·225 || श्रीः॥ सारस्वतव्याकरणम् । Con संज्ञाप्रकरणम्। प्रणम्य परमात्मानं बाल धीवृद्धिसिद्धये । सारस्वतीमृजुकुर्वे प्रक्रियांनातिविस्तराम् ॥१॥ इन्द्रादयोऽपि यस्यान्तं न ययुः शब्दवारिधेः ॥ प्रक्रियां तरय कृत्स्नस्य चमो वक्तुं नर कथम् ॥२॥ तत्र तावत्संज्ञा संव्यवहाराय संगृहयते । अइउऋलुसमानाः। अनेन प्रत्याहारग्रहणाय वर्णान्परिगण्यन्तेतेषां समानसंज्ञा च विधीयते । नेतेषु सूत्रेषु संधिर- नुसंधयोऽविवक्षितत्वात् । 'विवक्षितस्तु संधि- १--अथ श्री मत्परमहंस परिव्राजकाचार्योऽनुभूतिस्व- रुपो विघ्न समूह शान्त्यर्थ भगवश्वमस्कृति पूर्वक सारस्वती प्रक्रियां चिकीर्षुः प्रस्तावना रूपेण स्तुति रूपं मंगलमादावाह । तास एव कर्ता चाध्याहार्यः ।

·विभा २ ॥ सारस्वते ॥ भवति, इति नियमात् । लौकिकप्रयोगनिष्पत्तये समयमात्रत्वाच्च॥ हस्वदीर्षप्लुतभेदाः सवर्णाः॥ एतेषां हस्वदीर्घप्लुतभेदाः परस्परं सवर्णा भ- एयन्ते । लोकाच्छषस्य सिद्धिरिति वक्ष्यति। ततो लोकत एव हस्वादिसंज्ञा ज्ञातव्याः। एकमात्रो हस्वः । द्विमात्रो दीर्घः। त्रिमात्रः प्लुतः । व्यंजनं चार्धमात्रकम् । एषां मन्येऽप्युदात्तादि भेदाः सन्ति । उच्चेरुपलभ्यमान उदात्तः। नीचे- रनुदात्तः । समवृत्या स्वरितः। ए ऐ ओ ओ संध्यचराणि । एषां हस्वा न सन्ति । उभये स्वराः॥ अकारादयः पञ्च एकारादयश्चत्वार इत्युभये स्वरा उच्यन्ते ॥ १-एकमात्रो मधेहस्वो द्विमानो कीर्घ उच्येत । विमानस्तु प्लुतो यो वजन चार्घ मारकम् ॥ बापस्तु बदते मात्रा विमानं त्वेव वायसः। शिखो रौति त्रिमानं तु नकुलस्वर्ध मात्रकम्। ।

·३ ॥ संज्ञाप्रकरणम् ॥ अवज्जो नामिनः॥ अवर्णवर्जाः स्वरा नामिन उच्यन्ते । अनुक्रा- न्तास्तावत्स्वराः । प्रत्याहारान२ जिग्राहयिषया व्यंजनान्य नुक्रामति । हयवरल,अणनडम, झढध- घभ,जडदगब,छठयखफ, चटतकप,शपसेति ॥४॥ आयन्ताभ्याम् ॥५॥ प्रत्याहारंजिघृक्षया आद्यन्ताभ्यामेते वर्णा ग्राहयाः । आदिवोंऽन्त्येनसह गृह्यमाणस्तन्नाम प्रत्याहारः। तथाहित्रकारोबकारेणसहगृहयमाणा- ऽवप्रत्याहारः। स च भइऋलएऐयोग्रोहयवरल- अपनङमझढधघम जडगदब इत्येतावत्संख्या का संपद्यते । चटतकप इति चपप्रत्याहारः जडदगब इति जब प्रत्याहारः मढधघभइति झभप्रत्याहार: अपनङम इति जम प्रत्याहारः। एवं यत्र यत्र १-माइउला ए ऐ ओ औ । इति नवस्वराः।२-प्रति- कार्यमाह्रियन्ते इति प्रत्याहारास्तान् । प्रत्याहारायेत्युक्तानि तथा स्युस्तया सूत्रेऽनुक्तान्यपि हादीनि व्यञ्जनक्रमेण संग्रहणाति ! इतिः-अब प्रत्याहारः। ।

·क्रमिक ॥ सारस्वते॥ येन येन प्रत्याहारेण कृत्यं स तत्र तत्र ग्राइयः ! संख्यानियमस्तु नास्ति ।। ५ ॥ हसा व्यअनानि ॥६॥ हकारादयः सकारान्ता वर्णा हसा व्यञ्जनानि भवन्ति । स्वरहीनं व्यञ्जनम् । तेष्वकारः सुखो- वार्थत्वादिसंज्ञको भवति ॥६॥ कार्यायेत् ॥७॥ प्रत्ययाद्यतिरिक्तः कस्मैचित्कार्यायोर्चायमाणो वर्ण इत्संज्ञको भवति । यस्येत्संज्ञा तस्य लोपः। प्रत्ययादर्शनलुक् वर्णदर्शनं लोपः। वर्णविरोधो लोपश् । मित्रवदागमः । शत्रुवदादेशः । स्वरा- पनन्तरिता हसाः । संयोगाः। कु चुटु तु पु- वर्गाः 'उकारः पंचवर्णपरिग्रहणार्थः ॥७॥ १-प्रत्याहाराणां संख्यानियमस्तु नास्ति । २-अकरादि- स्वररहितं स्वरेभ्योऽत्यं । ३-स्थानावशः । ४-संधिकार्यय- र्जनम् । ५-मध्ये स्वररहिता हसा केवलव्यअनानि । ६.कु इत्यनेन क ख ग घ ङ इत्येव प्रत्येकमेते स्वीयपंचकग्राहकाः।७-अवर्ज स्वराणां मध्ये।

·॥ संज्ञाप्रकरणम् ॥ अरेदोन्नामिनो गुणः ॥८॥ नामिनः स्थानिका अर् एत् श्रोत् एते गुण संज्ञका भवन्ति ॥८॥ आरै औ वृद्धिः ॥६॥ आ बार ऐश्री एते वृद्धिसंज्ञका भवन्ति ॥६॥ अन्त्यास्वरादिष्टि ॥१०॥ अन्त्यो यस्वरस्तदादिवर्ण-टिंसंज्ञकोभवन्ति ॥१०॥ अन्त्यात्पूर्व उपधा ॥१॥ अन्त्यावर्णमात्रात्वा यो बर्णःस उपधासंज्ञको भवति । भसंयोगादिपरो हस्वो लघुः। विस- गानुस्वार-संयोगादि-परो दीर्घश्व गुरुः ॥११॥ मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः ॥१२॥ मुखनासिकाभ्यामुच्चार्यमाणोवर्णोऽनुनासिकः । द्विविन्दुर्विसर्गः । शिरोविन्दुरनुस्वारः । अकुह विसर्जनीयानां कण्ठः । इचुयशानांतालुःऋटुर- १-मादिशब्देन विसर्गातुस्वारे ।

·क्रमिक विभाग ॥ सारस्वते ॥ पाणा मूर्षा । लुतुलसाना दन्ता। उपूपध्मानी यानामोष्ठौ । ञमङणनानां नासिका च ऐदैतोक- राठतालु। प्रोदौतोः कण्ठोष्ठम् । वकारस्य दन्तो- छम् । क ख इति जिह्वामूलीयः। पफ इत्यु- २पध्मानीयः । अंइत्यनुस्वारः। श्रः इति विसर्गः। ॥ इति संज्ञाप्रक्रिया ॥ अधुना स्वरसन्धिर्विधीयते । इयं स्वरे ॥१॥ इवणे यत्त्वमापद्यते स्वरे परे । दधि श्रानय इति स्थिते दध्य् श्रानय इति तावद्भवति ॥१॥ हसेऽहसः ॥२॥ स्वरात्परो रेफहकारवर्जितो हसो इसे परे द्विर्भवति इति धकारस्य द्वित्वम् । पुनर्द्वित्वे प्राप्ते [नद्विरुक्तस्य द्विरुक्तिः]। द्वित्वविधानसामर्थ्याद् द्वावेव शिष्येते अन्ये हसा लुप्यन्ते ॥२॥ १- क ख इति कखाभ्यां प्रागर्ध विसर्ग सत्शो जिह्वामूलीयः। २-४५ फ इति पफराभ्यां प्राग विसर्ग सशो पसानीया। ३ एकवारं कृतद्धित्वस्य ।

·|| स्वरसन्धिः॥ झमे जबाः ॥३॥ झसानां झमे परे जबा भवन्ति । इति पूर्वध- कारस्य दकारः सवर्णत्वात् ।। बयों वयेण सवर्णः इति वचनात् यथासंख्यं वा वक्तव्यम् ॥ [स्वाहीनं परेण संयोज्यम्] दद्धयानयइति सिद्धम् । गौरी अत्र बई इति विशेषणान्न रेफस्य द्वित्वं किन्तु ॥३॥ रायपो द्विः॥४॥ स्वरपूर्वाद्रेफात्परोयपो द्विर्भवति । (जलतुम्बि- कान्यायन रेफस्योगमनम् ) गौर्यत्र । खर इत्यनुवर्तते । एवमन्यत्रापि । यत्र न सूत्राचरैः कार्यसिद्धिस्तत्र सर्वत्र सूत्रान्तरात् पदानुवृतिज्ञा- तव्या। ग्रन्थभूयस्त्वभयानास्माभिलिख्यते ॥४॥ उवम् ॥ ५॥ उवों वत्वमापद्यतेस्वरे परे । मधु अत्रमध्वत्र ।। ऋरम्॥६॥ ऋवर्णीरत्वमापद्यते स्वरे परे। पितृ अर्थः पित्रः ६ १---स्ववर्गस्थो वर्णः स्वर्गवस्थेन वर्णेन । २-यथा तुम्बा नित्यं जलोपरि तिष्ठति तद्वत् ।।

·॥ सारस्वते ।। क्रमिक विभाग लवों लत्वमापद्यते स्वरे परे । लु' अनुबन्धः लनुबन्धः ॥ ७॥ ए अय् ॥८॥ एकारो अय् भवति स्वरे परे । ने अनं नयनम् । ओ अव ॥६॥ प्रोकारो अब भवति स्वरे परे । लो अनम लव नम् । भो अति भवति [गवादेरवर्णागमोऽचादौ वक्तव्यः] गो अचः गवाक्षः। गो इन्द्रः गवेन्द्रः गोअजिनम् गवाजिनम् ॥ प्रऊढ प्रौढः ।स्व ईरिणी स्वैरिणी। अक्ष उहिणी अक्षौहिणी सेना । क्व. चित्स्वरवद्यकारः । यथाव परिमाणे गव्यूतिः । अन्यत्र गवां मिश्रीभावे गोयूतिः॥४॥ ऐ आय् ॥१०॥ ऐकार श्राय भवति स्वरे परे । नेकः नायकः१० १-सा सेनाक्षोहिणी नाम खागाष्टकद्धिक २१८० गतः। रथैश्चैभिहय स्त्रिघ्नः ६५६१० पञ्च नैश्च १०८३५० पदातिभिः। २-कोशगयपरिमिताऽध्वा।

·॥ स्वरसन्धिः॥ औ आव ॥ ११ ॥ औकार पाव भवति स्वरे परे तो इह ताविह॥ य्वोर्लोपश वा पदांते ॥१२॥ पदांते स्थितानामयादीनां यकारवकारयोर्लोप- श्वा भवतिस्वरे परे तो इहताविहता इह तेश्रा गताः तयागताः। त आगताः। पटो इह पटविह पट इह । तस्मै एतत् तस्मायेतत् तस्मा एतत् । लोप- शि पुनर्नसन्धिः छन्दसि तु भवति । हे सखे इतिहे सखयिति हे सख इति हे सति ॥ १२ ॥ एदोतोऽतः ॥१३॥ पदान्ते स्थितादेकारादोकाराच्च परस्याकारस्य लोपोभवति। ते अत्र तेऽत्र । पटोपत्र पटोऽत्र१३ सवणे दीर्घःसह ॥१४॥ सवर्णस्य सवर्णे परे सह दी? भवति । श्रद्धा अत्र श्रद्धात्र । दधिइह दधीह । भानु उदयः भानू- दयः। पितृ ऋणम् पितृणम् । दण्ड अग्रंदण्डानम्।। प्रदीर्घो दीर्घतां याति नास्तिदीर्घस्यदीर्घता। पूर्व aam- -बहुव्यापकम् सामान्य ।

·SATTAmerature भारती कमिक विभाग १० ॥ सारस्वते। दीर्घस्वरं दृष्ट्वा परलोपो विधायते ॥१॥ सामा- न्यशास्त्रतो नूनं विशेपो बलवान्मवेत ॥ परेण पूर्वाधो वा प्रायशो दृश्यतामिह ॥ २ ॥१४॥ प्रवर्ण इवणें परेसा ए भवति । तव इदं तवेदम् । मम इदमोदम् । (हलादेरीपादौ टेलोपो वक्तव्यः) हलाईपा-इलीषा। लांगनईपालांगलीषा मनस ईशा मनीषा। शक अन्धुः शकन्धुः । कर्क अन्धुः कन्धुः। कुल भय कुलया सीमन्- अन्तः सीगन्तः केशवेशे। मन्त्र सीमान्तः। पतत् अञ्जलिः पतलिसार अंगः सारङ्गः । प्रोमि परे नित्यं टेलोपो भवति । अद्य प्रोम अद्योम् ॥१६॥ उओ॥ १७॥ अवर्ण उवणे परे सहनो भवति । गंगा उदकम् गंगोदकम् । तीर्थ उदकं तीयोंदकम् । १--हलोषा लागलीषा च मनीष यो तथैव च । शकन्धु रथ कर्कन्धुः सीमन्तः कुलटा तथा तालिश्च सारंग एते मोका हलादयः।

·॥ स्वरसन्धिः॥ ११ ऋ अर्॥१८॥ अवर्ण ऋवणे परे सह अद् भवति । तव ऋद्धिः तवर्द्धिः॥१८॥ क्वचितार ॥ १६॥ अवर्ण ऋवणे परे सह क्वचिदार भवति । ऋण ऋणं ऋणार्णम् तृतीयासमासे चार | सुखेन ऋतः सुखार्तः । शीतातः । दुःखातः । तृतीयेति किम् । परमतः ॥ १६ ॥ लू अल्॥२०॥ अवर्णः लुवर्णो परे सह अल भवति । तव लकारः तवल्कारः। (ऋलवर्णयोमिथः सावण्यं वा वक्तव्यम्)॥ ॥ होतृ लुकारः होल्लकारः होतृकारः ॥ (रलयोः सावराय वा वक्तव्यम्) * परि अङ्कः पर्यङ्कः पल्यः ॥२०॥ अवर्ण एकारे ऐकारे च परे सह ऐकारो भवति १--प्रवत्सतरकम्बलबलनादशाचाहणे । प्रार्णमित्यादि । २-रलयोर्डलयोश्चैव शसयो वयोस्तथा । बदन्त्येषां च सावर्ण्य मलंकार विदोजना !!

·१२ ॥ सारस्वते॥ तव ऐषा तवेषा । तव ऐश्वर्य तवैश्वर्यम् ।। २१॥ ओ औ औ॥२२॥ अवर्ण ओकारे औकारे च परे सह बोकारो भवति । तव बोदनम् तबौदनम् । तव औन्न- त्यम् तवोन्नत्यम् ॥ २२॥ ओष्टोत्वोौं समासे ॥२३॥ अवर्णस्य प्रोष्ठोत्वोः परयो सह श्रोत्वं भवति समासे सति । विम्ब योष्ठः बिम्बोष्ठः बिम्बौष्ठः । स्थूल श्रोतुः स्थूलोतुः स्थूलौतुः । समासे किम् तव श्रोष्ठः तवौष्ठः ॥२३॥ इति स्वरसन्धिः॥ अथ प्रकृतिभाव उच्यते। नामी ॥१॥ अदसः अमीशब्दः सन्धि न प्राप्नोति । अमी आदित्याः। श्रमी उष्टाः श्रमी एडकाः। अहसः इति किम् अमीरोगस्तद्वान् अमी अत्र अन्यत्र ॥१॥ वे द्वित्वे ॥२॥ इच ऊच एच। खे । ईकारान्त ऊकारान्त एका- ·। ॥ प्रकृतिभावः॥ १३ रान्तश्च शब्दोद्वित्वे वर्तमानःसन्धिन प्राप्नोति [मणीवादिवर्जम् *] अग्नी प्रत्र । अटू अत्र माले पानय ? मणीवादीति किम् । मणी इव मणीव । रोदसी इव रोदसीव । दम्पती इव दम्पतीव । जम्पति इव जम्पतीव ॥ २॥ औ निपातः॥३॥ श्राकार श्रोकार निपात एकस्वरश्च सन्धि न प्राप्नोति। श्रोत्तमैरीक्षसेनत्वमामृतादेन्द्रताखि- लैः।भा एवं सर्ववेदार्थ था एवंसद्धचो हरे॥१॥ ईषदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः । एत- मांतंडितं विद्याद्वाक्यस्मरणयोरडित् ॥२॥ श्रा एवं किल मन्यसे न अत्र स्थातव्यम् । उ उत्तिष्ठ । अ-अपेहि इ-इन्द्रं पश्य ॥३॥ १-म्रियामणौ च तो दृष्ट्वामकिर्वचनमब्रवीत् । भणीवोष्ठ- स्य लम्बेते प्रियो वत्सतरौ मम् ॥ १ ॥ २-श्राकारस्तुनिपातोयो डिदितोद्विधा । तत्रापि- विदाकारः संधि प्राप्तातिन, च जित् ॥ आतमैरीक्षसे इत्या- दौ-यथा प्रा ईषदुत्तमः प्रोलम: अत्र आङासह संधिः। श्रा ईक्षसे ऐक्षसे । प्रान्तात् । भामतात् । छा इन्द्रन:-ऐन्द्रतः। इत्यादिषु-इषदादि योगे आझालह संधिः। ३-डाहो आहो उताहो तो होहो अयोरमे। मिथो युक्ताश्च श्रादेन्ताःभिपाता अश्यामता।

·भारत कमिव || सारस्वते॥ प्लतः॥४॥ प्लुतश्च सन्धिनमाप्नोति। देवदत्त३एहि ॥४॥ दूराद हाने च टेः प्लुतः॥५॥ दूरादहाने गाने रोदने विचारे च टेम्प्लुतोभवति।। हैहयोरपि ॥६॥ हे ३ राम । राम । है ३॥६॥ ॥ इति प्रकृतिभावः ।। अथ व्यंजनकार्यमुच्यते चपा अबे जबाः॥१॥ पदान्ते वर्तमानाथपा जबा भवन्त्वये परे। पट् अत्र षडत्र। वाक यथा वाग्यथा ॥१॥ जमे जमा वा ॥२॥ पदान्ते वर्तमानाश्चषा उमे परे अमा वा भवन्ति । वाक् मात्रम् वाग्मात्रम् वाङ्मात्रम् । षट् मम पड्मम षण्मम ॥२॥ चपाच्छ शः॥३॥ AKHTAREE ·JHANA ॥ ଓ १५ चपादुत्तरस्य शकारस्य बी वा भवति अवे परे। बाद शूरवार CHATURES चपादुत्तरस्य हकारस्य कमा वा भवति । यदर्ग- श्वपस्तद्वगंगचतुर्थो भवति । तत्व हविः तद्धविः तदुहविः । वा हरिः बारधरिः वायहरि ॥४॥ SAN SAR श FDMRAVATIOTICONara ECH स्तोः सकारस्य तवर्गस्थ व शकारेण चवर्गेण च योगेशकारवागों यथासंख्येनः अवतः। सका- रस्य शकारः तवर्गस्य पवर्ग: । कस्बरति कश्चरति कम्शूर कश्शूरः । तत् वित्रम् तच्चि- त्रम् । तत् शास्त्रम् तच्छास्त्रम् ॥ ५ ॥ नशात् शकरादुत्तरस्य तवर्गस्य चुवं न भवति । विश्न विश्नः । प्रश्न प्रश्नः ॥६॥ ष्टुमिः ष्टुः ॥७॥ स्तोः सकारतवर्गयोपकाररवर्गाभ्यां योगे १--छ इत्यधिसक्तिकोनिर्दशा एवम अवधित् । २-भ दघघभाना मन्जन्तरम् ARRREE ·॥ सारस्वते ।। टुर्भवति सकारस्य पारः। तवर्गस्य टवर्गः। कस् षष्ठः कपष्टः ।। कम् टीकते कष्टीकते । तव टीकते तट्टीकते ॥७॥ तोलि लः॥८॥ तवर्गस्य लकारे परे लकारो भवति । तत् लुनाति तल्लु नाति । भवान् लिखति भवॉल्लि- खति । अन्तस्थाद्विप भेदा रेफवर्जिता ववला: सानुनासिका निरनुनासिकाश्च । तत्र सानु- नासिक एव नकारस्य लकारो भवति ॥८॥ नषि॥॥ पकारे परे तवर्गस्य दुत्वं न भवति । भवान षष्ठः भाषष्ठः ॥६॥ टोरन्न्यात् ॥१०॥ पदान्ते वर्तमानावर्गात्परस्य स्तो ष्टुर्न भाति । षट् नरः पइ नर परानरः । षट् सीदन्ति षड् सीदन्ति ॥ १० ॥ नःसक्छते॥११॥ नान्तस्य पदस्य बते पोलमागमो भवति । -द्विविधाः । २-कृतप्रत्याहारे । ह

·॥ व्यंजनसन्धिः ॥
१७
(टिकितावाद्यन्तयोर्वतव्यो
) । टिखा-
दादौ कित्वादन्ते । राजन् चित्र राजचित्रम्
भवान तनोति भवांस्तनोति ॥ ११ ॥
शे चम् वा ॥ १२॥
नान्तस्य पदस्य शेपरे वा जगागमो भवति ।
भवान् शूरः भवाशूर
भवाशूरः भवा-
च्छूरः भवारः ॥
हुणनोहरसाद द्विस्तरे ॥ १३ ॥
ङकारणकारनकारा हस्वादुत्तरा द्विर्भवंति
स्वरे परे पदान्ते च । प्रत्यङ्इदं प्रत्यङिदम् । सु-
गण इह सुगणिणह । राजन इह राजनिह॥१३॥
छः॥१४॥
हस्वादुत्तरश्छ कारो द्विर्भवति ॥ १४ ॥
खसे चपा झसानाम् ॥१५॥
भसानां खसे परे चपा भवन्ति । तव छत्रं
तवच्छत्रम् ॥ (कचिदीर्घादपि वक्तव्यः *)
ही छः हीछः म्ले छः म्लेच्छः॥ १५ ॥

·१८ ॥ सारस्वते ॥ माऽनुस्वारः॥ १६॥ मकारस्थानुस्वारा भवति पदांते च ! तम् हसति तं हसति । पटुम् वृथा पटवृथा ॥१६॥ नशापनाते झसे ॥ १७॥ नकारस्य मकारस्य चापदांते च वर्तमानस्या- नुस्खारो भवति झसे परे । यशान सि यशांसि पयान सि पयोति । पुम् भ्यां पुंभ्याम् ॥ १७॥ यमा यपेऽस्य वा ॥१८॥ अनुस्वारस्य यमावा भवन्ति यपे परे। अस्य यपस्य सर्वणः । तं करोति तङ्करोति । तं तनोति तन्तनोंति ॥१८॥ यवलपरे यवला वा ॥ १६ ॥ अनुस्वारस्य यवलपरे यवला वा भवन्ति । सं- यन्ता सँय्यन्ता। वत्सरः सव्वत्सरः लोकम पॅल्लोकम् ॥ १६॥ छंदसि ॥२०॥ छन्दस्सनुखारो ५ कारमापद्यते शषसहरेफेषु परतः । हे सहसः। संहिता सहिता॥२०॥ इति व्यञ्जनसन्धिः। यं auantea CARA amme SEE

·amarpan
॥ विसर्गसन्धिः ॥
अथ विसर्गसन्धिर्निगद्यते ।
विसर्जनीयस्य सः॥१॥
विसर्जनीयस्य सकारी भवति खसे परे ।
का तनोति कस्तनोति ॥ १॥
शेषसे वा ॥२॥
विसर्जनीयस्य शषसे परेवा सकारो भवति ।
कः शेते कशते । कः पगढः । कष्षण्ढः । कः
साधुः कस्साधुः ॥ २॥
कुप्वोः क पौ वा ॥३॥
विसर्जनीयस्य कवर्ग पवर्गसम्बन्धिनि खसे परे
क.पोवा भवतः। कपाबुच्चारणार्थों का करो-
तिक करोति । कः पचति क. पचंतिक
पठति क पठति। वाचस्पत्यादयः संज्ञाशब्दा
निपातात्साधवः । यल्लक्षणेनानुषन्नं तत्सर्वं नि-
पातात्सिद्धम् ॥[तत्बृहतो करपत्योश्चारदेवतयोः
सुट्तलोपश्च *] तत् कर तस्करः । वृहत् पतिः
बृहस्पतिः । वाचः पतिः वाचस्पतिः ॥३॥

·२० ॥ सारस्वते । अहनोरोऽत्रषु ॥४॥ अहो विसर्जनीयस्य पदान्ते रो भवति राव्या- दिगणवर्जितेषु परतः । अहम्पति छाहपतिः प्रहः गणः । अहर्गणः । अरात्रिष्विति विशेषणात् अहः रात्रं अहोरात्रम । अहारूपम् अहोरूपम् । अहः रथन्तरम् अहोरथन्तरम् ॥४॥ अतऽत्युः॥॥ अकारात्परस्य विसर्जनीयस्य उकारो भवति अतिवरतः। कः अर्थः कोऽर्थः ॥ ५ ॥ अकारात्परस्य विसर्जनीयस्य उकारो भवति हबे परे । कः गतः कौगतः । देवः याति देवो याति । मनः रथः मनोरथः॥६॥ आदबे लोपर्श ॥७॥ श्रवणात्परस्य विसर्जनीयस्य लोपश भवति अवे परे । देवाः अत्र देवा पत्र । वाताः वान्ति वाता वान्ति ॥ ७॥ १ अवर्णत्वेन प्रकार आकारगृह्यते । तत्र पूर्वसूत्रेण श्राकारस्य व्यवस्थितत्वात् प्रकार एवात्र शिष्यते । तेन प्रकारा- परस्य विसर्जनीयस्य लोपश भवत्यवे परे इत्येव सिद्धम् । Raman ope

·॥ विसर्गसन्धिः॥
२१
स्वो यच वा ॥८॥
अवर्णात्परस्य विसर्जनीयस्य स्वरे परे यत्र
वा भवति । देवाः अत्र देवायत्र।। ८॥
भोसः ॥ ६॥
भोर भगोस् अघोस इत्येतस्मात्परस्य विसर्ज-
नीयस्य लोपश् भवत्यवे परे। भोः एहि भोएहि
भगो नमश्ते भगोनमस्ते। अघोम्याहि अघोयाहि
नापिनो र ॥१०॥
नामिनः परस्य विसर्जनीयस्य रेफो भवति
अबे परे । अग्निः अत्र अग्निरत्र । पटुः यजते
पटुर्यजते ॥ १६ ॥
उषसोरोबुधे॥११॥
उषसो विसर्जनीयस्य रेफो भवति बुधे परे
उषः बुधः उपर्बुधः ॥ ११ ॥
रेफ कृतिकस्य खपे वा ॥१२॥
रेफप्रकृतिकस्य विसर्जनीयस्य सपे परे वा
रेफो भवति । गीः पतिः गीष्पतिः गीतिः।
धूः पतिः धू पतिः धूपतिः ॥ १२ ॥

·२२ ||सारस्वते॥ रः॥१३॥ रेफसम्बन्धिनो विसर्जनीयस्य रेफो भवत्येव परे। प्रातःअत्र प्रातरत्र। अन्तःगतः अन्तर्गतः॥१३॥ रिलोपो दीर्घश्च ॥१४॥ रेफस्य रेफे परे लोपो भवति पूर्वस्य च दीर्घ। पुनः रमते पुना रमते । शुक्तिरूप्यात्मना भाति शुक्ति रूप्यात्मना भाति ॥ १४॥ शेषोडसे ॥१५॥ सशब्दादेषशब्दाच्च परस्य विसर्जनीयस्य लोपश् भवति हसे परे । सः चरति सचरति। एष हसति एष हसति। सैषादिति संहितासैष दाशरथीरामः सैष राजा युधिष्टिरः । सैष कर्णो महात्यागी सैष भीमो महाबलः॥१॥ इत्यादौ पादपूरणे सन्ध्यर्थाः ज्ञेयाः। यदुक्तं लौकिका येह तद्वेदे बहुलं भवेत् । सेमांभूम्याददे सैषामित्यादीनामदुष्टता॥२॥१५॥ क्वचिन्नामिनो लोपश् ॥ १६ ॥ नामिनः परस्य विसर्जनीयस्य क्वचिल्लोपश् १ स एव इत्यत्र संषेत्याक्षरपादार्था संहिता । SUNNutarea हो R त्वा । ११-कार-॥

·॥ षडलिंगैषु स्वरान्ताः पुल्लिंगाः ॥ २३ भवत्यवे परे। भूमिः श्राददे भूम्याददे । कचित्तवृ- त्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः कचिंद्विभाषा क्वचिदन्यदेव । विधेविधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं बाहुल कंवद- न्ति ॥३॥ वर्णागमो वर्णविपर्य यश्च द्वौ चापरी वर्षविकारनाशौ। धातोस्तदर्थातिशयेन योगस्त- दुच्यते पञ्चविधं निरुक्तम् ॥४॥वर्णागमोगवेन्द्रादौ सिंहे वर्णविपर्ययः । षोडशादौ विकार स्याद्वर्णना- शः पृषोदरे।५ वर्णनाशविकाराभ्यां धातोरतिश- येन यः। योगः स उच्यते प्राज्ञैर्मयाभ्रमरादिषु॥६॥ इति विसर्गसन्धिः। ॥ अथ षड्लिंगाः॥ (तत्र स्वरान्तः पुलिंगाः) अथविभक्तिविभाव्यते।साद्विविधास्यादिस्त्यादिश्च विभक्त्यन्तं पदम् ॥१॥ तत्र स्यादिविभक्तिनाम्नो योज्यते ॥१॥ अविभक्ति नाम ॥२॥ विभक्तिरहितं धातुवर्जितं चार्थवच्छब्दरूपं ना १ अनिश्चितं विभजतया क्वचिवति क्वचिन्न भवति । विकल्पः । रवैदिकप्रयोगम् । ३वर्णविपर्ययो नाम अनस्यसिद्धिर न्यस्योच्चारणम् । यथा दिसिधातो हिंसशब्दे माते तत्रसिंहति ।

·॥ सारस्वते॥ मोच्यते । कृतद्धितसमासाश्च प्रतिपदिकसंज्ञा इति केचित् ॥ २॥ तस्मात् सि औ जस्, अम् औ शस्, टा भ्याम भिस् माम् भ्यस् कसि भ्याम् भ्यस्, हुस् ओस आम्. डि ओस सुप् ॥३॥ तस्मान्नाम्नः पराः स्यादयः सप्त विभक्तयो भव- न्ति । तत्राप्यर्थमात्रैकत्वविवक्षायां प्रथमैकवचने देव सि इति स्थिते इकार उच्चारणार्थः ॥३॥ स्त्रोर्विसर्गः ॥४॥ सकाररेफयोंविसर्जनीयादेशो भवत्यधातोः रसे पदान्त च । देवः। द्वित्वविवक्षायामौ 'यो ौ औ देवौ । बहुत्वविवक्षायां प्रथमाबहुवचने जम् । ज. कारस्येत्संज्ञायां तस्य लोपः,प्रयोजनं च जसि' इति विशेषणार्थम् । देवास. इति स्थिते दीर्घविसर्गों देवाः॥[अकाराजसोऽमुकक्वचिद्वक्तव्यः ] देवासः ब्राह्मणासः द्वितीयकवचने । देव अम् इति स्थिते ॥४॥ Pressuperst । १० त्वा । ११-कार- DOHTRA न ·॥ षडलिंगेषु स्वरान्ताः पुल्लिंगाः॥ अभ्शसोरस्य ॥५॥ समानादुत्तरयोः प्रमशसोरकारस्थलोपो भवत्य धातोः देवम् । देवो । बहुपचने देव शम इति स्थिते शकारः 'शसि' इति विशेषणार्थः ॥५॥ सो नः पुंसः ॥६॥ पुल्लिंगात्समानादुत्तरस्य शसः सकारस्य नकारादेशो भवति ॥ ६॥ शसि ॥७॥ शसि परे पूर्वस्य स्वरस्य दीयों भवति यदादे- शस्तद्वद्भवति न तु वर्णमात्रविधौ । देवान । तृतीये- कवचने देव टा इति स्थिते । टकारोऽनुबन्धः टेनः इति विशेषणार्थः ॥ ७॥ टेन ॥८॥ अकारात्परष्टा इन भवति । देवेन ॥ ८ ॥ अद्भिः ॥६॥ अकारस्य आकारादेशोभवति भकारे परे। देवाभ्याम १ श्रात् इति सूत्रादाकारस्थानुवृत्तिः ।

·॥ सारस्वते ॥ म्यः॥१०॥ अकारात्परस्य भिसो भकारस्याकारादेशो भवति । 'अइ ए देव एम् इति स्थिते 'ए ऐ ऐ द्धिविसर्जनीयौं । देवैः॥ (अकारस्य भिसि छदस्येकारो वा वक्तव्यः) देवभिः। कर्णेभिः । चतुर्थैकवचने देव ङ इति स्थिते डकारो डिस्कार्यार्थः सर्वत्र ॥१०॥ क् ॥११॥ अकारात्परस्य डे इत्येतस्यागागमो भवति । कि- वादन्ते। 'ए अय् । दीर्घः। देवाय । देवाभ्याम् पूर्व- वत् । चतुर्थीबहुवचने देव भ्यम् इति स्थिते॥११॥ एस्भि बहुत्वे ॥१२॥ अकारस्य एत्वं भवति सकारे भकारे च परे बहुत्वे सति । देवेभ्यः । पञ्चम्येकवचने देव ङसि इति स्थिते ॥ १२॥ असिरत् ॥ १३॥ अकारात्परो ङसिरद्भवति दीर्घः । देवात् । देवा १ षड्ढ । २३ । इन्द्रा ।। १० त्वा । ११-कार-श्रम

·।
२७
॥ पलिंगेषु म्वरान्ताः पुलिंगाः॥
भ्याम् । देवेभ्यः । षष्ठयेकवचने देव डम् इति
स्थिते ॥ १३॥
ङसस्य ॥ १४॥
प्रकारात्परो उसः स्यो भवति । देवस्य ।
षष्ठीद्विवचने देव श्रोस् इति स्थिते ॥ १४ ॥
ओसि ॥१५॥
अकारस्य ओसि परे एत्वं भवति 'ए अय्'
देवयोः ॥१५॥
नुडामः॥१६॥
समानात्परस्यामो नुडागमो भवति टित्वादादौ
उकार उच्चारणार्थः॥१६॥
नामि ॥१७॥
नामि परे पूर्वस्य दीपों भवति । देवानाम् ।
सप्तम्येकवचने देव डि इति स्थिते । 'ध इए'
देव श्रोसि' देवयोः पूर्ववत् । सप्तमीबहुवचने देव
सुप इति स्थिते पकारस्येत्संज्ञायां लोपः । 'एम
भिबहुत्वे' इत्येकारः ॥ १७॥

·॥ सारस्वते ॥ क्विलात् षःसः कृतस्य ॥१८॥ कवर्गादिलाचप्रत्याहारादुत्तरस्य केनचितसूत्रेण कृतस्य सकारस्य पकार।देशा भवति। देवेषु।१८। आमन्त्रणे सिःि॥१६॥ आमन्त्रणमभिमुखीकरणं तस्मिन्नर्थे विहितः सिद्धिसंज्ञो भवति ॥ १६ ॥ समानाडेलोपोऽधातोः॥२०॥ समानादुत्तरस्य धेोपो भवत्यधातोः।(भाभि मुख्याभिव्यक्त ये है शब्दस्य प्रानयोगः) हे देव । हे देवो । हे देवाः। एवं घटपटस्तम्भादयोऽ प्यकारान्ताः। सर्व। विश्व । उभ । उभय । अन्य । अन्यतर । इतर। उतर। डतम । कतर। कतम । सम। सिम। नेम । एक । पूर्व । अवर । दक्षिण । उत्तर । अपर । अधर । स्व । अन्तर । त्यद् । तद्। यद् । एतद् । इदम्। अदम् द्वि किम्। युष्मद् । अस्मद् । भवतु । एते सर्वादयस्त्रिलिंगाः। तत्र पुल्लिंगत्वेन रूपं ज्ञेयम् । सर्व. सौं । बहु- वचने सर्व जस् इति स्थिते ॥ २० ॥ । १ षड्। २३ । न्या है ·॥ षड्लिंगेषु स्वरान्ताः पुल्लिंगाः॥ जसी ॥२१॥ सर्वादेरकारान्तात्परो जस ई भवति । 'अहए' सर्वे । सर्वम् सौं सर्वान् । तृतीयैकवचने सर्व इन इति स्थिते ॥२१॥ प्स्नोंणोऽनन्ते ॥ २२॥ षकाररेफऋवणेभ्यःपरस्य नकारस्य प्रकारादेशो भवति । अन्ते स्थितस्यनभवति । सर्वानित्यादौ२२ अवकुप्वन्तरेऽपि ॥२३॥ अव प्रत्याहारेण कवर्गेण पवर्गेण च मध्ये व्यव- धानेऽपि नस्य णो भवति नान्येन । सर्वेण । सर्वाभ्याम् । 'अद्धि'इत्यात्वम् । सः । चतुर्थंक- वचने सर्व ए इति स्थिते ॥ २३ ॥ सवोर्दः स्मट् ॥ २४॥ सादरकारान्तात्परस्य चतुर्थंकवचनस्य स्म- डागमो भवति । ए ऐ ऐ सर्वस्मै । सर्वाभ्याम् । सर्वेभ्यः । पञ्चम्येकवचने सर्व अत् इति स्थिते ॥२४॥ १ टकार: स्थाननियमार्थः।

·॥ सारस्वते ॥ अतः सर्वांदेः॥२५॥ सर्वादेरकारान्तात्परस्यातः स्मडागमो भवति सर्वस्मात् । सर्वाभ्याम् । सर्वेभ्यः । षष्ठयेकवचने सर्व उम् इति स्थिते 'डन्सस्य सर्वस्य । सर्व प्रोस इति स्थिते श्रोसि 'ए''अय' सर्वयोः । षष्ठीबहुबचने सर्व ग्राम इति स्थिते ॥ २५ ॥ सुडामः॥२६॥ सर्वादे परस्यामः सुडागमो भवति सर्वेषाम् । सप्तम्येकवचने सर्व ङि इति स्थिते ॥ २६ ॥ डिस्मिन् ॥ २७॥. सर्वादेरकारान्तात्परो डि स्मिन् भवति । सर्व- स्मिन सर्वयोः सर्वेषु। हे सर्व हे सौं हे सर्वे । एवं विश्वादीनामेकशब्दपर्यन्तानां रूपं ज्ञेयम् । डतर- डतमौविहाय। तो प्रत्ययौ। ततस्ता दन्ताः शब्दा ग्राहथा: पूर्व पूर्वो । पूर्व जस् इति स्थिते [पूर्वादीनां तुनवानां जसि ईकारो वा वक्तव्यः पूर्वे, पूर्वाः। १पस्भि बहुत्वे इत्यकारस्येत्वम् । क्विलात्षःसाकृतस्यइतिषत्वम् । २ भाभिमुख्याभिव्यक्ये संबुद्धौ सर्वत्रहे शब्दस्य प्राश्प्रयोगः । १० त्वा । ११-कार-1 १२।

·३१
॥ षड्लिगेषु स्वरान्ताः पुल्लिगाः ॥
परे, पराः इत्यादि। (ङसिङयो स्मास्मिनो वा
वक्तव्यौ ) पूर्वस्मात्, पूर्वात, पूर्वस्मिन, पूर्वे
इत्यादि ( प्रथमचरमतयाऽल्पार्धकतिपयनेमा-
नां जसीकारोवा वक्तव्यः) प्रथमे, प्रथमाः
चरम चरमा शेषं देववत् । तयायडो प्रत्ययौं ।
(तीयस्य सर्वशब्दवद्रूपं डिस्सु वा वक्तव्यम्
*)। द्वितीयस्मै । द्वितीयाय । द्वितीस्मात् ।
द्वितीयात् । द्वितीयस्मिन् । द्वितीये । एवं तृती-
यः। उभशब्दो नित्यं द्विवचनान्तः। उभौ ।
उभौ । उभाभ्याम् । उभाभ्याम् । उभाभ्याम् ।
उभयो। उभयो । हे उभौ । उभयशब्दस्य
द्विवचनाभावादेकबचनबहुबचने भवतः । उभयः
उभये । उभयम् । उभयान । उभयेन् । उभयैः ।
उभयस्मै । उभयेभ्यः । इत्यादि अकारान्तः
पुल्लिंगो मासशब्दः ॥ २७ ॥
मासस्याल्लोपोवा॥२८॥
मासशब्दस्याकारस्य लोपो वा भवति सर्वासु
विभक्तिषु परतः ॥२८॥

·। सारस्वते ॥ हसेपः सर्लोपः ॥२६॥ हसान्तादीयन्ताच्च परस्य से.पो भवति ।माः मासः मासौ मासौ मासः मासाः। मासम् मासौ मासौ मासः सान।मासामासेनमाभ्याम् मासा- भ्याम्माभिःमासः।मासेमासायमाभ्याममासाभ्याम माभ्यः मासेभ्यः। मासःमासात्माभ्याम् मासाभ्याम् माभ्यः मासेभ्यः । मासः मासस्य मासोः मासयोः मासाम् मालानाम् । मासि मासे मासाः मासयोः मास्सु मासेषु । हे माः हे मास हे मासौ हे मासौ हेमासाहे मासाः। श्राकारान्तः पुल्लिगः सोमपा शब्दः । सोमपाः सोमपो सोमपाः। अधातोरिति विशेषणाद्धल्लोपो नस्ति । हे सोमपाः हे. सोमपौ हे सोमपाः । सोमपाम् सोमपौ । बहुबचने सोमपा अस् इति स्थिते ॥२६॥ आतो धातोर्लोपः ॥ ३०॥ धातुसंवन्धिन आकारस्य लोपो भवति शसा- दौ स्वरे परे । सोमपः । सोमपा। सोमपाभ्याम् सोमपाभिः सोमपे सोमपाभ्याम् सोमपाभ्यः। सोमपः सोमपाभ्याम् सोमपाभ्यः । सोमपः सोम- १० त्वा । ११-कार-1 १२ अ। . pan ·३ न ॥ पड्लिंगेषु म्वरान्ताः पुलिंगाः॥ पोः सोमपाम् । सोमपि सोमपोः सोमपासु। एवं कीलालपाशंखध्माप्रभृतयः ॥३०॥ इकारान्तः पुल्लिंगो हरिशब्दः प्रथमैकवचने । हरिः। द्विवचने हरि नौ इति स्थिते॥ औ यू ॥३१॥ इकारान्तादुकारान्ताच पर श्री युत्वं मापद्यते। ऊ भवतः। हरी ॥३१॥ ए ओ जसि ॥३२॥ इकारान्तस्य उकारान्तस्य च जसि परे एकार भोकारश्च भवति । 'ए अय् हरयः ॥ ३२ ॥ धौ॥ ३३॥ इकारान्तस्य उकारान्तस्य षिविषये एकार प्रोकारश्च भवति । हे हरे । 'समाना लोपोऽ- धातोः' हे हरी हे हरयः । हरीन् ॥ ३३ ॥ टा नाऽस्त्रियाम् ॥ ३४॥ इकारान्तादुकारान्ताच परष्टा ना भवत्यस्त्रि ·३४ । ॥ सारस्ववे॥ याम् । हरिणा हरिभ्याम हरिभिः । हरि के इति स्थिते ॥ ३४॥ डिति ॥५॥ इकारान्तस्य उकारान्तस्य च डिति परे एकार प्रोकारश्च भवति । हरये हरिभ्याम् हरिभ्यः । हरि ङइसिति स्थिते ॥ ३५ ॥ सिङसोरस्थ ॥ ३६॥ एदोद्धयां परस्य उसिङसोरकारस्य लोपो भवति । हरेः हरिभ्याम् हरिभ्यः । हरेः हर्योः हरीणाम् । हरि उसि इति स्थिते ॥ ३६॥ डेरौ डित् ॥ ३७॥ इदुद्भ्यामुत्तरस्य डेरौ भवति स च डित् ॥३७॥ डिति टेः॥३८॥ डिति परे टेर्लोपो भवति।हरोहयोः हरिषु एव शामिनगिरिरविकवि प्रभृतयः पुल्लिंगाः एतैरेव सूत्रे सिद्धपन्ति। उकारान्ताश्च विष्णुवायुभानु प्रभृतयः एतैरेव सूत्रैःसिद्धयन्ति। भानुः भानू भानवः।भा- । १० त्वा । ११-कार-1 १२ । 4 ·३५ ॥ षलिंगेषु स्वरान्ताः पुल्लिंगाः ॥ नुम भानू भानुन् । भानुना भानुभ्यास भानुभिः । भानवे भानुभ्याम् भानुभ्यः भानोःभानुभ्याम्भानू- भ्यः। भानोः भान्वो भानूनाम् । भानो भान्वी भानुषु । हे भानो इत्यादि ॥३८॥ सलिशब्दस्य भेदः। सखिसि इति स्थिते॥ सेोऽधेः ॥ ३६॥ सखिशब्दात्परस्य सेरधेर्डा भवति स च डित् । डित्वाहिलोपः। सखा । अधेरिति विशेषणादे- कारो धिविषये । हे सखे ।। ३६ ॥ ऐ सख्युः॥४०॥ सखिशब्दस्यकारो भवति पञ्चनु परेषु । षष्ठी निर्दिष्टस्यादेशस्तदन्तस्य ज्ञेयः आयादेशः सखायौ ॥४०॥ द्विवचनस्य वा छन्दसि ॥४१॥ द्विवचनस्य श्री था भवति वेदे । सखायो सखाया । सखायः । सखायम सखायौ सखीन् । सखि टा इति स्थिते ॥४१॥ ॥

·॥सारस्वते ।। सखिपत्योरीक् ॥ ४२ ॥ सखिपतिशब्दयोरीगागमो भवति टाडिषु परत दीर्घत्वान्न ना। सख्या। 'आगमजमनि- त्यम्' इति न्यायात् । सखिना। पतिना। सखिभ्याम् सखिभिः । सख्ये सखिभ्याम् सखिभ्यः । सखि उसि इति स्थिते ॥४२॥ ऋडे ॥४३॥ सखिपतिशब्दयोर्ऋगागमो भवति उसिङसो र्डकारे परे सख्य अम् इति स्थिते ॥ ४३ ।। ऋतो ऊरः॥४४॥ ऋकारान्तात्परस्य उसिङसोरकारस्य उकारो भवति, सच डित् । 'डिति टे' सख्युः सखिभ्याम् सखिभ्यः सख्युः सख्यो सखीनाम् । सप्तम्येक- वचने कृते । 'डेरो डित्' इत्यौकारेकृते 'सखि- पत्योरीक्' इति रीगागमो भवति । सख्यो स. ख्योः सरुिषु । पतिशब्दस्य प्रथमाद्वितीययोईरि शब्दवत्मक्रिया । तृतीयादौ तु सखिशब्दवत् । पतिः पती पतयः इत्यादि। (पतिरसमास एव सखि पढ२ 7 D ----manuuARINEETTE । १० त्वा । ११-कार-१२ अ। HILI ·॥ षडलिंगेषु स्वरान्ताः पुल्लिंगाः ॥ ३७ शब्दवद्वक्तव्यः) ततःसमासान्तस्य नादयो अब- न्ति । प्रजापतिना प्रजापतये इत्यादि ।। ४४१३ द्विशब्दो नित्यं द्विवचनान्तः द्विौ इति स्थिते । त्यदादेष्टरः स्यादी॥४५॥ त्यदादेष्टरकारो भवति स्यादौ परे। द्वौ द्वौ द्वा- भ्याम द्वाभ्यां द्वाम्याम द्वयोः द्वयोः । त्वदादीनां धेरभावः। त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः त्रि जस् इति स्थिते । 'यो जमि' इत्येकारे कृते प्रया देशः त्रयः त्रीन त्रिभिः त्रिभ्यः त्रिभ्यः॥४५॥ त्रेरयङ् ॥४६॥ त्रिशब्दस्यायङादेशो भवति नामि परे ।। (जिन्द- न्तस्य वक्तव्यः त्रयाणाम् । त्रिषु । कतिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः। कति जम् इति स्थितेकति- शब्दाजश्शसोर्जुवक्तव्यः ] इति जश्शसे नुह- लुकि न तन्निमित्तम् । कति कति कतिभिः कति- भ्यः कतिभ्यः कतिनाम् कतिषुत्रिषु लिङ्गेषु चायं सरूपः ॥ ४६॥ ईकारान्तः पुल्लिङ्गः सुश्रीशब्दः । सुश्रीः । सुश्री ौ इति स्थिते । १ लोनः पुसि।

·॥ सारस्वत।। ३८ बोर्धातोरियुवौ स्वरे ॥४॥ धारोरिकारोकारयोरियुवौ भवतः स्वरे परे सुश्रियो सुश्रियः । हे सुश्रीः हे सुश्रियौ हे सुश्रियः सुश्रियम् मुश्रियौः सुश्रियः सुश्रिया सुश्रीभ्याम् सुधिभिः। सुश्रिये सुश्रीभ्याम् सुश्रीभ्यः। सुश्रियः सुश्रीयो.सुश्रियाम् । सुश्रियि सुश्रियोःमुश्रीषुतथैव सुधीशब्दः । सुधीः सुधियो इत्यादि । ऊकारान्तः पुल्लिंगःस्वयंभूशब्दः। स्वयंभूः स्वयंभुवो स्वयंभुवः। हे स्वयंभूः । स्वयंभुवम् स्वयंभुवौ स्वयंभुवः स्वयंभुवा स्वयंभूभ्याम् स्वयंभूभिः । स्वयंभुवे । स्वयंभृभ्याम् स्वयंभूभ्यः स्वयंभुवः स्वयंभूभ्याम स्वयंभृभ्यः । स्वयं- भुवः स्वयंभुवो स्वयंभुवाम् । स्वयंभुवि स्वयंभुवोः स्व- यंभूषु ॥४७॥ सेनानीशब्दस्याविशेषो हसादो। सेनानीः । स्वरादौ तु विशेषः । सेनानी श्री इति स्थिते । वो वा ॥१८॥ धातोरवयवसंयोगः पूर्वो यस्मादिकारादूकारा १--सुष्टु ल्यायतीति सुधीः । २-स्वयं भवतीति स्वयंभूः। ३- सेनां यती.त लेनानी नराधिपः । २ १० त्वा । ११-कार- १२ मा L . byopana TARA ·॥षलिंगेषु म्वरान्ताः पुल्लिंगाः ॥ न्तानास्ति तदन्तस्यानेकस्वरस्य कारकाव्यय पूर्वस्यैकस्वरस्य च धातोरीकारस्य ऊकारस्य च यकारवकारौ भवतः स्वरे परे । वर्षाभूपुनर्भू व्यतिरिक्तभूशब्दसुधीशब्दौ वर्जयित्वा वाग्राणा- दियं विवक्षा । सेनान्यौ सेनान्यः।हे सेनानीः हे सेनान्यो हे सेनान्यः। सेनान्यम् सेनान्यो सेनान्य । सेनान्या सेनानीभ्याम् सेनानीभिः । सेनान्ये सेनानीभ्याम् सेनानीभ्यः । सेनान्यः सेनान्यो। (सेनान्यादीनां वामो नुड्वक्तव्यः) सेनान्याम सेनानीनाम् ॥ ४८ ॥ आम् ले नियश्च ॥४६॥ भाबन्तादीबन्तानीशब्दाच्चोत्तरस्य डामा- देशो भवति । सेनान्याम सेनान्योः सेनानीषु । वातप्रमीशब्दस्य भेदः । वातप्रमीः वातप्रम्यौ वातप्रम्यः । हे वातप्रमी हे वातप्रम्यौ हे वात- प्रम्य वातप्रमीम वातप्रम्यौ वातप्रमीन् । वात- प्रम्या वातप्रमीभ्याम् वातप्रमीभिः । वात. प्रम्ये वातपमीभ्याम् वातप्रमीभ्यः । वातप्रायः ·॥ सारस्वते ॥ वातप्रमीभ्याम् वातप्रमीभ्यः । वातप्रम्यः वात- प्रग्योः। श्रामि नुट् । वातप्रमानाम् । कोतु सवर्ण- दीर्घवातप्रमी वातप्रम्यो वातप्रमीषु । एवं प्राम- णीप्रभृतयः सेनानीवत् । ऊकारान्तश्चयवलूप्रभृतयः ॥४६॥ ऋकारांतः पुल्लिंगः पितृशन्दः॥ सेरा ॥५०॥ अकारान्तात्परस्य सेरा भवति स च डित । डिवाडिलोपः । पिता ॥ ५० ॥ अर पञ्चसु॥५१॥ ऋकारोऽभवति पञ्चसु परेषु स च डित् । पितरौ पितरः॥५१॥ घरेर् ॥ ५२॥ अक्कारान्तात्परस्य धेरर भवति स च डित । पितः हेपितरौ हेपितरः। पितरम् पितरो पितॄन। पि- त्रा पितृभ्याम् पितृभिः। पित्रे पितृभ्याम् पितृभ्यः । पितुः पितृभ्यां पितृभ्यः । पितुः पित्रोः पितृणाम् । Amasmenu १० त्वा । ११-कार। opane Buy ~ ·॥ षड्लिंगेषु स्वरान्ताः पुल्लिगाः ॥ अकारस्यार्भवति औ परे। पितरि पित्रोः पितृ- घु। एवं जामातृभात्रादयः एवं नृशब्दः ।ना नरो नरः नरम् नरौ नृन् । ब्रा नृभ्याम् नृभिः । ने नृभ्याम् नृभ्यः। नुः नृभ्याम् नृभ्यः। नु: त्रोः॥५३॥ नुर्वा नामि दीर्घः॥५४॥ नृशब्दस्य नामि परे वा दीर्घो भवति । नृणाम् नृणाम् । नरि ब्रो नृषु । हे न हे नरौ हे नरः॥५४॥ कर्तृशब्दस्य पञ्चसु विशेषः । स्तुरार ॥५५॥ सकारतृप्रत्ययसंबन्धिन ऋकारस्यार्भवति पञ्चमु परेषु। कर्तसिं इति स्थिते यदादेशस्तद्वद्भवति सेरा' डिवाटेलोपः । कर्ता कर्तारी कर्तारः। हे कर्तः हे कर्तारी हे कर्तारः। कर्तारम् कर्तारो कर्तृत् । कर्ता कर्तृभ्याम् कर्तृभिः । कर्ने कर्तृभ्याम कर्तृभ्यः । कर्तः कर्तृभ्याम् कर्तृभ्यः । कर्तु कत्रों कर्तृणाम् । कर्त- ·। सारस्वते ॥ रिकोंः कर्तृषु। एवं नप्तृहोतृपतृप्रशास्तृप्रभृतयः उकारान्तस्य कोष्टुशब्दस्यभेदः ॥ (उकारान्त- स्यापि क्रोष्टुशब्दस्य पञ्चस्वधिषु तृप्रत्ययान्त- स्येव रूपं वक्तव्यम) क्रोष्टा क्रोष्टारो कोष्टारः कोष्टारम् । कोष्टारौ शसिपरे तृप्रत्ययवद्धावाभा- वात् । क्रोष्टून् । तृतीयादौ तृप्रत्ययान्तता वा वक्तव्या स्वरादौ ) क्रोष्ट्रा क्रोष्टुना क्रोष्टु- भ्याम क्रोष्टुभिः । क्रोष्ट्रे क्रोष्टवे क्रोष्टुभ्याम कोष्टुभ्यः । क्रोष्टु क्रोष्टीः क्रोष्टुभ्याम क्रोष्टुभ्यः । क्रोष्टुः क्रोष्टोक्रोष्ट्रोः क्रोष्ट्वो क्रोष्ट्रनाम । कृता- कृतप्रसंगो यो विधिः स नित्यः नित्यानित्ययोमध्ये नित्यविधिर्बलवान इति प्रथने नुडागमे कृते हसा. दित्वात्तृवद्भावो नास्ति ।। क्रोष्टरि क्रोष्टौ क्रोष्ट्रोः क्रोष्ट्वोः क्रोष्टुषु। ऋकारान्ता लूकारान्ता एका- रान्ताप्रसिद्धाः।ऐकारान्तः पुल्लिंगा सुरेशब्दः५५ १-तृप्रत्ययेन तुल्य तृप्रत्ययवत् भावस्य अवोभावाभा। २-तृतीया आदियस्य सः तस्मिन् । ३-या प्रसंगः कृतेऽपि भवति अकृतेऽपि भवति । A १षद है । । १० त्वा । ११-कार-1 १२ अा -armanauneemega

·॥ षड्लिंगैषु स्वरान्ताः पुल्लिगाः ॥
रैस्भि ॥५६॥
रैशब्दस्याकारादेशो भवति सकारभकारादो
विभक्तो परतः। सुराः । स्वरादौ सर्वत्रायादेशः।
सुरायो सुराय । हे सुराः । हे सुरायो हे सुरायः।
सुरायम् मुरायो मुरायः । सुराया सुराभ्याम् सु-
राभिरित्यादि । ५६ ॥ भोकारान्तः पुल्लिंगो
गोशब्दः गो सि इति स्थिते ॥
ओरौ॥५८॥
प्रोकारस्यौकारादेशो भवति पञ्चषु । गौः
गावो गावः । हे गौः हे गावी हे गावः ॥५७॥
आऽम् शसि ॥५८॥
भोकारस्यात्वं भवति अमि शसि च परे ।
गाम गावौ गाः। गवा गोभ्याम् गोभिः । गवे
गोभ्याम् गोभ्यः । 'ङस्ये' त्यकारलोपः । गो
गोभ्याम् गोभ्यः । गोः गवोः गवाम् ॥ ५८ ॥

·॥ सारस्वते ॥ श्रुतौ गोरामः ॥ ५॥ श्रुतौगोशब्दात्परस्पामो नुडागमो भवति। गोना- म् । गवि गवोः गोषु । एवं सुद्योशब्द आकारन्तः पुल्जिगो ग्लोशब्दस्तस्य हसादावविशेषः खरा- दावावादेशः । ग्लो ग्लावोः ग्लाकः । ग्लावंग्ला- वो ग्लावः । ग्लावा ग्लौभ्यामित्यादि ॥ ५४॥ ॥ इति स्वरान्ताः पुल्लिंगाः॥ अथ स्वरान्ताः स्त्रीलिंगाः। तत्रावन्तो गंगाशब्दः तस्य नामसंज्ञायां प्रथ- मैकवचने सिः। आवतः स्त्रियाम् ॥१॥ अकारान्तानाम्नःस्त्रियांवर्तमानादाप्रत्ययोभवति। आपः॥२॥ आबन्त्यात्परस्य सेर्लोपो भवति । गंगा॥२॥ औरी ॥३॥ भाबन्तात्पर औईकारमापद्यते। अइए'गंगेगंगा। १ ग्लौश्चन्द्र ग्लौसंगांकः कलानिधि इत्यमरः । a DAN pun * ! १० त्वा । ११-कार-1 १२ ।

·४५ ॥ षड्लिंगेषु स्वरान्ताः स्त्रीलिंगाः॥ धिरिः॥४॥ भाबन्तात्परो धिरिभवति । हे गंगे हे गंगे हे गंगाः ॥४॥ अम्बादीनां धौ हस्वः ॥५॥ अम्बादीनां धौ परे हस्खो भवति । हे अम्ब हे भक्क हे अल्ल । असंयुक्तानां डलकवतां प्रतिषेधो वाच्यः * ॥ हे अम्बाडे हे अम्बाले हे भम्बिके इत्यादौ ह्रस्वो न भवति । गङ्गाम गंगे पुंस इति विशेषणात् स्त्रियां शसि सकारस्य नकारो न भवति ॥ गंगाः । तृतीयैकवचने गंगाटा इति स्थिते ॥ ५॥ टोसोरे॥६॥ भावन्तस्य टोसो परयोरेत्वं भवति। अवादेशः। गंगया गंगाभ्याम् गंगाभिः गंगाए इति स्थिते।६। डितां यट् ॥७॥ प्राबन्तात्परेषां ङ ङसि डस् डि इत्येतेषां या T ·॥ सारस्बते ॥ गमो भवति । टकारः स्थाननियमार्थः । गंगायै गंगाभ्याम गंगाभ्यः गंगाया: गंगाभ्याम् गंगा- भ्यः गंगायाः गंगयोः॥ (आवन्तादीबन्तादामो नुइ वक्तव्यः) गंगानाम् । 'प्रास् डे' इत्याम गंगायाम गंगयोः गंगासु । एवं श्रद्धा मेधा शाला माला हेला दोला प्रभृतयः । सर्वा सर्वे सर्वाः। हे सर्वे । सर्वाम् सर्वे सर्वाः । सर्वया सर्वाभ्याम सर्वामिः । सर्वादीनां तु कित्सु विशेषः ॥७॥ यटोऽच्च ॥८॥ आवन्तात्सर्वादेः परस्य यटः मुडागमो भवति पूर्वस्य चापोऽकारो भवति । सर्वस्यै सर्वाभ्याम् सर्वाभ्यः। सर्वस्याः सर्वाभ्याम सर्वाभ्यः । सर्व स्वाः सर्वयोः सर्वासाम् । सर्वस्याम सर्वयाः सर्वासु । आकारान्तो जराशब्दः ॥ (जरायाः स्व- रादौ जरस वा वक्तव्यः जरा जरसौ जरे जरसः जराः। जरसम् जराम् जरसौ जरे जरसः जराः । जरसाजरया जराभ्याम् जराभिः । जरसे जरायै जराभ्याम् जराभ्यः। जरसः जराया।जरा- । - CONTS । १० त्वा । ११-कार-1 १२ । mraturineeeemuneNC ·॥ षड्लिंगेषु स्वरान्ताः स्त्रीलिंगाः॥ म्याम् जराभ्यः । जरस जरायाः जरसोः जरयोः जरसाम् जराणाम् । जरसि जरायाम् जरसोः जर- योः जरासु। हे जरे हे जरसो है जरे हे जरसाहे जरा। इकरान्तः स्त्रीलिंगोबुद्धिशब्दः तस्य च प्रथमाद्वितीययोः। हरिशवत्यक्रिया। बुद्धिः बुद्धी बुद्धयः। बुद्धिम् बुद्धी बुद्धीः । स्त्रीत्वाच्छसो नत्वाभावः । बुद्धया बुद्धभ्याम् बुद्धिभिः ॥ ८ ॥ इदुन्याम् ॥६॥ स्त्रियां बर्तमानाभ्यामीकारोकाराभ्यां परेषां जिद्वचनानां वा अडागमो भवति । बुद्धयै बुद्धये बुद्धिम्याः । बुद्धिभ्यः। बुद्धयाः बुद्धः बुद्धिभ्याम् बुद्धिभ्यः । बुद्धया बुद्धःबुद्धया बुद्धीनाम् ॥ ६ ॥ स्त्रियां य्वोः ॥ १६॥ इश्चउश्च यू तस्मादिवर्णान्तादुवर्णान्ताच पर- स्य के रामादशो भवति। बुद्धयाम् । अडागमाभावे श्रामोऽप्यभावः । बुद्धी बुद्धी बुद्धयोः बुद्धिषु । एवं मतिभूतितिरुचिकृतिसिद्धिशान्तिक्षान्ति- ।

·॥ सारस्वते॥ प्रान्पालिशक्तिप्रभृतयः । एवं धेनु तनुरज्जुप्रभू- तयः स्त्रीलिंगा उकारान्ता एतैरेव सूत्रैः सिद्धिध- न्ति । धेनुः धेनू धेनवः । हे धेनो हे धेनु हे धेनवः । धेनूम धेनू धेनः । धेन्वा धेनुभ्याम् धेनुभिः । धेन्वै धेनवे धेनुभ्यां धेनुभ्यः। धेन्वाः धेनो धेनुभ्याम् धेनु- भ्यः । धेन्वाः धेनोः धेन्वोः धेनूनाम् । धेन्वाम् धेनौ धेन्वोः धेनुषु १० ईकारान्तः स्त्रीलिंगो नदीशब्दः। हसेपासेलोपः ॥११॥ हसान्तादीबन्ताच्च परस्य सेर्लोपो भवति । नदी नद्यौः नद्यः॥ ११ ॥ धौ ह्रस्वः ॥ १२॥ इवर्णोवर्णयोरधातो स्त्रियां धौ परे हस्वो भवति । हे नदि हे नद्यौ हे नद्यः नदीम् नद्यौ नदीः। नद्या नदीभ्याम् नदीभिः ॥१२॥ द्वितामट् ॥ १३॥ स्त्रियामीकारान्तादूकारान्ताच्च परेषां डितां वचनानामडागमो भवति । नद्यै नदीभ्याम् । १० त्वा । ११-कार-1 १२ अ। SMSRD Banaya - ·४९ ॥ षटिलगेषु स्वरान्ताः स्त्रीलिंगाः ॥ नदाभ्यः । नद्याः नद्यो नदीनाम् । नद्याम् नद्योः नदीषु । एवं गौरी सरस्वती ब्राह्मणी कुमारी किशोरीकलभीपार्वतीभवानीप्रभृतयः । लक्ष्मी- शब्दस्यबेन्तत्वाभावात्सेर्लोपो नास्ति । लक्ष्मीः लक्ष्म्यो लक्ष्यः । हे लक्ष्मीः। शेषं नदीवत् । स्त्रीशब्दस्य ईवन्तत्वात्सलोपोऽस्ति । स्त्री। स्त्रीभ्रुवोः ॥ १४ ॥ स्त्रीशब्दस्य भूशब्दस्य च इयुधौ भवत' स्वरे परे। स्त्रियो स्त्रियः हे स्त्रि हे स्त्रियों हे स्त्रियः ॥१४॥ वाऽमशसि ॥ १५॥ स्त्रीशब्दस्य अमिशसि च परे वा इयादेशो भवति। स्त्रियम् स्त्रीम स्त्रियो स्त्रिया स्त्रीः स्त्रिया स्त्री- भ्याम् स्त्रीभिः । स्त्रीषु । शेषं नदीवत् । श्रीः श्रियो श्रियः । हे श्रीः । श्रियम् श्रियो श्रियः। श्रियो श्रीभ्यास श्रीभिः ॥ १५ ॥ १ वी तन्त्रीतरोलदमीधी होश्रीणामुणादिषु । अपिस्त्रीलि गशब्दानां सिलोपन कददावन !

·५ ॥ सारस्वते ॥ वेयुवः ॥१६॥ इयुबन्तास्त्रियां वर्तमानाडितां वचनानां वाड डागमो भवति । स्त्रियास्तु नित्यम् । श्रियै श्रियै श्रीभ्याम श्रीभ्यः श्रियाः श्रिया श्रीभ्याम् श्रीभ्यः। श्रियाश्रियाश्रियो: (श्रियादीनां वामोनुड्वक्तव्यः) श्रियाम् श्रीणाम् । ङौ परेऽडागमाभावे मोऽप्य भाव। श्रियाम श्रियि थियो श्रीषु । एवंहीधी प्रभृतयोऽप्यनीबन्ता एवं भूशब्दोभूशब्दश्वावधू- करभोरूकच्छुकण्डूजाब्वादीनां नदीशब्दपंज्ञेयम वधूः वध्वौ वधः हे वधू । वधूम बध्वौ वधू जम्बू जम्ब्बौ जम्ब्वः । हे जम्बु हे जम्ब्वौ हे जम्ब्वः । ऋकारान्तो मातृशब्दः। माता मातरौ मातरः। मातरम् मातरौमातृः। शसि' इति दीर्घत्वम् । शेष पितृवत् । स्वसृशब्दः कर्तृवत् । नत्वाभावो विशेषः। रैशब्दः सुरेशब्दवत् । नौशब्दो ग्लौशब्दवत् । गो- शब्दस्तु पूर्ववत॥१६॥इतिस्वरान्ताः स्त्रीलिंगाः। १ सुधीसनानीग्रामण्यादयः पुल्लिंगवत् । area Aparate १० त्वा । ११-कार-1 १२ । mammine-HINONTS 4 ·५१ ॥ षडलिंगेषु स्वरान्ताः नपुंसकल्लिंगाः॥ अथ स्वरान्ता नपुंसकलिंगाः। अकारान्तो नपुंसकः कुलशब्दः। तस्य प्रथमा- द्वितीयेकवचने- अतोऽम् ॥१॥ अकारान्तानपुंसकलिंगात्परस्याः स्यमोरम्भव- ति अधौ । अमो ग्रहणं लुग्यावृत्यर्थम् । श्रमश- सारस्य' इत्यकारलोपः। कुलम् ।। १ ।। ईमौ ॥२॥ नपुंसकलिंगात्पर औईकारमापद्यते। अइएकुलेर 'जश्शसोः शिः॥३॥ नपुंसकलिंगात्परयोर्जश्शसो शिर्भवति । शकारः सर्वोदेशार्थः॥ (गुरुशिच सर्वस्य वक्तव्यः) ॥३॥ नुमयमः ॥४॥ नपुंसकस्य नुमागमो भवति शौ परे यमप्रत्याहारा- न्तस्य न भवति। (मिदन्त्यात्स्वरात्परोवक्तव्यः)४ १ षष्ठी निर्दिष्टस्येत्परस्यापवादः । २ तुम इत्यत्र उकार उन्चारणार्थः मकार. स्थाननियमार्थः।

·५२ NRORM ॥ सार-वते ॥ नोपधायाः॥५॥ नान्तस्योपधाया दीपों भवति शौ परे विवर्जि- तेषु पञ्चसु नामि च । कुलानि । हे कुल हे कुले हे कुलानि । पुनरपि कुलम् कुलकुलानि। शेषं देव- वत् । एवं सूलफलपत्रपुष्पकुण्डकुटुम्बादयः॥५॥ सर्वादीनां यकारान्तानामन्यादिपञ्चशब्दव्यतिरि- क्तानां प्रथमाद्वितीययोःकुलशब्दवत्प्रक्रिया। सर्वम सर्वे सर्वाणि । शेषं पूर्ववत् । अन्यार्देविशेषमाह- श्त्वन्यादेः॥६॥ अन्यादेर्गणात्परयोः स्यमोःश्तुर्भवति । शजार: शिकार्यार्थ उकार उच्चारणार्थः ॥६॥ वाऽवसाने ॥७॥ अवसाने वर्तमानानां झसानां जबा भवन्ति चपा वा । अन्यत् 'अन्यद् अन्ये अन्यानि । पुन- रपि अन्यत् अन्यद् अन्ये अन्यानि । अन्यत- रत् अन्यतरद् अन्यतरे अन्यतराणि २ । इतरत इतर इतरे इतराणि २। कतरत् कतरद् कतरे १ अस्मिन् पक्षे दत्वमपि भवति । . नमा । ११-कार-1 १२ ।

·५३
॥ षड्लिंगेषु स्वरान्ताः नपुसकलिंगाः ।।
कतराणि २ । कतमत् कतमद् कतमे कतमानि
२। शेषं सर्वशब्दवत् । एते चान्यादयः ॥ ७॥
इकारान्तोऽस्थिशब्दः।
नपुंसकात्स्यमोलुंक् ॥ ८॥
नपुंसकलिंगात्परयोः स्यमोर्तुंगभवति ।अस्थि॥८॥
वृणाम् ॥ ६॥
इश्व उश्च ऋश्च स्वः तेषांरवृणाम् ॥ (नपुंसके धौ
वा गुणो वक्तव्यः) हे अस्थि हे अस्थे हेअस्थिनी
हे अस्थीनि ॥ उक्तं हि-संबोधने' ।तूशनसस्त्रिरूपं
शान्तं तथानान्तमथाप्यदन्तम् । माध्यन्द्रिनिर्वष्टि
गुणं त्विगन्ते नपुंसके व्याघ्रपदां वरिष्ठः ।।६।।
नामिनः स्वरे॥१०॥
नाम्यन्तस्य नपुंसकलिंगस्य नुमागमो भवति
स्वरे परे 'ईमौ' अस्थिनी अस्थीनि ॥ १० ॥
अच्चास्थ्नां शसादौ ॥ ११ ॥
अस्थ्यादीनां नुमागमो भवति ईकारस्य चा-
कारो भवति शसादौ स्वरे परे ॥ ११ ॥

·॥ सारस्वते ॥ अल्लोपःस्वरेऽम्बयुक्ताच्छसादौ।।१२॥ नान्तस्योपधाया अकारस्य लोपो भवति शसादौ खरे परे भकारवकारान्तसंयोगादुत्तरस्य न भवति । अस्मा अस्थिभ्याम् अस्थिभिः अस्थ्ने अस्थिभ्याम् अस्थिभ्यः । अस्थनः अस्थिभ्याम् अस्थिभ्यः । अस्थ्नः अस्थ्नोः अस्थनाम् ॥ १२ ॥ वेड्योः ॥१३॥ नान्तस्य नाम्न ईड्योः परयोर्वा अकारस्य लोषो भवति । अस्थिन अस्थनि। एवं दधि- सफ्थिानशब्दाः। दना दधिभ्याम दधिभिः। सक्थि सक्थिनी सक्थीनि २ । सक्थ्ना सक्थि- भ्याम् सक्थिभिः। वारि वारिणी वारीणि । इति पूर्ववत् प्रक्रिया ॥ १३ ॥ नपुंसकस्य हस्वः॥१४॥ नपुंसकस्य हखो भवति सर्वासु विभक्तिषु । ज ।११-कार-1 १२ अ।

·॥ षड्लिंगेषु स्वरान्ताः नपुसकल्लिंगाः ॥ ५५ परतः। नपुंसकात्स्ययोर्लु' ग्रामणि नामिनः खरे' इति नुम् 'ईमौ । ग्रामणिनी ग्रामणोनि हे ग्रामणे हे ग्रामणि । 'नामिनः खो' 'नोप- धाया' इति दीर्घः।। १४॥ टादावुक्तपुंस्कं पुंवद्वा ॥ १५॥ ३उक्तपुंस्कं नाम्यन्तं नपुंसकलिंगंटादौ स्वरे परे पुंवद्वा भवति । ग्रामण्या ग्रामणिना ग्रामणिभ्याम् ग्रामणिभिः ॥ ग्रामण्यः ग्रामणिनः प्रामणिभ्याम् ग्रामणिभ्यः। ग्रामण्यः ग्रामणिनः ग्रामण्योः ग्राम- णिनोः ग्रामण्याम् । नुमन्तस्यामि दीर्घः । ग्रामणी नाम 'श्राम्. । ग्रामण्याम् ग्रामणिनि ग्रामण्याः ग्रामणिनो ग्रामणिषु। ग्रामणि हे ग्रामणे हे ग्राम- णिनी हेग्रामणीनि । 'अतोम् सोमपम सोमपे सोमपानि२ । सोमपेन सोमपाभ्याम् सोमपासोम- सोमपाय सोमपाभ्याम् सोमपेभ्यः । इति पूर्ववत् । १ ग्रामयुतम् । २ स्वरादौवेत् । ३ उक्तः पुमाननेनेत्युक्त- पुंस्कम् । एक एव हि यःशब्दस्त्रिषु निगेषु जायते । एकमेवार्थ- माख्याति उक्त पुस्कं तदुष्यते ! ? यस्मिन्सोमेनेष्ट तत्कुलम् ।

·पर ॥ सारस्वते ॥ उकारान्तो मधुशब्दः । “नपुंसकात्स्यमो " मधु । नामिनः स्वरे इति नुमागमः। मधुनी जश्श- सोशि' नोपधायाः' इति दीर्घः। मधूनि ॥ पुन- रपि । मधु मधुनी मधूनि । 'नामिनः स्वरे'मधुनी मधुभ्याम् मधुभिः।पीलु पीलुनी पीलूनि पीलुन। ऋकारान्तःकर्तृशब्दः नपुंसकात्स्यमोलुं कर्तृ। 'नामिनः स्वरे' । रुनौणोऽनन्ते' कर्तृणी कर्तृणि ।२।'ऋरम्' का कर्तृणा कर्तृभ्याम् कर्तृभिः । कत्रे कर्तणे कर्तृभ्याम् कर्तृभ्यः । 'ऋतोड। सच डित् 'डिति टेकिर्तुः कर्तृणः कर्तृभ्याम् कर्तृभ्यः कर्तुः कर्तृणः कत्रोंः कर्तृणोः कर्तृणाम् । कर्तरि कर्तृणि कोंः कर्तृणोः कर्तृषु । हे कर्तृ हे कर्तृणी हे कर्तृणि ऐकारान्ता अतिरैशब्दः । रामयतिक्रान्तमतिरि कुलम्।नावमतिक्रान्तमतिनु जलम् । ओकारान्तः उपगुशब्दः। उपगता गावो यस्य तदुपगु । उपगु उपगुनी उपगूनि ।ौकारान्तो नौशब्दः । नावम- १ पीलुवृक्ष फलं पीलु पीतलं न तु पलवे वृक्षे निमित पीलु. स्वतज्जत्व तत्फले पुनः॥ - MORA ।११-कार-1 १२ । . HTA ·।। षड्लिंगेषु स्वरान्ताः पुलिंगाः ।। तिक्रान्तं यजलं तदतिनु अतिनु अतिनुनी अति- नूनि ॥१॥ इति स्वरान्ता नपुंसकलिंगाः॥ अथ हसान्ताः पुल्लिगा। तत्र हकारान्तः पुल्लिगोऽनडुइशब्दः नामसं- ज्ञायां स्यादयः । (पञ्चस्वनडुह प्रामागमो वक्तव्यः) सावनडुहः ॥२॥ अनडहशब्दस्य सौ परे नुमागमो भवति ॥१॥ संयोगान्तस्य लोपः॥२॥ संयोगान्तस्य लोपो भवति रसे पदान्ते च । रेफादुत्तरस्य सकारस्यैव लोपो नान्यस्य ॥२॥ हसेपः सेर्लोपः ॥३॥ हसान्तादीवन्ताच परस्य सेलोपो भवति । 'उवम्' इति वत्वम् । लोपविधिसामान दत्वम् । अनड्वान अनड्वाही अनड्वाहः । अनड्वाहम् अनड्वाही अनडुहः । अनडुहा ॥३॥ वसां रसे ॥४॥ वसुसंसुध्वंसुभ्रंसुअनडुह इत्येतेषां रसं पदांते ·५८ ॥ सारस्वते ॥ च दत्वं भवति । अनडुद्भयाम् अनडुद्धिः अनडुह अनडुयाम अनडुदयः। अनडुहः अनडद्याम अनडुद्धयः । अनडुः अनडुहोः अनडहाम् । अन- डुहि अनडुहो। खसेचपाझसानाम् अनडुत्सु।४। धावम् ॥५॥ अनडुहशब्दस्य धौ परे अमागमो भवति । सवानडहः । 'उवम' स्वर हीनं परेण संयोज्यम् । हे अनबन हे अनड्वाही हे अनड्वाहः इत्यादि गोदुहशब्दस्य भेदः ॥५॥ दादेघः॥६॥ दादेर्धातोहकारस्य घत्वं भवति धातोसे परे नाम्नश्चरसे पदाते च । गोदुघसि इति स्थिते॥६॥ आदिजबानां झमान्तस्य झभाश्च स्वोः॥७॥ धातो:भान्तस्यादौ वर्तमानानां जबानां झमा भवन्ति सकारेवशब्दे च परे नाम्नश्चरसे पदांते च ।११-कार-1 १२। .

·॥ षड्लिंगेषु हसान्ताः पुल्लिगाः ॥ ५९ वावसाने ॥८॥ अवसाने वर्तमानानां झसानां जबा भवन्ति चपावा। गोधुक् । गोधुरा गोदुौगोदुहागोधुक्षु हे गोधुक् हे गोधुर हे गोदुहौ हे गोदुहः । गो- दुहम् गोदुही गोदुहः भकारादौ 'दादेघः' इति घवे । श्रादिजवस्य झभे धकारे कृते 'झबे जबा गोधुरभ्याम् गोधुग्भिः 'खसे चपा झसानाम' विलापः सः कृतस्य इति षत्वम् । कषसंयोगे क्षः गोधुक्षु ॥८॥ मधुलिह शब्दस्य विशेषः । हो ॥६॥ धातोर्डकारस्य ढत्वं भवति झसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च 'वाऽवसाने । मधुलिट् मधुलिड मधुलिहौ मधुलिहः । हे २मधुलिट् हे मधुलिड् हे मधुलिही हे मधुलिहः । मधुलिहम मधुलिहो मधुलिहः । मधुलिहा मधुलिड्भ्याम् मधुलिभिः ॥ ६ ॥ तुरासाहशब्दस्य भेदः १ गो दुह्तीति गोधुग आभोरः ॥२ इन्द्रः।

·UMBAITANTRIRIASIMIRMIRastband ६० ॥ सारस्वते ॥ सहेःषःसाढि॥ १०॥ साढिरूपे सति सहधातोः सकारस्य षकारदेशो भवति । 'तुराबाट तुरापाड इत्यादि ॥१०॥ दुहशब्दस्य भेदः। द्रुहादीनां घत्वढत्वे वा ॥ ११ ॥ दुहादीनांधातूनां घत्वढत्वे वा भवतोरसे पदान्ते च। मित्रध्रुक भित्रध्रुग मित्रध्रुट मित्रध्रुड़ मित्रदुहो मित्रद्रुहः । मित्रदुहा 'झमे जबा' मित्रध्रुग्भ्याम् मित्रध्रुडभ्याम् । मित्रध्रुटसु इत्यादि । एवं तत्वमुह- स्नुहादयः॥ ११ ॥ रेफान्तश्चतुर शब्दो नित्यं बहुवचनान्तः। चतुराम् शौ च ॥ १२॥ चतुरशब्दस्यामागमो भवति पञ्चसु परेषु शौ च । चत्वारः चतुरः चतुर्भिः चतुभ्यः।। १२॥ रःसंख्यायाः॥१३॥ रेफान्तसंख्यायाः परस्यामो नुडागमो भवति । १ एवमव पृतन षाट हावाट प्रष्ठवाट भारवाद प्रभृतयः । । ११-कार-१२। न ·॥ पलिंगेषु स्वरान्ताः पुलिंगाः ॥ णत्वं द्वित्वं च । चतुर्णाम् चर्तषु।निकारान्ता राजन शब्दः। 'नोपधाया' इति पञ्चसुदीर्घः ॥ १३ ॥ नाम्नो नो लोपश् धौ ॥ १४॥ नाम्नो नकारस्यानागमजस्य लोपश भवति रसे पदान्ते श्वाधौ । राजा राजानौ राजानः । हे राजन हे राजानौ हे राजानः । हे राजानम् । राजानौ । अल्लोपः स्वरेम्वयुक्ताच्छसादौ । 'स्तोः श्चुभिःश्चुः' इति चुवे नकारस्य अकारः ॥१४॥ जत्रोः ॥१५॥ जकार अकारयोगे ज्ञो भवति । राज्ञः राज्ञा राजभ्याम् राजभिः। राज्ञे राजभ्याम् राजभ्यः 'वेडयोराज्ञि राजंनि राज्ञो राजसु इत्यादि । एवं यज्वन श्रात्मन् सुधर्मन प्रभृतयः । यज्वा यज्वानौ यज्वानः । यज्वानम् यज्वानौ । 'अम्बयुक्तान' इति विशेषणादल्लोपो नास्ति । १ चकारात्क्वचिन्नाम्ना नकारस्य लोपश् न भवति । सुष्टु- हिनस्ति पापमिति सुहिन इत्यादौ । २ योगो नामोभवतः संबंधः।

·६२ ॥ सारस्वते ।। यज्वना इत्यादि श्वन युवन् मघवन् शब्दानां पञ्चसु राजनशब्दवत्प्रक्रिया शसादौ तू विशेष ॥१५॥ वादेवं उः ॥१६॥ श्वादेर्वकारस्य उत्वं भवति शसादौ स्वरे परेड तद्धिते ईपिइकारे च । शुनःशुना श्वाभ्याम् वभि- इत्यादि। युवनशब्दे वकारस्योत्वे कृते सवणेदीर्घमघोनः मघोना मघवभ्यामित्यादि । पथिन् शब्दस्य भेद ॥ १६ ॥ इतोऽत्पञ्च ॥ १७॥ पथ्यादीनामिकारस्याकारादेशो भवति पञ्चसु स्यादिषु परेषु ॥ १७॥ थो नुट् ॥ १८॥ पथ्यादीनां थकारस्य नुडागमो भवति पञ्चसु स्यादिषु परेषु । पन्थन सि इति स्थिते ॥१८॥ १ अनादद्धिते इत्यननुवृत्तावपि । श्वयुमघानामतद्धिते इति पाणिनीय सूत्रानियामकादत्रात्वं भवति तद्धिते तु न । २ तकारान्तमघवच्छब्दस्य तु मघवता मघवद्यामित्वा- दीनि भिक्षाव्येव रूपाणि। a ·॥ षड्लिंगेषु हसान्ताः पुल्लिंगाः॥ आ सौ॥१६॥ पथ्यादानां टेशत्वं भवति सौ परे । पन्था पन्थानो पन्थानः। श्रात्वविधानान्न सुलोपः । हे पन्थाः पन्थानम् पन्थानौ। पथिन् श्रम इति स्थिते ।१६। पथां टेः ॥ २०॥ पथ्यादीनां टेलोपो भवति शसादौ स्वरे परे । पथा पथिभ्याम् पथिभिः इत्यादि । १एवंमथिन् ऋभुक्षिन शब्दाः। दण्डिन शब्दस्य भेद ॥२०॥ इनां शौ सौ॥ २१॥ इन् हन् पूषन अर्यमन इत्येतेषां शौ सौ चाधौ परे उपधाया दीघों भवति । नलोपासिलोपौदण्डी दण्डिनौ दण्डिनः । दण्डिनं दण्डिनौ दण्डिनः दण्डिना दण्डिभ्याम् दण्डिभिः इत्यादि । एवं ब्रह्मनशब्दः । ब्रह्मा ब्रह्महणौ ब्रह्मणः।हे ब्रह्मर हे ब्रह्महणौ हे ब्रह्म णः । ब्रह्महणम् ब्रह्महपौ शसादौ त्वकारलोपः ॥ २१ ।। १ मन्थनदण्डः।२ इन्द्रः। आखण्ड सहश्राक्ष ऋभुक्षाः इत्यमरः। ASHANKAR ·HINDI ॥ सारस्वते ॥ हनोध्ने ॥२२॥ हन्तेर्धातोहकारस्य धकारो भवति नकार मिणति च परे। घसंयोगो णत्वनिषेधार्थः । ब्रह्मनः ब्रह्मना ब्रह्माभ्याम् ब्रह्महभिः इत्यादि पूषा पूषणौ पूषणः । हे पूषन हे पूषणो हेपूषणः पूषणम् पूषणौ ।। २२ ॥ षणोः ष्णः ॥ २३ ॥ षकारणकारसंयोगे पो भवति शसादौ स्वरे परे पूषन्शब्दस्य शसादौ स्वरे परे वाटेलोपः पूष्णः पूषा पूष्णा पूषभ्याम् पूषाभिः । पूषे पूष्णे । डो टिलोपोवेति केचित् । पूष्णि पूषणि पूष्णो पूषसु अर्यम्णः अर्यम्णा अर्यमभ्याम् । इत्यादि संख्या शब्दाः पञ्चनप्रभृतयो बहुवचनान्ताः त्रिषु लिं- गेषु सरूपाः । पञ्चन जम् इति स्थिते ॥ २३ ॥ जश्शसोर्लुक् ॥ २४ ॥ षकारनकारान्तसंख्यायाः परयोजश्शसोर्लुक् भवति । प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् । लुकि न तन्नि ·६५ ॥ षड्लिंगेपु हसान्ताः पुल्लिगाः !! मित्तम् । पञ्च एञ्चपञ्चभिः पञ्चभ्या२॥२४॥ ष्णः॥२५॥ षकारनकारान्तसंख्यायाः परस्यामो नुडागमो भवति । नोपधाया इति दीर्घः। 'नाम्नो नो लोपशधौ' पञ्चानाम् । पंचसु । एवं सप्तन नवन दशन प्रभृतयः । अष्टन शब्दस्य भेदः ।। २५॥ अष्टानो डौवा ।। २६॥ अष्टन शब्दात्परयोजश्शसोर्वा डौ भवति । डित्वाहिलोपः । अष्टौ अष्टौ । अष्ट अष्ट॥२६॥ वाऽऽसु॥२७॥ वा अा अासु इति छेदः । अष्टन अासु परासु विभक्तिषु वा टेरात्वं भवति । अष्टभिः अष्टाभिः अष्टभ्यः २ अष्टाभ्यः २ अष्टानाम अष्टम अष्टासु ॥२॥ मकारान्त इदम् शब्दः ॥ २७ ॥ इदमोऽयं पुंसिः॥२८॥ इदमशब्दस्य पुंसि विषये अयमादेशो भवति १ तन्निमित्त कार्य न स्यादितः। तेन नोपधायो इति दा?

·॥ सारस्वते ॥ सिसहितस्य । अयम् । द्विवचनादौ इदम औ इति स्थिते त्यदादेष्टेरः स्यादौ' इत्यकारः ॥२८॥ दस्यमः॥ २६ ॥ त्यदादीनां दकारस्य मलं भवति स्यादौ परे । इमौ । सर्वादित्वात् 'जसी' इतीकारः त्यदादीनां धेरभावः । इमम् इमौ इमान् ॥ २६ ॥ अल टौसोः ॥३०॥ इदमोऽनादेशो भवति टोसोः परयोः अनेन॥३०॥ स्भ्यः॥३१॥ इदमः सकारे भकारे च परे अकारो भवति कृत्स्नस्य । आदिइत्यात्वम् । आभ्याम् ॥३१॥ भिस् भिस् ॥३२॥ इदमसोर्भिस भिसेव भवतिन भकारस्याकारः। 'एस्भिवहूत्वे एभिः अस्मै श्राभ्याम् एभ्यः । अस्मात् प्राभ्याम् एभ्यः अस्य अनयोः एषाम् । अस्मिन् १ पाणिनीयऽद्वितीयायां टौलोश्च इदम् एनादेशो भवति ।

·।। षड्लिगेषु हसान्ताः पुल्लिगाः ॥ अनयो एषु । किम शब्दस्य त्यादादेष्टेरः स्यादौ इत्याकारे कृते सर्वशब्दवढूपम् । काको क । कम् को कान इत्यादि ।धकारान्तस्तत्वबुधशब्दः। तस्यरसे पदान्ते वकारस्य आदिजवानास्' इति भकारः। 'वाऽवसाने तत्वभुद तत्वभुद तत्वबुधौ तत्वबुधः हे तत्वभुत, हे तत्वमुद् तत्वबुधम् तत्वबुधौ तत्व- बुधः तत्वबुधा तत्वमुद्धयाम तत्वभुद्धिः इत्यादि । एवं मर्मवित् ।।३२॥ जकारान्तः समाजशब्दः ॥ छाषराजादेः षः ॥ ३३ ॥ छकारान्तस्य शकारान्तस्य षकारान्तस्य च राज यजसृजमृजभ्राजादेश्च षकारा भवति धातो. मसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च ॥ ३३॥ पो डः॥३४॥ पकारस्य डत्वं भवति धातोसे परे नाम्नश्च १ इदमः प्रत्यक्षभवे समीपतरवर्ति चैतदो रूपम् । अद- सस्तु विप्रकृष्टं तदिति परोक्षे विजानीयात् । २ श्रादिशब्दात् ब्रश्चभ्रस्जपरिव्राजां ग्रहणम् । ३ षस्य षविधानं डत्वनिषेधार्थम् श्रादिशब्दादेवं देवेट विश्वलूट परिमृद विभ्राट तर वृद यवट एवं छुतभुक् ऋत्विक वणिक् भिषक् श्रश्वयुक् प्रभृहतया जान्ताः ।

·॥ सारस्वते ।। रसे पदान्ते । वावसाने' इति टकारो डकारश्च । सम्राट् सम्राड सम्राजी सम्राजः । सम्राजम् सम्राजौ सम्राजः सम्राजा सम्राइभ्याम् सम्राइभिः । इत्यादि एवं विराजादयः । दकारान्तास्त्यद्तद्यदएतद् शब्दाः। एतेषां त्यादेष्टेरः स्यादौ, इति सर्वत्रा- कारे कृते सर्वशब्दवद्रूपं ज्ञेयम् ॥ ३४ ॥ स्तः॥३५॥ त्यदादेस्तकारस्य सौ परे सत्वं भवति। त्यः त्यो त्ये। त्यम् त्यौ त्यान् । सन्तोते । तम्तौ तान् । यः यौ ये यम् यो यान् । एषःएतौ एते। (एतदोऽन्वा. देशे द्वितीया टौस्सचेनो वा वक्तव्या*) उक्तस्य पुनरुक्तिरन्वादेशः। यथाऽनेन व्याकरणमधीतमेनं छन्दोऽध्यापय । एतम् एनम् एतौ एनौ एतान एतान् । एतेन एनेन एताभ्याम् एतैः । एतयोः एनयोः एतेषाम् । एतस्मिन् एतयोः एनयोः ए- तेषु । छकारान्तस्तत्वप्राछ् शब्दः । तत्त्वप्राट तत्वापाइ तत्त्वप्राछो तत्वप्रायः । इत्यादि । थकारान्ताऽग्निमथशब्दः तस्य 'वावसाने चपा- १ उकस्य पुनर्भाषण मन्वादेशः । Asurema ·॥ षलिंगेषु हसान्ताः पुल्लिगाः ॥ जबाश्च । अग्निमत् अग्निमद् अग्निमथौ अग्नि- मथः संबोधनेऽप्येवम् । अग्निमथं अग्निमथो अग्निमथः अग्निमथा अग्निमद्भयाम् इत्यादि ॥ ३५ ॥ चकारान्तः प्रत्यञ्चशब्दः । नोलोपः ॥ ३६॥ धातोर्हसान्तस्योपधाभूतस्य नस्य लोपो भवति। (अञ्चः पञ्चसु नुस् वक्तव्या*), प्रत्यन्च सि इति स्थिते । स्तो: श्चुभिः श्चुः इति चुत्वे- नात्र कारः। संयोगान्तस्य लोपः ॥ ३६ ॥ चोः कुः॥ ३७॥ चवर्गस्य कवर्गादेशो भवति धातोसे परे नाम्नश्व रसे पदान्ते च यथासंख्येन । प्रत्यङ् प्रत्यञ्चौ प्रत्यञ्चः। प्रत्यञ्चम् प्रत्यञ्चौ ॥३७॥ अञ्चेरलोपो दीर्वश्च ॥३८॥ अञ्चेीतोरकारस्य लोपो भवति पूर्वस्य च दीर्घः शसादौ स्वरे परे तद्धिते प्रत्यये ईपि इकारे च । निमित्ताभावे नैमित्तकस्याप्यभावः। प्रती- चः । प्रतीचा । प्रत्यग्भ्याम् । प्रत्यग्भिः । प्रत्य- ·|| सारस्वते ॥ क्षु । एवं तिर्यप्रभृतयः । तिर्यङ् तियञ्चौ तिर्य- ञ्चः। तिर्यञ्चम् तिर्यचौ ॥ ३८ ॥ तिरश्चादयः ॥ ३६॥ तिरश्चादयो निपात्यन्ते शसादौ स्वरे परे तद्धिते ईपिइकारे च । तिरश्चः। तिरश्चा तिर्यग्भ्याम तिर्य- ग्भिः। तिर्यतु । एवम् उदङ उदञ्चौ उद्च। उद- ञ्चम् उदम्चौ (उदच शब्दस्य उदीच इति निपा- त्यत शसादौ स्वरे पर)। उदीचः। उदीचा । समीचः समीचा इत्यादि। तकारान्तौ मरुच्छब्दः । 'वाव- साने मरुदु मरुत् इत्यादि एवमग्निचित् प्रभृतयः ॥३६॥ तकारान्त उकारानुबन्धो महच्छब्दः ॥ 'वितो नुम् ॥ ४०॥ उकारानुबन्धस्य ऋकारानुबन्धस्य च नुमा- गमो भवति पुंसि पञ्चसु परेषु ॥ ४०॥ सम्महतोऽधौ दीर्घः शौ च ॥४॥ सन्तस्यापशब्दस्य महच्छब्दस्य च उपधाया १ तिर्यंच उदच सध्यक् सम्यच् शब्दानां यथाक्रम तिरश्च उदीए सधीच समीच इत्यादेशा निपात्यन्ते । २ उश्च ऋश्च वृहद-यस्य स वित तस्य त्रितः। metime ·॥ षड्लिंगेषु हसान्ताः पुलिंगाः॥ ७१ दीर्थो भवति पञ्चसु धिवर्जितेषु शौ च परे । महान महान्तौ महान्तः। हे महन् । महान्तं माहन्तौ महतः । महता महद्भयाम् महद्धिः इत्यादि ॥४१॥ उकारानुबन्धौ भवच्छन्दः । अत्वसोः सौः॥४२॥ अत्वन्तस्यासन्तस्य च दी| भवति धिवर्जितेषु सौ च परे । भवान भवन्ती भवन्तः। हे भवनू । भव- न्तम भवन्तौ भवतः । भवता भवद्भयाम् । इत्यादि ऋकारानुबन्धपचतृशब्दस्य नुमागम एव न दीर्घः। पचन् पचन्ती पचन्तः । इत्यादि । एवं ऋकारानु- बंधो भवच्छब्दोऽषि । शकारांतो विशशब्दः । 'छशषराजादेः षः, इति षत्वस् षोडः इति पका- रस्य डत्वं च 'वाऽवसाने 'चपाजनाथ विट् विड़ विशौ विशः इत्यादि । षकारान्तः षपशब्दो नित्यं बहुवचचनान्तस्त्रिषु सरूपः । 'जश्शमोलु' । 'पाड । षट् षट् २ षडभिः षड्भ्यः २'ण' इति नुडागमः। षड्नाम् इति स्थिते ।।४२॥ पान्तसंख्यासम्बधिनो डकारस्य पत्वं भवति ·MAHABHINMAA ।। सारस्वते ॥ नामि परे । 'ष्टुभिः ष्टुः' पणणाम् पट्सु । क्व- चिद्पदान्ते पदान्तताश्रयणीया ॥४३॥ दोषारः॥४४॥ दोष सजुध आशिष हविष प्रभृतीनां पकारस्य रेफो भवतिरसे पदान्ते चांदोदोपी दोषः। दोषम् दोषों [दोष्शब्दस्य शसादौ स्वरे परेनान्ततो वा वक्तव्या] दोष दोष्णदोषा दोषणा। दोभ्याम् दोषभ्याम् इत्यादि । सजूःसजुषो सजुषौ सजुपः।। सजुषा- शिषो रसे पदान्ते च दीयों वक्तव्यः ] सजूभ्यामि- त्यादि । ४४ ॥शकारान्तः पुंसशब्दः । पुंसोऽसुङः ॥४५॥ मशब्दस्य पंचमु परेष्वसुङादेशो भवति । ङ कारोअन्त्यादेशार्थः उकारो नुम्विधानार्थः॥४५॥ स्वरे मः॥४६॥ अनुस्वारस्य भकारो भवति स्वरे परे । पुम्स सि इतिस्थितवेति 'तोनुम' 'न्सम्महतोऽधी दीर्घः शो च' हसेपः इति सेलोपः। संयोगान्तरस्य लोपः । १ ग्रहणीया। वक्तव्येति भावः । २ समित्रम् ।

·॥ षड्लिंगेषु हसान्ताः पुल्लिगाः॥ पुमान पुमांसौ पुमांसः । हे पुमन । पुमांसम् पुमांसौ पुंसः। पुंसा युभ्याम् पुंभिः इत्यादि ॥४६॥ असंभवे पुंसः कसौ॥४७॥ वेदान्तैकवेद्यस्यात्मनो बहुत्वासंभवेऽर्थेवाच्ये सति पुंस शब्दस्य सुपि परे कगागमो भवति।४७॥ स्कोरायोश्च ॥४८॥ संयोगायोःसकारककारयोर्लोपो भवति धातो- भैसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च । कपसंयोगे क्षः पुंच। एवं विद्वम शब्दः । विद्वान विद्वांसौ विद्वांसः । विद्वांसम् विद्वांसौ ॥ १८ ॥ वसोर्व उः॥४६॥ वसोःसम्बन्धिनो वकारस्य उत्पाप्नोति श- सादौ स्वरे परे तद्धिते ईपि इकारेच । विदुषः विदुषा 'वसां रसे' विद्वद्भ्याम् विद्वद्भिः। विद्वत्सु इत्यादि। सुवचम शब्दे तु अत्वसो सौ, इतिदीर्घः। सुवचाः । सुवचसौ । सुवचसः। हे सुवचः । सुव- १ 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' इति श्रुत्या प्रतिपादितस्य । २ पाणिनीयागमविरद्ध मिदम् । पाणिनीयास्तु कगागमम- निच्छन्ति अत्र सुपि पुंसु इत्येव रूपं साधयन्ति ।

·। ॥ सारस्वते ॥ चसम् सुव चसौरवचस। सुवचसा । 'सोविसर्गः' 'हो । उत्वम् । उप्रो । सुवचोभ्याम् सुवचोभिः । एवं चन्द्रमस् । उशनमशब्दस्यविशेषः ॥ ४६॥ उशनसाम् ॥ ५० ॥ उशनस् पुरुदम् अनेहम इत्येतेषांसेरधेर्डा भवति डकारष्टिलोपार्थः। उशनाउशनसी उशनसा (उश- नसौ धौ सान्ततानान्तता प्रदन्तता च वक्तव्या) हे उशनः हे उशन हे उशनन् । अदम शब्दस्य विशेषः 'त्यदादेष्टेरः स्यादौ इति सर्वत्राकार: अद सि इति स्थिते ॥ ५० ॥ सौ सः॥५१॥ अदसो दकारस्य सौ परे सत्वं भवति ॥१॥ १ सेरौ॥५२॥ । अदसः सेरोकारादेशो भवति । असौ द्विवचने अद औ इति स्थिते । दस्य मः ॥५२॥ मादू॥५३॥ उश्च उश्च ऊ। अादसो मकारस्य परस्य १ संबोधने तूशनसखिरूपम् उशना शुक्रः ।

·७५ ॥ पब्लिंगेषु इसान्ताः पुल्लिगाः॥ हस्वस्य हस्त्र उकारो भवति दीर्घस्य च दीर्घ ऊकारो भवति । अस बहुवचने सर्वादित्वात 'जसी 'अइए' अमे स्थिते ॥ ५३॥ एरी बहुत्वे ॥ ५५॥ बहुते सत्यदरा एकारस्य इकारो भवति । अमी। अमुम श्रमू मून् तृतीयादौ । मत्वे उत्वे च कृत टानास्त्रियाम् । अमुना । द्विवचने 'आदि, इत्यात्वं पश्चादूकारः । अमूभ्याम् ॥ ५४॥ मिस् भिस् ॥५५॥ इदमदसोर्मिस भिसेव भवति न मकारस्याकारः। अमीमि । अमुष्मै अमूभ्याम अभीभ्यः। अमु- मात् अमूभ्ययाम अमीभ्यः । अमुष्य । प्रोसि एत्वे अयादेशे च कृते पश्चादुकारः । अमुयोः अमी- षाम् । अमुष्मिन् अनुयो अमीषु ॥ ५५ ॥ सामान्य अदसःकस्यादिवच्च ॥५६॥ अमुक अमुको अमुके पुल्लिगे सर्ववत् ॥५६॥ इति हसान्ताः पुल्लिगाः।

·॥ सारस्वते ।। अथ हसान्ताः स्त्रीलिंगाः। हकारान्त उपानह' शब्दः। नहो धः॥१॥ नहो हकारस्य धकारादेशी भवति रसे पदान्ते च 'वावसाने' इति तत्वं दत्वं च । उपानत् उपानद् उपानही उपानहः उपानहा उपानभ्याम् उपा- नद्धिः इत्यादि ॥१॥ वकारान्तो दिव शब्दः। दिव औ सौ॥२॥ दिवो वकारस्य श्रीकारादेशो भवति सौ परे। यौः दिवौ दिवा हे द्यौः। ॥२॥ दिव अम् इति स्थिते । वाम्या ॥३॥ दिवो वकारस्य अमि परेवा श्रात्वं भवति । द्याम् दिवम् दिवौः दिवा ॥३॥ उ रसे ॥४॥ दिवो वकारस्य रसे परे उकारा भवति ।[भ्याम् शुभिः शुषु इत्यादि ॥४॥ रेफान्तश्चतुर शब्दो नित्यं बहुवचनान्तः। १ पादत्राणम्।

·। ॥ षड्लिंगेषु हसान्ताः पुलिंगाः ॥ त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृवत् ।। स्त्रियां वर्तमानयोस्त्रिचतुरशब्दयोस्तिसृवतसृ इत्ये तावादेशौ भवतो विभक्तीपरतःऋकारस्यऋकार- वत् ततः 'स्तुरार' इत्यादि सूत्रः ऋदन्तशब्द कार्य न भवति । किन्तु 'ऋरम' भवति । तिस्रः तिस्रः तिसृभिः तिसृभ्यः ॥ ५ ॥ ननामि दीर्घः ॥३॥ तिसृ चतसृ इत्येत्योः दीघों न भवति नामि परे छन्दसि वाातिशृणामछिन्दसितुवाभवति। तिसृणा म तिमृषु । एवं चतसृशब्दागिरशब्दस्य भेदः। वोविहसे ॥७॥ धातोरिकारोकारयोदी? भवति रेफवकारयो- ईसपरयोः पदान्ते च । गीः। गिरी गिरः । गिरम् गिरौ गिरः । हे गीः। गिरा गीर्याम् गीभिः । गीर्षु । एवं धूः धुरी धुरः हे धूः। पू: पुरौ पुरः हे : हे पुरौ हे पुरः । धाम पूभिः । पूर्षः। धकारान्तः समिच्छब्दः 'वावसाने' समित् समिद १ धातुसम्बन्धिना।

·|| सारस्वते॥ - समिधौ समिधः। समिधम समिधौ समिधः । हे समित् है समिद् । समिद्भ्याम् समिद्धिः । समित्सु । भकारान्तः ककुम् शब्दः । २ककुप ककुब ककुभौ ककुभः । हे व कप हे शकुन इत्यादि दकरान्ता प्रत्यक् तद् यद् एतद् शब्दाः । 'स्त' त्यदादेस्तकारस्य सत्वं भवति सौ परे । इति सकारः । 'त्यदादष्टेरः स्यादी' इति सर्वत्रा- कारः। 'भावतः स्त्रियाम' इत्याप । स्या त्ये त्याः। साते ताः।यायेयाएषा एते एताः अन्वा- देशे। एतान् एनाम एत एने एताः एनाः। एतया एनया। एतयोगिनयोग एवं किमाका के का॥७॥ इयं स्त्रियाम् ॥८॥ इदम् शब्दस्यस्त्रियामियं भवति सा परे सिसहि- तस्य । इयम इमे इमाः। इमाम इमे इमाः । अनया आभ्याम प्राभिः । अस्यै प्राभ्याम नाभ्यः इत्यादि चकारान्तस्त्वच शब्दः। चोःकु इति कुत्वम् त्वक १ एव वीरुध् बुध, क्रुध शब्दाः (२ पकारःसिलापार्थः सवर्णे दीर्घः सह, इति दीर्घ कृते स्त्रियां सर्वशब्दम्येव रूपम् । ३ त्य- च्छब्दस्य प्रायश्छन्दस्यप्रयोगः स च त्वचाभवत् ।

·॥षलिंगेषु हतान्ताः पुल्लिगा !! त्वग त्वचौ वचः । त्वरभ्याम् । त्वच । हे त्वक हे त्वा । एवं ऋचाचप्रभृतयः । अपशब्दो नित्यः बहुवचनान्तःप जम इति स्थिते ।"न्स- महन्तः” इति दीर्घः आपः । द्वितीयावहुवचने पञ्चस्विति विशेषणान्न दीर्घः पापः॥८॥ मिदप.म् ॥६॥ अबादीनां भकारे परेदत्वं भवति । अद्भिः अभ्यः २ अपाम् । अनुशकारान्तो दिश्शब्दः । दिशां कः ॥१०॥ दिश दृशस्पृशइत्यादीनां रसे पदान्ते च कत्वं भवति । दिक दिगदिशौदिशः। हे दिक हे दिग। दिशम दिशौदिशादिशः। दिग्भ्याम दिग्भिरित्या दि। षकारान्तस्त्विष्शब्दः । षोड' इति डत्वम् । 'वावसाने' इति टकारः। विट विड विषौ त्विषः त्विषा । विड्भ्यामखिडभिः । इत्यादि । आशिष शब्दः सजुषशब्दवत् प्राशीमाशिषों अाशिषः। आशीयानाशी बाशीष्षु । हे अाशाः। १ अत्र तकारान्ता याषित् सरित् तडित् विद्युत्प्रभृतयः । २ अपामिति बहुवचनस्य नित्यं बहुवचनान्तत्वेशापकम् ।

·॥ सारस्वते ॥ स्त्रीलिंगस्यादनशब्दस्य सा न विशेषः। द्विवच- नादौ टेरेत्वे कृते अनन्तर 'भावतःस्त्रियाम' इत्या- ब्दीर्घत्वं विभक्तिकार्य च । पश्चात 'माद' इति हस्व स्य ह्रस्व उकारो दीर्घस्य दीर्घ काश्च । असौ अमू अमूः अमुम अमूमः । श्रमुया अमूभ्याम् । प्रमूभिः। अमुष्य अमूभ्याम् । अमूभ्यः। अमुष्याः अमूभ्याम अमूभ्यः । अमुष्याः। अमुयोः अमू- षाम् । अमुष्याम अमुयोः अमूषु (सामान्ये अदसः क) अमुका अमुक अमुका- इत्यादि स्त्रीलिंगे सर्वशब्दवदूपं ज्ञेयम् ॥ १० ॥ इति हसान्ताः स्त्रीलिंगाः। अथ हसान्ताः नपुंसकलिंगाः। रेफान्तो वार शब्दः। नपुंसकात्स्यमोर्लुक् ॥ १॥ वाः वारी वारि । अयम् इति विशेषणात् नुम भवति । वारा वााम वार्मिः वार्षु । इत्यादि । चतुरशब्दस्य चतुरांशी च' इत्याम् । चत्वारि । * ·น ॥ षड्लिंगेषु इसान्ताः पुल्लिगाः ॥ ८१ दत्वारि । चतुर्भिः चतुर्व्यः । चतुर्णाम् । 'चतुर्यु ॥१॥ नकारान्तोऽहन शब्दः। अहनः सः॥२॥ अहन शब्दस्य नकारस्य सकारो भवति रसे पदान्ते च । 'स्रोविसर्गः' अहः। 'इमौ' 'वेडयो। अहो अहनी अहानि २। अहो अहोभ्याम् अहो. भिब अहोभ्याम् अहोभ्यः । अतः अहोभ्याम् अहोभ्यः। अह्नः अह्नो अह्नाम् । अह्नि अहनि नहोः अहासु (ब्रह्मनशब्दस्यरसे पदान्ते च नस्य लोपो- वावक्तव्यः) ब्रह्म ब्रह्मणीब्रह्माणि २। ब्रह्मणी ब्रह्म- भ्याम् ब्रह्मभिः इत्यादि । (संबोधने धौ नपुंसके नलोपो वा वक्तव्यः हे ब्रह्म हे ब्रह्मन् ! एवं चर्मन् कर्मन् व्योमन दामन नामन प्रभृतयः। नान्ताद्- दन्ताच्छन्दसि डिश्योः वालोपो वक्तव्यः] (छन्द- स्यागमजानागमजयोर्लोपालोपौ च वा वक्तव्यों) परमेव्योमन् । सर्वा भूतानि । त्यदादीनां स्यमो- १ अथ प्रियचतुर्षु बहुवचनतां गौणत्वे प्रियाश्चत्वारो यस्येति विग्रहे प्रियचतुः प्रियचतुरो प्रियचत्वारि । त्रिशब्दे प्रियातिस्रो यस्येति प्रियतिसृ प्रियतिसृणो प्रियतिसृणि इत्यादि ॥ व एतेषां अलोपस्करे, इत्यकारलोपोन भवति ।

·॥ सारस्वते ॥ लुकिकृते टेरवं भवति। स्मादाविति विशेषणात्। द्विवानादो टेरत्वे कृते सर्वशब्दबद्रूपं ज्ञेयम् । त्यत स्पद त्ये त्यानि । पुनः त्यत् त्यद् त्ये त्यानि । त्यन त्याभ्याम् त्यैरित्यादि। एवं तत् तद् ते ता- नियत यद ये यानि २। एतत् एतद् एते एता- नि । किम के कानि २ । इदम् इमे इमानि तृती. यादौ सर्वत्र पुंवत् । चकारान्तः प्रत्यञ्चशब्दः । प्र- त्पकर प्रत्यग २ अञ्चरलोपोदीर्घश्च प्रतीची२। यमः। प्रत्यश्चि। तकारान्ताजगत् शब्दःोजगत् (द) जगतीजगन्ति। जगदुभ्याम् जगद्धिः । इत्यादि। महच्छब्दे तु नसम्महतः-इति विशेषणात सिविषये दीर्घत्वम महत् महद महती महान्ति२ इत्यादि। षकारान्तो हविष्शब्दःसजुष्चा हविः हविषी हवींषि इत्यादि । सनः सजूपी सजूंषि २। एवं सकारा- न्ताः पयस्तेजस्प्रभृतयः । पयः पयसी पयांसि २। पयसा पयोभ्यामित्यादि । अदश्शब्दस्य स्यमोलुकि कृते 'स्त्रोविसर्गः। द्विवचनादौ टेर- खे कृते मत्वोत्वे अद: अमू प्रमूनि २। अमुना' १अमुना इति छन्दसोरूपम् अमुना भगवद् मितिश्रीमद्भागवते ·॥ षड्लिगेषु हसान्ताः नसकलिंगाः ॥ ८३ अमूभ्याम् अपीमिअमुष्मै अमृभ्याम् अमीभ्यः २॥ अमुष्य अमुयो । अमीषाम् । अमुष्मिन् अमुयोः अमीषु । शेषं पुल्लिंगवत् ॥ ३ ॥ इति हसान्ताः नपुंसकलिंगाः। अथ युष्मदस्मत्प्रक्रिया। अथ युष्मादस्मदोः स्वरूपं निरूप्यते । तयोश्च 'वाचलिंगत्वात् त्रिष्वपिन लिंगेषु समान रूपम् । त्वमहंसिना॥१॥ युष्मदस्मदो सिसहितयोस्त्वमहमित्येतावा- देशौ भवतः यथासंख्येन । त्वम् अहम् ॥१॥ युवावौ द्विवचने ॥२॥ युस्मदस्मदोर्द्विवचने परे युवावावित्येतावा- देशौ भवतः ॥२॥ आमौ॥३॥ युष्मदस्मदो पर नौ ग्राम् भवति । युवाम् श्रावाम २ वाच्यवर साशं लिंगं ययौस्तो। बाच्यमित्युच्यते भेदयं तल्लिग भजने तुयः । विशेषणत्वमापन्नो वाच्यलिंग स उच्यते । ३ यथा त्वं देवत्व देवौ त्व ब्रह्मा इत्यादौन कोऽपि रूपभेदः ।

·॥ सारस्वते ॥
यूयं वयं जसा ॥४॥
जसा सहितयोर्युष्मदस्मदोर्ययं वयं इत्येतावा-
देशो भवतः। यूयम् वयम् ॥ ४॥
वन्मदेकवे ॥५॥
युष्मदस्मदोस्त्वत् मत् इत्येतावादेशो भवतः
एकवे गम्यनामे । एकत्वं नाम एकार्थवाचित्वं
न त्वेकवचनम् । तेन त्वत्पुत्रः मत्पुत्र इत्यादी
त्वन्मदादेशौ भवत एव ॥५॥
आऽम्स्मौ ॥६॥
युष्मदस्मदोष्टेरत्वं भवति अमि सकारे भिसि च
परे । त्वाम् माम् युवाम् भावाम् । त्यदादेष्टेरत्वे
कृते 'शसि' इति दीर्घत्वम् । (शसो नो वक्तव्यः)
युस्मान् । अस्मान । त्वन्मदादेशे च कृते ॥६॥
एटाड्योः॥७॥
युष्मदस्मदोष्टरेत्वं भवति टाङि इत्येतयोः पर-
योः श्रयादेशः त्वया मया युभ्याम् आवाभ्याम्
युस्माभिः अस्माभिः ॥७॥

·॥ युष्मदस्मत्प्रक्रिया॥
तुभ्यं मह्य यो॥८॥
डेसहितयोर्युष्मदस्मदोस्तुभ्यं मयामित्येतावा-
देशौ भवतः । तुभ्यम् महयम् युवाभ्याम् भावा-
भ्याम् ॥८॥
भ्यसम्श्भ्यम् ॥६॥
युष्मदस्मद्भ्यां परो भ्यस्श्म्यं भवति ।शकारी।
भकारादित्वव्यावृत्यर्थः । तेनात्वैत्वे न भवतः ।
युष्मभ्यम् अस्मभ्यम् ॥ ६॥
सिभ्यसो
श्तुः॥ १०॥
पञ्चभ्यां उसिभ्यसोः तुर्भवति । शकारः सर्वा-
देशार्थः । उकारः सुखाचारणार्थः । त्वत् मत् ।
युवाभ्याम् आवाभ्याम् । युष्मत् अस्मत् ॥१०॥
तव मम सा॥११॥
उसा सहितयोयुष्मदस्मदोस्तव मम इत्येतावा-
देशौ भवतः। तव मम युवयोः आवयोः । सर्वा-
दित्वात्सुट् ॥ ११ ॥

·॥ सारस्वते॥ सामाकम् ॥११॥ युष्मदस्मद्भ्यां परःसाम प्राकम् भवति । युष्माकम् अस्माकम् । त्वयि मयि युवयोः पादयोः युष्मासुअ- स्मासु१२ अथाऽजयोरादेशविशेषविधिः प्रदयते। युस्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीया- भिस्ते मेवान्त्रीवस्नसौ ॥१३॥ तत्रैकवचनेन सह ते मे भवतः द्विवचनेन सह वां नौ बहुवचनेन सह वस्नसौ । उक्तं च-स्वामी ते सः समायतः स्वामी मे सांप्रतं गतः । नमस्ते भगवन्भूयो देहि मे मोक्षमव्ययम् ॥ १ ॥ स्वामी वांस जहासोचैदृष्ट्वा नौ दानयावनाम् । राजा वां दास्यते दानं ज्ञानं नौ मधुसूदनः॥२॥ देवो वामवताद्विष्णुनरकानौ जनार्दनः। स्वामी वा बलवान राजा स्वामी नोऽसौ जनार्दनः।। ॥३॥ नमो वो ब्रह्मविज्ञेभ्यो ज्ञानं नो दीयतां १ त्वां मां वातिक्रांत इति विग्रहः। अनित्यम् अत्यहम् हत्यादि । २ विपर्ययविधिना नायं नियमो नेष्यते बुधः । अतो विभक्तिष्व- स्मासु भवन्ति वस्नसादय इति । ३ तत्वलेभ्य इत्यर्थः । S ·८७ ॥ युष्मदस्मत्प्रक्रिया॥ धनम् सानन्दान्वः प्रपश्यामः प्रपश्यामो नः सुदुःखिनः ॥१३॥ त्वामाऽमा॥१४॥ अमासहितयोर्युस्मदस्मदोस्त्वामादेशी भवतः । पश्यामि त्वां मदालीढं पश्य मां मद- भेदकम् । पश्यामि त्वां जगत्पूज्यं पश्य मां जगतांपते ! ॥ १४॥ नाऽऽदौ ॥ १५॥ पादादौ वर्तमानयोयुष्मदस्मदोनॆते आदेशा भवन्ति । तव ये शत्रवो राजन् मम तेऽप्य- तिशत्रवः॥ तव मित्राणि यानि स्युमम मित्राणि तान्यपि ॥१॥ रुद्रो विश्वेश्वरी देवोयुष्माकं कुल- देवता। स एव नाथो भगवानस्माकं पापनाश- नः ॥२॥ पादादाविति किम् । 'पान्तु वो नरसिंहस्य नखलांगलकोटयः । हिरण्यकशिपो- वक्षःक्षेत्र सृक्कदमारुणाः ॥३॥१५॥ १ गवंयुक्तम् । २ मदोचारकम् ।

·KARANASAHANIRom । सारस्वते ।। चादिभिश्च ॥ १६॥ चादिभिरपि योगे नेते श्रादेशा भवन्ति । तव चायं प्रभुर्विष्णु म चायं तथैव च ॥ १६ ॥ इति युष्मदस्मत्मक्रिया। अथाऽव्ययानि। चादिनिपातः ॥ १७॥ चादिगणो निपातसंज्ञको भवति । च वा ह अह एव इह एवं नूनं पृथक् विना नाना स्वस्ति अस्ति दोषा मृषा मिथ्या मिथम् वृथा अथो अथ यस् श्वस उच्चैस् नीचेस शनम् स्वर अन्तर प्रातर पुनर भूयस् पाहोस्वित् उत स्वित् सह ऋते अन्तरेण अन्तरा नमस् अलम् कृतम् । 'अमनोना' प्रतिषेध ईषत् किल खलु वै धारात् भृश यत् तत् स्वराश्च इत्येवमादि १ अश्रा इति चतुर्दश । २ आदिशब्दादध्वेषसह साकम् सार्मम सत्रा समा कच्चित् आये अय न तु । तु नक्तम् इत्येतेषा माप द्योतका केऽपि वाचकाः केप्यनर्थकाः अनिमादि केपि स्युः चमूमार्थस्य साधका॥

·॥ अव्ययानि ॥ गणो निपातसंज्ञो भवति । तत्रादिगणो विभ- क्त्यर्थे निपात्यते। तस्मिनिति तत्र। यस्मि- न्निति यत्र । कस्मिन्निति कुत्र क्व कुह । श्र- स्मिन्निति पत्र । कस्मिन् काले कदा । तस्मिन् काले तदा । यस्मिन् काले यदा। सर्वस्मिन्काले सर्वदा । एकद तेन प्रकारेण तथा । एवं यथा । केन प्रकारेण कथम् अनेन प्रकारेण इत्थम् । तस्मादिति ततः । एवंकृतः अतःइतः सार्वविभक्तिकस्त सित्येके । पूर्वस्मिन्निति पुरस्तात् । परस्मिन्नितिपरेण । (प्राहिबटूरे) दति पाहि वसन्ति चाण्डाला। (क्रिमः सामान्ये चि- दादिः) (सर्वविभक्त्यन्ताकि शब्दादज्ञाता निर्धारणार्थकसामान्येऽर्थे चिच्चनो भवतः) कश्चित् कंचन क्वचन क्वचित् केचित् । [तदधीनकायोर्वा सात] राजाधीनं राजसात् सर्वभस्मकरोतीतिमस्मसात् । (ऊर्यङ्गीकरणे) ऊरीकृत्य उररीकृत्य(सधधादिःकाले निपात्यते*) सद्यः अद्यः सपदि अधुना सांप्रतम् शीघ्रम झटिति ·* ९० || सारस्वते ॥ पूर्वेक्षुः श्रन्येपो उभ्याः ।। यहि तर्हि इत्यादि चार्दिगणः। प्रादिरूपसर्गाः॥१८॥ प्रपरा अप सम अनु अव निम निर दुस दुर विआङनिधि अपि अति उत् अभिप्रति परि उप अन्तर श्राविर । अय गण उपसर्गसंज्ञकः॥१७॥ प्राग्धातोः॥ १६॥ उपसर्गा धातोः प्राक् प्रयोक्तव्याः॥१६॥ तहव्ययम् ॥ २०॥ तदिदं चादिरूपव्ययसंझं भवति ॥२०॥ क्वायत्तं च ॥२१॥ क्त्वा क्या तुम नुमचिडाधा वतु आम कृत्वस शम इत्येतदन्तं शब्दरूपमव्ययं भवति ॥२२॥ अव्ययाद्विभक्तर्लक्॥२२॥ अव्ययात्परस्याविभक्तेलुंग्भवति न तु शब्दनि- देशे। अव्ययानां न च लिंगादिनियमः । उक्तं हि १प्रादिकर्मणि सामर्थेदीर्घ च भृशसंभवे । वियोगशुचिश- तेच्छा शान्तिपूजासं दर्शने।

·॥ स्त्री प्रत्ययाः॥ 'सदृशं त्रिषु लिंगेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वच- नेषुच सर्वेषु यन्नव्येति तदव्ययम् ॥ १।। उक्ता- न्यव्ययान्यलिंगानि ॥ २२॥ इत्यव्ययानि ।। अथ स्त्री त्याः। अधुना लिङ्गविशेषविजिज्ञापपिपया स्त्री- त्ययाः प्रस्तूयन्ते। 'आवतः स्त्रियाम् ॥१॥ अकारान्तानाम्नः स्त्रियां वर्तमानादाप्रत्ययो भवति । जाया माया मेधा श्रद्धा धारा इत्यादि (अजादेवाप्रवक्तव्यः अजा एडका कोकिला बाला वत्सा शूद्रा गणिका ॥१॥ काप्यतः॥२॥ कापिपरे पूर्वस्याकारस्य इकारोभवति । कारिका पाठिकाकालिकातालिका । वष्टिभागुरिरल्लोपम- वाप्योरुपसर्गयो।ग्रापं चैव हलान्तानां यथा वाचा निशा दिशा॥१॥अवगाहः वगाहः अपिधानं पिधानम् । १ एकबार गतस्याप्यस्य सूत्रस्य स्त्रोप्रत्यायार्थ पुनर्ग्रहणम् । २ का पि+ इ त इति विग्रहः । - ·।। सारस्वते ॥ हस्सोवा ॥३॥ स्त्रियां कापि परे सकारादौ च पूर्वस्य हस्खो वा भवति । वैणिक वेणीका । नदिका नदीका ।। श्रेयसितरा श्रेयसीतरा। श्रेयासतमा श्रेयसीतमा ।। नौकादौ हस्खो न भवति । वाहणादियं वि- वक्षा। निश्चयेन पतुन्वनेनेथे विति निपाता नामानेकार्थत्वात् ॥३॥ । नकारान्ताहकारान्तादणन्ताच्च स्त्रियामी- प्रत्ययो भवति । दण्डिनी दन्तिनी करिणी मालिनी (इपिराज्ञाःअलोपो वक्तव्यः *)। राज्ञी शुनी कत्री ही औपगवी ॥ ४ ॥ यस्य लोपः॥५॥ इश्च अश्व यस्तस्य लोपो भवति स्वरे यकारे च परे ॥५॥ १ निपाताश्चोपसर्गाश्च घातवश्चेति ते त्रयः। अनेकार्थाः स्मृता सर्वे पाठस्तेषां निदर्शनम् ॥

·॥ स्त्री प्रत्ययाः॥ 'ट्वितः॥६॥ पकार टकार उकार ऋकारानुबन्धनास्त्रियामीप प्रत्ययो भवति । वराकी । कुरुचरिः। उगोमती अप्ययारान्नित्यम् ॥७॥ अप्प्रत्ययप्रत्ययसंबधिनोऽवर्णात्परस्य शतुर्नित्यं नुमीकारे ईपिच परे। ऋपचन्ती पठन्तीहत्यादि।७। नदादेः॥८॥ २नदादेर्गणा स्त्रिायानी प्रत्यया भवति । नदी गौरीगोमती। इन्द्रादेशी ॥६॥ इन्द्रादेगणादीनाप्रत्ययो भवति । इन्द्रवैणभव- शवरुद्रमृडहिमारण्यवयवनमातुलाया पा- v मानीपत्ययो भवति इन्द्राणी भवानी शर्वाणी वरुणानी इत्यादि [मातुलोपाध्यायक्षत्रियाचार्य सूर्यादा ] मातुलानी मातुली उपाध्यायानी १ षट टच उश्च ऋश्च ष्ट ७ ते इता यस्य लेष्ट बित् तस्मात् । २ नदादिरा कृति गयो हठयण -यथा नगी तैषी पौषी मत्सी अनडुही अनड्वाही मातामहीं पितामही महिपी खुरों भागस्ती त्रिदी।

·॥ सारस्वते ॥ उपध्यायाचत्रियाणी क्षत्रिया हिमारण्योराधिक्ये पानीप्प्रत्ययो भवति। महद्धि हिमानी महदरण्यम रण्यानी । आचार्यादणत्वं च । प्राचार्यानी आचार्या ॥६॥ ईप समाहारे गुणश्च ॥ १०॥ समाहारार्थे ईप्रत्ययो भवति गुणश्च त्रयी पञ्चकुली ॥ १०॥ पुंयोगे च ॥११॥ अकारान्तात् योगे ईप्रत्यो भवति । शूद्रस्य स्त्री शूद्रां । गणकी॥ ११ ॥ जातेश्योपधात् ॥ १२॥ जातिवाचिनोऽयकारोफ्धा दकारान्तस्त्रियामी प्रत्ययो भवति । मेपी शूकरी हंसी कुक्कुटी ब्राह्मणी अयकारोपधाग्रहणात् । क्षत्रियाबैश्या। (प्रथमवयो वाचिनोऽत ईवक्तव्यः)कुमारी किशोरी कला- भीत्यादयः। प्रथमग्रहणात् । वृद्धा स्थविरा इत्यादौ न इए । अद् प्राणात् शिशुः ॥ १२ ॥ १ आकृतिग्रहणान्जातिलिंगानां च न सर्वभाक् । सकूदा- ख्यातनिर्माह्या गोब चरणलह । - ·॥ स्त्री प्रत्ययाः॥ ९५ सांगावा ॥ १३॥ खांगवांचिनोवा स्त्रियामीणत्ययो भवति । सुमुखी मृगाक्षी तन्वंगी। वाग्रहणात् पद्मवदना कमलनयना इत्यादौ ईप भवति। [कृदिका रादक्तेरीप वा वक्तव्यः] अंगुलिः अंगुली। धूलिधूली।प्राजिम्पाजी। अक्तैरिति विशेषणात् कृतिः भूतिः ॥१३॥ ऐच मन्वादेः॥१४॥ मन्वोदगणास्त्रियामापत्ययो भवति ऐका. रादेशश्च मनायी चकारात् 'मनोरी वा मनावी। मनुः । वृषाकपायी ॥१४॥ पल्यादयः॥१५॥ पत्न्यादय ईप्पत्ययान्तो निपातात्साधवः । समा- नैकवीरपिण्डपुत्रभ्रातृदासेभ्यो बहुब्रीही पत्युनाद १ अद्रावं मूर्तिम-स्वांगं प्राणिस्थमविकारजम । अतत्स्था तत्र दृष्टं च तेन चेत्तत्तथा सुम् । २-अत्र वा निषेधार्थी वनु- विकल्पार्थः । ३-श्रादिशब्दादग्नेर्भार्या [ स्वाधा ] अग्नाया कुत्सितस्य क्रिया कुटिलतापी पूलकलोःिपूतक्रतायी, अन्यथा पूताः क्रतवो यस्य स पूतक्रतुः। श्रीगौयौँ।

·॥ सारस्वते ॥ शईपवलपत्नी। एकपत्नी वीरपत्नीपिण्डपत्नी इत्यादि।सन्तः पत्नीपतिपत्नीसखीअशिश्वीअर्ध जरतीयुवती माची प्रतीची उदीची समीची।दार शब्दोनित्यं बहुवचनान्त: पुल्लिंगः । दारा दारान दारैःदारेभ्यःदादेभ्यः दाराणाम् दारेषु । हे दाराः। वौगुणात् ॥ १६ ॥ उकारान्ताद गुणवाविनोवास्त्रियामीप प्रययोभ वतिापट्नौपटुः मृद्धीमुहुः। तन्वीतनुःऋज्वीऋजुः। उतऊः॥ १७॥ उकारान्तान्मनुष्यजातेः स्त्रियामूप्रत्ययो वा भवति । पंगू पंगुः जामोरुवामोरुः ॥ १७ ॥ यूनास्तिः॥१८॥ युवनशब्दात स्त्रियांतिप्रत्ययो भवति। नाम्नो नो लोपशुधौ युगतिः। एभ्यो नामवात्स्यादयः । बाब- आबन्तात् प्रापः । इबन्तात्, हेसेपः सैलर्लोप' इति सेर्लोपः पूर्ववत् प्रक्रिया ॥ १८ ॥ ॥ इति स्त्रीप्रत्यया॥ १ समान एक.] पतिर्थस्या सा। २ सत्वे निविशनेऽतिपृथग् जातिषु दृश्यते । प्राधेयश्चाक्रियासश्च सोऽसत्वप्रकृतिर्गुणः ।

·||कारकाणि ॥ ७ अथ कारकाणि। तत्रादौ विभक्त्यर्थो निरूप्यते । लिङ्गार्थे प्रथमा॥१॥ धातुप्रत्ययातिरिक्तमर्थवच्छब्दरूपं लिङ्गं तस्यै- वार्थे सन्मात्रे प्रथमाविभक्तिर्भवति । लिङ्गादयोऽपि प्रथमार्था इति केचित् । 'सत्सब्रह्म ॥१॥ अन्योक्ते प्रथमा ॥२॥ रविरिव राजते राजा । रोषात्कुमारी रोरूयते । बोभुज्यते भुवं भूपालः । प्रागास्तां रामलक्ष्मणौ । [प्रथमान्तो यदा कर्ता कर्मणि द्वितीया तदा । यदा कर्ता तृतीयान्तः कर्मणि प्रथमा तदा॥१॥) मनसि • वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णास्त्रिभुवनमुपकारश्रे- णिभिः प्रीणयन्तः । परगुणपरमाणून्पर्वतीकृत्य नित्यं निजगुणविकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्तः ॥२॥ कुमारी शेरते स्वैरं रोरूयन्ते च नारकाः॥ येगीयन्ते च गीतज्ञा मेम्रियन्ते रूजार्दिताः॥३॥ १ तदिति शान दृष्टि गोचर-सदिति वर्तमानमधिमाशी प्रधान वा-एवं विधं ब्रह्म-परब्रहा वर्तते ।

·॥ ९८ ॥ सारयते ॥ आमन्त्रणे च ॥३॥ आमंत्रणेमभिमुखीकरणे प्रथमा विभक्तिर्भवति १ मां ममुद्धर गोविंद प्रसीद पर पेश्वर । कुमारी स्वैरमासाथां क्षमवं भो तपस्विनः॥३॥ भोसः॥४॥ भोम भगोम् अघोम् एतेशब्दानिपात्यंतधिविषये। क्षमस्व भो दुराराध्यभगोस्तुभ्यं नमःसदा । अधीन भोमहाप्राज्ञघातयाघाःस्वधस्तरम्॥४॥इतिप्रथमा। शेषाः॥५॥ कार्यकर्तृ साधनयोर्दानपात्रे विश्लेषाधौ सम्ब- न्धाधारभावयोःशेषाविभक्तयो द्वितीयाद्या एव- थेषु भवन्ति । "कर्ता कर्म च करणं च संप्रदानं तथव च । अपादानाधिकरणमित्याहः कारकाणि षट् ॥ ६॥ (कार्ये कर्भकारके उत्पाद्ये श्रापो संस्कार्ये विकार्ये च द्वितीया विभक्तिर्भवति) कटं करोति कारूको रूपं पश्यति चाक्षुषः। राज्यं प्राप्नोतिर्मिष्ठः सोमं सुनोति सोमपाः ॥७॥ १ अत्र गोविंद परमेश्वर प्रथमेके वचनानम्-कुमारी प्रथमा द्विवचनम् तपस्विनः प्रथमो बहुवचनामम् ।

·९९ || कारकाणि॥ अभिसर्व सो कार्याधिगुपर्यादिषु त्रिषु । द्विती- यानेडितांतेषु ततेऽन्यत्रापि दृश्यते ॥८॥ अमितो ग्राम नदी वहति । सर्वतोयाभवनानि सन्ति धि देवदत्तम् । उपर्युपरि ग्राम मेघाः पतन्ति । अधोऽधो ग्रामंशलभाः पतन्ति । अध्यधि ग्रामं मृ- गाश्चरन्ति । मया निकषाहा प्रतियोगेऽपि। सम- या ग्रामं तीर्थम् । निकपा ग्रामम् अनुग्रामम् ॥५॥ कालाधनोनरन्तर्थ ॥ ६ ॥ कालावनोनैरन्तये द्वितीया विभक्तिर्भवति । मासमधीते । कोशं पर्वतः । नैरन्तर्याभावे मासस्य द्विग्धीते कोशस्यैकदेशे पर्वतः ॥६॥ ॥ इति द्वितीया ॥२॥ कतरिप्रधानेक्रिया त्रयेसाधनेच । क्रियासिद्धयुपकारके करणेऽर्थे तृतीयाविभक्ति भवति । भिन्नः शरेण रामेण रावणो लोक- रावणः । कराग्रेण विदीर्णोऽपि वानरैयुध्यते पुनः॥ ६ ॥ ७ ॥ इति तृतीया ॥३॥ १धिक तां च तं च मनं च इमा च मां च ॥

·|| सारस्वते ।। दानपात्रे चतुर्थी ॥८॥ दानपात्रे संप्रदानकारके चतुर्थी । सम्यक् श्रेयोबुद्धया यस्तै प्रदीयते तत् संप्रदानम् । ददाति दण्डं पुरुषो महीपतेर्न चातिभत्त्या न च दानकाम्यया यहीयते दानतया सुपात्रे तत्सं- प्रदान कथितं मुनीन्द्रैः ॥ १०॥ वेदविदे गां ददाति । अन्यत्र राज्ञो दण्डं ददाति ६ रजकस्य वस्त्रं ददाति ॥ ८॥ इति चतुर्थी॥ ४ ॥ विश्लेषाऽवधौ पंचमी ॥६॥ विश्लेषो विभागस्तत्र योऽवधिश्चलतयाऽचलतया वा विवक्षितस्तत्रापादाने पंचमी । धावताऽश्वाद- पतत् भूभृतोऽवतरति गंगा॥६॥ इति पंचमी।५। सम्बन्धे षष्ठी॥१०॥ सम्बन्धिनोमध्ये योऽवधानस्तत्र षष्ठी। मेद्यभे- दकयो श्लिष्ट संबंधोऽन्योन्यमिष्यते। द्रिष्टो यद्यपि संबन्धःषष्ठयुत्पत्तिस्तुभेदकात् ॥११॥ भेद्यविशेष्य मित्याहर्भेदकं च विशेषणम् । प्रधानं च विशेष्यं स्यादमधानं विशेषणम् ॥ १२ ॥ एकक्रियातः ·। कारकाणि ॥ परस्परापेक्षारूपासंबन्धः । राज्ञः स पुरुषो ज्ञेयः पित्रोरेतत्प्रपूजनम् । गुरूणां वचनं पथ्यं कवीनां रसवद्वचः॥ १३॥ १० इति षष्ठी॥६॥ आधारे सप्तमो ॥ ११॥ आधारेऽधिकरणं तत् पइविधम् १ौपश्लेषिकम् १ सामीप्यकम् २ अभिव्यापम ३ क्षेषयिकमध्नौमि- त्तिकम् ५ प्रौपचारिकञ्चेति६। ऋटेशेते कुमारोऽतो वटेगावःसुशेरते। तिलेषु विद्यते तैलं हृदिब्रह्मामृतं परम्।।युद्धे संनयते धीरोंऽगुल्मकारिणांशतम् ।। भावे सप्तमी ॥ १२॥ प्रसिद्ध क्रिययाऽप्रसिद्धक्रियालक्षणं बोधनंभावस्तत्र सप्तमी। वर्षतिदेवेचौर अायात पतत्यंशुमालिनि पतितोऽरातिः। कालेशरदिपुष्यति सप्तच्छदा-१२ अथोपपदभक्तयों निरूप्यते ॥ विनासहनमस्ऋते निर्धारणे स्वाम्यादिभिश्च ॥ १३॥ एतैरपि योगे द्वितीयाचौ विभक्तयो भवति । विना पापं सर्व फलति । विना वातं विना वर्ष १-उप समीपेन श्लेषणं संघट्टन पश्खेयः । यथा शेते शते ।

·|| सारस्वते ।। विद्युतः पतनं विना । विना इस्तिकृतं दोषं केनेमो पतितो दुमौ । अन्तरेणाक्षिणी किं जीवितेन । अंतरावां हरिरितादिपा त्याचम् ॥१३॥ सहादियोगे तृतीय प्रधाने ॥१४॥ सह सदृशं साकं साध समं योगेऽपि तृतीयावि- भक्तिभवति ।। सह शिष्येणागतो गुरुः। सदृशश्चत्रो मैत्रेण । साकं नयनाभ्यां वक्षणा दन्ताः । सार्ध धनिनाधृतः साधुःसमंचन्द्रयादितो गुरुः ॥१४॥ नमः स्वस्तिस्वाहास्वधाऽलंब- षड्योगे चतुर्थी ॥ १५॥ नमो नारायणाय । स्वस्ति राज्ञे। सोमाय स्वाहा । पितृभ्यः स्वधा । अलं मल्लो मल्लाय वषट्न्द्राय ॥ १५ ॥ ऋतआदि योगे पञ्चमी ॥ १६ ॥ ऋते ज्ञानान्न मुक्तिः । अन्यो गृहाविहारः। श्रारावनात् । इतरा ग्रामात् ॥ १६॥ १ ऋते अन्यः पारात् इतरः अचूत्तरपददिग्वाचकः शब्दः माहि भा चपत ऋते प्रायः ।

·O || कारकाणि ॥ ऋते योगे द्वितीया च ॥१७॥ ज्ञानमृते । चकात विनादियोगेऽपि तृतीयाप- चम्योस्तः । ज्ञ नेन विना । ज्ञानाद् विना ॥१७॥ विग्योगे पञ्चमी॥१८॥ पूर्वो ग्रीष्मावसन्तः ॥ १८ ॥ निर्धारणे षष्ठीसप्तम्यौ ॥१६॥ निर्धारणं द्रव्यगु जातिभिः समुराया पृथक्क- रणं तत्र पष्टी साम्या भारः। क्रियापराणां भगवदाराधकः श्रेष्ठः ।। क्रियापरेषु वा । गवां कृष्णा गौःसम्पन्नक्षीरा गोषु वा । एतेषां क्षत्रियः शूरतमः एतेषु वा ॥ १६ ॥ साम्बादिभिश्च ॥२०॥ स्वाम्यादिभिर्योगेषष्ठ सप्त यो भवतः गां स्वामी गोषु स्वामी । गवामधिपतिः। गोष्वधिपतिः॥२०॥ कर्तृकार्योरक्तादौ कृतिषष्ठी ॥२१॥ कतरि कार्ये च षष्ठीविभक्तिर्भवति क्तादिव- १ अत्र, द्विषः शतुर्वा' । सुरं चाद्विषम् ॥ उभय माता वर्मणि चित्रं गवां दोहोऽगोपेन इति संग्रहोऽपि ।

·१०४ ॥ सारस्वते ।। जितकृदन्ते शब्द प्रयुज्यमाने । व्यासस्य कृतिः। भारतस्य श्रवणम् ॥ १२ ॥ स्मरतौ च कार्ये ॥ २२॥ स्मरतौ धातौ प्रयुज्यमाने कार्ये कर्मणि षष्ठी। मातुः स्मरति । मातरं स्मरति (हेतौ तृतीया पंचमी च वक्तव्या] अनित्यः शब्दः कृत- कत्वेन कृतकत्वाद्वा ।। २२ ।। भयहेतौ पञ्चमी ॥२३॥ चोराद्विभेति।ब्याघ्रात्त्रस्यति । विद्युत्पाताचकितः। षष्ठी हेतुप्रयोगे च ॥ २४॥ कस्य हेतोरियंकन्या। अन्नस्य हेतोर्वसति ॥२४॥ इत्थंभावे तृतीया ॥२५॥ शिष्यं पुत्रेण पश्यति । संसारमसारण पश्यति। पुष्करणी नद्या पश्यति ॥ २५ ॥ १-हेतुशब्द प्रयुज्यमाने चकारात्सर्वादेः हेतुप्रयोगे सर्वा विभ- कयो भवन्ति । केन हेतुना । कस्य हेतोः निमित्तकारणे हेत्वर्थ प्रयोगेऽपि सर्वा विभक्तयो भवन्ति । को हेतो, कं हेतुं केन हेतुना । कस्मैहेतवे । कस्मात् कस्य च हेतोः। करिमन्तौ किचि- प्रकार प्राप्त इत्यंभावोऽन्यस्यान्यतापचारेण वर्तमानत्वं वा ।

·|| कारकाणि ॥ १०५ येनांगविकारः ॥२६॥ यनांगेनररिकृतेनांगिनोऽगविकारोलक्ष्यतेतस्मा- दंगात् तृतीयाविभक्तिर्भवति देवदत्तोऽक्ष्णाकाणः, पादेन रूजः। कर्णेन वापरः शिरसा खल्वाटः। जनिकः प्रकृतिः ॥२७॥ जायमानस्य कार्यस्योपादानमपादानसंझं भवति सत्रापादाने पञ्चमी । यस्मात्याजाः प्रजायन्त तद् ब्रह्मेति विदुर्बुधाः ॥ २७ ॥ आङादियोगे पञ्चमी ॥२८॥ आपाटलिपुत्रावृष्टो देवः २८॥ तादर्थं चतुर्थी ॥२६॥ संयमाय श्रुतं धत्ते नरो धर्माय संयमम् । धर्म 'मोक्षाय मेधावीधनं दानाय भुक्तये॥१६॥२६॥ क्रुध्यादियोगे चतुर्थी ॥ ३०॥ राय क्रुध्यति । मित्राय दुह्यति । गुणावते असू १ अत्र प्रजायन्त इति अनिधातुः क्रियात्पदम् । प्रजा इति जनि कर्तुः क्रियापदम् । जायमानकार्यत्वात्तस्य प्रकृतिघच्छब्द- निर्दिष्टो ब्रह्मा । अतः पञ्चमो ! आङमर्यादाभिविध्योः ।

·१०६ ॥ सारस्वते ।। यति ॥ क्यब्लोपे पञ्चनी च वक्तव्या*) हात् प्रेक्षतेनिमित्ताकर्मयोगेसप्तमी च वक्तव्या)। चर्मणि द्वीपिनंहन्तिदन्तयोर्हन्तिकुञ्जरम् । केशेषु चमरी हन्ति सीम्नि पुष्कलको हतः ॥ ३० ॥ विषये च ॥ ३१॥ तकें चतुरः॥३१॥ षष्ठीसप्तम्य चानाइरे॥३२॥ बहुनां क्रोशतां गतश्चौरः । बहुष्वसाधुषु निवा- रयत्स्वपि स्वयमार्यों याति साधुमार्गेण । बहुषु साधुषु निवारयत्स्वपि स्वयमनार्यों यात्यसाधु मार्गेण । मातापित्रोरुदतोः प्रव्रजति पुत्रः॥३२॥ अन्योते प्रथमा॥३३॥ यदिदं कार्यवादन्येनाख्यातेन कृताचोक्तं भवति तदाप्रथमा प्रयोक्तव्या। घटः क्रियते । पटः कार्यः। छन्दसि स्थादिः सर्वत्र ॥ ३४॥ दध्नाजुहोतिापुनन्तु ब्रह्मणस्पतिः। ब्रजतीविरेजु॥ ॥ इति कारकप्रक्रिया समाता ।। को ·अथ समासप्रकरणम् । अथार्थवद्विभक्तिविशिष्टानां पदानां समासो निरूप्यते । समासश्च न्वये नाम्नाम् ॥१॥ नाम्नामन्वययोग्यत्वे सत्येव समासोभवति । च शब्दात्तद्धितोऽपि भवति । ततो भार्या पुरुषस्ये- त्यादौ न भवति परस्परमसंवन्धात् । स च षड् विधः । अव्ययीभावस्तत्पुरुषो द्वन्द्वो बहुव्रीहिः कर्मधारयो द्विगुश्चेति तत्र पूर्वपदाधानोऽव्ययी भावः । द्विगुतत्पुरुषौ परपदप्रधानौ । द्वन्द्वकर्म धारयौ चोभयपदप्रधानौ । बहुव्रीहिरन्यपद प्रधानः ! तस्य क्रियाभिसम्बधादुभयपदप्रधानो बलवान् । ऐकपद्यमकस्वमेकविभक्तिकत्वं च समासप्रयोजनम् । अधि स्त्री इति स्थितेस्त्रीशब्दाद द्वितीयकवचने अम् । 'स्त्रीभुवोः स्त्रियमधि कृत्य भवतीति विग्रहे अन्वययोग्यर्थसमर्थकः । पदसमुदायो विग्रहो वाक्यामिति यावत् । स्वप- १ विभक्तिलुप्यते यत्र तदर्थ- प्रतीयते । एकपद्यपदानां च सस- मासोऽभिधीयते । समसनमनेकेषां पदानामेकं वाः समास इति- । ।

·१०८ ॥ सारस्वते ॥ देरन्यपदैर्वा विविच्य कयनं विग्रहः। (कृते समासे अव्ययस्य पर्वनिपातो वक्तव्यः*)॥१॥ पूर्वेऽन्ययेऽव्ययीभावः ॥२॥ अव्ययपूर्वपदे सति योऽन्वयासोऽव्ययीभावसंज्ञकः समासे भवति । इति समाससंज्ञायां सत्याम् ॥२॥ समासप्रत्यययोलक् ॥ ३॥ समासे वर्तमानाया विभक्त प्रत्यये च परे लुग भवति । इत्यमो बुक । निमित्ताभावे नैमित्तिक स्याप्यमावः । नामज्ञायां स्यादिविभक्तिः । अधि स्त्री सि इति स्थिते ॥३॥ सनपुंसकम् ॥४॥ सोऽव्ययीभावो नपुंसकलिंगो भवति । नपुंसक वाध्रस्वत्वम् । अधिस्त्रि अव्ययीभावात् ॥५॥ अव्ययीभावात्परस्याविभक्तेर्नुग भवति । अधिनि गृहकार्यम् । रायमतिकान्तमातरि कुलम् । नावम- तिक्रांतमतिनु जलम् ॥ (हस्वादेशे सन्ध्पक्षरा- पामिकारोकारो च वक्तव्यो योग्यतावीमा A ·PALATHERanical ॥ समासमकरणम् ॥ पदार्थनीतवृत्तिसादृश्ये तु यथार्थाः । रूपस्य योग्यं अनुरूपम् । पदार्थान व्याप्तुमिच्छा वीप्सा। विष्णु विष्णु प्रति प्रतिविष्णु । सादृश्ये तु यथा हरिस्तथा हरः॥५॥ यथाऽसादृश्ये॥६॥ यथाशब्दोऽसादृश्ये वर्तमानः समस्यते । शक्ति- मनतिक्रम्य करोतीति यथाशक्ति ॥६॥ अतोऽसनतः ॥७॥ अकारान्तादव्ययीभावात्परस्याविभक्तरम भवति अतं वर्जयित्वा । कुम्भस्य समीपे उपकुम्भं वर्तते । उपकुम्भं पश्य । अनत इति विशेषणत्पञ्चम्या अम न भवति ॥ ७॥ वाटायेः॥८॥ अकारान्तादव्ययीभावात् टा ङि इत्येतयोवा श्रम भवति । उपकुम्भेन कृतं उपकुम्भकृतम् । उप- कुम्भ निधेहि उपकुम्भे निधेहि । देहि उपकुम्भं निधेहि। उकुम्भादानय ॥८॥ अवधारणार्थे गवति च ॥ ॥ अवधारणार्थे यावच्छन्देपूर्वपदे सति अव्ययीभा- ॥

·॥ सारस्वते ॥ वसंज्ञकः समासा भवात । यावन्यनत्राणि सम्भ- वन्ति तावंतो ब्रह्मणान्नित्रयस्वेति यावदम- त्रम् । मक्षिकाणामभावो निमक्षिकं वर्तते ॥६॥ इत्यव्ययीभावः ।। अदिौ तत्पु पः॥१॥ द्वितीयाद्यन्तेपूर्वपदे सति योऽन्वयः तत्पुरुषसंज्ञक: समासो भवति । ग्राम प्राप्तो ग्रामप्राप्तः ॥ दात्रेण छिन्नंदानबिनम् । यूपाय दारु यूपदारु । वृकेभ्यो भयं वृकभयम् । राज्ञः पुरुषो राजपुरुषः । अक्षेषु शौण्डः अक्षशौण्डः ॥ (काचिदमाद्यन्तस्य पर- त्वम् आहिताग्निः। पूर्व भूतो भूतपूर्वः। (समासे क्वचिदैकपद्यं णत्वहेतुः) शराणां वनं शरवणम् । अाम्राणां वन अाम्र वणम् त्रिणयनः(पानस्य वा) सुरापानं सुरापाणम् । नजि ॥२॥ नत्रि पूर्वपदे सति योऽन्वयः स तत्पुरुषसंज्ञकः समासे भवति । ब्राह्मणोऽब्राह्मणः॥१॥ ञ्॥३॥ समासे सति नोऽकारादेशो भवति ।

·॥ समासप्रकरणम् ॥ नाकादिवर्जम् । नाकाः। नपुंसकम् ॥ ३॥ अन् सरे ॥४॥ समासे सतिना जादेशो भवति स्वरेपरे। अश्वा- दन्योऽनश्वःधि विरुद्धोऽधायःणाभावोऽग्रह- णमित्यादि । तदन्यतविरुद्ध दवेषु नझवर्तते॥४॥ इति तत्पुरुषः । चार्य द्वन्दः॥१॥ समुच्चायान्वायतरेतरयोगममाहाराश्चार्थाः । 'तत्रेश्वरं गुरुंच भजवनि प्रत्येकमेकक्रियासम्बन्धे समुच्चये समासो नास्ति । बटो भिक्षामठ गां चानयेति क्रमेण क्रियाद्वयसंबन्धं अन्वाचये च समासो नास्ति परस्परसंबन्धात् । इतरेतरयोगे समाहारे च चार्थे द्वन्द्व समासो भवति । (द्वन्द्वेऽल्पस्वरप्रधाने इकारोकारान्तानां पूर्व १ समुच्चयः-अन्वोचयः इतरेतर योग: समाहारः इति. चत्वारश्चार्थाः । नत्र म यस्यक क्रिया निष्ठा च समुच्चयः १ कर्मद्वयेऽपि प्रत्येक क्रिया द्वयेन सम्बन्धोऽन्वाचयः २ पदद्वयेन सम्बन्ध इतरेतरयोगः ३ बहूनां पदानां समुदायः समाहारः। २अत्र कर्मद्वयम्येक क्रिया मिष्टत्वम् समुच्चय। ३ अत्राटन क्रियाया भिक्षाकर्म पानपक्रियाया औ कर्म एक- स्व वरो-आष्ट्रनेत्र अटमेत्र क्रियाद्येन सम्बन्धोऽन्ता च य ए- इत्याययोः समासानास्ति ।

·॥ सारस्वते ॥ निपातो वक्तव्या) अग्निश्च मारुतश्च अग्नि- मारुतौ। पटुश्च गुप्तश्च पटुगुप्तौ। (उक्तार्थानाम- प्रयोगः) स्त्री व पुरुषश्व स्त्री पुरुषो । भोक्ता च भोग्यश्च भोक्तृभोग्यौ । धवश्व स्खदिरश्च धब खदिरौ। (देवता द्वन्द्वे पूर्वपदस्य दीर्घो वक्तव्या) इन्द्रश्च बृहस्पतिश्च इन्द्रयहस्पती (अग्न्यादेः सोमा- दीनां पत्वं वक्तव्यम) इतरेतरयोगे द्विवचनम् । अग्निपोयौ। (एकवद्भावगे वा समाहारे वक्त व्यः) शशाश्च कुशाश्च पलाशाच शशकुश- पलाशाः तेषां समाहारे शशकुशपलाशम ॥१॥ स नपुंसकम् ॥२॥ यस्यैकवद्भावः स नपुंसके भवति । (अन्या- दीनां विभक्तिलोपे कृतपूर्वस्य समासो वक्तव्यः) अन्यश्च अन्यश्च अन्योऽन्यम् । परश्च परश्च परस्परम् ॥ २॥ इति द्वन्द्वः एकत्वे द्विगुर्द्वन्द्वौ ॥१॥ एकत्वेवर्तमानाद्विगुद्वन्द्वी नपुंसकलिंगो भवतः१ १ यत्र द्वित्वं बहुत्वं च स द्वन्द्वमि तरेतरः । समाहारः स विलयो यत्रैकत्वं नपुंसकम् ।

·८
।
॥ समासप्रकरणम् ॥
संख्यापूर्वो द्विगुः ॥२॥
संख्यापूर्वः समासो द्विगुर्निगद्यते ॥ २॥
समाहारेऽतईए द्विगुः ॥३॥
समाहारेऽर्थे द्विगुःसमासोभवति ततोऽकारान्ता
दीप्रत्ययो भवति। दशानां ग्रामाणां समाहारो
दशग्रामी। अकारान्तो द्विगुःस्त्रियामिष्यते। पञ्च-
अमय समाहृता इति पंचाऽनि। पंचानां गवांसमा-
हारः पंचगुः । नपुंसकत्वादुध्रस्वत्वम् । त्रिफलेति
रूढिः (पात्रादीनामाप्यतिषेधा वक्तव्यः *)
पंचपात्रम् । त्रिभुवनम् ॥३॥ इति द्विगुः ।।
बहुव्रीहिरन्यार्थे ॥१॥
अन्यपदार्थे प्रधानो यः समासःस बहुब्रीहिसंज्ञकः ।
समासो भवति । बहुधनं यस्य स बहुधन अस्ति धनं
यस्य सोऽस्तिधनः तस्य प्रधानस्यैकदेसो विशेषण-
तया यत्र ज्ञायते स तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः ।
यथा लम्बौकौँ यस्य स लम्बकर्णः । (बहुव्रीही
विशेषणसप्तम्यन्तयोःपूर्वनिपातो वक्तव्यः)। कंठे
कालो यस्यासौ कण्ठकाल: धनं केरे यस्य स
करधनः ॥१॥

·११४ ॥ सारस्वते॥ नेन्द्रादिभ्यः॥२॥ सप्तम्यन्तस्य पूर्वनिपातो न भवति । इन्दुशेखरः चक्रपाणिः पद्मनाभः । कपिध्वजः ॥२॥ प्रजामेधयोरसुक् ॥३॥ सुप्रजाः । सुमेधाः । दुर्मेधा अत्वसोः सौ ॥ ३ ॥ धर्मादन् ॥४॥ सुष्टु धर्मों यस्य सः सुधर्मा ॥४॥ अन्याथै ॥५॥ स्त्रीलिंगस्यान्यार्थे वर्तमानस्य हस्खो भवति ॥५॥ पुंवद्वा॥६॥ समासे सति समानाधिकरणे पूर्वस्य स्त्रीलिंग- शब्दस्य पुंवद्धावा वा भवति । धुंवद्धावादीपो निवृ- त्तिः। रूपवतीभार्या यम्य सरूववद्धार्या वाग्रहणम् कल्याणीप्रिय इत्यादौन भवति ॥ ६॥ गोः॥७॥ गोशब्दस्यान्यार्थे वर्तमानस्य हस्वो भवति । पञ्च गावो यस्य स पञ्चगुः (सङ्ख्यासु व्याघ्रादिपूर्वस्य ·।। समासप्रकरणम् ॥ ११५ पादशब्दस्याल्लोपो वक्तव्या) सहस्रं पादा यस्य स सहस्र पात्। शोभनो पादौ यस्य स सुपात्। व्या- घ्रस्य पादाविव पादौ यस्य स व्याघ्रपात द्वौ पादौ यस्य स द्विपात् द्विपादौ द्विपादः। द्विपादं द्विपादों (शसादौ स्वरे परे पदादेशश्च वक्तव्यः) द्विपद द्विपदा द्विपादुभ्याम् द्विपाद्भिरित्यादै ॥ ७॥ टाडकाः॥८॥ समासे सति र अडक इत्येते प्रत्यया भवन्ति । अचिन्त्यो महिमा यस्यसावचिन्त्यम- हिमः । 'टकारस्तत्पुरुषे स्यादकारो द्वन्द्व एव च । डकारश्च बहुव्रीहौ ककारोऽनियमो मतः ॥८॥ नो वा ॥६॥ नान्तस्य पदस्य टेलोपो वा भवति यकारे स्वरे च परे । वाग्रहणात्त्वचिन्न भवति किन्तु उप- धालोपश्च । अहो मध्ये मध्याह्नः । कवीनां राजा कविराज ।टकारानुबन्ध ईबर्थः कविराजी। राज्ञां पूराजपुरम् । वाकच मनश्च वाङ्मनसम् । ।

·|| सारस्वते ॥ दक्षिणस्यां दिशि पन्था दक्षिणपथः । अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रम् । द्वौ च त्रयश्च परिमाणम् येषा- न्ते द्वित्राः । बहवो राजानो यस्यां नगर्यां सा बहु- राजा नगरी । अत्रटिलोपे कृते पावतः स्त्रियाम इत्याए । बहवः कर्तारोयस्य स बहकर्तृकः ॥६॥ कमधारयस्यस्तुल्यार्थे ॥ १० ॥ पदवये तुल्यार्थे एकार्थनिष्ठत्वे सति कर्मधारयः। रक्ता चलता च रक्तलता । पुमांश्चासौ कोकिल- श्व पुस्कोकिलः [ पुंसः खपे संयोगगान्तलोपो वक्तव्य ॥ १०॥ नाम्नाश्च कृतासमासः॥ ११॥ प्रादेरुपतर्गस्य नाम्नाश्च कृदन्तेन समासस्तत्पु- रुषो भवति । प्रकृष्टो वादःप्रवादः । कुम्भं करोति तीति कुम्भकारः॥११॥ सहादेःसादिः॥ १२॥ समासे सति सहादीनां सादिभवति । पत्रण सह वर्तते इति सपुत्रः । सहसतिरसां सनि- सामेतिरयः । सह अञ्चतीति सध्यङ । समम अञ्चतीति सम्यङ् । तिरः अञ्चतीति तिर्यङ् ॥

·॥ समासप्रकरणम् ॥ कोकदादिः॥ १३॥ कुशब्दस्य कुत्सितेपदर्थयोस्तत्पुरुषे कृत्कवका आदेशा भवन्ति । कुत्सितं अन्नं कदनम् । ईषदर्थे को क बकदुष्णे । ईपदुष्णं कवोएं कोष्णय कदुषणम् ! कालवणन् । कोन्दिादेराथ शन्दो. डपम् । रथवयोग । कुनयः । करदः ।।१३॥ पुरुषवा ॥ १४॥ कुपुरुषः कापुरुषः ॥ १४॥ पथ्याक्षयोः॥ १५॥ कोकादेशःस्यात् । कुपथःकापथः। कुनचाकाचः। ईषदर्थे च ॥ १६॥ ईपज्जलं काजजम् । षभिरधिका दश षोडश। पट प्रकार । षोढा षड्धा । संख्यायाः प्रकारे धा धस्य ढः (षष उत्पंदतदंशधास्त्तरपदादेष्टुत्वं च भ- वतीति वक्तव्यम्) पट्दन्ता यस्य स पोइन् । पष दन्त इति स्थिते । दन्तस्य दत। ऋइत् । पापैःपस्य ·११८ || सारस्वते ॥ उदस्य डः। ब्रितोनुम् । षोडन् । (बृहच्छब्दस्य सुडा गमः तलोपश्च) बृहता पतिः बृहस्पतिः॥१६॥ महच्छब्दस्य टेराकारः समाना- धिकरणे ॥ १७॥ महादेवः महेश्वरः । द्योश्च भूमिश्च द्यावाभूमी शब्दस्य द्यावादेशःजायायाः जम्भावगे दम्भा- वश्च निपात्यते । दम्पती जपती। क्वचिज्धायापती प्राकृतगणोऽयम् ॥ इति कर्मधारयः ॥१७॥ अलुक् क्वचित् ॥ १८॥ कचित्समासे कृदन्ते तद्धितेऽपि विभक्तरलुग्भवति कृच्छान्मुक्तः । अप्सु योनिरस्येत्यप्सुयोनिः । उरसिलोम यस्यासौ उरसिलोमा। हदि स्पृशतीति हृदिस्पृक् । कण्ठे कालो यस्यासौ कण्ठेकालवाचो युक्तिः। दिशो दण्डः । पश्यतोहारः। वनेचरः। खेचरः(समानाधिकरणे शाकपार्थिवादीनां मध्य- मपदलोपो वा वक्तव्य) शाकः प्रियो यस्य सः ·॥ समासप्रकरणम् ॥ ११९ शाकप्रियः । शाकप्रियचासौ पार्थिवश्व शाकपा- र्थिव देवपूजको ब्राह्मणा देवब्राह्मण ॥१८॥ आदेश्च द्वन्द्वे ॥ १६॥ द्वन्द्व समासे पूर्वपदस्य लोपो भवति । चकार- ग्रहणात् विकल्पेन । माता च पिता च पितरौ । शिष्यमाणो लुप्यमानार्थ । भिधायी। श्वश्रूश्च श्वशुरश्च श्वशुरौ। दुहिता च पुत्रश्च पुत्रौ ॥१६॥ ऋता द्वन्द्वे ॥२०॥ द्वन्द्वे समासे पूर्वपदस्य ऋकारस्य वा आकारों भवति । माता च पिता च मातापितरौ ॥२०॥ द्वन्देसर्वादित्वं वा ॥२१॥ द्वन्द्वे समासे सर्वादित्वं वा भवति । वर्णाश्र आश्रमाश्च इतरे च वर्णाश्रमेतराः॥(वैयधिकरण्ये बहुव्रीही मध्यमपदलोपोखे वक्तव्यः) । कुमुदस्य गन्ध इव गन्धा यस्य सः कुमुदगन्धिः॥२१॥ १ अत्र चकारातू-गन्धादेरित इति इत्यत्पयः ।

·१२० ॥ सारस्वते ॥ उपमानाच्च ॥ २२॥ उपामानात्परस्य गन्धशब्दस्याकारोस्येकारो भवति । हंसस्य गमनमिव गमनं यस्याः सा हंस- गमना।। २२॥ दिक्संख्ये संज्ञायाम् ॥ २३॥ दिग्वाच्यसंख्यावाचकशब्दो संज्ञायां विषये परपदतुल्यार्थे समस्येतेस समासस्तत्पुरुषो भवति । संज्ञायामित्यनेन नित्यसमासः। अन्यस्त्वस्वपद- विग्रहोऽपि । दक्षिणाग्निः सप्तग्राम इति ॥२३॥ ।। इति समासप्रक्रिया समासा ।। * तद्धितप्रकरणम् * अथ तद्धितो निरूप्यते। अपत्येऽण ॥१॥ नाम्नोऽपत्यऽर्थे श्रण प्रत्ययो भवति । उपगो- १ पूर्वाव्ययोऽव्ययीभावमादौ तत्पुरुषः स्मृतः चकार बहुलो द्वन्द्वः संख्यापूर्वी द्विगुंस्मृतः ॥ यस्य येन बहुव्रीहिः सचासौ कर्म घारयः इति किं चित्तमासानां पर लक्षणमोरितम् । ।

·॥ तद्धितप्रकरणम् ॥ १२१ रपत्यंमिति वाक्ये उपगु अण् इति स्थिते समास- प्रत्ययाःइति षष्ठीलोपः । णकारो वृद्धयर्थः ॥१॥ आदिस्वरस्य णितिचवृद्धिः॥१॥ स्वराणांमध्ये यादिस्वरस्तस्य वृद्धिर्भवति मिति णिति च तद्धिते परतः। उकारस्य औकारो वृद्धिः२ वोऽव्यस्वरे ॥३॥ उकारस्यौकारस्य वाअव भवति यकारे च खरे परे । औषगवः । वासिष्ठः। गौतमः [ शिवादि- भ्यश्च वक्तव्यः ] शैवः । वैदेहः ॥ ३॥ ऋउरिण ॥४॥ ऋकारस्य उर भवति अणि परे ॥४॥ षषो णो मातरि ॥५॥ पाण्मातुरः । वयोर्मात्रोरपत्यं दुवैमातुरः॥५॥ अत इअनुषे ॥६॥ १ मातुरुत्संख्यासम्भद्र पूर्वायाम् । संख्यादिपूर्वस्य मातृश. ब्दस्य उदादेश स्यात् अप्रत्यश्च । तद्धितेष्वचामादेरिति वृद्धिः पाण्मातुरमामातुरः ।

·१२२ ॥ सारस्वते ॥ अकारान्ताच्नाम्नाऽनृषिशब्दादपत्येऽर्थे इस प्र- त्ययो भवति । 'यस्य लोप देवदत्तस्यापत्यं दैव. दत्तिः। श्रीधरस्यापत्यं त्रैधरिः । दशरथस्यापत्यं दाशरथिः । पुरन्दरस्यापत्यं पौरन्दरिः॥ ६ ॥ बहवादिभ्यश्च ॥७॥ बहादिभ्यः परे इत्र प्रत्ययो भवत्यपत्येऽर्थे । बहोरपत्यं वाहविः । औपगवि काणिः । श्रोड- लोमि अग्निशर्मिः ॥७॥ ण्यायनणेयण्णीया गर्गनडात्रि- स्त्रीपितृष्वत्रादेश्च ॥ ८॥ गर्गादेर्नडादेस्त्र्यादः स्त्री लिंगात् पितृष्वत्रादेव ण्य प्रायनए एयण णीय इत्येते प्रत्यया भवन्ति अपत्येऽर्थे । गर्गस्यापत्यं गार्ग्यः। बत्सस्यापत्यं वात्स्यः। नडास्यापत्यं नाडायनः। चरस्यापत्यं चारायणः । अत्रेरपक्रमात्रेयः । गंगाया अपत्यं गांगेयः। महया अपत्यं माहेयः। कापर पत्यं कापेय।

·१२३
PapwNAHB
॥ तधितप्रकरणम् ॥
(मातृ पितृभ्यां स्वमुः सस्य षत्वं वक्तव्यम् )।
मातृष्वतीयः पैतृष्वस्त्रीयः ॥८॥
अलुक् क्वचित् ॥ ६॥
अमुष्य अपत्यं प्रामुष्यायणः ॥ ६॥
पितृमातृभ्यां व्याडुलौ ॥ १० ॥
पितुर्धाता पितृव्यः । मातु ता मातुलः॥१६॥
पितु महन् ॥ ११ ॥
पितुःपिता पितामहः । पितुर्माता पितामही॥११॥
लुग्बहुत्वे क्वचित् ॥ १२॥
अपत्येऽर्थे उत्पन्नस्य प्रत्ययस्य बहुवे सति
क्वचिदृष्यन्त्रषिविषये लुग भवति । गर्गा
वसिष्ठः । अत्रयः । विदेहाः ॥ १२ ॥
देवतेदमर्थे ॥ १३॥
देवतार्थे इदमर्थे चोक्ता प्रत्यया भवन्ति । इन्द्रा
देवता अस्यति ऐन्द्रं हविः। सोमो देवताअस्येति
सौम्यम् । देवदत्तस्य इदं देवदत्तं वस्त्रम् ॥ १३ ॥

·१२४
॥ सारस्वते ॥
क्वचिद्वयोः॥ १४॥
पूर्वपदोत्तरपदाद्योः कचिवृद्धिर्भवति । अमिमरुतौ
देवतेअस्येति आग्निमरुतं कर्म । सुहृदो भाव:
सौहार्दम् । अत्र[भावे अण् वक्तव्यः ॥१४॥
णितो वा ॥१६॥
उक्ताः प्रत्यया विषयान्तरे णितो वा भवन्ति
अजोगौर्यस्यसः अजगुशिवस्तस्येदं धनुःप्राज-
गवम् अजगर्व वा । कुमुदस्य गन्ध इव गन्धो
यस्य स कुमुदगन्धिः तस्यापत्यं स्त्रीकौमुदगन्धा
'बाबतः स्त्रियामः इत्यापप्रत्ययः । स्वशुरस्यायं
ग्रामः श्वाशुर्यः । विष्णोरिदं वैष्णवम् । गोरिदं
गव्यम् । कुलस्य इदं कुल्यम् ॥ १५ ॥
वदन्वदेकत्वे ॥१६॥
तव इदं त्वदीयम् । मम इदं मदीयम् ॥१६॥
चतुरश्च लोपः॥१७॥
चतुरशब्दस्य चकारस्य लोपो भवति ण्यपी
ययोः । परतः । तुर्यः तुरीयः॥ १७॥

·॥ तद्धितप्रकरणम् ॥ १२५ अन्यस्य दक्॥१८॥ अन्यशब्दस्य दगागमो भवति पीयप्रत्यये परे अन्यस्येदं अन्यदीयम् । अर्धजरत्याइदमर्धरजयम कारकाक्रियायुक्ते ॥ १६॥ कारकदप्येते प्रत्यया भवन्ति क्रियायुक्ते कर्तरि कर्मणि ॥ चाभिधेये कुंकुमेन रक्तं वस्त्रं को- कुमम् । मथुराया अागतो माथुरः। ग्रामे भवो प्राम्यः । धुरं वहतीति धुर्यः धौरेयः॥ १६ ॥ केनेयेकाः॥२०॥ क इन इय इक इत्येते प्रत्यया भवन्ति भावा- द्यर्थेषु णित्वं चौषां वैकल्पिकम् । कर्णाटे भवः कार्ण- टकः कर्णाटको वा । ग्रामादागतस्तत्र जातो वा ग्रामीण ग्राम्यः। सधीचि भवःसध्रीचीनः। समीचि भवः समीचीनः तिरश्चिभवः तिरश्चीनः ॥२०॥ यलापश्च ॥ २१॥ क्वचिद्याकारलोपो भवति । कन्यायाः जातः कानीनः। (नक्षत्रादण वक्तव्यः) पुष्येण युक्ता पौर्णमासी पौषी । पोष्यां भवः पौषीणः।

·१२६ || सारस्वते ॥ इयो वा ॥२२॥ क्षत्रशब्दाद्वा इयप्रत्ययो भवति । क्षतात् त्रायत इति क्षत्रम् नत्वात् भवः क्षत्रिय क्षत्रः।शुक्रा- जातं शुक्रियम् । इन्द्राजातं इन्द्रियम् । अर्दीव्य- तीतियाक्षिक शब्दं करोतीति शाब्दिकः। तर्क करोतीति तार्किकः । वेर्दे जातो वैदिकः स्तुतिः २ ऋग्वा॥ २२॥ किमादेस्त्यतनौ ॥ २३ ॥ किमादेरद्यादेर्भवाद्यर्थेषु त्यतनौ प्रत्ययो भवतः कुत्रभव कुत्रत्यागकुतस्यः। अद्य भवः अद्यतनः। हयो भवः हयस्तनः। श्वो भवः श्वस्तनः। सदा- भवः सदातनः॥ (दक्षिणापश्चात्पुरसस्पत्यण वक्तव्या)दाक्षिणात्यः पाश्चात्यः। पौरस्त्यः। स्वार्थेऽपि ॥ २४ ॥ उक्ता प्रत्ययाः स्वार्थेऽपि भवन्ति । देवदत्त एव देवदत्तकः । चत्वार एव वर्णा चातुर्वर्ण्यम चौर एव चौरः (भागरूपनामभ्यो धेयः स्वा- थेऽपि ) भागधेयम् रूपधेयम् नामधेयम् ॥ १ एवमेव तातीयोकः । तीयीक इत्यादि ।

·॥ तद्धितारणम् ॥ १२७ अणीनयोयुष्मदस्मदोस्तवकादिः२५ अणीनयोर्युष्मदस्मदोस्तवकादय आदेशा भव- न्ति । तव इदं तावकम् । मम इदंमामकम् । तावकीनः मामकीनः । यौष्माका श्रास्माका यौष्माकीण आस्माकीनः ॥ २५ ॥ वत्तुल्ये ॥२६॥ सादृश्ये वत्प्रत्ययो भवति । चन्द्रेण तुल्यं चन्द्रवन्मु- खम् घटेन तुल्यं घटवदुदरम्! पटवत्कंवलम् २६ भावे तत्वयणः॥ २७॥ शब्दस्य प्रवृत्तिनिमिङ्गभावस्तस्मिन्भावे तत्वयण इत्येते प्रत्यया भवन्ति।ब्राह्मणस्य भावाब्राह्मणता। तान्तस्य नित्यस्त्रीलिंगत्वादाए ॥२७॥ समाहारे ता च त्रेर्गुणश्च ॥२८॥ त्रयाणां समाहारस्त्रेता। जनानां समूहो जनता त्वयणौ नपुंसकलिंगीभवतः। ब्राह्मणत्वमब्रह्माण्यम सुमनसो भावः सौमनस्यम् । सुभगस्य भावः सौभा- ग्यम् । विदुषो भावः वैदुष्यम् । (कर्मण्यपि या ·१२८ ॥ सारस्वते ॥ वक्तव्या*) ब्राह्मणास्य कर्म ब्राह्मण्यम् । राज्ञं इद- कम राज्यं राजन्यम् ॥२८॥ लोहितादेर्डिमन् ॥ २६ ॥ लोहितादेर्भावेऽर्थे इमनप्रत्ययो भवति स च डित् डित्वाहिलोप; लोहितस्य भावोलोहितिमात्रणो- र्भावऽअणिमा। लघो वो लघिमा । महतो भावो महिमा ॥ २६ ॥ ऋर इमनि ॥३०॥ ऋकारस्य रेफो भवति इमनि परे । प्रर्थिमा । द्रढिमा । बहोभावे इति विग्रहे ।॥ ३०॥ बहोरिलोपो भूच बहोः ॥३२॥ बहोरुत्तरेषामिमनादीनामिकारस्य लोपो भवति । बहोःस्थाने भूचादेशः। बहो वा भूमा॥३१॥ अस्त्यर्थे मतुः ॥ ३२॥ नाम्नो मतुप्रत्ययो भवति । अस्यास्मिन्वाश्ती त्येतस्मिन्नथै उकारोनुम्विधानार्थः 'वृतोनुम' गो. मान श्रीमान । गोमती।श्रीमती। वायुष्मान।३२॥ १पृथ्वादीनामिमनादेशः । प्रथिमा सूदिमा गदिमा कशि- मा इत्यादि।

·१२९
॥ तद्धितप्रकरणम् ॥
अइकौ च मत्वर्थे ॥ ३३॥
मत्वर्थे अइको प्रत्ययो भवतः । वैजयन्ती पताका
अस्य अस्मिन् वा वैजयन्तः प्रासादः । माया
विद्यते अस्यास्मिन्या मायिकः ॥ ३३ ॥
मान्तोपधातत्विनौ ॥ ३४॥
मकारान्तान्मकारोपधादकारान्तादकारोपधाच-
वात्विनी प्रत्ययौ भवतोऽस्त्यर्थे । किंवान लक्ष्मी-
वान भगवान् । धनी दण्डी छत्री। दृषद्वतीं
भूमिः । शमी कामी ॥ ३४ ॥
तडिहादिभ्यश्च ॥३५॥
एभ्यो वतुप्रत्ययो भवति । तडित्वान् विद्यु-
वान् मरुत्वान् ॥ ३५ ॥
एतत्कियत्तयःपरिमाणे वतुः ॥३६॥
यत्तदोरा ॥३७॥
यत्तदोष्टरात्वं भवति वतौ परे । यत्परिमाणो
यावान तावान् ॥ ३७॥
किमः किर्यश्च ॥ ३८॥

·।। सारस्वते ॥ किमशब्दस्य किरादेशो भवति वतौ परे। चकारा- सत्ययस्य वकारस्य च यकारोभवति। कियान ३८ आइश्चैतदोवा ॥ ३६॥ वतुप्रत्यये परे एतत् शब्दस्य श्राइभइत्येतावा देशी भवतः। 'गुरुशिच' इति शित्वात्कृत्स्नस्यापा इति गुरुस्तथापि चकारादन्तस्यैव टेराकारादेशो भवति न कृत्स्नस्य। यस्मिन पक्षे इयादेशस्तस्मिन्पचे प्रत्य यस्य वकारस्य यकार देशोभवति । एतावान इयान्। तुन्दादेरिलः॥४०॥ तुन्दादेरिलप्रत्ययो भवति अस्त्यर्थे तुन्दमस्या- स्तीति तुन्दिलः॥४०॥ औन्नत्ये दन्तादुरः॥४१॥ औनत्येर्थे वाच्ये सति दन्तशब्दादुर प्रत्ययो भवति उन्नता दन्ता यस्य सःदन्तुरः। (ऐश्वर्येर्थेवस्मादा- मिन्) स्वामी (गन्ध देरिः)सुगन्धिाश्रामगन्धिः४१ १ क्वचिदप्रत्ययो णिदपि । प्रज्ञास्यास्तीति प्राज्ञः श्राद्धः चकार. ग्रहणात् राजन्वान् । राजवन्तीसौराज्ये ॥ उदन्वान्ध उधि।

·॥ तद्धितप्रकरणम् ॥ श्रद्धालुः ॥ ४२ ॥ श्रद्धादेर्गणाल्लुप्रत्यर्थों भवति । श्रद्धास्यास्तीति श्रद्धालु दयालुः। (अस्मायामेधास्रग्भ्योऽस्त्यर्थे विन् वक्तव्यः) ततोऽस्यास्तीति तपस्वी। यश- खी मायावी मेधावी स्त्रग्वी*॥ ४२ ॥ वाचो ग्मिनिः॥४३॥ वाग्मी ।। ४३ ॥ आलाटौ कुत्सितभाषिणि ॥४४॥ वाचालः । वाचाटः ॥४४॥ ईषदपरिसमाप्तौकल्पदेश्यदेशीयाः ईषदपरिसमातः सर्वज्ञः सर्वज्ञकल्पः पटुदेस्यः कविदेशीयः॥ ४५ ॥ प्रशंसायां रूपः॥४६॥ प्रशस्तो वैयाकरणो वैयाकरणरूपः ॥ ४६॥ पाशःकुत्सायाम् ॥४७॥ कुत्सितो वैयाकरणो वैयाकरणपाशः ॥४७॥ * चूडासिध्मादे श्नभप्रत्ययः, मांसला, इत्यादि ।

·|| सारस्वते ।। भूतपूर्वे चरट् ॥४८॥ दृष्टचरः। दृष्टचरी॥४८॥ प्राचर्यविकारप्रधान्यादिषुमयट्।४६। अन्नं प्रचुरं यस्मिन् सःअन्नमयो यज्ञः। मृन्मयो घटः स्त्रीमयो जाल्मः अमृतमयश्चन्द्रः (तदधीते वेदवत्यत्राण वक्तव्य ज्याकरण मधीते वेद वा वैयाकरण शोभन अश्वःस्वश्वःतंवेदेति सौवश्वः । नसन्धिय्वौर्युट्च ॥ ५० ॥ संधिजौ खो संधिवौ तयोः संधिजयोर्यकार वकारयोः सम्बन्धिनः स्वरस्य बृद्धि भवति किन्तुत- योयुडागमो भवति तेन इट् उट् इत्येतावागमौ भवतः वर्णविश्लेषं कृत्वा यकारात्पूर्वमिकारः । वकारा- पूर्वमुकारः। (स्वरहीनं परेण संयोज्यम् आदि स्वरस्य मिणति च वृद्धिः वैयाकरणः सौवः ।५०। इतो जातार्थे ॥५१॥ लबासंजाता यस्यासौ लजितः। पंडितः तृषितः। %D ·॥ तद्धितप्रकरणम् ॥ तरतमेयस्विष्ठाः प्रकर्षे ॥५२॥ अतिशयेऽर्थेतरतम ईयसुइष्ठइत्येते प्रत्ययाभवन्ति । अतिशयेन कृष्णः कृष्णतरः। अतिशयेन शुक्ल: शुक्लतमः।। (ईयविष्ठौडितावितिवक्तव्यों) डिति टेापः उकारोनुम्विधानार्थः । 'सम्महतऽ' इति दीर्घः। अतिशयेन लघुःलघीयान लघिष्ठऽलघीय- सी। अतिशयेन पापः पापिष्टः पापीयान पापीयसी। गुर्वादरिष्ष्टेमेयेस्सु गरा- दिष्टिलोपश्च ॥ ५३॥ १गुरु २ प्रिय ३ स्थिर ४ स्फिर ५ उरु ६ बहुल ७ बृद्ध ८दीर्घ प्रशस्य १० वाढ ११ युवन १२ अल्प १३ स्थूल १४ दूर १५ अन्तिकानां क्रमेण १ गर २ प्र३ स्थ ४ स्फ वर ६ वहि ७ ज्या ८द्राघ ६ श्र१० साध. ११ यव १२ फन १३ स्थव १४ दव १५ नेद एते श्रादेशा भवन्ति । अतिशयेन प्रियः प्रेयानप्रेष्ठः प्रेमा । अतिशयेन स्थिर:स्थेयान स्येष्ठःस्थमा।अतिशयेन उरम्वरीयान वरिष्ठः । अतिशयेन स्फिरस्फेयान । ।

·। ॥ सारस्वते ॥ इष्ठव्येकारस्यापि भवति । श्रेष्ठ । अतिशयेन बहुःभूयिष्ठः । ईयस इलोपः । भूयान भूयसी । दूरस्य दवादेशः। दवीयान दवीयसी दविष्ठः चिप्रशब्दस्य क्षेदादेशः क्षेपीयान क्षेपिष्ठः क्षुद्र- शब्दस्य क्षोपादेशः उदीयान् ॥ ५३ ॥ वहोरिष्ठेयिः॥ ५४॥ बहोरुत्तरस्येष्ठप्रत्ययस्येकारस्य यिर्भवति बहो स्थाने भृश्चादेशः । भूयान भूयिष्ठः॥ (किमोड- व्यया दाख्याताच्च तरतमयो राम्वक्तव्यः) कुतस्तरा परमाणव कुतस्तमां तेषामारम्भकत्वम् । उच्चस्तरां गायति । पठतितमाम् ॥ ५४॥ अव्ययसर्वनाम्नामकच्याक्टः॥५५॥ उच्चैक: यकः सकः सर्वकः ॥ ५५ ॥ परिमाणे दनादयः॥५६॥ परिमाणेऽर्थे दध्नट् द्वयस टमात्र इत्येते प्रत्यया भवन्ति । जानुदध्नं जलम् । शिरोद्वयसम् । पुरुषमात्रम् [ द्वयौवहनां चैकस्य निर्धारणे किमा दिभ्यो इतरडतमौ वक्तव्यो । *] कतरो

·॥ तधितप्रकरणम् ॥
भवतां कारवः । कतमो भवतां तान्त्रिकः ।
भवतोर्यतरस्तार्किकस्ततर उद्गृह्णातु ॥५६॥
सख्येयविशेषावधारणेद्वित्रिभ्यांतीयः
द्वयोः संख्यापूरकः द्वितीयः [त्रे संप्रसारणम
त्रयाणां संख्यापूरः तृतीया ।। ५७ ॥
षट्चतुरोःस्थट् ॥ ३८॥
षष्ठः चतुर्थः ।। ५८॥
पञ्चमादेर्मट ॥ ५४॥
पञ्चमः सप्तमः अष्टमः नवमः ॥ ५६ ।।
विशतेस्तिलोपो डिति ॥ ६०
विंशः विंशतिमः ।। ६० ॥
विंशत्यादेर्वा तमट् ॥ ६१ ॥
विंशतिः विंशतिमः ॥ ६१ ॥
शतानित्यम् ॥ ६२ ॥॥
शततमः॥ ५२ ॥
एकादशादेर्डच ॥ ६३ ॥
एकादशः। (द्विव्यष्टादां द्वा मोअष्टाः) द्वादशः
त्रयोदश: अष्टादशः ॥ ६३ ॥
कतिकतिपयाभ्यां थः ६४ ॥
कथितः कतिपपयः ॥ ६४ ॥

·॥ सारस्वते ॥ संख्ययायाः प्रकारे धा॥ ६५ ॥ द्विप्रकारं द्विधा । चतुर्था । गुणोऽण् च । द्वधा त्रैधा णित्वात् वृद्धिः 'यस्य लोपः, ॥६५॥ अतोम् ॥ ६६ ॥ द्वैधम् त्रैधम् ॥ ६६ ॥ क्रियाया श्रावृत्ती कृत्वम् ॥ ६७ ॥ पंकृत्वः सप्तकृत्वा ॥ ६७ ॥ द्वित्रिभ्यां सुः ॥ ६८॥ द्वि विरक्तम् ।। ६८॥ बहादेः शम ॥ ६६ ॥ बहुशः शतशः ॥ ६९ ॥ तयायटी संख्यायाम ॥ ७० ॥ द्वितयम् त्रितयम् द्वयम् त्रयम् ॥ ७० ॥ शेषा निपाताः भत्यादयः ॥ ७१ ।। का संख्या येषां ते कति ॥ ७१ ॥ * इति तद्धितप्रक्रिया समाप्ता * 96 पुस्तक मिलने का पता- बाबू ठाकुर प्रसाद गुप्त बुक्सेलर, ब्राञ्च-राजादरबाजा-कचौड़ी गलो, बनारस सिटी। बाबू बनारसी प्रसाद वर्मा-वर्मन प्रेस, लाहोरी टोला काशी।