·PRINTED AT ANANDA PRESS, MADRAS,

·मद्रपुरीयविश्वविद्यालयसंस्कृतग्रन्थावलिः १५.
कौषीतकगृह्यसूत्राणि
भवत्रातकृतविवरणयुतानि
संपादक
ति. रा. चिन्तामणिः
मद्रपुरोयविश्वविद्यालयः
[मूल्यम् रू.

·No text on this page.

·TABLE OF CONTENTS
Foreword
ix
Preface
xi
Introduction
siii
***
Errata
Lxxii
06
Text of the Kauşītaka Gșhyasūtras with the
commentary of Bhavatrāta
1
Index of Sūtras
201
Index of Sruti citations in the text
216
Index of other citations in the text
233
..
Index of citations in the commentary
234
Readings in the Trivandrum Manuscript
237

·No text on this page.

·FOREWORD I introduce this volume of the Madras University Sanskrit Series with full confidence that this will be welcomed as a valuable contribution to the already available store of vedic literature. This is the first time that a text bearing on the Kausitaki literature has been published. The śāňkhāyana and the Kausitaki branches of the Rigveda have been confused for a very long time. The existence of a separate set of texts for the Kaisītaki branch as distinct from those relating to the Śārklāyana has not been known till very recently, and even now the fact of these two being distinct banches with separate seis of texts is not very wirlely known. The Gylya Sūtra of the Kanşītakins is here presented with a very erudite commentary by Bhavatrāta, of which also the number of manuscripts is not very large. In preparing this edition, all iho available inaterial has been made use of. There is a very clear and comprehensive comparative study of the Kauşilaka text with the Maiklāyana text added to this edition. A complete study of the subject must await the publication of the other texts of the Kausitaki branch, which will follow this edition. Unfortunately little is known about the commentator. The anthor, unlike the commentator of the Kausitaki Brāhmaṇa, is very reticent about the details of his life. The names Bhavatrāta, Devatrātir, Bhavadīsa and Agnitrāta are very common among the Brahmins of Malabar. Udaya is the name of the commentator on Kauşītaki Brālımana and he belonged to a village named Brahmakkulam in S. Malahar. It is likely that Bhavatrāta who commented on the Jaiminīya Srauta Sūtra is identical with this Bhavatrāta, the author of the commentary now presented, and both may have some sort of relation with Udaya who has commented on the Kauşītaki Brāhmaṇa, and may have belonged to the same period. But this surmise does not help [ix] ·FOREWORD us in any way in deciding the date of the commentary, Perhaps when all the commentaries on Vedic texts are published and a closer examination is undertaken, we may be in a position to arrive at more accurate conclusions. In the Introduction there is a detailed and analytical study of the text in comparison with the ſaikhāyana text. There are also various supplementary items added to the edition. It is hoped that all such material will be of considerable help in using the edition and in understading the text in a comparative way. Little need be said about the usefulness of the work in studying the condition of life in ancient India. The Grhya texts deal with the domestic rituals of the Hindus, as distinct from the sacrifices and other Srauta rituals described in the Śrauta Sūtras. Along with a considerable amount of uniformity in the domestic life of the Ilindus, there are considerable variations also in details, and a thorough study of the domestic rituals of the various schools will reveal valuable information regarding the social life of the Hindus in those ancient days. The existence of the various commentaries on these texts spread over many centuries and the existence of many tracts bearing on the rituals described in such texts show that the religious institutions continued through ages unimpaired and formed a living force in the life of the llindus through such long periods of time. This continuity points to the firmness of the social foundations of the Ilindus and not to the stagnation in the life of the Hindır society. As such, the study of the texts has an interest which transcends the pure academic plane and becomes a matter of practical interest also. With very great pleasure I introduce this new addition to the rich literature of the Hindus bearing on their religious life, for the consideration of scholars. UNIVERSITY OF MADRAS, 27th November, 1943. ao C. KUNHAN RAJA [x] ·PREFACE The present edition of the Kauşītaka Gyhyasūtras- with the commentary of Bhavatrāta is based on the following manuscripts :- TEXT 1. A1. Text of the Sūtras in Grantha characters, belonging to the Adyar Library, No. 40-A-17. 2. A2. Another copy of the text in Malayalam characters, belonging to the Adyar Library, No. 40-B-11. 3. 10. An incomplete copy of the text ending with the third Adhyāya, in Grantha characters, belonging to the Whish collection of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, No. Whish 78. The manuscript ought to be really designated as W. and not as IO. as has been done. 4. T. A complete manuscript of the Text in Devanāgari characters, belonging to the Tanjore Maharaja Serfoji's Sarasvati Mahal Palace Library, Tanjore, No. B.L. 724. 5. TM. A Devanāgari transcript of a palm leaf, incomplete copy, belonging to the Office of the Curator for the Publication of Sanskrit Manuscripts, Trivandrum. COMMENTARY 1. A. Manuscript of the commentary in palm leaf in Malayalam characters, belonging to the Adyar Library, Madras. 2. L. Another palm leaf manuscript in Malayalam characters, belonging to the Punjab University Library, Lahore. [ xi ] ·PREFACE The Lahore copy of the commentary lead thic Sützus til full in many places and it has enabled the Filicalia vi some doubtful points in the text. Dr. C. Kunhan Raja, Reader and Iital of the pariment, with his usual kindness enabled me to retire various manuscripts described above. He offered s, id lucipiul suggestions during the printing of the rork a:,! ny sincere thanks are due to him. Pandit Subrahmanya Susiri, a former student of the Department has placed me unler obligations to him for kindly reading through the proofs. I tender my heartfelt thanks to the authorities of the various Listitutionis that have helped me by lending their manuscripts. T.R CHINTAMANI, [ xii] ·INTRODUCTION Till recently only two Kalpa Sūtra texts belonging to Rg Veda were prominently know!'. That of Āśvalāyana was the most wide spread and generally adopted by the followers of the Rg Veda. In certain parts of ladia, particularly in western and central India tļie prevalent sākkā vi Rg Vera is Šāükhāyana and the followers of that säkha have adopted the Kalpasūtras of the Sāükhāyanas. No other Kalpasītra seenis to have been in common or daily use. A Grliya text called Šīmbavya Grhya seems to have been known but the followers either of the sakhā, to which it belonged--110r the existence of any Kalpa text belonging to them has come to our notice. The Saukhayana was also believed to be identical with the Kauşītaka. This belief seems to have come in at a very early stage in the history of liturgical texts. For all practical purposes, only two Kalpa texts were availabl:+; a third was belived to exist, but details were not known. The text now printed happens to be third. It is generally assumed that every Vedic sākhā has got its own set of Srauta, Dharma and Gșhya sūtras; and that the followers of the particular sākhā follow the rules laid down in the texts associated with their sākhā. Following this, one is likely to postulate the existence of as many Kalpa-sūtras as there are sāklās. With regard to the Rg Veda, the following major sākhās have been enumrated in the Caranavyūha : 1. Śākala ſākha 2. Bāşkala ſakha 3. Āśvalāyana ſākha 4. Śāikhāyana Sākhā and 5. Māņạūkeya Sakhā [xiii ·INTRODUCTION Each of these is snbdivided and we have a total of 27 sākhās. These again according to the Caraņavyūha are :- 1. Mudgala 15. Mandakeya 2. Galava 16. Bahvrca 3. Salīya 17. Paiigya 4. Vatsya 18. Uddalaka 5. Saisiri 19. Sutabalalksa 6. Bandhya 20. Gaja 7. Agnimathara 21. Başkali 8. Parasara 22. do 9. Jātākarnya 3.3. do 10. Asvalayana 24. Aitareya 11. Šāükhāyana 25. Väsiştha 12. Kausītaki 26. Sulabha 13. Mahākauşītaki 27. Saunaka 14. Sambavya Now this enumeration in the Carņavyöha comes into conflict with the Mahābhāsyal of Patañjali where it is said एकविंशतिधा बाढच्यम् । Again the Divyavadana, in un extemly corrupt passage refers to twenty branches of the Ry Veda and actually makes up a total of twentyfive. It is difficult to find out where the fault lies but that is not our point at present. The question naturally arises--is there any evidence of so many Kalpa sūtras having existed at any time, even though 1. Vol I, p 9. Keilborn's Edn. 2. The passage in the Divyāvadāna, p. 632. reads as follows :- ब्रह्मा लोकेऽस्मिन् स इमान् वेदान् वाचयति । ब्रह्मा देवानां परमतापसः। इन्द्रस्य कौशिकस्य वेदार्थान् वाचयति स्म । इन्द्रः कौशिकोऽरणेमीगौतमी वेदान् वाचयति । श्वेत- केतुः शुकं पण्डित वेदान् वाचयति । शुकः पण्डितः चतुर्धा वेदान् विभजति स्म । तद्यथा- पुष्पो बहुंचानां पक्तिच्छन्दोगानाम् । एकविंशति अध्वर्यवः । अध्वर्गृणां ऋतुः। ऋतूनामथ- र्वणिकानां बढचानां चेति ब्राह्मणाः सर्वे ते बढचाः पुष्प एको भूत्वा विंशतिधा मिन्नः। तद्यथा शुक्लाः वल्कला माण्डव्या इति । तत्र दश शुक्लाः अष्टौ वल्कलाः सप्त माण्डव्या इति । अयं ब्राह्मण बहृचानां शाखा पुष्प एको भूत्वा पञ्चविंशतिधा भिन्नः ॥ [xiv] ·INTRODUCTION they may not be available at present ? At the present state of our knowledge of ancient liturgical texts, the only answer is that we do not have evidence of so many texts having existed. This is supported by Gāriya Nārāyaṇal in his commentary on the Āśvalāyana Srauta Sūtra where he says 1798 - ER STIEPLETRICSazinies a19 TTĪTIET. In other words, the Āśvalāyana Sitra formed the mamial for the followers vif the Sakala and Daskala śākhās of the Rig Veda. Similarly other manuals must have functiuired for the followers of one or more oí the different sāklās. It may be added here that neither the Āśvalāyanas nor the Šaikhāyanes have a Dharma sūtra of their own. It may be conjectured that the absence of the Dharma section is due to the fact that they adopted the Dharma rules laid down by the authors who composed the Kalpas for other säklās of the Rg Veda and they in turn might leave adopted the Śrauta and Gulya rules of these and others. The Āśvalāyana, the śaikliāyana and the Kaușītaka are the oily sūtras belonging to the Rg Veda, ilow available. Of these, the former two have been available in print for a longtime now. Āśvalāyana, we are told by Sudgaršişya, is the pupil of Saunaka and that he is the author of the following works--the Srauta atras in {welve adłyāyas; the Gșhya Sītras in four adhyāyas; and the foart! Äraụyaka. The first and the second are well known; and the third is identified with the fourth of the five Āraụyakas in the Aitareya Aranyaka. It was said at the outset that the Başkalas and the Sakalas adopted the srauta and grlıya composed by Āśvalāyana. Hit among the major ſāklās of the Rg Veda we find a sākhā oi Āśvalāyana also and it is not improbable that the followers of that saklā too should have had for their guidance the cüiras of Āśvalāyana. The Śāńkhāyana is the next major sākhā of the Rig Veda that need be considered here; the Kauşītaka falls within 1. Anandasram edition, p. l. хү ·INTRODUCTION this branch. Both the Saukhāyana and the Kauşītaka have got their own set of the Brāhmaṇas, Aranyukas, þrauta sütras and Gșhya sūtras. These texts of the ſaiikhayanas have all been published but those belonging to the Kaurītaka were not even known enough till recentiy. The Upanişad portion oí the Aranyaka of the Kausitakins alone lias been published till now, and even that has not attracted the attention it deserves, in comparison with the San khāyana. The texts beloziging to the Kausītaka branch have been taken up for study and the Gșhya is now published. The Srania and the Brälmaņas will be published in due course. Before discussing the date and authorship of th se sutras, a word may be said with regard to the liturgical manuals of some of the minor sākhās of the Rg Veda. A šākhā, called the Parāsara sākhā has been mentioned above as one of the RS Veda sākhās. Rai Bahadur Hiralal has noticed a manuscript of a Parāśara Gșhya. The manuscript could not be consulter and therefore I am not in a position to say anything about its contents. If a conjecture may be hazarded, we may say that the Parāśara Gșhya noticed by Hira Lal probably belongs to the followers of the Parāśara sākhā of the Rg Veda. Paingya is the name of another sakhā and we have references to a Panigirahasya Brālimaņa, Panigi Gilya and a Dharma. Sankara in his commentary on the Brahma sūtras refers to and cites from the Paingi Brāhmaṇa. The Sainskararatnamālā of Gopinātha cites the Paingi Gylya. The Mitākṣarā, the Smộticandrikā and other works cite sūtras of Paingi--most probably the Dharma sūtras. It is thius clear that this sākhā was fully represented. The name of Jātākarnya is found as one of the pravartakas of a sākhā of the Rg Veda and we have references to 1. See the editor's paper prescited to the 12ti Mession of the All India Oriental Conference, Benares. 2. Catalogue of the mss. in the Central Provinces. No. 28:8. ( xvi ] ·INTRODUCTION are probably, the Dharmasūtra of Jātīkarṇya in nibandhas on Dharmaśāstra. Whether the author wrote on Śrauta and Grhya, we cannot say at present. The Grhya of the Sankhāyanas was composed by Suyajña and that of the Kauşītaka, by śābavya. This was already made clear in a paper1 published in the Proceedings and Transactions of the IX Oriental conference, Trivandrum; and the arguments need not be repeated here. Because Sambavya was the author, the Gșhya came to be called after him also and that afforded the alternative name to this Grhya. It may be noted that śāmbavya is some times pronounced and written also as Śāmbhavya. Other spellings of this word Sāmbūklıya, Sambākhya. Śāvāśya, sarvatya, etc. The Mahābhārata makes Šāmbavya, a native of the Kuru country. With regard to the date of this Gșhya, it is not possible to say anything more definite than what could be said of other Gịhya Sätras. The only thing that could be said without hesitation is that the Grhya is later than the Manusmặti. We find a number of verses belonging to the cited by the another of the Grhya. The following citations may be referred to with advantage:- क्षेत्रं हिरण्यं गांवासनोपानहमन्ततः । धान्यमनमथो शाखं गुरवे प्रीतिभावहेत् ॥ K. G. II, iii, 19. Manu II, 246. उपाकर्मणि बोतल त्रिरात्रं क्षपणं भवेत् । 2799175 ata gira a tíg 11 K. G. III, vii, 13. Manu IV, 119. मधुपर्के च सोमे च पितृदेवतकर्मणि । अत्रय पशवो हिस्सा नान्यत्रेत्यव्रवीन्मनुः॥ K. G. III, X, 35. Manu V, 41. 1. See pages, 180 and ff. 2. Bhagavad Datta, Vaidika Vārmayaka Itihasa, Vol I, 115. [ xvii ] 0 ·INTRODUOTION euro 997sic T8 K. 4. III, 2, 35. Manu III, 103. ei ell csora sentsitateanu - 03 K. G. III, 2, 25. Janu IIT, 100. Now the date of the Manusmrti is a vexed problen. The Hindu chronologists will make him - mythical figure, having been referred to in the edas in passage like 7: Tero ETHA etc. Modern orientalists place him between the 2nd century B. C. and the 2nd century A. D. The Maläbliūrata knew the smrti of Manu, but the date of the Mahābhārata is more difficult to arrive at than the date of the Manusmyti. Anyway, all are agreed on this fact that the Manu Smti was in existence before the 2nd century A.D. Since the Gșhya Sūtra of the Kauşitakins cites from the Manusmrti, it may be said that the work must have been composed some time after the 2nd century, A.D.; but this is not definite. The work might have been much older. One or two remarks may be made with regard to the constitution of the text of this sütra in relation to the Gșhya of the Sankhāyanas. The present text consists of five adhyāyas whereas the latter consists of six adhyāyas. The matter in the first four adhyāyas is more or less common, though there are certain differences, both in arrangement and in subject matter. But there is nothing to compare the last adhyāya of the K. with the last two adhyāyas of Ś. The last adhyāya of K. deals with Pit;medha and this portion has been dealt with in the Sankhāyana in the Srauta in three khandas i.e. 14, 15 and 16 in the 4th adhyāya. The Pitymedha is naturally a part of the Gylya ritual and not of the Srauta and it is but natural that we should expect the pitymedha in the Gșhya. For what reason it found a place in the Srauta of the Sāňkhāyana, it is difficult to say. The commentator on the Šāükāyana Srauta [ xviii ] ·INTRODUORION w silent on the point; but while commenting on a later section of the Srauta (i.e.) the 17th Khanda of the Ith adhyāya the author says that since the sūtrakāra dealt with the Gphya rites in the previous section, he continues it ia the 17th section also, which deals with Śūlagava, another topic that should normally find a place in the Gșhya. The piirmedha therefore in the concluding portion of K. seems to be natural. Perhaps the author of the Grhya of K. felt that the proper place for this section is in the Grlıya and therefore removed that portion from the śrauta and tagged it on to the Grhya, !or we do not find in the corresponding portion of the K. Srauta any reference to the pitriedha. The commentator on the K. Gịhya too seems to have felt that everything is not alright with this section, even at the end of the Grhya. He remarks.1 Finna . दर्शपूर्णमासादयः पौण्डरीकपर्यन्ताः श्रोताः पदार्था व्यास वाताः । चत्वारश्च पावशा निपुणतरमुपपादिताः । इदानीं पितृमेवख्य व्याख्याया अवसरः प्राप्तः । का युनरस्य क्रम हति ? ऊर्व हवियशप्रायश्चित्तेभ्य इति वदामः । तत्र हि श्रुति- पाषयं पितृभषस्य विधायकम् । अथ यत्स्वैरग्निभिर्यजमानं संस्कुर्वन्ति देवरथो वा अग्नयो देवरथमेवैनं तत्समारोपयन्ति स एतेन देवरथेन स्वर्ग लोकमेति सुकृतां या लोकः" इति । त्रयोदशाध्याये " दग्ध्वास्थीन्युपना" इत्यत्र पाठ इति केत्रित् । नेतदुपपन्नात् । प्रसिद्ध हि घेतख दहनमनूद्यते सत्र; शुभ या भ्रत्तरं वा दीक्षयित्वा सह यजेरन् इत्येतदत्र लिलीबते। तस्मात् श्रुतिक्रयः । किमर्थ छुनः बायपाठः क्रियते ? रहस्यत्वात्, धर्मपरीत्यशापनाय । या महानतमेकादशद्वादशयोर- ध्याययोर्मध्ये पठितव्यं सत् रहस्यत्वात् बहिः पठ्यते । The commentator evidently seeks to justify this section here. 1. Page 164. [ xix] ·INTRODUCTION Turning to the Śãiklāyana Gphya, we find two adliyāyas, which though seem to be puzts of the Grhya, have been regarded by the commentator as an appendix. In the begining of the commentary on the fifth adhyāya we find the comme i tatori saying, TY TICATIE: STT SETTIVEN And in the colophon at the end of this adhyāya he remarks- TJASETTO: GÍTETUST: 1:26 Beginning the sixth adhyāya, he remarks--- अथ शाक्वरादीनां त्रयाणां व्रता पूर्वोक्तानां विशवाय भानार्थ षष्टाध्याय चिकीर्षन्नाचार्यः पुनः प्रारभते । The purport of these extracts is clear. To the commentator they were more appendixes than part of the text. This conjecture is supported by the fact that Vāsudeva in his Sānkhyāyana Grhya Saugraha does not make any reference to the fifth and sixth adhyāyas, but stops with the fourth. Evidently he too thought that the portion covered by the other adhyāyas is not part of the Gșhya text. The K. it was remarked at the outset is closely allied to the $. The relationship so for as the Gșhya is concerned is found in the following tabular analysis of the various sections of the Kauşītaka and Śārkhāyana :: 1. Šānkhāyana Gșhya with Nārāyaṇa's commentary, p. 211. 2. do p. 250. 3. do p. 250. [xx] ·INTRODUCTION Kausītaka I, i I. ii I, iii and iv śāukhāyana I, i, ii and iii khaṇdas are additions here. I, iv and v I, vi I, vii and viii I, ix I, I, xi I, xii-xiv * I, v I, vi I, vii I, viii I, ix I, XV I, X I, xi I, xii I, ziii I, xiv I, xv I, xvi I, xvii I, xviii Omitted I, xix I, xvi and xvii I, xviii I, xix and xx 1, xxi I, xxii I, xxiii 1, xxiv I, XXV Omitted I, xxvi I, xxvii Omitted I, xxviii II, iiv II, v and vi II, vii II, ix and x IT, viii-X II, xi and xii II, xiii and xvii III, i I, XX T, xxi II, i and ii II, iii II, iv II, v II, vi II, vii II, viii III, i [ xxi ] ·INTRODUCTION Kauşītaks III, ii III, iii and iv Sankhāyala 11, i and iii Ill, v 117 It, vi IV, ܕ III, vi IIT, vii III, viii III, ix III, X III, si III, xii III, xiii III, xiv III, XV IV, i ii ili IV, iv V, i--viii IV, vii and viii 11, xiv-xvii IV, xii and xi Umitted IV, xiii and xiv IV. i-iii III, xii-xiv Onitted IV, IT IV, IV, IV, Avi IV, xvii-xix Šāikilāyana þrauta IV, xiv, xv and xvi Omitted V VI (imitted We may now proceed to notice in detail the textual affinities and differences between the Kuuşītaka Grhya and the Śānkhāyana Gphya :- Khaņdas i, ii and iii, oi śā. are omitted in K. They are :- अथातः पाकयज्ञान् व्याख्यायामः । अभिसमावस्य॑मानो यत्रान्त्यं शमिथ- अभ्याध्यात्तमग्निमिन्धीत । बाह्यं वा । दायाधकाल एके। प्रेते वा गृहपतौ खयं ज्यायान् । वैशाख्याममावास्यायामन्यस्यां वा । कामतो नक्षत्र एके। पुरुपशुविट्- कुलाम्बरीषबड्डयाजिनामन्यतमस्मादग्निमिन्धीत । सायंप्रातरेके । सायमाहुतिसं- स्कारोऽध्वर्युप्रत्यय इत्याचार्याः । प्रातः पूर्णाहुति जुहुयाद्वैष्णव्यर्चा तूष्णीं वा। [ xxii] ·INTRODUONION हत्याकार ? ...और भोपपतीलादिया संभवत्सर्व करयैकत्वात् । २०६८ा:- पासमा हालसा शास्त्तापराः ! M Ebanda ii क. शो : म शु शनि म । श्रुतं तु सानला चुलीवाल ! अधिक मावि... सल्तु प्रमाणे देव श्रुतमित्यभिधीयते । কিংবা গুল লি । भोजयां सस्तुन अशा राजुते ॥ यं तितर्पविषेत्कांचिद् देवता लवकर्मसु तस्या उद्दिश्य मनला दद्यादेवंविधाय वै ।। नैवंविधे हविन्यस्तं न गच्छेद देवतां पाकिस् । निधिरेष मनुष्याणां हेवानां पाशमुज्यते ॥ Khanda iii अथ दर्शपूर्णमासा उपोष्य । प्रातयनैतन्महावृक्षाप्राणि सूर्य आतपति स होमकालः स्वस्त्ययनतमः सर्वासामावृतामन्यत्र निर्देशात् । सुमनाः शुचिः शुचौ वस्थ्यदेशे पूर्णविघनं चहें अपयित्वा दर्शपूर्णमासदेवताभ्यो यथाविभागं स्थाली- पाकस्य जुहोति । हमालीएराफेधु च ग्रहणासादनप्रोक्षणानि मन्त्रदेवताभ्यः । अव- दानधर्माश्च । पूर्व तु दर्शपूर्णमासाभ्यामन्यारम्भणीयदेवताभ्यो जुहुयात् । आ पौर्णमालादर्शस्यानतीतः काल आ दर्शात्पौर्णमासस्य । प्रातराहुतिं चैके सायमाहु- तिकालेऽत्ययान् मन्यन्ते । निमतस्त्वेव कालोऽग्निहोने प्रायश्चित्तदर्शनाद्भिन्नकालस्य । नित्याहुत्योर्तीहियवतण्डुलानामन्यतमद्धविः कुति । अभावेऽन्यदप्रतिषिद्धम् । तण्डुलांश्चत्प्रक्षाल्यैके। इतरेषामसंस्कारः। सायमग्नये प्रातः सूर्याय । प्रजापतये चानूभयोस्तूष्णीम् । प्राक् प्रागाइतेः समिधमेके । यथोक्तं पर्युक्षणम् ॥ [xxiii] ·INTRODUCTION , Kauşītaka Śāňkhāyana P. L. I, i I, iv. 2, 4. इति वर्गद्वयं महि वो महता This is omitted. मिति 3, 2. इत्येका Here read :-"यत्व इन्द्र भयामहे" इत्येका “ध स्वप्नस्य " इत्येहा "यो मे राजन्" इत्येका 3, 3. "येनेदम्" इति सूक्तम् This is omitted. This is omitted. चत्वार: etc This is the beginning of Khanda v. 4, 2. शालायाः शालायाम् This is the reading in one of the mss. of K. 5, 2. उप...धाय उपलिप्त उद्धताबोक्षितेऽग्निं प्रणीय 3. जाया या। This is the reading in one of the mass. of K. I, ii I, vi. 7, 3. वरिते अदिते आवहमानाः Add after this-गोत्रनामान्यनु- कीर्तयन्तः 7, 3-8, 2. इमाममुष्मा इत्थंगोत्रा This is omitted. येति 8. 2. फलहिरण्य फलयवहिरण्य 3. अभि...असा अनभिशस्त्यभिशस्तिपा अनभिशस्तेऽ- न्यमजसा 4. उत्थाय...चार्यः This is omitted here but added later, after are in the next line. 5. निषि...त्वयि करोति प्रजां त्वयि. 6. वर्चस्व वर्चसं [xxiv] ·INTRODUCTION P. L. Kauşitaka Sankhayana This is omitted. 8, 6.ब 9, 2. 9, 5. तासभ्युक्ष्य I, iii at sprjes This is the reading in one of the mss. of K. সন্তান Here begins Clianda viii. This is omitted. 6. धामि 11, 3. अथ परिस्तरणम् 4. दक्षिणोन.. माच्य 12, 11, अथ पश्चात् । अथ This is the reading in one of the mss. of K. This is omitted. 13, 3-4. सकृत्...तिषु वा There is no new Khanda 5. I, iv here. 6. उदपात्रं वा इत्युत्तरतः 7. प्रणीताः १ This is omitted. इति सुमनोभिरलंकृत्योत्तरतः Add after this:--प्रणीय "कोव: प्रणयति" इति । सव्येन कुशानादाय दक्षिणेलापनोति। दक्षिणं जानवाच्या सव्यं पिध्ये । नाज्याहुतिषु नित्यं परिस्तरणम् । नित्याहुतिषु चेति माण्डूकेयः ॥ This is nearly the same as the passages omitted previously. See 11, 4 and 13, 3-4 in K. मापयित्वा This is omitted. "वैव्यो" इत्यभ्युश्य कुशतरुणाभ्यां प्रदक्षिणमाग्निं त्रिः पर्युक्ष्य "महीनां पयोऽ. सि" इत्याज्यस्थालीमादाय ॥ Compare this with the portion omitted above. 7. प्रमाय 14, 2-15, 2. वैष्णव्यो...ग्रन्थिम 15, 2-2. आज्य...निरूद्ध [x XXV ] ·INTRODUCTION P. L. Kausītaka 15, 4. घिरव ...यस्य 16, 2. अङ्गारान्...प्रह्वोकृत्य Saikhāyana This is omitted. ভাই ও ভিন্ন অঙ্গাঅা चोपकनिष्ठिकाभ्यां योजयतः प्रतिगृह्यो- ध्र्वाग्रे हे कृत्वा प्रत्यत्यति 'This is the reading in one oi the muss. K. This is smitted. This is omitted, 7a: liere begins Klauda ix 2. प्रत्यस्य 3. निरुत्युनाति 17, 2-3. प्रोक्षणीः...आप्प 4. नुचः I, ix , I, v 18, 3-25, 2. दक्षिणेन......आहुती- हुत्वा सत्येन कुशालादाय बाणेन मूले स्वम् "विष्णोईस्तोऽसि" इति स्वयेणा- ज्याहुतीर्जुहोति । उत्तराचार्धादग्नेरार - भ्याविच्छिशं दक्षिणको जुहोतिल "त्वमग्ने प्रमतिः" इति। दक्षिणपाधानोरार- स्यानिच्छिन्नमुत्तरतो जुहोनि “यस्येमे हिमवन्तः" इति । आग्नेयमुत्तरमाज्यभागं सौम्य लक्षिणम् । मध्येऽन्या आहुतयः। "अग्निजीना स सेऽमूं जायां ददातु स्वाहा । सोमो मिानसमाया जनि- मन्तं करोतु वहा । पूषा ज्ञातिमान्त्स- मामुष्य पित्रा मात्रा भ्रातृभिातिमन्तं करोतु स्वाहा” इति । नाज्याहुनिषु नित्या- वाज्यभागौ विष्टकृश्च । नित्याहुतिषु चति माण्डूकेयः । महाव्याहृतिसर्वप्रा- यश्चित्तप्राजापत्यान्तरमेतदावापस्थानम् । आज्ये हविषि It mmary be seen that several passages of K. are omitted here and a few transposed. [ xxvi] ·INTRODUCTION P. L. Rausītaka , 20, 5-8. अनुहत्य...ब्रह्म ॥ Sāňkhāyana मध्यं This is one of the readings in a mss. of K. इति तिनः শুলন্নানসঙ্গাছিলা জিন্তু- ध्ये स्वाहा, अनुष्यै खाहा" इति जुहु- यात्स्वाहाकारण शुद्धेन ॥ This occurs in a inodified form on p. 27 of K. and in that place Śā. omits it. Khanda ix ends here. I. ri I,x ::7, .:. ना... शुद्धन This is omitted here. See note above. This is omitted. 27, ::-28, 2. यदि...पूयेण I, vii 29, 7. वहिष्यन्ति 8. सर्वसुरभिमित्रैः 2. वास: परिधाप्य प्रदक्षिणमग्निं पर्यागीय "-:. आधारौ ..हुत्वा 80, I, Ki बश्यन्ति सौषधिफलोत्तमः सुरभिमित्रैः वा वासः परिधाय This is omitted. अन्वारब्धायां महाव्याहृतिभिर्दुत्वा- ज्याहुतीर्जुहोति प्रत्यानीकायेति पुंला 4. प्रत्यानीयेति 31, ततः I,xii This is omitted. I, viii 32, 3-4. युवं...दत्ते 7. त्वमिह 33, 4-34, 2. गतेषु...क्यः 34, 2-35, 4. न त्वेव...हुत्वा 4. हुत्वा...तुर्थी त्वामिह गां ते माधुपर्किक्यो पश्चादग्ने कन्यामुपवेश्य तिम्रो जुहोति समस्ताभिः चतुर्थीम् 35, [ xxvii ] ·INTRODUOTION P. L. Kauşītaka 30, 5. एव तु 36, 1. जुहुयात एहि ..त्याच्या Šānkhāyana This is omitted. Here ends Khanda xii. This is onnitted but the passage राझी...प्रत्यङ्मुखः found in K. 35, 2-4 is read here. This is omitted. Add after this-उत्ताननोत्तानं लिष्टसोनायाः जपित्या ऋक्त्वमसि सामाई सामामनुव्रता भष तावह धुन्नानः चैके 4. साङ्गुष्ठं 5. जपान 6. लामाहरखं ताव 8. (नामस्थ 37, 2. चेत्येक 3. दक्षिणत एकपा This is omitted. 4. इत्युक्त्वा 5. अस्याः 5-6. विश्वा ..इति इत्युत्थाय This is omitted. This is omitted. 7. अस्याः 8. घारणे ४. लाजेषु जुहोति 38, 2. क्रमणादेवं 3-5. प्रजापते ..इति वा स्यात् घारण This is the reading in one of the mss. of K. आज्येन Here ends Khanda 13 क्रमणाद्येवं This is omitted. प्रागुदीच्यां दिशि आयो 5. उदक 897 2. मायो 3. प्रजाभ्यः 4. विष्णु...जति 39, 5. मूर्व्यवसिच्य पशुभ्यः तान्यद्भिः शमयन्ति मूर्धन्यभिषिच्य गां ददानोत्याह ( xxviii] ·INTRODUCTION 398 P. L. Kausītaka 6. आचा...त्याह -10, 3. क्षेभ्यः 41, 2. I, ix 3. तिसृभिहान् 4. रुदत्यां 1-5. अभि...सारं 5. इति 42, 3. शम्याकत्रेषु निधाय Sankhāyana This is opmitted. याशिभ्यः !, AV तृचं गृहात् प्ररुदन्त्यां अक्षन्नमीमदन्त इति चैताभ्यां शम्यागर्तेषु निखाय This is a leading in one of the uss. otK. This passage is omitted here and inserted later with certain changes and in a different order. प्रपाद्य "अभिव्ययख खदिरस्य" इत्येतया प्रतिध्यात् Here add सुकिं . रोहन्त्याम् See note on K. p. 42, 5; omit the next sūtra and then add sūtras 10, 11 and 12. 42, 5-43, 3. सुर्कि...जपति 5. प्रवेश्य य ऋते...संदध्यात् 43, 6. जपति अपि वा 7. यदि वा 44, 2-3. प्रजया ...ध्यताम् This is omitted. A mss. of K.. reads in the same way. प्राप्तायाः 3. प्राप्तायाम् 4. I,x 5. गृहान्...धायां I,xvi. भानडहमित्युक्तम् । तस्मिन्नुपवेश्या- न्वारन्धायां धोलोकेन This is omitted. 8. दिवो लोकेन 10. इति [xix] ·INTRODUCTION Śārklāyana P. L. Kauşitaka 45, 3. द्वितोयया द्वितीया तृतीयया Add betore this---द्वितीयया १. विषय 16, . 3. ऋचा 4. पन 4-5. पुंसुवती ह भवति 46, 5--17, 3. वाचंयमी ... ब्रूयात् 47, 3-4. ध्योइन सह भुञ्जीयाताम् विजीत अनत्यान्ते स्वाहासारण Omit this Omit this पुंसक्ती भवति "इहैन स्तम' इति सूक्तशेषेण गृहान् प्रपादयन्ति ॥ Here ends Khanda xvi. दधि सरियाताम् । वाग्यतावासी- यातामा ध्रुश्दर्शनात् । अस्तमिते ध्रुवं दर्शयति "ध्रवैधि पोष्या मयि” इति । "ध्रुवं पश्यामि प्रजांविन्देय"इति ब्रूयात् । त्रिरात्रं ब्रह्मचर्य चरेयाताम् । अधः शयी- याताम् । दध्योदनं संभुञ्जीयाताम् ॥ This is omitted ; but the inatter contained in this is found in sa., given above. वैवाह्य This is omitted. This is omitted. This is omitted. 47, 4-48, 2. त्रिरात्र.. मन्ततः 48, 2. वैवाहिक 2-3. यवैवाहिभिर्वा 3-4. इति ..प्रातः 4. उभयोः 49, I, xi 3. 4. चतुर्थी 4-5. पयलि...दन्यत् I, xviii चतुर्थीकर्म This is omitted. [ xxx] ·INTRODUCTION P. L. Kausītaka 49. 7. स्वाहा Sankliāyana Here and in the subsequent mantras in this Khanda this word is omitted. 50, 7. स इमा Here and in the next two mantras, read hai This is omitted. 50, 12. गत्वत् 13. 1.xii 14. पेषयति I, xix omfattar This reading is found in one of the miss, of K. This is onmitted. 51, 4. डापाव 10. नेपा.. मिच This is read after the next ardha. पिपृहि जनयामि 11. पुंमां...धेहि 12. सिञ्चतु भविष्यसि अनयांति युमांसं कु जनयतं पिञ्चतु This is found in one of the mss. of K. This line is opritted. स्त्रीषूयमन्यात् पुमांसं 52, 5. स्त्रीषु शमन्यान् युमास्त 6. % 7. This line is omitted. 9. क्रन्दन क्रन्द सादा साधय यस्य योनि पतिरेतो गृभाय पुमान् 11. यस्यै . पुमान अस्सिन् 52, 14. तृतीये 2. कुशदण्डक 53, Khanda xx begins with this. कुशकण्टकम् This is the read. ing in some mss. of K. [xxxi] ·INTRODUCTION 6. P. L. Kauşītaka 53, 2. वा 4. खाहाकाराभिः I, xiii 8. सूक्तेन 9. विमृज्यात् 54, 2. I, xiv 4. वेश्य स्थालीपाकल्य जुहोति ।। Śāükhāyana This is omitted. खाहाकारान्ताभिः I, xxi This is omitted. विज्य I, xxii मेश्य अन्वारब्धायां महाव्याहृतिभि- ईत्वा स्थालीपाकं श्रपयित्वा ॥ Add after this-प्राची जीवातु- मक्षितिम् । वयं देवस्य धीमहि सुमति सत्यधर्मणः॥ Add after this धातेदं विश्वं भुवनं जनान । धाता पुत्रं यजमानाय दाता तस्मा उ हव्यं घृतवज्जुहोत इति ॥ प्रतिमुच्य গিন 5. दाशुषे Mos 55, 2. ईशे 4. कृत्वा 5. गायिनी 6. वान्यो वा 7. नेजमेष परापत वाप्यन्यः "राकामहम्" इति चतसृभिः and oinit this passage later. I, xxiii 56, 6. I, XV 7. काकादन्या मशकावन्या 8. देशे काकातन्या मशकातन्या: देशं This is found in one of the mss. of K. I,xxiv अभ्यवान्य This is omitted. 57, 2. I, xvi 3. अभ्यपान्य 4. जातमभिमन्य 5. एष एव मधुपर्कः 6. सत्रिकृष्य 58, 3. अस्मिन्नसौ This is omitted. सन्निघृष्य भस्मिन्नित्यसो [ xxxii] ·INTRODUCTION P. L. Kauşītaka 58, 4. नक्ष...ब्रूयात् अभिनिष्ठानान्तं 5. चतुरक्षरं 58, 5-59, 2. अयु...मायें 59, 2-3. माता पिता च 4. कृष्णस्य 5. चतुष्टये चतुः Saikhāyana This is omitted. This is omitted. चतुरक्षरंच This is omitted, पिता माता च गोः कृष्णस्य चतुष्टये सन्नीय चतुः ओं सर्वान् वाहेति वा मही मन्द्रामाणी वाणीची सलिला मन्त्रयेत विग्रन्थ्य 60, 2. सर्वान् 3. स्वाहेति 5. महीमिन्द्रवाणी चीस्सलिला मन्त्रयीत 6. विनथ्य दशम्यां I, xvii 3. वासिनौ 4. सूतकेऽनौ 61, 2. 62, 5. पुनः...मिते 63, 2. जुषाणो 3. दिमम् I, XXV बाससौ सूतिकाग्नौ This is the reading in some mss. of K. आयुनों देहि जीवसे वृधानो दिममिति This is omitted. This is read after rar in 4. हुत्वा 4-5. ब्राह्म...वाच्य line 5. ऊर्य गृधेऽग्नौ I, xxvi , 5. ऊर्ध्वमा 6. गृह्याग्नौ 64, 2. I, xviii 3-7. चतुर्थे मासि निष्क्रमणिका। कुमारोऽलङ्कृतः सर्वसुरभिगन्धैः माल्यैश्च त्रातः [xxxiii] ·INTRODUCTION Süükhāyana , Warma p. L. Kausitakit 64, 3-7. यथोपपादनातुरङ्कगतो या वान्या मातृस्थाने । सकुश- पाणिः कुशैहातारमन्दार- भत । "संपूषनध्वना"इति सूक्तेन प्रत्यचं थालीपाक- स्य हुत्वा ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य पूर्व देवायतनं गत्वा सातपत्रः कुमार सुहद्र गृहाणि च । नतः पयति । अथ ब्राह्मणभोजनम् ॥ The subject matter in this is entirely different. अग्नये कृत्तिकाभ्यः । प्रजापतये रोहि- ण्यै । सोमाय मृगशिरसे । रुद्रायाभ्यः। अदितये पुनर्वसुभ्याम् । बृहस्पतये पुण्या- य । सभ्योऽश्लेषाभ्यः । पितृभ्यो मघा- भ्यः । भगाय फल्गुनीभ्याम् । अर्यम्णे फल्गुनीभ्याम् । सवित्रे हस्ताय । त्वष्टे चित्रायै। वायवे खातये । इन्द्राग्निभ्यां विशाखाभ्याम् । मित्रायानुराधाय । इन्द्राय ज्येष्ठाय । निरऋत्यै मूलाय । अद्भयोऽषाढाभ्यः । विश्वेभ्यो देवेभ्योऽ- षाढाभ्यः । ब्रह्मणेऽभिजिते । विष्णवे श्रवणाय । वरभ्यो धनिष्ठाभ्यः। वरु- णाय शतभिषजे । अजायैकपदे प्रोष्ठप- दाभ्यः । भहिर्बुध्न्याय प्रोष्ठपदाभ्यः । पूष्णे रेवत्यै। अश्विभ्यामश्विनीभ्याम् । यमाय भरणीभ्यः॥ [ xxxiv ] ·INTRODUOTION Sāükhāyana P. L. 65, 2. Ksuşītaka xix I, I, xxvii . 3. काय 4. कामय 5-6. मोदन , कामव्य 66, 4. ते 5. कृधि This is omitted. ऊर्ज This is omitted. This is omitted. यंलत् Add after this--उद्गप्रेषु कुशेषु "न्योना पृधिवि भव" इत्युपवेश्य This khanda is entirely omit- 6. यउछ 7.माथ 67, 3. I, xx - ted. आश्रुत् कर्ण" सप्तमेऽष्टमे वा मासि; कर्ण- बेधनः । यथा कुलधर्म वा। तिष्यपुनर्वखोः श्रवण- धनिष्ठयो । पूर्वोत्तरेषु वा। सर्वेषां यथानुकूलं वा। "अभि त्वा देव सवितः" इति तिसृभित्रिमधुरस्थ दुत्वा हिरण्यय्येतरया वा सूच्या इति दक्षिणं कर्ण विश्वा "उत त्वा बधिरं वयम्" इति सव्यम् । रक्तकणं रक्तसूत्रं वा छिद्रयोः प्रति- निध्यात् "राकामहम्" इत्येतया। अथ ब्राह्मणान् त्रिमधुरेण स्वस्तीर्वाच्य ततोऽभिवादयीत ॥ 2. I, xxi 4. संव...षाम् । 69, I, xxviii This is omitted. [ xxxv ] ·INTRODUCTION P. L. Kausitaka 69, 6. ग्रहण...धाति Śāüklāyana ग्रहणाभादर्श नवनी लोहारं चात्त- इल उपत्याच आलिश्चति करोमि शलल्यके विजटान् कृत्वा । नवनीते- 70, 4. सिञ्चति 6. अस्तु 7. एवमेव ..छित्वा 8. निदधाति स्पृष्ट्वा 71, 2. सविता...राज्ञो 4. अस्यायुष्मान् 72, 2. येनाच्छन्नी वपति 3. भावृताः कुमारीणाम् 3-1. दिश्यां वा समीपे वहाष- धिक देशे धाति संस्पृश्य सविता श्मश्वग्रे क्षुरेण राक्षः अधायुष्मान् This is omitted. आवृतः कन्यानाम् दिशि बढोषधिके देशे अपां वा समीपे auwname---- ADHYĀYA II II, i II, i 73, 3. वर्षेषु This is omitted. 5. अपतिता सावित्री अनतीतः कालः 73, 6-74, 2. काषायं...मेवलिन: अत ऊ पतितसावित्रीका भवन्ति । नैनानुपनयेयुः । नाध्यापयेयुः। न याज- येयुः । नैभिर्व्यवहरेयुः । अहतेन वा सर्वान् मेखलिनः॥ 74, 3. ऊसूत्रं ऊसूत्री This is omitted. 75,2. खादिरो वा This is omitted. 2-2. पवमेव होमार्थे This is omitted. 3. ग्राणान्तिक प्राणसमितः ललाटासिक ललाटसमितः 4. तेषां दण्डा [स] ·INTRODUCTION P. L. Kauşītaka 75, #. केशान्तिकः उपनयीत 5. उपनयेत्तु आप्लाव्य 76, 2. अग्नये...इति 4. येत् Sankhāyaua केशसंमितः उपनयेत उसनेयः स्यात् आप्लव This is omitted. Oldenberg in his edition adds here within brackets the following mantra :- मित्रस्य चक्षुर्धरुणं बलीयस्तेजो यशस्त्रि स्थविरं समृद्धम् । अनाहनस्यं वसनं चरि- ष्णु परीदं वाज्यजिनं दधेऽहम् ॥ The Chowkhamba edn. omits it: The khanda ends with this mantra. Here begins khanda ii दुरुक्तात् प्रदक्षिणं त्रिः परिवेष्टय Add after this अपि वा पञ्च यज्ञोपवीतं कृत्वा "यज्ञोपवीतमसि यज्ञस्य त्वोपवीतेनोपनह्यामि' इति ॥ There is no khanda beginning here. अञ्जली समायः भवान् ब्रूहीति अहं भो योधान् व्याधितान् Here begins khanda iii 76, 5. दुरुक्तं 2. परि...तेनैक 77, 77, 3-6. यस्य...अजिनेन च ॥ '78, 2. I, ii १ 78, 79, 3. अद्भिरलिं 4. स्मार्षः 5. भवेत्याचार्यः 5. भवानि 3. यौधम् व्याधितम् 4. भगाले ( xxxvii] ·INTRODUCTION 79, ſaikhayana This is read after सदि...मीत् This is omitted. P. L. Kausītaka +. पूषा...भीत् 5. मित्र...भीत् 6. इन्द्र एतं 7. मादत्य एवं 8. शतशारदाय 9. आवर्तख 10. अन्वावर्तव प्रदक्षिणं पर्यावृत्य आदिली জাখ মুখ খি आवर्ती কান্না दक्षिणं बाहुमन्धावृत्य अत्रारम्य अन्चाहत्य This is omitted. इति हृदयदेशमभिमशति 80, 2. जपति भूर्भुवस्वः 2-3. मात्वं.. सौ इति 3. अपसव्यं 4. मम ते 5. मह्यं 80, 6-7. बाहुमन्वारभ्याह 7. दिवा मा II, iii 82, 2-4. वैश्वामित्री...उपासीत Here begins khanda iv Add इति after this. अंसमन्वारभ्य जपति मा दिवा 81, 2. II, v. अधीहि भो इत्युक्त्वा । आचार्य भों- कारं प्रयुज्याथेतरं वाचयति सावित्री भो अनुभूहीति । अधास्मै सावित्रीमन्वाह तत्सवितुर्वरेण्यमित्येतां पच्छोऽर्धर्चशोऽ. नवानम् ॥ Khanda v ends here. स्थ कर्जा 4. स्थौजा This is read after अभया माम स्थ 5. अमृता नाम स्थ 83, 3. इते...लुम् 4. तश्चक्षुः...क्रम्य 6. वेदयीत 84, 2. मैक्षा This is omitted. प्रदक्षिणमग्निं पर्याणीय निवेदयित्वा मिक्षा [wwviii] ·INTRODUCTION Kauşītaka 84, 3-6. तदपि...इति 84, 7. II, iv Śānkhāyana This is omitted. Khanda vi ends here. II, vii This is omitted. Soine mss. of K also omit this. Add after this---दक्षिणेन जानु 9. 9. क्षाल्य 85, 2. गृह्णाति दक्षिणोत्तराभ्यां पाणिया मध्ये परि- 1-5. विशति...आचार्यः॥ ७ विञ्चनथोत्सरं वाक्षसति । सावित्री भो अतुबहोतीरः, सावित्री भो अनुब- बीमीत्याचार्यः । गायत्री भोः अनुहो- तोतरः, गायत्री ते अनुबधीमीत्याचार्यः । वैश्वामित्री भो अनुबहीतीतरः, वैश्वा- मित्री ते अनुब्रवीमीत्याचार्यः ॥ Add after this--श्रुति भो अनु- बहीतीतरः, श्रुतिं ते अनुब्रवीमीत्याचार्यः। स्मृति भो अनुहीतीतरः, स्मृतिं ते अनु- ब्रवीमीत्याचार्यः। एवमेवं ऋर्यस्य यस्य यो यो मन्त्र: 86, 3. इत्याचार्यः 5. येन येनर्षिणा यो यः वा स्यात् 6. वा बिन्दन्...मेवैकै 7. वानुबयात् वा विदन् ऋषिदेवतच्छन्दांसि तत्स- वितुर्वरेण्यमित्येतां पच्छोऽर्धर्चशोऽनवा- नमित्येषेति समाप्त आहाचार्यः। एवमेकै This is omitted. कामं सूक्ते वानुब्रयाषेः । अनुवाकस्थ वा । एकैकां सूक्तादाविति । एषा प्रभृ. तिरिति॥ स्वाध्याये 87, 2-3. वानु...प्रकृतिरिति 3. स्वाध्यायेन [xxxix] ·INTRODUCTION P. L. Kauşitaka 88, 2. गोमयेन मूल 3. यथो...पयति Śāükhāyana This is omitted. Theo This is the reading in one of the mss. ofK. यथासूक्तं कुशेष्वपो निषिञ्चति । अहः- शेषं स्थानमुपवासश्च ॥ With this khanda vii ends. This khanda is omitted here. It occurs later as IV, ix where it begins thus-सातः । उपस्पर्श- नकालेऽवगाह्य देवतास्तर्पयति ॥ Add after this वायुस्तृप्यतु, सूर्यस्तृप्यतु, विष्णुस्तृप्यतु Add after this सहस्राक्षस्त- 4. II, V १ 5. अग्निस्तृप्यतु - विरूपाक्षस्तृप्यतु प्यतु । सोमः। 6. व्याहृतयः 7. द्यावापृथिवी 7-8. सांख्या सिद्धाः 8. गावः 9. साध्या पिशाचा 89, 2-4. अथ...महासूक्ताः 5. अथ संवीती भूत्वा महान्याहृतयः Add after this-नक्षत्राणि । संख्याः। सन्ध्याः। This is omitted. Add सिद्धा: before this. This is omitted. This is omitted. This is omitted and the following added-श्रुति तर्पयामि रति तर्पयामि । गति तर्पयामि । मति तर्पयामि । श्रद्धामधे । धारणां च । गोब्राह्मणम् । स्थावरजङ्गमानि । सर्वभूतानि तृप्यन्तु । इति यज्ञोपवीती॥ With this ends khanda ix. पिज्यं दिशमीक्ष 5-7. श्रद्धां...देवतास्तृप्यन्ताम् ॥ 90, 2. दक्षिणां...न्धीक्ष [स] ·INTRODUCTION P. L. Kausītaka 90, 2. सुमन्तु names 3. महा...हवि 3-4. गौतमशाकल्य 4. माण्ड...केयाः 4-6. सुयज्ञ... . रेयाः 6. साङ्ख्यायनं ऐतरेयं 7. पैङ्ग्य Sankhāyana Add before this some of the omitted previously. They are: शतर्चिना, माध्यमाः, गृत्स- मदः, विश्वामित्रः, जमदग्निः, वामदेवः, अत्रिः, भरद्वाजा, वसिष्ठः, प्रगाथा, पावमानाः, क्षुद्रक्तमहासूक्ताः ॥ सुमन्तु is read separately as सुमन्तुः This is omitted. बच मण्डमाण्डव्याः This is omitted. शालायन Add आश्वलायनं before this. Add भारद्वाजं जातकर्ण्य before this. This is omitted. गाय शाकल्यं माण्डूकेयं महादमत्रं महौदवाहि सोयामि शौनकि शाक- शाम्बवकं महाशाम्बवर्क 3. शाकलं...वक्त्र 9-10. सौजामि...शौनकप पूर्णि गौतम 10. चापि तृप्यन्तु 91, 2-3. सुयक्षः...स्वधास्तु II, vi , 5. अहः...श्च सर्वे तृप्यन्विति पितृवंशस्तृप्यतु, मातृवंशस्तृप्यतु Here ends khanda x. II, viii This is the last gütra in khanda vii. See above. भक्षः This begins khanda ix. आस्ते 7. भैः अरण्ये उपास्ते [xii] F ·INTRODUCTION 91, P. L. Kauşitaka 8. परममि अर्धारसमिते मण्डले 92, 4. अहरहः प्रणीय शुलमिद्धे जुहोति 5. हारिष Saikhayana पराभि This is omitted. This begins khanda x. This is omitted. दक्षिणं जानवाच्य हार्ष This is the reading in one of the mss. ofK. सने श्रना च धां च जातवेदाः प्रयच्छतु स्वाहा । एमोऽव्येविषीमहि समिन्दादि तेजोऽसि ते अयिधहि खाहा। समिद्धो मां सर्धय प्रजया च अलेन व स्वाहा ॥ 5-7. लाया...तृतीनाम् 92-3, 7-2. चाप्यायस्व च 93, 2. इति चतुर्थी 3. च विनि 4. वेदाः शुलं 5. उपतिष्ठते स्वाहेति चाविनि This is the reading in one of the mss. OK. वेदा अयं शुनं Oldenberg here adds within brackets: सौपर्णवनभाषितं दृष्टं वृद्ध- संप्रदायानुष्ठितं आयुषं पञ्चभिर्मन्त्रैः प्रतिमन्त्रं ललाटे हृदये दक्षिणस्कन्धे वामे च ततः पृष्ठे पञ्चसु भस्मना त्रिपुण्डूं करोति. With this khanda x ends. This is omitted. 94, 6-4. तदपि...इति 94, 5. II, vii II, xi 95, 2. शुद्ध 3. साशी Oldenberg adds within brackets ब्रह्मचारी. [xuii] ·INTRODUCTION P. L. Kauşītaka 95, 3. हवन . शुक्रिय 5. दिशेत 5-6. शुक्रिय...शेत् 2. गोदानस्य च माहायतिक 3. चरित 97, হাতু वेळेप्रोक्तो 4. कृतभातराशस्य 6. परिदत्तः ताखन Śānkhāyana This is omitted. A ms. of K reads without this word. शुक्रिये দিয়া This is omitted. This is omitted. जातिक चरित This is the leading in some mss. of K. शंयोः बदेऽनूक्ते This begins khanda xii. परीतः areas This is the reading in a ms. of K. पृच्छति चर्यम् Add after this : पुरस्तादाचार्यस्य भिक्षा अकुर्वन् This is the reading in one of the mss. of K. वोपचसख उपदिशन्ति This is the reading in one of the mss. of K. Add after this : त्रिरात्रे निवृत्ते राज्यांचा रजस्वला तेदनीमपहस्तकान् शव Add after this: खस्यवासानिरसन् 98, परिपृच्छति 2. चर्यमिति पश्चादनः 4. भेक्षा 5. कुर्वन् उपवसव 6. उपविशन्ति 7. ब्रह्मचारी 99, 2. तेजनीमपहस्तकां श्याम 3. प्रविशेयुः म ( XLiii ] ·INTRODUCTION P. L. Kausītaka 99, 3. दिशि पुण्ये देश 5. एवं कुर्वीत 6. चाचार्याय 100, 3. परिदत्तं II, viii 5. नियमः 6. प्रायश्चित्तिः 101, 4. विच्छिन्न सन्तनोषि इति 101, 5. एसयैव यथार्थमुपवीते शुचिः Sankhāyana विशमुपनिष्क्रम्य शुचौ देशे प्राङ्मुख জাখ ভাবিনি एव कुर्वतः गां परीतं II, xiii नियमाः This is oniitted. प्रायश्चित अच्छिन्न सन्तनुव This is omitted. This is omitted. Add after this--अग्ने देवां इहा- वह । उप यज्ञं हविश्च नः॥ व्रतानि बिभ्रतपा अदाभ्यो भवा नो दृतो अजरः सुवीरः । दधद्रत्नानि सुमृ- लीको अग्ने गोपाय नी जीवसे जातवेदः॥ इति। Here ends khanda xiii. Khandas xiv, xv, xvi and xvii added here are found elsewhere in K. For the diflerences in the readings see later. This begins khanda xviii. आमन्त्रयते ओमहं वत्स्यामि प्राणापाना ते परिददामि तं गोपायस्व तं मा मृध॥ This is omitted. 5-6. इत्येता...मेखला 9. वा 102, 2. ब्रह्मचारो अनुमन्त्रयते 2-3. इदं वत्स्यावा 3. प्राणापान 4. गोपाय समामृत 5. भोम् (Second) [ xLiv] ·INTRODUCTION 103, ADHYAYA III P. L. Kauşītaka Saikhayana III, i III,i 3. आनलुहे चर्मण्युपविश्य . आननुहमित्युक्तं ललितुपदेश्य केश बापयित्वा ইসগুলি প্রাতৃত্বৰ তালাল 4. पुष्पाभिः पुष्पोभिः उद्वाप्य 103–4, 6–2. आयुष्यं...दद्यात् अथास्मै निष्क बनाति "आयुष्यं वर्च स्यम्" । "ममाग्ने वर्चः” इति वेष्टनम् गृहं गृहमहनेति छत्रम् । आरोहतेत्युपा नहौ । दीर्घस्ते दण्डमादत्ते। 104, 3. गवा पशुला गवाना पशुना 4. गोभिर्वा गोभ्यो वा श्रेष्ठानि श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहि 5. प्रत्यवरोहति अवरोहत्ति III, ii III, ii 4. कार्य 5. अधि असि 6. इरावती विराळू अस्त्वङ्कुश इति वैण 105, कश्च नान्तरेमि किञ्चनान्तरण This is omitted. 9. क्रन्दत्वा 106, पावकवथ्स 10. अवदधाति 3. क्रन्दत्वा पावकवथस 4. द्वयोः 5. अस्मिन् 6. क्रन्दत्वा क्रन्दत्या क्रन्दतु नित्यवथ्स निदधाति क्रन्दत्या क्रन्दतु पावकवथ्स द्वयोर्द्धयोः क्रन्दत्या [ XL ] ·INTRODUCTION P. 106, L. Kauşītaka 7. शुधगस्पतिः 8. कुम्भाधः Śäikhāyana भुवनस्पति ছত ঘৰঃ অঃ অঃ দ্রঃ मान्य With this ends III, ii. प्रतितिष्ठ भ्रवा तिष्ठ तिल्विलारथाजिरावती पोषस्य तृम्पत 8. प्रतितिष्ठति 9. तिष्ठन् तिल्विलेवास्या इरावती पोषख तिष्ठन्ती 11. उपहूता उपहूतः ण: वृहति श्रवस्व 107, 2. अभिसश्य सममिमृशति वृहति स्तमाय অনিহানি लंसशति ओजः 3. ऊर्ज 4. स्तूपे paughsana. 5. पिधाने 6--7. संस्थिते...समन्ततः III, iii 108, 3-4. अग्निं...प्रतितिष्ठखेति अपिधानम् This is onnitted. III, iv वास्ताल्पतीय कणि "अग्निं दधामि मनसा शिवेनायमस्तु संगमनो वसूनाम् । मा नो हिंसीस्थविरं मा कुमारं शं नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे ॥” इति गृह्यमानं बाह्यत उपसमाधाय This is omitted. This is omitted. अभिमन्य पुनरादायं This is omitted. इति तिस्रः अमीवहा वास्तोपते 4. मणिकं वा 5. आपो...यित्वा 6. अपिधाय पुनरादाय 108-9, 7-2. सावित्र्या...दूर्व 109, 2. इति चतस्रः [xivi ] ·INTRODUCTION L. Sankhāyana धान्यः प्रपद्येत বন্ধু হত্যায় বহু অন With this ends khanda iv. शरसंशग्म This is omitted. P. Kauşītaka 109, 4. धान्या: प्रपद्यते 5. सह यन्मे 6. तेन হল ছাত্র 109, 7-110, 2. एतया লা Khanda iii ends only here. 110, 4. हविश्व शहानाय परिदेहि 5. हविश्च मग्रमाय परिक्षाह 8. तेवह 111, 2. प्रपदीक्षा 4. पूषेमान् 5. इति विश्वमहायमा परिदेहि महाविश्व दाता परिदाहि अन्यवह प्रवचनोयः Khanda v ends here. দুলাল आस्माकं पुलरानमात् व जपति Khanda vi ends here. अथ प्रोम्यायन वेपध्वमूर्ज बिभ्रत एमति । ऊर्जे वः सुमनाः सुमेधाः a प्रोष्यायन् 6. मे बिभ्यतोर्ज बिभ्यतेषमूर्ज वसुमनाः सुवर्चाः 7. सुमनला मध्ये विप्रवसन्ति ये बहु 8. हिन्वन्तु जामयः 9-10. उपहूता...धातु नः अध्येति प्रवसन येषु बहु जानन्तु जानतः उपहूतो गृहेषु नः । अयं नो अग्निभंग- वान् अयं नो भगवत्तरः । अस्योपसो मा रिषामायं श्रेष्ठये दधातु नः॥ पद्यायै विराज 11. विराजः पद्यायै प्रहणम् III, v 112, 3-4. इन्द्राग्निभ्यां विश्वेभ्यो देवेभ्यः ग्रहणः III, viii This is omitted. 4. हुत्वा जुहुयात् [ xuvii] ·INTRODUOTION ... P. 112, L. Kauşītaka 5. हुतशेषाद् ग्रहं गृहीत्वा 6. वशेज 7. आविशख 8. अभ्युक्ष्य 9. खाण्यनु 10. मामृधाम 113, 2. अभिमृश्य 3. यथारूपं उपस्थाय 3-4. परि वपखेदं वृजन्तु 4. समा...रिषत् Šāukhāyana সাহসীঅলাল ज्वसेन आविशेह अभ्युत्सिञ्चन् सा अलि माधान अभिशति । नाभिरसि मा बिभीथाः यथालिङ्गं With this ends klianda viji. परि वा लेनमाया वृक्षन्तु समानस्तस्य गोपतेः गावो अंशो न तो रिषत् अनुमन्त्रयर 5. अनुमन्त्रयते 7. घृताच्या 8. इति सप्तागतासु 8. उत्तमामाकुर्वन् घृताच्य इति 9. गोष्ठगताः इति च प्रत्यागतासु उत्तमाममा कुर्वन् This is omitted. TIere ends khanda ix. Khanda x begins with -- या फाल्गुन्या उत्तरामावास्या सा रेवस्या संपद्यते तस्यामङ्कलक्षणानि कारयेत् । "भुवनमसि सहस्रपोषमिन्द्राय वा श्रमो ददत् । अक्षतमस्यरिष्टमिळानं गोपायनं यावतीनामिदं करिष्यामि भूयसीनांमुत्तमं समं क्रियासम्" इति । This occurs later in K. यासु या This is the reading in some of the mss. of K. [xuviii ] ·INTRODUOTION Šānkhāyana पताभ्यामृग्भ्याम् See above. P. L. Kauşītaka 114, 2. द्वाभ्याम् 2-5. या फाल्गुल्या...क्रियासमिति III, vi 8. आश्वयुज्यां च 9. इह धृतिरिह स्वधृतिः III, xi आश्वयुज्यस्य इह रनिरिह रमध्वं स्वाहा । इह धृति- रिह स्वधृतिः स्वाहा ॥ This is omitted. पौष्णस्य जुहोति । रुद्रान् जपित्वा यो वा यूथेन छाधते पति 10. इषमूर्ज 2. शोषणस्य हुत्वा 8. यं वा...क्ष्यति 115, 6. परि मावश्वात्र 116, 7. मानश्शाप्त 2. इत्यनुमन्त्रयते वृषे सूक्तेन स्वाहेति अनुमन्त्रयते "मयो भू" इत्यनुवाक- शेषेण पायसं 3. स्थालीपार्क IV, v III, vii 5. अथातः श्रावण्यां पौर्णमास्या 6. सक्तूनां 7. मान्धाः This is omitted. सक्तूनां धानानां च काधाभिरिति वा Some mss. of K. have this reading. This is omitted. प्रतिचश्व विश्व 117, 2–3. वेदेभ्यः...चेति 5. प्रतिचश्व 6. चा 7.प्राश्य दृचाः प्राश्नाति इत्येतयाचस्य प्रभृतीनि 8. इत्याचस्य प्रभृति { xrix] G ·INTRODUCTION P. L. Kausītaka 118, 2, मनति 1. तथैव स्यात् III, viii ६. अथात उत्सर्गः गो 118, 7-119, 3. प्रत्यस्य...मासान् Sarkhāyana Add after this :- ভাই चारत्वं चन्द नथा। সুন্দর সুস্থ হয়ে उपाकर्मतपोबलान् ॥ तस्मात्यकर्मनिया आत्मनो भन्मसिद्धये। उपाकर्नमित्याहुः कर्मणद्धिज्छिता" स्वहोरात्रं IV, vi This is omitted. बह्वौषधितो टुवं जातयेता" "चित्रं देवा- नाम" "नमो मित्रस्यु" "सूर्यो ना दिव- स्पातु" इति सौर्याणि जपित्वा । "शास इत्था महाँ असि" इति प्रदक्षिणं प्रत्यूचं प्रतिदिशं प्रास्य लोष्टान् । ऋषीश्छन्दांसि देवताः श्रद्धासरे वनपामेला प्रतिपुरुषं च पितॄश्छन्दांसि विश्रामयान्त अर्धसप्त- मान् मासान् अर्धषठान था। IV, vii वर्षासु अघसूतकेषु च अष्टकासुच श्राद्धवत् This is omitted. III, ix 119, 6. वर्षेषु 119, 6-120, 2. अघेषु च सूतलेषु च 120, 2. अष्टकासु 4. श्राद्ध समेत्य अनुगम्य 5. सन्ध्यायां अनु गत्वा सन्ध्या [-] ·INTRODUCTION P. 121, L. Kauşītaka 2. হাফিজ 3. अब्द...गीय बाद वर्षति 4. बाशब्दे 122, 2. आतौं 3-1. अभ्यारे.. भ्याम् 4. अवहित অনুজব 123, 2. अकामनस्या भवेत 3. निरीक्ष्यामः परमधीयीत 4. वर्षवर्जमषष्ठेषु च 6. पाण्या...स्मृताः Sankhāyana This is read before खामशब्दे অাখালী অশ্লিষ্ট মণ্ডিা वोणाशब्दू च आयाम् ইক্ষ্মায় केशनेऽभ्याने प्रेतस्पर्शिनि सूतिको- दायोश्च शूद्भवत् অথ ওজন शक्षामोत्पातो भवेत् इक्षित्वाधीयीन মুম্ভ पाण्यास्यो ब्राह्मणः स्मृतः With this ends Khanda vii. च वर्तयेत् प्राङ्बोदवासीन आचार्यों दक्षिणत उदङ्मुख इतरः यथावकाशम् । नोच्छ्रितासनोपविष्टो गुरुसमीपे । नकासनस्थः । न प्रसारित- पादः । न बाहुभ्यां जानूपलंगृह्य । नोपा- श्रितशरीरः। नोपस्थकृतपादः । न पाद- कुठारिकां कृत्वा ॥ ओङ्कारं प्रचोदयेत् । ओमितीतरःप्रति- पद्यते । तत्सन्ततमधीयीत ॥ अधीयीतां गच्छेत् नात्मानं विपरिहरेधीयान: अभ्यावर्तयित्वा 124, 2. एवावर्तयेत् 2-3. प्राडू...इतरः 3. यथासनम् 4. ओम्...योत 6. अधीयीतार गमयेत्...यीरन् 125, 2-3. अभ्यावर्तयेत् [ii] ·INTRODUCTION P. L. Kausitaka 125, 3-4. दण्डस्य...यीत III, X 6. अशातो...वैश्वदेवः 126, 2. महान्तं...सर्वत्र 3. इन्द्राग्निभ्यां स्वाहा प्रजापतये 4. अनुमत्यै 4-5. श्रियै...देवताभ्यः स्वाहा 7. वास्तोष्पतये नमः śānkhāyana ब्राह्मणेभ्यः किश्चिदद्यादहोरात्रमुप- रस्यप्राध्ययनम् II, xiv See note under K. 102,9. अथ वैश्वदेवः। व्याख्यातो होमकल्पः This is omitted. Add after this विष्णवे स्वाहा and omit it later. Add विश्री देवेभ्यः स्वाहा before this and omit it later. Add अदितये स्वाहा before this. Read this as अनुमतये Omit this. "वास्तोलाले प्रतिमानोहस्सान्" इति वास्तुमध्ये वास्तोष्पतय च Add after this बलिं हरति वारुणभ्यः Some mss. of K. adopt this readiny. The matter in K. and S. is almost the same but the order varies very much. The text in S. is as follows:- अथादित्यमण्डले नमोऽदितये आदित्ये. भ्यश्च नमो नक्षत्रेभ्य ऋतुभ्यां मासेभ्यो- अर्धमासेभ्योऽहोरात्रेभ्यस्संवत्सरेभ्यः । पूष्णे पथिकृते धात्रे विधात्रे मरुद्भयश्चेति देहलोषु । विष्णवे दृषदि । वनस्पतय इत्युलूखले । ओषधीभ्य इत्योषधीनां स्थाने । पर्जन्यायाद्भय इति माणके । नमः 127, 2. यथारूपं 3. वारुण्येभ्यः 127, 4-130, 5. नमो मरुद्भयः...केव- लादी इति [zii] ·INTRODUCTION P. L. Kausītaka Śänkhāyana थियै शशिरसि पाइलो सद- काळथै । अनुगुले देश व सन्निभूतये। अथान्तरिक्ष जतंजरेस प्रति लायन् , अहश्चरेय इति प्रातः, देवास इति च। अविज्ञाताभ्यो देवताभ्य उत्तरतो धनपसरटे च। प्राचीनावोली दक्षिणत: शेष दिनयति ये अग्निदग्धा इति । देश- पितृनरेभ्यो दत्त्वा श्रोत्रियं भोजयेत् । ब्रह्मचारिणे वा भिक्षां दद्यात् । अनन्तरं सौवासिनी गर्भिणी कुमाररान स्थविश्व भोजयेत् । श्वभ्यः श्वपयेभ्यश्च वयोभ्य- श्वावपेमौ । इति नामजतमनीयात् । नैकः । न पूर्वम् । तदप्येतहचोक्तम् 'मोघम विन्दते अप्रचेताः" इति ॥ quorf äa This begins Khanda xiv. कुर्यात् Add after this-नामांसो- ऽर्घः स्यात् । अधियज्ञमधिविवाहं कुरु- 130, 6. षण्णां 7. कुर्वीत तेत्येव ब्रूयात् ॥ विवाह्याय 8. यदि 3. भवति वैवाह्याय यद्यपि With this ends Khanda xv. 131, 8.वा 132, 3. शिष्यः पत्नी वाथ 5. अवमानिताः This is omitted here but added later. पत्नी शिष्यो धास्य अपमानिताः Add after this.- अनड्वानग्निहोत्रं च ब्रह्मचारीच ते त्रयः। [iiii] ·INTRODUCTION P. L. Kausītaka 132, 6-7. देवता....हति 8. सिलान्छयमानस्य 9. व्रजन 11. विधीयते 133, 2-3. 4. ये प्रयुञ्जते 5. तदर्थः III, xi 7. अभिगम्य 7-8. श्रोत्रियाय 8. अश्रोत्रियाय निर्दिश्य 134, 2-3. दक्षिणेन...पादौ 4. यो...प्सेत Sāükhāyana अनन्त एव सिध्यन्ति तेषां सिद्धिरनश्शताम्॥ देवताः पुरुषं गृहा- हरहहमेधिनम् । भागार्थमुपसर्पन्ति ताभ्यो निर्वस्तुमर्हति ॥ Khanda xvi ends with this. तृणान्यप्युञ्छतो नित्वं बसन् Here add the verse omitted earlier K. 132, 8-1. This is omitted. ये तु प्रकुर्वते ते अर्थः IV, xii This is omitted. श्रोत्रियस्य अश्रोत्रियस्य आदिश्य This is omitted. यशं गच्छेदधर्माश्च जुगुप्सेत This is omitted. कुलं This is the reading in some mss. of K. 5.अत्र । अकुलं नैतिहः नेतिहः स्यात् 6. नावहित देवकुल 2. न हसेत् नापिहित देव This is omitted. 130, ( Liv ·INTRODUCTION P. L. Kauşitaka 135, 3. आसीत Sankhāyana Add after this -- Ararlarai and omit it later. , 3.वासा 4. दक्षिणे आदित्याभि 5. नान्त ...भूमी । 6. नैको वनं गच्छेत् अपि त्वेव 7. आप्लुवीत आप्लुरयोदका आच्छादयीत This is omitted. आदित्यमभि This is omitted. See above. But add-अहरुदङ्मुखो नक्तं दक्षिणा- मुखः । न चाप्लु श्लेष्मल च नमीपे This is omitted. Some copies of K. adopt this reading. This is omitted. त्वेव तु आप्लने आप्लुत्याप्युदका आच्छादयेत् Here ends Khanda xii. This is the beginning of Khanda xi of Adhyaya IV. ईक्षेतान्यत्र मैथुनात् This is the reading in some copies of K. संवदेत् पतैचोद्धततेजांसि न शेषम् शेषम् उञ्छसिलं quaa: This is the reading in some mss. of K. This is omitted. 136, 2. न नग्न निरीक्षेल 3. संवदेत 4. नोद्धततेजालि 5. शिष्टं 5. शिष्टं 6. सिलमुज्छ याचतः अध्यापन 137, 2. लघीयः गरोयः [ Ev ·INTRODUCTION P. 137, 138, L. Kauşitaka 2. বিজু 3. खपीत 2. रानु अहहः...वादी 3. लिहायोपवीती चिरहद śãnkhāyana असंसिध्य शयोत যানী न भूमावनन्तहितायामासीत यशोपवीली सिरहयेत Here ends Khanda xi. III, xii 138, 6-1.10, 11. पदिशतिभिः...न्टसोका इति III, xiii 143, 3. प्राच्या 3. पृथिवीयं बलि 4-6. गोमयेन ...दनं वा The entire Khanda is omitted here. IV, xiii पुरस्तात्कर्मणां प्राच्या पृधिनी बलिं Instead of this read-grar- पृथिवीययर्चा (mit H: 6. नम इति 143, 7-144, 2. न नित्यं...तर्पयति 144, 2. योगे 3. फाला इति 8. सूक्तमनुयात् 4. कृतां परिहाप्य 5. वयुनाय 5-6. नमो वारुणाय 6. सर्वासां नदीनां मयं 145, 2. उदीचं 3. शङ्केत सूक्तं This is omitted. प्रयोगे फाला इत्येतामनुब्रुवन् प्रदक्षिणं प्रत्यूचं प्रतिदिशमुपस्थानम् Here ends Khanda xiii of K. This is omitted. वैणवे This is omitted. सर्वाभ्यो नदीभ्यः दत्तं उत्रीय शङ्केत् This is omitted. [ zvi] ·INTRODUCTION P. L. Ksusītaka III, xiy 145, 5. अथ वेदविदुषः 6. ज्यवराया॑न् अवकीर्य Sankhāyana IV, i This is omitted. वेदविदः उन्यवरार्धान् Add after this-असावेतत्ते इत्य- नुदिश्य व्यावृतीः पावमानीश्च This is omitted. 146, 3. व्याहृतयः 4. पात्रमानीः यथोत्साहमन्यत् पश्चिमेन तत् 5. तत् पश्चिमेल 2. ब्राह्मणानां 147, ब्राह्मणेभ्यः 3. व्याख्यातः Here ends IV, i. This is omitted. 3-4. सूत्राणि.. दद्यात् 4. एक 5. एकमय नाग्नौकरणं -- 6. प्रेतः 148, 2. वृद्धि ...तिलार्थः एकाऱ्या Add before this: नावाहनम् and after' करणम्-जात्र विश्वेदेवाः खदितमिति तृप्तप्रश्न उपतिष्ठतामित्यक्ष- रयस्थाने प्रेते Here ends Khanda ii. This is omitted but the following is found here as a separate Khanda. अथ सपिण्डीकरणम् । संवत्सरे पूर्ण त्रिपक्षे वा । यदहा वृद्धिरापद्येत । चत्वार्युदपात्राणि सतिलगन्धोदकानि कृत्वा । त्रीणि पितॄणामेकं प्रेतस्य । प्रेत- पात्रं पितृपात्रेवासिञ्चति "ये समानाः" [ zvii] H ·INTRODUOTION P. L. Kauşītaka Śāňkhāyana इति द्वाभ्याम् । एवं पिण्डमपि । एतत् सपिण्डीकरणम् ॥ III, XV III, xii 149, 2. व्यौच्छत् ६. नवक 8. अर्धमासांश्च मासांच 150, 2. माध्या वर्षे च 5. उपस्रताः सवन्ति 6. इति...सृभिः चतसृभिरष्टावाहुतीः 9. दिग्भ्यः दधे पितृभ्योऽमुम्मै 151, 2. ऋतवा सुसन्धिकाः 3. अर्धमासाश्च मासाश्च अङ्गानि...मुखि 4. अद्भिः परितस्थुषीः 5. अमुष्मै 6. प्रलुलोभ चरति 7. तत्पिता वृतामाहुरन्या ताममुष्मै व्युच्छत् नवद् मासाश्चार्धमासाश्च मध्यावर्षे च One of the mss. of K. adopt this reading. उप तान् सवन्तु इति वा। महाव्याहृतयश्चतस्रः चतस्रोऽष्टाहुति दिग्भिः पितुर्दधेऽमुष्य म ऋतवः च सन्धिजाः माताश्चार्धमासाश्च अन्यमन्तः पितुर्दधेऽमुष्य दभ्राः परिसस्रुषोः अमुण्यै प्रलुलुभे विचरन्ति तन्मे पिता वृतां मातुरभ्यः तामुण्य This is omitted. Some mss. of K. adopt this reading. This is omitted but the following is added-पायसो वा 8. वा - 151-2, 8-1. उत्तमायां...खिष्टकृत् चतुः This is omitted. 152, 4-6. गोपशुः...कुर्वीत [ Lyiii ] ·INTRODUCTION P. 53, ADHYAYA IV L. Kauşitaka Sankhāyana IV, i This entire Khanda is omitted. 156, IV, ii IV, xv 3. श्रावण्यां श्रवणं श्रविष्ठीयायां हस्तेन श्रवणेन वा This is omitted, 4. जुहुयात् जुहोति श्रावण्यै श्रवणाय पौर्णमास्यै श्रावण्य पौर्णमास्यै 5. इति Add after this-गृह्यमग्निं बात उपसमाधाब 6. जुहुयात् ggita Some miss. of K. adopt this reading. 7. कुशेषु नवेषु कुशेषु 156-7, 7-2. शुचौ...उन्नीयस्तां उदकुम्भं नवं प्रतिष्ठाप्य दिव्यानां लणामधिपतिरवनेनिक्तां दिव्याः सर्पा अवनेनिजताम् 3. वेष्टयति चेष्टयति 4. अनुलिस्पतां प्रलिम्पताम् अनुलिम्पम्तां प्रलिम्पन्ताम् 5. पनगस्य पात्राणि वर्णकस्य मात्रा सुमनस्यता आयनीताम् 6. सुमनस्यन्तां आबनताम् 8. आञ्जता आशाम् आअन्ताम् आजताम् 158, 3-4. एवमान्तरिक्षाणां पार्थिवानां दिव्यानां साणामधिपत एष ते दिव्यानां बलिः दिव्याः सर्वा एष वो बलिः इति बलिमुपहरति । एवमान्तरिक्षाणाम् । दिश्यानाम् । पार्थिवानामिति ॥ 157, [Lix] ·INTRODUCTION P. L. Kauşītaka 158, 4. उच्चस्तरां नोचैस्तरामिति 4-5. प्रत्यवरोहात् 5. उपसर्गः śāikhāyana उच्चस्तरामुश्चस्तरां पूर्वम् । नीचेस्तरां नीचेस्तरानुत्तरम् । एवमहरहरक्षत- सक्तूनां অন্তৰালু वाग्यता चैनमुपसादयेत् । य उपक्रमः स उत्सर्गः । “सुत्रामाणम्" इति शय्या- HITTE This last sentence is found later in K. See K. IV, iv,18. xvi 159, IV, iii IV, षट् पृषातकस्य इत्याज्य हुत्वा अर्थ पृष्टानकस्य इत्येतेन 6. इति स्थालोपाकस्य हुत्वा 160, IV, iv जहयात् IV, Avii मधूऊषीकापामाणि पूर्ण अवधाय 4. मधूकापामार्ग तेषां 5. निधाय तस्मिन्निमज्य निमज्य 6. इति त्रिः 7. पाप्मानोऽपहत्यै निधाय दक्षिणा महाव्याहृतीः सावित्री चोद्रुत्थ इत्येतेन तस्मिन्निमज्य निमज्य पाप्मानसपहस्य निनयेत् Here ends Khanda xvii 161, 2. नो घा सुवितं 3. पशूनां 6. वैदर्भाय विदर्भाय 7. आज्येन सुकृतं This is omitted. वैदाव विदाय भाज्यस्य हुत्वा [Lx] ·INTRODUCTION P. L. Kauşitaka 161, 8. प्रति भूषन्तः 8--9. अग्निमुष...मन्य 9--10. भवन्तु वाजिनः इति शमीशाखयाभिमृज्य 10. प्रस्तरमास्तीर्य Šāüklāyana प्रतिधोका This is omitted. সিঙ্গ মণি দ্বারা সৃষ্ট লমূত্ব 11. यज्ञ 12. प्रति... 162, 2. दक्षिणः .. प्रत्य...सव्यः 3. पुष्टौ इति दक्षिण 3-5. प्रस्तरे...अर्ध्वम् "स्यांना पृथिवि भव" इति स्त्रस्तर- मास्तीर्य क्षत्र प्रत्यश्वेषु प्रतितिष्ठामि गोषु इति सव्यैः प्रति पशुषु प्रतितिष्ठामि पुष्टौ इति दक्षिणैः This is omitted. अने इति सव्यः उदीचं जीव इत्युत्थाप्य स्वस्तरे तां रानि शेरते यथासुखमत ऊर्वम् This is omitted here. See above. (p. Ex, line 8.) This begins Khanda xix. रौद्रा गोलकाः 5. सुत्रामाणं...रोहत 6. चैया 163, 2. रौद्रा गोलकाः ADHYÄYA V This adhyāya is not found in the Grhya at all. On the other hand three Khandas of the ś. Srauta sūtra deal with the topic found in K. The K. Śrauta naturally omits the portion now shown in the Grhya. The Khandas in S. Śrauta corresponding to this are Ś. Śrauta IV, 14; 15; 16. | Lxi ] ·INTRODUCTION P. L. Kausītaka V, i IV, 166, 2-172, 3. प्रेतमाहितानिं...परि- श्रिते निपात्य Śānkhāyana xiv This portion is omitted; and the following is found instead- आहवीये सर्वाणि हवींप्यनुप्रहत्य आपछुस्य This is omitted. 173, 2. आलाध्य 173-6, 2-3. अहतेन वासला... तूष्णीं निधाय 176, 4-5. त्रिः परिलिख्य...वास्तु 3. प्रवणे प्रवणे देशे Omit this but add-विमृज्य स्फयेनोन्मृज्य दक्षिणाची चितिं कृत्वा Add before this-पुरस्तादाह- वनी and omit later in the 6. दक्षिण चिति चित्वा 3. पश्चात् 177, saine sutra in K. आहवनीयम् 4. पश्चादक्षिणतो वा गामनुस्तरणीम् See above. Add here strator गार्हपत्यं दक्षिणाग्निं च हत्वा उत्तानं चितौ निपात्य दक्षिणतः पश्चाद्वा Add after this-अजा वा रोहिणी दक्षिणामुखी प्रोभ्य Add after this संशताया वा and omit later. अन्वाहार्यपचने प्राणायतनेषु हिरण्यशकलान् कृत्वा This is omitted. जीवन्त्याः पात्राणि 5. दक्षिणाग्नौ 6. आमिक्षांच 177-8, 6-4. अन्तरेण युनक्ति 179, 3. श्रोत्रे 2. दत्सु प्राणः 3-4. सव्ये कृष्णाजिनं कर्ण 180, अप्सु ग्रावाणः कृष्णाजिनं सव्ये [Lxii]] ·INTRODUCTION P. L. Kausitaka Śāňkhāyana 180, 4. मुसले Add after this शादयोः शूर्यनाटके 181, 2-4. अभिघार्य...भाग इति This is omitted. 4-5. पिता...कृत This is omitted. 182, 2. स्वाथ কাজ इति...मन्ति This is omitted. 3. उपोषन्ति उनोहन्ति प्रगृह्योल्मुकेन This is omitted ; Khanda xv begins here. विदहः This is omitted. 4. प्रक्रान्तान् प्रकामन्ति 183-4, 2-४. आचार्थस्य च ..यशियास This is omitted. इति 184, 5-6. शिरसि...स्त्रोतलं This is omitted. 6. अनुपनिमज्जन्तोऽलन्तापमा - अनमनिमज्जन्तोऽसन्धावमानाः ना: 184-5, 6-3. आपो अस्मान् ...ग्रामं गत्वा This is omitted. द्वारि 185, 3. लर्षपान् सर्षपाणि #. अश्मानं अश्मानमग्निं संमृशति संमृशान्ति 186-6, 4-2. तच्चक्षुः...बध्वा This is omitted. 186, 3. कर्मणां Add after this वैतानवर्ज नवरात्रं वा Add after this आ वा संचयभाद् ब्रतानि which occurs later and omit there 187, 2. Khanda v No separate Khanda. The matter of almost the entire Khanda in K. is omitted and the following is added-अपरपक्षे - , [ Lxiii ] ·INTRODUCTION P. L. Kauşītaka 189, 7. Khanda vi 189, 8-190, 2. उपसर्प...निखनन्ति 190, 2-4. प्रवसतस्तु...शरीराणा, 101, 2. बाहुभ्यां अङ्गुलीभिर्दश 3. ऊरुभ्यां 4. पादतोऽमुलीमिर्दशा पलाशवृन्तानामाहत्य 5. परिलिप्य 5-6. सन्नीय...समान Khanda vii Khanda vii 194, 3. तस्यापवर्ग लोहितं प्राग्नीवं वोदग्नीवं 4. तस्मिन्नुपविश्य एतांश्च 2. निदधाति पालाशं वारुणेन 196, 2. कंसेन śāükhāyana संचित्य अयुजासु रात्रियु । "यं त्वमग्ने" इति द्वाभ्यां लक्षीरेणोदकेनाश्रीनि निर्वाप्य No separate Khanda. This is omitted. उच्छवश्वल इति खाते निखाय । उच्छवश्वमानेति परिथिोऽजधाय । अरण्ये লিঙ্কলরি। হীমনস্তু সাল पष्टिशनान्शि पलाशवृन्नादि । तेषामावा- पस्थानम्। बाहो This is omitted. ऊों: पाहालोषु विनिः भवन्ति प्रलिप्य अभ्यज्याग्निभिस्संस्कुर्वन्ति This Khanda is onnitted. IV, xvi प्रतापवर्ग रोहित उदग्ग्रीधा प्राग्ग्रीवं ভলিহান হানা चैतांश्चाभ्यक्तं निधाय पालाशं वा । धारणेन कांस्येन 195, 3. आगन् 5. याश्चारुणः ...उदकतदिति आगात् याश्चारुणे This is omitted, 5-6. अपन:... (Lxiv] ·INTRODUCTION P. L. Kauşītaka 197, 2. अंसं ག ག༌ ག་ Sāökhāyana ਬੰ हानि नोच्य सः . 3. लत् 1-3. मालाटा...हात ema विधिः "उति प्रमाणपत" इति द्वाभ्यां बाहामा दक्षिण बागुम्बाब्वानुत- सोऽमयले १ अनहोवा पुग्छ । कांस्यश्च This is omitted. This is omitted. This is omittet. 198, . ছিঃ 192,2-200, ए एन . एका ७ - Tính Lan Śā. Grhya has twn adhyāyas at the end (z.e.) V aud VI which do not find a place in the Kauşītaka. They are given below:- अथ पञ्चमोऽध्यायः अथ प्रवत्त्यात्मन्नरण्योस्समिधि वाग्नि समारोहयति। "एहि मे प्राणानारोह" इति सकृल्लवनमन्त्रेण विदिस्तूष्णीम । “अयं के योनिः' इति सारणी प्रतितपति। समिधं वा। सनस्तमित च मन्थनम् । वैश्वदेवकाले च । उपलिप्त उनमायोक्षित लौकिकमग्निमाहृत्य "उपावरोह" इत्युपायोहण । अनुगलेऽन्नौ पीपरपश्चिनाहुती हुत्वा "पाहि नो अग्न एघसे बाहा पाहि नो विश्ववेइसे स्वाहा । अझं यात्रि विभाजसो स्वाहा । सर्व पाहि शतक्रतो वाहा" इति । अानातुपोज्याज्यस्य हुत्वा "त्वमग्ने व्रतपाः" इति ॥५-१॥ " अथ पुष्करिणीकूपनडागानाम् । शुद्धपक्षे पुण्ये वा तिथौ । पयस्या यवमयं चरं श्रपयित्वा । "त्वं नो अग्ने” इति द्वाभ्याम् , “अव ते हेळ" "इमं मे वरुण" "उदुत्तमं वरुण" "इमा धियं शिक्षमाणस्य"। "गृह्योपगृह्यो मयाभूराखरो निनरो निस्सरो निकामस्सपत्नदूषणः" इति वारुण्या दिवप्रभृति प्रदक्षिणं जुहुयात् । मध्ये [Lxv] I ·INTRODUCTION , पयस्या जुहोति "विश्वतत्रनुः" "इदं विष्णुः" इति । “यत्किञ्चेदम्" इति मजयित्वा । श्रेनुदक्षिणा अस्त्रांच । अतो ब्राह्मण भोजनम् ॥ ५-२१ अथाराऽधिमा १३ बालोषा अपवित्वा । "णिवे खाहा । इन्द्रा- निश्मालाहा। विश्वकर्मले स्याहा" ले, "यान को भरः" इति प्रत्यूचं जुडयात् । "वनस्पले शतशः प्रथम हिरक क्षि! - यदि माह कृतोऽन्यः "आश्वामा महा। अनाये तन्तुमाले स्वाहा' इति होजातिको । "मस्त : स्वा"। प्रातः "प्रातलनमः स्वाहा' इति । यात्राको होमास्तावी ला पूर्वबद्धोमः । ५-': ।। कपोतोलूकाभ्यासुपत्रेशले । " वा करो" इति शस्यचं जुहुशत् । दुस्वप्न- दर्शने चारिष्टदर्शन च । निशाणां काकशब्दक्रान्ने च । अन्येषु चाद्भुषु च ! पयसा चलं श्रपयित्वा । सरूपवाया गोः पयसि । न त्वे तु णासाः । रात्रिभूतन प्रत्यूचं जुडुयात् । हुतशेष सहाव्यातिभिः प्राश्य । “भद्रं कर्णेभिः" इति कौँ । "शतमिन्नु शरदो अन्ति देवाः" इत्यात्मानमभिमन्य । ब्राह्मणेभ्यः किश्चिद्दद्यात् ॥ व्याधौ समुत्थितः। "इमा रुद्राय तवसे कपर्दिने” इति प्रत्यूचं गाने धुकं चलं जुहुयात् ॥५-६॥ अकृतसोमन्तोन्नयने देत्प्रजायत । अकृतजातकर्मालीत् । ततोऽतीते दशाह उत्सङ्गे मातुः कुमारकं स्थायित्वा । महाब्राहतिमि त्वा पूर्ववद्धोमः ॥ ५-७॥ स्थूणाविरोहणे । स्थालीपाकं श्रपयित्वा "अया विष्ठा जनयन् कर्वराणि" "पिशङ्गरूपाः सुभरो वयोधाः" इति द्वाभ्यां च जुहुयात् । यदि प्रणीता चरुराज्य- स्थाल्यन्यदपि मृन्मयं भिन्नं सवेत् । सर्वप्रायश्चित्ताहुती हुत्वा “य ऋते चित्" इति तृचेन भिन्नमनुमन्त्रयते । यद्यसमाप्ते होमे पवित्रे नश्यते । सर्वप्रायश्चित्तं हुत्वा "अप्स्वग्ने" इति पुनरुत्पादयेत् ॥५-८॥ अथ सपिण्डोकरणम् । चत्वार्युदपात्राणि पूरयित्वा पितुःप्रभृति । तद्वत्पिण्डान् कल्पयित्वा। "ये समानास्समनसो पितरो यमराज्ये । तेषां लोकाः स्वधा नमो यशो देवेषु कल्पताम् ॥ [uxvi] ·INTRODUCTION ये समानामलको जीया जीयु मामकाः। तेषां श्रीमयि कल्पतामस्मिन् लोके हात ला" •. समानो मन्त्र इलि द्वाभ्यामा विराई त्रिषु विभनेर । तथैवायशामाथि एवं सातु- तुर्यायाः पूर्व मारिणवा उभिः पिण्डैः प्रविष्य ५-९॥ यदि सहे मधूका मथु कुर्वन्ति । उपाध्यादुम्बरीस्सानिधोऽशन धिमधु- वृताक्ताः "मा मस्त" अति द्वाभ्यां जुहुयाल : "शं न इन्सानी" इति सूतं जपे सर्वेषु च कर्मा प्रतिश्रुतादिषु । प्रादेशदात्रोः पाशाशीः लभिवः लसदा दुत्वा पश्चात् सुवग्रहण । दर्शपूर्ण वनइ सयो वश ! या ऽथ जिलो का भवन्ति । पितृयज्ञवद्धोमः ॥ ५-१०॥ यदि गृह बल्लीकसंनिहोत्रू । भिराममोचन महाशान्ति कुर्यात् । महाशान्ति कुत्रात् ॥ ५-११ ॥ शांत पञ्चमोऽध्यायः॥ EिSJRESERVdemantas अथ षष्ठोऽध्यायः अथातो ब्रह्माणं ब्रह्मर्षि ब्रह्मयोनिमिन्द्रं प्रजापति बलिष्ठं वामदेवं कहोळ कौषीतकिं मन कौषीतकि सुचनं शाजायनाश्वलायनतरथं भहतरेयं कात्यायन शाट्यायन शाकल्यं बभ्रु बाभ्रव्यं मण्डं माण्डव्यं सर्वानेव पूर्वाचार्यान् नमस्य स्वाध्यायारण्य कस्य नियमानुदाहरिष्यामः । अहोरात्रं ब्रह्मचर्यमुपेत्याचार्योऽमां- लाशी । आमपिशितं चण्डालं सूतिका रजला तेदन्याहस्तकदर्शनान्यनध्यायकानि। शवरूपाणां च । यान्यास्य न प्रविशेथुः । वान्तकश्मश्रुकर्म । मांसासनश्राद्धसूनक- मोजनेषु । यामाध्ययनान्तर्हित्यान्य हानि । त्रिरात्रोऽवकृप्तः । परामिष्टः । उपपर्व- णामह्न उत्तरार्धानि च । अग्निविधुत्स्तःयित्नुवर्षानहानप्रादुर्भावाश्च । वाले च शर्क- राकर्षिणि यावत्कालम् । ऊर्ध्वमाषाढयाश्चतुरो मासानधीत्य । अत्यन्तं शपथ इति नियमः॥६-१॥ प्राग्ज्योतिषमपराजितायां दिशि पुण्यमुपगम्य देशम् । अनुचित उदकग्रहणम् । मण्डलप्रवेशश्च "भाजनगन्धिम्" इत्येतयर्चा । मण्डलं तु प्रारद्वारमुदग्द्वारं वाजना- प्रीयमसंप्रमाणमसंबाधम् । आ वामदेव्यमुत्तरशान्तिः । पुनः प्राभ्येषणं च । (Lxvii ] ·INTRODUCTION । धाहर्मण्ड का सामान अश्य । भागोरन | भाग माय मोक्षण प्रचितिः प्रोह सुविध्य, शमिना निकल कालिकाम् ।। अथ विवश राउल ! माल आचार्य पनि जानु अतः दक्षिात इतरे माजन् । यसले गुलाम हलिमाय चैन होशिश घोहि भो' इति दि.जीरे धाम- शिपलं पाहायल्या विजया: 3 : कालि पात्रे इअण्डनलोडन- रहा पेन्ट मिभिः रात्री लादेश वामन्य शाभिमा कुर्यात् । अध्यायात सक्छिन भवति। अथ शान्तिः । मोहाय महासभा बुद्धा पुरवायं कञ्जका मिति पुरुङ्गया। सदिता मानेल ! ". जानो विराट" इत्येतद्रालगम् ॥ ६-३॥ fare र शुस म यो यो अंटोना इन :: हिंसीः" इति सत्रमाने। " " "स्ता पश्चात ही छ निल्न इति मामतस्य । २. मोतु । " फिपीले "यो चिनो रयिन्तमः" "त्यनु यो महणम्" इति अवस्तृवाः "अरमाा इन्धसः” इति “एवा झलि वोल्युः" इत्यभित शायरीमा । अथोपनिषदः । पेवं महात्रतस्य । संहितानां तु पूर्वम् "ऋतं वदिष्यामि, लत्यं वदिष्यामि" इलि विशेषः सन्यस्य “तत्सवितु- वृणीमहे, तत्सवितुर्वरेण्यम्" इति पूर्व च । “अदब्धं मनः” इत्याधिकारिकाः शान्त- यस्ततः । इत्याह्निकम् ॥ ६-४॥ अथोत्थानकालेऽपकृष्य पापम् । नित्यं शान्ति कृत्वा । "उदितः शुक्रियं दधे" इत्यादिस्यमीक्षन्ते । "तमहमात्मनि" इत्यामानमभिनिहित भिहितम् । “उप मा श्री षतानुपयशोऽनु मा श्रीर्जुनतामनु यशः । सेन्द्रस्सगणस्सबलस्सयशास्मदोर्य उत्तिष्ठाजि" इत्युत्तिष्ठति । "नोर्मा उत्तिष्ठतु यशो मा उत्तिष्ठतु" इत्युत्थाय । "इदमहं द्विषन्तं भ्रातृव्यं पाप्मानमलक्ष्मी चापधूनोमि" इति वस्त्रान्तमवधूय । “अप प्राच" इति सूक्तम् , “इन्द्रश्च मुळयाति नः" इति द्वे “यत इन्द्र भयामहे" इत्येका "शास इत्था महाँ असि” इति प्राचीम "खस्तिदा" इति दक्षिणां दक्षिणावृतः "वि रक्षः" इति प्रतीचीम् "वि न इन्द्र" इत्युदोची सव्यावृतः "अपेन्द्र" इति दक्षिणावृतो दिवमुदीक्षन्ते ॥६-५॥ (Lxviii ] ·INTRODUCTION "सविता पश्चात्" "तशक्षुः" इत्यादिस्यमुपस्थाय । व्यावर्तमानाश्च प्रत्यायः न्त्युपविशन्ति ! "यथापः शान्ताः" इति शान्तिपात्रादप आदाय । पृथिव्यामवनिनीय । "यशा पृथिवी" इत्यस्याभिक्षरन्ति । "एवं मयि शाम्यतु" इति दक्षिणेऽसे निलि- म्यन्ति । एवं द्वितीयम् । एवं तृतीयम् । “काण्डात्काण्डात् संभवलि काण्डात्काण्डा- परोहसि शिवा नः शाले भव' इति दूर्वाकाण्डमादाय मूर्धनि कृत्वा । “अग्निस्तृप्यतु, वायुस्तृप्यतु, सूर्यस्तरतु, विष्णुस्तृप्यतु, प्रजापतिस्तृप्यतु, विरूपाक्षस्तृप्यतु, सहनाक्षस्तृप्यतु, सर्वभूतानि तृप्यन्तु" इति । सुमन्तुजैमिनिवैशम्पायनपैलाद्या- चार्थाः । पितॄन्प्रत्यात्मिकान् । “समुद्रं वः" इत्यपो निनीय । वामदेव्यं जपित्वा । यथाकामं विप्रतिष्ठन्ते । यथागमनजनाश्रुतिस्मृतिविभवादनुक्रान्तमानादविवादप्रति- ष्ठादभयं शं भवे नो अस्तु, नमोऽस्तु देवऋषिपितृमनुष्येभ्यः, शिवमायुर्वपुनरनामयं शान्तिमरिष्टमक्षिनिमोजस्तजा यशो बलं ब्रह्मवर्चसं कीर्तिमायुः प्रजा नमस्कृता वर्धयन्तु, दुष्टुताद्दुरुपयुक्तान्यूनाधिकाश्च सर्वस्मात्स्वस्ति देवऋषिभ्यश्च ब्रह्म सत्यं च पातु माम् इति ब्रह्म सत्यं च पातु माम् इति ॥ ६-६॥ पशून् नमो इति षष्ठोऽध्यायः॥ RATNisaar [Lxix] ·BHAVATRÄTA The commentator on the work now published is called Bhavatrāta in the colophons. Beyond this we do not and anything that way throw any light on the personality of the author in the present work. commentary on the Jaiininīya þrauta Sūtra has been composed by a Bhavatrāta. It is not unlikely that the tivo anthors are identical. This Bhava träta was the son it Matrdatta and pupil od Brahmadatta. We do not know who this Matrdaita is, and we cannot say for certain whether he is the commentator on the Hirayakesi Gğlya Sitra. The only thing that we know of him is 13- TT TTTT: Bralımadaita was an ācārya who is referred to with respect and mentioned along with Agnisvānin in Vāsudeva's Sankhāyana Gịhya Sangraha as a commentator on the ſānkhayana Gșhya. He says at the ontset1 प्रारब्धः कर्मसंग्रहः । किमनेन प्रयोजनम् ? उच्यते। अनेन गृह्योक्तानि कर्माणि प्रयुज्यन्ते । ननु सूत्रैरेव प्रयोगः कथित पत्र । उच्यते । सूत्राणि व्याख्या- गम्यानि भवन्ति । यद्येवम् , आचार्याग्निस्वामिब्रह्मदत्तादिभिर्व्याख्यात एव सूत्रार्थः ॥ There is a strong possibility that the two Brahmadattas may be identical; in which case, the commentator, Bhavatrāta may be referred to a high antiquity. Bhavatrāta's method of exposition inakes one think of the early Bhāșyakāras of the period of śaukara and others. Onc fact is certain, that the Lahore original of the commentary is a very old manuscript and must be at least 300 years old. 1. Page 1 Css eda. | Lxx) ·INTRODUCTION There is no internal evidence as to the date of the commentary, for he rarely cites any author of importance. Under the circumstances we must rest content with the vague conjectures already made. Among the works roferred to in the commentaryl Fe find a Bhāraviya Gịhya in the following words: gadiaastag is To* siamo Sina "575 Fiya." व्यक्तं च भारदीये गृधे महापाडे si è suara ya This Grhya has not been heard of till n011. LLLLLLLL 1. Fagus 09.70 [Lxxi ] ·ERRATA. Page Lino Read Page Line Read 2 24 "शक्तिविषये 4 19 तद्यथा 15 16 108 7 सावित्र्या 113 9 या तु 116 6, 21 6, 21 सक्तूनां 186 8 चास्तंयन्तं 146 2,7 प्रतीच 24 पुरस्तात् दिवस्पातु त्वामिह लोपादकर्म 6 32 7 44 12 148 अष्टका अपर 53 22 २ 151 2 रालाः 24 5 60 5 १८ 152 2 74 12 159 3 रम्यमन्तः सर्वभूतानि ऐन्द्रः प्रतिभूषन्ताम् दक्षिणाः जीवतः 79 3 161 भजिनानि विधाय मारिषण्यत समाते मधुग्छन्द 8 88 2 10 89 2 166 16 10-1 3 गवा ·विषयानुक्रमणिका ... 2 ... ... 3 ... 4 ... 5 ... ... 6 .... ... 6 ... 26 ... 28 ... 29 31 ... ... 36 ... .37 37 स्वाध्यायाध्ययनादि पाकयक्षाः शालाग्निः विवाहः वधूलक्षणानि वरकाभिगमनम् प्रतिश्रुतिहोमः भूतिकर्माणि हुतादीनां निर्वचनम् पाणिग्रहणात्पूर्व कर्तव्यानि वरप्रवेशादि पाणिग्रहणम् 'अश्माक्रमणम् लाजहोमा सप्तपदी कन्याया: प्रस्थाने कर्तव्यानि गृहान्प्रपद्य होमः चतुर्थी कर्म गर्भाधानम् पुंसुवनम् गर्भरक्षणम् सीमन्तोशयनम् सूतिकागारसंस्कारः जातकर्म नामकरणम् उत्थानाख्यं कर्म निष्क्रमणिका अन्नप्राशनम् कर्णवेधनम् चूळाकर्म ... 38 41 ... .." 44 49 50 ... 52 53 ... 54 ... 56 57 58 ... 61 64 ... ... 65 .. 67 ... ... 69 ·विषयानुक्रमणिका पुट. 73 ... 74 81 84 .ua ... 88 .. 91 ... 92 94 100 ... ७. 108 ... 105 110 112 113 .. 114 ... ... 116 ... उपनयनम् मेखालादिविधानम् सावित्र्युपदेशः सावित्र्यनुवचनम् देवतादीनां तर्पणम् सन्ध्योपासनम् समिदाधानम् बतादेशनम् दण्डनियमः समावर्तनम् वास्तुकरणम् प्रवासे कर्तव्यानि आप्रयणकर्म गवानुमन्त्रणादि वृषोत्सर्गः खाध्यायोपाकरणम् खाध्यायोत्सर्गः अनध्यायनिमित्तानि वैश्वदेवः अभिवादनादिनियमाः अध्ययनावश्यकत्वे हेतवः कृषिकर्म प्रतिमासं पितृभ्यः श्राद्धादि अष्टकाः शान्तिकर्म सर्पबलिः आश्वयुजी आग्रहायणी और्ध्वदेहिकम् आहिताग्निसंस्कारः अस्थिसंचयनादि श्राद्धकर्म परिधिकर्म 118 ... ... 119 125 133 ... 138 143 ... 146 ... ... 148 153 156 159 ... 160 ... 165 ... ... 177 187 193 ... : 194 ·श्रीः कौषोतकगृह्यसूत्रम ॥ भवत्रातकृतविवरणोपेतम् ॥ ar- उक्तानि वैतापिकानि । इदानी स्मातानि वक्ष्यामः । तेषां गृह्यसंज्ञा । तथा हि शौनकेनोक्तम् "उत्सानि तानिकानि । गृह्याणि वक्ष्यामः" इति। यानि शिष्ट- परम्परया लोकत एकोपल शब्द प्रतिश्रुतादीनि तेन स्मातस्संज्ञा । प्रामाण्यं च तेषां कर्तृप्रामाण्याद्भवति । शिष्टाः श्रौतान कर्मणां कर्तारः त एव स्मार्तानामपि । तस्मात लागतोदष्टानुमानेन वार्तानामपि प्रामाण्यम् । तथैव चोक्तम्--"अपि वा कर्तृसामान्या प्रमाणमनुमान स्थात्" इति । ये बा न केवलं लोकत एवो- पलभ्यन्ते स्मार्तानि ; अग्निनिता" इत्येवमादया सन्त्राः श्रुस्यन्तरेषु मन्त्राठे- ज्वान्नाताः; न हि कृतका गन्ना अदृष्टार्थसाधका भवन्ति । कर्माणि च ौत- [श्रुति लिङ्गाम्यामुपलभ्यन्ते । “प्रतिलोमरूपमेतत्स्यात् , यत् क्षत्रियो ब्राह्मणमुपनयेत्" इति श्रुतिविहितार्थमुएलयानमिति च क्षत्रियस्याध्यापनमधर्म इति च दर्शयति । सथा "गृभ्णामि ते सौभगवार हस्तम्" इति च "मया पत्या अरदष्टियथा स" इति च पाणिग्रहणं दर्शयति । "सूर्या यो ब्रह्मा विद्यात् स इद्वाघूयमर्हति" इति मन्त्रः सूर्या विदुषे वाधूयमित्येतमर्थ दर्शयति । शाट्यायनिवामणे इमन्यार्थेन वाक्येन सर्वमुपनयनकर्म विहितम् । एवं श्रुतितो मन्त्रतश्च सार्तान्युपलभ्यन्ते तानि द्वैतानि प्रमाणम्, किन्तु श्रौतानि श्रुतिवाक्यैः प्रत्यक्षं विधीयन्ते–'इदं कुर्यादिदं न कुर्यात्' इति । स्मार्तानि पुनरनुमानत उपलभ्यन्ते । श्रुतिस्मृत्यो- रेष विशेषः । तस्मात् श्रुतिस्मृतिविरोधे श्रुतिर्बलीयसी । प्रत्यक्षानुमानविरोधे १. A. ये ये. २. A. प्रामाण्यात् ४. L. सूय. ५. A. णेत्या इदं ६. A. मन्त्रश्चेत् स्मा- ३. L. सूय. [1] ·सविवरणे कौषीसकगृह्यसूत्रे [अ. १. ख. १. प्रथमाध्याये प्रथमः खण्ड: उत्थाय प्रातराचम्याहरहः स्वाध्यायमधीयीन "अद्या नो देव सवितः" इति द्वे, "अपेहि मनसस्प" इति भूकम् , "ऋतं च सत्यं च" इति सूक्तम् , "आदित्या अवहिख्यत" इति वर्गद्वयम्, “मति वो महताम्" इति सूक्तशेषः, ॥ " ननु च प्रत्यक्षं हि बलीयः। अषि, उपनयनादिभिः स्मातैः संस्कृतस्यैव पुनः श्रौतम् : तस्मातिवाक्यमेव प्रमाणा: स्मृतिरएि श्रुत्यविरोधे । कथमेद्गम्यो वश्य- माणानि स्मातातीति ? पाकवज्ञशब्दचोदितत्वात् । पाकयज्ञशब्दो हि सातवाचक इति न तेष्वधिकारः। तस्मात् स्मार्तानां प्रामाण्यमुक्तम् । इदानी तानि वक्ष्यामः- चत्वारः पाकयज्ञाः उत्थाय प्रालगचम्य इति गृह्यादि । न खलु प्रक्षेपोऽयं ग्रन्थः । प्रतिज्ञासंस्कृतस्य स्थानोऽपि । "चत्वारः पाकयज्ञाः" इति प्रति- क्षासूत्रम ; आदी हि प्रतिज्ञासूत्रं भवति यथा “यझं व्याख्यास्यामः" इति। तस्मात् प्रतिज्ञाया बहिरानातः प्रक्षेपोऽयं ग्रन्थ इनि मन्यामहे । तथागि प्रयोग फल- भूयस्त्वं शास्त्रानतरहिहितस्यापि खशास्त्राविरुद्धकस्य कर्मणः प्रयोगे फलभूयस्त्वं भवति । समानिधि शास्त्राणि र्वेषां श्रेयस्कामानाम् । न ह्यकमेव शास्त्रं केषु- चिनियामक : किन्तु एकस्य कर्मणः प्रयोगे नाधिकविधिरुपसंहलव्यः शास्त्रान्त- रानातः। तथा सति सर्वकर्मणामनवस्थापनं च । येनोपक्रमः स्थानान्तं गच्छेत् । एवं प्रयोगवर्थ इति । तस्माच्छास्त्रान्तरविहितं तत् कर्म प्रमाणम् । अथापि दुस्वप्ननाशिन्य आशिष्मत्यश्च ता ऋन्दः; तस्मात् प्रयोग फलमस्येव ; तस्मात्तदपि वक्ष्यामः॥ उत्थायेति ॥ शयनांदुत्थायव । प्रातराचम्याहरहरन्वहं वक्ष्यमाणानामृवां खाध्यायमधीयत । अत्राह-उत्थायेत्सुक्ते प्रातरिति न वक्तव्यम ; प्रातरेच हि शयना- दुत्थानम् । आचम्यति न वक्तव्यम् , शक्तिविषये "मुहूर्ताप नाप्रयतः त" इति हि स्मृतिषचनम् । शुद्धस्यैव हि कर्मस्खधिकारः । अनाचान्तो ह्यशुद्धः स्यात् । अहरहरिति च ने वक्तव्यम्, प्रातरुत्थानसंभवात् । स्वाध्यायमिति च न वक्तव्यम् , अधीयीतेस्येव १. T omits इति. २. A1 and IO omit वर्ग...मह- वाम् इति. ५. Lomits चत्वारः...स्थानकृतोऽपि. ६. A. सर्वाणि ७. A. स्थापंच ८. Ladds धर्मः ९. A. विस्मृति ३. A. संस्तुतख ४. A. यज्ञे [2] ·प्रथमोऽध्यायः इन्द्र श्रेष्ठानि" इत्येका, "हंसः शुचिषत्" इत्येका, “नमो महद्भया" इत्येका, "ममाग्ने वर्चः" इति सूक्तम् , "यनेइम्" इति सूक्तम्, “स्वस्ति नो पिमीताम्" इति पञ्च ऋचः ॥१॥ चत्वारः पाकयज्ञाः ॥२॥ हुतोऽहुत: प्रातः प्राशित .. सिद्धत्वात् । अत्रोच्यते – सन्ध्योपालनं कृत्वाधीयीत, नोत्थानानन्तरमित्येतत् प्रातराचम्यत्युक्तम् । अथवा उत्थावान्येत्येतायता लिद्धे न सर्वोस्थानानन्तरं स्यात् । प्रातरवोत्थानानन्तरं स्या । प्रातरेवोत्थानान्तरं प्रातरियुक्तम् । अपि च प्रातराचाने नाम सन्ध्योपासनमित्सुता । अहरहरिति चाध्यायप्रांतषेधार्थः । नास्य स्वाध्यायस्यानध्यायोऽस्ति; अहरहरवीयर्थी । मनु मन्त्रालङ्गा दुस्वप्नदर्शने न स्यात् इति चेत्, जैतत् ; अहरहरधीथीतैव दुस्वप्नदर्शने चोकमर्थमहरह- रित्युक्तः । खाध्यायमधीयतेति स्वाध्यायं कुदिलः । श्रोतश्च सन्दशः पाश्वशः [अहरहः स्वाध्यायमधीयीतेति । तसादुत्थाय लन्ध्योगासनं कृत्वा, अणुत्य-रणको हि प्रसिद्धः-वस्यनाणा ऋचा सकाचारयेदालानः "उच्चैरासीनन्यायं बढचं उच्चन्या- यश्च वेदः” इति च एकश्रुत्यन्तरं भवति । स हि स्वाध्यायध। कास्ता मात्र यासा- मध्ययनं कर्तव्यमिति प्राप्त उच्यते-अद्य" इत्याद्याचस्ता या अहरहरध्ये- तव्याः॥१॥ चत्वारः पाकयज्ञाः ॥ इदानीमस्माभिर्वक्ष्यन्ते । स्मातॊ दविहोमः पाकयक्ष इति न्यायविदस्त्रयः पाकयज्ञा इति जानन्ति । एवं भेदज्ञापनार्थमभिमतप्रदर्शनार्थ चत्वार इति संख्याग्रहणम् । निर्देशादेव हि चतुष्टयं सेत्स्यति । पाकयज्ञादयश्च ब्रह्मयज्ञायो वक्ष्यन्ते; तस्मात्पाकयज्ञानेव वक्ष्यामः इति न प्रतिज्ञा । वक्ष्यन्ते अन्यानि च स्मार्तानीति पाकयाप्रदर्शनार्थः प्रतिज्ञावचनः पाकया इति निर्देशः ॥२॥ हुतो......इति ॥ हुतः अहुतः प्रहुतः प्राशिने इत्येतेषां निर्वचनमाचार्य एव करिष्यति।।३॥ ७. L. धर्मकाः १. I0. पञ्चर्चन २. Lomits अत्र ३. A adds प्रातराचमनं नाम 2. L. अस्मद्ये त्याद्या 7. A omits 77 ५. L. हरहरधीतेत्येतदुक्तमुक्तम् ६. A omits सन्ध्या...इति च ९. L. ऋच तत्वाय अह १०. L omits अहुतः ११. A adds च 3] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्र अ.१. ख. १. इति ॥।॥ पञ्चसु बहिः शाला विन चूळकरण उपनयने केशान्ते 0 पञ्चसु बहिः शालायाः || शालानिरिमोपासनल्याख्या। गायत्यर्थः । पञ्चसु वक्ष्यमाणे कर्मसु शालाहर्वहिरन्थस्मिन्न प्रयोग परितः सात् । कथं प्रामा विवाहादिषु बायोऽग्नि िकय, नायब कि मोऽन्यत्र विधानं क्रियते--तेल्या वक्ष्य को पस्यःयालयाबायोग इति । एतापि । निष्कलाणिपुि कुमार शाल. अनधि : हे पुत्पात ; कथं तत्र शालानी प्रयोगः स्थान पितुराचार्य वा शालयोः । हि कुमारः सत्यमेव तत्कौ करोति । य क तमः शाला पति यदि कर्तुः शालाशिन मिले, अशि का। विवि के लोsia ला विवाहे । - चाचालवहिवाहाशिला : सारी हि मात् वैवाखान्य संभऽ या निवृत्तिा शिक्राणकादमांना यागः रत् । तत्रापि च लोकिकोऽग्निर्वस्वत । तेषु पञ्चसु बहिश्शा या प्रयोग हा ॥४॥ विवा......इति ॥ एतेषु पञ्चसु । केशान्न इति समावर्तने । विवाहानन्तरं सीमन्तोन्नयनं वक्तव्यम् । स हि क्रमः । सीमन्तोन्नयनयान्ते व वधशाप- नार्थम्- औपासने वा तस्य प्रयोग इति । अथ कस्मात् विवाचूळाकरणोपनयनकशा- न्तसीमन्तोन्नयनेविति नोक्तम् ? जैष दोषः। न हि नित्यः समास. ; अथापि समा- सवचनेष्वेतञ्चोध स्यात्, कस्मात् पृथङ्नोक्तः ---इति । अथापि सर्वत्रैवमेव यदत्या- चार्यः "तद्यथा निगमस्थानेषु च सा देवतोपलक्ष्यते आवाहन उत्तमे जयाजे निष्ट कृन्निगदे सूक्तवाके च” इति । न च तत्रावाहनोत्तमप्रथाजस्विष्टकृभिगदसूक्तवा- केग्वित्युक्तम् । “हुतः अहुतः प्रहुनः प्राशितः" इत्यत्र में च हुनाहुनप्रहुत- प्राशिता इत्युक्तम् । लक्षणाविरुद्धं यथेष्टं वक्ष्यति नै कश्चिच्छिध्य आचार्यम् ॥ ५ ॥ १. I0. शालायां २. T. चौलकरणे ३. T. नयन एके शान्ते ४. A. शला ५. A. केवलोक्तिः यो विवाहे ६. A. संस्कारः ७. L. भायोपवनदयार्थो ८. L. कर्तव्यम् ९. L. स्वपि चोद्यं fo. L omits a ११. A. उक्ताः १२. A omits न [] ·सू. ८.] . प्रथमोऽध्यायः सीमा अव हात . उपालिप्योर मोक्ष अनि:पराधाया की निर्भन्थ्यके विवाहे. उस मामले काहे ना पा रहीवात् । जाया शुभ......॥ स पशाव शामि-उमलितोद्धत- मोक्षिा पक्ष या नेताल कुर्था । बहु अत्यति "चतुरभं गोम- मण्डलनुपलिया, "लया लिनिया" तिच; "ता अभ्युक्ष्य” इति च । उप चुनन्द सरकार एव । पामेव पालामन्यवादुभयेषां समु- चा विवाहादिक्षु । आदत उपोल, सन उद्धर, इतः प्रोक्ष्य, ततश्च समि- द्धवनादिल । धमपि संस्कार, सविनिश्रुतिहो हि प्रविश्य तल तर ती लमि तिवादति गच्छति । नैष दोषः । पृथा लेप विधामात् नवा गच्छा । यदि विकृतावपि हि स्यात् "प्रति- श्रुले जुहोति" इत्यावस्थत् ॥ ६ ! निर्मन्थ्यके विवाहे ॥ एके आचार्याः । एवंविधे देशे निर्मथ्य तस्मिन्निर्म- थ्येऽझापा पञ्चागां प्रयोग मन्यन्ले, न लौकिनो विवाहे। विवाह इत्यधिकारो वेदितव्यः। यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः, विवाह इत्येव तद्वेदितव्यम्, आ चतुर्थी- होमपरिश्माः कथमेतद्गम्यते? आ ततः अधिकार प्रति। ततो हि संशान्त. रेण कर्माणि चोद्यन्ते । पुंसवनाभिरालोलान्तोन्नयनमित्येवमादि आ चतुर्थीहोम- परि : मातेर्विवाह इत्याधिकार इति ॥ ७ ॥ उदगयने......संपन्ना स्यात् ॥ उदगवने आपूर्यमाणपक्षे शुद्धपक्षे पूर्वपक्षे पुण्याह बदहरुभयोचिाहः प्रशस्तज्यो तस्मिन् कुमार्य पाणिं गृहायात् । कुमार्या इति षष्ठयर्थ चतुर्थी । या लक्षणपन्ना महात् तथाः पाण लक्षणशास्त्रेण परीक्ष्य प्रश- स्तलक्षणायः पााणे गृह्णीयात, कुत्सितलक्षणायाः। आपूर्यमाणपक्ष इति बह्वल्पाक्षर- कृतो दोषो नास्ति; तत्पर्यायादवचने न दोषोऽस्तीत्युक्तं पुर लात् । तस्माच्छुद्ध- पक्ष इति च ज्योत्स्व इति च पूर्वपक्ष इति च आपूर्यमा.पक्ष इति च यथेष्ट वक्ष्यति । कुमारीशब्दोऽस्पृष्टमैथुनामभिधते। 'असमानगोत्राम्" इति चोत्तरत्र वक्ष्यामः । .. १. I0. द्धत २. A adds वा ३. A. विवाहाधिकारः ४. A. विवाहे ५. A. उक्तः ६. A. पूर्यमाण [6] ·सांवेधरणे कौषीतकगृह्यसूत्र अ.१. न.१. लक्षणसंपन्ना स्यात् ॥८॥ यस्य अभ्यात्मनलाजि स्युः अमाः केशान्ताः ॥१॥ आवर्तावपि यस्यै स्यातां भदक्षिणौ ग्रीवायां षड्वीरान् जनविष्यतीति विद्यात् ।। अथ दिलीयः खण्डः जाशापग्रहीष्यमाणः “अक्षरः" इति बैरकान् गच्छतोऽनुमन्त्रयते॥१॥ वरश्च समावृत्तः स्यात् : जसमावर्तनात् प्रा। विहादीनि हि समावर्तना- न्ता कर्माधि वश्यात् । उत्तरत्रच तडक्ष्यः । स्मात्समाव जानन्धरं लक्षातः प्रशस्तामसमानगोत्रामस्पृष्ट थुनां सम्यक परोक्ष्य हपाणिं गृह्णीयात् । तदु- तम - मानगोत्रामस्थ मैथुः सदृशी भा निन्दन" इति। "पाणिं गृह्णी- यात्" इति वनात् पाणिग्रहणसंयुक्त सुरु विरहकर्मति मन्यामहे ॥ ८ ॥ यस्याः......शान्ताः इति ॥ लक्षणमाह । आत्मत्ति शरीरमभिहितम् । अभ्या- स्ममिति शरीराभिरूपाणि ; शरीरसंस्थानयुक्तानि । न च हस्वानि न च विरू- पाणि यस्या अङ्गानि न्युः । केशान्ता यस्याः समाः स्युः सा लक्षणतः प्रशस्ता स्यात्, दर्शनीय सर्वाङ्गोत्यर्थः । प्रायेण रूपकस्यः शीलवत्यः स्युः ॥९॥ आव..... विद्यात् ॥ इदमपि किशिल्लक्षणं स्यात्, ग्रोबायां द्वौ रोमावर्ती प्रदक्षिणौ स्याताम् ; सापकीरान् जनयिष्यतीति विद्यात् ॥ १० ॥ अथ द्वितीयः खण्डः जाया......यते ।। एवं परीक्ष्य उक्तलक्षणां जायानुपग्रहीष्यमाणः तस्याः पितुः सकाशं बरकान् प्रेषयलि; तांश्च वरकान् “अनृक्षरा ऋजवः सन्तु पन्थाः" इत्य- नयर्चा गच्छतोऽनुमन्त्रयते। अनुमन्त्रणस्य जपत्वमुक्तं पुरस्तात् । “षड्डीरान् जन- बिध्यतीति विद्यात्' इति । पुत्रा हि प्रधान प्रयोजनं दारकर्मणि । उपशब्दः समीपवाची। ग्रहीष्यमाण इत्येतायता सिद्ध पूर्वमन्त्रकं करणं कृत्वा येन केन- चिदुहितृमता च श्रुते आसन्नकाले च कर्मणि पुनः समन्त्रकं वरणं कुर्यात् , नादा- वेवेत्युक्तम् । उपग्रहीष्यमाण इत्युक्तम् । वरकाश्चाचार्यसहिताः स्युः, उत्तरत्र दर्शनात् ॥१॥ ܕܩ १. I0. समा २. I0. वरगान् ३. A adds लक्षणशास्त्रं स्वयमपि ४. Lomits च ५. L. समानित्यर्थः ६. L. सकाशे ७. A omits उप [6] ·सू. २.] प्रथमोऽध्यायः अभिगमने पुष्पफलयवानादाय उदकुम्भं च 'अहमयं भो' इति लि प्रोच्य वरित प्राङ्मुखा गृह्याः प्रत्यङ्मुखा आवमानाः कन्यां वर गल्ति इमाममुष्मा इत्थं- अभि......येति ॥ वरमा दुहिमतामिमता अभिगमने दुवफलयवानुदकुम्भ चादायाभिगम्य 'अहमयं भवति' इति त्रिः प्रोच्य वरयल्लि । 'अहमयं भवति' इति निर्देशः यथा गुरोस्त्वभिवदितमहमयं भवतीति बृयादिति एतत्कर्म ॐवति, यदि स्थम् 'वयमागताः' इति निरुक्त्वा तस्मिन्वरित शेष श्रुते पुनः प्राङ्खा गृह्याः कन्यया सह प्रत्यङ्मुखा आवहमाना आलीगः केन्या वरयति 'इमामशुष्मा इत्यं गोत्राय यूयं दातुमर्हथ' इति । गृहे भवा गृह्माः । यस गृहसम्बन्धिनः पित्रादयः प्राङ्मुखाः कन्यां मध्यतः कृत्वा आसते । आयहमानी बरकास्ते प्रत्य- मुखा आसने । कन्याग्रहणं कन्यात्वंसंविज्ञानार्थम् । अमुष्मै इत्यत्र चतुर्थ न्तेन नामनिर्देशः कर्तव्यः । कन्यां मध्यतः कृत्या आसते ! यथा ह्यक्तं पुरस्तात् असंप्रयोगे तं शब्दमुद्धृत्य तस्य स्थाने नामधेयनिर्देशः कर्तव्यः इति, सत्यम्ड; एव- मपि न कन्यानामधेयनिर्देशः । एवं सगुणस्य नामधेयनिर्देशः कर्तव्यः । अविज्ञाते संज्ञानोऽर्थो हीह निर्देशः कन्यालमीपे । यत्पुनरुक्तम् , अलम्प्रयोगे नामनिर्देश इति, तन्मन्त्रेषु "अमं जायाम्" इत्येवमादिषु भवति । निर्देशमात्रेण हि तत्र कर्म सिद्धयति । इह पुनरभिप्रेतगुणश्रवणात्तस्य रोच; अनभिप्रेतगुणवणान रोचते। एनस्मादमुष्य पुत्रः, अनुष्य पौः, अनुष्य कप्तान नाप्रधेयो भुवा दर्शकीयो बलवान् शीलवान् विद्धान्न धर्मज्ञः कर्मशो विद्यारशीलो लोकझो गुणसम्बन्धसम्बन्धिविशि- पृश्चेत्येवमादीनन्यांश्च गुणानाभधा एवंविधाय इत्थंगोजाय इमां कन्यां यूयं दातु- महथ इति वरका आहुः । यद्येश , इत्थंगोत्रायेति पृथग्मोननिर्देशोऽनर्थस्स्यात् । १. T. अङ्गमयं भवतीति २. 10 omits इति ३. A. मताभिगमने ४. Ladds उक्तो ५. Lomits कन्यां ६, L omits यूयं ७. A. संबन्धिना ८. A adds इति ९. L. कन्यासं- १०. A. विद्ज्ञानार्थम् ११. A adds विज्ञानार्थम् १२. A. तस्याः १३. A. संविद्ज्ञानार्थः १४, A. गुणान रोचते १५. A omits अन...रोचते ३६. A omits पुत्रो...मुष्य १७. A. म्बन्धिसंबन्धे दावि. [7] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूने अ. १. ख. २. गोत्राय इति ॥२॥ उभयतो रुचित पूर्णपातीय समृक्षान्त पुष्यालाहिरण्य- मिश्रान् । "अनाधृष्टमस्यनावृष्यं देवानाजो आभशारतया जलरिस्त्य- ञ्जसा सत्यमुपगेषं मुदित मा धा" इत्युत्थाय भावार्थ: "आनः प्रजाम" इति भूर्ध्नि निषिबाते जर शि इशी इसमाने मान्छ तेजो ब्रह्मवर्चस्यं त्वयि हवा" इति व , अयमप्यर्थोऽनुष्मा हत्येनं मोस्या : नि स ? : नार्थ गोत्रस्य पृथग्वचनम् । क बिद् गुण : हिलामा मिन- झाते तेन ते कन्याः प्रयच्छेयुरिवं गुण उनः प्रधान ! प्रधान- पुणवचने हि सर्वगुणवचनात् । बुद्धिन खाडयधाम मोहमा र दोषः । तस्माद् गोत्रवचनः , एतंगोत्राय समायात्रा निकाह - गोत्रायोति विज्ञानार्थ कोत्रा पृथग्वार । तसरशनि, उत्तरत्र वक्ष्याम इति ॥२॥ उभ......ति च ।। उता वरणक्षतः नापक्षश्च । राव कर फतु व्यवसिले । उभयपक्ष्याः पुष्पात्री पुष्पाक्ष फहरण्यमिक्षा- मिशान्ति "अना- धृष्टम” इत्यनयर्चा । उभयपक्ष्याः कन्यापक्ष्या करपक्ष्या नि। बरपक्ष्या दि पूर्व- मेव समर्थाः । अमुष्य हिताश्चोत्साय । दर्शनीया बनी शायनी लक्षणागिरी एता पुत्रादिभिर्गुणैः परिवृता अन्यति माया: । अन्य स्वनि त । अदि कन्यैव तस्मै न रोचने न सम्बन्धितः तत्काल नि । निशिक्षा हि सहायाः । सम्बन्धिनो हि सदन्ति मान्यां भस्म या १। नालन् विरा यावजीवं तेन सह संवसति । तस्मात् कन्यातः कन्या पश्यति रुचि पृभिव हि कन्या तत्सम्वन्धिभिः तहिन्सर्वतो चिते हैं। पूर्णपानामृशान। उदकुम्भ चेत्युक्तमेव । तं कुम्भमद्भिः पूरयित्वा तस्मिन् पुष्पादीत मोक्तान्योर हिरण्यं च । अक्षतमिति यवस्याख्या । अथ कस्माद्धिरणय पूरानो ? इह वचनादीदवा- याम्यति । यद्येवं पुष्पादीनि पूर्व न वक्तव्या । इह वक्तादादादास्यति । 14 (" १. All except IO. पात्रं २. I0. स्विते मेधाः ३. IC. मूर्धनि ४. A adds हि. ५. A. दोषाभावः तस्मिन् ६. Lomits गोत्रवचन...युक्तम् ७. L. उभयपक्षाः ८. L. लक्षणः ९. L. समे [8] ·सू. १.] प्रथमोऽध्यायः अथ तृतीयः खण्डः प्रतिश्रुते जुहोति।शा चतुरथ गोमयेन स्थण्डिल सुपलिप्य पूर्वयोविदिशयोः दक्षिणां प्राचीं प्रिय उत्तरां दैव प्राचीमेवैक उदक्संस्थां मध्ये रेखां लिखित्वा तस्या दक्षिणत उपरिष्टा/मेकां मध्य एकार्मुत्तरत एका तामभ्युक्ष्य "अग्निं दधामि मनसा शिवेनायमस्तु सङ्गमनो वसूनाम् । मा नो हिंसी स्थविरं मा कुमारं शं नो भव द्विपदे नं चतुष्पदे ॥" , यद्यत्रं हिरण्यनित्यत्वज्ञापनार्थ पूर्व नोक्तम् , नित्यं हिरण्यं भार्यम् हिरण्यं च बिभृयादिति हि श्रुतिः। "तस्मात् सुवर्ण हिरण्यं मार्यम्" इति विज्ञायते । उक्तं पुरस्तात् नामकरणमन्त्राणां ज्ञापनम् । पूर्णपात्रीमभिमृश्य उत्थाय चाचार्यरुताभि- रद्भिः "आ नः प्रजाम्" इति कन्याया मूर्धनि निषिञ्चति तिष्ठन्नासीनायाः। "प्रजा- स्त्याय दधामि । पशुंस्त्वयि दधामि । तेजो ब्रह्मवर्चसं चस्यं त्वयि दधामि।" इति त्रिभिमन्त्रैः निषिञ्चति ॥ ३॥ अथ तृतीयः खण्डः प्रति......होति ॥ प्रतिश्रुते कर्मणि दुहितृमता गृीः केन्यया च प्रतिश्रुतं कर्मेति वरकैरुक्ते तच्छ्रुत्वा वरो जुहोति ॥ १॥ चतु......माटि !: व्यवधायकमिदं वाक्यं पूर्वयोर्विदिशयोरिति । उदक्सं- स्थां दक्षिणां प्राचीमिति त्रीणि वाक्यानि । मध्ये अन्यवाक्यव्यवहितानि बहूनि वाक्यानि पुरस्तादुक्तानि । तच्च वाक्यलक्षणमिति चोक्तं पुरस्तात् । आह च- "यश्य स्याधेन सम्बन्धो दूरस्थमपि तस्य तत् । अर्थतो ह्यसमर्थानामानन्तर्यमकारणम् ॥" इति । लौकिकानि वाक्यालि लथाविधानि दृश्यन्ते "उदकं पुनन्ती ब्रूमो बदराणि प्रणिधिन कतमेन तु तीर्थन गावः शूर्पण पाययेयम्" इति । चतुरनं गोमयेन स्थण्डिल- मुपलिप्य पूर्वयोर्विदिशयोरित्येव वाक्यम् । नैतद्वाक्यम् , साकाङ्क्षत्वात् ; न साकाङ्गं वाक्यं भवति । उक्तं तु वाक्यलक्षणम्-"अर्थैकत्वादेकं वाक्यं साकाझं चेद्विभागे १. T omits पिच्ये २. T.संस्था ३. T, उत्तर एकां ५. A. कन्या या च ६. A. श्रुतावरोञ्जुहोति ७. L. धूमयोजिग्रिशयोः । उद ८. L. प्रवीणा कत ४. L. मातृ [9] K-2 ·अ.?. ख.३. सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे स्यात्" इति । अपि चोक्तम्-"साकाङ्गं त्वेकवाक्यं स्यादसमाप्तं हि पूर्वेण" इति । नैष दोषः। साकाङ्कमपि वाक्यं भवति । कर्मवाक्यलक्षणं हि यदेकं कर्मसाधन- मभिधत्ते शब्दरूपं तदेकं वाक्यमित्युच्यते । यथाहरपात्रमिति प्रतिश्रुते जुहोती। तत्र “समानकर्तृकयोः पूर्वकाले” इति ल्यप्प्रत्ययो विहितः। स द्वधोरेक कर्तारं निदर्शयति । तस्मादुत्तरेण कर्मणा समानकर्तृकमेतदन्यत् कर्म चेद्वाक्यं तदभि- धायकं शब्दरूपं भवितुमर्हनि । क्रिया ह्यपलभ्यते । यत्र तूतरं कर्म नास्ति तत्राध्याहारः कर्तव्यः स्यात्, यथा - "उपहूयैष दक्षिणाकालः" इति । इदमुप- हयान्यत्कर्म करोतीति तत्र भवति । तथा हि तत्र केषाञ्चिव्याख्या । लेस्मात् प्रत्ययान्न मपि वाक्यं भवति । क्वचित् प्रतिश्रुते जुहानीनि शब्दचोविस्थ कर्मण इतिकर्त- व्यता विधीयते । वास्तोः पूर्वयोः स्थण्डिलं गोमयेन चतुरश्रमुपलिप्य तयोर्विदि- शयोनियमः क्रियते । दक्षिणां प्राचीं पित्र्ये कर्मणि प्रतीयात् । उत्तरी दैवे । उत्तरां प्राची देवे कर्मणि प्रतीयात् । प्राचीमवैके। देवे कर्मणि । प्राचीमेव दिशमेके आचार्या मन्यन्ते । प्राचीमेक इत्येतावना सिद्धे, एवशब्दोऽवधारणार्थः। अबधारणं चाभि- मतपक्षप्रदर्शनार्थम् । “ग्रान्यायानि देवकर्माणि" इति हि परिभाषितस्य वाक्य- खण्डस्य शेषः "उपलिप्य तस्य मध्ये उदक्संस्थां लेखां लिखित्वा" इति । सर्वाश्चा- वृतो दक्षिणतः प्रवृत्तय उदक्संस्था भवन्तीत्येवोदक्संस्थता सिद्धथेदिति चेत् , तन्न दक्षिणत उत्तरतश्च कर्तव्ये दक्षिणत आरभ्य उदकसंस्थं कुर्यात् , न यथेष्टं इत्या- रम्भसमाप्तिनियमः। अयं पुनः “प्रान्यायानि देवकर्माणि" इत्यस्यापबादः। प्राक्- संस्थ एव च वक्ष्यति । या लेखा परिभाषासामर्थ्यात लेखाया उपरिष्टात दक्षिणत अर्चामेकां लेखां लिखित्वा तस्योपारष्टादिति न बहिलिदित्यवमर्थम । ऊर्ध्वामिति उद्धत्यैवं लिखदित्येवमर्थम् । तथा मध्ये उत्तरलऋ लिखित्वा लेखा अभ्युक्ष्य अद्भि- रभ्युक्षणादि क्रियत इति पुरस्ताद्दुक्तं सूत्रे ..."अग्निं दधामि" इत्यनेन मन्त्रेण । तूष्णीमेव वा। अग्निं तत्र प्रणीय तस्याग्नेः समन्तात् प्रदक्षिणं पाणिना सोदकेन त्रिः परिमार्टि । परितः। परीति सर्वतोभावे । तथा पर्युक्षतीति । तस्मात् समन्तादिति न वक्तव्यम् । नैष दोषः। ऊनवाची कदाचित् परिशब्दो भवाति मत्वा समन्ता. " ५, L. खण्डमितस्य ६. L omits लिखेदित्येवं १. Ladds इति २. T and L यथा हि ३. A. स्मोकत्वा प्रत्य ४. A. शब्दरूपचोदित ७. L. उक्ता आग्निं ८. L. परिः [10] ·प्रथमोऽध्यायः . इत्यग्निं प्रणीय तूष्णीं वा प्रदक्षिणम् । अग्नेः समन्तात् पाणिना सोदकेन त्रिः परिमार्टि।।२॥ तत् समूहनमित्याचक्षते।।३।। सकृदपसव्यं पित्र्ये।।४॥ अथ परि- स्तरणम्।।दक्षिणेन कुशानादाय सव्येनापनोति।।दक्षिणं जान्वाच्य प्रागणैः दित्युक्तम् । यथा उदपर्यावृत्य प्रतिपर्यावृत्य परिधातीति च । नैतदस्ति प्रयो- जनम् , बचनात्तत्रोनशची ; उदङित्युक्त्वा तत्र न हि सर्वतो दिशमावृत्याथो- दङ्मुखो भवति । प्रतिपर्यावृत्येत्यत्र प्रतिशब्दो यथापूर्ववाची प्रतिपर्यावृत्य दक्षि- पामुख एवास्त इति । परिधातीत्यत्र यथासम्भवं समन्ततः प्राप्तं पुनः पश्चाह- क्षिणत उत्तरतश्चेति वचनान्न भवति । तस्मात् परीति समन्ततो भावे वर्तत एव । अर्थात् बचनाद्वान्यथा स्यात् , यधेशमह समन्तत इति समीपवाचीति ब्रूमः । उक्तं पुरस्तात् दक्षिणपाणिकारित्वम् । बचनादर्थाद्वा सव्यपाणिकारित्वं स्यात् ॥ २ ॥ तत् स......क्षते ॥ तत् पाणिना सोदकेक त्रिः परिमार्जनम् समूहनमित्या- चक्षते आचार्याः । इह सिद्धया संज्ञया पुरस्ताद् व्यवहारः कृतः--परिसमूहनम् , पर्युक्षणमित्येवमादिषु ॥ ३॥ सकृ...... ......पित्र्ये ॥ एतदेवापसव्यं भवति पिव्ये कर्मणि । ननु-अयं विधिः सर्वत्र पिध्ये कुर्यादिति, आहोस्वित् संज्ञाविशेषनिर्देशः इति । ब्रूमः । पिध्ये चापि परिसमूह्येत्युक्तम् ॥ ४॥ अथ परिस्तरणम् ॥ समूहनं कृत्वा त्रिी परिस्तरणं करोति । कथमिति चेत् इतीदमुक्तम् ॥ ५॥ दक्षि......नोति ॥ अपनोतीते धारयेदित्यर्थः । दक्षिणेन पाणिना कुशाना- दाय तान् पुनः सव्येन पाणिना गृह्णाति । इह दक्षिणेनेति सव्ये विधिसंशयादुक्तम् , अनुच्यमाने हि सव्यहस्तादाने प्राक् संलक्ष्यते ॥ ६॥ दक्षि ...णाति ॥ दक्षिणं जान्वाच्य तैः कुशैः प्रागप्रैः परिस्तृणाति ॥७॥ १. T. Space is left out for writing तूष्णी...णम २. T. Space is left out for writing कुशान्...जान्वाच्य ३. L. omits प्रतिपर्यावृत्य ४. L. तम्मधादणिना सोद ५. A. नासमूहनं &. A omits fa: ७. A. सव्य [11] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. १. ख. ३. कुशैः परिस्वणाति ॥७॥ वित् पञ्चद्वा ॥४॥ पुरस्तात् प्रथमम् ।।९।। अथ त्रित् पञ्चद्वा ॥ विवरणं त्रिवृत्। पञ्चैकत्व आवर्तनं पञ्चत् ॥ ८ ॥ पुरस्तात् प्रथमम् ॥ स्तृणाति ॥ ९॥ अन्न पश्चात् भवन्ति ॥ एवं पञ्चवृदपि प्रथलं नृतानां कुशानां मूलानि द्वितीयस्तरणकुमात्रैः पच्छादयति । एवं तृतीय तरणकुँगात्रैः द्वितीयस्तर- णकुशमूलानि । प्रागप्रैरिति न वक्तव्यम्', परिभाषासिद्धः । इदहि चोयम् .. "अथ परिस्तरणम्" इत्येतत्तावन्न वक्तव्यम् , एवं परिस्तृणातीति धिाना। यद्येवम्- अन्योऽयं विधिः “अथ परिस्तरणम्' इति । विधानादिदपि कुशारत्येव भवति । परीति सर्वलोभाववाचीत्युक्तम् । कुशेरग्निं तो दिशं स्तृणालि ! सत्र पुरस्ताद पश्चाच्च कुशाःतिर्यञ्चो भवन्ति अर्थात् । न हि सर्वत्र सामोरं परिस्तरणं सर्वतः कर्तुं शक्यते । कर्माणीत्या शक्यते, ऋते वक्ष्यमाणाविधानात् । अतः प्रागाणा- मपि कुशालामस्तित्वज्ञापनार्थमुत्तरत्र प्रागनरपि विधानम् । एवं केषाचित्कुशानां तिर्यकत्वे सिद्ध तेषामुदगग्रेत्वं परिभाषया साधितम् । “प्रादून्यायानि देवकर्माणि" इत्यत्र उदन्यायान्यपि कानिचिद्भयन्तीति । एवं दक्षिणत उत्तरतश्च प्रागणैः स्तृणाति पुरस्तात् पश्चाश्च उद्गरिति । एवं परिस्तरणावधानमुक्तं शौनकेनापि- "पुरस्तादक्षिणतः पश्चादुत्तरतश्च" इति । अत्र उसंस्थमिति । एवं दक्षिणत उत्स- रतः प्रागप्रैस्तृणाति । अथोत्तरतः परिस्तरणविधिरभिमतः । आहत्य कृत्स्नविधानात् सर्वाश्यावृत इति आवृत्प्रयोग परिस्तरणं प्रसज्य परिभाय विधीयते । साश्च आवृतो दक्षिणतः प्रवृत्तय उदसंस्था प्रवृत्तिरित प्रारम्भं दक्षिणतः प्रारभ्योदगण वर्गाः प्रयोगाः कर्तव्याः। सर्वग्रहणं परिभाषानिराकरणार्थ , इतरथा परिस्तरण एव हि स्यात् ॥ १०॥ १. IO, A1 and A2 begin ८. L. यद्वेवमन्यो विधिः from here २. L. पञ्चति व्यत् वर्तनं १०. Laddsन ३. Lomits स्तृणाति ११, A omits परि ४. A. प्रथमः तृणानां १२. A. उदग्रत्वं ५. A. मूलामूलानि १३. A. इत्येक ६. A. छादयति १४. A. ससर्वाश्च ५. A. कुशमूलाग्रैः [12] ९. A. कुशात् ·सू. १.] प्रथमोऽध्यायः पश्चान्मूलान्यौः पच्छादयाते सब बातो दलिअर प्रवृत्तय उदकसंस्था भवन्ति १.२ । सकुदपलपित्र्ये ॥१ज्याहुति नित्य परिवारमा । १३॥ मिसावि । अथ चतुर्थः खण्डः दक्षिणतो ब्रह्माणं प्रतिष्ठाप्य उदपान का बुथुवः सुधः" इन्युच्च रतः प्राता मकै अविधा लिच्छिन्नाग्रे अनन्तर्भ मादेशेन प्रदाय कुशेन लकपलब्ध लिये व्याख्याता, ११ ॥ नाज्या...... !! आज्याहुलिघु न निलं परिस्तरणं स्थान : विकल्प इत्यर्थः । इह प्रधानास्मिाभिव्यङ्गयाहुतिधाज्यहविष्षु ॥ २३ ॥ नित्या.....भावाशब्दोऽधिकार्थः । लियाहुतिषु च नित्याः परि- स्तरणम् । नित्याहुनय ति स्थालीपाकाहीदि कर्माण्युख्यन्त । तथा हि वक्ष्यामः । अथवान्यशास्त्रशिहितानि कर्माणि यानि लेषामध्ययन होमविधिः। शत्राहरहाकत- व्येषु सत्सु न नित्यं परिस्तरणमिति शास्त्रान्तरपरिग्रहः ॥ १३ ॥ अथ चतुर्थः खण्डः दक्षि......ति ॥ अग्नेर्दक्षिणतो ब्रह्माणं प्रतिष्ठाप्य निरसनोपवेशने कृत्वा उपविश्य जरित्यास्ते । दक्षिणत इति चोदपात्रार्थयुक्तम् । ब्रह्माणं हि विहितं पुर- स्तादक्षिणतो न्यायं ब्रह्मकर्मेति । मन्वित "ब्रह्माणं प्रतिष्ठाप्य" इति स्थान विधीयते, उपस्थानविधानरत् । नैष दोषः । प्रतिष्ठाप्येत्युद्धपात्रापेक्षमिति ब्रूमः । दक्षिणतो ब्रह्माणं ब्राह्मणं दक्षिणत इति । उदपानं वा दक्षिणतः प्रतिष्ठाप्य । “भूर्भुवस्सुवः” इत्युदपात्रस्यायं मन्त्रः, न ब्राह्मणस्य । अमन्त्रक एव हि विधेयो भवति । अथवा इह ब्रह्मणो निरसनोप- ६. L. च नु न + १. T. Space is left out for writing श्वावृतो . उदक् २. T. वाज्याहुतिषु ३. T. Space is left out for writing उदपात्रं वा ४. T. अनन्तगर्भ ५. L adds विकल्प इत्यर्थः ७. A. नित्या ८. Lomits निरस...ब्राझणं दक्षि- णत इति ९. Lomits दक्षिणतः प्रतिष्ठाप्य १०. L. इत्युत्तरतः [13] ·, सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे (अ. १. ख. ४. छिनत्ति "पवित्र स्थः" इति।।१:: द्वे त्रीणि वा भवन्ति।। २१ "वैष्णव्यो" इत्य- वेशने । उपविश्य जपश्च न भवति केवलमेत्र ब्रह्मास्ते । अप्रधानव द्विधीयते । यदि ब्रह्मा प्रधानः स्थात् ब्रह्मास्त इत्यवक्ष्यत् । तथाल्पाक्षरं सूत्रं स्यात् । तथा ब्रह्माण- मिति नान्यर्विनामधेयम् । केहि ? ब्रह्माणमित्यर्थः । सूर्मादयो सूर्या ब्रह्मा विद्या- दिति हि लक्ष्यम् । तथा सति तृणजिरसनादीनाममाप्तिरेव भवति । हलदेव च युक्तम् , न ह्यन्विजा पाकय छु । जनु---हैक एन हि जाकयज्ञेषु कर्ता । पाकयज्ञ- श्वालावाची। तथा हला कर्म भवति । आचार्या द्वितीय इति चन, कर्ताचार्यवत् द्रष्टा संशयच्छेत्ता । क्वचित्तु वचनावाचार्यः करोलि, अग्नेरुत्तरनः प्रणीता उपस्थाप- यति । प्रणीता इति हि संस्कृभानामा संज्ञा । उत्तर हि वक्ष्यनि-- प्रोक्षिता आपः प्रणीला इति । संस्काराः तिष्ठाय; इस प्रतिष्ठापनाधिकाराद्वाक्य- मध्येऽभिहितः प्रयोगार्थ । कुशल अभियाऽविच्छिन्नाग्रेऽनसर्गर्भ आदाय प्रादेशेन प्रमाय नांदेशलाने कृत्वा अन्न कुशेन "पवित्र स्थः” इत्यनेन मन्त्रेण छिनत्ति ॥ १॥ द्वे...इति च भवन्ति । कुशतरु इति द्विवचानिर्देशादेव द्वित्से सिद्धे पुनर्व- चनं त्रित्वपक्षेऽपि यथार्थमयं मन्त्रो वक्तव्य इति शापनार्थम् । "देवे[१]मन्त्रो भवति । त्रीणि चेत् “पवित्राणि स्थ” इति भवति । न हि यस्मादृते समानविधानानामूहोऽस्त्य- मन्मेवान्यथा स्यात् । प्रकृतिष्वतिदिष्टानामृचां मन्त्राणां वा विकृतो यथार्थमूही इत्युक्तम् । त्रीणि कुर्शतरुणान्येवंविधानि प्रादेशमात्राणि भवन्ति वा ते कुशतरुणे ॥२॥ वैष्णव्यौ......ग्रन्थिम् ॥ करोति । वैष्णव्यौ इत्यत्र पाठः संशयिता, पुल्लिङ्ग- त्वात् स्त्रीलिङ्गवाद्वा । मन्त्रस्याभिधेयार्थग्य नपुंसकवाचित्वं च तत्र परिक्षिप्य १. () Omits स्थ ११. Lomits इत्यनेन मन्त्रेण २. L. सूर्यों १२. L. वेवेदेवं ३. 1. सती १३. A omits भवति ४. L. दीनां प्रा १४. L. विधानामूहो ५. L. आचार्य उपद्रष्टा १५. Lomits मन्त्र ६. L. हितं न प्रणीताप्रयो १६. A. ऊह्यः १७. A. कुशानि ८. Lomits आदाय १८. Ladds न लीणि ९. Lomits प्रादे...म्येन १०. Lreads this mantra after छिनत्ति ७. .. अन्तर्गर्भ [14] ·सू ५.] प्रथमोऽध्यायः भ्युक्ष्य "त्यं चिदश्वम्" इति प्रदक्षिणग्रन्थिम्॥३॥ प्रागले धारयन् आज्यस्थाल्या उपरि “महीनां पयोऽसि" इत्याज्यं निर्वपलि॥४॥ उदीयोऽशाराधिरूब स्वा" इत्यधिश्रित्य निरवद्योत्य कुशवरुणे प्रत्यय "ऊर्जे त्या" इति निरुद- प्रयोगः कार्यः। त्रित्वपक्षेऽप्यूहः कार्यः । उक्तेनैक च दर्शनेन इनथार्थवशे सति न्यायो हि स्यात् ॥ ३॥ प्राग......परिर्वपति] ॥ ते कुशतरुणे आज्यस्थाल्या उभार प्रागने धारयेन् । तेतिरस्कृत्य तस्यामाज्यस्थाल्या निर्वपति गृह्णालीत्यर्थः । "महीनां पयोऽसि" इत्यनेन मन्त्रेण || ॥ उदी......रिति ।। उदीचोऽङ्गाराभिरुह्य तेषु लदाज्यः "इषे त्या" इत्यनेन मन्त्रेण अधिश्रित्यादिष्टेन कुशेनान्येन वा त्रिरवद्योत्य तस्मिन्नाज्ये पूर्वेले कुशतरुणे प्रत्यस्य "ऊर्जे त्वा" इत्यनेन मन्त्रेण तदाज्यं निरुदगुद्वात्य । इह सकृदेव मन्त्र उच्यते इत्युक्तं पुरस्तात् , मन्त्रपृथक्त्वात् कर्मपृथक्त्वनिति रहन्नैकत्वात् कमैं- कत्वम् । तस्मात् त्रिरुद ग्वत्रनमेककर्म । एकस्मिंश्च करण्येको मन्त्रः; तस्मादन्यसेत । अयं तु विशेषः । सर्वत्र करणेषु मन्त्रान्ते पुनः कर्मादीनि सम्पानगति । तदुक्तम्- "पुरस्तान्मन्त्रान्तेन करणेधुं कर्मणः लनिपातनम्" इति । तानङ्गारान् प्रत्यूह्यांना वेव ये कुशतरुणे त आदायास्याङ्गष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यां {ले दक्षिणेन पाणिना सङ्गह्य तथवाग्रे सव्येन ऊर्वाग्रे प्रह्वे कृत्वा पुनरप्याज्ये प्रत्यस्यति । इह प्रत्यस्येति पाठं मन्यामहे । तथायुपपन्नतरं वाक्यं भवति । प्रत्यस्य ताभ्यामाज्यं त्रिरुत्पुनाति “संवि- तुष्ट्वा" " इत्यनेन मन्त्रेण । इह केचित् "अवद्योत्यान्ये अप्रकृते असंस्कृते कुशतरुणे आज्ये प्रत्यस्यति"। तथों सति प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये स्यातामिति । अथापीहाज्ये प्रत्यस्ते १. A omits कार्यः २. L. वर्ग ३. Lomits ते तिरस्कृत्य ४. Lomits उदीचो...द्वास्य ५. L. तदादिष्टन ६. L omits उच्यते...अयं तु वि ७. A adds कर्मान्ते पुनः ८. L. करणेन ९. A omits अमौ . आदायास्या १०. L omits मूले...सव्येन ११. A. पाठ तथा १२, L reads the fiull mantra. १३. Ladds हि [15] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. १. ख. ४. गुद्वारयाङ्गरान् प्रत्यूह्य अङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यायोग्रे प्रवीकृल आज्ये अत्यस्य विरुधुनाति सिवितुष्टवा प्राव उत्पुलाम्यच्छिद्रेग पवित्रेण बलोः सूर्यस्य रश्मिभिः" इति।।५।। आज्यसंस्कारः रुबल ६॥ नासंस्कन जुहुयादा स्मुथे , कुशतरुण ते साङ्गुष्ठी कनिष्ठिकाभ्यमित्यत्रो वनार्थ भाः । न हि जबान्थे कुश- तरुणे पहशामः। अथ ... अग्निहोत्रहोमे आज्ये संस्कृ कुशा दृष्टे इति । न हि नत्र संस्कृत कुणे कृते स्तःच तद्विकृतिमा विसंस्कारः। अन्यदिह सादृश्यं शादिनित ोत्, न चेदमाग्नहोत्रसह , ह्या किश्चित्सा- दृश्य । चेष्टया भाज्ये प्रकाकुतिरुणप्रासने प्रियो । पवित्रे एन तस्माद् भवतः। अथ शास्त्रान्तराहितमि , उक्त परिः परः । अथ कस्मादुभाभ्यां पाणिभ्यामुत्पवन क्रिया १ तहक्षिणेनैव कर्तुं शक्याम् । स्य ज्ञांकमुक्तं पुरस्तात् "उपकनिष्ठिकयाङ्गुष्टे चइनि ब्रह्मत्वे उक्तमेकवचन । इह गुटोएकनिष्ठिका- भ्यासिति द्विवचनेन उक्तम् । विकृतिनिर्देशस्यदं प्रयोजनम् । द्विवचनेन लिङ्गेनो- भाभ्यां पाणिभ्यामुत्पवनमिति । ये चाप्यकौषीतकिनोऽनेन शास्त्रेण स्मार्तानि कुर्वन्ति, तेषामसंमोहार्थ लिद्धस्यार्थस्य पुनः प्रपश्चः ॥ ५ : आज्य......वन !! अथमाज्ये संस्कारः सर्वत्र भांते अप्रकृने । प्रकृते कर्मणि नित्यम् ॥ ना......शत् ।। अन्येनाप्यसंस्कृत व जुहुयात् । अा: संस्कारो भन्त्रतः प्रोक्षणाधिर्भवति। लौकिक चापि कंवलानियिन संस्कार आप- स्तम्वेनोक्तम्- "नामोक्षितमिन्धनमग्नानाध्यात्" इति; किं पुनहीं .....।। नुवे......इति ॥ व चाप एनाभ्यां कुशतरुणाभ्यामुत्यु शनि । नत्र “सारे- तुर्वः प्रसव उत्पुनामि" इति मन्त्रो भवनि । यावतुक्तस्तूत्पनाभिधानसमर्थों ५ १.T. कृत्वा ७. A. मत्वे २. Ladds अमतं तथा ८. A. पत्रम् प्यस्य सं ३. A omits प्रकृते ४. A. उक्त ५. L omits परिहारः ६. A. प्रज्ञाप ९. A adds चापि १०. L. ११. L. अप्रेक्षितं १२. A. एवाभ्यां [16] ·सू. १०.] प्रथमोऽध्यायः चापः “सवितुर्वः" इति ॥८॥ लाः प्रोक्षणीः नुवं प्रतितप्य कुशैः समृज्य पुनः प्रतितप्य निधाय एवं चं चं सस्थालीपाके प्रोक्षिता आपः प्रणीताः प्रोक्षणीश्च ॥९॥ सुचः पात्रमर्थलक्षणग्रहणम् ॥१०॥ मन्त्रो भवति । तस्मात् कृत्स्नो मन्त्र इति मन्यामहे । प्रकृतावनूहप्राप्तेरुपहर्ताः प्रोक्ष- णी याः नवं संस्कृता आपः ताः प्रोक्षणीः कुर्युः । प्रोस्येत ऑभिः प्रोक्षणार्थी इति प्रोक्षण्यः । स्वसंस्कारादूर्ध्वमसंस्कारः कर्तव्यः । इह विधानमधिकारार्थम् , न प्रयोगार्थम् ; एवं सति पात्रसंस्कारः सर्वकर्मार्थः स्यात् । अपि चैवमुत्तरप्रयो- गार्थान्यन्यत्राधिकारप्रसङ्गाद्विहितानि सन्ति उत्तरतः प्रणीता इत्येवमादीनि । त्वं प्रतितप्य कुशैः संमृज्य पुनः प्रतितप्य निधाय । एवमेव स्युचमपि प्रतितप्य संमा- जनप्रतितपनादि करोति सस्थालीपाके कर्मणि ॥ ८॥ [ताः प्रोक्षणीः......च ॥ प्रोक्षिता आप इति स्वसंस्कारादूर्ध्वमप्संस्कार दर्शयति ; इतरथा प्रोक्षणीरित्येवावश्यत् । याः नुवे संस्कृता आपः तासामपां असामर्थ्य इदमुच्यते । ताभिरन्या आपः प्रोक्ष्य ताः प्रोशिता आपः प्रणीताश्च प्रोक्ष- णीश्च कुर्यात् । पर्युक्षणादिषु ता एव कुर्यात् ॥ ९॥ हणम् ॥ सुच आकृतिलक्षणं प्रमाणलक्षणं च शास्त्रान्तरवि- हितम् । प्रसिद्धत्वाचं शब्दानां तथाप्राप्तत्वमन्यथाविधानत्वमुच्यते । अर्थ इति धार्य- प्रमाणमभिप्रेतम् । निर्धारण क्षणमिति शास्त्रतोऽर्थलक्षणग्रहणम् । अर्थग्रहणं लश्न- णग्रहणमिति भवति । स्युचः पात्रं धार्यधारणलक्षणम् , यावता पात्रेण धार्य हविर्धा- यते तत् चुचो लक्षणम् । यद्येवं स्युचो धार्यस्य प्रमाणं वक्तव्यम् । असिद्धे हि धायें धारणस्याप्यसिद्धिः । आध्वर्यवे शास्त्रेऽवदानप्रमाणमुकम् - "अङ्गुष्ठपर्वमात्रम्" सुचः १. T. चमसस्थालीपाके IO omits च स ७. L. एवं सचमपि सस्था- ८. A omits च ९. L. सिद्धत्वमग्रहत्वाच १०. Lomits लक्षण ११. L. अनथ १२. Ladds हि २. A adds न उपहूतस्रवे ४. L. अद्भिः ५. L. प्रतापसं- ६. A adds पाके सवं ३. L. [17] K-3 ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे (अ. १. ख.५. अथ पश्चमः खण्ड: दक्षिणेन कुशानादाय सव्येनापनोति ॥१॥ दक्षिणं जान्नाच्य परिधि- भिस्त्रिभिरच्छिन्नाौरग्निं परिदधाति ॥२॥ पश्चाद् दक्षिणत उत्तरतश्च ॥३॥ अलंकृत्य कुशनरुणाभ्यां प्रदक्षिणमग्निं त्रिः पर्युक्षति "महान्तं कोशम् " इति । इह च अवदानशब्दस्य स एव भवितुमर्हति । अथ चार्थ इति कार्य जुहो- त्यर्थः । अग्नौ प्रक्षेपणमासेचनम् । नदुक्तम् -- "जुहानिरासेचनाधिकः स्यात्" इति । अर्थो लक्ष्यः अनेन इत्यर्थलक्षणम् । हविद्यर्थलक्षमासेचनलक्षणं प्रक्षेपलक्षणं हविरिति । गृह्यनेऽनेनेति ग्रहणम् । यामा हविषोऽत्रासेच- नप्रसिद्धिस्तावता पात्रेण तद्धविर्गृह्यते । आधार्थने तथा स्वः पात्रं कुर्यात् । प्रक्षेपमात्रस्य हविषो धारणमात्रं कुर्यादिति । एवं धार्यधारणयोः प्रमाणलक्षण- मुक्तं भवति। अर्थलक्षणम् , ग्रहणमिति च पदानां यथाक्रममर्थकृप्तिः ॥ १० ॥ , अथ पञ्चमः खण्डः दक्षि......नोति ॥ व्याख्यातम् ॥ १ ॥ दक्षि......दधाति ॥ परिधीयन्ते सर्वतो धीयन्त इति परिधयः । त्रिभिः परिधिभिरच्छिन्नामाभिरग्निं परिदधाति ॥ २॥ कथम् इति चेत्- पश्चात् ......तश्च ॥ यः पश्चादुदगग्रो भवति तदुक्तम् "उदन्यायानि वा" इति ; होमवृक्ष उत्तरत्र वक्ष्यते- तब वृक्षस्य परिधयोऽपि भवन्तीति । अग्निमिति न वक्तव्यम् , प्रकृतत्वात् । किन्तु परिधिप्रमाणविवक्षयोक्तम् । कथम् इति चेत्, अन्योन्यप्रश्लेषणेन यथाग्निपरिधाने समर्थाः स्युः तथा परिधयः कार्याः, नोदपात्रादिपरिधान इति ॥ ३॥ अलं......मिति ॥ ततोऽग्निमलङ्कृत्य पुष्पादिभिर्यथोपपादमात्मानं च कुमारी च प्रकृताभ्यां कुशतरुणाभ्यां प्रदक्षिणमग्निं त्रिः पर्युक्षति "महान्तं कोशम्" ५. A. तेनेति ६. L omits लक्षणं १. I0. अग्रेमिः २. IO दक्षिणोत्सरतः 3. A adds 37fter ४. Ladds भवतीत्यर्थः ७. A omits च ८. L. वृक्षतः [18] ·सू. ८.] प्रथमोऽध्यायः इति ॥४॥ हुत्वा च ::५॥ ते अपहरति ॥६॥ तूष्णीं सकृदपसव्यं पित्र्ये ॥ ७॥ अभिधारितमिध्भरमौ जुहोति "खिध्मा यदनधितिः" इति ॥८॥ इत्यनयर्चा । इहानिंग्रहणमात्मानमप्यलङ्करोति इत्यनग्न्यधिकारज्ञापनार्थम् । उक्त पव का परिहार:-अग्निमेव पर्युक्षति, नोदपात्रादिना सहेति । इह केचित् संस्कृते कुशतरुणे अप्संस्कारानन्तरमनावनुप्रहृत्यान्याभ्यामसंस्कृताभ्यां पर्युक्षणं कुर्वन्ति । न वयं तेषामभिप्राय जानीमः । दोषस्तु उक्तः-प्रकृतहानिरप्रकृतप्रक्रिया संस्कार- हानिश्चेति। वयं तु संस्कृतयो शे दोष उक्तलक्षणे कुशतरुणे आदायैव संस्कृत्य पर्युक्षणं कार्यमिति ब्रूमः ॥ ४॥ हुत्वा च ॥ हुत्वा च प्रकृताभ्यां कुशतरुणाभ्याम् “महान्तं कोशम्” इति त्रिः पर्युक्षति । ननु तत्रापि वक्ष्यति पथोक्तं पर्युक्षणमिति । इह विधानमनुप्रह- रणविधानार्थ हुत्वा च ताभ्यां पर्युश्य पुनः ॥ ५॥ ते अनुप्रहरति ॥ अन विधानकालसंझानार्थ हुत्वा च ताभ्यां पर्युक्ष्य तत- स्तेऽग्नौ अनुप्रहरति ॥ ६॥ तूष्णी.......पित्र्ये ॥ पित्र्ये कर्मणि तूष्णीं सकृदपसव्यं पर्युक्षति ॥ ७ ॥ अभि......रिति ॥ आज्येनाभिघार्याभिधारितमिध्ममग्नौ जुहोति-"विमा यद्वनधितिः" इत्यनयर्चा । अग्नाविति न वक्तव्यम् प्रकृतत्वादिन्धनार्थत्वादिध्मस्या- ग्निमात्रे जुहोतिचोदितत्वात् आहुँत्यपेक्षणसामर्थ्यात् कृत्वेत्येवमर्थमग्नावित्युक्तम् । अथवा इन्धनार्थत्वादग्निमात्रे होतव्यम् । आहुतिक्षेपणार्थों ह्यग्निः । तस्मात् समि- द्धेऽग्नौ जुहोति । इयमप्याहुतिीत्येवमर्थमग्नावित्युक्तम् । इह सप्तदशसमिध इध्मो भवति । कथमिति चेत् हविर्युक्तोऽल्पीभूतः पाकयज्ञः। पाकशब्दोऽल्पवाची । तथा हि वक्ष्यति-"त एते अप्रयाजाः" इति । तस्मात् "साप्तदश्यः सामिधेनीनाम्" इत्युत्सर्गेण विहितमिति इहापि सप्तदशसमिध उत्सर्गेणेमा भवन्तीति । अस्थालीपाके पञ्चदश । तथा हि सामिधेनीविधानं दर्शपूर्णमासयोरन्यत्रापि तथा विहिताः समिध इध्मो भवति ॥८॥ १. L. अग्निरोहण २. A. उक्तः ४. A. आहुत्या क्षयसाम- ५. A. त्यसं स्थाली- ३. A. प्रकृतात् ६. A adds च [19] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. १. ख. ५. "विष्णोईस्तोऽसि" इति दक्षिणेन मूले सुबम् ॥९॥ सुवेणाज्याहुती- जुहोति ॥१०॥ स्रुचा स्थालीपाकं द्विरवद्यति ॥११॥ त्रिर्जामदग्न्यानाम् ॥१२॥ विष्णो......स्रुवम् ॥ सुवेणैवाभिघारणादीनि कर्तव्यानीति वक्ष्यामः । तस्मादिध्माभिधारणार्थ नुवादाने प्राप्ते मन्त्री विधीयते "विष्णोर्हस्तोऽसि” इति । अनेन मन्त्रेण मूले स्रुवं गृह्णाति दक्षिणेन पाणिना। तथा गृहीत्वा तेनेध्ममभिधारयति । इह दक्षिणेनेति किमर्थमुक्तम् ? उभाभ्यां पाणिभ्यां यत् क्रियते, तत्र यत् प्रधान- वञ्चोदितं दक्षिणेन कर्तव्यमित्युक्तं पुरस्तादेव वेदास्तरणादिषु, सव्येन धारणं दक्षिणेन स्तरणमिति । तस्मादिध्महोलार्थ दक्षिणेन गृह्णाति, तस्य प्रधानत्वादभि- धारणस्य अप्रधानत्वात् । तत्संस्कारत्वं न सव्येनाभिघारयतीति मत्वा इध्मं सध्ये कृत्वा दक्षिणेन स्रवं गृहीत्वा मन्त्रेण तेनाभिघार्य निधाय नुवम् , पुनर्दक्षिणेन प्रत्यादाय इध्मं जुहोतीत्येवमर्थ दक्षिणेनेत्युक्तम् ॥ ९॥ सुवे......होति ॥ सुवेणाज्याहृति जुहोति । इह सिद्धमेतत् पुरस्ताद्वर्णितम् , अविहितपात्रेषु प्रवृताहुतिप्रभृतिषु सुवेण जुहुयादिति नुवाधिकारे। पुनः स्रव- ग्रहणं किमर्थम् १ तेनाज्याहुतीर्जुहोति इति वक्तव्यम् । पुनः स्वग्रहणमभिघार. णार्थम् । यदाज्यहोमसंयुक्तं तत्सर्वं स्रवेण कुर्यादित्यर्थः । यद्येवं दधिघृतमिश्रा- णामित्येवमादिवपि नुवप्रसङ्गः । नैषः दोषः। तत्र दना घृतेन च मिश्रीकृत्य पुन- स्तद्धविर्भवति । इह पुनर्नानासंस्कृतयोरुभयोरवदानकाल एव मिश्रणं भवति । तस्मादिहाहुतिशब्देन वक्तुं शक्यते । प्रत्यभिधारणस्यावदानकालत्वाद्दोष इति चेत् तदपि होमार्थमेव क्रियते। सर्वस्य हविषः संहननार्थ न प्रत्यनक्तीति विमर्थ दर्शयति । तस्माददोषः॥ १०॥ खुचा... ......वद्यति ॥ स्थालीपाकमित्यधिकारः। द्विरवद्यति । पाणिनावदाय त्रुचि निधाति । न ह्यवदानपात्रमानातमस्ति ॥ ११ ॥ निर्जा......ग्न्यानाम् ॥ जामदग्न्यानां पिरवदानं भवति ॥ १२ ॥ १. A, T and L add गृहीत्वा R. L omits ofŪTEYİ ३. A. धारिणं ४. L. अस्य ५. A omits जुहोति ६. L. त्वाददोषः [20] ·सू. १७. प्रथमोऽध्यायः उपस्तरमाभिधारणप्रत्यभिधारणं च सस्थालीपाके आ स्विष्टकृतः ॥१३॥ उत्तराधात् स्विष्टकृतः ॥१४॥ द्विरभिघारयति ॥१५॥ न प्रत्यनक्ति ॥१६॥ उत्तरपश्चार्धादनेशशारभ्याविच्छिन्नं देक्षिणपूर्वार्धे जुहोति "स्वमग्ने प्रमतिः" इति ॥१७॥ दक्षिणपश्चार्धादनेरारभ्याविच्छिन्नमुत्तरपूर्वार्धे जुहोति "यस्येमे उप......कुतः ॥ उपस्तरणाभिधारणप्रत्यभिधारणमिति द्वन्द्वकवद्भाव: समासः । उपस्तरणभिधारण प्रत्यभिधारणं च स्यालीपाके भवति । आविष्टकृतः विष्टकता सह स्थालीपाकाधिकार पुनः स्थालीपाकवचनं जामदग्न्याधिकारनि- वृत्त्यर्थः । अनन्तरस्य हि विधिप्रतिषेधो भवति मर्यादावचनार्थकः । स्थालीपाक इत्येव हि स्विष्टकृतोऽपि भवति । उपस्तरणादीन्यनेकानि प्रदानानीत्यनेनैव स्थाली- पाकः क्रियते, न पुरोळाशादीन् प्रत्येक स्थालीपाकः क्रियते इति ज्ञापनार्थम् ; तर्हि मर्शदावचनम, अनेकविषयत्वान्मादायाः ॥ १३ ॥ उत्त......कृतः ॥ उत्तरार्धात् स्थालीपाकस्य सकदेव विष्टकृतोऽवद्यति जामदग्न्यानामपि ॥१४॥ द्विरभिधारयति । खिष्टकृदवदानम् ॥ १५ ॥ न प्रत्यनक्ति ।। विष्टकद्वदानादूर्ध्वं न हविषि प्रत्यनक्ति । उपस्तरणं नाम केवले स्रुच्याज्येन सेचनम् । अवदाय पुनरासेचनमभिधारणं नाम । अवदाय पुनः शेधे उत्तरावदानसंस्कारार्थ प्रतिसेचनं प्रत्यभिधारणं नाम ॥ १६ ॥ उत्त......रिति । स्थालीपाको निवृत्तः । अग्नेरुत्तरपश्चार्धादारभ्य अवि- च्छिन्नं दक्षिणपूर्वार्धे जुहोति "त्वमग्ने प्रमतिः" इत्यनयर्चा । अग्नेरिति वचनमना- दीप्तकाष्ठनिवृत्त्यर्थम् । अविच्छिन्नमिति भाववाचित्यानपुंसकम् । अविच्छिन्नां धारां कृत्वा जुहोतीत्यर्थः ।। १७॥ दक्षि......इति ।। एवमेव दक्षिणपश्चार्धादग्नेरारभ्य उत्तरपूर्वार्धे जुहोति- "यस्येमे हिमवन्तः" इत्यनयर्चा ॥ १८ ॥ १. All except T. कृतोत्तरा- ४. L omits स्विष्टकृता सह २. A and T add न हविः ५. A omits धिकारे...नार्थकः स्था- प्रत्यभिधारयति लीपाक: ३. A1 and IO omit दक्षिण... ६. L. नीत्येकेनैव विच्छिन्नमु ७. L omits एवमेव - [21] ·[अ. १. ख. ५. सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे हिमवन्तः" इति ॥१८॥ आघारौ ॥१९॥ आग्नेयमुत्तरमाज्यभागं सौम्य दक्षिणम् ॥२०॥ “अग्ने यं यज्ञम्" "इमं यज्ञम्" इति ॥२१॥ "अग्नये स्वाहा" "सोमाय स्वाहा" इति वा ॥२२॥ मध्ये अन्या आहुतयः ॥२३॥ नाज्या- हुतिषु जित्यावाज्यभागौ स्विष्टकृच्च ॥२४॥ नित्याहुतिषु चेति च माण्डू- केयः ॥२५॥ "अग्निर्जनिता से मेऽमूं जायां ददातु स्वाहा । सोमो जनिमान् स मामुया जनिमन्तं करोतु स्वाहा । पूषा ज्ञातिमान् स मामुष्यै पिना माना मध्ये.. आघारौ।। एतावाघारौ । संज्ञासूत्रमिदम् ॥ १९ ॥ आग्ने......क्षिणम् ॥ आग्नेयमुत्तरमाज्यभागं जुहुयात् । सौम्यमाज्यभागं दक्षिणं जुहुयात् । मन्त्रत एव सिद्ध देवनानिर्देशो दिग्लक्षणार्थः कृतः। आज्य- भोगाविति संज्ञा । उत्तरं दक्षिणमित्यग्नेस्त्तरभागे दक्षिणभागे च जुहुयादित्यर्थः ॥ अग्ने......मिति ॥ आभ्यामृग्भ्यां यथाक्रममाज्यभागौ जुहुयात् ॥ २१ ॥ अग्न. ति वा ॥ "अग्नये स्वाहा, सोमाय स्वाहा” इति यथाक्रमम् ॥ २२ ॥ तयः ॥ अग्नेमध्येऽन्या आहुतयो होतव्याः ॥ २३ ॥ नाज्या... ..कृच्च ।। आज्येनाहुतयो यस्मिन्कर्मणि ह्रयन्ते तत्कर्माज्याहुतिः । तेष्वाज्याहुतिषु न नित्यावाज्यभागौ भवतः । विकल्पविधिरेषः । नथा विष्टकृञ्च । अथवाहुतिशब्दः कर्मवाची, आज्यद्रव्यकेषु कर्मखिति ॥ २४ ॥ नित्या......केयः ॥ नित्याहुतय उक्ताः। आचार्यग्रहणं कीर्त्यर्थम् , पक्षबल- प्रदानार्थ वा, प्रत्ययदाढाथ वा, यथा राजगीतं पानीयमिति ॥ २५ ॥ अग्नि......ज्येन ॥ यथाविभक्त्यदस्स्थाने त्रिवषि मन्त्रेषु कन्यानामधेय- निर्देशः कार्यः । उक्तं च तत् । आज्येनेति न वक्तव्यम् , जुहोतीत्युक्ते सर्पिः प्रती- येतेति पुरस्तादुक्तम् । सिद्धे वचनं नियमार्थम् ; नियमश्चान्यनिवर्तकः । आज्यस्था- लीपाकयोः प्रकृतयोः स्थालीपाकनिवृत्त्यर्थमाज्येनेत्युक्तम् । अथ कस्मान्मन्त्राणां स्वाहाकारान्तवचनत्वम् ? ननूक्तं पुरस्तात् स्वाहाकारोऽन्ते होममन्त्राणामिति । ननु- , १. T. समे मूलायां ददातु २. L. भाग इति संज्ञायत उत्तरं ३. L omits नियमार्थम् ४. L. आज्यनिवर्तकः ५. L. आज्यस्थालीपाकनिवृत्स्यर्थ [22] ·सू. २८.] प्रथमोऽध्यायः भ्रातृभिमा॑तिमन्तं करोतु स्वाहा" इत्याज्येन ॥२६॥ महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चि- तान्तरमेतदावापस्थानमाज्यहविषि।।२७व्याहृति विष्टवतोः स्थालीपाक।।२८ - इदमपि पुरस्तादेवोक्तम्-इतिकरणं स्वाहाकारश्च मन्त्रावधित्वसंज्ञानार्थमिति । तस्मादिह स्वाहाकारो मन्त्रावधिसंज्ञानार्थः । त्रय एते मन्त्रा इति ॥ २६ ॥ महा......विषि ॥ महाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तानि वक्ष्यति । अन्तरशब्दो मध्य- वाची । महाव्याहृतीनां सर्वप्रायश्चित्ताहुनीनां च मध्यं यत् एतदेवाबापस्थानं भवति । आज्यहविषकर्मणि आवाय इति प्रधानं तस्य स्थानमावास्थानम् तत्सर्वमुक्तम्- "तमावाप इत्याचक्षते । तत्प्रधानं तदङ्गानोतराणि" इति। न च वयं महाव्याहृती: पश्यामः, यासामन्तरमन्तरमावापस्थानं भवति । एतदेवोभयं भविष्यति, महाव्या- हृतिविधान तल्लक्षणं च । अप्रसिद्धोऽर्थः कथं लभ्यते ? लक्षणविधानादेव प्रसिद्ध- रनुमीयते । आज्यभागानन्तरं महाव्याहृतयो भवन्ति, अत ऊर्ध्वमावापस्थानं भवति । यास्तिस्रो व्याहृतयः पुरस्तादुक्तास्ता एव महाव्याहृतयः। तथा हि वक्ष्यति- अन्वारब्धायां महाव्याहृतिभिर्दुत्वा पुनः समस्ताभिश्चतुर्थीति च ब्रुवन् तिसृणामेव महाव्याहृतित्वं दर्शयति । बहुशश्चोक्ता व्याहृतयः। एवं महाव्याहृतय इति । एतदित्य- धिकमावापस्थानमित्येतावता सिध्यति । एतदेव स्थानं होमानामपि केशाग्रच्छेदना- दीनां कर्मणामपीति विधानार्थमेतदित्युक्तम् । तस्मात् प्रधानानन्तरमेवावापस्थान एव अन्यान्यपि कर्माणि कर्तव्यानि, न होमकर्माण्येव । एष उत्सर्गः। तत्र विशेष वक्ष्यामः॥२७॥ व्याहृति.. पाके । व्याहृतिखिष्टकृतोर्मध्ये आवापस्थानं भवति, स्थालीपाके स्थालीपाकद्रव्ये कर्मणि, व्याहृतिर्महाव्याहृतिरिति विशेषो नास्तोत्युक्तम् । इह स्विष्ट- कृतो निर्देशो नित्यत्वादाज्यहविषि स्विष्टकृतोऽनित्यत्वात् सर्वप्रायश्चित्तनिर्देशः। नैत- दस्ति प्रयोजनम् । तत्रापि विष्टकृत इत्येव निर्देशः कर्तव्यः । तदुच्यते-द्विधा पक्षो हि १. IO and A1 व्याहृतिषु सर्व ६. A. प्रवापस्य स्थान २. T. Space is left out for ७. A omits अतः writing अन्तर...आज्य ८. Ladds इति ३. IO, A1 and A2 हृतिषु सर्वस्विष्ट ९. L omits समस्ताभिः...न त्वेव ४. T omits स्थालीपाके स्यात् See later. ५. L. प्रायश्चित्तानां [23] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. १. ख. ५. "ततं म आपः" "उद्वयं तैमसस्परि" "उदुत्यम्" "चित्रः" "इमं मे वरुण" "तत्वा यामि" "त्वं नो अग्ने" “स त्वं नो अग्ने" तदस्तु मिलारुणा" "वषट्ने विष्णो” “इष्टेभ्यो वपळनिष्टेभ्यः" "भेषजं दुरिष्टथै निष्कृत्यै दौराध्य ऋद्धयै समृद्धयै” "देवीभ्यस्तनूभ्यः" "यत इन्द्र भयामहे" "वं नः पश्चात्" "अद्याद्याश्वश्वः" "सूर्यो नो दिवस्पान्तु" "भूर्भुवः स्वः" "अशा- शाग्ने" इति सर्वप्रायश्चित्ताहुतीर्तुत्वा मासा माजापत्यं सहाव्याहतयश्चतस्त्र अर्थादेव प्रधानानन्तरं सर्वप्रायश्चित्ताहुतयो भवन्तिा ! १४ सप्रायः सनिर्देश- दोषः। कदाचित्प्रधानान्तरं विष्टकृद्भवतीति विकल्पार्थो भवतीति सप्रायश्चित्ता- हुतीनां कार्यत्वज्ञापनार्थस्ताभिर्निर्देशः। इतरथा प्रायश्चित्तनिमित्ताः स्युः, संज्ञासा- अर्थ्यात् । एवं संज्ञावैयर्थ्यमिति चेत्, संशप्रयोजनयुत्तरत्र वक्ष्यामः । एवमप्यावा- पस्थानमेव विधालव्या, न हविनिर्देशः कार्यः । विराबापस्थानं च । तथा पुरस्तात् अन्तरेणाज्यभागौ स्विष्टकृतश्चेति द्वाभ्यां हविया संबद्धध विधानं एते एव हविषी, इदं प्रकृतिश्च कर्मणि भवति नापनार्थम् । प्रयोजनं मांसस्यापि स्थालीपाकत्वम् । एते अप्रयाजा इत्येवं प्राप्तानां पुरोळाशादीनामपि स्थालीपाकभावः । कथं मांसस्थालीपाक- त्वमिति चेत्, स्थाल्यों पच्यत इति स्थालीपाकम् ; मांसं स्थाल्यां पक्त्वा स्थालीपाक- धर्मेण जुहुयात् । एवं पशोः ॥ २८॥ ततं ब्रह्मणः ॥ इह "भूर्भुवस्वः" इत्येषः मन्त्रः । यश पुरस्तात् "अयाश्चाग्ने" इति मन्त्रादिर्गृह्यते, न तु कृत्स्नानातः, तदुक्त:-"पुरस्तादा- म्नातस्य मन्त्रस्यादिग्रहणं मन्त्रं प्रतीयात्, न यावदुक्तमिति" इति । सर्वत्र प्रायश्चित्ताहुतीर्तुत्वा मनसा प्राजापत्यभाहुतिकर्म करोनि । मगसा मन्त्रमनु- स्मृत्य जुहुयादित्यर्थः । "प्रजापते न त्वत्" इति त्रिमन्त्रः यदुत्तरत्र वक्ष्यामः, प्राजापत्यानां प्रागुक्तानां सर्वप्रायश्चित्ताहुतिसंझानित्यत्वमेतासाभन्वर्थसंशा प्रयोजनम्। सर्वेषु दोषेषु एता एव प्रायश्चित्ताहुतय इत्येवमर्थः। यद्येवं नित्या आप प्रत्यपराधं पुनः पुनरावर्तेरन् सकृत्प्रयुका एवं नित्यकार्यप्रायश्चित्ताहुतिकार्य कुर्वन्ति । नित्यानामेव संशादर्शनम् । अधुना महाव्याहृतिः सर्वप्रायश्चित्तान्तरमिति यदि सर्व- प्रायश्चित्तान्तरमिति पुनः प्रयोग इष्टः स्यात् । केवला एव विधाय पुनरेता एवं ४. T. षटू ते १. A2 omits this word. २. A2 omits तमसस्परि ३. T. मिनावरुणौ ५. A2. ससर्व [24] ·सू. २९. प्रथमोऽध्याय: इत्येता आहुतीर्तुत्वा सव्ये पाणी ये कुशास्तान् दक्षिणेनाग्रे संगृह्य मूले सव्येनं तेषामग्रं त्रुबे समनक्ति मध्यमाज्यस्थाल्यां मूलं च । अथ चेत् स्थाली- पाकेषु च्यग्रं मध्यमं स्त्रुवे मूलमाज्यस्थाल्यां ताननुपहृत्य “अग्नेर्वासोऽसि" इति समिधोऽभ्याधाय यथोक्तं पर्युक्षणनमनुपहृत्य परिधीनवा नित्ये प्रणीताः परिगृह्य दिशो व्युदुक्षति विस्त्रिः प्राच्यां प्रथममेवं प्रदक्षिणं प्रतिदिशमूर्ध्व च प्राची निनीय उदीचीर्वा ताः स्पृष्ट्वा प्राणान्मुखं च संमृशति । उत्सर्जन ब्रह्मणः ॥२९॥ सर्वप्रायश्चित्ताहुतय इत्यवश्यत् । किञ्च आहुतिशब्दसामर्थ्याद् द्रव्यादीनां नाशदोषे पुनरुत्पत्तिः स्यात् । सर्वासामिदमपि संशाप्रयोजनमानदंप्रकृतिके कर्मणि विध्यपराधे एता आहुतयो होतव्याः । तत्र कुशतरुणच्छेदादिराज्यधर्मः कर्तव्यः । महाव्याहत- यश्चतस्त्र इति मन्त्रविधानम् । मन्त्रविधानादाहुतिविधानम् । इत्येता आहुती?त्वा ततः सव्ये पाणौ ये कुशाः पूर्वं गृहीताः “सव्येनापनोति" इति, तान् दक्षिणेन पाणिना अग्ने सङ्गृह्य । इह सव्यप्रसङ्गादक्षिणेनेत्युक्तम् । संहृत्येति संगृह्येति सह गृहीत्वेति । मूले सव्येन संगृह्य तेषामग्र सुवे आलेपेन समनक्ति । मध्यमाज्यस्थाल्यां समनक्ति मूलं च । अतः [अथ) स्थालीपाकेषु चेत्कर्मसु खुच्यग्रं मध्यं सुवे मूलमाज्यस्थाल्या. मिति-समनक्तीति संबन्धः। ततः तान् “अग्नेर्वासोऽसि" इत्यनुप्रहस्य समिधोऽ- भ्याधाय । समिध इति बहुवचननिर्देशात्तिस्रः समिधः स्युराहिताः बहुत्वा- दि न्यायाप्राप्तमेव इति । एवम् “प्रत्वा मुश्चामीति तिसृभिः" इत्येवमादिषु त्रिग्र- हणागर्थक्यम् एवमादिभिस्त्रिवचनशापनार्थम् । “खस्त्ययनानि च जपित्वा" इत्येषमा- दीनां मन्त्राणां केवले बहुवचने त्रिप्रभृत्यनियम इति । न च कृत्स्नविधानम् । यदि कृत्स्नविधानं स्याद् "भुजानेषु महाव्याहृतयः सावित्री मधुवातीयाः पितृदेवत्याः पावमान्यश्च जपेत्" इत्येवमादिष्वशक्यं विधानं स्यात् । तस्मादादिबहुत्वं न्याय्यम् । जपे त्वनियमः त्रित्वे सिद्धः । भूयस्त्वे फलभूयस्त्वम् । यथोक्तं पर्युक्षणं कृत्वा परि- धीननुप्रहत्य । न वा नित्ये कर्मणि । प्रणीता दक्षिणेन पाणिना परिगृह्य दिशो व्युदु. १. T. सव्ये तेषां ५. प. प्राची २. T. समिधमाधाय &. A1 and IO omit ar ३. T. त्येते ७. T. संस्पृशति ४. A1, A2 and IO व्युदुक्षितिः [26] r-4 ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे म. १: ख.६. अथ पष्ठः खण्डः व्याख्यातः प्रतिश्रुते हो कल्पः प्रकृतिभूतिकर्मणाम् ।।१।। सर्वासां चाज्या- क्षति । अविशेषेणोक्त चलो दिशः स्युः । त्रप्रदुमति ? । प्राच्या दिशि प्रधर्म प्रदक्षिणं प्रतिदिशा । पवमू न । यात्री नितीय नाः स्पृटा प्राणान्मुखं च संमृशति । प्राणानित्युक्तं नासिक युद्धं च पी बी नाभिश्च भवतीति पुरस्ता दुक्तम् । तत उत्सर्जनं ब्रह्मणः कर्तव्यम् ॥ २९ ॥ .. . - अथ षष्ठः खण्डः व्याख्या......मणाम् ॥ “प्रतिश्रुते जुहोति" इत्यारभ्य यो व्याख्यातो होम- कल्पः सा प्रकृतिर्भूतिकर्मणाम् । विवाहचूडाकरणोपनयनकेशान्तसीमन्तोन्नयनानि भूनिकर्माणीत्युच्यन्ते । वैशान भूतिकर्माणि : न हि शास्त्रं लोक वा एतेषां भूति- कर्मसंज्ञा ; अपि च यद्येतानि भूतिकर्माणि, पृथग्वजनम नर्थकम् ; आज्याहुतित्वाञ्च- रुपाकयज्ञत्वाच्चैनेषाम् इयं प्रकृतिः सेत्स्यति तथा हि वक्ष्यति "सर्वासांचाज्या- हुनीनां चरुपाकयज्ञाच" इति । तस्मादे ने तानि भूतिकर्माणि । एवं तर्हि प्रकृति- रूपोऽयं संज्ञाविधिः । कथमिति चेत् , संज्ञादर्शनात् संज्ञास[संश्यनुमानम् । यथा धूमदर्शनात् अग्न्यनुमानं एवं संज्ञान्येतान्येव प्रकृतीनि। न ह्यन्यानि पश्यामः। तस्मात् संशाविधानादन्येषां संजामदर्शनाश्च एतेषां प्रकृतित्वादेतानि भूनिकर्माणीति मन्यामहे । अपि च भूतिमहत्त्वे । एतान्येव मन्ति कर्माणि लोक तेषु । तस्मादे- तानि भूतिकर्माणि । न ह्यन्यानि भूति शास्त्राविरोधेन पश्यामः । सम्पूर्ण- स्यार्थम्यासम्भवेऽणुरप्यथा युक्तितो ग्राह्यः । तदुक्तम् - "xणुरप्यर्थसम्बन्धः सत्सु समानकारणं ममैव बाला भवन्तो बादरायणाः” इति । संशाप्रयोजनं सर्वेष्वेव भूतिकर्मसु तन्त्रम् ॥ १॥ सर्वा......नां च ॥ सर्वासां चाज्याहुनीनां चेयमेव प्रकृतिः। सर्वग्रहणमस्य शास्त्रविधेयानामेव काम्यानां कर्मणामियमेव प्रकृतिः । यदि प्रधानाहुनय आज्या- हुतयः, तत्र शाखापशूनां चरुपाकयज्ञानां च तथा। इह द्वौ चशब्दौ किमर्थ निर्दिष्टौ ? सर्वासामाज्याहुतीति वक्तव्यम् । एकः चशब्दः समुच्चयार्थः; इतरः पशुचरुपाकयक्षयोरपि सर्वशब्दानुकर्षणार्थः । शाखापशुरिति पाकयज्ञभूतस्य पशोः संशा अल्पवाची । अनया दिशा शाखाशब्दः शाखायां पशु बध्नाति वा ॥ २॥ १. T. व्याख्यातः प्रतिश्रुतेः A1 and A2 व्याख्यात [26] ·सू. ४.] प्रथमोऽध्यायः हुनीनां शाखापशूनां चरुपाकयज्ञानां च ॥२॥ अनान्नातमन्त्रास्वादिष्ट- देवतासु “अनुष्मै स्वाहा” इति शुद्धेन ॥३॥ यदि पाकयज्ञाः समानकाला: अना......द्धेन । अनानातमन्त्राः स्वाहुनिषु आन्नाना मन्त्रा यासां न सन्ति ता आदिष्टदेवताः। अनेन मन्त्रेण जुहोतीत्यविहितमन्त्रालु आदिष्टदेवतासु अग्नये इन्द्रायादित्याय विश्वेभ्यो देवेभ्य इत्येवमादिषु अनु मै स्वाहा इति शुद्धेन देवताना. मधेयेन वाहाकारान्तेन जुहुयात् । अग्नये स्वाहा इन्द्राय स्वाहा इत्येवमनानात- मन्त्राखादिष्टदेवतासु सर्वे तद्देवत्या मन्त्राः प्राताः, मन्त्राणामर्थवत्त्वात् । एवं प्राप्तानां पुनः कर्मण्यनाम्नातानि नान नियमार्थमयमेव स्यात्, नान्ये तश्त्या इत्येवम् । अर्थात् देवतानिमित्तमन्त्रेषु प्राप्तेष्विदमुच्यते, अमुकमै खाहा इथेव जुहुयात् , न मन्त्रणेति । मान्ले चाप्यष्मै स्वाहेलि बकुं शक्ष्यत इनि मत्त्या शुद्ध युक्तम् शुद्धेन केवलेन देव दिशेन जुहुयात् । नादिष्टदेवना खांन वक्तव्यम् ; न बना- नानमन्त्रा अनादिष्टदेवता आहुनय उपल* न्ले । ज्ञापकार्थ ह्यादिष्टदेवाचियुक्तम् । अनानातमन्त्रास्वादिष्टदेवताविति तद्विशेषयन्न नातमन्त्रा आप्याय आदिष्ट- देवता पवेति ज्ञापयति । यद्देवत्यो मन्त्रः सा देवता तत्रेति। तेन "अग्निता देवेन" इत्येवमादिषु अनादिष्टदेवतास्वग्न्यादिदेवता ज्ञातव्येति सिद्धं भवति ॥ ३॥ यदि......व्येण ॥ यदि दैवाद्वा मानुषाद्वा पाकयज्ञाः समानकालाः स्युरावा- पस्थाने विधानान्येवावर्तयदानुपूर्येण प्राप्तिक्रमेण । तद्यथा यदि सद्यस्कालं विवहयं [वाहादि कर्म स्यात् तत्रैकस्मिन्नेव तन्ने प्रतिश्रुतिहोमरात्रिहोमानां प्रधानान्यावापस्थाने यथाक्रमं स्युः। आवापस्थान इत्यनुच्यमाने लुप्ततन्त्राणां प्रधानानां पृथगेव प्रयोगः स्यात् । प्रधानान्येवेत्यनुच्यमाने साङ्गानामावापस्थाने प्रयोगः स्यात् । आनुपयेणे- स्य तुच्यमाने प्रकृति तस्तन्त्रिणः प्रथम प्रयोगः स्यात् । तस्य हि तन्त्रे इतराणि हूयन्त । यथा सवनीयक ले समानतन्त्राः पशव इत्यत्र सबनोयादूर्वमग्नीषोमोयं तद्वद विशाहकरणतन्त्रे विहिनान मेव प्रधानानामावर्ननं स्यात्, न पुरस्ताञ्चो- परिष्टाञ्चेति वक्ष्यमाणानामित्येवमर्थम् । मासामपि हि प्राधान्य वक्ष्यते । अथ वा प्रधानान्यावर्तयदेव, न नावर्तयेदिति द्वयोरपि रात्रिहामयोः सामर्थ्यमपेक्ष्य सक- प्रयोगो न स्यात् । कन्यायाः पुंसच यथाविहितं द्विरावर्तयेदेव ॥४॥ ३. T. समाकाला १. T. नात: २. T omits यदि [27] ·इध्मस्य सविधरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ.१. ख. ६. स्युरावापस्थाने प्रधानान्येवावर्तयेदानुपूर्येण ॥४॥ त एते अप्रयाजा अननुयाजा अनिळा अनिगदा असामिधेनीकाश्च सर्वे पाकयज्ञा भवन्ति ।।५।। तदपि श्लोकाः ॥६/- हुतोऽग्निहोत्र होमेन अहुतो बलिकर्मणा। प्रहुतः पितृकर्मणा प्राशितो ब्राह्मणे हुतः ।। त ए......वन्ति ।। त इति नित्यं नैमित्तिकं काम्यं च हविर्यशाः पूर्वप्रकृता उच्यन्ते । ते हि प्रयाजवन्तस्ते हविर्यज्ञा अपि । प्रयाजाश्चैष आधारयशो भवति । अप्रयाजा अनिगदा अनिळा अननुयाजा इति प्रतिषेधः कर्तव्यः । प्रयाजानन्तर- मनुयाजग्रहणं तन्मध्यपतितानां ग्रहणार्थम् । तस्मात् सूक्तवाकादीनां निवृत्तिः । यद्येवं तन्मध्यपतितानां सामिधेनीनां पुनः प्रतिषेधः किमर्थः ? विद्यमानत्वं तदर्थत्वाच्च तासां प्राप्ति मत्वा सामिधनीनां मध्यपनितानामपि प्रतिषेधः कृतः । तस्मादेव च सामिधेनीविधानमिध्मसङ्खयाविधानं मन्तव्यम् । पाकयशस्य होमत्वात् ततो ह्याज्यधर्मनिवृत्तिः । तस्माद्यथाप्राप्तानामाज्यादीनां पुरोनुवाक्यामनूच्य याज्यया जुहोति । वास्तोष्पतीयवदाज्यभागौ इहान्नानौ । नैष दोषः । इहानातावाज्यभागाविहाम्नानानामेव भवतः। विष्टकृति च स्विष्टकृन्नि- गदप्रतिषेधश्च तेषामेव प्राप्तिं दर्शयति । ययोरेव हविषोराज्यस्थालीपाकत्वप्रति- षेधः पुरोडाशानामपि स्थालीपाकत्वं न भवति, तदुक्तम्-"उपांशुयाजेन्द्रमहेन्द्रा- वाज्यम्" इति । अस्माकं तु उपांशुयाजानिवृत्तिः आज्यस्य विद्यमानत्वात् , प्रति- षेधाभावाच । आज्यौषधस्य मांसस्य कथं प्रतिश्रुतिहोमप्रकृतित्वमिच्छेन मिति चेत्, वचनात् । न यस्य वचनस्यातिभारोऽस्ति । तस्मानिरूढपशूनामपि पाकयक्षत्वं भवति ॥५॥ तदपि श्लोकाः ॥ तत्र श्लोका अपि भवन्ति ॥ ६॥ हुतो......व च ॥ प्रथमश्लोकेन पाफयङ्गनिर्वचनमुक्तम् । अग्नौ होमोऽग्नि- होत्रम् । अग्निहोत्रहोमेनेति अग्नौ होमकर्मणा हुनो नाम पाकयक्षो भवति । तथा बलि- कर्मणा [अहुतो नाम पाकयको भवति। पितृकर्मणा] प्रड्डतः । ब्राह्मणे हुत इति १. T. सामिधेनी ४. The portion within २. All except IO. णाहुतो brackets is missing in t. A, A1 and IO ITT both the manuscripts. [18] ·प्रथमोऽध्यायः अनूच!ळहजानुः जुहुयात् सर्वश हविः । न हि बाह्य हुतं देवाः अतिगृह्णन्ति कहिचित् ।। रौद्रं च राक्षसं पित्र्यमासुरं चाभिचारिकम् । उक्त्वा मन्त्रं स्पृशेदाप आलभ्यात्मानमेव च ।।७।। अथ सप्तमः खण्डः अथैतां रात्रीं श्वस्तृतीयां वा कन्यां वहिष्यन्तीति तस्यां राज्यामतीते निशाकाले सर्वसुरभिमिरैः फलोत्तमैः सशिरस्कां कन्यामाप्लाव्य रक्तमहतं "अग्निवद् ब्राह्मणः" इति निर्दिष्टहोमगव्यवचनम् । ब्राह्मणाय अन्नदानेन प्राशितो भवतीत्यर्थः । ब्राह्मणे हुत इति प्रथमया विहितनिर्देशः श्लोकप्रसिद्धयर्थः ॥ अबूझुः व्यूळहजानुभूत्वा सर्वदासीनो हविर्जुहुयात् । न हि बाह्यहुतं जानुबहिर्भूतेन पाणिना हुनं देवाः प्रतिगृह्णन्ति, कहिचिदपि न प्रतिगृह्णन्ति । होतृरूपोऽयं विधिः । व्यूळहजानोरभ्यन्तरे पाणी भवतः। कर्हिचिदिति विद्यागुणयुक्तेऽपि प्रतिषेधार्थः ॥ बलाधानार्था निद्रार्थो रौद्रः]। रुद्रोऽस्य मन्त्रस्य देवता इति रौद्रो मन्त्रः। एवं राक्षस- पिज्यासुगभिचारकाः शत्रुपीडार्था मन्त्राः । एतान्मन्त्रान् कर्मण्युक्त्वोपस्पृशेत् । पाणी प्रक्षालयेदित्यर्थः । आत्मानमेव च कर्ममध्य उरस्पृशेत् ॥ ७॥ अथै.... अथ सप्तमः खण्डः ......येति ॥ अथेत्यधिकारनिवृत्तौ भवति । परिभाषा हि प्रकृता एतां रात्रि श्वस्तृतीयां वेति । सप्तम्यर्थे द्वितीया । श्वो वा तृतीये वाहनि कन्यां वहि- ध्यतीति शब्देनाहोरात्र उच्यते । तथाशब्देनापि तदवयवत्वात् तस्यां राज्यामिति तेषां प्रयाणामभिप्रेतेऽहन्यतीते निशाकाले ; अतीत इति अवगाढे; निशाकाले राज्या- मित्यर्थः। सर्वसुरभिमत्रैः फलोत्तमैः फलप्रधानः सशिरस्कां कन्यामाप्लान्य । अथ कस्मात् फलोत्तमैरिति पृथगुक्तम् । उत्तमफलमिति गन्धद्रव्यमेव । न खलु मुखा- वासद्रव्यं तद् गन्धद्रव्यमेव भवति । यद्येवं तस्य नित्यत्वार्थमितरेषां गन्ध- द्रव्याणां यथोपपादत्वार्थ च । सर्वसुरभिमित्रैः फलोत्तमैरिति फलप्रधानमुक्तम् । अथवा केशसंस्कारार्थान्यामलकानि सन्ति; तैः फलोत्तमैः एवमाप्लाव्य रक्त- महतं पासः परिधान्य प्रदक्षिणमनेः पर्याणीय । प्रदक्षिणमग्निमिति वचनात् १. T.चारकम् २. Tप आरभ्य ३. Tomits सर्व ४. Taddar [2] ·- सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. १. स.७. वासः परिधाप्य प्रदक्षिणमग्निं पर्याणीय पश्चादनेः कन्यामुपवेश्य आधारावाज्य- भागो हुँत्वा अग्नये सोमाय प्रजापतो मित्राय वरुणाय इन्द्राय इन्द्राण्यै गन्धर्वाय भगाय पूष्णे त्वष्टे बृहस्पतये राज्ञे प्रत्यानीयेति ॥११: चतोऽष्टौ वा आधाराभ्यां सामग्निकार्यमिति न्यामहे । आचार्येणैव "पश्चादग्नः कन्यामुपवेश्य" इत्यत्र पश्चादग्नरिति घुन निग्रहणमन्यत्रोक्तार्थो न होमादिध्वाचार्य एव प्रसादुपविश. तीति शापनार्थः । कन्यामुपवेश्यति पुनः वान्याग्रहह्म वरत्यापि प्रकृतत्यादरेण सह होममन्त्रश्रुतिः ! कन्यामव चादग्रुपंक्श्याचार्यो जुहुयादित्येवमर्थः । उत्त- रौता एय देव । इनि वरस्याभिधानात् म वरस्य प्राप्तिरिति चेत्, तत ह सूत्रे दुःस्तत्र च वरस्य कन्याशास्तद्वाध भविपति । तस्मात्सुष्ठक्तम् , वरय निवृत्त्यर्थ पुनः काग्रहणालि । आधारावाज्यभागी हुत्वा । अनाय इत्याज्यहागारं प्रधान- देवतेवेति सम्बन्ध प्रदर्शनार्थक्तम् । नाज्यभामा नरभूताना महाच्याहनीनां निवृत्तिः । इह द्विधा महाव्याहृतयः प्राकृत्यः तिनः पुरस्ताचा परिष्टाञ्चति वक्ष्य- माणाश्च पुरस्ताब्याह यश्वनन्न सातोनां निवृत्तिगज्यभागानन्तरमनिश्रव. गम् । एवं ताघारग्रहनं किमर्थम् ? ज्यभागौ हुत्याग्नय इत्येव रक्तव्यम् । तथा सत्याघारावपि निवृत्ती भवन, ङ्गानां परिसङ्खथानात् । तदुक्तम्-"पुर- स्तात् परिय प्रकृति निवयति" इति । तस्माद्यथोक्तमेव ज्यायः । का एना देवताः १ अग्नथाक्ष्यो द्वादश । राशे प्रत्यानीयत्यत्र स्थानविपरीतपठिन्न इतिशब्दः राज्ञ प्रत्याशीयेति । इह प्रतिशब्दो वीप्साः, प्रति प्रति आनीयति-अग्नये राशे, सामाय गज्ञे, इत्यनुषज्य जुहानीत्यर्थः । इन्द्राण्य इत्यत्र राइझे इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः कार्यः, विशेषणविशेष्ययारकाभिधायकत्वात् । बाचनिकमिदं पुंलिङ्गवचनमस्तीति चेन्न, पुंलिङ्गप्रायकत्वात पुंलिङ्गा देश इति वचनमेव वाचनिकामिहास्तु । त्वष्टे रूपेभ्यः पूष्णे पशुभ्य इत्येवम्गादिपु देवताशब्दयोर्विशेषणविशष्ययोर्व्यभिचारदर्श- नात् । अथवा तद्वाचनिकमिह पुंलिङ्गनिर्देशप्रियवाचीत्यस्ति हि न्यायातः । तस्मात् पुंलिङ्गनिर्देश एवं कार्यः ॥ १॥ चत......कुर्युः ।। होमकर्म परिसमाप्य चतस्रो वा अष्टौ वा अविधवा इति पुंश्चल्यः। ता ह्यविधवाः सर्व एव भवन्ति । द्वविध्यं वाविधवा विविधधवा इति वा इह १. All except A2. पर्यानीय ४. T.च २. T. ज्ञात्वा ५. A repeats पशुभ्यः ३, Tomits इन्द्राय [30] ·सू. १.] प्रथमोऽध्यायः अविधवाः शाकपिण्डिभिः सुरयान्नेन च तर्पयित्वा चतुरा नर्तनं कुर्युः ॥५॥ एता एव देवताः पुंभ्यो वैश्रवणमीशानं च ॥ ततो हाह्मणभोजनम् ॥४ अय अष्टमः खण्ड: स्नातं कृनमङ्गलं वरमविधवाः सुभगा युवत्यः कुमार्यै वेश्म प्रशादयन्ति । निर्वतव्यम् । विधा इत्येव तथा भवनि शाकशिण्डिभिः अथवा [?] शाकपिण्डिभिः सुराद्रव्यैः सुरयान्नेन च तर्पयित्वा ! तर्पयित्वेति कालविधिः। एवं कृते जलश्चतुरा नर्तनं कुर्युः। चतुरा नर्तनं नाम चतसृभिः सह नर्तनं कर्तव्यम् । तथा हि प्रसिद्ध- मायमपथे।॥ २॥ .. एता......नं च ॥ एता एव देवताः पुंभ्योऽपि भवन्ति । देवतानिशे नाम- निर्देशः । 'भ्य इति परस्पत्यर्थः । वैश्रवणमीशानं च जुहुयात् । चशब्दः समुच. यार्थः, एता देवताः । पुंस्य इत्यनावता सिद्धे एक्कार करणमेवमेवेनीहानातयः- रप्यनुषङ्गविधानार्थः । तस्माद् वैश्रवणाय राज्ञ ईशानाय राज्ञे इति अवति । इतरथा न स्यादन्यप्रकरणस्यादेवनाविधानान् यथाकालं यशप्रकृति कृत्स्नं कर्म भवति । यदि रात्रौ तदिष्टमभविष्यत् , तदनत् ॥ ३ ॥ ततो ब्राह्मणभोजनम् ।। कारयेत् । बरस्यैवमेश विधानं घुभ्य इत्यधिकारः ॥ अथ अष्टम खण्ड: ना......केभ्यः ॥ स्नातं कृतमङ्गलं वरमिनि । अन्यार्थेऽपि वाक्य स्नानमङ्ग- लयोः कर्माङ्गयांविधानमनत् । तस्माच्छुद्धोऽपि विवाहकाले स्नान करोतीति कृत- मङ्गलोऽपि पुनस्तदर्थ मङ्गलं करोति । प्रसिद्धया शास्त्रान्तरषु च मङ्गलमुपलभामहे । अविधवाः सुभगा युवत्यः इहार्यमङ्गलस्त्रियोऽभिप्रेताः । एनंविधाः शुद्धा मङ्गल- स्त्रियोऽभिगम्य बरं स्नातं कृतमङ्गलमलङ्कृतं सहैव कुमार्यै वेश्म प्रपादयन्ति । कुमार्य इति षष्ठयथ चतुर्थी । तासां स्त्रीणामप्रतिकूलः स्यात् । ता यद् ब्रूयुः तत् कुर्यादित्यर्थः । कथम् ? अविशेषेणान्यत्राभक्ष्यपातकेभ्यः, अभक्ष्यपातकानि वर्जयित्वा । अभक्ष्यपातकानामेव प्रतिषेधात् एभ्योऽन्यस्मृतिशास्त्रविरुद्धमपि कुर्यादेव । ताश्च हि सर्वाः सह विरुद्धान्न ब्रूयुः । शास्त्रं विरुद्धं तस्माद्धितार्थममुं न कुर्यात् । न हि तासां वचनमशास्त्रविहितं मन्तव्यम् । तासां वचनं प्रमाणीकृत्याचार्य उक्तवान्, १. T. चतस्रो वा २. A1, T and IO. प्रपातयन्ति 1311 ·भ.१. स.८. सविधरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे तासामप्रतिकूलः स्यादन्यत्राभक्ष्यपातकेभ्यः ॥१॥ ताभिरनुज्ञातोऽथास्यै वासः प्रयच्छति "रैभ्यासीत्" इति ॥२॥ “युवं वस्त्राणि" इत्यस्मै ॥३॥ "चित्तिरा उपबहणम्" इत्यञ्जनकोशमादत्ते॥४॥ “समञ्जन्तु विश्वे देवाः" इति समञ्जनीया ॥५॥ "यथेयं शची वावानां सुपुत्रां च यथादितिम् । अविधवां चापालामेवं त्वमिह रक्षतु ॥" इति दक्षिणे पाणौ शलली त्रिवृतां ददाति ॥६॥ "रूपं रूपम्" इत्यादर्श "तासामप्रतिकूलः स्यात्" इति । तस्मात्तदपि शास्त्रविहितमेव । तस्माद्विहिताविरोधे न दोषः॥१॥ तामि......दिति ॥ ताभिः स्त्रीभिरनुज्ञातः, अथास्यै कुमार्यै वासः प्रयच्छति "रैभ्यासीत्" इत्यनयर्चा ॥२॥ युव......त्यस्मै ॥ तस्मै वराय यदा वाससी प्रयच्छति तदा "युवं वस्त्राणि" इत्यनयर्चा प्रयच्छति । उत्तरत्र हि वक्ष्यति "वाससी प्रतिगृह्य" इति । प्रदानप्रतिग्रहयोरेककालत्वात् स एव प्रदानकाल इति मन्यामहे । इह वचनमधि- कारार्थम् । तस्मानायं प्रदानकालः। अथ कथं वासः प्रयच्छतीत्येकवचननिर्देशः ? अधिकाराद्वयोर्वाचक इति चेत्, अर्थाद्विपरिणामः । प्रयच्छतेर्नामधेयमर्थमपेक्ष्य हि वचन भवति लिङ्गंवा ॥३॥ चित्ति.. दत्ते ॥ अञ्जनकोशम "चित्तिरा उपबर्हणम्" इत्यनयर्चा आदत्ते ॥४॥ सम...नीया ॥ समानाही समझनीया। "समअन्तु विश्वे देवाः" इत्येनां समञ्जन्ति । समजातनी इति वा पाठः । उरोदेशमानीय इति ॥ ॥ यथे......दाति ॥ “यथेयम्" इत्यनेन मन्त्रेणास्या दक्षिण पाणी शलली त्रिवृतां ददाति । वर्णविशेषेण शलली त्रिवृद्भवति ॥ ६॥ रूपं......सव्ये ।। "रूपं रूपम्" इस्यनयर्चा सव्ये पाणौ आदर्श ददाति । "रूपं रूपं मघवा बोभवीति" प्रथमप्राप्तापि भवति, प्रतिरूपं इस्यादर्शलिङ्गात् ॥ ७॥ १. T. Space is left out for writing अस्यै...च्छति २. A1. प्रयजन्ति ३. T. Space is left out for writing शची...पुत्रां [32] ·सू. १०.] प्रथमोऽध्यायः सव्ये ॥७॥ रक्तकृष्णमाविकं क्षौमं वा त्रिमणि प्रतिसरं ज्ञातयोऽस्या वघ्नन्ति “नीललोहितम्" इति ॥८॥ "मधुमतीरोषधीः" इति मधूकानि बध्नाति ॥९॥ विवाहे गामहयित्वा गृहेषु गतेषु कान्तानां माधुपर्कि- रक्त......मिति ॥ रक्तकष्णमाविकं वर्ण क्षौमं वा त्रिमणि त्रिवन्धं प्रति- दरमस्या झाल्यो बनिन्ति । सव्य इत्यधिकारादस्याः सव्ये पाणौ बध्नन्ति ॥ ८॥ मधु......नाति ॥ "मधुमतीरोषधीः" इत्यनयर्चा मधूकानि बध्नाति । सव्य इस्थधिकारः । ज्ञात्यधिकारो निवृत्तः । एकवचननिर्देशाद्वर एव बध्नाति । मधूके विवदन्ते । यष्टिमधूक केविद् ब्रुवते, मधूकवृक्षं पक्कं केचित् । तत्र योऽर्थः प्रसिद्धथा मन्त्रलिङ्गेन वा अविरुद्धः स प्राह्यः॥९॥ विवा......कीर्त्यः किक्यः] ॥ विवाहे कान्तानां गृहेषु गतेषु वरणे सह तेषां कान्तानामयं वरोमाधुपक्यिो भवति गामर्हयित्वा । मधुपर्का) माधुपर्किक्यः। मधु- पण कृत्स्नं कर्म द्योत्यते, न द्रव्यमेव । यद्येवं कर्माङ्गभूता गौर्विद्यते । अथ कस्मात् गामर्हयित्वेत्युक्तम् ? इह गामहयित्वेति गवां पूजां कृत्वा गां दत्त्वेत्यर्थः । तस्मात् किञ्चित्तश्च दातव्यम् । अथवोक्तेभ्यषड्भ्योऽन्ये शातितः सम्बन्धितश्च विशिष्टा मधुपर्काः; तेषां गौर्नास्ति; अन्येषु चायमेव गौमधुपर्क इति सर्वस्यैतस्य ज्ञाप- नार्थ गामहयित्वेत्युक्तम् । इदं तावदुच्यताम्-स्नातकोऽयमाहोस्पिन्न यदि स्नातकः, स्नातक इत्येवं मधुपर्का) भवति । यः यदि] पुनाय[पुनर्न] स्नातकः इदं तावदुच्य- ताम् । ऋः स्नातको नाम? विद्यावतस्नातकः । अन्यतरस्नातकमपि स्नातक केचिद्रुवते । अथापि ब्रुवते गृहस्थः पुनः स्नातकव्रतसंयोगात् स्नातको भवति । तथाह्याह "स विधिपूर्व स्नात्वा भार्यामधिगम्य यथोक्तान गृहस्थधर्मान् प्रयुञ्जान इमानि व्रतान्यनु- कर्षेनुतिष्ठेत् स्नातकः” इति । अस्मिन्पक्षे नायं स्नातकः । पूर्वस्मिन्नपि पक्षे सर्वो विद्याव्रतस्नातक एव । कन्यां वीक्ष्येत्यन्यतरस्नातकोऽपि यदापि वक्ष्यति तथा मधु- पाहों भवतीत्येवमर्थमभिधानम् । यदायं स्नातको वरो भवति, तदा “पळा - १. T Space is left out for writing रक्त...के क्षौ २. All except A2. मधुकानि [33] ·अ. १. ख.८. सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे क्यः ॥१०॥ न त्वेवामांसोऽय॑स्स्यादधियज्ञमधिविवाहम् ॥११॥ कुरुत इत्येव ब्रूयात् ॥१२॥ "बृहस्पतये त्वा मह्यं वरुणो ददातु । सोऽमृतत्वमशीय । त्वद्राष्ट्रयोरधिमयो मह्यं प्रतिगृह्णने" इति वाससी प्रनिगृह्य परिधायोपस्पृश्य भवन्ति" इत्येवं प्राप्ते संवर बरे मदेव मधुपर्णाहों भवतीत्युत्तात्र वक्ष्यामः । तस्मात् कृतार्योऽपि पुनर्विवाह मधुपर्का) भवत्येवेति वक्तव्य एव । नैमित्तिको ह्ययं मधुपर्कः । तस्मात् सर्वभेदं सूत्रं वक्तव्यमेव । कान्तानामिति वचनादन्यस्यापि कान्तस्यापि गृहेषु गतेषु तदर्हा मधुपर्काही एव भवन्ति । विवाह इति वर्तमाने पुनर्विवाहग्रहणं सामीप्यार्थम् । विवाह समीपे कृते च विवाहे कान्तानां मधुपर्को भवत्येवेति ॥१०॥ न त्वे......वाहम् ॥ अधियज्ञमधिविवाहं च चा]मांसोऽर्यो न त्वेव स्यात् ॥ कुरु......ब्रयात् ।। स्वयमपि कुरुतेत्येव शत्, नोत्सृजतेति । उत्सृजतेत्युक्ते तमुत्सृज्यान्येनापि मांसेन कर्तुं शक्यते । तस्मादिदमुच्यते । या कर्मणि प्रकृता गौस्तामेव त्यजेदित्यवमर्थम् । प्रायशो विद्यमानस्यैव विकल्पेन प्रतिनिधिः “गोपशु. रजमन्यद्वा यत्सामान्यतमं मन्येत तत्तत्कुर्वीत" इति। तस्माद्यद्यव्यमजादि तत्तद्भक्ष्य भवति, तदेव दर्शयनि । गौरित्युक्त्वा अर्थकर्म करोति, अत ऊर्ध्व विरोधात् ॥१२॥ बृह..... कन्याम् ।। अथास्मै "युवं वस्त्राणि" इति वाससी प्रयच्छति । तथा चोक्तम्-"ते वाससी बृहस्पतये त्वा इति मन्त्रेण प्रतिगृह्य परिघाय तत उपस्पृश्य 'कोऽदात् कस्मा अदात्' इत्यनेन मन्त्रेण कन्या प्रतिगृह्णाति" इति । अस्मिन् हि काले दुहितमत्यो यथाविहितं कन्यां प्रयच्छन्ति । उपस्पृश्य इति नायमाचमनविधिः; आचान्तस्यैवाचमनं वासापरिधानानन्तरं प्रसिद्धम् । उक्तं च "वासः परिधाया- चामेत्” इति । तस्मादाचमनस्याविधेयत्वादुपस्पृश्य कन्यां प्रतिगृह्णातीति कन्या- प्रतिग्रहणाङ्गमुपस्पर्शन विधीयते, पाणी प्रक्षाल्य प्रतिगृह्णीयादिति, यथोपस्पृश्य सर्वे इति । अथवा उपस्पृश्यालभ्य स्पृष्ट्वा कन्यां प्रतिगृह्णीयात् ॥ १३ ॥ १. I0. अविधि २. A1, A2 and T omit मछ... प्रतिरहते ३. L. अजातितद्भक्ष्य ४. Lomits ते वाससी ५. L. प्रते वाससी इति [34] ·खू १६.] प्रथमोऽध्यायः "कोऽदात् । कस्मा अदात्" इति कन्याम् ।।१३।। "संराज्ञी श्वशुरे" इति पिता भ्राता वास्य॑ग्रेण मूर्धनि जुहोति । सुवेणावतिष्ठन्नासानायाः प्रामुख्याः प्रत्यङ्मुखः ॥१४॥ हुत्वान्वारब्धायां महाव्याहृतिभिर्छन्वा समस्ताभिः चतुर्थी प्रतीयेततस्यां चादनायामेवमनादेशे ॥१५॥ सर्वेऽवेव तु भूतिकर्मसु संरा......मुखः ॥ अथ कन्यायाः प्रामुख्या आसीनायाः प्रत्यङ्मखस्तिष्ठं- स्तस्याः पिता वा भ्राता वा मूर्धनि—“संराशी श्वशुरे' इत्यनयर्चा अस्यग्रेण सुवेण वा जुहोति, प्रेकृतेनाज्येन जुहोतिचोदितत्वात् ॥ १४॥ अन्वा......ङ्गुष्ठम् [नादेशे] ॥ व्यवधायकमिदं वाक्यम् । हुत्वा एहि सूनरी इति संबन्धः । हुत्वेत्यन्वारब्धायां महाव्याहृतिभिः जुहोति, समस्ताभिः महाव्याह- निभिश्चतुर्थी आहुतिः प्रतीयेत । एवमेनस्यां चोदनायामेवमेव समस्ताभिश्चतुर्थी प्रतीयतानादेशे। अनादेश इति कर्मणि चोदिते प्रधानाहुनीष्वनादिष्टासु महाव्या- हनिभिर्डहुयात् । चूळाकर्मण्यपराजितायां दिशि हुत्वेत्येवमादिषु च ॥ १५ ॥ सर्वे......हुयात् ॥ तुशब्दः समुच्चयार्थः । सर्वेषु भूतिकर्मसु च प्रधानं स्यात् । पुरस्तादुपरिष्टाच एताभिश्चतुर्भिर्महाव्याहृतिभिः जुहुयात् । भूनिकर्माण्यु- तानि विवाहादीनि । सर्वग्रहणं सर्वमुख्यपरिग्रहणार्थम् । इतरथा मुख्यामुख्ययोः मुख्ये सम्प्रत्ययन्यायात् प्रतिश्रुतिहोमादीनां न भवति । षटकर्माणि विवाहे द्वे उपनयने तत्रैकं मुख्यम् , इतराण्यमुख्यानि । तस्मात् सर्वशब्दसामर्थ्यात् प्रति- श्रुतिहोमयोः गृहप्रवदनीये चतुर्थीहोमे अक्षतधानाहोमे च प्रधानानां पुरस्तादु- परिष्टाञ्च एताभिर्जुहुयात् आधारावाज्यभागी हुत्वा । “अग्नये" इत्यत्र पुरस्ताद् व्याहृतयो न भवन्ति, अविधानादित्युक्तम् । एक्कारग्रहणं हविनियमार्थम् । एता. भिरेवाज्यहविर्भिः । एवं केशान्ते सीमन्तोन्नयने चतुर्थीहोमे च जुहुयादिति । इत- रथा स्थालीपाक न होमः स्यात्, प्रधानत्वादावा पम्थाने विहि त्यत् । कयनावा- १. IO, A1 and A2. स्याग्रेण २. A1 and IO. प्रामखा: 3. All except omit Teal ४. IO and A1. सर्वेष्वाहुतिकर्मसु ५. L. कृतेन . A seems to have read the sātra up to अष्ठम् ७. Lomits महा ८. L reads up to तिष्ठन् and omits the sūtras later. ९. Ladds इति १०. L. प्रपादनीये ११. L. त्वा भाववस्थाने [35] ·अ. १. ख.८. सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे पुरस्ताच्चोपरिष्टाचैताभिरेव जुहुयात् ॥१६॥ "एहि मूनरी" इत्युत्थाप्य "गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तम्" इत्युत्तानेन दक्षिणेन पाणिनोत्तानं दक्षिणं पाणिं गृह्णाति साङ्गुष्ठं प्रामुख्याः प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठन् ॥१७॥ पञ्च चोत्तरा जपति “अमोहमस्मि सा त्वम् सा त्वमस्यमोहम् धौरहम् पृथिवी त्वम् सामाहम् ऋक्त्वम् तावेव विवहाव है प्रजा प्रजनयावहै पुलान् विन्दावहै बहुंस्ते सन्तु जरदष्टयः" इति ॥१८॥ उदकुम्भं नवम् “भूभुवः स्वः" इति पूरयित्वा पुनामस्य वृक्षस्य सक्षीरान् पलाशान् सकुशानोप्य हिरण्यं पस्थाने विधानमिति चेत्, प्रधानप्रकरणे विधानात् ; प्रधानस्य पुरस्तादुपरि- ष्टाश्च भवन्ति, न कृत्स्नस्य कर्मणः ॥१६॥ एहि......तिष्ठन् ॥ इह प्रकृतितस्तिस्रो होमा व्याहृतिभिर्हत्या। ततः पुर- स्तादिति विहिताश्चतस्रो हुत्वा । पुनरन्वारब्धायामिति विहिताश्चतस्रो हुत्वा । अथोत्थाप्य "एहि सूनरी" इति कन्यामुत्थाप्य प्रामुख्याः तिष्ठन्त्याः प्रत्यङमुखस्तिष्ठ- नुत्तानेनात्मनो दक्षिणेन पाणिना उत्तानं दक्षिणं पाणिं साङ्गुष्ठं गृहातीत्यर्थः हाति] "गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तम्" इत्यनयर्चा । दक्षिणनेति दिग्लक्षणमेनवन्तं पदमा- स्मनो इक्षिणपाणिं कृत्वा गृह्णाति । उद्ग्राङ्गुलिनापाणिमुत्तानेन गृह्णातीत्यर्थः ॥१७॥ पञ्च......इति । तस्या ऋच उत्तराः “तां पूषन्" इस्यारभ्य पञ्च जपति । चशब्द उत्तरार्थः । "अमोहमस्मि" इति च मन्त्रं जपति ॥ १८ ॥ उद......केषाम् ॥ “जरदष्टयः” इत्येवमन्तं मन्त्रं जपित्वा ततः कुम्भं नवम् "भूर्भुवस्स्वः” इति पूरयित्वा उदकेन पुनामग्य पुंलिङ्गनामधेयस्य क्षीरिणो न्यग्रो- धादेवृक्षस्य सक्षीरान्पलाशान् पर्णानित्यर्थः। सकुशान् कुशः सह तस्मिन्नुदकुम्भे ओप्य । हिरण्यं चेत्येके आचार्याः । तमुदकुम्भ ब्रह्मचारिणे वाग्यताय प्रदाय प्रागु. दीच्यां दिशि ता आपः स्थया भवन्ति । प्रदक्षिणाश्च भवन्ति । परिणयनकाले प्रद- १. I0 omits सा त्वं २. A2 reads धौरहं पृथिवी त्वं after ऋक्त्वं ३. T. उदकुम्मभवं ४. All except T. नानोऽस्य .. T. पाळाद्यान् ६. A omits उत्थाप्य ७. L omits गृह्णातीत्यर्थः ८. A adds पञ्च . पति । तस्याः ९. A. पालाशान् १०. Lomits दिशि...अमिर्दक्षि [36] ·सू. २३.] प्रथमोऽध्यायः चेत्येके । तं ब्रह्मचारिणे वाग्यताय प्रदाय प्रागुडीच्यां दिशि ताः स्थेयाः प्रद- क्षिणा भवन्ति । दक्षिणन एकेषाम् ॥१९॥ अश्मानं चोत्तात उपस्थाप्य "एहि मुनरी" इत्युक्त्वा "एह्यश्मानमातिष्ठ । अश्मेव त्वं स्थिरा भव । अभितिष्ठ पृत- न्यतः । सहस्व पृतनायतः" इति दक्षिणेनास्याः प्रपदेनाश्मानमाक्रमयय "विश्वा उत त्वया वयम्" इति प्रदक्षिणमग्निं पर्याणीय लेनैव यन्त्रेण द्वितीयं वसनं प्रदाय॥२०॥लाजान् शमीपालमित्रान् पिता भ्राता वा अस्या अञ्जलावावपति॥ २१॥ उपस्तरणाभिधारणे प्रत्यभिधारणं च लाजेषु ॥२२॥ तान् जुहोति "इयं नार्युपब्रूते लाजानावपन्तिका । शिवा ज्ञातिभ्यो भूयासं चिरं जीवतु मे पतिः । स्वाहा" क्षिणाः कार्या इत्यर्थः । अग्नेर्दक्षिणतः स्थेया एकेषामाचार्याणाम् । ब्रह्मचारी प्रागु- दीच्यां दिशि चेत् प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठेत् । दक्षिणतश्चेत् उदङ्मखस्तिष्ठन् , प्राङ्न्याय- त्वात् । कर्माभिमुख्यं हि बलवत् ॥ १९ ॥ अश्मा..... दाय ॥ अग्नरुत्तरतः आत्मानं चोपस्थाप्य "एहि सूनरी' इति कन्यामुक्त्वा "पाश्मानम्" इत्यनेन मन्त्रेणास्या दक्षिणेन प्रपदेन अश्मानमाक्रमय्य "विश्वा उत त्वया वयम्" इत्यनयर्चा प्रदक्षिणमग्निं कन्यां पर्याणीय तेनैव पूर्वप्रकृतेन मन्त्रेण "रैभ्यासीत्" इत्यनेन द्वितीयं वसनमस्यै प्रदाय ॥ २० ॥ लाजान्..... पति ॥ लाजान् शमीपलाशमिश्रान् शमीपर्णमिश्रान् पिता भ्राता वा अस्या अअलावावपति । इहार्थादाकोशाञ्जलिर्भवति ॥२१॥ उप......जेषु ।। उपस्तरणाभिधारणाद्यपि लाजेषु भवति । उपस्तरणमित्यु- च्यमाने पिता भ्राता वा तदपि करोति, अधिकारात् । तस्मादधिकारनिवृत्त्यर्थ द्वितीयं लाजग्रहणम् । अस्थालीपाकप्रकृतित्वादुपस्तरणादिविधानम् ॥ २२ ।। तान् ......जुहोति ॥ तान् लाजान् जुहोति-"इयं नार्युपते" इत्यनेन मन्त्रेण । सा तिष्ठन्ती जुहोतीत्येतावता सिद्ध तान् जुहोति, तिष्ठन्ती जुहोतीति द्वि)मचोदना द्वयोर्विधानार्थम् । द्वावपि लाजान जुहुतः। तस्या अञ्जलि पैतिरन्वा- रभ्य हावयेदित्यर्थः । यद्येवं हावयेदिति वक्तव्यम् । नैतदस्ति । न हि तदा होम १. T. उक्ता २. Lomits तिष्ठेत् 8. L omits sūtra. ४. Lomits sutra. ५. L. अपरन्वारस्य [31] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. १. स.८. इति तिष्ठन्ती जुहोति ॥२३॥ पतिर्मन्त्र जपति ॥२४॥ अश्माक्रमणादेवं द्वितीयमेवं तृतीयं तूष्णी कामेन चतुर्थम् ।।२५॥ "प्रजापते न त्वदेतानि" इति प्राजापत्यं हुत्वा “यत्पाकता" इति स्विष्टकृतं च सर्वत्र ॥२६॥ "अग्नये विष्टकृते स्वाहा" इति वा ॥२७॥ उदङ् सप्तपदानि प्रक्रमयेत् । “इष कर्मणि द्वावपि प्राधान्येन कर्तारौ भवतः । तस्माद् यथोक्तमेव ज्यायः। स्वाहाकारः किमर्थः ? "चिरं जीवतु मे पतिः" इत्युक्तेऽपि "खाहाकारोऽन्ते होममन्त्राणाम्" इत्येवान्ते स्वाहाकारो भवति । “मे पतिः" इत्युच्यमाने पतावति स्वाहाकारः कन्यया कर्तव्यस्स्यात् । सा हि जुहोति ॥ २३ ॥ पति......पति ॥ गृह्यान्नातमेव मन्त्रं पतिर्जपति । स्वाहाकारे पुनमन्त्र आम्नाते तेन सह पतिर्जपति । तस्मात् स्वाहाकारान्तो मन्त्रः सम्प्रेषादिर्भवति । अश्माक्रमणार्थों हि ननु तेनैव मन्त्रेण द्वितीयं वसनं प्रदायेत्यपि भवति । तत्र द्वितीयवसनस्यैतद्धि प्रयोजनम । तेनेव गन्त्रण वसनं प्रदाय इत्येतावता सिद्ध द्वितीयमिति नियमार्थम् । द्वितीयमेव वसनं प्रयच्छत, न तृतीयादीति ॥ २४ ॥ अश्मा......तुर्थम् ।। कामेन चतुर्थ होमकर्म करोति । कामेनेति शूर्पस्य दक्षिणपुटेनेस्यर्थः । तद्धि तभ्य नामान्तरम् । तूष्णीं इति होममन्त्रनिवृत्त्यर्थम् । एव- मित्यनुक्तत्वादश्माक्रमणं पर्याणयनं च भवतः । यद्येताविष्टौ भविष्यताम् , य एवं चतुर्थ तूष्णीं कामेनेत्यवक्ष्यत् ॥ २५ ॥ प्रजा......वैत्र ॥ "प्रजापते न त्वत्" इस्यनयर्चा प्राजापत्यं हुत्वा । "प्रजापते न त्वत्" इति हुत्वेत्येतावता सिद्ध प्राजापत्यवचनमन्यत्रापि प्राजापत्यमित्युक्ते ऋचा होतव्यम् , न "अमुध्यै स्वाहा” इति शुद्धनति शापनार्थम् । तस्मान्मनसा प्राजापत्य- मित्यत्रापि ऋचा होतव्यम् । इहोपरिष्टाघाइतीश्चतम्रो हुत्वा "यत्याकत्रा" इत्य- नयर्चा स्विष्टकृतं जुहोनि, सर्वत्रवचनात् , नेहैव ॥ २६ ॥ ....ति वा ॥ "अग्नय खिएकृते स्वाहा” इति वा सर्वत्र विष्टकृतं जुहोति ॥ २७॥ उद..... जति ।। "इष एकपदी" इस्येवमादिभिः सप्तभिर्मन्त्रैरुदङ् सप्तपदानि प्रक्रमयेत् । आक्रम्य प्रक्रमयेत् इत्येवमादौ हेतु कर्तृनिर्देशे स्वयमारभ्य कारयंत् । १. I0 and A1 कामे ३. A. दक्षिणमुखे पुटेन २. T omits एक्षानि ४. A. कावाये- [38] ·सू. ३१.] प्रथमोऽध्यायः एकपदी। ऊर्जे द्विपदी। रायस्पोषाय त्रिपदी । मायो भव्याय चतुष्पदी । प्रजाभ्यः पञ्चपदी। ऋतुभ्यः षट्पदी। सखा सप्तपदी भव" इति । "विष्णुस्त्वा नयतु" इति सर्वत्रानुषजनि ॥२८॥ आपोहिष्ठीयाभिस्तिमृभिः स्थेयाभिरगिर्जियित्वा मूर्यवसिच्य ब्राह्मणेभ्यः किंचिद् दद्यात् ॥२९॥ सर्वत्र स्थालीपाकादिषु कर्मसु ।। ३०॥ अचा र्याय वरं ददातीत्याह ॥३१॥ - वाक्यरूपेण सप्तानां प्रक्रमाणां सप्त मन्त्रा इति विज्ञायते, इतिकरणात्तेषाम् । तर्हि निर्देशे "विष्णुस्त्वा नयतु" इति सर्वेषु मन्त्रेषु अनुषजति । 'इष एकपदी विष्णु- स्त्वा नयतु' इत्येवम् । सप्तमे तु "सखा सप्तपदी भव विष्णुस्त्वा नयतु" इति भव- शब्दोऽधिको वचनात् स्यात् । अथवा यथा राज्ञे प्रत्यातीयत्यत्र राज्ञे प्रत्यानीयत्य- ज्ञानवते इति शब्ददोषः, एवमिहाप्यज्ञानपठितः स्यात् । “सखा सतपदी" इति । तथा सति सर्वत्र भवेति विष्णुस्त्वानयत्वित्यनुषङ्गः स्यात् “इष एकपदी भव विष्णुस्त्वानयतु" इति । एवं च सर्वेषां मन्त्राणां रूपसादृश्यं भवतीनि । अथ मनम्- इषे ऊर्जे रायस्पोषाय मायो भव्याय प्रजाभ्य ऋतुभ्य इति षण्णां चतुर्थ्या पदानि । सप्तमे तु स वा सखा] इति प्रथमान्तम् । यथा च विभक्तिवरूँप्यम् , एवं मन्त्राणां भवशब्दवैरूप्यमपि सप्तमे भवतीति शब्दस्थान एव परिपठित इति । यथा वा उपपन्न- तरमर्थ मन्यते स गृहीतव्यः ॥२८॥ आपो दद्यात् ॥ "आपो हि ष्ठा" इति जपित्वा । विशेषितत्वान्मार्जन- मुभयोः करोति सहैव । तदुक्तं शौनकेन-"उभयोः लन्निधाय शिरली उपपात्रेगा- वसिच्य' इति । तथैव मूर्धन्यवसिच्य ब्राह्मणेभ्यः किञ्चिद्दद्याद् यथाशक्ति ॥२९॥ मसु ॥ ब्राह्मणेभ्यः किञ्चिद्दद्यात् सर्वत्र स्थालीपाकादिषु कर्मसु । स्थालीपाकादीति विधानादाज्याहुतिषु च किश्चिदातव्यमेवेति ॥ ३० ॥ आचा......त्याह । आचार्याय वरं ददातीत्याह । आचार्यः किं करोतीति सर्व... ४. L. त्वानेजयतु ५. L. नीये ज्ञानपठितः इति १. Tomits this word. २. T. Space is left out for writing आपो...भिः Aladds ब्राझो before आपो ३. T omits वरं...सूर्या ६. Lomits ऋतुभ्य: ७. L. वैरूप्ये [39] ·अ. १. ख.८. संविवरणे कौर्षातकगृह्यसूत्रे सूर्यो विदुषे वा धूरम् ॥३२॥ गौाह्मणस्य वरः ॥३३॥ ग्रामो राजन्यस्य ॥ ३४॥ अश्वो वैश्यस्य ॥३५॥ अधिरथं शतं दुहितमते ॥३६॥ ज्ञभ्योऽश्वं ददाति ॥३७॥ चेत्, साक्ष्यम् । माह मन्त्रमेवाह । न हि दानचोदनास्ति वरं दद्यामिति । नैष दोषः । आचार्यायति सम्प्रदानलक्षणा चतुर्थी देयं दर्शयति । मन्त्रालङ्गं च- "गोर्ब्राह्मणस्य" इत्येवं देयनिर्देशश्च । दानाभावे हि देयनिर्देशोऽनर्थकः स्यात् ; किन्तु आचार्याय मन्त्रमुक्त्वा ददाति ॥ ३१ ॥ सूर्या......धूयम् ।। सूर्या यो ब्राह्मणो वेद तस्मै वाधूयं धूत्रं दद्यात् । सूर्येति सूर्यादृष्टो मन्त्रगण उच्यते । तस्य किश्चिद्झानादपि नद् भवति। न हि विद्वत्ताया इयत्तास्ति । पूर्वदत्तं वालो ददाति । वासो वसनमिति शब्दभेदात् ॥३२॥ गौाह्म वरः॥ वर इत्युक्ते ब्राह्मणस्य । गोर्भवति ब्राह्मणस्येति ब्राह्म- णेन दातव्य इत्यर्थः ॥ ३३ ॥ ग्रामो राजन्यस्य ॥ राजन्येन ग्रामो दातव्यः॥ ३४ ॥ अश्वो वैश्यस्य ॥ अश्वो वैश्यनाचार्याय । वरमित्यत्रैतद्वक्तव्यम् । अथवा सर्वदानप्रकरणं परिसमाप्य । मध्ये वचनमिह दानपरिसमातिप्रदर्शनार्थम् । ब्राह्म- णेभ्य आचार्याय सूर्याविदे च नित्यं दानं वक्ष्यमाणमनित्यमिति ॥ ५ ॥ अधि......मते ॥ अधिरथं शतमेकरथं गवां च शतं दुहितमने दद्यात् । सङ्ख्यावचने प्रसिद्धगौरित्युक्तं पुरस्तात् ॥ ३६ ॥ ज्ञेभ्यो......ददाति ॥ विद्वद्भ्योऽश्वं ददाति । भागाधिकारे पुनदानवचन- मेकमेवाश्वं सर्वेभ्यो विद्वद्भ्यो ददाति, न प्रत्येकमित्येवमर्थम् ॥ ३ ॥ १. A1 यूयं 4. A omits this sentence ६. A omits अश्वो...परिसमाप्य २. Lomits मन्त्रमेवाह ३. A, नास्तिरेन्दद्यादि ४. Lomits हि ७. A omits च [40] ·सू. ४.] प्रथमोऽध्यायः अथ नवमः खण्डः " प्रश्वानि" इति लिसृभिः गृहान् प्रतिष्ठमानाया ॥१॥ “जीवां रुदन्"ि इस रुदल्या ||२|| अथ रथाक्षस्योपाञ्जनं पत्नी कुरुते "अभिव्ययस्व खदिरस्ट सारन" इत्येतया सर्पिषा ॥३॥ "शुची ते चक्रे" "देले चक्रे" इति अथ नवमः खण्ड: - प्रस्वा नाया : "प्र त्वा नुञ्चामि' इति तिसृभिः ऋग्भिः अनुमन्त्रयते गृहान् प्रतिष्ठलाता कन्यायाम् । अत्र एभिः ऋम्भिरनुमन्नयन इत्यध्याहारः । कुन्त उपलल्यत? अस्मात्पुनरितसृभिः जुहोति इत्यध्याहारो न भवति ? अत्रोच्यते- लिसृभिः प्रत्यूचा करणत्वेन र्देिशो दृष्टः । प्रतिष्टमा नायामिनि काललक्षार्था सप्तमी। सच कर्म लिहितमास्ति प्रत्यक्षम् , यस्यैताः करणानि भवन्ति । तञ्च कर्म- करणनिर्देशेन लिङ्गेनाध्याहियते । अभिमन्त्रयत इति । तथा सति करणनिर्देशश्च कृतार्थों भवति । अत्र दृष्टानावी प्रयोगो भवति । जुहोत्यध्याहारे त्वत्यन्तमादृष्ट- कल्पना स्यात् ; दृष्ट कृप्तिर्हि गरीयस्यविशेषे । तस्माज्जुहोत्यध्याहारो न भवाते । उत्तराभिमन्त्रदर्शनाच अभिमन्यम् ॥१॥ जीवा......दत्याम् ॥ प्रेस्थानकाले तनिमित्त प्ररुदत्याम् “जीशं रुदान्त" इत्यनुमन्त्रयते ॥२॥ अथ......र्पिषा ॥ अथेत्यधिकारनिवृत्त्यर्थमुक्तम् , अन्यत्र कर्तृत्वात् । अथ राक्षस्योपॉजनं पत्नी कुरुते सर्पिषा-"अभिव्ययख" इत्यनयर्चा ! "अभिर यस्ख खदिरस्य सारम्" इति । सर्पिषा इत्येतावता सिद्ध एतयेति नियमार्था । त्यो- रक्षशिरसोरुपाञ्जनमेतया सकृदुक्तयैव कुरुत इति ॥ ३ ॥ शुची..... ......क्रयोः॥ "शुची ते चक्रे" "वे ते चक्रे" इत्येताभ्यां चक्रयोल्पा- अनं पत्नी कुरुते सर्पिषा ॥ ४ ॥ , १. IO omits इति २. A2. प्रदत्यां 3. A adds ARTICH ४. L. सिद्धार्थ ५. A. उपार्जन [41] K-6 ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे अ. १. ख. ९. चक्रयोः ॥४॥ पूर्वया पूर्वमुत्तरयोत्तरम् ॥५॥ उस्रौ च ॥६॥ “खे रथस्य" इत्येतया फलवतो वृक्षस्य शम्याकनेष्वकैकां वैयां निधाय नित्यावभिमन्व्य अथोस्रो युञ्जन्ति “युक्तस्ते अस्तु दक्षिणः" इति द्वाभ्याम् !!७॥ “शुकाबनड्डा- हो" इत्येतेनार्धर्चेन युक्तावभिमन्व्यं “मुकि शुकम्" इति रथमारोहन्त्याम् ॥८॥ पूर्व......त्तरम् ॥ “शुची ते चक्र' इत्यनयर्चा पूर्व चक्रमुपानक्ति । उत्त- रया "द्वे ते चक्रे" इत्यनया उत्तरं चक्रनुपानक्ति। यत्पूर्वमने युज्यते चक्र तत् पूर्वमित्युच्यते । इतरदुत्तरम् । किमर्थमिदमुच्यते ! ननु चोक्तं पुरस्तात् समान- सङ्ख्यानां सङ्ख्याक्रमेण क्रमो भवति । इह मन्त्रलिन चक्रहित्वनाभाभ्यामुभयाभि- धानं प्राप्तम् । नथा प्राप्त इदमुच्यते ; पूर्वथा पूर्वमुत्तरयोत्तरमिति । एवं सति लिङ्गाद्वचनस्य बलीयस्त्वाधथोक्तं भवतः ॥ ५ ॥ उस्रो च ।। उस्रयोश्च वक्ष्यमाणयोः “युक्तस्ते अस्तु दक्षिणः” इति द्वयोः पूर्वया पूर्व मन्त्र पूर्वमुत्रं] युअन्नि, उत्तरया चोत्तरम् । उक्तावेव चोद्यपरिहारौ ॥ ६॥ ख र......द्वाभ्याम् ॥ पन्यधिकारो निवृत्तः । वयामिति शाखामित्यर्थः । फलवनो वृक्षस्य चतम्नः शाखा आदाय युगल्य शम्यागर्तेषु “खे रथस्य" इत्येतया एकैकामेकैकस्मिभिखाय । एतयेत्यलोक्तावेव चोद्यपरिहारौ । नित्या एवं शम्या अभिमन्या। निधागाथोत्रो गुञ्जन्ति “मुक्तस्ते” इनि द्वाभ्यामृग्भ्याम् । उक्तः प्रयोगः॥७॥ शुक्रा......हन्त्याम् ।। “शुक्रौं" इत्यनेनार्धन युक्तावुस्रावभिमन्व्य । एतेने- स्यस्योक्तावेव चोद्यपरिहारौ। “सुकि शुकम्” इति रथमारोहस्यामभिमन्त्रयेत ॥ ८॥ १. T. मुखौ च ६. A omits उत्तरया...उपानक्ति २. T. यवां ३. A2. निखाय ७. A omits इतरत् ...उच्यते ८. L. युञ्जति ९. L omits एकैकां ४. Tomits अथ ५. I0 adds अयोसौ युअम्ति १.. A. हि [42] ·प्रथमोऽध्यायः , अग्निष्ठस्त्वग्रंतो गच्छेत् ॥९॥ "मा विन् परिपन्धिनः” इति चतुष्पथे । १०॥ "ये का" इनि मनाने || "वनस्पते शनवल्शः" इनि वनस्प तावर्धर्च जपारः ॥२अथ भाई स्थाङ्ग विशीर्थेन छियेत वा आहि- ताग्नेग्रह कन्यां प्रदेश में ऋते" इयतया संदध्यात् । "त्यं चिदश्वम्" इति ग्रन्थि “खास्त नो निमीलाइति पञ्चर्च जपाल।१६।। "मुलामाणम्" इति नावमारोहन्त्याल ॥१४|| "अश्यन्वतीः” इति नहीं तरन्याद ॥१५॥ यदि वा अग्नि.......अच्छेत् ।। यस्मिन्नग्निस्तिष्ठति रू भवत्यग्निष्ठः, अग्निष्ठस्तु रथाप्रतो गच्छेत् ॥ ९॥ मा वि......पथे। चतुपाथे "मा विदम्" इति जपति । अपालि इत्युत्तरत्र वक्ष्यते । इह सिमाबलोकितन्यायेन भवति ॥ २० ॥ येव ......शाने || श्मशाने "थे वध्वः” इति जयति ॥ १६ ॥ वन......पति ॥ वनस्पतिसमीपे "वनरूपते" इत्यर्धर्च जपति ॥ १२ ॥ अथ......पति ।। अथ रथाङ्गं विशीर्येत यदि, छिद्येत वा; विशीर्येतेति दार्व- भिप्रायेणोक्तम् ; छिद्यतेति रज्ज्वभिप्रायेण ; आहिताग्नेः गृहं कन्यां प्रवेश्य यदि सम्भवे ; अंसम्भवे च वृत्तविशिष्टस्य अन्यस्य गृहं शुद्ध वा रक्षासंयुक्तं प्रवेश्य “य ऋते" इत्येतया सन्दध्यात् । अन्येन सन्धीयमाने हि “य ऋते" इति ब्रूयादेवेति नियमार्थमेतयेत्युक्तम् । दारुकृतस्याङ्गस्य सन्धानमुक्तम् । रज्जुकृतस्य "त्यञ्चिदश्वम्" इति प्रन्थि कुर्यात् । उभयोः "स्वस्ति नो मिमीताम्" पञ्चर्च जपति ॥ १३ ॥ सुत्रा. हन्त्याम् ॥ कन्यायां नावमारोहन्त्याम् "सुत्रामाणम्” इति जपति ॥ अश्म...... रन्त्याम् ॥ नदी तरन्त्याम् "अश्मन्वतीः" इति जपेत् ॥ १५ ॥ यदि... ......णं च ॥ युक्तैनैव रथेन यदि तरेत् "उद्व ऊर्मिः" इत्यगाधप्रेक्षणं कारयेत् । चशब्दः समुच्चयार्थः । “अश्मन्वतीः” इति जपे सति "सुत्रामाणम्" - १. I0. अग्निषु स त्व २. I0 adds विरोह ३. A1 and IO add अन्यतमत् ४. T. यजत इत्येतया ५. I0. प्रदक्षिणग्रन्थि ६. I0 adds ईयते ७. L omits चतुष्पये ८. L adds मा विदन् ९. A. भवन्ति १०. Lomits this word [43] ·अ... ख.१०. सांववरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे युक्तेनैव "उद्व ऊर्मिः” इत्यगाधे अक्षणं च ॥१६॥ "इह मि प्रजया ते समृद्यताम्" इति सह गृहान् प्रासाराम् ।।१७॥ कुशाः परिहाप्न ८ अथ दनामः खण्डः गृहान् प्रपद्य पश्चादग्नेरानडहे चर्मण्युपावध दर्भ पारब्धाय पनिश्च तस्रो जुहोति "आंग्नना हवेन पृथिवीलोकेन लोकानामृग देव बेदानां तेन त्वा मयाम्यौ स्वाहा", "वायुसा देनान्तरिक्षेण लोकेन लोकानां यजुईदेन वेदानां तन त्वा शपयाम्यसौ स्वाहा", "मूर्थे र देवेन दिवो लोकेन लोकानां लामवदेन बेदानां तेन त्वा शमयाम्लो स्वाहा", "न्द्रेण न दिशां लोकेन लोकानां ब्रह्म वेलेन देवानां तेन या माध्यम स्वाहा" इति ॥१॥ इत्यर्थलोपानिन्नत । एवं व्रत प्रस्थानाचे सर्व निवळते । सति प्रस्थाने रोदनादी- न्यानर्तन्ते । असनि तद्वाचको मन्त्री निवर्तते । तदुक्तम्-"अर्थलोपदस्य कर्म स्या" इति ॥१॥ इह ......सायाम् ।। कन्यायां गृहान् प्राप्ताया "इड प्रियम्" इति सस अपेत् । प्राप्तायामिति गृहेषु समीपेश्वित्यर्थः ॥ १७ ॥ कृताः परिहाप्य ॥ पुरस्तात्कृताः परिहाप्य अन्याः "नीललोहितम्" इति "ये श्वः" इति ''मा विदन् परिपन्थिनः' इति "गृभ्णामि ते" इति षट्कृता एताः परिहाप्य उद्धृत्येस्यर्थः । "इहैव स्तम" इत्येवमन्ताः जप्त जपतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ अथ दशमः खण्डः गृहान्..... हेति ॥ गृहान् प्रपद्याग्निमुगसमाधाय तसा नचादग्नेरानडुहे चर्मग्युपविश्य दर्भेषु वोपविश्य अन्वारब्धायां कन्यायां पतिश्चतस्त्र आहुती जुहोति । केवलं कन्यासंस्कारार्थत्वाद्धोमस्याचार्यों जुहुयादिति मत्वा नियमार्थ पतिरित्युक्तम् , पतिरेव जुहुयात् , नान्य इति । अथवा "प्र त्वा मुश्चामि" इत्या- रभ्य यदुक्तं होमात् प्राक् तदाचार्यो वा कुर्यादित्यर्थः। तस्यानियमार्थमिह वचनं पतिरेव जुहुयात् , प्राक्तनस्यानियम इति । अन्वारम्भकालावधारणार्थ चतस्र इत्यु- . 8. A2 and T omit torent à समृध्यतां २. IO, A1 and A2 उपवेश्य ३. All except A2.omit इति [44] ·. सू. १.] प्रथमोऽध्यायः "भूर्या ने पतिना लक्ष्मी देवरघ्नी जारनी तां करोमि तेऽसौ" इति वा । द्वितीयदा मंदाव्याहत्या द्वितीया उपहिता ॥३॥ तृतीयया तृतीया समस्ताभिः चतुर्थी ॥५॥ "अघोरचक्षुः" इत्याज्यलेपेन चक्षुषी विमृज्य "कया मांश्चन आभुजद) हाते तिसृभिः केशान्तानभिमृश्य "उत्त त्या देव्या क्तत् । तत एमाले वतन्वारभने । भूतिकर्मत्वात् प्राप्तासु व्याहृतीयपनीयन्ते । स्वाहाकारान्ताश्चत्वारो मन्त्राः; तैर्जुहुयात् । असावित्यत्र सम्बुद्धया तस्या नाम निर्दिशेन ॥१॥ भूर्या... ..ति वा । "या ते पतिघ्नी' इति मन्त्रः प्रथमया महाव्याहृत्योपहित आस्रातः "भूर्याने पतिघ्नी' इति । न स्वाहाकारान्नेन होतव्या प्रथमाहुतिः ॥ २॥ द्विती......हिता । एवमेव द्वितीयया महामाहृत्योपहिता द्वितीयाहुतिः "भुशे या त पतिघ्नी" इति । द्वितीयोपहितेत्याहुतिरिति मन्त्र उच्यते, सम्बन्धात् ॥ तृती... ......तीया ॥ महाव्यहत्येत्यधिकारः । तृतीयया महाव्याहत्या तृतीयोप- हिता स्यात्, "वर्याते पतिघ्नी" इति ॥४॥ चतुर्थी ॥ सर्वाभिर्महाव्याहृतिभिश्चतुर्युपहिता स्यात् "भूर्भुवख- र्याते पनिघ्नी' इति । एवं वा। चतस्त्र आज्याहुतीर्जुहुयात् । प्रधानार्थत्वाविशेषात् तावप्यन्वारस्भः प्रसङ्कयति ॥५॥ अघो......सावम् ॥ प्रधानानन्तरं शुदगतेनाज्यलेपनानयर्चास्याश्चक्षुषी विमृज्य तिसृभिः ऋम्भिः केशान्तानभिमृश्य एताश्चतस्नो जपित्वा प्रागाहुतिसंसावं हुत्वा अन्यस्मिन् पात्रे पूर्वमेव नुवादेपनावितं तस्यां मूर्धन्यासिञ्चत् । नन्वयं होमः तस्याः प्रस्थानभाचे निवर्तत । "प्रत्वा मुचामि" इत्येवमादिवन्न होमो निवर्तते । नित्या हि होमो निवाहशेषभूतः । तस्याः संस्कारार्थो नियतदेशकाल आम्नातः, न नैमित्तिकः । न हि गृहप्रपदन तस्य निमित्तम् , तस्यासंस्कारार्थत्वाद्धोमस्य । तस्माद् गृहप्रपदनाभावेऽपि तस्मिन्नेव काले तत्रैव कर्तव्यम् । तत्रैतत्स्यात् काला- 8. Tomits HET ४. L. होननहोमे निवर्तते २. L. नार्थत्वाद् विशेषत्वात् ५. L omits प्रत्वा...निवर्तते ३. A. अवस्तावितकस्यां ६. A. कसिन् [45] ·अ.१.ख. १०. सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे भिषजा" इति चतस्रो जपित्वा मूर्धनि संत्राचम् ।।६।। अत्र हैके कुमारमुत्सङ्ग- मानयन्त्युभयतः सुजातम् “आने योनिइत्येताचा ॥७॥ अपिवा तूष्णी- मेव ॥८॥ तस्याञ्जलो फलानि दत्वा : पाई वावया ॥ "पुंसुवती ह भव" इति ॥१॥ वाचंयमावास्तामा ध्रुवस्य दर्शनात् ॥११॥ नक्षत्रेषु , अन.. न्तरऽपि गृहान् प्रपद्य कर्तव्यम् , देशनियमानुग्रहार्थमिनि : तन्न; तथा हि नैमि- तिक एव स्यात् । “नित्यो होमः” इनिः चोक्तम् । यदुक्तम् देशनियमानुग्रहार्थ- मिति, न ह्यवश्यनियतो देशः, अन्वाचयशिलत्वात् : यदि विवाहानन्तरं स्वगृहं कन्यां प्रपादयत् , लदा गृहान् प्रपा जुहुयादिति चोक्तम् । “प्र त्वा मुनामि' इत्येवमादिवदिति नमितिका लागि हि कर्मागि; लिङ्गाश्च मन्त्राः; तस्मात्तेषां निवृत्तिर्निमित्ताभावे ॥६॥ ......यर्चा ॥ अत्र होमानन्तरमेके कुमारमुभयतो भातृतः पितृतश्च सुजातं तस्या उत्सङ्गे आनयन्ति-"आ ते योनिम्' इत्येतयों । “आ ते योनिम्" इत्यारभ्य मन्त्रगणमेकस्मिन् कर्मणि सह विधास्यति, तथेहापि सादिति मत्वैतय- चैति नियमार्थमुक्तम् । एतयैवर्चा न मन्त्रगणेन वक्ष्यमाणेनेत्यर्थः। ऋग्ग्रहणं च संशयनिवर्तनार्थम् ॥ ७॥ अपि......मेव ।। अपिबाशब्दो विकल्पार्थः। तूष्णीमेव वा ॥ ८ ॥ तस्या..... यति ॥ पुण्याहवाचन प्रसिद्धमिह गृह्यते विहितं शास्त्रान्तरे॥९॥ पुंसु......इति ॥ हेति निपानोऽवधारणार्थः । कुमारोत्सङ्गानयनस्य वैकल्पि- कस्यापि सद्भावपक्षस्य स्तुत्यर्थोऽयमनुवादः । तस्मिन् कृते पुंसुवत्येवेयं नियोगतो भवतीति ॥१०॥ वाचं.... दर्शनात् ॥ तत उभी वाचंयमावास्तां आ ध्रुवस्य दर्शनात् ॥ ११॥ नक्ष......यति ॥ नक्षत्रेषु दृश्यमानेषु तां ध्रवं दर्शयति ॥ १२ ॥ १. A omits हि ४. A omits आ २. A. वचनाप्र ५. A omits प्रवं दर्शयति 3. L adds a wafa [46] ·सू. १८.] , प्रथमोऽध्यायः दृश्यमानेषु ध्रुवं दर्शयति॥१२॥ध्रुवैधि पोष्या मयि" इति "ध्रुवं पश्यामि"इति "ध्रुवां विन्देय" इति ब्रूयात् ॥१३॥ “दधिकाव्णो अकारिषम्" इति ध्योदनं सह भुञ्जीयाताम् "पिबतं च तृप्णुतं च" इति तृचेन च ॥"!! निरानमधः- शायिनावक्षारालवणाशिनौ स्यानाम् ॥१५॥ एवमेवाध्वनि ॥१३॥ न सह भुञ्जीत ॥१७॥ संवत्सरं न मिथुनमुपेयातां द्वादशरलं षड्रात्रम् ॥१८॥ ध्रुवै......ब्रूयात् ॥ तत एतं मन्त्रं याद ध्रुवं दृष्ट्वा ॥ १३ ॥ दधि.. न च ॥ ततः "दधिक्राव्णो अकारणम्" इत्येतया "पिबतं च" इति तृचेन दध्योदनं सम्भुञ्जीयानां सहेत्यर्थः । उक्तं पुरस्तात् 'अभ्यबहरणार्थानां मन्त्राणां सहैव क्रियायोगः' इति । तस्मा: सर्वा ऋच उपत्यान्ते संभुञ्जीयाला ॥१४॥ त्रिरा.. स्याता ॥ लतः प्रभृति त्रिरात्रमधःशायिनी अक्षारालवणाशिनौ ख्याताम् । अक्षारलवणाशिनावित्येव सिद्धे अक्षारालवणाशिनाविति द्विः प्रतिषेध- करणमन्यदपि प्रतिषेध्यमस्तीति ज्ञापनार्थम् । “शारलवणमधुमांसबर्जम्" इति हि शास्त्रान्तरे विहितम् ॥ १५ ॥ एव......ध्वनि ॥ एवमेवाध्वनि च अक्षारालवणाशिनौ स्याताम् ॥ १६ ॥ न सह भुञ्जीत ।। अतिप्रसङ्ग इदमुच्यते । अध्वनि दध्योदनं न सह भुञ्जीत । नैतदस्ति । न हि ध्योदनविधिरध्वनि प्रातः । एवमेव शब्देनीनन्तर एव विधिदृश्यते, त्रिरात्रमधशायिनावक्षारलत्रणाशिनाविति । यद्येवं न सह भुञ्जीत सर्वदा तया इत्यत्यन्तसहभोजनप्रतिषेधः ॥ १७ ॥ संव...ड्रात्रम् ।। संवत्सरं द्वादशरात्रं षडात्रमिनि मिथुनं नोपेयाताम् । ऋतु कालाभिगामी स्यादित्युत्तरत्र वक्ष्यति । तद्वर्जमय प्रतिषेधः, आहोस्वित्तेन सहेति । १. IO adds प्रविशेयुः २. I0 adds ध्रुवं पश्यामि ३. An adds मह्यं त्वादाबृहस्पतिः । मया पत्या...शतम् ४. IO omits ध्रवं पश्यामीति ५. T. Space is left out for writing दथ्योदनं ६. T omits अधःशायिनी ७. T, Space is left out for writing न...द्वादशरात्रं ८. L omits च...अध्वनि ९. A omits सह १०. L. नान्तर ११. A omits कालाभि [47]] ·- सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे अ.१. ख १०. त्रिरात्रमन्ततः ॥१०॥ सायंपातवैवाहिकमाग्न परिचरेयाता वैौहि- भिवा !! || अग्नये स्वाहा" इान पायो । “संध वाहा" इति प्रातः : २ ॥ "अग्नये खिष्टाने स्व" इत्यो । "सांसो मित्रावरुणौ पुमांगावश्विनावुनौ पुमानिन्चाग्निश्च पुमांसं वधतां मयि । वाहा । ऋतुकालेऽपि गच्छेदेवेत्यन्त प्रतिषेधोऽयाए । अध्यन्न गाने हे द्वितीया संवत्सरमिति “कालावनारयन्तसंयोगे" इति । अथ अब प्रनिधः सर्व गामी॥१८॥ हिरानमन्ततः । तेऽपि वाशब्दाधिकपा एनेथिय । अर्थान विरात्र- मन्ततः इत्यन्ततोग्रहणमतुल्यत्वज्ञापनार्थम् । पूर्वः पूर्ण शिधियाना : १३ ॥ सायं......भिर्वा ॥ दम्पती विवाह उत्पन्नभग्निं सायंशाः परिचरेयातां यवे/हिभिर्वा ॥ २० ॥ अग्न......सायन ॥ “अग्नये स्वाहा' इति सायमाहुरी जुहोनि ॥ २१ ॥ सूर्या......प्रातः ॥ "सूर्याय स्वाहा” इनि प्रातराहुनि जुधोति ॥ २ ॥ भयोः ॥ "अग्नये विष्टको स्वाहा' इत्युभयोः कोल रुत्तराभा- हुर्ति जुहोति ॥ २३ ॥ पुमां......कामः ॥ "पुमांसौ मित्रावरुणो" इत्यनेन मन्त्रभर गर्भका पूर्वा- माहुनि जुहुयात् । मन्त्रान्तरविधान नित्यमन्त्रणा निवृत्तिः । कथा पु रौन होमस्यारम्भः १ विधानक्रमात् गृहप्रपदनामादूर्ध्वमस्य र लो युक्तान भन्यामहें। केचित्तु पाणिग्रहणहोमानन्तरमेवाल्यारम्भमिच्छन्ति । केचितु तुर्थीला मादून : तदुभयमन्त्रास्याविहितत्वादयुक्तमिति मन्यन्ते । यदि ह्याचार्यस्तथानीय नकोरे वान्यतरस्मिन्नभीष्टे काले होममेतं व्यधास्यत्, यदि चायमनिहाय धिहाधिकार वैश्वदेववद्विधीयते तदैवेयं मीमांसा युक्ता स्यात् कोऽस्यारम्:काल इति । " १. T. अत्र २. All except A2 add जुहुयात् ३. Lomits कालयोः ४. A omits होम ५. A. यते तदेवैवं [48] ·सू. ४.] प्रथमोऽध्यायः इति पूर्वी गर्भकामः ॥३४॥ दशरात्रमविप्रवासः ॥२५॥ अथ एकादशः खण्ड: अथ चतुर्थी त्रिरात्रे निवृत्ते स्थालीपाकस्य जुहोति ॥१॥ पयसि स्थालीपाकः पाकयज्ञेषु ॥२॥ वचनादन्यत् ॥३॥ "अग्ने प्रायश्चित्तिरसि त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि यास्याः पतिनी सनूस्तानस्या अपजहि स्वाहा ।। अपरिसमाप्यैव तु विवाहाधिकारपत्रास्य विधानं कुर्वन्नाचार्योऽयमेवास्यारम्भ- काल इस्रावधारयति । अग्निहोत्रानुकृतित्वात्तस्य सायमुपक्रमत्वं सिद्धम् ॥ २४ ॥ बालः॥ दशरात्रं प्रवासो न भवति, नवसङ्गमत्वात् ।। २५ ॥ अथ...... अथ एकादशः खण्ड: होति ।। अथ चतुर्थ्यामिति रात्रिशब्दोऽहोरात्रवचनः; चतुर्थेऽहनी- त्यर्थः । स्थालीपाकस्येत्यवयवषष्ठी । त्रिरानिवृत्त इति संशयनिवृत्यर्थमुक्तम् । चतुर्थ्यामित्येवोक्ते चतुर्थी तिथी वेति संशयो हि स्यात् । यद्यवं त्रिरात्रे निवृत्त इत्येव वक्तव्याम् । अपि च व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिः, न हि सन्देहादलक्षणं भवति । एवं तर्हि चतुर्थ्यामित्येवोक्त सिद्ध त्रिरात्र निवृत्त इति ब्रह्मचर्यापेक्षमुक्तम् । त्रिरात्रे ब्रह्मचर्ये निवृत्ते चतुर्थ्यो जुहोति । इतरथा संवत्सराधन्ते जुहोति ॥१॥ पय......ज्ञेषु ॥ पयसि स्थालीपाका स्थात् पाकयक्षेषु । पाकयनग्रहणात् स्थालीपाकं वा ; गाईपत्ये श्रपयित्वेत्येवमादिषु न स्यात् ॥ २॥ वचनादन्यत् ॥ "मुद्रौदनयित्येके” इत्येवमादिवचनादम्यदेव भवति, न विकल्पोज मुश्चयः ॥ ॥ अग्ने......तमी ॥ स्वाहाकारायाः षण्मन्त्राः । नर्तुत्वा "प्रजापते न त्वत्" इति असनी होता। सप्तमीति पुरस्ताद्याहृतिनिवृत्त्यर्थः ॥ ४ ॥ १. T. अपि प्रवास: ६. L. सङ्गमार्था २. A1, A2 and IO. निवृत्ते ७. A adds सः ३. T. पयसः ८. A. निराने ४. 10, A1 and A2 यस्याः ९. L. त्यर्थ उक्तम् ५. L. अवधारयन् १०. LL omits एके [49] K--7 ·सविवरणे कोषातकगृह्यसूत्रे अ. १. ख. १२. वायो प्रायश्चित्तरसि त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि यास्या अपुच्या तनूस्तामस्या अपजहि स्वाहा ।। सूर्य प्रायश्चित्तिरति त्वं देवानां प्रापश्चित्तिरसि यास्या अपशव्या तनूस्तामस्या अपजहि स्वाहा ।। अर्यमणं न दवं कन्या आग्नभयान । से इमां देवो अयमा प्रेता मुश्चात नामुतस्वाहा ।। वरुणं देवं कन्या अग्निमयात । स इमां देवो वरुणः प्रेतो मुश्चातु नामुतस्स्वाहा । पूषणं नु देवं कन्या अग्निमयक्षत । स इमां देवः पूषा प्रेतो मुश्चातु नामुतस्वाहा ॥" "प्रजापते न त्वत्" इति सप्तमी ॥४॥ सौविष्टकृत्यष्टमी ॥५।। अथ द्वादशः खण्डः अध्यण्डामूलं पेषयत्युतुवेलायाम् “उदीवानः पतिवती" इति द्वाभ्यामन्ते सौवि......ष्टमी ॥ सौविष्टकृत्यगष्टमी भवति । इहाष्टमीत्युपरिटाद्वयाति- निवृत्त्यर्थः। यद्येवं सौविष्टकृती दशमी स्थालोकस्येत्यत्र किंवश्यति भवान् ? न हि तत्रोपरिष्टाद्वयाहृतयः सन्ति, अभूतिकर्मत्वात् । एवं तर्हि ऋनियमार्थमन्त्रापेक्षं सङ्ख्यावचनम् , नाहुत्यपेक्षमन्त्रप्रधानम् ; मन्त्राणां सप्तानाम् “यत् पाकना" इतीय- मृगष्टमी ; तथा सत्युपरिटाद् व्याहृतयाऽपीह भनि । अथवा इह व्याहृतिनिवृत्ति- मृनियमं च करोति ; ऋनियममेव तत्र करोति, अपत्याद्वयाहृतीनाम् । इह यदुक्तं तदृह्यताम् ॥ ५॥ अथ द्वादशः खण्डः अध्य......षिश्चेत् ॥ तत ऋतुवेलायामागतायामध्यण्डामूलं पेषयित्वा "उदीर्घ" इति द्वाभ्यामृग्भ्यामन्ते स्वाहाकाराभ्यां तस्या नस्तः दक्षिणतो निषिश्चेत् । द्विमन्त्रपृथक्त्वात् ॥ १ ॥ १. IO, A1 and A2 यस्याः २. T. सूर्याय ३. T. समां ४. T. प्रेतु 4. IO, A1 and A2 omit ] ६. All except A2 add इति ७. A. भवतीति ८. L. असया- ९. Ladds नस्तो [50] ·सू. ६.] प्रथमोऽध्यायः खाहाकाराभ्यां नस्तो दक्षिणतो निश्चेित् ॥१॥ "गन्धर्वस्य विश्वावसो- मुखमसि" इत्युपत्थं मजनिष्यमाणोऽशिशेत् ।। समाऽर्थे जपेत् "प्राणे ते रेतो दधाम्यलो" इति ॥३॥ अमान्यानुभाण्यात् ॥४॥ "यथा भूमिरनिगो यथा चौरिन्द्रेण गर्भिणी । वायुर्यथा दिशां गर्भ एवं गर्भ दधामि तेऽसौ ॥" इति वा ॥५॥ "आ ते योनि गर्भ एतु पुमान् बाण इवेषुधिम् । आ वीरो अन जायतां पुत्रस्ते दशमास्यः॥ तेषां माता पिपृहि जातानां जनयामि च । पुमांस्त्वं पुत्रमाधेहि पुषाननुजायताम् !! पुंसि वै पुरुषो रेतः दखियाम तुसिञ्चतु । गन्य... , मृशेत् ॥ ततः जनायिका मलिन् काले "गन्धर्वय" इति मन्त्रे- णोपस्थमभिमृशेत् ॥२॥ समाप्ते......असौ ॥ अर्थ इति कर्म। तस्मिन् कर्मणि समाप्ते "प्राणे ते रेतो दधाभ्यसौ” इति जपेत् । असौ इत्यत्र सम्बुद्धथा तस्या नाम निर्देशेत् ॥ ३ ॥ अपा......प्राण्यात् ।। ततोऽपान्यानुप्राण्यात् ॥ ४॥ यथा......विति वा ॥ इति वा मन्त्र जपेत् ॥५॥ आते......ति वा ॥ एतद्वा मन्त्रगणं जपेत् । एतयोरविवक्षयोरपानप्राणे भवतः अध्यण्डामूलाद्येतत्कर्म लर्वर्तुकाले कुर्यात् प्रथम इति सीमन्तोन्नयनवदनु- तत्वादेकस्मिन् ऋतुकाले आदौ सकृदेव कर्तव्यम् । ऋतुकाल इति विधानात् "ऋतुकालगामी" इत्यत्र गमनविशेषं वक्ष्यामः ॥ ६॥ . T Space is left out for writing something after this letter. ४. T. विवृहि जातां जनयति A2 बिभृहि ५. I0. पुमांसं त्वं ६. A omits प्र २, T omits this word. ३. T. अवीरोत्र [ 51] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे अ. १. ख. १२. तथा तदब्रवीद् धाता तत्वजापतिरब्रवीत् ।। जापतियंदवात् सविता व्यकल्पयत् । त्वष्टा वै रूपं संदधान्नेजमेष परापलात् ।। स्त्रीषु यमन्यान् स्वादधात् पुमांस्त्वमददादिह । यानि भद्राणि वीजानि पुरुषा जनयन्ति च ॥ तानि भद्राणि बीजान्युषमा जनयन्ति नौ । तेऽभिष्वं पुत्रं जनयत्सुप्रवर्धेनुका भव ।। अभिक्रन्दन् वीळयख गर्भमाधेहि सादयें । वृषाणं वृषन्नाधेहि प्रजायै त्वा हवामहे । यस्यै योनि प्रति रेतो दधातु पुमान् पुत्रो जाया गर्भे अस्मिन् । तं पिपृहि दशमास्योऽन्तरुदरे स जानना श्रेष्ठ रमस्वानाम् ।।" इति वा ॥६॥ तृतीये मासिँ गुमुनम् । ७॥ पुष्येण श्रवणन वा सीमांशुं पेषयित्वा तृती......वनम् ॥ ततः प्रभृति गर्भिणी त्यात् । ततः तृतीये मासे पुंसुवर्न नाम कर्म करोति । कथमेतद्गम्यते गर्भिणीति ? तृतीयमासवचनात् गर्भिणीति गम्यते; यदि न स्यात्, पुनरभ्यण्डाद्लाहतुकालगमनप्रसङ्गात्तृतीयत्वं नेति । अथोपि गर्भरक्षणमिति प्रथमगर्भे सीमन्तोन्नयनमिति च वक्ष्यति । ततोऽपि च गर्भिणीति गम्यते ॥७॥ पुष्ये......षिञ्चेत् ॥ पुष्येण श्रवणेन वा सोमांशुं पेणयित्वाकुशकण्टकं वा १. T. यमत्या २. IO omits तानि...न्तिनो ३. I0 and A२ जनय सु- ७. T and A2 मासे ८. T, A1 and A2. पुंसवन ९. I0 and A1 तिष्येण १०. T. वासो मङ्गलं A omits मूला २२. A. यथापि ४. ग. साधयः ११. ५. T. दृवृहि A2 बिभृहि ६. T. Space is left out for writing स्वानां इति बा [52] ·प्रथमोऽध्यायः -- कुमण्डकं का न्यग्रोध वा स्कन्धस्मान्त्यो शुजां यूपस्याग्निष्टी वा संस्थिते वा यज्ञ जुह्वःत्रावम् । “अग्निना रयिम् “जन्नस्तुरीयम्" "समिद्धाग्नि- वैनवत्" "पिशङ्गरूपः" इति चतभिरन्ते स्वाहाकारालिः नस्तो दक्षिणतो निषिञ्चेत् ॥८॥ अथ त्रयोदशः खण्डः चतुर्थे मासि गर्भरक्षणम् ॥१॥ "ब्रह्मणानिस्संविदानः" इति षट स्थालीपाकस्य हुत्वा “अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्याम्" इति सूक्तेन प्रत्युच- माज्यलेपेनाङ्गॉन्यजुविमृज्यात् ॥२॥ । कष्टकमिव कण्टकार । कुशकन्टक मिति दर्भसूचीत्यर्थः । यो त्य स्कन्यस्य शुङ्गमस्यां वा । अन्त भवा अन्या । स्कन्धस्यति शाखानिवृत्यमुक्तम् । शाखा- थापि हि शुङ्गा भवन्ति । शुङ्गामात जीनित्यर्थः । यूपस्याग्निष्ट मनि वा वेषयि- स्वेत्यधिकारः। संस्थित समाप्ते यज्ञे जुह्वत् वः] संस्नावं वा यज्ञ इति सोमयागः। "अग्निना रविम्" "तन्नस्तुरीपम्' “समिद्धाग्निाव" "पिशङ्गरूपः” इत्येता- मिश्चतसृभिवाग्भः अन्ते स्वाहाकाराभिस्तस्या दक्षिणतो नस्तो निषिञ्चेत् ॥ ८॥ अथ त्रयोदशः खण्डः चतु......क्षणम् ॥ चतुर्थे मासि गर्भरक्षणं नाम कर्म करोति ॥१॥ ब्रह्म......मृज्यात् ॥ "ब्रह्मणाग्निः संविदानः" इति सूक्तस्य षभिः ऋग्भिः पळाहुतीः हुत्वा "अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्याम्" इति सूक्तेन प्रत्युचमाज्यलेपनान्य- नुविमृज्यात् । यथालिङ्गं प्रधानहोमानन्तरं झुग्गतेन प्रत्यचमित्य॒गर्थसमवेतान्य- ङ्गानि तल्लिङ्गाभिग्भिरनुविमृज्यादित्येवमर्थम् ॥२॥ १. T. Space is left out for writing स्कन्ध...यूप २, A2 कुशुकण्टकं ३. A2 संस्थितेन ४, T. समिधा &. T. Space is left out for writing नस्तः ७. T. अङ्गानुविमृ 2. Lomits कुश ९. A. प्रत्युपमाय लेपनाङ्गानि ५. IO, A1 and A2 काराभ्यां [53] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे अ. १. ख. १४. अथ चतुर्दशः खण्डः सप्तमे मासि प्रथमगर्ने सीवनोन्नशम : १३: स्नानामहतवासिनी पश्चा- दग्नेरुपवेश्य स्थालीपाकर जुहोति :: मुद्रौद्धनमित्येके ॥३!! पुंवदुपकर- णानि स्युः ॥४॥ नक्षत्रं च ॥ ॥ “धाता ददातु दाशुषे” “धाता प्रजाया उत अथ चतुर्दशः खण्डः सप्त......यनम् ॥ सप्तमे मासि प्रथमगर्ने सीमन्तोन्नयनं नाम कर्म करोति । "प्रथमगर्भ" इत्युक्तत्वात् द्वितीयादी न करोति । एवं ताकृते सीमन्तोन्नयने गर्भ विपन्ने ततो द्वितीये गर्भे उत्पन्ने क्रियेन, प्रथम हात्त ; जेष दोषः, सप्तमे मासि यः प्रथमगर्भः स प्रथमगर्भ इभिमः । एवमपि सप्तम मासि सीमन्तोन्नयन कालात् प्राविपन्न गर्ने ततो द्वितीय नक्रियेत एवं बर्हि कर्मणा प्रथम विशेष- यिष्यामः । कृतसीमन्तोनयनकर्माण गर्भमपेक्ष्य इतसे द्वितीया भवन्ति, नाकृत- सीमन्तोन्नयनकर्माणम् । सकृत् कृतस्य द्वितीयादौ निवृत्त्यर्थ प्रथमगर्भ इत्युक्तम् । अथ कर्मकाले यः प्रथमः स एव प्रथमगर्भ इत्युच्यते । कर्मार्थ हि प्रथमवचनम् ॥१॥ स्नातां......होति ॥ मातामहतवासिनी पश्चादग्नेरुपवेश्य स्थालीपाकस्य जुहोति। "पश्चादग्रुपवेश्य” इति तस्याः प्राधान्येन संस्कारार्थत्वमुक्तम् । ततश्च सकृत्कर्तव्यमेव ॥२॥ मुद्गौ......त्येके ॥ मुद्गौदनं हविः कुर्यादित्यके आचार्याः ॥ ३॥ पुंव......नि स्युः ॥ पुंवदुपकरणानि स्युः । पुंलिङ्गनामधेयर्यान्यनाम- कान्यर्थप्राप्तान्युपकरणानि स्युः । रुत उदपात्रपक्ष कलशो भृङ्गार इति ब्रह्मपदे प्रतिष्ठाप्येत, न कमण्डलुं वा शरावं वा । एवं प्रोक्षणपात्रादावपि ॥४॥ नक्षत्रं च ॥ पुंलिङ्गनामधेयं स्यात् । तस्मिन् कुर्यादित्यर्थः । अश्वयुजौ पुनर्वसू तिष्यः हस्तः शतभिषक् प्रोष्टपदा इति पुंलिङ्गानि ॥५॥ 8. IO, A1 and T omit this mantra. २. I0, उपस्तीर्य ३. I0. हुत्वा ४. Lomits एवं...प्रथमः स एव ५. A. घेयान्यानानर्थ [ 54] ·सू. १०. प्रथमोऽध्यायः राय ईशे" "नेजमेष परापत" इाते तिस्रः “प्रजापते” इति षष्ठी ॥६॥ विश्वेतया शलल्या दर्भमूच्या बोदुम्बरशलाटुनिस्सह मध्यादृर्व सीमन्त- मुन्नयति "भूर्भुवः" इति ॥७॥ उत्सङ्ग निधाय त्रिहते कृत्वा कण्ठे बध्नाति "अयमूर्नावतो वृक्ष ऊर्जीव फलिनी भव" इति ॥८॥ अथाह वीणागाथिनौ 'राजानं संगायत' इति 'यो वान्यो वा वीरतरः' इति॥९॥ उदपाले अक्षनानवलीय "विष्णुर्योनि कल्पयतु" "नेजमेष परापत" इति पळूचेन पाययेत् “राकामहब" षष्ठी ॥ षेष्टीत्यनुक्ते "नेजमेष परापत" इत्येका वा तिम्रो वेति संशयः स्यात् ; तनिवृत्त्यर्थ षष्ठीत्युक्तम् । ६॥ त्रिश्चे......रिति । त्रिश्वेतया त्रिवृतेत्यर्थः । शलल्या दर्भसूच्या वा उदुम्बर- शलाटुभिः सह उदुम्बरालाटु संयुक्तयेत्यर्थः। तस्याः सीमन्तं केशबन्धनमुन्नयति "भूर्भुवस्वः" इति ॥ ७॥ उत्स......वेति ॥ ततस्तामुदुम्बरशलाटुसंयुक्तामुत्सङ्गे निधाय पुननिवृते सूत्रे कृत्वा तस्याः कण्ठे बध्नाति-"अयमूर्जावतो वृक्षः" इत्येतेन मन्त्रेण । मन्त्र- लिङ्गानुमानेन शलली निबध्नातीति चेत्, न, उभयोरन्यतराभिधा मन्त्रा दृश्यन्ते, यथा वेदयोक्ने परिषिञ्चन् जपति “कामाय स्वा" "वेदोऽसि" इति ॥८॥ इति ॥ अथाह वीणागाशिनः संप्रेषयतीत्यर्थः । राजानं संगायते- त्यवसाय यो बान्थोऽपीतर इत्युभयोः संप्रेषयोः समुञ्चये वीणागथिनां विकल्पः स्यात् । वाजसनेयके सहैवानातम् "राजानं सङ्गायत यो वान्योऽपीतर वीरतरः]" इति ॥९॥ उद......सृभिः॥ तत उदपात्रेऽक्षतानवनीय "विष्णुर्योनि कल्पयतु" इति तिस्रः, “नेजमेष परापत" इति तिस्रः षळू भनन्ति । "राकामहम्” इति चतसृभिश्च पाययेत् । मन्त्रपृथक्त्वात् कर्मपृथक्त्वम् ॥ १० ॥ अथा..... १. IO, A1 and T add इति द्वाभ्यां 8. IO adds a agafar ३. IO, A1 and A2 शटालुभिः ४. I0 and Ad omit नेजमेष परापत ५. L. षष्ठीमित्य- ६. Lomits परापत ७. L. षष्ठीमित्यु ८. Lomits न ९. L. संगय [55] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे अ. १. ख. १५. इति चतसृभिः ।।१०।। अथास्था उहा मभिशे “मुरर्णोऽसि गरुत्मान् त्रिवृत्ते शिरो गायत्रं म. शुश्छन्दास्यादि जूपि नाम सामने नूः नामदेच्यं मध्य बृहद्रथन्तर पक्षौ यज्ञायज्ञियं पुच्छं अयं फो" । नोदनी मापयेन्गहा- हैमवती वा ॥११॥ ऋषभो दक्षिणा ॥१२॥ अथ पञ्चदशः खण्डः काकादन्या मशकादन्या कोशातक्या बृहत्या कालकीलकस्येति मूलानि पेषयित्वोपलेपयेद् ‘देशे यस्मिन् प्रजायेत ॥१॥ रक्षसायपइत्यै ॥२॥ अथा......ती वा ॥ अथ तामाचमय्य अथास्या उदरमभिमृशत् "प- र्णोऽसि" इत्यनेन मन्त्रेण । शफा इति मन्त्रान्तः। अनितिकरणालोऽपि । तत्र मोदमानी गापयेत् । वीणागाथिभिः महाहैमवती वा गापभेत । गाथबोरेते नामनी इति केन्निदाहुः। मोदमानीति महाकाली ; महाहमवतीत्युमौदवीति केचिदाहुः ॥११॥ ऋष......क्षिणा !! ऋषभो दक्षिणा । स आचार्याय दातव्यः ॥ १२॥ अथ पञ्चदशः खण्डः काका......ये ॥ यस्मिन् देशे जायेत एनालि गुमानि षषित्वोपले- पयेत् ॥ १॥ रक्ष......इल ॥ कस्मात् ? रक्षसामपहत्यै । फलहेतुवचनमा लागायुर्वे- दादिषु चंद्रालाघ्नं कर्मानातः: तत्कुवादित्येवमर्थम् । अनाना माप स्त्रीभिर्यक्रियेत तदपि कारयेत् । अग्निं तत्र निदध्यात् । सोऽपि राक्षोन्नः प्रसिद्धः। एतस्मिभेव सूतकेऽग्नाविति प्रसिद्धवद् अवतमर्थ दर्शयति ॥२॥ १. T adds प्रत्यूचं पाययेत् २. I0 and A1 सोम आत्मा ३. I0 and A1 omit यजूंषि नाम ४. A1 and Tomit मध्य ५. As omits बृहद्रयन्तरे पक्षी ६. A1 omits शफा and has इति Tadds इति ७. T. क्लीतस्य ८. T. देशं ९. I0. यद्यस्मिन् १०. I0 and L. प्रजाये ११. A. अनित्र १२. Lomits उमादेवी १३. A adds फलइत्ये [56] ·सू. ७.] प्रथमोऽध्यायः अथ षोडशः खण्डः अथ जातकर्म ॥१॥ जातं कुमार त्रिरभ्यपान्यानुप्राण्यात् ॥२॥ "ऋचा प्राणिहि । यजुषा समर्निहि । सानोदैनिहि" इति जातमभिमन्य ॥३॥ सर्पिमुधुनी दध्युदके च सन्नीय ॥४॥ एष एव मधुपर्कः ॥५॥ व्रीहियवौ वा सन्निकृष्ये ॥६॥ त्रिः प्राशयेज्जातरूपेण अथ षोडशः खण्डः अथ......कर्म ॥ अथ जातकर्म करोति । जातकर्मति लामधेयम् ॥ १ ॥ जातं......प्राण्यात् ।। जातं कुमारं त्रिरभ्यपान्यानुप्राण्यात् । ३.नुप्राणनं सकृदेव कुर्यात् , त्रिभ्यधान्येत्यपानने कृतार्थत्वात् सङ्ख्यायाः। न वयमें ब्रूमः । अभ्यपान्यानुप्राण्यादित्येतस्य कृत्स्नम त्रि विशेषणमिति ब्रूमः । तस्मात् लकदेवा- भ्यपान्यनुप्राणिति । एवं त्रिः करोति ॥२॥ , ऋचा प्राणि......मन्त्र्य ॥ "ऋचा प्राणिहि" इत्यनेन मन्त्रेण जातं कुमार- मभिमन्य ॥३॥ सर्पिः......नीय ॥ सर्पिर्मधुनी दध्युदके च सन्नीय प्राशयेत् । प्राशनक्रम उपरिष्टावक्ष्यते ॥४॥ एष... पर्कः॥ एष मधुपर्क इत्येतावता सिद्ध एवकारकरणमवधारणा- र्थम् । अवधारणं चान्यस्याप्यस्तित्वं नापयति । उक्तं हि-"दधिमधुसंसृष्टं मधु- पर्कम् , पयो वा मधुसंसृष्टम् , अभावे उदकम्” इति ॥५॥ बीहि......कृष्य ॥ अथवा व्रीहियवौ सनिकृष्य प्राशयेत् । पूर्वणेदं विक- रूप्यते ॥६॥ त्रिः प्रा......विति ॥ अनेन मन्त्रेण प्राशयेत् , जातरूपेण त्रिः, न पाणिनैव ॥ 8. All except A2. stufe २. All except A2. समनुहि ३. All except A2. दनुहि ४. I0. सन्नहनीय ५. T. कृत्य [57 ] K-8 ·अ. १. ख. १६. सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे "प्र ते यच्छागि मधुमन्मखाय वेदं प्रमूनं सविता घोगा। आयुष्मान ली नाभिश्श जीव शरको लो, आ... लौ ॥"इति॥७॥ नक्षत्रनाम मान्! मातार दयाति व या ममिनिष्ठानान्तं द्वयक्षरं चतु क्षम् ॥ आप वा पळस - १ अनुगवदन्वं , नक्ष .....वयात् ॥ अस्मिन्त्रं अमावस्यत्र कुमार, नक्षत्रनाममात्र संबुद्धया ब्रूयात् । अनुच्यमाने हि वक्ष्यमामा नाना स स्यात् । सम्धुद्धिः कथमिति चेत्, कार्तिक, रौहिण, मार्गशीर्म, आर्द्र, पुन, तिष्य, आश्लेष, माघ, फाल्गुन, (फाल्गुन, हस्त, चैत्र, स्वाते, विशाख, अनुराध, ज्येष्ठ, मूलक, अाढ, अषाढ, आयण, श्राष्टि],शातभिषक् प्रोष्टपाद, प्राछा, वन, आश्वयुज, आपभरण--इति ब्रूयात् ॥ ८ ॥ नामा. क्षरम् ॥ गामाण्य कुमारस्य दधानि। कथम मनि चेत्-वोषव- दादि । वर्णा द्विपकाराः---घोषवन्तोऽघोश्वन्तश्चेति । नत्र घोषवद्वर्णादि । उक्तं हि-वर्गाणां प्रथमद्वितीया शषसहाश्चाघोषाः, घोष वन्तोऽन्य इति । अन्तरन्तस्थम् इति-अन्तःशब्दो मध्यवाची। यवरला अन्नस्थाः । तेषाको वर्णो मध्ये स्यादित्यर्थः। अभिनिष्ठानान्तमिति । अभिनिष्ठालो विसर्जनीयः । “अभिशिसस्तनः शब्दसंज्ञायाम्" इति चोक्तम् । विसर्जनीयान्तमित्यर्थः । यथा-भद्रः, देवः, भवः, इन्द्रः-इति द्यक्षराणि । जनार्दनः, देवमित्रः, वासुदेवः, धन हानि चतुरक्षरः राणि ॥९॥ अपि......क्षरम् ।। अपि पळक्षरं वा भवति । अमितविक्रमः, नारायणदत्तः॥ अयु... ......मायें ॥ एवंलक्षणमयुग्माक्षरमटन्स्यम् । ऋतुलसा दन्त्याः । न दन्त्यो घर्णोऽस्मिन् विद्यत इत्यदन्त्यः । ननु भोः! कुमार्या अपि जानकर्म विद्यते यदयं आतं त्रिरभ्यपान्यत्येव सिद्ध जातं कुमारमिति कुमारग्रहणं कुर्वन् विज्ञापयति- , - १. I0. खतो यस्य २. I0. प्रसूति ३. IO and T. गुप्तो Y. A2 and L. 41 ५. T. अभिष्टानं €. L omits fa ७. A. घोर्णादि [68] ·प्रथमोऽध्यायः कुमायै ॥११॥ कुनै कुर्यात् ॥१५॥ न लखिमम् ।।१३. सत्य माता पिता च विद्यानाम् ॥१. दया भावहारिक नाजुष्टम् ॥१५॥ कृष्णा स्य शुक्लकृष्णाले लोहितान्ति च रोमाणि भषी वित्तजिव चतुष्टये चतुः पातुयेदिति माण्डुकेयः । न त्वचि धान्यसौ खाहा । भुवो यजुर्नेदं त्वयि दधाम्यसौ स्वाहा । स्वस्लामवेदं यि दधाम्यसो कुमारस्यैव जातकर्म, न कुमार्या इति । अथ कस्मात् कुमार्या एवं विधानमिति चेत्, व्यावहारिकस्यापोतदेव लक्षणमिति वक्ष्यामः । तस्माइ व्यावहारिकार्थ लक्षणवचनं स्यात् । कुर्माया अपि ॥ ११ ॥ कृतं.......कुर्यात् ॥ कृत्यत्ययान्तं नाम कुत्-िब्रह्ममूर्तिः, देखत्रातः, भवदत्तः इति ॥ १२॥ न तद्धितान्तम् । तद्धितप्रत्ययान्तं न कुर्यात् । कृतं कुर्यादित्येव वक्तव्यम् , न तद्धितप्रतिषेधः कार्यः। अप्राप्तस्यापि तद्धितस्य प्रतिषेधवचनं लक्षणानित्यत्वज्ञाप- नार्थम् । तद्धितर्ज यथा तथा नाम कुर्यादिति । तथा लक्षणविधानमनर्थकं स्यादिति चेत् , अभिमतपक्षप्रदर्शनार्थ लक्षणविधानं स्यात् ॥ १३ ॥ तद......द्याताम् ॥ तन्नामास्य कुमारस्य माता पिता च विद्यातामिति, नान्ये॥१४॥ दश......जुष्टम् ॥ दशम्यां राज्यां व्यावहारिकं नामैवलक्षणं कुर्यात् । कुमार्या लक्षणविधानं व्यावहारिकमप्येवलक्षणमेवेति ज्ञापयति । ब्राह्मणजुष्टं ब्राह्मणैः सेवितपूर्व ब्राह्मणप्रियमिति वा ॥ १५ ॥ कृष्ण......हेति ।। कृष्णमृगस्य कृष्णानि शुक्लानि रोहितानि च रोमाण्यादाय तानि मषीं कारयित्वा एतस्मिन्नेव चतुष्टये मधुपर्के वक्ष्यमाणैश्चतुर्भिमन्त्रैः चतु- १. A1 and T add च ३. T adds इति २. I0 omits शुक्ल ४. A. विधानानां [39] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. १. ख. १६. खाहा । भूर्भुवखर्वाकोवाक्येतिहासपुराणान् सर्वान् वेदांस्त्वयि दधाम्पसौ स्वाहा" इति॥१६॥ मेधाजननं दक्षिणे कर्णे “वाग्" इति त्रिः।।१७।। "वाग्देवी मनसा संविदाना प्राणेन वत्सेन सहेन्द्रप्रोक्ता जुषतां त्वा सौमनसाय देवीं महीमिन्द्रावाणी चीस्सलिला स्वयंभू" इति चानुमन्त्रयीत ८॥ शणसूत्रेण विग्रर्थ्य जातरूपं दक्षिणे पाणावपिनह्योत्थानादूर्ध्व दशम्यां ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् ॥१९॥ अमा वा कुर्वीत ॥२०॥ प्राशयेदिति माण्डूकेय आचार्य आह । आचार्यग्रहणं विकल्पार्थन् । माण्डूकेय- पक्षेऽपि प्राशनादन्यत् समानम् । एवकारकरणमवधारणार्थ ! चतुष्टये एवेति वीहियवयोर्निवृत्तिः ॥ १६॥ मेधा......ति त्रिः॥ मेधाया जननं दक्षिणे कर्णे कुर्यात् । कथमिति चेत्, "वाग्" इति त्रिराह । एतन्मेधाजननं नाम ॥ १७॥ वाग्दे......यीत !! "वाग्देवी" इत्यनेन मन्त्रेणानुमन्त्रयोत च ॥ १८ ॥ शण. दद्यात् ॥ शणसूत्रेण जातरूपं विग्रथ्य कुमारस्य दक्षिणे पाणावपि- नह्म तद्दशम्यामुत्थानादूर्व ब्राह्मणेभ्यो दयात् । उत्थानादूर्ध्वमित्यतावत्युच्यमाने उत्थानाचं यदा कदाचित् स्यात् । ऊर्ध्वशब्दः प्रानिवृत्तमेव करोति । तस्माद्दश- म्यामित्युक्तम् । दशम्यामित्येवोच्यमाने उत्थानात् प्रागपि स्यात् । तस्मादुत्थाना- दूर्ध्वमित्युक्तम् ॥ १९॥ अमा वा कुर्वीत ॥ अमा वेति तेन कुमारेण सहैव वा कुर्वीतेत्यर्थः ॥ २० ॥ 3. T omits fa: २. T. सुवि ३. T. Space is left out for writing प्राणेन वत्से ४. T. Between णी and ची, there is space for writing 6 letters. ५. All except IO. येत ६. I0 adds "आयुष्यम्" इति सूक्तेन [60] ·सू. ३.] प्रथमोऽध्यायः अथ सप्तदशः खण्डः दशराक चोत्थानम् ॥१॥ मातापितरौ शिरस्स्नातामह वासिनौ कुमारश्च ।। २॥ एतस्मिन्नेव सूतोऽग्नौ स्थालीपाकं अपयित्वा जन्मतिथि हुत्वा अथ सतदाः खण्डः दश... स्थानम् ॥ दशराने उत्थानं कर्तव्यम् । चशब्दः सुखमुखोचार- णार्थः ; ले सत्य नास्त्यक्षरबहुत्वकृतो विशेषः । दशरात्र इति दशमऽहनीत्यर्थः । एवं ताशौचाहस्तु स्यात् । जलने ऽन्यवमेव स्वादिति दशाहमाशौचं विहितम् । एवं तर्हि दशराने अतीक इति ब्रूमः। दशम्यामिति चातीतायामिति अक्षति ; तथा सत्येका- दशप्रभृति नक्षत्रहोमात् भागुत्थानकालो विहितो भवति, तस्य पुरस्ताद्विधानात् । तथा चकेषामानातम् । अथवा चशब्दः कालानित्यत्वज्ञापनार्थः । एकादश्यों द्वादश्यां चा मासापवर्गादिति शास्त्रान्तरे काल आनातः। दशम्यां द्वादश्यां वेति च शास्त्रान्तरविहितम् । तस्मादशमेऽहन्युत्थानमस्ति । एवं च दशम्यां व्याव- हारिकं दशम्यां ब्राह्मणेभ्य इति चोपन्नतरौ भवतः। तत्र यदुक्तमाशौचाह इति, नैष दोषः; शुद्धं हि तदहर्भवति । कथमिति चेत्, उत्थानमित्यन्वर्थसंशा सूत- कोत्थानमिति । अशुद्धः संकुच्यासीनाः तदहश्शुद्धा भूत्वोत्तिष्ठन्त इति । जननेऽ. प्येवमेवति पक्षान्तरे दशाहमाशौचमस्ति । अस्मिन्पक्षे नवाहमाशौचं स्यात् यथा मरणाशोऽपि नवाहाकालता पितृमधे विहिता "नवरात्रं वा" इति, तदिहाप्य- भ्युपगन्तव्यम् । तमादशमेऽहन्युत्थानं स्यात् । तस्मिन्नेवाहनि शुद्धिः॥१॥ माता......रश्च ॥ मातापितरौ शिरस्नातावहतवासिनौ च भवतः। कुमा- रश्च शिरस्त्रातः, न तस्य वाससा कार्यमस्ति । अथवा तमप्यहते वाससि गृह्णी- ७ यात् ॥ २॥ एत...... ......तानि ! एतस्मिन्नेव रक्षोऽवहननाथै सूतके नौ स्थालीपाकं अप- यित्वा जन्मतिथि हुत्वा यस्यां तिथौ जातः तां तिथि चतुर्थ्यन्तां हुत्वा प्रथमायै, द्वितीयाय, तृतीयाय, चतुथ्य, पञ्चम्य, षष्ठथै, सप्तम्यै अष्टम्यै, नवम्यै, दशम्यै, एकादश्य, द्वादश्य, त्रयोदश्य, चतुर्दश्य, पञ्चदश्य इत्येवम् । अथ त्रीणि च जन्मभानि ३. A. ह्यपि 8. All except T. afaritat २. A. न चास्तु क्षर- [61] ·अ.१. ख. १७. सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे त्रीणि च भानि सदैवतानि ॥३॥ तन्मध्ये जुहुयाद् सस्मिन् जातः स्यात् ॥४॥ पूर्व तु देवतं सर्वन्ध ।।। "याडष्टे अधजीरिक विवरण सुनते प्राण आयातु पक्ष्मं मुलामि ते ॥" संदेवतानि जुहोति । सूतकेऽनावित्येता मातापि तस्मिन्हकनसिद्धौ एतस्मिन्नेवेति वचनं तस्मिन्नेवाग्नी अपार्थः । न नक्षत्राणि । जन्मनक्षत्रस्य उभयतो दशमे नक्षत्रे इत्युच्यते । नक्षत्राणां नामधेशनि देवनाश्च श्रुतिस्मृत्यनुरोधेन यथभ्यो होत- व्यम् , तथा प्रदर्श्यन्ते । अग्नय कृषिकामः । प्रजापतये रोहिण्ये । सोमाय मृग- शीधीय । मार्गशीर्थानि वा । रुद्रायाध्य : अदित्यै पुनर्वसुभ्याम् । बृहस्पतये लिध्याय । सभ्य आश्लेपाभ्यः । पितृभ्यो मघाभ्यः । अर्यम्ण फल्गुनीभ्याम् । भगाय फल्गुनीभ्याम् । परीत्यतागि श्रमणमस्ति ---पुर्वयाभग उत्तरयोरर्यमेति । सवित्रे हस्ताय । मष्टे चित्रा । बायरे स्वास । इन्द्राशीभ्यां विशाखाभ्याम् । मित्रायानूराधेश्यः । अनुराधाभ्य इति वा। इन्द्राय ज्येष्ठाय । नित्ये मूलाय । अद्भयोऽषाढाभ्यः । विश्वभ्यो देवेभ्योऽपाढाभ्यः । विरुणवे श्रवणाय । वसुभ्यः श्रविष्ठाभ्यः। वरुणाय शतभिषजे। अजायक पद प्रोष्टपदभ्यः। अहये बुध्न्याय प्रोष्ठपदेभ्यः । पूष्णे रंवत्यै । अश्विभ्यामश्वयुग्भ्याम् । यमायापभरणीभ्यः ॥ ३॥ तन्म......स्यात् ॥ तृतीयं प्रथम द्वितीयम् इति क्रमेण जन्मभानि होतव्यानि । एवमेव नक्षत्रक्रमानुल्लञ्चनेन यस्मिन् जातः तन्मध्ये हुतं भवति ॥ ४ ॥ पूर्व......सर्वत्र ॥ प्रयुज्यत इति वा जुहुयादिति वा अध्याहारः। सर्वत्र इति प्रयाणामपीत्यर्थः । इतरथा यस्मिन् जात इत्यधिकारात् तस्यैव स्यात् ॥ ५॥ आयु......त्सरात् ॥ देशीमिति संशयनिवृत्त्यर्थमुक्तम् । अग्नये कृत्ति- काभ्य इत्यस्य हि प्रसजति । तथा हि नक्षत्रात् पूर्वमेव दैवतं प्रयुक्तं भवति । दश- मीमिति वचनातु यत्नात् पृथगेवेत्यवधारितं भवति । दशम्यां व्यावहारिकमिति ३. Lomits this word. १. A. तस्मिन्निव न २. L omits मार्गशीर्षायेति ४. Lomits दशमी...दशम्यां [62] ·सू. ७.] प्रथमोऽध्यायः "आयुर्दा अग्ने हविषो जुषाणो घृतप्रतीको घृतयोनिरधि । घृतं पीत्वा मधु चारु गव्यं पितेव पुत्रमभिरक्षनादिनम् ।।" "त्वं सोम महे भगम्" इति दशमी स्थालीपाक हुन्मा ब्राममान् स्वस्ति वाच्य नामधेयं प्रकाशं कृत्वा ! एकमेव मासि पासि जन्नतिथिं हुत्वाध्यमा संवत्सरात् ॥६॥ ह्याग्नौ जुहोति ॥७॥ विहितं नाम उत्थानहोमानन्तरं दधाति । तस्योक्ता क्रमः । तत ऊर्व स्वस्ति- वाचनम् । स्वस्तिवाचले प्राक् स्वल्ले म कुर्वन्ति व्यावहारिकम् । अलै देवदत्तशर्मग खस्ति भवन्तो ब्रुवन्त्यिति, देवदत्ताय इति का एबमोन मालिनास जन्मतिथि हुत्वा अत ऊर्व विहितमपि सर्व हवनं करोति । आ संवत्सरात् संवत्सरस्या- समाप्तः । एवमेव मासि मासि जुहोति इत्येताश्ता सिद्ध जन्मतिथिमिति होनात्या- तनस्य सर्वस्य अभावार्थम् । इतरथा मातापितरौ शिरःस्नातावहतवासिनी कुमारश्च इत्येतदपि प्रसजेत् , जन्मतिथिहोमादेहवनन्य विहितत्वात् । स्वस्तिवाचनमपि निवर्तते । स चतुर्विधो मासः। तत्र कोग्विधे मासि जुहोति ? कथं चतुर्विधी मास इति चेत्, उक्तं हि-दर्शादर्शाञ्चन्द्रमसस्त्रिंशदिवसस्तु सावनो मालः' इति । लौर्यो राशिभोगः। "शशाङ्कभगणस्थितिस्ताक्षः" इति आक्षों मामः । सर्वेषा- मल्पीयात् तस्मात् तस्मिन्माले जुहोति, तस्य प्रथमप्राप्तेः । तस्माजन्मनक्षत्रे करोति ; तथैव च सिद्धिर्लोके । ननु चान्द्रेण मालेच लोकव्यवहारः । नैष दोषः । इह नक्षत्र- होमप्राधान्यात् जन्मनक्षत्रहोमार्थों मासो गृह्यते ॥ ६ ॥ गृह्य. होति ॥ गृहे भवो गृह्यः पाकाग्निरित्यर्थः । जन्मतिथिहामादीनि प्रजासंस्कारकर्माणि गृोऽनावेव करोति; नौपासने, न मन्थलादिनिष्पादिते । न जन्मतिथिहोमस्यैवेदं शेषभूतं स्यात् ; गृोऽग्नौ करोतीति नैतेशुक्तम् । एवमेव सूत- केऽग्नौ स्थालीपाकं श्रपयित्वा जन्मतिथि गृह्येऽग्नौ हुत्वेत्यवक्ष्यत् । पृथग्विधानात् सर्वार्थ एवायं विधिर्भवति ॥ ७॥ . ...... .. ३. A. नैतदुक्तम् १. A2.च २. A omits सिद्धे [63] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ... स. १८. अथ अष्टादशः खण्डः चतुर्थे मासि निष्क्रमणिका !!१!! स्नातः कुमारोऽलङ्कतः सर्वसुरभिगन्धैः माल्यैश्च यथोपपादं मातुरङ्कगतो या धान्या मातृस्थाने ॥२१॥ सकुशपाणिः कुशैझैतारमन्वारभते ।।३। “सं पूषन्नध्वनः" इति सूक्तेन प्रत्यूचं स्थालीपाकस्य हुत्वा ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य पूर्व देवायतनं गत्वा सातपत्रः कुमारः सुहृदष्ट हाणि च ॥४॥ ततः पर्येति ॥५॥ अथ ब्राह्मणभोजनम् ॥६॥ . अथ अष्टादशः खण्डः चतु... ......णिका !! चतुर्थे मासि निक्रमणिका कर्तव्या । निष्क्रमणिकति कर्मणोऽन्वर्थसंशा, यत्क्रता निष्कामति ॥ ६ ॥ स्नातः......स्थाने ॥ मातः कुमारः सर्वसुरभिगन्धैर्माल्यैश्च यशोषपादमल- वृतः । इह सर्वशब्दो बहुवाची, न कृत्स्नवाची । यथोपपादवचनान्मातुरङ्कगतो भवति, या वान्या मातृस्थाने स्यात् मातृध्वसृपितृव्यभार्येत्येवंविधा तस्या अङ्कगतो भवति ॥२॥ सकु......भते ॥ स एवंभूतः कुशपाणिभूत्वा तैः कुशैहॊतारमन्वारभते । होतारमिति आचार्यमित्यर्थः॥३॥ पू......णि च ॥ अथाचार्यः " पूषन्” इति सूक्तेन प्रत्यूचं स्थालीशकश्य जुहोति । हुत्वा "सं पूषन्नध्वनस्तिरः" इति भवति हि । ततो ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्याथ सातपत्रः पूर्व देवायतनं गत्वा ततः सुहृद्गृहाणि च गत्वा ततो ग्रामम् । पूर्व- मिति न वक्तव्यम् । आम्नातक्रमाद्देवायतनगमनस्य पूर्वत्वं हि भवति । एवं तर्हि पूर्वमिति कर्मसमाप्तिशापनार्थम् । कर्म परिसमाप्तम् । इदानी गन्तब्याग देशानां देवायतनं पूर्व गच्छति इति; इतरथा आवापस्थाने गमनमभविष्यत् ॥ ४॥ ततः पर्येति ॥ पर्येतीति प्रत्यागच्छतीत्यर्थः॥५॥ सं अथ......जनम् ॥ अथ ब्राह्मणभोजनं कुर्यात् ॥ ६॥ 3. T omits २. I0. कृत्वा ३. IO, A1 and T omit च ४. Lomits अथ सातपन: [64] ·সৌমত্ব अथ कोनिशा खण्ड षष्ठे भात्यामकान ॥ भाजयकामाय ॥२॥ तिरं ब्रह्म- वर्चसझापस्य ॥३॥ भातासामा होइन मिस्लामस्य ॥५॥ मध्वोदनमायुकापस ॥ योदनामिन्द्रिमामय । क्षीरोदनं पशु- कामस्य ॥४॥ दधिमधुघृतशिवम भासावेद ॥९॥ आज..... अथ एकोनविंशः खण्डः षष्ठे......शनम् ।। षष्ठे मासे वर्तमाने अन्नप्राशन नाम कर्तव्यम् । अन्वर्थ- संशा॥१॥ .मस्य ॥ अजस्य इदं आज मालपन्नायकायया स्यात् , अद- नीयस्यात् । पिता कामयते 'अयं कुमारोऽनाद्यवान् भवतु' इति न यात्मनो हिताहिता- मिशः कुमारः। कथमेतद्स्यले मांसमिति लम्वाजं पयः सात् घृतं वा । न बय. माजमित्येतावता मांसमिति बमः; किं तर्हि ? तैत्तिरं इत्यत्र पयसोऽभावात् मांस- मतेन पदेन सामान्यचोदितत्वात् मांसमिति नमः ॥२॥ तैत्ति......मस्य ॥ तैत्तिरं ब्रह्मवर्चलमामल्यानं त्यात् , तित्तिरेरनोयत्वात् ॥ मात्स्य......मस्य ॥ जवनं प्रथनं यशः मत्स्यस्यानं कुर्यात् । अदनीयत्वाद् एतानि द्रव्याण्यन्नकार्ये भवन्ति, आहोखिन कार्य ? अन्नकार्य एव भवन्ति । न हि प्राशनमात्रे व्यञ्जनकार्यमस्ति । तृप्त्यर्थ यसमागस्य हि व्यञ्जनक्रिया ॥४॥ घृतौ ......मस्य ॥ तेजस्कामस्य घृतोदनं भवति । अन्नकार्थे से सिक्त इति वा॥५-८॥ दधि......श्नीयात् ।। इदानीं नित्यविधिः । दना मधुना घृतेन च मिश्री- कृताशं प्राशयेत् ॥९॥ १. I0 omits मात्स्यं जवनकामस्य २. A1 and T omit मध्वो... पशुकामस्य ३. I0. गत ४. L. अनदनीयत्वात् ५. L. मांसतेन ६. A. तैत्तिरेः ७. L. अनद ८. Lomits अन्नकार्य एव ९. A. घृतो [6] ·" .......... " सविवरणे कौषोतकगृह्यसूत्रे [अ. १. स. १९. "अन्नपोऽनस्य नो इनमीवश्य शुष्मिणः। प्रप्रदातारं तारिक ऊर्ध्व नो इ द्विपदे चतुष्पदे" ॥ "यचिद्धि तें। महश्चित" "इममग्न आयुथे वो कृधि लिममोजो वरुण कोमराजन् । मातेवाला अदिते शर्म बच्छ विश्वेदेवा जराष्टिपथालय ॥" इति हुत्वा "अन्न आयूंषि" इसभिमन्य महाव्याहृतिभिः प्राशनम् ॥१०॥ .शनम् ।। "अन्नपते" इत्यानाता ऐका ऋक् “यश्चिद्धि" "मह- श्चिदने” इत्यूचोः प्रतीकग्रहणम् । बह्वयश्चैवंप्रदोकाः सन्ति । तथाप्याग्नेयीभ्या- मितराभ्यां सह विहितयोः सम्भवे लाम्यं युक्तमिति आग्नेय्योः “यञ्चिद्धि ते पुरु- पत्रा" "महश्चिदग्न एनसः" इत्येतयोर्भवति । प्राथस्थात् "यञ्चिद्धि ते निशो यथा' "महश्चित्वं" इति एतयोरिति चेत्, न प्राथम्यमृचां नियमहेतुरिति ज्ञापितमाचार्य- जैव । “आ कलशेषु धावति" इति द्वयोर्चचो सत्योरुत्तरानिपत्य पूर्वी नियन्तुं यत्नं कृतवान् । "आ कलशेषु धावति पवित्रे" इति ततः सिद्धम्-प्रथम वा नियम्यतेति ग्यायो नटुं भवतीति । "इममग्ने” इति चेहानाता एका ऋक् । एभिर्दुत्वा “अग्न मायूंषि" इत्यनयर्चान्नमभिमन्व्य महाव्याहृतिभिः प्राशनं कारयेत् ; प्राशयेदित्यर्थः । मन्त्रपृथक्त्वात् किं पृथक्] प्राशनं करोति आबापस्याने प्राशनं भवतिः प्राशयित्वा ततः सर्वप्रायश्चित्तादिशेषहोमं करोति । इह केन जुहोति? अनदीयेन । कथमिति चेत्, हुत्वा "अन्न आयूंषि" इति संबन्धात् आज्येनैव जुहोति ! अदनीयेन जुहोतीति वचना- भावात् “जुहोतोत्युक्ते सर्पिः प्रतीयेत" इति वचनात् हुत्वा "अग्न आयूंषि" इति न होम्यादनीययोः लम्बन्धार्थः। किं तर्हि ? होमप्राशनयोः कर्तृनियमार्थम् । यो होता स एव प्राशयेत् कुमारमिति; "समानकर्तृकयोः पूर्वकाले" इति विधानात् । यत्र होम्यमनदनीयं स्यात् , तत्र हुतशेषादिति वक्ष्यति । हुतशेषाद्धविः प्राश्य हुत- शेषाद् ग्रहं गृहोत्वेत्येन्न वेति । न] तह । तस्मादाज्यं हविरिति मन्यामहे ॥ १० ॥ १. All except Io add पुरुषत्रा २. A. एता ऋचः ३. A omits इतराभ्यां ४. A. अयु ५. Aadds एवं ६. L omits द्वयोः...भवतीति ७. A omits किं ८. A. अदनीयन ९. A. तथैव [66] ·सू. ६.] মুন্সীs্যাকঃ 33 । शेष माता प्राश्नीशा ॥११॥ अथ विंशः खण्डः सप्तोऽसे वा सालि कविधनम् ॥१॥ यथा कुलधर्म वा ॥२॥ तिष्यपुसखोः श्रवणयनिष्ठयोः ॥३॥ पूर्वोत्तरेषु वा ।।४।। सर्वेषां यथानुकूल वः ॥५॥ “अभि या देव सवितः" इति तिमिस्जिमधुररूप हुत्वा हिरण्मय्ये- तरया वा सूच्या आश्रुत् कर्ण" इति दक्षिणं कर्ण विध्वा "उत त्वा बधिर शेषं......माश्नीयात् ।। कुमारस्य माता आशनशेष प्राश्नीयात् ॥ ११ ॥ अथ विंशः खण्डः सप्त.......धनम् । सहने बारमे का मासि कर्णवेधनं कर्तव्यम् । अन्वर्थ- संज्ञा। भासि इति छान्दसम् । मारे वर्तमान इत्यर्थः ॥ १॥ यथा......म वा ॥ यथा कुलधर्ममिति कालानियत्वम् । केचित् सप्तमे मालि कुर्वन्ति, केचित् लप्त अष्टमे] मालि कुर्वन्ति, केचित् कालान्तरे। यथा यस्य कुलधर्मलथा करोति ॥२॥ तिष्य......योर्वा ॥शिष्यपुनर्वखोर्नक्षत्रयोर्वा श्रवणधनिष्टयोर्वा । धनिष्ठेति श्रविष्ठानामाख्या ॥३॥ पूर्वोत्तरेषु वा] ॥ पूर्वेपूत्तरेषु च[वा] | पूर्वफल्गुनी, उत्तरफल्गुनो, पूर्वाषाढा, उत्तराषाढा, पूर्वप्रोष्टपदा, उत्तरमोठया च । पूर्वोत्तरेवियुक्तान्येतानि ॥४॥ सर्वे.....लं वा ॥ सर्वेषां इति निर्धारणे षष्ठी। सर्वेषां नक्षत्राणां यनक्षत्रं कुमारस्यानुकूलं प्रशस्तमित्यर्थः ; बस्मिन् वा । सर्वग्रहणम् अप्रकृतपरिप्रहार्थम् । इतरथा प्रकृतानामेव यथानुकूलमिति स्यात् ॥ ५ ॥ अभि......सव्यम् ॥ "अभि त्वा देव सवितः” इति तिसृभिरद्भिः त्रिमधु- रस्य हुत्वा । हिरण्मय्या सूच्या इतरया वा । हिरण्मय्येत्यभिमतप्रक्षप्रदर्शनार्थम् । १. A1 omits कुल...सर्वेषां यथा 2. T adds ar ३. I0 and A1. सूच्या वा ४. L. अशन- ५. A. अस्य ६. A omits च ७. A. क्त्वाम्येतानि [67] ·सविवरणे कौषीतकगृहसूत्रे [अ. १. ख. २०. क्यम्" इति सव्यम् ॥६॥ रसङ्कणं रक्तपूर्व वा छिद्रयोः प्रतिनिदध्यात् "शकामहम्" इत्येत्या १७॥ अथ नाहगान लिमधुरेण स्वस्तीर्वाच्य ततोऽभिवादयीला अजिसमेऽहिरण्मय्यपि प्राप्नोति । नीजि अधुराणि मुख्याणि समाहतानि त्रिमधुरम् । अनियमनोक्तत्वात् यानि कानि भवन्ति । अथवा यदेतदनन्तरमुक्तं दधिमधुघृत- मिश्रमिति तत् त्रिमधुरम् । अस्मिन् पक्षे निमधुरनिति बहुव्रीहिसमासः । श्रीणि मधुराणि यस्यास्ति तदिदं बिमधुर मिति । लं दधि चेत्, तन मधुरम् । एतदुक्तं क्षारमाणिना हायनादिषु दध्याकारमधुमित्करला सायनादीनि मधुराणीति । अपि च प्रका प्रत्ययो ज्यायानप्रतिमत्त्वात् ; नियमचानियमात् । अहोम्यं मधु इति चेत् , तन्न ; वचनाद्धोम्यं स्यात् । नास्ति चनस्यातिभार । अपि च शास्त्रान्तरेष्वा- भिचारकेषु कर्मसु मधु होम्यमानासम् , कर्णवेधनमपि भाकमाभिचारकम् । तस्मादपीह मधु होम्यमेव । "आश्रुत्कर्ण" इति दक्षिणं कर्ण विध्धा "उत त्वा बँधिर वयम्" इति सव्यं कर्ण विध्यति । समित्यधिकारार्थमुक्तम् , न क्रमार्थम् ॥ ६॥ रक्त......तया ॥ वेधनानन्तरं रक्तसूत्रनिधानं कर्तव्यम् । रक्तकणं वा रक्तसूई वा। "राकामहम्" इत्येतया छिद्रयोः प्रतिनिध्यात् । रक्तकणं रक्त- सूत्रमिति जातिशब्दौ । तस्मादेकवचनोपपत्तिः॥७॥ ......यीत ॥ अथेत्यधिकारनिवृत्तौ। कृत्स्नं कर्म परिसमाप्य नावाप- स्थान इति ब्राह्मणान् त्रिमधुरेण खस्ति स्ती: वाच्य । स्वस्ति स्तीः] वाच्येति प्रसिद्ध- ग्रहणमुक्तम् । त्रिमधुरणेति त्रिमधुरं दत्त्वेत्यर्थः । ततः स्वस्तिवाचनानन्तरं तान् ब्राह्मणान् कुमारोऽभिवादयेत् ॥ ८ ॥ अथ..... ३. A. पाणिनाङ्गायनाममिषु ४. A. बधिराः १. All add here सन्दध्यात् २. Both A and Lread नीणि... होम्यमेव after वचनोपपत्तिः in the commentary on the uext sūtra Its proper place seems to be here. ५. Lomits रक्त ६. A omits वा ७. Lomits this word. [ 68] ·सू. ६.] प्रथमोऽध्यायः अथ एकविंशः खण्डः संवत्सरे ब्रामणला चूनाकर्म ॥१॥ तृतीचे वा वर्षे ।।। पहले क्षत्रियस्य । ३॥ सप्तमे वैश्य ॥४॥ संवत्सरे वा सर्वेषाम् ॥५॥ अभिपसमाधाय बीहियानां तिलसापालामिति न पात्राणि पूरयित्वानहं गोभयं मुशभित्ति च केशप्रतिग्रहणमादर्श लोहरं नवनीतं बोत्तर उपनिदधाति । १ अथ एकशि लण्डः संव....... कर्म ॥ संहारे पूर्णे ब्राह्मणस्य चूळाकर्म भवति, कर्तव्यम् । द्वादशे मासे पूर्ण करोति । तदा हि संवत्सरशब्दः कृता भवति । संवत्सर वन क्त- व्यम् । वक्ष्यति हि "संवत्सरे का सर्वेषाम्" इति । तेनैव संवत्सरप्रतिद्धिएक तर्हि ब्राह्मणस्य कालानित्यत्वज्ञापनार्थ, वक्ष्यमाणेष्वपि कालेषु ब्राह्म गस्य चूळाकर्म स्यात्, संवत्सरं तु विधाजनित्या त्यत्वार्थमिात ॥ १ ॥ तृती ...वर्षे ॥ तृतीय वर्षे ब्रह्मणस्य चूळाकर्मेत्यधिकारः ॥२॥ पञ्च......यस्य ॥ पञ्चमे वर्षे क्षत्रियस्थ चूळाकर्म ॥ ३ ॥ सप्त......श्यस्य ॥ सप्तमे वर्षे वैश्यस्य चूळाकम ॥ ४॥ संव......र्वेषाम् ॥ सर्वेषां सर्वशब्दसामर्थ्यादन्तराळानामपि अधिकृतानां संवत्सरे चूळोकर्म स्यात् ॥ ५॥ अग्नि......धाति ॥ अग्निमुपसमाधाय । बीहियवानां तिलमाषाणामिति इति- शब्दः समुच्चयार्थः। चत्वारि पात्राणि पूरयित्वा आनळुहं गोमयं कुशभित्ति च केशप्रतिग्रहणं कृत्वा । आदर्श लोहक्षुरम् । क्षुरमित्येव वक्तव्यम् । तथा हि लोइक्षुरमेव भवति, प्रसिद्धथा ; न हि वाक्षः क्षुरो विद्यते । तथैव च मन्ने दृश्यते "क्षुरेश राजे" इति । लोहक्षुरमिति सुवर्णक्षुरमित्येवमर्थमुक्तम् । सुवर्णनामधेयेषु लोहशब्द आम्नातो निरुके "लोहं कनकं काञ्चनम्" इति । व्यक्तं च भारवीये गृह्ये महापाठे- १. A2. सर्वे वा २. T. Space is left out for writing पूर...नळु ३. T. चोत्तर उपरि दधाति ४. Ladds आ ५. L omits चूळाकर्म स्यात् ६. Lomits अमि...आदर्श लोह- क्षुरम् ७. L. हारिवीये गृहमहा- [69 ] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे अ.१. ख. २१. "सं पृच्छध्वतावरी रूमिणीमधुमत्तमाः। पृश्चतीमधुना पयो मन्द्रा धनस्य सातये ।। इत्युष्णास्वप्नु शीताः लिञ्चति ॥॥ "आप उन्दन्तु जीवसे दीर्घायुत्याय वर्चसे । व्यायुष जादः काश्यपल वायुपमगस्त्वस्या ज्यानुषं यदेवानां व्यायुषं तसे अस्तु चापाः" इति शीतोष्णाभिरद्भिदक्षिणं कशपक्ष निरभ्यनक्ति ॥८॥ एवमेव नवनीतेन छित्त्वा ॥१॥ 'ओषये नायवैषम्" इति कुशनरुणमन्तनिदधाति ॥१०॥ केशान् शुभतरुणं चादर्शन स्पृष्ट्वा "तेजोऽसि खधितिष्टे पिता मैनं हिंसीः" इति लोहवरमादत्ते ॥११॥ । "सौवर्णशतपलः क्षुरः” इति । नतीतं चेत्येतानि धौन्दपात्रावीन्यग्नेरुत्तरत उपनिर्दधाति । उपशब्द समीपशाची ॥ ६॥ सं पृ......श्चति ॥ हादेशे कि व्याहनयश्चततः प्रशानाहुतयो भवन्ति । भूतिकर्मवादस्य ताः सर्वा दुन्या ? आज्याहुतित्वात् खियात हुल्ला सर्वप्रायश्चित्ता- पुरस्तात् “सं पृच्यध्वम्" इत्यनेन्द्र मन्त्रेण उष्णापड शीता सिझति ॥ ७ ॥ आप उन्दन्तु......निरभ्भनक्ति । ततः ताभिः शीतोष्णाभिरद्भिः कुमा- रस्य दक्षिणकेशपक्षमादाय "आप उन्दन्तु" इत्यनेन मन्त्रेण त्रिरभ्यनक्ति ॥ ८ ॥ एवं..... छिता ॥ केशाग्राणि छित्त्वाप्येवमेव नवनीतेन निरभ्यनक्ति । एवमे- वेति त्रित्वमेवानुकृष्यते, न मन्त्रः, लिङ्गविरोधात् , ऊहासम्भाच समानविधाने ॥ ओष.....,धाति ॥ "ओषधे त्रायखैनम्" इति केशाग्रेषु कुशतरुणमन्तर्नि- दधाति । इहान्तशब्दो मध्यमाची ॥ १८ ॥ केशान् ......दत्ते । ततस्तत्केशान कुशतरुणं चादहून तूष्णीमेव स्पृष्ट्वा ततः "तेजोऽसि" इत्यनेन मन्त्रेण लोइक्षुरमाइत्ते, मन्त्रे केवलं शुरदर्शनात् ॥ ११॥ १. A2 and T. सिञ्चतु 2. A2 and T. स्त्रियायुषं 3. L omits this word. ४. L. उपदधाति ५. L. देशो बति ६. L omits आज्याहुतित्वात् ७. L. श्चित्तं ८. A omits उष्णासु इत्यनेन मन्त्रेण [70] ·प्रथमाऽध्यायः নাথ হরছি তা হা হাজী ঋল নিন। येन वाला बृहस्पतेरिन्द्रस्य वाच्छिरः । तेच प्रक्षाको पोकस्वायुष्णान् दीर्घायुस्यबस्तु परोसो।" इति केशाागि छिनात अशतरुगं च ॥१२॥ एवं द्वितीय ॥१३॥ एवं तृतीयम् ॥१४॥वं द्विश्वरा१५॥ निकायोः पटलसमे गोदानकमणि॥१६॥ एतदेव गोदानका बच्चूळाकर्म पोळशे वर्षेऽष्टादशे वा ॥१७॥ तृतीये तु येन......णं च ॥ ततस्तानि केशामाणि तञ्च कुशतरुणम् "येनावपत्" इत्य- नेन मन्त्रेण क्षुरेण छिनत्ति । असावित्यत्र प्रथया नामनिर्देशं करोति ॥ १२ ॥ एवं......तीयम् ॥ "आप उन्दन्तु" । एवमेव द्वितीयमपि करोति ॥ १३॥ एवं तृतीयम् ॥ तथा तृतीयमपि करोति ॥ १४ ॥ एवं......रतः॥ तथैवोत्तरतश्च द्विः करोति । द्विरुत्तरत इत्येतावत्युच्यमाने एकस्मिन्नेव छेदनं द्विः स्यात् ; तस्मात् पुनरप्येवमित्युक्तम् ॥ १५ ॥ निक......मणि ॥ गोदानकर्मणि लिकक्षयोः षष्ठसप्तमे प्रवपने भवतः । पूर्वाणि च यथोत्तमेव ॥ १६ ॥ एतदेव......शे वा ॥ किन्तद् गोदानकर्म यस्मिन् सात प्रवपनानीति प्राप्त उच्यते । यच्चूळाकर्म एतदेव पुनः षोडशे वर्षे अष्टादशे वा कर्तव्यम्। गोदानस्य कर्म गोदानकर्मेति व्रतस्य गोदानस्यान्ते कर्तव्यम् । तस्योक्तो विशेषः ॥१७॥ तृती......दाति ॥ तुशब्दोऽधिकारनिवृत्त्यर्थः । गोदानाधिकारी निवृत्तः। इदानीं तु चूडाकर्मविशेषो वक्ष्यत इति । तृतीये प्रवपने आचार्याय गां ददाति ॥ ५. A. हि तस्मिन्नेव १. IO adds श्मश्रुरने २. A1 and A2 omit सोमस्य ६. L. सप्तमे वने भवतः ३. A2 omits एतत् ७. A. प्रवपनं स्विति ४. I0. कर्मण्यचौळा ८. A. शन्दो विकार [71] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे अ.१. ख. २१. प्रवपने गां ददाति ॥१८॥ अहतं च वासो नाच्छन्नो वैपति ॥१९॥ तूष्णीमा वृताः कुमारीणाम् ॥२०॥ प्रागुदीच्या हिश्यप वा समीपे बहोष- धिके देशे केयान् निखनान्त ॥३१॥ नापिताय धान्यपात्राणि नापिताय धान्यपालाणि ॥२२॥ इति कौषीतकगृह्ये प्रथमोऽध्यायः अह......पति!! अहतं च चासो ददाति, येनान्वः कुमारो वपति । एतदेव ज्ञापकम्-अहतं शासः परिधाय कुमारो वापयत इति । स्वयं कर्तृनिर्देशः; तथा हि व्यवहारो लोके वापयतोति । तथैव वा पाठः । अहतं वासः कर्मान्ते ददाति । न हि तत्तृतीय वपने दातुं शक्यम् ॥ १९ ॥ दूष्णी......रीणाम् ।। तूष्णीमावृशेत्यगन्त्रेण प्रयोगेणेत्यर्थः । कुमारीणा- मपि चूळाकर्म कर्तव्यम् । इह यदुक्तम् “सं पृच्यध्वम्” इत्येवमादि तत् तूष्णी क्रियते । होमकर्म लमन्त्रकमेव क्रियेत, अन्यतः प्राप्तेः। अन्यतो हि प्रधाना हुतय प्राप्ताः, अन्यतश्च मन्त्रः । तस्मायथाप्राप्तमेव कर्म कृत्वा अन्यदमन्त्रकं करोति ॥२०॥ प्रागु... ......नन्ति ।। प्रागुदीच्या दिश्यपां समीपे वा अन्यत्र वा बरोषधिके देशे केशान्निख न्ति । बहुवचननिर्देशात् परिकर्मिणो निखनन्ति अनियमेन ॥ २१॥ नापि.....लाणि ॥ यान्युक्तानि ब्रोहियवानामिति पानाणि तानि लधा- न्याविनापिताय ददाति । इह नापितदर्शनात् कर्मानन्तरं केशांश्च कारयेत् । यथा- गोत्रं शिलाग्रहणं कृत्वा सर्वान्वापयछा । तथा[कं शौनझेन ॥ २२ ॥ इति गृह्यविवरणे भवत्रातकृतौ प्रथमोऽध्यायः॥ १. I0. प्लवने २. T. भवति ३. L omits इति ४. A. तेत्यन मन्त्रण [72] ·अथ द्वितीयोऽध्यायः प्रथमः खण्ड: गर्भाटगेषु वर्षेषु ब्राह्मण लिगेयेनाजिनेन गर्भदशमेषु वा ॥२॥ गर्भकादशेषु क्षत्रियं रोरण 1. गर्भवादन इक शोर ॥४॥ आ षोडशाद् ब्राह्मणस्यापतिता सावित्री बाहाविशात् क्षत्रियस्य ॥६॥ आ चतु. विशावैश्यस्य ! ७॥ कापमानालगत्य ॥८॥ माश्चिष्ठं क्षत्रियस्य ॥९॥ । प्रथमः खण्ड: गा......नेर ! गर्भाष्टमेषु मुकारस्य ननो ब्राह्म म गायीत ऐशेयेनाजिनेन । अजिनविशेष इहोच्यते ॥ १॥ गर्भ.....पु वा ॥ उपनयीतेति वाक्यशेषानुषङ्गात् ॥ २ ॥ ग.......वेण || गर्भकादशेषु वर्षेषु क्षत्रियनुपनयीत रोरवेणाजिनेन ॥ ३ ॥ गर्भ......व्येन । गर्भवादशेषु वर्षेषु वैश्यमुपनयीत गव्येनाजिनेन ॥ ४ ॥ आपो ...वित्री ॥ आ षोडशाद्वर्षाद् ब्राह्मणस्य अपतिता सावित्री भवति । आ षोडशादुपनयतकाल इत्यर्थः । यद्येवं गर्भाष्टमप्रभृत्यापोळशावर्षाद् ब्राह्मणस्योप- नयनकाल इति वक्तव्यम् । तथा सति तुरः कालविधिः स्यात् ! आपद्विकल्पो ह्या पोळशादिति । अथवा षोळशादशतितेति ब्रुवन् अत ऊर्ध्व पतीत्येवमर्थमाह । तदुक्तम्-"अत ऊर्ध्व पतिता सावित्रो नैनानुपनयेत्” इति ॥ ५ ॥ आ द्वा.....यस्य ।। अपतिता सावित्रीति वाक्यशेषः॥६॥ आ च......श्यस्य ।। स एव वाक्यशेषः ॥७॥ काषा......णस्य ।। काषायं वासा ब्राह्मणस्य भवति । ८॥ माञ्जि......यस्य ॥ वास इत्यधिकारः॥९॥ १. I0. वर्षे २. I0 adds वा [73] K-10 ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. २. ख. १, हारिद्रं वैश्य य ॥१०॥ अहतेन वासला सः ॥११॥ मेखलिनः ॥१२॥ मौञ्जी मेखला ब्राह्मणस्य ॥१३॥ धनुज्म क्षत्रियस्य ॥१४॥ ऊसूत्र वैश्यस्य ॥१५॥ तेषां दण्डाः ॥१६॥ पालाशो वैल्वो पा दण्डो ब्राह्मणस्य॥१०॥ हारिद्रं वैश्यस्य ॥ १०॥ अह .....सर्वे !! अहतेन वासला आज सर्वे उपजयरन् । महतनेति कस्माद्विकृतनिर्देशाः कुतः ? जन्वहतं वासः सईशामिति वक्तव्यम् । विकृतनिर्देशो विकल्पवैषम्यज्ञापनार्थः । तस्मात् कापायासाभवाविषयता महतल्ल बाससः सिद्धयति । युक्तमेव चैतत् । “यदि वाहालि बसीरन् , रक्तमेव बलीरन्” इति स्मृती दर्शनात् । अथवा ऐणेयादिभिस्तृतीशतिर्दि रजिनेचोदनालामान्यार्थः । लेन अजि- नानामपि वासम्म कार्ये प्रसिद्धिः, वासलातुल्या विधानात् । तथायुक्तं धर्मशास्त्रेषु "अजिनानि विधाय यदि वासांसि वसीरन् रतानि वसीरन् काषायं ब्राह्मणो माजिष्ठं क्षत्रियो हारिवं वैश्यः" इति । शनन्तरस्यैव वैशस्याञ्चनविधानं मा भूदि- त्येवमर्थ सर्व इत्युक्तम् ॥ ११॥ मेखलिनः ॥ सर्व इत्यधिकारः । सर्वे मेलिनो भवन्ति । नैतद्वक्तव्यम् , उत्तरत्र सविशेषविधानात् । एवं नर्हि विध्यन्तरमिदं विकल्पार्थम् । यथातथा मेख- लिनो भवन्ति, न द्रव्यनियम इति । इदानी द्रव्यनियमेनाभिमतपक्षो वक्ष्यते ॥ १२ ॥ मौञ्जी......गस्य ॥ तृणविशेषनिर्देशः ॥ १३ ॥ धनु......यस्य ॥ मेखलेल्याधिकारः॥ १४ ॥ ऊर्णा......श्यस्य ॥ ऊर्णास्त्रमित्याविक सूत्रम् ॥ १५ ॥ तेषां दण्डाः । तेषां दण्डा भवन्ति । एतदपि न वक्तव्यम् , उत्तरत्र सविशेषविधानात । एवं तर्हि एतदपि विध्यन्तरम् , ऋते वृक्षनियमं यथातथा दण्डा भवन्तीति । तदुक्तमापस्तम्बेन-"वार्दो दण्डः" इति । वर्णसंयोगेनैतदुपदिश- न्तीति ॥ १६ ॥ इदानी सविशेषमभिमतपक्षविधानम पाला......णस्य ॥ १७ ॥ १. T. हारीतं २. Lomits this word. ३. A omits एव ४. A. विधानात् [74) ·सू. २७. द्वितीयोऽध्यायः नैयग्रोधः खादिरो वा क्षत्रियस्य ॥१८॥ औदुम्बरो वैश्यस्य ॥१९॥ एवमेव होगाथै || प्रशान्तिको ब्राधास्यारि१॥ ललाटान्ति क्षत्रियस्य ॥१२॥ केशान्तिको क्षेत्र व ॥२३॥ सर्वे का सर्वेषाई ॥४॥ नाबन्धेनोपनयीत आचार्याधीनं तत् ॥२५॥ परिवायोपनयेतुं ॥२६॥ आप्लाव्या- नैय....... औदुं......३२ स्य ॥ देण्ड इत्याधिकारः ॥ १६ ॥ एव......मार्थे ॥ एबनेन होमार्येऽपि वृक्षजियमो भवति । होगार्थ इति इध्माद्यर्थे । अथवा ब्रह्मचारिणो होमाथै सामान्य व्यमु उरत्र वक्ष्यति अश्वत्थादि । इह विशेषनिगमो विझल्पार्थः ॥ २० ॥ ... णस्य ॥ इदानीं दण्डप्रमाणान्युरुयने । घ्राणान्तिक इत्युपनेयस्य घ्राणसम इत्यर्थः ॥ २१॥ लला. ...यस्य ॥ ललाटानिक इति भ्रसन्धेरूव॑म् ॥ २२ ॥ केशा.....श्यस्य । ललाटदशादूर्ध्वमिति केशान्तः ॥ २३ ॥ सर्वे वा सर्वेषाम् ।। सर्वे प्रमाणविधयः सर्वेषां स्युः ॥ २४ ॥ येना......नं सत् ॥ आनन्ध आभरणम् । येनाबन्धेनाभरणेनालङ्कृत उपनयीत तदाभरणमाचार्याधीनं भवति ; आचार्याय तद्दद्यादित्यर्थः ॥ २५ ॥ परि .....येत्तु ॥ तुशब्दोऽवधारणार्थः । परिवाप्यैवोपनेय इति व्रतादेश- नेऽपि परिवापननित्यत्वार्थम् । ननु उपनयनातिदेशादेव लेत्स्यति । सिद्धस्य पुन- वचनं नियमार्थम् । नियमश्चान्यनिवर्तकः ॥ २६ ॥ आप्ला.. कृत्य । आप्लाव्यालङ्कृत्येति विशेषस्नानालङ्करणयोः व्रतादेशने निवृ त्यर्थ परिवापनावधारणम्; ननुन तु] स्नानमपि तत्र निवृत्य वर्त्यम् । तेन खलु १. All except T add अनिमुपसमाधाय २. All mss. of the text read उपनयित्वा ३. Lomits दण्ड: ४. L reads होमार्थेऽपि after the next word. [75] ·अ.२. ख. सविवरण कोषोतकगृह्यसूत्रे लङ्कत्य ॥२७॥ अग्नय इन्द्रायादिलाय विश्वेभ्यो देवेभा इति हुत्वा जघनेनानिशुपतिष्ठाः साङ्ख चार गुना इलाजष्ठन् तिष्ठन्तमुपन. येत् ॥८॥ "इ दुरुक्तं परिवाना बना सकती का आगात् । पानापानामा वलसाविशय खादी सुभगा मेखले १२ ॥" विशेषनाम निकलते । इहालादयति न वक्तव्यम् । परिवावे लानं प्रसिद्धवनिर्देशात् । परिचापनान स्नानं दर्शयति । एवं अभिशेषविधाने आमक्या विशेषविधानं मङ्गल्यसङ्ख्यैः मङ्गल्याभिरद्भिर्विशत्रण मङ्गल्यवालाति । भूनिकर्मल्लाच्चो नय नस्य तथा भवति ; तथैव च प्रसिद्धिलोंके । तस्मादेन विशेषक्षा व्रतादेशने निद- स्य॑ते । सामान्यमान शुद्धयर्थं शास्त्रान्तरविहित निर्वर्यते ! इह परिवार विशेषे- णाप्यलङ्कृत्योपनेयः । बतादेशने तु परिवाप्यैवेति नियमार्थस्जुशब्दः । तत्रापि शुद्धयर्थ सामान्यस्नानं भवत्येव ॥ २७ ॥ ५ अग्न......नयेत् ।। इतिशब्दः समुच्चयार्थः । पुरस्ताद्याहती बा एताश्चतस्त्र आहुतीर्तुत्वा उपरिष्टाध्याहृतीर्तुत्वा विष्टकत आ जघनेनाग्निभुपतिष्टतः । कथमिति चेत् प्रामुख आचार्यस्तिष्ठति, प्रत्यङ्मख इनरः । इतर इत्युपनेयः । निष्ठन्नाचार्य- स्तिष्ठन्तमितरमुपनयेत् । जघनाग्निभुपतिष्ठत इत्येष स्थान सिद्ध पुस्तिष्टन् तिष्ठ न्तमित्युभयोः स्थानविधानसेवभेव । तिष्ठन्निति प्राङ्मुखपत्यङ्मुखत्यमाम् । पर्यावृत्येत्यत्रापि प्रत्यङ्मुखो भवेद् इति संशयनिवृत्यर्थम् ॥ २८ ॥ इय......रेकः ॥ "इयं कुरुक्तम्" इत्यनेन मन्त्रणा मेखलां त्रिवृतां निः परिवृस्य त्रिवृतैवैको ग्रन्धिः कर्तव्यः ॥ २० ॥ १. I0 omits इति ४. L. उपनयः २. A. निवृत्यते ५. L. विशु ३. L. वाप्यते ६. A adds उत्तम् [76] ·सू. ३५.] द्वितीयोऽध्यायः इति तिर्मेखलां परिसुत्य लगालियोनेकान्धिकः ॥ ॥ लोऽपि वा।। ३०॥ यज्ञस्योपीने सशभि दीर्घायुस्वाना झुप्रभात्यात सुधीर्याय सर्वेषा वेदानानाधिपत्या मासे अञ्जवर्ष साथ स्का" इत्युपवीतेना।६॥उपना दक्षिणं बाहुमुद्धृत्य शिर उपाय वाऽसे प्रतिष्ठाश्यति ॥३२॥ एवं यज्ञोपवीती॥३३॥ विपरी पिच्थे ॥३७॥ "उच्छि” इत्यजिनेन च ॥३५॥ बयोऽपि बा ।। त्रोऽसि या त्रिवृतो ग्रन्थयः कार्थाः ॥ ३० ॥ re- . यज्ञ......लेन । " यावी इत्यद मोज उपशीनोपनये ! उपडीत- विशत्रः शास्त्रामविहितः । भिवृधझं एवीति शानियन सूत्रम् । अस्मा- कमप्युश्वीतं रज्जु तापश्यने, शाले उपदोलिल इति च । "यद्येकवासा यज्ञोपवीतं कर्ण कृत्वा" इति च ३१ ॥ सपनयेन्द्र इति चेत् उप......यति ।। लधु वीलमुपना उपनेयस्य दक्षिणं बाहुमुन्य शिरश्च दक्षिणतो निधाय वामले प्रतिष्ठापयति ॥ ३२॥ एवं......वीति । एवं यज्ञोपवीती स्यात् । इह लक्षणतस्सिद्धं पुरस्तादुक्तम् "यज्ञोपवीती देवकर्माणि करोति" इत्येवमादिषु ॥ ३३ ॥ विप......पित्र्ये ॥ एतदेव विपरीतं पित्र्ये । यदुक्तं तद्भवति सव्यं बाहु- मुद्धृत्य शिरोऽवधाय दक्षिणेऽसे प्रतिष्ठापयति, एवं कृते प्राचीनावीती भवती- त्यर्थः । तद्धि पिज्य उरतम् ॥ ३४॥ उच्छि......न च ॥ "उच्छिष्टा" इत्यनय; अजिनेन च यज्ञोपवीतबदुप- नयेत् ॥ ३५ ॥ १. A2. त्वामिति २. L omits the portion within quotations. ३. L. उपनयेदिति चेदुप- ४. L. तीत्येव कर्माणि [77] ·अ.२. ख.२. सविवरणे कौषीतगृह्यसूत्रे अथ द्वितीयः खण्डः अद्भिरञ्जलिं पूरचित थैन माह को नामाति" इति॥१॥"असावहं भो" इतीतरः ॥२॥ "साना" इत्याचार्यः ॥२॥ "समार्पोऽहं मोः" इतीतरः ॥४॥ "ब्रह्मचारी अव" इमाचार्यः ||५|| "ब्रह्मचारी भवानि" इसीतरः ॥६॥ "भूर्भुवः" इत्यञ्जलारञ्जलीश्रीनासिच्य दक्षिणोत्तराभ्यां पाणिभ्यां पाणी संगृह्य जपनि "देवस्य त्या सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो अथ द्वितीयः खण्डः अद्भि......सीति !! आचार्योऽन्द्रिरात्मनोऽजलि पूरयित्वाऽथैनमाह "को नामालि" इति । अनामत्यथशब्दोऽधिकानिवृत्यर्थत्वादाचार्यस्याञ्जलिरिति संश- यनिवृत्ति करोति ॥ १॥ असा......तरः । अथैवमुक्तः अशावह भो. ...ह[इति प्रत्याह । अहं] असावित्यत्र प्रथमया आत्मनो नाम निर्दिशति ॥२॥ समा......चार्यः ॥ ततः समार्ष इत्याचार्य आह ॥ ३ ॥ ..... समा, तरः॥ समा|ऽहं भोः इतीतर आह ॥४॥ ब्रह्म......चार्यः ॥ तत आचार्यो ब्रह्मचारी भव इत्याह ॥५॥ ब्रह्म..... तरः॥ इतरो ब्रह्मचारी भवानि इत्याह ॥३॥ ..... भूभुः विति ॥ लते आचार्यः प्रकनानालीस्त्रीनस्याञ्जलावासिञ्चति "भूर्भुः वस्वः" इति । अञ्जलीनित्यञ्जलिगता आप उच्चन्ते, आधायें आधारवदुपचारात्। यथा "मञ्चाः क्रोशन्ति" इति मञ्चस्थेषु पुरुषेषु क्रोशत्सु। त्रीनिति द्रव्यपरत्व- निर्देशो मन्त्रावृत्त्यर्थः । त्रिरासियेत्युच्यमाने च सकृदेव मन्त्र उच्यते । तस्माद्दव्य- परनिर्देशादिह मन्त्रावृत्तिः। ततो दक्षिणोत्तराभ्यां पाणिभ्यामस्य पाणी समृह्य १. T. Space is left out for writing ब्रह्मचारी २. IO, Al and A2 omit इति ३. L omits अथैनमिति ४. A omits अथै ... समा ... तरः (fourth sūtra) 11 ५. A. तत्र [ 78] ·सू. १२.] द्वितीयोऽध्यायः हस्ताभ्यामुपनदाम्यसौं" इति ॥७॥ गणानां स्वा" इति गणकामम् ॥८॥ "आगन्तामरिषण्यत" इति चौधः ॥९॥ महाव्याहृतिमिश्रितम् ॥१०॥ "अगस्ते हस्तमप्रभीत् पूषा ते हस्तमभौल सविता ते हलमप्रमीदर्यमा ते हस्तमग्रभीन्मिनस्ते हस्तमप्रभामिलस्त्वमसि धर्म मानिराचार्यस्तवालावह चोभौ। अग्न एतं ते ब्रह्मचारिणं परिददामि इन्द्र एतं ते ब्रह्मचारिणं परिददाम्यादित्य एतं ले ब्रह्मचारिणं परिकदामि विश्वे देवा एतं वी ब्रह्मचारिणं परिददामि दीर्घायुत्वाय शतशारदाय सर्वेषां वेदानामाधिपत्याय मुश्लोकाय स्वस्तये" इति ॥११॥ “ऐन्द्रीमातमावर्तखादित्यस्यावृत- मन्वावर्तव" इति प्रदक्षिणं पर्यावत्यै दक्षिणेन प्रादेशेन दक्षिणमंसमन्वारभ्य जपति "देवस्य त्वा" इति । असाविति मन्नमध्य इनिकरणनिर्देशत्तदन्तस्य मन्त्रा- वयवस्य साम्यनिर्देशार्थः। संबुद्धया नामनिर्देशः कार्यः ॥ ॥ गणा......कामम् ॥ "गणानां त्वा" इत्यनयर्चा गणकाममुपनयेत् "देवस्य वा" इति ॥ ८॥ आग......योधम् ।। उपनयेदित्येवानुषङ्गः ॥ ९ ॥ महा......धितम् ॥ उपनयेदित्येवानुषङ्गः ॥ १० ॥ भग......इति ॥ नित्योऽयं मन्त्रशेषः, काम्ये नैमित्तिकपक्षेऽपि "भगस्त हस्तम्” इति । असावहं चोभौ इत्यत्राचार्य आत्मनो नाम प्रथमया निर्दिशेत् । शिष्य- स्येति चेत् निर्दिष्टः उपनयाम्यसावित्यत्र नाना। न ह्येकस्मिन् मन्त्रे द्वितीयनाम- निर्देशकार्यमस्ति ॥ ११॥ ऐन्द्री......पति ॥ अथ विमुच्य पाणी “ऐन्द्रीम्" इत्यनेन मन्त्रेण प्रदक्षिणं पर्यावृत्य प्रत्यङ्मुखस्थितस्य दक्षिणमंसं दक्षिणेन प्रादेशेलान्वारभ्य जपति ॥ १२ ॥ १. I0 and A1. ते ३. T. मंसं समारभ्य २. IO, A1, A2 and T. परिक्रम्य ४. Lomits चेन्निर्दिष्टः [79] ·सविवरण कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. २. ख, २. जपति !!१२॥ "भूर्भुवःस्वररियतस्ते हृदयस्य नियो भूयासं मात्वमध्यवच्छि- वासौं" इति ॥१॥ तूष्णीपपसव्यं पर्याहत्याचाखो शुद्धिं पाणि हृदये निधाय अपति जिम व्रते हइयं ले दशापि मम चित्तबुचित्तं ते अस्तु मम वाचकमना जुषस्व बृहस्पतिष्टा नियुनक्तु अवं कालस्य ब्रह्मचार्य यसौ" इति ॥१४॥ तेनैव मन्त्रण तथैव पयावृत्य दक्षिणेन शाशेन दक्षिणं बाहु- मन्वारभ्या “ब्रह्मचारि समिधमाधेशि अपोऽशान कर्म कुरु दिवा मा सुषुप्थाः बाचं यच्छा समितावाना" ॥११॥ "एषा ते अग्ने समित्" इत्यभ्यादधाति सविधम् ॥१६॥ तूष्णीं वा ॥१७॥ भूर्भुवः......विति ॥ भूर्भुवस्स्वः इत्यसाविपत्र लम्बुद्धया तस्य नाम निर्दिशेत् ॥ १३ ॥ तूष्णी......विति ॥ तूष्णीमपसव्यं पर्यावृत्याथारय हृदये आचार्य आत्मनः पाणिमूर्धाङ्गुलिं निधाय जपति । "मा व्रते" इति । सम्बुद्धया तस्य नाम निर्दिशेत् । अस्य पाणिमाचार्यस्य हृदय इति कमान्न भवति ? इति चेत्, "मम व्रते हृदयं ते दधामि मम चित्तमनु चित्तं ले अस्तु" इत्युभयोः सम्ब-दर्शनान्न भवति । तस्मादरा हृदये आचार्य आत्मनः पाशिमूर्धाङ्गुलिं निधान जाति ॥१४॥ देन..... धानात् ॥ तेनैया "ऐन्द्रीमावृतम्" इमलेन मन्त्रेण तथैव प्रदक्षिणं पर्यावृत्य यथास्य प्रत्याखस्य दक्षिणं बाहुं दक्षिणेन मादेशनावारभ्याह- "ब्रह्मचालि" इत्या समिदाधानात् इवमन्ताषया शाह पदार्था-बोधनार्थम् । अवग पदार्थो हि एधोक्तं करोनि, जानवम पदार्थः ॥ १५ ॥ एषा......मिषम् ॥ स एकमुक्तः "एषा ते अर्थ समित्" इत्यनेन मन्त्रेण स्वाहाकारान्तेन समिधमभ्याधाति । स्वाहाकारान्ते “समित्सु च" इति पुरस्ता- दुक्तत्वात् ॥१६॥ तूष्णीं वा ॥ तूष्णीं वाभ्याद्धाति समिधम् ॥ १७ ॥ १. I0 and A1. गुलपाणिं 8. IO and A1. GETA ३. T and A2 add इति ४. A omits इति...मम व्रते ५. A omits स्वाहा...दधाति [ 80]] ·द्वितीयोऽध्यायः अथ तृतीयः खण्डः संवत्सरे साविलीमन्वाइ निरालेऽन्वतं वा ।।। गायत्रीं ब्राह्मणायानु- ब्रूयात् ॥२॥ लिष्टुभं लियाय । जगतीं वैश्याय ॥४॥ सावित्री देवं ॥५॥ उत्तरेणाग्निमुपविशतः भामुख आचार्य प्रत्यङ्मुख इनरः ॥६॥ अथ तृतीयः खण्डः संव......क्षं वा ।। संबस्लरे पूर्णे सावित्रीमन्याह । त्रिरात्रे वा अन्वक्षं वा । अन्वक्षं इति तदनन्तरमित्यर्थः । सविता अस्या ऋचो देवता इति सावित्री । देवता- नियमः सर्वेषां समानम् ॥ १॥ ...... गाय.....यात् ॥ इदानी विशेषेण छन्ोनियम उच्यते । गायत्रीं ब्राह्मणा- यानुयात् ॥ २॥ त्रिष्टु......याय ॥ अनुयादित्यधिकारः ॥ ३ ॥ श्याय ॥ जगतीं वैश्यायानुवयात् ॥४॥ सावित्री क्षेत्र ।। सावित्रीमेव स्वनुब्रमात् । किमर्थमिदमुच्यते ? ननु "सावित्रीमन्वाइ” इत्येव देवतानियमः सिद्धः, सर्वेषामविशेषवचनात् ; देवतानियमस्तु सिद्धः । इदं पुनर्विकल्पार्थ संज्ञार्थ चोव्यने । “तत्सवितुर्वरेण्यम्" नान्या तइयला पाते वक्ष्यमाणा सावित्री इति । सैव वा सर्वेषां स्थात्, न त्रिष्टुब्जगत्यौ इति । एक्शब्दोऽभिमतपक्षावधारणार्थः । तुशब्दो विक- ल्पार्थः, पक्षव्यावर्तको वा! तस्मादस्मिन् शास्त्रे यत्र सावित्री वक्ष्यते सन्ध्यो- पासनादिषु, तत्र "तत्सवितुर्वरेण्यम्" इत्येव स्यात् , नान्या तद्देवस्या ॥५॥ उत्त......तरः॥ अग्निमुत्तरेण प्राङ्मुख आचार्यः प्रत्यङ्मुख इतर उप- इत्येव स्यात्, , विशतः॥६॥ ३. Lomits सर्वेषां १. All except T. च २. Lomits ऋचः [81] K-11 ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे अ.२. ख. ३. 'वैश्वामित्री गायत्री सावित्री भो अनुहि' इतीतरः ॥७॥ "तत्सवितुर्वरेण्यम्" इत्येता लमणवां लव्याहृती पच्छोऽर्धशोऽनवानम् ॥८॥ यदि विराने संवत्सरे वा भैशाचरणान्तं कृत्वोपासीत ॥९॥ "आपो नाम स्थ शिवा नाम स्थौजा नाम स्थानरा नाम स्थामृता नाम स्थाभया नाप स्थ तासां वोऽशीय वैश्वा तरः ॥ अथ आचार्थमितर आह-'वैश्वामित्री गायत्री सावित्री भो अनुबाहे' इति । आचार्य एव तथा तं वाचयति; इतरथा न घसावभिजानाति एवं वक्तव्यमिति । अन्यत्रापि एवंविधेवेवं न्याय्यम् ॥४॥ तत्स......बानम् ॥ तत आचार्यः “तत्सवितुर्वरेण्यम्" इत्येतां सप्रणवां सव्याहृती पच्छोऽर्धर्चशोऽनवानं च त्रिराह । प्रणवव्याहृतिषु सावित्रीणामयं त्रिर- भ्यासश्चोद्यते पच्छोऽर्धर्चशोऽनवानमिति । त्रयाणामनुवचनगुणानामर्थतः सावि- ज्यैव सम्बन्धो भवति । प्रणवव्याहृतिषु पादार्ध भावात् ततः प्रणुत्य व्याहती- रुक्त्वा सावित्री पच्छोऽनुयात् । पुनरप्येवं सावित्रीमर्धर्चशोऽनुब्रूयात् । पुनर- प्येवं सावित्रीमनवानमनुब्रयात् । न च शिष्यं वाचयेत् 'गायत्री सावित्री भो अनुब्राहि' इति, वचनात् । एतदन्वक्षेत्रिराने संवत्सरे का विशेषेणोत्तरत्र वक्ष्यति । अथेतरयोः पक्षयोरत्र सावित्र्यनुवचनात् प्रागेव कृत्वा कालमकाङ्क्षत इति चेन्न ॥८॥ यदि......स्सीत ॥ त्रिरात्रे संवत्सरे या सावित्र्यनुवचनं यदि स्यात्, भैक्ष- चरणान्तं यथा वक्ष्यति तथा कृत्वा तमग्निधुपालीत ॥९॥ आपो......च्छति ॥ "आपो नाम स्थ" इत्यनेन मन्त्रेण पनं विरप आचमय्य "खस्ति नो मिमीताम्" इति पञ्चर्चेनास्मै दण्डं प्रयच्छति । सर्वासामृचामन्ते प्रयच्छति, एकवचोदितत्वात् । "आपो नाम स्थ" इति मन्त्रं शिष्योऽनुयात् । "तासां वोऽशीय” इत्युत्तमपुरुषदर्शनात् "सुमतौ मा धत्त" इति फलसम्बन्ध- दर्शनाच त्रिरपि मन्त्रोऽभ्यावर्तते । तेन हि केवलं वा कर्मकरणं वा द्रव्यं संस्कृत्य कर्मणा समवैति । एवंविधानां मन्त्राणामावृत्तिरिति पुरस्तादप्युक्तम् ॥१०॥ १. All read इत्येकां ३. A. व्याहृतिसावि- २. I0 and A1 read अभया नाम सामता नाम स्थ [82] ·सू. १८.] द्वितीयोऽध्यायः सुमतौ मा धत्त" इत्येनं निरप आचमय्य "स्वस्तिनो मिमीताम्" इति पञ्चर्चेन दण्डं प्रयच्छति ॥१०॥ "हरिब ते" इति कमण्डलुम् ॥११॥ वरो दक्षिणा ॥१२॥ "तच्चक्षुः" इत्यादित्यमुपस्थाय अंदाक्षिणं परिक्रम्य भिक्षते प्रामम् ॥१३॥ मातरं त्वेव प्रक्षमाम् ॥ १४॥ या वैनं न प्रत्याचक्षीत ॥६५॥ आचार्याय भैक्ष वेदयीत ॥१६॥ अनुज्ञातो गुरुणा भुञ्जीत ॥१७॥ अहरहः समिदाधान हते......ण्डलुम् ।। “दृतेरिव ते' इत्यनयर्चा कमण्डलुमम प्रयच्छति । सु- पूर्णस्येति मन्त्रलिङ्गादद्भिरभिपूर्य प्रयच्छतीति चेत, तन्न; इतेरिध सुपूर्ण ते सख्यमस्तु इति हि पूर्णशब्दस्योषमाविशेषणत्वलिङ्गम् । ते सुपूर्णस्येति कमण्डलु- विशेषणपक्षेऽपि सखाविशेषणत्व एवंविधो भूत्वा सखा भवेति प्रदानकाले रिक्तता द्योतयति ॥ ११॥ वरो दक्षिणा ।। आचार्याय वरं ददाति ॥ १२ ॥ .ग्रामम् ॥ “तश्चक्षुः" इत्यादित्यमुपस्थाथ प्रदक्षिणं परिक्रम्य पश्चाद् ग्राम भिक्षते ॥ १३ ॥ मात थमाम् ॥ मातरं त्वेव प्रथमां भिक्षते ॥ १४ ॥ या वै...क्षीत ॥ या वैनं भिक्षां न प्रत्याचक्षीत तामन्यां वा प्रथमं भिक्षते ॥१५॥ आचा......यीत ॥ आचार्याय भैक्षं लब्धं वेदयीत, प्रयच्छेदित्यर्थः॥१६॥ अनु... ञ्जीत ॥ आचार्येणानुशातः 'भुङ्व' इत्युक्तो भुञ्जीत ; नाननुज्ञाता भुञ्जीत । अत्र प्रायश्चित्तादिझोमशेषं करोति ॥१७॥ अह... .......त्यानि ॥ एतानि ब्रह्मचारिणो निस्यानि । अहरहरिति न वक्तव्यम्, नित्यवचनात् । अहरहरिति समिदाधानविशेषणार्थमुक्तम् । अहरहः सायंप्रातरिति वश्यते । तत्समिदाधानं नित्यम् । न प्रागुपनयन उक्तमिति ब्रह्मचारिग्रहणमन्य- निवृत्त्यर्थम् ॥१८॥ ...... १. I0. इत्यथैनं २. I0 omits प्रदक्षिणं परिक्रम्य ३. IO, At and A2. यावरन्यत् ४. L. पूर्णस्येति ५. A, भुङ्क्तत्युक्तं [8] ·PRIMa ..... सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. २. ख. ४. भैक्षाचरणमधःशय्या गुरुशुश्रूषेति ब्रह्मचारिणो नित्यानि ॥१८॥ तदपि श्लोकः- क्षेत्र हिरण्यं गां वासश्छनोपानमन्ततः । धान्यमनमथो शाके गुरवे नीतिसादहेछ ।। इति ॥ अथ चतुर्थः खण्डः अथानुवचनस्य ॥१॥ अग्नरुत्तरत उपक्षिातः प्राङ्मुस आचार्यः प्रत्य- मुख इतरः ॥२॥ अभिवाद्य पादावाचार्यस्य च पाणी प्रक्षाल्य मूले कुश- तद......हेदिति ! तत्र श्लोकोऽपि भवति । आचार्याय भैक्षं वेदयीत इत्य- सिन्नर्थे आनुपश्यं नुवेश्यं] ग्लोकोदाहरणमे तत्- "क्षेत्रं हिरण्यं गां बासश्छनोपानहमन्ततः । धान्यमनमथो शाकम्...... गुरवे ददातीत्यर्थः । छनोपानहमिति द्वन्द्वैकवद्भावः । अन्तत इत्यन्यजातीयमपि ददाति । एतदुक्तं भवति-प्रीतिमावहेति श्लोकशेषम्- 'प्रीतिमावह' इत्युक्त्वा ददातीत्यर्थः ॥ १९॥ अथ चतुर्थः खण्डः अथा......नस्थ ॥ अथ त्रिरात्रसंवत्सरयोः सावियनुवचनम्य विधान वश्यते । शिष्योऽप्येवं अयात् । वाचयति तस्माद्वानमिति साविअध्यापनविधान- मित्यर्थः ॥१॥ अग्ने......तरः । अग्नेरुत्तरतः प्राङ्मुख आचार्यः प्रत्यङ्मुख इतरो भूत्वा उप- विशतः। भैक्षचरणान्तं न्योपासीनेति । विद्यते झुपनयनाग्निः। तस्याग्नरुत्तरत इत्यर्थः॥२॥ अभि......हाति । उपनयनात् प्रागाचार्थस्य पादाभिवाद्य प्रत्ययख उप- विशति शिष्यः। ततः पाणी प्रक्षाल्य कांश्चित्कुशतरुणान् मूले गृह्णाति ॥ ३॥ 4. T Space is left out for ३. IO, A1 and T omit च writing न्ततः ४. L. २. IO, A1. and A2 पार्क इतरतः [84] ·सू. १०.] द्वितीयोऽध्यायः तरुणान् गृजाति ॥॥ तान लव्येकाशोऽश संगृह्य दक्षिणेनादिः परि- षिञ्चति !!४|| 'अधीहि भोः प्रयुक्त्या प्राचार्यः ।।५'ओनी व्याहगया सावित्री भी अनुभूहि' इजर || बापूळ व्याहार माथिली- ऽनुब्रवीमि' इत्याचार्यः ॥ 'ऋतील भो अनुभूहि' इतीतः । 'ऋषींस्तेऽजुनवीधे इत्यावार्यः ।।९।। देवता मो अनुभूहि' इलीतरः ।।१०।। तान्... ......विवादिसान कुशान् २.व्येन गाणना आचार्थोऽग्रे सङ्गृह्य दक्षिणेन पाणिमाद्भिः परिश्चिात ॥ ७ ॥ अधीहि......चार्यः । 'अधीहि भोः' इत्युक्ला अचार्य भाते । इक्वेति काल वाची। यदा आचार्यः 'अधीहि शोः' इत्याह तदा ॥ ५ ॥ ऑपू......तरः ॥ 'भोम्पूर्वा व्याहृतयः सावित्री ते अनुभवोमि' इत्याचार्य- आह॥६॥ १ ओम् .... ......चार्यः ॥ ततो वैश्वामित्रीः गायनी सावित्री भो अनुब्राहि इति इतर आह । एवमुक्त आचार्य प्रणवव्याहृतमा सावित्री यथोपनयन उक्तम् , तथा स्वयमेन त्रिरनूच्य ततो यावदवधार्य वक्तं शक्नुयात् तावत्तावत् अवनध्याप- यति । 'ऋषीन् भो अनुबहि' इत्यादि तु वेदानुवचनस्यादौ भवति, न सावियन- वचनस्य । एक एव हि लाविया ऋषिर्विश्वामित्रः, एकैव देवता सविता, एकमेव छन्दो गायत्री । ततोऽनुवचनसामान्यादुभयत्राप्रसक्तमपि तहषिदेवताछन्दोबेहु- त्वायोगात्तावद्योगिनो वेदस्यैवानुवचनेऽर्थतः संयोक्ष्यति ॥ ७॥ तरः ॥ अथ 'ऋषीन् भो अनुबाहे' इतीतर आह ॥ ८ ॥ ऋषी......चार्यः ॥ ततः 'ऋषींस्तेऽनुप्रीमि' इत्याचार्य आह ॥९॥ देव......तरः ॥ ततः 'देवता भी अनुबहि' इतीतर आह ॥ १० ॥ ऋषीन्.... १. I0 omits ओंपूर्वा व्याहृतयः २. A omits this sutra. ३. A. इतिखाविली ४. L. omits न ५. A. छन्दोदेवताबहु ६. Ladds आह [8] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. २. ख. ४. 'देवतास्तेऽनुव्रीमि' इत्याचार्यः ॥११॥ 'छन्दांसि भी अनुबहि' इतीतरः ॥१२॥ 'छन्दांसि तेऽनुब्रामे' इत्याचार्यः ॥१३॥ श्रद्धामधे भो अनुबहि' इसीतरः ॥१४॥ 'श्रद्धाधे तेऽनुब्रवीति' इत्याचार्यः ॥१५॥ येन येनर्षिणा यो यो यदेवत्यो एच्छन्ता वा स्यात् तथा तथा तं तं मन्त्रमनुयात् ॥६॥ अपि वाचिन्न् ऋषिदेवतछन्दांस्येवमेकैककृषि- मनुवाकं बाजुभूयात् ॥१०॥ शुद्रस्क्लेवनुवाकं बानुब्रूयात् ॥१८॥ यावदा देव......चार्यः । ततः 'देवनारले अनुव्रीनि' इत्याचार्य शाह ॥ १३ ॥ छन्दां......तरः ॥ 'छन्दांसि भो अनुबहि' इतीतर बाह ॥ १२ ॥ छन्दां......चायः ॥ ततः 'छन्दांसि ते अनुब्रवीमि' इत्याचार्य आह ॥१३॥ श्रद्धा तरः ॥ 'श्रद्धामेधे भो अनुबहि' इसीतर आइ ॥ १४ ॥ श्रद्धा.. ......चार्यः॥ ततः 'श्रद्धामधे ते अनुप्रवीमि' इत्याचार्य आह ॥१५॥ येन...... येन येनर्षिणा यो यो मन्त्री दृष्टो यद्देवत्यो यच्छन्दा वा स्यात्-वाशब्दो विधिसमुच्चयार्थः, विध्यनुकर्षणार्थों घा-तथा तथा तं मन्त्रमनुब्रयात् । तथा तथा सर्वान् मन्त्रान् इति च लिद्धे तं तं इस्यप्रत्यक्षनिर्देशोऽध्यापनकार्यमाह । तं तं मन्त्रं तथा तथा अनुयात् । इत- रस्तु मन्त्रानध्यापनकाले यथोक्तमनुब्रूयात् ॥ १६ ॥ अपि......व्यात् ॥ अपि ः ऋषिदैवतछन्दांसि अविन्दनित्यजानन्नित्यर्थः । भाचार्य एवमेव ! एकैकमृषिमित्यार्षम् , एकैकमनुवाकमनुव्रयात् सर्वान् मन्त्रान् । एकैमिति वीप्सा मण्डलापेक्षा । एकैकस्मिन् मण्डले एकैकमृषिमनुवाकं वेति॥१७॥ क्षुद्र... ......कं वा[नुयात्] ॥ तथापि क्षुद्रसूक्तेश्वनुवाकमेवानुयात् । नियमार्थमिदमार्षमिति । क्षुद्रसूक्तश्वित्युत्तमे मण्डल इत्यर्थः ॥ १८ ॥ याव......न्येत ॥ एकैकस्मिन्मण्डले यावद्वा गुरुमन्येत । मन्येतेति जानीत इत्यर्थः। तावडा तथानुबयात् ॥ १९ ॥ - ......पूयात् ।। इदानी लक्षणमुच्यते २. Ladds अथ १. I0 and A1 omit यावद्धा गुरु- मन्येत [86] ·द्वितीयोऽध्यायः गुरुमन्येतं ॥१९:' आद्योत्तर बाहुनाहोरबाकस्य ॥२०॥ आधुत्तमा इत्येषा प्रेकृतिरिलि ॥२१॥ का सूतावावाचायः ॥२२॥ इत्येतपिस्वाध्यायेन आयो. ......कस्य ।। ऋर्श अचुवामस्य बा आयोचो ऋचौ तथानुयात् ॥ आधु. रिति ।। माधुत्तमायने हेतुमाह । आदितः प्रभृत्या उत्ताव प्रकृतिरिति । अथवा लौकिके धर्मवादितश्चान्ततत्तस्माद्धेतोरायुत्तमवचनम् ॥२१॥ काम......चार्यः ॥ यस्य सूत्र कालो सति ऋचो वा तयं कामं चानुब- यात् इत्याचार्य आचष्टे ॥ २२॥ इत्ये......ख्यातम् ॥ इत्येतद्विधानमृषिस्वाध्याये व्याख्यातम् । ऋषिखा- ध्याय इति ब्रह्मयज्ञ इत्यर्थः । फलार्थवाजित्यवाध्याय उच्यते । नित्यस्वाध्याय इति ब्रह्मयज्ञं वक्ष्यति "आ सूक्तादानुवाकाद्वा ब्रह्मयज्ञो विधीयते ।" किन्तु अनुब्रया- दिति शिष्यापेक्षयोक्तम् । तदात्मनो विरोधादर्थादेव तथा ज्ञात्वा अधीते । अथवा एतद्विधानमित्यादिष्टत्वादनुवचनस्येति यद्विहितं तत्सर्व भवति । कुशतरुणपाणिः सप्रणवां सव्याहतीं पच्छोऽधर्चशोऽनवानमुक्त्वा अहरहरधीयीत । तथैव शौन- केनाप्युक्तम् । अथ सावियत्रधनमन्यायमुक्तम् । तथैव सहान्येषामपि मन्त्राणां शिष्यः ऋषिदेवतछन्दोवचनं विहितः । पुनरप्यषिदेवाछन्दोवित्तानित्यवाध्या- यस्य विहितत्वात् पाठक्रमेण विरुद्धयते । ज्ञानमात्रता अहरहः सावित्रीमेवानु- ब्रयात् इति वचनाभावान्न भवतीति मन्यामहे । यदि स्याद्वेदादौ सकृत् स्यान्म- ध्येऽप्यपायविरोधात् शौनकेन वचनमिति । यदि कुर्यात्तस्य नित्या परिधानीया- त्तस्य च विद्यते । तया चाहरहः कुर्यात् ॥ २३ ॥ १. A1. Between this and the next syllable, space is left out for 14 syllables. २. A2. प्रभूतिः ३. Aadds तस्य ४. A. अनवानमधीयीत ५. L omits विहित...तृप्यन्त्वित्युक्तम् (Line 11 in page 89) [.87] ·[अ. २. ख. ५. ते सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे व्याख्यानम् ॥ २॥ समा कुलतरुणानादाय आनछन गोभयेन मूलकुण्ड करवा यथोक्तपादिः परिविवति ॥२|| अवारतर्पयति ॥२५॥ अथ परः खण्डः अग्निस्तृप्यतु । प्रजापनिस्कृय । निरूपाजस्मृप्यतु । ब्रह्मा । वेदाः । देवोः । ऋषयः । सर्वाणि व छन्दांसि । ओङ्कारः । वषट्कारः। व्याहतयः ! सावित्री । यज्ञाः । यावापृथिवी ! अन्तरिक्ष । अहोरात्राणि । लायाः । सिद्धाः । सो नद्यः । गाः। गिरथः । क्षेत्रौषधिवनस्पतिगन्धर्वाप्सरसः। नागौः। वयांसि । साध्याः । विप्राः । यक्षाः। रक्षार्सि। पिशाचा भूतानि ।। समा......श्चति ॥ सावित्र्यनुवचने समाप्ते शिष्यहस्तात् कुशतरुणानादा- यानळुहेन गोमयेन तेषां कुशतरुणानां मूले कुण्ड कुत्वा यथोक्तमान परिषिञ्चति । वोक्तमिति लान् सोनाचाऽने संगृह्य दक्षिणेनाद्भिः परिषिञ्चतीति । अद्भिरिति न वक्तव्यम् , यथोक्तवचनात् सिद्धः। अद्भिरित्युत्तरसूत्रार्थः ॥ २४ ॥ अथे......यति ।। अत्यधिकारनिवृत्तौ । सावित्र्यनुवचनाधिकारो निवृत्तः । अथ निलखाध्यायेऽहरहस्लाम कर्नव्यं वस्याम इति सोऽावपि प्रकृतः। अथ नित्यस्वाध्यायानन्तरमिमा बस्यनाणा देवता अद्भिस्तर्पयति ॥ २॥ अथ पञ्चमः खण्ड:- अग्नि.......धाभि ।। अग्निस्तृप्यतु । विशेषणविशेष्याणां सकृतर्पणं वक्ष्यति । तस्मात्प्रजापति रूपाक्ष इति विशेषणविशेष्यसंशयनिवृत्यर्थ तयोः प्रत्येक तर्पण- वचनम् । ततोऽग्निः प्रजापतिस्तृप्यतु इति चोक्ते संभवसंशयनिवृत्यर्थमनेरपि पृथक् ६. A1 and T add तृप्यन्तु ७. Tomitsच १. I0 and A2 omit आनळुहेन गोमयेन २. I0. हुत्वा ३. A2 and Io omit तृप्यतु ४. T. विष्णुस्तृप्यतु and space is left out for about three syllables. ५. A1 and T add तृप्यतु 6. A1 and T add quai ९. I0 and A2 omit गाव: but add it after 977: १०. T omits साध्या: ११. All except Io add तृप्यन्तु [88] ·सू. २.] द्वितीयोऽध्याय: अथ निवीतीभूत्वा ! मधुच्छन्दाः । शतचिन । माध्यमाः । गृत्समः। विश्वामित्रः । वामदेवः । अनिः । भरद्वाजैः । वसिष्ठः । प्रगार्थाः। पाव- मान्यः । क्षुद्रमुक्ताः। महासूक्ताः। एवमन्तानि तृप्यन्तु ।। अथ संबीती भूत्वा । स्मृति तर्पयामि । धृति तपयामि । श्रद्धां तर्पयामि । मेधां तर्पयामि । प्रज्ञा तर्पयामि । थारणां तर्पयामि ॥१॥ छन्दांसि तृप्यन्ताम् । ऋषयस्तृप्यन्ता । देवतास्तृप्यन्ताम् ॥२॥ .. ७ , तर्पणवचनम् । ततो ब्रह्मादिक्षुद्रमहा सूक्तान्समुक्त्वा । एवमन्तानि तृप्यन्तु इति लक्षणसूत्रम् । एवमन्तानि पदानि प्रथमान्तानीत्यर्थः । तृप्यन्तु इत्यनुषक्तव्यानि भवन्ति । यद्येवमेकवचन द्विवचनयोरपि बहुवचनानुषङ्गः प्रसज्येत ; नैष दोषः, परस्मै- पदप्रथमपुरुषदर्शनार्थ तृप्यन्त्वित्युक्तम् । न बहुवचनमेव सर्वश्रेति त्रयाणां वचनानां एकनिर्देशे कर्तव्ये बहुवचनान्तानां पदानां भूयस्त्वात् बहुवचननिर्देशः कृतः । तस्माद् ब्रह्मा तृप्यस्वित्येवमेकवचनान्तानाम् , द्यावापृथिवी तृप्यताम् इति विव- चनान्तस्य । अथ कहोळं कौषीतकमित्येवमादीनां द्वितीयान्तानां लक्षणाभालाद्या- वदुक्तं तावत् स्यात् ; न; स्मृतिमित्येवमादीनां द्वितीयान्तानां तर्पयामीति दर्शनात् कहोळं कौषीतकं इत्यपि द्वितीयान्तत्वात् तर्पयामि इत्यनुषज्यते । स्मृति तर्पयामि इति द्वितीयान्तानामाहत्य विधानम् ॥ १॥ छन्दांसि तृप्यन्ताम् ॥ छन्दांसि तृप्यन्तामिषेवमादीनां प्रथमान्तानां परस्मैपदे प्राप्ते आत्मनेपदविधानार्थ आरम्भः-देवतास्तृप्यन्तामिति ॥२॥ १. All except IO omit अथ निवीती भूत्वा but read iustead अथर्षयः २. IO, At and T मधुच्छन्दांसि ३. A1 and T add तृप्यन्तु ४. A1 and T add तृप्यतु ५. A1 and A2 omit एवमन्तानि acum 10 omits agra alone. ६. All except IO omit अथ ७. I0 omits तर्पयामि 6. IU and A1 unit ră S. AP and T omit tai १०. 10 omits तृप्यन्ता ११. A1, A2 and T. तृप्यन्तु १२. A. निर्देशतः १३. A omits एकवचनान्तानां च वा १४. A. तद्वत् १५. L omits परस्मै...आरम्भः संवीती भूत्वा [89 ] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. २. ख. ५. अथ प्राचीनाबीती दक्षिणां दिशमन्वीक्षमाणः । सुमन्तुमिनिवैशम्पा- यनपैसमूत्रभाष्यमहाभारतधर्माचार्याः । जानन्तिबाहविगार्यगौतमशाक- ल्यवाभ्रन्यमाण्डव्यमाण्डुकेयाः । सुयज्ञसांख्यायनजातूकाः' । पैङ्गशाम्ब- व्यतरेयाः । गार्गी वाचक्नवी । बडवा प्रातिथेयी । सुलभा मेनेयी । कहोळ कौषीतकम् । महाकौषीतकम् । सुयज्ञम् । साङ्ख्याधनम् । ऐत- रेयम् । महैतरेयम् । पैङ्गयौं । महापैङ्गय । शाम्बवकम् । महाशाम्बव का । बाष्कलम् । शाकलम् । गाग्र्यम् । महाजपत्रम् । मुजातवक्त्रम् । औदवाहिम् । सौजामिम् । बाभ्रन्यं सोमशर्मागम् । पाञ्चालं वेदमित्र । आचार्य शौन- कम् ॥३॥ ये चान्ये आचार्यास्ते चापि तृप्यन्तु ।।४।। प्रतिपुरुषं पितरः ।।५।। अथ..... शौनकम् ॥ अथ प्राचीनावीती दक्षिणां दिशमन्वीक्षमाणतर्पयति । लक्षणमुक्तम् । द्वितीयान्तानां प्रथमान्तानां च गार्गी वाचावी तृप्यत्तिति विशेषण- विशेष्य प्ययोगः] । तथा बडवा प्रातिथेयी। तथा सुलभा मैत्रेयी । तथा कहोळं कौषीतकं तर्पयामि इति । बाभ्रव्यं सोमशर्माणं तर्पयामीति विशेषणविशेष्ययोगः। तथा पाञ्चालं वेदमित्रम् । तथा भाचार्य शौनकमिति च ॥ ३ ॥ ये च......तृप्यन्तु ॥ उत्तरस्तृप्यन्त्वित्यन्त एको मन्त्रः । तस्मादेव च तदन्त- निर्देशः॥४॥ प्रति......तरः॥ पितर इति प्रथमानिर्देशात् पिता तृप्यतु, पितामहस्तृप्यतु । भवन्ति नाना वा निर्देशः । आश्वलायनीयाः पितरं तर्पयामि इति ब्रुवते । तेषा- मपि प्रतिपुस्पं पितृनिति द्वितीयान्तो निर्देशः । तस्मिन् प्रयोगे साम्यं च ॥ ५ ॥ १. A1, A2 and T add तृप्यन्तु २. T omits माण्डव्य ३. A1, A2 and T. तृप्यतु ४. A1, A2 and T add तर्पयामि ५. I0 and A2 omit सुबझं सांख्यानं $, IO and A2 omit The ७. IO omits सौजामिम् ८. IO, Al and A2 ताश्च S. All copies of the text omit afargest for: bat add पितरः पितामहः प्रपिता- महः १०. A. प्रभवन्ति [90] ·- सू. ३. द्वितीयोऽध्यायः सुयज्ञः सांख्यायन: । पैः। कहोळ। कौषीतकिः । कहोळाय कौषीतकये स्वधास्तु ॥६॥ अथ षष्ठः खण्डः अहमशेष स्थानमुपवासथ॥१।अपराङ्गेऽक्षतधाना भिभित्वा, आध्याहुति- धर्मेणाग्नौ पाणिला जुहुयात् “सदसस्पतिमदभुतम्" इति भत्यूचं सूक्तशेषेण॥२॥ भैक्षराचार्य स्वस्तिवाच्य, अरण्ये समित्पाणिः सन्ध्यामुपास्ते, नित्यं वाग्यत उत्तरापरमभिमुखोऽन्वष्टमदेशमर्धास्तमिते पण्डले आ नक्षत्राणां दर्शनात् । [सुय. स्वधास्तु] ।। उत्तरेषां मन्त्राणां प्रत्यक्षविधान संशयनिवृत्त्यर्थम् ॥६॥ अथ षष्ठः खण्ड: अह......सश्च ।। इदानीमुपनयनशेष उच्यते । प्रसङ्गातर्पणविधानं कृतम् ; यदहः सावित्र्यनुवचनानन्तरमहश्शेषं स्थानं कर्तव्यम् । उपवासश्च कर्तव्यः॥१॥ अप......षेण ॥ अक्षतधाना इति यवधाना इत्यर्थः । ता मिलित्वा भादा- येत्यर्थः । बौधायनीये कल्पे च याचनीयादानार्थे । प्रायेण कर्म चोदना मा । भाज्या- इतिधर्मेण प्रतिश्रुतिहोमप्रकृतिवदित्यर्थः । अप्राप्तत्वाधानाहोमे वक्तव्यः । अन्नाविति तस्मिन्नेवोपनयनानावित्यर्थः । पाणिनेति प्रतिप्रसवः। अप्रतिश्रुतिप्रकृतिके कर्मणि पाणिना होमः प्राप्तः । इहाज्याहुतिधर्मविधानात अवेण होमः प्राप्तः । " वेणा- ज्याइती जुहोति"इत्युक्तम् । ततः पाणिनेति पाणिरेव प्रतिप्रस्यते। "सदसस्पतिम्" इति सूक्तशेषेण । प्रत्यूचशम्बस्य उक्त एव परिहारः ॥ २ ॥ भैसे......जपित्वा !! भैराचार्य स्वस्तिवाच्य । इह यावदुक्तं स्वस्तिवाचनम् अरण्ये समित्पाणिरेका समिधमादाय । अथवा समित्पाणिरजलिधारणविशेषणं १. A1, A2 and T. तृप्यतु २. IO adds प्रतिपुरुषं पितॄस्तर्प- यित्वा । सुयशसांख्यायनस्तृप्यतु A1 and A2 read only सुयशः सांख्यायनस्तृप्यतु after प्रपितामहः, See foot-note son page 90 ३. T. Space is left out for writing अनौ पाणिना ४. IO, A1 and A2. वाग्यतोत्तरा ५. A2 omits अर्धास्तमिते मण्डले ६. IO, A1 and A2. प्रदर्शनात् ७. A. निवृस्यताम् ८. A. दर [.91 ] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे अ. २. ख. ६. अनिक्रान्तायां महाप्याहतीः सावित्री वस्त्ययनानि च जपित्वा ॥३॥ एवं प्रातः प्राङ्मुखास्तष्ठन्ना मण्डलदर्शनाद ।।४॥ उदिते प्राध्ययनम् ॥५॥ अहरहः सायंत्रातरनिं अभीयोपसमाधाय परिसमूह्य पर्युक्ष्य मुसमिद्धे जुहोति "अग्नये समिधयाहारिष बृहने जातवेदसे तया त्वमग्ने वर्धन समिधा ब्रह्मणा वयं स्वाहा" इति प्रथमा । "एधोऽखेधिषीमहि" इति द्वितीयाम् । “समिदसि समेधिषीमहि" इति तृतीयाम् । “एषा ते अग्ने सेमित्तया वर्धस्त्र चाप्यायस्व सम्यगित्थं पवित्रपाणिरिति । सल्यामुपास्ते ! नित्यमिति, न हि ब्रह्मचर्य एवं याव- जीवमिस्येवमर्थम् । वाग्यत उन्सरापरमन्यष्टदेशमभिमुख आ नक्षत्राणां दर्शना- दास्ते । सनोऽनिकान्तायां सन्ध्यायां महाव्याहृतीः सावित्री वस्त्ययनानि च अपित्वा । स्वस्त्ययनानि त्रीण्युक्तानि जपित्वा वक्ष्यमाणं समिदाधार्म करोति ॥३॥ एवं......शनात् ॥ एवमेवारण्ये समित्पाणिग्यतः प्रातरपि सन्भ्यां प्राका खस्तिष्ठति मा मण्डलदर्शनाल मा आदित्यस्योदयनादित्यर्थः ॥ ४ ॥ उदि.......यनम् । अथोदित भादित्ये प्रोक्तमध्ययनं प्राध्ययनं करोति । महाव्याहतीः सावित्रि स्वस्थ्यनानि च जपतीत्यर्थः । अथवा प्राध्ययनं प्रागुक्तमध्य- यनम् "उत्थाय प्रातराचम्याहरहरधीयीत" इति विहितम् , उदित आदित्ये करोतीति कल्प्यम् । द्वयं हीदं प्रातःकालविहितं सन्ध्योपासनमहरहः स्वाध्यायश्च । तयोः किं पूर्वमिति क्रमसंशय अयं कमो विहितः । ततः सिद्धं सम्योपाल समाप्यैवाह- रहः स्वाध्यायः कर्तव्य इति ॥ ५॥ तुर्थीम् ॥ सायंप्रातरियतावत्युध्यमानेऽप्यहरहस्सिद्धम् । दहरहरिति संझार्थम । भहरहः समिदाधानं नामेदमिति प्रयोजनं प्रागुक्तम् । अग्निं प्रणीवेति वा उपसमाधायेति वा सिद्धे उभयमुक्तम् , तयोरेकवचनार्थम् । परिसमूह्य "महान्तं कोशम्” इति त्रिः पर्युक्षति । तदुत्तरत्र क्ष्यमाणं पुनरपि समिद्धे जुहोति १. I0 adds वेदादिप्रभृति २. IO, A1 and T. प्रागध्ययन ३. T.हार्ष ४, T. ब्रझावयं ५. A2. समिदिति चतुर्थी ६. A. सम्यगर्थे भूतपाणिः ७. A adds वाग्यतमर्थ ८. A. उदयादित्यर्थः ९. L omits इत्यर्थः १०. Lomits अथ बा...आहरहः ११. A. समिद्धो [92] ·द्वितीयोऽध्यायः च । बर्धिीमहि च वयमा च प्यासिषीमहि" इति चतुर्थीम् ॥ ॥ अथ पर्युल्य "अग्निः श्रद्धां च मेधां च विनिपातं स्मृतिं च मे इळितो जातवेदाः शुनं नः संप्रयच्छतु ।। इत्यग्निमुपतिष्ठान्थे ॥७॥ स एतेषां वेदानामेकं द्वौ बीन् सर्वान् वाधीने य एवं हुत्वाग्निमुंपतिष्ठते ॥८॥ तदपि श्लोकाः 'अश्वत्थः खदिरोऽर्कश्च पक्षो वैकतश्शमी । कामयश्च शंकृदन्यं सीरंवाहाश्च सर्वशः ।। वेणु वाथ वान्यानि निम्बारलसकष्टान् । करांनासवर्णाश्च वोः कान्ताश्च नामाः ।। मन्त्रलिङ्गात्समिद्धोमाः चतुर्भिमन्त्रैश्चतनः समिधो जुहोति । एकां समिधं केचिन्द्र जुह्वति, अष्टौ केचित् - इत्येवंविधानां शास्त्रान्तरविहितानां प्रदर्शनार्थ प्रथमादि विधानम् ॥ ६॥ अथ...... .ष्ठते । समिथो हुत्वा अथ तथैव पर्युश्य "अग्निः श्रद्धां च मेधांच" इत्यनेनाग्निमुपतिष्ठते ॥ ७॥ स ए......ठते ॥ होमोपस्थानयोग्यस्तुतिवचनमिदम् ॥ ८ ॥ तदपि श्लोकाः ॥ अत्र शोका अपि भवन्ति अश्वत्थ इत्येवमादयः । शकृ- द्वन्धमिति शुष्कगोमयं बम्बमास्य होमे विरोधात् । सीरवाहाश्च सर्वश इति नद्यामागतानां वृक्षाणामनियमः । इदानी सीरवाहाश्चाविशेषवचनात् दे अवर्ज नार्थम्। निम्बारलसकण्टकानित्यत्र निम्बादीन् वर्जयित्वा सीरवाहाश्च सर्वशः। अस्मिन् १. All except T. चावनि २. I0 and A1. देवानां ३. A2. वित्वा ४. IO and A1. भग्निहोसमुप ५. I0. तदेते ६. I0. खादिर: ७. T. सकाम्य ८. I0 and A1. क्षीर T. वीर ९. T. सर्वतः १०. I0. वेणूपज्याथ वन्यानि ११. T. करजाम्ला IO, करखाम्बा १२. T. बज्यका १३. A. वस्थानयोः स्तुति १४. A. बम्ब [93] ·सांबवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [म. २. ख. ७. होणार्थी तु प्रयुञ्जीत नित्ये नैमित्तिकेऽपि वा। पालाशी तु झुगेव स्याद्वा पाणः खादिरः सुवः ॥" इति ॥९॥ अथ सप्तमः खण्डः यतादेशनमः ॥१॥ तस्योपनयलेने कल्पो व्याख्यातः॥२॥न साविनी- पक्षे करादीनामप्रतिषेधः सा यार्थः। अथवा करादीनां प्रथमानिर्देशः चोद- नावैषम्याद्विधानान्तरमि कराम्रारूवर्णाश्च कान्तानामानश्च वृक्षा वयाः । अन्ये सीरवाहाश्च स पालाः । असद पनि स्नुहिरिति केचित्; असंवर्णत्वात् अस- मानवोऽसवर्ण इति कोर्चत् : प्रसिद्ध वृक्षनामधेयमिति केचित् । असवर्णाः कान्ताश्च नामन इति असावर्णशब्दः नाम[?] सप्तच्छदमाहुः । एतान् विहितान् वृक्षान् हामार्थे होमकर्मणि प्रयुजीत । नित्य इति प्रकृतो ब्रह्मचारिहोमो विवक्षितः, नस्य निस्यत्वात् । नैमित्तिकेषु होमकर्मल प्रयुजीत शास्त्रान्तरविहिना नैमित्तिकाः । न ह्यस्मच्छास्त्रे समिद्धोमो नैमित्तिको विहितोऽस्ति । प्रसङ्गादिदमुच्यते । पालाश्येच तु सुक् स्यात् । पार्णो वा खादिरो वा नुवः स्यात् इत्यनान्तरम् । समित्प्र- धाने होमे विहितवादङ्गभूतेष्वपि इध्महोमादिश्वयमेव वृक्षनियमः ॥९॥ । अथ सप्तमः खण्ड: अथ......शना ॥ अथेदानी व्रतादेशनं वक्ष्यामः ॥ १॥ तस्यो......ख्यातः॥ तस्य प्रतादेशस्योपनयनेन कल्पो व्याख्यातः । कल्प इति विधानम् ॥२॥ न सा......न्वाह ॥ कृत्कास्योपनयनस्य प्राप्तौ विशेष उच्यते-सावित्री नान्वाह ; अन्यद्वेक्षचरणान्तं कर्म भवतीति ॥३॥ १. Tomits स्यात् २. All except L. उपनयनकल्पः ३. A. सहिरिति ४. A. आसवर्ण ५. A. प्रति सिद्धं 194] ·सू. ११.] द्वितीयोऽग्यायः मन्वाह !॥३॥ दण्डप्रदानान्तमित्येके ॥४। उदगयने शुक्लपक्षेऽहोरात्रं ब्रह्मचर्य- मुपेत्याचार्योऽमांसाशी ॥५॥ चतुर्दशी परिहायानी' नैवी च ॥६॥ आद्योत्तमे चैके ॥७॥ यां वान्यां भप्रशस्ता अन्ये तस्यां शुक्रियब्रह्मचर्यमा. दिशेत॥८॥ 'शुक्रियब्रह्मचारी भव' इत्याचार्यः।।९।। 'शुक्रियब्रह्मचारी भवानि' इतीतरः॥१०॥ एवमुत्तरेषां यद्यद्रतमादिशेत तस्य दस्य नान्ना निर्दिशेत् ॥११।। दण्डप्रदानान्तमित्येके ।। दण्डप्रदानान्तं कुर्यादिलोके । समादित्येके। भैक्ष- चरणान्तं समापनम् ॥ ४॥ उद......साशी ।। उदगयने । शुद्धपक्ष इति पूर्वपक्ष इत्यर्थः ! अहोरात्रं ब्रह्मचर्यमुपेत्य आचार्यः अमांसाशी भूत्वा प्रतादेशनं कुर्या- i६ ५ ॥ चतु......मी च ।। चतुर्दशी परिहाप्य अष्टमी च लबी च ६॥ आद्यो. चैके ॥ आयोत्तमे च प्रतिपादशौ च रके आचार्याः परिहाप्य कुर्वन्ति ! ७॥ यांबा......शेत । इदानीमन्यासु च विशेष उच्यते । यां या अन्या भान- शस्ती नक्षत्रप्रशस्तामित्यर्थः, तस्यामेवंविधायां लियो शुक्रियब्रह्मचर्षमादिशेस ॥ ८ ॥ कथमादिशेतेति चेत्- शुक्रि......चार्यः ।। 'शुक्रियाब्रह्मचारी भव' इत्याचार्य आह ॥९॥ शुक्रि... ..तरः ।। 'शुक्रियब्रह्मचारी भवानि ईतीवर आह ।। १० ॥ एवं......दिशेत् ॥ एवमेवोत्तरेषां बतानां यद्यद् व्रतमादिशेत् तस्य तस्य नाना ब्रह्मचर्य निर्दिशेत् । शाकरब्रह्मचारी भव, माहावनिकब्रह्मचारी भव, औप- निषदब्रह्मधारी भव, गोदानब्रह्मचारी भव-इति । एवमुत्तरषामिनि न वक्तव्यम् । १. radds च &. Here and later all copies of the text read शुक्रय २. IO omits नवमी ३. I0. भगवान्यामहः प्रशस्तां ७. A. प्रशस्तासनक्षत्र ४. T.भः ८. A omits इति 4. IO and A1 omit ei [9] ·वा ॥१३॥ यावदा सषिधरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [भ. २. ख. ७. लिरानं ब्रह्मचर्य चरेन् !!१२॥ द्वादशरात्रं संवत्सरं यद्यद्बनमाविशेन वस्य लस्य नाना लिदिशेदित्येतायता सिध्यति । एवं तोवं उत्त- रेषां ब्रह्मचारिशब्हानामंत्र निर्देशः कार्य इत्यर्थः ॥११॥ त्रिरा......श्चरेत् ॥ त्रिरात्रं ब्रह्मचर्य चरेत् । ननु च उपनयनप्रभृति ब्रह्मचर्य- मेवा समावर्तात् । एवमपि विशेषचनामेदं शुक्रियब्रह्मचर्यमिति । त्रिरात्रं व्रतं चरेदित्यर्थः॥१२॥ द्वाद......रं वा ॥ ब्रह्मचर्यकालविकल्पः ॥१३॥ याव......न्येत ।। यावन्तं कालमाचार्यों मन्येत तावन्तं वा शुक्रियब्रह्मचर्य चरेद् इत्यर्थः ॥ १४ ॥ १. A adds तद्यथा-अम एतं ते शुक्रियब्रह्मचारिणं परिददामि । इन्द्रतं ते शुक्रियब्रह्म- चारिणं परिददामि। आदित्यैतं ते शुक्रियब्रह्मचारिणं परिददामि । विश्वेदेवा एतं वः शुक्रिय- ब्रह्मचारिणं परिददामि। कामस्य शुक्रियब्रह्मचार्यसाविति । शुक्रियब्रह्मचार्यसि । समिधमाधेहि इति। अथ कस्मादुत्तरत्र सामान्यशब्दो न निर्देश्यति[१] विश्वेषु च देवेषु चरितं ते ब्रह्मचर्य- मिति । तत्रापि च न प्रयोगार्थों निर्देशः । व्रतबहुत्वात् सामान्यनिर्देशः। प्रयोगकाले तु विश्वेषु देवेषु चरितं ते शुक्रियब्रह्मचर्यमिति वक्तव्यम् । अम एतं ते शाक्करब्रह्मचारिणं परि- ददामि। इन्द्रेतं ते शाकरब्रह्मचारिणं परिददामि । आदित्यैतं ते शाकरब्रह्मचारिणं परिद- दामि । विश्वेदेवा एतं वः शाकरब्रह्मचारिणं परिददामि। कामस्य शाक्करब्रह्मचार्यस्यसाविति । शाकर ब्रह्मचार्यसि । समिधमाधेहि इति । चरितं ते शाकरब्रह्मचर्यमिति । अम एतं ते माहाव्रतिक० । इन्द्रेत ते माहात्रतिक० । आदित्यैतं ते माहाव्रतिक० । विश्वेदेवा एतं वो माहा- बतिकब्रह्मचारिणं परिददामि । कामस्य माहाव्रतिकब्रह्मचार्यसि । चरितं ते माहात्रतिकब्रह्मचर्य- मिति । अन्न एतं ते औपनिषदब्रह्मचारिणं परिददामि। इन्द्रेतं ते औप० । आदित्यैतं ते औप० । विश्वेदेवा एतं व औप० । कामस्यौपनिषदब्रह्मचार्यस्यसाविति । औपनिषदब्रह्मचार्यसि | समिधः । चरितं ते औपनिषदब्रह्मचर्यमिति । अन एतं ते गोदानब्रह्मचारिणं परिददामि । इन्द्रेतं ते गोदान० । आदित्यैतं ते गोदान । विश्वेदेवा एतं वो गोदान । कामस्य गोदानब्रह्मचार्यस्य- साविति । गोदानब्रह्मचार्यसि । समिधः। चरितं ते गोदानब्रह्मचर्यमिति ॥ यद्य .... दिशेत् ॥ शुक्रियब्रह्मचर्यनिर्देशः सर्वत्रोक्तम् । यथा यद्यवतमादिशेत तस्य तस्य व्रतमादिशेत । तस्य तस्य व्रतस्य नाम्ना सर्वत्र ब्रह्मचारिशब्दं निर्दिशेत् ।। २. A. ब्रह्मचारि कालविकल्पो [96] ·द्वितीयोऽध्यायः गुरुमन्येत ॥१४॥ गोदानस्य च ॥१५॥ शाक्यरं तु संवत्सरं माहातिकमोप- निषदं च ॥१६॥ पूर्णे काले चरितब्रह्मचर्ये शैयुवाहस्पत्यान्ते वेदे प्रोक्त रहस्य श्रावयिष्यन् कालनियमं चादेशेन प्रतीयेत ॥१७॥ कृतप्रातराशस्य ॥१८॥ अपराह्नेऽपराजितायां दिशि हुत्वाचार्यः अथैनं याखेव देवतामु परिदत्तो भवति तारखेनं परिपृच्छति 'अनाविन्द्र आदित्ये विश्वेषु च देवेषु गोदानस्य च ॥ गोदानवतस्य एत एन कालविकल्पाः । ननु द्वितीयं व्रतं गोदानम् , न खलु पञ्चमम् ; कथमेतद् गम्यते ? पञ्चममिति गोदानस्य कर्म ! गोदाजोल्यन्वर्थसंज्ञा, गोदानान्ते कर्तव्यत्वात् । तञ्च पोळशे वर्षे विहितम् , अष्टादशे वा । तस्माद गोदानं पञ्चममिति मन्यामहे ॥ १५ ॥ शाक......दञ्च || तुशब्दोऽवधारणार्थः । शाकरव्रतं संवत्सरमेर चरेत् । तथा माहावतिकमौपनिषदं च ॥ १६ ॥ पूर्णे......येत ॥ पूर्णे व्रतकाले तत्तव्रतं ब्रह्मचर्य चरिते शंयुर्हिस्पत्यान्ते "तच्छंयोः” इस्येतदन्त इत्यर्थः । वेदे प्रोक्ते रहस्य धावयिष्यन्नाचार्यः कालनियम चादेशेन प्रतीयात् । उदगयने शुद्धपक्ष इत्येवमादिनियम इहापि भवतीत्यर्थः ॥१७॥ कुन......शस्य ॥ कृतप्रातरशनस्य कर्म कुर्यात् ॥ १८ ॥ अप......मिति ॥ अपराह्नेऽपराजितायां प्रागुदीच्यां दिशि हुत्वा। अनादेश चेति प्राप्ताभिश्चतसृभिर्जुहोति । आज्यं द्रव्यं प्रकृतिवच्च कर्म भवति । अथाचार्य एनं शिष्यं यावेव देवतासु परिदत्तो भवति तावेष पृच्छति । अग्नाविन्द्र आदित्य इति यथावतम् ॥ १९॥ १. I0 and A1 omitच. T. तु २. I0, व्रतमुप A1 and T व्रतमौप ३. I0 and T चरिते ४. A2. शंयुबा- ५. T Space is left out for writing काल...प्रती ६. I0 and A1 प्रातराश: A, प्रात- राशिकः ७. 10. तावन ८. T omits अमा... विश्वेषु च ९. A adds व्रतादेशेन fo. A adds a [97] K-18 ·पत्रे भि. २. ख.७ क : सविवरण कौषीतकगृह्यसूत्रे परितं ते ब्रह्मचर्यम्' इति ॥१९॥ 'चरितं भो' इति प्रत्युक्ते पश्चादनेः प्राङ्मुखे स्थते अहतेन वाससाचार्यः प्रदक्षिणं मुखं त्रिः परिवेष्टय उपरिष्टादशाः कृत्वा यथा ने संभ्रश्येत ॥२०॥ 'त्रिसूत्रं समिदाधान भैक्षाचरणमधःशय्यां गुरुशुश्रूषां च कुर्वन् वाग्यतोऽप्रमत्तोऽरण्ये देवकुलेऽग्निहोत्न उपवसस्त्र' इति॥२१॥ अत्न हैके तानेव नियमांस्तिष्ठतो राव्यामेवोपविशन्ति ॥२२॥ आचार्योs- मांसाशी ब्रह्मचारी ग्रामान्निष्कामनैतानीक्षेतानध्यायान् स्पृशताK पिशिताम] चरितं .....श्येत ॥ अथ शिष्येण 'चरितं भो' इति प्रत्युक्ते तस्याग्नेः पश्चात् पाल्मुने स्थिते अहतेन वाससा आचार्यः तस्य मुखं प्रदक्षिणं त्रिः परिवेष्टय उपरिष्टादशाः कृत्वा यथा न सम्भ्रश्येत, तथा कुर्यात् ॥ २० ॥ त्रिरा......खेति ।। 'त्रिरात्रं समिदाधानम्' इत्येवमादि 'उपवसस्व' इत्येव- मन्तमाह ॥ २१॥ मन......शन्ति । अत्र हैके आचार्यास्तानेव नियमांस्तिष्ठतः स्थानविशेषण- मतस्यामेव राज्यामुपविशन्ति ॥२२ ॥ आचा......शेयुः ॥ अथाचार्यस्तदहरमांसाशी ब्रह्मचारी च भूत्वा श्वोभूते प्रामाग्निष्क्रामन्नेतानि नेक्षेत । अनध्यायानित्यानध्यायहेतूनित्यर्थः । तानि यदोक्षेत, तदहरस्य न बयादित्यर्थः, अनध्यायानित्युक्तत्वात् । पिशिताममिति आममांसमि- . १. I0. इत्युक्तः २. A2. प्राङ्मुखस्थिते T. प्राङ्मुखेव ७. A2. एकरालं ८. A2. अकुर्वन् ९. T. होतं १०. T. अल कैतानेव स्थिते ३. I0 adds ह ४. I0. बेण्य ११. I0. उपविशति 4. IO. Space is left out for writing दशाः कृत्वा यथा ६. I0. न संमृश्येत १२. IO omits आचार्योऽमांसाशी १३. L. मेकतावनिकस्यां १४. A. हेतुरित्यर्थः r00-7 ·सू. २७. द्वितीयोऽध्यायः चण्डालं मूतिकान्तेजनीमपहस्तकी श्मशानं सर्वाणि चे श्यामरूपाणि योन्यास्ये न प्रविशेयुः ॥२३॥ प्रागुदीच्यां दिशि पुण्ये देशे उदित आदित्येऽनु- वचनधर्मेण वाग्यतायोष्णीषिणेऽन्वाह ॥२४॥ महानान्नीष्वेवेष नियमः ॥२५॥ अथोत्तरेषु प्रकरणेषु खाध्यायमेवं कुर्वीनाचार्यस्येतरः शृणोति ॥२६॥ उष्णीषमाज्यभाजनं दक्षिणां चाचार्याय ददाति "वं तम्" इति ॥२७॥ त्यर्थः । सूतकानिति आशौचवन्त इत्यर्थः । तेजनीमित्यर्थः तेजनी लोहितमित्यर्थः।। अपहस्तकां सर्वाणि श्यामरूपाणि च । यांन्यास्ये न प्रविशेयुरिति अभक्ष्यरूपाणि इत्यर्थः ॥ २३ ॥ पागु......न्वाह ।। प्रागुदीच्यां दिशि पुण्ये देशे आदित्य चोदिते तथैव वाग्यताय तथैवोष्णीषिणे रहस्यमनुवाचनधर्मेणावाह, अग्नेरुत्तरत इति । अत्र प्रसिद्धस्योपनयनान्नेविचमानत्वात् विद्यमानसंयोगादिह च दिह प्राङ्मुख आचार्यः इत्येवमादिधर्मो भवति । ऋषिदेवतछन्दोवचनमुक्तमेव । सर्वमन्त्राणाम् 'ऋषीन् भो अनुबहि' इत्येवमादीनि प्रश्नप्रतिवचनानि तत्रोक्तान्येवेति सर्वार्थत्वात् ॥ २४ ॥ महा......यमः ॥ महानाम्नीवेवैष होमादिनियमः। अन्यत्र कथम् ! इति चेत् ॥ २५॥ अथो......णोति ।। अथोत्तरेषु प्रकरणेषु वश्वित्यर्थः । स्वाध्यायमेव कुर्वत आचार्यस्योत्तरः शिष्यः शृणोति । उत्तरयोxयोरेव रहस्यश्रवणम् । तस्मादुत्तरेग्विति न वक्तव्यम् । उत्तरेग्मिति बहुवचननिर्देशो व्रतबहुत्वज्ञापनार्थः । अन्यान्यपि व्रतानि शास्त्रान्तरेग्वानातानि सन्ति ॥ २६॥ उष्णी......मिति ॥ उष्णीषं च पूर्वेधुहोमे यदाज्यभाजनं तश्चान्यां च दक्षिणां आचार्याय ददाति "वं तम्" इत्यनयर्चा ॥२७॥ १. I0. हस्तकं T. हस्तकान् २. A2 omitsच &. Al and IO. ७. L. वायान्मास्याति प्र- ८. A. रहस्यश्रावणं ३. ग. धान्यस्येन ४. T. यथोत्तरेषु ५. T.त्यंतं ९. L. तंचाम्यां [99] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे अ. २. ख. ८. "उच्चा दिवि" इति च ॥२८॥ प्रणवेन वा सर्वम् ॥२९॥ अत्र हैके बैश्वदेवं चर्स कुर्वते सर्वेषु प्रकरणेषु ॥३॥ यथा परिदत्तमिति च गाण्डूकेयः ॥३१॥ अथ अष्टमः खण्डः अथाना दण्डनियमः ॥१॥ नान्तरागमनं कुर्यादात्मनो इण्डस्य च ॥२॥ अथ चेद् दण्डमेखलोपवीतानामन्यतमद्विशीर्येत छिद्येत वा तस्य तत्मायश्चितिः ति च ॥ "उच्चा दिवि" इत्यनयर्चा प्रतिगृजाति च ॥ २८ ॥ प्रण......सर्वम् ।। प्रणवेन वा सर्व प्रतिशृङ्गाति । अथवा "उच्चा दिवि" इति च ददाति। चशब्दः नामुच्चयार्थः । तथा सति प्रणवेन वा तूष्णीं वा गृह्णाति । सर्व- मिस्यन्यत्रापि ॥२९॥ अन......णेषु ।। अत्र व्रतान्ते हैक आचार्या वैश्वदेवं चरुं कुर्वते सर्वेषु प्रकरणेषु ॥ ३०॥ यथा......केयः । यथा परिदत्तं चरुं कुर्यादिति माण्डूकंय आह । अग्नय इन्द्रायादित्याय विश्वेभ्यो देवेभ्यश्चेत्यर्थः । चशब्दः पक्षव्यावर्तकः । अत्रेति विधा- नाद्रहस्यश्रावणं कृत्वा पश्चाचरुं कुर्यात् ॥ ३१॥ अथ अष्टमः खण्ड: अथा......यमः ।। अथेदानी दण्डादीनां नियमा वक्ष्यन्ते । उत्तरसूत्र वचना- दिदं न वक्तव्यम् । एवं तर्हि विधानान्तरमिदं स एव दण्डः आन्तात् नियन्तन्य इति ; मेखलादिवन्नान्यः कार्य इति ॥१॥ नान्त......स्य च ॥ भात्मनश्च दण्डस्य चान्तरागमनं न कुर्यात् । व्यवायं न कुर्यात् ॥२॥ अथ......थस्य ।। अथ व्रतमध्ये दण्डादीनामन्यतमद्विशीर्यंत चेद्वा भिधेत चेद्वा, तस्य यदुद्वाहे कन्यावाः रथाङ्गस्य प्रायश्चित्तमानातं तद्भवति ॥ ३॥ १. T.च २. I0. प्रायभित्तिः यदि यदुशाहे [100] ·. सू. ७.] द्वितीयोऽध्यायः यदुद्वाहे रथस्य !३!: मेस्खला चेदसन्धेया भवति गन्यां कृत्वानुमन्यते "मेध्याय विभागझे देवि गोप्ति सर खाते । मेखले स्वपिच्छिन्ने सन्मनोषि वने एतयैव यथार्यमुपवीते' ॥५६ स्लिमग्ने बतधृच्छुकि इत्येताभ्यामुग्भ्या- माहुनी हुत्वा, अथ मेखलां शान्ते वृक्षे निधाय पूर्ण झाले अखलानुपवीतं च दण्डे बध्नाति ॥६॥ तदप्येतत् "यज्ञोपवीतं दण्डं च मेखलामजिनं तथा । जुहुयादप्सु व्रते पूर्ण वारुण्यर्चा रसैन वा ॥७॥" मेख......मममिति] {} मेखला च्छिन्ना युनर सन्धया भवति चदन्यां भखका कृत्वा "मेध्यामेध्यविभागज्ञे' इत्यतय| अनुमन्यते ॥ ४ ॥ एत......वीने ॥ छिन्ने उपवीतेऽन्यत्कृत्वा यथार्थ मात्रयते । तद्यथा- "मेध्यामेध्यविभागझे देवि गोचित्रं सरवांत! उपवीतस्कन्नविछिन्ने सन्तनोषि व्रनं मम॥" इति उभयोरविशेष उच्यते ॥५॥ त्वम......नाति ॥ "त्वमग्ने बतभृच्छुचिः" इत्येताभ्यामृग्भ्यामाहुतीर्हत्या; पताभ्यामुग्भ्यां इति परिसङ्ख्यार्थम्-एताभ्यामेवा जुहोति । न प्रकृतिवदिति । अथेतरां छिन्नां मेखलामुपवीतं वा शान्ते वृक्षे निधाय । शान्त इति शुष्कः । अथवा अकण्टकम् । अथ पूर्णे व्रतकाले मेखलां छिन्नां उपवीतं च दण्डे बध्नाति ॥६॥ न वा ॥ तत्र एतदपि भवति, श्लोकविवक्षयोक्ता- " यज्ञोपवीतं दण्डं च मेखलामजिनं तथा जुहुयादपसु व्रते पूर्णे वारुण्यर्चा... पालीपाकस्य • तद... । .... ७. I0. रथेन ८. L. भिन्ने ९. A. गोस्त्रि about 8 syllables $. Aadds that २. I0. गोत्रि देवि ३. I0, A1 and T. छि ४. All except A2. वीतेन ५. I0. इत्याक्रामनयां ६. I0. वीती १.. L. सन्तनो ११. A अर्थतां [101 ] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. २. ख. ८. ब्रह्मचारी प्रवत्स्यन्नाचार्यमनुमन्त्रयते "प्राणापानयोः" इत्युपांशु "इदं वन्स्यावी भो" इत्युच्चैः ॥८॥ "प्राणापान उरुव्यचास्त्वया प्रपद्ये देवाय त्वा गोप्ने परिददामि देवसवितरेष ते ब्रह्मचारी तं गोपाय समामृत" इत्युपांशु "ओं स्वस्ति" इत्युच्चैराचार्यः ओं स्वस्तीत्युचैराचार्यः ॥९॥ इति कौषीतकगृह्य द्वितीयोऽध्यायः जुहुयादिति प्रक्षिपेदित्यर्थः। रलेन वा जुहुयात् । रसेनेति प्रणवेनेत्यर्थः । त्रयाणां वेदानां रस इति हि स्तुतिः, प्रणवव्याहृतीभिर्वा । ताश्चापि रेसा इत्युच्यन्ते ॥ ७ ॥ .त्युच्चैः ॥ अथ ब्रह्मचारी प्रवत्स्यन्नाचार्यमामन्त्रयते। "प्राणापानयोः" इत्युपांशूक्त्वा "इदं वल्यावो भो" इत्युचराह ॥ ८॥ प्राणा......चार्यः ॥ "प्राणापान उरुव्यचा" इत्येवमादि "समामृत" इत्येव- मन्तमुपांशु उक्त्वा "ओम् खस्ति" इत्युचराचार्य आह ॥९॥ इति कौषीतकिगृहो द्वितीयोऽध्यायः॥ [ 102] ·अथ तृतीयोऽध्यायः प्रथमः खण्ड स्नानं समावस्य॑मानस्य ॥१॥ आनळुहे चर्मण्युपविश्य केशश्मश्रुलोमन- खानि वापयित्वा व्रीहियवैस्तिलसर्षपैरपामागैः सदापुष्पाभिरित्युच्छाया- पोहिष्ठीयेनाभिषिच्यालङ्कृत्य "युवं वस्त्राणि" इति वाससी परिधाय "आयुष्यं वर्चस्यम्" इति सूक्तेन जातरूपमैपिना ॥२॥ उत्थाने कुमारस्य च ॥३॥ अथास्मिन्नन्वारब्ध इन्द्राग्निभ्यां स्थालीपाकस्य हुत्वा अधुपर्क प्रथमः खण्डः ..... स्थानं.. नस्य ।। अधीताध्ययनस्य कृतब्रह्मचर्यस्य आचार्यकुलात् समा. पत्स्यमानस्य स्नान विधीयते ॥ १॥ कथम् इति चेत् आन......ना ॥ आनळुहे चर्मण्युपविश्य केशादीनि वापयित्वा ब्रीह्यादि- भिरुच्छाद्य । इतिशब्दः समुच्चयार्थः । “आपो हि ष्ठा" इति सूक्तेन अभिपिच्याल- कृत्य "युवं वस्त्राणि" इत्यनयर्चा वाससी परिधाय, ततः "आयुष्यं वर्चस्यम्" इनि सूक्तेन जातरूपमपिनह्य होतारमन्वारभते ॥ २॥ उत्था......स्य च ॥ उत्थाने कुमारस्य चानेन सूक्तेन जातरूपोपनहर्न कन- - व्यम् ॥३॥ अथा दद्यात् ॥ अथास्मिन् शिष्ये अन्वारब्धे इन्द्राग्निभ्यां स्थालीपाकस्य हुत्वा होमशेषं समाप्य तस्मै मधुपर्क दद्यात् ॥ ४॥ १. A2. पुष्पभिः २. T. After रूप space is left out for writing about 8 syllables and it is followed by 3791. ३. A1. अधि चास्मिन् [ 103] ·अ.३.ख.१. सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे दद्यात् ॥४॥ प्रतिलीनस्तदंहरासीत ॥५॥ “वनस्पते वीङ्गः" "शास इत्था" इति रथमारोहेत् ॥६॥ यत्नैनं गत्वा पशुना चाहयेयुः तत्पूर्वमुपतिष्ठेत ॥७॥ गोभिर्वा समावर्तेत ॥८॥ फलवतो वा वृक्षात् ॥९॥ “इन्द्रश्रेष्ठानि" "त्योना पृथिवि भव" इति प्रत्यवरोहति ॥१०॥ ईप्सितमन्नं तदर्भुञ्जीत ॥११॥ आचार्याय वस्त्रयुगं दद्यात् ॥१२॥ उष्णीषं मणिकुण्डलं दण्डोपानहं छत्रं च ॥ प्रति......सीत ॥ शिष्यः प्रतिलीनो भूत्वा नदहरालो । उक्तं च-"न चैन तदहरादित्योऽमितपेत्" इति ॥ ५॥ वन......रोहेत् ॥ ततो गपनकाले “धनस्पते वीड्वङ्गः" "शाल इत्था" इति द्वाभ्यां रथमारोहेत् ॥ ६॥ यतै ठेत ॥ यत्रैनं गवा अन्येन पशुना वाहयेयुः पूजयेयुः, तत्र पूर्वमुप- तिष्ठेत गच्छेदित्यर्थः ॥७॥ गोभिः......तेत ॥ अथवा गोभिः सह समावर्तेत ॥ ८॥ फल......वृक्षात् ॥ अथवा फलवतो वृक्षाद्वा समावर्तेत ॥ ९॥ ......हति ।। "इन्द्र श्रेष्ठानि" "स्योना पृथिवि भव" इति द्वाभ्यां प्रत्यव- रोहति रथात् ॥१०॥ इप्सि......जीत । तदहरीप्सितमन्नमभक्ष्यवर्ज भुञ्जीत ।। ११ ॥ आचा......दद्यात् ॥ वस्त्रयुगमाचार्याय दद्यात् ॥ १२ ॥ क उष्णि......लं च ॥ एतानि स्वयं गृह्णीयाश्च ॥ १३॥ ४. A1. भिश्चा 4. T adds १. T. Between ह and रा, space is left out for about 6 syllables. 2. T. Space is left out for writing रथ...यत्नेनं ३. A1 and T. वाहतेयुः ६. T. Space is left out for writing ईप्सि...चार्याय ७. L. न वैनं [104] ·तुतीयोऽकाय umes मा S Tre न अगार...... समारं नरशिकमन् मायाय मि अविशुद्ध" इत्युदुरशालया विपरितका मध्ये त्याविड जुलोति की स्थानिय प्रागज्ञामो जुहोलिया। बाजामा नया गाना सिर परेलाः । རྫུད་ཀྱི་ तो जहद नामो देवा इति ।। || नत्र स्थूगायतीन् महावाणिस्ताव ल्यानासिच्या जिन्के मृतस्य लाखां और भारी बनाए । शिशु ऋडला असार एक इत्युदुरबरशालां धृतलाका दक्षिणे द्वारे मानवालि २। अथ द्वितीयः खण्ड इति । विषाहादोन लावलासयुक्तानि । तस्यापि पुनर्विवाहादीजि अन्ति । इदानीमन्यः पाटयास पनि दश । अगारं कारयिष्यम् इहावाधार भत्सने रोग दुरवर खमा निः रिलिख्य ! परीति सर्वतोशाने बस । र मध्ये स्थाण्ड भने "कोse" अति मन्त्राभ्यां खाहाकारान्ताभ्याम् । स्वण्डिल इति वचनात् , भूमौ क्षुहोग, मानौ । इतरथा खण्डिया हि मास्। उपतुर वा डिलम्" साल्भालोऽयं होगा ? " आहोत" बीत या ॥२॥ मधूण मतान् खानपित्वा चस्कार द्वाराणि । तेपा हौ दो स्यू । उन या " सिमिन्" इत्यनेन मन्त्रेण अम्बशाखा स्थूणार्थिः । वृतमा पूर्वमा द्वारि पक्षियो द्वार्य गर्ने अबइया १. A1 and T. गारयिष्यन् 6. A1. Lear broken up to २. A2. परि सच्ये ३. L. कायां ९, A1 and T.विमिन्यो ४. A2 adds इति १०. A2 and L. अमृतस्य धारा ५. A2.न I. खानयोधा ६. A2 and T. कांच ११. A2. ऐना ७. A1. खादयित्वा १२. 42. ऐनां TA [105]] K-14 ·३. ख.२. सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे ["इमामुच्छ्यापि भुवनस्य शाखा अधोरां पतरणीं वसूनाम् ।] एनां शिशुः क्रन्दत्वा कुमार एनां धेनुः पावकवथ्य ॥" इत्युत्तरतः ॥३॥ एवं द्वयोर्दक्षिणतः पश्चादुत्तरतश्च ।।४।। "इमामहमस्मिन् वृक्षम शाखां धृतमुक्षन्तीममृते मिनोनि। एनां शिशुः कन्दत्वा कुमार आस्यन्दता धेनवो नित्यवथताः।" इति स्थूणाराजबुच्छ्यति ॥५।। "इन कुमार तिरुण आवश्लो भुवनस्पतिः। कुम्भावनः कलशैगमः ।। इहैव स्थूणे प्रतितिष्ठत्ययावती गोमती सीलयावती क्षेमे तिष्ठ घृतमुक्षमाणाः । इहैव लिठनिमिता तिल्विलेचास्या इरावती मध्ये पोषख तिष्ठन्ती मा त्वा प्रापनघायव उपहूता इह गाव उपहता अजायोऽयोऽन्नस्य कीलाल उपहूता गृहेषु णो स्थन्तरे प्रतितिष्ठ बामदेव्ये बृहति श्रयस्व" इति एना......इत्युत्तरे ॥ पुनः "एनां शिशुः क्रन्दतु" इत्यनेन मन्त्रेण द्वार्य उत्तरे गते अवद्धाति ॥३॥ एवं......उत्तरतश्च॥ एवंद्वयोद्धयोः गैर्तयोरबद्धाति दक्षिणतः पश्चादुत्तरतश्च॥ इमां......मुच्छ्यति ॥ तत "इमामहमस्मिन् वृक्षस्य" इत्यनेन मन्त्रेण स्थूणा- राजमुच्छ्रयति ॥५॥ एनं कुमारः......पूर्वे ।। अथ "एवं कुमारः" इत्यनेन मन्त्रेण स्थूणाराममभिम- शति । ततः-सम्मितस्य स्थूणत्येत्यर्थ:-स्थूणाममिमृशति । "सत्यं च श्रद्धा च" इति पूर्वे स्थूणे समभिमृशति ॥ ६॥ १०. A1. तिष्ठति ममत्वा T. तिष्ठन्ती १. A1 ऐनां २. T.श्चतीमामह ३. T. दत्तां ४, T. इत्य ५. T. एन हि...अवत्सो &. A1 and T. giã ७. A2. कलशैर्दमः T. A1 and T. fagfra L. तिष्ठतु ९. T. बलास्तामिरा मात्या ११. L omits उपहूता इह गाव: १२. T. वयो योनस्य १३. A1 and T.णे १४. T. Space is left for writing बृहति १५. Lonmits this word. १६. A. संमितस्य संमितस्थूण- १७. A. स्थूणाः समभि- 106] ·तृतीयोऽध्यायः स्थूणाराजमभिमृश्य समितस्य स्थूणाः समभिमुर्शति "सत्यं च श्रद्धा च" इति पूर्वे॥६॥ “यज्ञश्च दक्षिणा च" इति दक्षिणे।।७॥ "बलं चोर्जे च" इत्यपरे।।८।। "ब्रह्म च क्षतं " इत्युत्तरे।९॥ "श्रीतूहे ।।१०॥ धर्म:" स्थूणाराजे॥११॥ "अहोराले" द्वारफलके ॥१२॥ "संवत्सर" विधाने १३.१ "क्षा सक्षुद्रः" इत्यभ्यतममानं स्तूपस्यापस्तानिखनेत् ।।१६ संस्थिते वास्तुकरणे शोभिते च समन्ततः ॥१५॥ यज्ञश्च. दक्षिणे || "य" इत्यनेन मन्त्रेण दक्षिणे स्थूणे समभिमृशति ॥ बलं......अपरे । स्थूणे समनिवृशति ॥ ८ ॥ इत्युत्तरे ।। "ब्रह्म छ" हवन गन्नेण उत्सरे स्थूणे समभिमृ- शति ॥ ९ ॥ श्रीस्तूये ।। "श्रीस्तूपे” इति स्तूपमभिमृति । मन्त्रलिङ्गास्तूपदर्शकमेव स्तूप- करणस्यापि लक्षणम् ॥ १० ॥ धर्मः स्थूणाराजे ॥ "धर्मः' इत्यनेन मन्त्रेण स्थूणाराजमभिमृशति ॥ ११ ॥ अहोराने द्वारफलके || "अहोरात्रे" इत्यनेनमन्त्रण द्वारफलके अभिमृशति ॥ संवत्सरः पिधाने ।। "संवत्सरः” इत्यनेन मन्त्रण कवाटमभिमृशति ॥ १३ ॥ उक्षा समुद्र......निखनेत् ॥ "उक्षा समुद्रः" इत्यनयर्चा अभ्यक्तमश्मानं स्तूप- स्याधस्तानिखनेत् ॥ १४ ॥ संस्थिते......समन्ततः ।। वास्तुकरणे संस्थिते शोभिते गन्धपुष्पादिभिरल- कृते । चकारात् सम्यगलवृते । ततोऽन्तत उक्तानि कार्याणि करोति ॥ १५ ॥ ५. A omits this word. १. A1 and T. मृशति २. A1 and T. मृशन्ति ३. T omits वास्तुकरणे ६. A omits this word. ७. A omits स्थूणा ४. Ladds वा ८. L. पुष्पगन्धादिभिः [ 107] .

·सावरणे कौषीतकाली अब हत्तीय 'अग्निं दयानि न कि ? इस्लनि भोक भाका प्रतिष्ठस्य कवि भाषलेषु को शुभ आपहिष्ठीयानिति पूपिर माना धनः" इत्यापिका र त्या लोमिने सुनाई जुहोति १ सानदेयरलमध्यन्ति ।।२. वृक्ष मा. rama । अ तृता अग्नि... ..होति।। अथ संधि स्तुकरज दधामि" इबनेन माग्ने प्री: अपने हाथोंsageोय। अयमपि नित्यो धार्थः। तमाम नेवचु फुदकुन पापिय "पाथरी शम्भुवा ह प्रतिनिष्टब" इति । ति सद्योलनबित्य: । लामोय- त्युद्गगानेवृत्त्यर्थम् । बपि हीष्यते । आगोष्टीयाशिः विभिः पुरात्या "अरिष्टा अस्माकम्" इत्यनेन मन्त्रेणाविलाय रथातर लोमियम "अविस्वा शूर" इति प्रगाथेन पुनरादाय । ककुमार कुत्तरादारांपत्यर्थः । शिल आहुती पूर्ण जुहोति ॥१॥ दिने । चामव्यस्य मोत्रिये तिस्त्र आहुतीमध्यन्दिने जुहोति । बृह......राहे ॥ बृहतः स्तोत्रियेण पुनरादाय कपकारं तिल आहुतीरप- राहे जुहोति ॥३॥ सावि......दुर्ध्वम् ॥ सावित्र्या च शतादूर्ध्वमनुरूवनं जुहोति । रथारस्य स्तोत्रियानन्तरं सावित्र्या च शतादूर्व जुहोत ; था बामदेव्यस्य स्वात्रियानन्तरम् तथा बृहतः स्तोत्रियानन्तरम् इत्येवमर्थमनुसत्रनामत्युक्तम् । चशब्दश्च ताभिः समुच्चयार्थः ॥ ४॥ वाम...... १. A1. शभुवं प्रति T. शंभुवं प्रति २. A1 वीरमावर T. वीरमवरा ३. Tomits इति ४. A2. दाय [ 108 ] ·.. महा...... लायो उसबर्ग शाहूवछ हामाहावा ! शास्तोष्यते" हाते चतरमा। का भुषा स्ना सोने ६ स्यालोमा सयौ ।।५।। समका को हार का बनुलो པུ༔ ： ༩ ： ་ ་ ༌ ་ ་ ་ 3 ཚུལྟ་ ; सभा के रिसे अपचेऽभर नो असा एक चांगला लत्यक्षामित्याचलने १७॥ उदरणिय वृहदेश व स्ति नो मिमीता" इति लौ। म महामाहादिलिः सालोपाक:: नवाहुती- दुरो सौभाभी : : सरते मुख प्रतिपयत :: : ॥ 8... .सि..... रोज सहवान्याः इति प्रति- पछी "इन्द्र क्षत्री .. ३ ॥ एन........ संभाषढयां पौर्णमासां वस्त्ययनमित्या चद भाचार्यः । स्वस्त्ययामिति फलनिमितं मामयम् । स्वरत्त्यनार्थमेव कर्तव्य- मिधः ॥७॥ उद्ध..... से च कृत्स्नप्रासानिमुच्यते । भणिकप्रतिष्ठापनं गृहप्रवेशनं अ अमरकर पथदर विधति। - र कसे कर्तव्यता अस्ति । गृहशोभाकार हो, आबाद। वियां निकले, देव गृह्यस्याग्नेर्विधमानत्वात् । अधिक निहायजबक्षिति पृन्मयानां परमाण लबत्वज्ञापनार्थम् । ऋते मणिका- दया जवानि कुदिति ! गृहप्रवेशमा धो विवक्षितत्वाद् गृहानभिधानार्थ- स्थात् "इन्द्रबहाः" इति धान पद करानयोगः । उपलेषोद्धननप्रोक्षणादिभिरगारं POm १. Aaidit च २. Tomits भारतो ..चततः ३. T, ब्रुवः 8. A1 and T. grai ५. A1 and T. शिराजसु ६. T. वर इति ७. T omits सह प्रजया ८. 11. स्वधजे , सयन्मे ९. A1 तेन शमं शिवं क्षेमाय वश्यान्ते Y. तेन शमनि क्षेमाय दश्यान्ते १०. A. मुहूर्तेति ११. L. प्रतिपद्य तौ १२. Lomits गृह्य [109] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे अ.३. ख.४, पञ्चचै जपति ॥९॥ अथ ब्राह्मणभोजनम् ॥१०॥ अथ चतुर्थः खण्डः "ग्रामो मारण्याय परिददातु हविश्व ग्रहायमाय परिदेहि"इति नामाभिष्का- मन् ॥१॥ "अरण्यं मा ग्रामाय परिददातु हविश्च महायमाय परिदेहि" इति ग्रामं प्रविशरिक्तः ॥२॥ "गृहान् भद्रान सुमनसः प्रपद्येऽवीरनो वीरवतः सुवीरान् । इरां वहतो घृतमुक्षमाणास्तेष्वहं सुमनाः संविशेयम् ॥" नवीकृत्य गन्धपुष्पधूपदीपमाल्यादिभिरलङ्कृत्य । यथोक्तानि च रथन्तरस्तोत्रियादि- भिश्चत्वारि होमकर्माणि । तानि यथाशालं कर्तव्यानि । अन्येन कृतस्यागारस्य प्रपदेन यदर्थलुप्तं तन्निवर्तते । अन्यद् गृहशोभादि कर्तव्यम् । एवमेवेह केषांचित्पाठः ॥ ८॥ खस्ति......जनम्[जपति] ॥ "स्वस्ति नो मिमीताम्" इति पञ्चचे जपति । स्थालीपाकहोमानन्तरं स्वस्स्ययनं कर्तव्यम् ॥ ९॥ अथ ब्राह्मणभोजनम् ॥ १०॥ अथ चतुर्थः खण्डः ग्रामो......कामन् ।। "ग्रामो मारण्याय" इत्येतं मन्नं जपेत् , प्रामादरण्याथै निष्क्रामन् ॥ १॥ अर......रिक्तः॥ ततोऽरण्यात् ग्रामं पुनः प्रविशन् "अरण्यम्" इत्येतं मन्त्र जपेत् , अरिकः किश्चिदादायेत्यर्थः ॥२॥ गृहान्..... ......नीयः।। "गृहान् भद्रान्" इत्ययं मन्त्रः प्रपदनीयः। अनेन मन्त्रेण प्रविशेदित्यर्थः। सदैतत्कर्तव्यम् । अहरहरुत्साहवता हि भवितव्यम् । नालख्याद् ग्रामेण भवितव्यम् ॥३॥ १. A2. माहायमा परि २. T. Space is left out for writing a few syllables. L.प्रविशेन्नितः ३. A1 adds प्रपद्यते गृहान् ४. A1. बीरतरः ५. A1. माणं तेष्वहं ६, A omits एवं ७. A omits मा [110] ·सू. ६.] तृतीयोऽध्यायः इति सदा प्रपदनीयः॥३॥ अनाहिताग्निः प्रवत्स्यन् गृहान् समीक्षते "इमान्मे मित्रावरुणा गृहान् गोपायतं युवम् । अविनष्टानविहृतान् पूर्वमानभिरक्षतु ॥" इति । “अपि पन्थामगन्महि" इति च॥४॥प्रोष्यायन ग्रेहान् समीक्षते 'गृहा मा विर्भात मा मे विभ्यतो विभ्यतेषमूर्ज विभ्रवसुमनाः सुवर्चाः गृहानैमि सुमनसा मोदमानः । येषां मध्ये विश्वसन्ति ये सौमनसो बहु । गृहानुपढयामहे ते नो हिन्वन्तु जामयः । उपहूता इह गावः उपहूता अजावयः । यो नस्य[अथो अन्नस्य कीलाल उपहूता अजाक्यः" । "अस्योपसये मारिषदयं श्रेष्ठी दधातु नः" इति गृह्यमग्निमुपस्थाय कल्याणीं वाचं प्रत्रूयात् ॥५॥ "विराजो दोहोऽसि विराजो दोहमशीय मयि विराजः पद्यायै दोहः" इति पाद्यप्रतिग्रहणम् ॥६॥ अनाहिताग्निः ति च || "इमां मे मित्रावरुणा" इत्यनेन मन्त्रेण "अपि पन्थामगन्महि" इत्यनयर्चा च गृहान् समीक्षते । अनाहिताग्निरिति आहिताग्नि- निवृत्त्यर्थम् ॥ ४॥ प्रोष्य......ब्रूयात् ॥ प्रोभ्यायन प्रत्यायन् प्रवासात् समीक्षते "गृहा मा बिभीत मा मे बिभ्यत" इत्यनेन मन्त्रेण "अजावयः" इत्येवमन्तेन । "अ" इति मन्त्रेण गृह्यमग्निमुपस्थाय कल्याणी वाचं ब्रूयात् , न तदहः कुप्येदित्यर्थः ॥ ५॥ विराजो......ग्रहणम् ॥ "विराजो दोहोऽसि" इत्ययं मन्त्रः पाद्यप्रतिग्रहणम् । येन पाद्यं प्रतिगृह्णाति स पाद्यप्रतिग्रहणम् ॥ ६ ॥ १. A1. प्रवतनियः T. प्रपतनीयः ५. T. सोमन ६. A2 omits योनस्य...सद्ये ७. T. ग्रहः २. A1. अविभूतान् विजितानरुपैनान् L. अविनष्टानभिभूतान् पूरैनान् ३. A2 omits गृहान् समीक्षते ४. A1. बभ्रिथ ८. Lomits प्रोष्यायन् [ 111] ·सविवरणे कौषीतकगृहसूत्रे [अ. ३. ख. ५. अथ पञ्चमः खण्ड: अनाहिताग्निर्नवं माशिवपनारयण देवाशाम इन्द्रामिभ्यां विधेभ्यो देवेभ्यः विष्टकुञ्चतुर्थीभ्यः स्वाहाकारेज ऋो ऽनौ हुत्या प्रजापतये स्वाग्रह गृह्णामि मह्यं श्रियै मह्यं यशस्ले महासनाधार” इति हुशेषाद् अहं गृहीत्वा "भद्रानः श्रेयः समनष्ट देवाहलमा बलेव हमराहि त्वा । स नो अयोभूः पितवाविशेड़ लो अब द्विपदेश चतुष्पदे ॥" इत्यद्भिरभ्युक्ष्य निः प्राश्नोति ॥१॥ "अमोऽसि प्राण लदृतं ब्रवीम्बमोऽशि शर्वाण्यानु प्रविष्टः ! समे जरां रोगमपनुद्य शरीशदना म एशि मानुवार इन्द्र ।।" अथ पञ्चमः खण्ड: अना......श्नाति ॥ अनाहिताग्निर्नवं प्राशिष्यन् तेन नवेन द्रव्येण स्थालीपाक श्रपयित्वा । स्थालीपाक इत्यनुक्तम् । "त एतेऽप्रथाजा" इत्येवं प्राप्तस्याश्रयणस्थ विशेष- विधानात् । विष्टकृञ्चतुर्थीभ्यो देवताभ्यः खिष्टकचतुर्थीभ्य इत्याप्रथादेयताबहुत्वा- देवतानियमार्थमुक्तम् । तस्मादैन्द्राश्न आग्नेन्द्रो का बैश्वदेवद्यावापृथिव्यौ चेति या उक्तास्ताभ्यः स्विष्टंकच ते च स्वाहाकारेण हुत्या याज्यपुरोनुवाक्याप्रातः तन्निवृ. त्यर्थः । स्वाहाकारणवेत्युतम् । चतुर्थीग्रहणं सौम्यानिवृत्यर्थम् । खिष्टकृदनन्तरं शेषाद् ग्रहम् "प्रजापतये त्या प्रहं गृह्णामि" इति गृहीत्वा । हुतशे- पादित्युक्तत्वात् । खिष्टकृदनन्तरमित्युतम् ; इतरथा हूयमानशेषो हि स्यात् । ततो गृहमद्भिरभ्युश्य "भद्रानः" इत्यनेन मन्त्रेण निः प्राक्षाति । सदेव मन्मयाह । तदुक्तं बहुशः "समशीमहि" इति मन्त्रलिङ्गात् प्राशनाना, नाश्युक्षणमन्त्रः ॥ १॥ अमोऽसि......नाभिम् ॥ " अमोऽसि" इत्यनयर्चा हृदयदेशमभिमृश्य "प्राणानां प्रन्धिरसि" इति नाभिमभिमृशति ॥२॥ ततः १. All except A2. अहि 8. T adds straigfuatati ३. T. Space is left out for writing स्वाहाकारेण ४. T. देवताः ५. A1 and T. प्राश्नीयात् ६. L. प्रायाजा: ७. L. स्विष्टकृते ८. A. नाभिमृशति [112] ·सू. ८.] तृतीयोऽध्यायः इति हृदयदेशपभिमृश्य सायानी भन्धिरतिभा विलस" इति नामि ॥२॥ 'भद्रं कर्णेभिः" इति यथारूषण तिच्चक्षुः" इत्यादित्यमुपस्याय॥३॥"परि वपस्वेद वृञ्जन्तु बोषियी मा स्वस्थ गोपते ना वो रक्षो मनो रिषत्" "धूषा गा अन्वतु न" इति मा भलिष्ठमानो अनुमलयसेवा परि पूषा"इति परिकान्तानु।।५।। "यासामूधश्चतुर्बिलं मधोः पूर्व धृतस्य च । ता नः सन्तु पयस्वतीबहीर्गोष्ठे घृताच्यः ॥" "आ गावो अग्नन्" इति लागताच॥६॥उत्तपामाईन् 'मयोभूति:" इति च सूक्तेन गोष्ठगतामायालु प्रथमा मजावेत तस्याः पीयूषं जुहुयात् "संवत्सरीणं भद्रं......स्थाय ॥ "भद्रं कर्णेभिः" इत्य चयर्चा यथारूपं कर्णादीन्यान्यभिः मृश्य "तचक्षुः" इत्यादित्यमुपसाय होने संस्थापयति ॥३॥ परि......यते ।। "परि ववव" इत्यनेन मन्त्रेण "पूषा मा अन्तु नः" इत्य- नयर्चा च गाः प्रतिष्ठमाना अनुमन्त्रयते ॥४॥ परि......न्तासु ॥ “परि पूषा" इत्यनयर्चा परिकान्तासु गोध्वनुमन्त्रयते॥५॥ यासामूधः......सप्तागतासु ॥ "यासामूधः” इत्येतं मन्नं "आगा" इति सह ऋचश्व गोषु गोवागतासु जपनि ॥ ६॥ गताः॥ उत्तमामालिः सह कुर्वन् "मयोभूतिः" इति सूक्तेनानु- मन्त्रयते ॥७॥ थासु प्र......द्वाभ्याम् ॥ प्रतिसंवत्सरं लाला या प्रथमा प्रजायेत तस्यां पीयूषम् "संवत्सरीणं पक्ष उनियायाः" इति हाध्यामुग्दा जुष्टुयात् । यावदुक्तमत्र कर्म॥८॥ १. A1 and T. समा २. T. वस वेदं A1. वसस्वेद 3. T and Al. For %. A1 and T. 6717 ५. T and A1. अक्षो नवो रिषन् ६. T. मानासु ७. A1 and A2. घृतस्य 2. A1 and T. गतान ९. A2 and IO. गता या प्र १०. A1 and T. प्रजायेति ११. Lommits अङ्गानि [1137 F-16 ·लविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. ३. ख. ६. पय उस्रियायाः" इनि द्वाभ्याम् ॥८॥ या फाल्गुन्या उत्तरामावास्या सा रेवत्या संपद्यते तस्यामङ्गलक्षणानि कारयेत् “भुवनमसि सहस्रमसि रायस्पोषं मा वो दधत् । अक्षतमस्यरिष्टं विराळनं गोपायति । नातीनामिई करिष्यामि भूयसीनामुत्तरासा क्रिया" इति ॥९॥ यदि यमौ प्रजात बहामाहृति- भिक्षुत्वा यमसूं दद्यात् ॥१०॥ अथ षष्ठः खण्डः पौर्णमास्यां रेवत्यां वाश्वयुज्यां च गवां बध्ये सुसमिद्धमग्निं कृत्वाज्याहुतीर्जुहोति “इह धृतिरिह स्वधृति- रुपसृज धरुणं माने धरुणो मातरं घपन् । रायस्पोपपिषमूर्जममासु दीपरत अथ वृषोत्सर्गः ॥२॥ कार्तिक्या या फाल्गुन्या......क्रियासमिति ॥ या फाल्गुल्या उत्तरामावास्या सा रेवत्या यदा लम्पद्यते, तस्यामङ्गलक्षणानि कारयेत् "भुवनमसि" इत्यनेन मन्त्रेण ॥ यदि......दद्यात् ॥ यदि कदाचित् गौर्यमौ प्रजायेत महाव्याहृतिभिर्दुत्वा यमस्र याद् ब्राह्मणाय । महाव्याहृतिभिरिति न वक्तव्यम्; हुत्वेत्युच्यमानेऽपि अनादेशे चेन्नियती व्याहृतय एव भवन्ति ; इह महाव्याहृतिभिरिति क्रियार्थमुक्तम् । तस्मात् प्रकृतिवत् कर्म कृत्वा आवापस्थाने तिस्रो महाव्याहतीर्जुहोति । तां दद्या- दित्येतावता सिद्धे, पुनर्यमसूप्रिति वत्साभ्यां सह दद्यादित्येवमर्थमुक्ता ॥ १० ॥ अथ षष्ठः खण्ड: अथ.......त्सर्गः ॥ अथेदानी वृषोत्सर्गो वक्ष्यते ॥ १॥ कार्ति. ष्णस्य ।। कार्तिक्यां पौर्णमास्यामाश्वयुग्भ्यां युज्यां रेवत्यां वा गवां मध्ये मुसमिद्धमग्निं कृत्वा तलिनाज्याहुतीर्जुहोनि "इह धृतिः" इत्यनेन मन्त्रेण । "पूषा गा अन्वेतु नः" इति पौष्णस्य मन्त्रगणस्य ऋग्भिश्च । परिभाषासिद्धस्याज्यस्य ....... १. All except T. तस्या मङ्गलं क्षणानि २. A1and T. स्पोषाय सुचोदसमक्षत ३. A1 and T. गोपायेत् ४. A1 and T. वस्त्रं दद्यात् ५. A1 and T. अवसृर्ज ६. A1 and T. मातरं धरुणो ७. A omits या ८. Lomits यदा ९. L. यमसौदनं दद्यात् १.. A. नियमायाहृतयः [114] ·सु. ९.] तृतीयोऽध्यायः स्वाहा" "पूषा गा अन्वेतु नः" इति पौष्णस्य ॥२॥ हुत्वैकवर्ण द्विवणे त्रिवर्ण वा यो वा यूथं छादयति यं वा यूथं संछादयति । रोहितो वैवं स्यात् ।।४।। सर्वाङ्गरूपेतः ॥५॥ यूथे वर्चखितमः स्यात्तमकृत्य ॥६॥ यूथे मुख्याश्चतस्रो वत्सतर्यः ॥७॥ ताथालंकृत्य !!८!! "एतं युवानं परि वो ददामि लेन क्रीळन्तीश्वरत प्रियेण ! मा नश्शाप्त जनुषा संविदाना रायस्पोषेण समिषा मदेम ॥" पुनरिहाज्याहुतिग्रहणं [न] परिभाषासिद्धमिदमाज्यम वाचनिकमिदं द्रव्यान्तरमिद- माज्यं स्यादित्येयमर्थम । तस्मादिह प्रकृतिनिवृत्तिः । तस्माद्यावद्वत्तमिह कर्म स्यात्। पौष्णस्येत्यत्र ननु करणार्थत्वात् तृतीयया वक्तव्यम् : तथा हि सति प्रत्यूचं होमो न स्यात् , एकवचनचोदितत्वात् । षष्टया पुनर्निर्देश ऋग्भिरित्यध्याहारः क्रियते ॥ २॥ हुत्वै......यति ॥ हुत्या होमानन्सरमेव एकवर्ण वा द्विवर्ण वा यो यूथं छाद- यति उच्चतम इत्यर्थः; यं वा यूथं सम्छादयति नीचतमो वेत्यर्थः ॥ ३ ॥ रोहि......व स्यात् ।। रोहित एव स्यात् ॥ ४॥ सर्वाङ्गैरुपेतः ॥ स्यात् । एकवर्ण वेति सिद्धे अभिमतपक्षनियमार्थमिदमुच्यते, सर्वाङ्गरुपेतश्च स्यात् ॥ ५॥ यूथे.......कृत्यै ।। यूथे वर्चखितमा स्यात् , तमेवंविधं वृषभमलङ्कृत्य ॥ ६ ॥ यूथे......तयः॥ ता आदाय ॥ ७ ताश्चालङ्कृत्य ॥८॥ एतं......यते ॥ "एतं युवागम्" इत्यनेन मन्त्रेण वृषभेण संहता अनुमन्त्रयते ॥ १. A1 and T omit यं वा यूथं संछादयति २. T. वैश्यात् ३. A1 and T. मा वश्चात्र 8. A1 and T. 37 ६. A. आज्यमस्या ७. L. स्येत्याहुः ८. A adds मत्स्यात् ९. L omits यूथे.. तयः ॥ ता आदाय || ताश्नालंकृत्य ।। ५. L. अवाच [115] ·. सविवरणे कौषीतगृह्यसूत्रे इत्यनुमन्यते।।२।। नभ्यस्थे वृषे भयो भूति" इसि च होना। १०॥ सार्वासा पयसि स्थालीपार अपयित्वा ब्राह्मणान् भोजयेत् ॥११॥ 6 জখাল ভদাঙ্কফু ই অগজলী মাছুগীই???জা দ্বীম g ! ३॥ हस्तेन अवगेन वा ॥४॥ अक्षतलाना धितामिभाग मल्च वेदेन जुहुयाविति हैक आहुः ॥५॥ सूताज अध्यायाः पद्यावारिति ....क्तेन ॥ नभ्यस्ये वृषे "पोभूत" शेत लूलेन चानुमन्त्रयते । नौ भयो नभ्यः। नभ्ये स्थितो मध्यस्थ ह सुख्यालयात् गौशकल्पना नभ्यस्थ इति गवां मध्यस्थे वृक्षे अनुसन्माबाद इलया । असनच पाठ १७॥ सर्वा......जयेत् ॥ अथ तस्मिन्नहाने गा पलियालीशा अप- यित्वा प्रामणान् भोजयेत् ॥ ११ ॥ अथ सप्तम खण्डः अथा......रणम् ॥ अथात उपाकरणं वक्ष्यते। उपाझरणामाल वसाध्या- योपाकरणम् । तथैव च शास्त्रान्तरेषु ॥ १ ॥ ओष...... वे ॥ मोषधीनां प्रादुर्भाचे तत् कर्तव्यम्, वलियर्थः । तत्र हि प्रायेणौषधयः प्रादुर्भवन्ति ॥ २॥ इदानीमभिमतपक्षप्रदर्शनार्थ विशेषवचनम्- श्रावण्यां......मास्याम् ॥ श्रावण्यां पौर्णमास्या सत् कर्तव्यम् ॥ ३॥ हस्ते......न वा ॥ तस्मिभेव माले हस्तेन वा श्रवणेन वे ॥४॥ अक्ष......आहुः ॥ अक्षतसूक्तानां यवसूक्तानां अधिघृतमिलाई धेन प्रत्यु, जुहुयात्-इति हैके आचार्या आहुः । आचार्यग्रहणं विस्पधार्थम् ॥ ५ ॥ सूक्ता......कायाः॥ आदौ भवा आधाः, सूकाद्यामिः अनुवाभावाभिः ऋग्भिर्जुडयाद्वा ॥६॥ अध्या......केयः ।। अध्यायाद्याभिरायाधाभिश्चतुर्भिः जुहुयादिति माण्डू- केय आह॥७॥ १, Aland T. काद्याभिरिति वाध्या- या २. L. उपकरणं ३. A. बात [116] ·सू. १२.] বুৰীশ্রীজাত च माण्डुकेयः ॥७॥ अक्ष व माह कौषीतकि बेदेभ्यो देवेभ्यः छन्दोभ्यः ऋषिभ्यश्चेति। अग्निसीळे पुरोहित" इत्येका।।९।। "कुषुरू कस्तदब्रवीत्" "आवदस्त्वं चने मद्रमाव" माना जनगिना धामन्ते विश्वं भुवनमधि- श्रितम् गन्ता नो वझं याशिमा सुशामियो नः यो अरण" "प्रतिचक्ष्व" "आग्ने याहि मरुत्तखा" "यते राजकृत हविः" इति ट्यूचाः ॥१०॥ "तुच्छंशोशणीमहे" इत्येका ॥ हुन्नशेषाद्धविः प्राश्य "दधिक्राव्णो अभारिष" इत्याचम्योपविश्य महाबाहता सावित्री वेदादिप्रभृति अथ........भ्यश्चश्चिति ॥ अथेदानी कौशेतावानाचार्यः स्वाभिप्रायं प्राह स्म-देभ्यः देवेभ्यः छन्दोभ्यः ऋषिभ्य ॥ ८ ॥ अग्निमीळे...... इत्लेका ॥ “अशिक्षीळ पुशोशिस्' इत्येका ऋग्भवति ॥९॥ कुषु......यचाः ॥ अचनिवृत्त्यर्थ केयुक्तम् । “कुषुम्भकस्तदब्रवीत्" इत्ये- क्ष्मादयो नव घृचाः ॥ १०॥ तच्छं......त्येका ॥ एकति संशयनिवृत्त्यर्थमुक्तम् ; इतरथा तूत्तरसूत्रार्थ वेति संशयो हि स्यात् । इह यावदुक्तं कर्म । अप्रकृतस्यादपूर्ववादक्षतसूक्तानाम् ॥ ११ ॥ ततः हुत......वाच्य ॥ हुतशेषाद्धविरादाय “दधिक्राव्णो अकारिषम्" इत्यनयर्चा प्राश्याचम्योपविश्य महाव्याहतीः सावित्री वेदादिप्रभृति किचित् खस्त्ययनानि च सूक्तानोत्यपरार्धानि जपित्वा "अग्निमीळे” इति सूक्तम् स्वस्त्ययनमादौ जपित्वा "आ नो भद्राः" "परावतः" "समूषु" इति सूक्तानि खस्त्ययनानि जपति । अथाचार्यः स्वस्ति वाच्य । इह यावदुक्तं वस्तिवाचनम् । आचम्योपविश्येति न वक्तव्यम् । भाचम स्मृतिलिचमुपदेशनं च परिभाषालिद्धामिति । एवं तर्हाधिकवचनमन्यमर्थ सूचयांत, तसाच्छिवस्थापि प्राशनादिति; तिरथा आचार्यस्यैव ह्यभविष्यत् ॥ १. A1 and T. देवेभ्यो बेदेभ्यः २. A1 and T add समानीवाकृतिरित्येका ३. L. देवेभ्यो वेदेभ्यः ४. A omits च [1171 ·Home- सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. ३. ख.८. खस्त्ययनानि च जपित्वा, आचार्य स्वस्ति वाच्य ॥१२॥ तदपि भवति- उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्र क्षपणं भवेत् । अष्टकासु तथैव स्याहत्वन्त्यानु च रात्रिषु ॥१३॥ अथ अष्टमः खण्डः अथात उत्सर्गः ॥१॥ माघशुक्लपक्षप्रतिपद्यपराजितायां दिशि पुण्ये देशे प्रत्यस्य लोष्टान् "शास इत्था" इति प्रतिदिशमृषीश्छन्दांसि देवताः श्रद्धामेधे च तर्पयित्वा प्रतिपुरुषं पितरः ॥२॥ "उदुत्यम्" "चित्रम्" "नमो तद... त्रिषु ॥ तत्र श्लोको भवति- "उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षपणं भवेत् ।" क्षपणमित्यध्यायोपरम इत्यर्थः। "अष्टकासु तथैव स्याहत्वन्त्यासु च रात्रिषु॥" तथैव स्यात् । उपाकरणानन्तरं त्रिरात्रादूर्ध्वमधीयीत ॥ १३ ॥ अथ अष्टमः खण्डः अथात उत्सर्गः॥ अथात उत्सर्गों वस्यते । उत्सर्ग इति स्वाध्यायोत्सर्गः ॥१॥ माघ......तरः ॥ माघशुक्लपक्षप्रतिपदि अपराजितायां प्रागुदीच्यां दिशि पुण्ये देशे "शास इत्था" इत्यनयर्चा प्रत्यस्य लोष्टान् प्रतिदिशम् , चरतु[१] तावतेत मन्त्रम् , "लोष्टान्" इति द्रव्यपरत्वाच्चोदनायाः, भिन्नत्वाच कर्मणः। ततो यथोक्तमद्भिः ऋषीन् छन्दांसि देवताः श्रद्धामेधे च तर्पयित्वा प्रतिपुरुषं पितरः तर्पयितव्याः । प्रथमानिर्देशः प्रयोगभेदार्थः यथोक्तं च[?] ॥ २॥ उदु......न्मासान् ॥ “उदुत्यं जातवेदसम्" "चित्रं देवानाम्" "नमो मित्रस्य" "विभ्राइ बृहत्" इति सूक्तानि जपित्वा ततः प्रभृति अर्धषष्ठान्मासान् छन्दांसि विश्रामयन्ति । आ श्रीवण्याः पौर्णमास्या अनध्याय इत्यर्थः॥ ३॥ १. T omits स्वस्ति...तदपि २. T. Space is left out for writing अथ...माघ ३. A1 and T. पक्षे ४. L. ह्यविपन्नेत ५. A. तव्यप्रथमा ६. A. विण्या: [118] ·सू. ६.] तृतीयोऽध्यायः मित्रस्य" "विभ्राड् बृहत्" इति सूक्तानि जपित्वा छन्दांसि विश्रामयन्य- धषष्ठान् मासान् ॥३॥ अधीयीरंश्चैदहोरात्रमुपरम्य प्राध्ययनम् ॥४॥ अथ नवमः खण्ड: अथोऽपरमम् ॥१॥ उत्पातेष्वाकालिकम् ॥२॥ अन्येष्वद्भुतेषु च ।।३।। विद्युत्स्तनयित्नुवर्षेषु त्रिसन्ध्यमेकाहम् ॥४॥ श्राद्धभोजने ॥५॥ दशाहमधेषु च अधी......यनम् ।। अधीयीरंश्चेत्तदहोरात्रमुपरम्य प्राध्ययनं कुर्यात् , अध्य- यनप्रारम्भणं कुर्यात् ; अधीयीतेत्यर्थः । त्रिरात्रं क्षपणमिति प्रागुक्तम् । त्रिविधोऽ- नध्यायविकल्प उत्सर्गे ॥४॥ अथ नवमः खण्डः अथोपरमम् ।। तस्यैवाधीयानस्य उपरमं वक्ष्यामः । अनध्यायं वक्ष्यामः ॥ १॥ उत्पा......लिकम् ॥ उत्पातेषूत्पन्नेषु आकालिक यदा उत्पात उत्पद्यते, अथ श्वोभूतेऽध्या तस्मात् कालादनध्यायः। उत्पात इति विनाशहेतुभूतानामद्भुतानामग्न्यु- १ त्पातानामाख्या॥२॥ . अन्ये......षु च ॥ आश्चर्यमद्भुतमित्यनान्तरम् । यत् प्रायेणाद्भुतमपूर्व कदाचिदुद्भवति, तदद्भुतमित्युच्यते । उत्पाताश्चाद्भुतान्येव । तस्मादद्भुतेग्वित्येवं वक्तव्यम् , उभयप्रसिद्धः । एवं तर्हि पृथग्विधानमन्येभ्वद्भुतेष्वनित्योऽनध्यायविधि- रिति ज्ञापनार्थम् ॥ ३॥ विद्यु......काहम् ॥ तिसृष्वपि सन्ध्यासु विद्युत्स्तनयित्नुवर्षेषु सत्सु एकरात्रं नाधीयीत ॥४॥ श्राद्धभोजने ॥ एकाहमित्यनुवर्तते ! श्राद्धं भुक्त्वा एकां रात्रि नाधीयीत ॥ दशा......षु च ॥ अंघेषु सूतकेषु च दशाहं नाधीशैत । आशौचाह- मित्यर्थः ॥ ६॥ १. A1 and T. मयति २. A1 and T. प्रागध्ययनम् ३. All except T omit च ४. T. सन्ध्यामेकाहं A1 and A2. त्रिषु सन्ध्यामेकाहं ५. A. रत्य ६. Lomits पृथक् ७. Lomits the sutra.and the commentary thereom. ८. Lomits this word. ९. A. शौचाहं [ 119 ] ·सविवरणे कौषीतकगृहास्सूत्रे [अ. ३. स. ९. सूतकेषु च ॥६॥ चतुर्दश्यमावात्ययोः ॥७॥ अकाल ॥४॥ वासरेषु नेभ्येषु च ॥९॥ आचार्य चोपरते दशाह ॥१०॥ शुस्या निरालम् ॥११॥ तत्पूर्वाणां च प्रतिग्रहे श्राद्धे ॥१॥ सब्रह्मचारिणि सो च ॥१३. मेलमजुगस्य पितृभ्यश्च निधाय पिण्डान् निशाम्॥१४॥ सन्ध्यायाम॥१॥। पर्व॥१६॥अस्तमित॥१७॥ चतु...... ......स्ययोः ।। चतुर्दइयतावास्ययोजांधीगीत ॥ ७॥ अष्टकासु ॥ अष्टकालु नाधीयीत। अष्टनीस्वित्यर्थः ॥ ८॥ वास......षु च ॥ वासरेब्वित्यर्थः । जति म जन्यम् । सकारलोपो यकारप्रत्ययश्च ; नीहारगूढेषु च वालरेषु नावीपीतेत्यर्थः ॥ ९॥ आचा......शाहम् ॥ आचार्य उपरते दशाहं नाधीयीत ॥ १० ॥ श्रुत्वा......त्रिरात्रम् ॥ शाहादूर्व श्रुत्वा भिरानं नाधीयति ॥ ११ ॥ तत्पू......श्राद्धे ॥ तत्पूर्वाणां श्राद्धपूर्षाणां द्रव्याणां प्रतिग्रहे र भिरात्रं नाधीयीत ॥१२॥ स ब्र......मेत्य | समेत्य सब्रह्मचारिणा तस्मिन् सब्रह्मचारिणि नाधीयीत । अनुज्ञातो वाधीयोत ॥ १३ ॥ प्रेत . ...भिशाम् !! प्रेतमनुगम्य पितृभ्यो निधाय पिण्डान् निशालेका नाधी- यीत ॥१४॥ सन्ध्यायाम् ॥ सन्ध्ययां नाथ्रीयीत :: १५ ॥ पर्वमु ॥ पर्वसु नाधीयीत ॥ १६ ॥ अस्तमिते ॥ आदित्ये च अस्तमिते नाधीयीत । सन्ध्यायामित्येवेदं सिद्धम् । तसादस्तमित इति समीपवाची। अधिवृक्षसूर्यकाले नाधीयीतेत्यर्थः ॥ १७ ॥ १. T omits सूतकेषु च R. Al and T. 39 ३. All except-A2. तत्पुत्राणां ४. Tand A1चारी ५. A. नीहारशुद्धेषु वास ६. Lomits अनुज्ञातो वाधीयीत ७. A. अधिकवृक्ष- [120] ·सू. ३२.] दुतीयोऽधायः सामशब्दे ॥१०॥ श्मशाने ।।१९।। शुद्रसंनि ।।*० भाभारण्ये ॥२१॥ अन्त:- शवे ग्रामे ॥२२॥ अदर्शनीमाश्रमणी हानामा ९२ जानेऽभ्रे वर्षति ।। २४॥ रथ्यायाम् ॥२.५॥ बास स्थल : शूद्रयच्छनि ।। २८॥ वृक्षारोहणे ॥२९॥ अवटारोहले ? अच्युजिल्इत्याम् ॥३२॥ Amale नाममा :: धामशब्दे पायीयो न हि जान नमायहेतुः; सच्चोक्तम्- "ऋग्यजुषी व सामराम्दः" इति । १८ श्मशाने ।। श्मशाने नाधीयोत ॥ १९ ॥ शुद्रसन्निकर्षे ॥ शूद शिका नधीयोत ॥ २० ॥ ग्रामारण्ये ।। ग्रामारण्ये नाधीयोत ॥ २२ ॥ ......! आमाशब्दो ध्याची ने ग्राम जाधोयीत ॥२॥ घ्राण ॥ अनोभानीया मागे नाधीपीन पूलिगन्धादियु ॥ अनि......पति ।। अने वाले याने माघीलोन ! चर्पतीत्यु के अन इति गम्यते । तस्माद्ध इति न वक्तव्यम् । एवं सीई हावाबाहे--प्रतिवातऽन्ने नाधीयीत; वर्षति नाधीयोल इति । अथवा अयोधायन कपा-अति- वाते नाथायीत, अभ्रे, वर्षति । दर चा सध्ययन जरा एक मात्र । आज हि सानं नमः । तस्माद् डौ हेतू इति मः । २४ स्थ्यायाम् !! रस्वाय शहामार्ग इत्यर्थः : २५ ॥ वाणशब्दे !! बाशब्दे तन्त्रीखरे नाधीवीत ॥ २६ ॥ अद..... रथस्थ: ।। रथस्थानाभीवीत ॥ २॥ शुद्रयच्छति ।। शूद्रातिशत जब शुश्च साधलापनार्थम् । तस्मात् "शुनोपहतः सवेलम्चातः" इत्येवमाद को निधन इस्पर्शवादिष्यपि नमान्त ॥२८॥ वृक्षारोहणे | वृक्षमारुहा का वाधीयोग ॥ २९ ॥ अ...... त्यानाधीयीत !! ३०---३२ ॥ १. Tadds मेघे A1 adls मे २. Lomits सामशब्दे ३. A adds ऋच वायं दूर्वा ४. A, अतिपाते ५, A. कल्याः अतिपाते [1217 K-16 ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे अ.३. ख.९. आन॥३३॥नय३४||उच्छिष्टः॥३५॥ संक्रये।।३६॥कैशषश्रुवापन आ स्नानात्।। ३.! उत्साले ३४ लाने ॥३९॥ अभ्यञ्जने ॥४०॥ संवेशने सुतिकोदक्या- भ्याम् ॥४१॥ अवहितपाणिः॥४२॥ सेनायाम् ॥४३॥ अभुञ्जति ब्राह्मणे॥४४॥ आतौ !! आरित्या संयुक्त उच्यते ॥ ३३ ॥ नगः॥ नमोनाधीयीश ॥३४॥ उच्छिष्टः ॥ इच्छियो नाधीयोत ॥ ३५ ॥ (संक्रमे ॥ नाधीयोत ॥ ३६॥ केना......नात् ॥ शादीनां बापने आ स्नानात् नाधीयोत ॥ ३७॥ उत्सादने । उस्लाइनमुद्धर्तनन् । तस्मिन् जाधीयीत ॥ ३८ ॥ स्नाने । स्वाने नाधीयीत ॥ ३ ॥ अभ्यञ्जने || अभ्यञ्जने नाधीयीन ॥ ४० ॥ संवे......क्याभ्याम् ॥ सह उपवेशन संवेशनम् ; सूतिका संवेशने उद- क्यया च संवेशने नाधीयीत ॥४१॥ अव......पाणिः॥ अवहितपाणिनाधीयोत । अत्रहितपाणिरिति पृष्ठल:- सहिनोभयपाधिरुच्यते ॥ ४२ !! रोनायाम् । सेनाया जाधीशन ॥ ४३ ॥ अ .....ाणे ॥ भोजनाद ब्राझो भोक्तुकासे च केनचित्कारणेनाभुति सति नल्य सविध नावीयीन । अभुञ्जनीति कितपम् ? ननु शत्रन्नं न भवति, परस्मैपदत्वात् । “भुजोऽनवने" इति ह्यात्मनेपदविधानम् ; नैष दोषः । छान्दस- मेतद्रूपम् । "छन्दोवत्सूत्रम्" इति । अभुक्तवतीति वा पाठः ॥ ४४ ॥ १. T. भुञ्जन्ति २. T. ब्राह्मणेषु ३. A and L omit this sutra. 8. The portion within brackets is omitted in both the copies of the commentary. ५. A. समीपे [122] ·सू. ५०.] तृतीयोऽध्यायः गोषु च।॥४५॥ अतिक्रान्तेश्वधोपीरन् ॥४६॥ एतेषां गदि विचिदशानन्यामवेद प्राणानायम्यादित्य निरीक्ष्यातः परमधीयीत ॥४७शुल्तानपिपवर्न कल्पे ॥४८॥ वर्षवर्जमधंषष्टेषु च ॥४९॥ तदप्येवद । अन्नमापो मूलफलं यच्चान्यच्छ्राद्धि भनेर । भतिगृह्याप्यनध्यायः पाण्यास्या ब्राह्मणाः स्मृताः ।। गोषु च ॥ अभुक्तवत्सु गोषु च केनचित्कारणन अवरुद्धषु तेषां समीप नाधीयीत ॥४५॥ अति......धीरन् ।॥ अवहितकालानाभ वाया तूना कालमा त्रियः । अतिक्रान्तबधीयीरन् । अतिक्रान्तेषु सदरेव पुनर श्रीयीत ॥ १६ ॥ ......गीर ॥ एतेषामनपायकाराला विधिक कारगमवावधी- यानेषु, प्राणानायस्यातमनातहालिया आदिवं नित्यात पपीयोत विद्युः......कल्पे । विद्युत्स्तनयित्नुअषोः प्रोऽनध्यात उन्हातान् वर्ज- यित्वा इतरेऽनध्यायहेतबो भवतीति ! कल्प इति कृलक इति अयवस्य बाख्या । वर्ष......षु च ॥ वेदानामिलि च अर्धषष्ठेषु मारलेषु अध्यअनाथषु कालेषु] लत्लु वर्षवर्जमनध्यायहेतवो भवन्ति । एतदेव विधुझादीनां पृथक्त्वे तु कारणम् । अतिवाते अने वर्षतीत्यस्य वा प्रतिषेधः । उभयार्या वर्षवर्जमित्यविशेषवचनात् ॥४९॥ स्मृता इति । तदिति तश्रेत्यर्थः । एतदपि भवति- "अन्नमापो मूलफलं यच्चान्यच्छ्रादिकं भवेत् । प्रतिगृह्माप्यनध्यायः पाण्याथा ब्राह्मणाः स्मृताः ।" इति भक्षादिप्रतिग्रहणे पाण्याश्या ब्राह्मणाः स्मृता इति हेतुवचनम् ॥ ५० ॥ तद १. A2 adds कारणानां ५. I and A1. अथ २. T. काम ६. A. तमनादासित्वा ३. A2. भ्यायेत् ७. A. ध्यायवाण्या ४. T and A1. निरीक्षेत ८. A. वाण्या [123] ·साव कोषीतकमहासूत्रे [अ... ख. ९, इति ॥५०॥ न्यायोपेनेभ्य एवाईतयेत् ।। प्राचुरु आचार्यः प्रत्यङ्मुख इतरः ॥५२१) द्वौ का । तर नवाला । 'अधीहि भो' इत्युक्त्वा आचार्यः ओ.१३ सियाली तीत १५॥ अधीत्योप- संगृह्य 'विरताः स भोजुपमा साथै २६॥ विविस्तापदित्येके ॥ ५७॥ नाधीयीतारमन्तर गरेकामा परिहरनोऽधीचीरन् ॥५८॥ न्यायो......तयेत् ।। न्यायोपेतेभ्य एवावर्तयेत् । वेदं देवादित्यर्थः। उप- नयनवनियमादिसंयुक्तेभ्योऽन्यैश्च शुश्रूषादिभिः शिष्यगुणैर्युक्तेश्य एवं विद्या दद्यात् । नान्येभ्योऽसूवादितंयुकेमा दुम् ---कया ह वै ब्राह्मणमाजगाम" इति द्वाभ्यां श्लोकाभ्याम् ॥१.१ ॥ प्राङ्म......तरः ॥ अध्यापनविधि वक्ष्यामः । प्रानका आचार्य उपविशेत् ; प्रत्यड्मुख इतरः ॥२३॥ द्वौ वा ॥ द्वौ चैट् द्वौ प्रस्थचख उपविंशतः ॥६:: भूयां......सनम् ॥ यदि भूयां शुक्थान अथावकाशमासते ॥ अधी......यीत । 'अधीहि भो' इत्युक्त्वा आचार्य आह । ओमित्युक्त्वा इतरः प्रतिपद्य आरभ्येत्यर्थः। अधीयीत । "ओमशादाने" इति शास्त्रान्तरे प्लुतविधा- नम् । इहैव वा प्लुतेन पाठः । ओम् इति प्लुतं कृत्वा आह ॥ ५५ ॥ अधी......थार्थम् ॥ अधीत्य पुनराचार्यमुपसंगृह्य अभिवाद्येत्यर्थः । 'विरता स्म भो' इत्युक्त्वा यथार्थ यथाप्राप्तं शुश्रूषादि कर्म करोति ॥ ६ ॥ विस......त्येके । अधीत्यैव विसृष्टमित्येके, विरामस्तावदित्येक ॥ ५७ ॥ नाधी.....त्मानम्[यरिन्] ॥ ते चापि व्यवायं परिहरन्तोऽधीयीरन् येन केनचित् ॥ ५८॥ १. T and A1. न्यायो वेदेभ्यः २. T. एवं वर्तयेरन् IO and A2. एवं वर्तये R. T and Al. 15€ ४. T and A1. अघीयीरन् ५. A1. गमने चास्मानं ६. L. दद्यामित्यर्थः ७. A. दिशिष्य ८. Lomits this sutra. ९. A omits उक्त्वा [124 ] ·सू. २. तृतीयाध्याय यदि चेद् दोषः स्थान विशनपोष्य और वा सारिनी चाच्यावत- यित्वा यावच्छनुयात् । ५९॥ दण्डात्रातरामलने जगाय का किञ्चयान् । अतः परमधीयीत ६॥ अथ दशमः खण्डः अथातो वैश्वदेवः॥१॥बश्वदेवस्य सिद्धन्य वारंमानवऽयो जुषा ।।२।। यदि चेत् ...... सक्नुयात् ॥ दोषा यदि चेत् स्यात्, अन्तरागमन यदि चेत् स्यादित्यर्थः । निरात्रभुपमाहोरानं का लावित्री याभ्यात्रतरित्या या लयात् तावदधीयीतेत्यर्थः ।।.९॥ दण्ड..... यीत ॥ दण्डस्यान्तराजाने च कृत्वा ब्राह्मणाय दद्यात् । दानमुभयत्र । अतः परमवीथीत .. अथ दशमः खण्डः अथातो वैश्वदेवः।। अथेदानी वैश्वदेवो वक्ष्यत । वैश्वदेव इति कर्मनामधंयम् ॥ वैश्व. हुयात् ॥ वैश्वदेवस्य वैश्वदेवार्थसिद्धस्य सायंप्रातःसा वक्ष्य- माणैर्मन्त्रैर्जुहुयात्। गृह्य इत्यौपासननिवृत्यर्थमुक्तम् । न हि वैश्वदेव इति द्रव्यं प्रसिद्धमस्ति । यददनीयं गृहे प्रसिद्धम् , तदेव वैश्वदेवशब्देनोच्यते । ८. वैदेवार्थम् , सर्वार्थ इति च प्रदर्शनार्थम् ; प्रयोजनं नानप्रयुक्तो वैश्वदेव इति । तस्मादसत्यनसमर्थे द्रव्ये वैश्वदेवसमर्थे च सति वैश्वदेव एव च कर्तव्यः । सिद्धस्य हविष्यस्य जुहुयादिति केचिदाहुः; तस्मात् क्षारलवणमधुमांसवर्जम् । अथवा यदनाति तद्धविः स्यात् ; तदुक्तम्-“यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः" इति । किन्तु यत्प्रधान क्षुत्प्रतिघातार्थमोदनादिकं तद्धविर्भवति, न शाकस्पादि, तदभ्यवहरणोपायार्थ- स्वात् । शाकादीनि च स्वप्रधानत्वे यः शाकमेवाभाति तस्य तद्धविः स्यादेव । यदन्न- कार्ये मुख्यं तस्य जुहुयात् । किमभिधार्य जुहुयात् ? "नासंस्कृतेन जुहुयात्” इति वचनात् । धृताभावे अद्भिर्वा प्रोक्ष्य जुहुयात् ॥ २॥ १. T adds अहरहः २, T adds तावत् ३. A2 omits यत् ४. Tand A1 omit अतः ५. A. प्रतिसिद्धं [125] ·. सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे अ.३. स. १०. महास" इति ति एतानि सर्वा ।।३। 'अग्नये वाहा” "सोपाय साद) इन्धामियां सा भरद्वाजधानअन्तरये खा" "प्रजापतये स्था अनुमत्यै स्वा" "श्रियै स्वाहा” “सरखत्यै खाहा" विष्णवे खा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा सर्वाभ्यो देवताभ्यः स्वाहा" "अग्नये स्विष्टकने स्वाहा" इति हुत्वैतासां देवतानाम् । अथ वास्तुमध्ये बॉल हरेत् ४॥ एताभ्यश्चैव देवताभ्यो नमो ब्रह्मणे ब्रामणेभ्यश्च वास्तोष्पतये नमः ॥५॥ बहा......वत्र ॥ "महान्तं कोशम्" इत्यनयर्चा त्रिः पर्युक्षत्यग्निं सर्वत्र । अन्यत्रापि पर्युक्ष्य सुसमिद्धे जुहोति इत्येवावधेषु अनया निस्त्रिः पर्युक्षति । ननु:- प्रकृतिवादति पर्युक्षणं प्राप्तम् , ओदनत्वात् । स्थालीपाकत्वात् । प्रकृतिरिह भवति, अतद्भतोपदेशत्वात् । यदि स्यात् , स्थालीपाकस्येत्यवश्यत् । हविधी व्यभिचारान् स्थालोपाकस्येत्यनुत्तमिति चेत्, पर्युक्षणविधानान्न भवति। उत्तरत्र च वक्ष्यामः- याहुक्तमिह कर्मेति ॥३॥ अन्न.....हरेत् ।। स्वाहाकारविधानं किमर्थम् ? स्वाहाकारविचाने नमस्कार इति । तच विधातव्यम् । पुरस्तावमस्कारा उपरिष्टनमस्कारच मन्ना इश्यन्ते । हुत्वेति न वक्तव्यम् , विहितत्वात् संशयनिवृत्यर्थम् । अत ऊर्य बलिहरणमिति । अथवा परिसङ्खथार्थम् , एता एव देवता हुत्वा ; न प्रकृतिवदिनि ! अथैनालां देवताना- मन्मादीनां वास्तुमध्ये बलिं हरति ॥ ४॥ एनाभ्यः......नमः ॥ एताम्यश्च वक्ष्यमाणाभ्यो देवताभ्यो वास्तुमध्ये बलि हरति । यथा वक्ष्यमाणा एवमेव पुर्वोक्ताः स्युरपीति अग्न्यादीनामपि नमस्कार- नियमसंस्कारार्थमेव करणं कृतम् । तस्मात् 'अग्नये नमः' 'सोमाय नमः' इत्येवमेव पूर्वोक्ताः स्युः, 'अग्नये खिष्टकृते नमः' इति । अत ऊर्ध्वम् 'नमो ब्रह्मणे ब्राह्मणेभ्यश्च' इति । चशब्दः पुरस्तान्नमस्कारानुकर्षणार्थम् 'नमो ब्राह्मणेभ्यः' इति ; वास्तोष्पतये -- १. T omits सोमाय...प्रजापतये स्वाहा २. All except T omit स्वाहा ३. T. भरद्वाजाय धन्वन्तरये स्वाहा 7, A1 and T omit erat 4. T adds erat ६. T. Space is left out for writing नमो ब्रह्म ७. T adds नमो ८. A. कारे विधाने न ९. A adds देवतानां [126] ·सू. ८.] तृतीयोऽध्यायः अथ दिशां प्रदक्षिणं यथारूपम् "नम इन्द्राय ऐन्द्रेभ्य" लियो यमाय याम्येभ्यश्च" "नमो वरुणाय वाण्येभ्यश्च" "नमः सोमाय लोम्पेभ्यश्च" "नमो बृहस्पतये वाईस्पत्येभ्यश्च" ॥६॥ "नो मरुद्भयोऽश्वन्धी "नन- श्छन्दोभ्य ऋषिभ्यश्च" इत्यपराजितायां दिशि !!७॥ साध्यायानये" "नो निरत्यै" "नमो वायवे" "मो रुद्राय" इति प्रदक्षिणय ॥८॥ नमः । देशान्यत्वान्नमस्कारविधानमग्न्यादिभ्यो देवताभ्यः सहैवादो दत्त्वा पुष्पाणि च प्राचीरितः कार्या हुतशेषेण, "प्रान्यायानि देवकर्माणि" इति वचनात् ॥ ५ ॥ अथ......स्यश्च ।। अथेदानी दिशा पधारूप प्रदाक्ष बलि हरति । यथा- मिति देवतासंबन्धे, यथादृष्टं तथा पाणलोजाना इमियोपामुदीनां च दर्शनात् । परिशेषात् प्रथम विश्धानात् प्रदक्षिणविधाला इन्द्राय वाचा नवनि । मध्यमरीत्या शेषं पृथगपो दत्ता इन्द्रायैन्द्रेभ्यश्चनि। चशब्दः पुरस्तानमस्कारार्थः । एवमिह सर्वचशब्दार्थोऽवधार्यः। प्राङ्ग्यायत्वमेव अनेकेषु लह अपोदानार्थ च सह चोदितानाम् । नशा क्षिणस्यां यमयाम्यौ ; तपोईक्षिणतो मायरो -या। उत्तरतः बृहस्पतिवाहपत्यो ; अर्शयामिति दृत्वासयोर्मध्ये विधानम् ॥ ६ ॥ नमो......निशि ॥ अपराजितायां दिशि सौम्य देशासामित्यर्थः, महदाइ- यश्चत्वारः॥७॥ नमः .....मेव ॥ एवकारकरणं दिशां यथारूपमधि- प्रथमदानार्थ प्रतिः देवतं नमस्कारविधानम् । तस्मात्पृथा अगोदानम् । दक्षिणपूर्वस्यां दिशि सन्ध्याया- मग्नये, दक्षिणपश्चिमस्यां दिशि निरस्यै, उत्तरपश्चिमस्यां दिशि वायवे, प्रागुत्तर- स्यां दिशि रुद्राय प्रदक्षिणम् इति चोक्तम् ॥ ८॥ , १, A1 and T. वारणेभ्यश्च 4. T. Space is left out for २. All mss. read अश्विभ्यः this word, 3. T adds 3727 ६. A. सौम्यं दशात् ४. T. स्वाध्याय ७, A, सन्ध्यायां नये [ 127 ] ·अ.३. ख.१०. सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे अथादित्यमण्डले “नमोऽदितये आदित्येभ्यश्च नमो नक्षलेभ्य ऋतुभ्यो नमो मासेऽभ्योऽर्धमासेभ्यश्चाहोरालय संवरः भगापूर पथिकृते धाने विधाने" इति ॥९॥ मरुद्भ्यश्चैव देतेषु ॥१०॥ नम और शिवनपतिभ्यः' इत्युलूखले "नमः पर्जन्यायाद्भया" इति अणिके ॥११॥ "विष्णवे" दृषदि ॥१२॥ नमः श्रिय शव्यायाः शिरसि ॥१३॥ पादतो भद्रकाळ ॥१४॥ अजुगुप्ते देशे "नमो मित्रागा३५॥"लको विज्ञालाभ्यो देवताभ्यः" इत्युत्तरतो पक्यतये च॥१६॥ अथान्तरिक्षे "अपरेभ्यो नमः" इति सायम् ॥ ७॥ अहवरेभ्यो नमः" इति अथा......इते || आलियमण्डले भादिल्याहीलाम् नमो नक्षत्रेभ्यः' इति पुर- स्तानमस्कारस्यैव प्रत्यक्षविधानार्थम् । पूर्वयोः सहापो दातव्याः। ततो नक्षत्रादीनाम् अर्धमालेभ्यश्च इत्यस्यानपदिपठिताश्वशन्दा विध्याने च इत्र मोज्यात् ॥२॥ नेषु ॥ नमस्कारप्रयुक्त यायोकः नमो नरुद्भय इति । एक्कारकरणं बहुत्वावधारणार्थम ! देहवेध भेदनेषु न कियो, नौलूखलादिबहुत्वेऽपीति । तस्मादुलूखलाश्चेत्येकस्मिन्नेव क्रियते ॥ १० ॥ नम......णिके || पर्जन्यायाद्भय इति एक एव मन्त्रः, चशमहाभावात् ॥१२॥ विष्ण......पदि गावे नमः ! प्रयुल एच ॥ १२ ॥ नमः...... ......ल्यै ॥ नमो भद्रकाळ्या इति भवत्यानन्तर्यात् ॥ १३-१४ नोनि अनुगु.. लाय । अनुगुप्ते देशे भौ। तस्मादेव च ल देशो मैत्र इत्युच्यते ॥ नेयमकामालाये च ।। अथोत्तरतः "नमो विज्ञातेभ्यो देवताभ्यः" "नमो धनपतये च" इति सहैव द्वौ भवतः ॥१६॥ अथान्त......सायम् ॥१७॥ अह......मातः॥१८॥ १. A1 and T. गेहनेषु २. T. न्याभ्यः ३. A2. शय्यायां शिरसि ४. A1 and T add एवं L. प्रयुक्तता नोक्ता ६. L. नेत्वेव ७, A omits नमो भद्रकाळय ८. A. सन्देशो [128] ·सू. २५. तृतीयोऽध्यायः प्रातः ॥१८॥ “ये देवासः" इति च ॥११॥ अथ प्राचीनात्रीतो दक्षिणतः शेष निनये "येऽग्निग्धाः" इति ।।३.०॥ पिपितृगणेभ्यो इवातिथिमाकाङ्क्षद् आ गांदोहात् ।।२१।। यद्यलिपिशाच्छेद् रथाशक पायााथ नमनं दत्त्वा श्रोनि भोजयेत् ॥२२॥ ब्रह्मचारिणे का विज्ञां इवान् ॥२६॥ अनन्तरं सौदासिनी गर्भिणी बालान् स्थविरांश्च भोजयेत् ॥२४ श्वभ्यश्च श्वपाकेभ्यश्च an ये दे......इति च ॥ “ये देवासो दिव्येकादश स्थ' इत्यनयर्चा झायंप्रात- रन्ते नमस्कारः॥ १९॥ अथ......ग्निदग्धा इति ।। अथ प्राचीनाबीतीभूत्वा दक्षिणतः शेषं निनयेत् "येऽग्निदग्धाः" इति ॥ २० ॥ देव......दोहात् ॥ देवर्षिपितृगणेभ्यो दत्त्वा । प्रकृतस्योपसंहारवचनम् । पञ्चयज्ञेषु गणनार्थमतिथिमाकाङ्क्षद् गवामा दोहात् ॥ २१ ॥ यद्यनिथिरागच्छे...... ॥ तस्मिन्काले यद्यतिथिरागच्छेत् तस्मै यथाशक्ति स्वगृह्यानुपरोधेन विशेषेशानश्चानुपरोक्षेन-आवायत्तं हि चल्नं कर्म-पाद्य- मासनं दत्वाददातीत्यर्थः । श्रोत्रियश्चेदागच्छेत् तं सर्वयत्तेन पूजयेन् । २२ ॥ ब्रह्म......दद्यात् ।। ब्रह्मचारिणे भिक्षा वा दद्यात् ! तेन चास्यानिधिपूजना कृता स्यात् । आ गांवोहादूर्वमति प्रायोजनादतिशिरागच्छेद , यथाशक्ति दद्यादेव ॥२३॥ अनन्त......जयेत् ।। तोऽनन्तरमेश । सौवासिनी कुमारी बधूर्वा । सौवासिनी गर्भिणी बालान् स्थविश्व भोजयेत् ।। २४ । श्वभ्य विति ॥ एतेभ्यो भूमावावपेन् ! इतिशब्दः प्रकारमाचि । पतितानां च भूमौ निवपेत् ।। २५ 8. A1 and T. TIETETTI २. T omits ब्रह्म...स्थविरांश्च भोज- येत् ३. A1 omits वा ४. A. प्रातगन्ते ५. A. आत्मा यहि ६. A. आवपेत 129] K-17 ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. ३. ख. १०. वयोभ्यश्चावपेद् भूमाविति ॥२५॥ नानवत्तमश्नीयात् ॥२६॥ नैकः ॥२७॥ न पूर्वम् ॥२८॥ तदप्येतदृषिराह ॥२९॥ "मोघमन्नं विन्दते अप्रचेतास्सत्यं ब्रवीमि वध इत्स तस्य । नायमणं पुष्यति नो सखायं केवलाघो भवति केवलादी ॥ इति॥३०॥ पण्णामाणामन्यतम आगच्छेद् गोपशुमजमन्यद्वा यत्सामान्यतमं मन्येत तत्कुर्वीत ॥३१॥ आचार्यायाग्नेयः ऋत्विजे वार्हस्पत्यो विवाह्याय प्राजापत्यो राज्ञ ऐन्द्रः प्रियाय मैत्रः स्नातकायैन्द्राग्नः ॥३२॥ यद्यसकृत्संवत्सरस्य नान......श्रीयात् ॥ अनवत्तमहुतं अकृतवैश्वदेवमित्यर्थः, नाश्नीयात् ॥ २६ ॥ नैकः । एकश्च नाश्नीयान् । अतिथिद्वितीय एवानीयादित्यर्थः ॥ २७ ॥ न पूर्वम् ॥ पूर्वमेनेभ्यो दत्त्वा अश्नीयात् । उक्त यैवार्थस्य उपसंहारवचन- मृनियमनार्थम् ॥ २८॥ तर......राह ॥ "नानवत्तमश्नीयान्नैको न पूर्वम्” इति यदुक्तं तहषिरप्याह ॥ मोघ......दीति ॥ ऋगर्थ नैरुक्ताः प्रष्टव्याः ॥ ३० ॥ पण्णा .....वीत ॥ "पळा भवन्ति" इति ये अर्ध्या उकाः, तेषामन्यतमो- ऽतिथिर्यदागच्छेत् , तस्य गोपशुमजमन्यद्वा यत्सामान्यतमं मन्येत, तत्कुर्वीत । तत्पचेदित्यर्थः । इह सामान्यतममिति कार्य सामान्य मांलजातमित्यर्थः । इह विद्यमानस्य प्रतिनिधिवचनम् ॥ ३१ ॥ आचा......ग्न्यः॥ स पशुराचार्यायाग्नेयः स्यात् । एवमुत्तरेषामपि यथा- वचनम् । विवाह्य इति श्वशुर। आचार्यविश्वशुर इति तृतीयः श्वशुर उक्तः षेण्णामित्युक्तत्वाच श्वशुर एव विवाह्यः ॥ ३२ ॥ .येयुः ॥ संवत्सरस्येति सप्तम्यर्थे षष्ठी। एकस्मिन्संवत्सरे अनेकश सोमेन यदि यजेत कृतार्ध्या एवैनमृत्विजो याजयेयुः ॥ ३३ ॥ ३. A. ऋणां १. A1 and T. वैवाह्यः २. A1 and T. ऐन्द्राग्न्योः [ 130] ·सू. ३५.] - तृतीयोऽध्यायः सोमेन यजेन कृताध्या एवेनं याजयेयुः ॥३३॥ नानाध्याः ३४॥ तदपि भवनि मधुपर्के च सोये च पितृदेवतकर्मणि । अव पशवो हिंस्या नान्यतेत्यनवीन्मनुः ।। आचार्यश्च पिता चोभो रखा पानतिथिगृहे । ते यद्विदध्युस्तत्कुयादिति धर्मो विधीयते ।। नैकग्रामीणमतिथिं विप्रोष्यागतमेव वा । उपस्थितं गृहं विद्याद्भार्या यत्रानयोऽपि वा ॥ नाकृतार्ष्याः ॥ अकृतार्या न याजयेशुः । तथेतरे अशकर्मणि ऋत्विजोऽन्यत्र संवत्सरे सकृदेव अर्ध्या भवन्ति---इत्येतदुक्तं भवति ॥ ३४ ॥ तदपि भवति मधु......मिति ॥ मधुपले च सोमे इति लक्षणा। न हि सोमकर्मणि हिंसाकर्म विद्यते, तदङ्गनूतेषु ते कर्मसु विद्यते; तस्मात् सोम शनि लक्षणया श्रौतेषु पशुकर्मवित्यर्थः । पितृदेवतकर्मणीति वचनान्मत्स्यमांसमकारसंतमन्नं ब्राह्म- णेभ्यः स्यात् । अष्टकासु पितृकर्मैव । देवतकर्मणि-इदानीं दैवतकर्मणि इति लौकिके देवयागे उपहारादौ इति । अत्रैव पशवो हिंस्याः नान्यत्रेत्यव्रवीन्मनुः । अहिंसा- लक्षणो धर्म इत्युत्लगः। एतेभ्यः कारणेभ्योऽन्यत्र विशेषेण प्राणिया कार्या । अनतिथिरिति चतुर्थोऽयं प्रतिषेधः। एते अतिथिकार्य नै नियोज्या इत्यर्थः । एतेषु गृहेष्वागतेषु । किन्तु ते अस्मै यत्कार्य विध्युः तत्कुर्यादिति धर्मो विधीयते ॥ एकग्रामिकमेकग्रामनिवासिनमित्यर्थः । अतिथि ने कुर्यात् विप्रोष्यागतमेव वा तमपि विप्रोग्यागतं कुर्याद्वा दक्षिणेत्यर्थः । जातस्याख्या प्रभूता दक्षिणा यत्र इति विगृह्य निष्कोशाम्बिवत्समासः। गृहे वैश्वदेवकरणार्थ गृहलक्षणविधानम् । भार्या यत्र तत्र वा गृहसंज्ञा। अपि वा अग्नयो यत्र तंत्र वा ॥ , १. At and I'. सोमवता २. A1 and Tadd तदपि श्लोकाः ३, A1 and T. भवेत् ४. A1 and T. विप्रोष्य गृहमेव ५. A1 and T. प्रदक्षिण ६. A adds पशुषु ७. L. होमः ८. A. न हि योज्याः ९. A. तन्न १०. A omits this word. 131]] ·लविवरण कोषोतकगृह्यसूत्र अ.३.ख.१०. नोपवास: प्रवासेऽस्ति पत्नी धारयते व्रतम् । पुत्रो भ्राताथ वा शिष्यः पत्नी वाथ बलिं हरेत् ।। अग्निहोत्रं बलीयाः काले चातिथिरागतः । वालाश्च कुलबद्धाश्च निर्दहन्त्यवमानिताः ।। देवताः पितरो नित्यं गच्छन्ति गृहमेधिनम् । भागार्थमतिथिश्चापि तेभ्यो निर्वस्तुमर्हति ।। सिलान्युन्छयमानस्य अग्निहोत्रं च जुह्वतः । सर्व सुकृतमादत्ते ब्राह्मणोऽनर्चितो वजन् ।। औदपात्रोत्तु दातव्यमा काष्ठाज्जुहुयादपि ॥ आ सूक्तादानुवाकोद्वा ब्रह्मयज्ञो विधीयते । प्रवासे गृहस्थस्योपकासो न विद्यते । प्रकास्योपवालय प्रवाल प्रतिषेधः । पत्नी प्रवसतो भर्तुतं भारयते ! प्रवास इत्यभिकारः । पुत्रादीनामन्यतमो वैश्वदेवं कुर्यात्॥ अग्निहोत्रमित्यन्या उच्यते[१] । निर्दहन्तीति निन्दापनिषेधार्था । तेषामवमानो न कार्यः श्रेयस्कामेनेति॥ देवताः पितरः अतिथिं च गृहमेधिना गृहस्वं नित्यमभिगच्छन्ति भागधेयार्थम् । तेभ्यो निर्वस्तुमर्हति गृहस्थः ॥ सिलोञ्छवृत्तेरग्निहोत्रिणोऽपि सर्व सुकृतमादत्ते, किं पुनरन्येषामित्याति- थ्यस्तुतिः ॥ आ उदपात्रादपकर्षतो दातव्यमेवातिथये। अपकर्षत आ काष्ठां जुहुयादिति वैश्वदेवचोदना । भनेन काष्ठेनापि वैश्वदेवं कुर्यादेवेति वैश्वदेवस्य नित्यत्वमाह अपकर्षत एव॥ भा सूक्तादनुवाकाद्वा ब्रह्मयज्ञो विधीयत इति । नित्यस्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः । पते पञ्चमहायशाः-अतिथिपूजना मनुष्ययज्ञः, देवयः वैश्वदेवेन यो यज्ञ: १. A1 and T. प्रवासे च २. A1 and T. पात्राच 3. A1 and T. Fiat ४. L. माना कार्यः ५. A. मधिं च ६. A omits this word. ७. A, देवे त्रयो यज्ञाः [132] ·तृतीयाऽध्यायः एने पञ्च महायज्ञा बनते यत्य नित्यशः ! स शुकः सवपायेभ्यो नाटे जहीयते । वैश्वदेवानां ये च सायंप्रातः प्रयुञ्जते । तदर्थैरायुषा की. प्रजाभिश्च संमृत्यः ।। इति ॥३५|| अथ एकादशः खण्डः अहरहराचार्यायाभिवादयति॥१॥ अभिगम्य गुरुभ्यश्च।।२।। समेत्य आदि- याय प्रोष्य प्रेत्येत्याश्रोत्रियाय ॥३॥ 'असावाहं भो' इत्यात्मनो नाम निर्दिश्य देवयज्ञः, ऋषियज्ञः, पितृयशः, ब्रह्मयज्ञश्चेति पञ्चैते महायज्ञा यस्य नित्यशो वर्तन्ते स मुक्तः सर्वपापेभ्यो नाकपृष्ठे महीयते । पञ्चमहायज्ञस्तुतिरियम् ॥ इदानी वैश्वदेवस्तुतिः । इमं वैश्वदेवं ये च सायंत्रातः प्रयुञ्जते ; तदिति तस्माद्धतारित्यर्थः ; अर्थादिभिः सहनुयुरिति ॥ ३५ ॥ अध एकादशः खण्डः अह......यीत ॥ अहरहराचार्यायाभिवादयीत ॥ १ ॥ अभि......भ्यश्च ॥ गुरुभ्यश्च नित्यमभिगम्याभिवादयीत । गुरव इति ऋत्विश्वशुरपितृव्यमातुला उच्यन्ते, मातापितरौ चापि । अपरवयोम्यां चांभिवादयीत, गुरुभ्य इति विशेषवचनात् ॥२॥ समे......याय ॥ समेत्येत्यधिकारः । अश्रोत्रियायाविवृद्धतराय प्रोग्य प्रत्येत्य तदहरभिवादयीत ॥३॥ अभिवादनलक्षणमुच्यते-- ......पादौ ॥ 'असावहं भो' इति प्रथमया आत्मनो नाम आदिश्य पाणी व्यत्यस्य दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पादं सव्येन पाणिना सव्यं पादम्-एवं तस्य पादौ दक्षिणोत्तराभ्यामुपसङ्गृह्य अभिवादयीत ॥ ४॥ १, A1 and T. विमुक्तः ६. A omits this word. २. A1 and T. समृद्धिभिः ७. A. अर्थादयः ३. A2 omits अभिगम्य ८. A. शूर: ४. A2. श्रोत्रियाय ९. A. जपाभि ५. T omits नाम निर्दिश्य [133] असा......

·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. ३. स. ११. व्यत्यस्य पाणी दक्षिणेन दक्षिणं सव्येन सव्यं दक्षिणोत्तराभ्यां पाणिभ्यामुप- संगृह्य पादौ ॥४॥ असा उ इत्यस्य पाणी संगृह्य आशिषमाशास्ते ॥५॥! नावृतो यज्ञे न धर्मार्थे जुगुप्लेत ॥६॥ न जनसमवायं गच्छेत् ॥७॥ नोपर्युदिशेत् समे- त्यान १८॥ अनाक्रोशकोऽपिशुनः ॥९॥ अकुलं कुलः ॥१०॥ नैतिहः ॥११॥ नैकश्चरेत् ॥१२॥ न नग्नः ॥१३॥ नावहितपाणिः ॥१४॥ देवकुलायतनानि असा......शास्त ॥ असा उ इतीतरस्तु अस्य पाणी पाणिभ्यां संगृह्याशिषमा- शास्त स्वस्त्यादिना ॥॥ ना......प्सेत ॥ अवृतोऽपि यज्ञं द्रष्टकामो यदि गच्छेत् तत्र धर्म न जुगुप्सीत ॥ ६॥ न ज......गच्छेत् ।। जनसमूहमित्यर्थः ॥ ७ ॥ नोप .....द्यान ॥ जने समेत्यापि उपरि नोदिशेत् । केनचिद्वक्ष्यमाणस्य शेषमाच्छिद्य स्वयं न ब्रूयात् ॥ ८॥ अना.......शुनः॥ अनाक्रोशकः स्यात् , अपिशुनः स्यात् ॥ ९॥ अकु......कुलम् ॥ अनेकगृहप्रवेशिनः शी न] स्यादकारणान् ॥ १० ॥ नैतिहः ॥ इति ह राजा करोति, इति ह भोजवर्गः, इति ह नित्याप्रियः । किंवदन्तीप्रियो न स्यात् ॥११॥ नैकश्चरेत् ॥ १२॥ न नग्नः ॥ नग्नो न स्यात् ॥ १३ ॥ नाव......पाणिः ।। पृष्ठतःकृतोभयपाणिर्न स्यात् ॥१४॥ देव......क्षिणम् ॥ देवकुलायतनानि प्रदक्षिणं कुर्यात् ॥ १५॥ १. T. पादावसाने व्यत्यस्य २. T. न व्रतो ३. T. Space is left out for writing धर्मा...समवा 7. Al and A2. godt ५. T. Space is left out for writing नाव...तनानि &. A adds afera: ७. L. नित्यप्रतिप्रायः [134] ·सू. ३२. तृतीयोऽध्यायः । प्रदक्षिणम् ॥१५॥ न हसेत् ॥१६॥ न धावेत् ॥१७॥ न निष्ठीवेत् ।।१८॥ न कण्डूयेत् ।।१९।। मूत्रपुरीषे नावेक्षेत ॥२०॥ अबकुण्ठयासीन ॥२१॥ यद्येकवासा यज्ञोपवीतं दक्षिणे कर्णे कृत्वा ॥२२॥ नादित्याभिमुखः॥२३॥ न जयनेन । २४॥नानन्तर्हितायां भूमौ ॥२५॥ न वृक्षमारोहेत् ।।२६॥ न कूश्मवेक्षेन॥२७॥ नैको वनं गच्छेत् ।।२८॥नावि नापि] धुवनं गच्छेत्।।२९।।न त्वेव श्मशानम् ॥ ३०॥ सवस्त्रोऽहरहराप्लुवीत ॥३१॥ अप्लुत्योदकोऽन्यद्वस्त्रमाच्छादयीत ॥३२॥ न हसेत् ॥ १६॥ न धावेत् ॥ १७॥ ने निष्ठीवेत् ॥ १८ ॥ न कण्डूयेत् ॥ १९ ॥ मूत्रपुरीषे नावेक्षेत ॥ २० ॥ अवकुण्ठयासीत ॥ तयोः करणकाले उत्तरे त्तरीये गावकुण्ठ्यासीत ॥ २१ ॥ यद्ये......कृत्वा ॥ एकवासास्तस्मिन्काले यदि स्यात् , यज्ञोपवीतं कर्णे कृत्वा आसीत ॥२२॥ नादि......मुखः॥ आदित्यमभिमुखो नालीत ॥ २३ ॥ न जघनेन ॥ आदित्यं पृष्ठतः कृत्वा नासीत ॥ २४॥ नान......भूमौ ।। अनन्तर्हितायां भूमौ मूत्रपुरीषे न कुर्यात् । किञ्चिदन्तर्धायैव कुर्यात् ॥ २५॥ न वृक्षमारोहेत् ॥ २६॥ न कूपमवेक्षेत ॥ २७ ॥ नैको वनं गच्छेत् ॥ २८ ॥ नापि धुवनं गच्छेत् ॥ धुवनं कलहमित्यर्थः । धुवनं न गच्छेदपि ॥२९॥ न त्वे......शानम् ॥ श्मशानं न त्वेव गच्छेत् ॥ ३० ॥ सव ...... वीत ।। ३१ ।। अप्लु......यित ॥ अप्लुत्योदकः अविहतोदक इत्यर्थः। आईशरीर एवा- न्यद्वस्त्रमाच्छादयेत् ॥ ३२॥ १. T. Space is left out for ३. A1 and T. नातिधुवनं writing कणं कृत्वा ना ४. A2. प्लुत्योदकमन्यद्वस्त्रं २. A1 and T omits नैको वनं ५. A omits न निष्ठीवेत् गच्छेत् ६. L. अच्युतः अविगतो- [135] ·सविवरणे कौषोतकगृह्यसूत्रे अ.३. ख. ११. न नानां स्त्रियं निरीक्षेत ॥३३॥ लादित्यं सन्धिवेलयोः ॥३४॥ अनाप्तम् ॥३५॥ अकार्यकारिणम् ॥३६॥ प्रेतस्पर्शिनम् ॥३७॥ मातेको क्याभ्यां न संवदेत॥३८॥ नोद्धृततेजांसि भुञ्जीत।।३९।। न यादयामः कार्य कुर्यात् ॥४०॥ न सह भुञ्जीत।। ४१॥ न शिष्टम् ॥४२॥ पितृदेवतातिथिभृत्याना शिष्टं भुञ्जीत ॥४३॥ सिलमुच्छमयाचितप्रनिग्रहः साधुभ्यो वाचतो वा याजामध्यापनं वृत्तिः॥४४॥ न न......क्षेत॥३३॥ नादि... ......लयोः ॥ सन्धिवेलयोरित्युद्यन्तं चास्तेयन्तं चादित्यं नावेक्षेत ॥ अनाप्तम् । अनाप्तमिति चण्डालम् ॥ ३५ ॥ अकार्यकारिणम् । पतितम् ॥ ३६॥ प्रेत......शिनम् ॥ प्रेतस्पर्शिनं नेक्षेत । प्रेतस्पीति केचित् पठन्ति । यथार्थ- मध्याहारः कर्तव्यः । न तिष्ठेदित्येवमादि ॥ ३७॥ सूति......देत ॥ ३८॥ नोट्ट......जीत ॥ उद्धृततेजांसीति पिण्याकादीनि न भुञ्जीत । तेज इति प्रधानमभिप्रेतम् ॥ ३९ ॥ न या......कुर्यात् ।। यातयामैरित्यन्यस्मिन् कर्मण्युपयुक्तैः पुनरन्यत्कार्य न कुर्यात् । तथा हि यातयारत्वं श्रुतावुक्तम् ॥ ४० ॥ न स......जीत ।। केनचित्येकस्मिन्पात्रे न सह भुञ्जीत । अथवा सर्वान् भोजयित्वा अन्ते स्वयमेवासीको भुञ्जीत । न तैः सहासीनः । तदुक्तम्-"श्रेयांसं श्रेयांसमानुपयेण" इत्यारस्य "शेषं दम्पती भुञ्जीयाताम्" इति । कालैकत्वेऽपि समत्वं भवति । यथा सह न भवन्त इति प्रतिषेधानित्यत्वं वा पुरस्तात्प्रतिषेधात् ॥ न शिष्टम् ।। अन्योपयुक्तं शिष्टं न भुञ्जीतेति ॥ ४२ ॥ पित्......ञ्जीत ॥ एतेषां शिष्टं भुञ्जीत । तथा चैवोक्तम् । इह प्रतिषेधात्तत्रापि विकल्प: स्यादिति मत्वा पुनरप्युक्तम् ॥ ४३ ॥ सिल......वृत्तिः॥ सिल इति द्वाभ्यामङ्गुलिभ्यामाहृत्य परिगृहीतस्य सञ्चय- करणम् । तथैव समूह्यकरणमुञ्छम् । अयाचितो नामप्रतिग्रहः देहीत्यनुत्क्वा आहृतहरणम् । याचितो देहीत्युत्क्या वा साधुभ्यो वा हरणम् । साधव इति द्विजातयः। १. A1 and I'. स्त्रियमीक्षेत अन्यत्र मैथुनात् नादित्यं २. A2. याचितो [136] ·सू. ४९.] तृतीयोऽध्यायः पूर्व पूर्व लघीयः ॥४५॥ असंसिकानाया देहतिवी ॥४६॥ अप्रमत्तः पितृदेवतकार्येषु ॥४७॥ ऋो स्वारगामी ॥४४॥ नया स्वपीत ४९॥ भथवा स्वधमें वर्तमानाः साधः । याजनं दक्षिणादा। अधेिभयो हरणं वृत्तिरिति जीवितोपावजातियाबदाईकलवनम ॥४४॥ पूर्व.. ....घीरहः ॥ तेषां वृत्तिकारणानां पूर्व पूर्व लघीयः कारभार; पापादेया लघीय इत्युक्तम्; धर्मापेक्षया चेद् गरीय इति भवति । पनदिधानं ब्राह्मणस्योत्तरत्र वक्ष्यामः॥४५॥ असं......तिर्वा ॥ एतासु कख्याञ्चिदसद्धिमानायां कवृत्तिर्वा स्यात् । सर्वेषां वर्णानां वृत्तिविशेषाः शास्त्रान्तरेचूक्ताः । साश्यवृत्ति पसिद्धग्रहणम् । कृषिवणिपाशुपाल्यं पण्यापण्यांवशेषश्च ॥ ४६॥ अप्र......र्येषु ॥ पितृदेवतकार्येषु मनमत्तः स्यात् ॥ ४७ ! ऋतौ......गामी ।। ऋतुकाले खदारगामी वात् । प्रमिधरधानमिवाक्यम् , आहोखिनियमप्रधानम् ? ऋतावेध गच्छेदित्युक्त नान्यति प्रतिषेधविधानं सात् । ऋतौ गच्छेदेवेत्युक्तौ गच्छेदिति प्रतिनियमप्रधान सात्; अन्यत्र छ गमनं प्रति- षिद्धं स्यात् । नियमप्रधानमिति ब्रूमः। ऋतौ गच्छेदेव, न न गच्छेदिति ऋताधगम- नाहोषः; अन्यत्र गमने चाशेषः । कुत एतद्गम्यते? निशम इति बापनात् । यदय. मन्तराळवतेषु मालानशन ब्रह्मचर्यमिति चतुर्वपि मासेषु स्त्रीगमनं प्रतिषिध्य पुनः ऋतौ बा आयामुपेयात् इत्युतौ गमनं विकल्पेन विदधाति-तद्शापयति- सर्वदा गमनमस्तीति । यतादेव गमनमभविष्यत् तत्र ब्रह्मचर्य न व्यधास्यत् । ऋतौ वा आयामुपेयात् इत्येव ज्यभास्यत् । तस्माहत सब निबरुम् , अन्मा- निवतम् ॥४८॥ न दि......पीत ॥ ४१॥ १. A1 and T omit पूर्व R. Al and T. खपिति ३. A. बावः ४. A. प्रधानार्थम् ५. A. गच्छेदेवत्युक्ते न न गच्छेदिति प्रतिनियमप्रधान स्यात् ६. A omits ऋतो.. प्रधानं स्यात् ७. A. पुनतृको [ 137 ] K-18 ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. ३. ख. १२. पूर्वापररात्रेषु ॥५०॥ अहरहः स्वाध्यायशीलः ॥५१॥ सत्यवादी ॥५२॥ नित्योदकी ॥५३॥ नित्ययज्ञोपवीती ॥५४॥ न विरहेदाचार्यमन्यत्न नियो- गात् ॥५५।। अनुज्ञातो वा ॥५६॥ अथद्वादशः खण्डः पविशतिभिः कारणैः खलु भो ब्राह्मणेनाध्येतव्यं भवत्यपरिमितैः ।।१।। न पू......त्रेषु । पूर्वरात्रेभ्वपररात्रे च न खपेत् ॥ ५० ॥ अह......शीलः ।। नित्य स्वाध्यायः पूर्वोक्तः । इदमन्यत्, अहरहः स्वाध्यायशीलः स्यात् । अधीताध्ययनोऽपि धारणार्थ विशेषज्ञापनार्थ च ॥ ५१ ॥ सत्यवादी ॥ सत्यवादनशीलः स्यात् ॥ ५२ ॥ नित्योदकी ॥ नित्योदकः स्यात् । नित्यकार्यार्थमिदं विधानम् । तस्माद्दुर्लभो- दके देशे उदकमुद्धारयेत् ! सुलभोदके भूमिगतेनैव कार्यप्रसिद्धेर्न धारयेत् ॥ ५३ ॥ नित्य......वीती !! नित्ययज्ञोपवीती स्थात् । ननु च यज्ञोपवीतमपि कार्यकालं नित्यं धारयेत् , न खलु सर्वकालं धारयेत् । “यधेकवासा यज्ञोपवीतं कर्णे कृत्वा इति दर्शनात् ॥ ५४॥ न वि......योगात् ॥ नियोगादन्यत्राचार्य न बिरहंत् । आचार्येण कस्मिंश्चि- कर्मणि नियुक्तो विरहेत ॥ ५५ ॥ अनुज्ञातो वा ॥ स्वकार्येणापि तेनानुज्ञातो विरहेत् ॥ ५६ ॥ अथ द्वादशः खण्डः षति......ता ॥ 'खलु भो' इति हेत्वर्थे । यस्मात् षड्विंशतिभिः कारणैः ब्राह्मणेनाध्येतव्यं भवति, अपरिमितैर्वा कारणैः, तस्मान विरहेदाचर्यमिति । इह हेतुवचने ब्राह्मणदर्शनात् पूर्वोक्तमपि ब्राह्मणस्यैवेत्युक्तम् ॥ १॥ १. T. गो ३. A. नित्यस्याध्यायः २. A1. त्येतन्यं T. स्वतव्य ४. L. न खलु न खलु सर्व धारयेत् [ 138] ·सू. ९. तृतीयोऽध्यायः तद्यथा कुले जातः ॥२॥ इतिन् ! पूर्वे चाभिरूपा आसन् ॥४॥ साध्यावरितं चैनत् ।।५।।ऋणं चैन माग गायध्ययनं शुभारम्॥७॥ अधीरू च कार्याकार्ये ज्ञास्यने ।।॥ विद्वानश्च सर्वत्र पूज्यन्ते ॥९॥ मा कानिचित् कुले जान उत्तरत्रेनि पारणा ? वक्ष्यते; तत्सर्वत्रा- ध्याहियते । अस्मिन् कुलं जात इत्यधिकारादेवाध्य व्यः: इतरथा ह्यधिकारोऽनर्थकः स्यात् ॥ २॥ शक्तिमान् ।। लास्मिन्कुले जानानामपि सर्वेषां शक्तिरस्ति, भूकादिदर्शनात् ; तस्मान्छक्तिमानिति विशेषाधिकार ! शक्तिमालिाते बाध्यतव्यम् ॥ ३ ॥ पूर्व......आसन् । पूर्वेऽभिरूपा अधीताध्ययना आसन् । न मयीदं विच्छिन्नं भवितुमर्हति इति वा अध्येतव्यम् ॥४॥ साध्या......श्चैतत् ॥ साध्वाचरितमिति चाध्येतव्यम् ॥ ५ ॥ ऋणं......णस्य ।। "जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिमिरऋणवा जायते" इति ऋण- संस्तुतमेतत् । तस्माद्ध्येतव्यम् । ब्राह्मणाधिकारे पुनर्ब्राह्मणवचनमन्यरप्यधि- कृतैरभ्येतव्यमेव । ब्राह्मणेन तु विशेषेण इति ज्ञापनार्थम् ॥ ६॥ कर्म... तरम् ॥ ७॥ अधी......स्यामि ॥ अधीस्य च कार्याकार्ये झास्यामि इति चाध्येतव्यम् । आहते चेदज्ञानात् कार्याकार्ये ज्ञातुं शक्यम् ॥ ८॥ विद्वां......ज्यन्ते ॥ सर्वज्ञादिषु विद्वांस एव पूज्यन्ते, न सर्वे । तस्माद्विद्व- द्विशेषदर्शनादध्येतव्यमेव ॥९॥ ५ A. चेत् &. L omits this sūtra and १. A1 and T.चाधिरूपा: २. A2 omits this sutra. ३. A1 and T. ज्ञात्वा नि विद्वान् ४. A1. विद्वान् सद्भिश्च T. विद्वान् सम्मिश्न the commentary. ७. L. ऋणवान् [139] ·ite a ক হৃ ; এছাই কি অস্ত্র স্বত্ব নিয়ে স্ব স্ব ই-আর যন্ত্রপল খাদি । }}। ত্বাকি ১ লাখ ডll : খ ল গ :: : হজ বা ওহ } / খবর সুম অস্ত্র মুক্তি তি...... ? উঃ ৪ [৫] মন্ধ ! ছি মিছিল মা যা ঙ্কং নিয়ে, লাউ-বি। ২০ ; নে...উন। বঙ্গ = স া হত্যা : ত্বত্ত সিঃ যক্ষ, উনিই সী—দুভ। এবং, अपामार्शविण्यारिशति ॥ ११ ॥ বন...... হি মাকুব গব। যা ভাব- । হলি : শুই। এই অানি। হৰিৰ ম মেনু। খিল গ্রাফ ২৪। . অলিস্বিদ্ব। আজ : "গুইন! কী । ৪। ১ - ...... । যা স্বাদ অবত্ত ও মঙ্গল কাব্য মালিঃ। লাজীব বিশ্বাঃ মুন খান। ......। জমি ও বালি থানার ভুরি ভাবমু। বিজ 5 জুলাই সুস্থ সু ২৭। मया......ध्येते॥ अभ वृत्तिविशेशेज पितरौ खर्लोकमा त इति मर्यते । तस्मादध्येतव्यम् ॥ १७॥ স্বল্প......আমি। স্কুণ? অাল্লালু নলী সান্যান্সি লিঃ দান- व्यम् । एवमपि सर्यते ॥ १८ ॥ ২. T. বহুদিন 2. T and A1 omit a 3. T. দ্বিব 8, A1 and T. वायुष्मान् ৬. L. সূরি ৫. ১. মনিকা 140 ] ·सु. २७. कृतीयोऽध्यायः १०॥ बाधा नि कालापदन्यानिति का सच्यायवनः सर्वे लोकाः २ मामा मामाचा ॥ नाम समावृत्तिः ।। रन्जनको वो दिन चोरनी च ब्रह्मा का पानीमा काम २६ मंचं ऋनुमति साध्या....... मान झि मात कहनइति चाध्येत- व्यः । श्रुतिमाशावादियो। ३.९ : स्वाध्या......कोशा लायनल सजाया का इति चाध्येत- व्यम् । अमोनाह : करोति : किधिना १. बिदुकामाप्यं निश्चियक्ति ॥ २९ ॥ न ......त्तिः । तस्य दुनः पुनरावृत्तिनै नयति । निश्रेयसं भवात इत्येतस्मादध्येतव्य र ॥२२॥ मन्त्र ......सब्दः । वेदो से भाजायल। सर्वेषु क्षात मन्त्रब्राह्मणयोरेव, तसावेदशब्दः प्रसिद्धः, अवश्यज्ञातव्यत्वात् । तलाध्यतया ॥ २३ ॥ वेदो......मूलम् ।। लोके हि सर्वधर्मशास्त्राणां भूलं तु वेदः । सलादध्वेत- व्यम् ।। २७ अचो......सं च च ब्रह्म] || अचोरहरणीयं ब्रह्म चाध्यतव्यम् । अविनाशिनि हि यत्नं कुर्यात् ॥ २५ ॥ एकै......पति ॥ एकैसा च ऋक सभ्यनियमपूर्वमधीला कामधुग्भवति । तस्मादध्येतव्यम् ॥ २६ ॥ यं यं......तीति ॥ यं यं ऋतुमधीयामि तेन तेनेष्टं भविष्यत्ति इति चाध्ये- तब्धम् । तथा हि श्रुतिः ॥ २७ ॥ ३. A. अधिकाध्ययनः १. A1 and T. उपहन्यां २. A1 and T. क्ता मातापितरौ स्वर्गे लोके न प्लान्यन्नतस्य 8. L adds a here. [141] ·स्लाविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ.३. ख. १२. तेन तेन वे विध्यती ॥२७॥ दषि श्लोकाः- मन लघिमा सो शिलान् धावान् शुचिः। शीलान् श्रुणान् दातो भत्रे पतिपावनः ३२७॥ चोरराजाग्न्युदोभ्यः सदः लन्चशिनां भवन् । निवास्तु मुख वैधाश्चरन्त्वक्षय्यतयः ।।३।। तदेतत्पुष्कलं वाक्यं वेदज्ञानमयोजनम् । कुर्यादध्ययने यत्नं सत्ववादी जितेन्द्रियः ।। इति ॥३१॥ तदप्येतषिराह ॥३२॥ "यो जागार तमृचः कागयन्ते यो जामार तमु साम्पानि यन्ति । योजागार तमयं सोम आह तबाहमस्मि सरव्ये याबा" इति॥३३॥ तदपि श्लोकाः॥ तंत्र श्लोका अपि भवन्ति ॥ २८ ॥ केतु......दनः ॥ केतुरिन्ति यशः । लधिमान् इति चेत अन्नदान इत्यर्थः । पक्ति पावयतीति पङ्क्तिपावनः ॥ २९ ॥ चो......वृत्तयः ।। चोरादिभ्यः सञ्चायनां भयम् ; तद्वैद्यानां नास्ति । तस्माद- क्षय्यवृत्तयो निर्भयाश्च वैद्याः सुखं चरन्ति । भोजनेन च न क्षीयन्ते । तस्मादक्षय्य- वृत्तयः । वृत्तिरपि विद्यैव, नान्या वृत्तिः कार्या इत्यर्थः ॥ ३० ॥ तदे......न्द्रिय इति ॥ तदेतदनेकैः कारणैर्वेदज्ञानप्रयोजनमुक्तम् । तस्मादध्य- यने यत्नं कुर्यादेव । सत्यवादी जितेन्द्रिय इति ॥ ३१ ॥ तदे......राह ॥ ३२ ॥ यो जागार न्योका इति ॥ ३३ ॥ १. All except T add विज्ञायते २. A2. तदभि ३. T. द्रव्यवान् ४. A2. धृतिमान् ५. T. पुष्करं ६. T. रद्येन्योका इति A2. इति सव्ये न्योकाः ७. L. तदभि ८. L omits तत्र श्लोका अपि [142] ·स तृतीयोऽध्यायः अथ नयोइनः खण्डः रोहिण्यां कषिर्वाणि कारयत् ।। प्राच्या क्षेत्रमा यां द्यावापृथिवीर्य बलिं हरेत् ॥२॥ गोमवेन परिभण्डलं त्यण्डिलपलिन भागधु नवेषु कुशेषु "द्यावापृथिवीभ्यां नमः" इत्लयो याद ।। व गन्यायधूपद पानाम् ।। ४ा परसौदनं वा ।।५।। "मो धावापृथिवीमा ला" चोपस्याना ॥६॥ ने नित्वं परिस्तरण ॥७॥ कथान मानानो का विकल्पः ॥८॥ अथ लयोदशः व रोहि......रयेत् ।। १ कशमिति बेत्- प्राच्..... हरेत् ।। आत्मनः क्षेत्रमा क्षेत्रमर्यादाय द्यावापृषिवीयं बलि एहरेत् ।। २ । कथमिति चेन्--- गोम......दयात् ।। तन्न गोमये परिलण्डलं स्थण्डिलनुपलिप्य तत्र प्रागप्रान् कुशानुपस्तीर्य । उदगप्रनिवृत्त्यर्थं प्रागविधान । तेषु कुशेषु "द्यावापृथिवीभ्यां नमः" इत्यपो दद्यात् ॥ ॥ एवं.. पारा । एव मादीनामनिदान कार्यम् । एवमेवेति-अनेनैव मन्त्रेणेत्यर्थः ॥४॥ पय......न वा पयलोड यालय स्थाने कुर्यात् ॥ ५ ॥ नमो......चोपस्थानम् ॥ ६॥ न नि......रणम् ।। इह स्थालीपाकश्रवणलिङ्गाद्धोमोऽनुगीयते । यथाप्रकृति तस्येदमपि लिङ्गं न नित्यं परिस्तरणम्, प्रतिवत्प्राप्तस्य परिस्तरणस्य विधिरयम् । "द्यावापृथिवीभ्यां खाहा" इति हुत्वा परिसमाप्य पुनर्बलिं हरेत् ॥ ७॥ ..... v । . १. A1 and A2imit प्रागग्रेषु नवेषु ४. T. एवं वा कल्पः कुशेषु and add later. See fii. ३ ५. A. अवस्तीर्य २. All except Lomit न &. A omits this word. T adds नित्यं ७. L. इति ३. A1 and A2 add प्रागग्रेषु नवेषु कुशेषु [143] ·अ.३.ख.१३. [ सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे तच्छेषेण ब्राह्मणान् [ण] तर्पयति।।९॥ प्रथमयोगे सीरस्य ब्राह्मणः सीरं स्पृशेत् 'शुनं नः फाला" इति ॥१०॥ "क्षेत्रस्य पतिना" इति सूक्तमनुब्रूयात् ।। ११॥ कृतां परिहाप्य ॥१२॥ उदकं तरिष्यन् स्वस्त्ययनं करोति ॥१३॥ उदकाञ्जलीन् त्रीनप्मु जुहोति ॥१४॥ समुद्राय वयुनाय नमो वरुणाय नमो वारुणाय धर्मपतये नमो नमस्सर्वासां नदीनां सर्वासा पिते विश्वकर्मणे मरी यथा......कल्पः ॥ यथा समानातमेव वा विकल्पः स्यात् । यावदुक्तमपि कर्म स्यात् , होमकर्मानुमातव्यमिस्यर्थः ॥ ८ ॥ तच्छे......यति ॥ तच्छेषेण बलिशेषेण कञ्चिद्राह्मणं वेदविद् तर्पयति ॥९॥ प्रथ......फाला इति ।। स ब्राह्मणः सीरस्य प्रथमयोगे "शुनं न कालाः" इत्यनय सीरं स्पृशेत् ॥ १० ॥ क्षेत्र... हाप्य ॥ अथ "क्षेत्रस्य पतिना" इति सूक्तमनुब्रयात् ॥ ११ ॥ कृता......प्य । “शुनं न फाला" इत्येतां परिहास्य ॥ १२ ॥ उद......रोति ॥ उदकं तरिष्यन् , भयं शङ्केत चेत्, स्वस्थयां करोति । खस्त्ययनविधानाद् भयस्थान एव ॥ १३ ॥ सर्वोदककरणे कथमिति चेत्- उद......होति ॥ त्रीनुदकाञ्जलीनपशु जुहोति । अञ्जलिनोदकमादाय उदक एवासिञ्चतीत्यर्थः ॥१४॥ समुद्राय......जपित्वा ॥ "समुद्राय" इस्येतांस्त्रीन् मन्त्रान् जपित्वा । पूर्वी मन्त्रौ नमस्कारान्तौ । उत्तरो नमस्कारादिः प्रतिमन्त्रं जुहोति ॥ १५ ॥ १. T. Space is left out for writing ब्राझणः...न: ३. T. Space is left out for writing जुहोति समुद्राय ४. T. सर्वासामपि इन्द्रपिण्डकर्मणे २. As and T add एतया [144] ·सू. २. तृतीयोऽध्यायः हविर्जुषतां इलि जरिया ॥१५ को अपनीभ्य उद्दीचं स्थावराभ्यः ॥१६॥ तरंश्चेद् भयं शङ्केत बाशिष्ठं जपे “अ” इत्येतत् सूक्तं प्लवम् ॥१७॥ अध चतुर्दशः खण्डः अथ बालि माजि पितृभ्यो या १॥ सामगान् वेदविदुषोऽयुग्मान् त्र्यवरान् िपिबहुपवेश्यायुज्नान्युकालागि तिलैरवीर्य ब्राह्मणानां ती......राभ्यः !! नवन्तीः प्रतो जुहोति । स्थावराभ्योऽभ्य उदीचं जुहोति ॥ १६ ॥ गरन्......प्लवम् । तरन् के खेल भवंत, प्लवं बालिष्ठ "समुदज्येष्ठाः" इत्येतं सूतं जपेत् । वासिष्ठमिति द्वारगुतम् , वासिष्टमेतत् सूक्तमिति । तस्मिन्काले ज्ञात्वा स्वायन जहित्येपर्थम् ॥ १७ ॥ अ चतुर्दशः खण्डः अथ.....दद्यात् ।। अथ मासि मालि सकुइपरपक्षेऽपराह्ने पितृभ्यो दद्यात् । "अथ यदपराह्ने पितृयज्ञन अरन्ति, अपक्षयमाजो वै पितरस्तलादपराओं पितृयक्षेन चरन्ति सदाहुदरपक्षमाजः पितरोऽथ कस्मादेनान् पूर्वपक्षे यजन्ति" इति श्रुतिलिङ्गादपरपोऽपराह्न इति चोक्ताम् ॥ १॥ ब्राह्म......सचेत् ।। ब्राह्मणानयुग्मान नादविजयवरायोस्त्रीन् पञ्च सप्त इत्येव ब्राह्मणान् । वितृशोदेस्य अवराध्य छि पुलाच्यवराया॑न् इति ब्रुवनेकमप्या- शङ्कत । स.रमाइला एका पितृवपदेश्य 'अपिता, अयं पितामहः, अयं प्रपिता- महः' इत्यभिमन्याय उपवेश्योदङ्मुखान् "दक्षिणान्यायानि पियाणि' इति वचनादा- त्मनो दक्षिणाभिमुखत्वार्थम् । यदि पञ्च, द्वौ पितृाने, द्वौ पितामहस्य स्थाने, एक १. T. Between this and the next word there is २, All except L omit प्लवम् ३. T. ब्राह्मणाय पाणिभिः ४. A. उदिवं ५. L omits वासिष्ठं...नपेत् space for writing three or four syllables. [145] K-19 ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. ३. ख. १४, पाणिषु निनयेत् ॥२॥ अत ऊध्यमलतानामन्याग्नौ कुलानं च 'असावेत- तत्ते' इत्यनुदिश्य भोजयेत् ॥३॥ शुञ्जानेषु महाव्याहृतयः सावित्री मधु- वातीयाः पितृदेवत्याः पाबमानीर्जपेद् यथोल्लामन्यत् ॥४॥ भुक्तवत्सु पिण्डान् दद्यात् ॥५॥ पुरस्तादेके ॥६॥ पिण्डान् तत्पश्चिमेन पत्नीनां किश्चि- प्रपितामहस्य स्थाने करोति । यदि मत, श्रीन् पितुःस्थाने, औदौ पितरयोरिति । एवमेकं चेत् , तमेव सर्वेषां स्थाने उपवेशयेत् । अयुगानीति प्रतिपुरुषोतभोजन- पक्षे त्रीण्येवोदपात्राणि प्रत्येक पवित्राणि च । तेष्वश्याय एकपवित्रमिति वचनात् तिलैरवकीर्य तेषां ब्राह्मणानां पाणिमित्ता अपो निनयेत् ॥ २॥ अत.....जयेत् । अत ऊर्ध्व ब्राह्मणानलङ्कृत्य अलङ्कृतानासन्ध्याग्नौ कृत्वा 'अग्नौ करोमि' इत्युक्त्वेत्यर्थः । अन्नं च । चशब्दः अन्नमग्नौ च कृत्वा भोजयदित्यर्थः । हुतशे- षमन्नम् 'असावेतत्तेऽनम्' इति पितृनामधेयं निर्दिश्य यथासनं भोजयेत् । यथा वियन्ते तथा भोजयेत् ॥ ३॥ भुञ्जा......मन्यत् ॥ तेषु भुजानेषु महाव्याहृतीः सावित्री मधुवातीयाः पितृ- देवस्याः पावमानीश्च जपेत् । बहुवचनं नित्वावधारणार्थनुक्तम् । यथोत्साहमन्यदपि स्वस्त्ययनादि जपेत् ॥ ४॥ भुक्त......दद्यात् ॥ तेषु भुक्तवत्सु पिण्डंण्डान् ] दद्यात् ॥ ५॥ पुरस्तादेके ॥ भोजनात्पुरस्तादेके पिण्डान् दधुः॥ ६ ॥ पिण्डा......र्धाय ॥ ततः पश्चिमेन किञ्चिदन्तर्धाय पितृपत्नीनामपि पिण्डं [ण्डान् ] दद्यात् । ननु स्फयेनोन्मार्जनादि भवति । मन्त्राश्च स्त्रीवदूह्याः। नैतदस्ति, यथाप्रकृत्यग्नौकरणादि भवति, पत्नीभ्यो दानं च अधिकृतम् । तद्यावदुक्तं भवति । यदि पत्नीभ्य एव पिण्डदानमुक्त्वा पिण्डपितृयज्ञविशेषो वक्ष्यते, ततो होमोऽभ- विष्यत् ॥ ७॥ १. T and A2. कृतांस्तानामन्य २. A. वा ३. A. पत्नीनामपिण्ड ४. A.तु [146] ·सू. १८. तृतीयोऽध्यायः दन्तर्धाय ॥७॥ ब्राह्मणानां शेपं निवेदयेत् ॥८॥ अग्नौकरणादि पिण्डपितृ- यज्ञेन कल्पो व्याख्यातः ॥१॥ सूत्राणि दत्त्वाञ्जनाभ्यञ्जनगन्धपुष्पधूपदीपांश्च प्रलिपिण्डं धात् ॥१०॥ अशात एकोदिष्टम् ॥११॥ एक पवित्रम् ॥१२॥ एकमयम् ॥१३॥ एकापिण्ड ॥१४॥ मानौकरणम् ॥१!! अभिरम्यता- मिति विसर्गः ॥१६॥ संवत्सरमे प्रेतः ॥१७॥ चतुर्थविसर्गस्तु ॥१८॥ ब्राह्म दयेत् ।। तेषां बाहानानां भुक्तवतामस्मिन्गृहे अन्नशेष निवेदयेत् । यदि तेऽनुजानोरन् गृह्यताम् इति, ततस्त्वयं भविष्यति ॥ ८॥ अग्नौ......ख्यातः ।। अग्नौकरणादि परिसमूह्य पर्युक्ष्य इत्येवमादि पिण्ड- पितृयज्ञेन कल्पो व्याख्यातः॥९॥ सूत्रा......दद्यात् ।। "एतद्धः पितरो चासो पध्वं पितरः" इति त्रीणि सूत्रा- ण्युपन्यस्य इत्येवमन्तं रक्षा अञ्जनादीनि च प्रतिपिण्डं दद्यात् ॥ १० ॥ अथा......दिष्टम् ।। अथात एकोद्दिष्टश्राद्धं वक्ष्यामः । एकमुद्दिश्य यत्क्रियते तदेकोद्दिष्टम् ॥ ११॥ एक पवित्रम् ।। एक पवित्रं सात् । एतदेव ज्ञापकं मास मासि]श्राद्ध प्रत्युदपात्रं पवित्राणीति ॥१२॥ एकमय॑म् ॥ अयमित्युदपात्रमुच्यते ॥ १३॥ एकपिण्डम् ।। एक पिण्डं स्यात् ॥ १४ ॥ नाग्नौकरणम् ॥ अग्नौकरणं न स्यात् ॥ १५ ॥ अभि......सर्गः ।। अभिरम्यतामित्युक्त्वा विसर्गः कार्यः॥ १६ ॥ संवत्सरमेवं प्रेतः ॥ एवमेकादिष्टं संवत्सरं प्रेत कुर्यात् । तं च प्रेतमुद्दिशन मासि मासि इति प्राप्त इदमुच्यते ॥ १७ ॥ चतुर्थविसर्गस्तु ॥ चतुर्थेन कर्मणा विसर्गः चतुर्थमेकोद्दिष्टं संवत्सरे पूर्णे करोति । व्रतापवर्गे एक मध्येऽन्ये इतरे ॥१८॥ १. Tomits अत: ३, T. त्रिविसर्गः ४. A1 and T. विसर्गश्च २. T. एकपिण्डमेकमध्ये [ 147] ·. বিৰৰ স্বার্থানে वृद्धिपूर्तेषु युग्मान् भोजयेत् ॥१९॥ दक्षिणा या २॥ यौकिला !! उभाग्रहाण्यालिस्रोमालपपोतु ॥१॥ दास प्रथमायां शाकं जुहोति- वृद्धि......जयेत् ॥ वृद्धिपूर्तेषु भूलिक इत्यर्थः । शुन्याह्मणान् भोज- येत् ॥ १९ ॥ मद......चारः॥ उपचारः प्रयोग प्रत्यर्थः २० ॥ यवेनिलार्थः ॥ कार्यः । कुर्यादितयः । युग्मानयुग्मनिवृत्यर्थम् । प्रदक्षिण- मित्यपलव्यनिवृत्त्यर्थम् । तिलनिवृत्यर्थ याविधानम् । अथ भोजदिति कस्मादुक्तम् ? ननु भोजनं विहितमेव ; भोजयेदिति परिससथाम्, भोजयेदेव, नान्यत्कुर्यादिति । इह केचित् खस्ति वाच्य "नान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्ताम्" इति वाचायित्वा भोज- यन्ति । अभासति ब्राह्मणानामाशीर्वादे जारित विरोधः। केचित्तु समन्त्र बलि पूर्वेधुहरन्ति । तच्छास्त्रान्तरविहित । जैमिनीये हि नटुक्तम् । तथा सति शास्त्रा- न्तरप्रयोगः स्यात् । इह तु युग्मायुदपामाणि पवैरवकीर्य ब्राह्मणानां पाणिभिनि- नयेत् । अन्नानुदेशनं च न भवति, होमाभाशत् । हुतशेषस्य सदनुदेशनम् । ततोऽलङ्क तान् प्राङ्मुखान् ब्राह्मणान् युग्मान भोजयेत् प्रदक्षिणोपचारेण इत्येतावद्विधानम् । अपि चेह यद्विहितं न हितं तदेव भवति सर्वत्र विहितं चेह न भवति, तथा सत्यन्यत्वाभावः; सर्व ह्येकं शास्त्रमभविष्यत्; तसादेकं शास्त्रं परिगृत्व तत्रार्थान् सम्यक् परीक्ष्य प्रयुआनयन प्रत्यवायः । अशक्यं च कास्नाधिकविध्युपसंहारः कर्तुम् । तस्माद्यावदुक्तं कर्तव्यम् ॥ २१॥ अथ पञ्चदशः खण्डः ऊर्ध्व......क्षेषु ॥ आग्रहायण्या ऊर्ध्वमपरपक्षेष्वष्टमीषु तिम्रोऽष्टकाः कार्याः । आग्रहायण्या इति का उच्यते ? अपरपक्षेष्वष्टमीषु इत्येकवाक्यदर्शनात् सैवोच्यते । एवं तर्हि तैयादीनि ता एव वक्तव्याः, किमनयाप्रकृतया । तस्यामप्यष्टका केषाञ्चिदिति शापनार्थमप्रकृतयापि सङ्गतस्यापि प्रसङ्ग]वचनमूर्ध्वमाग्रहायण्या १. L. नाविरोधः [148] ·सू.३. तृतीयोऽध्यायः "ईकमेव शापा प्रथमा व्यौच्छ इन्सार चामिनिटा: बधूरीजाप सबके जनिती अब एक महिना यात्रा" इति भविष्ट या देवलो साई देवास्ता अष्टका रनोखी लाभे कापानी : आस्ते प्राधागोकमान्धः पवमानः । मालाच वासांचाहानि नास्ते मात्र पाइने ३॥ मारपक्षाश्या इति । उहि शो केन-"हेमाशिशिरो मनपर झागानट मीवता" इति । आचार्यलायर्चान्तय आया? । लाहि चतुर्णामपरपक्षाणामिलिन्द सातव्यम् । चत्वार एक्षा शिशिर पति त्रिवज्ञापनार्थन । हेमन्तशिशिरयोस्त्रयाणाम: PARLIो. कोपीतर्मतन, किन्तु चतुर्णामिति । अएका इति कानामध्यम् । तैपी, माधी, फाल्गुनी चामिनताः ।। तासां.....होते !! तासां प्रथमायां तैष्याम्पर पोऽया जुहोति, "इयमेव सा" इत्यने मन्त्रेण प्राप्तानार्थस्य शाका सिद्धिः । माल पक्कशाक जुहोति । अथ मनम् , अपक्कऽपि इंश्यते शाकशब्दः, शाकमार्नु वनं प्रस्थित इति; गौणं तद्भाविन्यपेक्षम् , ओदनं पच इत्येवम् । एवं तर्हि स्थालीपाकधर्मः स्यात्-- मांसयतस्थाल्यः[स्खाल्यां पच्यत इति। नैतदस्ति, ओदनस्य स्थालीपाकप्रसिद्धिः; मांसस्य तु यो[?] हविषोरावास्थानविधानात् त्रयाणां च प्रकृतिवदिति स्थालीपाकत्वं साधितम् । तस्मान स्थालीपाकधर्मः शाकस्य । तस्माद्याचदुक्तमत्र कर्म । पाणिना च होमः॥२॥ अथ......हेति ॥ अथ खिष्टकृत इति वचनात् “यस्यां वैवखतः" इत्यनेन मन्त्रेण विष्टकृदित्यभिसन्धाय जुहुयात् ॥ ३॥ १. T. यमेव २. A2 omits स्वाहा ३. T. ४. A1. नोथ: T, नोयः अथास्यां ६. T and A2 omit इति ७. L. श्वेतमत्रित्व ८. Ladds इममेव ९. A. पाकापत्रा पत्त्रार्थस्य १०. Ladds दिवि ५. T. वं 149] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. ३. ख. १५. मध्यभायां माना हर्षे च माथ्याहृतरालो जुहोति "थे वाघुः" इति चतस्रोऽगुस्य वा जुवात " वा जगत पियो रवैचान लेल्या हाताश लोके । मेला शुल्या उपसुसमान्ति समाइसन्तु मामा मालाहा।" इति । महान्याहतिक शतसूरिः “ये तात्पुः" इति चतसृभिरधावाहुतीः स्थालीपाकोऽकानगिनः॥४॥ "अन्तर्हिता गियोऽन्तहिता पृथिवी मही मे। दिवा दिग्भ्यश्च सर्चभिरन्यमन्तर्दधे पितृभ्योऽनुष्य स्वाई। मध्यमाया.....बालविध বৃথা ঃ মাশ্বার্থ वापर ना इयं चतुर्थी अमापूर्वमत न् पशुमालीशकश्च विधीयते । तस्मात् प्रकृतियत् करता आबापस्थाने महाव्यालयातना शातृषुः” इति चतस्त्रश्च!ऽनुगुस्य "दाट अपाम्" इत्यनेन भन्नेमा लपां जुहुयात् । अनुश्रुत्येत्युक्त्वे- त्यर्थः । महाव्याहृतयः, "यह वपाम्" इति या मन्त्रः एकीभूतः[?] "ये तातृषुः" इति चतस्त्रः, पताभिः अष्टावाहुतीर्जुहोति । स्थालीपाकोऽवदानामेश्रो हविः स्यात् । इह व्याहृतयः ऋचः "वह वपाम्” इति च मन्त्र मन्त्रे ?] पशुरेव दृश्यते । तस्मादिह दर्शनात् गोपैशुरजो वा पशुः स्यात्, अनियमानियमो हि यायान् ॥ ४॥ अन्त...णस्य ॥ एतैश्चतुर्भिः मन्त्रैश्चतस्र आहुतयो भवन्ति, या महाव्याहतीनां स्थाने अन्यत्र करणस्य करणस्येत्येकीभूतस्य मन्त्रस्यावयवभूताभ्यो महाव्याहतीभ्यो- ऽन्यत्रानुद्रुत्येत्यत्र विकल्पो न भवतीत्यर्थः । अमुष्मै इत्यत्र चतुर्वपि मन्त्रेषु तस्य नाम १. A2. मध्यावर्षे च २. A2 omits this word. ३. T omits this word. ४. A2 omits this word. ८. A2. चतस्त्रः ९. A1 and T. सर्वायुः १०. A1 and T omit this word. ११. A adds मध्यः मिश्र इति १२. A. इह वकृ [१ स्था १३. L. गोशुरजो वा शुः स्यात् नियमात् १४. L. भ्यायात् ५. A1 and T. निहितान् पराके ६. A1 and T. उपैनात् ७. A2. तयश्चत [150] ·1 तृतीयोऽध्यायः अन्धपहिला पोहोर बिनाः । अधशालाश्च पातायाझाजिनाले मना लिया। शामिन यान्ति का अद्भिः परिनुपी । अद्धितीय भगिल्ला पितुर्वरेने जा ! यन्ने माता लुलोभ चरा पनिवता रेत सरिता लामाहुरोऽयपया जुनै आक्षा" हलि महाव्याहतीमा का स्थाने का. पत्रकन जस्य ।।२१। उत्ताकार जुहोति "उक्थ्रचालिरात्रश्च सबस्क्रीश्छन्दलाई अन्ये च ऋतयो देवा ऋषयः पिलर तथा । F - निर्देष्टव्यम् , 'अग्नये स्वाहा' इति भवन्ति, "ये तात्पुः" इत्याशेयत्वादो प्रकृतत्वाद- प्रकृतप्रत्ययाच प्रकृतप्रत्ययो ज्यावान् । एवं तर्हि अग्नये स्वाहा इत्येव वक्त अल्पा- क्षरनिर्देशार्थ व्यर्थ च, देवतानेकत्वज्ञापनार्थ तर्हि सर्वनाना निर्देशः । शौनकेन "प्राजापत्यमेके । नक्षत्रदेवतामेके । ऋतुदेवताके । रात्रिदेवतामेके” इत्येवमनेकविधो देवताविकल्प उक्त ॥५॥ उत्त......एछन् । उत्तमायां पूर्वकल्गुन्यामपान् जुहोति “उक्थ्यश्चाति- रात्रश्च" इत्यनेन मन्त्रेण । समानविकदिदं कर्म भरति । अशनविष्टकृत् इनिन शालखिष्टकृत् “यस्यां वैवस्वतो यमः" इति ॥ ६॥ १. A1 and T. सन्धिषु २. A1, स्वकामासांश्चाङ्गानि ...भ्योऽमुष्मै स्वाहा सुमनामुखाः स्वाहा ।। T. मासांश्चाङ्गानि नमसौश्च सर्वारन्यमन्तदधे सुमनामुखस्वाहा ॥ ३. A1 and T. अपः परितस्त्रिभिः षष्टिस्ताभिः सत्यस्याभिरमन्तदधे केनो मस्म स्वाहा ।। L. अद्भिर्वसस्ता अद्भिसर्वस्य भस्तृभिरन्यमन्तर्दधे पितृभ्योऽमुष्मै स्वाहा ॥ ४. A1. रतस्तत्पितामहो . पितामहो 4. Al and T omit ar ६. A2 विकरणस्य ७. L. इत्येकमनेक [ 151] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. ३. ख. १५. ऋतका सवभूतानि शिवाश्शान्ताश्च मे सदा ।। सन्तु नेऽधूपकृतामष्टके बस्ते सुमनाशुखि वाहा" ॥ इति समान विष्टकृत् । ६।। श्वोऽन्वष्टक्यां पिण्डपितृयज्ञाता चोपशुरजस्थालीपाको वा गोग्गासमाहरेनषि वा समुदहेदेषा मेऽष्टका इति ॥७॥ न क्षेत्र न कुर्वीत न खेव न कुसल || इति कौषीतगृह्ये तृतीयोऽध्यायः श्वोऽन्व......ोति ॥ यावदुक्तमिह कर्म । श्वोऽन्वष्टक्यां अष्टकामनु कर्तव्यम् । अष्टकानामश्वः अन्नक्यं पिण्डपितृयज्ञावृता गोपशुः कर्तव्यम् । मांलेन पिण्डपितृ- यज्ञ कार्य इत्यर्थः । अजो वा कर्तव्यः पिण्डपितृयज्ञावृता स्सालीपाको वा पिण्ड- पितृयज्ञावृता मिडपितृयज्ञ एवाधिकृतोऽस्मिन् पक्षे मांसे त्वर्थलुप्तानामक्रियां एष एषा मेऽष्टकेत्युपत्या गोग्रासमपि वा हरेत् । कक्षमपि वा इहेत् ॥ ७ ॥ न त्वे......र्वीत ॥ एवमेवाष्टकां कुर्वीत, न त्वेवच कुर्वीन इत्येतयोः पक्षयो- रतुल्यबलत्वार्थमुकम् ॥ ८ ॥ इति कौषीतक्रिगृह्ये गृह्यविवरणे] तृतीयोऽध्यायः ॥ काrows ३. A1 and T. अग्निना या १. A2 omits इति २. A1 omits this word. ४. L. नामश्च A2. समापनं [162] ·अथ चतुर्थोऽध्यायः प्रथमः खण्डः अथातश्शान्ति करिष्यन् रोगा? वा भयाों वा, अयाज्यं वा याजयित्वा, अप्रतिग्राह्यं वा प्रतिगृह्य, त्रिरात्रमुपोष्याहोरात्रं वा सावित्री चाभ्यावर्तयित्वा यावच्छक्नुयाद् गौरसर्षपकल्कैः स्नात्वा शुक्लमहतं वा वासः परिधीय स्त्रवन्तीभिरद्भिरुदकुम्भं नवम् "भूर्भुवस्वः" इति पूरयित्वेतरा- भिवा गौरसर्षपर्वाव्रीहियवानवनीय गन्धमाल्यानां च यथोपपादमग्नये स्थालीपाकस्य हुत्वा साविया सहस्रादूर्ध्वमा द्वादशात् सहस्रात् स्वशक्तितः प्रथमः खण्डः अथा......होति ।। अथात ऊर्च रोगा? वा भया? वा अयाज्यं वा याज- यित्वाप्रतिग्राह्यं द्रव्यं प्रतिगृह्य वा दोषनिवृत्त्यर्थ शान्ति करिग्यन् त्रिरात्रमुपोग्य । एकरात्रं वा। न च तुल्यो विकल्पः, आत्मशुद्धयर्थत्वात् । निस्यप्रयतश्चेदेकरात्रो- पवासमेव करोति । शुद्धिं शङ्कमानस्तु त्रिरात्रादूर्ध्वमपि करोति । सावित्री चाभ्या वर्तयित्वा यावच्छक्नुयात्, ततः शुद्धो भूत्वा यदहः करोति तदहः गौरसर्षपकल्कै- रुच्छाद्य स्नात्वा शुक्लमहतं वा वासः परिधाय तत उदकुम्भ नवम् "भूर्भुवस्वः" इति प्रयित्वा । इतराभिर्वा अद्भिः पूरयित्वा । सवन्तीभिरद्भिः प्रणमभिमतपक्षः । इतरथा वचनानर्थक्यं हि स्यात् । गौरसर्षपदूर्वाव्रीहियवांस्तस्मिन् कुम्भेऽवनीय गन्धमाल्यानां च यथोपपादमवनीयाग्नेरात्मनश्च मध्ये तमुदकुम्भं निधाय जुहोति, प्रयोगसौकर्यार्थः । ततो यथाप्रकृस्यग्नये सालीपाकस्य हुत्वा तस्मिन्नेवाग्नौ साविच्या ५. Lomits भयातों वा ६. Lomits वा १. A1 and T. परिधाप्य २. At and T. पातमन्नेः ३. T adds च ४. T. अर्ध्वमादशात् जुहोति ७. Ladds यामेरात्मनच [153] g-20 ·अ. ४. ख. १. सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे संपातमभिजुहोति ॥१॥ यावद्वा दोषनिवृत्तिः ॥२॥ उत्तरेगाग्निं पागग्रेषु कुशेषु प्राङ्मुख उपविश्यापोहिष्ठीयाशिस्तिभिरभिपिश्चेत् । शुक्लै- श्लज्य सहाच्याहृतयः सानिली खस्त्वनानि च पित्वा शुच्यते सर्वपाल्यो नागेभ्यश्च भयेभ्यश्च । व्याधित शेतदक्तवेत् पिता भ्राता प्राचार्षपुलशिष्याचाल बान्धारव्ये पारद ॥९॥ झामि त्वा इविधा सहसाबूद्धमा द्वादशाः लाल् खशक्तितः सयातमलिजुहोति । तदुदकुम्मन- भिजुहोते । सम्पादोदकुम्भे चाग्नौ जुहोतीत्यर्थः ॥ २॥ याबद्वा. ......वृत्तिः !! आ दोषनिवृत्तेर्वा जुहुयात् ॥ २॥ उत्त......षिश्च ।। धैव हुत्या प्राक् विष्टकृत उत्तरेणाग्निं प्रागग्रेयु कुशेषु प्राङ्मुख उपशिश्य । कर्मभिरुधप्रसङ्गनिवृत्त्यर्थ प्रागप्रेषु प्राङ्मुख इत्युक्तम् । आपोहिष्ठीयालिः सम्पातागि?त्या अद्भिरभिषिञ्चेत् । प्रकृतप्रत्ययादुत्तरत्र दर्शना- ताभिः इति गम्यते ॥ ३ ॥ शुक्लै......भ्यश्च ॥ शुक्लैन्धिमाल्यादिभिरलङ्कृत्य महाव्याहृतयः सावित्री स्वस्थानानि च जगियाबाय स्वस्ति बाध्य स्थालोपाके । विष्टकृतं हुत्वा शेयं परिसमापयेत् । फलस्यालेरियन् । स एवं कृत्वा जुधन एव सर्वपापेभ्यो रोगेभ्यश्च भयेभ्यश्च ॥४॥ व्याधि......यात् ॥ व्याधितः शान्तिकर्म कर्तुमशक्तश्चेत् तस्य पिता भ्राता वा कुर्यात् । तयोरभावे आचार्यपुत्रशियाणामन्यतमो वा अन्वारब्धे व्याधिते कुर्यात् । पिता वा भ्राता वेति मध्ये वाशब्दविधानादुत्तरालाभविधिरित्युक्तम् ॥५॥ १. A1 and T. चयेत् ५. A omits एवं २. A1 omits this word. ६. A. प्रागम इति ३. A1 and T. शिष्यपुत्राणामन्य ४. L. यावत् ७. A. प्रकृतिप्रत्ययादुत्तरद- ८. A. फलश्रुति [164] ·ऽध्यायः चतुर्थोऽ जीवनाम कर सविलीणि रक्तानि मातिपुरमात बरो क्षक्षिणा । एवं मारे गोष्ठर जाये हार स्यालीमाकल्या जा रौद्रले पनि मिलने पर सीमित मनभिः लाविली जपेद् वेतसशालाभिः विभिननि प्रदक्षिणति गोरा मुच्यते सर्वोगेभ्यः ॥९!, अब ब्राह्मणभोजन ॥१५: शुश्च......नानार ।। ते पित्रादयोऽसाथै कुर्वन्तः "मुञ्चामि । कपा जीनाय कम्” इति त्रीणि सूक्तनि जयन्ति । पुरस्तात् वस्त्ययनातावार्थ विशेषः॥६॥ बरो दक्षिणा ! P एवं......ठने पनि व्याधिः च कुर्यात् । नत्र स्वेतामान अध। रुद्राय स्थालीपाकस्य हुत्दा रौद्रः सूक्तरनिमुपति अग्नये जुहुया तो सानो अवमपि विशेषो वक्ष्यते ॥ संपा. स्थानम् ।। याः सम्पातीभिर्दुत्वा हुँताः आपस्ताभिः बन्दा स्वासः कुशमुष्टिभिर्वा सावित्रीमपरिमितं जपेत् , पुनः पुनरावर्तन् प्रहानिणं शोभनि । गोसूक्तरुपस्थानं गां च करोति । अथ स्तुतिवचनम्-शुच्यत सर्वरोगेभ्यः ॥ ९ ॥ अथ ब्राह्मणभोजनम् ।। कर्तव्यम् । इदमुभयत्र साधनम् ॥ १० ॥ १, A1 and T. च जपेत् ६. A1 and T add सावित्रीमपरि- २, A1.नमन्याथै विशेषो वरो मितं जपति and oniit it T. स्त्ययनमन्याभिः earlier. ३. T omits वरो...जपेत् ७. A. संपातीर्तुत्वा ८. L. आस्थामिः ४. A1. रौद्रेः ५. A1 and T. वेदशाखा- [ 155] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे अ. ४. ख. २. अथ द्वितीयः खण्डः श्रावण्यां पौर्णमास्या हस्तेन श्रवणेन वा अक्षतसक्तूनां स्थालीपाकस्य वा जुहुयात् “अग्नये स्वाहा" "विष्णवे स्वाहा" "श्रावण्यै स्वाहो" "पौर्णमास्यै स्वाहा" "वर्षाभ्यः स्वाहा" इति ॥१॥ लाजानक्षतसक्तूंश्च सर्पिषा सन्नीयानो जुहुयात् "दिव्यानां सर्पाणामधिपतये स्वाहा""दिव्येभ्यः सर्पेभ्यः स्वाहा"इति।। २॥उत्तरेणाग्निं मागग्रेषु कुशेषु शुचौ वा देशे "दिव्यानां सर्पाणामधिपतिरुनी- अथ द्वितीयः खण्डः श्राव......हेति ॥ श्रावण्यां पौर्णमास्यां श्रवणसंयुक्तायाम् । श्रावण्यो पौर्णमास्यां इति पाठः । अक्षतसूक्तानां स्थालीपाकस्य वा जुहुयात् । यवसक्तुपक्षे यावदुक्तं कर्म । "अग्नये स्वाहा" "विष्णवे स्वाहा” "श्रावण्यै स्वाहा]" "पौर्णमास्यै स्वाहा" "वर्षाभ्यः खाहा" इति संशयनिवृत्त्यर्थ स्वाहाकाराम्नानम् । संशयो हि श्रावण्यै पौर्णमास्यै इति ॥१॥ । .. लाजा......हति ॥ लाजानक्षतसक्तूंश्च सर्पिषा सह सन्नीय तस्मिन्नेवाग्नौ "दिव्यानां सर्पाणामधिपतये स्वाहा" "दिव्येभ्यः स्वाहा” इति द्वे आहुती जुहुयात् । अग्नावित्यधिकवचनम् । तस्मिन्नेवेति नियमार्थमुक्तम् । नैतदस्ति ; अनुक्तेऽपि हि स एव नित्यः शालाग्निः; उक्तं हि-“पञ्चसु यहिश्शालायाः” इत्यत्र । एवं तर्हि पुनरमाविति कर्मान्यत्वार्थम् । अन्यदिदं सर्पबलिकर्म, अन्यत्पूर्वोक्तं श्रवणकर्म इति च । तथा चैवोक्तं शौनकेन "श्रावण्यां पौर्णमास्यां श्रवणकर्म सर्पबलिकर्म च" श्रवणकर्मणोऽनन्तरं तदहरेवारब्धव्यम् ॥ २॥ उत्तरेण......उपहरेत् ॥ उत्तरेणाग्निं प्रागग्रेषु कुशेषु कर्माभिमुख्यनिवृत्त्यर्थम्, उद्गप्रनिवृत्त्यर्थ वा प्रागग्वित्युक्तम् । शुचौ वा देशे "दिव्यानां सर्पाणां अधिपति- १. A1 and T omit हसेन श्रवणेन वा २. A3 and Tomit खाहा ३. A1 and T. जुहोति ४. A1 and T omit दिन्येभ्यः ५. L omits लानान्...स्वाहेति ६. L. सर्पबलिकर्म श्रवणकर्म च ७. A, तदहें ८. A omits उत्तरेण...हरेत् सर्पेभ्यः खाहा [ 166] ·सू. ३. चतुर्थोऽध्यायः यताम्" "दिव्यापी उन्नीयन्ताम्" इत्रूपो निनयति । "दिव्यानां सर्पाणाम- विपतिः मैलिखना हव्यासपीः मलियन्ताम्" इति फणेन वष्टयति । "दिव्याला रूपाणा थितिर मुस्लिम्पयाम्" "दिव्याः सा अलिम्पन्ताम्" इति पगल्ल पाना गनिनति । "दिव्यानां सपाणामधिपतिस्सुमनस्यना' दिव्याः सपास्युमन लाम्" इति सुमनस उपहरति । "दिव्यानां साणाम- धिपतिराच्छाधताम्" दिव्या सपा आच्छाद्यन्ताम्" इति मूत्रतन्तुमुपहरति । "दिव्याना रूपाणामधिपतिराञ्जताम्" "दिव्याः सी आञ्जन्ताम्" इति रुन्नीयताम्" "दिव्याः सपा उन्नीयन्ताम्" इत्यपो निजयति । एवमुत्तरत्र तक्रिया- युक्ता मन्त्राः प्रत्येतव्याः। ततः फणेन वेष्टयति । ततो वर्णकन्य पात्रं निनयति । ततः सुमनस उपहरति । तनः स्मृत्रतन्तुमुपहरति । ततः कुशतरुणेनोपाँति उप- हरे रती त्यर्थः । अञ्जनस्य करोति । तन आदर्शेनेक्षयति । एवमान्तरिक्षाणां पार्थिवानां दिव्यानामिति करोति । सर्वत्र च तथैव मन्त्रा योज्याः। त्रिस्त्रिरपी निनयनादी- न्योगानियुनक्ति १] । पूर्वमुच्चस्तरामुच्चस्तरां नीचैस्तरां नीचैस्तरां कथमिति चेत? "दिव्यानां साणामधिपतिरुनीयताम्" "दिव्याः सर्प उन्नीयन्ताम्" इत्याकाशे अपो निनयति । द्वितीयं ततो नीचैस्तराम् । तृतीयं ततोऽपि नीचस्तराम् । सकृदेव मन्त्रवाचनम् , ना होमा त्रित्वमस्ति, उच्च चैरिति सम्भवात् । ततस्तदहाप्रभृति रात्रौ वाव्यता खोदकं बलि लर्वेण आ उपघातमुपहरेत् । एवं आ प्रत्यवरोहात् । कथम् , केन बलिं हरति ? इत्युच्यते । तत् "दिव्यानां सर्पाणामधिपतये नमः" "दिव्येभ्यः सभ्यः" इत्यपो दत्त्वा तत ओदनं दर्वेणोपहत्य तेनैव नमस्कारान्तेन मन्त्रेण बलिमुपहरेत् । कुत एतल्लभ्यते ? वैश्वदेवे द्यावापृथिवीये च बलिहरणे दृष्टत्वात् ॥ X. A1 and 'Tumit foar: uni उन्नीयन्ता २. Tomits दिव्यानां.. प्रतिलिखन्तां and adds it after अनु. लिम्पन्ताम् ३. A1. आबनीता ४. A1. आवभन्तां ५. A2. सुमनस उपहरति ६. Tomits दिव्यानां.....उपहरति ७. A2. सूत्र ८. A. उपलातं ९, A omits this word. १०. A. संभावास्तदाः ११, A omits this word. 167 ] ·- wa सविचरण कौपीता कुशतरुणेनोपचार पशि ! १३ नया मीना" 'दिव्यास्ती इताइत्याद ना काही पाथिका दिव्यानां निस्त्रिरुच्चस्तशी नोकरी इलोकोशामा सानो हाद् रात्रौ वाग्यतस्लोदक बाल पारर । ननु दर्शन लक्षात नवीन रस बल कोजीति; सत्यमेवमुक्तम् ; न क्यामहानि केपला शेवगत र पुराच्या क्षत्र- मर्यावायां गोमयेन परिमण्डलामेत्यु ऽपि भिसा धानापावधीचं बोले- मुपहरोदत्यधिकमुक्तम् । तखामियायचा इरादोजनाम्---अन्यत्रालि बलिहर : भवत्येवमेवेति । तद एवं दिशा दर्शनमा बलामा । सोहळ चेति परिसङ्घयार्थ गन्यादीला धावा बोर आला होकोऽयं निर्देशः? ननु दी अन्धलिकोऽवि का ! या खिलाय एनं बालमन्य उपरादयेत् ॥ ३ ॥ उपसर्गः !! उपसा हत्यारा का मन नपणी- स्तदेव कृत्वा उत्सृज्यते ॥ इह प्रयोग उच्यते-जानसक्तूंध लामा सन्नीर शाण्यां पौर्ण- मास्यां श्रवणकर्म कृत्य तः "दिव्यागोलाई स्वाहा' "दिव्या सर्पेभ्यः स्वाहा" "आन्तरिक्षाणां समाधिपाल ला" "आल्लरिक्षेश्यः सर्पेभ्यः स्वाहा" "पार्थिवानी सणाला स्याहा" मा सरेभ्यः खाहा" "दिश्यानां साणामधिपाद स्वाह " "विश्ः हर्षेभ्यः साहा" एतावष्टाचाहुतीर्तुत्वा, उच्चरेगानि प्राग कुशेषु शुवै देश "निशानां सर्पाणाव- धिपतिरुनीयताम" "दिव्याः सर्ग उनोयन्ताम्" इति याकमा नियति । "आन्तरिक्षाणां सर्पाणामधिपतिरुनीयाना" आन्तरिक्षा सा उन्नीयन्ताम्" इति तथैवापो निनयति । ततः "पार्थिवामा हाणामधिपतिरुनीयता" "पार्थिवाः सर्पा उन्नीयन्ताम्" इति तथैवापो नियति । एवं सर्वध योज्यम् । आदर्शक्षणान्तं कृत्वा ततः "दिव्यानां सर्पाणामधिपतये नमः" "दिव्येभ्य: सर्पेभ्यो नमः" इत्यपो .. १. T omits आन्त...हरेत् AL आन्तरिक्ष्याणां दिव्यानां पार्थि- वानां L. अन्तरिक्षाणां Re Al omits this word. ३. Lomits न ४. A omits इति 4. A omits this word. [ 158 ] ·सू. २. चतुर्थोऽव्यायः या सवय हरडः आप पौधीमासमाय॥१॥ "अश्विभ्यां स्वाहा "अश्वयुग्भ्यां AE मा खा" "शरदे स्वाहा" "पशु अनि वाम "आ गावो अजान का शुभ मुहमा एक बालमित्तान् सृजति लां गलियोन मsmp दस्ता। एवमेन बारा : पाया अधिपतये नमः" "आन्तरिक्षेतः लोना" इत्यो दरा, मासमेत वकि हति। माता "पार्थिवानां सपणामधिपता" "मावश्या भ्यो नमः" इत्यपों दत्त्वा, एकमेव वलि हरति । स " राणामधिपाय" "दिश्येभ्यः सर्पेभ्यो नमः" इस्वपो प्रत्या, ए. अक्ष वहिरति । एकमा प्रत्यपरोहाद् रात्रौ बलि हत्या प्रत्यवशेहेऽधावाहुतीर्मुला माझा करतोत्सजेत् ॥ १४ ॥ अप तृतीयः खण्डः आश्व......पः॥ आश्या पार्णनास्यामन्द्रः पायसो होतव्यः। स्थाली- पाक एक पयोग स्वात् रहन इत्युच्यते । तस्मायथाप्रकृति भवति । ततस्तस्मिन्नेव कमप्यापस्य इमाया ला" इति खालीशाकं हुत्या- अश्विभ्यां.. ...योजनछ । “अश्विभ्यां खाहा" "अश्वयुग्भ्यां स्वाहा "आश्वयुज्दै पौर्णमास्यै स्वाहा" "शरद लाहा" "पशुपतये खाहा" "पिङ्गलाय स्वाहा' इत्याज्येन पळाडुलीडेला " गावो अग्मन्" इति सूक्तेन पृषातकस्य जुहोति । पृषातकमित्याज्यमंयुक्तं पयः, तत्पाणिना जुहोति । ततः कर्म परिसमाप्य तां रात्रि मातृभित्लान् संसृजन्ति । अव ब्राह्मणभोजनं कारयेत् । ५, A1 and A2 omit प्रत्यूचं... १. A1 and T. पायसं स्थालीपाकेन श्रपयित्वा 3. Az adds FIET 3. Ad omits TIC FIET हुत्वा ६. A1. Space is left out for writing मातृभिर्वत्सरान् ७. L omits आज्येन ४. A2. पृष्टातकस्य [ 159 } ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. ४. ख. ४. अथ चतुर्थः खण्डः आग्रहायण्यां प्रत्यवरोहेत् ॥१॥ रोहिण्यां भोष्ठपदामु वा प्रातः शमी- पलाशमधूंकापामार्गशिरीषोदुम्बरकुशलरुणबदरीणां च ॥२॥ तेषां मुष्टिमा. दाय ॥३॥ सीतालोष्टं च ॥४॥ उदपाले निधाय तस्मिनिमज्ज्य निमज्ज्य ॥५॥ "अप नः शोशुचदधम्" इति सूक्तेन त्रिः प्रदक्षिणं मोक्षति शरण्येभ्यः पाप्मनोऽपहत्यै ॥६॥ उत्तरतो निधाय ॥७॥ पधुपको दक्षिणा ॥८॥ अथ चतुर्थः खण्डः आग्र......रोहेद ॥ आग्रहायण्यां प्रत्यवरोहेत् । प्रत्यवरोहणं कुर्यादित्यर्थः । पौर्णमास्यामित्यधिकारः॥१॥ रोहि......दरीणां च ॥ रोहिण्यां प्रोष्ठपदासु वा प्रातश्शमीपलाशमधूका- पामार्गशिरीषोदुम्बरकुशतरुणबदरीणां च ॥२॥ तेषां मुष्टिमादाय ॥ मुष्टिमिति प्रमाणमुक्तम् । बदरीणाञ्च मुष्टिम् इत्येतवता सिद्धे पुनस्तेषां इति वचनं तेषां सर्वेषां पृथङ्बुष्टिमादाय इत्येवमर्थम् ॥ ३ ॥ सीतालोष्टं च ॥ सीतालोष्टमिति सस्यलोष्टं सस्यमूलं गृहीतम् । लोष्टं च ॥ उदपात्रे......निमज्ज्य ॥ तां मुष्टिं तस्मिन्नुदपात्रेऽवधायावधाय मोक्षति ॥ अप नः......हत्यै ॥ गृहशान्त्यर्थमिति फलस्तुतिः॥ ६ ॥ उत्तरतो निधाय ॥ निधातीत्यर्थः । एवं कृत्वोत्तरत उदपात्रं च मुष्टिं च निदधाति ॥ ७॥ मधुपर्को दक्षिणा ॥ आचार्याय मधुपर्क ददाति । द्रव्यनिर्देशे यथाग्रहणे ॥ 3. A1 and T. 99FT ४. A1 and T. कुशतरुणेभ्यः ५. A omits this word. २. A2. निमन्त्र्य 3. A1 and T omit this word. [160] ·सू. १३.] चतुर्थोऽध्यायः "ग्रीष्मो हेमन्त उत नो बसन्तश्शरवर्षास्मुवितं नोऽस्तु । तेषां पशूनामृतूनां शतशारदानां निवात एपामभये स्याम स्वाहा ।" "अप श्वेतपदा जहि पूर्वेण चापरेण च । सप्त च वारुणीरिमास्सर्वाश्च राजवान्धवैः स्वाहा ।।" श्वेताय वैदर्भाय स्वाहा" "विदर्भाय स्वाहा" "तक्षकाय वैशालेयाय खाहा" "विशालाय स्वाहा" इत्याज्येन ॥२॥ "सुहेमन्तः सुवसन्तः सुग्रीष्मः प्रतिभूषन्तां सुवर्षाः सन्तु नो वषाः शरदः शं भवन्तु नः" इत्यग्निमुपतिष्ठते । "स्योना पृथिवी भव" इति पृथिवीमनुमन्व्य “शं नो भवन्तु वाजिनः" इति शमीशाखयाभिमृज्य “समुद्रादुर्मिः" इत्यभ्युक्ष्य प्रस्तरमास्तीर्य ज्येष्ठदक्षिणा- पाः संविशेरन् ॥१०॥ "प्रति ब्रह्मन् प्रतितिष्ठामि यज्ञे" इति दक्षिणः॥११॥ "प्रति पशुषु प्रतितिष्ठाम्यन्ने" इति सव्यैः ॥१२॥ “प्रत्यश्चेषु प्रतितिष्ठामि - ग्रीष्मो......ज्येन ॥ "ग्रीष्मो हेमन्तः' इत्यारभ्य पळाहुतीर्जुहुयादाज्येन । आज्येनेति द्रव्यान्तरवद्विधानं प्रकृतिनिवृत्यर्थम् । तस्माद्यावदुक्कमिह कर्म ॥९॥ सुहे......शेरन् ॥ "सुहेमन्तः' इत्यनेन मन्त्रेणाग्निमुपस्थाय "स्योना पृथिवि" इति पृथिवीमभिमन्य "शन्नो भवन्तु वाजिनः" इति शमीशाखया तं देशं विसृज्य "समुद्रादूमिः" इत्यभ्युक्ष्य तन्त्रप्रस्तरमास्तीर्य ज्येष्ठं दक्षिणतः शया । स च तस्य भार्यापुत्राश्च संविशेरन् । पाश्चैव्येष्ठदक्षिणा इति यथाज्येष्ठमित्यर्थः ॥ १० ॥ प्रति......दक्षिणैः ॥ "प्रेति ब्रह्मन् प्रतितिष्ठामि यज्ञे" इति दक्षिणैः पाचैः संविशेरन् ॥ ११॥ प्रति......सव्यैः॥ "प्रति पशुषु प्रतितिष्ठाम्यन्ने" इति सव्यैः संविशेरन् । प्रति......दक्षिणः । ततः "प्रत्यश्वेषु प्रतितिष्ठामि क्षत्रे” इति दक्षिणैः पार्थैः संविशेरन् ॥१३॥ १. A1 and Tadd न वै श्वेतस्या- ध्याहारेऽहिर्जघान किञ्चन २. T omits वैशा...खायै ३. A1 and T. सुविभूषन्तः ४. A1 omits this word. ५. A omits प्रति...दक्षिणैः &. A adds aa: ७. L omits ततः...दक्षिणः [161 ] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. ४. ख. ४. क्षत्रे" इति दक्षिणैः ॥१३॥ "प्रत्यप् प्रतितिष्ठाम्यमते" इति सव्यैः ॥१४॥ "प्रति प्रजायां प्रतितिष्ठामि पुष्टौ" इति दक्षिणैः ॥१५॥ प्रस्तरे तां रात्रि शेरते ॥१६॥ "उदीर्घ जीवः" इत्युत्थाप्य “नयो मित्रस्य" इत्यादित्यमुप. स्थाय यथासुखपत ऊर्ध्वम् ॥१७॥ "सुनामाणम्” इति शय्यामारोहेत्॥१८॥ चैव्यां पौर्णमास्यां कर्कन्धुपर्णानि पिथुनानां च रथोपाई पिष्टस्य कृत्वा प्रत्यप्मु......सव्यैः ॥ "प्रत्यपतु प्रतितिष्टाम्यमृते" इति सव्यैः पार्वैः संवि- शेरन् ॥ १४॥ प्रेति प्रजाया......दक्षिणः ॥ ततः "प्रति प्रजायां प्रतितिष्ठामि पुष्टौ” इति दक्षिणैः पाश्चः संविशेरन् ॥ १५ ॥ प्रेस्त......रते ॥ तस्मिन्नेव प्रस्तरे तां राजि सर्वे शेरते ॥ १६ ॥ उदी......अत ऊर्ध्वम् । ततः प्रभातायाम् "उदीर्घ जीवः' इति स तानु- स्थाप्य "नमो मित्रस्य" इत्यादित्यमुपतिष्ठते । अत ऊर्ध्वं यथासुखं सर्वे गच्छन्ति । नैतद्वक्तव्यम् । अर्थप्राप्तं हि । एवं ताँतत्सत्कृत्वा अत ऊर्ध्वं यथासुखं करोति, न प्रतिसंवत्सरमवश्यं कर्तव्यम् । सकृत् कृत्वा पुनरक्रियायामदोषः। क्रियायामभ्युदय इति यथासुखमित्युक्तम् ॥ १७ ॥ मुनामाणमिति शय्यामारोहे ॥१८॥ चैत्र्यां......लिकाः॥ ततश्चैध्यां पौर्णमास्यां कर्कन्धुपर्णानि मिथुनानां च वृक्षाणां पर्णानि । मिथुना नाम वृक्षा अस्सिन्देशे न सन्ति । यथोपपादवचनात् कर्कन्धुप्रयोगसिद्धिः । यथोपपाई यथासम्भवं पिष्टं कृत्वा ऐन्द्राग्नः तुण्डिलः कार्यः । तुण्डिलापक्षिरौद्राश्च गुळकाः कार्याः। तथा कृत्वा शुचौ देशे निद्धाति । नास्ति हि वचनस्यातिभारः । यावदुक्तं च कर्तव्यमेव । अदृष्टफलेषु कर्मसु युक्तिर्न परीक्ष्या। 3. A adds ga: २. A omits प्रत्यप्सु...सव्यैः ३. A adds ततः ४. A omits तत:...दक्षिणः 4. A omits this sūtra. ६. Lomits तस्मिन्नेव ७. A. सर्वेः ८. A. पत्नाणि [1621 ·सू. २०. चतुर्थोऽध्यायः ऐन्द्राग्नस्तुण्डिलो रौद्रगुलिकाः ॥१९॥ लोकतो नक्षत्राण्यन्वावृतश्च लोकतो नक्षत्राण्यन्वावृतश्च ॥२०॥ इति कौषीतकगृह्ये चतुर्थोऽध्यायः देवताविधानं किमर्थम् इति चेत्, शारनार्थम् ; यथा पितृमेधे "मैत्रावरुणीमामि- क्षाम्" इति ॥ १९॥ लोक......तश्च ॥ लोकेतः शास्त्रान्तर इत्यर्थः । अनाम्नातनक्षत्रेषु कर्मसु लोकतो नक्षत्राणि ग्राह्याणि, नानियमः। अथ कस्मात् पुण्ये नक्षत्रे विदधाति ? नैष दोषः। तत्र स्वशास्त्रविधानं नित्यम् । इदं च नित्यमन्वावृत इत्यनुपयोगः । अस्माभि- रभिहितानि यानि स्मार्तानि कर्माणि शास्त्रान्तरविहितानि तान्यप्यनुविहितानि । एवमेव मन्तव्यानि । अथवा एकस्मिन्नपि कर्मणि अव्यक्ता अनुप्रयोगा अन्यत्र प्रत्यक्षाश्च पतेऽनुप्रयोक्तव्याः ॥ २० ॥ इति कौषीतकगृह्ये गृह्यविवरणे चतुर्थोऽध्यायः ॥ १, A. लोक इति 1631 ·अथ पञ्चमोऽध्यायः प्रथमः खण्ड दर्शपूर्णमालादयः पौण्डरीकपर्यन्ताः श्रौताः पदार्था व्याख्याताः । चत्वारश्च पाकयज्ञा निपुणतरमुपपादिताः। इदानीं पितृमेधव्याख्याया अवसरः प्राप्तः । का पुनरस्य क्रम इति ? अर्व हविर्यशप्रायश्चित्तेभ्य इति वदामः । तत्र हि श्रुतिवाक्यं पितृमधस्य विधायकम् । “अश वत्स्वैरग्निभिर्यजमानं संस्कुर्वन्ति देवरथो वा अग्नयो देवरथमेवैनं तत्समारोपयन्ति, स एतेन देवरथेन स्वर्ग लोकमेति सुकृतां यत्र लोकः” इति त्रयोदशाध्याये "दग्ध्वास्थीन्युपनह्य' इत्यत्र पाठ इति केचित् । नैतदुप- पन्नम् । प्रसिद्धं हि प्रेतस्य दहनमनूद्यते तत्र “पुत्रं वा भ्रातरं वा दीक्षयित्वा सह यजेरन्" इत्येतत्र विधीयते । तस्मात् श्रुतिक्रमः । किमर्थं पुनर्बायपाठः क्रियते ? रहस्यत्वात् धर्मवैपरीत्यज्ञापनाय । यथा महाव्रतमेकादशद्वादशयोरध्याययोर्मध्ये पठितव्यं सत् रहस्यत्वात् बहिः पश्यते । तत्रेदं विचार्यते-पितृमेधस्य कर्ता कि तत्फलेन सम्बद्धथते, आहोखित् प्रेत इति? कर्तति केचित्; कर्तुः फलसंयोग- वचनात् । यो हि यस्याः क्रियायाः कर्ता स तदीयेन फलेन सम्बद्धयत इति । अनै- कान्तिकमेतत् । पाचका अन्यार्थमपि पचन्तो दृश्यन्ते ; शब्दावगम्यश्च वैदिकानां फलसंयोगः, नानुमानविषयश्च । संस्कर्तव्यास्याहिताग्नेः फलमाह "खैरनिभिर्यजमानं संस्कुर्वन्ति इति द्वितीयाविभक्तिः श्रूयते । कर्तुरिति कर्तुहि यत् क्रियया प्राप्तुमिष्टतमं तत् कर्मसंज्ञम् । तत्र च द्वितीयामामनन्ति "कर्मणि द्वितीया" इति । यजमानशब्दादुच- रन्ती द्वितीयाविभक्तिर्यजमानशब्दवाच्यस्यार्थस्य प्राधान्यमवगमयति । तस्मात्संस्का- रायमेतदिति मन्यामहे । संस्कृतैः पुरोडाशादिभिर्यथा यागसिद्धिः, तथा यजमानेन संस्कृतेन कर्तुः प्रयोजनसंसिद्धिः इति चेत्, न, अश्रवणात्; पुरोडाशादिभिः संस्कृता यागः श्रूयते । यागाच फलम् । इह संस्कृतेन यजमानेन कर्तुरन्यत् प्रयोजनं न भूयते । न चाप्रमाणं कल्पयितुं शक्यम् । फलसंयोगश्च यजमानस्य श्रूयते, "स १. L. श्रुतिधर्मकर्म किमर्थ २. A, समुद्रहरस्य ३. A. तत्फलो ४. A. आहोस्मि ५. A, सैबुध्यते ६. A. अन्धार्थ [ 164] ·सू. २. पञ्चमोऽध्यायः प्रथमः खण्डः जीवतः कर्माणि विसमाप्ते चेदभिप्रेयात् ।।१॥ मरणान्नमेकाहेषु ॥२॥ एतेन देवरथेन" इति । बहुवचनान्तत्वात् कर्तृनिरपेक्षम् । “वसन्ते ब्राह्मणोऽग्निमाद- धीत" इत्यात्मनेपदश्रवणात् य आधाता तस्य अग्नव उपकुर्वन्ति, नान्यस्येति । अग्नीनां यथानाश्च[? प्रतिपत्तिरत्र; श्रूयते चान्यत्र न प्रतिपद्यते । तस्मादपि प्रेतस्य फलम्। - "निवेकादीनि कर्माणि श्मशानान्तानि सर्वशः । यः करोति वृनो यस्य तस्य चिनी स तस्यबिंगि होच्यते ॥" इति विस्पष्टं भगवता मनुना अयसर्थः कीर्तितः । कथं पुनरजीवत्तः ऋत्विग्याज्य- लक्षणः सम्बन्ध इति विप्रतिविधाय मरणात्तदीयद्रव्यविनियोगाश्च शुनस्कर्णस्तो- मवत् । यथा शुनस्कर्णस्तोमे "ब्राह्मणाः समापयत में यज्ञम्" इति सम्प्रेष्य यजमा- नेन म्रियते, पुनस्तदीयेन द्रव्येण कर्मशेषमृत्विजः परिसमापयिष्यन्ति, सुप्रसिद्ध त्वात् । अप्रतिविधाय केचिन्नियन्ते । सर्वप्राणिभिरभ्युपगतमेतत् । ततः प्रेतस्यैव फलम् । तस्यैवेदमादिमं सूत्रम्-- जीतवः......प्रेयात् ॥ जीवतो यजमानस्य कर्माणि फलदायीनि । विसमाप्ते कर्मणि यजमानो यदि प्रेयात् शरीरमुत्सृजेदित्यर्थः। परिसमाप्तिवचन उत्सर्गः। "अश्रवं हि भूरिदावत्तरा वां विजामातुरुत वा घा स्यालात्" इत्यत्र 'विजामातुः असमाप्तजामातुः' इति भगवता यास्कमुनिना कीर्तितम् । बहुयजमानके सत्रकर्मणि जीवतो यजमानस्य फलसंयोगो भवति, न प्रेतस्य "यजेत स्वर्गकामः" इत्युच्यते । पूर्वापरीभूतं भावमाख्यातेनाचष्टे, ब्रजति पचतीत्युपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तम्" इति वचनात् यः परिसमापयति तस्य फलसम्बन्धः। समाप्तिरेव शब्दार्थः; उपक्रमोऽर्थगृहीत इति केचित् । तथापि जीवतः कर्माणि इत्युपपनम् । अपरे व्याचक्षते । जीवता यानि कर्माणि प्रारब्धानि, तानि कर्माणि मध्ये मृतस्यापि उपकरिष्यन्ति । शुनस्कर्णस्तोमेऽन्यो दीक्षते, पुत्रो वा भ्राता वा; स तस्यत्विकस्था- नीयः अग्निभिरभिसम्बन्धात्; न हि पराग्निषु क्रियमाणं कर्म परस्य फलदं भवति । १. A1. जीवित २. L.र्थि ३. A. यजमानो क्रियते ४. A omits एव ५. A. वामिषु [165] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्र [अ. ५. ख. १. नास्ति तस्य समापनम् ॥३॥ प्रेतमाहिताग्निं ज्ञात्वाजनानग्नीन् कुर्वन्ति ॥४॥ उपग्रहविशेषादुभयोः फलाभावात्-इति केचिन्मन्यन्ते । आरभ्य परिसमाएयन् फलेन सम्बद्धथत इति शब्दार्थः । इह चान्य आरभते, अन्यः परिसमापयिष्यति । सर्वथा इदं सूत्रं योजयितुं शक्यते । सर्वगतस्यात्मनो नमनाभावेऽपि प्राक्तनशरीरा- भिसम्बन्धं धर्माधर्मनिमित्तं तत्प्रक्षये समुत्सृजन् प्रयातीत्युपचर्यते ॥ १॥ मर......हेषु ॥ मरणान्तो मरणमन्ते यस्य तदिदं मरणान्तं कर्म । परार्थ हि समाप्तिः । न हि तस्य पारार्यम् । अहीनेष्वप्ययं न्यायस्तुल्यः। तस्मादेकाहशब्दो लक्षणार्थः । एकाहेबहीनेषु चेति । किमर्थ पुनस्तथा सूत्रं न प्रणीतम् ? अहीनानामु- भयधमवंशापनार्थम् । एककर्तृका अनेककर्तृकाश्चाहीनाः श्रयन्ते । “यदेकविधं तदेक- रात्रेणाप्नोति" इत्युपक्रम्य एकवचनार्थैः शब्दैरभिसंबन्धादेककर्तृका अस्माकमहीना अदीक्षिता दीक्षितं याजयेयुरिति चोकम् । "द्विप्रभृतयोऽष्टाचत्वारिंशत्पर्यन्ता यज- माना वा अहीनेन संयओरन्' इति श्रुत्यन्तरम् । एककर्तृकत्वमेकाहैस्तुल्यो न्यायः। अनेककर्तृकत्वे हि सत्रैः शापनार्थमेकाहेम्वित्युक्तम् । हविर्यक्षमध्यमृतस्याप्येकाहैः तुल्यो न्यायः, न्यायप्रदर्शनार्थत्वात् सूत्रस्य ॥२॥ नास्ति......पनम् ॥ तस्यैकाहस्य समापनं समाप्तिन विद्यते । ननु च पूर्वेणेतत् सिद्धम् , मरणान्तिकमेकाहेग्विति । मरणान्तं चेत् कर्म, कथं समा- पनशङ्का समापनप्रकारं केचिद्विदधति-"पाध्यां हविषि निधाय द्रोणकलशे सोमम् 'यद्देवाः' इति जुहुयात्" इति । तदपि मरणान्ततया प्रायश्चित्तं न मृतस्योति झापनार्थ नास्ति तस्य समापनमित्युक्तम् । शुनस्कर्णस्तोमे तु समापना नवचनात् समापनम् । अन्यत्र न तादृशं वचनमस्ति । यदि पूर्वस्यामाहुती हुतायां यजमानो नियेत उत्सरामाहुति भस्मनि जुहुयादिति समाप्त्यभावं दर्शयति । कर्ता च फलार्थी मृतः; का पुनरन्यः समापयितुमर्हति? शरीरमस्तीति चेत्, न शरीरार्थ फलम् , अचेतनत्वात्तस्य । यश्च शरीरवान् नित्यः सर्वगतः स फलेन सम्बध्यते । स चेदं शरीर- मुत्सृज्य प्रागुपचितकर्मानुरूपं शरीरमुपादाय कापि गतः; कोऽन्यः समापयिता? . - १. Lomits अनेक...न्यायः ३. A. कर्मानुकूलरूपे ४. A omits कापि गतः २. A. तस्याश्च [166] ·१ सू. ४.] पञ्चमोऽध्यायः अथवा योऽसौ समापनप्रकारः शास्त्रान्तरेभ्याम्नायते, तस्य प्राक्तनर्मिसमानत्व- प्रतिषेधार्थमिदमुध्यते । मरणनिमित्तं प्रागुपात्तानां हविषां प्रतिपाइनमात्रमेत- दुच्यते, न कर्म समापनं फल संयोगमा योगो वा । आरभ्य समापयतो हि फलम् , नेकदेशमनुतिष्ठते ता] । एतेन न्यायेद पाक कमलेषु हविर्यक्षेषु समापनाभावः सिद्धः। न्यायप्रदर्शनार्थ हीदं वचनम् ॥ ३ ॥ प्रेत.....र्वन्ति ॥ आहिता अग्नयो येन स आहिताग्निः; तं प्रेतमुत्क्रान्तप्राणं सम्यग् शात्वा अजनाननुपरतदीवानग्नीन् कुर्वन्ति । आहिताग्निशब्दस्य यौगिकता- यजमाने पल्यां चाविशेषात् । द्वयोहि साधारणोऽग्निसम्बन्धः "क्षौमे बसानाबग्नि- मादधीयाताम्" इति श्रयते । अजनशब्दोऽनुपरमश्वनः । गाह क्योऽजन एव आहवनीयान्याहार्यवचनाभिप्रायमजनताववनम् । बहुवचनमनुपपन्नं इति चेत्, सभ्यावसथ्याभिप्रायं भविष्यति। एकयोन्यभिप्रायवचनं नित्यधृतपक्षे नित्यमजना एचाग्नयः गार्हपत्यादाहवनीयमुद्धरतीत्यग्निहोत्रप्रकरणे समानानात्तदर्थमुद्धरणमन्त्रः। अस्यै तु तूष्णीमेव कर्मणे कर्मणेऽग्निः प्रणीयते; "अपवृत्ते कर्मणि लौकिका सम्पद्यते" इति वचनम् ! तत इह पैतृमेधिकाय कर्मणे उद्धरणं प्राप्तमेव तूष्णीं प्रतिपत्ति- कर्मत्वादप्राप्तिमाशङ्कमानेन आचार्ये गोव्यते । आहुतिसन्तापादपूर्वार्थतायां सिद्धायां उद्धरणस्य कर्तव्यता न्यायप्राप्ता कीर्यते । कुर्वन्तीनि बहुवचननिर्देशो नियत- कर्तृकत्वज्ञापनार्थः । इतरधा संस्कर्तुरवोद्धरणं स्यात् । अन्याहार्यपचनमपि यथा- प्रकृति निष्पादयन्ति । सभ्यावसथ्यपक्षे तावपि यथाप्रति निष्पादयन्ति । आधाने हि या यस्य योनिः सा अन्यत्रापि भवितुमर्हति । वैकल्पिकत्वादस्मदाचार्येण सभ्यावसथ्यौ क्वचिदपि न कीयेते । प्रहणपक्षे प्रतिपत्तिः कर्तव्यैव । कृतानां हि द्रव्याणामुपक्रमविशेषादन्यप्रयोजनसाधनायासमर्थानां येनकेनचित्प्रकारेण प्रतिपत्तिः कर्तव्यैव । नियमकारिणि शास्त्रे सति नियमस्यार्थववाददृष्टार्थतानुमीयते ॥ ४॥ किं यथाप्रकृत्यग्नीनां विहारः, आहोस्वित् अस्ति कश्चिद्विशेष इति- अत्रोच्यते ॥ १. A. समापनता च ३. Lomits this word. ४. A. यति २. A. अन्यत्र [167] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. ५. ख. १. विहारं दक्षिणतो विहृत्य ॥५॥ कुशानामेवमग्रता ॥६॥ तेष्वेनं गार्हपत्यस्य पश्चादक्षिणाशिरसं निपात्यान्तरेण गार्हपत्याहवनीयावेवं गार्हपत्य आज्यं विहा......हत्य ॥ दक्षिणतो विहारं कृत्वा अजनानग्नीन् कुर्वन्ति, पैतृमेधिक वा कर्म प्रतिपद्यते इति वाक्यशेषः । पूर्वकालतायां स्मर्यमाण उत्तरकालभाविपदार्थ- सत्तामवगमयति । अत्र अर्थप्रकरणवशाध्याहारः। गाई पत्याद् दक्षिणाहवनीय- मुद्धरति, तदा आनुपूयेणान्वाहार्यपचनः । एवं दक्षिणापवर्गों विहारो भवति । तत्र तु वचनं प्रसिद्धम् ; न हि न्यायः तादृशो विद्यते ॥५॥ कुशा......ग्रता ॥ कुशानां दर्भाणामस्मिन् कर्मण्युपादीयमानानामेवमग्रता दक्षिणाग्रता भवति । ननु च-"दक्षिणान्यायानि पित्र्याणि" इत्येव सिद्ध दक्षिणानत्वं सिद्धयति । न ह्येतत् पैतृकं कर्म । अग्नीनां यज्ञपात्राणां च कृतप्रयोजनानां प्रति- पत्यर्थमेतत्कर्म । कुतः प्राप्तिरिति ? वचनादिति केचित् । वयं तु न्यायत इति वदामः । न केवलमेतत् प्रतिपत्तिकर्म, अर्थकर्मापीति वदामः । अष्टाचत्वारिंशत्सु संस्कारेषु गणितत्वादन्यसंस्कारकर्मवत् फलवदेतत् कर्म; फलवति च कर्मणि कृतप्रयोजनानि द्रव्याणि प्रतिपद्यन्ते । यमहोमादीनां तादर्थ्य न श्रुत्यादिभिः प्रमाणैः परिच्छिद्यते। होमत्वाददृष्टार्थता शक्या वक्तुम् । प्रेतफलनिष्पत्तये च क्रियमाणं कर्म पैतृकमुच्यते । तस्मात् प्राप्तमेव दक्षिणाग्रत्वम् । न्यायप्रदर्शनार्थ चैतद्वचनम् । ततः प्राचीनावीतित्वमपि कर्तव्यम् । पितृकर्मता हि न्यायप्रसिद्धा ख्यापिता, न दक्षिणाग्रतामात्रस्य नियमः ॥ ६॥ तेष्वे......यर्चा ॥ तेषु कुशेषु दक्षिणाग्रेषु एनं प्रेतं दक्षिणाशिरसं गार्हपत्यस्य पश्चान्निपात्य निक्षिप्य शाययित्वा पुनरन्तरेण गार्हपत्याहवनीययोरेवं दक्षिणाग्रेषु कुशेषु दक्षिणाशिरसं शाययन्ति । द्वयोर्देशयोर्विकल्पमेके मन्यन्ते, अदृष्टार्थतापरि- हाराय । न ह्येकस्मिन् देशे निपात्य तत्र किंचित् अकृत्वा पुनरन्यस्मिन्प्रदेशे निपातनात् अदृष्टमस्तीति । तदनुपपन्नम् । समानकर्तृकयोर्हि पूर्वकाले क्त्वा भवति, न वैकल्पिकयोः। शब्दप्रमाणका हि वयम् । यच्छब्द आह, तदस्माकं प्रमाणम् । शब्दश्च समुश्चयमाह, न विकल्पम्; तस्मादृष्टार्थ पूर्व शयनम् , अन्वारम्भार्थ- मुत्तरम् । गार्हपत्य आज्यं विलाप्य सम्यग्विलयनं कृत्वा पवित्राभ्यामुत्पूय त्रुचि , १. A2. अग्रतः २. A, प्रमाणता [168] ·सू. ७.] पञ्चमोऽध्यायः विलाप्योत्पूय सुचि चतुर्ग्रहीतं गृहीत्वान्वारब्धे प्रेत आहवनीये जुहोति जुह्वां चतुर्गृहीतं स्त्रवेण गृहीत्वा प्रेतमन्वारब्धं कृत्वा "परेयिवांसम्" इत्येतयर्चा आहवनीये जुहोति । "आज्यं विलाप्योत्पूय" इति गृह्यप्रोक्तः पात्रसंस्कार आज्य- संस्कारश्च लक्ष्यते । “आज्यसंस्कारः सर्वत्र" इति घचनादतत्प्रकृतिकेम्वपि प्राप्नोति । इह गार्हपत्यसंबन्धार्थमुच्यते । इतरथा यस्मिन्नग्नौ होमः तस्मिन्नेवाज्यसंस्कारः प्राप्नोति । विलाप्याधिश्रित्येत्यर्थः। अधिश्रयणं च विलापनार्थम् । न हि दृष्टे सत्य- दृष्टकल्पना न्याय्या। अधिश्रयणं तत्र कृत्वा उत्पवनमाहवनीये समीपे स्यादित्या. शङ्कानिवृत्त्यर्थमुभयं गार्हपत्य एव कर्तव्यमित्युक्तम् । सत्यपि स्क्शब्दस्य सामान्य- वचनत्वे होमार्थत्वाज्जुहूरभिधीयते । “आहवनीयः सर्वाहुतीनां जुहूश्च पात्रम्" इति प्राप्ता जुह्वश्र्धतुर्ग्रहीतसंबन्धार्थमनूद्यते । गार्हपत्यस्य प्रकृतत्वादाशङ्कानिवृत्त्यर्थ- माहवनीयग्रहणम् । एकां प्रतीयादन्यत्रेति वचनात् “परेयिवांसम्" इत्येव सिद्धमेतयर्चेत्यनर्थकम् । तस्यैतत् प्रयोजनम्-एतयेति प्रकृतिवाचिना सर्वनामशब्देन निर्देशः तदादीनामृचां पितृमेधार्थतां ख्यापयति । "परेयिवांसम्" इत्यारभ्य दशा- क्षरपर्यन्ता मन्त्राः पितृमेधार्था इति झाप्यते; न तत्र आसां ऋचामन्यत्प्रयोजन श्रूयते । काश्चिदेव!ऽन्यत्र विनियुक्ताः । क्रमार्थत्वादाम्नायस्य विनियुक्तानामपि मन्त्राणां यथालिङ्गं विनियोगः कर्तव्यः । वैकल्पिकत्वज्ञापनार्थमाचार्येण प्रतिपद- मनूक्ता। तैत्तिरीयाणां च पितृमेधे बह्वयो ऋचः पठिताः। तद्वचनान्धीक्षणाल्लिङ्ग- विशेषसंयोगाच्च सर्वासाचा विनियोगो न्याय्यः । अविनियुक्तानां वाचस्तोसे आश्विने वाभ्युदये विनियोगो भविष्यतीति चेत् , नैतन्न्याय्यम् ; सङ्खयाविवृद्धिमात्रं स्तोमातिशंसनाथ वाचस्तोमे कीर्त्यते, न देवतान्यत्वम् । तस्मात् तत्र तत्र तद्देवत्याभिः तच्छन्दस्याभिः स्तोमातिशंसनं कर्तव्यम् । अभ्यावृत्तिभयात् प्रकृतयोश्छन्दोदेवतयोः परित्याग इति चेत्, सर्वथा वयं अभ्यावृत्तेर्न मन्यामहे । प्राकृतपरित्यागेऽप्यभ्या- वृत्तिमन्तरेण स्तोमो न पूर्यते । स्तोमातिशंसनं च बाह्यो गुणः; शस्त्राणां देवता 3. A omits 37fq १. A. गृहीश्चतु २. A. देवताद्यन्यत्वं [ 169] ·- सविवरणे कौषोतकगृह्यसूत्रे [अ. ५. ख. १. प्रत्यासन्ना। तस्या हि स्तुतिः समेता मवेता]। न च विप्रकृष्टगुणानुजिघृक्षया सन्निकृष्ट- गुणपरित्यागो न्याय्यः। तस्मादपि प्रकृतयोश्छन्दोदेवतयोरपरित्यागः । अभ्यावृत्त्यैव स्तोमातिशंसनं कर्तव्यम् । आश्विने चाभ्यावृत्तिक्रमो ब्राह्मणे कीर्तितः । “अथ यद्याग्नेयं क्रतुं पुरा कालात् समतीयात्" इत्यारभ्य तत्र च मण्डूकसूक्तादीनामपि विनियोगः । पाठ एषामनर्थक इति चेत् , पारायणार्थों भविष्यति । पारायणमपि निमित्ते चोदि- तम् "बहून्यपतनीयानि कृत्वा त्रिभिरनश्नन् पारायणैः कृतप्रायश्चित्तो भविष्यति" इत्येवमादिवचनात् । स्मात तद्वचनमिति चेत्, स्मार्तमपि अगृह्यमाणकारणं श्रुत्यविरुद्धं प्राह्यमेव । शौचाचमनवञ्चाधिकारिकाणि तादृशानि वचनानि । न ह्यचरितप्रायश्चित्तस्य वैदिकेषु कर्मखधिकारः । तस्मादनन्यार्थत्वात् पितृमेधे यथालिङ्गं मन्त्रविनियोगः कर्तव्यः। इहापि संहिताप्रयोजनमिति चेत्, लिङ्गविशेष उपरुध्येत; प्रकरणं च बाध्येत; "सर्वासां चाज्याहुतीनाम्” इति परिभाषितत्वात् पाकयज्ञिको होमः प्राप्नोति चेत्, "चत्वारः पाकयज्ञाः" इति प्रकृतत्वात् पाकयशेषु स होमकल्पः । त्रेताग्निसंम्बन्धे च कर्मणि पाकयशशब्दो न प्रवर्तते । "महान्तं कोशमिति त्रिः पर्युक्षति सर्वत्र" इति सत्यपि सर्वग्रहणे पाकयज्ञप्रकरणात् तद्विषयः सर्वशब्दः यथासर्व घृतं पीतमिति । यदि च एवंजातीयकेवभीष्टम- भविष्यत् सूत्र एव पर्यभाषिष्यंत, न गृह्ये । तस्मात् पर्युक्षणं न कर्तव्यम् । उक्त्व- संस्कारो गृह्यप्रोक्तः कर्तव्यः। "आज्यसंस्कारः सर्वत्र" इत्येव सर्वविषयतायामाज्य- संस्कारस्य सिद्धायां नासंस्कृतेन जुहुयादिति वचनात् पात्रावेक्षमसंस्कृतेन पात्रेण होमो न कर्तव्य इति । तत्रापि सर्वशब्दः प्रकृतपाकयज्ञविषय इति चेत्, न; आनर्थक्यप्रसङ्गात्; तत्प्रकृतित्वादेव पाकयशेष्वाज्यसंस्कारः पात्रसंस्कारश्च प्राप्तः, नातत्प्रकृतिकेषु । समिद्धोमादिषु प्राप्तिरस्तिं, संस्कृतेनाज्येन पात्रेण वा प्रयोजना- । १. L. असुरा ६. A. स्फीतं २. A. मन्त्रलिङ्ग ३. A. यज्ञधर्मेण ४. L. त्रेतानन्तामि ५. L. सत्यघमर्षणसर्व ७. A omits this word. ८. A. के स्विष्टं ९. A. भाष्यत [170] ·सू. ९.] पञ्चमोऽध्यायः "परेयिवांसम्" इत्येतया ॥७॥ एवं गार्हपत्ये ॥८॥ एवमन्याहार्यपचने ॥९॥ भावाद्वचनप्रामाण्यात् । संस्कृतं पात्रं समिद्धोमादिषु क्रियताम् इति चेत्, संस्कार एवासौ न स्यात् ; संस्कारो हि नाम सम्भवति, यः संस्कारः संस्कर्तव्यस्य प्रयोजनान्तरे सामर्थ्य जनयति । तस्मादेवमर्थमेव तद्वचनम् । तस्मात् कर्तव्य एव पात्रसंस्कारः आज्यसंस्कारश्च ; तत्रोक्तत्वाद् गाई पत्य एव पात्रसंस्कारः कर्तव्यः । एकाग्निसंवद्धौ युभौ प्रकृतौ श्रूयते । तथा च लहसंस्कारप्रत्ययो विस्पष्टः शाखान्तरे । शास्त्रान्तरी- याश्च विशेषा असति विरोधे ग्रहीतव्याः॥७॥ एवं गार्हपत्ये ॥ एवं गार्हपत्ये होमः कर्तव्यः ॥ ८॥ एव......चने ॥ अन्वाहार्यपचनेऽप्येवमेव होमः कर्तव्यः । अग्निसंस्कारार्थ- त्वात् सभ्यावसथ्ययोरपि कर्तव्य इति केचित् । तदनुपपन्नम् । न ह्यग्निसंस्कारार्थता होमस्य श्रुत्यादीनां षण्णां विनियोगकारणान्दामन्यतमेन परिच्छिद्यते । द्रव्यदेवता- संबन्धस्याप्युपपत्तेरदृष्टार्थता न्याय्या। पारायं चाहवनीयादीनां सप्तमीसंयोगा- वगम्यते । द्वितीया हि संस्कारकर्मणि प्राप्नोति । "विष्णवे शिपिविष्टाय प्रातर्दोहिते पयसि चरुम्" इत्यपि सप्तमीसंयोगे प्राधान्यं पयसो दृष्टम् इति चेत्, तन्नोपपद्यते; तत्र हि प्रमाणान्तरेण पयसः प्रदेयत्वमवगतम् । इहाभ्युदये निमित्ते प्रकृत्या कृताया देवताया अपनयः । देवतान्तरसंबन्धश्च पयसः श्रूयते ; नापूर्व पय उपादीयते । 'प्रावारे सुमनसो वास्यन्तां गृहे वा गावो वास्यन्ताम्' इति लोकेऽर्थलक्षणत्वाद्यवहा- रस्य गृहप्रावारार्थता रार्थी क्रिया परिच्छिद्यते । इह पुनर्न तादृशं कारणमस्ति, येन कारणेनाहवनीयादीनां प्राधान्यमनुमीमहे । तस्माददृष्टार्थत्वाद् यावदुक्तमेव कर्त- व्यम् । सभ्यावसथ्ययोः प्राप्तिर्नास्ति ॥९॥ १. A. अतिस्पष्टः ४. A. णामन्यतमेन ५. Lomits देवताया अपनयः 2. L omits this word. ३. A. तदुपपन्न ६. L. यच्चाव- [171] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे अ. ५. ख. १. अन्वाहार्यपचने चरुं जीवतण्डुलं अपयन्ति ॥१०॥ गाईपले मैलावरुणीमा- मिक्षाम् ॥११॥ अथैनं दक्षिणतः परिश्रिो निपाल संहार्य लोमनखानि अन्वा......यन्ति ॥ जीवतण्डुला अविकृतरूपा म्रदिमानभागता ईषत्पका यस्य चरोः स जीवतण्डुलश्चरुः । तमन्वाहार्यपचने परिकर्मिना अपयन्ति ।। १० ॥ गाई......मिक्षाम् ॥ मैत्रावरुणीमामिक्षा गार्हपखे अपयन्ति इति वायशेषः । तप्ते पयसि द्धन्यानीयमाने आमिक्षा निष्पद्यते, वाजिनं च । प्रयोजनाभावाद् वाजिनमुत्सृज्यते, आमिक्षोपादीयते । भित्रावरुणो यस्या देवता सेयं मैत्रावरुणी आमिक्षा । देवतासंबन्धाद्यागः कर्तव्य इति केचित् । न हि मित्रावरुणाभ्यामामि क्षाया अन्यो हि संबन्धः। प्रदानात् सम्भवति, प्रदीयमाना च सकर्मिका भवितु- मर्हति इति तन अग्न्यन्वाधानादिगोमतीपर्यन्तं तत्कर्तव्यम् , हविस्सामान्यबलीय- स्त्वाच्च वृधन्वन्तावाज्यभागौ भवतः । यागे कृते शेषकार्येषु कृतेषु यत् परिशिष्टं तत् पाण्योर्निधातव्यमिति, तदनुपपन्नम् । देवतासंयोगाद्यागः कर्तव्य इत्यानुमानिक- विज्ञानं पाणिना संयोग आमिक्षायाः प्रत्यक्षः नैकदेशसंयोगः । एकदेशसंयोगे चामिक्षाशब्दो गौणः स्यात् । मुख्यार्थसम्भवे च गौणो न ग्रहोतव्यः । तस्मादामिक्षा न यागार्था; देवतासंयोगस्त्वष्टाय ; मैत्रावरुणीयमामिक्षेति सञ्चिन्तनाददृष्टं भवति। विधानार्थैव वा, यथा “तासां बार्हस्पत्यं मध्य उपद्धाति" इति सत्यपि देवतासंयोगे उपधानार्थता चरोर्याज्ञिकैरभ्युपगता, तद्वदेतद् द्रष्टव्यम् ॥ ११ ॥ अथै......इति ॥ प्रेतं विहारस्य दक्षिणतः परिश्रिते देशे निधाय लोमनखानि कुशलेन ब्राह्मणेन संहारेत्[रयेत्] वापयेत् । शूद्रसंस्पर्शी हि प्रेतस्य प्रतिषिद्धम् "अस्वा ह्याहुतिः सा स्यात् शूद्रसंस्पर्शदूषिता" इति । लोमनखानीति कृतपद्वा- [कृतद्वन्द्वा]नामेकशेषः; ततो बहुवचनं प्रयुक्तम् । बहूनि स्थालीपाठनानि यथा उभयं हि दृश्यते इति यकाणेरेणाभ्युपगतम् [१] । प्रेतस्येत्यनुच्यमाने लोमनखावापनं संस्कर्तु- रित्याशङ्कथेत; तयुदासार्थ प्रेतस्य इत्युच्यते । आप्लाव्य नापयित्वा गन्धपुष्पाभर- 8. Aland T omit this word. ६. L. धानाधिमिन्नत्रं कर्तव्यम् २. T. श्रपयीत ७. L. सन्ति नादृष्टं ३. L. प्रदान ८. L omits लोम...स्येत्यनुच्य ४. A. सर्मिका ९. A omits संस्क...येत ५. Lomits इति [172] ·पञ्चमोऽध्यायः प्रेतस्याळाव्यालङ्कृत्याहतेन वाससा परिदधीत "इदं त्वा वस्त्रं प्रथमं न आगन्" इति ॥१२॥ अथेतरदपति “अपैतदृहयदिहाविभः पुरा" इति ॥१३॥ तदस्य पुत्रः परिधाशाजरसादमीत “इष्टापूनमनुसंपश्य दक्षिणा यथा ते दत्त बहुधा विवन्धुषु" इति । १४ ॥ अथ द्वितीयः खण्डः अथोरलकं गार्हपत्य आदीप्याग्रतो हरन्ति ॥१॥ अथाजम् ॥२॥ अथ णादिभिः यथोपपाइमलङ्कृत्य अइतेलानुपयुक्तेन प्रक्षालितोपपातेन बालसा शरिदर्धात इति परिधापयेत् "दं त्वा वस्त्रं प्रथमं न आगन्" इत्यनंग मन्त्रेण परिवापयेत् इति प्राप्ते तस्याचेतगत्वात् स्वातच्याविवाक्षा स्यात् । अप्येतु अत्र तु] विवक्षाक्षीया [क्षापेक्षया परिधनि दधोतेति प्रयुक्तः ॥ १२ ॥ अथे......रोति ॥ इतरदसनं प्रेसारितमनेन मन्त्रेणापगमयति । अपगमयतीति प्राते णिलोपः छान्द सः । छन्दोवत्सूत्राणि भवन्तीति । छन्दोऽस्वात् “बहुलं छन्दसि" इति सर्वे विधयो भवन्ति, नातो णिजुत्पद्यते ॥ १३ ॥ तद.... ......ष्विति ॥ तद्वसनमपनीतस्य प्रेतस्य पुत्रः परिधाय वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण ततः पैतृमधिकं कर्म कुर्यात् । समाप्ते पैतृमेधिके कर्मणि आजरसाद्वसीत । आच्छादनायोग्यं यदा भवति, तदा तदुत्सृज्यते । ततः प्रागाच्छादयेत् । जराशब्देन तुल्यार्थों जरसशब्दः छन्दोविषयो विद्यत इति आचार्यप्रयोगान्मन्यामहे ॥१४॥ अथ द्वितीयः खण्डः अथ......रन्ति ॥ उल्मुकं गार्हपत्य आदीप्य प्रज्वाल्य सर्वेषां सम्भाराणाम- ग्रतः परिकर्मिणो हरन्ति । अग्न्यवयवत्वादुल्मुकस्य यथा अग्निभिर्व्यवायो न भवति, तथा हरन्ति ॥१॥ अथाजम् ।। उल्मुकस्य पश्चात् अजमप्यवयन्तं परिकर्मिणो हरन्ति । अनुप- लक्षणार्थत्वादुपादेयत्वेन चोदितत्वाल्लिङ्गवचने विवक्षिते । त एकं पुमांसं हरन्ति ॥ १. A1 and A2. उन्मुकं २. A1. उद्दीप्य ३. A. प्रयुकं ४. A omits इदं त्वा...प्रयुक्तः ५. L. प्रतारितं ६. Lomits प्राते [173] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे अ. ५. ख. २. राजगवीम् ॥३॥ अथानीन् ॥४॥ अथ यज्ञपात्राणि ॥५॥ अथैनमानीर्यमान- मनुमन्त्रयते "पूषा त्वेतश्च्यातयतु" इत्येतया ॥६॥ द्वितीयया द्वितीयम् ॥७॥ तृतीयया तृतीयम् ॥८॥ तुरीयमध्वनो गत्यानं निपात्यास्य नेदिष्ठाः अथ राजगवीम् ॥ राजशब्देन सामानाधिकरण्यलक्षणः समासः । राज- शब्दश्च लक्षणया विशिष्टतामभिधति । बलादिसम्पन्ना गामनुस्तरणीमव्य- यन्तः। ततः पश्चाद्धरन्ति ॥३॥ - अथानीन् । ततः पश्चादनीन् गार्हपत्यादीनप्यावान्तः परिकर्मिणोऽजनान् हरन्ति । नात्रारणिसमारोपणम् , अन्यत्र हि गाने समारोप्य गमनमिहाजनानेव हरन्ति ॥४॥ अथ......त्राणि ॥ यज्ञार्थानि पात्राणि द्विप्रकाराणि, कानिचिद्धार्याणि कानिचित्तस्मिन्नेव कर्मणि प्रतिपादितानि । सोमपात्राण्यवभृथे प्रतिपद्यन्ते, उपवेषादीनि च दर्शपूर्णमालयोः नत्रैव प्रतिपद्यन्ते । येषां पात्रोपचये विनियोगो दृश्यते, तानि धार्याणीति मीमांसकानां सद्धान्तः। तस्मात्तानि धार्याणि । यज्ञ- पात्राणि नुवादीनि तानि परिकर्मिणोऽप्यवयन्तो हरन्ति ॥५॥ अथै......तया ॥ अथ एनं प्रेतमानीयमानमन्यैः ब्राह्मणैः संस्कर्तानयर्चानु- मन्त्रयते । संस्कर्तुरन्ये प्रेतस्य वोढार इत्यस्यैव वचनस्य सामर्थ्यात् सिद्धम् । “न विप्रं खेषु तिष्ठत्सु मृतं शूद्रेण हारयेत्” इति वचनात् द्विजातय एव वोढार इति सिद्धम् ॥ ६॥ द्विति......तीयम् ॥ द्वितीयमादोयमानं द्वितीययर्चा अनुमन्त्रयते-"आयुर्वि- श्वायुः” इत्येतया। ग्रन्थलाघवार्थमिह वचनम् । तुरीयमध्वनो गत्वा निपातने कृते पुनरुदीयमानं द्वितीययर्चा अनुमन्त्रयत इत्यर्थः ॥७॥ तृती......तीयम् ॥ तृतीययर्चा "पूर्वमा आशा" इस्येतया तृतीयमादीयमानं तथैवानुमन्त्रयते ॥८॥ १. A1 and T. दीयमानं ३. L. सचादीनि ४. L.निपातेन २. T adds तुरीयया [174] ·सू. १०.] पञ्चमोऽध्यायः कनिष्ठमथमाः सव्यान्केशाजुद्थ्य सव्यानूरूनानानाः सिम्भिरभिधून्वन्तः त्रिरपसलं परीत्य तद्विपर्यासमेवरेव प्रदक्षिणम् ॥९॥ दक्षिणतस्त्रीन् लोष्टा- नवरुज्य दक्षिणतो निधाय तेषु तूष्णीं चरोक्षणेन जुहोति । एवं द्वितीयम् ॥ तुरी......क्षणम् ॥ यावन्तमध्वानं गन्तव्यमन्यत्र श्मशानयोग्या पुण्या भूमिः समुपकुप्ता, तत्माप्त्यर्थस्याध्वनस्तुरीयमंशं गत्वा तत्रैनं निपात्यास्य प्रेतस्य नेदिष्टाः प्रत्यासत्राः सम्बन्धिजो वेषामाशौचं प्रेतनिमित्तं भवति, कनिष्टः प्रथमो येषामग्रतः त इमे ऋनिष्टप्रथमा वोढारश्चान्ये च उपनीता अनुपनीताश्च स्त्रियः पुरुषाश्च । न हि तन लिङ्गं विवक्षितम् , लक्षणत्वेन श्रूयमाणत्वात् । पल्याश्च प्रयोजनमुत्तरत्र विद्यते । तस्मात् प्रत्यासन्नस्त्रियश्च पुरुपैस्सहैतत्कर्म कुर्वन्ति । सव्यान् केशानुनथ्य उच्छ्रितं अथितैः जैशैः कृत्वा सव्यानूरूनाघ्नानास्ताडयन्तः तस्याङ्गकर्मान्वेति । वक्तव्यमिति वचनात् सत्यपि सकर्भकत्वे " आङो यमहन इत्यात्मनेपदं भवति । सिग्भिवलनैरात्मीयैरवधून्वन्तः कम्पयन्तः प्रेतस्पर्शिनो वायूनुएजनयन्तः अपसलैः अपसव्यं त्रिः प्रेतं परीत्य परिगम्य "लक्षणहेत्वोः क्रियायाः" इति शतृशानचोः प्रयुक्तत्वात् सातत्वेन यथोक्तमनुतिष्ठन्तः पर्यन्ति । न सकृत् कृत्वा कृतः शास्त्रार्थ इत्युदासते । तद्विपर्यासं सर्वान् प्रयोगाननुतिष्ठन्ते । एवमेव प्रदक्षिणं त्रिः परियन्ति । सर्वे ज्येष्ठप्रथमा दक्षिणानुद्ग्रथ्य दक्षिणानुरूना- घानाः सिम्भिरभिधून्वन्तः त्रिः प्रदक्षिणं परियन्तीत्यर्थः ॥ ९॥ दक्षि......यम् ।। प्रेतस्य दक्षिणतो दक्षिणस्यां दिशि त्रिर्लोप्टानवरुज्य सम्पीड्य निद्धाति । तेषु लोप्टेषु चरोर्मेक्षणेनोपहृत्य तूष्णीं जुहुयात् । देवतास्मरणस्य कर्त- व्यतामवगमयति । "प्रजापति मनसा ध्यायन् तूष्णाहोमेषु सर्वत्र' इति शौनकेन परिभाषितम् । अस्माकं चाग्निहोत्रयोरेकाहयोरग्निहोत्रदेवतानां पशुषु संकीर्त्यमानेषु प्राजापत्यान् पशून् श्रूयते[?] । तनस्तूष्णींहोमेषु प्रजापतिर्देवता इति गम्यते । न च देवतामन्तरेण यागः सम्भवति । द्रव्यदेवताक्रियात्मको हि यागः । तत्रावश्यम्भा- विन्यां देवतायां सर्वदेवकारणत्वात् प्रजापतिर्देवतेत्युच्यते । तमादीयमानम् "आयु- विश्वायुः इत्यनुमन्त्रयते" इत्युक्तमेव पुनरपि तावन्तमध्वानं गत्वा तत्रैनं निपास्य पूर्ववत् सर्व होमान्तं कुर्वन्ति ॥ १० ॥ १. A1 and T. रुद्धय ४. A. निदेवानां २. A adds प्रेतं ५. A. पत्यावशात् ३. A. परिगत्य ६. A, तमानीय [ 1763 " ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. ५. ख. २. १०॥ एवं तृतीयम् ॥११॥ अथात्र चरुपात्रं भिनत्ति यथोदकं न तिष्ठेत्॥१२॥ आदहने तूष्णीं निधार्य दक्षिणस्यां दिशि दक्षिणापवणे दक्षिणामाक्सवणेन वा "अपेत वीत" इति पलाशशाखया त्रिः परिलिख्य वास्तौ हिरण्यशकलं निधाय 'देहि यमराज वास्त्वस्मा इत्थंनामधेयाय' इति गृहीत्वा वास्तु प्राग् दक्षिणां चितिं चित्वा ॥१३॥ एवं तृतीयम् ॥ पुनरेनमादीयमानम् “पूर्वमा आशा" इत्यनुमन्त्रयते, यः संस्करोति ॥ ११ ॥ अथ......तिष्ठेत् ॥ अथ तृतीये होमे निवृत्ते चरुपात्रं चरुस्थाली भिनत्ति । यथा भिन्नषु कपालेषूदकं न तिष्ठेत् , तथा सूक्ष्मकपालान् भिनत्ति ॥ १२ ॥ आद......चित्वा॥ आदहत्यस्मिन् प्रेतं इत्यादहनम् । दहनयोग्या पुराणेतिहास- धर्मशास्त्रप्रामाण्यात् गङ्गादिषु पुण्यदेशेषु प्रयत्नेन सा भूमिः सम्पादनीया । तत्रैनं तूष्णीं निधायेति शाखान्तरीयमन्त्रप्रतिषेधार्थमुच्यते । न यस्माकं मन्त्रप्राप्तिरस्ति । यथा यजमानस्य साम्न आत्मगुरुसन्निधावुपांशुत्वं प्रतिषेधुमुश्चेष्टुमुच्यते, मन्त्रलिङ्गाद्वा यजमान संगमयितुम्-"सङ्गच्छस्व पितृभिः” इति । अनयोः ऋचोराशङ्कमानः प्राप्तिं तूष्णीमित्याह । निहितस्य प्रेतस्य दक्षिणस्यां दिशि दक्षिणाप्रवणे भूमि परिकल्प्य "अपेत वीत" इति पलाशशाखया दहनभूमि त्रिः परिलिख्य समन्ततो लिखित्वा वास्तौ वास्तुनि मध्ये । अत्र प्रेतस्य वा संशयनं मन्यते । लिङ्गव्यत्ययः छान्दसः। तत्र हिरण्यशकलं निदधाति, आचार्यैः परिभाषितत्वात् । हिरण्यचोद- नायां जातरूपमेव भवति, न रजतम् । 'देहि यमराज वास्त्वस्मा इत्थनामधेयाय' इति गृहीत्वा वास्तु स्वीकृत्य । नामधेयनिर्देशः चतुर्थ्या कर्तव्य इति केचित् । तथा इत्थंनामधेयाय इति निर्दिशन्ति । ततो देवदत्तनामधेयाय इति यज्ञदत्तनामधेयाय इति प्रेतस्य नाम निर्देष्टव्यम् । मन्त्रवचनपूर्वकर्मस्मरणमात्रं वास्तुग्रहणम् । न च प्रयोगविशेषो विद्यते, प्रारदक्षिणाचितां काष्ठप्रदेशे चिनाति । यथा प्रारदक्षिणा- शिराः प्रेतः तत्र शेते तथा सम्पादयेत् ॥ १३ ॥ १. A1 and T add गत्वा दहनं R. A1 and T. परिमृज्य ३. L. चित्रं दहति ४. A. मध्ये यस्य त्र ५. L omits निर्देशः and adds it after the next word. [176] ·सू. ५.] पञ्चमोऽध्यायः अथ तृतीयः खण्डः पश्चानिधाय गार्हपत्यं दक्षिणतो दक्षिणाग्नि पुरस्तादाहवनीयम् ॥१॥ पश्चादक्षिणतो वा गामनुस्तरणीम् ।।२॥ जीवन्त्या ढेको पृष्ठत उद्धृत्य संज्ञप्ताया वा दक्षिणाग्नौ कोणौ कृत्वा “अति द्रव" इत्य॒ग्भ्याम् पाण्योराधाय ॥३॥ आमिक्षां च ॥४॥ "अग्नेर्वम" इति वपया मुखं प्रच्छाद्यान्तरेण गाई पत्याहवनीयों अथ तृतीयः खण्डः पश्चान्निधाय......हवनीयम् ।। “विहारं दक्षिणतो विहृत्य" इति पूर्वमन्येन प्रकारेण विकृतत्वाद्यथाप्रकृतिभावार्थमुच्यते ॥१॥ पश्चा......णीम् ॥ तस्य काष्ठसञ्चयस्य पश्चादक्षिणतो वा गामनुस्तरणी राजगवीमवस्थाप्य । स्तृणोतेः हिंसार्थस्यैतद्रूपम् । अनु हिंसितव्या अनुस्तरणी ॥२॥ जीवन्त्या......धाय ॥ तस्या जीवन्त्याः संक्षप्ताया वा वृकौ कौ] पृष्ठत उपा- येन उद्धत्य तौ दक्षिणाग्नौ कवोष्णौ ईषदुष्णौ सन्तपनेन कृत्वा "अति द्रव" इत्युग्भ्यां पाण्योराधाय दक्षिणं दक्षिणे पाणौ सव्यं सव्ये पाणौ। “अति द्रव" इति दक्षिणे पाणौ "यौ ते श्वानौ" इति सव्ये ॥३॥ आमिक्षां च ॥ ताभ्यामेव मन्त्राभ्यामामिक्षा पाण्योनिद्धाति । न हन्यत् प्रयोजनमामिक्षायाः श्रयते । देवतासंयोगोऽप्यदृष्टायेत्युक्तम् ॥ ४॥ अग्नेः......पात्य ॥ ततस्तयैवानुस्तरण्या वपामुद्धृत्य तया प्रेतस्य मुखम् "अग्नेर्वम" इत्यनया प्रच्छाद्यान्तरेण गार्हपत्याहवनीययोरुत्तरत एनं हत्वा चितेः काष्ठसञ्चये उत्तानं प्राग्दक्षिणाशिरसं निपातयेत् । एवं काष्ठचितेस्तन्मुखता दृष्टार्था भवति । इतरथा अदृष्टं कल्पयितव्यं स्यात् ॥ ५॥ १. T. Space is left out for writing गाम...वृक्को २. A2. वृक्यो L. वृको ३. T.सा वा ४. T. कवोष्णो ५. T. Space is left out for writing गाई...पत्नी ६, A omits this sutra. ७. A. वाण्यै ८. A. ह्यम्यप्र ९. L. प्रेतस्य तया १०. L. एव ता काष्ठ . [177] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. ५. ख. ३. हत्त्वोत्तानं चित्ते निपात्य ॥५॥ आरतः पनीपसंदेह "उदीय नारि" इत्युत्थाप्य प्राणायतनेषु हिमाश नियाघृतेन वाभिधार्य ॥६॥ पात्राणि युनक्ति का दक्षिणे पर शुन् ।!। उपभृतं सव्ये ॥९॥ उत्तरतः......[घार्थ] पारिता सोनुपरवेश्य समीपे शाययित्वा ताम् "उदीज़ नारिइ.या उत्था जान चली आयतनानि प्राणशब्दः चक्षुरादिषु लक्षणावर्तते छत्रियो गच्छन्ति, ध्वजिनो गच्छन्ति इंति यथा छत्रिणो ध्वजिनश्च तत्सहचरिता गृह्यन्ते, तद्वत्-प्राणायतनयो नासापुटयोरिन्द्रियायतनानां चक्षुरादीनां ग्रहणम् । “सप्तशीर्षण्याः प्राणा द्वाश्वाञ्चौ प्राणानां नाभिदृशं दशमी इति दश प्राणायतनानि प्राणा इत्येवमाचक्षते" इति । छान्दोग्योपनिषदि वान्न लक्ष- णया]प्राणशब्दः चक्षुरादित्वगिन्द्रियाना यान्तेषु प्रतिपादितम् । अस्माकं चोपनिषदि "प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते" इति प्राणशब्दवाच्यत्वमिन्द्रियाणामुक्तम् । निःश्रेयसा एतेन दानेन च प्राणस्य महाभाग्यमभिहितम् । तस्माद्वयो सिकापुटयोरक्ष्णो कर्णयोरास्ये पायौ शिश्न उपस्थे नाभ्यां च दश हिरण्यशकलान् निदधाति । घृतेन वा तान्यायतनान्यभिधार्य । नायं तुल्यो विकल्पः । गुरुलघुकल्पयोस्तुल्यतायां गुरुकल्पविधानानर्थक्यप्रसङ्ग उक्तः । तस्मात् हिरण्यशल्काभावे घृतेनाभिघारणम् ॥ पा......क्ति । ततो यज्ञपात्राणि युक्ति । दक्षिणायोणि प्रायेण सम्पादयन्ति, उपरिबिलानि चे सादयन्ति, पूरणस्यान्यथानुपपत्तेः ॥ ७ ॥ दक्षि...जुहूम् ॥ दक्षिणे बाहौ जुहूं निद्धाति । [उपलक्षणत्वेन जुह्वाः श्रवणात् एकवचनमविवक्षितम् । ततो वरुणप्रघासपात्राण्यपि तेष्वेव प्रदेशेषु निदधाति । १. T.चाभि All except L. पाणौ २. A omits this sutra. L omits the position within brackets. ३. L omits प्रेतस्य...चक्षुरादीनामा ४. L.प्राणायतनानि ५. A omits इति ६. Lomits this word. ७. A omits यो प्राणानां...अस्माकं ८. Louits च ९. A. विकल्प १०. Lomits ततो यज्ञ ११, A. ग्रेण १२, Lomits च [178] ·m पञ्चमोऽध्यायः ध्रुवापुरसि ॥१०॥ अग्निहोलह भी कण्ठे ।।११॥ नुवौ वालि ॥१२॥ प्राशिवहरण दक्षिणे श्राले ६३॥ गीताणाचनं च ॥१४॥ शिरसि यदि वसन्ते वसुल्ले लोगो प्रवगीमा धाति । तथा दक्षिणे बाहौ लिस्रो सुह्वो भवन्ति ॥ ८॥ उप.. सो।। रून्छे पाणी उभृतं निदधाति । ईशापि अलगप्रघाशिया पृषदाज्यमाहिण्या सह तिल उमभृतो भवन्ति ॥ ९ ॥ ध्रुवामुरसि ॥ उरति ध्रुनां विभाति । चातुर्माजयाजिनो डे : १.० !! अग्निहोत्रहवीं कन्ठे ॥ अग्निहोत्रहवीं कण्ठे विदधाति । प्रोक्षणीधानं तदाकारं तत्कापन्नं वारुणप्रधासि नग्निहोत्रहवण्या सह निदधाति । यद्यपि अग्निहोत्रं तया न हूयते तथा यत्र विोिगदर्शनात् कार्यापत्तेः सत्स्याने विनियोगो न्याय्यः॥११॥ त्रुवौ नासिकयोः ॥ ऐष्टिकमाग्निहोत्रिकं च द्वौ नुवौ नासिकयोर्निद्धाति । ऐटिकेन सह वारुणप्रघासिकं निधातव्यम् । तुल्यकार्यत्वादयं दक्षिणेऽयं सव्य इति नियमो नास्ति, विशेषानवमाद्विवचनाभावाच्च ॥ १२॥ प्राशि......श्रोले ॥ दक्षिणे श्रोत्रे प्राशिवहरणं निद्धाति । १३ ॥ प्रणी....सव्ये ॥ प्रणीताप्रणेयनं सत्य श्रोत्रे निद्धाति ॥१४॥ शिर......लानि ॥ कपालानि दार्शपौर्णमासिकानि चातुर्मासार्थानि च शिरसि निदधाति ॥१५॥ १. A omits इहापि २. L. होननयो ४. L. वादङ्गं ५. L. प्रणयने ३. A. तथान्यत्र [179] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. ५. ख. ३. कपालानि ॥१५॥ दत्सु ग्राव्णः ॥१६॥ उदरे समवत्तधानीम् ॥१७॥ पार्श्वयोः पायौ ॥१८॥ स्फयं दक्षिणे पार्वे ॥१९॥ सव्ये कृष्णा- जिनम् ॥२०॥ उपस्थेऽरणी ॥२१॥ ऊर्वोरष्ठीवतोश्चोलूखलमुसले ॥२२॥ दत्सु ग्राव्णः ॥ दत्सु दन्तेषु ग्राव्णः दृषदुपले वृषारवं चेति केचित् । सोमेन ब्रह्मवर्चसकामोऽग्निहोत्रं जुहुयात् इति केचित् समामनन्ति । तत्र अभि- षवर्थ एको प्रावा विद्यते । तत्र दृषदुपलयोश्च निर्देश इति केचित् । “ग्राव्णो वायवेस्य प्लावने" इति सूत्रं बोधायनस्य प्रक्षाल्याहरेयुरिति । एकस्मिन्पक्षे वसन्ते वसन्ते सोमेन यक्ष्यमाणस्य सौमिकाः पञ्चग्रावाणो धार्यन्ते । तेषामयं निर्देश इत्युपपन्नम् । दृषदुपलयोवृषारवस्य च अण्डयोः शिश्ने च विनियोगमन्ये समाम- नन्ति । तदसाभिरप्यविरोधाबाह्यम् ॥ १६ ॥ उ......धानीम् ॥ समवत्तानि हवींषि धीयन्ते यस्यां सा समवत्तधानी इडापात्रमुच्यते। तत्र हि समवत्तानि हवींषि धीयन्ते ॥१७॥ पार्श्वयोः पाच्यौ ॥ दारुपात्री पिष्टोद्वपनीयं च द्वयोः पार्श्वयोनिदधाति । हमां दक्षिण इमां सव्य इति नियमो नास्ति, नियमकारिणः शास्त्रस्याभावात् ॥ १८॥ स्फयं......पार्थे ॥ स्फयमपि पाच्या सह दक्षिणे पाचे निदधाति ॥ १९॥ सव्ये......जिनम् ॥ सव्ये पार्श्वे पाच्या सह कृष्णाजिनं निदधाति ॥ २० ॥ उपस्थेऽरणी ॥ उपस्थे द्वे अरणी निद्धाति ॥ २१ ॥ ऊर्वो......सले ॥ ऊोरष्ठिवतोश्च आयतने उलूखलमुसले निद्धाति । अर्घत्वादष्ठीवतोरूवाश्च निदधातुं शक्यते ॥ २२॥ १. A1 and A2. पान्योः २. T. Here ends this khanda ३. L. वृषालरवं ४. L. केचिदभिषवञ्चार्थ एको ५. L. वायसव्यस्य प्रश्नवाने ६. A. स्माकमपि ७. A. विधीयन्ते ८. L. कृष्णाजिनं पाच्या सह ९. A. उपरस्थले [180]] ·सू. २६. पञ्चमोऽध्यायः पत्तोऽग्निहोत्रपात्राणि ॥२३॥ तानि घृतेन पृषदाज्येन वा पूरयित्वाभि- घार्याजं बध्नीयाद् दर्भमोनावलेन वा ॥ २४॥ अनं द्रवन्तमनुमन्त्रयते "अजो भागः" इति ।।२५।। "अयं वै त्वमलादयं ते योनिस्त्वमस्य चोनिः । पिता पुत्रस्य लोककृज्जातवेदः । वहस्वैनं सुकृताँ यत्न लोकः । अयं वै वामजनयदयं पत्तो......माणि ॥ इतराणि अग्निहोत्रपात्राणि पादयोर्निदधाति । कूध- मग्निहोत्रस्थाली च सुत्रस्य अग्निहोत्रहवण्याश्च विनियुक्तत्वात् : अग्निहोत्रशब्दन चाग्नयो लक्ष्यन्ते । अग्निहोत्रसंबद्धानि यानिकानिचिदविनियुक्तानि पात्राणि, तानि पादयोर्निद्धाति, अन्वाहार्यस्थाली मदन्तीस्थालीमित्येवमादीनि ॥ २३ ॥ तानि......लेन[न वा] ॥ तानि पात्राणि तथा लादितानि घृतेन पृषदाज्येन वा पूरयेद् यानि सबिलानि । यानि तु विवर्जितानि कयादीनि तान्यज्यात् । तद्धि तेषां पूरणम् । सर्वाणि वा अभिघारयेदित्यनुकल्पोऽयम् , गुरुलघुकल्पयोस्तुल्यत्वानुपपत्ते- रित्युक्तमेव । दर्भमयेन अवलेन वा शिथिलेन योक्त्रेण अजं पूर्वोपहितं काष्ठसञ्चयने बधीयात् । यथा स्वयमेव सच्छिद्य प्रद्रवति तथा सम्पादयेत् ॥ २४ ॥ अजं......इति ॥ तमजं स्वयमेव सञ्छिद्य प्रद्रवन्तम् "अजो भागः" इत्यन- यर्चानुमन्त्रयते ॥ २५॥ अयं......मन्ति ॥ "अयं वै त्वमस्मात्" इत्यनेन मन्त्रेण प्राक् संस्कृतेन आज्येन स्रवेणाज्याहुतीमाहवनीये जुहोति । “आहवनीयं सर्वाहुतीनाम्" इति परिभाषया चाहवनीये होमः । “जुहूश्च पात्रम्” इति परिभाषितत्वात् तनिवृत्त्यर्य सुवेणेति वचनम् । यद्यपि पात्रचये खुवस्य प्रतिपादनमुक्तम्, तथाप्येतामाहुति हुत्वा पश्चात् नुवं नासिकापुटे निध्यात्, पूरयेच्च । पाठक्रमादर्थक्रमो बलीयान् । यद्यपि पूर्व सादितं सुवमादाय होमं कृत्वा पुनः सादनं क्रियेत, तथापि पूर्व सादनमदृष्टार्थ १. A2. पादतः शूर्पशङ्कदोनत्तोऽमिहोत्र २. T. घार्य वाचं ३. T omits वै ४. T and A1. लोकाः ५. A. शब्दो ६. L. तान्याज्ञीतेषां ७, A omits लघु ८. Aadds जुहूश्च होमः ९. A omits सादितं...पूर्व [181] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. ५. ख. ३. स्वयि जायतामसौ स्वाहा" इाते सुवेण हुत्वोदडएकामन्ति ॥२६॥ उपोषन्त्यग्निभिः ॥२७॥ प्रगृह्योल्धुकेन "मैनमो बिदहः" इति संपदीले दर्श जपित्वा सव्याहत्तोऽनदेक्षमाणाः प्रागृहवः प्रक्रान्तान् “मृत्योः पदर" इत्यनु- स्यात्; अतः "आहिताग्निमन्निभिर्दन्ति यज्ञपाच" इति हुनौवानिर्देशात् सत्यपि दहनं प्रति पारायें कृतप्रयोजनवाद प्रेत्यक्षा प्रतिपत्तिरग्नेन शक्यते । करणनिर्देशाय दहलसानीभावः सिद्धः; ततश्चोभयं प्रयोजनं नास्ति, यार्थले व सात् ! तसात् कृते होमे साइनं पूरणं च कर्तव्यम् । दापौर्णमासिकेन स्वेण होमः कर्तव्यः । स हि सण आग्निहोमिका तद्विषय इत्र । “जुहोतीत्युक्तं दिः प्रतीये" इति परिभाषसिद्धस्य आज्यस्य पुनधनं प्रश्तोपादानार्थम् । पूर्वसंस्कृतमामुपादात- व्यम् , क्षेत्रमर्थ पुनराज्यं संस्कर्तव्यमिनि ज्ञाप्यते । होमं कृत्योदड्डुकामति । काष्ठसञ्चयस्योत्तरतः दक्षिणामुखस्तिष्ठति । "यनाधिकरणेन संयुज्येत, न तेन व्यावतत" इति वचनात् ॥ २६॥ उपो......भिः ॥ काष्ठसञ्चये उपोषन्त्यग्निभिः संप्रज्वलितैः यथा समस्तः काप्टसञ्चयः एकीभूतो दीप्यते तथा कुर्वन्ति । अग्नीनामवसितप्रयोजनत्वात् संसर्ग- दोषो नास्ति ॥ २७॥ प्र......द्वाभ्याम् ॥ पूर्वोपनीतमुल्मुकं गार्हपत्येऽनुप्रहत्य संप्रदीप्तेऽग्नौ एकी- भावमुपगम्य प्रज्वलिते । समित्येकीभावे वर्तते। प्रशब्दः प्रकर्षे । तथाभूतेऽग्नौ "मैनमग्ने विदहः" इति दश प्रेतमग्निं चाभिमुखो जपति मन्त्रलिङ्गात् , ततोऽपरान्ते तिष्ठन् प्रेतस्य सव्यावृत्तः अपसव्यमावृत्ताननवेक्षमाणान् प्रत्यावृत्य प्रेतमग्निं चानवेक्षमाणान् प्रागुदश्चः प्रक्रान्तान् प्रागुदगभिमुखान् प्रक्रान्तान् गच्छतः "मृत्योः पदम्" इति द्वाभ्यामृग्भ्यां संस्कर्तानुमन्त्रयेत । "तथाभूतान्सम्बन्धिनोऽनुमन्त्रयेत" इति वचनात् संबन्धिनोऽपि तथाभूता गच्छन्तीत्यवगम्यते, वृद्धकुमारीवत् । यथा वृद्धकुमारी १. A1. सुप्रदीसे २. A1. दश! ३. L. प्रत्यक्षं त्युपार्था प्रति ४. L. काष्ठ एक सञ्चयः ५. Lomits गम्य ६. A omits वृद्धकुमारीवत् यथा [182] ·सू. ३०.] पञ्चमोऽध्यायः मन्त्रयते द्वाभ्याम् ॥२८॥ आचार्यस्य च मातापित्रोर्वपित्वा तीर्थ गत्वा तस्य पश्चात् तिर्यक् लीन्मृज्ज्य तेष्वश्मनो निधाय पलाशशाखे ग्रन्थि कृत्वा तयोरधोऽतिक्रान्ति : २९॥ "देवस्य सवितुः पवित्रं सहस्रधारं विनतमन्नरिक्षे । बनायुनदिन्द्रमना मासे तेनाई सर्वतलु पुनामि ॥" इत्यनुमन्त्र्य ऐलान् पृथग् जघन्यः शाखे व्यत्यस्येत् ॥३०॥ महेन्द्राद्वरं वने-पुभा ममाविधवाया बहुक्षीरलवणमांसमोदनं सौवर्णपात्रे मया सह भुञ्जीरन्-इनि भर्तृलाभादयो बहलो वरा वृता भवन्ति ॥ २८ ॥ आचार्य......मन्ति ॥ ततः संस्कर्ता सह सर्वे सम्बन्धिनः, अनवेक्षमाणा इति ईक्षणस्य प्रतिषिद्धत्वात् ईक्षणगोचरव्यतीते दशे उपविशन्ति । आचार्यस्य मातापित्रोश्च केशश्मश्रुलोमनखावापनं कुर्वन्ति । येषामाचार्यः पिता माता वा प्रेतः, ते वपनं कुर्वन्ति, तान्येषां वपनमस्ति । प्रतिषिद्धं हि कारणामाचं स्नातकानां वपनं शिखावर्ज च वपनम् । “रिक्तो वा एष अगवहितो यन्मुण्डने चोदिते विशिखामैनुनं तस्यैतदविधानं यच्छिखा तस्माच्छिखां न वापयेरन्” इति वाजसनेये प्रतिषिद्धत्वात् अनुबन्ध्यस्य च वपायां संस्थितायां वपने चोदिते विशिखामनु प्रवपन्त इति सत्रे वपनं वपनचोदनायां शिखाया अवाप्तव्यतां द्योतयति । स्नानार्थ तीर्थ सुखप्रवेशयोग्य गत्वा तस्य तीर्थखा पश्चात्तिर्यक् त्रीन् लेखाविशेषान् दक्षिणोत्तरायतानुन्मृज्य लिखित्वा तेषून्मृष्टेषु प्रदेशेषु त्रीनश्मनो निधाय द्वे पलाशशाखे प्रथित्वा अग्रे बध्वा तयोः पलाशशाखयोरध अश्मनो लेखाश्चोल्लङ्घय सर्वे सम्बन्धिनो गच्छन्ति ॥२९॥ देव......त्यस्येत् ॥ "देवस्य सवितुः” इत्यनेन तान् गच्छन्तोऽभिमन्त्र्य आभिमुख्येन ॥ ३०॥ १. T. तीर्थस्य २. T. त्रिरनुमृज्य ३. A1 omits अनात ७. A adds मन्त्रि ८. L. विशिखाननुं ९, A. एतदपि विधानं १०. A omits च ११. L. आवपतव्यतां ४. A2 पुमान् 4. Al and T. at &. A omits this sūtra. [183] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. ५. स्व.४. "या राष्ट्रात्पर्णादुपयन्ति शाखा अभीता नृपतिमिच्छमानाः। धातुस्थाः सर्वाः पवनेन शुद्धाः पूता भवत यज्ञियासः॥ इति ॥३१॥ अथ चतुर्थः खण्डः "आपोहिष्ठास ना च सोम"इत्युदकं स्पृशन्ति सूक्ताभ्याम् ॥१॥शिरसि गोमयं कृत्वा शुष्कमनुस्रोतसमनुपनिमज्जन्तोऽसन्तापमानाः ॥२॥ "आपो अस्मान्"इत्याकृष्योदकं प्रसिञ्चेयुः एतत्त उदकमपोऽसौ'इत्यपोभूमौ निषिञ्चन्ति या......इति ॥ मन्त्रयित्वा स्वयं पश्चादवस्थितस्ते शाखे विमुच्य पृथगद्वयो- दिशो व्यत्यस्येत्, प्रक्षिपेत्-"या राष्टात्" इत्यनेन मन्त्रेण ॥ ३१ ॥ अथ चतुर्थः खण्डः आपो......क्ताभ्याम् ॥ एताभ्यां सूक्ताभ्यामुदकं स्पृशन्ति । अभ्यवयन्ति अभ्युत्क्षिपन्ति । मन्त्रपृथक्त्वात् कर्मपृथक्त्वमिति वचनात् , प्रत्यूचं मन्त्राणां भिन्न- त्वात् , प्रत्यचमभ्युरिक्षपन्ति ॥ १॥ कथं स्वाति इति स्नानस्य विशेषा उच्यन्ते- शिर......मानाः॥ शिरसि गोमयं शुष्कं कृत्वा मातीति। करोतिरत्र निधा- नार्थः । अश्मानमितः कुर्वन्ति इति यथा । अनुस्रोतसमिति स्रोतो वीक्षमाणा स्रोतो. वशेन स्मान्ति । अनुपनिमजन्तः शिरोऽवगाहनमकुर्वन्तः । पाणिभ्यामुदकमासिच्य स्नान्ति । असन्तापमानाः, सन्तापं शोकमकुर्वन्तः, प्रयत्नेन शोकं निरसितुमभिलषन्तः॥ आपो......स्पृश्य ॥ "आपो अस्मान्" इत्यनयर्चा उदकानिष्क्रम्य उदकं प्रसिञ्चेयुः । कथमिति चेत्-"एतत्त उदकमपोऽसौ” इति नाम निर्दिशन्ति । भूमविपस्त्रिरप उपस्पृश्योपस्पृश्य निषिञ्चन्ति । सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यामुदक- क्रियां कुर्वीरन् । अयुग्मान् दक्षिणामुखान् इत्येवमादयो धर्मशास्त्रोक्ता विशेषा PRA- १. T. अभिप्रतान् २. T. गूढाः ३. T. जयन्त: ४. A1. कृत्योदकं T. ऋम्योदक ५. A omits this sutra. ६. L. अभ्यसक्षिपन्ति ७. Lomits प्रत्यु...त्वात् ८. A. स्नानविशेषाः ९. Ladds इति १०. A. वचस्त्रिरप: [184] ·खू. ७.] पश्चमोऽध्यायः एक.. ...... त्रिरुपस्पृश्योपस्पृश्य ॥३॥ सश्चित्वापि ॥४॥ एकैकामन्यत्रोभयतः काल आ प्रदानात् ॥॥ ग्रामं गला द्वायुरूपान्ने दूर्वायत्सर्षपानोप्यागोमये निधाय "डाशमवती" इत्यभ्यतममाजमुदपानं च संमृशति॥६॥ तचक्षुः" इत्यादित्य- उपेक्ष्याः। अपो भूमौ निषिञ्चलिः इत्येव सिद्ध उदकं प्रसिञ्चेयुः इति मन्त्रसम्बन्धार्थ- मुच्यते । यदा यदोदर प्रतिशेयुः, कदा तदा "आपो अस्मान्" इत्याक्रम्य प्रसि यु- रिति । समस्तेतिकर्तव्यतापरिप्रहार्थमिति केचित् । सह सूक्ताभ्यां बेयं मानेति- कर्तव्यता ला प्रत्युदकसेचनमावर्तत इति परप्रत्ययात् निर्णयः कर्तव्यः । उभयथा हि वाक्यं योजयितुं शक्यते । विनिगमनायां हेतुर्नास्ति ॥३॥ सञ्चित्वापि ॥ यस्मिनहनि सञ्चयन क्रियते, तस्मिनहनि त्रिरुदकसेचनमवश्व- कर्तव्यम् ॥ ४॥ दानात् ।। अन्येषु दिवसेषु आ आप्रदानादुभवतः काल उभयोः कालयोः सायंप्रातरेकैकामुदकप्रसिद्धिं कुर्वन्ति पूर्वोक्तेन क्रमेण । आ प्रदानादिति मांदाबामाकारः । तस्माच्छ्राद्धदिवसे सदुदकलेचनं कर्तव्यम् । श्राद्ध निवृत्ते निमित्तस्योपहतत्वात् द्वितीयमुदलेचनं निवर्तते, आकारस्य अभिविद्धयर्थतां मन्य- माना आ चतुर्थविसर्गात् संवत्सरं केचित् कुर्वन्ति । पूर्वोक्तमेव न्याय्यः । तथा हि परप्रत्ययः । सन्दिग्धानां हि वाक्यानां परप्रत्ययानिर्णबो न्याय्यः ॥ ५॥ ग्राम......शन्ति ॥ ततो ग्रामं गत्वा प्रामद्वारे प्रामारण्यसन्धौ उदपात्रं निधाप्य तस्मिन् दूर्वायत्सर्षपानोप्य तदुदपात्रमा गोमये निधायाश्मानं चाम्बक्तेन संस्पृष्टं निधाय "अश्मवतीरीयते" इत्यनयर्चाभ्यक्तमश्मानमुदपात्रं च युगपदभि- मशन्ति । अभिनष्टव्यमेदान्मन्त्रावृत्तिरेके भन्यन्ते । तदनुपपन्नम् । समित्ययमेकीभावे वर्तते । द्रव्ये एकीकृत्य युगपदभिशन्तीत्यर्थः । सम्मुशन्तीत्युक्तम् ॥ ६॥ तच्च......स्थाय ॥ "ताक्षुः" इत्यादित्यमुपस्थाय प्रामं प्रविशतीति वाक्य- शेषः । अस्तमितश्चेदादिस्यः, आगमनेन मन्त्रेणोपतिष्ठेरन् । “असावस्तं यत्सायेऽना- वादिस्य आत्मानं जुहोति" इति श्रुतेरादित्योऽग्निं प्रविष्ट इति मन्यामहे । “यधुवा अस्तमित आदित्यो भवति, आहवनीयमेवैते यजुषोपतिष्ठन्ते' इति परप्रत्ययश्च विस्पष्टः॥७॥ - , १. A. स्योपत्या दि- २. A. अभ्यक्तं तेन [ 185] K-24 ·लविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. ५. स. ४. मुपस्थाय रात्रौ चेत. चेदनने]नर्चाग्निमुपस्थाय।तन्तून् वा दशासु वध्वा॥८॥ अधःशय्या हविष्यभक्षता प्रत्यूहनं च कर्मणामेकरात्रं लिरानं नवरात्र वा।।९।। नाघाहानि वर्धयेयुरिति ह माह कौषीततिः ॥१०॥ तन्तु......वा ॥ तन्तूनव्यान्वसनदशात् वध्वा ग्राम प्रविशन्ति । तस्यैवं तन्तुबन्धनस्य साशपायौ वाशब्देनोव्यत्रे ! अतुल्यकावादादित्योपस्थानेन विकल्पः ||८॥ अध......तं वा ॥ अधश्शय्या भूमौ शयनम् ; हविष्यो भक्षो यस्य सोऽयं हविष्यमक्षः, तस्य भावो हविष्यभक्षता । "रेवती जगतो हवियाज्यं प्रशस्य" इत्युक्ता स्वात् । प्रशस्य आहारो हविष्यशब्देनोज्यते। हविरों हविष्यमिांते व्युत्पादनाद्ध- विष्योत्पत्तिभोग्यं यहव्यं तद्धविष्यमित्युध्यते । माषक्षारलवणमधुमाससंस्कार- द्रव्याणोति प्रतिषिद्धवर्जमुपयुओरन् । प्रत्यूहनमुत्लादननुपरमं कर्मणां कुर्वन्त आसते। "उभयत्र दशाहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते । दानं प्रतिग्रहो यशः स्वाध्यायश्च निवर्तते ॥" इत्येवमादीनि निवर्तन्ते, धर्मशास्त्रे प्रतिषिद्धत्वात् । नाग्निसम्बद्धानां कर्मणां नित्यानां निवृत्तिः प्रत्यूहेत् "नाग्निषु क्रिया" इति वचनात् । एतानि व्रतान्ये करात्रं त्रिरात्रं नवरात्र वा भवन्ति । अत ऊर्व कामचारः ॥ ९ ॥ नाघा......तकिः ॥ अघाहानि दुःखाहानि दुःखदिवसानि न वर्धयेयुः, लघुकल्पमेवाश्रयरन् , न गुरुका निष्प्रयोजनादेति कौषीतकिराचार्यों मन्यते । लघुकल्पाश्रयेऽपि प्रत्यूहनं कर्मणामा दशरात्रं कुरिन्, धर्मशास्त्रेषु प्रतिषिद्धत्वा- दिति केचित् । अस्माकं तु "व्रतापवर्गे श्राद्धकर्म" इति वचनात् व्रतकालादूर्व भाद्धक्रिया न तत्प्रत्यूहनेऽवकल्पते । भोक्तुर्दातुश्च दोषः स्यात् । "शब्दप्रमाणके चार्थे यच्छन्दनामिधीयते । तेदनाशङ्कमानेन कर्तव्यम् ॥" ३. A. तदशङ्क १. A2 omits रात्रौ...स्थाय २. A. विशेष्यात् पक्ति [186] ·रो पञ्चमोऽध्यायः अथ पञ्चमः खण्ड: आ वा संचयनाद्रतानि ॥१॥ अपरपले सञ्चिनोति ।।२।! अशान्तेऽना- बेके ॥३॥ गत्वा दहनं दक्षिणतोऽङ्गाराविरूपाहुनीस्तिस्रो जुहोति विसृज सत्यपि धर्मशास्त्रविरोधे "वा संचरनान्" इत्येतस्मिन् क्षे "अपरपा सञ्चि- नोति" इति वैकस्मिन् पक्ष आश्रियमाणे व्रतदिवसम्वभिवर्धमानेषु दशरात्रेऽतीतेऽपि व्रतापवर्ग एव श्राद्धकर्म कर्तव्यमित्येवमर्थ "वतापवर्ग श्राद्धकर्म" इत्युच्यते इति न्यायः। सत्यां व्याख्यान्तरगतौ न धर्मशास्त्रविराधो न्यायाः। तस्मादाद्यमेव व्याख्यानम् ॥१०॥ अथ पञ्चमः खण्डः आवा......तानि || आ वा संचयनाद्रतान्येतानि भवन्ति इत्यपरः कल्पः ॥ १ ॥ अप......नोति ॥ अपरपक्ष आगने सञ्चयनं कर्तव्यम् । यद्यपि पूर्वपक्ष प्रेतः, तथाप्यपरपक्षः प्रेतीक्ष्यः । अपरपक्षे मृतस्य नास्ति प्रतीक्षण; अनन्तरमेव कर्त व्यम् ॥ २॥ अशा......वेके । श्मशानाग्नावनुपशान्ते सञ्चयनमेकं कुर्वन्ति, नापरपक्षे ॥ गत्वा......तिसृभिः॥ दहनं गत्वा तत्रत्यानङ्गारान् दक्षिातो निरुह्य एता- भिस्तिसृभिस्तिस्त्र आहुतीर्जुहोति । यद्यपरपक्षे उपशान्तेऽग्नौ सञ्चयनम् । लौकिकमग्नि- मादाय श्मशानस्य दक्षिणतः प्रज्वाल्य होमः कर्तव्यः, सामर्थ्यात् ; अदृष्टार्थो हि होमः । न तस्य अग्ने संस्कारार्थत्वम्, संस्कृन प्रयोजनाभावात् । गृह्यप्रोक्तेन विधाने- नाज्यं संस्कृत्य पात्रसंस्कारं च कृत्वा होमः कर्तव्यः । तस्य करणं पुरस्तात् परिभा- षितत्वाद् जुहू)मार्था, अवदानार्थः सुवः । “पालाशी तु मुर्गव स्याद्वा पार्णः १. T. Space is here left out for writing a few syllables. २. A. प्रतीक्षन्ते 3. A omits this sūtra. ४. A omits this word. ५. A omits विधानेन [187] ·अ. ५. स. ५. सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे पुनरग्ने" इत्येताभिस्तिमृभिः ॥४॥ उदुम्बरशाखाभिः क्षीरोदकैरभ्यबोक्षति "यं ते अग्निं मन्थाम वृषभायेव पक्त। इमं तं शमयामसि क्षीरेण चोद केन च । यं त्वमग्ने समदहस्तमु निर्वापया पुनः । कियांम्वत्र रोहतु पाकदूर्वा व्यकशा ।। शीतिके शीतिकावति हादिके हादिकावति । मण्डूक्या सु सङ्गमेमं स्वग्नि शमय ॥५॥ " खादिरः वःइति वृक्षनियमः । उत्तरहोमप्रयुक्तानि हि पात्राणि होमे सत्युत्पा- यानि । कृतप्रबोजनानां हि द्रव्याणां अन्योजसमाप्तावपवर्गों न्याय्यः। अन्येषां पात्राणां तस्मिन्नग्नौ प्रतिपादितत्वादनयोरपि तत्रानुप्रहरणं कर्तव्यम् ॥ ४॥ उदु...क्षति[शमय] ॥ क्षीरसंवृत्त पृक्त मुदकमुदुम्बरशाखाभिरुपहस्य तमग्नि- मभ्यवोक्षति "यं ते अग्निम्" इत्येताभिः तिसृभिः । 'मन्त्रपृथक्त्वात् कर्मपृथक्त्वम्' इति वचनात् प्रत्वमभ्यवोक्षणं कर्नव्यम् । उदुम्बरशाखाभिः क्षीरोदकैरिति द्वयोस्तृतीषया साधनत्वे सस्थपि "अर्थाद्वा कल्पनैकदेशत्वात्" इस्यनेन न्यायेन यथा शक्यते साधनीभाव आपादयितुं तथा कर्तव्यम् । उदुम्बरशाखाश्च क्षीरोद- भातद्वारेण सेचनं साधयन्ति, नान्यथा; क्षीरोदकं साक्षात्लेचनं साधयति ; यथा देवदत्तः कटे कंसपाध्यामोदनं भु” इति कटे आसीनं कंसपाच्यामोदनं निधाय इति गम्यते । असत्यपि मन्त्रावधिपरिज्ञानार्थे इतिकरणे तिसृभिरिति पूर्वप्रकृतस्यानु- वर्तनान्मन्त्रावधिः परिवायते । किमर्थमनुवर्तनमिति चेत्, द्वयोस्तृचयोर्वैदि- कत्वान्मन्त्रलिङ्गत्वाच मन्त्रा विभक्तव्याः । न चान्यो विभागोवा यो विद्यते । तस्मात् तिमभिरित्यनुवर्तते ॥५॥ १. A2 omits this word. २. T. Space is here left out for writing a few syllables. ३. T. इमं त्वमिन्द्रपामसि क्षीरण ४. A2. शम ५. Ae and T. तयनिर्वा ६. L omits द्वयोः ७. A. क्षीरोदकोपघात ८. A omits इति [188] ·.१.] पञ्चमोऽध्यायः अवन्ती सम्माता सुले सन्तु कूच्या शेते धन्दा शाप शनले सन्तु तृप्र :: : शं ते समुद्रिया भाषः अनु ले सन्तु वयोः । शं ते नीधारो वर्षतु शेमु कृच्चापशीयताम् ।।" इत्यद्भिरभ्युपोक्षति ॥६॥ अथ षष्ठः खण्डः पुराणे कुम्भे शरीराण्याच 'उपसर्प मातरम्" इति निसृभिररण्ये शन्ते... ..क्षति !! सवन्ती" इहोतमन्त्रैः केवलाभिरद्भिः तमग्नि- मगोक्षति ; याग्निरुपशाम्या या करोति : प्रत्यर्थचे वाक्यानां परिसमाप्तस्मात् प्रत्यधर्वमभ्युपोक्षण कर्तव्यम् ।। ६ ॥ अथ षष्ठः पुरा.. .....नन्ति ॥ पुराणे कस्मिंश्चिन् कुम्भे शारीराण्यस्मीन्ग ग्धानि युग पत्सन्युष्यारण्ये पुण्ये देशे गवादीलामन्यतमस्मिन् “उपसर्प मातरम्" इति तिसृभिः ऋग्भिः निसनन्ति । भूमि खाल्दा अत्रटे कुम्भं निदधाति । खनन क्रियायामनियत- कर्तृकत्वज्ञापनार्थ बहुवचनम् । अवटे निधानं संस्कनैव करोति । अवटमरण्ये सनन्ति परिकर्मिणः । तस्मिन्नवटेऽस्थिकुम्भमेतमन्त्रैर्निदशनीति वाक्याभ्याहारः । मन्त्रार्थे प्रदर्शिते हि कमण्यनुष्ठीयमाने मन्त्राणां दृष्टप्रयोजनना भवति । "अर्थाभि- धानसंयोगान्मन्त्रेषु शेषभावः स्यात्" इति भगवता जैमिनिना उक्तम् । कुम्भनिधान- क्रियां च प्रदर्शयितुं त मन्त्राः शक्नुवन्ति, न बननक्रियाम् । खनन्तिाद इह बाते प्रदेशे निधानं सामर्थ्याभिधत्ते, तथा मर्यप्रतीतेः। तथा सति बडुवचननिर्देशोऽ- १. A1 कृप्याः २. T omits from here to the end of the khanda. The next khanda is in continuation and not ३. A1. शीयाम् ४. T omits पुराणे कुम्भ ५. A1 and T add भूमिमेताम् ६, A.निलनन्ति ७. Ladds प्रदर्शयितुं a separate one. [189] ·अ. ५. ख. ६. विवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे निखनन्ति ॥१॥ "उत्ते स्तभ्नामि" इति लोष्टेनापिधाय !!२॥ प्रवसतस्तु प्रेतस्यापि वान्यवत्सायाः परशा तूष्णीन्यायनिहोला ॥३॥ अधस्ताद्धारणं समिधः ॥४॥ आशीराणां सङ्गभाददने शरीराणां चत्वारिंशच्छिरसि बहु- प्रव...... नियतकर्तृत्वज्ञापनार्थः । यद्यपि संस्कर्ता दूरदेश गारमशः, तथाप्यन्ये संव- धिनः शकाः; स्निग्धांक्षास्थिकुम्भमादाय गाहिंषु ण्येषु वंशेजु निखनेयुः । "यावदस्थि मनुष्यस्य गङ्गातोयेषु तिष्ठन्ति । तावत् वर्ग समारुह्य मोदते विगतज्वरः ॥" इत्येवमादिश्रवणात् पिधानयोग्येन् हुम्भमनिधाम मन्नं न प्रत्युः इत्येवमर्थों वचननिर्देशः॥१॥ उत्ते......धाय ॥ लोष्टेनापिधा योग्यन कुम्भमपिधार गच्छन्ति इति वाक्यशेषसामर्थ्यादध्याहिया इति ॥२॥ होत्रम् ॥ यदि प्रवासे यजमा ब्रिान नदीयारीरमग्निसमीपं नयेयुः, अग्नीन्वा शरीरसमीपं हरेयुः; यदि दूरदेशत्वादनयारन्यतरं न शक्यते, ततः तूष्णीमेव दग्ध्वा अस्थीन्यग्निसनीपं नयेयुः । लेशामदर्शनादग्निहोत्रं जुहोति कश्चिद्यजमानपुरुषः। योऽग्निहोत्रे प्राङ्नियुक्तः सोऽपि वान्यवत्साया मृतवत्साया गोपयसा । तूष्णी न्यायो यस्य तदिदं तूष्णींन्यायम् । मन्त्रवर्ज सर्वान् प्रयोगान् कृत्वा यागदेवता मनसा ध्यात्वा अग्निहोत्रं जुहोति । न हि देवतायामसत्यां यागः सम्भवति ॥३॥ अधः......रणं [समिधः ॥ समिधं च स्वचोऽधस्ताद्धारयन्ति । तत एवं ज्ञायते-मुच उपरिष्टादन्यत्र समिद्धारयितव्या इति ॥ ४ ॥ आश......मानम् ॥ यदि शरीरस्यास्थोनि प्रयत्नेन अन्विच्छद्भिरपि व्यामोह- वाहत्वाञ्च द्रष्टुं न शक्यते, पलाशवृन्तानां त्रीणि षष्टिशतान्याहत्य तैः पुरुषाकृर्ति १. T. प्रसन्तं पयसा तूष्णी ४. A. omits मृतवत्सायाः २. A1 and T. धारिणं 4. A omits this gūtra. ३. A. त एव च निधानमन्समपिधानमन्त्रं च [ 190] ·सू. ६.] पञ्चमोऽध्यायः ग्रीवायां दशांसावांसयोः बाहुभ्यां शतमङ्गलीभिदेशोरसि विंशजठरे विंशतिः पळ वृषणयोः शिश्न चायुरुभ्यां शतं विंशजानुजङ्घाष्टीवनोः पादतोऽङ्गलीभिर्दश । एवं नीणि पटिशहानि पलाशनानामाहृत्य पुरुषाकृति कृत्वोर्णानः परिवेष्टय समचूर्णः पशिलप्य सापेषा खनीय दीपनप्रभृनि समानम् ॥१॥ इच्छम्पनी पूर्वप्रारिगीमनिभिः कृत्य सानपनेन वान्यामानीय ततः पुनरादधील ॥६॥ कृत्वा ऊर्णा ने परिवेष्टय यथा नाल्याशिभिलानि भवान्न, नथा कृत्वा वचूर्णः लणपिष्टैः प्रलिप्य नदीयं शरीरमिनि मात्रा अथोल्नुकं गार्हपत्य आदीप्य इयतः प्रभृति सर्वामिनिकर्तव्यतां कुर्यात् ।। ५ ॥ इच्छन् ......धीत ॥ भर्तुः पूर्व यदि पत्नो नियत, तां यथाविधि संस्कृत्या- ग्निभिः सान्तपनेन वा अन्यामानीय पुनारक्रियां कृत्वा पुगराधानमिच्छन् कुर्यादिति। पुनरप्यग्निहोत्रादिकर्म यदि कर्तुमिच्छति, पुनरक्रियां पुनराधानं च कुर्यात् । पिता विद्यते पितरश्च लोम इत्यृणत्रयस्याषाकतन्वादुपनिषत्प्रोक्तं पितापुत्रीय विधि कृत्वा पुनश्वर्य पिना क्लेत् । परिवदित्यनयोरन्यतरं मार्गमाश्रयेत पुनराँध्यानपरो भूत्वा प्राणायामादिभिरत्मानं विशोधयेयुः । क्षपवेदित्येवमामि मिच्छनि न्युक्तम् । अपर तावदिच्छन्नित्या शब्दमग्निभिः संस्कृत्येत्यनया सम्बन्धयन्ति । इच्छन्नाग्निभिः संस्कुर्यात्, अनिच्छन् सान्तपन दहेदिति तथा सत्यनिच्छतो विषयविशेषो मृग्यः। यद्यग्निपरिचरणयोग्या पत्नी, किमर्थमग्निभिन संस्क्रियते ? यद्ययाग्या, उभयप्रयुक्त- वादग्नीनां तां पतितायां पूर्वाग्लयो लौकिकाः सम्पन्नाः, न दहनाशङ्काग्निभिः संस्कार नाहनि। सान्तपन संस्कारमहति । अर्थजरतीयों न लभ्यः, योग्या चेत्सर्वत्र योग्या; अयोग्या चेन्मन्न समारं नाहतिः तस्मादेनदपव्याख्यानम् । पूर्वोक्तमेव व्याख्यानम् । ननु पूर्वोक्तेऽपि व्याख्याने बावजीविको नियमो बाध्यते । न बाध्यत इति ब्रूमः, उभयोः साधारणा अग्नयः, साधारणानीमान्यग्निहोत्रादीनि कर्माणि । तत्र . १. T. दशाम्वंसयोः २. T. Space is left out for writing parai ३. L. आश्रयते ४. L. पुनरध्यापरो ५. A. एतदेव न्याख्यानं [ 191] ·सचिवरण कोपोलकश अ. ५. स. ६. बावजीवमित्यनेन च द्वयोर्जीवनसमिहोत्रादीनां निमितन्जेगोश्ते । तच निमित्त- मुत्सन्नम् , यथा भर्तारमन्तदेकर पर अधिकार , नत्पनीभन्तरेणापि न भर्तु- रधिकारः। मृो भर्तरि पत्नी गई भानुदाय कमांति निर्तियितुमर्हति, धर्मशास्त्रेषु प्रतिषिद्धत्वात् । अर्ता मा परी मृाय पुनरयां शन्नोमानीय, पुनः कर्माणि निवर्तयितुमर्हति, अप्रविधिमा । तस्मान्दव्यागानीय पुनरादधीत इत्युक्तम् । एवं चेत् पाक्षिकत्वानोपपद्यते । विलोऽयं विधिः प्रामोति। नैनदेवम् । पूर्वस्तावनियमः पर्यवसितः । पुनरारम्भो बसौं । पुनरारम्भे च कामचारः । "चत्वार आश्रमाः । ब्रह्मचारी गृहस्थो वानप्रस्थ पब्रिाजः । तेषां वेमधीत्य वेदौ वेदान् वा चीर्णब्रह्मचर्को शमिच्छेत् तनावलेल्" इन्धि जायला वसिष्टेन अभ्यधायि । अस्मदीयः पक्ष इति चोपनिषचनात् प्रदर्शितम् "ऋणानि त्री पाकस्य मनो मोक्ष निवेशवेत्” इति मानवीयं वचनमनुगृहीतम् ! ऋणजयस्य पूर्वमपाकृतत्वात् "जरामर्थ वा एतत्सत्रं वदग्निहोनं जरया ह वा एतस्मान्मुच्यते, मृत्युन्वति" इति । एतदपि वेदवचनं जीर्णाश्रमान्तरप्रतिपत्तिमवगमयति । "काम्यं त्वाचार्शः प्रत्यक्ष- विधानाद् गार्हस्थ्यस्य" इत्येतस्मिन् पक्षे गौतमबोधायन पस्तम्बाभिषतमयकल्पते। यः पुनाराँल्लभते, यष्टुं च समर्थः स एवाधिक्रियते । असमर्थ आश्रमान्तरप्रतिपत्ति द्योतयितुमिच्छन् इत्युक्तम् । अस्मिन् पक्षे "सान्तपनेन या” इत्यादपि समर्थितम् । अस्याग्नयो न विद्यते, औगासनं च, तस्य वनाग्नि सापको विधीयते। अकृत- हाराणां कल्यानां विधवाना धिनष्टामीनां च प्रा प्रायश्चिरणामृतानां दहला- निरिथं विधीयते । व्यवस्थितवार्थ विकल्पः, अग्निधु द्यमानेष्वनिभिरेव संस्कारः, अविद्यमानेषु सान्तपनेन संस्कार इति । सखाप सान्तपारस्य पत्न्या पूर्व- मारिण्या सम्बन्धे सामर्थ्यात् सार्वविषयता गृह्यो । असीमावः सान्तस्य निमित्तं तस्ये निमित्तस्य विद्यमानत्वात् ; अन्यत्रापि सान्तपन उत्पाधः; न चान्यो दहनाग्निरन्येषां चोदितोऽस्ति । अवश्थं च तेन भवितव्यम् । तस्मादग्न्यभाव- निमित्तत्वादत्रापि सान्तपने उत्पादयितव्य इति सिद्धम् । मृत्पात्रात् सन्तप्यमाना- जातस्य सान्तपनस्य लौकिकादग्नेर्विशेष उपपद्यते, अशुचिसंसर्गादीनामभावात् । ततः पुरस्ताद्याख्यानमेव सिद्धम् ॥ ६ ॥ , १. A. वार्षिकत्वात् २. A adds हि ३. A. विद्यमानात् ४. A omits उत्पाद्यः...अत्रापि [ 192] ·सू. ३.] पञ्चमोऽध्यायः अथ सप्तमः खण्डः व्रतापवर्गे श्राद्धकर्म यथाश्राद्धम् ॥१॥ "अयमोदनः कामदुघोस्त्वनन्तोऽक्षीयमाणः सुरभिः सर्वकामी । स त्वोपतिष्ठत्वजरो नित्यपूतः स्वधां दुहानो महतीं तर्पयत्वसौ ।" इत्येकपिण्डस्य ॥२॥ अञ्जनाभ्यञ्जनप्रभृति समानम् ॥३॥ अथ सप्तमः खण्डः व्रता श्राद्धम् ।। व्रतापवर्ग समाप्तिर्वतस्य व्रतापवर्गः । अनीने दश- रात्रेऽपवर्गस्यावस्थानात् प्रनिनियते काले व्रतेषु समाप्तेषु सञ्चयने कृने श्राद्धकर्म श्राद्धसमाख्या क्रियानुष्ठातव्या । यथा श्राद्धं गृह्यप्रोक्तं तथा कर्तव्यमः । “अथात एकोद्दिष्टम्" [इत्यारभ्य मासश्राद्धविशेष एकोद्दिष्टस्य उक्तः । स इह किमर्थमुच्यत इति चेत् पिण्डविधारमन्त्रविशेषविषयतयोच्यते । मन्त्रोऽपि कस्मात्तत्रैव नोक्तः ? पितृमेधप्रकरणविधानाच्छेहोच्यते । ये पितृमेधैग संस्कृताः तेषामप्यकाद्दिष्टश्राद्धं विद्यते, अयं मन्त्रो नास्तीत्येवमर्थमिह पाठः क्रियते ॥ १ ॥ अय......ण्डस्य ॥ एकोऽसहायः पिण्ड एकपिण्डः । एकपिण्डस्यायं निधान- मन्त्रः । एकोद्दिष्टस्यैवं पितृमेधसंस्कारे निमित्तः। अयं विशेषः-न मासिश्राद्धस्य इति ॥२॥ .मानम् ।। अञ्जनाभ्यञ्जनगन्धपुष्पधूपदीपांश्च प्रनिपिण्ड दद्यादित्या- रभ्य शेषश्राद्धविधिः समानः । वचनमन्तरेणापि सिद्धत्वात् परिसङ्घयानार्थ वचनम् । पिण्डदानकालोत्तरभाविनः पदार्था अञ्जनाद्याः प्रोक्ताः कर्तव्याः, अन्येषां तत्र प्रोक्तानामप्युत्सादनं कर्तव्यं केचिदिच्छन्ति । नैतन्न्याय्यम् । तुल्यजातीयस्य नियमः पिण्डदानमभिधाय "अञ्जनाभ्यञ्जनप्रभृति समानम्" इत्युक्तत्वात् पिण्डदाने कृते ये पदार्थाः प्राप्नुवन्ति, तेषां परिसङ्ख्यानं न्याय्यम् ॥ ३ ॥ १. T. यत्विति रावित्येक २. A adds न [193 ] R-26 ·[अ. ५. ख.. सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे कसेन वा जुहोतीत्युपस्वकृतः समन्वारब्धेषु ॥४|| "इमं जीवेभ्यः" "परैतु मृत्युरमृतं न आगन् चैवस्वतो अभयं नः कृणोतु । पण वनस्पतरिवामिनश्शीयता रविः सचतां नः शचीपतिः॥" याश्चारुणेः : दक्षान्वाधान इति अप नः शोशुचदघम्" इति सप्त “अग्ने नय" "यस्त्वा हहा" "त्वं नो अग्ने अधरादुदक्तान्" इति द्वादश हुत्वा "यथाहानि" सम्यक्तरो भवन्ति । का पुनरिह होमल्यनिकर्तव्यतेति अगृह्यप्राक्तस्य । यावदुक्तमिति केचित-तानुपपन्नम् : प्रकृतलिङ्गम्य दर्शनात् । प्रकृतमितिकर्तव्यनां सन्निहिता- मध्यसन्निहितां मन्यामहे । अप्राप्त इध्मो विधीयत इति चेत्, न इधाविधानार्थमेत- द्वचनम् । किं तर्हि ? विशेषविधानार्थम् । उभयस्मिन् विधीयमाने वाक्यं भिद्येत, लिङ्गमसाधकम, प्राप्तिर्वक्तव्यनि । सर्वासां चाज्याहुतीनां इति सर्वग्रहणात् प्राप्तम् "परेयिवांसम्" इत्येवमादिवपि सर्वग्रहणेन प्राप्नोति इति चेत्, न; त्रेताग्निसम्ब- न्धात् । एकाग्निविधाने हि ला इतिकर्तव्यना। अग्निमुपसमाधायेति प्रकृतत्वात्ते- ताग्नि समुदाय एव श्मशानाग्निरिति कृत्वा सञ्चयनहोमेऽपि न प्राप्नोति । “अवसृज पुनरग्ने" इत्येतावक सिद्ध आहुतीस्तिस्त्रो जुहोतीति वचनमाहुतिमात्रं यथा क्रियेत, नेतिकर्तव्यता इत्येवमर्थम् । तस्मादिह पाकयतिकर्तव्यता भवति ॥४॥ इम......तूष्णीम् ।। "इमं जीवेभ्यः” इत्येका, “परैतु मृत्युः" इति शाखान्त- रीयत्वात् समस्तपाठ इति । आरुणेराचार्यस्य मते या ऋचोऽग्न्यन्वाधाने पठिताः "भप नश्शोशुचत्" इति सप्त "अग्ने नय” “यस्त्वा हुदा" "त्वं नो अग्ने अधरात्" इति पूर्वाभ्यामृग्भ्यां सह ता द्वादश ऋचः सम्पद्यन्ते । आवापस्थाने ताः प्रधानाहुती- ईत्वा । द्वादशग्रहणं शाखान्तरीयमन्त्रसद्भावशापनार्थम् । अस्माकं तु द्वादशैव इति । हुत्वा प्रधानहोममात्रं कृत्वा प्राक् विष्टकृतः सर्वप्रायश्चित्तेभ्यो वा “यथाहान्यनु पूर्वम्" इति द्वाभ्यां दक्षिणमंसमन्दावृत्य प्रदक्षिणमावृत्य सम्बन्धिनः समीक्षन्ते । , १. A2. अपैतु २. T. नु अभयं कृणोतु 3. A1 and A2 add TET ४. A2 omits अप नः...तात् इति ५. A. प्रोक्षस्य ६. Ladds यावदुक्तस्य ७. A. प्रकृतस्य ८. A. इत्यादिषु ९. A. समस्त [ 196] ·सू. ७. पञ्चमोऽध्यायः इति दक्षिणमंसं द्वाना समीक्ष्याञ्जनं सर्पिषा सन्नीय दर्भपिछैः स्त्रीणामक्षीण्यनक्ति "इमा नारी" इनि सकुन्भन्लेण द्विस्तूष्णीम् ।।५।। ब्राह्मणस्य वाहुनबारब्बा वा गोया पुच्छन्तुलिष्ठतोऽनुमन्त्रयते "उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते" इति ॥६॥ अनड्वानहतं वा कंसश्च दक्षिणा ॥७॥ - मन्त्रपृथक्त्वाहि सतीशणम् । अञ्ज चूर्णीकृत्य सार्षिका सन्नीय मन्त्रयित्वा दीपज्जूलैः दर्भाग्रैः स्त्रीणां सम्पमनानीमा नाम निोिण्यनाः। प्रसिद्धनिर्दे- शात्तालामपि सनिबार पैर ! "ता अप्यमा भन्ने । तासामलोण्यनक्ति "इमा नारोः” इत्यर्ग। सर: मन्त्रणा निस्तूिरीः । गरीबहुमाद्वीप्सा । एकस्यामपि नामा मात्शदुपपद्धले वामका । सम्मान मनि भित्रिरञ्जनं प्रतिनारि प्रत्यक्षि च मन्त्र आनःर, मन्त्रमाणत्वात् । "इना जारीः" इति मन्त्रार्थानुरोधात् सकृदेव मन्त्रं संस्कर्ता अभिदधाति । शुमनर्वा नार्यो मन्त्रान्ते जपन्ति । यथा दक्षिणमक्षि, तथा सव्यमिति लेचित् । तद्युक्त , एकवचननिर्देशात् । संस्कर्ता अजनक्रियायाः कः । तत्र योगवामनुपपन्नम् , एकत्यात् । कर्तुरेकत्वाच कर्म- णामवश्यम्भाविनि क्रमे पूर्वकालस्यैवाअनन्य मन्त्र उपकुर्यान् , नोत्तरकालस्य; प्रधानवशवर्तित्वाञ्च गुणानां प्रत्यञ्जनं मन्त्रावृत्तिः न्याय्या। तस्मादन्यायनिगदोऽय- मेकवचनस्य स्थाने बहुवचनम् ॥ ५॥ ब्राह्म इति ॥ ब्राह्मणस्यान्यम्य कस्यचिद्वाहुमन्वारभ्य गोःपुच्छं वा सर्वे सुहृद उत्तिष्ठन्ति । तानुत्तिष्ठतः संस्कर्ता "उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते" इत्यनयर्चा अनु- मन्त्रयेत । अन्यकर्तृकत्वादनुमन्त्रणे सकदेव मन्त्रः ॥ ६॥ अन......क्षिणा ॥ अनड्वानह तमनुपयुक्तं वा । कंसश्चानवधृतपरिमाणो दक्षिणा। "निषेकादीनि कर्माणि श्मशानान्तानि सर्वशः। यः करोति वृतो यस्य स तस्यविगिहोच्यते ॥" इति वचनाद्य ऋत्विक् प्रेतस्य पितृमेधं करोति, तस्मै दायादा दद्युः । एवं दक्षिणा- ..... १. T. ब्राझणः ३. A. शक्यते २. L. विभयित्वा ४. A. [ 197] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. ५. स.८. दक्षिणातो वा वित्तम् ॥ ॥ " विना स्तन मानाः प्रदक्षिणमग्निं - शब्द उपशाओं भनि । देशलाकर्षण मि उच्यते, के प्रोत्सा- हितः परकीय कर्माण र मर्मत, लदव्यं वा : मान्यकर्तृत्व नास्ति, नत्रामुष्मै ददासीन्युनो क्षमाशीददातोत्याह- "सूर्या विदो बा धूप" इत्यादि । श्री तो न्यायन कर्तुन तस्यामश्वां च पुष्ट बाधेनुकत्या इमावि नात् यात्माने च दानविरोधादृष्टार्थ वचन म भोमाकेत त्रादि संस्कर्ता सोऽप्यन्यान्यस्मात् दर्थ लब्धुमही : सुपर । अधार्थ दामन्येभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दातव्यमिति केन्मिन्यन्ते ।। . . दक्षि......वित्तम् । दक्षिणोतको दक्षिणाभ्य अषतं या बढुक्ताभिर्दक्षिणाभिः परिक्रयाल्लुस्यन्ते तात्रहितं दद्यात् । चोदिस्य नस्याला नपरिमाणं द्रव्यं तयुद्धया दास्यम् । न्यायो ह्ययं च वचनम् धाचाक: बचा सत्यदृष्ट कल्प- यितव्यम् । श्रुतद्रव्यापचार न प्रतिनिधि पादानव्यः । सत्र सुसहशे प्राप्तऽपि दृशं नियम्मते, यथा लोमाभात्र पूनी भएणु-मदिति । अर्धशरमाण दृश्यं स सादृश्य- मेव । आकारादिसाशाहाक्षीविषयेऽपार; दृश्यमेव बलवत्तरमिति झाप्यते । प्रोत्साहनार्थत्वाञ्च दक्षिणतरमुपपद्यते । आकार सादृश्ये च कर्ता न प्रोत्साहदिति च ॥ ८॥ नि व......येति । प्रत्येन इति संस्कर्तुराख्या । प्रतिष्ठितपनोऽस्मिन्निति प्रत्येलाः । पितृमंधकर्मणि यदि प्रमाद्यति तत्कारमेव गच्छति, च प्रेतम् । इतरत्र उभयाोपो भवति, यश्च करोति धस्सै च क्रियत । इह पुनः संस्कर्तुदोषः, न प्रेतस्य, अचेतनत्वात् प्रयोजकत्वासामर्थ्यात् । “निवार्य ध्वम्" इत्यनेन सूक्तेन संस्कर्ता प्रदक्षिणं त्रिर्दक्षिणां पर्येति । कृत्वसुजथचोदनायां कर्मावृत्ती मन्त्रावृत्तिास्ति । अभ्यासगुणविशिष्टमेवैतत् कर्मेति सूत्रव्याख्यायामुक्तम् । तस्मान्मन्त्रान्ते त्रिः परिग- मनं करोति । मन्त्रलिङ्गाद् दक्षिणां त्रिः पर्येति ; नान्यदिति ॥९॥ १. A1 and A2. प्रत्येनां २. L. दक्षिणते ३. L. विरोधाददृष्टार्थवचनानतस्य ४. A. इत्थं ५. L. दक्षिणतः [198] ·सृ. ११.] पञ्चमोऽध्यायः प्रदक्षिणं त्रिः पर्येति ।।९।। प्रत्येनधि परिधिकौ ॥१॥ एष एव वानाहिनाग्नेः प्रत्ये... , ..कर्यालि संतरि परिधि ! प्रतिष्ठितस्तस्योपकारक न प्रेतसंस्था श्रापयवानामयेनत् परिज्ञान भवति । पपिविण्याते संस्कर्तु- रेख होपो भवति, नवनि शाप प्रललीयुक्तम् ! ननु च- -मस्कारप्रमा- दोऽध कर देधः, न प्रताप न्य। एवमेनसांस्कान देश माने पुनः कर्मणः प्राप्ति धने पर टूरस्पेनीशिप्रायश्चित्तं कृत्वा क्रिीन । अथ च- अफलानि कर्म, कासात् सिद्धयर्थ विझाया कमाणिमा नथविजा- मपि । लगि पनि फलोमीन केरागतः तदा थैणाप्यध्वयु मृतमिका अध्यक्ष रिलि ल्याशा सूचना ॥ १ ॥ ..in " एष. ...कल्पः । एतन्त्र इहानाधानानाहिलाग्ने दहनशल्पो व्याख्यातः । एलत् प्रकृतिकर्म । अथ यत् निभिर्यजमान स्कुर्वन्ति, आहितानिरीकस दहन- कल्पो व्याख्यातः । नाममात्र मनानरमस्ति । अनाहि माग्नपि इह विधिरस्तीति आचार्यवचनात्मन्तव्यः । यथा तेनैव धर्मेणाहिताग्नेः पिण्डपितृयज्ञः क्रियते- त्याचार्येणातिपिश्यते, "अप्यनाहिताग्निना कार्यम्" इनि श्रुतिवचनमपि मीमांसका उदाहरन्ति, तत्र तन्मूलता आचार्यस्य वचनमावतिता, इहापि तेनैव न्यायेनाध्य- बसेया श्रुतिमूलता। "अभिव युक्तमन्यसदृशे या ह्यर्थ ह्यर्थगतिः" इत्यनेन न्यायेना- धानमात्रशून्यः साधुर्गृहस्थः एञ्चमहायज्ञेषु चरितोऽनाशिनाग्निरुच्यते । यथा 'ब्राह्मण- मान्य' इत्युक्ते न माणवकमान्यति "उपनयनप्रभृति" इत्युपलब्धजातिविशेषत्वात् , शूद्रत्वस्य च प्रागुपनयादनिवृत्तत्वात्, यस्यैवोपासनं स एवान्नातपितृमेधसंस्कारमई- तीत्येके मन्यन्ते । सर्वथा अनुपनीतानां अप्रत्तानां च कन्यानामभावः । अनुपनीनस्था- नीया हि कन्या ! "पाणिग्रहविधिः स्त्रीणामौपनायनिको विधिः" इति वचनात् कन्या- नामनुपजीतानां चैकर्चविधानायो दहनकरपा अन्याचार्यप्रोक्ता भवितुमर्हन्ति ॥ ३. A. अपृक्तानां १. Lomits अपि प्रायश्चित्तं २. A.न च युक्त [199] ·सविवरणे कौषीतकगृह्यसूत्रे [अ. ५. ख. ८. कल्पः ॥११॥ राजगवीमामिक्षामुमुकमुद्धृत्य सर्वमन्यत्समानम् सर्वमन्य- समानम् ॥१२॥ इति कौषीतकास्य पञ्चमोऽध्यायः॥ कौषीतकगृह्यश्च समाप्तः॥ राज......मानम् ॥ तत्प्रकृतित्वात् सर्वकर्मश्योगे प्राप्ते इदमुच्यते । राज- गवीमामिक्षामुल्मुकं चोरेदिति द्रव्योद्धरणचोदना द्रव्यप्रयोजनोद्धरणमविकृतं बोद्धव्यम् , प्रयोजनार्थत्वाद् द्रव्याणाम् ; द्रव्ये चोवृत वचन तन्निवर्त्य प्रयोजन निर्वर्तते । यथा “पल्यन्धास्ते" इत्युक्ते पत्नीकार्याज्यारेक्षणादि निवर्तते । यत्र पुनर- भावात् द्रव्यस्योद्धरणं तत्र तस्मिन् द्रव्ये विद्यमाने "यामान्यतमं मन्येत" इत्यतेन न्यायेन प्रतिनिधिमुपानीय प्रयोजनं निवर्तयति । यत्पुनरर्थयुक्तं तन्न्यायेनैव निवर्तते; न तत्र वचनेन प्रयोजनमर्थलुप्तान्यकथितानि । तस्मात् पात्रचयात् इत्यर्थलुप्तानि निवर्तन्ते, प्रतिपत्तिकर्मस्वात्तेषाम् । प्रतिपत्त्य पाद्या भावे हि प्रनिपत्तिरुपपद्यते । एष एवानाहिताग्नेः कल्प इत्येव सिद्धे सर्वमन्यत्लमानमिति शाखान्तरीयोपसङ्गहार्थ वचनम् । शास्त्रान्तरप्रोक्ता अघि विशेषा अविरुड़ा यावदुत्साहमुपसङ्गाह्याः । अनित्यत्वादाचार्येण प्रतिकर्म न विहिनम् । तस्मादकरणेऽपि दोशामात्र इति ॥ १२ ॥ इति पञ्चमोऽध्यायः॥ कौषीतकिगृद्धवृत्तिः समाप्ता ! ३. A. अर्थवतं १. T. मुक २. A omits यत्र पुनः [200] ·INDEX OF SŪTRAS अ. ख.सू. ३-१४-३ ३-९-४६ अकार्यकारिणम् अकुलं कुल अक्षतसक्तूनां अगारं कारयिष्यन् ३-९-२४ १-१०-७ अनय इन्द्राय २-७-२२ २-७-३० अग्नये स्वाहा अग्नये स्वाहा अग्नये स्वाहा १-११-१ २-८-३ ३-१०-६ २-६-७ अ. ख. सू. ३-११-३६ अत ऊर्ध्वमलवृतान् ३-११-१० अतिक्रान्तेषु ३-७-५ अतिवातेऽत्रे ३-२-१ अत्र हैके कुमारं २-१-२८ अत्र हैके तानेव १-५-२२ अत्र है के वैश्वदेवं १-१०-२१ अथ चतुर्थी ३-१०-४ अथ चेद्दण्डमेखलोप १-८-२७ | अथ जातकर्म १-१०-२३ अथ दिशां प्रदक्षिण ३-३-१ अथ परिस्तरणं ३-७-९ अथ पर्युक्ष्य अथ पश्चान्मूलानि १-५-२६ अथ प्राचीनावीती १-९-९ अथ प्राचीनावीती २-५-१ अथ ब्राह्मणभोजनम् ५-३-११ अथ ब्राह्मणभोजनम् १-११-४ अथ ब्राह्मणभोजनम १-५-२१ अथ ब्राह्मणान् २-४-२ अथ मासि मासि अथ यशपात्राणि ३-१४-९ अथ यदि रथाङ्गं १-१०-६ अथ रथाक्षस्य ३-१२-२५ | अथ राजगवीम् ५-३-२५ अथ वृषोत्सर्गः अथ व्रतादेशनम् १-३-१० २-५-३ अमये विष्टकृते अग्नये स्विष्टकृते अनि दधामि मनसा अमिमीळे पुरोहितम् अमिमुपसमाधाय अग्निर्जनिता अमिष्ठस्तु अमिस्तृप्यतु अमिहोत्रहवणी अग्ने प्रायश्चित्तिरसि अग्ने यं यज्ञ अनेरुत्तरतः अग्नेर्वम इति अग्नौकरणादि अघोरचक्षुः अचोरहरणीयं अनं द्रवन्तमनुमन्त्रयते ३-१०-२० ३-३-१. ४-१-१. १-२०-८ ३-१४-१ ५-२-५ १-९-१३ १-९-३ ५-२-३ अजनाभ्यजन २-७-१ [ 201] K-26 ·INDEX OF SOTRAS ३-१२-८ अथ स्विष्टकृतः अथ ह साह कौषीतकिः अथामीन् ३-९-५६ ३-८-४ ३-९-५५ अथाजम् अथात उत्सर्गः २-४-५ ३-१५-३ | अधीत्य च कार्याकार्ये ३-७-८ अधीत्योपसंगृह्य ५-२-४ अघीयीरं श्वेत ५-२-२ अधीहि भो ३-८-१ अधीहि भो ३-७-१ अध्यण्डामूलं ३-१४-११ अध्यायार्षयाद्याभिः ४-१-१ | अनड्वानहतं वास: २-८-१ अनन्तरं सौवासिनी ३-१०-१ | अनाक्रोशकः १-१२-१ ५-८-७ अथात उपाकरणम् अथात एकोद्दिष्टम् अथातश्शान्ति करिष्यन् अथातो दण्डनियमः अथातो वैश्वदेवः भथादित्यमण्डले ३-१०-२४ ३-११-९ ३-१०-९ अनाप्तम् ३-११-३५ अथात चरुपातम् ३-४-४ ३-५-१ ३-१०-१५ २-३-१७ ३-११-५६ ५-८-३ ३-१५-५ ३-९-२२ अथानुवचनस्य अथान्तरिक्षे अथास्मिन्नन्वारन्धे अथास्या उदरं अथाह वीणागायिनी अथेतरदपैति अथेमास्तर्पयति अथैतां रानी अथैनं दक्षिणतः अथैनमानीयमानं अथोत्तरेषु प्रकरणेषु अथोपरमम् अथोल्मुकं गाईपत्ये अदर्शनीयाश्रवणीय अद्भिरञ्जलि अधश्शय्या हविष्यभक्षता अधस्तादारणं अधिरथं शव ५-२-१२ अनाम्नातमन्लासु २-४-१ अनाहितामिः प्रवत्स्यन् ३-१०-१७ | अनाहिताग्निर्नवं ३-१-४ अनुगुप्ते देशे १-१४-११ | अनुज्ञातो गुरुणा १-१४-९ अनुज्ञातो वा ५-१-१३ | अन्तरेणाग्निमेतांश्च २-४-२५ अन्तर्हिता गिरयः १-७-१ अन्तश्शवे ग्रामे ५-१-१२ अन्नपतेऽन्नस्य ५-२-६ | अन्येष्यद्भुतेषु च २-७-२६ | अन्वाहार्यपचने चरुं ३-९-१ अप नः शोशुचत् ५-२-१ अपरपक्षे संचिनोति ३-९-२३ | अपराहेऽशतधानाः २-२-१ | अपराह्नेऽपराजितायां ५-४-९ अपाण्यानुप्राण्यात् ५-६-४ अपि वा तूष्णीमेव १-८-३६ अपि वा विन्दन् १-१९-१० ५-१-१० ४-४-६ ५-५-२ २-६-२ २-७-१९ १-१२-४ १-१०-८ २-४-१७ [ 202] ·INDEX OF SŪTRAS अपि वा षळ मरम् २-२-२ अप्रमत्तः पितृदेवत अप्लुत्योदकः ३-९-१७ 2-२१-१९ २-१-११ अप्सु अभिगमने पुष्पफलयवान् अभिगम्य गुरुभ्यश्च अभिघारितमिध्मं अभि त्वा देव सवितः अभिरम्यतामिति अभिवाद्य पादौ १-१६-० असावहं भो ३-११-४७ असावहं भो ३-११-३२ अस्तमिते ३-९-३१ अहतं च वास: १-२-२ अहतेन वासना ३-१-२ अहरहराचार्याय १-५-८ अहरहः समिदाधानं १-२०-६ अहरहः सायंप्रातः ३-१४-१६ । अहरहः स्वाध्याय २-४-३ | अहश्चरेभ्यो नमः ३-९-४४ अहश्शेषं स्थानं ३-९-४० अहोरात्ने द्वारफलके २-३-१९ २-६-६ ३-११-५१ ३-१०-१८ अभुञ्जति ब्राह्मणे २-६-१ ३-२-१२ - आ २-२-९ १-५-२० ४-४-१ १-५-१९ २-१-७ अभ्यञ्जने अमा वा कुर्वीत अमोऽसि प्राण अयं वै त्वमस्मात् अयमोदनः कामदुघोस्तु अयुग्मवददन्त्यं अरण्यं मा ग्रामाय अलंकृत्य कुशतरुणाभ्यां अवकुण्ठयासीत अवटारोहणे अवहितपाणिः अश्मन्वती रिति अश्माक्रमणादेव अश्मानं चोत्तरतः ५-३-२९ २-३-१६ ३-१-१२ ३-५-२ आगन्ता मा रिषण्यत ५-३-२६ आग्नेयमुत्तरम् ५-७-२ / आग्रहायथ्यां १-१६-११ आघारी ३-४-२ आ चतुर्विशात् १-५-४ आचार्यस्य च ३-११-२१ आचार्याय भैक्षं ३-९-३० आचार्याय वरं ३-९-४२ आचार्याय वस्त्रयुगं १-९-१५ | आचार्यायानेयः १-८-२५ आचार्य चोपरते १-८-२० | आचार्योऽमांसाशी ४-३-२ आजमन्नाद्यकामस्य १-८-३५ | आज्यसंस्कारः ३-९-८ ३-११-४६ | आदहने तूष्णी ३ ११-५ आद्युत्तमा इत्येषा [ 203] ३-१०-३२ ३-९-१० २-७-२३ अश्विभ्यां स्वाहा १-१९-२ अश्वो वैश्यस्य आ ते योनि १-१२-६ अष्टकासु असंसिद्धमानायां ५-२-१३ असा उ इत्यस्य २-४-२१ ·INDEX OF SÜTRAS २-७-७ आद्योत्तमे चैके आद्योत्तमे वा आ द्वाविंशात् २-४-२० ईप्सितमन्नं ३-१-११ २-१-६ ५-८-२ उक्षा समुद्र ३-२-१६ आनळुहं लोहितं आनळुहे चर्मणि २-७-२८ ३-९-३५ २-१-३५ ३-५-७ ३-१५-६ ५-३-६ ४-४-७ १-५-१७ आप उन्दन्तु आपो अमान् आपो नाम स्थ आपो हि ष्ठा सना च आपोहिष्ठीयाभिः आप्लाव्यालङ्कृत्य आमिक्षांच आयुष्टे अद्य आतौं आवर्तावपि यस्यै आ वा संचयनात् आ शरीराणां संगमात् आशान्तेऽनौ आश्वयुज्यां पौर्णमास्यां आ षोळशात् ३-१-२ उच्चा दिवि १-२१-८ उच्छिष्टः ५-४-३ उच्छिष्टमित्यजिनेन २-३-१० उत्तमामा कुर्वन् ५-४-१ | उत्तमायामपूपान् १-८-२९ उत्तरतः पत्नीमुप २-१-२७ | उत्तरतो निधाय ५-३-४ उत्तरपश्चार्धात् १-१७-६ उत्तरार्धात् ३-९-३३ / उत्तरेणामिमुपविशतः १-१-१० | उत्तरेणानि प्रागग्रेषु ५-५-१ उत्तरेणामिं प्रागग्रेषु ५-६-५ उत्ते स्तम्नामि ५-५-३ | उत्थाने कुमारस्य ४-३-१ | उत्थाय प्रातराचम्य २-१-५ | उत्पातेष्वाकालिकम् उत्सङ्गे निधाय १-५-१४ २-३-६ ४-१-३ ४-२-३ ५-६-२ ३-१-३ ३-९-२ इ १-१४-८ ५-६-६ / उत्सादने ३-९-३८ इच्छन् पत्नी पूर्व इत्येतदृषिस्वाध्यायेन ३-१३-१३ २-४-२३ ३-१३-१४ इन्द्र श्रेष्ठानि ३-१-१० १-८-१९ इमं जीवेभ्यः ५-८-५ उदकं तरिष्यन् उदकाञ्जलीस्त्रीन् उदकुम्भ नवं उदगयन आपूर्यमाणपक्षे उदगयने शुद्धपक्षे उदय-सप्तपदानि १-१-८ ३-२-५ २-७-५ ३-२-३ १-८-२८ इमामहमस्मिन् इमामुच्छ्यामि इयं दुरुक्तं परि इह प्रिय प्रजया २-१-२९ | उदपात्रे अक्षतान् १-९-१७ | उदपाने निधाय [204] ·INDEX OF SUTRAS ए ३-१४-१४ उदरे समवत्तधानीम् उदिते प्राध्ययनम् उदीचोऽङ्गारान् उदीज़ जीवः ३-१४-१३ ३-१४-१२ उदुत्यं चित्रं ३-१२-२६ ५-४-५ १-२१-१७ ३-३-७ १-१७-२ १-७-३ उदुम्बरशाखाभिः उद्धरेन्मणिकप्रतिष्ठापनं उपनह्य दक्षिण उपभृतं सव्ये उपलिप्योद्धत्य उपसर्गः उपस्तरणाभिघारण उपस्तरणाभिधारणे उपस्थेऽरणी उपोषन्त्यग्निभिः उभयतो रचिते उष्णीषमाज्यभाननं उष्णीषं मणिकुण्डलं उस्रो च ३-१०-५ ३-९-४७ ३-२-६ ५-३-१७ २-६- एक पिण्डम् १-४- एकमयम् ४-४-१७ एक पवित्रम् ३-८-३ एकाच ५-५-५ एकैका न्यत्र ३-7-८ एतं युवानं परि २-१-३२ / एतदेव गोदानकर्म ५-३-२ एतयैव यथार्थ १-१-६ एतयैवावृता '४-२-४ | एतस्मिन्नेव सूतके १-५-१३ । एता एव देवताः १-८-२२ एताभ्यश्चैव ५-३-२१ एतेषां यदि ५-३-२७ एनं कुमारः १-२-३ एवं यज्ञोपवीती २-७-२७ । एवं गार्हपत्ये ३-१-१३ / एवं गावो गोष्ठस्य १-९-६ एवं तृतीयम् एवं तृतीयम् २-१-१५ एवं द्वयोर्दक्षिणतः ३-१५-१ | एवं द्वितीयम् ५-३-२२ एवं द्विरुत्तरतः एवमन्वाहार्यपचने १-१६-३ एवमुत्तरेषाम् ३-१२-६ । एवमेव गन्धमाल्य ३-११-४८ एवमेव नवनीतेन १-१४-१२ एवमेव होमार्थे २-४-८/ एवमेवाध्वनि २-४-९ । एवं प्रातः प्रामुखः २-१-३३ ५-१-८ ४-१-८ १-२१-१४ ऊ ३-२-४ ऊर्णासूत्रं ऊर्ध्वमाग्रहायण्याः ऊर्वोरष्ठीवतोश्च १-२१-१३ १-२१-१५ ऋ २-७-११ ऋचा प्राणिहि ऋणं चैतद्ब्राह्मणस्य ३-१२-४ ऋतौ खदारगामी ऋषभो दक्षिणा २-१-२० ऋषीन् भो ऋषींस्ते अनुब्रवीमि २-६-४ [205] ·INDEX OF SUTRAS १-२१-११ ५-८-११ एष एव मधुपर्कः एष एव वानाहिताः एषा ते अमे समित् एहि सूनरी १-१६-५ | केशान् कुशतरुणं कन्दत्याम २-२-१६ क्षीरोदनं पशुकामस्य १-८-१७ क्षुद्रसूक्तेषु क्षेत्रस्य पतिना ३-९-३२ १-१९-८ २-४-१८ पे ३-१३-११ ऐन्द्रीमावृतं २-२-१२ खे रथस्य १-९-७ ओ २-२-८ ओपूर्वा व्याहृतयः ओपूर्वा व्याहृतयः ओषधीनां प्रादुर्भावे ओषधे त्रायस्व ५-५-४ १-१२-२ २-१-२ औ ग २-४-६ गणानां त्वा २-४-७ गत्वा दहनं दक्षिण ३-७-२ गन्धर्वस्य विश्वावसोः १-२१-१० गर्भदशमेषु गर्भद्वादशेषु २-१-१९ गर्भाष्टमेषु वर्षेषु गर्भेकादशेषु ३-१२-७ गायवीं ब्राह्मणाय १-१५-१, गार्हपत्ये मैलावरुणीम् २-१-४ औदुम्बरो वैश्यस्य २-१-१ २-१-३ कर्मणामध्ययन २-३-२ काकादन्या मशकादन्या कामं सूक्तादौ कार्तिक्यां पौर्णमास्यां २-४-२२ गृहान्प्रपद्य १-१०-१ ३-४-३ काषायं वास: १-१७-७ कुरुत इत्येव २-७-१५ ३-१-८ ३-१३-३ ३-६-२ गृहान् भद्रान् २-१-८ गृह्यामौ जुहोति १-८-१२ गोदानस्य च ५-१-६ गोभिर्वा समावर्तेत ३-७-१० गोमयेन परिमण्डलं १-१६-१२ गोषु च २-७-१८ गौ ह्मणस्य १-९-२८ ग्रामं गत्वा द्वारि ३-१३-१२ / प्रामारण्ये १-१६-१६ ग्रामो मारण्याय ३-१२-२९ ग्रामो राजन्यस्य ३-९-३७ ग्रीष्मो हेमन्त उत नः कुशानामेवमग्रता कुषुम्भकस्तदब्रवीत् कृतं कुर्यात् कृतप्रातराशस्य कृताः परिहाप्य कृतां परिहाप्य कृष्णस्य शुक्लकृष्णानि केतुमान् लधिमान् केशश्मश्रुवापने १-८-३३ ३-९-२१ ३-४-१ १-८-३४ ४-४-९ [206]] ·INDEX OF SOTRAS १-६-५ घृतोदनं तेजस्कामस्य घ्राणान्तिको वैश्यस्य १-१९-५ त एते अप्रयाजा: २-१-२३ तचक्षुरियादित्यं तञ्चक्षुरित्यादित्यं १-७-२ | तच्छंदोरावृणीमहे १-३-२ तच्छेषेण ब्राह्मण चतस्रोऽष्टों वा ३-७-११ ३-१३-९ ३-१४-१८ तरः पर्योते १-१८-५ १-१३-१ ततं म आप: १-५-२९ चतुरनं गोमयेन चतुर्थविमर्गस्तु चतुर्थे मासि चतुर्थे मासि चतुर्दशी परिहाय चतुर्दश्यमावास्ययोः १-७-४ ३-९-१२ १-३-३ चत्वारः पाकयज्ञाः २-३-८ ३-७-१३ ३-१०-३५ चरितं भो इति चित्तिरा उप चैच्यां पौर्णमास्यां चोरराजामि १-१८-१ | ततो ब्राह्मणभोजनम् २-७-६ तत्पूर्वाणां च ३-९-७ | तत्तमूहनमित्याचक्षते १-१-२ तत्सवितुर्वरेण्यं २-७-२० तदपि भवति १-८-४ तदपि भवति ४-४-१९ तदपि श्लोकः ३-१२-३० तदपि श्लोकाः तदपि श्लोकाः २-५-२ तदपि श्लोकाः २-४-१३ तदप्येतत् २-४-१२ तदप्येतत् तदप्येतहषिराह २-३-१९ १-६-६ २-६-९ ३-१२-२८ २-८-७ छन्दांसि तृप्यन्तां छन्दांसि ते छन्दांसि भो ३-९-५० ३-१०-२९ ३-१२-३२ जगतीं वैश्याय २-३-४ तदप्येतदृषिराह तदस्य पुनः ५-१-१४ १-१६-२ १-१६-१४ १-२-१ ३-१२-३१ ५-१-१ जातं कुमार जायामुपग्रहीष्यमाणः जीवतः कर्माणि जीवन्या वृक्यौ जीवां रुदन्ति शेभ्योऽश्वं ददाति तदस्य माता तदेतत्पुष्कलं तद्यथा कुले जातः तन्तून् वा दशासु ३-१२-२ ५-३-३ ५-४-८ १-९-२ तन्मध्ये जुहुयात् १-१७-४ ३-१३-१७ १-८-३७ तरश्चेद्भयं शङ्केत ३-३-६ / तस्याञ्जलो फलानि ज्येष्ठं पुनमादाय [207] ·INDEX OF SÜTRAS २-७-१२ तस्यापवर्गे परिधिकर्म तस्योपनयनेन १-६-१२ ताः प्रोक्षणीः १-३-८ तानि घृतेन पृषदाज्येन १-१४-७ तान् सव्येनाचार्यः २-३-३ २-८-६ द १-३-७ १-५-२ ५-८-१ | त्रिरात्रं ब्रह्मचर्य २-७-२ त्रिजीमदग्न्यानाम् १-४-९ त्रिवृत् पञ्चवृद्धा ५-३-२४ त्रिश्वेतया शलल्या २-४-४ विष्टभं क्षत्रियाय १-८-२ | त्वमग्ने व्रतभृत् ३-६-८ ३-१५-२ दक्षिणं जाम्वाच्य १-२०-३ दक्षिणं जान्वाच्य ५-२-९ | दक्षिणतस्त्रीन् लोष्टान् २-२-१७ / दक्षिणतो ब्रह्माणं १-५-७ | दक्षिणतो वा वित्तम् २-२-१४ दक्षिणपश्चार्धात १-२१-२० दक्षिणेन कुशान् ५-२-८ १-१०-४ दक्षिणे पाणी १-२१-१८ दण्डप्रदानान्तं १-१५-७ दण्डस्यान्तरागमने ५-२-१० १-४-१ ५-८-८ १-५-१८ १-३-६ १-५-१ दक्षिणेन कुशान् दक्षिणे पाणी जुहूम् ५-३-८ ताभिरनुज्ञातः ताश्चालङ्कृत्य तासां प्रथमायां तिष्यपुनर्वस्वोः तुरीयमध्वनो गस्वा तूष्णीं वा तूष्णीं सकृद पसव्यं तूष्णीमपसव्यं तूष्णीमावृताः तृतीयया तृतीयम् तृतीयया तृतीया तृतीये तु प्रवपने तृतीये मासि तृतीये वा वर्षे ते अनुप्रहरति तेनैव मन्त्रेण तथैव तेषां दण्डा: तेषां मुष्टिमादाय तेष्वेनं गाईपत्यस्य तैत्तिरं ब्रह्मवर्चस त्रयोऽपि वा त्रिः प्राशयेजातरूपेण त्रिरात्रं समिदाधानं निरात्रमधःशायिनी त्रिरानमन्ततः २-७-४ ३-९-६० ५-३-१६ १-१०-१४ १-१९-९ १-१९-७ १-१६-१५ १-१०-२५ १-२१-२ दत्सु ग्राणम् १-५-६ | दधिक्राव्णो अकारिषम् २-२-१५ | दधिमथुघृतमिश्र २-१-१६ | दध्योदनमिन्द्रिय ४-४-३ | दशम्यां व्यावहारिक ५-१-७ दशरात्रमविप्रवासः १-१९-३ | दशराने चोत्थानम् २-१-३० | दशाहमधेषु च १-१६-७ दृतेरिव ते २-७-२१ | देवकुलायतनानि १-१०-१५ | देवता भो अनुब्रूहि १-१०-१९ | देवतास्तेऽनुब्रवीमि १-१७-१ ३-९-६ २-३-११ ३-११-१५ २-४-१० २-४-११ . [2081 ·INDEX OF SUTRAS ३-१०-११ न नमः ३-११-१३ ३-११-३३ ३-१३-७ ३-११-१८ देवर्षिपितृगणेभ्यः देवस्य सवितुः द्वादशरानं संवत्सरं द्वितीयया द्वितीयम् द्वितीयया महा द्विरभिघारयति द्वे त्रीणि वा दो वा ३-१०-२८ ३-११-५० १-५-१६ न ननां स्त्रिय २-७-१३ न नित्यं परिस्तरणम् ५-२-७ न निष्ठीवेत् १-१०-३ न पूर्वम् १-५-१५ न पूर्वापररात्रेषु १-४-२ न प्रत्यनक्ति ३-१-५३ नभ्यस्थे वृषे नम्म ओपधिवनस्पतिभ्यः २-१-१४ नमः श्रियै शय्यायाः ३-२-११ नमस्साध्यायानये १-१४-६ नमो द्यावापृथिवीभ्यां ५-३-१० नमो मरुद्रयः १-१०-१३ नमो विशाताभ्यः ३-६-१० घ धनुा क्षत्रियस्य ३-१०-१३ धर्मः स्थूणाराजे ३-१०-८ धाता ददातु ३-१३-६ ध्रुवामुरसि ३-१०-७ ध्रवैधि पोच्या मयि ३-१०-१६ न यातयामैः ३-११-४० ३-२-२ न कण्ड्येत् न कूपमवेक्षेत ३-११-५५ नक्षलं च ३-११-२६ नक्षतनामात्र ३-११-४२ - नक्षत्रेषु दृश्यमानेषु नमः ३-११-४१ न जघनेन २-७-३ न जनसमवायम् न तद्धिताम्तम् न तस्य पुनरावृत्तिः न वेव न कुर्वीत न त्वेव श्मशानं न खेवामांसः न दिवा स्वपीत न पावेत् ३-११-१९ नव स्थूणागर्तान् ३-११-२७ न विरहेदाचार्य १-१४-५ न वृक्षमारोहेत् १-१६-८ न शिष्टम् १-१०-१२ न सह भुञ्जीत ३-९-३४ न सह भुञ्जीत ३-११-१४ न सावित्रीमन्वाह ३-११-७ न हसेत् १-१६-१३ नाकृतार्थ्याः ३-१२-२२ नानौकरणम् ३-१५-८ नाघाहानि वर्धयेयुः ३-११-३० | नाज्याहुति १-८-११ नाज्याहुतिषु ३-११-४९ नादित्यं सन्धिवेलयोः ३-११-१७ नादित्याभिमुख: १-३-१२ १-५-२४ ३-११-३४ ३-११-२३ [209 ] ·INDEX OF SUTRAS पञ्चसु बहिः १-८-२४ ५-३-२३ १-११-२ ३-१२-५ ३-५-५ ३-५-४ २-१-२६ ३-९-१६ १-५-३ ५-३-१ ५-३-७ नाधीयीतारमन्तरा नानन्तर्हितायां नानवत्तमश्नीयात् नान्तरागमनम् नापिताय धान्यपात्राणि नापि धुवन नाप्राप्यं तस्य नामास्य दधाति नावहितपाणिः नावृतो यशे नासंस्कृतेन नास्ति तस्य समापनम् निकक्षयोः षष्ठसप्तमे नित्ययज्ञोपवीती नित्याहुतिषु नित्याहुतिषु नित्योदकी निर्मन्थ्यके निवर्तध्वमिति सूक्तेन नैकः नैकश्चरेत् नैको वनं गच्छेत् नैतिहः नैयग्रोधः खादिरस्य नोद्धततेजांति नोपर्युद्दिशेत् म्यायोपेतभ्य एव ३-१०-१४ ५-३-१८ ३-९-५८ ३-११-२५ पतिमन्त्र जपति ३-१०-२६ पत्तोऽमिहोत्रपात्राणि २-८-२ पयसि स्थालीपाक: १-२१-२२ पयसौदनं वा ३-११-२९ परि पूषेति ३-१२-२१ परिवपस्वेदं १-१६-९ परिवाप्योपनयेत्तु ३-११-१४ । पर्वसु ३-११-६ | पश्चादक्षिणतः १-४-७ पश्चाद्दक्षिणतः ५-१-३ पश्चानिधाय १-२१-१६ पालाणि युनक्ति ३-११-५४ पादतो भद्रकाळ्यै १-३-१३ पार्श्वयोः पान्यो १-५-२५ पालाशो बैल्वो वा ३-११-५३ | पिण्डान् तत्पश्चिमेन १-१-७ पितृदेवतातिथि ५-८-९ पुंवदुपकरणानि ३-१०-२७ पुंसुवती भव ३-११-१२ पुमांसौ मित्रावरुणौ ३-११-२८ पुरस्तात्प्रथमम् ३-११-११ पुरस्तादेके २-१-१८ पुराणे कुम्भे शरीराणि ३-११-३९ पुष्येण श्रवणेन वा ३-११-८ पूर्णे काले चरित ३-९-५१ पूर्व तु दैवतं पूर्व पूर्व लघीयः १-८-१८ | पूर्वया पूर्वम् १-२१-३ | पूर्वे चामिरूपाः २-१-१७ ३-१४-७ ३-११-४३ १-१४-४ १-१०-१० १-१०-२४ १-३-९ ३-१४-६ ५-६-१ १-१२-८ २-७-१७ १-१७-५ ३-११-४५ पञ्च चोत्तरा जपति पञ्चमे धमिवस्य ३-१२-४ [2101 ·INDEX OF SUTRAS ३-११-३७ ३-४-५ फ ३-१-९ १-२०-४ प्रेतस्पर्शिनम् ५-३-२८ प्रोष्यायन् गृहान् १-८-२६ १-११-४ फलवतो वा वृक्षात् २-७-२९ ५-३-१४ | बलं चोर्ज च ४-४-१२ | बाणशन्दे २-५-५ | बृहतोऽपराहे ३-२-८ ३-९-२६ ४-४-१५ बृहस्पतये त्वा १-८-१३ ३-२-१ पूर्वोत्तरेषु वा प्रगृह्योल्मुकेन प्रजापते न त्वदेतानि प्रजापते न त्वत् प्रणवेन वा सर्वम् प्रणीताप्रायन प्रतिपशुषु प्रतितिष्ठामि प्रतिपुरुषं पितरः प्रतिप्रजायां प्रतितिष्ठामि प्रतिब्रह्मन् प्रतितिष्ठामि प्रतिलीनस्तदहः प्रतिश्रुते जुहोति प्रतीचं सवन्तीभ्यः प्रत्यप्सु प्रतितिष्ठामि प्रत्यश्वेषु प्रतितिष्ठामि प्रत्येनसि परिधि प्रत्वा मुञ्चामि प्रथमयोगे सीरस्य प्रदक्षिणमुपचारः प्रवसतस्तु प्रेतस्य प्रस्तरे तां राति ३-१२-१८ ३-१०-२३ २-२-५ २-८-८ ४-४-११ ब्रह्म च क्षनं च ३-१-५ ब्रह्मनर्येण चायुष्मान् १-३-१ | ब्रह्मचारिणे वा ३-१३-१६ | ब्रह्मचारी भव ४-४-१४ ब्रह्मचारी भव ४-४-१३ | ब्रह्मचारी भवानि ५-८-१. ब्रह्मणाग्निस्संविदानः १-९-१ | ब्राह्मणस्य बाहुं ३-१३-१० | ब्राह्मणानां शेषं ३--१४-२० ब्राह्मणान् वेदविदुषः १-१३-२ ३-१४-८ ३-१४-२ भ २-२-११ प्रागने धारयन् ३-१४-५ ३-१४-४ प्रागुदीच्यां दिशि प्रागुदीच्यां दिशि प्राङ्मुख आचार्य: प्राच्या क्षेत्रमर्यादायां ४-४-१६ | भगस्ते हस्तं १-४-४ भद्रं कर्णेभिरिति १-२१-२१ भुक्तवत्सु पिण्डान् २-७-२४ भुञ्जानेषु महाव्याहतपः ३-९-५२ भूयांसस्तु ३-१३-२ भूर्भुवःस्वररिष्यतः २-८-९ ५-३-१३ / भूर्भुवःस्वरित्यञ्जलीन् ३-९-१४ भूर्या ते पतिन्नि ५-१-४ | भैक्षराचार्य २-२-१३ प्राणापान उरुव्यचा: २-२-७ १-१०-२ प्राशित्रहरणं प्रेतमनुगम्य प्रेतमाहितानि २-६-३ [211] ·INDEX OF SUTRAS ३-१२-२७ मधुपकों दक्षिणा मधुमतीरोषधीः मध्यमायां माध्या वर्षे ४-४-८ | यं यं ऋतुमधीते १-८-९ यक्ष्यामि ३-१२-१३ ३-२-७ मध्ये अन्या आहुतयः २-१-३१ मध्वोदनायुष्कामस्य मन्त्रब्राह्मणयोः ३-१-७ १-२०-२ २-७-३१ १-१२-५ मयाच स्वाध्यायनता मरणान्तमेकाहेषु मरुद्भयश्चैव महयन्ति च सर्वन महानाम्नीषु ३-१३-८ १-८-६ ३-१५-४ यज्ञश्च दक्षिणा च १-५-२३ / यज्ञोपवीतेन १-१९-६ यत्रै गवा ३-१२-२३ यथा कुलधर्म ३-१२-१७ | यथा परिदत्तं ५-१-२ यथा भूमिरग्निगर्भा ३-१०-१० यथा ससानातः ३-१२-११ यथेयं शनी २-७-२५ यदि चेद्दोषः ३-१०-३ | यदि त्रिराने ३-३-५ यदि पाकयज्ञाः १-५-२७ यदि यमौ प्रजायेत २-२-१० | यदि वा युक्तेनैव ३-८-२ यद्यतिथिरागच्छेत् २-१-९ | यद्यसकृत्संवत्सरस्य २-३-१४ यकवासाः १-१७-२ | यस्तिलार्यः ३-९-५९ महान्तं कोशमिति २-३-९ महाव्याहृतयश्चततः ३-५-१० १-९-१६ महाव्याहृति महान्याहृतिभिः माघशुक्लपक्षप्रतिपदि माञ्जिष्ठं क्षत्रियस्य मातरं त्वेव मातापितरौ ३-१०-२२ ३-१०-३३ ३-११-२२ ३-१४-२१ १-१९-४ यस्या अभ्यात्मम् १-९-१० यो बान्यां भप्रशस्तां ४-१-६ | याजयिष्यामि २-७-८ ३-१२-१४ १-१४-३ या तु प्रथमा मात्स्यं जवनकामस्य मा विदन् परि मुश्चामि त्वा हविषा मुद्गौदनमित्येके मूत्रपुरीषे नावक्षेत मेखला चेदसम्धेया मेखलिनः मेधाजननं दक्षिणे मोघमन्नं विन्दते मौजी मेखला ५-३-३१ ३-११-२० या फाल्गुन्या उत्तरा २-८-४ | या राष्ट्रात् पर्णात् २-१-१२ | यावदा गुरुमन्येत १-१६-१७ | यावद्वा गुरुर्मन्येत ३-१०-३० यावदा दोषनिवृत्तिः २-१-१३ | या वैनं न २-४-१९ २-७-१४ ४-१-२ २-३-१५ 212] ·INDEX OF SUTRAS १.-९-१२ यासामूधश्चतुर्बिलं युवं वस्त्राणि ४-१-७ ३-९-४९ १-१६-१८ यूथे मुख्याश्चतस्रः यूथे वर्चस्तितमः ये चान्ये आचार्याः ये देवासः येन येनर्षिणा येनाबन्धेन येनावपत् सविता ३-३-२ ३-९-४८ ये वध्वः यो जागार तमूचः ३-१२-९ २-१-३४ ३-४-६ रक्तकणं रक्तकृष्णमाविक रक्षसामपहत्यै १-८-१० १-१-५ ३-५-६ | वनस्पते शतवल्शः १-८-३ वरो दक्षिणा ३-६-७ वरो दक्षिणा ३-६-६ वर्षवर्जमर्थ २-५-४ वाग्देवी मनसा ३-१०-१९ वाचंयमावास्तां २-४-१६ वामदेव्यस्य मध्यन्दिने २-१-२५ वासरेषु नभ्येषु १-२१-१२ विद्युत्स्तनयित्नु १-९-११ विद्युत्स्तनयित्नु ३-१२-३३ विद्वांसश्च सर्वल विपरीतं पित्र्ये १-२०-७ विरानो दोहोऽसि १-८-८ विवाहे गामहयित्वा १-१५-२ | विवाहे चूळाकरणे ३-९-२७ विष्णवे हदि ३-९-२५ विष्णोईतोऽसि ५-८-१२ | विसृष्टं विरामः १-८--७ विहारं दक्षिणतः ३-१३-१ वृक्षारोहणे ४-४-२ वृद्धिपूर्तेषु ३-६-४ वेदो हि धर्ममूलम् वैश्वदेवस्य सिद्धस्य ३-१२-१५ वैश्वामिनी गायत्री ४-२-२ | वैष्णव्यावित्यम्युक्ष्य ६-८-२१ / व्याख्यातः प्रातेश्रुते ४-४-२० व्याधितश्चेत् व्याहृतिविश्कतोः १-११-३ तापवर्गे भादकर्म ३-१-६ ३-१०-१२ रथस्थः रथ्यायामू ३-९-५७ राजगबीमामिक्षा रूपं रूपं रोहिण्यां कृषिकर्माणि रोहिण्यां प्रोष्ठपदासु रोहितो वैव ३-९-२९ ३-१४-१९ ३-१२-२४ ३-१०-२ २-३-७ १-४-३ लक्षणीयो भविष्यामि लाजानक्षतसक्तूंश्च लाजान् शमीपाल लोकतो नक्षलाणि १-६-१ ४-१-५ १-५-२८ व ५-७-१ वचनादन्यत् बनस्पते वीणा बीहियवौ वा १-१६-६ [218 ] ·INDEX OF SUTRAS श षष्ठे मास्यन्नप्राशनम् २-१९-१ ३-१२-३ १-८-१४ ३-२-१३ १-१६-१८ ३-१४-१७ १-२१-१ १-२१-५ २-३-१ ३-९-४१ ३-२-१५ १-१६-१९ / संराशी श्वशुरे ५-५-६ ) संवत्सरः पिधाने ५-८-४ संवत्सरं न मिथुनं २-७-१६ | संवत्सरमेवं प्रेतः ५-३-१५ / संवत्सरे ब्राह्मणस्य ५-४-२ संवत्सरे वा ३-१२-१० संवत्सरे सावित्री १-९-८ संवेशने २-७-९, १० संस्थिते वास्तुकरणे ४-१-४ स एतेषां वेदानां १-९-४ सकृदपसन्य ३-१३-१० सकृदपसव्यं ३-९-२८ सकुशपाणिः ३-९-२० संक्रमे १-१९-११ सञ्चित्वापि ३-९-१९ / सत्यवादी २-६-८ शक्तिमान् शणसूत्रेण विग्रथ्य शे ते सवन्तीः शम्याः परिधीन् शास्वरं तु संवत्सरं शिरसि कपालानि शिरसि गोमयं कृत्वा शिष्याश्च शुभूषन्ते शुक्रावनड्वाही शुक्रियब्रह्मचारी शुक्लैरलङ्कृत्य शुची ते चके शुनं नः फाला: शूद्रयच्छनि शूद्रसन्निकर्षे शेष माता प्राश्नीयात् श्मशाने भद्धामेभे ते भदामेधे भो श्राद्धभोजने श्रावण्यां पौर्णमास्यां श्रावण्यां पौर्णमास्यां श्रीस्तूपे श्रुत्वा त्रिरात्रम् श्वभ्यश्च श्वपाकेभ्यश्च श्वोऽन्वष्टक्यां १-३-४ १-१८-३ ३-९-३६ ३-११-५२ ३-९-१५ १-२१-४ १-२०-१ १-८-५ २-४-१५ सन्ध्यायाम् २-४-१४ सप्तमे मासि ३-९-५ सप्तमे वैश्यस्य ३-७-३ | ससमेऽश्मे वा ४-२-१ | सब्रह्मचारिणि ३-२-१० समञ्जन्तु विश्व ३-९-११ , समस्ताभिश्चतुर्थी ३-१०-२५ | समा ते समा ते कुशतरुणान् ३-१५-७ | समाप्तेऽर्थे जपेत् समार्षः ३-१२-१ / समार्षोऽहं ३-१०-३१ समुद्राय वयुनाय १-१.-५ २-४-२४ १-१२-३ २-२-३ २-२-४ पइिंशतिमिः कारणः पण्णामाणां ३-१३-१५ [2141 ·INDEX OF SUTRAS १-८-३२ १-१०-२२ ३-९-४३ १-११-५ समेत्य श्रोलियाय संपातीभिः सौमश्रीभिः संपूषन्नध्वनः संपृच्यध्वमृतावरी समिधुनी सर्वत्र गतिमान् सर्वत्र स्थालीपाक सर्वाङ्गैरुपेतः सर्वासां चाज्याहुतीनां सर्वासां पयसि सर्वे वा सर्वेषां १-८-१ १-१४-२ ३-९-३९ ५-३-१९ ३-११-३ | सूर्यो विदुषे वा ४-१-९ सूर्याय स्वाहा १-१८-४ | सेनायाम् १-२१-७ सौविष्टकृती १-१६-४ स्नातः कुमारः ३-१२-१२ स्नातं कृतमङ्गलं १-८-३० स्नातामहतवासिनी ३-६-५ स्मानं समावय॑मानस्य १-६-२ स्नाने ३-६-११ । स्फथं दक्षिणे पार्श्व २-१-२४ सचः पानं १-२०-५ सचा स्थालीपार्क १-८-१६ स्रवे चापः ३-११-३१ स्रवेणाज्याहुतीः ५-३-२. स्रवौ नासिकयोः ३-१२-५ स्वस्ति नो मिमीतां ३-९-१८ स्वाध्यायवतः सर्वे १-१०-२० स्वाध्यायन क्षिप्रं २-३-५ ३-३-४ ह १-४-१० १-५-११ सर्वेषां यथा सर्वेष्वेव तु . : १-५-१० ५-३-१२ ३-३-९ ३-१२-२. ३-१२-१९ ३-१२-१६ सवस्त्रोऽहरहः सव्ये कृष्णाजिनम् साध्वाचरितं सामशब्द सायंप्रातर्वैवाहिक सावित्री त्वेव सावित्र्या चानुसवनं सिलमुञ्छमयाचितं सीतालोष्टं च सुत्रामाणमिति सुत्रामाणमिति शय्यां सुयज्ञः सांख्यायनः सुहेमन्तः सुवसन्तः सूक्तानुवाकाद्या सूतिकोदक्याभ्यां सूत्राणि दत्वाअनाभ्यजन ३-७-४ २-१-१० ३-७-१२ १-६-७ ३-११-४४ / हवींषि च सुसंस्कृतानि ४-४-४ हस्तेन श्रवणेन वा १-९-१४ हारिद्रं वैश्यस्य ४-४-१८ हुतशेषाद्धविः २-५-६ हुतोऽमिहोत्र ४-४-१. हुतोऽहुतः ३-७-६ हुत्वा च ३-११-३८ हुत्वाम्बारन्धायां ३-१४-१० हुत्वैकवर्ण द्विवर्ण १-५-५ १-८-१५ ३-६-३ [216] ·INDEX OF ŚRUTI CITATIONS IN THE TEXT. Ref. Source. Citation. अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्यां अम आयूंषि अमये समिधमाहारिष " १-१३-२ R. V. X, 163, 1. १-१९-१. R. V. IX, 66, 19. २-६-६ f. A. V. 19,64, 1; see also Säma Mantra Brālımaņa I, vi, 32; Āpastamba Mantra Brahmana II, vi, Retc. १-५-२२; १०-२१; A. V. XIX, iv, 1, ete; V. S. ३-१०-४; ४-२-१ X, 5 etc.; T.S. I, viii, 13, 3 etc.; M.S. II, vi, 11, etc.; K. S. XV, 7, etc. १-८-२७; १०-२३; ३-१०-४ T. B. III, xii, 2, etc. अग्नये स्वाहा १ अग्नये विष्टकृते स्वाहा १-१०-१ अमिना देवेन अमिना रयिं अग्निं दधाभि मनसा अग्निमीळे अग्निर्जनिता अग्निः श्रद्धां च मेधां च १-१२-८ R. V. I, i, 3. १-३-२; ३-३-१ ३-७-९ ef. R. V. I, i, 1 (R. V. ईडे) १-५-२६ २-६-७ अमे नय अमे प्रायश्चित्तिरसि ५-८-५ R. V. I, 189, 1. १-११-४ cf. Sama Mantra Brahmana I, iv, 1; Āpasta mba Mantra Brahmana, I, x, 3. १-५-२१ R. V. I, i, 4. अग्ने यं यर्श १. The Mantra is eited in full. २. In the first citation the Mantra is fully cited ; in the second, only the pratika has been cited. [216] ·INDEX OF ŚRUTI CITATIONS IN THE TEXT Citation. अगेम अग्नेर्वासोऽसि अघोरचक्षुः अजो भागः . अति द्रव अद्याद्याश्वश्वः Ref. Source. ५-३-५ R. V.X, 16, 7. १-५-२९ १-१०-६ R. V. X, 86, 44. ५-३-२५ R. V.X, 16, 4. ५-३-३ R. V. X, 14, 10. १-५-२९ R. V. VIII, 61, 17. १-१-१ R. V. V, 82, 4. १-२-३ cf. V. S. V, 5; T. S. I, ii, 10, 2 etc.; M.S. I, ii, 7 etc.; K. S. II, 8. ३-१०-४ T. B. III, xii, 2 etc. १-२-१ R. V.X. 85, 23. अद्या नो देव सवितः अनाधृष्टमसि . अनुमत्यै स्वाहा भनृक्षराः अन्तर्हिता ऋतवः अन्तर्हिता गिरयः अन्नपतेऽनस्य ३-१५-५ अप नः शोशुचद अप श्वेतपदा जहि अपि पन्थामगश्महि अपेत वीत • अपेहि मनसस्पते अपैतदूह यदिहाबिभः पुरा ३-१५-५ १-१९-१. V. S. XI, 83, ete; T. S. IV, ii, 3, 1 etc; M.S. II, x, 1 ete; K. S. XVI, 10 etc. ४-४-६,५-८-५ R. V. I, 197, 1. ४-४-९ Apastamba Mantrapātha II, xvii, 26. ३-४-४ R. V. VI, 51, 16. ५-२-१३ R. V.X, 14,9, १-१-१ R. V.X, 164, 1. ५-१-१३ A. V. XVIII, ii, 57; T. A. VI, i, 1. १-१२-६ f. A. V. V, xxv, 8. १-२०-६ R. V. I, 24, 3. १-९-३ R. V. III, 15, 19. अमिक्रन्दन् वीळयस्व अमि त्वा देव सवितः अभिव्ययस्व १. The Mantra is cited in full. [217] ·INDEX OF ŚRUTI CITATIONS IN THE TEXT Citation. Ref. Source. भमोऽसि प्राण अमोऽहमस्मि सा त्वं अयं वै त्वमस्मात् भयमूर्मावतः अयमोदनः अयाश्राग्ने . ३-५-२ Sama Mantra Brahmana II, 1, 14; Āśvalāyana Śrauta Sūtra II, ix, 10. १-८-१८ A. V. XIV, ii, 71; K. S. XXXV, 19; Aitareya Brahmana VIII, xxvii, 4. ५-३-२६ cf. Jaiminiya Brahmana I, 47; T. A. II, i, 4; Sarikhāyana Srauta IV, xiv, 36. १-१४-८ Sama Mantra Brahmana I, v, 1. ५-७-२ १-५-२९ M. S. I, iv, 3, ete; K. S. V, 4 etc. ३-४-२ 2-3-4 Āśvalāyana Srauta Sūtra III, xi, 6 etc. १-११-४ Asvalayana Gxhya Sitra I, vii, 13 etc. ५-५-४ R. V. X, 16, 5. १-९-१५, ५-४-६ R. V. X, 53, 8. ४-३-२ T. B. III, i, 5, 13. ४-३-२ Aitareya Brahmana, VII, ix, 2; T. B. III, i, 5, 13. ३-२-१ ३-४-५ Kausika G. Sutra. 89, 18. ३-१.-१८ अरण्यं मा प्रामाय अरिष्टा अस्माकं भर्यमणं नु देवं अव सृज पुनरमे अश्मवती अश्वयुग्भ्यां स्वाहा अश्विभ्यां स्वाहा अस्यां देवानां अस्योपसो अहश्चरेभ्यो नमः अहोरात्रे ३-२-१२ १.. The Mantras are cited in full. [218] ·INDEX OF ŚRUTI CITATIONS IN THE TEXT Citation. Ref. Source. आगन्ता मा रिषण्यत आ गावो अग्मन् आने याहि मरुत्सखा आ ते योनि आदित्या अवहिख्यत आ नः प्रजां आप उग्दन्तु आपो अस्मान् भापो नाम स्थ आपो हि ष्ठा आयुर्दा अमे २-२-९ R. V. VIII, 20, 1. ३-५-६; ४-३-२ R. V. VI, 28, 1. ३-७-१. R V. VIII, 103,14. १-१०-७; १२-६ A. V. III, xxiii, 2. १-१-१ R. V. VIII, 47, 11. १-२-३ R. V.X, 85, 43. १-२१-८ T. S. I, ii, 1, 1; K. S. II, 1; Asvalayana Grhya I, xvii, 17. ५-४-३ R. V. X, 17, 10. २-३-१० ५-४-१ R. V. X, 9, 1. १-१७-६ T.S. I, iii, 14, 4. १-१७-६ f. T. S. I, iii, 14, 4. ३-१-२ R. V. (Khila) X, 128, 2. ३-७-१. R. V. II, 43, 3. १-२०-६ R. V. I, 10,9. ४-३-२ ३-१५-३ ५-१-१२ Taittiriya Aranyaka VI, 1, 1. १-१-१; ३-१-१. R. V. II, 21, 6. ३-३-६ cf. A pastamba Mantrapātha II, xv, 13. ३-१०-४ T. B. III, i, 4, 14. आयुष्टे अद्य आयुष्यं वर्चस्यं आवदंस्त्वं शकुने भद्रमावद आश्रुत् कर्ण आश्वयुस्य पौर्णमास्यै स्वाहा आहुते ग्रावाणः इदं त्वा वस्त्रं इन्द्र श्रेष्ठानि इन्द्रस्य गृहाः इन्द्रामिभ्यां स्वाहा १. In the second place where this Mantra is cited, it is cited in full, whereas in the first instance only the pratika is found. 2. The Mantra is cited in full. [219] ·INDEX OF ŚRUTI CITATIONS IN THE TEXT Citation. इमं यज्ञ इमं जीवेभ्यः ईममम आयुषे इमं में वरुण ईमां विमिन्वे इमा नारी इमाम्मे मित्रावरुणा ईमामहमस्मिन् इमामुच्छ्यामि Ref. Source. १-५-२१ R. V. 1, 26, 10 or I, 22, 13. Either of these may have been referred to in the text here. ५-८-५ R. V. X, 18, 4. १-१९-१. A. V. II, xxviii,5; T.S. II, iii, 10, 3 etc; M.S. II, iii, 4, etc; K.S. XI, 7 etc. १-५-२९ R. V. I, xxv, 19. ३-१-२ ५-८-५ R. V. x, xviii, 7. ३-४-४ M.S. I, V, 14 etc; K. S. VII, 3 etc. ३-२-५ 1-2-3 cf. Pāraskara Grhya Sūtra III, iv, 4. R-8-29 cf. Āpastamba Mantrapātha II, ii, 9. See also Paraskara Grhya II, ii, s for a reading corresponding to the present one. १-८-२३ A. V. XIV, ii, 63. ३-१५-२ A. V. III, x, 4 ete; T. S. IV, iii, 11, 1; M.S. II, xiii, 10 etc; K. S. XXXIX, 10 etc. 8-6-86 cf. Āśvalāyana Gșhya I, vii, 19. १-४-५ V. S. I, i, 22 ete; T. S. I, i, 1 etc; M. S. I, ii, 15 etc; K. S. I,, 10 etc. इयं दुक्तं परि इयं नार्युपब्रूते इयमेव सा या इष एकपदी इषे त्वा $. The Mantra is oited in full. [.220] ·INDEX OF ŚRUTI CITATIONS IN THE TEXT Citation. ईष्टापूर्तमनु १ इरेभ्यो वषळनिष्ठेभ्यः इह धृतिरिह इह प्रियं प्रलया ते इहानाद्याय विशः इहैव तिष्ठन् इहैव स्थूणे उक्थ्यश्चातिरात्रश्च Ref. Source. 4-8-88 of A V. XVIII, ii, 57. Fur the reading as found here sel: T. A. VI, i, 1. १-५-२९ cf. T. B. III, vii, 11, 3. ३-६-२ V. S. VIII, 51 etc; T. S, VII, i, 12, 1 etc; M. S. III, xii, 4 etc. १-९-१७ R. V.X,85,27. ३-२-१ 2-2-4 Āpastamba Mantrapātha II, xv, 3; Āśvalāyana Gxhya II, viii, 16. ३-२-६ ef. A. V. III, xii, 2. ३-१५-६ Apastamba Mantrapatha II, xxi, 1. ३-२-१४ R. V.V, 47, 3. २-७-२८ R. V. X, 107, 2. २-१-३५ R. V. I, 28, 9. १-१०-६ R. V. VIII, 18, 8. १-२०-६ R. V. VIII, 45, 17. ५-८-६ R. V. I, 40, 1. ५-६-२ R. V. X, 18, 13. ४-४-१७ R. V. I, 113, 16. ५-३-६ R. V. X, 18, 8. १-१२-१ R. V X, 85, 21. १-५-२९; ३-८-३ R. V. I, 50, 1. १-९-१६ R. V. III, 33, 18. १-५-२९ R. V. 1, 50, 10. ५-६-१ R. V. X, 18, 10. उक्षा समुद्रः उच्चा दिवि ਤਲਈ उत त्या देव्या भिषना उत वा बधिरं वयं उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते उत्ते स्तभ्नामि उदीचं जीवः उदीर्घ नारि उदीवतिः पतिवती उद्धत्यम् उद ऊर्मिः उदयं तमसस्परि उपसर्प मातर $. The Mautra ie cited in full. [221] ·INDEX OF ŚRUTI CITATIONS IN THE TEXT Citation. अर्जे त्वा ऋचा प्राणिहि ऋतं च सत्य च ऋतवस्सर्वभूतानि एत युवानं परि एषोऽस्येधिषीमहि एनं कुमारं एषा ते अमे समित् एहि सूनरी Ref. Source. १-४-५ V. S. I, i, 80 ete; T. S. I, i, 1, 1 ete; M. S. I, ii, 1 ete; K. S. I, i, 10 etc. १-१५-३ १-१-१ R. V.X, 190, 1. ३-१५-६ ३-६-९ T.S. III, iii, 9, 1. २-६-६ V.S. XX, 23 ete; T.S. I,iv, 45, 3 etc; M.S. I, iii, 39 ete; K.S. IV, 13 etc. 3-2-E cf. Āpastamba Mantrapātha II, xv, 4. २-२-१६, ६-६ cf. V. S. II, 14. १-८-१७, २० cf. Āpastamba Mantrapātha I, iii, 14. १-८-२. A. V. II, xiii,t. २-२-१२ of. T.S. I, vi, 6, 2. १-२१-१. T. S. I, ii, 1, 1 ete; M.S. I, ii, 1 etc; K. S. II, 1 etc. १-१०-६ R. V. IV, 31, 1. ३-७-१. R. V. I, 191, 16. १-८-२३ V. S. VII, 48. ३-२-१ V. S. VII, 29 etc; T. S. III, ii, 3,2; K. S.XXXVII,13. ३-१३-११ R. V. IV, 57, 1. १-९-७ R. V. VIII, 91, 7. २-२-८ R. V. II, 23, 1. ३-७-१. R.V. 1,87, 9. एप्रश्मानमातिष्ठ ऐन्द्रीमावृतमावर्तव ओषधे त्रायखेनं कया नश्चित आभुवत् कुषुम्भकस्तादब्रवीत् কৗহার कोऽसि कस्यासि क्षेनस्य पतिना खे रथस्य गणानां त्वा गम्ता नो यर्श १. The Mantra is cited in full. R. In the second citation alone is this Mantra fully cited. [222].

·INDEX OF ŚRUTI CITATIONS IN THE TEXT . Citation. Ref. Source. गन्धर्वस्य विश्वावसोः १-१२-२ गृणाना नमदमिना ३-७-१० R. V. III, 62, 18. गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तं १-८-१७ R. V. X, 85, 36. ग्रहान् भद्रान् ३-४-३ Āpastamba Mantrapātha I, viii, 2. गुहा मा बिभीत ३-४-५ ef. V. S. III, 41. ग्रामो मारण्याय ३-४-१ ग्रीमो हेमन्तः ४-४-९ T. S. V, vii,2, 4. चन्द्रेण देवेन १-१०-१ चित्तिरा उपबहणं १-८-४ R. V. X, 85, 7. चित्रम् १-५-२९; ३-८-३ R. V. I, 115, 1. जीवां रुदन्ति १-९-२ R. V. X, 40, 10. तक्षकाय वैशालेयाय स्वाहा ४-४-९ २-३-१३; ३-५-३:५-४-७ R. V. VII, 66, 16. तच्छयोरावृणीमहे ३-७-११ R. V. Khila X, 191,5; [.S. II, vi, 10, 2. ततं म आप: १-५-२९ T. B. III, vii, 11, 2. cf. R. V. I, 110, 1 also. १-५-२९ R. V. I. 24, 11. तत्सवितुर्वरेण्यं २-३-८ R. V. III, 62, 10. तदस्तु मित्रावरुणा १-५-२९ R. V. V, 47, 7. तन्नस्तुरीपं १-१२-८ R. V. III, 4, 9. तानि भद्राणि १-१२-६ Apastamba Mantrapatha I, xiii, 2. तेजोऽसि १-२१-११ A. V. VII, 89, 4 ete; V. S. I, 31 ete; T. S. I, i, 10, 3 ete; M. S. I, i, 11 etc; K. S. I, 10 etc. तेषां माता पिपृहि १-१२-६ तत्त्वा यामि , .. $. The Mantra is cited in full. [223] ·INDEX OF ŚRUTI CITATIONS IN THE TEXT त्वममे व्रतभृत् Citation. Ref. Source. त्यं चिदश्वम् १-४-३; ९-१३ R. V. X, 143, 2. त्वं तम् २-७-२७ R. V. I, 18, 5. त्वं नः पश्चात् १-५-२९ R. V. VIII, 61, 16. त्वं नो अग्ने १-५-२९; ५-८-५ R. V. IV, i, 4. स्वमग्ने प्रमतिः १-५-१७ R. V. I, 31, 10. R-6-& Aitareya Brāhmaṇa VII, viii, 1; T. B. II, iv, 1, 11. दधिक्राणो अकारिष १-१०-१४; ३-७-१२ R. V. IV, 39, 6. दिव्यानां सर्पाणामधिपतये स्वाहा ४-२-२ दिव्यानां सर्पाणामधिपतिः प्रलिखताम् ४-२-३ दिव्यानां सर्पाणामधिपतिरनलिम्पताम् ४-२-३ दिव्यानां सर्पाणामधिपतिराच्छाद्यतां ४-२-३ दिव्यानां सर्पाणामधिपतिराञ्जतां ४-२-३ दिव्यानां सर्पाणामधिपतिरीक्षताम् ४-२-३ दिव्यानां सर्पाणामधिपतिरुन्नीयताम् ४-२-३ दिव्यानां सर्पाणामधिपतिस्सुमनस्यताम् ४-२-३ दिव्याः सः प्रलिखन्ताम् दिव्याः सर्पाः अनुलिम्पम्ताम् ४-२-३ दिव्याः सर्पाः आच्छाद्यन्ताम् ४-२-३ दिव्याः सर्पाः आजताम् ४-२-३ दिव्याः सर्पाः ईक्षन्ताम् ४-२-३ दिव्याः सर्पाः उन्नीयन्ताम् ४-२-३ दिव्याः सर्पाः सुमनस्यन्ताम् ४-२-३ दिव्येभ्यः सर्पेभ्यः स्वाहा ४-२-२ हतेरिव ते २-३-११ R. V. VI, 48, 18. देवस्य त्वा सवितुः 2-2-6 cf. Apastamba Mantra patha II, iii, 24. देवस्य सवितुः ५-३-३० T. A. VI, iii, 2. १. The Mantra is cited in full. [224 ·INDEX OF SRUTI CITATIONS IN THE TEXT Citation. देवीभ्यस्तनूभ्यः द्यावापृथिवीभ्यां नमः द्वे ते चक्रे धमः . धाता ददातु दाशुषे , Ref. Source. १-५-२९ cf. K. S. V, 4. ३-१३-३ १-९-४ R. V.X, 85, 16. ३-२-११ ef. Apastamba Man tra pātha II, xv, 10. १-१४-६ T. S. III, iii, 11,3; A. V. VII, xvii, 2. १-१४-६ T. S. III, iii, 11, 2. ३-७-१० R. V. IV, 58, 11. १-१०-१३ R. V. Khila x, 85, 6. ३-१०-१७ f. Visnu Dharma Sutra 67, 22. ३-१०-११ घाता प्रजाया उत धामन्ते विश्वं ध्रुवैधि पोष्या मयि नक्तंचरेभ्यो नमः ३-१०-६ ३-१०-११ ३-१०-७ ३-१०-८ ३-१०-६ ३-१०-१० नमः पर्जन्यायाद्भयः नम इन्द्रायन्द्रेभ्यश्च नम ओषधिवनस्पतिभ्यः नमश्छन्दोभ्य ऋषिभ्यश्च नमस्साध्यायाग्नये नमस्सोमाय सौम्येभ्यश्च नमोऽदितये नमो द्यावापृथिवीभ्यां नमः नमो नित्यै नमो बृहस्पतये बार्हस्पत्येभ्यश्व नमो मरुद्भयोऽश्विभ्यां नमो मरुद्भया नमो मित्रस्य नमो मित्राय नमो यमाय याम्येभ्यश्च cf. V. S. V, 7. ३-१३-६ ३-१०-८ ३-१०-७ १-१-१ ३-८-३; ४-४-१७ R. V. X, 37, 1. ३-१०-१५ ३-१०-६ नमो रुद्राय नमो वरुणाय बारुण्येभ्यश्च नमो वायवे नमो विज्ञाताभ्यः ३-१०-८ ३-१०-६ ३-१०-८ ३-१०-१६ [225] K-29 ·INDEX OF ŚRUTI CITATIONS IN THE TEXT Source. Citation. निवर्तध्वम् नीललोहितम् नेजमेष परापत Ref. ५-८-९ R. V. X, 19, 1. १-८-८ R. V. X, 85, 28. १-१४-६; १० R. V. Khila X, 184, 1. ३-५-५ R. V. VI, 54, 11. १ परि पूषा ३-५-४ परि बपस्वेदं परेयिवांस परंतु मृत्युः पवित्र स्थः , ५-१-७ R. V. 3, 14, 1. ५-८-५ A. V. XVIII, iii, 62. १-४-५ V.S. I. 12. ४-३-२ Sadvimsa Brahmana V, 11. पशुपतये स्वाहा पिङ्गलाय स्वाहा पिबतं च तृष्णुतं च पिशङ्गरूपः पुसि वै पुरुषः पुंसुवतीह भव पुमांसौ मित्रावरुणौ १-१०-१४ R. V. VIII, 35, 10. १-१२-८ R. V. II, 3, 9. १-१२-६ cf. A. V. VI, 11, 2. १-१०-१० १-१०-२४ Sama Mantra Brahmana I, iv, 8. १-११-४ Sama Mantra Brahmana I, ii, 4. ३-५-४, ६-२ . V. VI, 54, 5. ५-२-६ R. V. X, 17, B. पूंषणं नु देवं पूषा गा अन्वेतु नः पूषा त्वेतश्च्यातयतु ३-३-१ पृथिवीं शंभुवा ह पौर्णमास्यै स्वाहा प्रजापतये त्वा प्रजापतये खाहा ४-२-१ T. B. III, i, 4, 15. ३-५-१ cf. As. Srauta II, ix, 9. ३-१०-४ V.S. XVIIl, 28 ete; T. S. III, iv, 2, 1 etc; K. S. XIII, 11 etc. प्रजापतिय॑धात् प्रमापते प्रजास्त्वयि दधामि १-८-२७; ११-४; १४-६ R. V. X, 121, 10. १-२-३ २. The Mantra is cited in full. [2261 ·INDEX OF ŚRUTI CITATIONS IN THE TEXT Citation. Ref. Source. प्रतिचक्ष्व ३-७-१. R. V. VII, 104, 25. प्रति पशुषु प्रतितिष्ठाम्यन्ने ४-४-१२ प्रति प्रजायां प्रतितिष्ठामि पुष्टौ ४-४-१५ प्रति प्रनायां प्रतितिष्ठामि यज्ञे ४-४-११ प्रते यच्छामि १-१६-७ प्रत्यप्सु प्रति तिष्ठाम्यमृते ४-४-१४ प्रत्यश्वेषु प्रति तिष्ठामि क्षत्रे ४-४-१३ f.P.S. XX, 10; M.S. III, xi, 8; K. S. XXXVIII, 4. प्रत्वा मुञ्चामि १-९-१ R. V. X, 85,24. प्राणानां ग्रन्थिरसि ३-५-२ T. A. X, 37, 1. प्राणापान उरुव्यचाः प्राणापानयोः २-८-८ प्राणे ते रेतो दधामि १-१२-३ बलं चोर्ने च ३-२-८ बृहस्पतये त्वा मह्यं १-८-१३ cf. V. S. VII, 47; M. S. I, ix, 4. ब्रह्म च क्षतं च ३-२-९ ef. A. V. IX, vii, 9. ब्रह्मचार्यसि समिधं २-२-१५ ef. Satapatha. Brahmaya XI, v, 4, 5. ब्रह्मणानिस्संविदानः १-१३-२ R. V. X.162, 1. भगस्ते हसमग्रभीत् २-२-११ A. V. XIV, i, 51. भद्रं कर्णेभिः ३-५-३ R. V. I, 89, 8. भद्रान श्रेयः ३-५-१ T. S. V, vii, 2, 4 ete; K. S. XIII, 15. भरद्वान धान्वन्तरये स्वाहा ३-१.-४ भुवनमसि ३-५-९ ef. M. S. IV, ii, 9. भूर्ऋग्वेदं त्वयि १-१६-१६ भूभुवस्सुवः १-४-१ T.S. I, vi, 22 etc. भूभुर्वस्वः १-५-२९८-१९; १४-७ V. S. III, 5 etc. १. The Mantra is cited in full, [227] ·INDEX OF ŚRUTI CITATIONS IN THE TEXT Source. Ref. २-२-१३ Citation. भूभुवस्स्वररिष्यतः भूर्याते पतिनि भेषजं दुरिष्टय मधुमतीरोषधीः मम व्रते हृदयं ममामे वर्चः मयोभूतिः महश्चित् महान्तं कोशं महि वो महता मा विदन् मुञ्चामि त्वा हविषा मृत्योः पदम् १-१०-२ १-५-२९ cf. T. B. III, vii, 11, 3. १-८-९ R. V. IV, 57, 3. २-२-१४ Sama Mantra Brālimana I, ii. 21. १-१-१ R. V. X, 128, 1. ३-५-७; ६-१० R. V. X, 169, 1. १-१९-१. R. I, 169, 1. १-५-४; ३-१०-३ R. V. V, 83, 8. १-१-१ R. V. VIII, 47, 1. १-९-१० R. V. X, 85,32. ४-१-६ R. V. X, 161, 1. ५-३-२८ R. V. X, 18, 2. २-८-४ ५-३-२८ R. V. X, 16, 1. ३-१०-३० R. V. X, 117, 6. १-९-१३ R. V. VIII, 1, 12. १-१९-१. R. V. I, 25, 1. ३-२-७ ef. Apastamba. Ma in tra patha II, XV, 7. २-१-३१ १-५-२९ R. V. VIII, 61, 13. ३-७-१. R. V. IX, 114, 4. १-८-२७ R. V. X, 2, 5. 2-22-42 cf. Śatapatha Brāhmaņa XIV, ix, 4, 21. ५-८-५ R. V. X, 18, 5. १-८-६ R. V. x, 60, 9. मेध्यामेभ्यविभागशे मैनमग्ने विदहः मोघमनं विन्दते य ऋते यचिद्धि ते यशश्च दक्षिणा च , यशस्योपवीतेन यत इन्द्र भयामहे यसे राजन् शृतं हविः यत्पाकला यथा भूमिरमि यथाहानि येथेयं शची १. Tho Mantra is cited in full. [228] ·INDEX OF SRUTI CITATIONS IN THE TEXT Citation. यं ते अमिं मन्थाम यं त्वमग्ने समदहः यन्मे माता प्रलुलुभे Ref. Source. ५-५-५ cf. T. A. VI, iv, 1. ५-५-५ R. V.X, 16, 13. ३-१५-५ Apastamba Mantra patha II, xix, 1. ५-८-५ R. V. V, 4, 10. ३-१५-३ १-५-१८ R. V. X, 121, 4. १-१२-६ ५-३-३१ cf. T. A. VI, iii, 2. यस्त्वा हृदा यस्यां वैवस्वतः यस्येमे हिमवन्तः यस्यै योनि प्रति या राष्ट्रात यासामूधः यास्तिष्ठन्ति याः ये युक्तस्ते अस्तु दक्षिणः युवं वस्त्राणि ये अग्निदग्धाः ये तातृषुः ये देवासः येनावपत् सविता येनेदम् ये वध्वः यो जागार तमृचः यो नः स्वो अरणः ३-१५-५ cf. Āpastamba Mantra pātha II, xix, 2. १-९-७ R. V. 1,82, 5. १-८-३; ३-१-२ R. V. I, 152, 1. ३-१०-२० R. V. X, 15, 14. ३-१५-४ R. V. X, 15, 9. ३-१०-१९ R. V. I, 139, 11. १-२१-१२ cf. A. V. VI, 68, 3. १-१-१ १-९-११ R. V. X, 85, 31. ३-१२-३३ R. V. V, 44, 14. ३-७--१. R. V. VI, 75, 19. १-१४-१०; २०-७ R. V. II, 32, 4. १-८-७ R. V. VI, 47, 8. १-८-२ R. V. X, 85, 6. ३-२-६ R. V. VI, 47, 26. १-९-१२ R. V. III, 8, 11. . राकामहम् hi रूपं रूपम् रैभ्यासीत् वनस्पते वीवङ्गः बनस्पते शतवल्शः वरुणं नु देवं १-११-४ १. The Mantra in cited in full. [229] ·INDEX OF SRUTI CITATIONS IN THE TEXT Citation. Source. वर्षाभ्यः स्वाहा Ref. ४-२-१ वषन्ते विष्णो वह वपां जातवेदः वाग्देवी मनसा वायुना देवेन वायो प्रायश्चित्तिरसि १-५-२९ R. V. VII, 99, 7. ३-१५-४ V. S. XXXV, 20. १-१६-१८ १-१०-१ १-११-४ Sama Mantra Brahmana I, iv, 2. ३-३-५ R. V. VII, 54, 1. वास्तोष्पते विदर्भाय स्वाहा विभ्राइ बृहत् विराजो दोहोऽसि ३-८-३ R. V.X, 170, 1. ३-४-६ Apastamba Mantra patha II, ix, 13. विशालाय खाहा विश्वा उत त्वया वयम् विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा विष्णवे स्वाहा १-८-२० R. V. II, vii, 3. ३-१.-४ V.S. XXII, 28 ete; M.S. III, X, 1, etc. ३-१०-४; ४-२-१ V. S. XXII, 6 ete; T. S. VII, iii, 15, 1; M. S. III, xii, 5; K. S. XXXIX, 2. १-१४-१. R. V.X,184, 1. १-८-२८ Sama Mantra Brahmana I, ii, 6. १-५-९ विष्णुयोंनि कल्पयतु विष्णुस्त्वानयतु विष्णोईस्तोऽसि वैष्णन्यौ शं ते समुद्रियाः शे तेस्रवन्ती शं नो भवन्तु वाजिनः ५-५-६ T. A. VI, iv, 1. ५-५-६ T. A. VI, iv, 1. ४-४-१. R. V. VII, 38, 7. शरदे स्वाहा शास इस्था शीतिके शीतिकावति ३-१-१८-२ R. V. V, 152, 1. ५-५-५ R. V. X, 16, 14. १. The Mantra is cited in full. [280] ·INDEX OF ŚRUTI CITATIONS IN THE TEXT Citation. शुक्रावनड्वाही शुची ते चक्रे शुनं नः फाला: श्रावण्यै स्वाहा श्रियै स्वाहा श्रीस्तूपे श्वेताय वैदर्भाय स्वाहा संराज्ञी श्वशुरे संवत्सरः संवत्सरीणं पयः सत्यं च श्रद्धा च Ref. Source. १-९-८ R. V. X, 85, 10. १-९-४ R. V. X, 85, 12. ३-१३-१० R. V. IV. 57, 8. ४-२-१ ३-१०-४ Satapatha Brahmana XIV, ix, 3, 8. ३-२-१० cf. Apastamba Man tra pātha II, v, 11. ४-४-९ cf. Apastambaa Mantra pātha II, xvii, 27. १-८-२४ R. V. X, 85, 46. ३-२-१३ ३-५-८ R. V. X, 87, 17. ३-२-६ १-५-२९ R. V. IV, i,5. २-६-२ R. V. I, 18, 6. ५-४-१ R. V. IX, 4, 1. १-८-५ R. V. X, 85, 47. २-६-६ cf. A. V. VII, 89, 4; M.S. I, iii, 39 ete; K. S. IV, 13. १-१२-८ R. V. V, 37, 2. ३-१३-१७ R. V. VII, 49, 1. ४-४-१० R. V. IV, 58, 1. १-१८-४ R. V. I, 42, 1. १-२१-७ T. S. I, 1, 3, 1; M. S. IV, 1, 3 ete; K. S. I, 3 etc. ३-१०-४ V. S. X, 53 etc; T. S. III, iv, 2, 1 etc; M. S. II, vi, 11 etc; K. S. XIII, 11 etc. स त्वं नो अग्ने सदसस्पतिमद्भतं स ना च सोम समञ्जन्तु विश्वे देवाः समिदसि समेधिषीमहि . समिद्धाग्निर्वनवत् समुद्रज्येष्ठाः समुद्रादुर्मिः सं पूषन्नध्वनः सं पृच्यध्वमृतावरी , सरस्वत्यै स्वाहा १. This Mantra is cited in full. [231] ·INDEX OF ŚRUTI CITATIONS IN THE TEXT Ref. Source. Citation. सर्वाभ्यो देवताभ्यः स्वाहा सवितुर्वः सवितुष्ट्वा प्रसवे सुकिं शुकं सुत्रामाणं सुपर्णोऽसि गरुत्मान् सुहेमन्तः सुवसन्तः सूर्य प्रायश्चित्तिरसि सूर्याय स्वाहा ३-१०-४ १-४-८ cf. V.S. I, 12 etc. १-४-५ ef. V. S. 1, 31. १-९-८ R. V. X,85, 20. १-९-१४; ४-४-१८ R. V. X, 63. 10. १-१४-११ V. S. XII, - etc: T. S. IV, i, 10, 5 etc; M.S. II, vii, 8 etc; K. S. XVI, 8 etc. ४-४-१० १-११-४ cf. Sama Mantra Brahmana I, iv, 4. १-१०-२२ A. V. XIX, 43, 3; V. S. XXII, 28 etc; T. S. I, viii, 13, 3 ete; M.S. III, xii, 7 ete; K. S. XIII, 11. १-१०-१ १-५-२९ R. V. X, 158, 1. १-५-२२; ३-१०-४ A. V. XIX, 43,5; V. S. X, 5 etc; T. S. VII, i, 14, 1 etc; M. S. II, vi, 11 ete; K. S. XV, 7 etc. १-१२-६ ३-१-१०, ४-४-१. R. V. 1, 22, 15. १-१-१; १-९-१३; २-३-१०, ३-३-९ R. V.V, 51, 11. १-५-८ R. V. I, 121, 7. १-१-१ R. V. IV, 40, 5. सूर्यण देवेन सूर्यो नो दिवस्पातु सोमाय स्वाहा स्त्रीषु यमन्यात् स्योना पृथिवि भव स्वस्ति नो मिमीताम् स्विध्मा यदनधितिः हंसः शुचिषत् १. The Mantra is cited in full. [232] ·INDEX OF OTHER CITATIONS IN THE TEXT - Ref. Source. ३-१०-३५ १-६-७ ३-९-५० २-६-९ ३-१०-३५ ३-७-१३ Manu. IV, 119. ३-१०-३५ ३-१०-३५ Citation. अग्निहोत्रं बलीवः अनू+शुः व्यूहजानुः अन्नमापो मूलफलं अश्वत्थः खदिरः आचार्यश्च पिता चोभौ उपाकर्मणि चोत्सर्गे एते पञ्च महायज्ञाः औदपात्रात्तु दातव्यं केतुमान् लघिमान् क्षेत्र हिरण्यं चोरराजाग्नि तदेतत्पुष्कलं देवताः पितरो नित्यं नैकग्रामीणमतिथि नोपवासः प्रवासेऽस्ति मधुपर्के च सोमे च यज्ञोपवीतं दण्डं च रौद्रं च राक्षस ३-१२-२९ २-३-१९ Manu. II, 246. ३-१२-३० ३-१२-३१ ३-१०-३५ ३-१०-३५ Manu. III, 103. ३-१०-३५ ३-१०-३५ Manu. V, 41. २-८-७ १-६-७ वेणु वाथ वैश्वदेवमिम सिलाम्युञ्छयमानस्य हुतोऽमिहोत्र ३-१०-३५ ३-१०-३५ Manu. III, 100. होमार्थी तु १-६-९ १. There are a few differences in the reading. [33] 3-30 ·INDEX OF CITATIONS IN THE COMMENTARY. अग्निर्जनिता 1 Kanşītaka Gșlıya I, v, 26. 29 17 26 73 145 अग्निवद्राह्मणः अङ्गुष्ठपर्वमात्र अणुरप्यर्थसंबन्धः अत ऊर्ध्वं पतिता अथ यदपराहे आपि वा कर्तृसामान्यात् अभिनिसस्तनः अर्थलोपादकर्म स्यात् अर्थैकत्वादकं वाक्य असमानगोतां आसीनन्यायं बहूवृचं 1 Purva Mimamsa I, iii, 2. 58 Panini VIII, iii, 86. 44 P. M. III, i, 9. 9 P. M. II, i, 46. 6 3. Śānkhāyana Srauta I, i, 15. 87 आसूक्तादानुवाकाद्वा उक्तानि वैतानिकानि उच्चैायश्चर्वेदः 1 Aivalayana Gr. I, i, 1. 3 Sa. Sr. I, i, 28. 9 उदकं पुनन्तीं ब्रूमः उपहूयैष दक्षिणाकाल 10 Compare Sa. Sra. VII, xvii, 16. 28 उपांशुयाजेन्द्रमहेन्द्र उभयोस्सन्निधाय 39 Ās. Srauta I, vi, 21. 121 ऋग्यजुषां च सामशब्दः ओमन्यादाने कालावनोरत्यन्त 125 Pāņini VIII, ii, 87. 48 Pāṇini II, iii, 5. [24] ·INDEX OF CITATIONS IN THE COMMENTARY जायमानो वै ब्राह्मण 139 Taittiriya Sam. VI, iii, 10, 5. 18 66 Sa. Srauta I, ii, 21. 28 Sa. Srauta I, xvi, 3. 9 Taittiriya Bra. II, iii, 4, 6. 57 Apastamba Dh. II, xviii, 8. 63 148 जुहोतिरा सेचनाधिक: स्यात् जुहोतीत्युक्ते सर्पिः प्रतीयेत तामावाप इत्याचक्षते तस्मात् सुवर्ण हिरण्यं दधिमधुसंसृष्टं दर्शादृच्चिन्द्रमसः नान्दीमुखाः पितरः नाप्रोक्षितमिन्धन निगमस्थानेषु पुरस्तात्परिसंख्य प्राडून्यायानि देवकर्माणि प्राजापत्यमेके मन्त्रान्तेन करणेषु मैत्रावरुणीमामिक्षां यज्ञोपवीती देवकर्माणि 16 Ap. Dh. I, Xv, 2. 4. Sa. Sra. I, xvi, 9-10. 30 10 Sh. Sra. I, i, 13. 151 As. Gr. II, iv, 12. 15 Sa. Sra. I, ii, 26. 168 यत्पाकत्रा 77 Sa. Sra. I, i, 6. 50 Rg Veda. X, ii, 5. 125 Rāmāyaṇa II, ciii, 30. 74 Compare Ap. Dh. Sutra I, i, i, 41 and ii, 1, 2. यदन्नः पुरुषः यदि वासांसि वसीरन् 77 यद्येकवासाः 9 यस्य स्थायेन संबन्धः 55 राजानां संगायत लोहं कनकं काञ्चनम् 6_Nighantu I, 2. 74 Ap. Dh. I, i, 2, 38. वाओं दण्ड [235]

·INDEX OF CITATIONS IN THE COMMENTARY
34
वै
124 Samhitopanişad Brā. III.
2 Ap. Dh. I, V, 15, 8.
136
156 As. Gr. II, i, 1.
136
वासः परिधायाचामेत्
विद्या ह
ब्राहाणमाजगाम
शक्तिविषये मुहूर्तमपि
शेषं दम्पती भुञ्जीयाताम्
श्रावण्यां पौर्णमास्यां
श्रेयास श्रेयांसमानुपूर्येण
समानकर्तृकयोः
स विधिपूर्व स्नात्वा
साकाङ्कं त्वेकवाक्य
साप्तदश्यः सामिधेनीनां
सौवर्णशतपलः
हेमन्तशिशिरयोः
10, 66 Panini III, iv. 21.
33
• 10 P. M. III, i, 20.
19 Sa. Sra. I, xvi, 19.
70 Bhāraviya Gxhya.
149 As. Gx. II, iv, 1.
[236]

·READINGS IN THE TRIVANDRUM Ms TM. Same as in A1 and IO. P. L. Printed 2, 5. वर्गद्वयम् 3, 4, ऋचः 13-4. उच्चैा...वेदः 4, 2. चूळाकरणे 5, 2. इत्य प्रोक्ष्य 3. जाया 6, 2. अभ्यात्म 8, 3-4. अभि...असा 5. मूर्ध्नि 9, 5. तामभ्युक्ष्य 4. 11, ऋचश्व उच्चैा...वेदः" This is the correct reading. Same as in T. Same as in IO. प्रोक्षिते या अध्यात्म अभिशस्त्यनभिशस्तिपा अनभिशस्तेऽन्यमञ्जसा Same as in I0. ता अभ्युक्ष्य The sātra. दक्षिणं...स्तृणाति is omitted. At the beginning of sūtra 10 add अथ पश्चात् प्रदक्षिणं प्रत्यस्यति Same as in A, T. and L. सस्थालीपाके सकृत् स्विष्टकृतः This is the correct reading. हविषी Same as in A2. Same as in A2, 12, 2. 15, 2. प्रदक्षिण 16, 2. प्रत्यस्य 20, 2. सवम् 21, 2. स्थालीपाके 22, 3. स्विष्टकृतः 23, 3. हविषि 24, 2. आपः तमसस्पेरि " 6. अद्याद्याश्वश्व: अद्याश्वश्वः 25, 4. मध्यम 5. निये 6. व्युदुक्षति 7. प्राची मध्यं नित्ये ते भ्युदुक्षति Same as in T. [237] ·READINGS IN THE TRIVANDRUM Ms. TM. Sanme as in T. रातिं वरिष्यन्ति काले सुरभिगन्धैः फलोत्तरैः परिधाय अविधवाभिः रक्तं पात्रमणि Same as A1, A2 and 'l. Same as in A2. तावेह This passage is omitted. P. L. Printed 29, 4. चारिकम् 7. रात्री वहिष्यन्ति 8. काले...त्तमैः 30, 2. परिधाप्य 31, 2. अविधवा 33, 2. रक्त त्रिमणि 34, 3. मह्यं 36, 5. धौरहं 6. तावेव 37, 6. प्रदक्षिणं...मन्त्रण 8. धारणे 38, 2. क्रमणाद्येवं 3. वदेतानि 39, 5. मूर्ति 6. ददाति 42, 3. शम्याकत्रेषु निधाय 5. रोहन्त्यां 43, 7. तरस्त्यां 44, 2. प्रनयां 5. दर्भेष्वन्वा 8. यजुर्वेदेन वेदानां 45, 5. आभुवत् 46, 5. भव 47, 2. मयि घारण क्रमणादेवं Same as in T. मूर्धनि ददानि शम्याकर्तेषु Same as in A2. रोहत्यां तरत्यां Same as in A2 and T. दर्भेषु वान्वा This is omitted here. This is omitted here. भवति Same as in A2. मह्यं त्वादादृहस्पतिः। मया पत्या प्रनापती[वती] सं जीव शरदः शतम् ॥ [238] ·READINGS IN THE TRIVANDRUM Ms. TM. This is omitted here. वरुणा P. L. Printed इति at the end of the line. 48, 5. वरुणौ 50, 14. पेषयति 51, 3. प्रजनिष्यमाणः 10. पिपृहि...मि च 11. पुमांस्त्वं 12. अनुसिञ्चतु 52, 5. स्त्रीषु यमन्यान् पुमांस्त्वमददात् 8. भिष्ट्वं 12. पिहि 14. पुंसुवनम् 53, 2. कुशदण्डक संस्थिते पेषयित्वा प्रजनयिष्यमाणः बिभृहि जातानां जनयानि च पुमांस अनुषिश्चतु स्त्रीयूषमधान् पुमांसमदधात् भिष्यं Same as in A2. Same as in T, A1 and A2. कुशकण्टक Same as in A2. R 3. जुह्वः 6. 54. 2. जुह्वत् This is not treated as a separate Khanda. This is not treated as a separate Khanda. षष्ठीम् वापीतरः This is omitted as in IO and A2. 55. 2, षष्ठी 6. वा वीरतरः 7. नेजमेष परापत षळूचेन 56, 2. मृशेत् 4. बृहद्रथन्तरे पक्षी 7. कालकीतकस्य 8. देशे यस्मिन् 57, 5. च पळर्चेन स्पृशेत् Same as in A2 कालक्लीतकस्य Same as in I0. This is omitted. 6. कृष्य घृष्य [239] ·READINGS IN THE TRIVANDRUM Ms. TM. आयुष्मन् Same as in A2 and L. P. L. Printed 58, 3. आयुष्मान् 4. प्रब्रूयात् 5. अयुग्मवददन्त्यं 59, 2. तद्धितान्तं 4. लोहितानि 5. प्राशयेदिति अयुग्ममदन्त्यं तद्धितं रोहितानि प्रशयेदिति च मन्त्रयते 60, 5. मन्त्रयीत Same as in A2. This is omitted गृह्येऽनौ जुहोति करोति मात्स्यान् Same as in A1 and T. स्य 63, 5. कृत्वा जन्मतिथि 6. गृह्या...होति 65, 4. 4. मात्स्य 5. मध्वो... 68, 3. स्वस्ती: 71, 2. सोमस्य 5. कुशतरुणं च 7. यच्चूळाकर्म 75, 4. केशान्तिका 5. नयेत्तु 76, 3. तिष्ठतः 77, 2. निवृता स्वस्ति Same as in A1 and A2. This is omitted. This is onmitted. कैशान्तिकः नयेस्तु तिष्ठते निवृतां रेके Same as in A2. श्लोक्याय पर्यावृत्त्य दक्षिणेनाथ This is omitted. रकः 79, 4. वा 9. लोकाय 80, 3. पर्यावृश्याथ 6. दक्षिणेन प्रादेशेन 82, 4. स्थौजा स्थ ऊर्जा 84, वह 5. वहेत् 7. अनुबयात् This is omitted. 87, 3. सूक्तादौ सूक्तात् [240] ·READINGS IN THE TRIVANDRUM Ms. TM. P. L. Printed 88, 2. समा ते मूलकुण्ड 5. ब्रह्मा । वेदाः। समाते मूले कुण्ड In cases like these add either तृप्यतु or तृप्येतां or तृप्यन्तु according as the subject is singular, dual or plural. Same as in T. 6. च This is omitted. वषट्कारः 7. सांख्या: सन्ध्या: 8. नद्यः This is omitted. रक्षः 89, 9. रक्षांसि . अथ निवीतीभूत्वा 4. महासूक्ताः 6. अथ संवीतीभूत्वा 7. प्रज्ञां तर्पयामि 90, 4. माण्डूकेयाः 6. महाकौषीतकं 7. पैङ्ग्यं...वकं महाशाम्बवक Same as in all except IO. This is omitted. Same as in all except IO. This is omitted. As in other casses zure is not added here. This is omitted. शाम्बवर्क is read before पैङ्ग्य This is omitted. Add before this:-कौषीतकं तर्पयामि । महाकौषीतकं तर्पयामि ॥ This is omitted. औदवाहं सौजामि तर्पयामि पितामहस्तृप्यतु । प्रपितामहस्तृप्यतु । This is read along with the next word thus-कहोळः कौषीतकिस्तृप्यतु. This is omitted. 8. बाष्कलं सुजातवक्त्रं औदवाहिं 10. प्रति पुरुष पितरः 91, 2. कहोळ . 8. अर्धास्तमिते मण्डले 92, 5. आहारिष 7. तया...षीमहि Same as in T. This is omitted. [241] K-31 ·READINGS IN THE TRIVANDRUM Ms. TM. चाविनिपातं तदभि कष्मयः वाम्यत्र P. L. Printed 93, 3. च विनिपातं 6. तदपि 8. कामयः 9. वान्यानि 10. वर्णाश्च 97, 2. च 3. चरित शंयुबार्हस्पत्य 6. ताखेनं 98, 3. स्थिते पाश्च Same as in IO and A1. Same as in IO and T. Same as in A2. Sume as in IO. स्थितो This is omitted. उपशिष्टाः दिशान्ति The reading suggested within brackets is found here. मुखं लिः उपरिष्टात् 6. विशन्ति 7.. श्याव एव प्रायश्चित्तं This is omitted. प्राणापाना 99, 2. श्याम 5. एवं 100, 6. प्रायश्चित्तिः 101, 2, मेखला . त्रयते 102, 3. प्राणापान 4. समामृत 103, 6. अपिना 104, 2. वीड्वङ्गः 3. इति 6. वस्त्रयुगं 105, 3. विशः प्रति 5. इतः समामृध अविना पीडङ्गः इति द्वाभ्यां वस्त्रयुग्म विशं परि इतीत: Same as in A2. न Same as in A2. कर्तान् घारां कर्ते 6. नु 7. गर्तान् 8. शाखां 10. गर्ते [242] ·READINGS IN THE TRIVANDRUM Ms. P. Printed 106, 2. 4. उत्तरत: द्वयोः 8. प्रतितिष्ठति 9. तिल्विलेवास्या इरावती पोषस्व TM. The portion within brackets is omitted here too. उत्तरे द्वयोर्द्वयोः प्रतितिष्ठतु Same as in L. तिल्यलेपास्थादिरावती पोषस्य faga Same as in T. बृहस्पति विधाने धेचि इत्यभिमन्त्र्य जायां च सहधन्यः प्रतिपद्ये 10. तिष्ठन्ती 11. बृहस्पति 107, 5. पिधाने 108, सेचि 6. इत्यपिधाय 109, 4. जायया सह धान्याः 5. प्रपद्ये Omit सह सह प्रजया 6. किञ्चास्ति शिवं क्षेमाय किञ्चिदस्ति शिवमिति क्षेमाय महायमा महाय सुविशेयं प्रपथ्यान् अवीभूतान् This is omitted. Same as in A2. 110, 4. महायमाय 5. महायमाय 8. संविशेयं 111, 2. प्रवत्स्यन् 4. अविहृतान् 5. गृहान् समीक्षते 7. सुमनसा 8-9. यो नस्य...अजावयः 9. उपसो 9-10. दधातु नः 112, 3-4. इन्द्रा...देवेभ्यः 6. वशेन 9. ब्रवीम्यमोऽसि सुमना This is omitted. उपपद्ये दघन: This is omitted. वसेन ब्रवीम्यमासि [2431 ·READINGS IN THE TRIVANDRUM MS. P. L. Printed 113, 3. उपस्थाय TM. It seems that the khanda ends with this hore. 4. समा स्थ समा स्वस्थ रक्षो अक्षो 6. बिलं विधं 8. इति 9. यासु 114, 2. या 4. अक्षतं विराळन्नं गोपायति इति च या तु This is the correct reading. This is omitted. ईक्षतं बिलादन्नं गोपाययते 9. कृत्वा 10. दीधरत् 115, 3. रोहितः 6. परिव: हुत्वा दीधरन् लोहितः पति वः शरदं चरत मनस्याप्त 7. मानश्शात समिषा समिष्व नाभ्यस्थे 116, 2. नभ्यस्थे काध्याया This is onmitted. This is omitted. 7. काद्याः। अध्यायाया- 117, 3. तदब्रवीत् 4. शकुने भद्रमावद जमदगिना 4-5. धामन्ते...श्रितं 5. य...सुशमि This is ommitted. This is omitted. This is omitted. अरणः This is omitted. 6. मरुत्सखा This is omitted. द्वचार 118, 2. च 121, 3. वर्षति वृचार This is omitted. प्रावर्षति [244] ·READINGS IN THC TRIVANDRUM Ms. TM. बाणशब्दे च P. L. Printed 121, 4. बाणशब्द 5. ऋन्दत्याम् 122, 2. आतौं 3. उत्सादने 123, 2. एतेषां यदि किञ्चिदकामं 4. च 124, 2. एवावर्तयेत् 126, 5. सर्वाभ्यो देवताभ्यः स्वाहा 127, 3. वारुण्येभ्यः 128, 6. अनुगुप्ते 129, 6. बालान् स्थविरान् 130, 6. अर्ध्याणां 132, 7. भागार्थ 133, 7. समेत्य श्रोत्रि 8. प्रेष्य....धाय 134, 3. नावृतः 4. धर्मार्थ 5. अकुलं कुल ऋन्दति आत्यों आच्छादने एतेषां कारणानां यदि किञ्चत्कारणं This is omitted. एवं वर्तयेत् This is omitted. वारुणेभ्यः अगुप्ते बालस्थविरान् चार्ष्याणां भोगार्थ समेत्याश्रोत्रि This is omitted. अवृतः धर्म नैतिहः अकुकुल: ह इति राजा करोति । इति ह भोजवर्गः। इति हो नित्याप्रियः This is found in the commentary in other manuscripts. This is onnitted. नापि The reading within brackets ..is found here. 135, 2. न निष्ठीवेत् 6. आप्लुस्याप्युदकः अनवाप्तम् 7. अप्लुस्योदक 136, 2. अनाप्तम् 136, 6. याजनमध्यापन 137, 2. असंसिद्ध याजनाध्यापन असंसिध्य [-245] ·READINGS IN THE TRIVANDRUM Ms. P. L. Printed 138, 2. पूर्वापररात्रेषु 139, 2. कुले जातः 140, 2. महयन्ति च सर्वत्र 5. एधिष्येते 141, 2, च 3. नाप्राप्यं TM. पूर्वरात्रेषु कुलेऽस्मिन् जातः This is omitted. एधिष्यतः This is omitted. नाप्राप्त 5. ब्रह्म This is omitted. 142, 2. तेन This is omitted. 3. धृतिमान् 4. श्रुतवान् 10-11. तमृचः.. मस्मि 143, 5. दीपानां 144, 6. पित्रे 145, 3. वासिष्ठं सूक्तं 146,2-3. असावेतत्ते 4. पावमानीः 147, 3. गन्ध 149, 3. स्वाहा 8. अर्धमासांश्च मासांश्च 150, 2. माध्याः रयिमान् धृतिमान् Same as in A2. This is omitted. दीपस्थालीपाकानाम् नदीनां पतये वासिष्ठसूक्तं This is omitted. अपेतत्तेऽनं पावमाभ्यः जलगन्ध This is omitted. Same as in A2. अर्धमासाश्च मासाश्च माध्यां 5. स्वाहा This is omitted. 6. महा...इति चतसृभिः 151, 4. परितस्थुषी महाव्याहृतयश्चतस्रः परिसस्रषीः अन्यमन्तर्दधे पितृभ्योऽमुष्मै स्वाहा विकरणस्य Same as in A3 5. अन्यतः...स्वाहा 8. करणस्य 152, 3. समानं समाशन [2461

·No text on this page.