याजेन पुरयुवतिदर्शनागतं ता- रागणमिवोद्वहद्भिः उपान्तनिलीनाभि: काचकलशाकृतिं उद्व- कर्पूराणां पूरः समूहः स एव पुळिनं सैकनं । कारण्डवः जलकुक्कुटः । पयो- धरौ स्तनौ (पक्षे) पयः जलं। तस्य धराभिः । कीलालं रक्त (पक्षे) जलं। कुम्भकर्णः नदीपले पक्षिविशेषः । शवलाभिः मिश्राभिः । कुल्यः कुलभव आयः आयतिः मानः पूजा गर्यो वा, करः राजदेयो भाग: एतयुक्ताः । (पक्षे) कुल्या कृत्रिमा सरित् तां आयमानाः आगच्छन्त्यः करिण्यः हस्ति- न्यः । मुक्ताजालं मौक्तिकसमृहः। उपान्तः समीपं । काचः मृद्भेदः । कलशः ·वासवदत्ता। . , हन्तीभि: शिखिसंहतिभिरुद्भासितैः, प्रासादैरुपशोभमानं, अ- नवरतदह्ममानकृष्णागरुधूपमण्डलैः दर्शिताकालजलदसन्नाहं, क्वचिद्गन्भीरमुरजरवाहूतसमदनीलकण्ठं, सायन्तनसमय- मिव पतितलोकलोचनं, जनकयज्ञस्थानमिव दारोत्सुकितराम, मानुपमिवाभिनन्दितसुरतं, अरण्यमिवानेकसालशोभितं, नि- धानमिव कौतुकस्य, आस्थानमिव शृङ्गारस्य, कुलगृहमिव सकलविभ्रमाणां, सङ्केतस्थानमिव सौन्दर्यस्य, वासवदत्ताभ- वनं भवनन्दनप्रभावो ददर्श । द्रवसि द्रवसिद्धेरगदिता चप- लाच पलायते किमेषा स्तबकस्तव कर्णत: पतितोऽयम् । सुरेखे सुकपोलरेखे सुरया सुरयाचिता श्रीस्त्वमसि । मत्ते कलहे कलहेमकाञ्चीदामक्कणितैः स्मरमिवाह्वयांस । मलये मलये- घटः । शिखिनः मयूराः । कृष्णागरुः कालागरुः । मुरजः मद्दलः । नील कण्ठः मयूरः । लोकानां जनानां लोचनानि नयनानि यस्मिन् (पक्षे) लोकलोचनः आदित्यः । दारेषु भार्यायां उत्सुकित: सजातीत्सुक्यः रामः काकुत्स्थः यस्मिन् (पक्षे) जारेषु चोरनायकेषु (उदीच्यानां दजयोरभेदः) रामाः स्त्रियः । सुरता देवत्वं (पक्षे) सुरतं निथुवनं । सालाः वृक्षाः प्राकाराश्च । भवस्य शिवस्य नन्दनः पुत्रः, सुब्रह्मण्यः इति यावत् । द्रवसीति ॥ द्रवसि शीघ्रं गच्छसि । एषा च, चपला चापल्यवती, अग- दिताऽपि अनुक्ताऽपि, द्रवसिद्धेः क्रीडासिद्ध्यर्थ, किं पलायते धावति? तव कर्णतः स्तबकः गुच्छः पतितः भ्रष्टः । सुरेख इति ॥ सुरेखे- ति कस्याविनाम । सुरया सुष्टु रयः वेग: यस्यास्सा तादृशी । मत्त इति ॥ कलहे कलहनिमित्तम् । मलय इति ॥ मलयेति कस्याश्चि- ·वासवदत्ता। १२७ । प्सितं कुरु दृशैवाधिगतासि । कलिके कलिकेतुमिमं शृणुमः कलवल्लकीविरुतं मे खला मेखला न भवति । त्वमेव मुखर- तया खरतया च । त्रपते त्रपतेयमिति नागकुसुमोपहारेषु स्खलन्तीयम् । तव कैतवकैरलं कलिलो निश्वासैर्वेपथुरेवा- शयं व्यनक्ति । वहतीवहतीरनङ्गलेखे तव वपुस्स्मरसायका- नां तव च हारलता विहिता विहितायते । उत्कलिके तवो- कलिकाबहुले वदने वद नेत्रपयोजकान्ते किमुपमानमिन्दुर- प्युपयाति । वसतीव सतीव्रते तव हृदि कोऽपि शतधा शत- धारसारा वाचस्तवानुभूताः । केरळि केरळि ते करकाकरका- नाम । अमलया निर्मलया। कलिक इति ॥ कलिकेति कस्याश्चिन्नाम । कलिकेतुं कलहचिह्न । मे, मेखला काञ्ची, खला पिशुना दुष्टा वा न भव- ति । त्वमेव मुखरतया वाचालतया खरतया कार्कश्येन च खलाऽसि खलहृदयाऽसीति सम्बन्धः । त्रपत इति ॥ इयं नागकुमुमोपहारेषु स्खलन्ती, अत्र पतेयं इति, त्रपते लजते। तवेति ॥ कैतवकैः कपटे: अलं व्यर्थम् । कलिल: सम्बद्धः । वहतीति ॥ हे अनङ्गलेखे, तव वपुः (कर्तृ) अनङ्गबाणानां मदनशराणां हतीः प्रहारान् वहतीव। विहिता उरसि निहिता, विहितायते विस्तारा भवति । उत्कलिक इति ॥ हे उत्क- लिके. उत्कलिकाभिः उत्कण्ठाभिः बहुळे, नेत्रपयोजाभ्यां कान्ते तव वदने (विषय) इन्दुरपि चन्द्रोऽपि उपमानं अयति किं वद, इति योजना । वस- तीति ॥ सतीव्रते पतिव्रताचरिते तव हृदि कोऽपि पुरुषः वसतीव । कथ- मिति चेत् शतधारं वज्रं तद्वत् साराः तीक्ष्णाः, तव वाचः शतधा अनुभूत', इति योजना । केरळीति ॥ हे केरळ! रलिते ललिते तव के शिरसि ।

·१२८ वासवदत्ता। तव लमेघखण्डतुलामुपयात्युल्लसितोत्फुल्लमल्लिकामालाहारी कुन्तलकलापः । कुन्तलिके कुन्तलालंकृते न च पुरगोपुर- गोचराः श्रूयन्ते सङ्गीतध्वनय: । किमिव कल्पयसि झणमी- क्षणमीलनादयि चटुलचटुलम्पटसखीजनाऽसि । सुरते सुरते स्तनता स्तनताडनेषु यत्सौख्यं लब्धं स्मरता स्मरतापनोदनं तदा केन वियुक्ताऽसि । किमुच्यते। महतो महतो दयित: स्मरति स्मरति प्रियं तव कौशलम् । नवनिशातनखराणां नखराणां स्मर जन्यां स्मरजन्यां कुरुते कुरुते न रुजम् । तव लोचनाभ्यां लोचनाभ्यां फलिताखिलजनेक्षणदेश: क्षणदेश: किन्नपीयते । प्रियसखि मदनमालिनि मालिनि विम्वाधरस- असि । कुन्तलकलापः, करकाणां वर्षों पलानां आकर: आवासभूतः, कालमेघखण्ड: तुलां, उपयाति कि इति सम्बन्धः । किमिवेति ॥ चटुल चञ्चलं चटु. प्रियवचन तत्र लम्पटाः आसक्ता: सखीजनाः यस्यास्सा तादृर्शा, सुरत इत्यादि ॥ हे सुरते शोभनक्रीडायुक्ते ! सुरते निथुवने, स्तनता- डनेषु कुचमर्दनेषु, स्मरतापनोदनं मदनबाधानिवर्तक यत् सौख्यं लब्धं तत् स्मरता, स्तनता चाटुवाक्यमुखरेण, केन दयितेन वियुक्ताऽसि इति सम्बन्धः । किमिति ॥ महतः हतः महतः उत्सवात् । नवेति ॥ स्मरजन्यां कामजनकायाम् । कुरुतेन कुत्सितशब्देन सह दयितः नखानां रुजं कुरुते स्मेति सम्वन्धः । एतेन सुप्तनायिकोत्थानं तीक्ष्णनखाभिघाते- नेति भावः । तवेत्यादि ॥ लोचनाभ्यां भासमानाभ्यां, क्षणदेशः चन्द्रः। प्रियसखीत्यादि ॥हे मदनमालिनि ! अलिनि भ्रमरे, बिम्बाधरसङ्गत्या- ·वासवदत्ता। १२९ ङ्गत्यागेच्छया विरागं कुरु, मधुमदारुणमालवीकपोलकोमल- लोलदलमण्डलतया लतया को विशेषस्त्वया। कुरङ्गिके कल्पय कुरङ्गशाबेभ्यश्शष्पांकुरम् । किशोरिके कारय किशोरं प्रत्य- वेक्षाम् । तरलिके तरलय कृष्णागरुधूपपटलम् । कर्पू- रिके पांसुलय कर्पूरधूलिभिः पयोधरभारम् । मातङ्गिके मानय मातङ्गशिशुधावनम् । शशिलेखे विलिख लला- टपट्टे शशिरेखाम । केतकिके सङ्केतय केतकीमण्टपदोहलम् । शकुनिके देहि क्रीडाशकुनिभ्य आहारम् । मदनमरि मजीरय लतामण्डपम् । कदाळिके विदळय कदळी- गृहम् । शृङ्गारमञ्जरि कल्पय शृङ्गाररचनाम । सञ्जीव- निके वितर जीवजीवकमिथुनाय मरीचपल्लवम् । पल्लविके पल्लवय कर्पूरधूलिभिः कृत्रिमकेतकीकाननम् । सहकारमञ्जरि सम्मार्जय श्रमोदकबिन्दून सहकारसौरभव्यजनवातेन । मद- नलेखे विलिख मदनलेखं मलयानिलस्य । मकरिके मकरा- गेच्छया, विरागं अप्रीति, मा कुरु । दलं पत्रम् । मण्डलं समूहः । शष्प बालतृणम् । किशोरः बालाश्वः। तरलय प्रसारय । पांसुलय धूसरं कुरु । मातङ्गशिशुः गजशिशुः । शशिलेखां चन्द्रलेखाम् । दाहेळ ५, छाम् । सङ्केतय उपकल्पय । मजीरय नूपुरयुक्तं कुरु, तत्र सञ्चरेत्यर्थः । विदलय उद्घाटय। शृङ्गारः रसविशेषः सिन्दूरं च । जीवञ्जीवकः चकोरः,मरीचं कोलक व्यजनं धवित्रम् , मदनलेखं मान्मथाभिप्रायाविष्कारकं पत्रम् । मकराङ्क:

·वासवदत्ता। शोभिते देहि मृणालांकुरं राजहंसशावेभ्यः । विलासवति विलासय मयूरकिशोरम । तमालिके लेपय मलयजरमेन भवनवाटम । काश्चनिक विकिर कम्तूरिकाद्रवं काञ्चनमण्ट- पिकायाम। प्रवालिके सेचय घुमृणरसेन प्रवाळकाननम् । इत्यन्योन्यं प्रणयपेशला: प्रमदाजनानामालापकथाश्शृण्वन कन्दर्पकेतु: मकरन्देन समं तद्भवनं प्रविश्य, व्याकरणेनेव सरक्तपादेन, महाभारतेनेव सुपर्वणा, रामायणेनेव सुन्दर- काण्डचारुणा, जङ्घायुगळेन विराजमाना, छन्दोविचितिमिव भ्राजमानतनुमध्यां, नक्षवविद्यामिव गणनीयहस्तश्रवणां, न्या- यविद्यामिवोद्योतकरस्वरूपरां, बौद्धसङ्गतिमिवालङ्कारप्रसाधि- ता, उपनिषदामिव सानन्दा, रविप्रभामिव लोकमुद्द्योतय- न्ती, द्विजकुलस्थितिमिव चारुचरणां, विन्ध्यागिरिश्रियमिव सुनितम्बा, तारामिव गुरुकळत्रतयोपशोभितां, शतकोटिमू- कामः । विलासय क्रीडय । घुसण कुङ्कुमम् । इतीत्यादि ॥ रक्तपादः 'तेन रक्त रागात्' इति सूत्रघटितः पादः, पर्व आदिसभादिपर्व, सन्धिश्च । मुन्दरः काण्ड: नाळदण्डः तद्वत् चारुणा । छन्दोविचितिः दण्डिकर्तृक छन्दानियामक शास्त्रम्। तनुमध्यानास वृत्तविशेषः । नक्षत्रविद्या ज्योति- विद्या । न्यायविद्या तर्कविद्या । उद्योतकर: न्यायवार्तिककार: तस्य स्वरूपं ख्यातिः। बौद्धानां सङ्गतिमिव समाजमिव, अलङ्कारः धर्मकीर्तिकृतः प्रबन्धविशेपः । चरण शाखा ययनं पादश्च । नितम्बः कटकप्रदेशः कटि- पश्चाद्भागश्च । गुरुः बृहस्पतिः । कलत्र भार्या (पक्षे) कळत्रं श्रोणिभागः। .

·वासवदत्ता । १३१ तिमिव मुष्टिग्राह्यमध्यां, प्रियंगुश्यामासखीमिव प्रियदर्शनां, ब्रह्मदत्तमहिषीमिव सोमप्रभां, दिग्गजकरेणुकामिवानुपमा, रेवामिव नर्मदा तमालपत्रप्रसाधिताञ्च, अश्वतरकन्यामिव मदालसां, वासवदत्तां ददर्श ।। अथ तां विष्फारितेन चक्षुषा पिबत: कन्दर्पकेतो: जहार चेतना मू । तमनु वासवदत्ता मुमूर्छ । अथ मकरन्दसखीजनप्रयत्नात लब्धसंज्ञावेतावे- कासनमलञ्चक्रतुः । अथ वासवदत्तायाः प्राणेभ्योऽपि गरीयसी सखी कलावतीनाम कन्दर्पकेतुमुवाच । आर्य- पुत्र नायं विस्रम्भकथानां अवसरः । अतो लघुतरमवा भिधीयते । त्वत्कृते याऽनया यातनाऽनुभूता मा यदि शतकोटि: बज्रम् । प्रियश्यामा तनानी महादेवी तम्या: मामिव वयस्यामिव, प्रियदर्शनां प्रियदर्शनेति तत्सख्या नाम । मोमप्रभेति ब्रह्म- दत्तमहिष्या नाम । अनुपमा कस्याश्चिदिकारण्या नाम । (पक्ष) अनुपमा असदृशीं । नर्मदा क्रीडाप्रदाम् । तमालपत्र तापिञ्छदल (पक्षे) तिलकम् । अवतरः कचिद्विद्याधरराजः । मदालयेति अश्वतरपुत्र। । वामवदनां तन्नाम्नां शृङ्गारशेखरस्य पुत्री ददर्श इति सम्बन्धः । अथेति ॥ विष्फारि- तेन विकसितेन । मूछी वैचित्यम् । तमनु तेनसह। 'तृतीयार्थे ' इत्यने- नानोः कर्मप्रवचनीयत्वम् । जहार अपाहरत् । हरतेः लिटि रूपम् । अल- ञ्चक्रतुः अलकृतवन्तौ । आसने उपाविशतां इति यावत् । गरीयसी गुरुनरा अतिस्निग्धतमेति यावत् । आर्यपुत्र नाथ, नावसरः असमयः । लघुत्तरमेव अत्यल्पमेवाभिधीयते । त्वत्कृते त्वनिमित्तम् । अनया, या यातना तात्रवेदना, अनुभूता आसादिता। पत्र लेखनाधिकरणभूता काकला तदिवाचरति पत्रा- .

·१३२ वासवदत्ता। . नभः पत्रायते, सागरो यदि मेळामन्दायते, ब्रह्मा लिपि करायते, भुजङ्गपतिर्वा कथकायते, तथाप्यनेकैर्युगसह- स्रैरभिलिख्यते वा न वा । त्वया च राज्यमुज्झितम् । किं बहुना आत्माऽस्यास्सङ्कटे समारोपितः । यैषाऽस्मत्स्वा- मिदुहिता प्रभातायां शर्वर्या पित्रा यौवनातिक्रमशङ्किना हठेन विद्याधरचक्रवर्तिनो विजयकोतोः पुत्राय पुष्पकेतवे पाणिग्र- हणाय दातव्येति निश्चिता। अनया चास्माभिस्सह सम्मन्त्र्या- लोचितम् । अद्य यदि तं जनमादाय नागच्छति तमालिका, तदावश्यमेवाश्रयाश आश्रयितव्य इति । तदत्र यत्साम्प्रतं तत्र भवानेव प्रमाणमित्युक्त्वा विरराम । अथ कन्दर्पकेतु- रपि भीतभीत इव प्रणयानन्दामृतसागरलहरीभिराप्लुत इव, वासवदत्तया सह सम्मन्त्र्य, मकरन्दं वार्तान्वेषणाय तत्रैव नगरे नियुज्य, भुजगेनेव सदागत्यभिमुखेन, सरित्पुळिनेनेव , यते । मेळामन्दा मषीघुटी। लिपिकरः लेखकः । कथक: वक्ता । उज्झि- तं त्यक्तम् । सङ्कटे अनर्थे । हठेन बलात्कारेण नतु वधूसम्मतिपुरस्का- रेण, आश्रयाशः अग्निः । साम्प्रतं युक्तम् । प्रमाणं निर्धारयिता । भीतभी- तः अत्यन्त त्रस्तः । लहरीभिः ऊर्मिभिः, आप्लुतः समन्तात् सिक्तः । सम्मन्त्रथ आलोच्य, वातान्वेषणाय नगरे प्रचरिष्यतः स्ववृत्तान्तस्यावग- मनाय, नियुज्य प्रेर्य, सदा सर्वदा गत्यां गमने अभिमुखः (पक्षे) सदागतिः वायुः तस्मिन्नुन्मुखेन, तस्य वाताशनत्वादिति भावः । शुक्तिः ·वासवदत्ता। १३३ . शुक्तिशोभितेन, विन्ध्यविपिनेनेव श्रीवृक्षलाञ्छितेन, हंसेनेव मानसगतिना, वनस्पतिनेव स्कन्धशोभितेन, वनेणेव इन्द्रायु- धेन, मनोजवनाम्ना तुरगेण तया वासवदत्तया सह पुरान्निरगा- त्। ततः क्रमेण गव्यूतिमात्रमध्वानं गत्वा, नरजाङ्गलकबलनार्थ मिलितनिश्शङ्ककङ्ककुलसंकुलेन अर्धदग्धचिताचक्रसिमसिमा- यमान वसा विस्र विकटकटतृष्णाचटुलकटपूतनोत्तालतालुरव- भीषणेन, शूलशिखरारोपितशङ्कितवर्णनासाच्छेदपतितरुधिर- । शम्बूकः (पक्षे) आवर्तविशेषः । श्रीवृक्षः बिल्वः (पक्षे) साहजिको रोमावर्त- विशेषः। मानसं तदाख्यः तटाकः तत्र गतिः गमनं यस्य (पक्षे) मानसस्य मनस: गतिरिव गतिः यस्य सः तेन । स्कन्धः प्रकाण्ड: 'अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धस्स्यात्' इत्यमरः । (पक्षे) अंसः । वज्रं दम्भोळि: तेनेव इन्द्रस्य वासवस्य आयुधेन प्रहरणेन । (पक्षे) इन्द्रायुधाभिधेन, तुरगेण अश्वेन । मनोजव इति वासवदत्ताधिष्ठिताश्वस्य नाम । निरगात् प्रातिष्ठत । इणो लुडि रूपम् । 'इणो गा लुङिः' इति इणो गादेशः । तत इत्यादि ॥ गव्यू- तिः क्रोशयुगं 'गव्यूतिः स्त्री क्रोशयुगम्' इत्यमरः । नरजागलं नरमांसं तस्य कबलनार्थ भक्षणार्थम् मिलितः सङ्गतः । कङ्काः गृद्राः। सङ्कुलेन व्या- प्लेन । चिता प्रेताधिष्ठितं काष्ठमयं शयनम् । सिमसिमेति शब्दानुकरणम् । वसा मेदः । विसं आमगन्धि । कटाः शवाः । कटपूतना भेताळी । शङ्कि तवर्णः चोरः। “चोरश्शङ्कितवर्णश्च कुसुमाक्षः प्रकीर्तितः" इ. उत्तरत- न्त्रम् । पटलं समूहः । टड्कारः शब्दानुकरणं सः अस्य सञ्जातः टङ्कारितः । करकोटि: :: हस्ताग्रम् । कर्परः कपालम् । कोणपाः राक्षसाः पिशाचा वा । बम्भराळि: वनमक्षिका। मत्सरा मक्षिका च स्त्री बम्भरानिश्च ·१३४ वासवदत्ता। . पटलपतनटङ्कारितकरकोटिकपरकराळकोणपनृत्ततुमुलेन, ब- म्भराळिकेळिसम्भारभरितभूमिभागवीभत्सेन, कटाग्निदह्यमा- नचटुलचटात्कारनृकरोटिटङ्कारभैरवेण, विवृतोल्कामुखमुखो- उज्वलितज्वलनज्वालाजटिलेन आन्वतन्तुकलिलकपालप्रालम्ब डामरडाकिनीगणकृतकुणपविभागकोलाहलेन, आईसिरारचि- तविवाहमङ्गळप्रतिसरपिशाचमिथुनप्रदक्षिणीक्रियमाणाचता- ग्निना, शूलपाणिनेव कपालावलिशिवाबहुभूतिभुजगराजावरु- द्धदेहेन, पुरुषातिशयेनेव अनेकमण्डलकृतसेवेन, दण्डकारण्ये- नेव कबन्धाधिष्ठितेन, चक्रवर्तिनेव अनेकनरेन्द्रपरिवृतेन त्रि- मा रगृता।" इति कोशः । चटालार: शब्दानुकरणम । नृकरोटि: नरक- पालम । भैरवण भाषणेन । उल्कामुखाः अग्निमुखाः पिशाचभेदाः । आन्त्र पुरातत् । प्रालम्बः हारः । सिरा धनिः । प्रतिसरः मालहस्तसूत्रम् । शूलपाणिनेव शिवनय । कपालावलिः नृकरोटिश्रेणी । शिवाः जम्बुक्यः, भूतिः भस्म अगाविपक्का मांस का । भुजः वाहुः गर: गळ: कण्ठः । एता- नदन्ति भक्षयन्तीति भूतिभुजगरादाः गृद्रादयः, तैः अवरुद्धाः आवृताः दहाः मृतदेहाः यस्मिन् तेन । उदीच्यानां दजयारभेदः । (पक्षे) कपाला- वाल: ब्रह्मकपालमाला शिवा पार्वती वहुभूतिः अमितं भस्म भुजगराजाः वासुकिप्रभृतयः आभरणभूतास्सर्प विशेषाः । तैः अवरुद्धः आक्रान्तः देहः वपुः यस्य सः तेन । पुरुषातिशयः सम्राट् । मण्डल श्वा (पक्षे) राष्ट्रं । कवन्धः अपमूर्धकलेवरम् । (पक्ष) दनुकवन्धाख्योऽसुरः । नरेन्द्राः साध- काः मान्त्रिकाः (पक्षे) राजानः । त्रिदिवः खर्गः । बलारिः मांसादनशाल:

·वासवदत्ता। १३५ .. दिवेनेव सञ्चरद्रलारिणा, श्मशानवाटेन निर्गत्य निमिषमा- त्रादेवानेकशनयोजनमध्वानं गत्वा, पुनरपि प्रलयकालवेला- मिव समुदितार्कसमूहां, नागराज्यस्थितिमिवानन्तमूलां, सुध- मामिव स्वच्छन्दस्थितकौशिकां, सत्पुरुपसेवामिव श्रीफला- ढ्यां, भारतसमरभूमिमिव दृरप्ररूढार्जुनां, पुलोमकुलस्थिति- मिव सहस्रनेत्रोचितेन्द्राणी, शूरपालवृत्तिमिव दर्शितगणिका- रिकां, सजनसम्पदमिव विकसिताशोकसरळपुन्नागां, शिशु- जनलीलामिव कृतधात्रीधृति, कचित् राघवचित्तवृत्तिमिव पक्षिविशेष : (पक्षे) वलारि: इन्द्रः । ईदृशेन श्मशानवाटेन गत्वा विन्ध्या- टवी प्रविवेश इत्यनेन सम्बन्धः। प्रलयकालवेला कल्पान्तकालावस्था । समुदित: सद्धीभूतः अर्काणां तन्नान्नां वामद्विशेषाणां गमृहः यस्यां ताम् (पक्षे) सम्यगुदितः अाणां द्वादशादित्यानां समूहः यम्याम् । प्रलयकाले एकदेव समुदिता द्वादशादित्याः भवन्तीनि पुराणप्रसिद्धिः । अनन्तानि अमितानि मूलानि कन्दाः यस्यां सा ता (पक्षे) अनन्तः शेषः मूल प्रधानः । सुधर्मा देवसभा। कोशिकाः घूकाः (पक्ष) इन्द्रः । श्रीफल: विल्वः (पक्ष) श्रीः लक्ष्मीः फलं प्रयोजन तेन आट्यां समृद्धाम् । अर्जुनः ककुभवृक्षः (पक्षे) पार्थः । पुलोमा शचीपिता । सहस्रनत्राचिताः अनेकालोचिताः इन्द्राण्यः शतावर्यः यस्यां तां (पक्षे) सहस्रनेत्रः इन्दः । इन्द्राणी शची। शरपाल: तन्नामा कश्चिद्राजा । गणिकारिका अग्निमन्थः वृक्षविशे. (पक्षे) दर्शिता गणि: वश्या कारिका चित्तवृत्तिः यया सा । वेश्याप्रधानचित्त- त्तिरित्यर्थः । अशोकाः सरळाः पुन्नागाश्च वृक्षविशेषाः । (पक्षे) अशोकाः शोकरहिताः सरळाः उदाराः पुन्नागाः पुरुषश्रेष्ठाः यस्यास्सा तां । धात्री ·१३६ वासवदत्ता । वैदेहीमयीं, क्वचित् क्षीरसमुद्रमथनवेलामिवोज्जृम्भमाणा- मृतां, क्वचिन्नारायणमूर्तिमिव स्वच्छन्दापराजितां, क्वचिद्वा- ल्मीकिसरस्वतीमिव दर्शितेक्ष्वाकुवंशां, कचिद्धार्तराष्ट्रसेना- मिवार्जुनशरनिकरपरिवारितां, कचिन्नारायणमूर्तिमिव बहु- रूपां, क्वचित्सुग्रीवसेनामिवोलूकद्रोणशकुनिसनाथां धार्तरा- ष्ट्राञ्छिताञ्च, अम्लानजातिविभूषितामपि विरुद्धवंशां, दर्शि- ताभयामपि विभीषणां, सततहितपथ्यामपि प्रवृद्धगुल्मां, आमलकीवृक्षः । (पक्षे) स्तनपायिका । वैदेही पिप्पली सीता च । अमृता हरीतकी (पक्षे) अमृतं सुधा । अपराजिताः ओषधिविशेषाः (पक्षे) अप- राजिता पराजयरहिता । इक्ष्वाकु: कटुतुम्बी। वंशा: वेणव: (पक्षे) इक्ष्वाकोः वंशः अन्वयः । अर्जुनाः ककुभवृक्षाः। शराः काशाः (पक्षे) पार्थस्य बाणाः । बहवो रूपाः मृगाः यस्यां (पक्षे) बहूनि रूपाणि रामकृष्णाद्याकाराः यस्याम् । पनसाः कण्टकिफलाः । नळा: पोटगळाः । कुमुदानि कैरवाणि (पक्षे) पनसनळकुमुदाः वानरयूधपाः । अविधवा सुमङ्गला । सिन्दूरं बन्धूकः । तिलकः रक्तबीजः (पक्षे) सिन्दूरं धातुविशेषः। तिलकं विशेषकम् । प्रवा- ळाः पल्लवाकुराः (पक्षे) प्रकृष्टाः वालाः चिकुराः। उलूकाः कौशिकाः द्रोणाः काकाः । शकुनयः पक्षिणः (पक्षे) उलूकः शकुनिपुत्रः । द्रोण: भारद्वाजः । शकुनिः सौबलः । धार्तराष्ट्राः हंसविशेषाः (पक्षे) धार्तराष्ट्राः दुर्योधनादयः। अम्लानजातिः उत्कृष्टजातिः तया विभूषितामपि मण्डितामपि, विरुद्धवंशां अननुरूपान्वयामिति विरोधः। परिहारस्तु, अम्लानः पुष्पवान् करण्डक- विशेषः, जातिः मालती । विभिः पक्षिभिः रुद्धाः छादिताः वंशाः वेणवः यस्यां ताम् । दर्शितं अभयं अभीतिः यया सा तामपि विभीषणां विशे- ·वासवदत्ता। १३७ षट्पदव्याप्तामपि द्विपदानाकुलां, द्विजकुलभूषितामपि न कुलीनवंशां, विन्ध्याटवीं, प्रविवेश । अत्रान्तरे तयोनिद्रामा- दाय निशा आजगाम । ततः क्रमेण च कालकैवर्तकेन तमि- स्रानावं प्रक्षिप्य गगनमहासरसि सजीवशफरनिकर इव ह्रियमाणे तारागणे सन्ध्यारक्तांशुके, विषमप्ररूढबिसलताश- रयन्त्रानुगतशतपत्रपुस्तकसनाथे मकरन्दबिन्दुसन्दोहनिर्भर- पानमत्तमधुकरमञ्जुरवैः स्वधर्ममिव पठति विकचकमलाक- रभिनौ, कृषीवलेनेव कालेन तिमिरबीजनिकरेष्विव मधुकरेषु मधुरसकर्दमितपरागपङ्केषु घनघटमानदलपुटेषु कुमुदाकरक्षे- षेण भयङ्करां इति विरोधः । परिहारस्तु, अभया हरीतकी । सतत अना- रत हितं पथ्य यस्यास्सा तादृशीमपि प्रवृद्धगुल्मां अभिवृद्धगुल्मरोगवती- मिति विरोधः । परिहारस्तु, पथ्या हरीतकी । गुल्मः वारुत्सञ्चयः । षट्- पदैः षभिः चरणैः व्याप्तामपि, द्विपदानाकुलां द्वाभ्यां पदाभ्यां अव्याप्ता- मिति विरोधः । परिहारस्तु । षट्पदैः भ्रमरैः व्याप्तां द्विपानां गजानां दानेन मदजलेन आकुलां निबद्धाम् । द्विजकुलै: ब्राह्मणवंशः भूषितामपि, नकुलीनवंशां अनभिजातान्वयवतीमिति विरोधः । परिहारस्तु, द्विजाः पक्षिणः । को भूमौ लीनाः वंशाः वेणुस्तम्बाः यस्यां सा तादृशी न भव- तीति न कुलीनवंशा । अत्युनतवेणुसहितेति यावत् । तत इति ॥ कैवर्तकः धीवरः । शफराः मत्स्याः । शरयन्त्र सरस्वतीपीठम् शतपत्र सरसिजम् । सनाथे सहिते । कमलाकरः पद्माकर एव भिक्षुः सन्यासी ब्रह्मचारी वा। कृषीवल: क्षेत्राजीवी । उप्यमानेषु प्रक्षिप्यमाणेषु वः ·१३८ वासवदत्ता। वेपूप्यमानेषु, रजोमुर्मुरसनाथमधुकरपटलधूमानुगतोद्दण्डपु. ण्डरीकव्याजाळूपमिव भगवते किरणमालिने प्रयच्छन्त्यां कमलिनीतापस्यां, रजनीवधूकरद्वयोञ्चलितपतत्प्रभातमुसलाह- तिक्षतान्तरे उलूखल इव चन्द्रमण्डले, खण्डनविकीर्णेषु तण्डुलेष्विव तारागणेषु निमीलत्सु, सन्ध्याताम्रमुखेन वास- रवानरेण नभस्तरुमारुह्य शाखाभ्य इव कम्पिताभ्यो दिग्भ्यो विकचप्रसूननिकर इव तारागणे फल इवेन्दुमण्डले पतति, तारातण्डुलशबलितनभोऽङ्गणं स्फुरदरुणकिरणचूडाचक्रचारु- वदने वासरकृकवाको चरितुमवतरति,मत्सङ्गमादतिप्रवृद्धो वा- रुणीसङ्गमादद्विजपतिरेपपततीति हसन्त्यामिवाखण्डलाशायां अरुणकेसरिखरनखरपातनिहतान्धकारकरीन्द्ररुधिरधाराभि- रिवोदयगिरिशिखरगैरिकनिझरधाराभिरिव त्वङ्गत्तुरङ्गखर- खुरपुटपाटितपद्मरागच्छटाभिरिव उदयाचलकूटकोटिप्ररूढज- पाकुसुमकान्तिभिरिव पूर्वगिरिकेसरिचरणतलाहतमत्तमात- ङ्गोत्तमाङ्गविगलदसृग्धारासारिणीभिरिव त्रिभुवनकार्यसम्पा- दनातुररागरसैरिव रक्तमण्डले, ताराकुमुदवनग्रहणाय प्रसा- कर्मणि शानच । मुमुरः तुषाग्निः । धूपः ससौरभो धूमः । प्रयच्छन्त्यां ददानायाम् । मुसल अयोग्रम् । उलूखलं उदूखलम् । शवलित करम्वि- तम् । कृकवाकुः कुक्कुटः । आखण्डल: इन्द्रः । त्वगन्तः क्षुभ्यन्तः । कूट: शिखरं । जपा रुद्रपुष्प । केसरी सिहः । असृक् रक्त । फणा स्फटा ।

·वासवदत्ता। १३९ , , रितहस्त इव कुंकुमारुणैः किरणैः, कनकदर्पण इव प्राचीवि- लासिन्याः, पूर्वाचलभोगीन्द्रफणोपले, गगनेन्द्रनीलतरुकिस- लये, नभोनगरप्राग्द्वारकनकपूर्णकुम्भे, तप्तलोहकुम्भाकारे, कुमारीललाटतटघटितकुंकुमतिलकबिन्दौ सन्ध्याबालल- तैककुसुमे मजिप्टापट्टसूत्रपिण्डसदृशे सन्ध्यारुणसूवग्रथित- प्राचीवधूकाञ्चीकाञ्चनदीनारचक्र इव, कुमार इव संहृत- तारके, पद्मनाभ इवोल्लसत्पद्म, अध्वग इव च्छायाप्रिये, शक इव गोपता, उदयगिरिधातुरागारुणदिग्गजपादतलानुकारिणि, प्रभूततिमिरतस्करे, समुदयमारोहति भगवति भास्वति, मजिठानिकर इव दिग्गजेपु, महाभारतमधिरोदार इव कुमक्षेवेषु, सुरधनु:कान्तिविलेप इव जलदच्छदेपु, कापा- यपट इव शाक्याश्रमशाखासु, कौसुम्भराग इव ध्वजपटप- लवेपु, फलपाक इव कर्कन्धूपु, कुंकुमरस इव व्योममहा- सौधाङ्गणे, मञ्चरदरणयवनिकापट इव कालमहानटस्य, उपल: रत्नं । लोहकुम्भः अयोघटः । काची रशना । दीनार नाणकवि- शेषः रशनामुखभागे शोभाथै मुद्रितनाणकादयः प्रत्युप्यन्ते इत्येतदनुभव- सिद्ध । तारकाः ऋक्षाणि तारकाख्योऽसुरश्च । पनानि तामरमानि पद्मा लक्ष्मीश्च । छाया तन्नाम्नी स्त्री प्रिया दयिता यस्य । (पक्षे) प्रिया छाया अनातपः यस्य । ‘वा प्रियस्य' इत्यनेन प्रियशब्दस्य परनिपातः । गाः किरणः स्वर्गश्च । शाक्याः बौद्धाः। पटपल्लवेपु वस्त्राग्रेषु । कर्कन्धूः बदरी।

·१४० वासवदत्ता। प्रवाळभङ्गारुणे प्रसरति बालातपे, क्षणेन चाटुचटुलचक्रवा- कहृदयकोशसन्तापहरणादिव दहनप्रतापप्रवेशादिव दिननाथ- कान्तोपलसङ्गादिवोष्णिमानमुष्णरश्मेराश्रयति रश्मिसंचये, कन्दर्पकेतुस्सर्वरात्रजागरणवशादाहारशून्यपरवशशरीरतया निश्चेतनोऽनेकयोजनशताध्वभ्रमणखिन्नो वासवदत्तयाप्येवं- विधया सह लतागृहे मन्दमारुतान्दोलितकुसुमपरिमल- लुब्धमुग्धमुखरपरिभ्रमद्धमरझङ्कारमनोहरे तत्कालसुलभया निद्रया गृहीतो निष्पन्दकरणग्रामस्सुष्वाप । ततो वणि- जीव प्रसारिताम्बरे, महादावानल इव सकलकाष्ठोद्दीपिनि, कल्पवृक्ष इव सर्वाशाप्रसाधके, पतङ्गमण्डले मध्यं नभ- स्स्थलस्य आरूढे, कन्दर्पकेतुः प्रबुद्धः प्रियया विना- कृतं लतागृहमवलोक्य चोत्थाय तत इतो दत्तदृष्टिः, क्षणं विटपिषु, क्षणं लतान्तरेषु, क्षणं अध:कूपेषु, क्षणं ऊर्ध्व- तरुशिखरेषु, क्षणं शुष्कपर्णराशिषु, अणं आकाशतलेपु, क्ष दिक्षु, क्षणं विदिक्षु च, भ्रमन्ननवरतदह्यमानहृदयो विकलाप । हा प्रिये वासवदत्ते देहि मे दर्शनं । कृतं परि- यवनिका तिरस्करिणी, प्रवाळ: विद्रुमः । चाटूनि प्रियवाक्यानि । दिन- नाकान्तोपल: सूर्यकान्तदृषत् । करणग्रामः इन्द्रियवर्गः । तत इत्यादि ॥ अम्म आकाशः वस्त्रं च । काष्टाः दिशः एधाश्च । आशाः दिश: मनोरथाश्च विरुप विलापमकरोत् । हेति ॥ कृतं अलम् । अन्तर्हिता छन्ना । त्वत्कृते - ·वासवदत्ता। १४१ हासेन । अन्तर्हितासि । त्वत्कृते यानि दु:खान्यनुभूतानि तेषां त्वमेव प्रमाणम् । हा प्रियसख मकरन्द पश्येदं दैवदु- विलसितम् । किं पूर्वम्मया कृतमनवदातं कर्म, अहो विपाको नियतेः, अहो दुरतिक्रमा कालगतिः, अहो ग्रहाणामतिकटु- कटाक्षपातनम्, अहो विसदृशता गुरुजनाशिषाम्, अहो दुस्स्व- नानां दुनिमित्तानाञ्च फलं, सर्वधा न कश्चिदगोचरो भवि- तव्यानां, किं न सम्यगागमिता विद्या, किं यथावदनारा- धिता गुरवः, किन्नोपासिता वह्नयः, किन्नप्रदक्षिणीकृतास्सु- रभयः, किन्नकृतं शरण्येष्वभयम्, इति बहुविधं विलपन मरणेच्छु: दक्षिणेन काननं निर्गत्य, नव्यनळनळदनलिनी निचुळविदळवकुळचिरिबिल्वबहुळेन, प्रचुरविरचितविवि- धोटजकुटजरुद्धोपकण्ठेन, सोत्कण्ठभृङ्गराजसुन्दरीकृता- , त्वदर्थे । दुर्विलसितं दुश्चेष्टाम् । अनवदातं अशुद्धम् । विपाकः परिणामः । ग्रहा- णां सूर्यादिनवग्रहाणाम्। विसदृशता वैसादृश्यं । भवितव्यानां अवश्यप्राप्त- व्यानां विधीनाम् । विद्या ब्रह्मविद्या, सम्यक् , आगमिता न कि सद्गुरुसकाशान् यथावत् न शिक्षिता किं इति वितर्कः। अवैधस्याध्ययनस्यानास्पदत्वात्। तदुक्तं यदृच्छया श्रुतो मन्त्रः छनेनाथ च्छलेन वा । पत्रेक्षितो वा व्यर्थ- स्स्यात्प्रत्युतानर्थदो भवेत्' इति । सुरभयः धेनवः । शरण्येषु रक्षितव्गेषु । नळाः तृणविशेषाः । नळद लामजकं। निचुळः मृदुफला । विदल: वेतसः । चिरिबिल्वः नक्तमाल: । उपकण्ठः अन्तिकप्रदेशः। भृङ्गराजसुन्दरी भ्रमरी। . ..

·१४२ वासवदत्ता। स्वादविततचूतव्रततिवातावरणवरुणतरुस्कन्धसन्नद्धभृङ्गगो- ळेन, गोलांगूलभग्नगलन्मधुपटलरसासारशीकरसिक्ततरुत- लेन, प्रवृद्धनारिकेळकङ्केळिराजताळीतालतमालहिन्तालपुन्ना- गकेसरनागकेसरधनसारेण मल्लिकाकेतकीकोविदारार्कपर्णज- म्बूबीजपूरजम्बीरगुल्मगहनेन पवनसंवाहितानेकपनसविट- पिविटपेन, दात्यूहकुहकुहारावभरितनदीतटनिकुञ्जपुञ्जन, पुञ्जितोत्कण्ठकलकण्ठाध्यासितसहकारपल्लवेन, कुक्कुट- कुटुम्बसंवासितोत्कटानेकविटपेन, कोरकनिकुरुम्बरोमाञ्चि- तकुरवकराजिना रक्ताशोकपल्लवलावण्यविलिप्यमानदश- दिशा, प्रविकसितकेसरकुसुमरजोविसरधूसरितपरिसरेण, परागपुञ्ज पिञ्जर सिन्दुवाररज्यमानमधुकरमजु शिञ्जितज- नितजनमुदा, लवङ्गचम्पकमधूककृतमाललोध्रकर्णिकारकद- " वातस्समूहः । भृङ्गगोळ: भृङ्गसमूहः । गोलाङ्गल: मर्कटविशेषः । कद्देलि: अशोकः । राजताळी ताळाविशेषः, तालादयो वृक्षविशेषाः । कोविदारः चमरिका । अर्कपर्ण: वसुकः। अाह्ववमुकास्फोटगणरूपविकीरणाः। मन्दा- रश्चार्कपर्णे' इत्यमरः । बीजपूरः मातुलुङ्गः। जम्बीरः दन्तशठः । सवाहिताः मन्द चलिताः । विटपी वृक्षः । दात्यूहः पक्षिविशेषः । निकुञ्जः कुन्नः । पुजिता अभिवर्धिता उत्कण्ठा औत्सुक्यं येषां ते तादृशैः कलकण्टैः पिकैः कोरकाः कलिकाः । रोमाञ्चिता पुलकिता। केसराः वकुलवृक्षाः । विसरः विस्तारः । परिसरः समीपदेशः। मधूक: गुडपुष्पः । कृतमाल: आरग्वधः।

·वासवदत्ता। म्बकदम्बकेन, मदजलमेचकितमुचुकुन्दस्कन्धकाण्डकथ्य- माननिश्शङ्ककरिकटविकटकण्डूतिना, कतिपयदिवसप्रसूत- कुक्कुटीकुटीकृतकोटरेण, चटकसंचार्यमाणचटुलवाचाटचाट- कैरक्रियमाणचाटुना, सहचरीसहचरणचुञ्चुचतुरचकोरच- चुना, शैलेयसुगन्धिशिलातलसुखशयितशशशिशुराशिना, शेफालिकाशिफाविवरविस्रब्धवर्तमानगौधेयराशिना, निरा- तङ्करंकुनिकरण, निराकुलनकुलकेलिना, कलकोकिलकुल- कबळितचूतकलिकोद्गमेन, सहकारारामरोमन्थायमानचम- रीयूथेन, श्रवणहारिसनीडगिरिनितम्बनिर्झरनिनादश्रव- णोत्सुकनिद्रानन्दमन्दायमानकरिकुलकर्णताळदुन्दुभिध्वनि- ना समासन्नकिन्नरीगीतिश्रवणरममाणरुरुविसरेण, क्षत- हरितहरिद्राद्रवरज्यमानवराहपोतपोत्रपाळिना, गुञ्जापुञ्ज- मुचुकुन्दः वृक्षविशेषः । कट: गण्डस्थलं, कण्डूतिः खजूं: । कुटी निवा- सगृहं । चटकः कलविकः । चाटकर: चटकायाः अपत्यम् । सहचरी भाया सहचरणं सहभक्षणम् । चञ्चूः नोटि: । शैलेय ओषधिविशेषः। शशः अतिवेगेनोत्पतनशील: क्षुद्रजन्तुविशेषः। शेफालिका सुवहा । गौधेय. गोधा- पत्यम् । रङ्क: हरिणविशेषः। नकुलाः बभ्रवः। रोमन्थः चर्वितस्याकृष्य पुनश्चर्व- णम् । रोमन्थं वर्तयन रोमन्थायमानः 'कर्मणो रोमन्धतपोभ्यां वर्तिचरोः इत्यनेन क्यङ् । साडः समीपदेशः । नितम्बः कटकः । निर्झरः गिरिन. दीप्रवाहः । करी गजः । समासन्नाः सनिहिताः । रुरु: मृगविशेषः। हरिद्रा रजनी । पोतः शिशुः । पोलं नासाग्रं । जालकाः पक्षिविशेषाः । दशाः ·१४४ वासवदत्ता। गुजजालकजालेन, दंशदंशनकुपितकपिपोतपेटचपेटकपाटि- तपाटलीपुटकीटसङ्घन, कुलिशशिखरखरनखरप्रचयप्रचण्ड- चपेटापाटितमत्तमातङ्गमदच्छटाच्छुरितचारुकेसरभरभासुर- केसरिकदम्बेन, महासागरकच्छोपान्तेन, कतिपयदूरमध्वानं गत्वा, अतिचपलवारिप्रचयप्रहतप्रपाततया ताण्डवोदण्ड- दोषण्डखण्डपरशुविडम्बनापण्डितं, वारुणविजयपताकाभि- रिव, शेषकुलनिर्मोकमंजरीभिरिव, सुधासहचरीभिरिव, ज्योत्स्नासहोदरीभिरिव, शशाङ्कमण्डलपरमाणुसन्ततिभिरिव, लक्ष्मीलीलाऽऽतर्पणधाराभिरिव, जलदेवताकुचचन्दनविच्छि- त्तिभिरिव, फेनराजिभिरुपान्तरमणीयम् , अपरमिव गगनत- लमवनितलमवतीर्ण, अच्छजलादुच्चलच्छीकरनिकरण, नभश्च- रान्मुक्ताफलैरिव विलोभयन्तम् , अभयाभ्यर्थनागतानेकपक्षति- , , वनमक्षिकाः । पेटः समूहः । चपेटकः हस्तताडनं । पाटितः विदारितः। कुलिशं वज्रं । खराणां कठिनानां नखराणां नखानां प्रचयः समूहः । छुरिताः रूषिताः । केसरिणः सिहाः । कच्छोपान्तेन जलप्रायतारसमीप- प्रदेशेन, प्रपातः कूल । खण्डपरशु: रुद्रः । विडम्बना अनुकरणं । वरुण- स्येमाः वारुण्यः तादृश्यः विजयपताकाः विजयख्यापककेतुस्तम्भाग्रनि- बद्धवस्त्राणि ताभिरिवेत्युत्प्रेक्षा । निर्मोक: सर्पत्वक। सुधा अमृतं तस्य सहचरीभिरिव सखीभिरिव, ज्योत्स्ना चन्द्रिका । आतर्पणं धवळवण आलेपनद्रव्यम् । अच्छ निर्मलम् । शीकराः जलकणाः । नभश्चराः आका- शगामिनो देवाः । विलोभयन्तं प्रलोभयन्तम् । पक्षतिः पक्षमूलम् ।

·वासवदत्ता। . , क्षितिधरभरितकुक्षिभागं, सगरसुतविसरसमुत्खातं, उत्खात- पारिजातं, अभिजातमणिरत्नाकरं, करिमकरसंकुलं, शकुनि- कुलकबलनाभिलाषसञ्चरन्नक्रचक्र, स्तिमिततिमितिमिङ्गिल- कुलं, कदलीवनवाटविलुलितैलालवलीलवङ्गमातुलुङ्गगुल्म- गहनं, ऊर्मिमारुतमर्मरिततरलतरोत्तालतालीवनचरितजल- मानुषमिथुनमृदितपुलिनबालशैवालं, प्रवालांकुरकोटिपाटित मुखखिन्नशङ्खनखशिखरविलिखिततटरेखं, खगेश्वरगोत्रप- त्ररथपटलकलिलसलिलं, अद्याप्यनिर्मुक्तमन्दरमथनसंस्कार- मिवावर्तभ्रान्तिभिः, सापस्मारमिव सितफेनसञ्चयः, ससुरागन्धमिव एअपरिमळेः, सघोपभिव गजितैः, सखेदमिव नागनिश्वासैः, सभ्रूभङ्गमिव तरङ्गैः, साला- नस्तम्भमिव रामसेतुना, कुम्भीनसीकुक्षिमिव लवणो- " क्षितिधराः पर्वताः । समुत्खातं अवदारितम् । करिण: जलगजाः । मकराः ग्राहाः मत्स्यविशेषा वा । नकाः ग्राहाः । स्तिमिताः निश्चलाः । तिमि- गिलाः बृहन्मत्स्याः । विलुलितं मिश्रम् । गहनं तीरकाननम् । मर्मरिताः मर्मरशब्दवत्त्वं आपादिताः । उत्ताला: अत्युनताः । शैवालं जलनीली । प्रवालाः विद्रुमाः । पत्ररथाः पक्षिण: । पटलं समूहः । कलिलं न्याप्तं । मथनसस्कारः विलोडनानुभवनिबन्धना वासना। आवतः अम्भसां नमः । अपस्मारः फेनोद्गारस्वभावः स्मृतिभ्रंशकः रोगविशेषः । नागाः सपाः । आलानस्तम्भः गजबन्धनसाधनं दारु । कुम्भीनसी काचन राक्षसी। लवण: K ·१४६ वासवदत्ता। . . त्पत्तिस्थानं, व्याकरणमिव स्त्रीनदीकृत्यबहुळं, राज- कुलमिव दृश्यमानमहापात्रं, हस्तिबन्धमिव वारिगतानेकना- गमुच्यमानशूत्कारं, विश्वामित्रपुत्रवर्गमिव अम्भोजचारु- मत्स्योपशोभितं, सत्पुरुषमिव गोत्रातिशयं, साधुमिवाच्यु- तस्थितिरमणीयं, सुनृपतिमिव सजनक्रमकर, कृतमन्युमिव करतोयाप्लुतमुखं, विरहिणमिव चन्दनोदकसिक्तं, विलासि- नमिव नर्मदानुगतं, राशिमिव समीनकुळीरं, शृङ्गारिणमिवा- नेकमुक्तालंकृतं, उद्धृतकालकूटमपि प्रकटितविषराशि, अति- वृद्धमपि सुन्दरीवृतोपकण्ठं, सुरोत्पत्तिस्थानमप्यसुराधिष्ठितं, , , : तन्नामा कुम्भानसीपुत्रः। व्याकरणं शब्दशास्त्रम् । स्त्रीनदीकृत्यबहुलं स्त्रीभू- तनदीकार्यप्रचुरं (पक्षे) स्त्री स्त्रीप्रत्ययः, नदी नदीसंज्ञा, कृत्याः कृत्यप्रत्ययाः, बहुळं बहुळग्रहण च । राजकुलं राजगृहम् । महापात्रं महामात्यः । (पक्षे) ती- रद्वयान्तरम् । हस्तिबन्धः गजबन्धनस्थानं । वारि गजबन्धनसाधनरज्जुः शृङ्खला वा। अम्भोज तामरसम् । (पक्षे)अम्भोजः चारुः मत्स्यः इति विश्वा- मित्रपुत्राणां नामानि । गोत्रः पर्वतः कुलं च । अच्युतस्य श्रीमन्नारायणस्य स्थित्या । (पक्षे) अच्युता च्युतिरहिता । सज्जाः सावधानाः नकाः अव- हाराः मकराः मत्स्यविशेषाः यत्र (पक्षे) सज्जनानां क्रमकरः व्यवस्थाकरः। कृतमन्युमिव कृतकोपमिव । करतोया सदानीरा महानदी । तया आप्लुतं मुखं नदीसमुद्रसङ्गमस्थलं यस्य तं (पक्षे) करः हस्तः । तोयं जलम् । चन्दना काचन नदी (पक्षे) श्रीखण्डः । नर्म क्रीडासुखं ददतीति नर्मदाः प्रमदाः ताभिः अनुगतं (पक्षे) नर्मदा रेवानदी। विषं जलमिति विरोधपरि- ·वासवदत्ता। १४७ जलधिमपश्यत् । अचिन्तयञ्च- अहो मे कृतापकारेणापि विधिना उपकृतिरेव कृता। यदयं लोचनगोचरतां गतः समुद्रः । तदत्र देहं त्यजामि । यद्यप्यनातुरस्यात्मत्यागो न विहितः । तथाऽपि नः कार्यः। न खलु सर्वस्सर्व कार्यमेव करोति । इहासारे संसारे केन किन्नाम न कृतम् । तथाहि । गुरुदारहरणं द्विजराजोऽकरोत् । पुरूरवा: ब्राह्मणधनतृष्णया विननाश । नहुषश्शक्रकळत्रदोहळी भुजङ्गतामयासीत् । ययातिः कृतपुरोहितसुतापाणिग्रहणः पपात । सुद्युम्नः स्त्री- मयएवाभवत् । सोमकस्य प्रख्याता जगति जन्तुवनिर्ध- हारः । मुन्दरी विद्रुमलता, लताविशेषो वा । सुरा अमृतम्। अचिन्तयदि- त्यादि॥अनातुरस्य रोगहीनस्य। द्विजराजः चन्द्रः ब्राह्मणोत्तम इत्यपि प्रती- यते। गुरोः बहस्पतेः आचार्यस्येत्यपि । दारान् पत्नी तारामिति यावत् । पुरूरवाः तनामा कश्चन चन्द्रवश्यो राजर्षिः । ब्राह्मणधने तृष्णया लोभेन, विननाश मृतः । पुरूरवाः पूर्वी दिशं जेतु गच्छन् केनाप्याहृतप्रभूतधनेन विप्रेण यज्ञे निमन्त्रितो लोभाक्षिप्तस्तद्धनं जिहीर्षस्तच्छापानष्टः । तस्मिन् मृते स विप्रो नृपं विना प्रजाः न विद्येरन् स्थितौ इति ज्ञात्वा तदायुषा राजर्षिमायुर्नामानमजीजनदिति कथा । नहुषः चन्द्रवंश्यः कश्चिद्राजा । शककलत्रे इन्द्राण्यां दोहली अभिलाषी । भुजङ्गतां सर्पत्वं । ययातिः नहुषपुत्रः राजर्षिः, कृतं पुरोहितस्य असुरगुरोः शुक्रस्य सुतायाः पुत्रथाः देवयान्याः पाणिग्रहणं विवाहः येन सः । सुद्युम्नः वैवस्वतमनोः पुत्रः । स्त्रीमयः महिलाकृतिः । भवशापात् तथा अभवदिति कथा । सोमकस्य तदाख्यस्य राजर्षेः । जन्तोः तनाम्नः पुत्रस्य वधेन निघृणता नैघृण्यं •.

·१४८ वासवदत्ता। णता । पुरुकुत्सः कुत्सितएवाभवत् । कुवलयाश्वोऽश्वतर- कन्यामपि जगाम । नृगः कृकलासतामगमत् । नलः कलि- नाऽभिभूतः । संवरणो मित्रदुहितरि विक्लबतामगमत् । दशरथ: अभीष्टरामोन्मादेन मृत्युमवाप । कार्तवीर्यो ब्राह्म- (पक्षे) जन्तवः शरीरिणः । सोमकस्य शतपत्नष्विकस्यामेव जन्तुसज्ञः पुत्रः उत्पन्नः, अन्यासां वैमनस्यमालोच्य कथम्मे सुता बहवो जायेर- निति पृष्टन गुरुणा चोदितस्सन् स राजा जन्तु हत्वा याग विहितवान् तेन सवी अपि समजा आसन्निति महाभारते । एतेनात्र त्रयो महापात- किनो वर्णिताः । पुरुकुत्सः तत्रामा राजा । कुत्सितः निन्दितः । अयं पुरा तपश्चरन् नर्मदायां स्नान कुर्वन्कामप्यङ्गनामालोक्य कामाविष्टो नीति- मुत्ससर्ज। कुवलयाश्वः कश्चिद्राजा, अश्वतरकन्यां अश्वतराख्यनागस्यकन्यां मदालसा । अश्वतरः गोखरः तस्य कन्यामित्यपि प्रतीयते । अज्ञानादपि संजातं पातकं फलति ध्रुव । इति प्रदर्शयन्नाह । नृग इति ॥ नृगः कश्चि- गाजा, कृकलासः सरट: 'सरटः कृकलास: स्यात्' इत्यमरः । 'नृगेण पुष्करे तीर्थे गावो दत्ताः द्विजातये । तत्राज्ञानात् द्विजस्यैका कपिला मिलि. ताऽभवत् । अपराधादतस्तेन शप्तस्सरटतामयात् ॥' इति भारते । नल: नैषध्यः तं, कलि: तुरीययुगाधिदेवता । अभिभूतवान् आकान्तवान् । 'कालेन कलिना सोऽपि पुण्यश्लोकोऽतिपीडितः । इति संस्फोरयन्नूचे नलाख्यानं पुरातनम् ।' संवरणः कश्चिद्राजा, मित्रस्य सूर्यस्य दुहितरि पुत्रया, मित्रस्य मुहृदो दुहितरीत्यपि । विक्लबतां वैक्लब्यं मदनपारवश्य- निबन्धनं मनदशैथिल्यं, दशरथः अजस्य सूनुः, इष्टस्य प्राणप्रियस्य रामस्य विश्लेषनिबन्धनेन उन्मादेन चित्तविभ्रमेण । इष्टायां रामायां स्त्रियां विषये सजातेनोन्मादेनेत्यपि । कार्तवीर्यः हैहयः, ब्राह्मणपीडया जमदग्नेः ·वासवदत्ता। १४९ णपीडया पञ्चत्वमयासीत् । युधिष्ठिरस्समरशिरसि सत्यमु- ससर्ज । शन्तनुरतिव्यसनात् वने विललाप। तदित्थं नास्त्ये व जगत्यकलङ्कः कोऽपि । तदहमपि देहमुत्सृजामीत्येवं. विचिन्त्य, कुररनखरशिखरखण्डितपृथुलपृथुरोमशल्कसंकुलं, सङ्कलितजलनकुलकुलोच्चारशारं, क्रोष्टकुलोत्सृष्टविकटकर्कट- कर्परपरम्परापरिगतप्रान्तं, अतितरलजलरयलुलितचटुल- शफरकुलकबळनकृतमति निभृतबकशकुनि निवहबहुधवळित- अतिचपलजलकपिकुलविहरणतुलितसलिलकण- निकरपरिमिलनशिशिरिततमालतलं, अनुदिननिपतदतितरु- णमहिषगवलशिखरविलिखितविषमतट, अनवरतचरदसि- तमुखचरणविहगवरनिवहमधुकरनिनदमुखरित हिमकर किर- णनिकररुचिरजलमनुजगणशयनमृदिततटधरणीतलं, अति- बहुळमदशबळकटतटकरिशतनिपतितमधुकरनिकर, अति- जवनपवनविधुतजलविघटननिपतितफणिगणपरिगतपरिसरं, परिसरं, पीडया तदीयधेनुबलात्कारलक्षणया हिसया पञ्चत्वं मरणम्। युधिष्ठिरः धर्म- पुत्रः । शन्तनुः देवव्रतस्य पिता । तदित्यादि ॥ कुररः उत्क्रोशः । पृथु- रोमा मत्स्यविशेषः । शल्क शकलम् । उच्चारः संचरणम् । क्रोष्टा - गालः । कर्कटाः कुळीराः । कर्पराः कपालाः । शफराः मत्स्यभेदाः । निभृताः निश्चलाः । गवलं माहिषं शृङ्गं । हिमकरः चन्द्रः । शबलं मिश्रं । करिण; - ·१५० वासवदत्ता । . जलनिधिजलगतभुजगनिर्मुक्तनिर्मोकपटुं, दर्पणमिव वसुन्धरा- याः, स्फटिककुट्टिममिव वरुणस्य, कमलवनमिव सपद्म- रागं, वनप्रदेशमिव सविट्ठमलतं, कान्तारमिव सदरं, विष्णुमिवानेकमुक्तोपेतं, पुलिनतलमाससाद । ततः कृत- स्नानादिसकलकृत्यो जलनिधिजलमवतरितुमारेभे शरी- रत्यागाय । अथ सानुग्रहेषु ग्राहेषु, निर्मत्सरेषु मत्स्येषु, अक्षुद्रेषु क्षुद्राण्डेषु, अनिच्छेषु कच्छपेषु, अक्रूरेषु नक्रेषु, अभयङ्करेषु मकरेषु, अमारेषु शिंशुमारेषु, आकाशात्सरस्वती समुदचरत् । 'आर्य कन्दर्पकेतो! पुनरपि तव प्रियासमागमो भविष्यत्यचिरेण तद्विरम मरणव्यवसायात्' इति । सोऽपि तदुपश्रुत्य मरणारम्भाद्विरराम । अथ ततइतः परिभ्रमन् फलमूलादिना वने वर्तयन् कालमनेकं निनाय । एकदा तु, कतिपयदिवसापगमे, काकलीगायन इव समृद्धनिम्नगानदः, गजाः। फणिनः सर्पाः । निर्मोकः सर्पत्वक् । पद्मराग: रत्नविशेषः (पक्षे) पद्मानां तामरसानां रागः रक्तिमा । विद्रुमलता प्रवाललता । (पक्षे) वयः पक्षिण: तत्सहिताः सवयः तादृशाः द्रुमाः वृक्षाः लता: वीरुधश्च यत्र । सदरं सशङ्ख, (पक्षे) सभयम्। मुक्ताः मौक्तिकानि (पक्षे) अनेकैः मुक्तैः संसारबन्धविनिर्मुक्तैः। अथेत्यादि । ग्राहाः नकाः । क्षुद्राण्डाः मत्स्यस- वाताः । कच्छपाः कूर्माः । मकराः महामत्स्याः । शिंशुमारा: नक्रविशेषाः अथेत्यादि ॥ वर्तयन् शरीरधारणां विदधत् सन् । एकदे- त्यादि ॥ काकलीगायनः सूक्ष्मकलगायनः । समृद्धं सम्पूर्ण निम्नं नी.

·वासवदत्ता। १५१ . . , सायन्तनसमयइव नर्तितनीलकण्ठः, कुमारमयूर इव समा- रूढशरजन्मा, तपस्वीव प्रशमितरजःप्रसरः, तापस इव धृतजलदकरकः, प्रलयकाल इव दर्शितानेकतरणिविभ्रमः, निरुपद्रवकाननप्रदेश इव घनोत्सेकितसारङ्गः, रेवतीकर- पल्लव इव हलिधृतिकरः, लकेश्वर इव समेघनादः, विन्ध्य- इव घनश्यामः , समाजगाम वर्षासमयः । विभिन्न नीलोत्प- लकानननीले क्रीडासरसीव नभसि, स्मरस्य रत्ननौकेव, जलदकाललक्ष्मीमातङ्गकन्यानर्तनरज्जुरिव, नभस्सौधतोरण- चैर्भूतं गानं गीति ददाताति समृद्धनिम्नगानदः (पक्षे) समृद्धाः जलपूर्णाः निम्नगाः नद्यः नदाश्च यस्मिन् । नीलकण्ठः, रुद्रः (पक्षे) मयूरः । कुमारः सुब्रह्मण्यः तस्य मयूर इव, शरजन्मा स्कन्दः (पक्षे) शराः इक्षुसदृशाः तृणविशेषाः । रजः रजोगुणः भूधूळिश्च। करकः कमण्डलुः (पक्षे) जलदः मेघः करका:वर्षांपलाः । तरणि: सूर्यः (पक्षे) तरणयः पोताः तेषां विभ्रमाः विलासाः । घनाः सान्द्राः उत्सेकिताः उद्धताः सारङ्गाः हरिणाः गजा वा यत्र । (पक्षे) घनेन मेघेन उत्सेकिताः सारङ्गाः चातकाः यत्र । हली बलरामः तस्य धृतिः धरणं तां करोतीति करः। (पक्षे) हली लागलवान् कृषीवलः । तस्य धृतिं धैर्य हर्ष वा करोतीति करः। मेघनादः इन्द्रजित् (पक्षे) मेघध्वनिः । घनवत् मेघ इव श्यामः नील: (पक्षे) घनेन श्यामः । विभिन्नेत्यादि । विभिन्नानि विकम्बराणि । रत्ननौका रत्नैः विरचिता तरणिः । जलदकाललक्ष्मीः वर्षासमयशोव मातङ्गकन्या चण्डालदारिका तस्याः नर्तनरज्जुरिव, चण्डालप्रभृतयो नीचाः सङ्घीभूय हस्ते धृतरज्जवो मण्डलाकारेण नृत्यन्तीति प्रसिद्धिः ।

·१५२ वासवदत्ता। रत्नमालिकेव, प्रवसता निदाघकालकान्तेन गुस्त्रीपयोधरे दत्ता नखपदावलिरिव, गगनलक्ष्मीबन्धुररशनामालेव, नभो- मन्दारसुन्दरकलिकेव , रतिनखमार्जनरत्नशिलाशलाकेव, विलासयष्टिरिव मकरकेतोः, इन्द्रधनुर्लता रराज। अति- तृष्णावेगपीतजलनिधिजलशङ्खमालां बलाकाच्छलादुद्रमन्नि- वादृश्यत जलधरनिकरः। पीतहरितैः कृष्णकेदारिकाकोष्ठि- कासु समुत्पतद्भिः जतुशबलैरिव द१रशिशुकैः नयद्यूतैरिव चि- क्रीड विद्युता समं घनकालकान्तः । रविदीपकजलितमेघनि- कषोपले मेघसमयस्वर्णकारघर्षितस्वर्णरेखेव तटिदशोभत । विरहिणां हृदयं विदारयितुं करपत्रमिव कृतं कुसुमायुधस्य क्रूरं कैतकच्छदमभासत। विच्छिन्नदिग्वधूहारमुक्तानिकरा इव खरपवनवेगभ्रमितघनघटाघट्टनसंचूर्णिततारानिकरा इव त्रि- प्रवसता देशान्तरं गच्छता, धारेव आकाशमेव स्त्री तस्याः पयोधरे स्तन- मण्डले । नखपदं नखक्षतं । रशना काञ्ची । कलिका कोरकः । रराज दिदीपे । तृष्णा पिपासा । छलं व्याजः । निकरः समूहः । केदारिकाः क्षेत्राण्येव कोष्ठिकाः शारीसञ्चारयोग्यस्थानविशेषाः, जतुनो विकाराः जातुषाणि । दुरोदराणि द्यूतसाधनशाराः । दर्दुराः मण्डूकाः। नयः युद्धनीतिः तत्सम्बद्धचूतैः हस्त्यश्वरथपादातैरन्योन्योपमर्दनपुरस्सरप्रति- नायकनिरोधनलक्षणैर्देवनैः । कजलितः सजातकजल: मेघ एव निक- घोपल: सुवर्णघर्षणशिला। विरहिणामिति ॥ करपत्र क्रकचम् । विच्छिन्नेति ॥ खरः चण्डः । घटा समूहः । विजिगीषोः विजेतुं इच्छोः ·वासवदत्ता। १५३ भुवनविजिगीषोः मकरध्वजस्य प्रस्थानलाजाचलय इव करकाः व्यराजन्त। नवशालं सेन्द्रकोपं महीमहिलाया लाक्षारसाङ्कितं स्तनोत्तरीयमिवालक्ष्यत । मेघकुम्भसलिलैः पृथिवीनायिकां स्नापयित्वा प्रावृट्चेटिकायां गतायां स्वच्छमम्बरं दर्शयन्ती शरच्चेटिका समाजगाम । अनन्तरं सुखञ्जने निर्भरभरद्वाजद्वि- जवाचाटविटपिविटपे पटुतरप्रभाप्रभातोद्धान्तशुककुलकलम- केदारप्रवेशितावेशराजहंसे, कंसारातिदेहातिशुतले, हंसकुल- तुलितराजजलमुचि सान्द्रीकृतेन्दुमहसि, कामुकजनमुदितम- धुतृणवीरुधि, सरससारसरसितसारकासारे, कशेरुकन्द- लुब्धपोलिपोत्रोत्खातसरसतटभागचकितचातके, विरतवा- रिदे, तारतरतारके, वारुणीतिलकचन्द्रमसि, म्वादुरसाविक- लस्फुरितशफरकबळननिभृतबकानीके, मूकमण्डूकमण्डले, , करकाः वर्षोपलाः । नवेति ॥ इन्द्रकोपः नानावर्णालंकृतपत्रः कीटवि- शेषः । अनन्तरमित्यादि । शोभनाः खञ्जनाः खजरीटाः यस्मिन् सः । भरद्वाजाः व्याघ्राटाः । वाचाटाः सशब्दाः कलमकेदारा: शालिवाव्यः । कंसारातिः श्रीविष्णुः । द्युतलं नभःप्रदेशः । तुलिताः साम्यमापादिताः राजन्तः जलमुचः मेघाः यस्मिन् सः तादृशि । मधुतृणवीरुत् इक्षुः सारसः जलपक्षिविशेषः । रसितं शब्दः । कासाराः तडाकाः । कशेरुः तृणविशेषः । पोत्री वराहः तस्य पोत्रं घोणाप्रदेशः । विरतः नष्टः शा- न्तो वा। तारतराः अत्युज्ज्वलाः । वारुणी पश्चिमा दिक् । नरुकः गृद्रः। Ka ·वासवदत्ता। , सङ्कोचितकञ्चुकिनि, काञ्चनच्छेदगौरगोधूमकशालिशा- लिनि, उत्क्रोशदुत्क्रोशे, सुरभिसौगन्धिकगन्धहारिणि, हरिणा श्वदरदलितकुमुदामोदिनि, शरत्समयारम्भे, विजृम्भमाणे, कन्दर्पकेतुस्तत इत: परिभ्रमन काञ्चिच्छिलामयपुविकां दृष्ट्वा करेण पस्पर्श। अथ सा स्पृष्टमात्रैव शिलाभावमुत्सृज्य वासव- दत्तास्वरूपं प्रपेदे। तामवलोक्य कन्दर्पकेतुः सुदृढमालिङ्गय, प्रिये ! वासवदत्ते ! किमेतदिति पप्रच्छ। सा प्रत्युवाच । आर्य- पुत्र ! अपुण्याया मन्दभाग्यायाः मम कृते , महाभागो भवान उत्सृष्टराज्यः एकाकी परिभ्रमन प्राकृतजन इवावाङ्मनसगोचरं दुःखमनुबभूव । उपवासादिना तृषातुरे भवति निद्राशान्ते प्रथ- मप्रबुद्धाऽहं भवत: फलमूलादिकमाहरिष्यामीति विचिन्त्य, फलाद्यन्वेषणाय वने नल्वमात्रमगच्छम । अथ क्षणेन तरुगु- बकाळि: बकसमूहः । कञ्चुकिन: सर्पाः । काञ्चनच्छेदः सुवर्णशकलः । उत्क्रोशाः कुररपक्षिण: । सौगन्धिकानि कल्हाराणि । हरिणाश्वः सारङ्ग- वाहनः वायुरिति यावत् । दरदलितानां ईपद्विकासिताना, कुमुदानां केर- वाणां; आमोदः सौरभ सः अस्यास्तीति आमोदी तस्मिन् । पुत्रिका प्रतिमां । प्रपदे लेभे । पद्यतेलिटि रूपम् । आर्यपुत्रेत्यादि ॥ मम- कृते मदर्थ 'अर्थे कृते च शब्दौ वा तादर्णेऽव्ययसंज्ञको'। इति नाम- मालायाम् । वाक्च मनश्च वाइमनसे 'अचतुरे'त्यादिना समासान्तनि- पातः । तयोगौचरनभवतीति अवाङ्मनसगोचरम् । नल्वः किष्कुचतुश्श- तम् । अन्तरित छन्नम् । व्यूहः सेनासमूहः । आहोस्वित् इति विक- ·वासवदत्ता। . ल्मान्तरितं सेनानिवेशं दृष्ट्वा किमयं ममाकर्षणाय तातस्य व्यूह- स्समायात:, आहोस्विदार्यपुत्रस्येति, चिन्तयन्तीम्मा चारकथि- तोदन्तो दृरात्किरातसेनापतिर्धावति स्म । ततोऽन्यः किरातसे- नापतिः तादृश एव सेनान्वितो मृगयार्थमागतः सोऽपि तच्छ्र- त्वा धावति स्म । अथैकामिषलुब्धयोद्धयोरिव तयोर्युद्धमा- सीत् । ततः प्रभृति शरासारदुर्दिनस्थगितदिनकरकिरणे, रण- कर्मविशारदकरदृरोलिक्षातखड्गधारादलितसुभटाश्लिष्यमाणवि- द्याधरीविभ्रमे, समरदर्शनागतसञ्चरदनेकनभश्चरचारणचर- णप्रकरविरचितनोरणचक्रवाळे, चरञ्चारभटखड्गखण्डितद्विप- पदसमातपिशाचिकाकर्णोलूखलाभरणे, समुत्पतदतिनिनदना- न्दीके, कान्दिशीकभीमणि, प्रस्कन्नक्लीबजने, रणोद्यतजित- काशिनि, रणखले, मृगालिकामृगालप्रार्थनीयेष्वामिषपिण्डे- विव, जिह्मगदष्टेष्विव, विवदुर्भगेष्विव, शरीरेषु, नास्थां . . , , , ल्पार्थकमव्ययम् । चाराः भटाः । उदन्तः वृत्तान्तः । मृगयां आखटम् । आमिषे भोग्यवस्तुनि । स्थगिताः आच्छादिताः । धारा अग्रम् । मुभंट: शुरैयधिः। आश्लिष्यमाणाः आलिङ्गयमानाः । चारणा: देवताभेदाः । प्रकरः समूहः। द्विपाः गजाः । उलूखलं उदूखलम् । उलूखलवत् अतिविकृत- विस्तृते निजकर्णे पिशाचाङ्गनाः कृत्तानि गजपदानि ताटङ्कवत बिभ्रती त्यर्थः । नान्दी मङ्गलध्वनिः । कान्दिशीक: भयद्रुतः । प्रस्कन्नाः नष्टाः भीत्या कुहचिनिलीनाः । जितेन जयेन काशते दीप्यते इति जितकाशी । रणखले युद्धभूमौ । जिह्मगाः सपाः । चित्र कुष्ठरोगः, तेन दुर्भगेषु ·वासवदत्ता। । कलयन्तस्समं द्विषां धनुषां च जीवाकर्षणं योधाश्चक्रुः । तत्र त्यागिन इव दानवन्तो मार्गणसम्पातं सहन्तस्समृद्धविलासिन इव शृङ्गारोपशोभिता: सहेमकक्ष्याश्च, सदारामा इव कदलीरा- जिताः सद्विजाश्च, निशानिवहा इव नक्षत्रमालोपशोभिताः, शरदिवसा इव समुल्लसत्पद्माः महामृगाः बभुः । उत्कुपिता इव क्षमां मुञ्चन्तः, पयोधय इवावर्तशोभिन: सोर्मयश्च, उद्यानोद्देशा इव समल्लिकाक्षाः, कुलालगृहा इवाभिनवभाण्ड- । निन्येषु । आस्थां प्रेमाणं, समं युगपत् । जीवानां प्राणानां अन्यत्र जीवायाः ज्यायाः आकर्षणम् । तत्रेत्यादि ॥ तत्र, महामृगाः गजाः बभुः प्रचकाशिरे इत्यन्वयः । ते कीदृशा इत्यत आह । त्यागिन इत्या. दिना ॥ त्यागिनः दातारः । दानं त्यागः (पक्षे) मदजलम् । मार्गणाः याचकाः (पक्षे) मार्गणाः बाणाः । सहन्तः तितिक्षमाणाः । 'षह मर्षणे' इति चुरादौ । 'आधृषाद्वा' इति विभाषितणिजन्तः । भौवादिकस्त्वा- त्मनेपदी । शृङ्गं प्राधान्यं इयर्ति गच्छतीति शृङ्गारः रसराजः (पक्षे) गजमण्डनद्रव्यविशेषः । हेमकक्ष्या सौवर्ण कटिसूत्रं (पक्षे) गजमध्यभा- गबद्धा रज्जु: । 'कक्ष्या प्रकोष्ठे हादेः काञ्चयाम्मध्येभबन्धने' इति नानार्थवर्गे अमरसिंहः । कदळी रम्भास्तम्भः (पक्षे) पताका । द्विजाः पक्षिणः (पक्षे) दन्ताः । नक्षत्राणां ऋक्षाणां माला परम्परा (पक्षे) सप्त- विंशतिमौक्तिकरचितः सरः । पद्मानि तामरसानि (पक्षे) बिन्दुजालकानि । उत्कुपिता इत्यादि ॥ क्षमा शान्ति भूमिं च । आवर्तः जलनमः रो- मावर्तश्च । ऊर्मयः वीचयः गतिविशेषाश्च । मल्लिकाक्षा: असितचञ्चुच. रणाः हंसभेदाः। (पक्षे) अश्वजातिविशेषाः। भाण्डं घटशरावादि भूषणं च ।

·वासवदत्ता। १५७ ८ . भारिणः, रत्नाकरा इव सदेवमणयः, लेखा इव सेन्द्रवृद्धयः, क्षीबा इव पानभूषिताः, तुरङ्गमा रेजुः । कर्णाभ्यां श्रुतपराप- वादाभ्यां, खलोदयसाधुविपत्तिसाभिभ्यां आक्षिभ्यां, अस्था- नेऽपि नमता मूळ कीर्तयता चाकीर्तनीयानास्येन च वि- युक्तोऽहं दिष्ट येति हर्षादिव चिरं ननर्त कबन्धः । ततः परिहासकेनेव चक्षुः पिदधता, परापवादश्रवणभीरुणेव श्रोत्रवृत्तिं स्थगयता, सोन्मादेनेव वायुवेगविक्षिप्तेन, पलि- तङ्करणेनेव सुरयोषितां, अन्धङ्करणेनेव योधानां, तिमिरेणेव समरप्रदोषस्य, पतितेनेव विमुक्तगोत्रेण, कुनृपतिनेव नक्षत्र- पथगामिना, कृतकलहेनेव कृतधूम्यारुचिना, राजसेनेव व्यव- हितसत्वेन, अविनीतेनेवोद्धतेन, असजनेनेव पिहितसत्पथेन, रणजेन रजोजातेन विजजृम्भे । अनन्तरं च, नारायण इव देवमणिः कौस्तुभं रोमावर्तविशेषश्च। लेखाः देवाः, इन्द्रः मघवा, स्वाध्यक्षश्च । कर्णाभ्यामित्यादि ॥ परापवाद: अन्यनिन्दा । खलाः दुर्जनाः । दिष्ट्या भाग्यातिशयेन । कबन्धः अपमूर्धकळेबरम् । तत इत्यादि ॥ परिहासकः परिहसनशीलः पुरुषः । उन्मादः चित्तविभ्रमः । वायुः शरी- रस्थो वातः। पलितङ्करणं केशेषु शौक्लयोत्पादनसाधनम् । समरं युद्ध- मेव प्रदोषः रजनीमुखम् । गोत्रं अन्वयः, गोत्रा भूमिश्च । क्षत्राणां पन्या क्षत्रपथः तस्मिन् न गच्छतीति तादृशेन (पक्षे) नक्षत्रपथं आकाशम् । धूम्या धूमानां समूहः । व्यवहितं दूरीकृतं सत्वं सत्वगुणः येन (पक्षे) प्राणिनः । उद्धृतः दृप्तः ऊर्ध्व उद्गतश्च । सत्पथः सन्मार्गः नक्षत्र, ..

·१५८ वासवदत्ता । नरका- कश्चित् नरकच्छेदमकार्षीत् । कश्चित् बौद्धसिद्धान्त इव क्षपित- श्रुतिवचनदर्शनोऽभवत् । कश्चित् क्षपणक इव कटावृतविग्र- होऽभवत् । कश्चित् सुराप इव पपात । कश्चित् सुयोधन इव शङ्कितोरुभङ्गः सरोजलं विवेश । कश्चिच्छरतल्पशय्यागत: भीष्म इव गतायुश्चिरं वसन्नासीत् । कश्चित्कर्ण इव विक्लबभू- ताङ्गः शक्तिमोक्षणमकरोत् । कश्चिद्राघव इव रावणवधमक- रोत् । ततो विहस्तध्वजपटं पतत्पताकं व्यूहचारिभटकम्पित खड्गधेनुकं तत्समस्तमुभयं मिथो निधनमवाप सैन्यम् । तत- वीथीच । जातं समूहः । अनन्तरमित्यादि ॥ नरकः निरयः, मुरो वा। भगवत एव मोक्षप्रदत्वादिति भावः । (पक्षे नरकानां नरमस्तकानां छेद भङ्गम् । बौद्धाः सौगताः । पित निरस्त श्रतिवचनदर्शन वदवा- क्यानुसारिससिद्धान्तः येन । (पक्षे) श्रुतिः श्रवण, वचन व्याहारः । दर्शन अवलोकनम् । क्षपणक: जैन. । कटे धूलिभिः शवश्च आवृतः आ- च्छादितः विग्रहः शरीर यस्य गः । मुगपः मद्यपाय।। सुयोधन: दुर्यो- धनः । शङ्कितः तर्कितः उरु: भङ्गः पराजयः येन सः । (पक्षे) ऊर्वोः सकथ्नोः भनः आमदः । दुर्योधनः युद्ध स्वसैनिकषु नष्टेषु भीमसेनस्य गदया स्वोरुभङ्ग शङ्कमानः स्यमन्तपञ्चकमरोजलान्तर्निलीनोऽभवदिति भारतकथा । भीष्मः देवव्रतः स इव, शरतल्पं वाणशयन तत् गतः, गतं नष्टप्रायं आयुः जीवितकाल: यस्य । कर्णः राधेयः । शक्तिः एकवी- रारातिनी महेन्द्रदत्ता गदा । तस्याः मोक्षण घटोत्कचोपरि प्रयोगश्च । (पक्षे) शक्तिः परनिरसनसामर्थ्यम्। राघवः दाशरथिः, गवण: दशकण्ठः, रवणानां शब्दानां समूहश्च । तत इति॥ विहस्त विध्वस्त ध्वजपद केतुनिबद्ध वस्त्रं ·वासवदत्ता। १५९ श्व स यस्याश्रमस्तेन मुनिना पुष्पादिकमादायागतेन योगदशा प्रतिपन्नवृत्तान्तेन त्वत्कृते ममायमाश्रमो भग्नः' इति कुपितेन 'शिलामयी पुत्रिका भव' इति शतास्म्यहम् । ततः क्षणेनैवेयं वराकी बहुदुःखमनुभवतीत्यनुग्रहादार्यपुत्रकरुणया च, स मुनि- र्याच्यमान आर्यपुत्रकरस्पर्शावधिकं शापमकरोत् । ततः कन्दर्पकेतुः श्रुतवृत्तान्तेन समागतेन मकरन्देन तया वासव- दत्तया च समं स्वपुरं पाटलीपुत्रं गत्वा हृदयाभिलषितानि सुरलोकदुर्लभानि सुखानि ताभ्यां सहानुभवन कालमनेकं निनाय। सरस्वतीदत्तवरप्रसादश्चक्रे सुबन्धुस्सुजनैकबन्धुः । प्रत्यक्षरश्लेषमयप्रपञ्चविन्यासवैदग्ध्यनिधिं प्रबन्धम् ।। इति श्रीकविसार्वभौमसुबन्धुविरचिता वासवदत्ता सम्पूर्णा ॥ हरिः ओम ॥ यस्मिन् । व्यूहः सेनाविभागः तेन तत्र वा चरणशीला: भटाः यत्र तत् । खड्गधेनुका छुरिका। ततश्चेति ॥ प्रतिपन्नः ज्ञातः। पुत्रिका पाञ्चालिका चराकी शोच्या ॥ सरस्वतीति ॥ सरस्वत्या वाग्देव्या, दत्तः विश्राणितः वरप्रसादः अभीष्टप्रदानलक्षणोऽनुग्रहः यस्मै सः, मुजनानां साधूनां एकबन्धुः मुख्य- स्सुहृत् अद्वितीयमित्र वा । मुबन्धुः तन्नामा कविसार्वभौमः । अक्षरे , ·वासवदत्ता। अक्षरे प्रत्यक्षरं वीप्सायामव्ययीभावः । श्लेषः अर्थद्वयप्रतिपादकश्शब्द: तत्प्रचुरः श्लेषमयः “तत्प्रकृतवचने मयट्" इत्यनेन मयट् ॥ यः प्रपञ्चः शब्दविस्तारः तस्य विन्यासः अवस्थापनं तत्र यत् वैदग्ध्यं चातुर्य (यद्वा) तेन सहृदयानां मनोरञ्जनचातुरी तस्य निधिं निधानभूतं, प्रबन्धं वासवद- त्ताभिधानं ग्रन्थरत्नं । चके निर्ममे ॥ वृत्तं उपजातिः । “अनन्तरोदीरित- लक्ष्मभाजः पादा यदीया उपजातयस्ताः । इत्थं किलान्यास्वपि मिश्रि. तासु वदन्ति जातिष्विदमेव नाम । इति लक्षणात् ॥ " अस्योत्तरार्धे 'प्रबन्ध' 'निधिर्निबन्धम्' इत्यपि पाठभेदोऽस्ति सच प्रारदर्शितः सहृदयमनःप्रसत्त्यै सरळां सुश्लिष्टशब्दवाच्यार्थाम् । व्याख्यां व्यरचयदेतां श्रीनिधिसूरियथाप्रज्ञम् ॥ इति श्रीकविशिखामणिसारस्वतसारज्ञतदैवाधूलश्रीनिवास सूरिविरचिता भावप्रकाशिकाख्या वासवदत्ताव्याख्या सम्पूर्णा ॥ ॥ हरिः ओम् ॥