·Gobind V. Dudeje, 7, Now Cho'rani Chawl, Station Rd, Goregaon (W; BOMBAY-62 NB PREFACE In preparing this edition of the Nagananda, our aim as to present an easy and useful edition for the gudance of the college students The translation is neither too literal nor too free and the Text is furnished with a Sanskrit commentary with a view to acquainting the students with such commentaries We are sure it will bo useful in understanding the text not only to the students but to the general reader as well The Introduction deals with all points arising out of the text in an easy manner and a critical appreciation of each Act is given to develop the critical faculty in the student The notes are exhaustive and deal with all difficult words, giving references wherever necessary The original Prakrit text of the dialogue is not printed but only the Sanskrit version is given as the Prakrt text is found to be unnecessary in the case of First Year student It is obligatory to express our debt of gratitude to many previous editors of the play, whose editions were very much useful to us in preparng this edition Our thanks are also due to Mr Kale who hindly permitted us to use the commentary written by his learned father the late Mr M R Kale. We are very much thankful to Principal N G Suru for making valuable suggestions from time to time Asha Toraskar Bombay June 1952 N A. Deshpande ·1. AN ACCOUNT OF KING HARSHA Shri Harsha was the King of Sthaneshvar and Kanyakubja He was the younger son of Prabhakara Vardhana who had won great success over the Huns and his neighbours, the Gurjaras, the Malavas and others After the death of Prabhakara Vardhana in 604 AD, the elder brother of Harsha, Rajyavardhana succeeded him His sister Rajyashri was married to Grahavarman, the King of Kanauj Deva gupta, King of Malwa killed the husband of Rajyashri and imprisoned her Rajyavardhana, therefore, immediately invaded Malwa and defeated the King but he himself was treacherously killed by Shashanka, King of central Bengal and a friend of the Malwa King Rajyashri, when let off from Kanauj, sought refuge in the Vindhya forest She was on the point of committing suicide when Harsha, who had now become a heir to the throne after the death of his elder brother, came to the Vindhya forest while on his campaign of world conquest and saved her from death Harsha ascended the throne at the age of sixteen in 606 A D He conquered the whole of Northern India within a few years of his ascending the throne In the words of the Chinese pilgrim Hiuen Tsang, who came to India a few years later, Harsha during the conquest of the princes of Northern India 'went from east to west subduing all who were not obedient His conquest of upper India was complete in 612 AD, and to signalise his supremacy he founded a new era in 612 A D Later he thought of extending his rule beyond the South but was badly defeated by Chalukya Pulakeshu II of Maharastra in about 620 A D This was Harsha's only defeat His last campaign was that of bringing under power the distrct of Ganjam on the coast of the Bay or Bengai' m 85 AD, four years defore this ubatir King Harsha was a learned and cultured ruler and under hus regn, the country flourished a great deal Education was zealously promoted and laws were strictly ·2 administered He had a great interest in literature and was himself a talented author He was a liberal patron of learning and had gathered round him famous men of letters including the great writer Bana, who wrote an extensive poetic memoir of his patron, Matanga Diwakara and Mayura, the author of Surya Shataka A reference to the fact that Shri Harsha gave large sums of money to Bana in appreciation of his works found in रामचरित cf श्रीहर्षा विततार गद्यकवये बाणाय वाणीफ्लम् He gave liberal donations to charitable institutes He was devoted to Shiva, the sun and Buddha and in his later years he was more inclined towards Budhism In his times the two rival creeds of Budhism and Brahmanism were fairly reconciled and Nagananda bears ample testimony to this fact 15 2 THE AUTHORSHIP OF THE THREE PLAYS ( Priyadarshika Nagananda and Ratnazali ) In the prologues of the three plays, it is mentioned that they are written by King Shri Harsha There are five persons in the realm of Sanskrit literature, known by tho name Shri Harsha They are (1) The author of Naushadha Chanta (2) The younger brother of the author of Kavyapradina (3) The King of Kashmir (4) The father of Alunja and grandfather of King Bhoja of Dhara (5) The King of Sthaneshwar, son of Prabhakara Vardhana and Yashomatı As references to the threc plays are found in the Dasharupaka of Dhananjaya (10th century AD) and in the Dhvanyaloka (9th century A D) it is certain that the three plays were composed before 9th century A D Out of the five persons • mentioned above, only King Harsha of Sthaneshwar is known to have ruled from 606 AD to 647 A D Tho first two were not hings and the first lised at the close of the 12th century whilc the second insed in the 15th century The king of Kashmir reigned at the end of the 11th century and the father of Afunja ruled in the beginning of the 10th century The first four, therefore, ·3 cannot be credited with the authorship of the three plays and the author is undoubtedly King Harsha of Sthaneshwar, who ruled in the 7th century A. D. a The Chinese pilgrim Yi-tsing in the last quarter of the 7th century, clearly makes reference to the Nagananda as written by this Shri Harslia that King Shiladitya had, written the history of the Bodhisatva Jimutavahana who surrendered himself in place of à Naga and that this work was set to music and was performed by a band of actors accompanied by dancing and acting. Was Shri Harsh2 the real author of these plays or were they written and passed under his name by the famous writers whom he patronised? There has been a considerable divergence of views among scholars on Harsha's claims to the authorship of the plays attributed to him. In a passage in Kavyaprakasha it is mentioned that Dhavaka and others received a large sum of money, from Shri Harsha. श्रीहर्यादेर्धाक्कादीनामिव धनम् ।) A commentator observes that Dhavaka was richly rewarded for wrting Ratnavalı under the name of King Harsha (धावकः तन्नामा fa: 1 8 हि श्रीहर्षनृपनाम्ना रत्नावली नानी नाटिकां कृत्वा सधवानिति प्रसिद्धिरित्युद्योतादी स्पष्टम् । ) This view has been favoured by Paranjape, Wilson, and Pischel. But the reading Dhavaka is not certain as some Mss. give Bana as a variant. This observation led Hall and Buhler to believe that Bana was the real author of these plays particularly when it was found that a verse from the prologue of 'Ratnavali'- is found in Bana's 'Harsha-charita' (FECUEHICf etc). Cowell held the view that the Ratnavalı belonged to Bana, Nagananda to Dhavaka and that the author of the Priyadarshika was not known. That the three plays belonged to one and the same author is however proved by Pischel on a comparison of the texts of the three plays and he advanced the view that the author was Dhavaka. As against these arguments, it can be said that there is nothing in the words of the Kavyaprakasha to warrant बहु धनं ·2 such observation by the commentator The line may simply refer to the munificence of King Harsha to talented authors such as Bana or Dhavaka The view that Bana was the author of the three plays is also not correct for we are well-acquainted with the style of Bana Tho forceful style of Bana abounding in compounds is in great contrast with the simple and elegant style of the three plays The disparty is too sharp to be ignored As regards Dhavaka nothing is known about him, as none of his works has been discovered uptil now We have, on the other hand, good evidence both internal and external, in support of Harsha's claims to the authorship of the three plays In these three plays, there is a very striking similarity as regards the 1. construction of the plot, parallel situations and 3. repetition of the same idea or phrases The prologue to the three plays is repeated almost verbatim and - contains a stanza in which Harsha is mentioned as the author of the plays The concluding stanza is the same in Priyadarshiha and Ratnayall and two stanzas in Priyadarshika recur also in Nagananda (Verses व्यत्तिव्यजनधानुना I 14 : and अन्त पुराणावि हितत्यवस्थ IV 1 in Nagao occur as III, 10 and III, 3 respectively in Priya ) The following selected references would point out the similarity of words, expressions and ideas in Priyadarshika, and Naganand NAGANANDA PRIYADARSHIKA 1. The passage अथाह वसतोत्सने etc. to the end of V, 3. 2. कन्यका हि निर्दोषदर्शना भवन्ति (Act I) 3. अये मध्यमध्यास्ते नमस्तलस्य भगवान् Tarafgfa. 1(Act 1) The same occurs here including the Verse श्रीहषों निपुण. कवि etc निर्दोषदर्शना कन्यका खल्वियम् (Act II) अये क्थ नभोमध्यमध्यारते भगवान् reastfee: (Act II) ·5 4. शरदातपजनितोऽयमे सतापोऽधिस्तर अधिक खटु शरदातपेन सतप्तान्य चाधते (Act II) द्यापि न मेऽगानि सताप गुञ्चन्ति । (Act III ) The following are some of the similar woris expres sions and ideas found in Ratnavıl and Nagananda Only a few are mentioned to gue an idea to the reader NAGA. RATNA. 1 The passage अद्याह वसंतोत्सवे The same occurs hcre including V. 3. upto the end of V 4 2. न्याये पत्मनि योजिता महतय (राज्य निर्मितशनु etc. etc (Act I) Act I) 3. भगवन् कुसुमायुध येन त्व रूपदोभया भगवन् कुसुमायुध निर्जितसुरासुरो निर्जितोऽसि तस्य त्वया न रिमपि भूत्या स्त्रीजने प्रहरन् न लजसे कृतम्। मम पुनरनपराध्याय। अप्यालेति (Act II) मृत्वा प्रहरन लजसे । (Act, II) 4. दृण दृष्टिमधो ददाति कुरते नाला प्रणयविशदा दृष्टिं वक्त्रे ददाति न ETHITAT (Act III ) DETT (Act III) There is a close similarity between the Priya and Ratna Both are Natikas having four acts Both glorify Shiva and Gaur in the Benediction Both deal with the love episode of King Vatsaraja In both the heroine has to undergo similar difficulties i e she is thrown into prison etc In both she is finally offered to the King by Queen Vasavadatta herself The Nagananda however belongs to different category a Nataka having 5 acts and the story has no historical basis like that of Udayana But the account of Jimutavahana like that of Udayana is to be traced to Brihatkatha of Gunadhya One of the lovers drawing a portrait of the other the meeting of lovers in a bower, one of the lovers ovcrhearing love confessions of the other etc, are other common points found in all the three dramas The heroines attempt to commit suicide by hanging herself and her rescue by the hero is an incident common to Ratnavali and Nagananda In all the three plays a a It is ·6 reference to the sun and his glorification is also found. (Priya, I, Rat. III and Naga. I, III and V.) It is clear, therefore, that the three dramas are written by one and the same author, and that he is no other than King Harsha. Harsha's authorship of the three plays has been recognised now from the various references to him by other writers. Bana, his protege, speaks in his Harshacharita of the King's acknowledged literary talents. As mentioned earlier, Yi-tsing, the Chinese visitor who came to India at the end of the 7th century testifies to the fact that 'King Shiladitya had written the story of Jimutavahana' referring to the play Nagananda. Damodaragupa, (800 A. D.) gives a stanza I. 24 of Ratnavalı in his work Kuttanimata and adds that the author of the work was a king. We have further the testimony of other poets, notably Jayadeva (about 13th century) and Sedhala (11th century) which disposes all doubts as to Harsha's claims to authorship. (For detailed study of this problem Vide-Nariman, Jackson and Ogden ---Priyadarshika. Keith--the Sansknt drama. pp. 170.71) Besides the three dramas he is also said to have written the सुप्रभातस्तोत्र and 377787Art and a few stray verses in the Anthologies. The following is a stray verse ascribed to Harsha found in Vallabhadeva's Subhashitavali (अशठमलोलमजि स्यागिनमनुरागिणं निरोपशम् । यदि नाश्रयति नरं श्रीः श्रीरेव हि वञ्चिता तम ॥) . TIIE PROBABLE ORDER OF COMPOSITION It will be readily agreed that the Priyadarshika on account of its simplicity of construction and imitation of Kalidasa is the first of the three dramas. It is not easy to decide the order as regards the other two dramas. Brahmo and Paranjape refer to the incident of the heroine's attempt at suicide in Nagananda which is based on the original story of Gunadhya and suggest that tho author used the same incident in Ratnavali as he was picased, with it. This places the Nagananda as the second play ·7 and Ratnaval as the last. Many other scholars adopt this "view on the ground that the Ratnavali is the product of the poet's mature brain because of its finished style and perfect structure There is a close simulanty in the plot construction and language of Priyadarshika and Ratnavali and hence at is more likely that Ratnayalı was an improved edition of the theme taken up in Priyadarshika It seems more probable that Ratnavalı was written during the same period when thoughts about the Udayana legend were uppermost in the mind of the poet It is also unlikely that the poet should deal with a romantic theme first then take up a didactic theme like that of Nagananda and revert to the same tale of romance once again (It is therefore reasonable to suppose that, Ratnavalı came after | Priyadarshiki and Nagananda was written last when the poet was inclined towards Burhism in his later age ) 3 SYNOPSIS AND CRITICAL APPRECIATION ACT 1 The Prologue The day of the Indra festival After the Nandi in praise of Buddha the Sutradhara informs the audience that the feudatory kings of Shri Harsha had requested him to enact a play called 'Nagananda' written by the Emperor himself Shri Harsha was indeed a clever poet the assembly could appreciate merit the theme was attractive and the actors were skilled Hence the drama was sure to be successful' He then calls his wife and learns from her that his aged parents had retsed in the forest. He also desires to follow them, in imitation of Jimutavahana, the hero of the play The Main Scene The main scene is in the penance grove near the temple of Gaur Jimatavahana with his friend Atreya the ·8 Vidushaka is in search of a suitable place of residence on the Malaya mountain as his old parents have expressed a desire to stay there He would spend his youth in serving the parents, as he considers such service far above the enjoyment of the pleasures of kingdom He had done everything in his power to make his subjects happy and had made the kingdom secure Moving about, both of them are struck by the grandeur of the Malaya mountain and the serene atmosphere of tho penance grove The hero therefore, decides to stay there Here, they happen to hear the ravishing tunes of melodious music which even the deer in the hermitage are listening to attentively They enter the temple of Gauri but hide themselves to find out who was singing The heroine, Malayavatı, is playing on the lute before the Goddess Gauji Through her conversation with her maid they learn that she is a maiden and that Gaur had revealed herself to her in a dream and ronferred a boon that the Emperor of Vidyadharas will marry her The hero is charmed by her beauty The Vidushaka drags the hero into the presence of the heroine She fecis embarrassed to stand before him The maid welcomes and offers them seats A hermit enters at this stage to bid Malayavatı return home according to the orders of her father, King Visvavasu The hermit also informs us that Mitravasu, the brother of the heroine had gone to Prince Jimutavabana in order to offer his sister to him in marriage, and that Malayavatı was awaiting his return The lieroine then departs unwillingly The hero and the heroine fall in love witit each other, though they are yet strangers to each other The dramatist gives us an insight into the hero's character in the very first act of the play He is extremely devoted to his parents and thinks the best of worldly pleasures to be worthless as compared to the service of his parents He 19 prepared even to lay down his life to serve the cause of others Thus remark on his part ·9 prepares us to witness his self-immolation later on The dramatist has thus skillfully prepared the background for the very self-less and extremely noble character of the hero In this Act, the hero and the heroine meet for the first time and fall in love at first sight. The hero is greatly fascinated by the extraordinary charms of Malayavatı and she departs, leaving an indelible impression on his mind The hero's devotion to his parents is described in simple and appropriate words (Vs 5, 6), the description of the penance grove is also graphic and the idea that even the trees are offering a welcome to the guest is very charming (V 11) The dramatist also reveals his knowledge of the science of music (Vs 12 and 14) The last verse gives a faithful description of the elephant, troubled by the heat of the day The action in the main scene has taken place during morning and continues till noon ACT II The Interlude Two maids of Malayavate hold a conversation by which we learn that Malayavati exhausted by the exertion of plucking flowers and troubled by heat, wants to take rest in the bower of sandal crcepers She is waiting for her brother Mitravasu, who had gone to Jimutavahana with proposals of marriage The Main Scene The main Scene takes place in the Sandal bower The heroine, absent minded on account of her love sick condition wants to go to the Sandal bower to allay her anguish The maid Chaturika has detected the real cause of her suffering and encouraged by her, the heroine confides her love to her The maid applies sandal juice to her bosom and consoles her with cheering words ·10 The hero and Vidushaka now enter The hero has seen the heroine in his dream as seated on a stone slab in the Sandal bower and weeping in feigned anger He, therefore, comes to that very stone slab and draws a painting of her on the slab with mineral dyes collected by his friend near the mountain The heroine and the maid, who are covertly listening to this conversation, are led to believe that the hero has fallen in love with some other girl The heroine is very much dejected to learn about the hero's attachment for another girl Mitravasu who was sent by his father to the hero with proposals of marriage now enters and the hero hurriedly conceals the painting on the slab with a plantain leaf Mitravasu mal es the offer of Malayavatı to the hero but he rejects it, not knowing that his sweetheart is no other than Malayavatı The Vidushaka saves the situation by asking Mitravasu to take permission of the hero's parents for the proposed union and Mitravasu goes away The heroine, in a desperate condition, prepares to commit suicide Sending away her maid under some pretext she hangs herself with the noose of a creeper The maid, who has suspected her intention, is nearby and cries for help The hero rushes to the spot and finds that his beloved is the same as Muayavatı whosc hand he had rejected just then He then shows her the painting on the slab and she is convinced of his love A maid now comes to inform that the hero's parents have consented to the proposed marriage and the marriage was to bo celebrated that very day They are called away for an Auspicious bath In this act again the dramatist draws a charactersketch of the hero through the words of Mitraiasu Tho hero is an ornament of the royal family, handsome, brale. and modest. But he is so compassionatr that hc would even give up his own life to sale a living being Thug the ·11 self-less' nature of the hero is stressed once again to prepare the minds of the audience to witness his selfsacrifice in the IV Act He has portrayed the character of the hero skillfully with appropriate remarks expressed through other characters This act marks a further stage in the development of the love between the hero and the heroine The hero is very much affected by the 'arrows' of love and muses on the sweet face of his beloved The heroine and the maid, listening secretly to the conversation of the hero and Vidushaka, the consequent misunderstanding and the desperate attempt of the heroine to commit suicide- all this has contributed to making this act although conventional, a very interesting one The incident of the misunderstanding of the heroine has also a charm of originality The hero rescuing the heroine from some danger is a usual conventional method used to further the progress of love The Act is marked by some beautiful verses, simple in words yet very effective The description of the hero's love-sick condition is imple yet charming and the description of Malayavatı by the hero as she was seen in the dream (V, 6) is indeed graphic and beautiful V 10 outlines a short but exact character sketch of the hero The incidents in this Act seem to have taken place after a few days' interval The interlude and the main scene take place in the morning of the same day ACT HIT The third act takes place in the Kusumakara Garden The marrage-ceremony has ended and servants and guests are making merry The intoxicated Vita and Cheta now enter Vita is waiting for his beloved Navamalıka Here enters Vidushaka, covered up with a garment to protect himself from the nuisance of the bees Vita mistakes him for Navamalika, who comes on the scene ·14 Thc Main scene The main scene takes place on the sea shore where the hero has gone to take a stroll in company with Mtravasu On going higher over the Malaya mountain they see a heap of bones, white like the snowy mountain Mitravasu explains that they are the bones of serpents killed by Garuda who came on the sea-shore and devoured one serpent every day according to an agreement made by the king of serpents (Vasuki) to save the remaining serpents The door-keeper comes and summons away Mitravasui The hero hears the lamentations of a woman and by her conversation with her son learns that serpent Shankhachuda, her son was to be offered to Garuda on that day The hero feels very sorry for the woeful plight of Shankhachuda and his mother and presenting himself before them consoles and offers to save the life of Shankhachuda by giving his own body to Garuda But Shankhachuda would not bring a stigma on his pure family and does not agree with the proposal of the hero must carry out the command of his master and he cannot allow a noble person like the hero to die for him Shankhachuda desires to how down to the God at the Southern Gokarna before the arrival of Garuda and goes away with his mother The hero is dejected that his ambition of saving the life of one serpent at least will not be accomplished Just at this moment the chamberlain enters with a pair of red garments and offers them to the Hero The Hero feels very happy that the red garments have come at the right moment and thinks that his marriage with Malayavatı has proved frutful He wraps himself with the red garment which is the mark of a victim and les on the slaughter- Bor Guru mes tang in the water of the run with his velocity and carries away the hero in his beak The Gods shower flowers in admiration of this great selfsacrifice and there is the sound of celestial drums too The real nature of the hero, which was concealed under the spell of love in the last Act, is manifested fully in He ·15 this act To him the happiness of self-sacrifice is even more thrilling than the cool soothing embrace of Malayavatı He fcels very sad at the pitiable condition of the serpents and is cager to save at least one serpent by offering his own life "What is the use of my body', he exclaims 'if I am not able to save one who is on the verge of death? The lamentations of the mother go deep in his heart and he decides to carry out his resolve The character of Shankhachuda is even more striking, for he is a loyal servant of his master and would not move an inch from the path of duty and he is taught to worsłup the higher virtues of life, for he would not disgrace the noble family of his ancestors by saving his own life at the cost of another's The audicnce is kept in suspense while witnessing the 'race between these two noble persons to carry out their lofty aims The hero is determined to sacrifice himself for Shankhachuda and Shankhachuda has equally resolved not to accept the help of the hero This 'conflict' makes the IV Act interesting and thrilling By the uncommon nobility of their characters, both of them win the hearts of the audience Thc dramatist has adopted a forceful style while describing the arrival of Garuda (V 25) and while describing the cemetery (V 18 ) An instance of a beautıful thought expressed in simple yet forceful words in verse 8 where Shankhachuda says that 'Mortality clasps us even before our mother does so' Verse 9 is beautiful for it creates before us the picture of an afflicted mother The description of Garuda in V 22 is also remarl able The poet very rarely indulges in giving verses of doublemeaning as seen in V 19 and also V 29 The incident in this Act takes place a few days after the marriage ceremony ACT V A door heeper, sent by the anxious King Visvasasu to know the whereabouts of Jimutatahani, enters and meets ·12 that very moment They make fun of Vidushaka whom they roughly handle, and later on apologise The Hero and the Heroine then enter The hero appreciates the charms of his bashful beloved and thinks himself fortunate in having secured her as his wife He then describes the beauty of the garden around him The face of Malayayatı, reddened by heat looks beautiful and the gallant lover pays a warm compliment by comparing it to a lotus The excited Mitravasu now comes on the scene and informs the hero that his kingdom is snatched away by Matanga and wants the heros permission to slay the usurper The hero is pained at the thought of punishing the enemy and again declares that he would even sacrifice his own life for serving the interest of another, what then of the kingdom? The hero then departs with Mutrar asu with an intention to convince him of his own The Act ends with a descnption of the sun, sho exerts *himself for obliging the world view The incident of Vita and Cheta making fun of Vidushaka is full of genuine humour and is inserted at the proper occasion when everybody is making merry during the marr age festis al The drunken Vita his ger int Cheta the angry Navamalıka and the helpless Viduslakn who esen prepares to fall at their feet all theve appear life like and the audience no doubt would enjoy thus comic scene immensely The bont of Vita that he knows only two Gods—the line-God and the Love God and that lie would not box doun to Hari Hari or Brahm, would incel provoke laughter The clement of humour, necessary in a drama derling with a serious theme introduced at the proper place and the witts consersation files free to learty laughter The dramatist this betrayu & mense of humour which he u°es at the night orosion and with proportion ·thew 13 The hero under the influence of love is shown as a gallant lover who showers compliments on the extra. ordinary beauty of his beloved The chief trait of his character vız, compassion is again emphasised when the news of his kingdom being snatched away by the enemy is brought by Mitravasu His only enemy is his own defects or vices He would gladly sacrifice his own life for a living being He is therefore happy at this news The comic scene is depicted in simple and fluent conversation and affords good amusement "The verses where the hero describes his first experience of wooing the bashful bride are clegant (V 4 and 5) The idca in V 6 that Malayavatı is adorncd by her own limbs and that ornaments are only an additional burden is very charming The description of the assembly enjoying the drinks is also graphuc The idea in V 12 that 'the flower of smile is seen on the lips of Malayavatı while the fruit (reward) is seen in the eyes of the hero' is pleasant That the dramatist can adapt his style to suit the occasion IS seen from verses 15 and 16 where the Vira, sentiment is depicted in forceful words The last verse describing the sun, who toils to give life to the whole universe is good and betrays the hero's own outlook on the importance of benevolence ACT IV The Interlude red garments The chamberlain of Mitravasu enters with a pair of He has been ordered by the mother of Mitravasu to present the garments to her daughter Malayavats and to the son m law to be wom by then for a period of ten days He informs us that Jimutavahana had gone to the beach along with Mitravasu and that Malayavati was staying with her relations A door-keeper now enters He is ordered by king Visvavasu to call his son Matravasu to consult him about a present to be offered to the son in law on the occasion of Dipawalı celebration ·16 the aged parents of Jimutavahana accompanied by Malayavat All of them feel uneasy at the inordinate delay of the hero who had gone to the beach A crestgem clinging to a piece of raw flesh falls at the feet of the father and they become dejected thinking it to be of Jimutavahana Shankhachuda, who found, on returning from Southern Gokarna, that Garuda had carried away the hero mistaking him for a serpent, was following the bloodtrack of the hero to release him and offer himself instead to Garuda He comes before the anxious parents and informs them that their son has sacrificed his life to Garuda to save him The parents and Malayavatı make a resolve to give up their lives too and start towards the peak of the Malaya mountain, carrying the sacred fire with them to burn themselves with it, in case jimutavahana has already been devoured by Garuda Shankhachuda approaches Garuda on the peak of the mountain and cxplains to him that he is the real victim, the serpent sent by Vasuki and not the hero Garuda is convinced that he has committed a great sin by falling a. noble person of repute like Jimutavahana He too, therefore, wants to atone for his sin by entering the fire The parents of the hero now enter and are struck with grief on seeing their son in a serious condition The hero does not allow his mother to blame Garuda for his condition With the permission of father ho advises Garuda to expiate for his sin by abstaining from killing creatures, by repenting for the sins of the past and by indulging in virtuous acts and by giving shelter to all beings Garuda promises to follow this advice The hero ask Shankhachuda to return home and console the afflicted mother but Shankhachuda is resolved to die with the parents of the hero The hero then dics on the stage Garuda flies up to the heaven to request Indra to pour down a shower of nectar to resuscitate the hcro The parents, Malayavati and Shankhachuda prepare to enter fire ·17 Malayavati invokes Gauri and accuses her of her failure to keep her promise that Malayavatı would marry the Vidyadhira king The Goddess Gauri, pleased by the devotion of Malayavatı and the self-sacrifice of the hero, appears on the scene, revives the hero and crowns him as the King of Vidyadharas The shower of nectar falling from the heaven at the request of Garuda, revives the dead serpents, and everything ends happily This act is remarkable for its pathos and comes as a crowning glory to the noble characters of the hero and Shankhachuda and it is not easy to decide as to who outshines the other When Shankhachuda finds, on coming back from the southern Gokarna, that Garuda has flown away with the hero, he is very much dejected that 'he did not win the glory of having saved the serpents for a day, nor did he carry out the order of hus master He thinks himself a miserable creature thus saved by another person by offering his own life The hero bears patiently the pangs of being torn piecemeal by Garuda's beak and considers him as his benefactor Not only does he preach the value of benevolence but lives upto the ideal by undergoing whatever suffering it costs He urges Garuda to satisfy his hunger first and then inquire about him Even Garuda is struck by his remarkable patience in suffering 'I have taken out the blood from your heart but you have carried away my very heart by your fortitude' says Garuda The advice of the hero to Garuda (V 24) is of great importance to all those who would repent for their sins We need not burn ourselves in fire to expiate our sins The real expiation is always mental and moral when the heart repents for the past sins and enters on a new resolve to follow the path of virtue in future The parents of Jimutavahana who would not live a moment longer without their son and Malayavatı, whose devotion to her husband is manifested clearly in her few sentences -all these also help to make this act full of suspense The whole scene is very pathetic and the the agony ·18 v on audience is actually on the verge of tears when the hero expires leavirg thc aged parents and the bride merged in grief Representing death the stage is highly objectionable as the sanskrit dramaturgy does not allow it The dramatist perhaps thought it necessary to make the drama effective The appearance of the Goddess Gaun on the stage at once furnishes a spectacular element which the audience loves and removes the thick clouds of gloom gathering over their mnds Though the shower of nectar would revive the hero the appearance of Gauri 19 introduced fon crowning the hero as the Emperor of Vidyadharas Strictly speaking the appearance of Gauri was not necessary but the dramat st thought it better to represent how even the Gods appreciated such lofty values of life and this great self sacrifice and thus make the thome go deep into the heart of the audience Verse 2 is beautiful for the comparison of Jımutaketu with the ocean in appropriate epithets and the comparison of the old Queen with tho Ganges and that of Malayavatı with the shore V 7 gives us in a concise form the türmoil in the mind of Shankhachuda, and is very effective An instance of forceful words and alliteration used to descrbe a ferocious bird like Garuda seen in V 13 The advice to Garuda by Jimutavahana is remarkable and the simile in the last line that 'sin would be destroyed in the ocean of virtues like a grain of salt in a big pool of water is indeed original and appropriale The description of serpents (V 35) is an example of remarkable pen painting The first half of this act takes place in the hermitage of Jimutal etu while the latter half is placed on the peak of the Malaya mountain The day is the same as that of the IVth act 4 Characters 1 The Hero, Jumutavalrana. The hero 13 a Vidyadhara prince young and handsome in appearance He is endowed with all the princely ·19 qualities and possesses the distinguishing marks of loyalty ( उष्णीषः स्फुर एव मूर्धनि ) etc (I 17 ) He is learned, brave and modest and a veritable ornament of the Vidyadhara family as seen by the remark of Mitravasu ( pranamalar: etc, II 10) Two outstanding qualities of the hero, brought out prominently in this play, are his great devotion to his parents and his spint of self-sacnfice They are so deeply rooted in huis character that not once does he more an inch from the path he has adoptod. They are the pivot round which the major and minor incidents in the drama revolve F He is so greatly attached to his parents that he abandoned even his kingdom in order to serve his aged parents He discards even the pleasures of royalty for serving at the feet of his parents (fawa ya fag yir (etc I 9) Even when he is on the verge of death, he does not forget to bow down to them ( तात अम्ब, अय मे पभिमः प्रणाम: V) When his crest jewel falls at the feet of his father, Jumutaketu exclaims that his devoted son did not forget his duty even when dying He first takes the permission of the father before giving advice to Garuda His kind and generous attitude towards his fellowbeings his compassion for all creatures and his spirit of self sacrifice is seen in his own utterances as well as in the remarks made by other characters He gave away the Kalpa tree to his subjects and did everything to establish order in the kingdom and make the people happy He was glad when the news was brought that Matanga had snatched away his kingdom and did not even think of punishing him He was very much distressed to learn the pitiable state of the serpents whom Garuda devoured every day and thinks himself fortunate in having given away hus body for the meritorious act of saying one serpent at least ( सरक्षता पनगमद्य पुण्य मयार्जित यत्स्वशरीरदानात् etc IV 26) He was moved with pity when looking at tlic afflicted mother of Shankhachuda He considered that ·20 the proper use of the body was to serve the distressed beings ( आतै कठगतप्राण परित्यक्त स्वगान्धवैः प्राये नैन यदि ततः का TNT À T: 1 IV II) Mitravasu is rather hesitant in offering his sister to him in marriage for 'he would give up even his life out of pity for the sake of another'. ( यच्चासूनपि सत्यजेकरुणया सत्वार्थमभ्युद्यतः II 10) This spirit of self-sacrfice and the virtue of benevolence was so uppermost in his mind that his devotion to the parents and his affection for his beloved Malayavati were all subservient to that lofty ideal of serving the suffering humanity To him, the touch of the slaughterstone is even more pleasing than the embrace of Malayavatı or the caresses of the mother He thinks that his marriage with Malayavatı has borne frut when he receives the red garments which are useful in saving Shankhachuda ( सफलीभूतो मे मल्यवत्या. पाणिग्रह) Though the hero thus appears to be a man of philosophical nature, not caring for the pleasures of the world, he can appreciate the charms of a beautiful girl lıke Malayavatı and falls irr love with her at first sight He is a gallant lover as seen in Act III but as shown above, he considers the service of humanity far superior to these worldly attachments Not only does he preach benevolence, but when an opportunity comes, practices at with great fortitude Even Garuda is astonished at his courage when he suffers the torture patiently He is thus an embodiment of all noble virtues, viz, courage, modesty, benevolence, truth and compassion ( निराधार धैर्य etc V 30) and a prince of exalted nature possessed of supreme benevolence rarely found in this materialistic world of today 2. Shankhachuda The character of Shankhachuda leaves a permanent impression our mind and is at times even more admirable than that of the hero The hero was a on ·21 Boddhisatva, who was well acquainted with the ideal of self-sacrifice Shankhachuda was a mere serpent, ordered by his master to offer himself as a victim to Garuda when his turn came In carrying out this duty, he shows great loyalty to his master and proves that he is an obedient and faithful servant who would gladly die if the master orders hum to do so Equal to loyalty, he values the ideal of self-sacrifice to save his fellow-beings (नाहिनाणाकीर्तिरेकामयाप्ता नापि श्लाघ्या स्वामिनोऽनुष्ठिताशा V7) He is very proud of his glorious family and would not stain it by allowing some one else to sacrifice his life for his sako (न खलु शङ्खचूड. शङ्खधवल शङ्खपाल्कुल मलिनीकरिष्यति IV) He felt very much dejected that he became an object of pity, being saved by another by offering his own life (दत्वाऽऽस्मान रक्षितोऽन्येन शोच्यो हा धिक वञ्चितो वञ्चितोऽस्मि V7) His devotion to his mother goes deep into our heart He consoles her with great affection and requests the hero to look after her when he dies He was so much attached to his mother that he wishes to be born as her son in all his future births to love and be loved by her The very He too is not attached to this worthless body like the hero and his philosophical words that 'Mortalty embraces us even before our mother does so' are worth remembering ( क्रोडीकरोति प्रथम यदा जातमनित्यता etc IV 8) idea of saving his body by offering the body of another was repulsive to him and he rushes to the spot to release the hero immediately from the clutches of Garuda and to offer himself as the real victim He was even determined to burn himself of the hero did not recover An ordinary sernent. though he is. Shankhachuda wins our hearts by the extra ordinary virtues which he displays at the critical moment of his life 3 Vidushaka (Atreya ) In Sanskrit dramas, generally the Vidushaka IS introduced as a friend of the king to entertain him by ·22 Jokes and to help him in his love-affairs In our play, the erotic element is subordinated to the theme of benevolence and hence the Vidushaka has not much scope As is the convention of the Sanskrit drama, ԾԱՂ Vidushaka also is deformed and ugly He himself refers to the fact that the hero very often compared him to a monkey ( यथा स्वमीदशस्तादृश. कपिलमटाकार इति । II ) He is a Brahmin but is ignorant of the Vedas When asked to recite a few words from the Veda, he puts an excuse that 'the smell of liquor has made him forget the words from the Veda' ( सीधुगन्धेन पिनद्धानि मे वेदाक्षराणि III) He appears to be rather stupid as Vita and Navamalıka easily make a fool of him and enjoy the joke at his cost. He even bows down before them when he is helpless Vidushaka is always represented as a glutton and Atreya also induges in talking about eating' whenever there is a chance for at ( मे जठराग्रिघमधमायते etc. I) He is a faithful friend and drags the hero in front of the heroine when the hero falls in love with her Ho also talks to the maid and thus gives an opportunity for the hero to observe the feelings of the heroine The dramatist has attached importance to Atreya, retaining him only for the sake of convention no The Heroine, Malayavati The heroine is a princess, daughter of the Siddha king Vistavasu She is a great devotee of Gauri There are many references to her charming appearance When the Vidushaka sees her for the first time, he is struck by her extra ordinary beauty The hero falls in love with her at first sight and pays a high tribute to her beauty when he says 'You are adorned by your own limbs, why do you need the ornaments? (स्पालेरेव विभूषितासि वहसि प्लेशाय किं STT III 6.) agony of love She is a bashful maiden and tries to conceal her Her love for the hero is sincere and deep and she is prepared to enter fire when he is about to die ·23 'Jcalousy, thy name is woman' is too true in the case of Malayavati She attempts to commit suicide when she suspects that the hero has been attracted to another girl But she is easily convinced when she hnows the truth and loves the hero even more deeply than before Judging from the main theme of the drama, the hcroine was not essential for the success of the theme She figures in because the dramatist has patched up the first three Acts to the last two Acts, thus combining the erotic and the heroic sentiment Her character appears to be lifeless and in the last Act she is a more puppet following the words and actions of her father in law or mother inlaw There is not much pathos or force of sentiment in her lamentation and it appears insipid Against the lofty background of the hero's exalted character, the heroine pales into insignificance Time analysis of the Play. From the utterance of the hero at the end of the first act 277 मध्यमध्यास्ते नभस्तलस्य भगवान् सहसदीधितिः' it is clear that the events described in the First Act take place in the morning and continue ull noon time The hero's conversation with his friend Vidushaka, their entrance into the penance grovo and the consequent meeting with the heroine and the coming of Tapasa would take about three hours We may say that the action begins at 9 AM and ends at noon time In the Second Act, the heroine refers to the autumnal heat (शरदातपजनितोऽय मे सताप ) This need not necessarily refer to the mid day heat as the October hcat can be felt even in the morning Moreover the heroine's suffering was more mental than physical and the October heat in the morning was enough to augment her angush Another indication is given to prove that it was the morning time by the words of the heroine, 941494911491A दुसह मे शरीरम्! There is another view based on the evidence ·24 offeicd by the words of the hero तदिच्छामि दिवसशेषमतिवाहयितुम् that the events in this Act have taken place in the afternoon But it is not necessary suppose that it was midday as दिवसशेष can be taken to mean simply 'the rest of the day' without any such implication The bards refer to the fact that 'on account of red sindura powder, the morning bears the red glow of the evening' at the end of the Act and also invite the hero for a bath We can therefore suppose that the events in the Second Act take place from about 9 AM_lo 12 noon The interval between the First and the Second Act is probably a fortnight After the meeting with the heroine in Act I, the hero has passed several nights thinking about his beloved ( नीता किन निशाः शशाङ्कधरलाः II ३.) Mitravasu has also known him well during his stay on the Malaya mountain (आसनभायात् सुपरिक्षितोऽयम्) But there is one reference which rather contradicts the above assumption At the end of the First Act, the Tapasa tells us that Mitravasu had gone to Jimutavahana for offering his sister to him and in the Interlude of Act II, we are told that Malayavati is eagerly awaiting the return of her brother It is therefore necessary to supposo that Prince Mitravasu had first gone to the hero with the intention of knowing him well in order to select him as his brother in law and that he had returned immediately He had gone to make the actual offer of marriage after a fortnight and Malayavatı was now anxious to know the outcome of his meeting with the hero at the beginning of the Second Act This may appear rather far fetched but there is no other solution, when we look to the other references in this Act. * The incidents in the Third Act take place on the next day The marriage ceremony is over on the previous day in the evening (प्रथमप्रहर एच मल्यपत्या विवाहमगल निवृत्तम्) and the comic scene between the servants takes place in the next morning The Act ends with the Words of tho hero, a la que indicating the ·25 evening time There seems to be an interal of about five hours between tho comic scene and the main scene though at is represented that the hero and the heroine enter immediately after the comic scene The dramatist does not seem to have paid much attention to the detailed reference of time The dificuly would have been solved if he had made the comic scene a Praveshaka The incident in Act IV seems to have taken place within ten days after the marnage ceremony in Act II and the honey moon scene in Act III for the presentation of red garments to the bride groom is to be made within ten days after the marriage It seems that the Dipavalı festival is to be celebrated in a day or two and hence Mitravasu was called by the father to select a present to be offered to the bride groom on the Pratipal day The events in this Act take place in the morning The events in the Fifth Act take place immediately after those in the Fourth Act The lamentation of the parents and Malayavatı the return of Shankhachuda and the consequent conversation with Garuda and the hero's, revival-all these will require about two hours Thus the action of the play seems to be stretched over a period of three weeks starting about the first week of Ashvina and closing hy the end of Ashvina The marriage seems to have been celebrated about the fifth day of the dark fortnight of Ashvina Though Hindu custom does not allow marriages in Ashvina the rule is not applicable if marriages take place in holy places or on mountains All the incidents take place on the Malaya mountain, thus maintaining the unity of place essential to a drama 6 SOURCES or TIIE PLAY AND THE CHANGES NIADE BY THE DRAMATIST In the prologue of the play there is a mention that the story of the drama is taken from the Vidyadhara ·26 Jataka, but the collection of Jatakas now available does not contain one named Vidyadhara Jataka IS in can The story of Jimutavahana found the Kathasartsagara of Somadeva and Brihat Kathamanjari of Kshemendra both written in 11th century A D It occurs twice in these two books, being witten in two different contexts Both these books give a shorter narration in one place and a longer one in another place Tho story of Nagananda follous closely the shorter narrations in both these books Both these books are the Sanskrit versions of the Brihatkatha of Gunadhya in Paishacht language, composed about the 1st century AD The original Brihatkatha is now lost and its two aborc mentioned Sanskrit versions are only available Thus original Brihatkatha was well-known during Shn Harsha's time Neither the Kathasaritsagara nor the Brithatkathamanjari, both composed in 11th century AD be accepted as the sourco of Nagananda which was composed win 7th century AD The plot of Nagananda agrees closely with the shorter versions of the story in the two abovementioned books, but in certain places it also agrees with the story in the longer versions It is clear, therefore, that the original source of these tto books is also the source of Nagananda The Kathasar tsagara pays more attention to the narration while in the Brihatkathamanjin, the author indulges in description, thus cutting short the story-clement. Tor practical purposes, therefore, it is better to tako the Kathasintsagn as the source of Nagananda and ico where our dramatist has followed tho onginal and where he has devated from it. (1) In the orginal, there is the mention of the birth of Jimi.talahana by the favour of the kalpa trcc In the Nagananda, there is no reference to the birth of the hero ·27 (2) In the original the hero abandons the kingdom when he hears that his kinsmen desire to invade his country He does not want to be the cause of their slaughter In the Nagananda, the hero abandons the kingdom to serve his aged parents The dramatist lays stress upon the hero's devotion to his parents The hero considers the pleasure of serving the parents far superior to the enjoyment of a kingdom (3) In the original, the story is drab and dull The hero, visiting the temple of Gauri meets Malayavatı and comes to know her name and account from her gul friends and also tells his own account In the hands of our dramatist the dry incident in the original 13 Woven up with coloured threads of imagination and romance The hero going to the temple of Gauri, meets Malayavatı as Chandrapida does Mahashveta in the Kadamhari and they depart suddenly at the arrival of the Tapasa without getting a chance to know each other This gives rise to the amusing incident of the hero declining to marry his own beloved when the offer was made by Mitravasu and the misunderstanding of the heroine that the hero has been attracted to another girl (4) In the original a divine voice prevents the heroine from committing suicide and promises that the Emperor of Vidyadharas will marry her There is no mention of the boon in the dream Our dramatist has made this medent also more romantic by making the hero rush to the scene to rescue the heroine The change is indeed artistic and appeals to the hearts of the audience (5) In the onginal, there is no reference to Vita and Cheta There is no mention of the news of the attack on the kingdom of the hero by Matanga ·28 The entire Third Act, which affords comic relief in a pathetic play like Nagananda, is the invention of the dramatist The news of invasion is purposely introduced to bring out the selfless character of the hero (6) There is no mention of the drawing of the portrait on the slab in the original The dramatist introduces this change to provide an element of romance He has made the musings of the hero very charming indeed The symbol of red garments is also wanting in the original and it appears to be the invention of the dramatist so that Caruda's mistake in carrying away the hero may appear natural (8) In the onginal, thc crest-gem of the hero falls at the feet of Malayavati, and Jimutaketu knows of the fate of his son by his supernatural power The dramatist makes the crest-gem fall at the feet of the hero's father whom the hero pays his last respect by thus bowing down at his feet This is again done to emphasise the hero's great devotion to lus parents, as he does not think much of his love for Malayavatı as against the higher duties of life In the play, Shankhachuda mforms the father of the fate of his son to make the scene more pathetic (9) In the original Garuda gives a boon to the hero which is omitted in our play. From the above account of deviations, it will be seen that the dramatist has added the erotic and comic scenes in the play as pure pathos is not suited to a drama One çannot play too long on the suspense of the audience This also serves to make the character of the hero more noble and lofty as he forgots crcn his belos cd, who had cast a spell over lum earlier, when thinking of saving the life of another by sacrificing himself The boon given by ·30 viz, the hero is a Vidyadhara, the heroine, a Siddha, a serpent from the nether world, a heavenly bird and Goddess Gaur The whole background is thus supernatural The sentiment of love dominates the first three Acts, and that of Pathos prevails in last two Acts But the drama leaves an impression of a sentiment different than these two and it is the Heroic sentiment which lifts up the drama on a higher level than those treating the purely erotic or pathetic themes The heroism of self-sacrifice to save the life of another and of beanng the physical pain patiently produces a unique satisfaction in our mind by virtue of its noble and lofty ideal It would havo been a real tragedy if the hero was not made to recover by the intervention of the supernatural and also more effective, but as the Sanskrit drama does not allow a tragedy, the drama is ended happily In the opinion of some, the 'miracle of the revival of the hero by Gauri is a defect for it is too sudden and unexpected for the audience to fcel happy when their minds are overpowered by the tragic yet lofty self sacrifice of the hero But the setting itself is supernatural and the author bound by convention and hence the defcct may be excused IS There is one serious defect in the construction of the drama that it lacks the Unity of Action There is no relation between the events of the first three Acts and those of the last two Acts There are references to the benevolent nature of the hero but it is not enough to give us an exact idea of what the author intends to depict later on The first three Acts refer to the love-affair between the hero and the heroine and their marriage and the last two acts refer to the sacnfice of the hero We do not pass gradually from one episode to another and the latter is not the natural development of the former If the dramı had ended with the Third Act, it would have been a light comedy The second episode appears to be patched up with the first, for it has no major connection with the ·31 first except that the red garments offered after marriage are used as the mark of a victim As Dr Dasgupta remarks in his 'History of Sanskrit literature', 'The one part is not made essential to the development of the other, there is thus no unity of action or balance between the two isolated parts It is difficult to reconcile also the picture of Jimutavahana's unlimited benevolence and resolution in the face of death during which he does not even think of Malayavatı with the unnecessary and unrelated preliminary account of him as the conventional love sıck hero or of Malayavatı as the simple sentimental heroine It is not his love which inspires his Act of sacrifice, nor is it rendered difficult by the memory of that love, an inexplicable hiatus is therefore, felt when ono passes from one cpisode to another" Some minor defects in the play are to be noticed It appears improbable that the hero and the heroine should depart without trying to know the identity of each other at least through their friends. This seems to be done purposely to introduce the scene of 'suicide by the heroine It also appears unjustified that Shankhachuda should think of going to pay his respects to southern Gokarna when every moment Garuda's arnval was expected This also seems to be done with an intention to give an opportunity to the hero to offer himself One notable feature of the play 19 that there is a happy blending of the Hindu and Buddhist trends of thought. Hindu gods and Bodhisatva, both find a place an it near each other and Hindu tenets and Buddhist canons are both glorified in it The hero is a Bodhisatia and the Nandi intokes the Buddha There are references to Buddhistic notions such as am, the Kicshas and the story glorifics the Budhistic ideal of self sacnfice and bene. olence The heroine on the other hand is a great devotee of the Hindu Goddess Gauri and the hero is ultimately brought back to life by her favour Vanous Brahmanical conceptions such as the ·32 parents of the hero taking to the life of 'Vanaprastha' in a forest and maintaining the sacred fire, the kalpa tree, the nectar possessed by Gods, and observance of the Dipavali festival are also referred to This harmonious blending of the Buddhist and Brahmanıcal conceptions marks a stage in the history when Buddhist trend of thought was-treated with tolerance It was only later on in the 8th century that there arose a mutual hatred in the followers of these creeds In the dramas written before this period Buddhist characters find a place of respcct. It is bclieved that Shri Harsha became a Buddhist in his later age and the drama may have been written when he was just thinking of changing his religion One minor mistake in the story is that the dramatist refers to Gokarna as being in the vicinity of the Malaya mountain as Shankhachuda desires to bow down to the God and come back immediately to the place of slaughter The time for Garuda's arrival was drawing near and he had to return within a very short time This Gokarna (referred to as southern Gokarna to distinguish it from the one in northern India se, Nepal) is situated on the Malabar coast, but it is separated from the Malaya mountain by nearly thirty miles But this is obviously not the fault of the play-wright as in the source of the play itself, the same faulty reference is found 8 IARSIA AS A DRAMATIST On a detailed study of Harsha's dramas one must admit that he cannot be ranked as one of the brightest stars in the galaxy of Sanskrit dramatists, Ilhe Kalidası or Bhayıbhuta But it will be unfair to compare him with those first-rate poets # }10 are unrivanca in their treatment of a theme or subtlo analysis of human mind Harsha 15 an author of a different kind, 'a memorable example of a conscious litcrary artist'. lo cannot be credited with onginality in his dramas for he is indebted to Kalidasa and others for many ideas, atuationg and expressions in ·33 his play a in in in us in The scene, for instance, of the meeting between the hero and heroine in Act I of the Nagananda is obviously suggested by similar scene Shakuntala. The description of the penance grove in Nagananda 18 also similar to the one in Shakuntala and also in Kadambari. The imprisonment of the heroine in Priyadarshika, and Ratnavalı seems to be suggested by the imprisonment of the heroine Malvikagimitra Sankrtyayani Priyadarshuka reminds of the Parivrajika Malavikagnimitra Though Harsha is thus greatly indebted to other authors, he must be credited for ingenuity in weaving the plot 'If Kalidasa supplied the pattern, Harsha has undoubtedly improved upon it in his own way and succeeded in establishing the comedy of court-intrigue as a distinct type in Sanskrit drama The situations are prepared with practised skill, they are admirably conducted, adorned but not over-embellished, with poetical sentiment and cxpressions no wonder that the Ratnavalı, which the masterpiece of Harsha is quoted as an example of a wellknit play 'Harsha is gracoful, fluent and perspicuous; He possesses a quaint and dainty fancy and a gift of writing romantic poetry with frequent felicities of expression and musical cadence considering his contemporary and protege Bana, his style is remarkably simple and his prose is unadorned the types of conquering heroes and frail heroines he draws may not possess great appeal but they have a tender and attractiva quality of romance the dramas of Harsha give the impression of a remarkably fine but even writer seldom rising far above or sinking much below a uniform level of excellence (Dr Dasgupta 'A history of Sanskrit Laterature) Harsha does not display a keen insight into human nature as does Kalidasa who infused Shakuntala with the breath of life nor can he present a picture of elevated sentiment or depth of pathos as does Bhavabuti in his Uttar-ramchanta, but he does not lack an insight into the ·34 * aims and actions of the characters, It is true that his characters cannot be called 'life-like' and acting from a spontaneous urge, for he has not identified himself with these characters He draws them with a conscious hand, supplying them with necessary qualities, as he thinks over them again and again and hence they are a picture of studied eſcort and elegance rather than natural portraits He however displays a considerable skill in weaving the plot as in Ratnaval though in Nagananda he has failed to weave the two episodes of love and self-sacrifice into a good combination He can Though Harsha may rank very high among secondclass Sanskrit dramatists, his dramas leave an impression of delightful pieces of literature on account of his charming verses and his simple and fluent stylc, casy to follow and his choice of melodious words Harsha indeed deserves our admiration for his taste in selecting delicate words to depict a scene of tender emotions The romantic scene in the third Act of Nagananda may be pointed out as an example of such elegance of words and style depict with equal grace and ease the lofty spirit of selfsacrifice as in Nagananda or the love scene in the Ratnavali His power of description is also remarkable He avoids the use of long compounds and indulges in a moderate use of figures of speech Dr Dasgupta therefore remarks 'Harsha claims place among the worthies of his period not so much by any transcendent genius but by a pleasing gift of delicate workmanship Conscious but not too studied, assured but not ingenious 1. SOVC MPORTANT TECHNICAL TERVIS one नान्दी It is defined as follows (आशीनमस्क्रियारूपः श्लोक. काव्याधसूचकः नान्दीति कथ्यते।) A Sanskrit drama begins with or two bcnedictory verses, usually addressed to the favounte deity of the author Further, the नानी is expected to contain a suggestion of the plot of the drama (see Notes at the end) It is recited by 7.

·35 Thus the second verse in our नान्दी may be suggestive of the fact that the hero remained firm in his resolve to sacrifice his own self, not considering his parents or the newly wedded beloved and that even the Gods appreciated his spint of self sacrifice and the Siddhas and Vidyadharas bowed down their heads in respect प्रस्तावना or Prologue--The late 19 followed by प्रस्तावना. The सूउधार, पारिपावक and at figure in the प्रस्तावना, Sometimes only the 4791 and नटी carry out the work as secn in our play Through the SEIFERT ve get an information about the dramatist and the drama concerned Generally the सूरघार or T&T sing a song descriptive of the season before the commencement of the drama proper The prelude ends by hinting directly or indirectly at the character who is to enter the slago immediately afterwards In the prologue of the नागानन्द, सूत्रधार and नटी, through their conversation, inform us that the drama नागानन्द, written by king Shri Harsha, was to be enacted during the Indra festival to be celebrated that day The drama was based on a novel theme connected with the Vidyadhara Jataka The सूत्रधार considers himself fortunate that they are enacting the drama of a clever poet like Harsha, that the actors were skilled and the. theme of Bodhisatva, universally attractive At the end, the ar leaves to go to the forest to serve his aged parents like Jimutavahana' thus hinting at the entrance of the hero विकभक and प्रवेशक A dramatist presents before the audience only certain incidents which have a dramatic significance There remain cortain "facts which must be informed to the audience to make them follow the plot These facts are supplied through the short introductory scenes called प्रवेशक or विष्कमक These interludes are also justified on the grounds of propriety and economy. Incidents such as wars, massacres etc, are not allowed to ·36 13 be represented on the stage. But the knowledge of these incidents necessary for understanding the story properly and hence this information is given to the audience through the conversation between (1) lower or (2) middling and lower characters. The interludes give us an information of the incidents not represented on the stage or those supposed to have taken place during the interval. A vauh is defined as follows. (यन्नीचेः केवलं पात्रः भाविभूतार्थसूचनम् । अङ्कयोरुभयोर्मध्ये स विशेयः प्रवेशकः॥ -सुघाकरे A H61 is a short scene which comes in between two acts. It can never come in the beginning of the first act. It indicates the events in the past and suggests the future incidents through tho conversation of the lower characters only. A विष्कमक- नृत्तवतिप्यमाणानां कांशानां निदर्शकः। संक्षेपार्यस्तु विष्कमो मध्यपात्रमयोजितः II) -दशरूपके. A fit is a short scene which summarises the events in the past and indicates futurs incidents through the conversation of the middling characters. विष्फमक is of two tyres. (pure) and (mixed.) In the Ta variety only medium characters take part while in the far variety, both middling and Jower characters participate. It naturally follows that शुद्ध रिमक is in Sanskrit only while मिश्र विभा has both Sanskrit and Praknt, The distinction between a विभक and प्रवेशक thizm(?) pe may come oren at the beginning of the first act Aslan can neser come at the beginning of the first act, (2) In tas only lower characters take ·38 The farcaF 28 नागानन्द conforms to all these traits of his character But as the drama treats the lovetheme in the first three accts only, the first appears only in the first part of the drama The dramatist uses him to supply comic relief in the Illid act of the play As the last two acts depict a lofty theme full of pathos, the Vidushaka is absent there Thor Sentiment According to Bharata, there are eight रस, शृङ्गार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स and अद्भुत From among these either शगार, वीर or करुण should be the prevailing sentiment and others should help the development of the principal sentiment. In this drama, is predominant in the first three acts while 70 in the last two acts The sentiment that dominates the whole drama is that of arti e the noble and lofty self-sacrifice of the hero and his patient suffering to save another from danger झाङ्गार 912A Sanskrit play ends with benediction or prayer for plant of food, timely rain and general prosperity Al actors in the play assemble on the stage to sing it In a Sanskrit drama, death of the hero is never exhibited This accounts for the absence of tragedies Our author is bound by this convention and hence the introduction of Gauri at the end to revive the hero and make the end happy

·Gobind V. Dudeja, ;
* 7, New Chotrani Chawl,
Station Rd, Goregaon (W).
BOMBAY-62-NB,
DRAMATIS PERSONAE
Men
Jimxtavolana-The hero and Vidyadhara Prince.
Jinntaketa-The father of hero.
Vidushaka (Atreya)-The friend of the hero,
Jinrarasu-Son of the Siddha hing Vishyavasu and brother of
the heroine
l'ila and Cheta-Attendants in the palace of Vishvasasu.
Kanchukı-Superintendent of the harem.
Shanklachuda-A serpent, intended to be the viction of Garuda.
Garuda-King of birds and enemy of tlie serpents.
Women
Siddha king
Mfala, az att--The heroine and daughter of
Vislivavasu.
Devi The mother of the hero.
Vuddha-The mother of Shankhachuda.
Chafuriko
Nanolarika
Maids of Mfalazarati.
Natamalika
GaurThe Goddess.

·श्री हर्पदेव विरचितं
नागानन्दम् ।
THE
NAGANANDAM
OF
HARSHA - DEVA

·अथ नागानन्दम्। 7 प्रथमोऽङ्कः। ध्यानव्याजमुपेत्य चिन्तयसि कामुन्मील्य चक्षुः क्षण पश्यानङ्गशरातुर जनमिमं त्रातापि नो रक्षसि । २ मिथ्या कारुणिकोऽसि,निघृणतरस्त्वत्त कुतोऽन्य पुमा न्सेप्य मारवधूभिरित्यभिहितो बुद्धो जिनः पातु वः॥१॥ १सक २वर ३ बोधौ यत्पदाम्माजमाश्रित्य जडोपि सुमहान् क्षणात् । प्रकृष्टा धियमाप्नोति स दत्त शिवदोस्तु मे ।। तत्कृपामवलम्ब्यैव नागानन्दाख्यनाटके । उत्सहे सरला टीका विधातु न स्वपाटवात् ।। अथ तत्रभवान् कविवर श्रीहषदेव काव्यस्य यशआदिसम्पादनद्वारा श्रेय साधनता विभावयस्तनापि-नि त ज्ञान न तच्छिल्प न सा विद्या न ता कला । नासौ भयो न तत्कर्म नाट्ये यन्न दृश्यते ॥ इति दृश्यकाव्याअभूतस्य नाटकस्यैव महिमवर्णनात् नागान द नाम नाटक निर्मित्सु -प्रत्याहारादिकान्यगान्यस्य भूयासि यद्यपि । तथाप्यवश्य कर्तव्या नादी विघ्नोपशान्तये ॥ इति वचनात्तदङ्गतया रङ्ग विभोपशातये-नाष्टभिद्वादशमिरष्टादशभिरेव वा । द्वाविंशत्यापदैर्वापि सा नान्दी परिकीर्तिता ॥ इति वचनानुरोधादादौ अष्टपदा मगलवरूपा नादी रचयति- ध्यानेत्यादिश्लोकद्वयेन । ध्यानेति । ध्यान एकतानेन मनसा स्मरण ध्यानमुच्यते । इत्युक्तलक्षणमेव व्याज मिष तमुपेत्याश्रित्य का चिन्तयसि । ध्रुव ध्यानमिपेण स्व कामपि प्रिया ध्यायस्तिष्ठसीति भाव । क्षण चक्षु उमील्य उद्धाट्य अनङ्ग शरातुर नास्त्यद्गमस्त्यासो अनङ्ग काम तस्य शरा । (उन्मादनस्तापनश्च शोषण सम्भनस्तथा । संमोहनश्च फामत्य पञ्च बाणा प्रकीर्तिता । इत्युक्ता । ते आतुर - ·NAGANANDAM ACT I Whom are you thinking of, assuming the pretence of meditation? Open your eyes for a moment and look at these persons (1 e us) distressed by the arrows of Cupid (ie the bodhless one) Though (called) a Protector, you do not protect (us) You are falsely (called) kind How can any other person be more merciless than you? May the victorious Buddha, thus jealously addressed by the women of Māra, protect you' (1) and moreover, आते इमं जनं अस्मानित्यर्थः । पश्य । नेनयोरनुन्मीलनादाहुः- मातापि - नो न रक्षसि । अतः मिथ्या कारुणिकोसि । करुणा शीलमस्य कारुणिकः । शीलमिति ठक् । त्वयि करुणा जास्तीत्यर्थः । त्वत्तः त्वद् अतिशयेन निघृणः निर्दयः निघृणतरः । अन्यः पुमान् कुतः । नास्ति कोपीत्यर्थः । मारप्रधाना वध्वः मारवधः कामिन्यः । मारपुय इति केचित् । मदनो मन्मयो मारः इत्यमरः । ताभिः इत्यमुक्त प्रकारेण ईयया सहितं यथा तथा सेन्य सासूय अभिहितः उत्तः बुद्धं ज्ञानमस्यास्तीति बुद्धः । ज्ञानी । अर्शआदिभ्योऽच् । जिनः वः सामाजिकान् पातु । यद्वा जयति ससार शतून यो इति जिनः बुद्धः वः पातु इति योज्यम् । अत्र सत्यापे विकारहेतो ध्यानान्न चरित इति गम्यमानत्वाद्विशेषोतिळगया। सति हेतौ फ्लायो विशेषोक्तिर्निगद्यते । इति लक्षणात् । बुद्धो जिन इति पुनरुत्वदामासोऽपि । तदुतम्-आपाततो यदर्थस्य पौनरु- क्त्यावभासनम् । पुनरुत्वदाभासः स भिन्नाकारशब्दगः ।। इति । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम ॥ १॥ अष्टपदा नान्दी निर्वाहयन्नाह । कामेनेति । यः थ्यापन ध्याननिष्ठः नचलितः समाधेः चित्तैकाग्यान प्रच्युत इति विस्मयाद् दृष्टः। स मुनिष इन्द्र इव मुनीन्द्रः बुद्धः वः पातु इत्यन्वयः । कैरित्याकालायामाह । चापमाकृष्य कामेन । प्रहारार्थमवसर प्रतीक्षमाणेन खिलभमानेनातो विस्मयः इति भावः । हताः पथ्य उच्चैःशब्दायमानाः पटहा यैस्ते आवल्गन्ति उद्धतं चरन्ति नृत्यन्ति या तच्छीलाश्च । इताः पटयः पदहा यस्मिन्कर्मणि तथा यल्गिन इति वा । तैः । मारवीरैः मारसहायर्यवादप्रभृतिमि- देशमिः । भ्रुवोर्मन भ्रमशः ! भ्रूभङ्गश्च उत्कम्पश्च जुम्मा च स्मितं च इत्येतैः शृङ्गार- विसरिः ललिते । पाठान्तरै चलिते चञ्चले । दृशौ यस्य तेन । ललितपता इति पाठे-सुकुमारोन्नविन्यासो मरणो ललितं मवेद । इति तद्वता। अय पाठः साधी- 'यात् । दिवि मो दिव्यः यो नारीजनस्तेन । प्रड नम्नमुत्तमानं शिरः येषां तैः सिद्धः देवयोनिविशेषैः । पुलकाः अस्य सजाताः तत्पुलरितं रोमाञ्चितं । तदस्य ·नागानन्दम् 4 4 अपि च। • कामेनाकृप्य चापं हतपटुपटहावलिगभिर्मारवीरें धूभद्गोत्कम्पजृम्भास्मितललितदंशा दिव्यनारीजनेन । सिद्धेः प्रदोत्तमाः पुलकितवपुपा विस्मयाद्वासवेन ! ध्यायन्यो योगपीठादचलित इति घः पातु दृष्टो मुनीन्द्र ॥२॥ नान्यन्ते। १ उत्क्षेप. २ वता. ३ ध्यायन्बोधैरवाप्ताव. * सजातमिति तारकादिभ्य इतच् । इति इतन् । वपुः यस्य तेन । अत्र सा विचलनकारणे न चलित इति विशेषोतिरलंकारः । एकस्य मुनीन्द्रस्याने कधोल्लेखादुलेखाकारोपि । तदुक्तं । कचिद्भेदाग्रहीतॄणा विषयाणा तथा कचित् एकस्यानेकोलेखो यः स उल्लेख इष्यते ॥ इति । सग्धरा वृत्तम् ॥ २ । (अन "प्रथमपद्येन मलयवतीकृतं नायकस्य निर्भर्सन द्वितीयपधेन कामपाश मरस्यापि जीमूतवाहनस्य स्वप्राणव्ययेनापि ताात् शखचूडरक्षणं विद्याधर पतिभिः पृता प्रगतिश्चेति मनाकार्यार्थः सूचितः ।) नान्द्यन्ते इति । नन्दन्ि देवता अस्यास्तस्मानान्दीति कीर्तिता । इति निरुत्तायाः-आशीर्वचनसंयुक्त स्तुतिर्यस्मारप्रयुज्यते । देवद्विजनृपादीना तस्मानान्दीति कीर्तिता ॥)इत्युक्तलक्षणा याच नान्या अन्ते । नान्दी पठित्वेत्यर्थः । सूत्रधारो वदतीति शेषः। यद्यपि सूत्रधार. पठेदेना मध्यम स्वरमास्थितः इति भरतवननात्स्वधार एव नान्दी पठी तथापि सूत्रधार इति प्रथम नोत्त मङ्गलार्थ देवतानमस्कारादेरेवादी कर्तव्यत्वात् । नाटयोपकरणादीनि सूपमित्यभिधीयते । ५. सूत्र धारयतीत्यस्मात्सूतधारी मतो बुधः ॥ इति सूतधाररक्षणम् । अलिमिति । किंचित्प्रयोजन नास्ति । अतिविस्तरः नाट्यागाना पठनपः तेनाल रा मारतु इत्यर्थः । इन्द्रस्य उत्सवः महः इन्द्रोत्सरः मामध्यजेत्यानसंशः । तस्मिंस्तत्समये। मह उद्भव उत्सव इत्पमर.। अस्मिन्नु- सये इन्द्रध्यवनः क्लि राजभिः दृश्यर्थमन्युदयाय च पूज्यते । तदुतं भविष्योत्तरे- एव यः दुरुते यात्रामिन्द्रकेतोयुधिष्ठिर । पर्जन्य. कामापी स्यात्तस्य राज्ये न सशयः ॥ इति । चतुरस ध्वजावार गजदारे प्रतिष्ठितम् । आहुः शमध्यर्व नाम पोरगर मुग्णावहम् ॥ गनाकार चतुस्तम्भं पुरद्वारे प्रतिक्षितम् । पौराः मुयन्ति शरदि पुरुहूतमहोगाम् ॥ अरेय पौरागिकी क्या-पुरा रिस दानवपरिभूवा इन्दपुर:मरा देयाः क्षीरसागरशायिन मगान्त द्वारग ययुः। तदा विष्णुदत्ययु- संहायप रिम्सममार पिचिचं पज महेन्द्राय प्रादात् । तत्ममानास्त्रिी दान- पायांशपान । इन्द्रदत्तं म त मज पृजयित्वा यमुर्नाम चैरिश पर निर्षि

·FIRST ACT
May the Lord of Sages protect you—the Lord, who was
beheld with wonder," as he (remained) meditating undis-
turbed in the posture of Yoga (ie concentration), by Kama,
with his drawn bow, by the heroes of Mara, dancing as the
deep-sounding druns were beaten by the heavenly nymphs,
casting lovely glances (accompanied) with the knitting of the
eye-brows, tremor, yawning and smile, by the Siddhas, with
their heads bent (with respect), and by Indra, whose body was
full of horripilation
(At the end of the Nandı)
लेभे । ततः प्रीतो महेन्द्रो व्यादिदेश- प्रीतो महेन मघवा प्राहेव ये नृपा' करिष्यन्ति ।
वसुवद्वसुमन्तस्ते भुवि सिद्धाशा भविष्यन्ति ॥ मुदिताः प्रजाश्च तेषा भयरोग-
विवर्जिता । प्रभूतानाः। इत्यादि । वहुमानेन सह यथा स्यात्तथा सबहुमानम् । नाना
दिश येषा ते नानादिशः। नानादिशः देशा नानादिग्देशाः तेभ्याः आगतेन । पादौ
पझे इव पादपङ्ग्रे ते उपजीवतीति तेन । न विद्यते पूर्व यस्य तदपूर्व अद्रुतं वस्तु इति-
वृत्त रचना च ताभ्यामलंकृतम् । यद्वा अपूर्वा या वस्तुरचना तया अलंकृतम् । विद्याधर-
चक्रवर्तिना प्रतिबद्धं सम्बद्ध विद्याधरचक्रवर्तिप्रतिबद्धं । स यन नायक इत्यर्थः ।
नागाना आनन्दः नागानन्दः । स एव प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोरमेदोपचारात् नागानन्द
नाकम् । सोऽस्मिन्धर्ण्यते इति वा । नाटकवाचितया नागानन्दशब्दस्य नपुसकत्वम् ।
श्रोत्रयोः परम्परा श्रोत्रपरम्परा तया । जनश्रुत्येत्यर्थः । प्रयोगत रङ्गभूमी अभिनीत-
मित्यर्थः। सकलजनाना हृदयानि आल्हादयितु शील मस्य सकलजनहृदयाहादी
तस्य । यथावत् साधुः प्रयोगस्तेन । ययावदिति भिन्नं वा पदम् । नेपय्यरचना
रङ्गभूमिविन्यास नारायोचिंतवेषविधान वा । नेपथ्य तु प्रसाधने । रगभूमौ घेषभेदे ।
इति हैमः | आवर्जितानि आकृष्टानि । सक्राश्च ते सामाजिकाः सम्याश्च तेषा मनासि ।
समाज समवयन्ति इति सामाजिकाः । समवायान्समवति इति ठक् । श्रीहर्प इति ।
निपुणः नाटकरचनापटुरित्यर्थः । एषा पुरत• स्थिता परिषीदन्त्यस्यामिति परिषद्
समापि गुणान् गृहाति तच्छी गुणपक्षपातिनीत्यर्थः । सिद्धाना राजा सिद्धराजः
विद्याधरेश्वरो जीमूतवाहनः । बोधिसत्वचरितमिति पाठे बोधिसत्वा बुद्धविशेषारतेषां
चरितम् । बोधिसत्वा जीमूतवाहनादय इति मालतीमाधघटीकाया (अ. १०)जगद्धरः।
नाट्ये अभिनयकर्मणि दक्षाः निष्णाताः । एतेषा मध्ये एकैक्मपि वस्तु इहास्या रङ्गभूमौ'
साचित अभीष्ट यत्फल तस्य प्राप्तिः लाम यान्तिफ्लपाणिः तम्या: पई
स्थानम् । हेतुरिति यावत् । मम भाग्य मभाग्य तस्य उपचंयाप्रकर्षात् समुदितः
एकत्र मिरित इत्यर्थः । अय सर्वः गुगाना गण नि पुनः यान्छितफल प्राप्तेः पद इति
किमु पचव्यम् । अन वान्दिनफल प्राप्तिहेतुभूतानां वाक्यगतत्वालाव्यलिगमल्कारः ।
तदुर-हतोर्वाक्यपदार्यत्वे कात्यलिङ्गं निगद्यते इति । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ ३ ॥

·के ६ नागानन्दम् १ सूत्रधार: अलमतिविस्तरेण ।' अद्याहमिन्द्रोत्सवे सबहुमानमाकार्य नानादिग्देशागतेन, राज्ञ श्रीहर्पदेवस्य पादपद्मोपजीविना राजसमूहेनोक्त । यथा-अस्मत्स्वामिना श्रीहर्षदेवेनापूर्ववस्तुरचनाऽलकृतं विद्याधरजातकप्रतिनिबद्ध नागानन्दं नाम नाटकं कृतमस्मामि. श्रोत्रपरंपरया श्रुत;न तु प्रयोगतो दृष्टम् । तत्तस्यैव राज्ञ. सकलजनहृदयाहादिनो बहुमानादस्मासु चानुग्रहबुद्धया यथावत्प्रयोगेण त्यया. 'नायितव्यमिति । तद्यावदिदानी नेपथ्यरचना कृत्वा यथाभिलपितं संपादयामि । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) आवर्जितानि च सकलसामाजिकाना मनांसीति मे निश्चय. । यतः श्रीहों निपुणः कविः परिपदप्येपा गुणग्राहिणी लोके होरि च सिद्धराजचरितं नाट्ये च दक्षा घयम् । पस्त्वकैकमपीह वाञ्छितफलप्राप्तेः पदं ,किं पुन- मद्भाग्योपचयादयं समुदितः स! गुणानां गणः ॥ ३ ॥ तद्यावदहं गृह गत्या गृहिणीमाय संगीतकमनुतिष्ठामि । ( परिक्रम्य नेपथ्यामिमुखमवलोक्य च ।) इदमस्मद्गहम् । यावत्प्रविशामि । ( प्रविश्य । ) आर्ये इतस्तावत् । १ आहूय. २ चक्रवर्ति प्रतिबद्ध.३ च मया. ४ लोकानन्दि. ५ बोधिसत्त्व. ६ अस्मात्पर इदं पद्यं त्रि. पुस्तके- द्विजपरिजनबन्धुहिते मद्भवनतटाकहसि मृदुशीले । परपुरुषचन्द्रकमलिन्याउँ कार्यादितस्तावत् ।। संगीत संगीतमेव सगीतकम् । स्वार्थ कः । नृत्त गीत तथा घाद्य प्रय संगीतमुच्यते । इति संगीतरत्नाकरे । आर्थे मान्ये । धान्यो नटीसूत्रधारावार्थनाना परस्परम् । इति साहित्यदर्पणे। आर्यस्य श्वशुरस्य पुत्रः आर्यपुत्रः। एव स्त्रीभिः पतिर्वान्यः । सर्व- स्त्रीमिः पतिर्वाच्य आर्यपुत्रेति यौवने । इति भरतो 1 तातः अत्र श्वशुरः । आर्यया श्वभ्या । स्थाविरभावाद्वार्धक्याजातः निवेदः वैराम्यमिति यावद् यस्य स तथोक्तः। कुटुम्बस्य भारः कुटुम्पमारस्तस्योदहने युटुम्बभरणे इत्यर्थः योग्यः समर्थः । हृदये आरोप्य मनमि कृत्वा । निदेन स्वविषयकग्वेदेन सहितं .यया स्यात्तथा। गुर्योः मातापित्रोः चरणास्तेपो परिचर्या सेवा तस्याः मुग्यम् । पिनोरिति । अहमपि प्रमागर्न पितामहपितृपमायातमश्वर्य विभूतिं त्यक्त्या पित्रोः मातापित्रोः शुभपानपा- सना। परिवस्या न रामपा परिचर्याप्युपासना । इत्यमरः । विघानु पर्ने एप जीमूतवाहनो ·FIRST ACT * STAGE-MANAGER-Enough of prolixity To-day dur: ing this festival of Indra, having been invited with grčat honour by the host of kings who have come from countries in various quarters and who are dependent on the lotus-like fcet of king Sri Harshadeya, I was told thus—"We have learnt by hear-say, that a drama named Nagananda, adorned with an original arrangement of the plot, and dealing with the story of thc Vidyadhara-Jataka, is written by our Shri Harshadeva, but we have not seen it enacted on the stage. So, out of respect for that same king, who gladdcns the hearts of all people, and with a desire to favour fus, it should be enacted by you properly on the stage Now, therefore, I shall first make arrangements about the dress etc, and do as desired Moving about and looking) I am sure I have won the hearts of the entire audience For, Shri Harsa is a clever poet, this assembly also can appreciate merit, the story of the king of Siddhas (Jimutavahana) is quite attractive to the people, and we are skilled in acting Each one of these things is a source for attaining the desired result How.much more, then, when a combination of all merits has come up by the excess of my good luck? I shall, then, just go home and having called my wife, start the music (walking about and looking towards the curtain). Here is our house I shall just enter (Entering) Noble lady, come here यया जीमूतवाहनः अस्य नाटकस्य नायकः स इव वने यामि यास्यामि। श्रौती उपमा अलंकारः । अनुष्टुप् छन्दः ॥ ४॥ प्रस्तावना । प्रस्त्यते यूप्यते प्रतमनया इति । अपूर्वास्तोतेयेन्तात् ण्याम- अन्थो युच् इति युन् । 'नटी विदूषको वापि पारिपार्श्वक एव वा । सूनधारण महिताः सेलाप यत्र कुर्यते । चिनक्यैिः स्वकार्योत्यैः प्रस्तुताक्षेपिमिर्मियः। आमुख तत्तु विशेष नाना प्रस्तावनापि' सा) इत्युक्तलक्षणा । अस्या अन्ते सूत्रधारस्य निर्गमः । यदुक्तं -एपामन्यतमेनाथै पात्र वाश्चिप्य सूत्रभृत् । प्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत् ततो वस्तु प्रपञ्चयेत् ।। इति । प्रयोगानिशयामिधा प्रस्तावनैषा 1 तदुक्त दशरूपके एपोयमित्युपछेपारस्तधारप्रयोगतः । पानप्रवेशो यत्रै प्रयोगतिशयो मतः ॥ इति ॥ ततः प्रविशतीति । नयति.रसे परिपोपमिति नायकः । नीघातोप्युल् । एतल्लक्षण दशरूपक-नेता विनीतो मधुरस्त्यागी दक्षः प्रिययदः । रक्तरोकः शुचिर्वाग्मी रूढवंशः रिपरी युवा। बुयुत्साहस्मृतिपिशाक्लामानसमन्धित । शुगे दृढश्व तेजस्वी शास्त्र. नधुभ धार्मिक. I0. इति । स च धीरललित धीरशान्तः धीरोदात्त. धीरोद्धतनि चतुर्धा भिमः । नाय धीरोदात्तो नायकः । तलसर्ग दशरूपरे - महासत्योतिगम्भीरः ·८ नागानन्दम् प्रविश्य २ नटी- ( सास्रम् ) आर्य इयमस्मि मन्दभाग्या । आज्ञापयत्वार्यपुत्र. को नियोगोऽनुष्ठीयतामिति । ( विलोक्य । ) आर्ये नागानन्दे नाटयितव्ये किमिदमकारणमेव ३ सूत्र० रुद्यते । P ३ AN " . ४ नटी-आर्य कथ न रोदिष्यामि। यतस्तावत्तात आर्यया सह स्थविरभाव- जातनिर्वेदः कुटुम्बभारोद्वहनयोग्य इदानीं त्वमित्यारोप्य हृदये तपोवनं गतः । ५ सूत्र - ( सनिर्वेदम । ) अये कयं मा परित्यज्य तपोवनं यातौ पितरौ | त्किमिदानी युज्यते कर्तुम् । ( विचिन्त्य ] ) अथवा कथमहं गुरुचरण- परिचर्यासुख परित्यज्य गृहे तिष्ठामि । पित्रोपिघातुं शुश्रूषां त्यक्त्वैश्चर्य क्रमार्गतम् । वनं याम्यहमप्येप यथा जीमूतवाहनः ॥ ४॥ इति निष्क्रान्ती। ॥ प्रस्तावना ॥ (ततः प्रविशति नायको विदूषकश्च । ) नाय० -( सनिदम् । ) सखे आत्रेय रागस्यास्पदमित्यवैमि न हि मे ध्वंसीति न प्रत्ययः . हत्यारस्यविचारणासु विमुखं को धा न घेत्ति क्षिती । - एवं निन्धमपीदमिन्द्रियवशं प्रीत्यै भवेद्यौवनं भक्तया याति यदीत्यमेव पितरो शुपमाणस्य मे ॥५॥ १ मामपि. २ जीमूतवाहनः. ३ रोगस्य. ४ ईप्सितफलप्राप्त्यै. क्षमावानविपत्थनः । स्थिरो निगूढाईकारो धीरोदात्तो दृढनतः॥ इति । अय चानुकूल कलहरविर्विदूपतः स्यात 1 तत्समुद्धिः। इतथानि प्याया भारपदं स्थानामि अमि जानामि । भपि च इदं ध्यंसि विनश्वरमिति में प्रत्ययः निश्चयपूर्व श नेगी न । अपि तु अस्त्येव । नन्दयं प्रहतार्थदाढय गमयी। तथा च इदं पृर्त्य आत्यं च यत्याकृत्ये तयोः विचारणामु पियेरेषु विमुग्मं वर्तन्यारतम्यविचारपरा मुपमिति शितो को या न येत्ति न जानाति । गर्व एप पत्तीत्यर्थः । ददमिन्द्रियर orans naste 1 नाTTric-. INJ ·FIRST ACT (Entering) NATI-(with tears) Sır, here I am, the unfortunate one. Let my lord command what order I should carry out. S-MANAGER-(looking) Noble lady, when we are to stage the play Nagananda, how is it you are weeping without any cause NATI—My lord, how should I not weep, when the fatherin-law disgusted (with the world) due to old age, has gone to the penance grove with the mother-in-law, thinking in lus mind that you are now fit to bear the burden of the family? S-MANAGER-Ah! Have iny parents gone to the penance-grove, lcaving me? What is, proper for me to do now? (Thinking) or rather, how can I stay at home, forgoing the happiness of serving at the feet of the elders? I too, shall go to the forest, giving up the hereditary wealth, to render service to my parents, like this Jemutavahana here (Both go out) End of Prologue (Then enter the Hero and Vidusaka) Hero--(with dejection) Friend Atreya, I know that youth is the abode of passion Not that I have no conviction, that it is perishablc, who, indeed, on earth, does not know that it is 'opposed to the considerations of what should be or should not be done? Although this youth is thus fit to be blamed, because it is the slave of senses, yet it can be pleasing, if it passes in this same manner, while I am serving my parents with devotion (5) इन्द्रियाधीन योवन । निन्द्य जुगुप्साहमपि । एव मे प्रीत्यै परितोपाय भवेत् यदि इत्यमनेन प्रकारेण पितरौ भक्त्या शुश्रूषमाणस्य सेवमानस्य.। श्रुधातो सन्नन्तात् ज्ञाश्रुस्मृदशा सनः इति आत्मनेपदत्वाच्छानच् । याति यायात् । ईप्सितफलप्राप्त्यै इति पाठे ईप्सितममीष्टं । आप्लुधातोः सन्नन्तात् क्तप्रत्ययः । आजप्यधामीत् इति ईत् । लोपोऽभ्यासस्येत्यभ्यासलोपः। यत्पल मोक्षप्राप्तिरूपं तस्य प्राप्त्य इत्यर्थः। अत्र चतु. थपादसा प्रीत्यै भवेदित्यस्य हेतुत्वाकाव्यलिंगमलकारः । अनुज्ञेति केचित् । शार्दूल- विक्रीडित वृत्तम् ॥ ५ ॥ निर्विणः जातनिवेदः । एतावना वाल-कालावनोरत्यन्त- सयोगे द्वितीया । जीवन्तौ मृतौ इव जीवन्मृतौ तयोः । गुरुचरणाना शुश्रूषा उपासना तस्या निन्धः आग्रहस्तस्मात् । इन्छया यथाकाम परिभोगः विषयानुभवरतेन रमणीयम् । विदूषकवचनं निराकुर्वन् पितृचरणशुश्रूषव परमसुसायेति प्रतिपादयनाह तिष्टन्निति । यथा पितुः पुरः अग्रे भुवि न तु आसने । विनयनम्रः तिष्ठन् भाति । नर इति शेषः । तयों सिंहासने तिष्ठन् उच्चरासीन इत्यर्थः । मानि कि नैव भातीत्यर्थः। . तानस्य चरणौ सयाहयच मृदु मर्दयतः तस्य यत्सुस माति तद्राज्यतः राज्यात् ।

·७ .. t नागानन्दम् विदू० ---- (सरोपम् । भी वयस्य न निर्विष्ण एव त्वमेतावन्त कालमेत- योजीवन्मृतयोवृद्धयोः कृत इदमीदृश वनवासदुःखमनुभवन् )तत्प्रसीद इदानीमपि ताबद्गुरुचरणशुश्रूपानिर्बन्धान्निनृत्येच्छाभोगरमणीय राज्यसुखमनुभूयताम् । नाय० - वयस्य न सम्यगभिहित त्वया । कुत तिष्ठन्भाति पितुः पुरो भुवि यथा सिंहासने किं तथा : यत्सवाहयतः सुखं हि चरणौ तातस्य किं राज्यतः । किं भुक्ते भुवननये धृतिरसौ भुक्तोज्झिते या गुरो- रायासः खलु राज्यमुज्झितगुरोस्तनास्ति कश्चिद्गुणः ॥६॥ ९ विदू०-(आत्मगतम्।) अहो एतस्य गुरुचरणशुश्रपानुराग । (विचिन्त्य।) भवतु तदेतदपि तावद्भणिप्यामि । (प्रकाशम्) भो वयस्य न खल्वह राज्यसुखमेर केरलमुद्दिश्यैर भणामि । अन्यदपि ते करणीयमस्त्येव । १० नाय०-(सस्मितम् ।) वयस्य ननु कृतमेव यत्करणीयम् । पश्य तावत् । न्याय्ये घर्मनि योजिताः प्रकृतयः सन्तः सुखं स्थापिता, नीतो बन्धुजनस्तथाऽऽत्मसमतां राज्ये च रक्षा कृता । दत्तो दत्तमनोरथाधिकफलः फल्पद्रुमोऽप्यर्थिने, कि पर्तव्यमतः परं यद सखे यत्ते स्थितं चेतसि ॥ ७ ॥ ११ विदू० --भो वयस्य अत्यन्तसाहसिको मतगहतुकस्ते प्रतिपक्ष । तस्मिथ समासन्नस्थिते प्रधानामात्यसमधिष्टितमपि त्यया पिना राज्य सुस्थितमिति न प्रतिभाति । १ कि सवा० सुखानि चरणौ तातस्य कि राजकम्. २ राजके. ३ वि भुते भुवनप्रये तदधिक.मुत्तोति यद्गुरोः । ४ तन्नास्ति. ५ मुस०.. राजये इति पाठे राजये नृपतिगणे । राजपमधिनिष्ठत इत्यर्थः । अस्ति पिम् । नेयेत्यर्थः । भुनाना.प्रय भुक्नत्रय तस्मिन् मुवनत्रये मुरो असौ धृतिः परिनु । • ीियोगान्तरे धैर्य धारणाध्वरतुष्टिषु । शी विश्व: । अस्ति # या गुरोः पित मुमोजिाने आदी भुत पवादुझिा भुत्तोन्दिा तरिम मसादिद्रव्ये भो भृतः या | नेत्सर्प । उन्शिा. त्यतः गुरुयेन तस्य उदितगुगे: पुरुषस राय. गगे भार वर्ग या। गन्योपोंग इत्ययः । थायामः लश एप । तंत्र गुरुविर्गले । - . .

·· FIRST ACT by you • 1 friend, are you not indeed tirer of a forest-life all this time, for sons, who, though living, are as good as dead? Therefore, be pleased Now at least, giving up the obstinacy of serving your parents, may you enjoy the pleasure of royalty, so charming as it gives enjoyment at one's will HERO_Friend, you have not spoken well For, Does one shine so well on a throne as when standing on the ground in front of one's father? Is there the same pleasure from ruling over the kingdom (Rajyatah) as one feels when shampooing the feet of the father? Is there that satisfaction in enjoying the three worlds, as is found in partaking of what is left over by the father after enjoyment? A kingdom is really a trouble to one, who has left off his parents is there any merit in it? (6) VIDU... (To himself). Oh, his fondness for serving the feet of elders (Reflecting) Well, I will just say this' (Aloud) O Friend, indeed, I don't say this with reference to the pleasures of kingdom only Something else also has to be done HERO.-- (smiling)--Friend, surely I have done all that is to be done Look here, The subjects have been put to the right path, the good people have been well-placed, (my) relatives have been made equal to me, and security in the kingdom as effected The Kalpa tree even, which gives more benefits than are sought, has been given to the needy Tell me, friend, what more is yet to be done than this? (Tell me) what is in your mind' (7) VIDU_Friend, that wretched Matanga, who is very daring, is your enemy When he is near, it seems to me, that the kingdom is not quite safe without you, although entrusted to your chief minister राज्ये कश्चिद्गुणः अस्ति । न कोपीत्यर्थः । अप्रस्तुतप्रशंसालकारः । उपमान- भूतेभ्यः सिंहासनाधिष्ठानादिभ्यः पितृसमीपावसानादीनामाधिक्यकथनात् व्यनि- रेकालंकारः । तदुक्तं-उपमानाद्यदन्यस्य व्यतिरेकः [आधिक्यं ] स एव सः । इति । इति केचित् (शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ६ ॥ -आत्मगतं स्वगतम् । आश्राव्य खलु यद्वस्तु तदिह स्वगत मतम् । गुरुचरण- . शुभूषायामनुरागः दृढ प्रेम । प्रकाश-सर्वश्राव्यं प्रकाश स्यात् इति तल्लक्षणम्। समितमिति स्मित मन्दहासः । तदुत-ईपद्वियासिनपन स्मितं स्यास्पन्दिता- घरम् । इति । न्याय्य इति । प्रकृतयः प्रजाः । न्यायादनपेन न्याग्य तम्मिन् ।

·१२ १४ नाय०- यथा वत्स नागानन्दम् १२ नाय०-- किं मतङ्गो राज्यं हरिष्यतीति शङ्कसे | १३ विदू० अथ किम् । - यद्येवं ततः किम् । ननु खंशरीरतः प्रभृति परार्थमेव सर्वे मया रिकल्प्यते । यत्तु स्वयं न दीयते तत्तातानुरोधात् । तत्किमनेन राज्यवस्तुना वेन्तितेन । वरं ताताज्ञैवानुष्ठिता,। आज्ञप्तश्चास्मि. तातेन' . जीमूतवाहन बहुदिवसपरिभोगेंदूरीकृतसमित्कुशकुसुममुपभुक्तमूलफलकन्दनीवार- प्रायमिदं स्थानं वर्तते. । तदितो., मलयपर्वतं गत्वा • तस्मिन्निवासयोग्य किञ्चिदाश्रमपदं निरूपयेति । तदेहि मलयपर्वतमेव गच्छावः ।' १५ विदू०यद्भवानाज्ञापयति । (इत्युभौ परिक्रामतः 1) १६ विदू:'(अग्रतोऽवलोक्य) भो वयस्य पश्य पश्य एप खलु सरसघन- चन्दनवनोत्मपरिमलनलबहलारिमलो विमनस्तान रितनिरोच्चलितnattered .... -11 । १. शरीरात्. २ पाल्यते. ३ अवस्तुना. ४ परिभोगेण स्वीकृत०-दूरीकृतं भुक्तमुक्ता. धर्मपश्यर्थन्यायादनपेते इति यत् । घर्त्मनि योजिताः प्रवर्तिताः । बन्धुजनः बन्धु समूहः, आत्मसमता स्वतुल्यतां नीतः । रक्षा रक्षणम् । दत्तं मनोरथादिच्छाया अपि अधिक फलं येन स दत्तमनोरथाधिकपलः। फल्पा - संकल्पितोऽर्थः। तस्य द्रुमः । जन्यजनकभावसम्बन्धे पष्ठी । कल्पद्रुमः पूर्वैः सम्पादितोपि अर्थिने अर्थिभ्य इत्ययः । जातायेकवचनम् । दत्तः । सदुक्तं कथासरित्सागरे-जीमूतवाहनो-गल्या करपद्रुममुवाच तम् ।......भद्रं ते मन दत्तोसि लोकायार्थाथिने मया । इति । (यरमारार्वाभिप्रेतसिद्धिः सोपि कल्पद्रुमो दत्तोतोऽस्य नादेयं किंचिदिति दानवीर- स्वमस्य एचितम् ।।हे सखे अतः उत्कृत्येभ्यः परं किं फेर्तव्यमवशिष्टं यते चेतसि स्थितं तद । अन्यथा करणीयमत्येवेति न बूयाः। शार्दूलविक्रीष्टितं वृत्तम् ॥ ७ ॥ साहसं करोतीति साहसिकः । टम् । मतद्गयामो हतपय मतहतका हितक- - गन्दीय कुत्सायां प्रयुज्यते नाकादिषु । कुन्मितानि झुरानैरिति समागः । प्रका-: प्दाचाः प्रसंगायामाक्षेपे हतकः स्मृतः । ति हलायुधः । प्रधानाय से अमात्याय त: समषिष्टितमदेशितमपि । मुस्थित मुरशितम् । न दीयते राज्यमिति शेषः । तावानुरोधात्तातचिसरक्षणेच्छयेत्यर्थः । यहुदियसेत्यादि । बहून् दिपमान ·FIRST ACT. ६ १३ 4 . HERO-Are you afraid that Matanga would snatch away my kingdom? VIDU-Certainly HERO_If so, what does it matter? Everything including my own body is preserved by me for the sake of others only That I do not give it (ie the kingdom etc) away, is out of regard for my father Therefore, what is the use of thinking about thus insignificant thing yız, the kingdom? It is better to obey my father's order He has thus ordered me--"My som, Jumutavahana, this place is far removed from sacred fuel, Kusa grass and flowers, because of its being used (by us) for many days, and the fruits, bulbous roots and wild rice are practically used up Therefore, going to the Malaya Mountain, find out an hermitage fit for residence" Hence, come along, we shall go direct to the Malaya Mountain VIDU—As you command (Both pace about) VIDU-(Looking in front) Just scc, my friend, this Malaya breeze, full of thick fragrance due to its close contact with the tops of the forests of juicy and dense sandal trees, and which is wafting showers of cool spray, rising up from the streams shattered by dashing against the rugged banks, thrills my friend (with horripilation), removing the fatigue of the journey, like an embrace of the beloved, eager for the first union परिभोगः तेन दूरीकृत प्रतिदिनन्ययाद् दुरवापमित्यर्थः । समिधश्च कुशा दुर्भाश्व कुसुमानि च तेषा समाहारः समित्कुशकुसुमं यस्मिन् । उपभुक्तानि मूलानि फलानि कन्दाः नीपाराश्च बाहुल्येन यस्मिन् तत्तथोक्तम् । निरूपय अवलोक्य । इति आज्ञापितोरमीति सम्बन्ध । एप इति । एप खलु मलयमारतः प्रियवयस्य रोमाञ्चयतीत्यन्वयः । कोश इत्याह-सरसेति । सरसाः स्निग्धा घना सान्द्रा चन्दना. तेषा वन तस्योत्सङ्गस्तस्य परिमल्न संघर्षः तेन ल्मः ससक्त बहुल: परिमल विमोत्यगन्धः यस्य स तथोक्त । विमोत्थे परिमलो गन्धे जनमनो हरे । इत्यमरः । अनेनास्य सुगन्धित्व सूचितम् ,। विषमनटे उपहता. अतएव जर्ज- रिता विदीी ये निर्झरा. पर्वततटात्पतन्तो वारिप्रवाहा..तेभ्य उच्छलिता उत्पतिता ये शिशिराः शीकरा अम्बुकणास्तेषामासार बहतीति तच्छील. । अनेनास्य शीत- लत्व ध्वनितम् । प्रयमः यः सद्भमोत्कण्ठितप्रियाया कण्ठग्रहः स इव । रोमाञ्च- यति हर्षरोमाञ्चित फरोति । रमणीयक मनोहरत्वम् । रमणीयस्य मावो रोमणीयकम् । योपधागुरूपोत्तमाद् घुञ् इति घुन् । माद्यदिति. ) माद्यन्त. मदोत्कटा. फुसरारतेपा गण्डाः करय भित्तय इव तासा कपणे धणे । भमा मथितत्वचः अतएव स्रवन्तः क्षरद्रसाः चन्दनाः यस्मिन् स तथोत्तः । जलानि निधीयन्ते अस्मिन्निति चलनिधि समुद्र। कर्मण्यधिकरणे च इति धाघातो. अधिकरणे किः। " .

·. 'नागानन्दम् १७ नाय०- -(विलोक्य ।) अये प्राप्ता एव वयं मलयपर्वतम् (समन्तादवलोक्य) अहो रामणीयकमस्य । तथा हि माद्यकुंजरगण्डभित्तिकपणैर्भग्नस्रवञ्चन्दनः प्रदत्कन्दरगहरो जलनिधेरास्फालितो चीचिभिः । पादालक्तकरक्तमौक्तिकैशिल: सिद्धागनानां गतै- ईष्टोऽयं मलयाचलः किमपि मे चेतः करोत्युत् कम् ॥ ८॥', १ मेग्गज. २ मौलिक. ३ सेव्या. ४ उत्सुखम्.. तदेहि । अपारा निवासयोग्यं किञ्चिदाश्रमपदं निरूपयार । १८ विदू०- --एव कुर्वः । (अग्रतः स्थित्वा ।) एतु भवान् । “(आरोहण नाटयतः।) १९ नाय०-(दक्षिणाक्षिस्पन्दनं सूचयित्वा विमृश्य । ) सखे दक्षिणं स्पन्दते चक्षुः फलाकदिक्षा न मे कचित् । न च मिथ्या मुनिवचः कथयिष्यति किं न्विम् ॥ ९ ॥ विदू०-भो वयस्य आसन्नं ते प्रियं निवेदयति ।।। २१ नाय०-एवं नाम यथाह भवान् । २० विदू-(विलोक्य।) भो वयस्य प्रेक्षस्व क्षख । एतरखलु सविशेषधन- स्निग्धपादपविशोमित सुरमिहविर्गन्धुभिन्नोदामेधूमनिर्गममनुद्विग्नसुखनिषण्णशाव- कगणं तपोनिमिव लक्ष्यते।। २३ जाय -सम्यगुपलक्षितम् । तपोवनमेवैतत् । तथा हि वालोर्थे ययेच नातिपृथवा वृत्तास्तरूणां त्वचो भैग्नानेकजरत्कमण्डलुनमास्वच्छं पयो नैरिम् । दृश्यन्ते त्रुटितोज्छिताश्च यटुभिर्मोउयः क्वचिन्मेखला नित्याकर्णनया शुकेन च पदे साम्नामिदं पठ्यते ॥ १० ॥ १ निमित्त सूचयन् । फुलकाक्षा. ३ दययैव. ४ भनालश्य; ममालक्ष्य लुरजः, लुरतः. सस्य वीचिभिः ऊर्मिभिः आस्फालितः आहत.. अतएव क्रन्दन्ति · प्रतिशब्दायमा- नानि कन्दराणि दर्य. गझराणि-गुहाश्च यत्य स तथा तया च सिद्धागनाना सिद्धा देवयोनिविशेषास्तेषामनाना स्त्रीणांम् । प्रशस्तन्यङ्गान्यासामिति अङ्गनाः ।- ५.गीयते.

·FIRST ACT HERO-(Looking)-Oh! We have, indeed, rcached the Malaya mountain' (Looking around) Oh, the beauty of this (mountain)! For; This Malaya mountain, with sandal trecs exuding their uice, being crushed by the rubbings of the broad (wall-like) temples of rutting elephants, with valleys and caves resounding as it is lashed by the waves of the ocean, with pearly rocks reddened with the lac-dye of the feet of the Siddha women moving about, makes my heart somehow very much eager when it is seen (by me) (8) So come along, having ascended, we shall find out ab her: mitage, fit for dwelling VIDU-Let us do so (Stepping in front) May you como along (Both gesticulate climbing) HERO--(Indicating the throbbing of the right eye and thinking) Friend, (My) right eye throbs, (Yet) "I have no desire to gain anything But the avords of the sages cannot be false What, then, does at indicate? .(9) VIDU–It indicates that something good is near at hand HERO--It mayaindeed be, as you say VIDU(Looking) O Friend, see see This appears to be a penance-grove, adorned with very thick and glossy trees, giving out a thick mass of smoke mixed with the sweet smeli of oblations, and with herds of young deer sitting fearlessly at HERO_Well observcd' This is, indeed, a penancc-grove For The bark of the trees is cut off for garments, in thın strips, as if out of pity, the water of the stream, clear as sky, contams many old and broken water-pots, the girdles of Mtunja grass, snapped and (hence) thrown away by the boys are seen in some places, and here a song of the Sama-Veda is recited by parrots due to constant hearing, (10), अनाकल्याणे इति नः । गतैः गमनैः पादाना पादसम्बन्धी यः' भलतका लाशा- रागरतेन रता लोहितीमाः मौक्तिकशिला: धवलशिलाः यत्र स तथोक्तः । मौलिकशिलेतिपाठे मौलिरेय मौलिकः । साथै कन् । तत्रस्था शिलाः मौलिकचिला. । एतेनास्य पुण्यभूमित्व पनितम् । एवभूतोऽय मल्याचल: दृष्टः सन् मे चेतः रिमपि . अत्यन्तम् । अनिर्वचनीयं यथा तथा इति वा । उत्सुक 'सोत्कण्ठ करोति । अत्र स्वरूपवर्णनात्स्वभावोक्किरलकारः । शार्दूलविक्रीहित वृत्तम् ॥ ८॥ निरूपयायः सावधानमन्विप्यायः। ease ·२४ नाय० । ९ नागानन्दम् तदेहि । प्रविश्यावलोकयावः । (प्रवेशं नाटयतः1). (सविस्मय विलोक्य।) अहो नु खलु मुदितमुनिजनप्रविचार्य माणसन्दिग्धवेदवाक्यविस्तरस्य पठवटुजैनच्छियमानासिमिधस्तापसकुमारिका पूर्यमाणवालवृक्षालवालस्य प्रशान्तरमणीयता तपोवनस्य । इह हिं) मधुरमिव पदन्ति स्वागतं भृङ्गशब्दैः नतिमिव फलननैः कुर्वतेऽमी शिरोभिः । ममे ददत इवार्य पुप्पवृष्टिं फिरन्तः। कथमतिथिसपर्या शिक्षिताः शाखिनोऽपि ॥ ११ । १ सर्वतो. २ बहुबटु, आच्छिद्य.३ वदन्तः ४ नादः. ५ ननु. दक्षिणं च तदक्षि च तस्य स्पन्दनं स्फुरणम् । अस्य इष्टजनप्राप्तिसूचक्त्वा.. दाह दक्षिणमिति । मम दक्षिणं'-चक्षुः स्पन्दते । अस्य फलस्य स्रीलाम- रूपस्य आकाङ्क्षा अपेधा मे क्वचिन्नास्ति । तदुक्तं वसन्तराजीये- घुसा सदा दक्षिण, देहभागे स्त्रीणा तु वामावयवे प्रजातः । स्पन्दं फलानि प्रदिशत्यवश्यं निहन्त्यनु- तांगविपर्ययेण ॥ इति । अस्य समानार्थः श्लोकाशः शाकुन्तले-शान्तमिदमाश्रम पदं स्फुरति च बाहुः कुतः फलमिहास्य। इति । मुनिवचः दक्षिणाङ्गस्फुरण पुंसः शुभफलदमित्येव रूपं च मिथ्या असत्यं न । अतः इदं । किन्नु इति वितर्के । कर्याय प्यति । अस्य किं फलं भवेदित्यर्थः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ९ ॥ आसन्न समीपवर्ति । सविशेपेति । सविशेष समधिकं धनाः सान्द्राः लिग्घाः सरसाश्च ते पादपाः चन्दनादिवृक्षाश्च ते विशोभित विभूषितम् । हविषा गन्धः हविर्गन्धः । सुरभिश्वासो हविर्गन्धश्च सुरमिहविर्गन्धः । मुरमीणि हवीपि तेषा गन्ध इति वा । तेन भिन्नः मिश्रितः उद्दाम उत्करः धूमस्य निर्गमो यत्र । अनुद्विमः अनुत्पन्नतासः अ. एव सुखं यथा तथा निषण्णः शायक्गणः मृगादिशिशुममूहः यत्र तत् । तर वनं तपोवनम् । वासोर्थमिति । वासोथै बललार्थ तरूणा त्वचः दयया इव नातियवः अल्पाल्पमित्यर्थः कुत्ताः । तथा च नमः अपरमिव स्वच्छ निर्झरस्य इदं नैर पयः । भग्ना अनेके नरन्तो जीर्णाः काण्डलयो यत तथा वर्तते इति शेषः । कचित् कुप्रनित्प्रदेशे षटुभिः तापसवालकैः त्रुटिताः छिन्ना अतएव पवादः सितास्त्यताः मौत्र्यः मञ्जतिर्मिता मेखलाः कटिसूत्राणि च दृश्यन्ते । तथा च नित्याग्णनया नित्यश्रवणहेतुना न करेग इदं यमा साना सामवेद सम्बन्धि पदं सप्टविशेषः पठ्यते गीयते । स्वभाक्तिरलकारः । शार्दूलयियीडित . .

·FIRST ACT Come then, we shall enter and see (Both gesticulate entering) HERO (Looking with joy) O the serene charm of this penance-grove, where many a Vcdic passage of doubtful meaning is discussed by the cheerful sages, where fresh sacrificial sticks are cut by pupils reciting the Vedas, and where the basins of young plants are filled (with water) by the hermitgirls_Here indeed, The trees, as if, speak sweet (words of) welcome by the 'humming of the bees, they offer.salutation, as at were, with hcads bent down under the weight of the fruits, scattering a shower of flowers, they seem to offer an 'arghya' (ie the customary materials of worship) to me How is it, that even the trees are taught how to honour the guest (11) वृत्तम् ॥ १० ॥ अहो नु खलु इति विस्मये। मुदितैः मुनिजनैः प्रकर्षेण विचार्यमाणः पोलोच्यमानः सन्दिग्धानामुनिश्चितार्थाना वेदवाक्याना विस्तरो यस्मिंस्तस्य । पठन् वेदमित्यर्थः । यः बटुजनः तेन छिद्यमानी आर्द्रार्दाः अत्यन्तसरसाः समिधः यत्र तत्तथोक्तं तस्य । तापसकुमारिकाभिः आपूर्यमाणा जलेन आनियमाणा माल्थ- क्षाणा आसमन्ताजललवानालान्ति गृह्णन्तीत्यालवालाः यस्मिन् तत्तथोक्तं तस्य । प्रशान्तं च तद्रमणीयं च तस्य भावः प्रशान्तरमणीयता ! भावे तल् । मधुरमिवेति । शाखिनो वृक्षा अपि कथं अतिथीनां सपर्या पूना अतिथिसप यो ता शिक्षिताः । अतति गच्छति इति अतिथिः । ऋतन्यश्चि इति इथिन् । अति- यिर्ना गृहागते इत्यमरः । न विद्यते तिथिः आगमने नियतो दिवसो यस्येति था। तथा च यमः-तिथिपर्योत्सवाः सर्वे येन त्यक्ता महात्मना । सोऽतिथिः सर्वभूताना शेषानभ्यागतान्विदुः ।। तदेव विशदयति-अमी' शाखिनः भृङ्गशब्दैः भ्रमरगुञ्जितैः मधुर यथा तथा स्वागत वदन्तीय फलैः नम्राणि फलनम्राणि : शिरोभिः नतिं नमस्कृति कुर्वते इव । तथा च पुष्पवृष्टिं किरन्तः मम अर्घाय इदमध्ये । पादाभ्या च इति यत् । ददते इव । उत्प्रेक्षालकारः। समावनमयोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन (उपमानेन) यद् । इति तलक्षणम् । " किंच शाखिा शिक्षितनिनयिननपुरुषव्यवहारसमागेपास- मामोतिर्चन्यते । इत्यलकारेण अलङ्कारध्वनिः।” इति जीवानन्दाः। मालिनी वृत्तम् ||११|| निर्वृतिः समाधानं सुखमिति यारत् । भो वयस्यति। किं विकारणमंते हरिणाः किमपि आरर्णयन्त इव लक्ष्यन्ते । कीदृशाः- ईपत् विचित् वलिता परावर्तिता कन्धरा प्रीया यैरते तथोक्ताः । निश्चलेभ्यः चर्वणाद्यभावारिस्थरेभ्यः मुखेभ्यः नि सरन्तः दरदरिताः ईपचविता दर्भकवला दर्भग्रासा येषा ते तथा । पुनः कीदृशाः । समुन्नभिना दत्तः गीते अवहितः एकः कर्ण, येषा ते तथा । तथा च सुखेन समीलिते निमिलिते लोचने येपा ते तथोक्ताः । स्थानेति । एते त्यानिहानि विवर्तित- नागा.२ ·१८ . नागानन्दम् तन्निवासयोग्यमिदं तपोवनम् । मन्ये भविष्यतीह वसतामस्माकं परा निर्वृति. । २५ विदू०-(इतस्ततो विलोक्य । ) भोव्यत्यु किं नु खल्वेते ईपद्वलितकन्धरा निश्चलमुखनि.सरदरदलितदर्भकवला. समुन्नमितदत्तककर्णा. सुखनिगोलितलोचना आकर्णयन्त इव हरिणा लक्ष्यन्ते। २६ नाय० -(वर्ण दत्वा । ) सखे सम्यगुपलक्षितम् । तथा हि स्थान प्राप्त्या दधानं प्रकटितर्गमका मेन्द्रतारव्यवस्था निर्हादिन्यो विपञ्च्या मिलितमलिरुतेनेच तन्त्रीस्वनेन ।' एते दन्तान्तरालस्थिततृणकवलच्छेदश नियम्य 3 , व्याजिह्मागाः कुरङ्गाः स्फुटललितपदं गीतमाकर्णयन्ति ॥ १२॥ २७ विदू०--भो वयस्य कः पुनरेप तपोवने गायति । 1 २८ नाय.-यथा कोमलाङ्गलितलाभिहन्यमाना नातिस्फुटं कर्णन्ति तन्त्र्यः काकलीप्रधानं च गीयते तथा तयामि (अगुल्यप्रेणापतो निर्दिशन् । ) अस्मिन् देवतायतने देवतामाराधयन्ती काचिद्दिन्ययोपिटुपवीणेयतीति । . . २९ विदू०-भो वयस्य एह्यावामप्येतद्देवतायतनं प्रेक्षावहे । ३९ नायसाधूक्त भपता। यन्याः खलु देवताः। (उपसर्पन्सहसा स्थित्या), वयस्य कुदाचिद्दष्टुमनोऽय स्त्रीजनो भविष्यति । तदनेन तिायत्तमालगुल्म- केनान्तरितो देवतादर्शनावसर प्रतिपालयावः। १ स्थान प्राप्सावधान प्रारितसमताम'; गमकं. २ मध्य, व्यवस्थाः. ३ दिया विपच्या. ४ स्वरेण. ५ यर्थताः ६ तथा काक गीयते इति. मुखत्यारामाणि अन्नानि येषां ते व्याजिदानाः पुराः हरिणाः दन्तानामन्तराले मप्ये स्थिताः ये तृणवलाः पासप्रासाः तेषा छेदः चर्वणमित्यर्यसस्य शन्द नियम्य निरुध्य । चर्वणव्यापारविरता इत्ययः । गीतमाकर्णयन्ति । पीह गीतमिन्याह - सामान खतियानानुरामहशिरसा प्राप्त्या प्रकटिताः समाः सविशेष पस्या ताम् । मन्द्रो गम्भीरध्वनिः तारः उच्चैःखालयोः व्यस्यां दधानम् । तदुर्ग. सर्व दृदयमय: यपालपरमादध मागमवरणस्थानं स्थानमित्यभिधीयते । उरः फष्ठा शिरी पुनन्त्रिविध मनम् ॥ नृणामुरमि मध्यस्थो दाविधतिनिधो पतिः । मादा कण्ठमध्यस्थमाः शिरगि गीयते ॥ गमाः सश्रुतिस्मानस्थानो भुत्परा. राभयार । स्वरो यो मूनामी गमकः सोन्यते ॥ सतिस्थानसम्मता ترسی - ·FIRST ACT Hence this penance-grove is fit for residence I feel that living here, we shall have (great) happiness VIDU--(Looking here and there) Friend, what, indeed, Is it that thesc dccr scem to be listening, with their necks slightly turned, with mouthfuls of half-chewed Darbha grass dropping down from their motionless mouths, with one ear raised up and attentive, and with their eyes closed (in joy)? HERO (Listening)-Friend well observed! For, These deer, bending their bodies and stopping the noise of chewing the morsels of grass lying between their teeth are * Listening to a song, whose words are distinct and sweet, which consists of the arrangement of the low and high notes, so that the per place of sweet (12) VIDU-Friend, who, indeed,,can be singing in this penance grove? HERO- Since the strings, being struck by the tips of delicate fingers do not sound very distinctly and, since the song consists mainly of 'Kakali' notes, I think. (Pointing in front with the tips of the fingers) here, in this temple, some divine woman, worshipping the deity, is singing to the accompaniment of the lute VIDU—Come, friend, we too shall see the temple HERO-Well said' Surely Gods must be saluted (Approaching and stopping suddenly), Friend, perhaps there is a lady, not fit to be seen (by us) So, concealed behind this thicket of Tamala trees, we shall await the opportunuty to see the deity छाया श्रुत्यन्तराश्रयाम् । स्वरो यद्गमयेद्गीते गमकोसौ निरूपित । इति तन्नित्ति। कम्पित स्फुरितो लीनो भिन्न स्थविर एव च । आहतान्दोलितौ चेति गमकाः सप्त कीर्तिता ॥ एतेषा लक्षणानि -द्रुतविगुणवेगेन या स्यात्वरकम्पनम् । कम्पन नाम गमकमाहुर्गमककोविदा ॥ एतद्विगुणवेगेन विद्यात्स्फुरणयनिमम् । गमक स्फुरिताख्येयमभ्यघाद्गायकोत्तम ॥ मसूणो द्रुतमानेन स्वरो यत्र विधीयते । लीना. भिधानो गमको गायकैरुत्त उत्तमः || स्थान त्रितयसस्पी त्यत्तखेदधनस्वरः । त्रिभित्रनामकोसोस्याद्रमको हृदयगम ॥ ध्वनिर्डमरुक्स्येव ल्घोरास्फोग्ने द्रुतम् । यादृक् तदनुकारी स्याद्गमकस्त्रिरुपाभिष. || स्वरस्य लघुमानेन यस्मिनान्दोलन भवेत् । आन्दोलिताभिधानोसो गमको रक्षित स्फुगम् ॥ आमद स्वरमाहत्य स्वरो यत्र निवर्तते । आहताख्यः स गमको गीत, संप्रवीति ॥ कम्पाकम्पितमीरित स्फुरितमित्युत्त द्वतावर्तनात् । निखाने चलनानिमिनमुदित ठीन च मासण्यत ॥

·नागानन्दम् Goddess cie , (तथा कुरुतः।) (ततः प्रविशति भूमावुपविष्टा वीणा वादयन्ती मलयवती चेटी च।) ३१ नायि०-(संस्कृतमाश्रित्य गायति ।) 36 ‘उत्फुल्लकमलकेसरपरागंगौरातो मम हि गौरि । अभिवाञ्छितं प्रेसिध्यतु भगवति युप्मत्प्रसादेन ॥ १३ ॥ ३२ नायक:- (कर्ण दत्वा ।) वयस्य अहो गीतमहो वादितम् । तथा हि । ६. व्यक्तिय॑अनधातुना दशविधेनाप्यत्र लब्धामुना R 1. विस्पष्टो द्रुतमध्यलम्बितपरिच्छिन्नस्त्रिधायं लयः । गोपुच्छाप्रमुखाः क्रमेण यतयस्तिस्रोऽपि संपादिता- स्तत्वौधानुगताश्च वाद्यविधयः सम्यक्त्रयो दर्शिताः ॥ १४ ॥ १ सुसि. २ वाद्यम् ३ गोपुच्छ. ४ सदर्शिताः; सवादिताः. ५ रत्वातोद्यानु, ६ वाम. तोयावर्तवदामनन्ति तिरुपं डोलावदान्दोलितं । तोयाधानवदाहतं च गमकान्सस- स्वराणा विदु ॥ इति । निहींदिन्या मधुर ध्वनन्त्याः विपत्र्याः वीणायाः तन्त्रीणा वनेन ध्वनिना अलिकतेन भ्रमरगुखारवेणेव मिलितम् । स्फुटानि ललितानि च पदानि यस्य तत् । उपमानुप्राणिता स्वभानोक्तिरलकारः। स्रग्धरा वृत्तम् ।। १२ । यथा यस्मात् कोमलैः अङ्गुल्तिरीः अभिहन्यमानाः तन्यः नातिपरिस्फुटं नातिरपट यया तथा कणन्ति ध्वनन्ति । काकली सूक्ष्मः मधुरारफुटः ध्वनिः । काफ्ली तु पले सश्मे इत्यमरः । प्रधानं यस्मिंस्तद्यथा तथा गीयते च । उपवीणयति वीणया उप समीपे गायति । सत्यापपाशरूपवीणातूल इत्यादिना (पा. ३१।१५) चीणाशब्दादुपगा नार्थे गिन्प्रत्ययः । सहसा अम्तिम् । अनईः अयोग्यः। न च पश्येत्परस्त्रियमिति शाग्नादस्या. पदाचिदन्यस्त्रीभाषादिति भाव । तमालाना गुल्मरः गुच्छः तेन अन्तरितो तिरस्कृतो अदृश्यमानौ इत्यर्थः अपसरमुपसर्पगयोग्य पारम् । संरस्तमाश्रित्येति -मल्यवत्या देवयोनिस्वादन संस्कृताश्रयणम् । लेति । हे उत्फुल्ल विकसितं यत्वमल तस्य गरेषु शिल्पु यः परागः रेणुः तहत् गौरा शुतिः पान्तिर्यस्याः तथोक्ते । भगति सरलवर्यसम्पने । अनेनाभि- यान्धिवदानणामध्ये म्यनितम् । गौरि । गुप्मत्ममादेन मस्त्या अनुषहण में मम दि अमिशासितमभिलषितं प्रसिद्धपनु निभयेन सिद्ध भातु । अौ दिशन्दः निरर्थकः । उपुलेति च विशेषगमपुष्टम् । स्मृतधाय मोकः उत्तदो। पापस्योदाइररत्वेन याव्यप्रकाराता । आर्यान्दः ॥ १३॥ अहो इत्याश्च । ।

·FIRST ACT २१ (Both do so) (Enter Malayavati, seated on the ground and playing on the lute and the Mard). HEROINE-(Sings in Sanskrzt). Oh, Goddess Gauri, having a pale white lustre uke the pollen of the filaments of a full-blown lotus! May my desire be fulfilled by your favour! (13) HERO-(Lastemang) Friend, how wonderful is the song! How beautiful is the playing on the lute! In this song, distinctness (of the various notes) is obtaincd by these ten methods of playing (on the Iute), the threefold timing, marked by the quick, intermediate and slow (varieties), is very clear, the three pauses, such as the 'Gopuchha' are attended to in due order, and the three modes of playing the instrument--the 'Tatva' 'Ogha' and 'Anugata' are properly exhibited (14). अनेन गीतस्य तदनुगुणस्य वादनस्य च आश्चर्यसीमावस्थानं द्योतितम् । व्यनिरिति । अमुना श्रोत्रपथमवतीर्णेन । दश विधा यस्य स दशविधः तेन दशप्रकारेणापि । व्यज्यन्ते विशेषा अनेन इति व्यञ्जनः सः चासो धातुः रागीतावयवविशेषः च तेन व्यञ्जनधातुना । अन अस्सिन्यादने व्यक्तिः स्पष्टता लब्धा । अय श्रूयमाणः लयः गीतवाद्यादीना कालक्रियासाम्यं द्रुतमध्यलम्बितभेदेन परिच्छिन्नः पृथक्पृथगवभासमानः त्रिधा उत्तरीत्या त्रिविधः विस्पष्टः स्फुटीकृतः । गोपुच्छा पूर्व लघुः मध्ये दीर्घा पुनः क्रमेण लघुता प्राप्ता एवं गोपुच्छस्वरूपा । तत्प्रमुख. तत्पुरःसराः तिसो यतयः समासोतोवहागोपुच्छा संज्ञा यतयो विश्रान्तयोपि सम्पादिताः प्रकटिताः । सवादिता इति पाठः साधीयान् । तत्वौधानुगताः एतत्सकाः त्रयो वाद्यविधयः सम्यक् यथाशास्त्र दर्शिताः । विलम्बितं द्रुतं मध्य तत्वमोघोघनं क्रमात् । तालः कालक्रियामानं लयः साम्यमयास्त्रियाम् ॥ इत्यमरः । अत्र शिवरामटीका यथा-धातु, वाद्यवादनविधिः। तदुक्त -- विस्तारः करणश्चैव अविद्धो व्यजनस्तथा। चत्वारो घातवो शेया वादिनकरणाश्रयाः॥ इति । तत्र व्यञ्जनघातुर्माणावादनप्रकारः। तथा चोक्त मुनिना-इति दशविधः प्रयोज्यो वीणावा बानो धातुः । इति। दाशाविध्य चोक्त-व्यञ्जनधातोर्जेय कलतलनि नोटित क्योत्कृष्टम् । रेफोवमृष्टपुष्पावनुस्खनो बिन्दुरधरश्च 11 इति । अगुष्ठाभ्या तु यत्तन्त्रीस्पर्शन स्यात्कल तु तत् । वामामुष्ठकमूलेन पीडन तु तल स्मृतम् ॥ सर्वा- अष्टप्रहारश्च निष्कोरितमिहोन्यते । सव्यप्रदेशिन्याघात उत्कृष्टं परिकीर्तितम् ॥ सर्या- अलिरामापातो रेफ इत्युच्यते बुधैः । तन्त्री निमकार वा व्यवसृष्टमिति श्रुतम् ॥ , ·२२ नागानन्दम् * ३३ चेटी--( सपणयम् । ) भर्तृदारिके चिरं खलु त्वया यादितम् । न खलु ते परिश्रमोऽग्रहस्तानाम् । १४ नायि०-- (साधिक्षेपम् ।). हले, चतुरिके देव्याः पुरतो वीणां वादयन्त्याः कुतो मे परिश्रमोऽग्रहस्तानाम् । ३५ चेटी-- भर्तृदारिके ननु भंणामि किमेतस्या निष्करुणायाः पुरतो वीणावादितेन येतावन्तं कालं कन्यकानदुष्कौनियमोपवासैराधयन्त्या. न ते प्रसादं दर्शयति । ३६ विदू० –भो वयस्य कन्यका खल्वेपा । तत्किं न प्रेक्षावहे ।' ३७ नाय०-को दोप.? कन्यका हि निर्दोषदर्शना भवन्ति । किं तु . कदाचिदस्मान् दृष्ट्वा बालमांवसुलभलजासाध्यसान्नचिरमिह तिष्ठेत् । तदनेनैव तमालान्तरेण पश्यावः । कनिष्ठाङ्गुष्ठसंयुक्तं पुष्पं तु परिकीर्तितम् । तलस्थानेऽधरन्यासस्तथानुस्व नितं भवेत् ।। गुर्वक्षरमयी तन्त्री बिन्दुरित्यभिधीयते । कनिष्ठाङ्गुष्ठकाभ्यां तु तन्त्रीम्यामधरो गतम् ॥ व्याससमासादेषामनुबन्धः सार्वधातुको शेयः । * नामतोपि ल्ल्यभेदानुदीर्य पुनस्त्रिधेत्युक्तिस्तनैव राद्धादिभेदानुगतिव्यक्षिका । पाणीना निविधः संयोगो राद्धं विद्धं शय्यागतमिति । एषु व्यवस्थितपाणिप्रयोगाणा लयानां यतीना च सश्लेषनियमः । तद्यथा-समायतिर्लयश्चैव द्रुतो यत्र भवेदिह । तथैवोपरिपाणिश्च राद्ध याग्रं तु तद्भवेत् ।। अवपाणिरतु या स्यात्प्रयोगो लम्बितो लयः। गोपुच्छा घ यति , सबै शय्यागतं भवेत् ॥ सोजोगता यतिर्यत्र लपो मध्यस्तथैव च । समपाणिप्रयोगध विद्धयाय तु तद्भवेत् ॥ एषु पुनस्तत्वोधानुगता इति भयो भेदाः । एते सर्व लयादयः प्रयोगे परस्परस्यूताः। अपिशन्देन व्यसनधातोः परिपूर्णस्वमु- क्तम् । द्रुतमध्यलचितपरिच्छिन्न इति । लम्बित इति विलम्बित उच्यते । यदुक्तं--तालान्तराल्वी यः स कालो लय उच्यते । त्रिविधः स च विशेतो द्रुतो मध्यो विलम्बितः । इति । यतिर्विच्छेदः । तदुक्तं ---तालच्छन्दोवगतिविधये वाद्यते यो विरामो यायेहीनः श्रवणसुभगो नामतः सा यतिः स्यात् । इति । लयगानाद्यतिः सम्यर कथिता दत्तिलादिमिः । समा स्रोतोवदा चैव गोपुच्छा चेति सा निघा ।। इति च । अतो गोपुन्छाप्रमुखा इति पाटो न तु गोपुच्छ इति अदीर्घान्ततया । तत्वोधानुगता इति । अनोक्त-निविध गीते कार्य यादि पैगमेव पायः । तत्वं तथाप्यगनुनमोपो चा नैकारणं तु 1 स्पतालयणपदयतिगीत्यक्षरसादक भये- चित्यम् । गीतं तु यदनुगच्यन्यनुगतमिति तद्भवेदाद्यम् ॥ याविद्धकरणबहुलं युपर्यंारिपागि द्रुतलय च । अनपेक्षितगीताथै याद्यमयोघो विधालन्यम् । .

·FIRST ACT २३ NIAID--(Lovingly) Princess, you have, Indeed, played long I hope your fingers feel no fatigue HEROINE-(Scornfully) Oh Chaturika, how can there be any pain for the fingers while playing on the lute before Gaura? MAID-Princess, I say, what is the use of playing on the lute before this pitiless Goddess, who does not show (you) any favour, though you have propitiated her for such a long time, with vows and fasts too hard for a maiden to observe? VIDU-Friend, she is indeed a maiden Why should we not look at her then? HERO-What harm? Girls unmarried may be looked at without (any) objection But, perhaps, seeing us, she may „not stay here long, due to shyness and timidity, natural in young age Therefore, let us observe her from behind this Tamala tree अन्यथाप्येतेया लक्षण पर्णयन्ति । इदमेव मुनिमतमिति तदेव विवृतम् ॥ १४ ॥ भर्तृदारिके 'एव राजपुत्री अभिधीयते । राजा भट्टारको देवस्तत्सुता भर्तृदा- रिका । इत्यमरः । हस्तस्याग्राणि अग्रहस्ताः । राजदन्तादिवत्समासः । अग्रहस्ता- नामगुलीनामित्यर्थः । हले हण्डे हलादाने नीचा चेटीं सखी प्रति । इत्यमरः । देव्याः पुरनः इति । देव्याः प्रभावान्नास्ति मे परिश्रम इति भावः । एतावन्तं कालं एतत्परिमाणमस्यासौ एतावान् तम् । कालावनोरत्यन्तसंयोगे इति द्वितीया । कन्यकाजनस्य दुष्करैः दुःखेन कर्तुं शक्यः । नियमा जपध्यानपूनादीनि व्रतानि । उपवाराः उपोषणम् । तैः निर्दोषं दर्शन यासा ताः | बालभावे मुलभा या लजा तया यत्साध्वस भय तस्मात् । यद्वा बालभावे सुलभ यालजा च साध्वर्स च लजा- साध्वस तस्मात् । वीणाविज्ञानेन वीणावादननैपुण्येन । विज्ञानस्यानुरूपेण सदृशेन । आहो उताहो किमुत विकल्पे कि विमूत च । इत्यमरः । स्वर्गस्त्रीति । इय स्वर्गस्य स्त्री स्वर्गस्त्री दिव्याङ्गना यदि तर्हि हरेः इन्द्रस्य चक्षुपा सहस्र चक्षु.सहस्र कृतार्य कृत. अर्थः येन तथा अभवत् । द्रष्टव्यस्य दर्शनादिति भावः । इय नागी नागकन्या चेत् यदि । अस्याः मुखे शशितुल्ये स्थिते विद्यमाने रसातल पाताल शशभूता चन्द्रेण शून्यं विरहित न, युक्तमेव । इय विद्याधरी विद्याधरकुलोत्पन्ना चेद् अस्माकं विद्याधराणा जातिः सकलाश्च ता अन्या जातयः सकलान्यजातयस्ताः जयतीति सकलान्यजातिजयिनी । यदि इयं सिद्धान्वये सिद्ध देवयोनिविशेषाः "तेषामन्वये वशे जायते असो सिद्धान्वयजा तईि त्रिभुवने लोकरये अस्य स्त्रीरत्नस्य जन्मना सिद्धा. प्रसिद्धा प्रथिता• भूपिता वा । अनेनास्याः सौन्दर्यातिशयो ध्वनित. । सदेहालकार । अप्रस्तुतप्रशसा च । शार्दूलविक्रीटित नृत्तम् ।। १५ ।। अन किचित्प्रतीयमान. नायकानुरागो बीजम् । तदुतं स्वस्पोदिष्टस्तु तद्धेतुर्बीज ·२४ 7 । - ३९ नाय० لایر नागानन्दम् (उभौ तथा पश्यतः।) ३८ विदू०- (विलोक्य सविस्मयम् ।) भो वयस्य प्रेक्षस्त्र प्रेक्षख । आश्चर्य- माश्चर्यम् । न केवल वीणाविज्ञानेनैव कर्णयो सुख करोति । अनेन वीणाविज्ञानानुरूपेण रूपेणाप्यक्ष्णो सुखमुत्पादयति । का पुनरेपा भविष्यति । । कितावदेवी। अथवा नागकन्यका। आहो विद्याधरदारिका । उत सिद्धकुलसभवेति । -(सस्पृहमवलोकयन्) ययस्य केयमिति नावगच्छामि। एतत्पुनरह । जानामि- सर्गस्त्री यदि तत्कृतार्थमभवचक्षु सहन हरे र्नागी चेन्न रसातलं शशंभृती शून्यं मुखेऽस्याः स्थिते । जातिनः सक्लान्यजातिजयिनी विद्याधरी चेदिय स्यात्सिद्धान्वयजा यदि त्रिभुवने सिद्धाः प्रसिद्धास्तत ॥१५॥ विदू० --(नायकमवलोक्य सहर्पमात्मतम् । ) दिष्टया चिरस्य तावत्कालस्य पतित खल्वेप गोचरे मन्मथस्य । (आत्मानं निर्दिश्य, भोजनमभिनीय ।) अथवा नहि नहि ममैकस्य ४१ चेटी०- (सपणेयम्) भर्तृदारिके ननु भणामि किमिदानीमेतस्या अकृता ह्रादाया निष्करणाया देव्या पुरतो वादितेन । ( इति वीणामाक्षिपति ।) ४२ नायि०-(सकोम् ) हङ्गे मा भगवतीं गौरीमधिक्षिप। नन्वद्य कृतो मे, भगवत्या प्रसाद । ४३ चेटी०- (सहर्षम् ) भर्तदारिके कथय तावत्कीदृश स । १ तन. २ सति. ३ सफ्ला. ४ सरोषम् ५ सप्रणयकोपम् विस्तार्यनेकधा इति । अनेनैव नयनप्रीतिरूपा प्रथमा कामावस्था सूचिता । दिष्टया दैवेन । इत्यानन्दाथै अव्ययम् । ममथस्य गोचरे कामविकारवशगत इत्यर्थः । भोजनमभिनीय अभिनयेन दर्शयित्वा । अथवेति पक्षानारे । नाय मन्मथवाग किंतु ममैव वशगः। अस्यानया विवाहसम्पादने मदैकारणोय तथाचानयो विवाहोत्तर मम भोजनादिक यथेच्छ सम्पत्स्यते इति भाव । अविक्षिप निन्द । चक्रे भूमण्डले राजमण्डले वा वर्तितु शीलमस्य चक्र राजचक वर्तयतीति वा चक्रवर्ती सावभौम । विद्याधराणा चक्रवर्ती विद्याधरचनवः । यर एव ते अन घरशब्द श्लिष्ट । अमिलपितोष भता च । साध्वसेन सहित ससाध्वस सभयम् । अपचार्य ब्राह्मणस्य ।

·FIRST ACT (15) (Both look in accordingly ) VIDU-(Looking with surprise) Behold, my friend, behold What a wonder' She does not merely give pleasure to the ears by her skill on the lute, she also gives delght to the eyes by (her) beauty that matches her skill on the lute Who can she be? Is she the Goddess, or a Naga maiden or a Vidyadhara girl or one born of the Siddha race? HERO--(Looking ardently)-_I know not who she is But I know this much- If she is a damsel of heaven, then the thousand cycs of Indra have got their reward, if she is a Naga maiden, then the neither world is not devoid of the moon (as long) as her face is there If she is a Vidyadhara girl, then our class has triumphed over all other classes If she is born of the Siddha race, then the Siddhas have become famous in the three worlds VIDU (Looking at the Hero, joyifad]y, aside) Fortunately, though after a long time, he has fallen under the power of cupid (Referring to himself and gesticulating eateng) or rather, (under the power) of me only, a Brahmun. MAID- (Affectionately) Princess, I say, what is the use of playing on the lute) now before this pitiless Goddess who is not pleased? (Snatches away the lute) HEROINE-(Angrily) Maid, don't deprecate the Goddess Gauri. The Goddess, indeed, has bestowed on me (her) favour to-day MAID- (Joyfully) Princess, tell me, of what kind it is रहस्यकथनार्थ परावृत्य । तदुक्तं-तद्भवेदपवारितम् । रहस्य तु यदन्यस्य परा- वृत्य प्रकाश्यते । त्रिपताककरेणान्यानपवायर्यान्तरा कथाम् ।। इति । अन्येन सदृशी न भवतीति अनन्यसदृशी तया । तनुरिति । हे तरलायतलोचने तरले चञ्चले आयते दीर्घ च लोचने यस्याः तथोक्ते । श्वसितेन कम्पिती पीनी पुष्टी घनौ निविटी च स्तनी यस्याः सा तथोक्त तस्याः सम्बुद्धिः । इयं तव तनुः तपसा व्रताचरणेनैव अलमत्यर्थ श्रम गता लिया। पुनः हे संभ्रमधारिणि मद्दर्शनात् जातसाध्वसे । मभ्रमः साध्यसेपि स्यात् । इति मेदिनी । किमिति कस्मात् सिद्यते । क्लिश्यते त्वयेति शेषः । अल मदर्शनसभ्रमश्रमेणेति भावः । परिकरालंकारः । द्रुतविलम्बित वृत्तम् ॥ १६ ॥ सलजमिति । परावृतमुखीत्यनेन शृङ्गारलज्जोत्ता । तदुत्त पराङ्मुखीकृत शीर्ष परावृत्तगुदीरितम् । तत्कार्य कोपरजादि कृते यशापसारणे ॥ मम पठित- विद्यामिव विदूषकस्य विसरणशीलता प्रसिद्धेव । अतिथिः अभ्यागतः । वचनमा त्रणापि देवलेन सभाषणेनापि । सत्कारः अभ्युत्थानायंदानादिना पूजनम् । अनुरज्यत इति । अनेनास्या दृष्टिराग उक्तः । तदुक्त - नयनप्रीति. प्रथम चित्ता- ·२६ नागानन्दम् । । ४४ नायि०-हले अद्य स्वमे जानामि एतामेव वीणा वादयन्ती भगवत्य गौर्या भणितास्मि । वत्से मलयवति परितुष्टास्मि ते एतेन वीणानिज्ञानातिशये नानया च अबलाजनदुष्करया असाधारणया ममोपरि भक्त्या । तस्माविद्या धरचक्ररी तेऽचिरेण स्वयमेव पाणिग्रहण निर्वर्तयिष्यतीति । ४५ चेटी-(सहर्पम् ) भर्तृदारिके यद्येव तत्कस्मात्स्वप्न इति भणसि । नन् हृदयस्थितो वर एव भवत्या देव्या दत्त । ४६ विदू० – भो वयस्य अअसर खल्वावयोर्देवीदशर्नस्य । तदेयुपसर्पाव ४७ नायक -न तावत्प्रविशामि। विदू० -- (अनिच्छन्तमपि नायक बलादाकर्षति । ) (उभौ देवालय प्रविशतः।) ४९ विदू०- (उपसृत्य ) स्वस्ति भवत्यै । भवति सत्यमेव चतुरिका भणति । वर एव त एष देव्या दत्त । . नायि०--(ससाध्वसमुत्तिष्ठन्ती नायवमुद्दिश्यापवार्य।) हङ्गे कोनु खल्वेप । "५१ चेटी०--(नायक निरूप्यापचार्य । ) एतयानन्यसदृशयाकृत्या, भगवत्या गोर्या प्रसाद' इति तर्पयामि । ५२ नायिका (सलज सरगृह च नायकमपोकैयन्ती तिष्ठति ।) ४८ एप स ५३ नायक - . V 'तनुरिय तरलायतलोचने श्वसितकम्पितपीनघनस्तनि । - - श्रममल तपसव गता पुन फिमिति सभ्रमौरिणि खिंद्यते ॥ १६ ॥ ४ नायिका-( अपवार्य।) हङ्गे अतिसाध्वसेन न शक्नोम्येतस्य समुख स्थातुम् । (नायक सलज तिर्यक्पश्यन्ती किचित्परावेत्तमुखी तिष्ठति।) ५५ चेटी०- भर्तृदारिके किमेतत् ५६ नायिका-हले न शलोम्येतस्यासन्ने स्थातुम् । तदेह्यन्यतो गच्छावः । (इत्युत्यातुमिच्छति।) 267 १ यति २ स्तनी. ३ कारिणि. ४ खिद्यसे. ५ पराङ्मुखी. सगसातोथ निद्राच्छेदस्सनुता विपयनिवृत्तिनपानाशः। उमादो मूळ मृतिरित्येता स्मरदशा दर्शव स्यु । मदाननुभाव पराक्रम यस्य स महा नुमाव महामाग । प्रतिपत्तिमूढा प्रतिपतिरितिकर्तव्यता सत्र मूढा कर्तव्यमना -- सक्ल्प ।

·FIRST ACT २७ HEROINE-Maid, I think, to-day in a dream, while I was playing on this very lute, I was told by the divinc Gaurt thus -- Child Malayavati, I am pleased with this your great skill in playing on the lute and with this uncommon devotion to me, which is hard to be practised by women Therefore, the King of Vidyadharas will soon accept your hand (in marriage), of his own accord MAID. (Joyfully) If so, Princess, why do you call it a dream? Indeed, the very desire of your heart (also, the hus. band of your choice) has been granted to you by the Goddess VIDU-Friend, this is the proper time for us to see the Goddess Come, therefore, we shall enter. HERO- I won't enter (Vidusaka drags the unwilling Hero forcibly ) (Both enter the temple ) VIDU-(Going near) Ilal to your ladyship Lady, Caturika speaks just the truth This is certainly the boon (also, the husband) granted to you by the Goddess HEROINE---(Rising timidly, referring to the hero, aside) Maid, who, indeed, is he? MAID--(Looking at the hero, aside) From his uncommon form, I think that he is the boon, granted by the divine Gaur (Heroine looks at the hero bashfully and longingly ) HERO-Oh you, with long and restless eyes, with big and firm breasts trembling (ie heaving, with heavy breathing, this body (of yours) is sufficiently wearied by penance Why, O perplexed one, should it be troubled again? (16) HEROINE-(Aside) Maid, I am not able to stand near him due to great nervousness (Stays bashfully worth her face slightly averted, and looking with side-long glances at the Hero) MAID_Princess, what is this? HEROINE-Friend, I am unable to stand near him, so come, we shall go else-where (wishes to get up). नती इत्यर्थः। परिदास शीले अयीति कोमलामन्त्रणे । परिहासः नर्म शील यस्याः सा तत्सम्बुद्धिः। अविनीता विगयशून्या । दुश्वारिणीत्यर्थः । कुलपतिना। तल्लक्षणम् - मुनीना दशसाहस योनदानादिपोषणात् । अध्यापयति विर्षिः स वै कुलपतिः स्मृतः ॥ इति । पाये तु-आचार्यों बहुशिष्याणा मुनीनामग्रणीस्तु यः । प्रतयज्ञादि- कर्माब्य. स वै कुलपतिः स्मृतः ॥ इत्युक्तम् । सिद्धाना युवराजः सिद्धयुवराजः स चासो मित्रावसुश्च । घरहेतोः वरनिमित्त परत्वेन करितुमित्यर्थः । मध्य दिन मध्याह्नः तत्र यत्सवनं स्नान तस्य वेला समयः अतिक्रामेत् व्यतीयात् । लधितो ·२८ नागानन्दम् ५८ नायका ५७ विदू०- भो विमेति खलु एषा। मम पठितविद्यामिवेना मुहूर्त धारयामि -को दोपः। ५९ विदूपकः-- भवति किमत्र युप्माकं तपोवन ईदृश आचारो यदागत अतिथिर्वाड्मात्रेणापि न संभाव्यते । . ६० चेटी-(नायिकामवलोक्य स्वानानाननगरे तावद्भणिष्यामि । (प्रकाशम् ) भर्तृदारि। तेऽतिथिजनसत्कारः । तल्किमेतस्मिन्महानुभाव एव प्रतिपत्तिमूढा तिष्टसि अथवा तिष्ठ त्यम् । अहमेव यथानुरूपं करिष्यामि । (नायकमुद्दिश्य) स्वांग महाभागस्य । आसनपरिग्रहेणालंकरोत्विमं प्रदेशमार्यः । । ६१ विदू० - भो वयस्य शोभनमेषा भणति। उपविश्यानमुहूर्त विनाम्याव' ६. नायक -युक्तमाह भवान् । (इत्युपविशतः।) (६३) नायिका-(चेटिकौमुद्दिश्य) अयि परिहासशीले मैवं कुरु । यदि कदापि.कोपि तापस. प्रेक्षते ततो मामविनीतेति संभावयति । (ततः प्रविशति तापसः।) आज्ञापितोस्मि कुलपतिना कौशिकेन यथा वत्स शाण्डिल्य पितुराज्ञया। सिद्धयुवराजमित्रावसुर्भविष्यद्विद्याधरचक्रवर्तिन कुमारजीमूतवाहनमिहैव मलयपर्वते कापि वर्तमानं भगिन्या मलयवत्या वरहेतोष्टुमद्य गतः । तं च प्रतीक्षमाणाया मलयवत्या कदाचिन्मध्यंदिनसवनवेलीतिकामेत्तदेनामाहू- यागच्छेति। ततो यावद्गौरीगृहमेव गत्वा "मलयपतीमाकार्य गच्छामि । (परिक्रम्य भूमि निरूप्य सविस्मयम् ।) अये कस्य • पुनरिय पासुलैप्रदेशे 'प्रकाशचरुचिह्वा) पदपक्ति (पुरतो जीमूरायाहनं निर्दिश्य ।) नूनमस्यैत्रेय महानुभावस्य पदवी । तथाहि । १ मलजम्. २ वेलावधिरति. ३ पाशुले भूपदेशे. ४ महापुरुषस्य. भवेदित्ययः । आकार्य आहूय । हूतिराकारणाहानम् । इत्यमरः । पासुः धूलिः अस्त्यस्य असी पासुलः प्रदेशः तस्मिन् । प्रकाश स्फुटं चक्रस्य चिह्न यस्या सा तथोक्ता । अधुना जीमूतवाहनस्य चक्रवर्तित्व निर्वाहयस्तचिह्नानि वर्णयति । उणीप इति । मूर्धनि मस्तके एष उष्णीषः उष्णीपन्धस्थाने ललाटोपरि पहनन्धरेखा उष्णीपः। . ६४ तापसः ·FIRST ACT VIDU–Friend, she is indeed frightened I shall detain her for a moment, as I do (retain) my knowledge acquired by study HERO—What harm? VIDU–Madam, is this the custom of the hermitage that a guest, who has come, is not greeted with a word even? MAID (Looking at the heroine, to herself) Her eyes seem to be delighted in (looking at) hım Well, I will just say thus (Aloud) Princess, the Brahmin speaks rightly. It is proper that you should honour a guest Why, then, do you stand so helpless in (carrying out) the duty towards this noble person? Or rather, you just stay I shall myself do what is befitting (Addressing the hero) Welcome to the noble one May the noble one adorn this place by taking a seat here VIDU-Friend, she speaks rightly Let us sit here for a while and take rest HERO_You have spoken well (Both take their seats) HEROINE-(To the mard) O girl, fond of jesting, don't do it If some ascetic would see, he will consider me immodest (Then enter a Hermit) HERMIT—I have been ordered by Kaushika, the Head of the hermitage, thus—'Dear Shandilya, Mitravasu, the prince of the Siddhas, has gone today, hy the order of his father, to see prince Jimutavahana, the future Emperor of the Vidyadharas staying somewhere here on this Malaya mountain, e time waitshall, te and then go (móving about, looking at the ground with surprise) Oh, whose us this line of foot-prints with distinct signs of a sovereign, in this dusty region? (Seeing Jimutavahana in front) Surely, these are the foot-steps of this very noble person For, स्फुटा विभाति । इयं भ्रुवोः अन्तः मध्ये ऊर्णा रोमराजिः विमाति । तदुत्त सामु रहे -अशोमध्ये यस्य रोप भालचैव मुविस्तृतः । करे च चरणे निह चन्नादि सहि राज्यभाक् ॥ इति । चक्षुः तामरस रक्तकमलं तदनुकरोति तच्छीलं तामरसागुकारि । रक्तोत्पलं तामरसम् । इत्यमरः । वक्षःस्थलं हरिणा सिंहेन स्पर्धते । तत्सदृशमित्यर्थः । यथा च इद पदद्वय चकाङ्क चक्रस्य अङ्कः यस्मिस्तादृशमस्ति तथा मन्ये सभाव- यामि कोपि अयमुत्तलक्षणः पुरुषः विद्याधरचक्रवर्तिनः पदवी पद अप्राप्य अलभ्या ·नागानन्दम् KA * .... उष्णीपः स्फुट एप मूर्धनि विभात्यूर्णेयमन्त(यो- श्चक्षुस्तामरसानुकारि हरिणा वक्षःस्थलं स्पर्धते ।। चकाई च यथा पदद्वयमिदं मन्ये तथा कोऽप्ययं नो विद्याधरचक्रवर्तिपदवीमप्राप्य विधाम्यति ॥ १७ ॥ अथवा कृतं संदेहेन । व्यक्तमनेनैव जीमूतवाहनेन भवितव्यम् । (मलयवती निरूप्य । ) अये इयमपि राजपुत्री मलयवती ! (उभौ विलोक्य) (चिराखल युक्तकारी विधि स्याद्यदि युगलमेतर्दन्योन्यानुरूपं घटयेत् ।। (उपसृत्य नायक निर्दिदय) स्वस्ति भवते । .. ६५ नायका -भगवन् जीमूतवाहनोऽभिवादयते । (उत्थातुमिच्छति ।) ६६ तापसः - अलमलमभ्युत्थानेन । ननु सर्वस्याभ्यागतो गुरुरिति भवाने- चास्माकं पूज्य । तद्यथासुखं स्थीयताम् । ६७ नायिका--आर्य प्रणमामि । ६८ तापसः- ( नायिका निर्दिश्य ) वत्से अनुरूपभर्तृगामिनी, भूयाः । राजपुत्रि त्वामाह कुलपति' कौशिक । यथातिकामति मध्यंदिनसैवनवेला तत्वरितमागन्यतामिति । ६९ नायिका-यद्रुजन आज्ञापयति ( इत्युत्थाय निःश्वस्य च स्वगतम् । एकतो गुरुवचनमन्यतो दयितदर्शनसुखमिति । गमनागमनविमूढमद्यापि दोलायते मे हृदयम् ॥ १८ ॥ ( सलज्ज सानुरागं च नायक तिर्यपश्यन्ती तापससहिता निष्कान्ता।) १ विलोक्य स्वगतम्. २ सवनविधिः. नो विश्राम्यति विरमेत् । सर्वया विद्याधराणां चक्रवर्ती भवेदित्यर्थः । उपमा- अनुमान चालंकारौ | शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १७ ॥ युक्तं योग्य करोतीति युक्तकारी । समानयस्तुल्यगुणं वधूवर चिरस्य वाच्य न गतः प्रजापतिः । इति अनुरूपभावः शाकुन्तले । रूपस्य योग्यः अनुरूपः । स चाग भर्ता च तं गच्छवीति अनुरूपमर्तृगामिनी । एकत इति । एक्तः एकत्र गुरोः पचन स्नानाय गमनाशा । गुरोरिति तस्यालंघनीयत्वं ध्वनिराम् । अन्यतः अन्यत्र दयितस्य प्रियजनस्य दर्शनाज्जातं मुखम् । एतदपि दुरत्यजमिति भावः । अतः गमनागमने विमूढं मे हृदयं दोलायते भ्रमति निश्चयं नावगाहते इत्यर्थः ॥ १८ ॥ उत्कण्ठया - ·FIRST ACT ११ On his head, shines distinctly the mark of the crown, this circle of fine hur shines between his eye-brous his eye rcsembles a red lotiis. his chest vies with (that of) a lion, and as the pair of these feet bear the marks of the disc, I think that this person, whoever he may be, will not rest without attaining the title of the Emperor of Vidyadharas (17). Or away with doubt It is clear that this person must be Jumutavahana (Observing Malayavati) Oh, here is Pruncess Malayavatı too! (Looking at both) Destiny would be doing what is proper, though after a long time, if it would unite thus pair, suited to each other (Approaching and addressing the Hero) Hall to your Honouri HERO-Revered Sır, Jimutavahana salutes you' (Wishes to rise up) HERAMIT--Please, don't get up Surely you yourself should be honoured by us as a guest is respectable to everyone' Please, therefore, stay at ease HEROINE-Honoured Sir, I bow to you HERMIT—Child, May you obtain a worthy husband Princess, the Patriarch sage Kausika says to you thus. 'You should come (home) quickly before the tune for the midday oblation passes' HEROINE-As the preceptor commands (Getting up and sughing, to herself) On one side, there is the command of the Preceptor and on the other the joys of looking at the beloved person Thus my heart, still uncertain whether to go or not, swings to and fro (18) (Exit with the hermit, looking at the Hero sdc-ways, bashfully and lovingly ) सहित यथा तथा । सस्पृह स्मरण उत्कण्ठा । चिन्ता तु स्मृतिराध्यान स्मरण सस्पृहे पुनः । उत्कण्टोत्कलिके तरिमन् । इति शब्दार्णयः । अनयेति । जघनस्य श्रोणिपुरोमागस्य यः आभोग विशालत्य तस्य भरेण भारेण मन्थर मन्द' यान सम्यामा तशोक्ता तया । अनया अन्यतो ग्रजन्त्या अपि मे इदरे पद निहिनपर । प्रीति नितेत्यर्थ । छेकानुप्रास । असद्भगतिश्च ॥ १९ ॥ अनेन नायकस्य चित्ता- सङ्गो नाम द्वितीयावस्था सूचिता । तथा च गृङ्गारस्थायिभावो रतिरपि अव सूचिता। तदुक्त-रम्यदेशकलाकालबेघमोगादिसेवन । प्रमोदात्मा रति संव यनोरन्योन्यसत्यो । प्रध्यमाणः शृङ्गार. । इति । तेन चानिमाकवस्तुबीजसूचनात् ·محرر 3.. - فتون : دارد) د درو (ل) 14 دلیل -संसक्तैर्निजकर्णतालपवन संवीज्यमानाननः।' नागानन्दम् ७० नायकः-(सोत्कण्ठं निःश्वस्य नायिका पश्यन् ।) • अनया जघनाभोगभरमन्थरयानया । अन्यतोऽपि नजन्या.मे हृदये निहितं पदम् ॥ १९ ॥ ७१ विदू०-भो दृष्टं यत्प्रेक्षितव्यम्। श्रुतं यच्छ्रोतव्यम् । तदिदानों मध्याह्न- सूर्यकिरणसंतापद्विगुणित इव मे जठराग्निर्धमधमायते । तदेहि । निष्कामाव' । येन ब्राह्मणोऽतिथिर्भूत्वा मुनिजनसकाशाल्लब्धै कन्दमूलफलैरपि तावत् माणधारणं करिष्ये । ७२ नाय०- (ऊर्ध्वमावलोक्य) अये अयं मध्यमध्यास्ते नमस्तलस्य भगवान्सहस्रदीधितिः । तथा हि । तापत्तत्क्षणपृष्टचन्दनरसौपाण्डू कपोलौ बह- संप्रत्येप विशेपंसिक्त«दयो हस्तोज्झितैः शीकरैः । गाढायलकदुःसहामिव दशां धत्ते गजानां पतिः ॥ २० ॥ तदेहि आवामपि गच्छावः । • (इति निष्कान्तौ।) ॥ इति प्रथमोऽङ्कः।। १ यातया. २ रसो. ३ संसिक्तैः ४ हृदये, ५ ग्लायच्छ०. अहावतारः नामार्थोपक्षेपकोयम् । तदुक्तम् ~ अष्टावसाने यनैन भाविनीट्वस्य सूच्यते । यस्तुबीजमुपोद्घानः सोहावतार इष्यते ॥ इति । मध्यमहः मध्याहः । तन ये सूर्यस्य किरणास्तेषा सन्तापात् । द्विगुणितः द्विगुणिता प्राप्त इव, घमघमायते उप्र ज्वस्तीत्यर्थः । घमघमेति ज्वलनस्यानुकरणवाचि पदं । ततः अव्यक्तानु- करणापासीदिनि हाचि सहिटियाम्भ्य: स्यात् इति क्याम् । सुइर दीधि. तयः किरणा यस्य स सहसदीधितिः सूर्यः । तापादिति । तापात् धर्मात् तक्षणं पृष्टः यः चन्दनस्तस्य रमो निप्यन्दः तेनापाण्ड पाण्डुरवर्णी कपोलो यदन् | तथा च संसरीः मलमा निजकों एव तालो तालपत्रव्यजने तयोः परनैः सेतीग्यमानमाननं यस्य तथाभूतः। पुनश्च हत्तेन शुन्या उग्झितेः शितः शीरः अग्युपशः -2 ·FIRST ACT HERO-(Sighing longingly and looking at the heroine) Though going in another direction, a step is set on my heart by her, whose gait is slow on account of the weight of her expansive hips (19) VIDUSır, you have seen what is fit to be seen and heard what is fit to be heard The fire in my stomach blazes as if doubled by the heat of the mid-day sun Come then, we shall go away, so that I, a Brahmin, may become a guest and support my life with at least the bulbs, roots and fruits obtained from the hermits IIERO (Looking above)- the divine sun (Lit having thousand rays) occupies middle of the sky This Lord of the elephants, bearing cheeks, white with the juice of the sandal tree rubbed against (by him) at this very moment owing to the heat, with his face fanned by the continuous breeze of his own fan-like ears, and with his chest fully wet with the sprays sent forth from his trunk, now assumes a condition unbearable as if on account of deep longing (20) Come, then, we too shall go (Exeunt Both)' END OF ACT I विशेषेण सिक्त हृदय यस्य स तयोक्तः । एष पुरो दृश्यमानः गजाना पति गजराज: सप्रति गाउन दृढेन आयल्लकेन उत्कण्ठया । स्यादायल्लकमाध्यानमुत्कण्टोत्कलिया रति । इत्युक्तः । दुःसहा कृच्छ्रेग सोद्ध शक्यामवस्था धत्ते इव । अनङ्गवरातुरोपि तत्क्षण घृष्ट यच्चन्दन तस्य रसेन पाण्डू कपीली धारयति । सोपि कर्णपान्तयोः ताल- वृन्तप्रवर्तित पवनैः परिचारकैः सवीज्यमानाननो भवति । हस्तोज्झित "पाणि विसष्टेः जलकणे हृदये सिच्यते च । ग्लायच्छलकदु.सहामिति पाठे ग्लायन् ग्लानि प्राप्नुयन् य शल्लक तरूविशेष तस्य इव दु सहा दशा धत्ते । किन्वय पाठो न मनोरम इति नादृत । स्वभावोक्तिरलकार । उत्प्रेक्षा च । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥२०॥ नितान्तौ इति । तदुत्त दशरूपके-एकाहाचरितैकार्थमित्थमासन्ननायकम् । पास्त्रिचतुरङ्क तेषामन्तेस्य निर्गमः ॥ इति । अङ्कलक्षणमादिभरते-अङ्क इति रूदिशब्दो भावैश्च रसैश्च रोहयत्यर्थान् । नानाविघानयुक्तान् यस्मात्तस्माद्भवेदकः ।। दशरूपके च-यदा तु सरस वस्तु मूलादेव प्रवर्तते । अदावेव तदाहः स्यादामुखा- क्षेपसश्रयः । प्रत्यक्षनेतृचरितो बिन्दुव्यातिपुरस्कृतः । अको नानाप्रकाराथ सविधानरसाश्रयः ॥ इति || इति श्रीमन्नागानन्दटीकायामर्थबाधिन्या प्रथमोदः ।। नागा.३ ·३४ . नागानन्दम् द्वितीयोऽङ्कः॥ १ चेटी-आइप्तास्मि भर्तृदारिकया मलयपत्या। यथा हले मनोहारिके अद्य चिरयति मे भ्रातार्यमित्रावसु । तल्लघु गत्वा जानीहि क्मिागतो न वेति । तद्यथाज्ञप्तमनुतिष्ठामि । (परिक्रामति । नेपथ्याभिमुसमवलोक्य ! ) का पुनरेपा वरित वरिमित एवागच्छति । ( निरूप्य । ) क्थ चतुरिका । (तत प्रविशति द्वितीया चेटी।) २ प्रथमा (उपसृत्य।) हङ्गे चतुरिके किंनिमित्त त्वयैर त्वरितया आगम्यते । ३ द्वितीया-हला मनोहारिके आज्ञप्तास्मि भर्तृदारिक्या मलयात्या । हजे चतुरिके कुसुमावचयपरिश्रमनि सह मे शरीरम् । शरदातपजनितोऽय मे सतापोऽधिकतर बाधते । (तद्गच्छ व बालकदलीपत्रपरिक्षिप्ते चन्दनलतागृहे. चन्द्रमणिशिलोतल राजीकुर्विति । अनुष्टित च मया यथाज्ञप्तम् । तद्यावद् वा भर्तृदारिकायै निवेदयामि। -ययेर तल्लघु गया निवेदय येनास्यास्तत्र गताया. उपशाम्यति सताप । द्वि०-(विहस्यात्मगतम् ) नेदृशस्तस्या सतापो य एवमुपशमिप्यति । पिचित्ररमणीय चन्दनस्तागृह प्रेक्षमाणाया अधिकतर संतापो भविष्यतीति तर्पयामि । (प्रकाशाम् ! ) तद्छ त्वम् । अहमपि सजीकृत मणिशिलातलमिति गया भर्तृदारिकायै निवेदयामि । (इत्युभे निष्काते ।) १ विमृश्य प्रवेशकः। अथ द्वितीयाके परस्परदर्शनेन , जातप्रेग्णो यकनायिकयो 'अयोगविप्रलम्भ वर्णयितुकामस्त परिपोपार्थमादौ नायिकाया, मदनबाधापनोदार्थमपेक्षित चदनराता गृहसज्जीकरणाद्यर्थ प्रवशकारयेनार्थोपक्षेपण सूचयति-तत प्रविशति चेटीत्यादि ना। आनोति । चिरयति चिर मिलम्ब क्रोति । तत्करोतीति णिच् । एथु त्यरितम् । सरितत्वरितमतिशीघ्रम् । अवचय यद्यपि हस्तादाने रस्तेये इति पनि कृते अवचाय ·SECOND ACT ACT II (Then enter a maid.) MAID-I am ordered by Princess Malayavatı thus "Mard Manoharika, my brother, the noble Mitravasu, is delayed So go quickly and find out whether he has come or not." So I thall do as ordered (loves about, then looking towards curtain) But who is she that comes this way in such haste? (Observing) How? It is Chaturika. (Then enter the second mard.) FIRST-(Going near) Friend Chaturika, why are you going in such haste? SECOND--Friend Manoharika, I am ordered by Princess Malayavati thus -"Maud Chaturika, my body has been ev. hausted due to fatigue in collecting flowers This heat, caused by the autumnal sun, troubles me very much Therefore, gc and make ready the moonstone-slab in the bower of the sandal-creepers, enveloped by the leaves of the young plantain trees I have carried out the command I shall, therefore, go and report to the Princess accordingly FIRST-If so, go quickly and inform her, so that her suffering may subside when she goes there SECOND-(Smiling, to herself) Her suffering. is not such as viould be relieved by such means I think her anguishi will incrcase when she looks at the wonderful and charming bower of sandal creepers (Aloud) Go then I shall go and inform the Princess that the moonstone-slab is inade ready (Exeunt both ) END OF THE INTERLUDE . इति माव्य तथापि अत्रादेयस्य प्रत्यासत्यभावस्य विलक्षितत्वाद् घञभावःइति बोध्यम् तेन निःसह परिम्लान किंचित्कार्यकरणाक्षममित्यर्थ. । शरदः आतपः उष्णिमा तेन जनितः । बालाच 'ता. कदस्यश्च बालकदल्य तासा पनाणि तैः परिक्षिसे परिगते चन्दनलतामिश्चन्दनतरुभिस्तत्का?रित्यर्थः निर्मित गृह चन्दनलतागृह तस्मिन् चन्द्रमणयश्चन्द्रकान्तारतेषा शिलातलम् । विहस्येति । प्रथमया 'सन्तापकारण परमार्थतोऽजानत्या तथोक्त मिति विहस्योक्तिः । ईदृशः निदाघजन्य एवविधोपचा रेगापनेयः । ममातमिति । प्रकाश व्याचे स्वामिन्या अकाले एव रहस्स मेदो भवेदिति हेतो. । इति एव सूयार्थसूचन कृत्वा निष्क्रमः । प्रवेशफ. । एतलक्षणम् - यन्नीचैः केवल पनि विभूतार्थसूचनम् । अङ्कयोरुभयोर्मध्ये स विज्ञेयः प्रवेशकः ॥ इतिः ॥ अथ प्ररूदप्रेग्णोरुदात्तप्रकृत्योर्नायकनायिकयोर्गुरुपारतन्त्र्या दिनाऽसद्भमा अयोगः। तदुक्त-तत्रायोगोनुरागेपि नव्योरेकचित्तयो । पारवन येण ·३६ नागानन्दम् AL: . (ततः प्रविशति सोत्कण्ठा मलयवती चेटी च ।) ६ नायि०-(निःश्वस्यात्मगतम्।) अयि हृदय तथा नाम तदा तस्मिाने लजया मां पराङ्मुखीकृत्येदानीमात्मना तत्रैव गतमसीत्यहो त आत्मभरित्वम् । (प्रकाशम् ।) हले आदेशय मे भगवत्या आयतनस्य मार्गम् । ७ चेटी-ननु चन्दनलतागृहं भर्तृदारिका प्रस्थिता । ८ नायि०-(सलजम् ।) हजे,सुष्ठु त्वया स्मारितास्मि । तदेहि तत्रय गच्छावः। ९ चेटी-एतु एतु भर्तृदारिका । (अग्रतो गच्छति।) १० नायिक -(अन्यतो गच्छति।) ११ चेटी--(पृष्ठतो दृष्ट्वा सोद्वेगमात्मगतम् ।) अहो अस्याः शून्यहृदयत्वम् । कयं तदेव देवीभवनं प्रस्थिता । (प्रकाशम् !) भर्तृदारिके नन्वितश्चन्दनलतागृहम् । तदित एहि तावत् । १२ नायि०-(राविलास्मितं तथा करोति ।) १३-चेटी-इदं चन्दनलतागृहम्। तत्प्रविश्य चन्द्रमणिशिलातल उपविशतु भर्तृदारिका । ( उभे उपविशतः।) १४ नायि०-- (निःश्वस्यात्मगतं ।) भगवन् कुसुमायुध येन त्वं रूपशोभया निर्जितोऽसि तस्य त्यया न किमपि कृतम् । मां पुनरनपराद्धामयबलेति कृत्वा प्रहरन्कथं न लज्जसे । (आत्मानं निर्वर्ण्य मदनावस्थां नाटयन्ती । प्रकाशम् 1) हले कस्मात्पुनर्घनपल्लवनिरुद्धसूर्यकिरणं तदेव चन्दनलतागृहं न मेऽध संतापदुःख- १५ चेटी--(सस्मितम् ।) जानाम्यहमत्र कारणम् । कि.त्वसंभावनीयमिति भर्तृदारिका न तत्प्रतिपत्स्यते । १.लक्ष सलज्जच. दैवाद्वा विप्रकर्षादसनमः ॥ स च दशावस्थः । तस्य समुचितोद्दीपनविभावानु- मावच्य मिचार्यनुबन्धेन जायमानाश्चिन्तोद्यवस्था वर्णयितुमुपक्रमते I. तत्र-आदी वाच्यः स्त्रिया रागः पश्चारपुंसस्तदितिः । इति वचनात् प्रवेशसूचितं नायिकाया अयोगविप्रलम्भादिकं प्रस्तौति ततः प्रविशतीद्यादिना। सोत्कण्ठा * उत्कण्ठया सहिता। उत्कण्ठालक्षणं तु-रागे त्वलब्धविषये वेदना महती तु या। सशोषणी तु गात्राणां तामुत्कण्ठां विदुर्घधाः इति ॥ निःश्यस्येति । अनेन निःश्वासरूपेणानुमावेन Note: Confrid. Gap M मपनयति । 3 ·SECOND ACT + (Enter Malayavati in a love-sick condition and a maid) - HEROINE-(Sughing, to herself) Oh my heart! Having forced me to turn away then from that person in that manner on account of bashfulness, you now, of your own accord, have gone to that very person, Oh your selfishness' (Aloud) Maid, show me the way to the temple of the Goddess MAID–The Princess has, indeed, started for the bower of sandal creepers! HEROINE-(Bashfully) Maid, I am well reminded by you, come then we shall go just there MAID-May the Princess come along (Goes ahead) (The heroine goes in another direction ) "MAID--(Looking back, sorroufully, to herself) Oh, her absent-mindedness' She has started to the very same temple of the Goddess (Aloud) Princess, thersandal-bower is, indeed; in this direction So come this way, please (Hcrore does so with a smile of embarassment) MAID-This is the bower of sandal-creepers May the Princess cnter and sit on the moon-stone-slab (Both art down) HEROINE-(Sighing, to herself) O God of Loves (the flower-arrowed one), you have done nothing to him, by whom you are vanqushed in the beauty of form, but you are not ashamed to strike at me thinking (me) a woman, though I have not offended (you) (Looking at herself, gesticulating the love-sick condition, aloud), Maid, how is it that the same sandal-bower which obstructs the sun's rays by its thick foliage, does not remove my torment of heat? MAID--(Smiling) I know the cause of this But the Princess will not admit it, thinking it to be unpossible चिन्ता प्रदर्शिता । तया तेन प्रकारेण । तस्मिञ्जने जीमूतवाहने । परामुखीकृत्य अनुरागदर्शनादेरिति भावः । आमान विभीति आत्ममरि तस्य भाव आत्म- भरित्व स्वार्थपरता । आदेशयेति । अत्र चन्दनलतागृहगमनोद्यताया भगवती गृह प्रति गमनादेशात्प्रलापो नाम कामदशा सूचिता । शून्य विमर्शरहित हृदय यस्या सा शून्यहृदया। तस्या भावः शून्यहृदयत्वम् । विलक्षण विस्मयान्वितेन स्मितेन सहित यथा स्यात्तथा सविलक्षस्मितम् । कुसुमानि आयुधानि “यस्य स कुमुमायुधः कामः । रूपस्य शोभी रूपशोमा तया । पनाः सान्द्राश्च ते पल्लवाश्च तैर्निरुद्धा निवारिताः सूर्यस्य किरणा यत्र तत् । सन्तापदुःखं नापनयति अनेन विषयनिवृत्तिः (सज्वर ) नाम कामावस्योक्ता । अत्र सन्तापानपनयनस्य । कारणम्-जीमूतवाहनकृत एवायं सन्तापः उपायान्तरेण नापनीयते इति भावः।

·३८ २० .-- नागानन्दम् - १६ नायिक--- (आत्मगतम् । ) (कथं लक्षितेवाहमेतया। तथापि पृच्छामि तावत् । (प्रकाशम् ।) हले किं तवैतेन 1) कथय तावकि तत्कारणम् । १७ चेटी-एप ते हृदयंस्थितो वर. १८ नायिक .(सहर्षे ससभ्रममुत्थाय द्विनाणि पदानि गत्वा !) कुन कुन स । १९ चेटी० -(उत्थाय सस्मितम् ! ) भर्तृदारिके स क । नाये--(सलजमुपविश्याघोमुखी तिष्ठति ।) २१ चेटी- भर्तृदारिके नन्वेतदस्मि वक्तुकामा । एप ते हृदयस्थितो वर एव देव्या दत्त इति खप्ने प्रस्तुते यस्तत्क्षणमेव विमुक्तकुसुमबाण इव भगवान् मकरध्वजो भर्तृदारिकया दृष्ट स तेऽस्य संतापस्य कारणम् ।) येनैतत्स्वभाव- शीतलमपि चन्दनलतागृहं न ते सतापदुःखमपनयति । २२ नायि. (चतुरिकाया अलकं स्पृशन्ती ।) हल्ले चतुरिका खलु त्वम् । कि तेऽपरं प्रच्छाद्यते । तत्कथयिष्यामि । .२३ चेटी- भर्तृदारिके ननु इदानीमेन कथितममुना वरालापमात्रजनितेन सभ्रमेण । तदल सभ्रमेण कामसतापेन च । अहं चतुरिका तत्सोऽपि भर्तृदारिकामप्रेक्षमाणो न मुहूर्तमप्यन्यस्मिन्नभिरंस्थत इत्येतदपि मया लक्षितमेय । २४ नायि०- (सालम् ।) हले कुतोऽस्माकमीदशी भागधेयता । -> २५ चेटी-भर्तृदारिके मैवं भण। किं मधुसूदनो वक्षस्थलेन लक्ष्मी- मनुहन्नित्तो भवति । २६ नायिक किं स्वजन प्रिय वर्जयित्वान्यद्भणितुंजानाति। सखि अतोऽपि सतापो मामूधिकतर बाधते । यत्स महानुभावो वाचामात्रेणाप्यकृतप्रतिपत्तिमद- क्षिणेति मा सभावयिष्यति ।। १ येष्टः. २ना (चतुरिकया लक्षितास्मि). असंभावनीयमनुकूलतर्केणाकल्पनीयम् । प्रतिपत्स्यते अङ्गीकरिष्यति । लक्षितेवाई मम हृदयरहस्यमनया ज्ञातमिव । एतेन मत्कथितं कारणमनया प्रतिपद्येत नवेति चिन्तया । एष ते हृदयस्थितो वरः हृदयप्रार्थितो देव्या अनुग्रहः । हृदयेन वृतः पुरुषश्चेत्यर्थद्वयसाधारणः शब्दसंधात. 'यथैः पदैः पिशुनयेच्च रहस्यवस्तु' इत्युक्त्यनु- सारेण कविनात्र तद्रहस्यरफोटनार्थ तस्याः वैवश्यस्फुटीकरणेन रसपरिपोधार्थे च मयुक्तः । स्वमनोवृत्त्यनुसारेण हृदयस्थपुरुष एवाग्रतः प्राप्त इति मन्वाना नायिका अग्रतो गत्वाह-कुत्र स इति । सलजम्पविश्येति स्वरहस्यस्य स्वयमेव मकटनालज्जा । HT همای ·SECOND ACT HEROINE-How! She seems to have detected me I shall, however, ask her (Aloud), Maid, what is at that I may not admit? Just tell me what its cause is MAID-It is the boon (also, the bridegroom) that occupies your heart- HEROINE (Rising up with joy and excitement and ad vancing two or three steps) Where, where is he? MAID-(Rising, with a smile) Princess, who is 'he" (Heroine sits down abashed and remains with her face bent down ) MAID-Princess, I wish to say this "when the dream was referred to as "This is just the boon (husband) of your heart granted to you by the Goddess', he, who was seen by the Princess that very moment, as if he was the God of Love (Lat. the fish-bannered one) without the flowery arrows, is the cause of this anguish, so that the sandal-bower though naturally cool, does not remove the pain of your suffering HEROINE- (Touching the hair of Chaturika) Maid, you are indeed Chaturika (ie the clever one) Why should the rest be concealed from you? So I shall tell you (everything) MAID-Princess, it is already told by the confusion caus ed by a mere talk about the lover Therefore, enough of this confusion and agitation of love If I am really Chaturika (ie clever), then I have marked this also that he too will not find delight anywhere else without seeing the Princess HEROINE (with tears) Maid, whence can there be such good luck for us MAID--Princess, don't say so Can Vishnu (Lat the killer of Madhu) feel happy without bearing Lakshmi on the chest? HEROINE-Does a friend know to speak anything except what is pleasant? Friend, the anguish distresses me all the more for this that the noble person would regard me as discourteous since I did not welcome him even with words (Starts-weeping ) वक्तुं कामो यस्याः सा वृत्तुकामा । अय मेऽभिप्रेतोर्थ इत्ययः । प्रस्तुते आलाप- विषयीकृते । तत्क्षणमिति देवीप्रेरणयेवेति सूचितम् । विमुक्तः क्षिप्तः कुसुमरूपो बाणो येन । वरालाप एव वरालापमात्र तेन जनितेन । यद्यह चतुरिका परोगितज्ञानसमर्थेत्यर्थः । अन्यस्मिन्नभिरस्यते अन्यत्र निवृतिमेष्यति । तव सगमोत्सुख एक भवेदित्यर्थः । स यथा न निवृतो भवति तथा जीमूतवाहनोपि त्वद्विरहे न सुखलेशभाग्भवेदिति भाष, याचामात्रणेति । वाचा एव वाचामात्र तेन । भास्ता तावर्धपाद्यादिदाना- दिना सत्कार । केवलमालापमात्रेणापि न कृता अकृता प्रतिपत्ति- सत्कारो यया ता ·नागानन्दम् २७ चेटी-भर्तृदारिके मा रुदिहि। 'अथवा कथं न रोदिष्यति ।अतिशयमस्या हृदयसंतापो बाधते । तत्किमिदानीमत्र करिष्यामि । तद्यायचान्दनलतापल्लव- रसमस्या हृदये दास्यामि । (उत्थाय चन्दनपल्लवं गृहीत्वा निप्पीड्य रस हृदये ददाति । ) भर्तृदारिके ननु भणामि मा रुदिहि । अयं खलु चन्दनपल्लवरस न ते हृदयस्य संतापदुःखमपनयति । 0- - २८ नायिक -( हस्तेन ता निवारयति । ) सखि मा वीजय । उष्णः खल्वेप कदलीदलमारुतः। २९ चेटी-- भर्तृदारिके मास्य दोपं कथय ।..... 5 करोषि धनतरुणचन्दनपल्लवसंसर्गशीतलमपीमम् ।। ... निःश्वासैस्त्वमेव कदलीदलमारुतमुष्णम् ॥ १ ॥ ३० नायि०---(सासम् ।) सखि अस्ति कोऽप्यस्य संतापस्योपशमोपायः। माम् । अदक्षिणा अनुदारा अविनीतेत्यर्थः । समुचिताचाराकुशलेति यावत् । अविरतं यथा तथा पतद्भिः । करोपीति । त्वमेव घना निरन्तरा ये तरुणचन्दनस्य पल्लवारतेपा ससर्गस्तेन शीतलमपि इमं कदलीदलमारुतं निःश्वासैः । अर्यादुष्णः । उणं करोपि । पाठान्तरे चिता रचिता ये चन्दनपलवा इत्यादि । प्रपञ्च्य सवर्थ्य ॥१॥ स एव इत्यनेन नायकप्रवेशः सूचितः । एव नायिकाया विरहावस्था वर्णयित्या नायकस्यापि तो प्रदर्शयति व्यावृत्येति । हे पुष्पेषो कुसुमबाण | एतेन कोम- लैरेव बाणैरान पि वशीकरोपीत्यहो ते लोकविलक्षणं सामर्थ्य मिति ध्वनिः । सिता श्वेता असिता कृष्णा च या ईक्षणेनेत्रे तयोः रुक् कान्तिः तया आश्रमे मठे देवता- यतने इत्यर्थः । वने या। आश्रमो ब्रह्मचर्यादौ वानप्रस्थे मठे बने । इति मेदिनी । तान् विविधान् शाखिनो वृक्षान् विटपेषु शाखासु । विटपो न स्त्रियां स्तम्बशाखा- विस्तारपलवे । इति मेदिनी । अवसत्ताः सलमाः विलसन्तः स्फुरन्तश्च कृष्णा- जिनाना वृष्णमृगचर्मणामोघाः येषा तथाविधानिव कुर्वत्या इत्युत्प्रेक्षा । अत्र वृक्षेषु तन्नयनकान्तिसक्रान्त्युत्प्रेक्षया स्निग्धाख्या दृष्टिरुक्ता । तदुक्तं-स्निग्धं तद्यस्य विषयस्तत्प्रभामिलितो भनेदिति । तया दयितया व्यावृत्य वदनं परावृत्य एवं । अनेन पलिताख्या दृष्टिः प्रकाशिता । तदुक्तं-वलितं तन्निवृत्तस्य भूयरन्याय- लोकनम् । इति । यद्वा व्यावृत्त्या एवेति पदच्छेदः । यदहं मुनेः शाण्द्धि- स्याख्यस्य कौशिकशिष्यस्य पुरोऽप्रतः दृष्टोस्मि । अस्मि इत्यहमर्थे या अव्यय यथा-दासे कृतागसि भवत्युचितः प्रभूणा पादप्रहार इति सुन्दरि नास्मि दूये- ·SECOND ACT very much fan me MAID-Princess, do not weep (To herself) Or how should she not weep? The affliction of the heart troubles her What shall I do here now? I shall just apply the juice of sandal leaves to her bosom. (Rising up, takes the sandal leaves, and squeezing them, applies the juice to her bosom) Princess, I say, please, do not weep This sandal juice will not remove the anguish of your heart, being hcated by these tear-drops falling constantly. (Takes up a plantain-leaf and fans her) HEROINE-(Prevents her with the hand ) Friend, do not The breeze of the plaintain-leaf is indeed hot MAID--Princess, do not mention (it), as its fault With your sighs, you yourself make this breeze of the plantain-leaf hot though it is cool by its contact with dense and tender sandal leaves (1) HEROINE---(With tears) Friend, is there any remedy to allay this torment? इत्यन । तेन तादृशेनावलोकनेनैव आहते मयि । तत्कटाक्षविशिखैस्ताडिते मयीति यावत् । भवता किमिति मुधैव एते शराः क्षिप्यन्ते पात्यन्ते । पूर्वमेव हते पुनः प्रहारो न धीरधर्मों नाप्युचित इति भावः। थर याक्यगतस्य नयनवायपतनस्य पुष्पेषुशरपतनवृथात्वे हेतुत्वेनोपन्यासात्कान्यलिगमलकारः । उत्प्रेक्षया संमिश्रः । केचिदनुमानालकारमिच्छन्ति । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ २ ॥ धीरत्वमेव प्रतिपादयति नीता इति । मयेति पदं सर्वैर्निधान्तपदैः सम्बध्यते । शशाङ्केन लक्षणया चन्द्रिकया धवला उज्वलाः। शशाङ्करुचय इति पाठे शशा- कस्य रुचिः कान्तिर्यासु ताः । 'शशाङ्केन रुचिर्यासु इति व्यधिकरणबहुव्रीहिः । चन्द्रिकासम्बन्धेन दुष्प्रेक्षा इत्यर्थः' इति शिवरामः । निशाः मया न नीता नातिवाहिताः किन् । अपि तु नीता एवेति काकुः। इन्दीवर नीलोत्पल काम- बाणभूतमपि नामातं किम् । अपि तु आघातमेव । उन्मीलिता या माल्त्यः मालती- कुसुमानि । हरीतक्यादित्वात्फले लुक् इति तद्धितलुकि स्त्रीत्वम् । विहीनं प्रसवे सर्व हरीतक्यादयः स्त्रियाम् । इत्यमरः। ताभिः सुरभयः सुगन्धाः प्रदोषस्य अनिलाः सन्ध्याकालसम्बन्धिनो वायवः न योढाः किम् । अपि तु सोढा एव । कमलाकरे 'मयुलिहा अमराण, सकार, मिश्रमायुश्यति ' 'ममयगुटकारसदृशः. इति ध्वनिः । न श्रुतः किम् । अपि तु श्रुत एव । एवं चरणत्रयेण धैर्यरूपः सत्त्वजो गुण उक्तः । व्यवसायादचलन धैर्य विप्ने महत्यपि । इति तल्लक्षण दर्पणे । येन हेतुना भवान् मां विधुरेषु विरहविह्वलेषु अधीरः कातरतम इति । निर्धारणे सप्तमी । अथवा विधुरेषु चित्तवैकल्येषु सत्सु । विधुर चित्तवैकल्य दुःखार्तोऽशरणस्त्रिषु । इति कोषः ।

·४२ नागानन्दम् ३२ विदू० tualetes 2 ३१ चेटी-भर्तृदारिके अस्ति यदि स एवेहागच्छति । (ततः प्रविशति नायको विदूपकश्च ।) नायक व्यावृत्त्येव सितासितेक्षणरुचा तानाश्रमे शाखिनः कुर्वत्या विटपावसक्तविलसत्कृष्णाजिनौघानिव । - यद् दृष्टोऽस्मि तया मुनेरपि पुरस्तेनैवे मय्याहते, पुप्पेपो भवता मुधैव किमिति क्षिप्यन्त एते शरा! भो वयस्य कुत्र खलु गत ते धीरत्वम् । ३३ नाय० वयस्य ननु धीर एवास्मि ! कुत्त नीताः किं न निशाः शशाङ्कधर्धेला नाघातमिन्दीवर ? किं नोन्मीलितमालतीसुरभय सोढी प्रदोपानिला.e शङ्काराः कमलाकरे मधुलिहां किं वा मया न श्रुतार (निर्व्याज विधुरेष्वधीराइति मां येनाभिधत्ते भवान् ॥ ३ अथवा सयंगमिहित वयस्येन । स्त्रीहृदयेन न सोढाः क्षिप्ता. कुसुमेपवोऽप्यनङ्गेन । येनाद्यैव पुरस्तव वदामि धीर इति स कथमहम् ॥ ४॥ ३४ विदू०--(आत्मगतम् ।) (एवमधीरत्व प्रतिपद्यमानेनात्यातोऽनेन महान् यस्यावेग । तद्यावत्कयमेनमाक्षिपामि । (प्रकाशम् ।) (भो वयस्य कस्मा नरद्य ले लष्वेव गुरुजन शुश्रूपित्वेहागत ।) '१ आव २ विकसत्. ३ तेनैवमभ्याहते. ४ रुचयः. ५ टुकाराः. ६ केन. ाज निष्कपट स्पष्टमित्यर्थः । अभिधत्ते वदति । एतदधीरस्वाभिधानमनुचितमिति वः। अत्र शशाकेन्दीवरसुरभिवातााद्दीपनाना सत्त्वेपि उद्दीपनका मावाद्विशेषो- रलकारः। परिकरश्च । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ ३ ॥ अथवेति पक्षान्तरे । दुक्तमवास्तवमित्यर्थः । त्वदुक्तमेव समीचीनम् । तदेव प्रतिपादयति हृदयेनेति । स्त्रिया इव हृदय यस्य तेन स्त्रीवकातरेण । यहा प्रया कान्ताया हृदय यस्य तेन स्त्रीगतमनसा । स्त्रिया सक्त हृदय यस्य इति चित् । केचिदेतदनविशेषणत्वेनापि योजयन्ति । येन मया अननेन फामेन । १ Hemantarima ·SECOND ACT MAID---Princess, there is (a remedy), if he comes this way (Then enter the Hero and Vidushaka) HERO-O God of flowery arrows, why do you discharge these arrows at me in vain, when I have been already struck by her (glances), as I was seen by, her, even in the presence of the sage, by just turning back and causing, by the lustre of her bright and dark glances, the trees in the hermitage to appear as if possessing many shining hides of black antelopes suspended from their branches (2) VIDUO friend,where, indeed, has your firmness gone? IIERO-Friend, I am indeed firm, for Have I not passed the nights, bright with the moon? Have I not smelt the blue lotus? Have I not endured the evening breezes fragrant due to the full-blown Malatı flowers? And have I not heard the humming of bees in a lotus-pond? Why then do you say bluntly that I am without courage among the love-lorn (persons)? (3) Or rather my friend has spoken rightly When I, with a woman's heart, have not endured even the flowery arrows shot by the Bodiless one (ie Madana), how can I now call myself brave before you? (4) VIDU-(To himself) The great agitation of his heart has been revealed by hum in thus confessing lus lack of firmness How shall I then divert him now? (Aloud) Friend, how is it that you have come here so quickly after serving your parents? अङ्गवैकल्ययुत्तेनापीति ध्वनिः । क्षिप्ताः कुसुमेपवः । मृदुला अपीति ध्वनिः । न सोढाः । सोह अद्य एवं तव मित्रस्य । मम रहस्य जानतः इत्यर्थः । पुरः धीगेस्मीति कय वदामि । तव पुरो मम धीरत्वप्रकटन न युक्तमिति भावः। आर्याच्छन्दः॥४॥ प्रतिपद्यमानेनाङ्गीकुर्वता । आवेगः उत्कण्ठाव्याकुलत्त्वम् । एनमाक्षिपामि अन्यत्रा- सक्तचित्त कुर्याम् । शुभूपित्वा सेवित्वा । स्थाने युक्तः। उचितावसर इति वा। प्रणयेन कुपिता प्रणयकुपिता । प्रेमातिशयादकारणमेव कुपितेत्यर्थः । उपालभमाना अधिक्षिपन्तीव मयि दोषमारोपयन्तीवेति वा । स्वप्ने अनुभूतः यः प्रियासमागमः तेन रम्ये मनोहरे ! अतिवाहयितु यापयितुम् । ईदृश नित्तचाश्चल्यसूनकम् । तुलयतु जानीयादित्यर्थः । अन्तरिते अपवारिते। चन्दनलतेति । इद चन्दन- लतागृह चन्द्रमणि शिलया सहित सचन्द्रमणिशिलमपि तया चन्द्र इव आनन यस्याः सा चन्द्रानना तया रहित सत् चन्द्रिकया कौमुद्या रहित निशाया मुख प्रारम्भः ·नागानन्दम् ०- ३५ नाय० -वयस्य स्थाने खलु भवतः प्रश्नः । कस्य वान्यस्यैतत्कथनीयम् । अध खलु खप्ने जानामि सैव प्रियतमा (अड्गुल्या निर्दिशन्) अत्र चन्दन- लतागृहे चन्द्रमणिशिलायामुपविष्टा प्रणयकुपिता : किमपि मामुपालभमानेव 5 रुदती मया दृष्टा । तदिच्छामि समानुभूतदयितासमागमरम्येऽस्मिन्नेव प्रदेशे दिवसशेपमतिताहयितुम् । तदेहि गच्छाव । ३६ विदू०-एतु एतु भवान् । (परिकामतः।) ३७ चेटी-(कर्णे दत्वा ससंभ्रमम् ।) भर्तृदारिके पदशब्द इव श्रूयते । ३८ नायिः -(ससनममात्मानं पश्यन्ती।) हले मेहशमाकारं प्रेक्ष्य कोऽपि मे हृदयं तुलयतु । तदुत्तिष्ठ । अनेन रक्ताशोकपादपेनान्तरिते प्रेक्षावहे क एप इति । (तथा कुरुतः।) ३९ विदू०-भो वयस्य एतत्तचन्दनलतागृहम् । तदेहि प्रविशाव । (नाट्येन प्रविशतः।) नाय०-(विलोक्य ।) चन्दनलतागृहमिदं सचन्द्रमणिशिलमपि प्रियं न मम । चन्द्राननया रहितं चन्द्रिकया मुखमिव निशाया- चेटी--(नायकं दृष्ट्वा ।) भर्तृदारिके दिष्ट्या वर्धसे । स एव त एप हृदयवल्लभो जन । ४१ नायिका-(दृष्ट्वा सहर्षे ससाध्वस च । ) हले एनं प्रेक्ष्यातिसाध्वसेन न शकोमीहैवासन्ने स्थातुम् । कदाप्येप मा प्रेक्षते । तदेह्यन्यतो गच्छायः । ch. ( सोत्कम्पं पदं दत्वा । ) हों वेपते मे वामोरु । -- निशामुखमिव मम प्रिय मनोज्ञ न भवति । मम प्रीतिं नावहतीत्यर्थः । अत्र नायकस्य अरति म पञ्चमी कामदशा दर्शिता । अन विरोधालकारः। स च मुखमिवेत्युपमया ससृष्टः । आर्या वृत्तम् ॥ ५॥ वेपते मे ऊसः इत्यनेन कम्पो नाम सात्त्विकभाव उक्तः । शशिमणिशिलेति । सा पूर्वानुभूता । प्रियतमोपवेशनेन सौभाग्यातिशययुत्तेत्यभि- सन्धिः। इस शशिमणिशिला यस्या मयि चिरयति विलम्बयति वामे। स्त्रिण बाम भागस्य प्रशस्तत्वात्। कर: सिलयमिव तस्मिन्करफिसलये हस्तपल्लवे विपाण्डुर । ४० ·SECOND ACT HERO-Friend, your question is indeed proper To whom else can it be told? To-day, indeed, I think that same beloved was seen by me (pointing with the finger) seated on the moonstone-slab in this sandal-boxer, being angry with me through love, and weeping while rebuking me as it were, for something Hence I wish to spend the rest of the day in this very place, charming on account of the union with my beloved experienced in the dream Come then, we shall go VIDU—Come, come, your honour (Both move on ) MAID- (Listening, with excitement) Princess, the sound of foot-steps, I imagine, is heard HEROINE-(Observing herself with excitement) Maid, looking to this state of mine, let not any one suspect my heart So get up concealed behind this red Asoka tree, we shall see who it as (Both do so) VIDU-Friend, this is that sandal-bower Come let us enter (They represent entering) HERO-(Looking) This Sandal bouer without the moon-faced onc, though possessed of the moon-stone-slab, is not pleasing to me, like the face of the night (1e evening) without moon light (5) MAID–Princess, Good fortune attends you! This is the very sarme person, dear to your heart HEROINE-(Looking with you and nervousness) Maid, having seen him, I am not able to stay here near (hum) owing to great nervousness Perhaps he will see me So, come, let us go somewhere else (Going a step with tremor ) Maid, my left thigh trembles विरहादिति मावः। आनन कृत्वा निधाय । तदुक्त मुनिना-अप्रासे न प्रियतमे कार्यों गण्डानित. करः। इति। धन• निरन्तरःश्वसिताना नि श्वासानामुद्गमो यस्या. सा घनश्वसितोद्गमा } व्यक्त स्फुट दृश्यमानमावूत हृदयाभिप्रायो यस्या सयोक्ता । मनागीपत्स्फुरितः अघरो यस्यास्तादृशी । निगूढकोपादिति भावः । नियमित. निगृहीतः मनस. मन्यु कोपो दैन्य वा यया ताशी प्रिया रुदती दृष्टा । अनुप्रायलकार । हरिणी घृत्तम् ॥ ६ ॥ क पुनरिति । त्वदुत मद्दर्शन सभवेत् । प्रणयकुपितप्रियजनवृत्तान्तस्तु कथमुपपद्यतेति भाव । निप्यन्दत इति । ते बाप्पाम्बुना नेत्रवारिणा सित्तमेतत् चन्द्रकान्तशिला- तल्मनेन संमुख स्थितेन ते मुखमेव चन्द्रः मुखचन्द्रस्तस्योदयेन निष्यन्दते सपति इव। अप्राणिकर्तृक्त्वानिप्यन्दते इत्यन पत्वम् । चन्द्रोदये चन्द्रकान्तस्त्रवणप्रसिद्धे- रितिभावः। रूपकानुप्राणित उत्प्रेक्षालकार । अनेन विरमाश्रुपातात्प्रसाद परिगृहा ·१४ ४६ नागानन्दम् ४२ चेटी--(विहस्य ) अतिकातरे इह स्थितामपि त्यां कः प्रेक्षते । ननु विस्मृत एव त एपोऽग्रतो रक्ताशोकपादपः । तदिहैव तिष्ठावः । ४३ विदू०--( निरूप्य । ) भो वयस्य एपा सा चन्द्रमणिशिला । १४ नायक.-- .(सबाप्पं निःश्वसिति ।) ४५ चेटी-- भर्तृदारिके आलापोऽपि श्रूयते । तदवहिते तावच्छृणुवः । (उमे आकर्णयतः ।) ४६ विदू० ---( हस्तेन चालयन् ) भो वयस्य ननु भणाम्येपा सा चन्द्रमणिशिलेति । ४७ नायकः-वयस्य सम्यगुपलक्षितं भवता । (हस्तेन निर्दिश्य । 2.. शशिमणिशिला सेयं यस्यां विपाण्डुरमाननं .. करकिसलये कृत्वा घामे घनश्वसितोगमा ! चिरयति मयि व्यक्ताकृती मनास्फुरिताधरा' नियमितृमनोमन्युईटा मया रुदती प्रिया ॥ ६॥ तदस्यामेव चन्द्रमणिशिलायामुपविशायः । (उभावुपविशतः।) नायि०--(विचिन्त्य।) हने का पुनरेषा भविष्यति । ४१ चेटी-भर्तृदारिके यथावामपवारिते एतं प्रेक्षावहे तथा त्वमप्येतेन दृष्टा भवः। ५० नायि० -युज्यत एतत् । कं पुनः प्रणयकुपितं प्रियजनं हृदये कृत्वा मन्त्रयते। ५१ चेटी- भर्तृदारिके मेटशीमाशङ्कां कुरु । पुनरपि तावच्छृणुवः । .२ विदू०-(आत्मगतम् !) अमिरमत एष एतया कथया। तद्भवतु । एतामेव वादयिष्यामि । (प्रकाशम् ।) भो वयस्य ततः सा रुदती त्वया कि भणिता। १ स्फुरितै योः, २ विरमित. ३ वर्त -वर्ध-यिष्यामि. णेति प्रार्थना व्यज्यते ॥ ७॥ नायकस्यान्यामुद्दिश्येयमुक्तिरिति मन्यमाना चतुरि- कामाह अस्ति किमीति । पञ्चजातीयाः श्वेतनीलपीतरकाः संकीर्णश्च पञ्चमः । प्रियाया मुखरेखामाविर्भूतां दृष्ट्वा जातहर्षरोमाञ्च आह - -अक्लिटेति । अश्लिष्टमजातपीड ४८ . 0- ·SECOND ACT . MAID---(Laughing) D tamid one, who will see you stand. ing here? You have certainly forgotten this red Asoka tree in front of you Let us, therefore, sit here, VIDU-(Observing) Friend, this is that moonstone-slab (The Hero sighs tearfully) MAID-Princess, some conversation also as to be heard So let us hear attentively (Both hear) VIDU---(Shaking the hero with his hand) Friend, I say, this is that moon-stone-slab HERO-Friend, you have observed well (Pointing with the hand); This is the moon-stone-slab where I saw my beloved weeping, resting her pale face on her tender left hand, heaving deep sighs and who, when I delayed long, supressed the anger in her heart, showing clearly her inward feelings as the lower lip throbbed slightly (6) Thcrcfore, let us sit on that same moon-stone-slab (Both sit down ) HEROINE-(thinking) Maid, who can this be? MAID-Princess, as we see him unobserved, so it may be that you too might have been seen by him HEROINE--This may be so But who is that dear person, angry in love, of whom he talks, thinking of her in his heart? MAID-Princess, do not entertain such doubts We shall just hear further VIDU—(To himself) He delights in this talk, be it so, I shall make hum talk about the same (Aloud) Friend, then what did you say to the weeping lady? यद्विम्न पकविम्बफल तद्वच्छोभा यस्य स अक्लिष्टबिम्बशोभः । तादृशः अधरः यत्र तदक्लिष्टबिम्बशोभाघर तस्य । नयनयोक्त्सवो यस्मात्तस्य नेत्रानन्दकरस्य । दयितामुखस्य । अक्लिष्ट गेघोपरोधरहितं स्पष्टमित्यर्थः । यद्विम्म तस्य शोभा तस्याः धरतीति धरस्तस्य शशिनः। द्वितीयाशशिन इत्यर्थः। च। प्रथमदृष्टा इय रेखा अपि सुखयति आहादयति । श्लषानुप्राणितोपमालंकारः । आर्यावृत्तम् ॥८॥ निर्वर्ण्य सावधानेन दृष्ट्वा । प्रियेति । संकल्पेन मनःकल्पनया पुरः स्थापिता इय प्रिया सन्निहिता समीपस्था एव । अस्तीति शेषः । एना दृष्ट्वा दृष्ट्वा पुनः पुनरवलोक्य लिखामि चित्रे निवेशयागि । तदेवं स्थिते अत्र को विस्मयः । न कोपीत्यर्थः ॥९॥ अस्या आलापः सभाषण जीवितनिरपेक्ष. जीवितान्निर्गता अपेक्षा यस्मात्तादृशः जीवितधारणनिराकाक्षः । प्रियाप्राप्तौ न जीवित धारयिष्यतीति समान्यते इत्यर्थः ।

·४८८ नागानन्दम् नायक -चयस्य इदमुक्ता। नियन्दत इयानेन मुखचन्द्रोदयेन ते। एनद्वाप्पाम्बुना सिकं चन्द्रकान्तशिलातलम् ॥७॥ १ निस्पन्दते. ५३ नायि०-(सरोषम् ।) चतुरिके अस्ति किमप्यतः परं श्रोतव्यम् । तदेहि गच्छावः। ५४ चेटी-(हस्ते गृहीत्वा ! ) भर्तृदारिके मैव भण । येन त्वं दृष्टा सोन्या भणिष्यतीति न हि मे हृदयं प्रत्येति । तत्कयावसानं तावत्प्रतिपालयावः । ५५ नाय० -ययस्य तागेवास्यां शिलायागालिख्य तया चित्रगतयात्मानं विनोदयामि । तदित एव गिरितटान्मनःशिलाशकलान्यादायागच्छ । ५६ विदू०-यद्भवानाज्ञापयति । ( परिक्रम्य गृहीत्वोपमृत्य।) भो त्ययको वर्णक आज्ञापितः । मया पुनरिह पर्वते सुलभाः पञ्चजातीया वर्णका आनीता । तदलिखतु भवान् । ( इत्युपनयति ।) ५७ नायकः--वयस्य साधु कृतम् । (गृहीत्वा शिलाया तामालिखन् सरोमाञ्चम् । ) पश्य पश्य, 2. 4 . . // अलिप्रविम्बंशोभाधरस्य नयनोत्सवस्य शशिन इव । दयितामुखम्य सुखयति रेखापि प्रथमदृष्यम् ॥ ८॥ ५८ विदू०-(सकौतुकं निर्वये ।) भो वयस्य अप्रत्यक्षेऽप्येवं नाम रूपं लेख्यत इत्यहो आश्चर्यम् । ५९ नाय--(सस्मितम् ।) वयस्य । प्रिया सनिहितेवेय संकल्पः स्थापिता पुरः। दृप्या दृष्ट्वा लिखाम्येनां यदि तत्कोऽत्र विलयः॥ ९ ॥ ६० नायि--(निश्वस्य सासम् ।) चतुरिके ज्ञातं खलु कथावसानम् । तदेहि मित्रावसुं प्रेक्षावहे । १ रेखा सुखयति नः, २ सकल्पस्था०, ३ यथावत्को. तातेन विश्वावसुना । सुपरीक्षितः वर परोक्ष दातव्या कन्या इत्युत्तत्वात् । प्रतिपाद्यता प्रदीयताम् । स्नेहस्य पराधीनतया प्रेमपरत्वात् । अन्या अवस्था अवस्थान्तरम् । यदिति । तत्रादौ परस्य सम्पूर्णगुणवना दर्शयति । विद्याधराणा राशा वंशस्तस्य तिलकः अलंकारः। न तु यः कश्चन वरः। माशा प्रकृष्टशानवार !

·SECOND ACT 4 HERO-Friend, thus she was addressed ""The surface of the moon-stone-slab, sprinkled with the water of tears appears to ooze, as if at the rise of this moon of your face" (7) HEROINE-(Angrily) Chaturika, is there anything more to be heard? Come let us go MAID.(Taking her by the hand ) Princess, do not say so My heart does not believe that he, by whom you were seen, will talk of another We shall, therefore, await the end of the talk HERO-Friend, havmg, drawn her on this very slab, I shall entertain myself by (looking at) her painting So go and bring some pieces of red arsenic from the mountain side VIDU-As you command (Going about, gathers the pie. ces and approaching) Sır, you ordered me to bring one colour But I have brought five kinds of colour, casily obtainable on this mountain So you may draw (the painting) (Hands over the colours ) HERO-Well done, my friend (Taking them, paints her on the slab, unth a thrill) Sce my friend, sce Even this outline of my beloved's face, the festival to my eyes, with its lower lip beautiful like the ripened Bimba fruit, delights me when seen for the first time, like the digit of the mnoon, which is the joy of the eyes, and which possesses beauty with her unclouded disc, giving delight when seen for the first time (Draws the picture ) VIDU-(Observing with curiosity) Friend, what a wonder that the form is thus (exactly), portrayed even in the absence of the model) HERO—(smiling) Friend, My beloved, presented before me by my imagination is indeed near me When I draw, looking at her again and again, is there any wonder in it? (9) HEROINE-(Sighing, with tears) O Chaturika, we have indeed known the end of the story Come then, we shall see Matravasu (8) सता साधूना विदुषा वा सम्मत. मान्यः । रूपेण अप्रतिमः अतुल । अलौकिक- रूपसम्पन । पराक्रम एव धन यस्य तादृश. । विद्वान् विनीत विनयसम्पत्र । युवा चेति यत् । तदुत्त- कुल च शील च मनोज्ञता च विद्या व वित्त च यपुर्यशश्च । एतान्गुणान्सप्त निरीक्ष्य कन्या राय देया पितुरप्यशोच्या ॥ तथा च करुणया जातानुकम्प इत्यर्थः । सत्वाथै जीवरक्षार्थमभ्युटात. असून् प्राणानपि सत्यजेत् । तेन हेतुना अस्मै स्वसार ददतो मे अतुला तुधिः अनुलो विषादश्च जायते इति शेष नागा.४ ·५० در پی تی ) : नागानन्दम् .. ६१ चेटी--(सविषादमामगतम् ।) (कथं जीवितनिरपेक्ष इवास्या आलापः।) (प्रकाशम् ।) भर्तृदारिके ननु गतैव तत्र मनोहारिका । तत्कदाचिद्भर्ता मित्रा- वसुरिहैवागच्छेत् । (ततः प्रविशति मिग्रावसुः।) ६२ मित्रा०- आज्ञापितोऽस्मि तातेन यया वत्स मित्रायसो कुमारजीमूत- वाहनोऽस्माभिरिहासन्नवासात्सुपरीक्षितः कृतो योग्यो वरः । तदस्मै वत्सा मलयवती प्रतिपाद्यतामिति । (अहं तु स्नेहपराधीनतया अन्यदेव किमप्यवस्था- न्तरमनुभवामि । कुतः यद्विद्याधरराजवंशतिलफः प्राज्ञः सतां संमतो रूपेणाप्रतिमा पराक्रमधनो विदान्चिनीतो युवा ।। यञ्चासूनपि संत्यजेत्करुणया सत्त्वार्थमभ्युद्यत- स्तेनास्मै ददतः स्पसारमतुला तुष्टिविपादश्च मे ॥ ५० ॥ श्रुतं च मया यथासौ जीमूतवाहनोऽत्रैव गोर्याश्रमसंबद्धेचन्दनलतागृहे वर्तत इति । तदेतचन्दनलतागृहम् । यावत्प्रविशामि। ( इति प्रविशति ।) ६३ विदू०-- ( ससंभ्रममवलोक्य । ) भो वयस्य प्रच्छादयानेन कदलीपत्रेणेमा चित्रगतां कन्यकाम् । एप खलु सिद्धयुवराजो मित्रावसुरिहागतः कदापि प्रेक्षिष्यते। -(कदलीपत्रेण चित्रमाच्छादयति ।) । ६५ मित्रा० -(प्रविश्य । ) कुमार मित्रावसुः प्रणमति । ६६ नाय. -( दृष्ट्वा । ) मित्रावसो स्वागतम् । इहोपविश्यताम् । ६७ चेटी - भर्तृदारिके आगतो भर्ता मित्रावसुः । ६८ नायिक -हले प्रियं मे। ६९ नाय० -मित्रावसो अपि कुशली सिद्धराजो विश्वावसु. । मित्रा० – कुशली तात । तदादेशेनास्मि त्वत्सकाशमिहागत. । १ कुतोऽम्माद्योग्यो वरः। २ अतुला. अत्र नायकस लोकातिशयसम्पवर्णनादुदाचालंकारः। स च यच्छब्दद्वयस्य दृष्टिवि- पादयोहेतुत्वाद्यथाक्रम सम्पादनाच कायलिट्नेन यथासख्येन च ससृष्टः । शार्दूलवि- क्रीडितं नृत्तम् ॥ १० ॥ गौर्याश्रमसम्बढे गौर्याश्रमो गौर्यायतनं तत्प्रान्तवर्तिनीत्यर्थः । मिदराजस्तस्यान्वयो वंशः तस्य । अन्यस्या हृदय यस्य सः अन्यहृदयः तस्य ६४ नाय० . ०- ·SECOND ACT 4241५१ MAID-(With sorrow, to herself) Alas' Her talk (bespeaks) an indifference to life! (Aloud) Princess, Manoharika has gone there already Perhaps, Prince Mitravasu may come just here (Enter Mitravasu ) MITRAVASU--I have been ordered by my father thus "My son Matravasu, Prince Jimutavahana is well observed by us as he lives near us, and is considered to be a worthy bridegroom Let the princess Malayavatı, therefore, be offered to hum in marriage ' Overcome with affection, however, I experience somehow a different kind of feeling For, He is the ornament of the royal race of Vidyadharas, a .. And I have heard that thus Jumutavahana is just here in the sandal-bower near the temple of Gauri Here is the sandal-bower I shall just enter (Enters) VIDU-(Looking m confusion) Friend, cover this maiden in the picture with thus plantain leaf This Siddha Prince, Matravasu, is coming here and may happen to see it (The Hero covers the picture with the plantain leaf) MITRA-(Entering) Prince, Mitravasu bows to you HERO-(Looking) Welcome, Mitravasu (Please) be seated here MAID-Princess, Prince Mitravasu has come HEROINE-Maid, I am glad HERO-Mitravasu, is the Siddha-king, Vishvavasu well? MITRA-Father is well I have come to you at his com mand भावोऽन्यहृदयत्वम् । परस्मिन्नधि पराधीनः । सप्तमी शौण्डैरिति समासः । अपडक्ष-अलपुरुषाध्युत्तरपदात्खः । इति खः । निवेदितः आत्मा अभिप्राय. मल- यवतीप्रतिपादनरूपो येस्तान् । प्रत्याचक्षाण. प्रत्यादिशन् । अस्मत्प्रार्थना निराकुर्व- नित्यर्थ.। प्रत्याख्यानेन प्रत्यादेशेन लघु: अनाहत इत्यथ । दौर्भाग्य दुर्भगत्व । प्रियकृतानादरादिति भावः । एव कलवस्तेन मलिनम्। अन्तमतिक्रान्तमत्यन्त दुख भजते तदत्यन्तदु.खमागि । सपृचा इति घिनुण् । तेन । अन्यदिव पश्यति ज्ञान विषयीभवतीति अन्यादृश । समानान्ययोश्चेति वाच्यम् इति वुञ् । जातजीवित- वैराग्यमित्यथः । इहास्मिञ्जन्मनि । जन्मनीत्यत्र जन्मान्तरे इति पाठो न युक्त । मनोरथभूमिमनोरथालम्बनभूता । न खल्विति । हे मुग्धे सुन्दारे । अपि चात्म ·नागानन्दम् ७१ नाय .. -किमाह तत्रभवान् । ७२ नायि०–श्रोष्यामि तावल्किं तातेन संदिष्टम् । ७३ मित्रा० - इदमाह तातः। अस्ति मे दुहिता मलयवती नाम जीवितमिवास्य सर्वस्यैव सिद्धराजान्वयस्य । सा मया तुभ्यं प्रदत्ता । तदियं प्रतिगृह्यतामिति । चेटी--(विहस्य सहर्षम् । ) भर्तृदारिके किं न कुप्यसीदानीम् । ७५ नायिक (सस्मितं सलज्जं चाघोमुखी स्थित्वा ।) हले मा हस । किं विस्मृतं त एतस्यान्यहृदयत्वम् । ७६ नायक (अपवार्य । ) वयस्य संकटे पतिताः स्मः । विदू० -- ( अपवार्य । ) भो जानामि न तां वर्जयित्वान्यस्मिंश्चित्तं तेऽमिरमते । तद्यथा तथा यत्किंचिदपि भणित्वा विसृज्यतामेपः । ७८ नायि० (सरोषमात्मगतम्) हताश को बैतन्न जानाति । ७९ नायरू-मित्रावसो क इव नेच्छेत् भवद्भि. सह श्लाव्यमीदृशं संबन्धम् । किन्तु न शक्यते चित्तमन्यत: प्रवृत्तमन्यतः प्रवर्तयितुम् । अतो नाहमेनां प्रतिग्रहीतुमुत्सहे। नायि० -(मूछौं नाटयति) ८१ चेटी--समाश्वसितु समाश्वसितु भर्तृदारिका । ८२ विदू० -भो पराधीनः खल्वेपः। किमेतेनानुनीतेन । गुरुजनमस्य गत्वाभ्यर्थय। ८३ मित्रा०-(स्वगतम् ।) साधूक्तमनेन । नायं गुरुजनवचनमतिकामति । अस्य गुरुरप्यस्मिनेव गौर्याश्रमे प्रतिवसति । तद्यावद्गत्वास्य पित्रों मलयवती प्रतिमाहयामि। 3. ८४ नायिका ( समाश्वसिति ।) ८५मित्रा० -(प्रकाशम् ।)(एवं निवेदितात्मनोऽस्मान्प्रत्याचक्षाण' कुमार एव बहुतरं जानाति।) १ प्रतिपादिता, प्रतिपाद्यते, प्रतिगृह्यतामिति. २ निवर्त०. ३गुरुजनः ४ पित्रो:-प्रतिपादयामि. हितानमिशे । एतत्साहस स्वप्राणपरित्यागरूपं न खलु न खलु कार्यम् । सर्वथा न कर्तव्यमित्यर्थः । अत्यन्तानौचित्यप्रदर्शनार्थं वीप्सा । पल्लवस्य किसलयस्येवामा यस्य तं किसलयकोमल कर लताया व्यपनय दूर नय । कुमुममपि वितुं लताया ०- ·SECOND ACT angry now? HERO—What does His Majesty say? HEROINE -Let me just hear my father's message MITRA-My father says, "I have a daughter by name Malayavatı who is, as if, the very life of this race of Siddha Kings She is offered to you (in marriage) by me So, (please) accept her" MAID—(Laughing, joyfully ) Princess, why are you not HEROINE-(Hanging down her face bashfully, with a smile) Maid, do not laugh Have you forgotten that his heart is set on another? HERO-(Aside) Friend, we are in a fix VIDU--Sir, I know that your heart delights in none else except her Therefore, send him away by saying something or the other HEROINE-(Angrily, to herself) Wretched man, who does not know this? HIERO-Mitravasu, who will not desire such an honourable connection with you? But it is not possible to turn the heart towards another when it is set on some one (else) Hence I cannot bring myself to accept her (The heroine gesticulates fainting ) MAID—Take heart, Princess, take heart. VIDU-Sır, he is indeed dependent on others the good of requesting him? Go to his elders and request (them) MITRA-(to himself) He has spoken well He will not transgress the words of his elders His father also stays in this very hermulage of Gaurz So, going there, I shall pursuade his father to accept Malayavatı. (Heroine recovers ) MITRA-(Aloud) The Prince surely knows much more, in thus repudiating us who have expressed our hearts आदातु यः न समर्थः इति मन्ये स उद्वन्धनाय पाश कठिनस्पर्श कय कलयति । गृह्णाति । मुच्यतामेष इति भावः । अत्र सुकुमारकरस्य पाशग्रहणरूपविरुद्धक्रियाभि- धानात् विषमालकारः। स च मन्य इत्युत्प्रेक्षया संसृष्टः । मालिनी वृत्तम् ॥ ११ ॥ भ्रातृप्रार्थनाया नायककृतं प्रत्याख्यान मनसि निश्चित्य सामर्षमाह अये मुश्चेति । अभ्यर्थनीयः प्रार्थनीय. । मम भ्रातुः प्रार्थना तावत्त्वया नाङ्गीकृता । आस्ता तद् । अधुना मरणे कृतनिश्चयाया मम कथ तन्नानुमन्यस इति भावः। कण्ठ इति । येन करणेन हारलताया. योग्यः हारलतायोग्यस्तस्मिन् तव कण्ठे पाशः अर्पितः दत्तः। What is ·नागानन्दम् ८६ नायिक (सरोषं । ) कयं प्रत्याख्यानलघुमित्रावसुः पुनरपि मन्त्रयते) (मित्रावसुनिष्कान्तः) ८७ नायिक (आत्मगतम् । सालमात्मानं पश्यन्ती ) किं ममतेन दोर्माग्य- कलङ्कमलिनेनात्यन्तदुःखभागिनाद्यापि शरीरेण धारितेन । तदिहवाशोकपादपे- ऽनयातिमुक्तलतयोध्यात्मानं व्यापादयिष्यामि । तदेवं तावत् (प्रकाशं विलक्ष- रिमतेन ।) हळे प्रेक्षस तावन्मित्रावसुर्दूरं गतो न वेति । येनाहमपीतों गमिष्यामि । ८८ चेटी-यद्धर्तृदारिका आज्ञापयति । (कतिचित्पदानि गत्या स्वगतम्।) अन्यादृशमस्या हृदयं प्रेक्षे । न तावद्गमिष्यामि । इहैवापवारितों प्रेक्षे किमेधा प्रतिपद्यत इति । 3 ८९ नायि०-(दिशो विलोक्य पाश पाणौ गृहीत्वा सास्त्रम् ।) भगवति गौरि यदि त्वयेह जन्मनि मे न कृतः प्रसादस्तदन्यस्मिन्नपि जन्मनि यथा नेदशी दुःखभागिनी भवामि तथा कुरु । (कण्ठे पाशमर्पयति ।) ५० चेटी--(दृष्ट्वा ससभ्रमम् । ) परित्रायध्वं परित्रायध्वं । एपा भर्तृदारिको- द्रुध्यात्मानं व्यापादयति । ९१ नाय - -(ससभ्रममुपसृत्य) कासौ क्कासौ। ९२ चेटी- इयमशोकपादपे । • ९३ नायक -(अवलोक्य सहर्षम् ।)। कथं सैवेयमस्मन्मनोरथभूमिः (नायिकां पाणी गृहीत्वा लतापायमाक्षिपति ।) न खलु न खलु मुग्धे साहसं कार्यमेत- द्वधपनय करमेतं पल्लयाम लतायाः। कुसुममपि विचेतुं यो न मन्ये समर्थः कलयति स कथं ते पाशमुद्वन्धनाय ॥ ११ ॥ १०ममुपसत्यः २ मेव. अ गतौ इति धातोः ण्यन्तात्कर्मणि कः। अर्तिहीत्यादिना पुक् । तादृशः सापराधः गृहीतः अयं ते करः कथं मुच्यते । विना दण्डमपराधी न मोक्तव्य इति भाषः । अत्र कराविमोचने सापराधत्वस्य हेतुत्वेन कथनात्कात्यलिङ्गमलंकारः मरणोद्योगः । साकृतं साभिप्रायम् । प्रतिपादयतः प्रतीष्टेति पाठे स एवार्थः । जातनिर्वेदया उत्पन्नवैराग्यया । सहर्षमिनि ।' अन्यया- ، مردہ عی ॥ १२ ॥ ददतः मरणव्यवसायः ·SECOND ACT . HEROINE-(Angrily) How, Mitravasu, still talks something (with him), though disgraced by refusal (Exit Mitravasu ) HEROINE-(To herself, looking at herself with tears ) What is the use of still preserving this body, soiled by the stain of misfortune and suffering extreme misery? I shall, therefore, kill myself by hanging (myself) from this Ashoka tree just here with this Atimukta creeper (I shall say) thuis, then (Aloud, uuth a forced smile) Maid, just see whether Matravasu has gone far or not, so that I may also go away from here MAID--As the Princess commands (Going a few steps, to herself) I notice a change in her heart I shall not go away Concealed in this very place, I shall see what she does HEROINE-(Looking on all sides, taking a noose in the hand, with tears) Goddess Gauri, if you have not shown me any favour in this life, then do so, in another life at least, that I may not suffer such misery (Places the noose round the neck:) MAID-(Seeing, with excitement) Help Help! This princess is killing herself by hanging! HERO (Approaching hastily) Where is she, where is she? MAID_Here at this Ashoka tree HERO- (Looking, with joy) How now, it is indeed she, the object of my desire! (Taking the heroine by the hand, he throws off the creeper-noose ) Not ndeed, o charming one, (or simple one) not indeed should this rash act be done Take off this hand, resembling a tender-leaf, from the creeper How can your hand, which, I imagine, is not able even to pluck a blossom, grasp the noose for hanging yourself? (11) ज्ञानापगमेन हर्षः। रत्नाकराहत इति । तथोदात्तवंशाद्विश्वावसोरन्यस्मात्कथमीदृशः कन्यारत्नस्य प्रसूतिरिति भाव । मम न प्रत्येषि मदचने न विश्वासः। चित्रावलो- कनेनात्मनः सादृश्य निश्चित्यापि चेटी सवादयितुमाह अहमिवालिखितेति । उत त्वमालिखिता तव प्रतिकृतिरियमित्यर्थः । दुर्जनीकृतास्मि मय्येव बद्धभावस्यास्य विपर्ययेण संभावनादिति भावः । गान्धर्वो विवाह इति । तदुक्त मनुना ब्राह्मो दैवस्त थैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुर । गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टम स्मृतः ॥ तत्र गान्धर्ष:- इच्छयान्योन्यसयोगः कन्यायाश्च वरस्य च । गान्धर्व. स तु विशेयो मैथुन्यः काम सभव ॥ इत्युक्तलक्षणः। निवृत्त अनुरागवतो. परस्परकरस्पर्शादिति भावः ।

·नागानन्दम् ९४ नायिक (ससाध्वसम् । ) हने कः पुनरेपः । (सम्यनिरूप्य सरोष हस्तमाक्षिपति ।) अये मुञ्च मुञ्च मे अग्रहस्तम् । कस्त्वं निवारयितुम् । कयं मरणेऽपि त्वमभ्यर्थनीयः ।..... -- न नाय० कण्ठे हारलतायोग्ये येन पाशस्तवार्पितः। --- गृहीतः सापराधोऽयं स कथं मुच्यते करः ॥ १२ ॥ ९५ विदू०-(चेटीमुपसृत्य । ) भवति किं पुनरस्या अस्य मरणव्यवसायस्य कारणम् । ९६ चेटी-नन्वेष एव ते प्रियवयस्यः । ९७ नाय० -कयमहमेवास्या मरणव्यवसायकारणम् । अवगच्छामि। ५८ विदू० -भवति कथमिव । ९९ चेटी--(साकूतम् 1) या सा ते प्रियवयस्येन कापि हृदयवल्लभा शिलातल आलिखिता तस्यां पक्षपातिनैतेन प्रतिपादयतोऽपि मित्रायसो हं प्रतिगृहीतेति जातनिर्वेदयानयैतद्यवसितम् । १०. नाय;-( सहर्षमात्मगतम् ।) कथमियमेवासौ विश्वावसोर्दुहिता मलयवती । (अथवा रत्नाकराहते.. कुतश्चन्द्रलेखायाः प्रसूतिः, मनाग्वश्चितोऽस्मि... । १०१ विदू० ---- भवति यद्येवं तदनपराद्ध इदानीं प्रियवयस्यः । एषा खल्वालिखिता । अथवा यदि मम न प्रत्येपि ततः स्वयमेव गत्वा शिलातले प्रेक्षतां भवती। १०२ नायि०--(सहर्ष मलज्जं च नायकं पश्यन्ती हस्तमाकर्षति ।) १.३ नाय. -( सस्मितम् । ) न तावन्मुञ्चामि यावन्मम हृदयवल्लभां शिलायामालिखितां न पश्यसि । (सधैं चन्दनलतागृहं प्रविशन्ति । ) २ (सानुदाय) कयं. ३ कयं यञ्चिोऽस्म्यनया. प्रतीक्षा स्वीकृता । हीहीति आनन्दसूचकम् । अथवेति पक्षान्तरे । मिष्टालानापरं किंचित्मियं तच्चाधुना विवाहोत्सवे यथेष्टं सिद्धयेदिति हास्यार्यमुक्तिः । दास्याः पुत्रीति परिहासार्थम् । सपन स्नानार्थमभ्यनादि द्रव्यम् । विविधेन तालेम कष्टं دن १त्वया.

·SECOND ACT HEROINE-(Timidly) Mard, who again is he? (Observing well, draws back her hand in anger ) o leave, let go my fingers Who are you to prevent me? Are you to be requested even for death? HERO- This guilty hand, by which a noose was placed on your neck worthy of a necklace, has been seized by me How can at be released? (12) VIDU-- (Approaching the mard) Madam, what may he the cause of her resolve to die thus? MAID-Surely, this same dear friend of yourst HERO-How am I the cause of her resolve to die? I don't understand VIDU–Madam, how is it? MAID- (significantly) This was attempted by her filled with despair because she was not accepted, though offered by Mitravasu, by this dear Friend of yours due to his partiality for some (other) beloved of his heart who was drawn by him on the stone-slab HERO-(With joy, to himself) How? Is this very same (lady) Malayavati, the daughter of Visvarasur Or why, whnece can the digit of the moon appear except from the ocean? Alas, I was misled a little! VIDU–Lady, if it is so, my dear Friend is not at fault It is this very lady who has been drawn If you don't believe me, you may yourself go and have a look at the sjab (The Heroine, looking at the hero joyfully and bashfully, draws back her hand ) HERO-(smiling) I don't leave it until you see my beloved drawn on the slab (All enter the sandal bower) चरति विताल प्रयोजनमस्य इति वा वैतालिकः । चरति । प्रयोजनम् । इति वा ठक् । वृष्टग इति । इह मलये पिष्टात एव पिष्टातकः । पटवासकसज्ञ. सुगन्धि चूर्णविशेषः । तस्य वृष्टया मेरुतुल्या सुमेरुसहशी युतिं शोभा । तस्य पिञ्जरत्वात् दधानः राम्पादयन् । तथा च सद्यः तदानीमेव सिन्दूरस्य धूल्या चूर्णेन कृता विरचिता दिवसस्य समारम्भे प्रारम्भे सन्ध्यातपस्य सायकालिकसूर्यप्रकाशस्य श्री. शोभा येन तादृशः । दूरीकृतेति पाठे दूरीकृता न्यस्कृता दिवससमारम्भस्य सन्ध्यातपस्य च श्री: येन स । सिद्धलोकः विश्वावसुसम्बन्धिलोकः । अङ्गनाना कल्याणाङ्गीना 'युवतीना चला ये चरणा तेषु रणन्त शब्दायमाना ये नूपुरा ·नागानन्दम् .- १०८ १०९ नाय० في رعي १०४ विदू० -( कदलीपत्रमपनीय | ) भरति प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व एतमस्य हृदयवल्लभ जनम् । १०५ नायि० – ( निरूप्यापवार्य सस्मितम् 1 ) चतुरिके अहमिनालिखिता। १०६ चेटी-(चित्राकृति नायिका च निर्वर्ण्य ।) भर्तृदारिके कि भणस्य हमिवालिखितेति । ईदृशमस्या सादृश्य येन न ज्ञायते किं तावन्मणिशिलाया भर्तृदारिकाया प्रतिविम्ब सक्रान्तमुत त्वमालिखितेति । १०७ नायि (विहस्य ।) (हजे दुर्जनीकृतास्म्यनेन मा चित्रगता दर्शयता।) erru विदू०-भो भो निर्वृत्त इदानी ते गान्धर्षो विवाह । तन्मुञ्च तानदस्या अग्रहस्तम् । एपा खलु कापि त्वरितत्वरितेत एवागच्छति । (ईपस्मित कृत्वा नायिका मुञ्चति ।) (तत प्रविशति चेटी।) ११० चेटी-(सहर्षे सहसोपसृत्य ।)-भर्तृदारिके दिष्टया वर्षसे । प्रतीष्टा व भर्तुर्जीमूतवाहनस्य गुरुमि । १११ विदू०-(नृत्यन् ।) ही ही भो सपूर्णा मनोरथा प्रियवय अथवा नहि नहि भरल्या मल्यवत्या । अथवा नैतयो । ( भोजनमभिनयन् । ) गमैकस्य ब्राह्मणस्य । ११. चेटी-( नायिकामुद्दिश्य ।), आज्ञप्तास्मि युवराजमित्रावसुना यथा अधेर मलयात्या विवाहोत्सवस्यै मङ्गल सवृत्त भविष्यति । तल्लघु ता गृही वागच्छेति । तदेहि गच्छाव । आ गता खल्ल व दास्या पुचि एना गृहीत्वा । वयस्येन किमिहैवावस्थातव्यम् । ११४ चेटी-(विहस्य ।) हताश मा त्वरस्य । युप्माकमपि स्नपन कमागतमे। १ आत्मान दर्शयन् मजीरसशा पादालकारपिशेषारतेपामारावेण शिञ्जितेन हृी मनोहरै उद्गीतै भवत जीमूतवाहनस्य सिद्धये अमीष्टसिद्धयर्थे भवास्नानाय सिद्ध स्यादिति या । उदाह स्नानवेल विवाहमङ्गलस्नानसमय सूचयति । अत्र मेरुस यातपयोर्युतेरुद्वहनस्यान्ये स्यस्य । ११३ विदू० ·SECOND ACT VIDU- (Removing the plantam leaf.) Madam, behold, behold this person, the beloved of his heart! HEROINE (Observing, aside with a smile) Chaturika, it seems that I am painted MAID-(Looking carefully at the picture and the heroine) Princess, why do you say "It seems that I am painted"? Such is the resemblance that it cannot be known whether it is your reflection on the jewelled slab or whether you are drawn (in a picture). HEROINE-(Smiling) Maid, I am demeaned by hum show ing me in a picture (he has drawn) VIDU–O sır, your Gandharva marriage (by mutual choice) is now completed So let go her hand Here is some one coming this way in grcat haste (The Hero releases her hand with a gentle smile ) (Enter, a maid ) MAID-(Approaching hastily, with joy ) Princess, I congratulate you! You have been accepted by the parents of Jamutavahana VIDU— (Dancing) Hurrah' the desires of my dear friend are fulfilled, or no, no, (the desires) of your ladyship Malayavatt, or rather not of these two, (Jumutavahana and Malayavatt, (gesticulating eating) of me alone, a Brahmin' MAID—(To the heroine) I have been ordered by Prince Mitravasu thus- "This very day the auspicious function of the marriage of Malayavatı will take place Go, therefore, and bring her quickly ” So come, we shall go VIDU-Oh, you are gone, o wretched girl, (Lt daughter of a whore) taking her with you Should my friend stay here alone? MAID-(Laughing) wretched man, do not be impatient Your bathing time has also approached नासभवत्वात्तत्सदृशीमिति उपमापर्यवसानान्निदर्शनालकारः । स्रग्धरावृत्तम् ॥ १३ ॥ अन्योन्येति । समानानि तुल्यानि रूप च अनुरागश्चकुल च वयश्च रूपानुराग- कुलवयासि येषा तेया पुण्यवतामत एव केषाचिदेव । नतु सर्वेषाम् । अन्योन्य- स्मिन्या प्रीतिस्तया कृतः समागमो विवाहः भवतीति मन्ये । अत्र वात्स्यायन:- । यस्या मनश्चक्षुषोः प्रवृत्तिस्तस्यामृद्धिः । सवर्णायामनन्यपूर्वाया शास्त्रतोधिगताया धर्मोर्थ....पक्षवृद्धिरनुपस्कृता रतिश्च । इति । आर्या छन्दः ॥ १४ ॥ इति श्री नागा- नन्दरीकायामर्थबोधिन्या द्वितीयोऽङ्कः ।।

·६० नागानन्दम् - ११५ नायिक ( सानुराग सलज्ज च नायकं पश्यन्वी सपरिवारा निष्कान्ता।) नेपथ्ये पैतालिकः पठति ।) वृष्टयो पिष्टातकस्य धुतिमिह मलये मेरुतुल्यां दधानः 14 २ ॥ n 14 रुद्वाहनानवेलां कथयति भवतः सिद्धये सिद्धलोकः ॥ १३ ॥ ११६ विदू०-(समाकर्ण्य । ) भो वयस्य दिष्टयागतं स्नपनकम् । ११७ नाय० -(सहः ।) सखे यद्येवं तत्किमिदानीमिह स्थितेन । सदागच्छ । आवामपि तात नमस्कृत्य स्नानभूमिमेव गच्छाव । अन्योन्यप्रीतिकृतः समानरूपानुरागकुलवयसाम् । केपाश्चिदेव मन्ये समागमो भवति पुण्यवताम् ॥ १४ ॥ इति निष्क्रान्ताः सर्वे । ॥ इति द्वितीयोऽङ्कः॥ १ चूर्णः. २ दूरीकृत. ३ मुखा. ४ गीतैः सिद्धा. ५ सममनुरणयन् अरुणमणिरणन्. ६ पुरहाद, रम्यः..

·SECOND ACT (Exit the Heroine, lovingly and bashfully looking at the hero, and the retinue ) (Bekend the curtain the bard recites ) Imparting to the Malaya mountain here the splendour of the Mountain Meru, by a shower of perfumed yellow powder and all at once giving to the morning the beauty of the evening twilight hy means of the Sindura powder, the Siddha people proclaim the hour of your marriage bath for the accomplishment of your desires, by the loud songs of women, delightful on account of the sound of the jingling anklets on their moving fect (13) VIDU- (Listening) Friend, luckily the time for your bath has come HERO--(With joy) Friend, if so, why should we stay here? Come then We shall also go to the bathing place after saluting the father I think that the union brought about by mutual love of two persons, who are alıke in beauty, affection, birth and age, takes place only in the case of the fortunate few (14). / (Exeunt all) END OF ACT II ·६२ नागानन्दम् .. १६ S चेटः- indit तृतीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति मत्तो विचित्रविहलवेपश्चषकहस्तो विटः स्कन्धारोपितसुराभाण्डश्वेटश्च ।))) १ विटः--(सहर्षम् ।) नित्यं यः पियति सुरां जनस्य प्रियसंगमं च यः कुरुते । मन्ये द्वाविव देवी घलदेवः कामदेवश्च ॥ १ ॥ (घूर्णमानः 1) सफलं खलु मम शेखरकस्य जीवितम् । 'वक्षास्थले दयिता नीलोत्पलवासिता मुखे मदिरा । शीर्षे च शेखरको नित्यमेव संस्थितो यस्य ॥ २ ॥ (प्ररसलन् ।) अरे को मा चारयति । (सहर्षम् ।) अवश्यं नवमालिका परिहसति। भट्टक न तावदागता नवमालिका । ३ विटः- (सरोषम् ।।(प्रथमपहर एव मलयवत्या विवाहमङ्गल निर्वृत्तम् ।। (कस्मात्सेदानी प्रभातेऽपि नागच्छति । (विचिन्त्य सहर्पम् ।) (अथ वाद्यास्मिन्म यवतीविवाहमङ्गलमहोत्सवे सर्व एव निजप्रणयिनीजनसनाथे सिद्धविद्याधर- . शेक कुसुमाकरोद्यान आपानकसुखमनुभवतीति तर्कयामि । तत्रैव नवमालिका मवेक्षमाणा तिष्ठति । तदहमपि तत्रैव गमिष्यामि । कीदृशो नवमालिकया ऐना शेखरक । (प्रस्खलन परिकामति ।) अथ तृतीयाके गताकावसानप्रस्तुते विवाहे निवृत्त अवसरमाससभोगोपक्रमे शृङ्गा- हास्यकरुणाना कैशिकीवृत्त्याश्रितत्वात्कशिक्याश्च नेतृल्यापाररूपाया:- नर्म च मिस्पन्दो नर्मस्फोटोथ नर्मगर्भश्च । इत्युक्तेषु चतुष्व॑ङ्गेषु नर्मणः-वैदग्भ्यफ्रीडित र्म प्रियोपच्छन्दनात्माम्-इति लक्षितस्य हास्याङ्गत्वेन रसान्तरङ्गलात्तनिर्वाहार्थ वकृतवेपमापाणा विविदूषकचेदादीनां प्रवेश प्रस्तौति । तदुत्त - विकृताचारैक्टिं- द्गविकारश्च विवृत्तवपकृतेः । हासयति जन यस्मात्तलाज्नेयो रसो हास्यः ॥ स्त्री- चिप्रकृतिष्वेव भूयिष्ठ दृश्यते रसः । इति । तत्रादौ हास्यरसस्य शृङ्गारजन्यत्वाद् रेटचेटयो. शृङ्गारसहाययोः प्रवेशः ! तदुत्त दर्पणे-शृङ्गारेस्य सहाया विटचेट. वैदूषकाद्याः स्युः । मक्ता नर्मसु निपुणाः कुपितवधूमानमञ्जनाः शुद्धाः ॥ इति । पेटलक्षण च तव-सम्भोगहीनसपद् विटस्तु धूर्तः क्लैकदेशतः । वेशोपचार-

·THIRD ACT
ACT III
(Then enters the intoxicated Vita in a strange and disordered
dress, with a drinking cup in the hand, and a Cheta, with a
liquor pot placed on his shoulders )
VITA-I think that these two alone are Gods, Baladeva
(1 e Balarama), who always drinks wine and Kamadeva (the
God of love), who brings about the union of a person with his
beloved
(1)
(Reeling about) Successful, indeed, is the life of me, Shekha-
raka
On whose bosom is the beloved, in whose mouth is the
wine scented with a blue lotus, and on whose head the wrcath
of flowers is always resting
(2)
(Stumbling) Ah, who is pushing me? (With joy) Surely Na-
vamalıka is playing a joke on me
CHETA-Master, Navamalika has not yet come
VITA-(Angrily) The auspicious marriage-ceremony of
Malayavatı was finished just in the first watch of the night
Why then does she not come even now at dawn? (Reflecting
with joy) Or I think that all the Siddha and Vidyadhara peo-
ple, accompanied by their beloveds are enjoying the pleasure
of drink in the Kusumahara garden on this festivc occasion of
Malayavati's marriage, today, and Navamalhka s waiting for
me just there So I too will go just there What is Shekharaha
(also, a wreath of flowers) without Navamalika (Jasmine)?
(Nloves about stumbling )
कुशलो वाग्मी मधुरोय बहुमतो गोष्ठयाम् ॥ इति । मत्त पानक्षीबः । विचित्रः
विठ्ठलविकृत इतस्ततश्चलितो या वेपो यस्य । नषकः पानपान हस्ते यस्य स
तधोक्तः । नित्यमिति । यः नित्य सुरा पिबति यश्च जनस्य प्रियेण सङ्गम
करोति तो यथाक्रम बल्देवो चलभद्र कामदेवश्च देवो हव मन्ये । मम तो दावेव देवते
इति पाठे ममते तावेय द्वौ देवो इत्यर्थः। टिस्य सुरापान प्रियासद्मश्चेति द्वयमिष्ट-
तममतस्त मतानुमारेण्यमुत्ति ॥ १ ॥ घूर्णमान मदात्स्सलन् । यक्षस्थल
इति । यस्य मम पक्ष स्थले दयिता प्रिया मुखे नीलोत्पलेन वासिता मुरमीकृता
मदिरा च नित्य एव स्थिता शीर्षे च शेखर नित्य स्थित । तस्य मम जान्ति
रापसमिति पूग सम्बन्ध. । दोसरकोह बलदेवकामदेवाभ्यामाप गुगंर्गरीयानित्यपि
ध्वनि. ॥ २ ॥

·नागानन्दम् ४ चेटः -एतु एतु भट्टकः । इदं कुसुमाकरोद्यानम् । तत्प्रविशतु भट्टकः । (उभौ प्रवेशं नाटयतः ।) (ततः प्रविवाति स्कन्धन्यस्तवस्त्रयुगलो विदूषकः।) ५ विदू० ---श्रुतं खल्लु मयाय प्रियवयस्यः कुसुमाकरोधानं गमिप्यतीति । तद्यायत्तत्रैव गमिष्यामि । (परिक्रम्यावलोक्य च।) इदं कुसुमाकरोद्यानम् । तत्प्रविशामि। ( प्रविश्य भ्रमरबाधा नाटयन् । ) अरे कस्मात्पुनरेते दुष्टमधुकरा मामेवाभिभवन्ति । ( आत्मानमानाय । ) भवतु ज्ञातम् । (यन्मलयवत्या बन्धुजनेन जामातुः प्रियवयस्य इति कृत्या सबहुमानं सुगन्धवर्णविलितोऽस्मि संतान शेखरच मम शीर्षे पिनद्धः स खल्वेपोऽत्यादरोऽनर्थीभूतः । तत्किमिदानीमत्र करिष्यामि । अथ या एतेनेव मलयवत्याः सकाशाल्लव्धेन रक्तांशक्युगलेन खीवेपं. विधायोत्तरीयकृतावगुण्टनो गमिष्यामि । प्रेक्षे तावकिं दास्याः पुत्रा दुष्टमधुकरा' करिष्यन्तीति । (तथा करोति ।) ६ विटः-(निरूप्य सहर्षम् 1 ) अरे चेट। (अगुल्या निर्दिशन् सहासम् ।) एपा खलु नवमालिका मां प्रेक्ष्याहं चिरस्यागत इति कुपिता अवगुण्टनं वृत्वान्यतो गच्छति । तत्कण्टे गृहीत्या प्रसादयाम्येनाम् । (सहसोपसत्य विदूषकं कण्ठे गृहीस्था मुखे ताम्बूलं दातुमिच्छति ।) ७ विदू०- (मद्यगन्धं सुनयन् । ) दूरं रे दूरम् ( इति नातिको पिधाय परात्य स्थित्वा ।) कयमेकेषां दुष्टमधुकराणां सकाशारपरिभ्रष्ट इदानीमन्यस्य दुष्टमधुकरस्य मुखे पतितोऽस्मि । ८ विटः- कर्य कोपेन पराङ्मुखीभूता । भवतु । पादयोः पनिया प्रसादयामि । ( प्रणाम कुर्वन्विदूषक्स्य चरणावात्मनः शिरसि कृत्या ! ) प्रसीद नयमालिके प्रसीद। परिहयति मां चाययित्वा परिहाई करोवीत्यर्थः । निजः यः प्रयिनीजनः दियारानुहस्तेन युक्तः । आपानकमुरतं मरापानजन्यमुखम् । फीरा इति । नवमालिका नाम पेटी । तया बिना तया असतः शेखरपः पीहरः । तस्यका शोमा इत्यर्थः । पक्षे नपमालिका पुष्पविशेषतया विना शेखरकः शिपायान्यम् । खन्ये न्यानं यग्मयुगलं येन । अभिमपनि अनुवन्ति । मुगन्धपर्णः मुर्गम- तेरद्रव्यैः । सन्तानकानां देवतापुरा रोखः आपः । रिना मा ।

·THIRD ACT CHETA–Come along, Master Here is the Kusumakara garden My master enter (Both gesticulate entering) (Then enter the Vidushaaka with a pair of clothes on his shoulders ) VIDU–I have heard that my dear friend would go to the Kusumakara garden today So I shall just go there only his is the Kusumakara Garden esticulating molestation by the bees attack me alone? (Smelling himself) Ah, I know! I am besmeared with scented pastes and a wreath of Santanaka flowers is fastened on my head by Malayavati's relatives out of great respect knowing that I am the dear friend of the son-in-law This great honour has become a cause of this misfortune' So, what shall I do now in this matter? or rather, dressing (myself) like a woman with this pair of red garments obtained from Malayavate and veil ? VITA-(Observing, with joy) Oh Cheta! (pointing with the finger, laughing) Here indeed is Navamalika, who, having seen me has become angry thinking that I am late and is walking another way, veiling her face I shall, therefore, embrace her (lit take her by the neck) and pacify her (Advancing hastily and embracing Vidushaka, wishes to offer the betel-roll in his mouth ) VIDU—(Indicating the smell of wine) Go away Fellow, go away How now, escaping from one kind of wicked Madhukaras (bees), I have fallen into the jaws of another wicked Madhukara (drunkard) VITA-How, she has turned away her face in anger Well, I shall pacify her by falling at her feet (Bowing and placing Vidushaha's feet on his head.) Be pleased, Navamalka, be pleased अनर्थीभूतः भ्रमरवाधाकारणमित्ययः । उत्तरायेण उपरिवस्त्रेण कृतमरगुण्ठन शरीरावरण येन स. 1 मधु परे यस्य स मधुकरः नित्यमद्यमेवी दुष्टश्चासौ मधुपरश्च तस्य । पराइ मुख यस्याः सा पराङ्मुखी । रजन्या यो विरहस्तेन जनिता उत्कण्ठा यस्य । हरिहरेति । हे नक्मास्मि । गर्व. अस्स सजातः अमो गर्वितः सन् हरिहर- पितामहाना विष्णुशिफ्नझणामपि यः न नमस्करोति स शेखरकरते चरणयो पतति । हरिहरपितामहेभ्योपि त्या श्रेष्ठतरा गणयानीति प्रसीदेति भारः ॥ ३ ॥ परस्य नागा.५ ·१० नागानन्दम् (ततः प्रविशति चेटी।) ९ चेटी- आइतास्मि भर्तृदारिकया मलयवत्या जनन्या । ह नवमालिके कुसुमाकरोद्यानं गत्वोद्यानपालिका पल्लविका भण । अद्य सविशेषं तमालवीथिका सज्जीकुरु । मलयवत्या सहितेन जामात्रा तत्र गन्तव्यमिति । आज्ञप्ता च मया पल्लविका । तद्यावद्जनीविरहजनितोत्कण्ठं प्रियवयस्यं शेखरकमन्विष्यामि । (दृष्ट्वा ।) एप शेखरकः । (सरोषम् ।) कथमन्यां कामपि स्त्रिय प्रसादयति । तदिह स्थितेव जानामि का एपेति । विटः-- हरिहरपितामहानामपि गर्वितो यो न जानाति नन्तुम् । स शेखरकश्चरणयोस्तव नवमालिके पतति ॥३॥ विदू० -- दास्याः पुत्र मत्तबालक कुतोऽत्र नवमालिका । ११ चेटी--( निरूप्य सस्मितम् ।) कथमहमिति कृत्वा मदपरवशेन शेखरकेणात्रियः प्रसाद्यते । तद्यावदलीककोपं कृत्वा द्वावप्येतो परिहसिष्यामि । १२ चेटः-(नवमालिका दृष्ट्वा शेखरकं हस्तेन गृहीत्या चालयन् ।) भट्टक मुञ्च मुवेतम् । न भवत्येपा नवमालिका । एपा पुना रोपारक्ताभ्यां लोचनाभ्यां प्रेक्षमाणेत एवागच्छति। १३ चेटी-(उपसत्य।) शेखरक का खल्वेपा प्रसाधते। १४ विदू०-- (अवगुण्ठनमपनीय 1 ) अहं मन्दभागधेयायाः पुत्रः। १५ विटः- (विदूषकं निरूप्य सरोषमुत्याय च ।) अरे कपिलमर्कटक त्वमपि मां शेखरकं परिहससि । अरे चेट गृहाणेनं यावनवमालिकां प्रसादयामि। १६ चेटः यद् भडक आज्ञापयति। १७ विट:- ( विदूषकं विमुन्य चेट्याः पादयोः पतति ।) प्रसीद नवमालिके प्रसीद । १८ विदू० (स्वगतम् । ) एप खल्वपक्रमितुमयसरः । (पलायितुमिच्छति।) वशः परवशः मदेन परवशः मदपरवशः । अलीकं कोपं कृत्वा मिथ्याकोपं प्रददये- त्यर्य: । कपिलमटकवर्णरञ्जितगारत्वात्कपिलपर्णत्वं । मर्कटसाहश्यं तु विदूषकस्प प्रसिद्धमेव । तथा च विक्रमोर्वशीये-एप खलु आलिखित वानर इव आर्यमाणव- कस्तिष्ठति । इति । यशार्ग धृतमुपवीतं यज्ञोपवीतम् । शाकपार्थिवादिः ५ . .-- ·THIRD ACT ६७ -- (Then enters a Mard) MAID-I am ordered by the mother of Princess Malayavatr thus- "Maid Navamalika, go to the Kusumakara garden and say to Pallavika the garden-keeper, 'Decorate the Tamala avenue with special care The son-in-law, together with Malayavatz, would be going there'" I have conveyed the order to Pallavika So I shall just find out my dear friend Sekharaka whose longings (must) night (Looking) Here coaxing some other wc who she is VITAO Navamalha, that Shekharaka, the proud one, who does not know to bow down even to Vishnu, Shiva or Brahma, falls at your feet VIDU— whore's son' drunken fellow' where is Navamalika here? MAID-(Observing with a smile) Why, the venerable Atreya is solicited by the drunken Sekhareka under the influence of wine, thinking that it 15 I Now feigning anger I shall make fun of them both CHETA-(Seeing Navamalika serving Shekharaka by the hand and shaking him) Master, leave her, leave her This IS riot Navamalıka She is comung here, looking with eyes red with anger MAID- (Approaching) Sekharaka, who is this that is coaxed by you? VIDU—(Removing the verl) I, the son of an unfortunate Woman VITA- (Observing Vidushaka and rising up angrily) You brown monkey, you too are playing a joke upon me, Sekharaka? Servant, hold him while I appease Navamalka CHETA-As my master commands VITA-(Leaving Vidushaka, falls at the feet of the mard) Be pleased, Navamalika, be pleased VIDU (To himself) This is the time for me to escape (Wishes to run away) सलीकृत. न खलः अखल. अखल. खलः सम्पद्यमानः कृत. सलवत्सदर्शित । तर्जनादिनापमानित इत्यर्थः । सम्बन्धीति अगत्स्स्वामिना मिनायसुना सह जातसम्बन्धस्य जमूतवाहनस्य मित्रमित्यस्मात्सम्बन्ध्यपि मानिति ।

·नागानन्दम् , १९ चेट: --(विदूषकं यज्ञोपवीते गृह्णाति तच त्रुटयति । ) क क कपिल- मर्कटक पलायसे । ( तदुत्तरीयेण कण्ठे बम्वाकर्षति ।) विदू० -- भवति नयमालिके प्रसीद मोचय माम् । २१ चेटी-(विहस्य 1 ) यदि भूमौ शीपं निवेश्य पादयोर्मे पतसि तन्मोचयिष्यामि । २२ विदू०- (सरोपं सकम्पं च 1 ) भो गन्धर्वराजमित्र · ब्राह्मणो भूत्या दास्याः पुत्र्याः पादयोः पतिष्यामि । २३ चेटी- ( अद्गुल्या तर्जयन्ती सस्मितम् ।) इदानीमेव पातयिप्यामि । शेखरक उत्तिष्ठ। प्रसन्ना खल्ल तेऽहम् । एप पुनर्जामातुः प्रियवयस्यो आह्मणस्त्वया खलीकृतः । एतच्छ्रुत्वा कदापि भर्ता मित्रावसुः कोपं करोति । तदादरेण संमानयनम् । २४ विटः- यनवमालिकाज्ञापयति । (विदूषकं कण्ठे गृहीत्वा !) आर्य वं प्रियसंवन्धिक इति कृत्वा मया परिहसितः । (मस्तकं धूर्णयन् । ) किं सत्यमेव शेखरको मत्तवालकः । २५ विदू० न हि नहि। २६ विटः-(सहर्पम् ।) तत्कृतः परिहासः । (उत्तरीयं वर्तुलीकृत्य विदूषका- यासनं ददाति ।) इहोपविशतु संबन्धिकः । २७ विदू०-~-(स्वगतम् । ) दिप्ट्यापगत इवास्य मदावेगः । (उपविशति ।) २८ विटः-नवमालिके उपविदा त्वमप्येतस्य समीपे येन द्वावपि युवां सममेर संमानयिष्यामि । २९ चेटी०--(विहस्योपविशति ।) ३० विटः-२ चेट सुभारतं खलेतञ्चपकं कुर्युष्टमुरया।) ३१ चट: -- (नाटयेन चपकभरणं करोति ।) ३२ विट:--(स्वशिरःशेखरापुष्पाणि गृहीत्वा चषके विन्यस्य जानुभ्या स्थित्या नयमालिकाया उपनयति ।) नवमालिके आस्वाद्य देद्येतदेतस्य । १३ चेटी-(सरिमतम् ।) यच्छेखरको भणति । (तथा परोति ।) नयमालिकाया मुखससर्गेण मुखसगमेन यर्षितः रसो यस्य । पाठान्तरे गुख- ससर्गवासेन सविशेष वर्षितः रसो यस्य । ब्रह्मार्थ धृतं सूत्रं ब्रह्मसूत्रं यज्ञोपवीतम् । گور (تیرا می ·THIRD ACT ६९ CHETA-(Catches Vidushaka by the sacred thread, it snaps ) , Where, indeed are you runnug, o brown monkey? (drags him by fastening his upper garment round his neck) VIDU_Madam Navamalka, be pleased, release me MAID- (Laughing) If you will place your head on the ground and fall at my feet, then I shall have you released VIDU(Trembling, with anger), What, being a Brahmi and a friend of the Gandharva king, shall I fall at the feet of a orn woman)? with her fingers and smiling) down Sekharaka, get up I am pleased with you But this Br min, a dear friend of the sonin-law, is ill-treated by you On hearing this, Mitravasu might perhaps get angry So honour him with due respect VITA-As Navamalıka commands (Clasping Vidushaka by the neck) Sır, this joke was played by me, because you are a relative (Reeling his head,) Is it true that Sekharaka 25 a drunken fellow) VIDU—No, No VITA-- (Joyfully) Then, enough of joking (Folding has upper garment into a coil, offers — as a seat to Vidushaka) May the relative sit here VIDU—(To himself) Luckily, his intoxication seems to have gone away (Srts). VITA-Navamalika, you too sit near him, so that I shall honour both of you together (Maid laughs and sits down) VITA- Servant, fill this cup to the brim with good wine (Cheta gesticulates filling the cup Vita takes some flowers from the crest on his head, puts them in the cup and kneeling, offers zt to Navamalika ) Navamalika, taste it and offer it to him MAID-(Smiling) As Sekharaka says (does accordingly ) . शार पार्थिववरामाराः। नवसूदेति पाठे नव सूत्राणि यस्य तत् । सीधुगन्धेन मद्य- गन्धेन । आपानकं पानगोठिसाम् । अयोग्यः कालः अकाल: अकाले मृत्युः अकाल- मृत्युः । रूपिर्णी मूर्तिमतीम् । अथ अनुरूपरहिणीलामममधितस्य नायकस्य सभोगनार वर्णयितुमुपरमते । तत्रादौ नवोढानुवर्तने निसर्गत एव प्रवीणस्तस्या वयोवस्थानुरूपेण रतिलोम्येन प्रीयमाण. GRIT वामतामनुमोदमानश्चात्मनः प्रीतिपरिपाषं दर्शयति-दृष्टेत्यादिना । नवोदा नवपरिणीता पिया अय यामतयैव मे मुतरामधिक प्रीत्यै नाता । वाममा अनुहत्तेरनङ्गीकरणं प्रतिकूलाचरण च । तदेव ·नागानन्दम् ३४ विटः- (विदूषकस्य चषकमुपनयन् ।) एतन्नवमालिकामुखसंसर्गवर्षि- तरसं शेखरकादन्येन केनाप्यनास्यादितपूर्वम् । तत्पिबैतत् । किं तेऽत. परं संमानं करिष्यामि। ३५ विदू०-~-(सविलक्षस्मितम् ।) शेखरक ब्राह्मणः खलहम् । ३६ विट:- यदि त्वं ब्राह्मणस्तत् क ते ब्रह्मसूत्रम् । ३७ विदू०-(यज्ञोपवीतं स्वशरीरेऽदृष्ट्वा ।) तत्खल्वनेन चेटेनाकृप्यमाणं छिन्नम्। ३८ चेटी-(विहस्य ।) यद्येवं तद्वदाक्षराण्यपि तावत्कतिचिदुदाहर । ३९ विदू०- भवति सीधुगन्धेन पिनद्धानि मे वेदाक्षराणि ।' अथ वा किं. मम भवत्या सह विवादेन । एप ब्राह्मण: ते पादयोः पतति । ( इति पादयोः पतितुमिच्छति ।). ४० चेटी-(हस्ताभ्यां निवार्य।) मा खलु मा खल्वेवं करोत्वार्यः । (शेखरकं प्रति ।) शेखरक सत्यं खल्ल ब्राह्मण एषः। (विदूषकस्य पादयोः • पतित्वा ।) आर्य न त्वया कुपितव्यम् । संबन्धिकानुरूपः खल्वेप मया परिहासः कृतः । ४१ विटः- अहमप्येनं प्रसादयामि । (पादयोर्निपत्य । ) , मर्पयतु--मर्ष- यत्वार्यो यदपरवशेन यन्मयापराद्धम् । येनाहं नवमालिकया सहापानक गमिष्यामि ।' ४२ विदू० - मर्पितं मया सर्वम् । गच्छतं युवाम् । यावदहमपि प्रिय- वयस्य प्रेक्ष। ४३ विटः-आर्य तथा । (निष्क्रान्तो नवमालिकया सह विटश्चेटश्च ।) विदू: 'दिष्ट्याऽतिक्रान्तो ब्राह्मणस्याकालमृत्युः ।) तदहमपि मत्त- बालकसङ्गदूपित इह दीर्घिकायां स्नात्या प्रेक्षे प्रियवयस्यम् । (तथा करोति ।। नेपथ्यामिमुखमवलोक्य ।) एप खल प्रियवयस्यो रूपिणीमित्र स्वयंवरलक्ष्मी मलयवता हस्तेऽवलम्ब्य इत एवागच्छति । तद्यावद्गत्यास्य पार्श्वपरिवर्ती भवामि । १ मे वेद० पहाणि (नष्टानि). २ रुक्षिी विभ हरी (रुक्मिणी इव हरिः). प्रतिपादयति - मया दृष्टा सकौतुकानुरागमिति शेषः । अपि साम्मुख्यं न याति किंतु टिमधः ददाति । न वस्त्वन्तरे ददाति । अनेन लजेवात्र हेतुरिति ध्वनि- ४४ .

·THIRD ACT VITA-(Offering the cup to Vidusaka) This (15 the wine), whose flavour is enhanced by its contact with Navamalika's mouth and never before tasted by any one other than Shekharaka So drinh this What greater honour can I show you? VIDU-(With an embarrassed smile,) Shekharaka, I am a Brahmın! VITA-If you are a Brahmin, then where is your sacred thread? VIDU—(Not finding the sacred thread' on his person,) It was snapped when I was dragged by this seryant MAID- (Laughing) If so, recite at least a few words from the Veda YIDV–The Vedic words are hold back for me by the smell of wine But then, what is the use of arguing with you? Herc does a Brahmin fall at your feet (Wishes to fall at her feet) MAID-(Preventing him with her hands) No, No, don't do so, Sir (To Sekharaha) Sekharaka, he is truly a Brahmin (Falling at the feet of Vidusaka) Sur, you should not get angry This joke was played by me (on you) as befitting a relative by marriage VITA-I too shall propitiate him (Falling at his feet) May your honour pardon me for the offence I gave you under the influence of wine Then I shall go to the drinking booth with Navamalika VIDU-Everything is forgiven by me Go away, both of you, while I too shall visit my friend VITA-Sır, we shall do so (Ereunt Vita and Cheta with Navamalika ) VIDU--Luckily, the untimely death of a Brahmın has been averted I, too, polluted by contact with the drunhen fellow, shall bathe in this tank and see my friend (Does accordingly, looking towards the curtain) My dear friend too ....e hand Malayavatt who is like choice), in a human form 1 s side तम् । एव सर्वत्र । आभाषिता आमिमुख्येन आलापिता आलाप प्रतिभाषण न कुरुते । शय्यायों कथचित्मसीभि प्रार्तिता परिमृत्य । न तु मदभिमुख । तिष्ठति । पलादालिनितालिया सती वेपते । सखीषु वयस्यासु पेनापि मिषेण निर्यान्ती' घासभवनागर्मागारात् । गभांगारो यासरहम् इत्यमर । निर्गन्तुमेव ईहते वाति चेटने या । स्वभात्तिरलकार । कारदीपक च । शार्दूलविक्रीडितं मृत्तम् ॥ ४ ॥ 1 ·७२ नागानन्दम् وات ०- (ततः प्रविशति विवाहवेपालकृतो नायको मलयवती विभवतश्च परिवारः।) ४५ नाय -(मलयवतीं निरूप्य ।) दृष्टा दष्टिमधो ददाति फुरुते नालापमाभापिता ० शय्यायां परिवृत्य तिष्ठति बलादागिता वेपते । निर्यान्तीपु सखीपु चासभवनानिर्गन्तुमेवेहते drier * जाता वामतयैव मेऽद्य सुतरां प्रीत्यै भवोद्रा प्रिया ॥ ४॥ntial (मलयवती पनन् । ) प्रिये मलयवति । हुकार दइता मया प्रतियचो यन्मौनमासेवितं next यद्दावानलदीप्तिभिस्तरियं चन्द्रातपैस्तापिता । ध्यातं यच वहन्यनन्यमनसा नक्तदिनानि प्रिये ॥ms तस्यैतत्तपसः फलं मुखमिदं पश्यामि यत्तेऽधुना ॥ ५॥ ४६ नायिक ( अपवार्य । ) हले चतुरिके न केवलं दर्शनीयः प्रियमपि भणितुं जानाति । चेटी - ( विहस्य । ) (अयि प्रतिपक्षपाति (वादि)- नि सत्यमेवैतत् । किमत्र प्रियवचनम् ।) ४८ नायक-चतुरिके आदेशय मार्ग कुसुमाकरोद्यानस्य । ४९ चेटी ५० नायक -(परिक्रामन्नायिका निर्दिश्य 1 ) स्वैरं स्वरमागच्छतु भवति । यतः। १ दधाति. २ याता. ३ हुँकारः. ४ स्नापिता. ५ यत्सुब! ६ परिक्रम्य. तर मुखदर्शनं महतपसः फलमिति प्रतिपादयन् विरहज्वरस्य तपोरूपतामा- रोप्याह-हुंकारमिति । हे प्रिये दयिते मया वचसि यचसि प्रतिवचः प्रतिषचनं हुंकार ददता । हुमित्यङ्गीकारद्योतकः शब्दो नादमात्रः । हुंकारेण प्रतिपचनं ददतेत्यर्थः । यता हुंकारमेव प्रतिवचः प्रत्युत्तर ददता इति योज्यम् । अनुरूपभावो नषधे -- मौनिन्यामेव सा तस्या तदुक्तीरिव शृण्वती । याद वाद महुश्चके हुं हुमित्यन्तरान्तरा ॥ यन्मौनमासेवितं वानियमनरूपं मतमाचरितम् । यन्मया इयं तनुः । दायामेर्वनवहः इव दीप्तिः ताप इत्यर्थः येषा तथोत्तेः चन्द्रातपैः विरदिस्यादुष्णैरिव मासमानः चन्द्रकिरणैस्तापिता शोषिता । او هم एतु एतु भर्ता।

·THİRD ACT (Enter the Hero, decked in Wedding-dress, Malayavati and retinue according to rank ) HERO-(Observing Malayavati) When looked at, she casts down her eyes, when addressed, she gives no reply, on the bed, she remains turning away (her face), when embraced forcibly, she trembles, when her friends go out of the bed-chamber, she too desires just to go away By her very perversity, my newly-wedded beloved has become all the more dear to me to-day (Looking at Malayavati) Beloved Malayavati, That I now behold this face of yours, O Beloved, is the fruit of that very penance, wherein I observed the vow of silence giving a reply with (mere) hums, wherein thus body was heated up by the rays of the moon blazing like a forest firc and wherein I meditated with a concentrated mind, (Lit a mund, not devoted to anything else), for many days and nights (5) TLEROINE-(Aside) Maid Chaturika, not only is he charming to look at, but he knows also how to speak agreeably MAID-(Smılıng) Oh you, who speak the opposite view! It is just the truth Is there arıy Aattery in this? "HERO-Chaturika, show the way to the Kusurnakara Garden MAID-May the Prince come along HERO(Pacing about and addressing the heroine) Your ladyship may walk slowly, at ease For, . अनेन अमिसाधन नाम तप उक्तम् । यच्च नास्त्यन्यस्था म-1| यस्य तादृशेन त्वदेकचित्तेन मया बहूनि नक्त दिनानि अहोरानान् ध्यात चिन्तन कृतम् । तस्य निविधस्य तपरा' एतत्फलं यत्तदधुना ते इदं मुख पश्यामि । लेपानुप्राणित रूप- कमरकारः । हेतू प्रेक्षा च । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ ५ ॥ प्रतिपक्षपातिनि उत्तस्य प्रतिकूलार्थनाहिणि । प्रियतमोरस्य यथार्थमेव गृहाणेत्यर्थः । प्रियवचन चात्तिः । स्वर स्वैर मन्द मन्द स्वच्छन्दानुवृत्या च । मन्दस्वच्छन्दयोः स्वैरः । इत्यमरः । अधुना-शृङ्गार सून येत्तत्र सौभाग्यगुणसस्तवः । इत्युक्त्यानायिकाया. शरीरमीकुमार्य मगया वर्णयनि-सेदायेति । हे प्रिये सनमारः गुरू कुची एव ते लव मध्यस्य फट्याः स्वेदाय आयासाय मरतीकी शेषः । एक्स्य गुरुत्वाद- न्यस्यातिशत्वादिनि मारः । अन उचाचयाः कृशमध्यस्य चातिशांभारग्य व्यदधम् । अपरस्तदुपरिस्थित हारः मुत्ताहारः किमु ! ताधिक्तरग्वेदाय भवेदिति किम याव्यमित्यर्थः। ऊोः युग अरुयुग नितम्भस्य कटिपश्चाद्भागस्य भरतः ·७४ नागानन्दम् . . 5. . खेदाय स्तनभार एंव किमु ते मध्यस्य हारोऽपर- स्ताम्यत्यूरुयुगं नितम्बभरतः काश्यानया किं पुनः । शक्तिः पादयुगस्य नोरुयुगलं वोढुं कुतो नूपुरी खारेरेव विभूपितासि वहसि क्लेशाय कि मण्डनम् ॥ ६ ॥ ५१ चेटी०- एतत्खलु तत्कुसुमाकरोद्यानम् । तत् प्रविशतु भर्ता । (सर्वे प्रविशन्ति ।) ५२ नायक (समन्तादवलोक्य 1) अहो रमणीयता कुसुमाकरोद्यानस्य तथा हि । - निष्यन्दश्चन्दनानां शिशिरयति लतामण्डपे कुष्टिमान्तान् श्रुया धारागृहाणां ध्वनिमनुतनुते ताण्डवं नीलकण्ठः ! यन्त्रोन्मुक्तश्च वेगाच्चलति विटपिना पूरयन्नालवालों नापातोत्पीडहेलाहतकुसुमरजापिरोऽयं जलोधः ॥७ अपि च। अमी गीतारम्भैर्मुखरितुलतामण्डपभुव... rear परागैः पुप्पाणां प्रकटपटवासव्यतिकराः।। पिबन्तः पर्याप्तं सह सहचरीभिर्मधुरसं समन्तादापानोत्सवमनुभवन्ती मधुपाः ॥ ८॥ २ श्राम्यति. ३ मण्डपं कुट्टिमाना. ४ तार; कुरुते. ५ हत. ६ मधुकरीमिः.७ ०न्तीह. मारेण एव ताम्यति क्लान्त भवति । अनया काळ्या मेखलया पुनः किम् । समधिक ताम्यत्येवेत्यर्थः । पादयुगलस्य चरणद्वदूरय ऊरयुगलं वोढु । तद्भार सोढुमित्यर्थः । न शक्तिः । नूपुरी कनकप्रत्युतत्वाज्जडौ मञ्जीरौ तन्द्रारातिरित्तो योढुं कुतः। स्याङ्गः खावयवैरेष विभूषितासि अलकृतासि । मण्डनमलकापन् किं विमय वहसि धारयसि । सुन्दराकृतीना बाह्यमण्डन केवलमायासकरमेव इति भावः । अतिशयोक्त्यलवारः । मण्डनानामधारणे स्वाङ्गविभूषितत्वस्य हेतुत्वकथनात्काव्यरिङ्गं च । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥६॥ निष्यन्द इति । चन्दनानामद्धिमाना घृष्टाना मा निष्पन्दः शरदरा: लतामण्डपे दुटिमान्तान् पाषाणस्फटिकादिनिबद्धभूभागान् शिशिरयति शीतल यति । धारागृहाणा घाराप्रधानानि गृहाणि धारागृहाणि । रचनाविशेपेणान्त सञ्च- रजलधारारदमबिन्दुवर्षयुतानि गृहाणि इत्यर्थः। तेपा ध्यान जलपतनशन्द श्रुत्वा । मेघधनिभ्रात्या इत्यर्थः । नीलकण्ठः क्रीडामयूरः ताण्डवं लास्यमनुतनुते शब्द- . Icar एष.

·THIRD ACT - The weight of your breasts alone is enough to afflict the waist, why then do you wear) a necklace on it? The pair of thighs is oppressed by the weight of your hips, why then this girdle? The pair of feet has no strength to bear the pair of thighs, how can it bear) the two anklets? You are adorned by your very limbs Why do yo wear the ornaments to (cause additional) troublem (6) MAID- This is the Kusumakara Garden May my Lord enter (All enter) HERO-(Looking around) Oh, the beauty of the Kusumakara Garden' For here, The juice of the sandal trees cools the edges of the paved ground (Kuttimantan) in the creeper-bower, the peacock dances to the accompaniment on hearing the sound of the fountains nearby and this stream of water poured out of the water machines and rendered yellow by the pollen of the flowers gently shaken by the force of the gushing flood (apata-utpid), flows swiftly, filling the basins of trees (7) Moreover, These bees, making the regions of the creeper-bower resound with their singing activities, displaying their contact (Vyatıkara) with the perfumed powder by means of the pollen of flowers, and drinking honey to their heart's content along with their female companions, seem to be enjoying the drinking festival all around (8) श्रवणानुगुण फरोति। पाठान्तरे आरासमीपे पनि अनु शब्द लक्षणोकृत्य । इति कर्मप्रवचनीयसजाया कर्मप्रवचनीययुक्त द्वितीया इति द्वितीया । तनुते करोति । यन्त्रोन्मुक्तः यन्त्राद्वारियन्त्रादुन्मुत्तः उद्गीर्णः । आपातेन समन्तात्पतनेन यः उत्पीडः प्रबलप्रवाहस्तेन हेलया अनायासेन आहतानि यानि कुसुमानि तेषा रजसा रेणुना पिचरः पीतरक्तः । अय जलौघः वारिपूरः । विटपा एषा विद्यन्ते इति विटपिनः वृक्षारतेषा आलवालान् आवापान् । वृक्षमूलकृतजलाधारवर्तुल- स्थानानि । पूरयन् वारिपूर्णान्कुर्वन् वेगात् जवाञ्चलति । स्वभावोक्तिरस्कारः । मयूराणा मेघध्यनिभ्रान्त्या ताप्टववर्णनाद् भ्रान्तिमद्ध्यनिरपि । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ७ ॥ अमी इति । अमी मधुपा भ्रमराः गीतारम्मै, गानोपक्रम मुग्लरिताः शब्दिताः लतामण्डपा निकुञा एव मुवः थापानभूमयः यस्तादृशाः । [ विटत्वारोपाय मधुपशन्दः पिअन्त इत्यनेन पानस्य गतार्थत्वात् । मधुपा भृगरूपा विमः।* स्वयं गायन्तः सौहार्दैन मष्टपमुवमपि गापयन्तीवेति मुखरितभूशब्दाम्यामुत्प्रेक्षा व्यज्यते इति शि० टी. पुष्पाणा परागः निन्तरवासाचरणपशादिपु लिः ·HETA Ellenza Jio MMAR तापानुरक्तमधुना कमलं ध्रधमीहते जेतुम् ॥१०॥ringinner ७६ नागानन्दम् ५३ विदू० – ( उपसृत्य । ) जयतु भवान् । स्वस्ति भवत्यै । ५४ नाय० चयस्य चिरादायातोऽसि । ५५ विदू० ---- भो ययस्य लब्बेवागतोऽस्मि ।(किं तु विवाहमङ्गलमहोत्सव- मिलितसिद्धविद्याधरापानकदर्शनकोतुहुलेन परिभ्रमनेतायती वेलां विलम्बितोऽस्मि।) तप्रियवयस्योऽपि तावदेतप्रेक्षताम् । ५६ नाय० एवं ययाह भवान् । (समन्तादपलोक्य 1).वयस्य पश्य पश्य। दिग्धोडा हरिचन्दनेन दधतः संतानकानां सजो माणिक्याभरणप्रभाव्यतिकरैश्चित्रीकृताच्छांशुकाः । सार्धं सिद्धजनैमधूनि दयितापीतावशिष्मान्यमी मिश्रीभूय पिवन्ति चन्दनतरच्छायासु विद्याधराः॥९॥ तदेहि । वयमपि तमालवीथिकां गच्छामः। (सर्व परिक्रामन्ति) ५५ विदू०-- एपा खुल तुमालवीथिका। एतच शरत्संतापखेदितमत्रभवल्या दनं लक्ष्यते। तदिह स्फटिकशिलातल उपविशतु । ५८ नाय० वयस्य सम्यगुपलक्षितम् । ।' एतन्मुखं प्रियायाः शशिनं जित्वों कपोलयोः कान्त्या । मलपवती हस्ते गृहीत्या) प्रिये इहोपविशामः | Lous ( सर्वे उपविशन्ति ।) १ स्निग्धा. २ गणैः. ३ क्षिप्त्या. ४ तापाभितानं. सिमरजोभिः प्रकटः स्फुटः पटवासस्य पिष्टातकस्य व्यतिकरः सपर्कः येषा ते तथा हिचरीभिः सहसङ्गिनीभिः भ्रमरीभिः सह पर्याप्तं यथेच्छ मधुरस मकरन् सन्तः समन्तात्सर्वत्र आपानोत्सवं मद्यपानोत्सवमनुभवन्तीव दत्युत्प्रेक्षा बस्मिन् विवाहमहोत्सवे न केवल सिद्धविद्याधरादयः किंतु भ्रमरा अपि आपानो पवमनुभवन्तीति भावः । शिखरिणी वृत्तम् ॥ ८॥ लघु शीघ्रम् । विवाहमगले य: होत्सवः तत्र मिलिताः संगताः ये सिद्धाश्च विद्याधराश्च तेषामापानकस्य दर्शने कौतूहलं तेन । कौतूहलाकृष्टहृदय इत्यर्थः । दिग्धाहा इति । हरिचन्दनेन हरेः न्द्रस्य विष्णोर्या चन्दनं छेदे रक्त कपे पीतं हरिचन्दनमुच्यते । इत्युक्तलक्षणं न । यद्वा कुङ्कुमेन । हरिचन्दनमस्त्री स्यात् त्रिदशाना महीरहे । नपुंसके तु गोशीचे योत्नाकुकुमयोरपि ॥ इति मेदिनी। दिग्घानि लिप्तानि अङ्गानि येषां ते तथा । ह الميرا lusti पबन्तः

·THIRD ACT
७७
VIDU--(Approaching) Victory to you, Sir! Blessing to
your ladyship
HERO-Friend, you have come after a long time!
VIDU-Friend, I was, indeed, to come quickly, but I was
delayed all this time, wandering about in curiosity to see the
drinking bouts of Siddhas and Vidyadharas assembled for the
auspicious marriage festival Therefore, my dear friend also
may have a look at it
HERO-Just as you say (Looking around) Friend,
Look, look
With their bodies smeared with the yellow sandal paste,
wearing the garlands of Santanaka flowers, with their bright
garments variegated by contact with the lustre of (their) or-
naments of rubies, these Vidyadharas, mingling with the Sid-
dhas, are drinking wine, that remains after it is tasted by their
beloveds, in the shades of the sandal trces
(9)
Come, then, we shall also go to the Tamala-avenue
(All move about)
VIDU--This is the Tamala avenue The face of our
ladysłup appears to be afflicted by the heat of autumn So
your ladyship should sit down here on this crystal-slab
HERO-Friend, you have observed well
IIaving surpassed the moon by the lustre of the cheeks,
this face of my beloved, now reddened by the sun's heat, cer-
tainly wishes to conquer the lotus
(10)
(Taking Malayavatı by the hand) My dear, let us sit here
(All sat down )
सतानकाना सतानाख्यदेवतस्कुसुमाना सजः मालाः दधानाः। माणिक्यखचितानि
माणिक्यमयानि वा आभरणानि तेपा प्रभाया व्यतिकरैः सयोगैः चिनीकृतानि
शवलीकृतानि अन्छानि विमलानि अशुफानि वासासि येषा ते तथोक्ता । अमी
विद्याधराः चन्दनतरच्छायासु सिद्धजनैः सार्धे राह मिश्रीभूय मिलिता भूत्वा दयि-
ताभिः पूर्व पीतानि ततः अवशिष्टानि । तन्मुखससर्गरसवन्तीत्यर्थः । मधूनि
पिनन्ति । स्वभावोक्तिग्लकारः । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ ९ ॥ शरदः सन्तापः
आतपजनित ऊष्मा तेन खेदित परिधान्तम् । एतदिति । प्रियाया यल्लभाया एत-
द्वदन कपोलयोः गण्डयोः कान्या शोभया शशिनं जित्वा । क्षिप्वेति पाठे अभिभूय
इत्यर्थः। अधुना सम्प्रति तापेन सूर्यातपेन रक्त सत् ध्रुव निश्चित कमलं रक्तकमल
जेतुमीहते व्यवत्स्यति । प्रतिस्पर्धिनोयोर्जितयोरात्मनः सौन्दर्यमतुल स्यादिति
हेतोरिति भावः । उत्प्रेक्षालंकारः । तदुत्त दण्डिना- मन्ये शके ध्रुव प्रायो नूनमित्येव.
मादिभिः । उप्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरिव शब्दोपि तादृशः॥ इति । सा च शशिनो मुखस्या
धिक्यवर्णनाद् व्यतिरेवेण ससृष्टा । अतिश्योक्तिप्यनिरपि । आर्या छन्दः ॥ १० ॥

·नागानन्दम् आए ५९ नायक ( नायिकाया मुखमुनमय्य पश्यन् । ) प्रिये वृथैव त्वमस्मामिः कुसुमाकरोयानदर्शनकुतुहलिभिः परिखेदिता । कुतः । 'एतत्ते भूलतोद्भासि पाटलाधरपल्लवम् । " मुखू नन्दनमुद्यानमतोऽन्यत्केवलं धनम् ॥ १९ ॥ ६० चेटी- ( सस्मितं विदूषकं निर्दिश्य 1) श्रुतं त्वया भर्तृदारिका कथं यर्यते । ६१ विदू:- -चतुरिके मैवं गर्वमुद्रह । अस्माकमपि मध्ये दर्शनीयो जनोऽस्त्येव । केवलं मत्सरेण कोऽपि न वर्णयति । ६२ चेटी--(सस्मितम् ।) आर्य अहं त्वां वर्णयामि । ६३ विदू०-(सहर्पम् ।) जीवापितोऽस्मि । तत्करोतु भवती प्रसादम् । येनैप मां पुनरपि न भणति यथा त्वमीदृशस्तादृशः कपिलमर्कटाकार इति । ६४ चेटी---आर्य त्वं मया विवाहजागरणेन निद्रायमाणो निमीलिताक्षः शोभनो दृष्टः । तत्तथैव तिष्ठ येन वर्णयामि । ६५ विदू०--(तथा करोति ।) ६६ चेटी-(स्वगतम् ।) यावदेपो निमीलिताक्षस्तिष्ठति तावन्नीलीरसा- नुकारिणा तमालपल्लवरसेन मुखमस्य कालीकरिष्यामि । (उत्थाय तमालपल्लव- ग्रहणं तन्निपीडनं च नाटयति ।) ( नायको नायिका च विदूपकं पश्यतः।) वयस्य धन्यः खल्वसि योर्डस्मासु तिष्टत्सु त्वमेवे वर्ण्यसे । ६८ चेटी-(तमालेरसेन विदूषकस्य मुखं कालीकरोति ।) ६९ नायिक (नायकस्य मुखं दृष्ट्वा स्मितं करोति ।) ७० नाय० (नायिकामुखं दृष्ट्वा ।) १ हासि. २ यदस्मासु. ३ एवं. ४ तमालपल्लवस्य...नायथेन काली०. ५ सस्मितं विदूषक दृष्ट्वा नायक पश्यति. पतदिति । ध्रुवी एव लते भूलते ताभ्यामुद्भासत इति तच्छीलम् । पाटलः रक्तवर्णः अधर एव, पल्लवः किसलयः यत्र तत्तथा । एतत्ते तव मुखं सर्वाहादकं नन्दनं इन्द्रस्य दिव्यमुद्यानम् । अतः अस्मादन्यत्केवलं वनं कान्तारतुल्यम् । यद्वा यतः अस्मा- स्कारणादन्यत् कुसुमाकरोद्यानं केवलं वनम् । तव मुखात्पुरतः तुच्छमिति भावः । दर्षगमतेन अधिकारूढवैशिष्टयरूपकालकारः । वैशिष्टयेन मुखे नन्दनत्वारोपात् । काव्यप्रकाशमतेन परम्परितरूपकमिदम् । अपगुतिरिति केचित् ॥ ११ ॥ ६७ नाय० ·THIRD ACT HERO--(Raising the face of the Heroine and observing) My dear, you have been troubled in vain by us, curious as we were, to see the Kusumnakara Garden For, This face of yours, bright with the creepers in the form of (your) eye-brows and with the tender sprouts in the form of (your) red lips, is the Nandana Garden itself, any other (garden) is but a (mere) forest (11) MAID- (Addressing the Vzdushaka, with a smile) Have you heard how the Princess is described? VIDU--Chaturika, don't be so proud Even among us, there is certainly a handsome person Only because of jealousy, nobody describes him MAID (Smiling) Sır, I shall describe you, (punningly 'I shall paint you') VIDU— (Joyfully) I am brought back to life' May your ladyshup do me the favour, so that this man will not say again to me--"You are uke this or like that, slaped like a brown monkey" MAID-I saw you looking handsome when dozing with closed eyes, due to keeping awake during the marriage function So, please, remain just like that, that I may describe (paint) you (Vzdushaka does accordingly) MAID—(To herself) while he remains with his eyes closed, I shall blacken his face with the juice of the Tamala leaves resembling the Indigo colour (Rising, gesticulates plucking and squeezing Tamala leaves) (The hero and heroine observe Vidusalca ) HERO--Friend, you are indeed fortunate, for, you alone amongst us are described (painted) (The mard blackens the face of Vidushaka with the Tamala juice (The heroine, after looking at Vidusaka, smiles at the Heto ) HERO-(Looking at the face of the herome) वर्णयामि दर्शनीयत्वेनेति शेषः । पक्षे वर्णपन्त क्रोमि कृष्णवर्णेन रञ्जयामीति गूढाभिसन्धिः । तत्करोति इति गिचि मनुपो लुक् । जीवॉपितः उत्साहं प्राप्ति इत्यर्थः । एषः विटः । निमीलिते अक्षिणी यस्य स निमीलिताक्षः। नीलीरसानु- कारिणा नीलीरससहशेन । हास्यनर्मणा रजालंधनेन विकसितस्मितं कान्तामुख

·नागानन्दम्
0-
/ सिमंतपुप्पोद्गमोऽयं ते दृश्यतेऽधरपल्लवे।
फलं त्वन्यत्र मुग्धाक्षि चक्षुपोर्मम पश्यतः ।। १२ ।।
१ विदू०
-चेटि किं त्वया कृतम् ।
१२ चेटी~-तनु वर्णितोऽसि ।
५३ विदूत
a-( हस्तेन मुखं प्रमृज्य हस्तं दृष्ट्वा सरोपं दण्डकाष्ठमुद्यम्य।)
आः दास्याः पुत्रि राजकुलं खल्वेतत् । किं ते करिष्यामि । (नायकं निर्दिदय । )
भो युवयोः पुरत एवाहं दास्याः पुत्र्या खलीकृतः । तकिं ममेह स्थितेन ।
अन्यतो गमिष्यामि तावत् । ( निष्कामति ।)
७४ चेटी-सत्यं खलु कुपितो आर्यात्रेयः । यावदनुगम्य प्रसाद-
यिष्यामि । (गन्तुमिच्छति।)
७५ नायिक -हले चतुरिके कथं मामेकाकिनीमुज्झित्या गच्छसि ।
७६ चेटी-( नायकमुद्दिश्य सस्मितम् ।) एवमेकाकिनी चिं
(इति निष्क्रान्ता।)
७७ नाय.--
(नायिकाया भुखं पश्यन् ।)
दिनकरकरोमृष्टं विभ्रयुति परिपाटलां
दशकिरणः संसपद्भिः स्फुटीरुतकेसरम् ।
अयि मुखमिदं मुग्धे सत्यं समं फमलेन ते
मधु मधुकरः किं त्वेतस्मिन्पियन्न विभाव्यते ॥ २३1.
१ स्मितं. २ तु जातं; सुजातं. ३ पश्यत पोर्मम. ४ करैः, ५ रुत्सर्पद्भिः
हा संतुष्टो नायकस्तदर्णयति । स्मितेति । हे मुग्याक्षि मुग्धे सुन्दरे अक्षिणी यस्या-
स्तत्सम्योधनम् । पहुवीही सत्यक्ष्योः साक्षात्पन् । इति अनिवन्दात् पन् ।
ततो ही ते घर एव पलया. अघरपालयलस्मिन् । अस्मितं मन्दहाल एक
पुष्पं तस्य उद्गम उत्पत्तिः दृश्यते । फलं तद्दर्शनरूपं तु अन्यत्र अघरपल्लमादन्यग्मिन्
स्थाने दृश्यते । त्याह । पश्यतः मम नेपयोः । अप रिमते पुष्पस्य अघरेच पलवस्था-
रोपाइपकम् । पटमित्पन स्परपनिः । पुष्परूपकारणस्य नयनापल्यरूपफ्लाय न
मिन्नदेशत्यादमद्गनिरलंगाः । पार्यकारणयोनिदेशतायाममङ्गतिः । इति ला-
मात् । सान सानुग्रहीता ॥ १२॥

·THIRD ACT ८१ O you with lovely eyes, the blossoming of the flowers of smile, is seen on the leaf of your lower lip But the frut is (seen) elsewhere, in my eyes with which I see it (ie the smile) (12) VIDU-Madam, what have you done? MAID-Indeed, you have been deseribed (coloured)' VIDU-(Weping the face with his hand, looking at the hand and raising up his stuck in anger,) Oh' you low-born girl, this is indeed a royal family So what shall I do to you" (Addressing the hero) Sır, in the presence of you both, I am badly treated by this wretch So, what is the use of my staying here? I shall go away elsewhere (Goes away) MAID—The venerable Atreya is angry with me I shall Just follow and appease him. (Wishes to go) HEROINE-Maid Caturika, how do you go, leaving me alone? MAID (Referring to the hero and smiling) May you be thus alone for long! (Goes away) HERO—(Looking at the face of the heroine) O innocent one, bearing a red glow, this face of yours is really like a lotus, having been touched by the rays of the sun and displaying the pollen in the form of the shooting rays of the teeth But why is the bee not seen drinking the honey from it? (13) सलीकृतः चिनितः। नाऽङ्कपालौ शनौ चिने...। खलम् इति मेदिनी । अथ गते कोपट्याजेन विदूषके चेट्या च तदनुवर्तनव्यपदेशेन निष्क्रान्ताया विविक्ते गूढोक्त्या चुम्बन प्रार्थयते-दिनकरेति । अयि मुग्वे सुन्दरि दिनकरवरः सूर्य- किरणैः आमृष्ट सर्वतः स्पृष्ट अत एव परिपाटला सौकुमार्यातिशयेन अरुणवर्णों द्युति कान्ति विभ्रद् धारयत् । तथा च ससर्पद्भिः परितः प्रसरभिः दशनावरणैः दन्तमयूखैः स्फुटीकृताः फेसराः विझल्का यस्य तादृशं इदं ते मुसं सत्य परमार्यतः कमलेन समै तुल्यमस्ति । रितु एवं सत्यपि एतस्मिन् तब मुरारमले मधु पुष्परस पिचन् मधुकरः न विभाव्यते। मधुलिह इति पाठे मधुलिहः भ्रमरः । इगुपधत्वात्कः। मधुकरस्य अनाहूतस्यापि कमले मधुपान युक्तमेव । अतोहमपि तव मुरागुम्बन करोमीति गूढाशयः। उपमाल्कारः । मुसे क्मलत्यारोपाद् रूपम्मपि । हरिणी वृत्तम् ॥ १३ ॥ एवं चुम्मनोपक्रमे गुम्मनादेः प्रत्यक्षदर्शनस्य निषेधात् तपरिहाराय राहसा चेटीप्रवेशः । पराक्षेपेण पटस्य जपनिकाया आक्षेपेण झटित्यपसारणेन । केनापि काम किंचित्कार्यमुद्दिश्य । यनिहत्येति । अह जीमूतवाहनस तं सपन मतदाख्यं नाग..

·८२ नागानन्दम् .- नायि०-(विहस्य मुखमन्यतो नयति ) ७९ नाय० -(पुनस्तदेव पठति ।) (प्रविश्य पटाक्षेपेण ।) ८० चेटी--(राहसोपसृत्य । ) एवं खलु आर्यमित्रावसुः केनामि कार्येण कुमारं प्रेक्षितुमागतः । ८१ नायक -प्रिये गच्छ त्यमात्मनो गृहम् । अहमपि मित्रावसुं दृष्ट्वा त्वरितमागत एव। ८२ नायिक (चेट्या सह निष्क्रान्ता ।) (ततः प्रविशति मित्रावसुः।) ८३ मित्रा- अनिहत्य तं सपनं कथमिव जीमूतवाहनस्याहम् । कथयिष्यामि हृतं तव राज्यं रिपुणेति निर्लजः ॥ १४ ॥ अनिवेद्य च न युक्तं गन्तुमिति निवेद्य गच्छामि । (इत्युपसर्पति । ) ८४ नाय०-(मिश्रावसं दृष्ट्वधा । ) मित्रावसो इत आस्यताम् । ८५ मिना--(उपविशति । ) ८६ नाय०-- (निरूप्य ।) मित्रावसो संरब्ध इव लक्ष्यसे । मित्रा-कः खल मतङ्गहतके संरम्भ.।) ८८ नाय० -किं कृतं मतङ्गेन । ८९ मित्रा.. -स्वनाशाय किल युष्मदीयं राज्यमाकान्तम् । ९० नाय०--(सहर्षमान्मगतम् । ) अपि नाम सत्यमेतत्स्यात् । ५१ मित्रा० - अतस्तदुच्छित्तय आज्ञां दातुमर्हति कुमारः । किं बहुना । १ समर्थः. शश्रृं। सपत्नीव सपनः । व्यन सपत्ने इति निर्देशादकारः । अनिहत्य निर्लजः सन् रिपुगा तप राज्यं हतं इति कयं कथयिष्यामि । समर्थ इति पाठः साधीयान्माति । एतत्तथनमत्यन्तलजाकरम् । इतस्तव आरित्येय वक्तुं युक्तमिति भावः ॥१४॥ सरन्धः जातमभ्रमः । सरम्भः क्रोधादिना बात आवेगः । उच्छित्तये समूल- नाशाय ! माध्यं सिस्वत्कृत्वा आह-संसर्गनिरिति । एते सिद्धाः तव थचन- मागो प्राप्य समन्तात्मयतः समपंद्रिः सचरद्भिः। मृतं सरले नियन्मार्गे ·THIRD ACT (Heroine smiles and turns her face away) (Hero repeats the same ) (Then enters a maid, tossing the curtain ) MAID (Approaching) Here is the noble Mitravasu, come to see the Prince on some business HERO-My dear, go to your residence Having seen Mitravasu, I too shall come quickly. (Ext Heroine with the Maid ) (Enter Mitravasu) MITRAVASU-Without having slain the eneiny, low can I, the shameless one, tell Jimutavahana that lus kingdom is Snatched by the enemy? (14) As it is not proper to go without informing him, I shall tell him and then go (Approaches) HERO-Mitravasu, please sit here (Mitravası sits down). HERO-(Observing) Mitravasu, you seem to be perturbed MITRAVASU-What excitement can there be about that wretched Matanga? HERO-What has Matanga done? MITRAVASU-He has seized your kingdom, indeed for his own destruction! HERO-(With joy, to himself) Can this indeed be true? MITRAVASU-So the prince should give orders for his destruction Why say more? आकाशमार्गेषु यानं यैस्तादृशैः विमानः व्योमयानैः करणः । स्थगिताः तिरस्कृताः रवेः दिवाकरस्य रुचः कान्तयः किरणा इत्यर्थः । यस्तादृशाः प्रावृषि वर्षाकाले इव दिवसस्य श्यामता कलुषता कुर्वाणाः सन्तः । स्थगितेति वासरस्य विशेषणं वा । सद्यः सपदि इतः अस्मात्यानात् युद्धाय याताः च । उद्वृत्त उच्छृखलः यः शनुः मतगतस्य क्षयात् नाशादुत्पन्न यद्यं तेन विनमत् नम्रीभवत् राजकं राज- समूहः यत्र तयाभूतं ते तव स्वराज्य सिद्धं पुनः प्राप्तं च । उत्पेक्षातिशयोक्तिश्चा- लकारी। यानकार्यसिद्धयोर्युगपत्कथनात् रामुच्चयालंकारश्च । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ १५ ॥ बलौघयाने कदाचिद्विलम्बः स्थादिति मनसि कृत्वा निजमामध्ये विश्वासाच पनान्तरमाह-अथ वेति । एवेनैव साध्ये किं बलोपेन सेनासमूहेन । नास्ति किंचित्प्रयोजनमित्यर्थः । पकाकिनेति । मया एकास्निा असहायेनापि रभसेन वेगेन आवेशेन या अपकृष्टः आकृष्टः यः निस्त्रिंशः सङ्गः। निर्गतः शितः अङ्गुलिभ्यः निविंशः । निरादयः कान्ताद्यर्थे पञ्चम्या इति समासः। सख्याया- ·नागानन्दम् 2125 संसर्पद्भिः समन्तात्तसकलवियन्मार्गयानैर्विमानैः कुर्वाणाः प्रावृपोष स्थगितरविरुचः श्यामतां वासरस्य । एते याताश्च सधस्तव वचनमितः प्राप्य युद्धाय सिद्धाः सिद्धं चोद्धृत्तशत्रुक्षयभयविनमद्राजकं ते स्वराज्यम् ॥ १५ ॥ अथ वा किं बलौधे । एकाक्निापि हि मया रभसावरुष्ट- निखिशदीधितिसटाभरभासुरेण । आरान्निगत्य हरिणेव महजेन्द्र- न . L: माजी मतगहतकं हतमेव विद्धि ॥ १६ ॥ ९२ नायक-(कौँ विधाय । आत्मगतम् ! ) अहह दारुणममिहितम् । अथ वा एवं तावत् । (प्रकाशम् I) मित्रावसो कियदेतत् । बहुतरमतोपि वाहुशालिनि चयि संभाव्यते । कि तु, स्वशरीरमपि परार्थे यः खलु दद्यादयाचितः रुपया । राज्यस्य कृते स कथं प्राणियधौर्यमनुमनुते ॥ १७॥ अपि च ग्लेशानिहाय मम नान्या शुगुबुद्धिरेव ।) तद्यदि तेऽस्मप्रिय कर्तुमीप्सित तदनुकम्प्यतामसी राज्यस्य कृते क्लेशदासीकृतस्तपस्वी । १ वियन्मध्यमानः ४ त्यमरमत्प्रियं कर्तुमीहसे. स्तत्पुरुषस्य इति इन्। तस्य दीधिनिसटाः प्रमापुक्षास्तासा भरेण आधिक्येन भामुरः समुज्जबल: तेन तयोरेन। निस्त्रिंशदीधिरद्यः सटामरः पेसरसमूहरतेन भानुरेण हरिणा सिंहन मत्तगजेन्द्रमिय आराद् समीपानिपत्य आक्रम्प मतन्नहतक हतं विनाशितमेव विदि जानीहि । उपमालंकाः । सन्ततिला वृत्तम् ॥ १६ ॥ यित् प्रिमागमेतत् । तर यामध्ये विचिन्य अत्यपमेतदिति भावः। याम्या भुजमारणेत्यर्थः शालत इनि याहुशार्टी रासिन् । एवं चमाशदान विरम्यते इत्याराभा दूरीपर्तुमाह-किस्विति । परोपरि निष्टस्य दयापरस्य ममामानुमतिः दुर्धटेत्याद-मशरीरमगीति । य: जीमूतपादनः अयाचित: अमार्थित: अपि पगर्थे कृपया यसरीरमपि दद्यात् । प्रार्थित: पुनरित्यर्पः। अनेन अवाचितदानस्त्वं मुल्यत्र २ पनितम् । रा राग्यस्य शरीरापेक्षयातिन्मस्य ते गज्यगमाग شعر في mermaaH १- २क्षण.

·THIRD ACT After getting your orders, the Siddhas will immediately start for the battle, darkening the day and shutting the sun's rays, as in the rainy season, by their aerial cars moving on all sides and going through the entire path of the sky, and your kingdom will be regained, with the host of princes bowing down through fear caused by the destruction of your wanton enemy (15). Or rather where is the need for troops? Know that the wretched Matanga is killed in battle even by me alone, shining with the mass of mane-like rays of the sword drawn out in anger (rabhasa) and attacking at close range, (arat) as the lord of elephants is killed by a lion (shining with a mass of mane resembling the rays of a sword drawn out in anger) though alone and leaping from ncar. (16). HERO (To himself, closing his ears) Alast A cruel speech! Or let it be thus (Aloud) Mitravasu, how much is thus to you (ie it is insignificant)? Even much more is possible for you, resplendent with (victorious) arms. But, How will he, who would indeed give away unasked, even his own body for another, out of pity, give his consent to the cruelty of the slaughter of a living being for the sake of a kingdom? (17). Moreover, excepting the 'Kleshas' (sins), I regard nothing as inimical to me, so zf you desire to do me a favour, then have pity on this unfortunate person, who is, a slave to the 'Kleshas' (sins) for the sake of the kingdom प्रागिना जीवाना बध एव क्रौर्य पथमनुमनुते अनुजानीयादित्यर्थ । न कदाप्यनु- मन्येतेत्यर्थः। अर्यापत्तिरलंकारः। आर्याच्छंद. ॥ १७॥ उक्तमेव विशदयति-अपि चेति । श्लेशान् कष्टान् । क्लेशा एव मम शत्रव इत्यर्थः । क्स्यापि क्लशो मा भूदिति तन्निरास एव मेऽभीष्ट इति भावः । अथ या क्लेशा बुद्धसिद्धान्तोक्ता. अविद्याऽस्मि- तारागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च । एपकारेण वैरादिकं व्यावर्तयति । अविद्यादीनामात्मनो मूलच्छेदे हेतुत्यात्तेपामेव शनुत्वमिति भाव । तधदीति । मम प्रियार्थमेव भवतोय साहसोपक्रमः मत्प्रियं कर्तुमिच्छसि चेदनुकाध्यता दयाविषयीक्रियताम् । हेतुमाह-क्लेशदाताहतममा रानुभूतेन लोन सापतीतः। र एप परुफः अनुकम्पाहः आक्रान्तराज्यः स तथैव वर्ततामित्यर्थः। सामपंम् फोघाधीनत्वात्त- दभिप्रायमजानन्नित्यर्थः । कथमिति सोपालम्मम् । ईदृशः राज्यहरणेनेत्यर्थः। रुपण इति पाठे दीन इत्यर्थः । स चासगतः। अत्र अयमपकारी अश्ताश्चेति नानुकम्पाई इति विरुद्धलक्षणया उत्तम् । प्रत्ययः नूतनः कोपरतेन आक्षिसं विचालित चेतः ·नागानन्दम् २४ नाय० ९३ भित्रा०-(सामर्षे सहाम च।) कथं नानुकम्प्यत ईदृशोऽसावस्मा- कमुपकारी कृतनश्च । -(स्वगतम् ।) प्रत्यग्रेकोपाक्षिप्तचेतास्तावदयं न शक्यते 'निवर्तयितुम् । तदेवं तावत् । (प्रकाशम् ।) मिनावसो उत्तिष्ट । अभ्यन्तरमेव प्रविशावः । तत्रैव त्वां बोधयिष्यामि । संप्रति परिणतमह । तथा हि । निद्रामुदावयन्धव्यतिफरमनिशं पनकोशादपास्य- भाशापूरैकर्मप्रवणनिजकरप्रीणिताशेपविश्यः । दृष्टः सिद्धः प्रेसक्तस्तुतिमुखरमुखैरस्तमप्येप गच्छ. स्नेकः श्लाघ्यो विवस्वान्परहितकरणायैव यस्य प्रयासः ॥१८॥ । ३ प्राणिता. अनिवार्यसरम्मः कोपा०. २ मुद्रावधान्मधु० प्रबन्धान्मधु. ४प्रयुक्त. ५प्रसाद, (इति निष्क्रान्ताः सर्वे) ॥ इति तृतीयोङ्कः ॥ यस्य सः। निवर्तयितुं खाध्यवसायादिति शेषः । अनियार्यसरम्म इति पाठे अनि- वार्यः दुर्वारः संरम्म आवेगो यस्य स तयोक्तः । एवं तावद् प्रवीमीति शेषः । बोघ- यिष्यामि उत्तार्थों यथा तर घेतसि पदं कुर्यात्तथा कथयिष्यामीत्यर्यः। परिणतम- यसनम् । नाय विस्तरयः यमुचितः काल इति भावः । अथ दिवसायमा- नवर्णन प्ररतुन्य उत्कृष्टदेहरामः परोपकारसाधनत्येन सपलीयर्तव्य स्वमतं शिष्टानुष्ठानप्रदर्शनेन द्रदयति-निद्रेत्यादि। अनिश दिने रिने । पाकोशात्य मलमुनुलगत्। बातायफयचनम् । कोशोऽन्त्री सुमले सदपिधाने इति विश्नः । निद्रा अविपाम इत्यर्थः । सा एप मुद्राययाधः संगीना. वस्थानं उस्य व्यतिफर सम्बन्ध अपारयन् विपासनेन पूर्वन् । पप्रमु• पुरूनि विकासयनित्यर्थः । सोलान् प्रतिस्निं निद्राः प्रसोधयनित्यपि भ्यनिः । या आशान दिया अनानां गनोरणानाच पूरः पानं सफीरन मारा एस के मुख्य का तम्मिन् प्रयोः सत्परः । निजः पकिरः प्रीति पनि प्रातिनिधि पाठेपितमिन्दार्थः। अोर मिश्र न ग उपोषः। प्रगामि मयाभिः गीमिः गोरः मुरपणी मी देयो सः । पूोगगर्न मुभिः ·THIRD ACT ८७ MITRAVASU--(Angruly and laughing) How can such a benefactor and such a grateful person be not pitied? HERO-(To himself) It is not possible to dissuade lum when his mind is distracted by fresh anger I shall just say this (Aloud) Mitravasu, get up, we shall go inside I shall give you proper advice there The day has already come to a close For, The sun, who always removes from the lotus bud the close-clinging seal of sleep fastened (on it), who pleases the whole world by his rays (also, hands) intent on the sole duty of filling the quarters (also, fulfilling the desires of people) and who is seen by the Siddhas with their mouths vocal (mukhara), with continuous hymns of praise, is alone praiseworthy, as his effort is only for the good of others (18) END OF ACT III सिद्धेः तापसेः दृष्टः अर्घ्यदानसमये इति शेषः । एप विवस्वान् सूर्यः अस्तं गच्छ- अपि एकः फेवलः लाध्यः । सर्वश्लाघास्पदम् । यस्य प्रयास आतपवर्षहिमादिसम्पा- दनरूप परिश्रम परहितकरणाय लोकस्थितिसाधनाय एव । अलिः विशेषणः परदुःखमपास्यतः परहितैकरतस्य महात्मनः परार्थे देहत्यागोपि लाध्य इत्यर्थस्याभि- धानात्समासोतिरलंकारः । तस्याश्च आशापूरे य एक्कर्मत्वारोपः श्लिष्ट• किरणेषु हस्तारोपरतेन लिष्टपरम्परितरूपण ससृष्टिः । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ १८ ॥ अत्र यद्येत्र ममापि परार्थमेव देहपातो मवेत्तर्हि श्लाध्यतममिति उत्तराङ्कार्थः सूचितः ।। इति श्रीनागानन्दटीकायामर्थबोधिन्या तृतीयोऽङ्कः॥

·८८ नागानन्दम् चतुर्थोङ्कः। (ततः प्रविशति कन्चुकी गृहीतरक्तवस्रयुगलः प्रतीहारश्च ।) १ कञ्चु° ३ कञ्चु० ५ कञ्चु० । अन्तःपुराणां विहितव्यवस्थः पदे पदेऽहं स्खलितानि रक्षन् । जरातुरः संप्रति दण्डनीत्या सर्व नृपस्यानुकरोमि वृत्तम् ॥१॥ २ प्रती० ---आर्य वसुभद्र व भवान् प्रस्थितः । -आदिष्टोऽस्मि देव्या मित्रावसुजनन्या । यथा -- कञ्चुर्कि- स्त्वया दशरात्रं यावन्मलयवत्या जामातुश्च रक्तवासासि नेतव्यानीति । राजदुहिता मलयवती च श्वशुरकुले वर्तते । जीमूतवाहनोऽपि युवराजेन मित्रावसुना सह समुद्रवेला द्रष्टुमद्य गत इति मया श्रुतम् । तन्न जाने किं राजपुत्र्या. सकाशं गच्छाम्युताहो जामातुरिति । ४ प्रती० -आर्य विरं राजपुत्र्या. सकाशगमनम् । तत्र कदाचिदियत्या वेलया जामातापि प्रत्यागतो भविष्यति । -सुनन्द साधूक्तम् । भवता पुनः क गम्यते । १ पश्यन्, २ सर्वो...पृत्तिम्. ३ अस्मात्पर-कुत्र प्रथमं गच्छामि । इत्यधिक पुस्तकान्तरे. ४ मलयवत्याः ५ उपदिष्टं. ६ अय भान पुनः क प्रस्थितः. अथ तृतीयाकावसाने सूचितस्य नायकत्य परमसाध्यस्य सिद्धये अपेक्षित नीरस- त्वात्यूच्य वृत्तं विष्कमेण प्रतिपादयितुं क-चुकीप्रतीहारी मध्यमपाने प्रवेशयति । तर कन्चुक्लिक्षण-अन्तःपुरचरो पृद्धो विप्रो गुगगणान्वितः। सर्वकार्यार्थकुशलः फन्चुगी- त्यभिधीयते ॥ इति । ये नित्य सत्यसम्पमाः कामदोगविवर्जिताः। शानविज्ञानकु- शलाः कश्चुतीयास्तु ते स्मृताः ॥ इति मागुताचार्याः। प्रवीहारः द्वारपालः । तम अन्तःपुरवासे पार्धस्यस्येवोचित्यात्तस्य वृद्धता सोक्त्या प्रगरायम् श्लिष्टः पर्दः नृपतिसाम्यमपि प्रतिपादयति - अन्तःपुराणामिति । जरया पाक्येन आतुरः आतः जरातुरः अहं सम्मति सर्व नृपस्य मृत्तमनुक्रोमि विडम्पयामि । तदेवोपपाद- यी । यष्टेः दण्डस्य दण्डारलम्बनेनेत्यर्थः । नात्या परिग्रहेण । दण्डं विना गमनस्या- शक्यत्वात् । दण्डो नीयते योध्यते अनया। तिन् । यद्वा दण्डं नयति दण्डपान्यति माप- यति इति दण्डनीतिः । चिन् । दण्डपदण्डनादिप्रतिपादपनीतिशास्त्रानुसारेण ।

·FOURTH ACT ACT IV (Then enter Chamberlain with a pair of red garments and the door-leecper) CHAMBERLAIN- Afflicted by old age, attending to the affairs of the harem, and guarding (myself) against stumblings at every step, I, under the guidance of this staff (ie taking the support of the staff) now unitate every action of a king who establishes order in the cities and avoids lapses at every step by following the policy of punishment DOOR-KEEPER--Revered Vasubhadra, where are you going? CHAMB-I am ordered by the queen, the mother Mitravaşu thus-- 'Chamberlain, you should take the red clothes to Malayavate and the son-in-law for a period of ten days' Now, Princess Malayavats is in her father-en-law's house I hear that Jimutavahana also has now gone with Princc Mitravasu to see the beach. So I do not know whether I should go to the Princess or to the son-in-law DOOR-KEEPER-Noble sur, it is better to go to the Prin- For, perhaps, by this time, the son-in-law also might have returned there CHAMB-Sunanda, you have spoken well But then, where have you started? cess कथभूतोहमित्याह - अन्तःपुराणा राजस्त्रीणाम् । अन्तःपुर शुद्धान्तः । स्यगार भूभुजामन्तःपुर स्यादवरोधनम् । शुद्धान्तश्चावरोधश्च । इत्यमरः । तेन तत्रस्थाः स्त्रियो लक्ष्यन्ते । विहिता व्यवस्था अन्तःपुरकृत्याना यथावदवस्थितिः येन । पक्ष पुराणामन्तः नगरीषु राज्यान्तर्गतेषु विहिता व्यवस्था लौकिक्वर्णश्रमादिकृत्याना यथायथमनुष्ठापन येन स तथा । पुनश्च पदे पदे प्रतिचरणविन्यास | पक्षे व्यवहारस्य तत्तस्थाने । स्खलितानि गतिभ्रंशनानि । पक्षे नीतिशास्त्रानुष्ठाने प्रमादान् । परिहरनि- त्यर्थः। स्खलिताना रक्षण न घटते इति मुख्यार्थबाधे रक्षणेन परिहारार्थो लक्ष्यते । पश्यन्निति पाठे अत्र स्खलित स्यादिति पूर्वमालोच्य तन्निवारयन्नित्यर्थः। श्लेषानुप्रा- णितोपमाऽलकारः । उपजातिवृत्तम् ॥ १ ॥ आर्येति क.चुकिनो वृद्धत्वात्पूज्यतया सम्बोधनम् । मित्रावसुजनन्या मिनावसोः प्रसिद्धतया तथा निर्देशः। दशरात्र याव- दशरानावधि । दशाना रानीणा समाहार दशरात्रम् । रक्तवासासि यो परिधानीयो- त्तरीयाथै चत्वारि सम्पग्निमित्त नेतव्यानि । श्वशुरकुले श्वशुरगृहे। दीपप्रतिपदुत्सवः कार्तिकप्रतिपदि दीपप्रज्वलनप्रधानः । स्सालीपाकाख्ये इति शिवराम.। विष्कम्भक ।

·९० नागानन्दम् ६ प्रती० --- अहमपि महाराजविश्वावसुना समादिष्ट. । यथा सुनन्द गच्छ मित्रावसुं ब्रूहि । अस्मिन्दीपप्रतिपदुत्सवे मलयवल्या जामातुश्चैतदुत्सवानुरूपं यत्किंचित्प्रदीयते । तदागत्य निरूप्यतामिति । तद्गच्छतु राजपुत्र्याः सकाशमार्यः । अहमपि युवराजमित्रावसोरानैयनाय गच्छामि । (इति निष्क्रान्तौ।) ॥ विष्कम्भकः॥ (ततः प्रविशति जीमूतवाहनो मित्रावसुश्च ।) ७ नाय० शय्या शाहलमासनं शुचिशिला सद्म दुमाणामधः शीतं निर्झरवारि पानमशनं कन्दा सहाया मृगा। इत्यप्रार्थितलभ्यसर्वधिभवे दोपोयमेको बने दुपापार्थिनि यत्परार्थघटनापन्ध्यैर्वृथा स्थीयते ॥ २॥ मित्रा०-(ऊर्ध्वमवलोक्य।) कुमार त्वर्यताम् । त्वर्यताम् । समयोऽयं चलितुमम्बुराशेः।। नाय०-(आकर्ण्य ।) सम्यगुपलक्षितम् । उन्मजजलयुञ्जरेन्द्ररभसास्फालानुबन्धोद्धतः सर्याः पर्वतकन्दरोदरभुवः कुर्वन्प्रतिध्यानिनीः । उच्चरञ्चरति ध्वनिःश्रुतिपंयोन्माथी यथायं तथा प्रायः प्रेशदसंख्याहूयला येलेयमागच्छति.॥ ३॥ १ दिवसे प्र०. २ किंचिदागत्य निरूपयेति. ३ आझानाय. ५ दुःखप्राविनि. ६ वभ्ये. ७ उद्गदर्जत्. ८ ०द्यतः. ९ निताः. एतक्षणं-वृत्तवर्तिव्यमाणाना कयांशाना निदर्शकः । सरितार्थस्तु विष्कम्भ यादा. यहस्य दर्शितः । मध्येन मध्यमाभ्या या पानाभ्या सम्प्रयोजितः । शुद्धः स्यात्स तु मकीणों नीचमध्यप्रापितः ॥ इति ।। अथ प्रथमाकोपक्षितस्य द्वितीयाट्वान्तरि- तस्यापि तृतीयाकारमाने अनुसंहितस्य परोपकारवरणस्य यनेऽवसरालामासिनो चूते-शय्येति । शालं पालनृगाच्छादित स्थलं शयनापेक्षाया शय्या तत्पम् । शादः बालनगमस्मिन् । इलन् । शाहलः शादहरिते इत्यमरः । शुचिः पवित्रा मिला S ४ नायक: १० बल्या.

·FOURTH ACT DOOR-KEEPER-I too was ordered by His Majesty V1- shvasu thus-"Sunanda, go and tell Mitravasu 'On this occasion of the first day of the Dipavalı festival, some present, appropriate to the festival, is to be given to Malayavate and the son-in-law So come and observe it'" So, the noble sir may go to the Princess I too shall go to bring Prince Mitravasu (Exeunt Both) END OF THE VISHKAMBIAKA (Enter Jimutavahana and Mitravasu) HERO The grassy plot is the bed, a clear stone-slab is the seat, (thc place) under the trees is the residence, the cool water of the streams is the drink, the roots form the food, and the deer serve as companions In a forest, where every object of enjoyment is thus obtained unsought for, there is this one defcct, that here, where supplıcants are hard to be found, one has to stay in vain, being unable to accomplish the purpose of others (2) MITRAVASU-(Looking up) Prince, make haste, make haste It is time for the tide to flow in HERO-(Listening) Well observed Since a loud noise, heightened by the continuous and violent splashing by the lordly sea-elephants emerging (out of the waters) and making all the interiors of the mountain caves reverberate, is rising up so as to deafen the ears, the tide, probably, is coming up, white with innumerablc conch-shells floating therein (3) आसनम् । स गृह दुमाणामध. अघोभूमिः । शीत निर्झरवारि पीयते इनि पान पेयम् । तृपितस्य शीते स्पृहा जायते इति शीतग्रहणम् । अशन भोज्यवस्तूनि कन्दा.। सहायाः सहचारिणः । इत्येव अप्रार्थित प्रार्थित विना लभ्यः अयत्नसाध्य इति यारत् । सर्वः विभवः भोग्यसम्पद् यस्मिन् एतादृशे बने अयं एकः केवल प्रधानश्च दोप. वैगुण्यम् । यद् दुष्मापा. दुरीमा अर्थिनः याचका यत्र तस्मिन् । परार्थस्य परप्रयोजनस्य घटना विधान तत्र पन्ध्यः निप्पल स्थीयते । परार्य- घटनापरेणापि अर्थिनोऽभागात्परोपकारफरणयसरो न लभ्यते । थय हि सर्वगुणा. भिमावी दोप. । अत एको हि दोषो गुगसेनिपाते इनि नीतिरप्यम नाश्रीयन इति भापः ॥ अत्राांशाक्रममनुसृत्य विधेशिस्य प्रयम निर्देश ! का शय्या मादलमिनि । अन्यथा शाहलादिव प्रयममुक्या सत्यादिव विधेय शादल शय्या शिला ·नागानन्दम् १. मित्रा०-नन्वियमागतैव ! पश्य । कवलितलवङ्गपल्लयकरिमकरोदारसुरभिणा पयसा । एपा समुद्रवेला रत्नथुतिरञ्जिता भाति ॥ ४ ॥ JOS तदेहि । अरमाज्जलप्रसरणमार्गादपझम्यानेनैन गिरिसानुसमीपमार्गेण परि कामाव । ३ (परिक्रम्यवलोक्य च ।) ११ नाय० -मित्रावसो पश्य पश्य । शरत्समयपाण्डुभि पयोदपटलै प्रावृता प्रालेयाचल शिखरश्रियमुद्वहन्त्येते मलयाचल्सानव । १२ मिनाक •कुमार मलयाचलसानव । नागानामस्थिसधाता नैनामी खल्वेते। . J १५ नाय ४ पास्तसाग० १३ नायक (सोद्वैगम् ।) कष्टम् । किंनिमित्त पुनरिमे सघातमृयनो जाता । १४ मिना.. कुमार नैनामी सघातमृत्यव । श्रूयता यथैतत् । (रा किल स्वपक्षपवनापास्तसमस्तसागरजलस्तरसा रसातलादुद्धृत्योद्धृत्य मुजगाननुदिन माहारयति स्म बैनतेय' । 95 (सोद्वेगम् ।) कष्टमतिदुष्कर कर्म करोत्यसौ । ततस्तत । १ गारि २ सावेगम् ५ जलपूर रसातलादुद्धृत्य प्रतिदिनमेकैक नागमा० भासन मित्यादि । एक नान अनुवाद्यविधेयकमभन । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ २॥ समयोऽयमिति । अयमम्बुगशे समुद्रस्य चलितु बलोप्स्यनावतरणस्य समय काल । यद्वा अम्बुराशे समुद्रवेलाया चल्तुि निर्गन्तुमावयो समय उचित काल । उन्मजदिात । यथा यरमात्कारणात् उन्मजन्त अर्थं प्रवमाना ये जल्कुञ्जरे द्रा जलपारिश्रेष्ठा तेपा रभसेन वेगेन य आस्फाल जलताहन तस्य अनुपधेन सात उत्कट । प्रचण्ड इति यावत् । अत सर्वा पर्वतस्य पन्दराणा उदर मुव कुहरस्थली प्रतिध्वानिनी पदप्रतिशब्दा कुवन् । श्रुतिपय यणमागै उम थतीति श्रुतिपथामाथी । शब्दान्तरग्रहसामथ्र्य निरु घनित्यथ । उच्च अति प्रक्टमुच्चरति ऊर्य प्रसरति तथा प्राय मये प्रेसन्त चलन्त ये असल्या अमिता शक्षा से धवला शुभ्रा य वेला उत्सागराम्बु आगच्छी । अभ्यम्बुवितो वेला इत्यमरः । स्वमायात्ति । छेकानुप्रासश्च । शार्दूलविक्रीटित मृत्तम् ॥ ३ ॥ त्येन उद्धत ·FOURTH ACT १३ MITRA-It has indeed come up Seel This sea-tide, with its water fragrant on account of the spouting of elephants and crocodiles that have devoured the clove-shoots, glitters, tinged with the lustre of the gems (4) Come then Leaving the path of the spreading waters, we shall walk along the way by the side of the mountain-ridges (Moving about and looking) HERO---Mitravasu, see, see Covered by the vells of clouds, white on account of autunn, these peaks of the Malaya mountain possess the beauty of the peaks of the Hunalaya MOTRA—Prince, these are not the peaks of the Himalaya mountain These are, indeed, accumulations of the bones of serpents HERO-(With dejection) Alas' for what reason have these mass deaths occurred a MITRA—Prince, these are not at all mass deaths Hear how this happened Formerly, it is said, that Garuda (lzt son of Vinata) used to eat the serpents every day, dragging them out forcibly from the nether world, having set aside all the water of the ocean by the blast of his wings HERO- (With dejectron) Alas! He was doing a very dreadful thing! What further? कवलितेति । एषा रत्नाना मुत्तादीना द्युतिभिः कान्तिभिः रञ्जिता शोभिता समुद्रवेला सागरतटी भाति शोमते । क्वलिता ग्रासीकृता ल्वङ्गपल्लवाः यस्तादृशा ये करिणः जलहस्तिनः मकरा ग्राहाश्च तेषामुद्गारेण उत्सर्पन्मुखवायुना सुरभि शोमन- गन्धं यत्पयस्तेन पयसोपलक्षिता । उदात्तालकारः। छेकानुप्रासश्च । आर्यावृत्तम् ।। ४ ।। गिरेः सानुः प्रस्थः समभूभागः तत्समीपमार्गेण । प्रालेयाचलः हिमाल्यः तस्य शिखराणा शोभा उदहति घारयति । अस्थिसघाताः अस्थिराशयः । सघातेन सहत्या मृत्ययः बहना युगपन्मृत्यव इत्यर्थः । क्लेिति वार्तायाम् । स्वपक्षेति । स्वपक्षयोः पननेन वायुना अपास्त दूर प्रक्षिप्त रामा सागरजलं येन सः । विनताया अपत्य पुमान् वैनतेयः गरुहः । तरसा जवेन रसातलात् पातालात् । उद्धृत्याद्धत्य पुनः पुनः निधास्य अनुदिन दिवसे दिवसे समाहारयति मश्चयति । चौगदिको हस् । यदा आहार क्रोति । तत्करोतीति णिच् । महान्तः गरुतः पक्षाः रान्त्यस्य असौ गरुत्मान् गरुडः । सब अभिपातः आक्रमस्तरमालासः मयं सरमात् । यदथै य नाग नागभक्षगमित्यर्थः । उद्दिश्य । पनगा. नागाः । पहें पतितं यथा तया गाछनीति पनग । सर्वत्रपतयोः इति । क्ट इति मनःपीडासूचकम् । शिरेत्याची। यातापामचौ किल इति निकाण्डशेषः । न राम्यनक्षिता इत्यर्थः ।

·- नागानन्दम् १६ मित्रा० - तत. सकलनागलोकविनाशंशङ्किना नागराजेन वासुकिना गरुत्मानभिहितः । १७ नाय० -(सादरम् ।) किं मा प्रथमं भक्षयेति । १८ मित्रा -नंहि नहि। १९ नायक -किमन्यत् । २० मित्रा०- इदमभिहितम् । गरुत्मन् त्वदर्भिपातसत्रासात्सहस्रश स्रवन्ति भुजङ्गमाङ्गनाना गर्भा । शिशवश्च पञ्चत्वमुपयान्ति । ऐवं संततिविच्छे- दोऽस्माकम् । भवतश्च स्वार्थहानिः । तद्यदर्थमभिपतति भवानागलोकं तमिहै केक नागमनुदिनमहं समुद्रतटस्थितस्य ते प्रेपयामि । २१ नाय०- -काएं रक्षिताः किलैवं नागराजेन पन्नगाः । जितासहस्रद्वितयस्य मध्ये नैकॉपि कि तागभूद्रसहा । एपोऽहिरक्षार्थमदिद्विपेये दत्तो मयात्मेति यया प्रवीति ॥ ५॥ २२ मित्रा० -प्रतिपन्नं तत्पक्षिराजेन । इत्येकशा प्रतिदिन विहितव्ययस्थो यान्भक्षयत्यहितीनिह पक्षिराजः । यास्यन्ति यान्ति च गताश्च दिनैर्विवृद्धि ... तेपाममी तुहिनशैलरचोऽस्थिफूटा ॥ ६॥ -२ १ शाश०.२ संपातत्रा०. ३ एवं च संततिसमुच्छेदादरमा तवैव स्वार्थहानिर्भवेत्. ४ नैकापि सा तस्य विमस्ति जिह्वा । एकाहि०. ५ द्विषः, ६ इत्येष मोगिपतिना. ७ पतीन्पतगाधिराजः. जिति। तस्य घागुकः जिहानां सहसदयस्य । नागाना विजिहत्वादामुकेध सहसजिदत्याद् द्विसहसब्रिहत्वम्। मध्ये एकापि सा तादृशी जिहा नास्ति यया जिल्या मया अहीना रक्षार्यमद्य आत्मा स्वदेहः एपः अदिदिपे नागारये गरदाय दत्त इति प्रवीति । स्वदेहदानेन प्रजारक्षण स्वामिधर्मः। तमरत्वाऽन्येषा विसर्ज- नमन्यन्तमनुचितमिति यायः । इन्द्रवज्रा वृत्तम् ॥५॥ प्रतिपन्नमगीतम् । बदामु- विचः। तन्निर्दिष्ट समय इत्यर्थः । इतीति । इति उत्सरेण पिरिता श्ता व्यवस्था प्रतिदिनं एपाहिमनमरूपा मर्यादा यस्य ताराः पक्षिराजः प्रतिदिन एक्शः यान् अहिपतीन् इ६ मायति तेषा तुहिनशैलः हिमवान् तरयेव सचिः पान्ति- थेषां बाहाः 'तदारयो पलाशेत्यर्थः। अगी मरियागः अस्थिमपाता: दिन:

·FOURTH ACT MITRA-Then Garuda was thus addressed by Vasuki, the king of serpents, who feared the destruction of the whole serpent race HERO--(Respectfully) What? Did he say 'Eat me first?' MITRA-No, no HERO---What else? MITRA-This was what he said "Garuda, through the dread of your onslaught the embryos of the female snakes fall off in thousands The young ones also die Thus our progeny is destroyed, and your own interest too suffers Therefore, every day I shall myself send you, while you stand on the sea-shore, one snake, for which you assail the nether world HERO_Alas! this is how the serpents were protected by the king of serpents! Among the two thousand tongues, was not there even one tongue (punningly,- 'that knows the pleasure of benevolence') by which he could say "Here, I offer myself to the enemy of serpents to save (all) serpents (5) And then ? MITRA-That was agreed to by the king of birds These are the heaps of bones, resembling the mountain of show, of those lordly serpents whom the king of birds, having made an agreement, eats, one by one, every day These (heaps) have incrcased, arc increasing, and will increase as days pass on (6). बहुकालेन विवृद्धि गताः। विवृद्धि यान्ति यास्यन्ति च । उपमा कारकदीपक च । वसन्ततिलक वृत्तम् ॥ ६॥ एव गपडचेष्टित दृष्ट्वा निर्वेदात्सामान्येन मूढाना पापे प्रवृत्ति निन्दमाद -सबैति । सर्वस्य अशुचिनः अशुचित्वस्य । भावप्रधानो निर्देशः। निघीयते अत्र इति निधान आश्रयस्थानम् । यद्वा सर्वेपामशुचीनामपवित्राणा मासमूत्र- पुरोधास्थिरपिरादीना निधानस्य । कृत हन्तीति कृतप्त तस्य । एकदिनमन्नाभावे बहुदिनकृतपोधमपि शोष याति । सर्वदा मिष्टान्नेन पोषितमपि कदाचित्तदभावे पूर्वपलमुत्तरफलेन निराकरोतीति अस्य कृतघ्नत्वम् । विनाशिनः विनाशशीलस्य । कुत्सित शरीर शरीरक तस्य क्षुद्रशरीरस्य कृते मूढा• विवेकहीना. पापानि दुष्क- मोणि हिंसास्तेयादीनि कुर्वते । अत्र शरीरविशेषणाना सामिप्रायत्वात्परिसरालवार. ॥७॥ अविद्यमान पर्यवसानमन्तो यस्या सा। अपि नामेति आर्शसागर्मोति । बहवः प्रत्यवाया विमा यस्मिन् । बदपाये इत्पर्य । योपित स्त्रियाः । गोपायित उन गृहीत वस्त्रयुगल येन । चिनुरे मुखस्याघोमागे। अतिविश्वा अत्यन्तमाता। अदमा सूर्यस्य मिरगा येन तदष्टसूर्यविरम् । आतपगमनामावादित्यर्थः ।

·९६ नागानन्दम् २८ नायक irrita २३ नाय०- आश्चर्यम् । सर्वाशुचिनिधानस्य कृतघ्नस्य विनाशिनः । शरीरकस्थापि कृते मूढाः पापानि कुर्वते ॥ ७ ॥ कष्टमपर्यवसानेयं विपत्ति गाना । (आत्मगतम् । ) अपि नाम शक्नुयागहं स्वशरीरदानादेकस्यापि फणमृतः प्राणरक्षा कर्तुम् । (ततः प्रविशति प्रतीहारः।) २४ प्रतीक -आरुढोऽस्मि गिरिशिखरम् । यावन्मित्रायसुमविष्यामि । ( परिर्फम्य।) अयं मित्रावसुर्जामातुः समीपे तिष्ठति । (उपसृत्य प्रणम्य च।) विजयेतां कुमारौ। २५ मिना सुनन्द किंनिमित्तमिहागमनं ते। २६ प्रती--(कणे कथयति ।) २७ मित्रा कुमार तातो मामाव्यति। -गम्यताम् । २९ मित्रा०-कुमारेणापि बहुप्रत्यवायेऽस्मिन्प्रदेशे कुतूहटिना न चिरं स्थातव्यम् । (इति प्रतीहारेण सह निष्फान्तः।) ३० नायक -यावदहमण्यस्मागिरिशिखरादवतीर्य समुद्रतटमवलोकयामि । (परिमामति) ३१ (नेपथ्ये । ) हा पुत्रक शङ्खचूड कयं व्यापायमानः किल मयाद्य त्वं प्रेक्षितव्यः । ३२ नायक (आकर्ण्य । ) अये योपित इवार्तालापः । तद्यावदुपसृत्य केयं कुतो वास्या भयमिति स्फुटीकरोमि । (परिकामति ।) (ततः प्रविशति रुदत्यी वृदया जनन्यानुगम्यमानः गान्ही गोपायिन्यस्त्रयुगलच वरः।) र (साधय।); आचर्यमाधये. २ शुभ. ३ जरत्तृणलपाययः. ४ नामापतिवा. ५ परिरवर्ग ; परिरमां. ६ क्लिोक्य. ७ त्वरितं ग.. ८ कुताटात नेय चिरमय.. १० अन्दन्त्या; वृदयानु० मोशेकरोतीति । यातं यदा जम्नुमिति गेषः। नित्यं आयटेग्यं मम इत्यर्थः । अनित्यानधाता पात्री उपमाला र । प्रधर्म प्रोटीकी स्वकार मात मा प्रगतिवेदनमा पिया मारि वा माने गोदापनपार्थ प्रमा do उपत्य ·FOURTH ACT HERO-0 wonder! The ignorant commit sins even for the sake of this wretched body, the abode of all unpurities, ungrateful and perishable (7) Pity that this misery of serpents is endless' (To himself) How I wish I should be able to save the life of at least one serpent by offering my own body! (Enter the door-keeper) DOOR-KEEPER---I have climbed up the peak of the mountain I shall just find out Mitravasu (walking about) Here is Matravasu standing near the son-in-law (Approaching and bowing down) Victory to both the Princess! MITRA-Smanda, for what purpose have you come here? (The Door keeper whispers in the ear) MITRA- Prince, father has sent for me HERO-You may go MITRA-The prince also should not stay long, out of curiosity, in thus place, full of dangers (Exit with the Doorkeeper) HERO_Descending from this mountain top, I shall just have a look at the sea-shore (Walks about ) (Behind the curtain) Alas' dear son, Shankhachuda, how, indeed, you are to be seen by me to-day, being killed! HERO-(Lastening) Ah' It looks as if it is a distressed cry of a woman' So, going near, I shall make it clear who she is or whence her fear (Then enter Shankhachuda followed by his weeping old mother and a servant holding (ut guarding) a pair of clothes) . स्वाद्धे धारयति । जननी माता पश्चात्कोडीस्रोति स्वाके गृह्णाति । यद्वा अनित्यता प्रथम कोडीकरोति जननी धानीव पश्चादिति योज्यम् । तदा यस्मादेव ततः शोकस्य परिदेवनस्य कः कमः परिपाटी । अपमर इति यावत् । गोसा न युक्त इति भाव.। उपमालकार ॥८॥ राजकार्य राश. राज्यस्येति यावद् हिताय याथ तत् । प्रसत्त. प्रवृत्तः। व्यक्तिः स्फुटता । भयकारगस्येत्यर्थात् । पिटपान्तरित. वृक्षव्यसहित । रक्तासुरे एष चिह्न तेन उपलक्षित ज्ञातम् । सोरस्ताड उरस: ताटनेन सहितन् । बज्रस्य पातः यत्रयातस्तेन सदृश तद्वदायातकरम् । मनोरथानामिछाना शत तेन रधं । निधृगस्य भावः नैपुण्यं निष्करुणत्वम् । मूढाया इति । मूढायाः पुनस्नेन भ्रान्तचित्ताया. विचेतनाया वा । मुहुः धारवारम् । पुन. पुन शोफोनृम्भगादिशी अभूगा नापागा मन्तीमविरतप्रवाह मुद्धनीति नागा. भारः - ·नागानन्दम् PAN M ३४ . ३६ शह 04 . ३३ वृद्धा- (गलम् ।) हा पुत्रक शङ्खचूड कथं व्यापाद्यमानः किल मयाद्य लं प्रेक्षितव्यः । ( चिबुरे गृहीत्वा । ) अनेन मुखचन्द्रेण विरहितमिदानी- मन्धकारीभविष्यति पातालम् । शक अम्ब किमेवमतिविश्वा सुतरामात्मानं पीडयसि । ३५ वृद्धा-- ( चिर निर्वर्ण्य पुत्रस्याङ्गानि रपृर्शन्ती । ) हा पुत्रक कथमेत- तेऽदृष्टसूर्यकिरण सुकुमारं शरीरं निघूणहृदयो गरुड आहारयिष्यति । (कण्ठे गृहीत्वा रोदिति ।) अम्ब अलं परिदेवितेन । पश्य । ince,कोडीकरोति प्रथमं यदा जातमनित्यता intuity 17 धात्रीच जननी पश्चात्तदा शोकस्य कः ऋमः ॥ ८॥ (गन्तुमिच्छति ।) -पुत्रक मुहूर्तकमपि तिष्ठ । यावत्ते वदनं प्रेक्षे । । ३८ फिङ्क - एहि कुमार शड्यचूड । कि ते मात्रा भणन्त्या । पुत्रस्नेह- मोहिता खल्वेपा न जानाति राजकार्यम् । भद् अयमागठामि । किङ्क० -(आत्मगतम् आनीतः खल्वेप मया वध्यशिलास- मीपम् । यावदेतद्ध्यचिहं रक्ताशुकयुगले दत्वा वयशिलां दर्शयामि | (दृष्ट्वा । ) अये इयमसो योपित । (शवचूदं दृष्ट्वा ।। नूनमनेनाप्यस्याः सुतेन भवितव्यं यदर्थमानन्दति । (समतादवलोन्य।) न खल्ल पुनः किंचिदस्या भयकारण पश्यामि । तलुतोऽस्या भयमिति किमुपसृत्य पृच्छामि । अथ वा प्रसक्त एवायमालापः । कदाचिदन एवास्यामि- व्यक्तिर्भविष्यति । तद्विटपान्तरितस्तावच्छृणोमि । (तथा करोति ।) १ मम हृदयमधकारीमविध्यति पातालमपि ।. २ निमिति वैलव्येन; लयतया मुतरीन: ३ न्यामुशन्ती.४ वा वार. ५ जातं नित्यम.. ३७ वृद्धा ३९ शङ्क ४१ नाय०- तयोनायाः। महून अनेकविधान प्रलापान्धिलापान हवा हे पुत्रक तर कर पाता रखकः भवेदिति कृपगं दिनं यथा तपा दिशु सर्वामु दिशा दृशं हि शियन्त्याः प्रेरयन्न्याः । कोपि प्राता मवेदिति तत्र तमायटोमयन्या इत्यर्थः । मातुः अ उमड़े भास्थितं । न तु परोशम् । शि बालाम्। पृमा दयो स्यामा अपनतः ·FOURTH ACT OLD WOMAN-(Weeping) Alas' dear son, Shankhachuda, how indeed you are to be seen by me today, being killed' (Touching his chin) Deprived of the moon of your face, the nether world will be lost in darkness SHANKHA—Mother, why do you torment yourself so much, by this great grief? OLD WOMAN- (Observing long and touching the limbs of her son) Alas! my dear son' How will that cruel hearted Garuda devour this delicate body of yours, which has never seen (ie suffered) even the rays of the sun? (Clasping him by the neck, weeps) SHANKHA—Mother, enough of lamentation. See When first inortality (anıtyata) clasps to her bosom the new born (child), and then does the mother (clasp) like a nurse, where is the occasion for grief? (8) (Wishes to go) OLD WOMAN-Dear son, stay for a moment, while I shall have a look at your face SERVANT—Come, Master Shankhachuda, what have you to do with your prattling mother? Overpowered by her affection for the son, she does not understand the duty towards the king SHANKHA-Good man, here I come SERVANT-(To himself) He has been brought by me near the rock of slaughter So, giving him the pair of red garments the mark of the victim, I shall show him the slaughter-stone HERO— (Seeing) O, this is the woman (Looking at Shan- Lhachuda) Surely, this must be her son for whom she is crying (Looking around) Indeed, I do not see any cause for her fear So, shall I, going near, ask her whence her fear comes? But this conversation is already being continued Perhaps, from this (conversation) itself, it (ie the cause) will be clear Concealed behind the tree, therefore, I shall just hear (it) (docs accordingly) भशयत.। खे आगशे गच्छन्तीति पगा । अन्येभ्योपि इति चार्तिकेन दः। तेषामधिरस्य गरहस्य चञ्चुरेच वनेग न कृता रितु हृदयमपि यप्रेग कृतमिति मन्ये । उत्प्रेगा स्वभावातियामारी । शार्दूलविक्रीडित गृत्तम् ॥९॥ स्फोर स्फुटनम् । यैरिति । दया पर येषा ते दयारराः दुपारन । अयन्त दयापरा अत्यन्तदया पराग ये अर्थिनां याचराना प्रायना याना वभ्या अस्वफ्लेत्यर्थ । न विहिता कृता । ये कारुण्यस्य दयाया परिग्रह स्वीकार नग्मात्कारुण्यपरिग्रहादेती । पराये ·४० ४३ शत ०- ४५ शह ४६ कि. ४८ ४९ शह° ०- नागानन्दम् (साल कृताञ्जलि ।) उमार शङ्खचूड एप स्वामिन आदेश इति कृत्वेश निष्ठुर मन्त्र्यते । भद्र कथय । -नागलोकस्वामी वासुकिस्त आज्ञापयति । -(शिरस्यअलि मृत्वा सादरम् ।) किमाज्ञापयति स्वामी । -एतद्रक्ताशुकयुगल परिधायारोह मध्यशिलाम् । येन त्या रक्ताशुपचिह्नोपलक्षित गरुडो गृहीलाहार करोतीति । नार्यः- कष्टमयमसौ तपस्वी वासुकिना परित्यक्तो गरमत आहाराय दत्त । किड्दा -शङ्खचूड गृहाणेदम् । (इति वस्त्रगुगलमर्पयति ।) (सादरम् ।) उपनय । (इति गृहीत्वा । ) गृहीत शिरसि खाम्यादेश । ५० वृद्धा-(पुत्रस्य हस्ते याससी दृष्ट्वा सोरस्ताडम् ।) हा रस एतत्खलु वैज्रपातसनिम सभाव्यते । ( इति मूञ्छिता पतति ।) ५१ कि. आसन्ना खलु गरुडस्यागमनवेला । तल्लथ्यपनमामि । (इति निष्फ्रान्तः ।) अम्ब समाश्वसिहि ममास्वसिहि । ५३ वृद्धा-(समाश्वस्य सासम् । ) हा जात हा पुनक । रा मनोरयशत स्थाहा भक्त । हा विनयसागर । क ते पुनरीश पाणिमाचन्द्रसदृश मुग प्रेक्षिप्ये । (यण्ठे गृहीत्या रादिति ।) .४ नाय० ---( मालम् ! ) अहो ण्य गरुत्मन । अपि च । मूढाया मुरथुमततिमुचः यत्या प्रतापायह न्यता तप पुत्रति ऐपण विच शिपन्त्या राम् । अडे मातुरस्थित शिमिम स्यामा वृणामदनत चनुर्नव संगाधिपत्य एदय योण मन्ये एनम् ॥ १॥ १ गीतादिरभि स्याम्पादेशमार, २ (रुद्वध्यापिट गा मेन पितम हृदयर). ३ मीन. ४ अपर ! ६ पा), मागार मा अगायमापने सार, म्पका मयि पर मला भी दे !NTI D- + ५२ शह 0- ·H2415 FOURTH ACT १०१ SERVANT-(With tears and folding his hands, Master Shankhachuda, because it is the king's command, these hath words are being addressed to you SHANKHA—Good man, speak out SERVANT-Vasuks, the lord of the nether world, commands you SHANKHA- (Placing folded hands over his head, respectfully) What does the Lord command? SERVANT-Putting on this pair of the red garments, ascend the rock of slaughter So that, seizing you, marked out by a sign of the red garments, Garuda will devour you HERO–What a pity that this poor fellow, abandoned by Vasukr, is given to Garuda for his food SERVANT-Shankhachuda, take this (Offers the pair of garments ) SHANKHA-(Respectfully) Bring it (Receiving) I have borne my Lord's command over my head OLD WOMAN-(Seeing the pair of clothes in her son's hand and beating her breast) Oh my child! It appears to me like a fall of thunderbolt (Faints and falls down) SERVANT- The time for Garuda's arrival is drawing So I shall quickly go away (Eart) SHANKHA-Mother, take heart, take heart OLD WOMAN-(Recovering, with tears) Oh child! Oh dear son! Oh you, obtained after hundreds of desires! Oh devoted one, oh ocean of modesty, where shall I again see such a face as yours, resembling the full moon (Clasping him by the neck, weeps) HERO- (With tears) Oh, the cruelty of Garuda' More over, I think that not ony the beak, but the heart (also) of the king of birds (le Garuda is made of adamant, who, setting aside pity, would devour this child placed on the lap of his mother, who is bewildered and who is shedding a continuous stream (samtatı). of tears after having uttered many lamentatrons, casting her eyes in a pitiable manner (Krpanam) in all directions, saying, "O my dear son, who will be your savi- (9) समना अस्त गता. नष्टा । अत हे मात. चाम्पवेग सहर संस्तम्भय । अधुना कस्याप्रत पुरत रुद्यते। मप्रति कस्तव रोदन शृणुयायेन त्व वृतकार्या भविष्य- सीति भारः । शार्दूलविक्रीडित मृत्तम् ॥ १०॥ इति कृत्या एव विनार्य बातानु- कम्पन उत्पन्नदयेन निवारित वध्यत्वादिति शेष.। येन समाश्वमिमि इति शेषः । near our?"

·५५ शङ्ख - १०२ नागानन्दम् -(दुःखातिशयान्मातर्हृदयस्फोटं शमानो मातर प्रति ।) यैरत्यन्तदयापर्ने विहिता बन्ध्याऽर्थिनां प्रार्थना यैः कारुण्यपरिग्रहान्न गणितः स्वार्थः परार्थ प्रति । ये नित्यं परदुःखदुःखितधियस्ले साधवोऽस्तं गता मातः संहर बाप्पवेगमधुना कस्याग्रतो रुद्यते ॥१०॥ (स्वहस्तेन मातुरभूणि मार्जयन् । ) अम्ब किमिति वैक्लव्यं ते । ननु समाश्वसिहि समाश्वसिहि । ५६ वृद्धा-(सासम् ।) पुत्रक कयं समाश्वसितव्यम् । किं एक एव पुत्रक इति कृत्वा जातानुकम्पेन निवारितो नागराजेन वासुकिना । हा कृतान्तहतक कथमिदानी त्वया निघृणहृदयेनैव विस्तीर्णे जीवलोके मम पुत्रक एव स्मृतः । सर्वथा हतास्मि मन्दभागिनी । (इति पुनर्मूर्च्छति ।) ५७ नाय०-(सकरुणम् ।) आर्त कण्ठगतमाण परित्यकं स्ववान्धवैः । प्राये नैनं यदि ततः का शरीरेण मे गुणः ॥ ११ ॥ तद्यावदुपसामि । -अम्ब संस्तम्भयात्मानम् । ५९ वृद्धा-हा पुनक शङ्खचूड दुर्लभ' संस्तम्भः। यदा नागलोकप- रिरक्षकेण वासुकिना स्वयं परित्यक्तोऽसि तदा कस्तेऽपरः परित्राणं करिष्यति । (सत्यरमुपसत्य।) नन्वहमहम् । ६१ वृद्धा-(ससभ्रमं गरुडभान्त्या स्वोत्तरीमेण पुत्रमाच्छाय नायकमुपमृत्य।) विनतानन्दन खादय माम् । अद्याहं ते नागराजेनाहारनिमित्तं परिकल्पिता । (सासम् ।) अहो पुत्रगात्सल्यम् । अस्या चिलोक्य मन्ये पुत्रस्नेहेन विक्लवत्यमिदम् । अफरणहृदयः फरणां करिष्यति मुजशपुरपि ॥ १२ ॥ १ आत्मनोभूणि निवारयन्, २ न निया. ३ अविचिने जीवलोके मम पुत्रो न विस्मृतः । ४ मूछौं नाटयति. ५ मन्धुभिः. ६ तदा. ७ कुर्यात. स्मृतः गरुटस्य भक्ष्यत्वेन योजयितुमिति मायः । एवं मूछान्तेन फरणप्रागोदी- पिततः स्वाभ्यवसायं व्यतिरेकैश समययति-मातमिति । यदि यह ओं ५८ शङ्क ६. नायक ६२ नायक ·FOURTH ACT SHANKHA— (Silspecting that his mother's heart would break due to excessive grief, addressing the mother,) Those good people, by whom, out of extreme compassion, the request of the supplicants was never rendered fruitless (Vandhya), by whom, due to their acceptance of (the vow of) kindness, personal benefit was not counted as against the good of others, and whose hearts are always distressed at the misery of others (those good people) have all gone away 0 mother, withhold this flow of tears Before whom, do you now weep? (10) (Waping off his mother's tears with his own hands) Mother, why are you distressed? Take heart, take heart OLD WOMAN-(W2th tears) Dear son, how can I be consoled? Why were you not exempted by Vasukı, the lord of serpents, feeling pity that you are my only son? O cruel death, how is it that in this vast world of mortals, my son alone was remembered by you, the cruel-hearted one?' I am undone in every way, unfortunate that I am (Again faints away ) - HERO— (With pity) If I do not protect this distressed one, whose life is linger ing at the throat, and who is abandoned by his own relatives, then what is the use of my body? (11) I shall just approach SHANKHA--Mother, control yourself OLD WOMAN--Alas, dear son Shankhachuda, consolation is difficult for me now When you have been abandoned by Vasuki himself, the protector of the serpent-world, who else will protect you? HERO-(Approaching hastily) Indeed I will (protect hım) OLD WOMAN-(Covering her son with her upper garment in confusion, mistaking (the hero) for Garuda, and approaching the hero) O son of Vinata, kill me I have been fixed upon, today, by the lord of serpents, as your food HERO-(W2th tears) O, the affection for the sont Looking to this aftuction of hers, due to her love for her son, I think that even the cruel hearted enemy of serpents will show more (12) पीडित कातर्यमापन्न वा। कण्ट गता. प्राणा यस्य त कण्ठगतप्राणमासनमृत्युम् । स्वबान्धव. परित्यक्त मेन शखचूड न त्राये प्राणक्षयान रक्षामि तहि मे शरीरेण कः गुण किं प्रयोजनम् । न कोपीत्यर्थः । यस्माययेद शरीर ध्रियते इति भावः । अनेन अस्प प्रागरक्षा विधाय स्वशरीर सफलता मेध्यामीति स्वाप्यवसाय.

·१०४ । ६३ शव ६५ नाय० ६६ वृद्धा ६७ नायक नागानन्दम् -~-अम्ब अलमल वासेन । न खल्लय नागशत्रुः । पझ्य । महाहिमस्तिप्फविभेदमुक्तरक्तच्छटाचर्चितचण्डचञ्चुः । ... कासी गरुत्मान्ध च नाम सौम्यः सत्त्वस्वभावाकृतिरेप साधुः ॥ १३ ॥ , वृद्धा -पुत्रक अहं खलु तव मरणमीता सर्वमपि जीवलोकं गरुडमयं प्रेक्षे । -~अम्ब मा भैपी: । नन्वहं विद्याधरस्तर पुरैरक्षणार्थमेवागतः । अतस्त्वं धीरा भव। (सहपंम् । ) पुत्रक पुन. पुनरेवं भण। -अम्ब किमनेन पुन. पुनरभिहितेन। ननु कर्मणेर संपादयामि। ६८ वृद्धा-(शिरस्पलिं बद्धा ।) पुत्रक चिरं जीय । ६९ नाय ममैतदम्यार्पय घध्यचिई प्रावृत्य यायद्विनतात्मजाय । पुत्रस्य ते जीवितरक्षणार्थ स्वदेशमाहारयितुं ददामि ॥१४॥ ७० वृद्धा--(कर्णी पिधाय।) प्रतिहतममङ्गलम् । जात त्वमपि मे शाचूडनिर्विशेष एव पुरकः । अथ या गाचूडादप्यधितरो य एवं बन्धुजनपरित्यक्तं मे पुरक निजशरीरदानेन रक्षितुमिच्छसि । १ शह--(गविषादम् । ) अहो जगद्विपरीतमस्य महामत्रस्य चरितम् । सुतः । १ सोनमोम्य० । गौम्यस्वमाररूपााति:. २ एव. ३ वा. - पायाः . ४ यो चिनतामुनाय. ५ (सस:). ६ बहिब (अधिषः). ७ गरिमान. ८ घेरा प्रदर्शितः । परिषगलकार: ॥ ११ ॥ मनाम्मय मिनाक । उत्तर्गग उरि. गहीनन यम्मेग । उनम्मिन्देशमागे मरम् । गहापिन्वारयः । अहो मिपा. पदमिन्यः । यगे पुषादी मोहपारे कामः अगाम्नानि पगा। योगाम्या कागती न् । मगरग माः यामम् । पुषे माग पुराग पुरा मेलः । मन्याशी। अम्पाः पुग्न पुगानुना मान fray we समासी अदनान नि । नाग पर पप गाणं म्यागो आप नमः मुनगाना rari मिन्दारपिft माये। पर दम रोगिमारा। + ·FOURTH ACT १०५ SHANKHA-Mother, away with fear Indeed this is not the enemy of serpents See, Where that Garuda with his terrible beak smeared with streaks of blood gushing forth at the tearing of the brains of the big serpents, and where this gentle and pious man, whose nature and appearance (akrti) are quite befitting his noble virtuest (13) OLD WOMAN-Dear son, afraid of your death, I see the whole world of living beings filled with Garuda' HERO-Mother, he not afraid Indeed, I am a Vidyadhara and have come here just for the purpose of saving your son So compose yourself OLD WOMAN-(With joy) Dear son, say these words again and again HERO-What is the use of saying it again and again? I shall prove it by action OLD WOMAN-(Folding her hands on the head) Dear son, may you live long! HERO.- Mother, give me this mark of a victim, covered with which I shall offer my body to the son of Vinata to be eaten up for his food, in order to save the life of your son (14) OLD WOMAN-(Closing her ears) May evil be averted! Child, you are also a son to me just like (lt without any difference from) Shankhachuda, or you are even more so than Shankhachuda, as you thus wish to save my beloved son, abandoned by (his) relatives, by offering your own body SHANKHA-(Sorromfully) Oh, the action of this noble one is quite contrary to the ways of the world For, उत्प्रेशा । आर्या छदः ॥ १२ ॥ महाहीति । महान्तः वृहत्कायाश्च ते अयश्च महाहयस्तेषा मस्तिष्कागि मतकान्तस्याः स्नेहास्तेषा विभेदेन विदारणेन मुत्तामिः निस्ताभिः रत्तच्छामि. रुधिरधाराभिः चर्चिता लिप्ता चण्डा भीषणा चचुर्यस्य सः। उमस्वरूप इत्यर्थः । गरुत्मान् क । गैम्यः शान्ताकृतिः सत्त्वानुरूपः खभाव: आकृतिश्च यस्य स तथोक्तः। एप साधुध नाम के । कद्वयेनोभयोरत्यन्त विसह- शत्वमुनम् । अत्र नायगडयोरत्यन्तविलक्षगयोः सम्बन्धोऽनुपपद्यमानतयंव क- सान्दद्येन प्रतीयते इति विषमालकारः। उपजातिवृत्तम् ॥ १३ ॥ तर पुत्ररक्षणार्थ- मेवागतः इति श्रुत्वा स्वविक्रमेणैव गमहापुत्र रक्षेदिनि मन्यमानाह-पुक्क पुनः पुनरिति । कर्मणा रक्षारूपेण न तु पृथोत्या ! कर्मणैवेति यदुक्त तत्स्पष्टयति. ममेतदिति । हे अम्ब मातः एतद् वध्यचिद्रं रत्यस्त्रयुगलं मम मसमर्पय देहि ।

·१०६ नागानन्दम् विश्वामित्रः श्वमांस वपच इव पुराऽभक्षयद्यनिमितं नाडीजचो निजप्ने कत्ततदुपकृतिर्यत्कृते गौतमेन पुत्रोऽयं कश्यपस्य प्रतिदिनमुरगानत्ति ताक्ष्यों यदर्थं प्राणांस्ताने साधुस्तृणमिव कृपया यः परार्थे जहाति ॥१५॥ (नायकमुद्दिश्य ।) भो महात्मन् दर्शिता त्वयेयमात्मप्राणप्रदानव्यवसाय- निर्व्याजा मयि दयालुता । तदलमनेन निर्वन्धेनें । पश्य । जायन्ते च नियन्ते च मांशाः क्षुद्रजन्तवः । पैरार्थ बद्धकक्षाणां त्वादशामुद्भवः कुतः ॥ १६॥ तल्किमनेन निर्बन्धेन [प्रसीद मुच्यतामयमध्यवसायः । ७२ नायक (शङ्खचूडं करे गृहीत्वा ।) कुमार शङ्खचूड न मे चिराल्ल- ब्धावसरस्यास्य परार्थसंपादनमनोरथस्यान्तरायोकर्तुमर्हसि । तदलं विकल्पेन। दीयतां मे वध्यचिह्नम् । चित्रम्. २ ददाति. ३ आत्मप्रदानाध्यवसायात् . ५ ते मरणाग्रहेण. ६ उत्पद्यन्ते. ७ पराये ; परार्थ दत्तदेहानाम्, ८ यथार्थसम्पादितम.. 505 و کار ४ कृपाटुता. यावद् अवधारणे । येन वदेह प्रात्त्यावगुण्ठ्य वे पुत्रस्य जीवितरक्षणा विनता- त्मजाय गरुडाय आहारयितुं मक्षयितुं ददामि । उपजातिः वृत्तम् ॥ १४ ॥ प्रतिहत्तमिति । अमङ्गलं मरणरूपम्। अपव्यय मरणादेः श्रयणे एवं मा भूदित्य प्रयुज्यते एतत् । निर्गतः विशेष: आधिक्य यस्मात्स निर्विशेषः। शंखचूटानिर्विशेषः शंखचूडनिर्विरोपः। तत्तुल्य इत्यर्थः। जगद्विपरीतं इंदृशं जगति न दृष्टम् इत्यर्थः । विश्वामित्र इति। पुरा विश्वामित्रः। न तु यः कश्चिदविशेपशः। विश्वस्य मित्रं विश्वामितः । मिले चर्को इति दीर्घः । श्वानं पचतीनि श्वपः। अन् । चण्डालः स य । ये निमित्तं यस्मिन्कर्मणि तवया तथा यनिमित्त येषां प्रागानां कृते श्वमार्स कुक्कुरमासम् । अभषयेषु प्रधानतमम् । अमक्षयत् । तदुक्तं मनुना-शुधार्तश्चानुमभ्यागादिश्वामियः वडापनीम्। चाण्डालहस्तादादाय धर्माधर्मविचक्षणः।। अयं क्या-पुरा रिल- अनावृष्टिरभूद् घोरा लोके द्वादशवार्षिकी। * * * तस्मिन्प्रतिभये पाले सीणधर्म युधिष्टिर । बभूवुः क्षुधितामाः खादमाना. परस्परम् ।। विश्वामिग्रोपि मुनिर्देहधर्मानुवृत्या सुपातः अम्पयहारार्थे रिमप्यपत्यनितस्तत: परिभ्रमन् पचाना या प्राप। सत्र निति मोम मश्याथै गिटी: शालनपेष्टितेन चण्डालनानुचितमिदमिति निपिप्यमानोषि प्रागानां गया रक्षणीयत्वं समय युस्त्या तं प्रमोभ्य मारी बार न ·FOURTH ACT This good man gives up, through pity for the sake of another, as if it were a mere straw, his very life, for the sake of which Visvamitra formerly ate the flesh of a dog like a Chandala, for the sake of which Gautama killed Nadijangha, who had done him a favour, and for the sake of which this son of Kasyapa, Garuda, eats the serpents everyday (15) (Addressing the hero) O magnanimous one, you have shown to me this kindness, unalloyed (nıryyaja) because of your determination to sacrifice your own lifc So enough of this persistence See, Insignificant creatures like myself are born and die (in any number) But whence is the birth of persons like you, who are ready to serve (lit who have girded up their loins) for the sake of others? (16) So what is the use of this insistence of yours to die (for Be pleased Give up this resolve HERO - (Talcing Shankhachuda by the hand) Shankhachuda, it is not proper for you to put an obstacle (antaraya) in the way of my desire to accomplish the good of others, for which an opportunity has been obtained (by me) after a long time So enough of hesitation Give me the token of the victim me)? जग्राह स श्वाङ्ग जीवितायी महामुनिः। अथास्य बुद्धिरभवद्विधिनाह श्वज्ञाघनीम् । भश्चयामि यथाकालं पूर्व सन्तर्घ्य देवताः ॥ ततोमिमुपसहृत्य बाहोग विधिना मुनिः । * * * आहूय देवानिन्द्रादीन्भाग भार्ग विधिक्रमात् । एतस्मिन्नेव काले तु प्रववर्ष स वासव । सञ्जीवयन्प्रजाः सर्या जनयामास चौषधीः ॥ इति ।। विशेषस्तु भारते शान्तिपर्वणि १४१ तमेऽध्याये द्रष्टव्यः । तस्य गौतमस्य उपकृतिः उपकार तदुपकृतिः । कृता तदुपकृति फैन र कृततदुपकृतिः । अनेन कृतघ्नतादोषोपि वनितः । यत्कृते येषा प्राणाना कृते यद्रक्षणार्यमित्यर्यः । पुरा गौतमेन तन्नाम्ना केनचित् ब्राह्मणेन नाडीजलो नाम कश्चिद् बको निजघ्ने हतः । भक्षितश्चेत्यर्थात् । अत्र गौतमस्य कर्तृत्वे प्रतिपादिते उपकृतिसम्बन्धित्वेन तस्य तच्छन्दनिर्देशो न युक्तः । कृतोपतिरित्येवालम् इति व्यक्तिविवेककारो दूषण प्रतिपादितवान् इति शिवरामः । अत्रेय कथानुसधेया- दुतर दिल गौतम नम कविणारे मायदेशषिो दनुपर्मपर मालिफापा पर्यटन् परिश्रान्त न्यग्रोध सुमण्डलं दृष्ट्वा तस्याधस्तादुपाविशत् । ततस्पः स नार्डी जवनाम्ना बकराजेन राजधर्मेति विख्यातेन दृष्टोतिथिधर्मेण पूजितः पृष्टश्च परिभ्र- मणकारणम् । ततोत्रवीद्गीतमलं दरिद्रोह महामते । समुद्रगमनाकाक्षी द्रव्यार्थ- मिति भारत ॥ इति । स चैव तस्य द्रव्यार्थित्व ज्ञात्वा त स्वमित्रस्य विरूपाक्षनाम्नो ·नागानन्दम् ७३ शह° भो महात्मन् । हे साहसिकाग्रणीः। किं वृथा प्रयासेन । न खलु शङ्खचूड. शङ्खधवलं शङ्खपालकुल मलिनीकरिष्यति । अथानुकम्पनीया वयं तदियमस्मद्विपत्तिविलवाम्बा यथा न परित्यजति जीवितं तथाभ्युपाय- श्चिन्त्यताम् । किमत्र चिन्त्यते। ननु चिन्तित एवाभ्युपायः । स च ७४ नाय त्वदायत्तः। ७५ शह -कडव । ७२ नाय० म्रियते त्रियमाणे या त्वयि जीवति जीवति । तां यदीच्छसि जीवन्ती रक्षात्मानं ममासुभिः ॥ १७॥ अयमेवाभ्युपायः । तदर्पय त्वरित वध्यचिह्नम् । यावदनेनात्मानगाच्छाय वध्यशिलामारोहामि । त्वमपि जननीं पुरस्कृत्यास्मात्प्रदेशान्निवर्तख । कदाचि. दियमालोक्य संनिकृष्टमाघातस्थानं स्त्रीस्वभावकातरतया प्राणाञ्जयात् । किं न पश्यति भवानिदं विपनपन्नगानेककुडालसकुलं महाश्मशानम् । तथा हि । १ अरमात्प्रार-मरणान्निवर्ततेऽयं वा यथा.. आत्मादेशात्. ३ स्त्रीसहभुया कातरत्वेनाम्या. राक्षसस्य समीप प्रेषितवान् । स च गौतमस्तस्मालन्धमुवर्णभारः प्रतिनिकृत्य तमेव न्यग्रोध प्राप्य नाटीजइसमीपे विश्रान्तः । ततस्तमम्यगाद्राजनराजधर्मा खगोत्तमः । स्वागतेनाभ्यनन्दच्य गौतमं मिरवत्सलः ॥ तस्य पक्षाप्रविक्षेपैः ग्लम व्यपनयदकः । पूना चाप्यरोदीमान्मोजनं च यथाविधि ।। म तु गौतमः पथि किचिद्रोजन नास्तीति चिन्तापरः कृतन. पाचँ विश्रब्य मुप्त यागनं हत्वामी विपन्य गृहीत्या यगी । इति । विस्तरस्तु मारते शान्तिपर्वणि १६८-१७६ अध्यायेणु द्रव्यः । अयमिति प्रश्रमाद् शुद्धिग्यत्येन प्रत्यावनिदेशः । कट्यपस्य तदाख्यप्रजापतेः पुत्रः । दृस्य कश्यपस्य अपत्य पुमान् नायः गगह, यदर्थ यत्मागरक्षगाथै प्रतिदिनमुरगान नागान् । " उग्गजातिम् । जातो बहुवचनम् । अन्यथा 'इत्येशः प्रतिदिनं' इत्यनेन विरोधः" की शिय० । अत्ति भक्षयति [ तान् वाहनान् । सर्यथा पधणीयानित्यर्थः । मान यः एष माधुः तुमिर पृपया पग परमागरा वही सबनि। तम्याग्य देगा नरिणनिति गन्धः । अत्र उपमानभूनेम्यो विवामित्रा दिभ्यः उपमेयम्प नापारमाधिस्यप्रदनात् मतिरेकामारः । म चोरगं. भाभ्या मनः। माग नृतम् ।। १५ ।। आमनः मान प्रदाने पपगाय टा.

·FOURTH ACT SHANKHA-O noble one, the foremost of the brave! Why trouble (yourself) in vain? Shankhachuda will never soil (1 e disgrace) the family of Shankhapala, white (1 e pure) as a conch If, hou ever, ne deserve pity, then think of some way by which thuis my mother, distressed by my calamity, would not give up her life HIERO—What is there to be thought about? Indeed, the remcdy has already been thought of and it depends upon you SHANKHA-How is it? HERO- If you wish her to be living, who dies if you die and lives if you live, save yourself by (using) my life (17) This is the only remedy So give me the token of the victim Covering myself with it, I shall ascend the slaughterstone You, too, headed by your mother, return from this place Perhaps, on seewg the place of slaughter so near, she may give up her life, due to fear natural for a woman Do you not see this big cemetery filled with many a sheleton of dcad serpents? For मम्तेन नियाजा छलरहिता स्फुटेत्यर्थः । अनेन निर्नन्धेन प्राणपरित्यागाग्रहेण । जायन्त इति । अहमिव दृश्यमाना मादृशाः मद्विधाः क्षुद्राश्च ते जन्तवश्च क्षुद्रज- न्तवः तुच्छाः प्राणिनः । जायन्ते च म्रियन्ते च । तेषा जन्ममरणान्या न कस्यापि लाभः क्षतिवी । परार्थ परार्थसाधने बद्धा कक्षा यस्तेषा पद्धपरिकराणा सर्वात्मनो- द्यताना स्वादृशामुद्भव उत्पत्तिः कृत । त्यद्विधा विरला एव जायन्ते इत्यर्थः ॥ १६ ॥ अध्यवसायः उत्साहः। साग्रहो निश्चय इति वा । लब्ध. अपसरः यस्य । परायम्य सम्पादनं करण तन मनोरयः। यद्वा परायसम्पादनरूप. मनोरथः तस्य । अन्तराय विनम् । विवस्पेन अन्यथाक्ल्पनेन । युक्तायुत्तादिविचारेणेपथः । अन नयताति अग्रणीः धुरीणः । साहसिसाना दुकरपर्मकारिणामग्रणी । पृथाप्रयासेन अर्थ- श्रमेण । अथेति पश्चान्तरोपन्यासाथम् । यदि वय केनचित्प्रकारेण दयनीया । अरमाकं ममेत्यर्थः विपत्तिर्मृत्युस्तेन विलवा बहला । म्रियते इति । स्वयि नियमाणे न तु मृते । तप मरणनिर्वर्तनात्प्रागेवेत्यर्थः । या म्रियते । त्ययि जीवति प्राणान्धा रयति या जीवति ता तव मातर यदि जीवन्तीमिच्छसि तर्हि ममासुभिः । स्वदर्थ मम प्राणार्पणमनुमन्येत्यर्थः। आत्मान रक्ष 11 १७॥ पुरस्कृत्य समता स्थापयित्वा । सनिकृष्ट समीपरखम् । स्त्रीखमावस्य कातरता हेतुना । विपन्ना मृताश्च ते पन्नगाश्च तेषामनेक. कङ्काले, शरीरास्थिभि. सकुल व्यातम् । महत् च तत् श्मशान महाश्मशानम् । शवाः शेरते ययेति श्मशानम् । पृषोदरादिः । शशान स्थापितृपनम् इत्यमरः । चञ्चदिति । चञ्चता चलता भीरता तथा .

·गुरावद्धपक्षद्वितयविधुतिभिर्यद्धसान्द्वान्धकार। शशिधवलास्थिकपालं वपुरिव रौद्रं श्मशानमिदम् ॥ नागानन्दम् 'चञ्चचञ्च्वग्रकृत्तच्युतपिशितलवग्राससद्धगधैं. शत० -कथं न पश्यामि प्रतिदिनमशून्यमहिनाहारेण विनायकाहितप्रीति । . اكوام " १ ञ्चूधृतार्ध ; ञ्चूधूतार्थ. २ सम्बद्धल::. ३ कारः, ४ यत्रोद्दाम भ्रमन्त्यः शमितशिखिशिखा. ५ स्थगित ; शमित. ६ अजस्र ; स्रुत-स्रुति.७ मिने. ८ दिनमहिना०. चञ्च्वग्रेण । अन गरुडस्येति केचित् । गृध्राणामित्यन्ये । कृत्ताच्छिन्नात् च्युताः भ्रष्टाः ये पिशितस्य मासस्य लयाः तेषा ग्रासे भक्षणे सवृद्धा गर्घा अभिलापः येषा सैः। अत एव अवतरणार्धमानद्धाः आरब्धाः पक्षद्वयस्य विद्युतयः विवृत्य कम्पनानि यः। तादृशैः गृधैः बद्धः जनितः सान्द्रः घनः अन्धकार: यस्मिन् एवंविधै अस्मिन. श्मशाने । अजस्र निरन्तर सुता गलिता बहला प्रभूता वसा मेदः तस्या वासेन सस्काराधानेन विस्ले आमगन्धिनि । मेदस्तु वपा यसा इति । विसं स्यादामगन्धि यत् इति चामरः। अलस्रोतसि रुधिरप्रवाहे । छिमिति पतन्त्यः । छिमिति जले अग्निपतने अव्यत्तानुकरणशब्दः इति शिवरामः । शिवाना गालीना वक्त्रेभ्यः मुखेभ्यः । तासामुल्कामुखत्वात् । उद्वान्ता उद्गीर्णाः । शिखिनाममीना शिखाश्रेणयः ज्वालापंक्तयः वनन्ति शब्दायन्ते । पाठान्तरे यत्र उद्दाममप्रतिबन्धं यया तया भ्रमन्त्यः शमिताः शिखिशिखा याभिः तादृश्यः शिवानो श्रेणयः स्वनन्तीति योज्यम् । अत्र वीभत्स- भयानको स्फुटी एव । रवभायोतिः । अनुमासश्च । लग्घरा वृत्तम् ॥ १८॥ कि न पश्यति भवानिति यन्नायकेनोक्तं तत् श्मशानस्य मीषणस्वरूपताङ्गीकारेण आक्षि- पति-फथं न पश्यामीति । भीषणत्यमेव लेपेण वर्णपति-प्रतिदिनमिति । प्रतिदिनं नित्यं आहारेण गमरस्य भोज्यभूतेन अहिना नागेन अन्य सहितं तत् । बीनां पक्षिण) नायकः तस्य आहिता ननिता प्रीतियन तत् । यदा विनायकथासो यहितः शत्रुश्च तस्य प्रीतिर्यत्र तत् । शशिवत् घरलमस्थीनि च कपालानि च अस्थिपालं यन तयाभूतम् । २६ मशान प्रतिदिनं अहिना अहिरूपेण हारेण अशून्यं युतम्। विशेपेण विमान दूर नयनीति विनायकः गजाननः । तेन आहिता प्रीतिर्यस्य तत्। तया शशिना धवलानि भूपगारानि पपालानि च यत्र । तादृशं रुद्रस्य शिरस्येदं रौद्रं यपुः शरीरमिय इदं माने मात । पानुप्राणिनीपमालंकारः ! आयो छन्दः । अय शिवराम:- ·FOURTH ACT In this (cemetery), where dense darkness is formed (baddha) by vultures, flapping (vidhuti) the pairs of their wings, whose greed is increased by their swallowing bits of flesh (pshita) as they are torn by the tips of their restless beaks, rows of the flames of fire are making a sound (svanantz), emitted (udvanta) from the mouths of the female jackals and falling with a chim' sound into the river of blood stinking (uzsra) of the mass of fat, flowing continuously (18) SHANKHA-How can I not see it? This dreadful cemetery, which is not devoid of (1e full of) a daily feast upon serpents every day, which gives delight to the king of birds (vi-nayaka) and which is full of bones and skulls, as white as the moon, is like the body of Siva, which is never devoid of the garland in the form of serpents, which gives delight to Vinayaka (Siva's son) and which has (on it) the bones and skulls whute with (the rays of) the (19) Imoon एव शाब्देन अर्थेन समानधर्मेश श्मशानं रौद्रं वपुरिव नोद्वेगजनकम् । खामिनियोगनिर्वाहस्थानतया शिवविग्रवदनुग्राहकमेवेति भावः । अन श्मशानोप मानस्पेन शिवपपुपो न दुष्टत्वम् । श्मशानेप्वाफ्रीडा इत्युक्त दिशा तत्सम्बन्धेन सर्वेषा मङ्गलवमेव न केनापि तस्यामङ्गल्त्वम् । किं च मरणोद्यतस्य तस्य परमशैवस्य महे- श्वरानुसन्धानानुबन्धेन तथा दृष्टान्तपरिग्रहस्तस्य भीपिकानिरासार्थः इति ॥ १९ ॥ सामोपन्यासैः सान्त्ववचनप्रस्तावैः । शिरसि निहितः स्थापितः अञ्जलिः येन स. शिरोनिहिताञ्जलिः । मरणकाले अभीष्टतममाशास्ले-समुत्पत्स्यामह इति । हे मातः यस्या यस्या गती योनौ वय स्वकर्मपरिपाकानुसारेण समुत्पत्स्यामहे जनिष्यामहे तस्या तस्या गती है प्रियसुते प्रियः सुतः यस्याः ताशि । त्वमेव नः अस्माकं माता भूयाः। यतः एवमसामान्य पुत्रवात्सल्यमन्यस्या मातरि ग दृष्टमिति भावः ॥२०॥ अपश्चिम नास्ति पश्चिमं उत्तरकालभव यस्मात्तत् । अन्तिममित्यर्थः । मरणस्योत्तर- मावित्वात् । भगवन्त सकलैश्चर्यसम्पन्नम् । दक्षिणगोकर्णे तदाख्यशिवलिङ्गम् । प्रगतः दक्षिण प्रदक्षिण । तिष्ठापभृतीनि च इति अव्ययीमावः । ततश्चिवः । अपदक्षिण प्रद- क्षिण सम्पद्यमान कृत्वा प्रदक्षिणीकृत्य । स्वाम्यादेश वासुकेराज्ञाम् । अत्र को नामा- भ्युपाय इत्यस्य अर्थान्तरप्रयुक्तस्य इद रक्ताशुक्रयुगलमित्यस्योत्तरत्वेन सम्पन्नत्वात्त- वीय पताकास्थानकमिदम् । आर्कितोपनतेन अतर्कितं अकस्माद् यथा तथा उपनतेन प्रातेन । अनेन देवानुवूल्य प्रदर्शितम् । सफलीभूतः तत्सम्बन्धेन रक्तवासोयुगलला भान तु भोगादिसम्पत्त्या इति भावः । अभिवादनीया तस्यै मन्नमस्कृतिर्वाच्येत्यर्थः । अनेन तदिच्छानुवृत्तियनिता । वासोयुगमिति । प्राप्ते काले योग्यावसरे समागत ·११२. नागानन्दम् ७८ ८० नायक तद्गच्छ । किगेभि. सामोपन्यासैः। आरानः खलु गरुडागमनसमयः । (मातुरग्रतो जानुभ्या स्थित्या शिरोनिहिताञ्जलिः । ) अम्ब त्यमपि निवर्तस्वेदानीम् । समुत्पत्स्यामहे मातर्यस्यां यस्यां गतौ वयम् । तस्यां तस्यां प्रियसुते माता भूयास्त्वमेव नः ॥ २० ॥ (पादयोः पतति ।) वृन्हा-(सालम् । आत्मगतम् ।) हा कथमपश्चिमगस्य वचनम् । (प्रकाशम् । ) पुत्रक न खलु त्यामुज्झित्वान्यतो मे पादौ प्रसरतः । तदहमपि त्वयैव सह मरिष्यामि। ७९ शङ्ख० --(उत्थाय ।) यावदहमप्यदूरे भगवन्तं दक्षिणगोकर्ण प्रदक्षिणीकृत्य खाम्यादेशमनुतिष्ठामि ।) (मात्रा सह निष्कान्तः।) कर्टम् । न संपन्नममिलपितम् । तत्को नामान्युपाय: । (सहसा प्रविश्य ।) ८१ कञ्चु० --- - इदं रक्ताशुकयुगलं- ८२ नाय०-(दृष्ट्वा सहर्षमात्मगतम्। ) दिटचा सिद्धमभियान्तिमनेनातर्कि- तोपनतेन रक्तांशुकयुगलेन । -देव्या मित्रावसुजनन्या प्रेपितम् । तदेतत्परिधत्ता कुमारः । -कचुकिन्नुपनय। - ( रक्तवसनद्वयमर्पयति ।) ८६ नाय०-(गृहीत्या स्वगतम् । ) सफलीभूतो मे मलयवत्याः पाणिग्रह। (परिपाय प्रकाशम् ।) क-चुकिन् गम्यताम् । मद्वचनादभिवादनीया देवी । -यदाज्ञापयति कुमारः। (इति निष्कान्तः।) १ प्रामोपन्यास प्रासनोपाय:. २ पश्चिम. ३ वदन्ति. ४ (स्थास्यामि ). ५ मयसादुत्तरेणादूर. ६ गम्पनं मेमिल.. हम्नगतमिदं रतं. वामोयुमै यम्युगलं परार्थे अन्यनिमितं देहमुदतः त्यजतः । त्यनुन्धतम्येति पादत् । मम महती प्रीति पग मुद पी ॥ २१॥ चलित निभूतः परिपनो का मयाचलम्य शिलानो चयः शिलाचयः प्रस्गमूहः यम्मान ग तीरः। नभारत्याश्रय नामेति नमान् पातुः । तुत्या इनि । मयांपा प्रलयकालिगः। आपकर सातः पुको नाश एप 1 सी उत्साग पाः । गयाः । तदहियापिन्यः नालाश्च । पक्षीनो उपरि गिन: पिना ८३ कञ्चु० ८४ नाय. ८५ कञ्चु० ·FOURTH ACT Go, therefore What is the use of these consoling speeches? The time for Garuda's arrival is, indeed, near (Kneeling before his mother and placing his folded hands on the head) Mother, you too, go back now In whatever state (of life) I may be born hereafter,o mother, so loving to your son, may you alone become my mother in every one of those conditions (20) (Falls at her feet) OLD WOMAN-(With tears, to herself) Alas, how, these are his last words! (Aloud) My child leaving you, my legs, indeed, do not move to another place So I too shall die just with you stre SHANKHA-(Rising) Meanu hile, I too shall go round the deity (Sıva) at the Southern Gokarna nearby and then carry out the orders of my Master (Exit with the mother) HERO-Alas, I have not accomplished my desire What then can be the remedy now? (Entering suddenly) CHAMBERLAIN-This pair of red garments..... HERO.-- (Seeing, with joy to himself) Fortunately my deis fulfilled by this pair of red garments obtained unexpectedly CHAMB—Has been sent by the Queen, the mother of Matrayasu May The Prince wear it HERO_Chamberlain, bring it (Chamberlain hands over the pair of red garments) HERO——(Taking them, to himself) My marriage with Malayavatı has borne fruit (Wearing them, aloud) Charnberlain, you may go Convey my respects to the Queen (Lit bow down to the queen on my behalf ) CHAMB-As the Prince commands (Exit) पक्षाणा पड्डयः पालिकाः गगन पिदधति आच्छादयन्ति । वेगानिल. वेगोत्पन्नः वायुः भुवः पृथिव्या नावनाय निमजनाय इव अम्बुराशेः सागरस्य अम्भः जल तीरे क्षिपति । एवं कल्पान्तशका प्रलयकालभ्रान्ति कुर्वन् जनयन् । अत एच दिदिपेन्द्रैः दिग्वारणश्रेष्ठः सपदि सहसा सभय सत्रास वीक्षितः दृष्टः। अय द्वादशादित्याना प्रलय उदितानामिव दीप्तिः तेजः यस्य स तादृशः । गुरुत्मान् इति अध्याहार्यम् । [अन शिवरामटीका यथा- उत्प्रेक्षानिमित्तेन जलोत्प्लुत्यतिशयेन तत्कारणस्य वेगस्य प्रचण्डता प्रकाश्यते । पावनोत्प्रेक्षया वेगवायोरुपातवातसाम्य च प्रतीयते । प्रथम पथदर्शन ततो वेगकार्यतया समुद्रक्षाभदर्शन ततो देहप्रभाव नागा.८ ·नागानन्दम् N ८८ नाय०---- वासोयुगमिदं रक्त प्राप्ते काले समागतम् । करोति महती प्रीति परीर्थे देहमुज्झतः ॥ २१ ॥ (दिशोऽवलोक्य।) यया चायं चलितमलयाचलशिलाचय. प्रचण्डो नभ- खास्तथा तर्कयाम्यासन्नीभृत. पक्षिराज इति । तथा हि । तुल्याः संवर्तकाभ्रः पिदधेति गगनं पतयः पक्षतीनां - तीरे वेगानिलोऽम्भः क्षिपति भुव इव प्लावनायाम्बुराशः। फुर्वकल्पान्तशहां सपदि च सभयं वीक्षितो दिग्द्विपेन्द्र- देहोधोतर्दशाशाः कपिशयति मुहुर्वादशादित्यदीप्तिः ।। २२ ॥ तद्यायदसौ . नागच्छेच्छखचूडस्तावत्त्वरिततरमिमा यध्यशिलामारोहामि । (तथा कृत्योपविश्य शिलारपर्शे नाटयति ।) अहो स्पर्शोऽयमस्या । न तथा सुखयति मन्ये मलयवती मलयचन्दनरसाः । अभिवान्छितार्थसिद्धयै वध्यशिलेयं यों स्पृष्टा ।। २३ ।। अथ वा किं मलयरत्या । शयितेन मातुर विथन्धं शैशवे न यत्प्राप्तम् । लब्धं सुखं मयास्या पध्यशिलायास्तदुत्सङ्गे ॥ २४ ॥ तदयमागतो गरुत्मान् । यायदात्मानमाच्छाघ तिष्टामि । (तया करोति ।) १ प्राप्तकाले. २ महती प्रीतिमायत्ते. ३ पराक्शो मम. ४ तुल्य. ५ विदभति. ६ तीर वेगानिरस्त निपति...म्यु मिन्धोः. ७ द्योतो...शिशुद्वाद०. ८ शाम. ९ मनः १० यथासिटा. लोकन मिति प्रतीतिक्रमेण वर्णनम् इति ।] देहोरातः शरीरयान्तिमिः दश आशाः दिशः मुहः चार चार पपिशयति पिङ्गलाः स्वर्णक्शा इत्यर्थः पगेति । पादचतुट. यक्रमेण अतिशयोक्त्युप्रेशाम्रान्तिमदुपमानों समष्टिः । सग्धरा वृत्तम् ॥ २२॥ न तथेति । अभिरान्छितः अमिलपितः यः अर्थः परप्रामरक्षगरूपस्तस्य गिद रामादनाय स्टा र्य यध्यशिला यथा मुत्पनि मामिति शेषः । मम निति जनयति तथा । मलये भयाः चन्दनाः मल्यचन्दनारखेगा रसेन आद्रा स्निग्धा मा पनालिसना मलयवती मम कान्ता न मुग्पयनीति मन्ये । यथाश्लिष्टा इति पाठे यं वभ्यशिला ·FOURTH ACT HERO- This pair of red garments that has come to me at the right time, gives great delight to me while giving up my body for the sake of another (21) (Looking in all directions) As there is this violent wind, shaking heaps of rocks on the Malaya mountain I guess the king of birds is nearby, for, The rows of (his) wings (Pakshati), resembling the Sam.. vartaka clouds (ie the clouds of deluge) cover up the sky, the wind, stirred by his speed throws the water of the ocean on the bcach as if for submerging (plavanaya) the earth and suddenly creating a suspicion of the end of the world s period (kalpa) and looked at with dread by the lordly elephants of the quarters, he, having the brilliance of the twelve suns is making the ten quarters reddish brown by the flashing lustre of his body (22) So before that Shankhachuda comes I shall ascend the - slaughter stone in great haste (Doing so, sitting and gesticulating the touch of the rock) Oh the (delightful) touch of thuis (stone-slab) I think that even Malayavati, cool with the juice of the sandal from the Malaya mountain does not please me so much when embraced, as does this slaughter-slab touched by me for attaining my desired object (23) Or why speak of Malayavata? Such pleasure as I have obtained on the lap of this slaughter slab was not experienced even while sleeping confidently in my mother's lap in childhood (24) Flere comes now Garuda I shall stay, covering myself (Does so) शिलग जातस्पर्शा यथा मुसयनि तथा आश्लिष्टा आलिङ्गिता मल्यवती इति याज्यम् । व्यतिरेकगर्भा उत्पेशा । आर्या वृत्तम् ॥ २३ ॥ शयितेनेति । शैशवे बाल्ये मातु अङ्क उत्सले विश्रब्ध पतनादिशङ्कारहित शयितेन यत्मुख न प्राप्त तद् अस्या पथ्य शिलाया उत्सले गोडे शयितेन प्राप्तम् । अगापि उपमानभूताया मातुरपि उपमेयरूपाया सभ्यशिलाया सुखप्रदत्वेनाधिक्यकथनात् व्यतिरेकालकार.! आर्या छन्द ॥ २४ ॥ दृऐति । एषोह अहेर्नागस्य मासे भक्षणे गृधु अभिलाषुक । क्षणेन बेलाया स्थित• महीन वेलामहीघ्र त समुद्रत परत मलय प्राप्तोरिंग । ति कुर्वनि त्याह-हिमा शीता अशयो रस्मयो यस्य स हिमाशुश्चद्रतस्य विग्न दृष्ट्वा । पुरा मदर्शनाद्य तेन कृत बलय मण्डलाकारेगारस्थान यया ता शेपस्य मूर्ति स्मरन् । कीय । पूणि सो स्यन्दनाश्वाना रथयुक्तवानिना प्रसन मदर्शनाद्य तेन चल्तेि रथ 1 ·नागानन्दम् د توليه شل (ततः प्रविशति गरुडः।) ८९ गरु० हेवा विम्यं हिमांशोर्भयतवलयां संस्मरशेपमूर्ति । सानन्दं स्यन्दनाश्यत्रसनविचलिते पूणि दृष्टोऽग्रजेन । एप प्रान्तापसर्पजलधरपटैलरायतीभूतपक्षा प्राप्तो वेलामहीनं मलयमहमहिनासगृध्नुः क्षणेन ॥ २५ नाय० - (सपरितोषम् ।) संरक्षता पन्नगमद्य पुण्यं मयार्जितं यत्स्वशरीरदानात् । भवे भवे तेन ममैवमेव भूयात्परार्थः खलु देहलाभः ॥ २६॥ - ( नायक निर्वर्ण्य 1) अस्मिन्यध्यशिलातले निपतितं शेपानहीप्रक्षितुं - निर्मिघाशनिदैण्डचण्डतरया चञ्च्वाधुना वक्षसि । मोक्तुं भोगिनमुद्धरामि तरसा रक्ताम्बरप्रावृतं । दिग्धं मद्धयदीर्यमाणहृदयप्रस्यन्दिनेवासृजा ॥ २७ ॥ (इत्यभिपत्य नायकं गृहाति । नेपथ्ये दुन्दुभिध्वनिः पुष्पवृष्टिश्च ।) र गरु० (सविस्मयम् ।) अये दुन्दुभिध्वनिः पुष्पवृष्टिश्च । (ऊर्ध्वम- वलोक्याकर्ण्य च ।) आमोदानन्दितालिर्निपतति किमियं पुप्पवृष्टिनमस्तः स्वर्गे किं चंप चक्र मुखरयति दिशां दुन्दुभीनां निनादः । (विहस्य ।) . आ शातं सोऽपि मन्ये मम जयुमरुता कम्पितः पारिजातो मन्द्रं सघर्तकाभ्रेरिदमपि एसितं जातसंहारः ॥२८॥, १ क्षिप्त्वा. २ सहरन्, ३ वस०घसजत्. ४ लास्यायती लव्याय०. ५ धेगात्. ६ ममेव भूयात्परोपकाराय शरीरलामः परार्थहेतोः खलु. ८ मा; दा. ९ मन्दं साध; स. १. रागतं रचितं. शजाति. विसघुलगल्या पम्पिने सति अग्रजेन ज्यायसा भात्रा अर्णन सानन्दं : | अपन प्रान्तयोः पार्ययोः अपमानः पाविधूत्या दूरीभूय प्रसनिः बलघरपटल मेघरानू है। आयतीभूती विस्तार गतौ । तथा भासमानी इलायः । पसी यस्य तादृशः। प्रथमांची सारणालंकारः । यथानुभवमयंस्प हटे तपहरी स्मृतिः सरगम् । यी सगात् । १ ७चण्ड ·FOURTH ACT (Then enter Garuda) GARUDA-Having seen the orb of the moon and remerbering the form of Sesa couled up with fear, and observed with joy by my elder brother (ze Aruna), when the sun was rudely shaken by the fright of the horses of his chariot, hcre I come within a moment to the Malaya mountain on the shore, greedy to make a mossel of the serpent, my wings broadened by the layers of clouds clinging to their ends (25) HERO (Wath satisfaction) Through the merit that I have acquired to-day by saving the serpent by offering my own body, may I, in every birth, obtain a body only for doing good to others (26) GARUDA--(Observing the Hero) I shall now speedily (tarasa) lift up, in order to devour, the serpent who is lying on the slaughter-stone to save the remaining serpents, who is covered with red garments as if besmcared with blood flowing from the heart splitting up through fear of me, after having pierced him through the chest with my beah, more terrible than the thunderbolt (Ashani-danda) (27) (Swooping down serzes the hero The sound of the drums and the shower of flowers behind the curtain) GARUDA-(With wonder) Ah, the sound of the drums and a shower of Powers' (Looking up and listening) Why does this shower of flowers fall down from the sky, delighting the bees with its fragrance ? And why does this sound of druins in heaven make the circle of quarters resound? (Laughing) Ah, (now) I know I think that even the Parljata tree is shaken by the wind caused by my speed and this gentle rumbling too is (caused) by the clouds of deluge, suspecting [this to be the moment of the destruction (of the world)] (28) स्रग्धरा वृत्तम् ॥ २५ ॥ सपरितोषमिति गरुडागमनेनात्मनो मरणमुपस्थित जानतोपि नायास्याय परितोषोऽस्य दयानीरत्वमेव प्रक्टयति । संरक्षतेति । स्वशरीरदा नादात्मनो देहार्पणेन पन्नग सरक्षता मया यत्पुण्य सुकृतमर्जित सम्पादित तेन पुण्येन हेतुना मम मवे भये जन्मान जन्मान हलमा शरीरमाति: एक कार्य एक परकार्यसिद्धयर्थमेव भूयात् । उपजातिवृत्तम् ॥ २६ ॥ अस्मिन्निति । शेषास्वव्यतिरिक्तान अहीन् रक्षितुम् । अन्यथा समयारक्षणे सर्वेषामेव नाशः स्यादिति हेतोः । अस्मिन् वध्यशिलातले निपतित विक्लवतया प्रक्षिप्तगात्रम् । निश्चलस्थित्या कोप्यसामान्योय सर्वानहीन् रक्षवीति पञ्चमाङ्कवृत्तबीजावापोप्यान कृत ·१४ गरु० ११८ नागानन्दम् ९३ नायक -(यात्मगतम् ।) दिष्टया कृतार्थोऽस्मि । (नायक कवलयन् ।) नागानां रक्षिता भाति गुरुरेष यथा मम । तथा साशनाकामा व्यक्तमद्यापनेप्यति ॥ २९ ॥ तद्यावदेनं गृहीत्वा मलयपर्वतमारुह्य यथेष्टमाहारयामि । (इति नायकं गृहीत्वा निष्क्रान्तः ।) ॥ इति चतुर्थोऽङ्कः॥ १ कलयन्. २ पुरुषेषु. ३ शङ्कां. ४ शिखर. ५ जीमूतवाहनं. ६ इति श्रीहर्षकृती नागानन्दनाटके चतुर्थोऽङ्कः समाप्तः। कविना इति गोध्यम् । रकाम्बरप्रावृतं रक्तवस्त्राभ्यामाच्छादितम् । अतः मत्तो यन्द्रय तेन दीर्यमाणं च तत् हृदयं च तस्मात्प्रस्यन्दिना निरसरता असूना रुधिरेण दिग्धं लिप्तमिव दृश्यमानं भोगिनम्। अशनिदण्डचण्डतरया अशनिदण्टयत् । अनेन दैये तैय च सूनितम् । चण्डतरया अतिमीषणया चच्या वक्षसि निर्भिद्य विदार्य मोक्तुमधुना तरसा वेगेन उद्धरामि ऊर्ध्वं नयामि । उपमा उत्प्रेक्षा चालंकारौ । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २७ ॥ सविस्मयमिति । तत्कालं यावत् दुन्दुभियनेस्तदाऽभवणात्पुष्पा पृष्टेचादर्शनाविस्मयः । आमोदेति । आमोदेन अतिहधेन सौरभेन गन्धप्रियत्त्वात आनन्दिता अलयः भ्रमराः यया तादृशी इयं पुष्पवृष्टिः नमस्तः किं परसादतोः निप- तति । कि किमर्थं च स्वर्गे एप दुन्दुभीनां भेरीणां निनादः दिशां चक्रं दिखाण्डलं मुखरयति निनादयति । था इति स्मरणे । ज्ञातमागतम् । मन्ये तर्कयामि । स प्रसिद्धः पारिजातः सुरतम्राजः अपि मम जयमाता आगमनवेगवायुना कम्पितः । यरमादियं पुष्पवृष्टिः । इदमपि जाता सहारस्य प्रलयस्य शहा येषां तः रायर्तयाः मन्द्र मृदु यथा तथा रसितं गर्जितम् । मन्द्रमित्या सामिति पाठे सवैः संभूय गर्जितमित्यर्थः । उत्प्रेशालंकारः । सग्घरा वृत्तम् ॥ २८ ॥ उदृतमश्यस्य अनन्यसदृश देहगौरवं शात्या आत्मनः परितुधिर्भवेदिति संभावयन्नाह । नागानामिति । यया यसाद एए नागानां रक्षिता मम गुरुः मारवान् भाति तथा तसाद अद्य मम सपोशना- कांक्षा नागमवणेच्छा व्यक्तः स्फुटमपनेष्यति दूरीकरिष्यति । एतद्देपरसासमधिरादि- - ·FOURTH ACT HERO-(To hemself) Fortunately, I have attained my object' GARUDA--(Peckeng up the Hero as a morscl) As this saviour of serpents feels heavy, he will surely satisfy my craving for eating the serpents (other meaning As this saviour of serpents appears to be my 'Guru', he wall surely put an end to my desire to eat the serpents) (29) So, taking him, I shall just ascend the Malaya mountari and feed on him to my heart's content (Erit, taking the Hero ) END OF ACT IV - प्राचुर्यान्मम परा तुष्टि जनयिष्यतीति भावः । अत्र अय नागाना रक्षिता भूत्वा प्राणिना दिशा न कर्तव्या इत्युपदेशदानान्मम गुरुरिव भाति इति प्राकरणिकस्य भाविनोर्थस्य सूचनास्पताकास्थानकमिदम् । तदुक्त धनञ्जयेन प्रस्तुतागन्तुमावस्य वस्तुनोन्योक्ति- सूचकम् । पताकास्थानक तुल्यसविधानविशेषणम् ॥ इति । अत्र नागमक्षणेच्छानिवारणे गुरुत्वस्य हेतुत्वेनोपादानात्कान्यलिंगमलगरः ॥ २९ ॥ इति श्रीनागानन्दटीकायामर्यबोधिन्या चतुर्थोऽ॥

·१२० नागानन्दम् पञ्चमोऽङ्कः (ततः प्रविशति प्रतीहारः।) १ प्रती० स्वगृहोद्यानगतेऽपि स्निग्धे पापं विशकयते स्नेहात् । किमु दृण्वह्वपायप्रतिभयकान्तारमध्यस्थे ॥१॥ तथा हि । जीमूतवाहनो जलेधिवेलावलोकनकुतूहली निष्क्रान्तश्चिरयतीति दुःखमास्ते महाराजो विश्वावसुः । समादिष्टश्चास्मि तेन । यथा सुनन्द श्रुतं मया संनिहितगरुडप्रतिभयमुदेशं गतो जामाता जीमूतवाहनस्तत्र चिरयतीति । शङ्कित एवास्म्यनेन वृत्तान्तेन । तत्त्वरितं विज्ञायागच्छ किमसौ स्वगृहं गतो न वेति । तद्यावत्तत्र गच्छामि । (परिक्रॉमनप्रतो विलोक्य । ) अये अयमसौ राजर्पिी- मूतवाहनस्य पिता जीमूतकेतुरुटजागने सहधर्मचारिण्या राजपुत्र्या वघ्वा चोपास्यमानस्तिष्ठति । तथा हि ।। 11-57325412 क्षौमे भगवती तरङ्गित्तदशे फेनाम्युतुल्ये बह- जाह्नव्येव विराजितः सवंयसा देव्या महापुण्यया। धत्ते तोयनिधेरयं सुसदृशीं जीमूतकेतुः श्रियं ६ यस्यैपान्तिकवर्तिनी मलयवत्याभाति वेला यथा ॥ २ ॥ तीवदुपसर्पामि (ततः प्रविशत्यासनस्थः पत्नीवधूसमेतो जीमूतकेतुः।) १ सुनन्दो नाम प्र०. २ विशङ्कते. ३ जलनिधि० निष्कान्तः कुमारो जीमू०. ४ तत्समादिष्टोस्मि. ५ परिक्रम्य ; अग्रे दृष्ट्वा. ६ सह स्वघ०. ७ वध्या मलयवत्या. ८ तरङ्गतरले; तरगितचलत्. ९ सुपयसा. १० एव. ११ तत्तावदुपसृत्य पृच्छामि. अथ तत्र तन निवेशितानान्सममफलसिद्धये ऐकात्यं नेतुमन्तिमममारमते । तत्रादी रोद्रजन्यरय पिनाद्यालम्बनस्य निष्पत्त्यर्थ पित्रादीनां चितारोहणाशुद्यमप्रस्तावार्थ प्रतीहारप्रवेशः । स्वगृद्देत्यादि । स्निग्धे प्रेमपात्रे भने स्वगृहोद्यानगते। प्रथमं तावदुद्यानं न शंकास्थलम् । तत्रापि गृहसमीपरयं तसोपि स्वगृहसम्बद्धमिति न सर्वथा शंकास्पदम् । तद्गतेपि । स्नेहात् प्रीतितोः पापममनलं विशंक्यते । अतिरनेहः पापयतीति मावः । तस्मिन् दृष्टाः यहयोऽपाया अनयाँ यरिम- न् तदम्पापमत एवं प्रतिमयं मयावहं यसान्तार तन्मध्यस्थे शिम फिमु बत्तव्यं करुपस्य ·FIFTH ACT १२१ ACTV (Then enter the Door-keeper) DOOR-KEEPER- Even when a beloved person has gone to the garden of his own house, danger is suspected through affection How much more then, when he is in the midst of a forest which is dreadful on account of many dangers (actually) witnessed? (1) For instance, King Visvavasu is worried because Jimutavahana who has gone out of curiosity to see the sea-shore is delaying So I have been ordered by him thus "Sunanda, -I heard that the son-in-law, Jamutavahana who has gone to the region, dreadful due to Garuda being near, is lingering there I am alarmed at this news So come back quickly, having found out whether he has come home or not" Ishall, therefore, just go there (Moving about and looking in front) Ah, here is the royal sage, Jimutaketu, the Father of Jimutavahana, sitting in the court-yard of his cottage, attended by his wife (Lit companion in religious dutics) and the Princess, his daughter-in-law Thus, Wearing a pair of white silken garments with folds (Bhangavata), having the herns fluttering (like waves) and resembling the foamy water (in whiteness), and adorned by his queen very prous like the holy Ganges with birds (on its banks), thus Jimutaketu bears the inajestic splendour closely resembling that of the ocean, while Malayavatı standing near hun appears like the shore with the Malaya motintain (2) Well, I shall just approach them (Enter Jimutaketu, seated, accompanied by his wife and daughter-in-law ) पाप शक्यतेति । अर्थापत्तिरलकारः। आयर्या वृत्तम् ॥ १॥ जलधेः वेला जलधिवेला तस्या अबलोकन । कुतूहलमस्यास्पीति कुतूहली । मलधिवेलावलोकने कुतूहली । सन्निहितः गरुडः तेन प्रतिमय भयंकरम् । प्रतिगत भयेन प्रतिभय । प्रतिगत भय मस्मिन्निति वा प्रतिमयम् । प्रादिसमास. । उटज पर्णादिनिर्मितं गृहम् । तस्याङ्गने अजिरे। सह धर्म चरतीति सहधर्मचारिणी धर्मपत्नी तया । उपास्यमानः परिचर्यमाण. | ताभ्यामन्वित इत्यर्थः । क्षौमे इति । भगवती भगयुते वायु- वशात् तरद्भित्ता विचलिता दशा अञ्चलाः अन्ता वा ययोः तादृशे । फेनाकारमम्बु फेनाम्बु तेन तुल्ये सदृशे फेनाम्बुतुल्ये । भङ्गेनान्तरा निनोचतत्वाद्वायुना मन्दचल- नात् धवलतया लघुतया च फेनाम्बुसाम्यम् । क्षुमाया विकारः औमम् । क्षौमे पड़वा-

·१२२
नागानन्दम्
२ जीमू०
0-
भुक्तानि यौवनसुखानि यशो विकीर्ण
राज्ये स्थितं स्थिरधिया चरितं तपोऽपि ।
श्लाघ्यः सुतः सुसदृशान्ययजा स्नुपेयं
चिन्त्यो मया ननु कृतार्थतयाध मृत्युः ॥३॥
३ प्रती (सहयोपसत्य।) जीमूतवाहनस्य ।
४ जीमू०-(कर्णी पिघाय ।) शान्तं पापं शान्तं पापम् ।
५ देवी-प्रतिहतममङ्गलम् ।
६ मले.
(स्वगतम् ।) वेपते मे हृदयमनेन दुनिमित्तेन ।
जीमू० ---(वामाक्षिस्पन्दनं सूचयित्वा !) भद्र किं जीमूतवाहनस्य ।
८ प्रती -जीमूतवाहनस्य वार्तामन्वेष्टुं प्रेषितोऽस्मि युष्मदन्तिकं
महाराजविश्वावसुना।
९ जीमू-किमसंनिहितस्तत्र मे वत्स. ।
१० प्रती०.
-अय किम् ।
११ देवी--(सविपादम् ।) महाराज यदि तन न संनिहितस्तत्कुत्र गतो
मे पुत्रको भविष्यति ।
१२ जीमू-नियतमस्मत्प्राणयानार्थे नितान्तदूरं गतो भविष्यति ।
१३ मल.
( सविपादमात्मगतम्।) अहं पुनरार्यपुत्रमप्रेक्षमाणा
(अपश्यन्ती) अन्यदेव किमप्याशङ्के ।
१०वकीर्णे, २ स्व. ३ तयंप. ४ वृद्धा. ५ नायिका. ६ अस्मात्सर-तदाज्ञापयतु
महाराजः किं मया स्वामिने विज्ञापगीयमिति; किमहं स्वामिने निवेदयामि. ७ पुनः.
८ नून.
ससी वहन् पारपन् । पुनश्च सवयसा सदृशवयसा उचितवपस्फयेत्यर्पः। महत्पुण्यः
यस्याः सा महापुण्या पन्नाम्न्या वा देव्या दीप्यमानगात्रया राश्या । क्योमि: हंसा-
दिमिः पक्षिभिः राहितया । महत् पुण्यं पावनवं यस्यास्तया । अत्र शन्दं साम्यम् ।
बाहच्या गंगया इव विराजितः शोभितः अय जीमूतोतुः तोयनिषैः सागरस्य
सुमहशी भियं शोमा पत्ते । यस्य अन्तिो निकटे वर्तते इति अन्तिकवर्तिनी समी-
पस्था मलययती बेला इप माति विराजते । उपमा । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ २॥

·FIFTH ACT JIMUTAKETU - I have enjoyed the pleasures of youth, (my) fame has spread (all around); (I have) ruled the kingdom, and prac- । tised penance with a steady mind, my son is praise-worthy, and this is my daughter-in-law, born of a very worthy family Now, as all my desires are fulfilled, I shouid, indeed, think of death (3) DOOR-KEEPER--(approaching suddenly) Of Jumutavahana--- JIMU-(closing the ears) God forbid' QUEEN—May evil be averted MALAYAVATI_(To herself) My heart trembles at this evil omen JIMU--(Indicating the throbbing of the left eye) Good man, what of Jumutavahana? DOOR-KEEPER-Of Jamutavahana-I have been sent to you by King Visvavasu to learn the news JIMU--What, is my son not even there? DOOR-KEEPER-No QUEEN-(With dejection) Your Majesty, if he is not there, where could he have gone? Majesty JIMU-Surely he must have gone very far away (to procure the means) for sustaining our lives MALAYAVATI-(with dejection, to herself) But, not seeing my husband, I apprehend something different भुक्तानीति । यूनो भावः यौवनं तारुण्यम् । युवादित्वादण् । तस्मिन् उपभोक्तव्यानि सुखानि यौवनसुखानि । यौवने विषयसुखानीत्यर्थः । मुत्तानि अनुभूतानि । यशः कीर्तिः विवीणे सर्वत्र प्रसारितम् । राज्ये स्थितं राज्यकर्माणि रक्ष्यरक्षणादिकानि कृतानीत्यर्थः । यशोवकीर्णे इति पाठे यशसा अवकीर्णे त्या राज्ये स्थितम् । तथा राज्यं कृतं यथा सौराज्यकीर्तिर्लब्धेत्यर्थः । एव सुखोपभुक्त्या काम राज्यस्थित्या यशोलब्ध्या च धर्मार्थों इति त्रिवर्गसंपादनमुक्त्या चतुर्थेपि कृता प्रवृत्तिमाह । स्थिरा निश्चला चासौ धीः स्थिरधीः तया । अविचलितेन मनसेत्यर्थः । तप त्रिवि. धमपि चरित तप्तम् । एव सत्यपि एप वा अनृणो यः पुनी इति वचनदिशा पुत्रा. भाचे सर्व व्यर्थ प्रणबद्धवादित्याह । श्लाघ्य. धर्मयशआदिगुणमण्डितत्वात्मशसनीयः पुत्र. । सुसदृशे अन्वये अनुरूपे वंशे जायते इति मुरादृशान्वयजा स्नुषा वधू । एव कृत. साधित. अर्थ जन्मप्रयोजन येन स कृतार्थस्तस्य भावः कृतार्थता तया। कृतकृत्यत्वादित्यर्थः । मया अद्य मृत्युः चिन्त्य चिन्तनीय । प्रार्थनीय इत्यर्थ ।

·नागानन्दम् دودی دري در دسته دو ۔ فوات ara १४ प्रती० आज्ञापयतु महाराजः किं मया स्वामिने निवेदनीयम् । १५ जीमू० (वामाक्षिस्पन्दनं स्चयन् । ) जीमूतवाहनश्चिरर्यतीति मयि आकुले विचिन्तयति स्फुरसि किमंदक्षिणेक्षण मुहुर्मुहुः कथयितुं ममानिएम् । हतचक्षुरपहतं ते स्फुरितमिहायं करिप्यते भानुः ॥४॥ (ऊर्च पश्यन् । ) अयमेव त्रिभुवनैकचक्षुर्भगवान्सहस्रदीधितिः स्फुरन् जीमूत वाहनस्य श्रेयः करिष्यति । (अवलोक्य सविस्मयम् ।) आलोक्यमानमतिलोचनदुःखदायि रक्तच्छटा निजमरीचिरुचो विमुञ्चत् । उत्पातर्वांततरलीकृततारकाभ- मेतत्पुरः पतति किं सहसा नभस्तः ॥५॥ कथ चरणयोरेव निपतितम् । (सर्वे सविसुयं निरूपयन्ति । १६ जीमू० -- अये कथं लग्नसरसमांसथूडामणि । कस्य पुनरयं भविष्यति । १७ देवी-(सविषादम् । ) महाराज पुत्रस्येव म एतच्चूडारत्नम् । १८ नायि०-(अपवार्य ।) मैवं भण | १९ प्रती० -महाराज माऽविज्ञायैवं विख्यो भूः । अत्र हि तोपेण भक्ष्यमाणानां नागाधिपानामनेकशो नखमुखोत्खाताः पतन्त्येते शिरोमणयः । १ .तीति पर्याकुलोस्मि हृदयेन. २ किमु दक्षिणेतर. ३ सूचयन्. ४ मम पुत्रकः कुशली. ५ स्फुटं. ६ मयि. ७ भुवः. ८ काल. ९ एवाग्रतः; वाप्रे. ताण भक्ष्यमाणानां पन्नगानामगेकशः । उल्कास्पाः पतन्त्येते शिरोमणय इंटशाः॥ काम्यलिगमलंकारः। वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ३ ॥ जीमूतवाहनस्येति । एवं मया मृत्युश्चिन्तनीयः इति वाक्योपसहारानन्तर झटिल्येव प्रविश्य प्रतीहारेण उक्तः जीमूतवाहनस्येति वाक्यावयवः आपाततो पूर्ववाक्यान्ययित्येन मारामानः जीमूत- वाहनस्य मृत्युश्चिन्तनीय इत्यथे पर्यवस्यति । अतः पताकास्थानकमिदम् । तदुर्च- यत्राथै चिन्तितेऽन्यरिमस्तलिङ्गोन्यो प्रयुज्यते । आगन्तुन मायेन पताकास्थानक तु तत् । अर्थोपक्षेपको यत्तु टीनं सरिनयं भरेत् । लिष्टप्रत्युत्तरोपेतं नृतीयमिद- मुच्यते ॥ इति । जीमूत केतुः जीमूतवाहनस्येति वाक्याश्यवं श्रुत्वा तं वयाक्प- शेपत्वेन योजयनमगलशहाकुलः प्रार्थयते शान्त पापमिति । पापस्यामनल- कारणत्वात्तच्छान्तिरस्तु इति 1 दुष्टमशुमगि निमित्तं दुनिमित्तं तेन । नियतं नम्।

·FIFTH ACT १२५ DOOR-KEEPER-Let the King command what I should convey to my Master JIMU— (Indicating the throbbing of the left eye). When I am thinking, painfully agitated because Jimutavahana is delaying Why do you, o my left eye (Punningly-unkınd eye), throb again and again to foretell me about some evil? Ah wretched eye, here, thus sun will destroy (the evil effects of) your throbbing (Looking up) This divine sun (Lit having thousand rays,) alone, the one eye of the three worlds, shining bright, will bring about the welfare of Jimutavahana (Looking up, with wonder) What is it that falls down suddenly in front of me from the sky, giving excessive pain to the eye when seen and emit- (5) How, it has fallen just on my feet (All observe it with wonder) JIMU-Oh, this is a crest-jewel with flesh full of bload, sticking to it. Whose can it be QUEEN—(IVith dejection) Your Majesty, this crest-Jewel looks like my son's HEROINE-(Aside) Do not say so DOOR-KEEPER-Your Majesty, do not be thus distressed without knowing (the truth) Here indeed, many such crest-jewels of lordly serpents uprooted by Garuda with his beak and nails, fall down प्राणयात्रार्थ जीवनसाधनाथै फलमूलादिक्माहर्तमिति भाव । नितान्तदूरमत्यन्त- दूरम् । अन्यदेव किमपि अनिष्टमिति यावत् । स्फुरसीति । दक्षिण न भवाति अदक्षिणं । अदक्षिण च तदीक्षण च तत्सम्बुद्धि । हे अदक्षिणेक्षण वामनेत्र । एवम काले अयुक्तकारिस्वात्तवादाक्षिण्य युतमेवेत्युपालम्भोपि ध्वनित । मग अनिष्टमशुभ कथयितु मुहुर्मुहु पुन. पुनः किं किमर्थ स्फुरसि। हे हतचक्षु, कुत्सितनयन । अय भानुारेद ते स्फुरित स्फुरण अपहतं विनष्टं । निरर्थकमित्यर्थः। करिष्यते । देवतासकीर्तनेन हि दुनिमित्तदोष' परिहीयते । मम पुत्रकः कुशली इति पाठे-ते स्फुरित अपहस्त ध्वस्तम् । तद्विगणयामीति यावत् । मम पुनक. कुशली क्षेमवानेव इत्यर्थः । अनुप्रासालफार । आर्या वृत्तम् ॥ ४॥ यदुत तदेवोपपादयति अयमेवे- त्यादिना । नयाणा भुवनाना समाहार निभुवन तस्यैक चक्षुः । सहस दीधितयो यस्य । स्फुर-प्रकाशमानः । स्फुरणचितमनिष्ट शुभशसिना तेज स्फुरणेनैवापाकरिष्यतीति ·०- २४ शह १२६ नागानन्दम् २० जामू० -देवि मोपपत्तिकमभिहित सुनन्देन । कदाचिदेवमपि स्यात्। २१ देवी-सुनन्द गच्छ। कदापीयत्या वेलया श्वशुरगृहमेव गतो भविष्यति मे पुत्रक । तद्गच्छ । ज्ञात्वा लब्वेगास्मभ्य निवेदय । २२ प्रती० - यदाज्ञापयति देवी । ( इति निष्क्रान्त ।) २३ जीमू० -देवि अपि नाम नागचूडामणिरय स्यात् । (ततः प्रविशति रक्तवस्त्रसेवृतः शङ्खचूड ।) (सासम् ।) कष्ट भो कष्टम् । मुफ्तिोऽस्मि दैवेन । गोकर्णमर्णवतटे त्वरितं प्रणम्य प्राप्तोऽस्मि तां खलु भुजद्गमयध्यभूमिम् । आदाय ते नखमुखक्षतपक्षसं च विद्याधरं गगनमुत्पतितो गरत्मान् ॥ ६॥ हा निष्कारणबान्धय । हा परमकारुणिक। हा परदुःखदुःखित । हा विपद्वारिनिधिपतितजनोद्धरणपोत । हा परोपकारतृणीकृतदत्तदेह । क नु खल्ल गतोऽसि । प्रयच्छ मे प्रतिवचनम् । ( आमानमुद्दिश्य । ) हा हतोऽस्मि मन्दभाग्य। हा शड्सचूडहतक किं त्वया कृतम् । नाहित्राणोत्कीर्तिरेको मयाप्ता नापि श्लाघ्या स्वामिनोऽनुष्ठिताशा । दत्वात्मानं रक्षितोऽन्येन शोच्यो हा धिकष्ट वञ्चितो पश्चितोऽस्मि ॥७॥ १ सीत:. २ प्रियव०. ३ घाणा की०.४ रन्या; ग्या; रेकामासा. ५ तेन वा. भाव. । आलोक्यमानमिति । आलोक्यमान दृश्यमान सत् | दुख ददातीति दुखदायि । अतिशयेन लोचनयोर्दु सदायि पीडापर अतिलोचनदु खदायि । निजस्य मरीचीना रक्ष्मीनामिव रुचः कान्तयः यासा तादृशी. रत्तच्छा रुधिरधारा विमुञ्चत् पातयत् । उत्पानस्य अनिष्टसूचकस्य यात प्रमञ्चन. तेन तरलीकृता कम्पिता स्वस्था नाच्याविता या तारका नक्षत्र तस्या इय आमा यस्य तत् । एतत् लोचनदु सदायी- त्यस्य हेतु । एतत् कि घस्तु नभस्त आकाशात् सहसा वेगेन पुरः अग्रे पतति । उपमा । वसन्ततिल्क मृत्तम् ॥ ५ ॥ अत्र क्षेमेन्द्रः- तच्च चूकचभ्रष्ट रतधारापुर रारम् । अहे मल्ययत्यास्तच्चूडारनमथापतत् ।। इति । अये इति खेदे। रम लिए सरस रुधिरा, मासं यत्र स तयोक्तः । चूडामणि. शिरोरत्नम् । विलय. व्याकुलः । नखानि च मुख च नखमुस तेनोखाताः । उपपत्ति. युक्तिवादः तया सहित ·FIFTH ACT १२७ JIMU-Queen, Sunanda's speech is reasonable Perhaps at might be so QUEEN-Go, Sunanda Perhaps by this time my son must have gone to his father-in-law's house So, go, and hav ing ascertained, inform us immediately DOOR-KEEPER-As the Queen commands (Ent) JIMU.-0 Queen, how I wish this would (really) be the crest-jewel of a serpent' (Then enter Shankhachuda covered with red garments) SHANKIIA-(With tears) Alas Alass I have been deceived by Destiny Having hurriedly bowed down to Gokarna on the seashore, I reached that notorious (tam) place of slaughter of serpents, and Garuda has (just) flown up to the sky having clasped that Vidyadhar whose chest is pierced by his beak and claws (6) O you, my relative without any cause! O extremely compassionate one! Oh you, afflicted by the misery of others' 0 you, the boat for saving people fallen into the ocean of calamity! O you who gave up your body for the good of others thinking it to be (mere) strawl Where, indeed have you gone? Give me a reply (Referring to humself) Alas, I am undone, unlucky as I am! Ah wretched Shankhachuda, what have you done? For one thing, the great glory of having saved the serpents was not achieved by me, and (for another) even the praise-worthy command of my master was not carried out, a pitiable fellow (I am), saved by another by giving up his own life Ah fie upon me! Alas! I am indeed deceived (by destiny)' (7) सोपपत्तिकम् । इदं परिमाणमस्या इयती तया। इयता कालेन गतेनेत्ययः। गोकर्णमिति । अर्णवतटे सागरतीरे स्थित गोकर्णे गोकर्णक्षेत्रस्थ शिवलिङ्गं प्रणम्य ता प्रसिद्धा भुजङ्गमवध्यभूमि सत्वर प्रातोरिम खलु आगत एव । नखमुखैः नखकोटिभिः क्षत विदीर्ण पक्ष यस्य त नखमुखक्षनवभस त विद्याधर आदाय गरुत्मान खमाकाय- मुत्पतितश्च । अत्र शिवरामव्याख्या-क्षतवक्षसमिति जीवनप्रत्याशानिवृत्या खेदः । विद्याधरमिति आत्मार्थ महापुरुषनाशेन रजा । गम्मानिति अप्रतिक्रियत्वेन दैन्यम् । योगपद्यकथनेन देवप्रातिकूल्यनिरूपणाद्वैराग्यम् । सर्वाभिप्रायेण कष्ट- मिति । अनुप्रास । वसन्ततिलक वृत्तम् ॥ ६ ॥ निष्कारणः बान्धवः निष्कारण बान्धवः अहेतुकमित्रम् । विपदेव वारिनिधिः समुद्रः विपद्वारिनिधिः तस्मिन् ·१२८ नागानन्दम् तन्नाहमेनविय क्षणमपि जीवन्नुपहास्यमात्मान करोमि । थावदेना रुधिरधारामनुगन्तु प्रयतिष्ये। (भूमौ दवष्टिः परिझामति ।) . आदावत्पीड़पृथ्वी प्रविरलपतितस्थूलविन्दुं ततोऽये ग्रावस्वापातशीर्णप्रसृततनुकणां कीटकीर्णा स्थलीपु। > दुर्लक्ष्यां धातुपीठे चनतरुशिखरे गहरे निरूपा- मेती ताय दिक्षुर्निपुणमनुसरव्रतधारी प्रजामि ॥ ८॥ २५ देवी-(साध्वसम् ।) महाराज एप कोऽपि रदितवदन इत एव त्वरितमागच्छन्हृदयं म आउलीकरोति । तज्ज्ञायता तावत्क एष इति । २६ जीमू० ०-यथाह देवी। शह- हा त्रिभुवनैकचूडामणे । कं मया द्रष्टव्योऽसि । मुपितोऽस्मि भो मुपितोऽस्मि । ( इति कन्दति ।) २८ जीमू० -- (आकर्ण्य सहर्षम् । ) देवि मुश्च विषादम् । अस्यायं चूडा- मणिनूनं मासलोभाल्केनापि पक्षिणा समुक्षिप्य नीयमानोस्मिन्प्रदेशे पतित । २९ देवी-(सहर्ष मलयवतीमालिङ्गय । ) अविधवे धीरा भर । न खल्वी- दृश्यावृतिव्यदुःखमनुभवति । ३० नायि०-(सहर्पम् ।) अम्ब युष्माकमाशिपा प्रभावेण । ( इति पादयोः पतति।) १ वुत्पीड्य ; कुत्पाट्य. २ ता. ३ स्यायाम० ग्रावण्यापातशीणी-कीटवीर्णस्थ०, ४ दुर्लक्षाघानुभित्ती; धातुभिन्ने. ५ घ-व-नतरुशिखरे स्त्याननीलस्वरूपा. ६ शान्त. ७ एना. ८ ०मणे हा परार्थदनदेह. ९छागि प्रस्थितो मया द्रष्टव्य.. १० मस्तकादुत्साय, ०७ पतितननस्य उद्धरणे पोत. नौरूप । परोपकारार्थ तृणीकृतः दत्तश्च देहो ऐन तादृशः। नाहित्राणादिति । अहित्राणानागरक्षगान्मया एका उत्था कीर्तिनं आसा लब्धा । एकाहमिति पाठे एकम् अह. एकाहः तं व्याप्य । एक दिनमपि इत्यर्थः । स्वामिनः अम्मदधिपते. लाप्या स्वकुलरक्षणपरत्वात्मगंसनीया आशा निदेश. अपि न अनुहिता कृता । प्रत्युत अन्येन आत्मान स्वशरीर दत्वा रशितोऽस्मि । अत एव शोच्यः शोचिर्नु योग्यः निन्दनीय इत्यर्थः । हा घिर । पष्टं पीटावरमेटत् । वन्चितो यन्चित. अत्यन्त विप्रलयास्मि । देवेनेति दोषः । अत्र पादमयस्य शोच्यत्व प्रति हेनुन्या काव्यशिनम् । अभीष्टस्यारामादप्रार्थितस्य चापिषमासागे ।

·FIFTH ICT १२९ So, I shall not make myself ridiculous, living like this even for a moment I shall, therefore, try to follow this lune of blood (IValks about, utth eyes fired on the ground) Desirous of seeing Garuda (Tarhshya), I shall carefully follow this line of blood, which is broad at first on account of the gushing flow (of blood), and then consists of big drops fallen at intervals, which, further on, is scattered in tiny particles, having been shattered when fallen on rocks, which is covered with insects on even grounds (Sthalı), which is hardly visible on mineral stones and is congcaled on the top: of the cluster of trees in the caverns (8) QUEEN-(Feeling nervous) Your Majesty, some one, coming this way hastily with a weeping face, agitates my heart. Please find out who he is JIMU-As the Queen says SHANKHA-Oh you, the excellent crest-Jewel of the three worlds. Where can you be seen by me' I am robbed, oh, I am robbedi (weeps aloud) JIMU— (Listening, with joy) Queen, give up your dejectron This crest-Jewel, fallen here when being carried away by some bird, snatching it out of greed for flesh, surely belongs to this man QUEEN--(With. 30y, embracing Malayavati) Oh you, whose husband is Living (Lit one who is not a widow)' Take heart Surely such a form will never suffer the pangs of widowhood HEROINE(Joyfully) By the power of your blessings, Mother' (Falls at her feet) शालिनी वृत्तम् ॥ ७ ॥ एवं विधा यस्यासौ एवविधः । आदाविति । तार्य गरुद्ध दिदृक्षुः द्रष्टुमिच्छुः। दृशे. सन्नन्तात् सनाशसभिक्ष उ इत्युप्रत्ययः । अहम् आदी उत्पीडेन तरसा नि सरणेन । देहस्य प्रथममेदे रुधिरबाहुल्यात्तथा । पृथ्वी घनाम् । तत प्रविरलाः प्रविरल यथा तथा वा पतिता. स्थूलाः बिन्दवो यस्या ताशीम् । अथ च प्रावसु प्ररतरेषु आपातेन शीर्णा चूर्णिता अन एव प्रसूताः विकीर्णाः तनवः सूक्ष्माः कणाः यस्यास्ताम् । स्थलीषु अकृत्रिमभूमिपु कीटैः सूक्ष्मजीवैः कीणों व्याप्ताम् । घातुपीठे गैरिकादिभूमी दुर्लक्ष्या कृच्छ्रेग विभाव्याम् । समान- वर्णत्वादिति भावः ! धनानि निरतराणि तरुशिखराणि यस्य तादृशे गहरे गुहाया । गुहास्यवनतरुशिखरेघु इत्यर्थः । समानं घनीभूत रूप यस्याः तादृशीम् । धनतरुशिखरे स्त्यानिनीलस्वरूपामिति पाठे धन सान्द्रशाख यत्तरुशिखर सन स्त्यान पत्रस- नागा.९ ·३४ शङ्क ८- नागानन्दम् ३१ जीमू० - (शङ्खचूटमुसृत्य । ) क्स किं तव चूडामणिरपहृतः । ३२ शङ्ख - आर्य न ममैव त्रिभुवनस्यापि । ३३ जीमू० – कथमिव । -दुःखातिभावाप्पोपरुद्धकण्टो न शक्नोमि कथयितुम् । ३५ जीमू० आवेदय ममात्मीयं पुत्रं दुःखं सुदुःसहम् । २. मयि संक्रान्तमेतत्ते येन सां भविष्यति ॥२॥ ३६ शङ्ख -श्यताम् । शङ्खचूडो नाम नागः खल्लहम् । वैनतेयस्या- हारार्थमवसरप्राप्तो वासुकिना प्रेपितः। किं वा विस्तरेण। कदाचिदियं रुधिर- धारापद्धतिः पांशुभिरक्कीर्यमाणा दुर्लक्ष्यतामुपयास्यति । अतः संक्षेपतः कथयामि। विद्याधरण केनापि करणोविएचेतसा। मम संरक्षिताः प्राणा दत्वात्मानं गरुत्मते ॥१०॥ ३७ जीमू० --- (सविषादम् ।) कोऽन्य एवं परहितव्यसनी । वत्स ननु स्फुटमेवोच्यतां ते पुत्रेण जीमूतवाहनेनेति । हा हतोऽस्मि मन्दभाग्यः । ३८ वृद्दा-हा पुत्रक किं त्वयैतत्कृतम् । ३९ नायिक -हा कथं सत्यीभूतं मे दुनिमित्तम् । (सर्वे मोहं गच्छन्ति ।" १ ममकरय, २ रफुद कथ०. ३ पुमदुःखं...। संफ्रान्तमस्ति हृदये. ४ करुणामय; •णाधीन. चूड़ामणिशब्दश्रयणेन मुपितोरमीत्याकर्म्य च चूडामणिमोषणेनायं विलपतीति बारा- प्रवीतिः दृष्टो भूते देवि मुन्न विपदमिति । मतप्रत्ययाञातावासा रासपि पधूमा- श्वासयति भविधये जोवस्के इति । दुःखातिभाराद् दुःखायेगादा हेतुभूतः उपरुतः कण्ठः यस्य । यावेदयेति । है पुत्र मुदुःराई अतिदुर्भरमात्मन पदमात्मीय दुःसं मम बघानीलं न स्वरूपं यस्याः ताम् । एतां रक्तधारा निपुणं सावधानं । अघिदुशेय. वादित्यर्थः । अनुमरन् प्रामि । स्वमायोतिरंलकारः । सग्धरा मृतम् ॥ ८॥ मधपावेदय । येन मयि संक्रान्तं । फ.यनेन संविभनमित्यर्थः । तेहि भविष्यति । अत्र आत्मीय पुप्रासमायेदयेति माव्यर्थरचनमपि॥ || असरं मामः प्रातपारः इत्पर्यः ।

·FIFTH ACT JIMU— (Approaching Shankhachuda) My son, is your crest-jewel stolen? SHANKHA-Sır, not only mine but of the entire three worlds! JIMU-How is it? SHANKHA-I am unable to explain it, as my throat is choked by tears due to the heavy load of grief JIMU- Tell me, my son, of your grief which is extremely unbearable, so that, when.conveyed (Lit transferred) to me, it would become bearable to you. (9) SHANKHA-Listen I am a serpent, Shankhachuda by I was sent by Vasuki to Garuda for his food, when my turn came But what is the use of these details? Perhaps this track of the stream of blood will become difficult to be traced, when (later) covered with dust So I shall narrate in brief By a certain Vidyadhara, whose heart was filled with pity, my life has been saved by offering himself to Garuda (10) JIMU--(With dejection) Who else is so much intent on doing good to others? Rather, child, say it plainly, -'by your son Sumutavahana'. Alas I am undone, unlucky that I am' QUEEN-Alass dear son, what have you donet HEROINE-Alas! how the evil omen has come to be true! (All faint away) name रुधिरधारायाः पद्धतिः सन्तानरेपा । रुधिरधारोपलक्षिता पद्धतिर्मार्गो वा । अवकीर्य- माणा व्याप्यमाना। विद्याधरणेति | करुणया आविष्ट व्याप्त चेतः यस्य तेन । केनापि अज्ञातनामधेयेन विद्याघरेण गरुत्मते आत्मान स्वदेह दत्वा मम प्राणाः सरक्षिताः ॥१०॥ परहिते व्यसन आस्था यस्य स परहितव्यसनी परोपकाररत इत्यर्थः । घरतीति धरः विषस्य घर. विषधरः सर्पः । गुरुजनस्य शुशूपा परिचर्या तल्या अभिश । चूडामणिमिति । मम चरणयोः चूडामणि पातयता निक्षिपता त्वया लोकान्तर गतेन परलोकगतेनापि विनयक्रमः शिक्षापद्धतिः न उज्झित. स्यक्तः।। ११ ।। एतापदेव एतावन्मान दर्शन यस्य । भक्त्येति । भक्त्या मयि प्रीत्या श्रद्धया वा अवनी भूम्या अतिदूर अवनम्रः प्रणतः मौलि यस्य तस्य ! मुदूरमवना- मितेति पाठे सुदूरमत्यन्त अवनामितः नम्नः निसर्गविनीतः मौलिः येन तस्य । विदूरविनताननेति पाठे विदूरान्मा दृष्ट्वातिदूरादेव विनत नम्रीभूत यदानन तेन नम्रः मौलियस्येति विग्रहः । शश्वत् नित्य मम इमो मदीयो चरणौ प्रणमतः तवाय चूडामणिः निकषणैः घर्पणे. मसृणः स्निग्ध. । अपरुषस्पर्श इत्यर्थः । अपि मे ·नागानन्दम् ४० शह . (सालम् । ) नूननेतौ पितरौ तस्य महासत्त्वस्य । कथमप्रिय- वादिना मयेमामवस्थां नीतौ । अथ वा विषधरवदनाद्विपमन्तरेण किमन्य- निष्कामति । अहो प्राणप्रदस्य सुसदृशं प्रत्युपकृतं जीमूतवाहनस्य शबचूडेन ।) तल्किमधुनैवात्मानं व्यापादयामि । अथ वा समाश्वासयामि तावदेतौ । तात सगाश्वसिहि । समाश्वसितु अम्बा । ( उमो समाश्वसितः।) ४१ देवी-(मलयवतीमुद्दिश्य । ) यत्से उत्तिष्ट । मा रुदिहि । वयमपि कि जीमूतवाहनेन विना जीवामः । तत्समाश्वसिहि तावत् । ४२ नायिक -(समाश्वस्य।) हा आर्यपुत्र चेदानी मया त्वं प्रेक्षितव्यः । ४३ जीमू० -हा वत्स गुरुजनशुश्रूपाभिज्ञ । चूडामणिं चरणयोर्मम पातयता त्वया।'. लोकान्तरगतेनापि नोज्झितो विनयक्रमः ।। १५ ।। (चूडामणिं गृहीत्वा ।) हा वत्स कथमेतावन्मात्रदर्शनः संवृत्तोऽसि । (हृदये दत्वा ।) अहह । भात्यातिदूंरमवनाववनम्नमौले शश्वत्तव प्रणमतश्चरणौ मदीयौ । चूडामणिनिकैपणैर्मगुणोऽप्ययं हि गाद विघट्टयति मे हृदयं कथं नु ॥ १२ ॥ भप्रियावेदनात्मयैव; अप्रियनिवेदनान्मयता. २ विषादृते किमन्यद्विपघरस्य मुखात्. ३ प्रदानस्य. ४ सुदूरमानामित; विदूरविनतानन. ५ विकपणेः. ६ .प्यहिना ७ विदारयति ; मे हृदये. . . हृदयं कथं नु गाढमत्यन्तं विघटयति उलिसति । अब कोमलस्यापि चूडामणे- ईदयविघटनकयनाद्विमावना विरोधालंकारो वा । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ १२ ॥ प्रतिपाल्पते बेलातिपातः क्रियते इत्यर्थः । आर्हिता. नित्येष्टयय ग्यापिताः अमयः येन तम्य । अमिहोत्रिगः। संस्कारः दाहः । मिहोप्रार्थ शरणं गहममिहोप्रयाम् । विधिनिलमितानि देवफ्रीटितानि | देपनरितानाति पापत् । विगतं तथा एनं यस्याः सावितथा। न वितथा अवितथा सत्या । फुर्वाण इति । रुधिरेण आदी रिया या चन्तयाः पपः पर्षणः अद्रेः शिलाः दोगीः पापागमयाम्युयादिनीः पूर्वागः । अनेन पन्न्याः पृथुता प्रदारस्य वीणता न प्रदर्शिता । तरी: शी पार्ट ·FIFTH ACT १३३ SHANKHA-(with tears) Surely these must be the parents of that noble person They have been brought to this state by me who told (them) the unpleasant news Or what else except poison can come out of the mouth of a serpent (Lit. poison-bearer)? Ah, Shankhachuda has made a befitting return of the obligations of Jimutavahana who saved his life So shall I kill myself just now? Or rather, I shall console these tivo Father, be consoled Mother, take heart (Both recover) QUEEN-(Addressing Malayavatı) Daughter, rise up Do not weep Can we, indeed, live without Jimutavahana? So, be consoled HEROINE-(Recovering) Alas, my lord, where indeed can you be seen by me now JIMU-Oh child, you who know very well how to serve the parents' By you, causing the crest-jewel to fall at my feet, the course of humility has not been abandoned even while going to the other world (11) (Takıng up the crest-Jewel) Alas! child, you have become such that only so much (ie the crest-jewel) of you can be Seen' (Placing it on the breast) Alas, How, indeed, is it that this your crest-jewel, though smooth by rubbing as you constantly saluted my feet with your hrad bent down towards the earth through devotion, tears my heart deeply (12). प्रान्तभागान् द्रोणीः नौसदृशीः कुर्वन् । तदुक्त-द्रोणीभिरम्भसि चरन्ति महार्णवस्य । स्वनम्नयो. ज्योतिषस्तेजसः शिखाश्रेणिभिः ज्वालापतिभिः दग्धमुपा- न्तवनान्तर समीपपर्तिकानन मध्यभागो येन स तथोक्त । तथा च सचन्तः मलमा । मन्नादिति पाठे मजन्तोर्थानायकोरसि प्रविशन्तः । ये वज्रयत्कठोर नखरास्तेषा प्रान्तै. अz । नसोऽस्त्री नखरोऽस्त्रियामित्यमरः । अपगाढा उत्खाता अवनिः भूमि येन तादृश । नायकदेहमभिव्याप्य (पाठान्तरे निर्भिय) भूमी प्रवेशनान्नपाग्राणां दध्यमुक्तम् । अय पन्नगरिपु. शुशाग्रे मलयस्य शिखराने दूरात् दृश्यते । उप्रेक्षास्वमायोक्त्योः ससृष्टिः । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ १३ ॥ आ जन्मनः इति पाठे आ स्मृतौ। भुजङ्गपतीन् न तु क्षुद्रभुजङ्गान् । महत् सत्त्व मन स्थैर्य पीडासहनसामर्थ्यमित्यर्थ. यस्य । तदुक्त भावप्रकाशे-चित्तस्याविकृति. सत्त्व विकृतेः कारणे सति । इति । ग्लानिरिति । अधिक अत्यर्थ पीयमान रुधिर यस्य तस्यापि धर्यस्योदधि. धैर्योदधिस्तस्य सत्वसागरस्य अस्य ग्लानिः वैवा- ·नागानन्दम् ५० शङ्ख. ४४ देवी-हा पुन जीमूतवाहन यस्मै ते गुरुजनशुश्रूषां वर्जयित्वा- न्यत्सुखं न रोचते स कथमिवेदानों पितरमुज्झित्या स्वर्गसुखमनुभवितुं गतोऽसि । ४५ जीमू० – ( साप्तम् ।) देवि वयं किं जीमूतवाहनेन विना जीवामो येनैवं प्रलपसि। ४६ नायि०-(पादयोर्निपत्य कृताञ्जलिः ।) तात देहि मे आर्यपुत्रचिहं. चूडारत्नम् । येनैतद् हृदये कृत्वा ज्वलनप्रवेशेनापनयाम्यात्मनः संतापदुःखम् । जीमू-अयि पतिव्रते किमेवमाकुलासि । ननु सर्वेषामेवास्माकमयं निश्चयः । ४८ देवी-महाराज तत्किं प्रतिपाल्यते । ४९ जीमू-देवि न किंचित् । किं त्याहिताग्नेर्नान्येनाग्निना संस्कारो विहितः । अतोऽग्निहोत्रशरणादग्नीनादायात्मानमुद्दीपयामः । (स्वगतम्।) हा कष्टं ममैकस्य पापस्य कृते सकलमेवेदं विद्याधरकुलमुच्छिन्नम् । तदेवं तावत् । (प्रकाशम्।) तात न खल्वेवमनिश्चित्यैव युक्तिमीदृशं साहसमनुष्टातुम् ।(विचित्रीणि हि विधिविलसितानि ।)कदाचिन्नायं नाग इति विज्ञाय जीवन्तमेव जीमूतवाहनं परित्यजेन्नागशत्रुः । तदनयैत्र तोवद्रुधिरधारया वैनतेयमनुसरामः । ५१ देवी-सर्वथा देवतानां प्रसादेन जीवन्तमेव मे पुत्रकं प्रेक्षिप्ये । ५२ नायि० -( स्वगतम्।) दुर्लभं खल्वेतन्मम मन्दभाग्यायाः । ५३ जीमू० -वत्स अवितथैपा भारती ते भवतु । तथापि साग्नीनामेवा- स्माकं युक्तमनुसर्तुम् । तत्तामनुसरतु भवान् । वयमप्यग्निशरणादग्नीनादाय त्वरितमेवागच्छामः । (इति पत्नीवधूसमेतो निष्क्रान्तः।) -तद्यावद्गरुडमनुसरामि । (परिक्रम्याग्रतो निर्वर्ण्य च ।) १ उत्रानं. २ सविचाराणि हि देव०; विधेः. ३ दिशा. ग्रुपलक्षिता निष्प्राणता नास्ति । मांसस्योत्कर्तनं छेदनं तस्माजायन्ते इति मांसोत्क- निजाः रजःपीडाः वहतः । अनुभवत इत्यर्थः । प्रीत्या हर्षेण मुखं प्रसन्नत्कुलम् । वर्तते इति शेषः । यद् गात्रं न विलुप्तं छिन्नं भक्षितं वा तत्र एप पुलकः रोमाचः हपंचिह्न स्फुरः "विशदः लक्ष्यते । किं न अस्य दृष्टिः अपकारिणि अपकार कृतवत्यपि मयि उपकारिणि उपतरि इव निपतति । स्निग्धया दृशा मा पश्यतीत्यर्थः । अतः अहोस्य महासलतेति मावः । विशेषोक्तिरलंकारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १४ ॥ ५४ शङ्ख ०- ·FIFTH ACT QUEEN-Alas! my son, Jimutavahana How is it that you, who would not cherish any other plcasure ccept the service of the parents, have gone to enjoy the happiness of heaven (leaving your father)? JIMUTAKETU—(With tears) Can wc, indeed, live without Jumutavahana that you should lament thus? HEROINE-(Falling at his feet and with folded hands) Father, give me the crest-jewel, the tohen of my lord, so that, placing it on my bosom, I may remove the pain of grief by entering the fire JIMUTAKETU-Oh chaste one (Lit one who is devoted to her husband) Why are you so distressed? Indeed this is the resolve of us all QUEEN--Your Majesty, then what are you waiting for? JIMU_Nothing, Queen But for one who maintains the sacred fire (Ahitagni), cremation by any other fire is not enjoined So bringing fires froin the place of sacred fire let us burn ourselves SHANKHA-(To himself) Alas! The whole of this Vidyadhara family perishes on account of a single sinful person like myself! So I shall just say this (Aloud) Father, it is not proper to commit this rash action without having ascertained (the truth) Strange are the workings of Destiny' Perhaps, the enemy of serpents will leave off Jimnutavahana alive, hay ing found that he is not a serpent We shall, therefore, follow Garuda by this very line of blood QUEEN_By all means, I may see my son alive by the favour of the deities HEROINE - (To herself) This is indeed difficult to get, unlucky that I am JIMU-Child may these words of yours come to be true! Even then it would be proper for us to follow, taking (with us) the sacred fire You may, therefore, follow that (line of blood) We shall also follow you immediately, after taking the fires from the fire-place (Ertt with his wife and daughter- 27-law ) SHANKHA–Let me now follow Garuda (Moving about and looking in front) विस्मयविशिष्टा जिज्ञासा बुतूहलम् । धैर्यस्य वृत्तिः वर्तन धैर्यवृत्तिः । धैर्येण वृत्तिरिति वा । धैर्यलक्षण तु-चापलेनानुपहता सर्वार्थेष्वविकत्थना | स्वाभाविकी चित्तवृत्तिः धैर्यमित्यभिधीयते ॥ इति । निजा दयावीरता प्रदर्शयन्नाह -शिरामुखेरिति । शिरामुखैः नाडीमुखै रक्त स्यन्दते भरत्येव । मम देहे अद्यापि मासमस्ति । किं

·प्लुप्लोगान्तयनान्तरः स्वनयनज्योतिः शिखाश्रेणिभिः ।
नागानन्दम्
कुर्वाणो रुधिराईचञ्चुकरौोणीरिवाः शिलाः
.
-~
५५ गरु०
सजविठोरघोरनखरप्रान्तावगाढावनिः ।
शृङ्गाग्रे मलयस्य पन्नगरिपुदरादयं दृश्यते ॥१३॥
(ततः प्रविशत्यासनस्थः पुरस्पति नायको गरुडः।)
-(आत्मगतम् ।) जन्मनः प्रमृति भुजङ्गपतीननता नेह-
शमाश्चर्य मया दृष्टपूर्वम् । यदयं महासत्त्व न केवलं न व्यथते प्रत्युत प्रष्ट
इव दृश्यते । तथा हि।
ग्लानिर्नाधिकपीयमानरुधिरस्याप्यस्ति धैर्योदधे.
मांसोत्कर्ननजा रुजोऽपि वहतः प्रीत्या प्रसन्नं मुखम् ।
गानं यत्न विलुप्तमेप पुलकस्तत्र स्फुटों लक्ष्यते
दृष्टिमय्युपकारिणीय निपतत्यस्यापकारिण्यपि ॥१४॥
तकुनहलमेव जनितमस्यानया धैर्यवृत्त्या । तद्भवतु न भक्षयाम्येनम्
न्छामि ताय कोऽयमिति । (उपरतो गक्षणात्पुरस्तिष्ठति । 1)
५६ नाय० ----मासोत्कर्तनविमुसमुपलक्ष्य)।
S
- शिसमक्षः सपन्वत घट रक्कमयापि देखे या मांसमस्ति ।
५७ गरु.
AM
तृतिं न पश्यामि तयेह तात्या भक्षणात्वं विग्तो गरत्मन् ॥ २५॥
- (स्वगतम् ।) आश्चर्यमाश्चर्यम् । कयमयमस्यामप्यवस्थायामेव-
मार्जितमेगाभिधत्त (प्रकाशम् ।) अहो महासत्त्व ।
१ नीः; ना. २ टोमात. ३ मळा. ४ मा. ५ गुटार. ६ अगी.
७ पाकि ८ पीडमते विष पते. ९ धर्योदयः. १० क्पंग. ११ जानामि.
१२ अपमति । १३ र गपि देहे; ते महान्मार,
-
राबानपा निन्तया तोम्मा चेत् सवारि सारह साल्न गृमि न यानि ।
है गमरमा मायामागाशनार । रुधियानादन्यात् । # पम्मार ति:
विधान: अगि । अनेनालीफिमोदाय प्रमागितम् । पीतम् ॥ १५ ॥

·FIFTH ACT On the high summt of the Malaya mountain, is seen from a distance the enemy of serpents, turning the rocks of the mountain into troughs, (droni) by the scratchung (Kashana) of his beak wet with blood, burning (plushta) the interiors of the adjoining forests (upanta-vana) by the series of flames of fire (coming out) from his eyes and digging up the earth by the tips (pranta) of his terrible claus hard as adamant and clinging (to the body) (13) (Enter Garuda sented, with the hero lying before him ) GARUDA-(To himself) Though I have been cating the serpents since my birth, I have never seen such wonder before, since, not only is magnanimous one not pained but on the contrary seems to be delighted, as it were For, There is no langour in him, the ocean of courage, trrugh his blood is being drunk in profusely, his face beams with pleasure though he bears the pain caused by the tearing up of his flesh the thrill of joy (horripılation) is clearly seen on the lumb 1 hich is not plucked off (volupta), and his eyes fall on me as if on a benefactor though I am doing harm to him (14). So, my curiosity JS roused by his courageous conduct Well let it be, I shall not eat him up I shall just ask him who (Gwing rep eating, stands before lent) HERO The blood is still there to ooze out from the openings of my veins There is still flesh in my body I do not see any satisfaction in you When then, OGaruda, do you desist from eating (me)" (15) GARUDA-(To himself) Oh how wonderfult Even in this condition, he talks so nobly* (Alond) O magnanimous he is one! अस्यामप्यवस्थायामेव क्षतदेहत्वाद् दौर्बल्य गोपीत्यर्थ. । ऊर्जितमुन्नतम् । लाकोत्तरीदार्यधर्योत्कर्पमिति यावत् । आवर्जितमिति । मया तव हृदयात् हृदय- स्थानात् शोणित रुधिरमावर्जिन गृहीतम् । त्वया च अनेन धैर्येण धृतराविष्करणेन मम हृदयमन्त करणमेव हृतमात्मसात्कृतम् । पाठान्तरे अद्य त्रया मम हृदयात् शोणित हृतमिवेत्यर्थः । स च न मनोरम ॥ १६ ।। क्षुदुपनप्त इति पाठे क्षुधा बुभुक्षया उपतप्तः। साहसमविचारित धर्म । साहस तु दमे दुष्करकर्मणि । अविमृश्य कृती धाश्थे । इति हैम । अस्थाने अविषये । न हि रजतभ्रम घटे जायते । अन श्रात्यविपये प्रवृत्तत्वादसमीक्ष्यकारितव तवैषा इति भावः । एतदेव दर्शयति- ·१३८ नागानन्दम् आवर्जितं मया चश्या हृदयात्तव शोणितम् । धैर्यानेन च हृतं त्वया हृदयमेव मे ॥१६॥ तत्कस्त्वमिति श्रोतुमिच्छामि । ५८ नायक - एवं क्षुधाकुलो भवान्न श्रवणयोग्य. । तत्कुरुष्व तावन्मास- शोणितेन तृप्तिम् । ५९ शङ्ख०-(सभ्रममुपसृत्य ।) तार्यतार्य न खलु साहसमनुष्टातव्यम्। नायं नागः । परित्यजैनम् । मा भक्षय । अहं तवाहारार्थे वासुकिना प्रेषित । (उरो देंदाति ।) ६० नायक (शङ्खचूड पश्यन्नात्मगंतम् ।) कथं विफलीकृतो मे मनोरथ शङ्खचूडेनागच्छता। ६१ गरु० -(उभौ निरूप्य ।) द्वयोरपि भवतोर्वध्यचिह्नम् । कतर खल नाग इति नावगच्छामि । - ६२ शह --कथमस्थान एव भवतो भ्रान्ति.।';.. आँस्तां स्वस्तिकलक्ष्म वक्षसि तनौ नालोक्यते केञ्चुको जि जल्पत एव मेन गणिते नाम त्वया अपि । तिस्रस्तीप्रविपाग्निधूमपटलव्याजि रत्नत्विषो ७०० नैता दुःसहशोकफूत्कृर्तमरत्स्फीताः फणाः पश्यसि ॥ १७ ॥ १ अनेन धैर्येण पुनस्वया हृदयमेव नः; हतमिवाद्य मे. २ क्षुदुपतप्तः न अवणयोग्यस्त्वम्. ३ सहसा. ४ इत्यभिधाय पुरो वपुर्ददाति. ५ सविपादमा०. ६ आस्ते स्वस्तिकलक्षण न कथितं किं फञ्चुको पत्तनौ. ७ कल्चुकं. ८ शुक० सीत्कृतमरुत्पीडाः. । 3 आस्तामिति । वक्षमि स्वस्तिम्लक्ष्म स्वस्तिकाकार चिई तावदास्ता तिष्ठतु । न नाम तत्त्वया लक्षितं भवेदित्यर्थः। तनी शरीरे कन्चुः निर्मोन आलोक्यते न लक्ष्यते किमिति काकुगर्भम् । जल्पतः मापमाणस्य एव । न तु मतमुसस्य । मे द्वे नि । असाधारण चिसमित्यर्थः । अपि न नाम गणिते विचारिते । नाम मम्भावनायां पुत्सायां पा । नाम पायाश्यसमान्यग्रोधोपगमहसने। इत्यमरः । पुनश्च तीयः वीदयः दुःसह इत्यर्थः यः विषगेवामिः विपामिः तस्य धूमपटलेन धूममहत्या । तीग विपाधूिमपटलेनी या । म्याजिदाः अममना इतत्विष इत्यर्थः । नाना विपः दीप्सयो यासा सादशीः । दुःसहः गोदुमशक्यः यः गोरः तेन यत्स्वत ।

·FIFTH ACT I have drawn out the blood from your heart with my beah, but you have snatched away my heart itself by this fortitudel (16) Therefore, I wish to hear who you are HERO_When oppressed by hunger thus, you are not fit to hear So first obtain your satisfaction with my flesh and blood SHANKHA-- (Approaching hastıly) O Garudal Garuda' Not indeed should this rash act be done by you! He is not a serpent Leave him Devour me I have been sent by Vasukı for your food (Presents his chest ) HERO-(Seeng Shankhachuda, to himself) How now, Shankhachuda, coming here, has frustrated my desire GARUDA--(Observing both) Both of you have the symbol of a victim I do not know which of you is the serpent SHANKHA-Your doubt is misplaced Let alone the Swastika mark on his chest, but can you not sce the slough on (my) body? My two tongues also have not been counted by you, while I am speaking Don't you see these three hoods, having the lustre of their gems dimmed (Vyazimha) by the columns of smoke (coming out) from the fire of dreadful poison, and swollen with the wind of hissings given out in unbearable sorrow? (17) जात्युचितः फूत्कारः । सूत्कृत सीत्कृतमिति पाठान्तरे । तस्य मरुता वायुना स्फीताः स्प भासमाना. । विकृतप्रान्तमागाः इति शिवरामः । एताः तिस्रः फणाः न पश्यसि । अत्रापि प्रश्नगर्भकाकुः । वभावोक्तिः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १७ ॥ मेराविति । यस्य मया मेरी मेरुपर्वते मन्दरवन्दरासु मन्दराचलदरीपु हिमवत्सानी दिमाचलप्रस्थे । महेन्द्राचले तदाख्यकुलपर्वते कैलासस्य शिलातलेषु मलयस्य प्राग्भारेषु शिसरप्रदेशेषु तेषु तेषु दिक्कुलेषु दिक्षु स्थितेयु निकुञ्जेषु । चारयन्ति कीर्तिमिति चारणाः बन्दिविशेषाः । नन्दादिल्युः । तैः उद्गीयमान उच्चीयमानम् लोकालोके चक्रवाल पर्वतं विचरतीति लोकालोकविचारि अखिलजगदन्तरालव्यापि । तत् यशः बहुशः श्रुतम् । उदात्तालकारः । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ १८ ॥ अहः पापमेष पङ्कः कर्दमः तस्मिन् । उद्विग्नः खिन्नः । अस्थान अविषयः आवेगस्योद्विग्नतायाः । तदेव प्रतिपादयति-स्वशरीरेणेति । स्वशरीरेण स्वदेहार्पणेन ममेद मदीय इद शरीर तात् परिरक्षतः भवतः पातालतलादपि तलमघःप्रदेशम् । नरकमिति यावत् । मा नेतु युत्तमिति काकुगर्भोक्तिः । यतो नीतो तत उद्विमोस्मीत्यर्थः ॥ १९ ॥ क्णया आर्दै चेतः यस्य तेन । मम प्रासः मदासस्तस्य गोचर पतित. । तस्य मम भक्ष्यभूतस्य । अप्रशस्त इत्यमकृत्यम् । अप्राशस्य नार्थः । बोधिसत्त्व एव ·नागानन्दम् 10050 ६६ नाय n गुरु०. .(शङ्खचूडस्य फणान्वीक्ष्य नायक पश्यन् ।) तक खल्वय मया व्यापादित । ६४ शङ्क- -विद्याधरवशतिलको जीमूतवाहन । कथमकारुणिकेन त्वयेदम नुष्टितम् । ६५गरुक - (स्वगतम् । ) अये अयमसौ विद्याधरकुमारो जीमूतवाहन । मेरो मन्दरकन्दरासु हिमवत्सानौ महेन्द्राचले कैलासस्य शिलातलेपु मलयप्राग्भारभागेष्वपि । दिक्कुलेषु च तेपु तेपु यहुशो यस्य थुत तन्मया लोकालोकविचारि चारणगणैरन्द्रीयमानं यश. ॥ १८ ॥ सर्वथा महत्यह पड्के निमग्नोऽस्मि । भो फणिपते किमेवमुंद्विग्नोऽसि । शङ्ख० किमस्थानमिदमावेगस्य ।। स्वशरीरेण शरीर ताक्ष्यत्पिरिरक्षतो मदीयमिदम् I युक्त नेतु भवतः पातालतलादपि तल माम् ॥ १९ ।। ६८ गरु० अये कथ करणाईचेतसानेन महात्मना (मदासँगोचर पतितस्यास्य) फणिन प्राणान्रक्षितु स्वदेहो ममाहारार्थमुपनीत । तन्महद कृत्यमेतन्मया कृतम् । किंबहुना । बोधिसत्त्व एवाय मया व्यापादित । तदस्य महापातकस्याग्निप्रवेशाहते नान्य प्रायश्चित्त पश्यामि । तक नु खल्लु बलिमा सादयामि । (दिशो विले'क्य ! ) अये अमी केचिद्गृहीतानय इत एवाभिवर्तन्ते । यद्यापदेतान्प्रतिपाल्यामि | भो भो अय वि०, भो विद्याधरराजवशतिलक । कथ कारुणिकेनापि त्वयैतदतिनिष्ठुरमनुाठतम् | २ परमकारुणिमेनापि त्वयामु प्रति निष्टुरमिदमाचरितम ज्ञानात् ३ प्रथ महीना ४ उद्देशेवरि, उद्देशेष्वनिलेपु तेषु ५ विचारिचा०. ६ अहमयश पङ्के आनिमासि, अस्मात्पर-विगु स्थानमिदमागमनस्य । स्वशरीरेण २० ८ स्वशरीरमिद दत्वा ताक्ष्यात्परिरक्षित यदीयमिदम् । ९ क्षता भवता १० लादपि चपाताल्म् ११ ममास्यगोचर प्राप्तस्य भगवान बुद्ध एव जीमूतवाहनसज्ञ | व्याख्यातपूर्वोय शब्द । ईदृशी अवस्था यस्य स इगवस्थम्तम् । आत्मीय इति । अयमात्मीय बधुनन अय पर इत्यय कम पारपाटी दयाया कुत खलु । नेय गणना दयावताम् । सत्यमिदम् । नास्त्यन १ ·FIFTH ACT GARUDA (Seeing the hoods of Shankhachuda and look ing at the Hero) Then, who is this indeed that is killed by ine? SHANKHA-This is Jimutavahana the ornament of the Vidyadhara famıly How was this done by you, merciless that you arel GARUDA-(To himself) Ah this is that Vidyadhara Prince, Jimutavahana Whose fame, spreading up to the Lokaloka mountain, and being sung aloud by the groups of bards, has been frequently heard by me on the Meru (mountain), in the caves of the Mandara (mountain), on the summits of the Himalaya on the Mahendra mountain, on the rocky slopes of the Kailasa moun tain and even on the topmost regions of the Malaya mountain and in the bowers of the different quarters (18) In every way, I am sunk in the mire of sin HERO-O lord of serpents, why are you so dejected? SHANKHA-Is it no cause for agitation? Is it proper for you to take me to a region even below the nether world, by saving this body of mine from Garuda by (offering) your own body? (19) GARUDA-Ah how now, by this great person with his heart filled with compassion his own body was offered as food to protect the life of this serpent who had become my prey (Lat who had fallen within the range of my greed ) So this is an unworthy act done by me What more? Thus, indced a Bodhisatva has been killed by me I see no other ex piation for this great sin except entering fire Where then can I find fire' (Looking to the quarters) Ah here are some per sons carrying fire coming just this way I shall therefore want for them विवाद । किं तु बद्दव कि रक्ष्या उत एक कि रक्ष्य इति चिन्ता विचारणा ते कथ न जाता। अय भाव - एकस्य रक्षणे बहूना नाश ) तेषा रक्षणे एकस्यैव । एव स्थिते कि एक रक्षामि उत बहन् इति विकल्परूपिणी चिन्ता ते कथ न जाता। न जाता इति कथ शायते इति चदेवम् । येन यस्मात् ताश्यात् गरुडादहिं त्रातु स्वजीवितपरित्याग स्वप्राणदान कुर्वता त्वया आत्मा स्वशरीर पितरो आवामि त्यथ वधूश्च इति एतत्कुल नि शंघ हतम् । अपुत्रवति त्वयि कुलोन्छेद एव जात इत्यय विशेपेण रामान्यसमथनरूपार्थान्तरन्यासाल्कार | शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ २० ॥ अविरता मतताच ता प्वालाच तामि । विगता ज्वाला यस्यासो विज्वाल । पाठान्तरे अविरत निपतन्त ये अश्रुबिदवस्त । एतदीयेन एतेषा ·१४२ नागानन्दम् ६९ शव ०- ७२ जीमू० ०- دارید यात्मीयः कुमार पितरौ ते प्राप्ती। ७० नाय० -- ( ससभ्रमम् । ) शङ्खचूड एहि। समुपविश्यानेनोत्तरी- येणाच्छादितारीरं कृत्वा धारय माम् । अन्यथा कदाचिदीगवस्थं मा सहसैवालोक्य पितरौ जीवित जह्याताम् । ७१ शह०-(पार्श्वपतितमुत्तरीयमादाय तथा करोति ।) (ततः प्रविशति पत्नीवधूसमेतो जीमूतकेतुः ।) -(सासम् ।) हा पुत्र जीमूतवाहन । पर इत्ययं खलु कुतः सत्यं कृपायां क्रमः किं रक्ष्या यहवः किमेक इति ते जाता न चिन्ता कथम् । तान्त्रिातुमहिं स्वजीवितपरित्यागं त्वया कुर्चता येनात्मा पितरौ वधूरिति हतं निम्शेपमेतकुलम् ॥२०॥ ७३ देवी--( मलयवतीमुद्दिश्य । ) जाते मुहूर्तमपि तापद्विरम तगावि- रताश्रुधारामिर्निचालो भवत्सग्नि । तन्मा रुदिहि । (सर्वे परिक्रामन्ति ।) जीमू० हा पुत्र जीमूतवाहन । ७५ गरु०-(श्रुत्वा ।) हा पुत्र जीमूतवाहनेति ब्रवीति । तद्वयक्तमयमस्य पिता । तत्कृतमेतदीयेनाग्निना । न शक्नोम्यस्य पुत्रघातैलज्जया मुखं दर्शयितुम् । अथ वा किमग्निहेतो पर्यावुलोऽस्मि ! तुटस्थ एवास्मि जलनिधैः । तद्यावदिदानी ज्वालामहैस्त्रिलोकीग्रसनरसलसत्कालजिह्वाग्रकल्पैः सर्पद्भिः सप्त सकिणमिव कवलीकर्तुमीशे समुदान । स्वैरेवोत्पातवातप्रसरपटुतरैथुक्षिते पक्षवाते- रस्मिन्कल्पावसानज्यलनभयकरे वाडवाग्नी पतामि ॥२१॥ Maa (इत्युत्थातुमिच्छति ।) हन हा गुरुचरणशुश्रूषाभिज्ञ. २ कृपायाः. ३ रक्षामि बहून् क्मेिकमि. ४ वधूरभिहत, अस्मत्कुल. ५ आलिङ्गय. ६ किमेतदीयेनामिनात्मानमुद्दीपयाभि- ७ तात् ; ०घाति , ती; तीति. ८ समीपस्थ एव जलघिस्तावदिदानीम्. ९ सप्तसतेः पदमिव...मीशैः समुद्र, सप्तहस्तैस्तृणमिव. हस्तपतिना इत्यर्थः । पुत्रस्य धातस्तस्मात् लज्ञा तया । युवयोः पुनो मया हत । अतोग्निीयतामिति लजे इत्यर्थः । अत्र अयत्नल्भ्योऽनिः सन्निहितः इत्याह - ज्वालामङ्गेरिति । कल्पावसाने प्रलयकाले यः ज्वलन अग्निस्तद्न्द्रयंकरे भीषणे ७४ .

·FIFTH ACT SHANKHA—Prince, your parents have come HERO---(In confusion) Come, Shankhachuda, sitting herc and covering my body with this upper garment, support me Otherwise, seeing me in this condition, my parents may perhaps give up their life suddenly (Shankhachuda takes up the upper garment lying by his side and docs so ) (Then enter Jimutaketu with his wife and daughter-un-law ) JIMUTAKETU-(With tears) Alas, my son Jimutavahana Truly, how can there be a preferential order (Kramnh) in showing mercy, (thinking) that this one is my own while this a stranger? How is it that the thought whether many should be saved or only one, did not arise in you? and therefore, this entire family consisting of yourself, your parents and your wife has been completely destroyed by you, while giving up your life to protect a serpent from Garuda (20) QUEEN--(Addressing Malayavati) child, stop (weeping) for a while The fire is being extinguished by the constant flow of your tears So do not weep (All move about) JIMUTAKETU--Alas' my son Jumutavahana GARUDA-(Listening) He says 'Alas' my son Jimutava- . I be so anxious for the sake of fire' I am just on the shore of the ocean Therefore, now, I shall fall into this submarine fire, which is dreadful lıke the fire of deluge (Kalpavasana), which is kindled (dhukshita) by the wind of my own wings stronger than the sweeping (prasara) portentous stormy blast, which is able to swallaw tl (sarp the ti with up) (21) अस्मिन् । पडवाया भव वाडवः स चासो अग्निश्च तरिमन् वाडवामी पतामि। कीदृशे इत्याह-उत्पाते प्रलये उत्पातस्य वा यः वातः वद्वत् प्रसरे सचलने पडतरैरति- पटुमि स्वैरवे पभवातः पक्षाभ्यामुत्थितैः समीरणैः धुक्षिते सदीपिते । पुनश्च त्रयाणा लोकाना समाहारः त्रिलोकी लस्या ग्रसनं कवलीकरण तन य. रस आसत्तिः तेन लसन्ती स्फुरन्ती या कालस्य जिह्वा तस्या अन तस्मादीधन्यूनः । तत्सदृशैः इत्यर्थः ।

·७६ नाय ७७ गरु - ७९ गरु० ८० नागानन्दम् भो पतंगराज अलमनेनाध्यवसायेन । नाय प्रतीकारोऽस्य पाप्मन । (जानुभ्या स्थित्वा वृताञ्जलि ) भो महात्मन्कस्तहि कथ्यताम् । ७८ नाय० – प्रतिपालय क्षणम् । पितरौ मे प्राप्तौ । यावदेती प्रणमामि । -एव क्रियताम् । जीमू० (दृष्ट्वा सहर्पम् ।) देवि दिष्ट्या वर्धसे । अय वत्सो जीमूतवाहनो न केवल ध्रियते प्रत्युत कृताञ्जलिना गरुडेन शिष्येणेन पर्युपास्यमानस्तिष्टति। ८१ देवी-(सहपम् ।) महाराज कृतार्थास्मि । अक्षतशरीरस्य पुत्रस्य मुख प्रेक्षिप्ये। ८२ नायिक - यत्सत्यमार्यपुत्र प्रेक्षमाणाया अपि झटितिकृत्वा न प्रत्येति मे हृदयम् । ८३ जीमू० .(उपसृत्य । ) वत्स एढेहि । परिष्वजस्व माम् । ८४ नाय० -(उत्यातुमिच्छ पतितोत्तरीयो मूद्धति ।) ८५ शङ्ख०-कुमार समाश्वसिहि । ८६ जीमू० -हा वत्स कथ मा दृष्ट्वापि परित्यज्य गतोऽसि । ८७ देवी -हा पुत्रक कथ वाड्मात्रकेणापि त्या न सभाविताम्मि। ८८ नायिक 10-हा आर्यपुत्र कथ गुरुजनोऽपि वयोपेक्षित । ( सर्वे मोह गच्छन्ति ।) है 0- सर्पद्धि सर्वत प्रसरद्भि । ज्यालामझै अर्चि समूहै । प्रस्फुरद्भिालाभिरिति वा । सप्त समुद्रान् सर्पिष्कणमिर घृतबिदुमिव कवलीकर्तुं ग्रसितुमीशे समर्थे । सप्तसप्ते पदमिवति पाठे सप्तसप्ते सूर्यस्य पद स्थानमिव कवलीकतुमीशै ज्वालाभङ्ग । समुदे वाडयानौ इति योज्यम् । सर्पद्भि सप्तहस्तस्तृणमिवेति पाठे प्वालामने सौरेव हस्तै सत समुद्रान् क्वलीकर्तुमीशे इति योजना । उपमानेन प्रसनस्ये पत्करत्व पाडवामेरकर्षातिशयकथनापतत एव भस्मीभावात्प्रायश्चित्तस्य साथक्य मपि ध्वनितम् । भयानकरस । असम्बधे सम्ब धरूपातिशयोक्ति । सा च वाच्योत्प्रेक्षया संसृष्टा । प्रथमे पादे रसरस इति वृत्त्यनुप्रासश्च । स्रग्धरा वृत्तम् ।

·FIFTH ACT HERO-O lord of birds, away with thrs resolve! This is not the remedy for this sin GARUDA-(Kneeling, with folded hands) O noble one, what is it then? Just tell me HERO_Wait for a moment My parents have come I shall just bow down to them GARUDA-Do so JIMUTAKETU-(Looking, with joy) O Queen, I congratulate you This our son Jimutavahana is not only alive, but on the contrary is being waited upon by Garuda with folded hands as by a disciple QUEEN-(With joy) Your Majesty, my desire is fulhlled I shall see the face of my dear son whose body is unharmed HEROINE_Though I actually see the face of my lord, my heart does not believe it at once JIMUTAKETU--(Approaching) Child, come, come Embrace me HERO_(The hero, wishing to rise, faints awdy with the upper garment falling aside) SHANKHA-Prince, take heart IIMUTAKETU---Oh child, even after seeng me, how have you gone away, leaving me? QUEEN-Oh dear son, how is it that you have not honoured me even by a word? HEROINE-Oh my lord, how have you ignored even the elders' (All faint away) ॥ २१ ॥ दिया घर्धसे तव देवसम्पदमभिनन्दामि इत्यर्थः । ध्रियते जीवति । पर्यु- पास्यमानः सेव्यमानः । अशतमजातरण शरीर यस्य तादृशम् । झटितिकृत्वा सहसा । परस्यात्मा परात्मा । परास्मना रक्षितः जीवः येन । विपन्न मृतः । मरणमतिगछ- तीति मरणातिग मरणाधिकम् । असमीक्ष्यकारिता अनिमृश्यकारिता । रिम्भिा परिणामः । विलुप्लेति । विलुप्सानि गरुडेन मासादेर्भक्षणान्नष्टानि शेषाणि कण्ठन्यति- रितानि अङ्गानि अवयवाः यस्य स विलुप्तशेषाङ्गः तस्य भाव विसशेषाङ्गता तया । निराश्रयत्वात् अधिष्ठानाभाषाकण्ठदेशे कण्ठप्रान्त प्रयातान् । प्रयाणोन्मुसा- नित्यर्थः । प्राणान्त्रहन्त धारयन्तं तनयं निरीक्ष्य पाप• अह कथ शतधा शतप्रकार न बजामि विभक्तो भवामि । कठिनहदयः सह अहमिति भावः । हेतू प्रेक्षा । उपजाति- वृत्तम् ॥ २२ ॥ पाठान्तरे अतिदुष्करकारिणी अतिकटोरकर्मकारिणी। कटोरहृदयेरार्थः । नागा.१० ·८९ शह ९२ शह . नागानन्दम् - हा शङ्खचूडहतक परात्मरक्षितजीव कथं गर्भस्य एव न विपन्नोऽसि येनैवं क्षणे क्षणे मरणातिगं दुःखमनुभवसि । ९० गरु० –सर्वमिदं मम नृशंसस्यासगीक्ष्यकारिताया विजृम्भितम् । तदेवं तावत्करोमि । (पक्षाभ्या वीजयन् । ) भो महात्मरामाश्वसिहि समाश्वसिहि । ९१ नायक (समाश्वस्य ।) शङ्खचूड समाश्वासय गुरून् । -( उपसृत्य ।) तात समाश्वसिहि। मातः समाश्वसिहि । समाश्वसितो जीमूतवाहनः । किं न पश्यथ युप्माकमेव समाश्वासनार्थ प्रत्युत्थितोपविष्टस्तिष्ठति । (उभौ समाश्वसितः) .,' ९३ देवी-पुत्र कथं प्रेक्षमाणानामेवास्माकं कृतान्तहतकेनापह्रियसे । ९४ जीमू० देवि मैवममङ्गल्यवादिनी भव । धियत एवायुष्मान् । तद्वधूः समाश्वास्यताम् । ९५ देवी--( मुखं वस्त्रेणात्य रुदती।) प्रतिहतममङ्गलम् । न रोदिष्यामि । (मलयवतीमुद्दिश्य।) जाते समाश्वसिहि समाश्वसिहि । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । वरमियत्या वेलायां भर्तृरते मुखं दृष्टम् । ९६ नायि०-(समाश्वस्य ।) हा आर्यपुत्र । किं करोमि मन्दभागिनी । ९७ देवी-(मलयवत्या मुखं पाणिना परिमृज्य । ) वत्से मैवं कुरु । प्रतिहतो विन्तः । ९८ जीमू०- (सासम् । आत्मगतम् ।) विलुप्तपाङ्गतया प्रयातान्निराश्रयत्वादिव कण्ठदेशम् । प्रेोणान्वहन्तं तनयं निरीक्ष्य कथं न पापः शतधा व्रजामि ॥२२॥ ९९ नायि०-~अतिदुःखभागिनी खल्वहं येदृशमप्यार्यपुत्रं प्रेक्षमाणा अद्यापि जीवितं न परित्यजामि। १०. देवी-(नायकस्याङ्गानि पैरामृशन्ती गरुडमुद्दिश्य ।) हा नृशंस कथमिदानी त्वयैतदाभरणानामपि कृतशोभमेवैतदवस्थं पुत्रकस्य मे शरीरं कृतम्। १णाधिक ; णादतिरिक्तं. २ देवि मा मैवमाश्वसिहि. ३ प्रत्युत ; प्रत्युत युष्मानेव समाश्वासयितुमु०, ४ मामङ्गलं वादी:.५ स्त्यजन्तं. ६ स्पृशन्ती. परामुशन्ती हस्तेन स्पृशन्ती । आपूर्यमाणेति पाठान्तरे आपूर्यमाणा सनियमाणा नया रूपयौवनयोः शोभा यत्र तत् । मैवं वदेति शेषः । परमार्थतः यथार्थतः विचा- ·FIFTH ACT SHANKHA-Ah wretched Shankhachuda, you whose life was saved by the life of another, why did you not perish while in the (mother's) womb? For every moment you are suffering the agony which is even more than that of death GARUDA-All this is the consequence of the thoughtless action of my wicked self Therefore, I shall do this (Fanning with his wings) O noble one, be consoled be consoled HERO-(Recovering) Shankhachuda, revive my parents SHANKHA—(Approaching) Father, take heart Mother, take heart Jimutavahana has recovered Don't you see that he has got up and is sitting up only to console you? (Both recover ) QUEEN-My son, how, even while we are looking you are being carried away by wretched death? JIMUTAKETU_Queen do not utter such inauspicious words Our dear son (Lit the long-lived one) is surely alive So console the daughter-in-law QUEEN-(Covering her face with the garment and weeping) May evıl be averted' I shall not weep (To Malayavati) Take heart, daughter, take heart and rise up It is better that you should see your husband's face at this time HEROINE- (Recovering) Ah my lord, what shall I do, unlucky that I am! QUEEN-(Wiping Malayavati's face with her hand) My dear, don't do so The evil is averted JIMUTAKETU—(With tears, to himself.) How is it that I, a sinful one do not split into a hundred pieces, while beholding my son holding his life which has come up to the throat, being left without support, as it were, as all the other limbs have been destroyed (22) HEROINE-I am indeed a most miserable one, as I do not abandon my life even when I see my dear husband in this condition QUEEN- (Touching the limbs of the hero, and address ing Garuda) Ah cruel one' how, has this my son's body which gave beauty even to the ornaments, been reduced to this condition by you? र्यमाणे । मेद इत्यादि । त्वचा चर्मणा आवृते आच्छादिते लगावृते शरीरनाम्नि देहसशे । मेदः वसा । मजा अस्थिसार । एतेषा सघाते समूहे । सदा बीभत्स जुगुप्साकारि दर्शन यस्य तस्मिन् । का शोभा । न कापीत्यर्थ । तदुक्त ---मास मेदो रुधिर रोम नख देहतो बिनैकैकम् । बीभत्स सघाते रमणीयमहो विमोहमाहात्म्यम् ॥

·१०२ गरु० १०४ जीमू० २४८ नागानन्दम् १०१ नायक अम्ब मा मैवम् । किमनेन कृतम् । ननु पूर्वमप्येतदी- दृशमेव परमार्थतः । पश्य । मेदोऽस्थिमांसमजासूफ्संघातेऽस्मिस्त्वगांवृते।' 'शरीरनाम्नि का शोभा सदा वीभत्सदर्शने ॥२३॥ भो महात्मन् । नरकानलञ्चालावलीढमित्वात्मानं मन्यमानो दुःखं तिष्ठामि । तदुपदिश्यतां येनाहं मुच्येयास्मादेनस । १०३ नायक -अनुजानातु मां तात: ।यावदस्य पापस्य प्रतिपक्षमुप- दिशामि। ~ वत्स एव क्रियताम् । १०५ नाय०- चैनतेय श्रूयताम्। १०६ गरु० (जानुभ्यां स्थित्वा शिरसि निहिताञ्जलिः।) आज्ञापयतु भवान्।' १०७ नाय० शृणु। नित्यं प्रार्णाभिघातात्प्रतिविरम कुरु प्रॉस्कृतस्यानुतापं यत्नात्पुण्यप्रवाहं समुपचिनु दिशन्सर्वसत्त्वेप्वभीतिम् । मैग्नं येनात्र नैनः फलति परिणतं प्राणिहिंसासमुत्थं से दुर्गाधे वारिपूरे लवर्णपलमिव क्षिप्तमन्तर्हृदस्य ॥ २४ ॥ (सन्यथम् । अंग्वे. २ त्वचा-समा -वृत्ते. ३ शरीरे खलु -वास्ति. अनुभवामि. ५ सर्वप्राणातिपातात्प्रविरम कुरुष्वादरेणानुतापं. ६ णातिपा.. ७ प्राक्कृते चा०. ८ विरचय दिशतात्-म्. ९ नून. १० परिमितप्राणिहिंसाप्तमेरात. ११ येनैतत् ; दुर्गाधापारबारेः. १२ कण. इति । अतः एतन्नाशे खेदं मा कृथाः वैनतेयं च मा परुपं वादीः इत्यर्थः ॥ २३ ॥ नायकवचन भ्रुवाह-महात्मन्निति । पापगौरवेण देहपतनादूर्ध्व नरकपातो ध्रुव एव इति मत्वा आह-नरकः भाविनरकपातचिन्तेत्यर्थः एवानलस्तस्य ज्वालामिः अवलीढ कवलीतम् । एनराः पापात् । पापरय प्रतिपक्षं शतुं पापस्य दाहक प्रायश्चित्तमित्यर्थः । नित्यमिति । नित्य य प्राणामिघातः जीवहिंसा तस्मात्प्र. तिविरम निवर्तस्व । प्राकृतस्य पूर्वाचरितस्य हिंसारूपपापस्य अनुतापं पश्चात्ताप कुरु । सर्वसत्त्वेषु-सर्वेषु प्राणिषु अमानि हिंसानिवृत्त्या दिशन् ददत् यानात्प्रयत्नेन तदेकपर- तयेत्यर्थः । पुण्यप्रसादसुकृतरार्शि समुपचिनु सगृहाण । येन पुण्यसचयेनेति वा । " ·FIFTH ACT HERO--Don't say so, mother. What has he done? Indeed, in reality, this body was in this condition even before! See, What beauty can there be in this body which is just a collection of fat, bones, flesh, marrow and blood covered up with skin and which is always loathsome to look at? (23) GARUDA-Magnanimous one! I am feeling miserable, thinking myself to be enveloped by the flames of fire in hell. So advise me, so that I may be free from this sin, HERO-Let my father permit me, so that I may advise him on the atonement for this sin, JIMUTAKETU—Child, do so. HERO-Vainateya, listen. GARUDA-(Kneeling and folding his palms on his head) Command me, sır! HERO-Listen Abstain for ever from destroying the lives of others); Tepent for your actions of the past giving safety (abhiti) to all living beings, collect with great effort a stream (i.e. a heap) of religious merit so that the sin, arising from killing living beings, shall not bear fruit though ripe (parinatam), being merged (anto at) like a punch of salt thrown into the fathomless mass of water in a lake. (24) अत्र अस्मिपुण्यप्रवाहे ममं प्राणिनां हिंसा प्राणिहिंसा तस्मात्समुत्तिष्ठतीति प्राणि- हिंसासमुत्थं जीववधजनितं एनः पापं परिणतं भूत्वा । हदस्य जलाशयस्यान्तः दुर्गाधे गभीरे वारिपूरे जलसमूहे क्षिप्तं लवणस्य पलं पलमितं लवणमित्यर्थः । इव न फलति । तद्यथा अगाधजलस्य हृदस्य लवणरसत्वं नापादयति तथा महतः पुण्य- राशेः पुरतः खीभूतं ते एनोपि नरकरूपं फलं न जनयेदित्यर्थः । उपमाकारक- दीपकयोः ससृष्टिः । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ २४ ॥ एवं बोधित उपदेशानुष्ठानं प्रति- जानीते-भज्ञानेति । इतः प्राक् अज्ञानरूपा निद्रा तया शयितः सुप्तः भवता प्रतियोचितः जागरितः । अज्ञानं निरस्य विवेकं माहितः । अद्य प्रभृति एषोहं सर्वप्राणियधात् विरतो निवृत्तः । न तु निवतिष्ये ॥ २५ ॥ संप्रति अद्यैव न तु आगामिनि काले । कचिदिति । नागानां समाजः महोदन्वति महासागरे सुखं निभयं यथा तथा विहरतु क्रीडतु । अद्य यावद्भयेन पाताले निलीना नागा उन्मज्य सुखेनेतस्ततः सचरन्तु इति भावः । कीदृशः इत्याद-चित्प्रदेशे पुलि- नवसकतवद्विपुलैः विस्तृतैः भोगनिवर्हः अहिशरीरसमूहैः । 'भोगः सुखे स्त्र्या- दिभृतावहेश्च फणकारयोः' इत्यमरः । द्वीपस्येव आकारो यस्य स द्वीपाकारः द्वीपसस्थानः । क्वचिदपि वलयितं कुण्डलीकृतं शरीरं येन स तथा । अत एव कृतावर्तभ्रान्तिः कृता जनिता आवर्तस्य वारिभ्रमस्य भ्रान्तिः शङ्का येन स ·१५० नागानन्दम् E ०९ नाय १०८ गरु० यदाज्ञापयति भवान् । अज्ञाननिद्राशयितो भवता प्रतियोधितः। सर्वप्राणिवोदेप विरतोऽध प्रभृत्यहम् ।। २५॥ संप्रति हि । क्वचिदूद्वीपाका पुलिनविपुलै गनिवहः - - कृतावर्तभ्रान्तिलयितशरीरः कचिदपि । बजेन्कूलात्कूलं वचिदपि च सेतुप्रतिसमः समाजो नागानां विहरतु महोदन्वति सुखम् ।। २६ ॥ अपि च । .... १७ नस्तानापादलम्बान्धनतिमिरनिभान्देशाशान्वहन्त्यः सिन्दूरेणेवे दिग्धः प्रथमरविकरस्पर्शताः कपोलैः।। अस्मिनायासितागयोऽप्ययंगणितरजः कानने चन्दनानां । *."नित्यं गायन्तु रागादुरगयुवतयः कीर्तिमेतां तवैव ॥२७॥ ----- साधु महात्मन्साधु । अनुमोदामहे वयम् । सर्वथा दृढसमाधिर्भव । ( शङ्खचूडमुद्दिश्य । ) त्ययापि खगृहमिदानी गम्यताम् । (निःश्वस्याघोमुखस्तिष्ठति ।) १११ नाय०- -(निःश्वस्य शङ्खचूडं पश्यन् ।) शङ्खचूड सत्वरं गच्छ । शोकाकुलां जननी पश्य । --- उत्प्रेक्षमाणा त्वां तार्थ्यचञ्चुकोटिनिपातितम् . खदुःखदुःखिता नमास्ते सा जननी तव ॥ २८॥ १ पयसि. २ निद्रया सुप्तः. ३ एव. ४ कारः. ५ महाशैलप्रख्यैः; स्थले चा पाताले. ६ विचरतु, ७ प्रस्थाना-नात्पादल० --लस्तान्पाताल-लमास्तिमिरचयनिभान. ८ हतान्. ९ णैव. १. रक्तः ११ आया-सेना-सांदा-लसाङ्गयः. १२ प्यविग०; उपरिग०. १३ अस्मिन्, १४ समाधानः १५ मातर. १६ विपा०. १७ 'दुःखं. तोक्तः । क्वचिदपि च ब्लात्कूल तीरातीर वजन सेतुप्रतिसमः मैतुसदृशः । कृतसेतुनम इत्यर्थः । उपमा भ्रान्तिमाचालकारौ । शिखरिणी वृत्तम् ॥ २६ ॥ नस्तानिति । प्रस्तान् शिथिलबन्घत्वाद्विगलितान् । आपादलम्बान् पादपर्यन्तं लम्बमानान् । घनं यत्तिमिर तत्सदृशान् निबिडान्धकारतुल्यान् केशपाशान् कच- कलापान् वहन्त्यः । प्रथमाः प्रातःकालिका रविकराः सूर्यकिरणास्तेषां स्पर्शेन ताम्रः ११० शङ्क .- - ·FIFTH ACT १५१ GARUDA---As you command, sir Lying in the sleep of ignorance, I am awakened by you I have, from now onwards, abstained from killing all living heings (25) - Let the assemblage of serpents sport happily in the vast ocean-having the form of an island in some places, with the heaps of their bodies as expansive as sandy banks, producing in other places, an illusion of a whirlpool by their bodies coiled up, and in some places looking like a bridge while passing from one shore to another (26) Moreover, Possessing abundant masses of hair that are loosened and that hang down up to the fect, and that resemble a mass of darkness (in colour), with (their) cheeks reddened by the touch of the early rays of the (rising) sun, as if anointed with red lead, let the serpent damsels, unmandful of the fatigue though their bodies be tired, always sing happily (ragat) your glory in this forest of sandal trees (27) HERO_Very good, noble one, very good We approve of it By all means, be firm in your resolve - (Addressing Shankhachuda) Shankhachuda, you may also return home now SHANKHA- (Segheng, stands with his face cast down) HERO-(Sighing and looking at Shankhachuda) Shankhachude, go quickly Meet your mother distressed with grief Imagining that you are torn by the tip of Garuda's beak, your inother is indeed afflicted by grief for you (28) बालातपसंपर्केण रक्तैः । अत एव सिन्दूरेण रक्तचूर्णकेन इव दिग्ध. लिप्तः । अनेन सौकुमार्यमुक्तम् । कपोल: उपलक्षिता । आयासितानि परिभ्रमणादिश्रमेण श्रान्तान्य ङ्गानि यासा तादृश्योपि अस्मिन् चन्दनाना कानने अवगगिता रुक् पीडा याभिस्साः उरगयुवतयः एता तवैव कीर्ति रागा प्रेम्णा गायन्तु । उत्प्रेक्षालकारः । सग्धरा वृत्तम् ॥ २७ ॥ हदः समाधिः निश्चयः यस्य स तथा । हदसमाधान इति पाठे स एवार्थः। उत्प्रेक्षमाणति । तार्यचन्चुकोट्या गरुडस्य चन्वग्रेण निपतित हतं । विपाटि तमिति पाठे दारित । त्वामुत्प्रेक्षमाणा सभावयन्ती सा पूर्व शोकविद्वला दृष्टा । तब माता नूनं त्वद्दुःखेन दुःखिता राजातदुःखा आस्ते । अतः तद् खनिरसनार्थ त्वयावश्य गन्तव्यमिति भाव. ॥ २८ ॥ अक्षत अवणित सुरक्षितमित्यर्थः। शरीर यस्य तस्य । परार्थसंपादने रसः प्रीतिस्तेनाक्षेपस्तस्मात् । मर्माणि छिन्दन्ति तादृश्यः । वेदना वणयोडाः । समानय एकत्रानय । विपद्यते म्रियते । गात्राणीति । विगता चेतना सज्ञा येपा तानि विचेतनानि अवसन्नशक्तीनि अमूनि मम गात्राणि अवयवा न ·११३ शव 6- 1. नाटयति ।) 0- ११८ नायक ११९ शव १५२ नागानन्दम् ११२ देवी-(सासम् । ) धन्या खलु सा जननी या गरुडमुखपति- तस्याक्षतशरीरस्यैव पुत्रकस्य मुखं प्रेक्षिष्यते । अम्ब सत्यमेतत् । यदि कुमारः स्वस्यो भविष्यति । ११४ नाय०-(वेदना नाट्यन् ।) अहह परार्थसंपादनरसाक्षेपादेताक्ती वेला मवेदि ताः संप्रति मां बाधितुमारब्धा मर्मच्छेदिन्यो वेदना. (मरणावस्या ११५ जीमू-(ससभ्रमम् ।) हा वत्स किमेवं करोपि । ११६ देवी-हा किं नु खलेवं वदति । परित्रायध्वम् परित्रायव्यम् । एप खलु मे पुत्रको विपद्यते। ११७ नायिक -आर्यपुत्र मां परित्यज्य गमनं ते न युक्तम् । (अञ्जलिं कर्तुमिन्छन् ।) शसचूड समानय मे हस्तौ । (तथाकुर्वन् । सासम् ।) कटमनाथीभूतं जगत् । १२० नाय०--(किंचिन्मीलिताक्षः पितरौ पश्यन् ।) तात अम्ब अयं मे पश्चिम प्रणामः । यत.। गावाण्यमूनि न वहन्ति विचेतनानि थोत्रं स्फुटाक्षरपदा न शृणोति वाचम् । कष्टं निमीलितमिदं सहसैव चक्षु-- हाँ तात यान्ति विवशस्य ममासवोऽमी ॥२९॥ अथ वा किमनेन प्रलपितेन । ('संरक्षता पन्नगम्-' इत्यादि पठित्वा पतति ।) १२१ देवी-हा पुन हा वत्स हा गुरुजनयत्सल कुन गतोऽसि । देहि मे प्रतिवचनम् । हा लोचनानन्द हा जीमूतवाहन कयं पुनस्ते दर्शनम् । १ स्वस्थीम० ; कुमारस्य स्वस्ति. २ दनामृतरसास्वादाक्षिप्तत्वादेता० विदिता... रब्धा घेदना. ३ लक्षिताः. ४ जल, ५ कृतं; अनर्थीभूत. ६ अर्धोन्मी०-- चक्षुः. ७ सचेतनत्वं. ८ न गिर-पदा न गिरः-शृणोति. ९ वोपि. वहन्ति स्वं स्व कार्य न कुर्वन्ति । तदेव प्रतिपादयति । श्रोन कर्णेन्द्रियं स्फुटानि अक्ष. राणि पदानि सुप्तिडन्तानि च यस्यां तादृशीं गिर वाणी न शृणोति । अस्फुटमेव शृणोतीत्यर्थः । कष्टं इद चक्षुः सहसा अकस्मादेव उपहतशक्तिवानिमीलितं मुकु- लितम् । हा तात विवशस्य गलितचैतन्यस्य मम अमी असवः प्राणा यान्ति ।

·FIFTH ACT QUEEN-(worth tears) Blessed undeed is that mother who will see the face of her son fallen into the mouth of Garuda and yet unhurt SHANKHA-Mother, it is true only if the Prince would be all right (1e healed ) HERO (gesticulating pain) Oh these acute (Lit. those that pierce the vital parts) pangs, which were not felt by me all this time on account of the distraction caused by my passion for doing good to others, have now begun to oppress me (Gesticulates dying condition ) JIMUTAKÉTU-(with confusson) Ah my child, what are you doing? QUEEN-Alas, why indeed does he speak thus? Oh, save (hım), save (hım) Here is my dear son dying HEROINE-Alas, my lord, it is not proper for you to 60, leaving me HERO.-- (118hing to fold his hands) Shankhachuda, bring my hands together. SHANKHACHUDA-(Doing so, with tears) Alas, the world is deprived of its saviour. HERO - (Looking at the parents with slightly opened cyes) Father, mother, this is my last salutation (to you) For, These lifeless limbs cannot move The ear cannot hear speech (though) of distinct syllables and words Alas, this eye is suddenly closed, Oh my father, this life of mine, who arn helpless, is departing (29) Or what is the use of lamenting thus? (Repeating the verse IV-26 "Through the merit that I have acquired' etc falls down ) QUEEN-Alas' my son, oh dear child, oh you, affectionate to the elders, where have you gone? Give me a reply, oh you, the delight of the eyes, oh Jimutavahana, how shall we see you again? स्वभावोक्तिः प्राणनिष्क्रमणे गावाणामचेतनत्वस्य हेतुत्वेन कथनात्काव्यलिङ्गं चाल- कारौ । वसन्ततिलक वृत्तम् ॥ २९ ॥ देहे ममत्वाभावादाद -किमनेनेति । निरा. धारमिति । हे तनय त्वयि लोकान्तरगते परन्टोक गते । अन्यः लोकः लोका- न्तरम् । पर्ये धीरता निर्गत आधारो यस्य तन्निराधार निरवलम्बनं जातम् । बाहास्य लोकोत्तरपर्यशालिनोऽभावादित्यर्थः । विनयः नम्रता कमिव शरण यातु आश्रयत्वे- नोपैतु । न कमपीत्यर्थः । इहासिञ्जगति शान्ति क्षमा वोढुं धारयितुं कः क्षमः । नवोपीत्यर्थः। दानपरता त्यागशीलता । औदार्यमित्यर्थः । विरता समाप्ति याता । सत्य सत्यमेव ध्रुवं हतं विनष्टम् । कृपणा आश्रयामावाद् दीना कृपा दया च अद्य ·१५४ नागानन्दम् ال شده در این و يا نه १२४ शङ्ख १२२ जीमू० - हा पुत्र जीमूतवाहन हा निखिलजनवत्सल हा सर्वगुण- निधे । कासि । देहि मे प्रतिवचनम् । (हस्तमुत्क्षिप्य । ) कष्टं भो. कष्टम् । निराधारं धैर्य कमिव शरणं यातु विनयः क्षमः क्षान्ति वोढुं क इह विरता दानपरता। हतं सत्यं सत्यं व्रजतु पणा काध करुणा जगत्स्नं शून्यं त्वयि तनय लोकान्तरगते ॥३०॥ १२३ नायिक 10- हा आर्यपुत्र कथं मां परित्यज्य गतोऽसि । निर्वृणहदये वज्रकठिनदेहे मलयवति प्राणनाथं विना कथमद्यापि जीवसि । -हा निष्कारणपरोपकारव्रत प्राणेभ्योऽपि वल्लभतर जन विहाय गम्यते । तदवश्यमेव भवन्तमन्वेति शङ्खचूडः । १२५ गरु० --(सोद्वेगम्।) काटमुपरतोऽयं महात्मा । तत्किमिदानों करोमि । १२६ देवी---( सालम् । ऊर्ध्वमवलोक्य । ) भगवन्तो लोकपाला. कथमप्य- मृतेन सिक्वेमं मे पुत्रक जीवयत । १ प्रणयि० । पल्लभ. २ वचनेनापि मे प्रत्युत्तर न ददासि. ३ हस्ताबु०. ४ बजतु च कृपा काद्य कपणा. ५ ज्जातं. ६ अतिनिधुणे मलयवति किमेतत् प्रेक्षितव्यमित्येतावहलं जीवितासि। के बजतु । न पाहगधिष्ठानं यद्गच्छेदित्यर्थः । कि बहुना । जगत् शून्यं त्वा विना निरर्थकं जातम् । अतिशयोक्तिः । शिखरिणी वृत्तम् ॥ ३०॥ यज्रवकठिनः देहो यस्याः ताहशि । निष्कारणः अहेतुकः यः परोपकारः स एव व्रतं यस्य तादृशं | वल्लभतर जन मातापित्रादिकम् । उपरतः मृतः । लोकपालाः अष्टौ दिगीशाः। 'इन्द्रो वह्निः पितृपति (यमः ) नडतो वरुणो मरुत् । कुवेर ईशः पतयः पूर्वादीना दिशा क्रमात् ' ॥ इत्यमरः । प्रमृष्टमपमार्जितम् । चिकीर्पितस्येषत्करत्वनिश्चयेन सिद्धव- स्कथनम् । तिन एव दशा येषा ते त्रिदशाः। किः दश परिमाणं येषा ते इति था। सख्ययाव्यया० इत्यादिना बहुव्रीहिः । तेषा पतिरिन्द्रस्तम् । तद्विस्टेन तेन प्रेरितेन । अस्थीनि शेपो येषां ते अस्थिशेपास्तान् । न दास्पत्यसौ पूर्व दृष्टमत्प्रभाव इत्यर्थः । चिकीर्षित प्रतिजानीते-पक्षाक्षिप्तेत्यादिना । पटुतर सरभरावृतं यत्पतन सागरमभीत्यर्थः । तेन । तत्र पायोराकुश्चनप्रसरणाभ्यागिति यावत् । प्रेयमाणैः प्रेष्यमाणैः समीरैः पवनः ऐतुभिः । पक्षाभ्यामुत्क्षिप्तः अम्भुनाथः लक्षणया .

·FIFTH ACT १५५ Oh you, IIMUTAKETU-Alas, my son_Jamutavahanal kind towards all people! Oh you, the treasure of all virtues! Where are you? Give me a reply (Throwing up his hand) Alas! Alasli Fortitvde has lost its support Whom should Modesty approach for protection? Who is capable of bearing Forgiveness? Benevolence has come to an end Truth is truly destroyed Where can helpless compassion go now? The entire world has become a void, O son, when you departed to the other world (30) HEROINE-Alas' My lord, how have you gone away, SHANKHA–Oh you, who had taken a vow of obliging others without a cause, where are you going away, abandonmg this person, even dearer than your own ble! Then surely, Shankhachuda will follow you GARUDA-(with dejection) Alas, this roble one is dead! What shall I do now? QUEEN- (with tears, looking up) Oh Guardian deities of the world, will you not revive this son of mine somehow by sprinkling nectar (on him)? अम्भोधिजल येन तादृशः। पटुजवपवनप्रेमाणे समीरे इति पाठे समीरे पायौ पटुना महता जवपपमेन वेगवायुना प्रेर्यमाणे प्रती क्षिप्यमाणे । पलायन कारिते वायौ इत्यर्थः । पक्षरित्यादिपाठे पक्षैः कर्तृभिः प्रेर्यमाणैः। पटुतराश्च ते जवनाश्च तैः समीरैः अम्बुनाश | क्षिप्वेत्यर्थः। नेवार्चिषः नयनामेः यः लोपः। तस्कृत इत्यर्थः। दाहः तेन या मूछी मोहस्तया विधुर विहल यथा तथा विन- पतन्तः। यद्वा तया विधुराश्च ते विनिपतन्तश्च सानला अनलेन अग्मिना सहिता द्वादश अर्का यस्य तादृशः अहम् । शत्रस्य अशनि वज्र धनदस्य कुबेरस्य गदा प्रेतलोकेशस्य यमस्य दण्ट च इत्येतानि प्रधानशस्त्राणि चक्ष्वा सचूर्ण्य आजी युद्धे देवान् निर्जित्य क्षण अमृतमयीं सुधामयी वृष्टिमभ्युत्सृजामि पातयामि। कारक- दीपकातिशयोक्त्योः ससष्टिः। स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ३१॥ सारोपं सावेशम्। आवेशाटोपसरम्भाः। इति विकाण्डशेषः । ल्धु शीघ्र सज अस्मिन्कर्मणि आसक्तो भव। उपणीप इति । मे मम दुष्कृतैः दुष्कर्मभिः पापैरित्यर्थः। व्याख्यातमे- तत्पद्य २३ पृष्ठे द्रष्टव्यम् ॥ ३२ ॥ अलीकमसत्य वदतीति अलीकवादिनी । महाराज इति अकार्यत्वद्योतनार्थम् । साहसं चिताप्रवेशरूपम् । न मोध व्यर्थममोघ सफल दर्शन यस्या. सा । अन्ये येन केनापि स्वप्राणरक्षणं कुर्वन्तीति तेभ्यो ·१३० शङ्ख -- १५६ भागानन्दम् १२७ गरु०-(सहर्षमात्मगतम् ।) अये अमृतसंकीर्तनात्साधु स्मृतम् । मन्ये प्रमृष्टमयशः । तद्यावत्रिदशपतिमभ्यर्थ्य तद्विसृष्टेनामृतवर्पण न केवलं जीमूतवाहनं यावदेतानपि पूर्वभक्षितानस्थिशेपानुरगपतीन्प्रत्युज्जीवयामि । अथ प्रार्थितो न दास्यत्यसो ततोऽहं पक्षोत्क्षिताम्युनाथः पटुतरपतनप्रेर्यमाणः समीरे- नत्रार्चिलोपमू विधुरधिनिपतत्सानलद्वादशार्कः । ' चञ्च्या संचूर्ण्य शनाशनिधनदगदाप्रेतैलोकेशदण्डा- नाजौ निर्जित्य देवान्क्षणममृतमयीं वृष्टिमभ्युत्सृजामि ॥३१॥ उदयं गतोस्मि । ( इति साटोपं परिक्रम्य निष्कान्तः।) १२८ जीमू० ०-वत्स शङ्खचूड किमद्यापि प्रतीक्ष्यते । समाहृत्य दारूणि पुत्रस्य मे विरचय चिताम् । येन वयमप्यनेनैव सह गच्छामः । १२९ देवी--पुत्र लघु सज्ज । दुखं खल्वस्मामिर्विना भ्राता ते तिष्ठति । (सालम् ।) यदाज्ञापयन्ति गुरवः । नन्वनग एवाहमत्र युष्माकम् । ( उत्थाय । चितारचनां कृत्वा ।) तात अम्ब सज्जीकृतेयं चिता। १३१ जीमू -कष्ट भोः कष्टम् । उणीपः स्फुट पेय मूर्धनि विभात्यूर्णेयमन्त वो- श्चक्षुस्तामरसानुकारि हरिणा पक्ष स्थलं स्पर्धते । चकाकी च करो तथापि हि कथे हा वत्स में दुष्कृते. स्त्यै विद्याधरचक्रवर्तिपदवीमप्राप्य विधीम्यसि ॥३२॥ १ परिमृ०, विनष्टम्. २ पक्षः शीप्वाम्बुनाथं पटुतरजवनैः प्रेर्यमाणैः समीरैः. ३ पटुजवपवनप्रेर्यमाणे समीरे. ४ नेनानि. ५ वारिलोकेशपाशन. ६ नन्त.संमम - नित्यान्तर्मग्न -पक्षः ७ अमृतमयं वर्षम्. ८ चितिं. ९ वैश्वानर साधयामः. १० एच. ११ मुद्द० १२ किं गच्छसि. न्यतिरेकं दर्शयन्नाह -निजेनेति । हे क्स पुत्र निजेन जीवितेनापि । कि वत्तव्य यस्त्वन्तरेणेति । जगता तन्निवासिनामित्यर्थः । हितसम्पादनेन उपकारिणः ते परितुष्टास्मि । हे जीमूतवाहन जीव पुनरपि सजीवो भव । देहोपाधिमुत्तस्य पुनरपि देहप्रापणाजीमूतवाहन इति निर्देशः ॥ ३३ ॥ अभिलपितेति । अभिलपितादभीष्टा- दधिकम् । अयं पर्यास न याचते युक्तमात्महितं वा न जानातीति मत्वेत्यर्थः । वर ददातीति तत्सम्बोधनम् । प्रणिपतिताः प्रणताः शरणमागता इत्यर्थः ये मनास्तेषा- ·FIFTH ACT GARUDA--(with joy, to himself) Ah I am well reminded by the mention of the word 'ncctar'. I think my infamy is wiped away. Therefore, I shall request the Lord of Gods (ie Indra) and by the shower of nectar sent by him, I shall revive pot only Jimutavahana but also these serpent-lords devoured by me before and whose boncs alonc are remaining now If he does not give (the nectar) though requested, then, Tossing up the (waters of the) sea with my wings, by means of winds stirred by my furious fight, making the twelve burning suns fall down in a swoon being scorched up (plosha) by the flames from my eyes, pulverising with my beak the thunder-bolt of Indra, the mace of Kubera and the staff of Yama (Lit. Lord of the world of the dead), and thus having defeated the Gods in battle, I shall let fall a shower of nectar for a moment (31) So, here I go (Afoving about haughtily, goes away) JAUTAKETU- Son Shankhachuda, what are you wait ing for now? Having gathered the fuel, arrange the funeral pyre for my son, so that we too shall go with him QUEEN_Son, arrange it quickly Your brother (Jemutavahana) will feel unhappy without us SHANKHA-(with tears) As the elders command But surely I shall be the first to go among you all (Rising up arranging the funeral pyre ) Father, mother, the funeral pyre has been laid JINIU--Alas, oh, Alas' On his head shines distinctly the mark of the crown, and this circle of fine hair (shines) between his eye-brows, his cye resembles a red lotus, his chest vies with that of) a lon, and even though the pair of these hands bear the marks of a disc, o son, how, by (the force of) my evil deeds, do you rest without attaining the title of the Emperor of Vidyadharas? (32) मातिहारिणि पीडादूरीकरणशीले । शरणे रक्षणे साधुः शरण्या । तत्र साधुः इति यत्प्रत्ययः । तत्सम्बुद्धिः । विद्याधरैः यन्दिते विद्याधराणा कुलदेवते गौरि अह ते चरणौ नमामि । अत्र विशेषभाना साभिप्रायलम्परिकरारंकारः थार्या छदः ॥ ३४ ॥ अविद्यमानानि अभागि मेघा यस्या. सा। कारणेन विना कार्यदर्शनात्प्रमः-भगवति किमेतदिति । सप्राति । समाप्तः वर्णकान्त्यादिवैफल्यराहित्येन प्राप्तः अखण्टः समनः । न तु वेनाप्यंशेन अवयवेन वा हीनः । देहो यः ते समासात्यण्डदेहाः। स्फुटा प्रकाशमाना मणीना शिरःस्थरत्नाना फिरणा येषा तै. भासुरै. उज्ज्वल उत्तमाङ्गः ·- E १३६ नायक . १५८ नागानन्दम् *.. देवि किमिव रुद्यते । तदुत्तिष्ठ चितामारोहामः । (सर्व उत्तिष्ठन्ति ।) १३२ नायिका (बद्धाञ्जलिरूषं पश्यन्ती।) भगवति गोरि त्वयाज्ञप्तम् । विद्याधरचक्रवर्ती भर्ता ते भविष्यतीति । तत्कथं मम मन्दभाग्यायास्त्वमलीक- वादिनी संवृत्ता। (ततः प्रविशति ससभ्रमा गौरी।) १३३ गौरी-महाराज जीमृतकेतो न खलु साहसमनुष्टातव्यम् । १३४ जीमू० --- अये कथममोघदर्शना गौरी । १३५ -(मलयवतीमुद्दिश्य ।) वत्से मलयवति कथमहमलीकवादिनी भवेयम् । ( नायकमुपसृत्य कमण्डलूदकेनाम्युक्ष्य ।) ani-. निजेन जीवितेनापि जगतामुपकारिणः। परितुष्टास्मि ते वत्स जीव जीमूतवाहन ॥ ३३॥ -(उत्तिष्ठति ।) १३७ जीमू०- (सहर्पम् । ) देवि दिष्टया वर्धसे । प्रत्युज्जीवितो वत्स. । १३८ देवी-भगवत्या गौर्या. प्रसादेन । ( उभी गौर्याः पादयोः पतित्वा नायकमालिङ्गतः।) १३९ नायि०--(सहर्पम् ।) दिष्ट्या प्रत्युञ्जीवित आर्यपुत्रः ।। (गौर्याः पादयोः पतति ।) १४० नाय० (गौरी दृष्ट्वा बद्धाञ्जलिः ।) अये कथममोघदीना भगवती । अभिलपिताधिकवरदे प्रणितितजनातिहारिणि शरण्ये । चरणी नमाम्यहं ते विद्याधरवन्दिते गौरि ।। ३४ ॥ ( इति गौर्याः पादयोः पतति ।) १ परिकामन्ति. २ अभिषिच्य ; वारिणाभ्युक्षन्ती. ३ यदयमक्षतशरीरो जीमूतवाहनः समुत्थितः. ४ ताखिल. ५ प्रणतिपरजन. ६ देवते. शिरोभिः उपलक्षिताः । जियोः कोटिद्वयं अप्रयुगलं तेन । अमृतरसस्य य आस्वादः तस्य लोभात् तत्स्पृहया । शिति भूमि लिहन्तः । संप्रति इदानीमेव आयदः कृतः गमनौत्सुक्यात् वेगः यस्ते तथोक्ता । एते विषघरपतयः मलयगिरेः सरिता वारिपूरा जलप्रवाहा इव व. जातिसभावाजिहोः मार्गः सोयरार्शि विशन्ति । तेपा पातालवासित्वात्तस्य च समुद्रमार्गेग गन्तव्यत्वात्समुद्रप्रवेशः ।

·FIFTH ACT Queen, why are you weeping? Get up, we will ascend" the funeral pyre (All rise up) HEROINE(Folding her hands and looking up) Goddess Gaurt, you had commanded "The Emperor of the Vidyadharas would be your husband' How then have your words proved false about me, unfortunate that I am? (Then enter Gauti in haste) GAURI—King Jimutaketu, you should not commit this rash act JIMU-Ah how? (It is) Gauri whose sight is never fruitless (ie whose sight always brings good luck) GAURI—(Addressing Malayavatı) Child Malayavati, how can I ever speak false? (Approaching the hero and sprinkling him with the water from her gourd) I am pleased with you, my son, who would oblige the world even by (sacrificing) your own life May you revive, Jimutavahana' (33) HERO-(The Hero rises up) JIMU-(with joy) Queen, you are fortunate! Our son has come back to life? QUEEN-By the favour of the Goddess Gaur (Both fall at the feet of Gaun and then embrace the Hero) HEROINE-(with joy) Luckily my lord has come back to life! HERO- (Seeing Gauti, with folded hands) Oh, how, this is the Goddess Gauri, whose sight is never frutless' I bow down at your feet, o Gauri, who confer more boons than are desired for, who remove the misery of people that bow down (to you), who give refuge to all and who are worshipped by the Vidyadharas (34) (Falls at the feet of Gaur) ORT उत्प्रेक्षास्वभावोक्त्योः ससृष्टिः । सग्धरा वृत्तम् ॥ ३५ ॥ जीवितदानमेव जीवितदानमात्र तस्य योग्यः । अमिलपिताधिकवरदे इति यदुत्त याथार्य दर्शयन्त्याह -तदयमिति । हसांसेत्यादि । हसाना मगलाना असैः स्कन्धप्रदेश आहताना ताडिताना विधृतानामित्यथ । हेमपङ्कजाना कनक- कमलाना रजप्ता परागेण संपर्क एष पङ्करतेन उक्षितः सिक्तः सवृत्तरित्यर्थः । अनेन तेषा सुरभिस्वमुक्तम् । मम मानसान्मनसा योगबलादिति यावत् । यद्वा मम मानसमेव मानस तदाख्य सरस्तस्मात् । उपनते. प्रातः । महापावन. अतिपुण्यैः ।

·नागानन्दम् (सर्व ऊर्ध्वं पश्यन्ति ।) १४१ जीमू०-अये कथमनम्रा वृष्टिः । भगवति किमेतत् । १४२ गारी–राजन् जीमूतवाहनं प्रत्युज्जीवयितुमेताश्चास्थिशेषानुर- गपतीन् समुपजातपश्चात्तापेन पक्षिपतिना गरुडेन देवलोकादियममृतवृष्टिः पातिता। (अङ्गुल्या निर्दिश्य । ) किं न पश्यति भवान् । ". संप्राप्तीखण्डदेहाः स्फुटमणिकिरणैर्भासुरैरुत्तमारै- र्जिह्वाकोटिद्वयेन क्षितिममृतरसास्वादलोभाल्लिहन्तः । संप्रत्यावद्धवेगौ मलयगिरिसरिद्वारिपूरा ईवैते .. ; धक प्रस्थानमागैर्विषधरपतयस्तोयराशि विशन्ति ॥ ३५ ॥ । नायकमुद्दिश्य । ) वत्स जीमूतवाहन न केवलं जीवितदानमात्रस्यैव योग्यः । तदयमपरस्ते प्रसादः.। प्रसादः । मनानादिोधिने- مرل त्यां विद्याधरचक्रवर्तिनमहं प्रीत्या करोमि क्षणात् ॥३६ ॥ अपि च। अग्रेसरीभवतु काञ्चनचक्ररत- मेप द्विपश्च धवलो दशनैश्चतुर्भिः । श्यामो हरिमलयवत्यपि चेत्यमूनि रत्नानि ते" समवलोकय चक्रवर्तिन् ॥ ३७॥ १ अनभ्रादाकाशात्, २ ताः शंखचूड. ३ वेग. ४ इवामी. ५ इंसासेविन. •फोन्झिते. ७ ०दपि परं; सादवगतः; सादयतरत्तो०. ८ एवा. ९ भुवम् . १० मरो; सरः श्रयतु. ११ झमेतत्. १२ घपलः. १३ मे. स्वेच्छया मरायल्पेन निर्मितेषु रत्नकुम्भेषु निहितः। अभिषेके तेपामावश्यक्त्वात् । तोर्यः प्रीत्या अमिपिच्य एपाई ला क्षणाद् विद्याधरचनर्निनं परोगि । उदाता- लंकारः । अनुप्रामयं । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३६ ॥ न येवल नकवर्तित्व तत्सामग्रीमपि वितरामीत्याह-अग्रेसरीभवत्यिति । हे चयतिन् चोपु रन. मिव चकरनं । कायनं चक्ररत्नं वाचनचारलं । अप्रेमरीमरन दीयमानेषु प्रथम मरा। चतुर्भिः दशनः दन्तः उपलक्षित एप पालो पिच । एतेन गस्तस्ये- ६ .

·FIFTH ACT . (All look up ) JIMU—Ah, how there is a shower without clouds' Goddess, what is this? GAURI-O king, this shower of nectar is made to coin down from heaven by the repenting Garuda, the ling of birds to revive Jimutavahana and these serpent-lords who remain as mere bones (Pointing with her finger,) Don't you sec, These serpent-lords, who have, regained their entire bodies, with their heads shining with the rays of bright jewels (in their hoods), and licking the ground with the double tonguc-tips out of greed for tasting nectar, are now entering the ocean with great speed zig zag movements, Like the flod-streams of the rivers from the Malaya mountain (35) Addreosing the Hero) Child Jimutavahana, you deserve not merely the granting of life, so here is another favour Having bathed (ic consecrated) you personally with extremely holy waters produced and brought out of my own mind, besprinkled with the thick clogging pollen of the golden lotuses stirred by the shoulders of swans and placed in jewelled jars created by my will, here, in a moment, I shall gladly make you the Emperor of Vidyadharas (36) Let this golden discus be the foremost, and this white elephant with four tusks, the black steed and Malayavato- Behold, O Emperor, these your jewels (37) वास्य हस्तिरत्नत्व पनितम् । श्यामो हरिरश्वश्व । अश्वाना श्यामस्य मुल्यत्वात् । मलयवती चापि इति अमूनि मया दत्तानि ते रत्नानि समवलोकय सम्यक् पश्य । समुच्चयालंकारः । वसन्ततिलक वृत्तम् ॥ ३७ ॥ शरदि भवः शारद शशाकः इन्दुः स इव धवलानि बालव्यजनानि चामणि हस्ते येषा तादृश्य. । मणिमरीचिमि मुकुटस्थरत्नकिरणः रचिता इन्द्रचापस्य भकि संस्थान यैस्ते सथात्ता । पूर्व कायस्य पूर्वकायः । भक्त्या नमित पूर्व कायः येषा ते ताता । मतगदेवादय. पूर्व राज्यापहारे पवृनाः प्रधानवैरिणोपि प्रणमन्ति किमु वक्तव्यमितरे । एव ते सुप्रतिष्ठित चक्रवर्तित्वमिति भावः । किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि इत्यनेन काव्यसंहारलक्षणमुपक्षितम् । तातोय- मिति । अय शङ्खचूह पतगपतिमयात् रातः रक्षितः । वैनतेयः गम्डः रिनीतः विनय प्रासः । हिंसाया निवृत्त इत्यर्थः । ये विषधरपतय. तेन प्राक् पूर्व मक्षितास्ते सर्वेपि जीविताः । मप्राणाप्या मम जीवितलब्ध्या गुरुभिः पित्रादिभिः असव. प्राणाश्च न मुत्ताः न्यताः । चक्रवर्तित्व चाप्तम् । हे देवि अम्बिके त्व साक्षात्प्रत्यक्षतया दृष्टा । योगिनामपि दुर्लभ नि.यसप्रद जगन्मातुस्तव दर्शन ·नागानन्दम् मत्प्राणाप्त्या अपि च । एते शारदशशाङ्कधपलयालल्यजनहस्ता मणिमरीचिरचितेन्द्र- चापभक्तयो भक्तिनमितपूर्वकाया. प्रणमन्ति त्वा मतङ्गादयो विद्याधरपतयः । तदुच्यता किं ते भूय प्रियमुपैकरोमि । १४३ नायक - अत परमपि प्रियमस्ति । बातोऽयं शपचूड पतर्गपतिभयाद्वैनतेयो विनीत- स्तेन प्रारभक्षिता ये विषधरपतया जीवितास्तेऽपि सर्वे । च मुक्तान गुरुभिरसवश्चक्रवर्तित्वमाप्त साक्षात्वं देवि दृष्टा प्रियमपरमत. किं पुनःप्राथ्यते यत् ॥ ३८ ॥ तथापीदमस्तु । ( भरतवाक्यम् ।) वृष्टिं हृष्टशिखण्डिताण्डवरतो मुञ्चन्तुं कालेऽम्बुदौः कुर्वन्तुं प्रतिरूढसंततहरिच्छस्योत्तरीयां क्षितिम् । चिन्यानाः सुरतानि चीतविपदो निर्मत्सरैर्मानसै-- र्मोदन्तां सततं च वान्धवसुहगोष्टीमोदाः प्रजाः ॥ ३९ ॥ (इति निष्क्रान्ता..सर्वे ।) : ॥इति पञ्चमोऽङ्कः॥ ॥ समाप्तं चेदं नागानन्दं नाम नाटकम् ।। . १ एते मत्प्रचोदिताचटुलचूडामणिगरी०, २ मन्ति नमन्ति च मतभरतका. ३ ४ भुजगे०. ५ त्. ६ निमुना. ७ त्यत्तस्त्व. ८ प्रार्थते किमया. ९ मतः कृते. १० काले फिरन्त्यम्बुदाः, ११ घना..१२ पुर्वन्तः. १३ धनरद्धाल. १४ श्रीहर्पनी नागानन्दनाटके जीमूतवाहनीयनो नाम पञ्चमीहः ।. अपिच। शिवमग्नु सर्वजगतां परहितनिरता मपन्तु भूतगगाः। दोपा. प्रयान्तु नाश सत्र मुग्गी मप लायः॥ गजगतां शिरं कस्याग्मस्तु ! भूतमगाः प्राणिसमूहाः । स प्रागिन इत्यर्थः! परहितनिरताः परदितकपरा मान्नु । दीपा:-कामः पापो मदो मानः पशव्य परियादिया। समारंवार मुदम्मा दीपा दमा एना.॥ इत्युक्ता. नाशं प्रपात। सेकः सत्र सवपये मुरपी मप ।।

·FIFTH ACT (39) And moreover, here the Vidyadhara-chiefs, Matanga and others bow down to you, having in their hands chowries white as the autumnal moon, producing shapes of a rainbow by the rays of the jewels, and bending the fore-parts of their bodies in devotion Tell me, now, what other favour should I show you? HEROIs there any favour other than this? This Shankhachuda has been saved from the fear of the king of birds, the son of Vinata (i e Garuda) has been humbled, all the serpent-lords, devoured by him before, have been revived, my parents too did not give up their lives as I regained life, I have obtained the sovereignty, and O Goddess, I have seen you in person, what desire other than this should be prayed for? (38) Yet, let there be this (Bharatvakya May the clouds pour down the showers at the proper time, making the peacocks dance with joy and make the earth covered with a veil of continuous green crops growing up, and may the subjects performing (Lit collecting) rcligious acts, free from calamities and with minds bercft of jealousy, rejoice for, ever in the delightful association of their friends and relatives (Exeunt all) END OF ACT V बातमित्यर्थः । किं पुनः अतः अपर प्रिय अस्ति यत्प्रार्थ्यते मया याच्यते । न किमपि प्रार्थनीयमवशिष्टमिति भावः । काव्यलिङ्गम् । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ३८ ॥ भरतस्य प्रधाननटस्य वाक्य भरतवाक्यम् । नाटक्समाप्ती नटेन आशीर्दीयते तत्प्रतिपादक वाक्यम् । प्रस्तावनानन्तर नटवाक्याभावादिद भरतवाक्यमित्युच्यते । पृष्टिमिति । अम्बुदा मेघाः दृष्टाना वृष्टया नातहर्षाणा शिसण्डिना मयूराणा ताण्डवं नर्तनं कुर्वन्तीति तथा सन्तः काले योग्यसमये वृष्टिं मुञ्चन्तु । तथा च प्रतिरूढमुत्पन्नं सततमविच्छिन्नं यद् हरिद् हरिद्वर्ग सस्य धान्यादि तदेय आवरपत्त्वादुत्तरीयमुपरिवस्त्रं यस्याः तादृशीं क्षिति भूमि कुर्वन्तु । अपि च मत्सरः येभ्यस्तानि निर्मत्सराणि तेः मानसैः मुतानि पुण्यकर्माणि चिन्याना. कुर्वत्य । अत एव वीता निर्गता विपद् यासा ता वीतविपदो निरापदः प्रजा.। बान्धवानां भ्रामादीनां सुहृदा मित्राणा च गोष्ठी मेल्पु प्रमोदो यासां तादृश्यः। सततं मोदन्ता हृप्यन्तु। अत्र आशीर्नाम नाट्यागमुक्तम्। फिया- समुचयश्चा सर्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥३९॥ इति श्रीनागानन्दटीकायामर्थ- बोधियां पञ्चमोऽहः॥ निर्गतः ·NOTES comedy ACT I नागानन्दम्-नागानाम् मानन्दः यस्मिन् or नागानाम् आनन्दः नागानन्दः. Then the word may be metaphorically identified with the drama which tells us how the Nágás were pleased As now it becomes the adjective of the word 97% which is neuter we get नागानन्दम्. Verse (1) Construe.--717641374 594 *t faraziti na H उन्मील्य इम अनङ्गशरातुर जन पश्य, नाता अपि नो रक्षसि, मिथ्याकारुणिकः असि, ga: 197. fasnat: 34: gara, sfat araut. e fatea: ga: यू: पातु। In both the benedictory stanzas the deity invoked is Buddha. Following is a short account of his desire for enlightenment and the temptation he was subjected to by Māra Gautama Buddha was born about 590 BC He was the son of 777 king of the शाक्य tribes On one occasion young Gautama saw four visions, They represented to him the misery of the world He then left his house and went to a forest to practise penance He made several attempts to attain Buddhahood or enlightenment When once he was about to succeed in his attempt, Māra, the Buddhistic Satan, assailed him in a thousand different ways with the help of his fiends and demons, but Buddha was not to be tempted He remained quite firm Failing in this attempt Māra used a milder weapon--but surer and stronger in his viewviz his sixteen daughters They tried their best to distract Gautama from his meditation, but met the same fate as their After Mara was thus vanquished the light of true knowledge dawned upon the mind of Gautama The rest of his life Gautama spent in promulgating the doctrine of his fath 2777621-*-Pretext of meditation ध्यान 15 प्रत्ययकतानता or con. tinuous meditation It is one of the stages of Yoga or Coin munion with the Supreme Spirit Tu may also be taken with पश्य-Look for a moment So also अनङ्गशरातुर जनमिमम् can be taker With The In stead of the first personal pronoun the word of father ·Ay 2 NĀGĀNANDAM is frequently used by a speaker, male or female. Cf. Fra 977: FFT Taníta: Sāk. IV.* fart: = lit. falsely kind. You are described as kind, but you are not 80. ATTI-Comparative of निर्धण-merciless. सेय-इय॑या सह यया स्यात्तथा-jealously. मारवधूमिा- by the wives of Art or his servant-nymphs. fiafahat gives these to be daughters of #7. RR-Arte yun: sfat). "The god or demon of love, wrath, mischief and death"; he is conceived as a great enemy of Buddha and his religion and is supposed to tempt men to indulge their passions. 96-enlightened or Buddha. जिन-alsa means बुद्ध (मारं लोकं पा जयति इति जिनः), the Victorious Onc. fati may be understood to mean (i) The victorious (*) or (ii) The enlightened (n) fått i. c. The reading #791- mcans at the time of enlightenment or at the Bodhi or Asvattha tree where Gautama practiscd penance. Verse (2) Construe.-21 6 17, 1959zerafetar: मारवीरैः, भूमनोरकम्पजम्मास्मितललितहशा दिव्यनारीजनेन, महोत्तमाः सिद्धा पुलकितवपुषा चासवेन यः ध्यायन् योगपीठात् अचलितः इति विस्मयोत घटः मुनीन्दः 7: TTT 1 a-According to the Buddhists FIR is one of the tenchief herpes of TTT... By using this word the poct shows That he “is not a staunch Buddhist. He equally adores the Brahmapicat deities. All other epithets cad in instrumeotal. It would have, therefore, been better if tåe czpression were encanta AT इतपटुपटहा पलिभि:-dancing (आवलिामिः) in unison with the sharp sounding (93) drums (926) beaten (67) by them. **... fs-graceful. ****-Knitting of the eyebrows; 14PT= tremor; जम्मा-yawning: स्मित-smiling. These are the अनुभाव of love. Tart-celestial damsels; here the daughters of Mára. frogs are semi-divine beings' supposed to be of great purity and holiness and possessed of the following eight सिमि or superhuman powers: भगिमा महिमा चैव लपिमा गरिमा तथा। माप्तिः माकाम्पमीशित्वं पशिष चासिस्यः प्रदोत्तमा:-with their heads ( SF47) bent down (6). men with the bair staoding on end. Fremur-may be taken with cach clause. योगपीठात्-trom his posture of meditation or dro may be taken to mean 'place or scat'oy.!. Strenit reached by the knowledge of Truth'. : -at the time of securing colightcament. 'उमररूपतत्वस्य । मुनीन्द्र:Lord of the Munis.

·3 ACT 1 The 7 ( so-called because it delights the Gods. See Com.) should be suggestive of the subject-matter. Here the expression मुनीन्द्र suggests जीमूतवाहन, who is determined to save the नाग, and who is not shaken off from his sesolve. Rametsa suggests the mother of 165 or it may refer to Gauri. fuas suggests the Siddhas Vidyadharas etc. and I suggests Indra himself. 3514 may refer to find or the hero's love for the heroine. 1. :-is the director of the play. (सूत्रं धरति इति ) He holds, as it were, the threads of the play. The game HEUTT seems to suggest, from its derivation, that cxhibitions of dolls etc. preceded dramatic representations. erfalakit-prolixity. 'The fafft refers to the catcat of the whole gain and not to that of the anat only. T-A festival in' honour of Indra.. It was customary to cpact plays at Buch festive occasions. The passage enfaratator...to the end of St. 3+ occurs in the poet's *other plays also. BTg2... hå-877-cxtraordinary, unpreceded., पस्तु-plot रचना-arrangement. विद्याधरजातक...पद्ध-based on the जातक (i. e. birth ) story of the Vidyadhara. The Jataka stories describe Bome events in the past births of Buddha. 550 such stories were collected after the death of Buddha, and cach one of them is named after the prominent character in it. xayriyat-by. hearsay. 'न प्रयोगतः दृष्टम् -not seen represented. यथावत्-properly foreacenti-arrangemeāt of the tiring-room, such as, assigning. parts to the actors, giving them dresses and necessary directions; 79 also means costume, dress and curtain'. adana attracted, won. Fina-lat. one belonging to the assembly i.e. the audience. Verse (3) Construe. --->: fagur: #14:, gan qilas orfu put- माहिणी सिद्धराजचरित च लोके हारि, वय च नाट्ये दक्षाः, इह एकै वस्तु अपि वाञ्छितफलप्राप्ते. पदं, किं पुनः मद्भाग्योपचात् समुदितः गुणानाम् मय सर्वः गणः । Fagot:-gifted. Justreoft-appreciating merits. Otherwise the Poet's निपुणत्व and the actors' दक्षत्व would be of no use. हारि- charming, attractive (cf. Sak. I. 179fee Tatio eft thiga: 1). सिद्धराजचरितम्-the ine of the king of सिद्धs. जीमूतवाहन belongs to. the class of its and as their lord, may be called fres, The reading aferent (one who has knowledge for bis essence) is equally good. "बोधिसत्त्व are Buddhist saints who are on their way to the attainment of perfect knowledge and have only a > ·4 NĀCANANDAM • P certain number of births to undergo before attaining to the state of a supreme Buddha'and complete annihilation." B and P. चयम्-wei.c.the सूत्रधार and other actors. पदं-abode: मद्भाग्यो०-उपचय-collection. Mark the contrast between एकैकम् and सर्वो गुणानां गणः संगोतकम् (गीतं वाद्यं नर्तनं च नयं संगीतमुच्यते । music. 2 मन्दभाग्या-unfortunate. Her next speech explains why she is मन्दभाग्या. 4. नियोगः-command, duty, work. स्थविर...निवेद: in whom . Feeling of disgust was produced due to old age (स्थविरभाव) आरोग्य हृदये-thinking in his mind, 5. सनिर्द-sorrowfully; पितरौ-माता च पिता च (एकशेषद्वंद्व-ct. जगतः पितरी पंदे रघु, I.) परिचर्या-service, attendance. Verse (4) Construe. -क्रमागतम् ऐश्वर्य त्यतत्वा पित्रोःशुभूपा विधातुम् अहं धनं यामि यथा एषः जीमूतवाहनः।। शुश्रुषां विधातु-to render'service, क्रमागतम् hereditary. प्रस्तावना-prologue (स्तु with u-to begin). For definition sec Com. प्रस्तावना is of five types: उद्धात्यकः कथोद्धातः प्रयोगतिशयस्तथा। प्रवर्तकावगलिते प प्रस्तावनागिदाः॥ Our प्रस्तावना is of the प्रयोगातिशय type which is defined as एषोऽयमित्युक्षेपारसूत्रधारमयोगतः। पात्रप्रवेशो यत्रंप प्रयोगातिशयो मतः। 6. नायक-The poet uses the general term नायक.insteld of the proper name of the hero viz. Maaarait probably to avoid confusion between जीमूतवाहन and जीमूतकेतु (Hero's father) the abbreviation for both of which would be जीमूत.. Verse (S) Construe.-यौवनं रागस्य आस्पदम् इति संयमि, यति नहि इति मे न प्रत्ययः कृत्साकृत्यविचारणामु विमुराम् (इति) क्षिती का पान बेति, सन्दयशम् इदं यौवनम् एवं विन्धम् अपि पितरौ मस्त्या शुश्रूषमाणस्य मे यदि इस्थम् एव याति, (ताह) प्रीत्यै भवेत् ॥ रागः-passion, भास्पदम्-abode, place, नाहिमे ध्याति न प्रत्यय: The double negative is used to cxpress an emphatic assertion, cf. 'नासो न काम्यो न च घेद सम्यग्दष्ट न सा भिन्नाचिदि लोय: Raghu vI 30. So also intra I. नो विद्याधरचक्रवर्ति...प्रत्यय:-conviction रयास्यविधारणागु- विमुग्यम्-averse, opposed to or not inclined to the consideration of that should be and what should not be done. आएपदमप्यसि and विमुखम् are predicates of यौवनम् . अपि shows the contrast bet.

·5 ACTI ween निन्यम् and प्रात्यै मवेत् . The reading ईप्सित...is not preferable as it cannot be pointed out as to what exactly the ईप्सितफ्ल is. The dative in 9197 shows that it is yet to be attained but the hero is already enjoying something like it when he is serving his Parents. The reading इन्द्रियवशं explains how youth is निन्य. 7. निर्विणः-tired, wearied ; जीवन्मृतयो:-though livingr as good as dead. निर्यन्धः-obstinacy, insisting (cf. निर्वन्धपृष्टः स जगाद सर्वम्- Raghu XIV. 32) इच्छाभोगरमणीयम्-charming as one can enjoy at one's swect will.. Verse (6) Constrine.-पितुः पुरः भुवि तिप्टन् यथा भाति तथा सिंहासने (भाति ) किम् , तातस्य चरणी संवाहयतः हि यत् सुसं (तत्) राजके (अस्ति) किम्, गुरोः भक्तोज्झिते भुक्ते या धृतिः असौ भुवनत्रये (भुक्के) (अस्ति) किम् , उज्झितगुरोः राज्यं खलु आयासः, तत्र कश्चित् गुणः (अस्ति) किम् । संवाहयत:-shampooing. The reading राजक *means 'a collec• tion of kings' here of course the feudatory kings'. The ta, in सवाहयतः etc. should have been followed by a corresponding तत्, the absence of which is regarded as a fault (प्रागुपात्तस्तु यच्छब्द. । स्तच्छब्दोपादानं विना साकाक्षः) similarly in the third line we have धृतिः असौ instead of धृतिः सा though या follows. धतिः-satisfaction, Joy. संत्रास्ति कश्चिद्गुणः-"to be read with a प्रश्नकाकु" "Is there any merit in it" आत्मगतम्-स्वगतम्-to himself, See com. Verse (7) Construe.-प्रकृतयःन्याय्ये वर्मनि योजिताः, सन्त सुसं स्थापिताः, तया बन्धुजनः आत्मसमता नीतः, राज्ये अपि रक्षा कृता, दत्तमनोरया. धिक्फल: कल्पद्रुमः अपि अर्थिने दत्त; अतः परं किं कर्तव्यम्, यत् ते चेतसि स्थित तत् बद। न्याय्य-proper, right. वर्मन्-way. योजिता: established, प्रकृतयः- subjects. दत्त...अर्थिने...जीमूतवाहन pirted with the कल्पद्रुम so that it might be useful to all See extract from the Kathă. given in the-Intro: अर्थिन्-a supplicant. 11. साहसिक: daring. प्रतिप्रक्षः enemy, opponent. मतजहतका the wretched Fax. aftur 5 TA19ited-when he is (80) near. प्रधानामाश्यसमधिष्ठितम्-entrusted to the care of the chief ministers. 12 कि मत-Note how noble-minded जीमूत. is. He simply calls him as मतग and not as मतगहतक as the विदू does.) 14 ननु स्वशरीरतः . He is prepared to offer even his body for the good of others, then what of kingdom: He however . .

·6 NAGĀNANDAM does not give it up because he has a high regard for his father (तातानुरोपात). राज्यवस्तु-He regards the kingdom as a mere trifc, for he calls it as a यस्तु. The reading अवस्तुना means an un. substantial or a worthless thing; बहुदिवस ...the समित्कुशकुसुमानि are दूरीकृतानि because those that were near were exhausted as they stayed there for many days. निरूपय-find out. 16. सरसघन...(adj. of मलयमारुतः)-उस्स-top: परिमलन-contact. सरस-juicy, घन-dense. विपम...पाही-विषम-uneven; उपहतdashed; जर्जरित-shattered; उच्चलित-scattered; शीकर-spray, आसारa collection. प्रयम...ग्रह:-सनम-union; कण्ठग्रह-embrace. मार्गश्रमम्- fatiguc of the journey. अपनयन्-removing: रोमाञ्चयति-thrills, causes horripilation. रामणायकम्-beauty, loveliness. Verse (8) Construe.-माद्यत्कुअरगण्डभित्तिकपणैः भन्मस्रवचन्दनः जलनिधेः वीचिभिः आस्फालितः अतः क्रन्दकन्दरगहरः सिद्धाशनानां गतः पादालक- रक्तमीकिकशिला अर्थ मलयाचलः दृष्ट: मे चेतः किमपि उत्सुकं करोति । मायत्-in rut; कुञ्जर:-anelephant; गण्डभिति-wall-likci.e. broad temples: कपण-rubbing: सवत्-flowing, exuding: कन्दरम्-a valley: गदरम्-a cave मास्फालितः- lashed, washed धीचि:-a wave. पादालतक:- अलक्तक:-lac-dye. The reading मौलिकशिलाः would mean 'the slabs on the peak'--मौलिक from मौलि-head or it may be taken in the • sense of Slabs lying at the bottom':-मौलिक = मूलसम्बन्धि. गरी:- p. p. p. of गम् used as a noun by नपुंसके भावे क: Cf फलमन्यमृतास भाषिर्त कलहंसाघु मदालसं गतम् । Raghu. VIJI. 59 also दृशः कुरहाधु गतं गजेपु Mal. IX. दृष्टोऽयं...Even when seen it gives me pleasure; then it would definitely give much more pleasure when resorted co. Hence the reading दृष्टोऽयम् is preferable to सेव्योऽयम् . 19. दक्षिणास्पन्दनम्...In the case ofimen throbbing of the right eye or arm is considered as a good omen. Verse(9) Construe.-दक्षिणं चक्षुः स्पन्दते, मे कचित् फलाकाक्षा ना अनिवचः न च मिथ्या, इदं किं नु कथयिध्यति । gea:-The words of the sage who laid down the rule that the throbbing of the right eye in the case of men is a good For the ides in the St. Cr. Shak. I. शान्तमिदमाश्रमपदम्... 22. सविशेष...विशोभित-decorated with very (सविशेष-lit. parti- • cularly) dense and glossy (स्निग्ध ) tress. मुरभि...निर्गमम्-issuing a thick (उद्दाम) mass of smoke mixed with (भिन्न) the sweet smell of oblations (हविः); अनुद्विम...गणम्-in which the herds of young are sitting fearlessly (अनुदिन) (and therefore) at ease. ormcn.

·ACTI Verse(10) Construe.-वासोऽर्थ तरणी नातिपृथवः त्वचः दयया एव कृताः, भमानेकजरत्कमण्डलु नमः स्वच्छ नैरं पयः, क्वचित् च मटुभिः ध्रुटितोज्झिताः मोज्या मेसलाः दृश्यन्ते, नित्याकर्णतया शुकेन सानाम् इदं पदं च पठ्यते । वासोर्मम्...स्वच:-They cut off as much of the bark ' as was necessary for their garments. They did so as if out of compas. sion for the trees. cf. for a similar idea-नादत्ते प्रियमण्डनापि भवता मेहेन या पल्लवम् Sak. IV. भनानेक...स्वच्छम्-which is clear as sky and contains remains of old (जरत्) and broken (भम) water-pots. नैरम्-of the stream. Manu lays down that such things as the girdle, deer's skin etc. should be thrown into water when they are old or broken C. मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलम् । अप्सु मास्य विनष्टानि गृहीतान्यानि मन्त्रवत् । Manu. II; 64. 'The v.1. भमालक्ष्य... means 'which contains old and slightly visible (आलक्ष्य) broken Pots'. त्रुटितोज्झिता-broken and Chence) thrown away. मौज्यmadc of Munja grass. For the idea in the 4th line Cr. अनवरत- श्रवणगृहीतवषट्कारपाचाल शुककुलम् , अनेकसारिको ष्यमाण...आश्रमम् Kad. I. मुदित...विस्तरस्य-where many Vedic passages of doubtful meaning are discussed by the delighted sages. आर्द्र-juicy. आलवालbasin Cr. Marathi 'आ'. For the idea in आर्यमाण...ck. Sak. Verse (11) Conttrue. अमी (शाखिनः) भृशशब्दैः मधुरं स्वागतम् इव चदन्तः फलनः शिरोभिः नतिम् इव कुर्वते, पुष्पवृष्टिं फिरन्तः मग अय॑म् इव ददते, कथं शाखिनः अपि अतिथिसपर्या शिक्षिताः। मधुरं may better be construed with वदन्ति. When a guest pays a visit he is welcomed with sweet words and is honoured with अW. The trees are here described to follow this custom. The v. 1. aca: is not good as it breaks the symmetry in con. #truction. With a fa the line is complete in itself. 25. निश्चल...कवला:-with mouthfuls (कपल) of half (दर%D little) chewed au grass dropping down from their motionless mouths. समुशमित...कर्णा:- with one car raised up'. Verse (12) एते व्यानिमाया कुरणाः दन्तान्तरालस्थिततृणकवलच्छेदशब्द नियम्य स्थानमाया मकटितगमको मन्द्रतारव्यवस्थां दधानं निर्हादिन्याः विपञ्च्या तन्त्रीस्वनेन अलिस्तेन इव मिलितं स्फुटललितपदं गीतम् आकर्णयन्ति । स्थानsarcthe heart, throat and head or palate. The 3 notes मन्द्र (bass), मध्यम (tcnor) and तार (treble) arise from them' (मन्द्रो चक्षसि मध्यमोऽप्यथ गले तारः पुनर्नस्तके) प्राप्ल्या-by getting to or obtaining the proper places. व्यवस्था-arrangement. मकटित-गमक-for Act I.

·8 NAGANANDAM + . a low and definition see com.). "A is the process by which one tone is developed from the part of another either by raising or lowering the voice of the pitch" K. The gamakas correspond to what are popularly known as alapās. निहादिनी-sweet sounding, विपञ्ची-lute तन्त्री-string दन्तान्तराल... The dcer were so much attracted by the sweetness of the music that they cvcn stopped chewing the cud lest the sound of chem jag might prevent them from hearing the melodious songa uniteits-with their bodies bent, as they had turned their necks in the direction of the music. $?-deer. Releas-whose words (9) are clear or distinct (Eye) and sweet (afea). 28. 14H1-played upon, struck. काकली sweet tone'. qarorera-( a denom. for arou see com.) sings in unison with the lute'. 30. कदाचिद्दष्टुमनों...married women are द्रष्टुमनह (cf. अनिवर्णनीय परकलत्रम् Sak. v) while maidens are द्रष्टुमई cf. कन्यका हि निर्दोषदर्शना wai-a infra. 36 ) J-a cluster. 31. TIEDOTTATT4-Female characters except some dignified women speak in Prakrit; they may, however, resort to Sanskrit if the subject is important or if they are celestial beings (cf. com. मलयपत्या: देवयोनित्वात्...) Verse (13) Construe.31974254779mited maja दुष्मत्प्रसादेन मम हि अभिवाञ्छितं प्रसिध्यतु। 9150...-"is an irrelevant (BIGE) epithet as it in no way helps to suggest any special capability in Gauri to fulfil her object as does the word भगवती" B. P. Again the पद 'हि' is FAT. K. P. VII cites this st, as an instance of agzrifat and faciay. The use of the plural (9542 ) with reference to Gaurī who is addressed in the singular in the first line is again a fault. 32: Mai Ta...K. P. VII gives this as an illustration of the अद्भुत रस being purposely used between शान्त and शृङ्गार रस. These two (viz. Ora and Ytt) are of a contrary nature and hencc cannot come together. The Swa, therefore, is used to avoid tbe abrupt transition from शान्त toशहार. Verse (14) Construe.-07 gtlaust 319ht4gagal BT व्यक्ति लब्धा, अयं द्रुतमध्य लम्बितपरिच्छिन्नः त्रिधा लयः विस्पष्टः, गोपुच्छाममुखाः तित्रः अपि यरायः ममेण संपादिताः, त्रया तत्त्वीधानुगताः वाद्यविधयः च सम्यक दर्शिताः।

·ACT 1 and अनुगत > 9 -distinctness, clcar manifestation ध्यानधातु-धातु- वाद्यवादन विधि) वाणावादनप्रकार-the mode or act of producing musical notes from the lute Flaga-for the ten modes see com 'व्यभनधातोझेंय 'लय -Is the agreement of the musical measures or times marked with the hand on instruments "K It is of three kinds ga (quick, rapid ) 469 (middle) and faaftar or सम्बित (slow) परिस्छिन-marked गोपुच्छा -समा, स्रोतोगमा and गोपुच्छा (See com ) afà-pause Arararatat-the three qafafas (particular modes of playing on musical instruments ) viz art, eta (See com ) 2 properly afrat -exhibited 33 अग्रहस्तानाम्-fingers (हस्तस्य अग्राणि) 34 A-scornfully, disapprovingly 36 कन्यका खलु एपा and therefore no harm in seeing her as the Hero remarks 'कन्यका हि 37 aragh 'through fear and shyness natural to : youth 38 न केवल Not only does she please the ears by her skill in music but delights the eyes also The pleasure derived from hearing the music is enhanced by her beautıful form INTE*T-The Nagas are described as sem, divine beings living in the nether world They are represented as having human form but with a snake's tail The Näga women are noted for their beauty 1941778 are semi divine beings like the fres Verse ( 15 ) Construe -aic F4 Fate at a Tea Farm अभवत् , नागी चेत् अस्या मुख स्थिते रसातल शशभृता शूयं न, विद्याधरी चेत् न जाति सकलायजातिजयिनी, याद सिद्धान्वयजा स्यात् तत सिद्धा निमुवने प्रसिद्धा । हरि Indra She was so beautiful that Indra had to use all his eyes to see her beauty नागी चेन्न If she 1s aनागी then it need not be said that the nether world is without the moon, for her beautiful face serves the purpose of the moon अन्वयfamily, race (Cf TTTH Y q Raghu I) The Hero has fallen. in love with the Heroine at first sight 40 star af He will have him in his power in the sense that he will soon have a graod feast when the marriage will be celebrated The face in Sk dramas is always described as very fond of food (CF सर्वत्रौदीरक्स्याभ्यवहार्यमेव विषय VIL III) उत or ·10 NAGXNANDAM 41. ATCETETa[:-who has not favoured you or who is not pleased. 47. #Toplay-Do not insult, 44. tat-a sovereign king; one who rules over the earth bounded by the ocean or onc who rules over a circle of kings. पाणिग्रहण निर्वतीयष्यति-will marry. 45. 4-a pun is intended-(1) boon (2) husband. 46. Hi-opportunity, proper time. 90. अपवार्य or अपवारित-aside. see com-'रहस्यं तु...'. 51, TTTEETAT STIKeat-from his cxtraordinary form. Verse 16) Construe.-atsaana Agathan Fift, तनुः तपसा एव अलं धर्म गता, सम्भ्रमकारिणि किं पुनः खिद्यसे । art...qa_ates tremulous (on account of the flurry.) आयत-long. श्वसित...स्तनि-with stout (पान) and compact (घन) breasts heaving (1997) with your breathing. lera-(p. P. p. used as a noun )-breathing. ata- p. p. p. of Tù or 14 to grow. Her body has already been too much fatigued by the penance. She should not further trouble herself by the WH that she shows at his sight. 57. A...FTEÀ-He will try to detain her as he tries to recollect the sacred lore. face is noted for his forgetfulness. His memory can retain the learning only for a short time. 59. आचारः-custom; अतिथि: वात्मात्रेणापि... The cat in हितोपदेश gives a similar taunt to the vulture (Secitato Kale's Ed. P. 13). 60. Afaqffer-Not knowing what to do or confused as not to pay respect. 63. TIETEE-one given to joking. Perla el ac4i...not a very skilful way of introducing the ascetic who caters immediately. 64. mafa:-' the chanceller' the lord of the Kula. see Com. मविष्यव-future. परहेतो:-for a husband. ATATAM-waiting for. Azontal-the time for midday oblation. 871914-having called. पांसुल-sandy; प्रकाशचक्रचिता-(प्रकाशानि चकस्य चिह्नानि यस्याम् Hart-distinctly visible. A Hat has the signs of Th on his hands and feet. 49-line of foot-prints.

·11 ACT I Verse (17) Construe.-मूर्धनि एषः स्फुट उष्णीयः विभाति, ध्रुवोः अन्तः इयम् ऊर्या (विभाति ), तामरसानुकारि चक्षुः, वक्षः स्थलं हरिणा स्पर्धते, यया च इदं पदद्वयं चकाज तया भयं कः अपि विद्याधरचक्रवर्ति-पदवीम् अप्राप्य नो . विश्रामति (इति) मन्ये। उणीप-mark on the head left by the crown. ऊर्णा- circle of hair between the eye-brows. विमाति-shines. तामरस-a red lotus. हरिणा स्पर्ध-by लक्षणा हरेः वक्षस्थलेन स्पर्धते-vies or rivals with the chest of a lion. चक्रानं...The presence of the marks of a disc on the soles of his feet go to show that he will definitely be an emperor. The first two lines have already proved his महानुभावत्व. नो-not. This st. with some change again occurs in the v act. Thev. 1. करद्वयं-the marks may also be on the palms ; but these could not have been seen by the तापस for जीमूत• was not quite near him. 'The marks on the soles again, he could see printed on the sand. Hence the teading पदद्वर्य is preferable to करद्वयम् . चिराखल...घटयेत्-cf. समानयंस्तुल्यगुणं वधूवर चिरस्य वाच्यं न गतः प्रजापतिः Sak.V:15. 66. सर्वस्या...गुरु-गुरुरनिर्द्विजातीनो वर्णाना ब्राह्मणो, गुरुः। पतिरेको गुरुस्त्रीणां सर्वस्याभ्यागतो गुरुः॥ 68. अनुरूपभर्तृगामिनी-So also in Sak. गान्धर्वेण विवाहेन निवृत्तकल्याणा शकुन्तला अनुरूपभर्तृगामिनी संयत्ता । IV. Varse ( 18) Construe.--एकतः गुरुवचनम् अन्यतः दयितदर्शनमुखानि, मे गमनागमनविमूढ़ हृदयम् अद्यापि दोलायते। v. I. दयितदर्शनसुखानि-"सुख is not generally used in the plural in such cases and gia, moreover, shows that the preceding clause is the reason of the fluctuating condition of the mind”. B. and P. For the idea cf. इतस्तपस्विकार्यम् । इतो गुरुजनाज्ञा...Sak. II. दोलायते-swings to and fro. Verse (191Construe.-जघनाभोगभरमन्थरया अन्यतः अपि व्रजन्त्या अनया मे हृदये पद निहितम् । आभोग-expanse; मन्थर-slow; यान-gait. Mark the विरोधाभास in the second line. If she is going elsewhere how can she place a step in the heart? This apparent contradiction is removed by taking the word T to mean impression of love'. 71. धमधमायते-rages fiercely. कन्दमूलफलैरपि-at least by roots and fruits, for sweets etc. of which he is so much fond cannot be had in the forest- ·12 NÅGANANDAM Verse (20) Construe.-तापात् तत्क्षणघृष्टचन्दनरसापाण्डू कपोली वहन्, संसक्तैः निजकर्णतालपवनैः संवीज्वमानाननः, हस्तोज्झितः शीकरैः विशेषसिक्तहृदयः एप: गजानां पतिः गाढायलुकदुःसहां दशाम् इव धत्ते। तापात्-to be taken with each of the following statements. Frapi-at the moment he began to feel the heat. 3791&-slightly white: संसक्तैः-continuous ; संवीग्यमान-being fanned. गाढायलक- दुःसहा-unbearable on account of deep longing. The word आयलक meaning 'longing' is of a very rare occurrence; but the reading is decidedly better than ग्लायच्छल्ला दुःसहा for जीमूत• who is himself love-sick will rather compare the condition of the elephant to that of a lover than to the 16 tree. (K) ACT II 1. चिरयति-delays; लघु-quickly. 3. हज्जे चतुरिके कुसुमावचय...she does not want to reveal the truc reason; however it is guessed by her as 'is clear from नेहशस्तस्याः. संतापो...चन्द्रमणि-The moon-stone. It oozes when the moon shines. बालकदली.. surrounded by the leaves of young plantain trees. प्रवेशकः There are some incidents which for various reasons are not to be represented on the stage. There are others again which extend over a very long period or which are too extensive to be shown on the stage. These are hinted by means of interludes or अर्थोपक्षेपकड. They are of five kinds: विष्कम्भक, मवेशक, चूलिका, अट्टावतार and अङ्कमुस. प्रवेशक is defined as : यन्नीचैः केवलं पात्र विभूतार्थसूचनम् । अकयोस्भयोर्मध्ये स विज्ञेयः प्रवेशकः ॥ A प्रवेशक thus is acted by inferior characters. It cannot come at the beginning of the first act, for it must come between two acts. 6. अयि हृदय...आत्मभरिखम्-She means to say that while she was in the presense of her lover her heart did not allow her to stay there, but now it itself has gone to him. Thus it is selfish. अन्यतो गच्छति and अहो अस्याः...अन्यहृदयत्वम्...love-sick persons are often depicted as absent-minded. Ct. Sak. VI. Dusyanta addresses the ladies of his harem as Sakuntala. 14. भगवन्...न लजसे-You should have treaked your vengesnce on जीमूत. who has completely vanquished you. You are not doing that and are troubling me who am quite innocent. This ·13 ACT II Rat 11 IL equivocal expression stands it to mcan वदासि त्व Sak I you are able to do because I am a woman and hence unable to Ietaliate, a pun on the word 3421 ( =' roman' and ' srcak'). of भगवन् कुमुमायुध निर्जितसक्लमुरामुरो भूला क्थ स्त्रीजन प्रहरन् न लबसे हजे कमात्-अपनयति-She thinks चतुरिका has not guessed the cause of the 'hear', but चतुरिका 15 quite clever to detect it- 17 एप घर -Chaturnka is explaining the cause by using this Malayavati in her impatience, under- 'Here is the lover that occupres your heart' and puts the question 'Wherc 18 he?' and thus betrays herself 21 तक्षगमेव Better construe तपणम् with विमुक्त याण The v 1 परिमुक्त याण who had given up his arrows' जीमूत. re- 8embled the God of love in all respects Only he did not have his flowery arrows, or it may be taken to mean who had discharged (परिमुक्त ) his flowery arrows' 22 चतुरिका-(1) proper name, (2) clever Cf अत खलु प्रिय- 23 यद्यह रस्यते-akind of swcaring जीमूत. too, as चतुरिका remarks below, will not feel at case without मलय (किं मधुसूदनो ) 24 भागधैयता good fortune 26 किं स्वजन A friend will always say what is pleasant अल स्नेहभणितेन and अल सेवया। मध्यस्थता परिगृह्य भण। यस्य सभावयिष्यति-अकृतपतिपत्ति मा-I who did not show hum respect ( even by words वाचामानेण भपि) 27 अथवा दास्याभि 1s evidently स्वगतम् otherwise she would Dot have used the third person in the safa 29 मा अस्य-Do not blame the breeze (1) Construe -घनतरणचन्दनपवससर्गशीतलम् अपि इम कदलीदल- मारत स्वमेव नि श्वास उष्णं करोषि। घन thick, तरण-tender, ससर्ग contact भतृदारिके आगच्छति-This is the only remedy to allay the fever of heat 1 (2) Construe --सितासितेक्षणश्चा तान् शाखिन विटपावसक्तविलमत्कृष्णा- जिनीघान् इस आश्रमे कुर्वत्या तया मुने अपि पुर व्यावृत्य एव यत् दृष्ट अस्मि तेन एव मयि आहते. (हे ) पुष्पेषो, किं भवता इति मुधा एव एते शरा क्षिप्य ते। CF Mat 111 ·16 NAGĀNANDAM रूपेण तुष्टिविपादच- 58. अप्रत्यक्षेऽपि-Speaks of the skill of जीमूत.. (9) Construe.-संकल्पैः स्थापिता इयं प्रिया पुरः सन्निहिता एव यदि दृष्ट्वा दृष्ट्वा एना लिसामि तत् अत्र कः विस्मयः। -जीमूत० says she is not absent (अप्रत्यक्ष) for he can see het by his inward eye'. संकल्प:-hy (my) imagination. दृष्ट्वा दृष्ट्वाः seeing over and again of चिरं ध्यात्वा ध्यात्वा निहित इव निर्माय पुरतः! Uttar. VI. 9. By faccarcerita 94 in the case of verbs, a verbal form, or a verbal indeclinable may be repeated to indicate repetition (प्सिा). 60. ज्ञातं...कथावसानम्-चतुरिका had asked her to await the end of the talk. With great difficulty she did so and now finds that he is in love with some other lady. 62. अन्यदेव अवस्थान्तरम्-either अन्यद् or अन्तर is redundant. (10) Construe.--यत् विद्याधरराजवंशतिलका, प्राज्ञः, सतां समता, अप्रतिमः, पराकमधनः, विद्वान् , विनीतः, युवा यत् च अभ्युद्यत: रास्वार्थ करुणया असून् अपि सन्त्यजेत् , तेन अस्मै स्वसारं ददतः मे अतुला तुधिः विपाः च । विनीत:-modest, well-behaved: सरव-creature. He feels joy because his sister will have a husband as described by the first two lines; at the same time he is sorry because जीमूत. may endanger his life for any being. अतुल-pcerless, matcl.less. The v. 1. Steer would be an adj. of aft-incomparable joy स्वस-sister. (रवसाis acc. sing.). 63. चिमगतांकन्यकाम् v.1. चित्रगतं कर्म- drawing of the picture'. Cf. Rat. II. भो वयस्य प्रच्छादयैतचिन्नफलकमनेन कदलीपत्रेण । 73. दुहिता-daughter. दुहिता दुर्हिता (one who is ill-placed) or दरे हिता (placed away i... away from her father's house and in that of her husband) girdi (from Je to mill. That is how Yaska derives the word 'दुहिता'. 74. किं न गुप्यसि-of course said in jest. 78. हतारा...गानानि She is sure that the विदु. would use some such wicked trick. 79. किन्तु म...उरमई-It is not rossible to withdraw his heart fixed.on something else. The something else might be either she love for the Heroine or the scrvice to his parents. It seems ofitae purposely uses an expression which can be interpreted in two ways. मलय-aad her friend Interpret it in the first war ·Ted-handed so he would not let her free because she was com. Whether it is your reflection or your picture comrait suicide, but sº is too cicier to be so deceived Cf with पळवाम कर स्ताया व्यपनय, य ते (कर)कुसुमम् अपि विचेतु न रागथे (इति For a similar adcaci Rat III 11-'अलमलमतिमान साहसेनामुना ते। she wanted to die he has to be requested 100 अथवा प्रसूति This refers to the mythical account of the moon being churned out from the ocean maiden must have been born in the noble family of विश्वावसु CE He thinks himself deceived bccause through ignorance he had 106 इंशमस्या स्वमालिखितेति speaks of the great skill CT IT ad think that he has fallen in love with some gırl while pro aderstands him in the latter sense 85 पूर्व निविदितारमन जानाति-sand rather sarcastically 86. कथ मन्त्रयतै-He ought to have left instantly when he ras thus insulted by जीमत. 87 EY mai aafa under this pretest she wants to send away चतु• who would have, otherwise, never allowed her to this a similar scene in Rat III here infti tries to hang herself and is rescued by the king 93 614 because it is none cise but fuis beloved I (11) Construe -(६) मुग्धे, एतत् साहस न सलु न खलु कार्यम्। एत मन्ये स ते उद्धनाय क्या कलयति। न सलु न खलु cf Sah I- सलु न सलु बाण सक्षिपात्योऽयमस्मिन् . लरितमयि विमुच व लतापाशमेतम् ॥' क्लयति-holds, grasps. burn if she wished to live, but it is really a pity that even when कथं मरणे She means to say that she would have solicated (12) Construe -हारलतायोग्ये कण्ठे त्वया येन ( करेण )पाश भर्पित अर्य सापराध कर (मया) गृहीत (कथ) स मुच्यते । As a culprit cannot be set at liberty when he is caught mitting a great offence against herself and against him too! 95 यवसाय-resolve, determination rejected the offer of मित्रावसु ते Such a beautiful of जीमूत. The likeness is so perfect that it cannot be ascertained ना २ ·14 NÅGANANDAM व्यावृरय-by turning back एy shows that she only cast a glance at him. The v. 1. argca- repeatedly', 'again and agaia', व्याघृश्य टटोऽस्मि-for similar idea cs यानया मुहुर्वलित.. हृदये कटाक्ष ! feratfeat .5811-The eyes tyre black or blue in the pupil and white in their corners. Her glances, therefore, sent forth a mixture of dark and bright splendour and the trees, therefore, appeared to have the bides of spotted antelopes suspended from their branches. मुनेरपि पुर:-The मुनि is the तापस शाण्डिल्य. arga-struck; grau-cupid मुधा-without any effect. (3) Construe -शशाकधवलाः निशान नीताः किम् ; इन्दीवर न भाधा- तम् । किम् ); उन्मीलितमालतोसुरभयः प्रदोषानिलाः न सोढाः किम; कमलाको मधुलिहा शाराः मया न श्रुताः किम् येन विधुरेषु अधीर इति भवान् म नियाजम् अभिधत्ते। The moon-lit nights, the lotus etc excite love निशा:-800 one but many sights Nights are more painful to lovers separation than days Cr. सन्यापारामहनिन तथा पीडयेदिप्रयोगः । शङ्ख रात्री गुरुतरशुच निर्विनोदा सखीं ते ॥ Meg. also कार्यान्तरितोत्कण्ठ. VIR III 4 a किम् to be supplied इन्दीवर-the blue lotus It 1 Bupposed to be an excitant of passion and 19, therefore, regard. ed as one of the arrows of Cupid सोढा (PP.P of सह) endured प्रदोष-evening झकारा: humming of the bees (मधुलिहाम्) नियाजम्-without any pretext, openly, bluntly विधुर-love lore or fayt as a noun meaning 'mental agitation',' affliction'. (4) Construe -अनन शिप्ता: कुसुमेषव अपि स्त्रीहृदयेन येन (भया) न सोढाः अहम् अद्य तव पुरः धीर एव इति कथ वदामि। स्त्रीहृदयेन-(1) स्त्रियाः इव हृदय यस्य तेन-by me having the heart of a woman; coward. (2) स्त्रीगत हृदय यस्य-by me whose hearts fixed upon a woman (3) स्त्रिया हृदयेन (करणेन) Through the instrumentality of the heart (1 c. lope) of a woman कुसुमेषवी- Sema-How can he say that he possesses firmness of mind when he cannot endure even the flowery arrows thrown by a bodsless archer? 4. आक्षिपामि-divert 35. कस्य कथनीयम्-cr Sak III-रासि कस्य वान्यस्य कथयिष्यामि। अगुल्या निर्दिवान -He points to the sandal bower and not to his beloved उपासममाना-rebuking (me) अतिवाहयितुम्-to pass. नानात ·15 ACTI विपाण्डुरं-pale. 38. Tout-ruspect or weigh (i. c. understand). The read- म्लीयपति-will understand. (5) Construe. चन्द्राननया रहितं सचन्द्रमणिशिलम् अपि इदं चन्दनलता- न्द्रिच्या रहितं निशायाः मुखम् इव मम न प्रियम्। सचन्द्रमणिशिलमपि-Though it has a seat of moonslab. it does Bive hin delight because the चन्द्रानना is not there. निशाया: 'evening. पेपते...पेप' Is one of the सात्विक भाप'. हस्तेन चालयन्...The विदूषक shakes him and repeats what healready said because जीमूत• is in a reverie. (6) Construe.-विपाण्डरम् आननं यामे करक्सिलये कृत्वा घनश्वसितोद्मा चिरयति मनाक् स्फुरितापरा नियमितमनोमन्युः व्यकानूता सदती प्रिया यस्या हटा सा इयं शशिमणिशिला। घामे करकिसलये हरवा-"Dramatists describe Toines in the state of sprzejmit as resting their heads penely on the palm of the left hand which is in accordance with precept of Dharata. अप्राप्ते च प्रियतमे कार्यो गण्डाभितः कर।" K.. विसितो.-heaving deep sight. व्यकाकूता-indicating her inten- 23 कूतम्-inward feeling, मनाक्-little. Pratha-restrained, .ecked. #Tanger. 50. के पुन:...मन्प्रयते-She is not sure whether he has referred > her and none else. (1) Construe. बाष्पाम्बुना सिकम् एतत् चन्द्रकान्तशिलातलं ते अनेन सचन्द्रोदयेन निष्यन्दते इव। The मुख-चन्द्र The moon-stonc oozes at the 1150 of the moon. मलयवती has as it were caused the stab to ooze. It was really luc to her tears. 55. वयस्य...विनोदयामि-quite a common idea. Cf. Sak, VI- Rat. मनःशिला-red arsenic. 56. वर्णकः-colour. दयितामुखस्य (8) Construe. -अश्लिष्टबिम्बशोभाधरस्य नयनोत्सवस्य शशिनः इव इयं प्रथमदृष्टा रेखा अपि सुखयति।. -अलिष्ट...धरस्य and नयनोरसवस्य are to be construed both with शशिनः and दयितामुखस्य. अक्लिष्ट...धरस्थ-with शशिनः (1) which Possesses beauty with her unclouded disci with दयितामुखस्य, (2) with its lower lip heautıful like the ripeaed Bimba fruit. रेखा-(1) digit of the moon, (2) outline of the picture. ck. कलाशेषा मतिः शशिन इव नेत्रोस्सवकरी Mal. Mad. II. 3.

·16 NÅGÅNANDAM . . 58 अप्रत्यक्षेऽपि-Speaks of the skill of जीमूत. (9) Construe -सकल्पै स्थापिता इय प्रिया पुर समिहिता एव यदि दृष्ट्वा दृष्ट्वा एनां लिखामि तत् अत्र क विस्मय । -जीमूत. says she rs nor absent (अप्रयक्ष) for he can see her by hıs'inward eye' Auch by (my) imagination दृष्ट्वा दृष्ट्या- seeing over and again of चिर ध्यात्वा ध्थात्वा निहित इन निर्माय पुरत । Uttar I 9 'By' नित्यवीप्सयो । पद in the case of verbs, a verbal form, or a verbal indeclinable may be repeated to indicate repetition (वप्सिा) 60 ज्ञात कथावसानम् चतुरिका had asked her to awat the end of the talk With great difficulty she did so and now finds that he is in love with some other lady 62 अन्यदेव अवस्थान्तरम्-ether अन्यद् or अतर is redundant (10) Construe -यत् विद्याधरराजवशतिरक, प्राज्ञ , सता समत रूपेण अप्रतिम , पराक्रमधन विद्वान् , विनात , युवा यत् च अभ्युद्यत सत्वार्थ करणया असून अपि सन्त्यजेत् , तेन अस्मै स्वसार ददत मे अतुला तुष्टि विषा- च । fara modest, well behaved सरव-creature तुष्टिविपादश्च- He feels joy because his sister will have a husband as described by the first two lines, at the same time he is sorry because जीमूत. may endanger his life for any beng तुरा peerless, matchless The v l अतुला would be an adj of तुष्टि incomparable Joy स्वम् sister (स्वसार sace sing) 63 चित्रगताकन्यकाम् v 1 चित्रगत कर्म-- drawing of the picture'. CE Rat II भो वयस्य प्रच्छादयेतचित्रफ्लकमनेन कदलीपत्रेण । 73 great daughter great grear (one who is ill placed) or दूरे हिता ( placed away : e away from her father s house and in that of her husband) दोग्धे (from दुद्द to milk)-That is how Yaska derives the word 'दुहिता' 74 कि न कुप्यसि-of course said in Jest 78 हताश नानाति She is sure that the विदू. would use some such wicked trick 79 किन्तु न उत्महे It is not possible to withdraw his heart fixed on something cise The something else might be either the love for the Ilcroine or the service to his parents strant purposely uses an expression which can be interpreted 10 two ways #34 and her friend interpret it in the first way It seems ·CT II 17 and think that he has fallen in love with some girl while 7777 vaderstands him in the latter sense 85 पर्व निविदिताामन ara-said rather sarcastically 86. कय मन्त्रयने-He ought to hare lett instantly when he was thus insulted by जीमत. 87 हो गतो नपेति under this pretext she wants to send aray vo who would have, otherwise, neyet allowed ber to Commit suicide, but he is too cleser to be so deceived Cf with this a similar scene in Rat 111 where I tries to hang herself and is rescued by the king 93 सहर्षम् because it is none else but his beloved 1 (11) Construe -(६) मुग्धे, एतत् साहस न सउ न खलु कार्यम्। एत पलपाम कर लताया व्यपनय, य ते (वर ) कुसुमम् अपि विचेतु न समर्थ (इति मन्ये स ते उद्धन्धनाय क्य पार्श कलयति । न खल न राल cf Sak I---न सलु न राल वाण सनिपात्योऽयमस्मिन्. For a similar idea cr Rat III 11- अलमलमतिमात्र साहसेनामुना ते। खरितमयि विमुच व लतापाशमेतम् ॥' कलयति-holds, grasps कथं मरणे She means to say that she would have solicted him if she wished to live but it is rcally a pity that cven when she wanted to dic he has to be requested (12) Construe-हारलतायोग्य कण्ठे त्वया येन (करेण पाश अर्पित अर्य ते मापराध कर (भया) गृहीत (कथा) स मुच्यते। As a culprit cannot be set at liberty when he is caught Ted banded, so he would not let her free because she was com mitting a great offence against herself and against him tog! 95 स्यवसाय-resolve.determination 100 अथवा प्रसूति -This refers to the mythical account of Such a beautiful the moon being cliurned out from the occan maiden must have been born in the noble family of fà 79 CF सखि कुतो वा महोदधि वजयित्वा पारिजातस्योद्गम I Mal II मनाक a little He thinks himself deceived because through ignorance he had rejected the offer of मित्रावसु 106 इंशमस्या मालिखितैति speaks of the great skill of जोमूत. 'The likeness is so perfect that it cannot be ascertarned whether it is your reflection or your picture ·18 NAGANANDAM . 107 दुर्जनीकृता proved to be wicked or ungenerous I am to blame for my rash act 108 गान्धर्वो विवाह (for the eight forms of marriage see Com ) love marriage, Manu does not look upon it as a high type of marriage 111 ममैवेकस्य for he will now enjoy a grand feast ! 113 गता 1c you are going दास्या पुति lit 'daughter of an unchaste woman an abusive term 114 स्वपनकम् bath पैतालिक (विविधेन तालेन व्यवहरतीति) a bard His duty is to announce the time or to sing the glory of the king etc (13) Construe -इह मलये पिष्टातकस्य दृष्टया मेस्तुल्या द्युति दधान , सद्य सिदूरधूलीकृतदिवससमारम्भसन्ध्यातप धा सिद्धलोक भगनाना चलचरण रणन्नपुराराधहृद्यै उद्गात भवत उद्वाहनानवेला सिद्धये कथयति । fograp-a kind of yellow scented powder Thev 1 सिन्दूर दूरीकृत is also good-where the सिन्दूर surpassed the beauty of the morning and evening sunshine उद्गाते by loud songs The v ! अरणमणिरणन् by the sound of the tinkling anklets with red gems', is not so good as it contains an ageri adjective in अरुणमणि (14) Constrne –समानरूपानुरागकुलवयसां केषाचित् एव पुण्यवतो समागम अन्योयप्रीतिकृत भवति इति मन्ये। Very few are so lucky as to have their partner suited to them in every respect The v l प्रीतिकृता who love each other would qualify पुण्यवताम् ACT III मत्त drunk intoxicated धिचिवविह्वल चेप in a motley and disorderly dress विट. Is the companion of the hero He 19 skilled in different arts like singing music etc (for definition see Com our wit who appears in this scene alonc, is however, a mere sepsualist घेट.-शृगारिनायकस्य अधम सहायविशेष ' (1) Construe -य नित्य सुरा पिवति य च जनस्य प्रियसगम फुरते तो द्वौ एव बलदेव कामदेव च मम देवी।

·19 ACT III चलदेव-बलराम,.clder brother of श्रीकृष्ण, is always represented as a great drunkard, It is quite natural for the fac who is himself a great drunkard and who is here waiting for his beloved to pay homage to these two deities only. धूर्णमान:-reeling. (2) Construe. यस्य वक्षःस्थले दयिता, मुसे नीलोत्पलवासिता मदिरा, शीर्षे च शेखरकः नित्यम् संस्थितः। शेखरक:- a pun on the word (1) a crest, (2) the faz (His name isशेयरक). अरे ..परिहसति-Being under the influence of wine he is stumbling and feels that नवमालिका is pushing him. परिहसति- plays a joke. 3. प्रथमप्रहरे-Here the प्रहर is of the night and not of the day. Thev. 1. प्रथमप्रदोषे- in the first part of the evening' is not good as मदोष is not subdivided like a प्रहर. आपानकसुखम्-pleasure of drinking. कीदृशः...शेखरक:-again a pun on the words नवमालिका and शेसरक. They are proper names and also mean jasmine' and Wreath or crest' respectively. 4. भट्टक:-master. 5. अभिमन्ति-attack. मामेव-'The becs leave all the fragrant Howers and attack me'. पिनद्ध-fastened, tied. स खलु...भूतः that respect has now become the cause of this trouble. The reading स्त्रीव लम्ब सम्बं परिधाय is better because he merely wanted to cover himself upto the heels (लम्वं लम्ब) like a woman and did not want to put on a woman's dress, as that would serve no purpose. 7. दुष्टमधुकरस्य...a pun on the word मधुकर-(1) a bee (मधु करोति इति) (2)a drunkard (मधु करे यस्य सः।). 8. कथ...पराइमुसीभूता-He had turned away his face to avoid the smell of the wine. पादयोः पतित्वा-There are six ways of conciliating an angry beloved-साम भेदोय दानं च नत्युपेक्षे रसान्तरम् । सद्मजाय पतिः कुर्यात्पडुपायानिति क्रमात् ॥ ७. सजीकुरु-चि-form. रजनीविरह:-रजन्यां विरहः। उत्कण्ठा-उद्गतः कण्ठः यस्यां सा-yearning. (3) Construc. (हे) नवमालिके, गर्वितः यः हरिहरपितामहान् अपि गन्तुं न जानाति सःशेरारकः तर चरणयोः पतति। .

·20 NAGANANDAM पितामह-Rrahmā; यो न...नन्तुम्-In Mrch. Satara similarly hoasts-गत न देवानामपि यत्प्रणामम्-VIII. 19. 10. मत्तबालक-Drunken chap. 11. मदपरवश:-intoxicated. प्रसाद्यते-1s being catreated. अलीकfalse. 12. रोपारक्ताभ्यां-red with anger. 14. मन्दमागधेयायाः पुत्रः-IIe calls his mother unlucky because her son has to face such a calamity. 15. कपिलमर्कटक-The विदुषक is many times likened to a monkey cf. विक्रमो. 'एष खलु आलिखित वानर इव आर्यमाणवकस्तिष्ठति; मालविका• IV-where the विदूषक says to himself-साधु रे पिहलवानर। साधु परित्रातस्त्वया सकटात्स्वपक्षः। 19. यज्ञोपवीतम्-यज्ञार्थ धृतम् उपवीतम्-the sacred thread. 23. तर्जयन्ती-threatening. पातयिष्यामि-I shall make you fall at my feet; and the poor faca falls at her feet as we shall see below. खलीकृतः-Insulted 24. मियसवन्धिक-As the विट and the विदूषक now belong to the party of the bride and the bridegroom they have become relatives. The custom of playing such jokes prevails even now. 26. तकृतः परिहासः-Then it was all a joke! It cannot properly be taken in the sense of 'then cnough of johe', for, in that case the construction would have been 'कृत परिहासेन'. 30. अच्छसुरा-pure or choice wine 34. किं ते..करिप्यामि-Being a drunkard he thinks to offer wine is the best way to honour the face 35. शेखरक ब्राह्मणः ..A Brahmin should never drink wine The वि. could not bluntly refuse the request of the विट So he puts forth this excuse. 36. ब्रह्मसूनम्-the sacred thread. 39. भवति...वेदाक्षराणि-पिनद्धानि-6hut up. The face docs not know any Vedic vcrse; so to avoid being exposed he puts this His ignorance of the Vedas is often referred to Ci. c.g. Priya. II भो ईदृशः खलु ब्राह्मणः यवतुर्वेदपच्चवेदषड्वेदनानगपर्याकुले राजकुले... excuse.

·21 ACT III 41 आपानकम् a liquor shop अकारमृत्यु untimely death 44 Hc humorously describes the recent trouble as death रूपिणी-in bodily form रुक्मिणामिव हरि is also an equally good reading as a happy couple is many times compared to Visnu and Laksni विभवतश्च परिवार and a retinue with each one Btanding according to his rank or dignity (4) Construe - दृष्टा दृष्टिम् अध ददाति, आभाषिता आलाप न कुरुते, शय्याय परिदृत्य तिष्ठति, बलात् आलिङ्गिता वेपते, सखीपु वासभवनात् निर्यान्तीषु निर्गन्तुम् एव ईहते, नवोढा प्रिया वामतमा एव अद्य मे सुतरां प्रात्यै जाता। शय्याया तिष्ठति-The poet furnishes no reason why she turns away her face Thus here there is a break in the symmetry of construction It can be removed by supplying प्रापिता or प्रवर्तिता सता after शय्यायाम नवोढा- पामता-coyness perverse behaviour newly married For the idea in the verse Cf gorgfargt Efe वक्ने ददाति न शङ्किता घटयति धन कण्ठालपे रसान्न पयोधरौ। पदति बहुशो गछामीति प्रयत्नधृताप्यहो रमयतितरा राकेतस्था तथापि हि फाामनी ॥ Rat III 9 व्याहृता प्रतिवचो न सदधे गन्तुमच्छदवलम्बिताशुका। सेवते स्म शयन पराङ्मुखी सा तथापि रतये पिनाक्नि ॥ Kum VIII 2 हस्त कम्पवती रुणद्धि रशनाव्यापारलोलागलिं हस्ती स्वौ नयात स्तनावरणतामालिनयमाना वलात् । पातु पश्मलचक्षुकन्नमयत साचीरोत्यानन व्याजेनाप्यभिलाषपूरणमुख निर्वतयत्येव मे॥ Mal IV 15 (5) Construe -हुकार मतिवच ददता यत् मया मौनम् आसवित, यत् दावानलदीप्तिभि चद्रातपै इय तनु तापिता, पहनि नदिनानि अनन्यमनसा यत् च प्यातम् तस्य तपस एतत् फल यत् ते इद गुखम् अधुना पक्ष्यामि। Like an ascetic he had been practising a kind of penance As an ascetic observes silence while practising pedance and a question by merely by the sound lium, similarly जोमूत• answered every question by a हुवार An ascetic 15 scorched by the heat of the sun जीमूत• was tormented by the rays of the moon As the ascetic passes every day and night meditating upon the supreme spirit, so si gato had been dwelling Like the asctic too be got the reward of his His penance' may further be divided into three types कायिक, पाचिक and मानसिक The torroentation by the ays of the moon was the छायिक (bodily) penance. . ansvers upon मलयनती penance viz 349at ·22 NAGĀNANDAM Shc . Answering merely by हुकारs was the वाचिक (of speech) penance and ध्यान was the मानसिक (mental) one. 46 हल्ले चतुरिके...cs. a similar remark by the विदूषक in I. म केवल...मुसमुत्पादयति। 47. प्रतिरक्षवादिनी-one who tales a perverted view. means to say that जीमूत• is not flattering her; he 1s merely stat. ing the fact. 50. Fi- as you like it'i. e. gently, slowly, in an easy way. (6) Construe.-एषः स्तनभारः ते मभ्यस्य खेदाय (भवति), अपरः हारः किमु, नितम्बभरतः ताम्यति, अनया काचा पुनः किम् , अच्युगलं वोड पादयुगस्य शक्ति न, नूपुरी (वोदु ) कुतः, स्वा एव विभूपिता असि, पेशाय मण्डन किं वहसि। . He means to say. You are naturally very beautiful; and so the ornaments have become a burden to you'. In the first line there is दूरान्वय as the word मध्यस्य which goes with खेदाय is not put near it. स्वारेव...Large breasts, a slender waist, and bulky hips are considered as a sign of beauty. काञ्ची-girdle (7) Construe.-चन्दनाना निष्यन्दा लतामण्डपे कुटिमान्तान् शिशिरयति, आरात् नीलकण्ठः धारागृहाणा ध्वनिम् अनु ताण्डव वुरते, यन्नोन्मुक्तः आपातोत्पीद- हेलाहत कुगुमरजः पिज्जरः अय जलोपः च विटपिनाम् आलवालान् पूरयन् धेगात् चलति । निप्यन्द:-exudation; शिविरयति-denom. pr. शिशिर-makes cool. कुहिमान्तान्-the payed grounds अन्त here means a region, spot or place.cा. वनान्तसगीतमसीररोदयत्-Kum. v. 56 also Righu. ii. 53. the v. l. 34 gimnat would mean 'the bower over the paved ground'. The reading art in place of 191 would mean loud and would be an adjective of cata. With the cading BTTTT... फुफ्ते अनु must be taken us . यमप्रयचनीय governing प्वनि and the second line must be construed as: 'आरात् धारागृहाणा गनिम अनु नीलाण्टः ताण्डव पुरते।'. ताण्डव-dance. The peacock mistahes the sound of the fountains for a thunder and begins to dance. Sanskrit pocts often describe the peacocks as dancing in joy at farst sound of thunder. cा. येपो रोग ग्रहगोत्पतित: मयू: Mrcch. v. Cf. for the idea of the peacocks' mistaking other sound for thunder-जीमूतस्तनिमविशकिमिमयूरसमीधरनुरमितस्य पुष्कर I. 21. Mrit rendered yellow (17597) by the pollen ( 72:) of the flowers Scatly shaken ( 1077 ) by the force (ter) of the bushing ·23 ACT III stream or flood (उत्पीड) of water falling from all sides (आपात; आ-समन्तात् ). The v. 1. हृत would mean ' carried'. आलवालbasin (CE. Marathi, 'आर्के'). (8) Construe.-गीतारम्भः मुखरितलतामण्डपभुवः पुष्पाणा परागैः प्रकट- पटवासव्यतिकराः सहचरीभिः सह मधुरसं पर्याप्तं पिबन्तः अमी मधुपाः समन्तात आपानोत्सवम् अनुभवन्ति इव । गीतारम्मै:-songs. आरम्भ-beginning or an act. मुखरितः.. मुखरिताः लतामण्डपानि एव भुवः येः। गुरारित-p. p. p. of मुखरय् (to make noisy) adenom.fr.मुखर. परागा:-pollen. प्रकट...प्रकटः पटवासस्य व्यतिकरः यैः। पटवासः-a kind of perfumed powder (बुका in Marathi). न्यतिकर-contact or application. The figure of speech is उत्प्रेक्षा as there is an implied comparison between the bees and the विटs. As the विटs would apply पटवास to their bodies, the bees have the pollen sticking to their bodies; like the lors they too are singing i.e. producing the humming sound and they are also along with their mates. For the idea in पिबन्तः पर्याप्त...etc. Cf. मधु द्विरेफः कुसुमकपाने पपी प्रिया स्वागनुवर्तमानः। Kum. III. 36. (9) Construe.-हरिचन्दनेन दिग्धाङ्गाः, सन्तानकाना स्त्रजः दपतः; माणिक्याभरणप्रमाध्यतिकरैः चित्रीकृताच्छाशुकाः सिद्धजनैः सार्धं मिश्रीभूय अमी विद्याधराः चन्दनतरच्छायासु दयितापीतावशिष्टानि मधूनि पिवन्ति । हरिचन्दन-a kind of sandal; also a celestial tree like सन्तानक- पचैते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः। सन्तानः-कल्पक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम् ॥ दिग्घाना-दिग्धानि अहानि येषा ते-whose bodies were smeared with Bandal-paste. qua:-( Pres. Parti. of 47 )-wearing 737:-garlands. व्यतिकर-mixture, contact. चित्रीकृत-variegated. अच्छ-Pure, bright. अंशुक्-garment. दयितापीतावशिष्टानि-दयिताभिः पूर्व पीतानि पथात् अव- शिष्टानि। साध-with. (10) Construe.---प्रियायाः एतत् मुखं कपोलयोः कान्त्या शशिनं जित्वा, अधुना तापानुरक्त कमलं जेतुं ध्रुवम् ईहते। In the first line the figure of speech is व्यतिरेक, as here the उपमेय i.e.the lustre of the beloved's checks is described as sur- Passing the उपमान i.e.the lustre of the moon.(उपमानाचदन्यस्य i... उपमेयस्य व्यतिरेकः (superiority.excellence) स एव सः।.P.x.35). (11) Construe.-भ्रूरतोझागि पाटलाधरपस्वम् एतन् ते मुग नन्दनम् उद्यानम् । अत: अन्यत् केवल वनम् । भुवो एव लते ताभ्याम् उद्भासते इति-bright (उग्रामि) with the creepers in the form of your eye-brows.

·24 NAGANANDAM अत may also be TES-reddish पाटल अधरः स एव पटव यस्य। The comparison is rather unusual अत अन्यत् any other garden translated by 'so', 'thereforc' 60 qosja-is pointed, is described The al wanted to dis. figure facutis face, so she purposely uses the word goed The Taco understands it in the latter sense 61 STEHT #19- He of course refers to himself 63 starfqatsfer-he found at least one appreciator! Agala when he got this 'testimonial' from the maid the fac would not dare call him a monkey 64 निद्रायमाण -pres part of the denominative it निद्रा She uses a clever device to make him close his eyes (12) Construe -(हे) मुग्धाक्षि, ते अधरपल्वे अय स्मितपुष्पोरम दृश्यते, 9746 74 th ties I 3771 Malayavatı 18 compared to a creepee, the smile and the lip are identified with the flower and sprout respectively The figure of speech Is असति (भिन्नदेशतयाऽत्यन्त कार्यकारणभूतयो । युगपद्धर्मयोयन रयाति सा स्यादसगति ।) as here the frust viz the delight is not to be found where the flower viz the smile is but it is seen in the eyes of ato Thus the cause and effect are simultaneous but in absolutely different places 73 रानकुल king, royal persons विदूषक could not punish the चेटा though he very strongly desired to do so (as सरोपं उद्यम्य sbows) because the offence was committed in the very presence of fre* Had free not been there then the fat would have taken the law in his own hands 76 TL 49-May you be thus alont ie with your husband. In Sakuntala (III) also eyT and 1414agt leave the hero and beroine to themselves under the pretext that they would help the young deer to find its mother (13) Construe-अयि मुग्धे दिनरपरामर (अत एव) परिपाटन द्युति बिभ्रत , सरापन दशनकिरणे पुटीरतसरम इदं ते मुगे सय कमग्न सर्म, कि नु एतस्मिन् मधु पियन् मधुकर न विभान्यते। Xte-touched from all sides (891) VI touched fast-pres part from 7 'to hold. git--flow, huse aftan reddish 4217-teeth FRYE-shooting, spreading #pollen. म मिमाप्यते-not seen ·25 ACT III into compares her face to a lotus, but the lotus has a bee drinking the lioney, while there is none corresponding to the bee in the case of the face The poet uses an 39#1 in the first three lines as is clear from the words A FAST', but in the fourth line he suddenly changes to a 64*. He should really have used 64% throughout the four lines Thus the break in Bymmetry could have been avoided 79 पटाक्षेपेण also अपटीक्षेपेण or पटाक्षेपेण-by rossing the curtain. No character should enter the stage unless its entrance is previously suggested (नामूचित पात्रप्रवेशो भवेत् ।) Many times a character suddenly enters the stage owing to fear, hurry etc In such cases it is not possible to suggest the entrance of the character So this device is used Here the sudden entrance of the el 18 not without a purpose The rules of Sanskrit dramaturgy do not allow the representation of kissing etc on the stage The et staads here as an obstacle in the way of the hero who wishes to kiss the heroine In Sakuntala also there is a similar situation दुष्यन्त desire to kiss शकु. (मुखमस्या समुन्नमयि तुमिच्छति III) But an unexpected arrival prevents him from doing so The idea in the St also seems to be suggested by Sak III 23 'अपरिक्षतकोमलस्य यावन् कुमुमस्येव नवस्य पट्पदेन । अधरस्य पिपासता मया ते सदय मुन्दरि गृह्यत रसोऽस्य॥'. (14) Construe -जीमूतवाहनस्य त सपत्नम् अनिहत्य निर्लज्ज अह तव राज्य रिपुणा हृतम् इति कथम् इव क्थयिष्यामि। --सपत्न-enemy PA -he felt that he should not have come to go to inform him of the seizure of his kingdom Even without being asked by franto he should have fought with the enemy and should have conquered the kingdom back 86 H-agitated, excited, perturbed 87 मताहतक-The wretched मता 88 मतन-जीमत•does not use the abusive term '. This shows the nobility of his mind. 86 आशान्तम्-seized 90 21-suggests uncertainty mixed with hope-Cf 21 नाम य कुरूपते. असवर्णक्षेत्रसभवा स्यात् । Sak I 91, i la destruction ·26 NAGANANDAM from you in which the याता: and (15) Construe –समन्तात् ससर्पद्भिः कृतसफल वियन्मार्गयान विमानः स्थगितरविरुचः, मारपि इव यासरस्य श्यामता कुर्वाणाः एते सिद्धाः तव वचन प्राप्य सद्यः इतः युद्धाय याता. च, उदृत्तशत्रुक्षयभय विनमद्राजक ते स्वराज्य सिद्ध च। -ससद्धिः-moving. वियत्-sky कृत मक्लस्य वियन्मार्गस्य यानं ये । स्थगित-shut out य-light. स्थगिताः सेः रुच यैः। प्राइट्-rainy season. धारार-day सद्य:-instantly तप वचनं प्राप्य-Having received orders उद्वृत्त-rebellious, wanton. all behaved राजक-host of princes उद्वृत्तः यः शत्रुः तस्य क्षयात् यत् भय तेन विनमत् राजक यस्मिन् तत् । With the v. 1. क्षण for क्षय the phrase would mean host of princes is bowing down for a moment by the fear caused by the wanton enemy'. The nast tense denotes ccrtainty of the two actions and two ts their simultaneity viz सिद्धम् . किं बलौधै -where is the need for troops ? किं used with the instrumental means 'what is the good of?' Where is the need for?" (16) Construe -रभसाकृष्टनिस्त्रिशदीधितिसटाभामुरेण एकाविना अपि मया आजी आरात् निपत्य हरिणा मतगजेन्द्रम् इव गतहतक हतम् एव विद्धि। रमसावकृष्ठ-drawn out in anger. निस्त्रिश:-sword दीधितिः-ray सटा-mane भासुर-shining. आरात्-from near. The expressions एकाकिना and रभसा , भासुरेण-qualify both मित्रावसु and हरि The compound रभसा . भासुरेण when taken with that may be dissolved as 'रभसेन अवकृष्टस्य निस्लिशस्य दीधितिसटा तासा भरेण भामुर.'-Shining with the manc-like mass of rays (shooting) from the sword drawn out in anger , and with हरि as 'निस्त्रिशदीधितिवत् यः सटाभर तेन भासुरः' formidable or shining with his thick mane shining like the rays of a sword'. आजी (loc of आजि)-In the battle 92. कौँ He was extremely kind and therefore, could not tolerate even the inention of the slaughter of men कियत् एतत्-It is quite significant, It is too little; much mote is paesihle for 2 brue man. IkA SVL (17) Construe --य सन्तु अयाचित कृपया परायें स्वशरीरम् अपि दद्यात् स. राज्यस्य कृते प्राणिवधकार्य क्थम् अनुमनुते। -अयाचित -unasked. Note again the greatness of his mind He is prepared to sacrifice his life even if he is not asked to do $0; when he is thus prepared to sacrifice his own body, which ·27 ACT IV is the most cherished treasure of every living being how would he allow the slaughter of so many living beings? TS-The word is used in the Buddhistic sense of sins They are five ignorance (अविद्या), egotssm (अस्मिता), desire (राग), hatred (द्वेष), tenacity of life (अभिनिवेश) The Yogasutra also mentions these अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशा क्लेशा II 3 क्लेशदासीकृत -a slave to the is 9+ प्रत्यग्रकोप प्रत्यग्र-fresh, आक्षिप्त-distracted, the v ! अनिवार्य - whose excitement cannot be restrained परिणतम् has come to a close अह day (18) Construe --निद्रामुद्रावध घात् पद्मकोशात् मधुकरम्अनिशम् अपास्यन् , आशापूरैक्कर्मप्रवणनिजकरमाणिताशेषविश्व , अस्त गच्छन् अपि प्रसक्तस्तुतिमुखरमुखै सिद्ध दृष्ट , यस्य प्रयास परहितकरणाय एव, एष विवस्वान् एक श्लाध्य । अवबन्ध-binding or fastening on all sides निद्रा एव मुद्रावबन्ध यस्मिन् स । तस्मात् । The bee is often described to have been confined in a lotus of रात्रिर्गमिष्यति 1 अपास्यन्-releasing The v 1 व्यतिकर for मधुकर would mean 'contact with the seal of sleep' आशापूर भाशाना पूर । स एव एक कम तस्मिन् प्रवण निजकरै प्रीणितम् अशेप विश्व येन स । आशा (1) quarters (2) desires कर-(1) rays (2) hands प्रवण intent upon The v 1 Errotar-bringing to life प्रसक्त प्रसक्तामि स्तुतिमि मुखराणी मुखानि येषा ते। प्रसक्ता -continuous मुखर-- resounding $8122 -praise-worthy विवस्वान्-the sun प्रयासeffort, they igat favour By using words of double meaning it is suggested that king who sets free his prisoners and fulfils the desires of his people is alone praise-worthy The figure is समासोक्ति See com also अस्त See com 'अत्र यद्येव " ACT IV कन्चुकी-chamberlain IIC 1s the superintendent of the harem He is generally an old Brahmin possessing a number of good qualities aod capable of carrying out any kind of work entrusted to hum ! sce com अत पुरचरा ) He is called कञ्चुकी because he wears a $31or a long robe Like other करचुकिन्छ in Sk dramas our site is not represented as worrying over his sad lot प्रतीहार-door keeper Generally the door keeper 18 1 female The expressions अन्त पुराणा can be taken both etc ·28 NÃGÅNANDAM with the कञ्चुको and the king. अन्तःपुराणा-taken with कञ्चुकी means 'of the harem'; with the king it means in the cities' (पुराणा अन्तः नगरीपु) स्खलितानि-with the कञ्चुकी 'stumblings', with the king 'faults or offences' STTTT:-with #574T 'afflicted with old age' with the king eager for praise' (जरायां प्रशसायां आतुरः। जरा- praise), दण्डनीत्या-with the कञ्चुकी 'taking the support of the staff'; with the king, 'the science of government. वृत्तम्-course of conduct. an act. 3. यावत्-up to दशरानं-"For the limitation of ten days compare कन्यावश्मनि निवर्त्य राजवद्दशरात्रिकम् । सभार्यः स्वगृहं यायारिथतर्वा कुलदेशयोः॥" B.and P. वेला-beach. 6 दीपमतिपदुत्सवः-the festival held on the first day of the bright half of Kärtika, corresponding to modern Divali. Paragarh-observe. विष्कन्भक-(For the अर्थोपक्षेपकs sce note at the bcgin ning of the II Act). For the definition of a facto see com. It acquaints the audience with events that have already taken place (वृत्त) or are yet to take place (वर्तिष्यमाण}. It comes at the beginning of It is enacted by 984 and characters. It is Fa when the मध्ये characters only enact it and is मिश्र or राकीर्ण when both the ordinary (मध्य) and the low (नीच) characters take part in it. The distinction between a प्रवेशक and a विष्क्रमक is this : (i) प्रवेशक comes only between two acts; so it can never come at the beginning of the first act a विष्कंभक' can. (2) Ina प्रवेशक only the नीच charactcrs can take part, so we do not have Taies of two kinds as शुद्ध and मिश्र, which are, however, found in पिकंभक. (2) Construe.-शादलं शय्या, शुचिशिला आसन, द्रुमाणाम् अधः सम, शीतं निर्झरवारि पान, कन्दाः अशन, मृगाः सहायाः, इति अप्रार्थितलभ्यसर्वविभवे दुष्प्रापाणिनि वने यत् परार्थघटनावन्ध्येः वृथा स्थीयते अयम् एकः दोपः। शान्दल-a grassy plot. (शादः अस्ति अस्मिन् इति). शाद-tender grass. सद्म-residence. अप्रार्थितः लभ्यः सर्वः विभवः यस्मिन् । दुष्मापा: अर्थिनः यत्र-where supplicants are scarcely found. The drawback in the forest residence is that one does not find any opportunity of doing good to others. For the idea in the first two lines cf. 'तरच्छाया तोय यदपि तपसा योग्यमशन । फल या मूलं वा तदपि न पराधीनमिह का। UttaroII.1.

·29 ACTIV (3) Construe.-यथा उन्मजज्जलकुञ्जरेन्द्ररभसास्फालानुवन्धोद्धतः सर्वाः पर्वतकन्दरोदरभुवः प्रतिध्वानिनीः कुर्वन् अय श्रुतिपथोन्माथी उचैः ध्वनिः उच्चरति, तथा प्रायः सदसख्यशङ्खधवला इयं पेला आगच्छति । उन्मज्जन्तः ये जलकुञ्जरेन्द्राः तेपा रभसेन यः आस्फालः तस्य अनुबन्धेन उद्धतः। उन्मज-emerging, darting up. The v. 1. उद्गगर्जत्-' making a loud noise. आस्फाल-striking, dashing अनुबन्ध-continuity- उद्धत-violent. पर्वताना या कन्दराः तासा उदरभुवः। कन्दरा-cave. उदरभुव:- interiors. प्रतिध्वानिनी:-reverberating, echoing. श्रुतेः पन्थाः श्रुति- पथः। तम् उन्मथति इति।-That deafens the ears. भेड्खत्-moving, floating. This verse is cited as an instance of spirited style (ओजस्व) a the Sahitya Darpana. 10 (4) Construe.-कवलितलवङ्गपल्लवकरिमकरोद्गारसुरभिणा पयसा एषा समुद्रवेला रत्नातिरञ्जिता भाति । -कवलित...कवलिताः (devoured, swallowed) लवड्गपल्लवाः (shoots of cloves) यः तेषा करिमकराणाम् उद्गारेण (spitting out, belchings) सुरभिणा । रञ्जिता-tinged with. भाति-ghters, shines जलप्रसरणमार्ग-path of the spreading waters, the tude way. 379274-Going away, leaving Art-table-land, ridge, 11. शरस्समयपाण्डव:-white on account of autumn.। पयोदcloud, पटल--veil. प्रावृता:-covered. प्रालेयाचल:-The Himalayas; it. the snowy nountain (पालेयः= snow पालेययुक्तः अचलः शाकपार्थिवादि comp.). शिखरश्री:-beauty of the peaks. सानु-pcak. 12. The mistake of जीमूत• 1s corrected. Cf. लक्ष्मणः आर्य पुरत एप ते शुभगिरिः किनामधय. । श्रमणा-गाय गिरियशोराशिरिव वालिनः ॥ एष दुन्दुभि- दैत्येन्द्रमहिपस्यास्थिसञ्चय. Maha. V ( B and P ). 13. संघातमृत्यवः-mass-deaths, wholesale deaths'. 14. अपास्त-set aside3; तरसा-forcibly, तरस्-vigour, force. STT TT 4-the indeclinable is repeated to indicate repetitions (वीप्सा). See note on II 9. 'ध्यात्वा ध्यात्वा'. रसातल-nether world. अनुदिनम्-crery day, day after day. आहारयति-denomr fr. आहार. The reference is to the enmity between Garuda and the serpents. Kasyapa had two wives, Kadru and Vinata. Once there was a dispute between the two about the colour of the sun's borses, Vinată said that it was white while Kadru asserted that it was blach. Kadru, with the help of her sons turned them black and won the wager. Vinats became the slave of Kadru as that was the condition. To secure his mother's free.

·30 NĀGANANDANI dom Garuda fought with Indra and brought the pot of nectar from the heaven and put in on the Kuša grass before the serpents. Indra took away thc pot, but the serpents thinking ebat some drops might have fallen on the Kusa grass began to lich it only to get their tongues forked From that time Garuda began to cat the serpents The relevant extract from the Brhatkathamanjari is as follows कटूश्च विनता चेति कश्यपस्य प्रिये पुरा ॥ वालधी भास्कराश्वाना सितामित- विवादत । पण दास्याय चक्राते प्रतिज्ञाकृतनिश्चये ॥ कृष्णवालान् विधायाश्वान् कडू पुत्र जगमै । दास्य निनाय विनता व्याजागरडमातरम् ॥ तस्या निशम्य दास्य तत्पीयूषहरणातीध । वैनतेयो वहन्नागान्मातुर्दास्यमवारयत् ॥ जवात्पीयूषमाहृत्य जित्या शक्र खपेश्वर । जहार कावेयेभ्यो दासभावादमुच्यत। धृत पीयूपक्लश कुशेवभेत्य वासव । जहार तत्क्षणाधि लिरिहु पन्नगा कुशान् ॥ ततो द्विजितता प्राप्ता खरदर्भावलेहनै । विष्णोवरात्सुपर्णस्य भक्ष्यता पन्नगा ययुः ॥ 15 अतिदुष्कर-very dreadful 17 सादरम्-eagerly किं मा Shows the greatness of his mind and lus love and sympathy for the living beings Ilad he been in Vasuki's place he would have definitely offered his body first 20 अभिपात-attack, onslaught सत्रास-fcar स्रवन्ति-fall off. सततिविच्छेद -सतति-11 continuation, progeny विच्छेद -destruction 21 कष्ट-pity It is a pity that he protected the serpents in this manner (5) Construe -जिह्वासहस्र द्वितयस्य मध्ये अहिरक्षार्थम् अहि द्विषे अद्य एप आत्मा मया दत्त इति यया नवीति सा एका अपि जिह्वा तस्य न अस्ति किम्। farangalanara-A serpent has two tongues (see above-act द्विजिह्वता प्राप्ता ) वासुकि had a thousand heads and so two thousand tongues रसज्ञा-रस जानाति इति । 'tongue' also.'one that knows the pleasure (of benevolence)', ' was there no tongue by which he ?' or 'was there no tongue that kaew the pleasure ?" अहिद्विट Garuda यया goes with रसज्ञा 22 प्रतिपन्न-agreed to, accepted (6) Construe -इति प्रतिदिनम् एक्श विहितव्यवस्थ एप पक्षिराजः यान् अहिपतीन इह भक्षयति तेषाम् अमी तुहिनशैलच अस्थिकूटा दिने विवृद्धि गता , यान्ति, यास्यन्ति च । गर्भा embryos could say ·ACT TY 31 Argia and The past teose should have come first, then the present and then the future, the order seems to be inverted for the sake of metre get the Humalaya (git snow) -resembling the snowy mountain 23 (7) Construe-al maintaiaunant SENET Jana Brit शरीरकस्य कृते पापानि पुर्वते। sisyfto-the body is often described as the abode of all inpurities a-because in spite of all our efforts to preserve it, it wastes away The V LETUPITa more worthless than old grass would repeat the idea expressed by The-FT (worthless, wretched) RI अपर्यवसाना-without an end (पर्यवसान ) 26 FO mafa-The message is regarding the presents as we have already seen from the talk of the chamberlain with the door keeper He does not tell it aloud to avoid repetition Such device (viz of 941 977) is used when the audience already knows the event or when it is to be acquainted with the event in some other way 29 ata-obstacles, dangers 31 TUTTT417-being killed Pres pass part of the causa) fr पद् with वि and आ 32 9-a oman ata 19 -piteous cry RETIA-I shall make it clear Torta-concealed, guardedconcealed because he did not want to increase the grief of bis mather 33 Baar Tagor of supra I 15 34 T-voc of 372-hen it means mother, when it means 'a goddess' tlic voc is B7F अतिविलवा-extremely distressed 35 Bergi shoss extreme delicacy which is again expressed by THT farefo-merciless 36 परिदेवित-bewailing (8) Construe -41 Acai Ara 974 ataina, 5 (7) पचार धाधीन (मोदीकरोति), सदा शोकस्य च मम । भनित्यता-mortality वात-born Dreigia q form clasps to (her) boson rfi-nurse, foster-motbes #occasion, ·32 NAGANANDAM ....--0005- room. The nit takes possession of the child after the mother. The mother is as it were the YTET sion of the child before she doe ह जायते। also जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्घव जन शोचितुमर्हसि ॥ Bg. II. 27. 38. पुत्रस्नेह . overpowered or infatuated by her affection for her,son. राजकार्य-duty towards the king 40. वध्यशिला-rock of slaughter quyrak-victims are clad in red clothes when they are taken to the place of execution See Mal. Mad. v and Mrch.x-मालती and चारदत्त were similarly dressed. 41. प्रसत्त:-15 being continued. आलाप:-talk, conversation. व्यक्तिभविष्यति-It will be clear. विटपान्तरित:-concealed behind a tree. 42-46 are evidently intended for making the hero understand the cause of the lady's lamentation. शहचूड and his mother definitely knew where and why he was being taken as is clear from35-36ctc. 50. सभाव्यते-It appears. सोरस्ताडम्-beating her breast ( उरस् ). 51. आसना-Is near. लघु-quickly. 53 जात, पुत्रक, मनोरथ etc. all these show the motherly love. काठे ग्रह-to embrace. 54. नैर्घण्यं-cruelty (9) Construe.--मूडाया, मुहुः अधुसन्ततिमुचः, बहून् प्रलापान् कृत्वा पुत्रक कः तव त्राता इति दिक्षु दृश कृपण क्षिपन्त्याः मातुः अके उपागतम् इम शिशु णाम् त्यक्त्वा अन्नतः खगाधिपस्य चन्चुः एव न वज्रेण (कृता) हृदयम् ( अपि बजेण) कृत मन्ये। मूढा-bewildered. अश्रुसततिमुचः-अथूणां सन्तति मुञ्चति इति तथोक्तायाः। shedding a continuous stream (hafa ) of tears. 8907-pitiable v. I. कृपणा-adj.ofश स्यक्त्वा घृणाम्-giving up Pity. 55. The stage-direction दु खातिशयात् .., as has been pointed out by Messrs B and P., does not sound like a stage direction. An actor can gesticulate fear but he cannot, merely by his actions, show the cause of the fear. It is difficult for the audi ence to understand that fears the break-down of his mother's heart through excessive pain aloud and not through any other calamity, unless he expresses it in so many words It 19 ·। ACT IV 33 clear that this stage direction is intended for the reader and not for the spectator. So also the direction frata is redundant as there was not a third person on the stage as the servant had already gone (supra 51 ) and stigao was yet to be seen. (10) Construe. --अत्यन्तदयापरैः यः आर्थिना प्रार्थना वन्ध्या न विहिता, कारुण्यपरिग्रहात् यः पराधं प्रति स्वार्थः न गणितः, नित्यं परदुःखदुःखितधियः ते साधवः अस्तं गताः.(हे) मातः बाष्पवेगं सहर, कस्य अग्रतः अधुना (त्वया) पद्यते। भर्थिन्-a supplicant. वन्ध्या न कृता lit. was not made barren ive. was fulfilled, संहर-check. He means to say that it is no use weeping as there would be no one who would act the part of a son and comfort her in her bereavement. वैक्लव्यं-distress, mental agitation (cf. वैलज्य मम ईदृशमहो स्नेहादरण्यौकसःSat. Iv.6). 56. किम् एकः एव-Has Vasuki prevented you from going ber cause you are my only son ? If he has not how can I stop crying? The sentence is ironicat. The reading अविच्छिन्ने...न विस्टक:- When the whole world of mortals stands safe how did you not forget my son?' You could bave selected some one else. (111Construe. -आत, कण्ठगतपाणं, स्वबन्धुभिः परित्यक्तम् एनं यदि न प्राये ततः मे शरीरेण कः गुणः। आत-distressed. कण्ठगतप्राण-on the point of death. कः गुण:-what is the use of? 58. सम्नम्भय-compose (yourself), take heart. 61. विनतानन्दन-delighter of the heart of विनता. She tries to arouse pity in him by calling him विनतानन्दन. As you delight the heart of your mother, so this my son does nine. Dotyou not think that crery son should delight the heart of his mother? and when is the mother more delighted than when she sees her Bon safe and sound? The stage direction is again intended for the reader for the same reason as in 55 supra. (12) Construe.--पुत्रस्नेहेन अस्याः इदं विलवत्व विलोक्य अकरण हृदयः भुजङ्गशत्रुः अपि करुणा करिष्यति (इति)मन्ये । भुजङ्गशत्रुः-enemy of the serpents i.e.Garuda 63. नास-fear. (13) Construe-महाहिमस्तिष्कविभेदमुक्तरक्तटाचर्चितचण्डचञ्चुः मसौ गरुत्मान् छ, सत्त्वस्वभावाकृतिः एषः सौम्यः साधुः नाम कच। महान्तः ये अहयः तेषो मस्तिष्काना (brains) विभेदेन (tearing) मुक्ताभिः रकन्टाभिः (streams of blood) चर्चिता (sueared with) घण्टा ना.३ ·34 NAGANANDAM (terrible) चम्चुः यस्य सः। कासो गरुत्मान् क्व नाम सौम्यः। द्वौ वशब्दो महदन्तरं सूचयता! two as show great disparity cf. क सूर्यप्रभवो वंशः क चाल्पविषया मतिः। Raghu I. 2 also ववत हरिणकानां जीवितं चातिलोलं। क च निशित- निपाता वनमारा शरास्ते II Sak. I. 10 and तपः क पत्रों क च तावकं वपुः । Kumar v. 4 सस्वस्वभावाकृति:-whose nature (स्वभाव) and figure (आकृति) are quite befitting his noble virtues. सतः भावः सत्वम् । 65. मा भैषी:-the augment of अभैषीः (aorist II per..sing.) is dropped after 'मा' the prohibitive particle. 68. पुत्रक चिरं जीव-Mark the contrast in ननु कर्मणा... and चिरं जीव. He is prepared to sacrifice his life and hence the blessing asking him to live long is quite appropriate and opportunc. (14) Construe.--(हे) अम्ब, एतत् वध्यचिहं मम अर्पय, प्रावृत्य ते पुत्रस्य जीवितरक्षणाय विनतात्मजाय आहारयितुं स्वदेहं यावत् ददामि। यापत्-construed with ददामि gives it the sense of near futurity. 70. प्रतिहतम् अमङ्गलम्-She dislikes even to hear the proposati निर्विशेष:- निर्गतः विशेषः यस्मात् स:-just like, not differing from cf. संवर्धितानो सुतनिर्विशेष Raghu v.6. 71. (15) Construe.-पुरा यनिमित्तं विश्वामित्रः श्वपचः इव श्वमांसम् अभक्षयत् , गौतमेन यस्कृते कृततदुपतिः नाडीजयः निजाने, कश्यपस्य पुत्रः अयं सायः यदर्थ प्रतिदिनम् उरगान् अत्ति, तान् एव प्राणान् कृपया परार्थ तृणम् इस य: जहाति (तत्) चित्रम्। विश्वामित्र:-विश्वस्य मित्रं विश्वामित्रः the win विश्व is lengthened by 'मित्रे वर्षों'. श्वपच:-chandala. During the days of famine विक्षामित्र, oppressed by hunger, wandered about in search of food. IIe came across a village of Chandālas and in one house saw a piece of dog's flesh. At dead of night be was on the point of cariog it when one of the Chandālas awoke and tried to prevent him from such an irreligious act. Viſpāmitra did not listen to him and having offered a portion of the flesh to gods began to eat it. The gods were pleased and Indra sent down showers of rain. (See com.). AISĪTET-A poor Brafinin, by name Gautaqua, was travelling for the sake of wealth. While travelling he rested uoder & buayan tree, the residence of Nadijangha, the lord of crancs, who received him with great hospitality and on Icarning that he was wandering about for wealth he sent him to his friend Virūpāksa, a Räkşasa prince ruling near Ayodhyā. Gautama ·35 ACT IV > obtained immense wealth from Virūpākşa, and while returning, balted under the same tree. Nadijangha again received him with great hospitality. Gautama, however, was so ungrateful. that when he found that his provisions for journey were exhausted he killed and roasted Nadijangha to eat him np. PETT came to know this and highly enraged at this ungrateful act he killed Gautama. Indra revived Nadijangha and at his request Gautama also. ताय-तृक्षस्य (कश्यपस्य) अपत्यं पुमान् । son of कश्यप. Either $54967 79: or art is redundant. So there is no sia in cating anything to save one's life. The nature of the stands in contrast with that of those described in the first three lines and many more. While everyone sets a high value upop his life Te is prepared to dispense with it, as if it were merely A blade of grass. व्यवसाय-determination; निर्व्याजा-sincere. निबन्धः-persistence (cf. निर्वन्धपृष्टः रा जगाद सर्वम् । Raghu XIV.32)- (16) Construe.-FETT: SE11a: sarà fa7, aeratami स्वादृशां कुतः सम्भवः। 9274-for the good of others. 159171-lit. who bavo girdled their loins i.e..who are ready. The v. I. FTCETTA who have offered their bodies. This appears to be better reading as it is more in keeping with the hero's yow viz. HTFT: gula परायमेव सर्व मया परिकरुप्यते (I). अध्यवसाय:-same as व्यवसाय:-determination. 72. अन्तराय-(अन्तः + अय् to got an obstacle (cf. सचेत्स्वयं कर्मसु धर्मचारिणो वमन्तरायो भवसि युतो विधिः । Raghu III. 45 and स्याक्षणीय यदि मेन तेजस्त्वदीयमन्तर्गतमन्तरायः। ibid XIV.65). विकल्प-hesitation, doubt. 73. Brauft:-leader, the foremost. ETTE-white like a conch i.e. pure. This epithet seems to have been put in to secure the effect of alliteration. Er one of the eight principal Nāgas. Mr. Kale cites the following verse from Nayāngastotra अंनत वासुकि शेष पद्मनाभं च पंचलम् । घृतराष्ट्र शंसपालं तक्षकं कालियं तथा ॥ 879-if. Hafa paral-distressed by (my) calamity. 74. 6749:-it rests with you. 76. (17) Construe.- af EU forma, (alt) oftala जीपति, तो जीवन्तों यदि इससि (तर्हि ) आत्मानं मम अमुभिः रस।

·36 NÅGĀNANDAM असुभिः-by my life. The word असु like the word प्राण is always masculine plural. संनिकृष्ट-near. भाघातस्थान-samc as चभ्यशिला. कातरता-fear, timidity. Tura-would give up. (81-to abandon ). विपन्न-distressed. पनग-a serpent. पन्नं पतितं यथा तया गच्छति इति। . प + 199+81 ( 5:) before this 81 (E:) the 81 in 14 is dropped by the वार्तिक 'सर्वत्र पनयोपसंख्यानम् ' so also सर्चग. कङ्काल-a skeleton के ( happiness or head) कालयति { dissipates ) इति ! the word अनेक in the compound should have preceded the word पलग, संकुल-full of, strewn with. श्मशान-इमानः शवाः शेरते (sleep) अत्र इति । cemetery. (18) Construe.--चघचयप्रकृत्तव्युतपिशितलवमाससंदृद्धगधैं: आबद्धपक्ष- द्वितयविधुतिभिः |ः पद्धसान्द्रान्धकार अस्मिन् (श्मशाने ) शिवानां वक्रोद्वान्ताः पतन्यः शिखिशिखाणयः अजस्रस्त्रुतबहलवसावासविले अस्रस्रोतसि छिम् इति स्वनन्ति। चचता चञ्च्वग्रेण कृत्ताः पिशितस्य लवाः तेषां ग्रासे संद्धा गर्धा येषां तैः पश्चन्-restless, moving. कृत्ताः-(p.p.p. of कृत् to cut)-cut, torn. पिशित-fiesh. लवः piece, bit. प्रास-eating, swallowing. संवृद्धा- increased. Tart-greed. According to some the word tag refers to the beak of Garuộa and not to the tongues of the vultures. But this is not quite correct as at that time Garuda was not feeding upon any serpent. Mr. Kale rightly points out that the description is greatly exaggerated, आवद्धपक्षद्वितयविधुतिभिः-साबद्धार पक्षद्वितयस्य विधुतयः यैः तः। आबद्ध-begun द्वितय-pain विधुति-flapping. सान्द्र-dense. वक्त्रोद्वान्ता-वस्त्रेभ्यः (i.e. मुखेभ्यः) उम्दान्ता:-emitted from the mouths. उद्वान्त-p.p p. of वम् with उद् to romit, to pour out. शिखिन्-( शिखाः अस्य सन्ति इति) fire. शिखा:-Aames. श्रेणय:- rows. शिवा-female jackal. The jackals are often described as emitting Hames of ire from their mouths.. The v. I. यत्रोदाम भ्रमन्या शमितशिखिशिखाः श्रेणय: means where therons of the female jackals moving as they like (उद्दामं) with the flames of fire (emitted from their mouths) extinguished (शमित), are making a sound. यत्र does not agree well with अस्मिन्, भन्न-blood. स्रोतस-- stream. अजसं-continuously. चुत-Bowing, यहल-profuse. घसा- fat. विस्त्र-stinking. IIere the रस is बीभत्स, 77. (19) Construe.-प्रतिदिनम् अद्दिना आहारेण अशक्य. विनायका- हितप्रीति शशिधवलास्थितकपालम् इदं शश्मानं रौदं वपुः इव । भहिनाहारेण-to be split in two different ways when taken with the cemetery and the body of शंकर. When taken with श्मशान it is ·37 ACT IV to be split as अहिना आहारेण-a feast upon the serpents; when taken with Siva's body it is to be split as अहिमा हारेण-(not devoid of ) the garland in the form of a serpent. Similarly faalustatifer and शशिधवला. can also be taken with both. विनायका-(1) वीना नायकः च असौ अहितः (enemy) च तस्य प्रीतिः यत्र तत्-(the cemetery) which gives delight to the enemy, the king of birds. (2) विनायकस्य (i.e. गजाननस्य ) आहिता प्रीतिः यत्र तत् which gives delight to Gajanana or विनायकेन आहिता प्रीतिः यत्र to which Gajanana briags delight. शशिधवला- (1) शशिवत् धवलानि अस्थीनि कपालानि च यत्र। (2) शशी च धवलास्थिकपालानि च यत्र शिशिना धवलानि अस्थिकपालानि यत्र । सामोपन्यासै:-consoling speeches. v. 1. त्रासोपन्यासैः alarming words; words calculated to inspire fear or terror. F13 i euralhaving knclt.. (20) Construe.-(हे) मातः, यस्यां यस्यां गतौ वयं समुपस्यामहे तस्या तस्या(हे) प्रियमुने त्वम् एव नः माता भूयाः। गति:-state (of life); birth. प्रियसुते-a बहुमीहि comp. प्रियः सुतः यस्याः सा-(you) to whom your son is (so) dear. Mark his great love for his mother. cf. for a similar idea-प्रियस्य मुहृदो यत्र मम तनैव संभवः। भूयादमुथ्य भूयोपि भूयासमनुपंचरः। Mal. Mad. Ix. 41. 78. अपश्चिम-नास्ति पश्चिम यस्मात् तत् lit. that after which there is to be no other i.e. last. f. तात अम्बाय मे पश्चिमः प्रणाम: infra (V. 120 ) and अयमत्र जन्मन्यपश्चिमः पश्चिमावस्थापार्थितो मकरन्दबाहुपरिष्वंगः । Mal. Mad. IX. 79. अदूरे v.1. उत्तरंण-to the north. दक्षिणगोकर्ण-one of the twelve wifarms. It stands on the Malbar coast near Karwar. Ic called citur probably to distinguish it from the northern one in Nepal. प्रदक्षिणीकृत्य-having gone round. 81. इदं रक्तांशुफ... These words of the कञ्चुकिन् are so introduced as to be an answer to the question. तरको माम... This device is technically called पताकास्थान. Instead of the thing expected or thought some other thing of a similar nature is indicated by some unexpected circumstances. It is defined as: यत्राथै चिन्तितेऽन्यस्मिंस्तलिंगोऽन्यः मयुज्यते। आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत्। It is divided into three kinds: सहसैवार्थ. संपत्तिर्गणपत्युपचारतः। पतावास्थानकमिदं प्रथम परिकीर्तितम् ॥ वचः सातिशयलिष्टं मानापन्धममाश्रयम् पताकास्थानक मिदं द्वितीयं परिकीर्तितम् ॥ अर्योपशेपर्क यतु लीन सविनयं भवेत् । भिटप्रत्युत्तरोपेतं तृतीयमिदमुच्यते। The best is: धयों वचन- ·38 NAGANA DAY विन्यासः युभिः काम्ययोजितः । मभानार्थान्तरापेगी पताकास्थानक परम् ॥ Here the walfto is of the third kind. cf. M81. Mad. 11 Zall-23f7a उपायः। (नेपथ्याप्रविया) प्रतिहारी एपा मगवती कामन्दकी। It must be remembered that it is rather strange that the ye? should have presented the auspicious red garments in such an inausp!: cious place as the cemetery. He could hare kept them with जीमूत's parents Secondly, how 1st that he came to know that जीमूत was in the श्मशान? Tor the further development of the Plot it was necessary to furnish जीमूत• with red garments and the pract manages it in such an indiscrect manner. 82. भतर्कितोo-obtained unexpectedly. दिटया-luckily. 83. परि+धा-to wear 86 सफलीभूतो.. Had he not been married to मलय. he would not have got the red garnients as a marriage present and then he would not have been able to replace TFT at the place of slaughter. मद्धनात्-10 my name) afargaiatol should be saluted ie.) contey my respects to her 88. (21) Construe.–प्राप्ते फाले समागतम् इद वायोयुग परार्थे देहम् उरझतः (मम) महती प्रीतिम् करोति। प्राप्त काले-at the proper timc. उज्झत:-(to me) who am giving up. चलित-shaking नमस्वान्-Wind नम. अस्ति (आश्रयत्वेन) अस्य इति । भासीभूत has approached. (22) Construe.-सवर्तका तुल्याः पक्षतीना पक्तयः गगन पिदधति, येगानिल: अम्बुराशेः अम्मः मुवः पावनाय इव तारे क्षिपति सपदि च छल्पान्तशहा कुर्वन् , दिदिपेन्द्र समय वीक्षितः द्वादशादित्यदीप्ति देहोद्योते. दशाशा• मुहुः कपिशयति। सवर्तकाभ्रः-a class of clouds which pour their exhaustless contents at the end of the 404 964 is a day and night of Brahma, a period of 432 million years It is also the period of the duration of the world. At teend clouds like the सवर्तक, पुष्कर etc. pour out rain, twelve suns shine brightly and winds blow furiously and there is a universal dcluge दिग्विन्दै -the quarterelephants that are kept at the eight quarters to protect then. They are (1) ऐरापत at the East (2) पुण्डरीक at the s East. (3) वामन at the South (4) कुमुद at the s West. (5) अञ्जन at the West (6) पुष्यदन्त at the N West (7) सार्वभौम at the North and (8) सुप्रतीक at the N East उधोत-refulvence the v ! शिशुद्वादशा...

·39 ACT VI it is explained as शिशु: i... अल्पा द्वादशादित्यानां दीप्तिः येन but the word fire is seldom used in the sense of 349. If the compound is dissolved as शिशूनाम् i.. उदितमात्राणा द्वादशादित्याना दीप्ति: येन it is certainly not a compliment to Garuda for the lustre of these उदितमात्र (or young) suns would be much less than that of the kung at the time of universal deluge. It is again quite clear that the poet wants to describe Garuda's advent as producing the same effect as at the time of the deluge. (23) Construe.-मलयचन्दनरसा मलयवती आश्लिष्टा (सती) तथा न सुखयति यथा अभिवाञ्छितसिद्धय इयं वघ्यशिला (इति) मन्ये । मनःv.1. for मन्ये would be object of सुखयति. मनः न सुखयति- does not please the mind. (24) Construe.-शैशवे मातुः अङ्के विश्रब्धं शयितेन मया यत् सुखं न प्राप्त तत् सुखम् अस्याः वध्यशिलायाः उत्सने लब्धम् । The pleasure he derived from lying in his mother's lap was Sreater than that he derived from Hamadi's embrance; but the pleasure he derives now surpasses both these. 89.(25) Construe.-हिमांशोः बिम्बं दृष्ट्वा भयकृतवलयां शेषमूर्ति संस्मरन् , स्पन्दनाश्वत्रसनविचलिते पूष्णि, अप्रजेन सानन्दं दृष्टः प्रान्तावसजज्जलघर. पटले आयतीमतपक्षः अहिप्रासगृप्नुः एषः अहं वेलामहीध्र मलयं क्षणेन प्राप्तः । दृष्ट्वा-Thev.1. क्षिप्ता would mcan having discarded in scorn Garuda is reminded of the serpent. King coiling round through Garuda's fear. He would then look like the dise of the moon. पूपन्-the sun. स्यन्दनाश्व०-प्रसन-fright. विचलित-shaken. अग्रज-अरुण, the charioteer of the sun. प्रान्तेषु अवसज्जन्तः ये जलधराः तेषां पटले.. अवसजन्त-clinging. Ther.1. अपसर्पत्-moving away-also explains why he was आयतीभूतपक्षः-The poet does not follow the proper order which should have been as the sun first, being at a greater distance than the moon, then the moon and lastly the clouds. Either he followed the popular conception according to which the moon was more distant tban the sun or he kocw that at times the moon is present in the sky even by day: it was especi. ally so on that day, it being the first day of Kartika. 90. (26) Constrne.-स्वशरीरदानात् पन्नग संरक्षता मया अद्य यत् पुण्यम् भर्जित तेन भवे मरे परोपकाराय एव मम शरीरलामः भूयात् । Birth for doing good to others is decidedly better than Nirvana. Buddha himself is described to have takea mzny births ·40 NAGANANDAM for the welfare of the world. There is, then, nothing strange if जीमूत• expresses such a wish. अजित-earned. भव-existence. 91. (27) Construe.-शेपान् अहीन् रक्षितुम् अस्मिन् वध्यशिलातले निपतितं मद्दयदौर्यमाणहृदयमस्यन्दिना अराना दिग्धम् इव रक्ताम्बरमावृतं भोगिनम् भशनिदण्डचण्डतरया चम्चा पक्षसि निर्भिय भोक्तुं तरसा अधुना उद्धरामि। अशनिदण्ड-thunder.bolt. तरसा-forcibly (see supra 14) मत्तः यद् भयं तस्मात् दीर्यमाणात् हृदयात् पस्यन्दिना ( Howing)। असक-blood. इव shows the arts. The red garmeat is fancied to be the flow of blood covering the whole body. शेषान् महीन्...because that was agreed upon. Here we have the Bija of the principal event of the next Act viz. the saving of the Nāga race by the Hero". K. नेपथ्ये...The पुष्पष्टि was done by the gods in appreciation of the noble sacrifice of जीमूत.. 92. (28) Construe.-इयम् आमोदानन्दितालिः पुष्पवृष्टिः नमस्तः किं निपतति, स्वर्गे एषः दुन्दुभीनां निनादः दिशां चक्र किं वा मुखरयति; आ ज्ञातं, मम जवमकता सः अपि पारिजातः कम्पितः, जातसंहारशः संवर्तकाः इदम् अपि मन्द्र रसित मन्ये। आमोदेन आनन्दिताः अलयः यथा सा| that which gave dclight to the bees (37584: ) by its extremely sweet fragrance (Strana). Garuda feels that the gooit was due to the shaking of the Parijāta tree and that the loud sound was that of the thunder. 94. (29) Construe. -यथा एषः नागाना रक्षिता मम गुरु: भाति तथा अद्य साशनाकाक्षा व्यक्तम् अपनेष्यति । The verse has two meanings one literal or are applicable to the present case and the other is व्यङ्ग्य. नागानां रक्षिता-(1) The protector of the serpents, because by his death other serpents would be spared. (2) जीमूत who wants to save the serpents by offering his own body to Garuda गुरु:-(1) heavy, bulky, (2) preceptor, adviser, guru आकाशाम् अपनेप्यति-(1) Will satisfy my craving. (2) Will put an end to. my desire to eat the serpent. The qyteta sense suggests the subject matter of the Dext Act.

·41 ACTV ACT V Construe --स्वगृहोद्यानगते अपि स्निग्धे स्नेहात् पाप विशध्ययते, किमु दृष्टयपायप्रतिभयकान्तारमध्यस्थे। Even though there is no possibility of any danger in the case of one who has gone to a garden, yet it is apprehended How much more would it be so in the case of one who has gone to a forest which is fraught with a number of dangers ? For the idea of अतिस्नेह पापशकी। Sak IV दृष्टा बह्व अपाया यस्मिन् । प्रतिभय-full of dangers वेला-sea shore उद्देश-region सनिहित-- dreadful due to Garuda being near-सनिहितेन गरडेन प्रतिमय, , or 'प्रतिभय ' may be taken as a noun in the sense of fear' समिहिरा गडात् प्रतिमय यत्र-wherefear from Garuda is present चिरयति (denom fr चिर) delays शकित afraid राजर्षि -राना च असौ ऋषि: च-royal sage सहधर्मचारिणा-सह धर्म चरति इति। the wife who takes part in all the religious rites performed by the husband, the same as धर्मपत्नी पधू-daughter in law उपास्यमान -attended by तया हि-for (2) Construe ---भरता तरङ्गितदशे फेनाम्धुतुल्ये क्षौगे वहन् सवयसा देव्या जाहव्या इव विराजित अय जीमूनकेतु तोयनिधे सुसदृशीं प्रिय पत्ते यस्य एपा अन्तिक्वर्तिनी मलयवती यथा वेला तथा आमाति। -मन-(1)a fold (2)a wave-तरक्षितदशे having fluttering hems. दशा hem, the reading तरशतरले-fluttering like npples फेनाम्बु-foamy water क्षौम a silken garment क्षामे 13 acc. dual object to वहन् वहन् wearing सक्यसा-(1) of an equal age-समान वय यस्या सा। (when taken with the queen) (2) with birds (like swans etc ) (when taken with the river) The v 1 मुपयसा-(1) having profuse milk (when taken with the queen) (2) having plenty of water (when taken with the river This reading 18 not preferable as it does Dot properly describe the queen who was old It is truc that Sanskrit poets do indulge in such a double entendre as in Raghu II (रक दस्य मातु पयसा रगज्ञ), but here it would be out of place for the reason already stated The reading that we bave accepted describes both the queen and the river quite appropriately The word सवयर, 1s not to be taken in its literal sense It only suggests that there was not a great difference between the ages of the busband and the wife and that both were old.

·42 NĀGANANDAM The reading 3440 would go to show that the husband was too much older than the wife-as only a young lady would be 594 Helgoat-(1) having great religious merit to her credit-AEL yozi FIT: (genitive) art ( with the queen), (2) boly, greatly purifying-net gou arTI: ( ablative) ali (with the river), fudia splendour. अन्तिकवर्तिनी-standing near (अन्तिक). भाभाति-looks, appears. (3) Construe. -यौवनमुसानि भुक्तानि, यशः विकीर्ण, स्थिरधिया राज्ये स्थितम् , तपः अपि चरितं, सुतः श्लाघ्यः, इय स्नुपा सुसदृशान्ययजा, कृतार्थतया मया BE na may ferrey: 1 -मुक्तानि-enjoyed. विकीण-spread; स्थिरधिया-'with a steady mind'-to be construed both with ffra and apa. As a king he never swerved from his duty and as an ascetic he never allowed his mind to divert from the object on which it was fixed. The Teading 'Fattah-born of an equal family i. e. equal in rank etc. SECT:-praiseworthy. 3. जीमूतवाहनस्य-The प्रती• suddenly enters and utters this word. He has, as we know, come there to see if Ghalen is there. He means to say FIGATEAF atain-sag..see below); but before lie could utter the next word of his sentence he is interrupted by 1995 because he naturally connects that word with मृत्यु:. This is another पताकास्थान. 4. Put faute-he wants to avoid hearing it. 7. Tra&TY-2-throbbing of the left eye. It is an ominous sigo in the case of men. 10. u 14h-quite so. 12. नियतम्-certainly. अस्मत्प्राणयात्रार्थ-for our maintenance. 13. ea fanft i. e. death. 15. (4) Construe.-मम अनिष्टं सूचयन् (हे) अदक्षिणेक्षण किं मुहुः मुहुः स्फुरसि । हतचक्षुः, इह अय भानुः ते स्फुरितं अपहतं करिष्यते । The eye is OTETA i e. (1) left and (2) unkind (rarot mcaos- (1) right and (2) kind, generous ). dag:-Ah wretched (or cursed ) eye ! ta-throbbing. faggatay-che sole eye of the three worlds., The epithet is intentionally used. He means to say of my cye is erefiro and produces evil effects this eye of the three worlds will nullify all those effects, agiftra:-one possessed of a thousand rays.

·43 ACTV पतति। such times (5) Construe.-आलोक्यमानम् अतिलोचनदुःखदायि निजमरीचिरुचः रकच्च्टाः विमुञ्चत् , उत्पातवाततरलीकृततारकाभम् एतत् किं नभस्तः सहसा पुरः -आलोक्यमान-adg of एतत् !e the crest jewel that was falling . before him. The purpose of addressing the sun is clear. He looks up and observes the crest-jewel रक्तच्छटा.-streaks of blood. रक्तच्छटा निजमरीचिरुच -(1) (ematting ) streaks of blood resembling the lustre of its rays (2) sed streaks of the lustre of its rays. उत्पातवात-उत्पात-pertentous phenomenon causing serious disturbance to any of the महाभूत It is supposed that violent winds causing the phenomenon of meteors blow across the globe at उत्पातस्य वातः तेन तरलीकृता या तारका तस्याः इस आभा यस्य तत् । सहसा-suddenly नमस्त-from the sky. 16 धूडामणि -crest jewel सरस-full of blood 18 $9-do not say so re lct this not be his crest-jewel. This speech should rather have been स्वगत 19. विकृवः-distressed. ताय-Garuda नस्वमुखो-गखानि च मुख च नखगुख ( समाहारद्वद्व com नखानि and मुख being the parts of one and the same body) तेन उत्खाता-torn off by the besk and nails or नखमुरी उरखाता -torn off by nails, the first one, however, is better as Garuda used both his claws and beak tear off the pieces. 20 सोपपत्तिक-उपपरया सहित in a reasonable way 21. इयत्या वेलया-by this time लघु-quickly 23 अपि नाम-expresses hope संवृत -covered with 24. मुपित'-robbed of le deceived He blames fate because by the time he returns after paying his homage to Gokarna Garuda has taken away and thus has robbed him of the credit that he would have got by offering his body for the Nagas. (6) Construe-अर्णवतटे गोकर्ण त्वरित प्रणम्य ता भुजङ्गमवघ्यभूमि खलु माप्तः अस्मि। तच नसगुराक्षतवक्षसे विद्याधरम् आदाय गुरुत्मान् गगनम् उत्पतित । नखमुख-मखमुरी.क्षत वक्षः यस्य त । The च shows that this action was simultaneous with the one described in the first half viz. माप्तोऽस्मि If the is taken in the sense of 'but we have to understand that he imagines what plight of that would be when he is in the clutches of Garuda निष्कारणमान्धव-relative or friend without any cause ·NĀGANANDAM , परमकारुणिक-extremely kind. विपद्वारि-विपद् एव वारिनिधिः तस्मिन् पतितजनस्य उद्धरण पोतः। वारिनिधि-occan. पोत:- boat. तृणीकृत:- lit. turned into a blade of grass i.e. treated as quite insignificant. .Cf. IV. 15 above. प्रतिवचनं-reply the v. 1. प्रियवचन means sweet words-words which would surely delight me. (7) Construe.-अहित्राणात् एका कीर्तिः मया न आप्ता, स्वामिनः श्लाघ्या आज्ञा अपि न अनुष्ठिता, आत्मानं दत्वा अन्येन रक्षित: शोच्यः, हा धिक् कष्ट वचितः वञ्चितः अस्मि। The reading tot would mean 'best'. The readiag FITE would mean for one day i.e. on that particular day on which he would be killed by Caruda. TT STEGT-because he gave a substitute. शोच्यः-because he saved himself by another's life which is condemnable. वञ्चित:-deceived (by destiny). उपहास्य-ridiculous. For a noble Näga like him to live in that way even for a moment was certainly very disgraceful. (8) Construe. तायं दिक्षुः (अहं) आदी उत्पीडपृथ्वी, ततः भने पविरलपतितस्थूलविन्दु, पावसु आपातशीप्रमृतानुकगी, स्थलीपु कीटकीर्णा, धातुपीठे दुर्लक्ष्या, धनतशिखरे गहरे स्त्यानरूपाम्, एतां रक्तधारा निपुणम् अनुसरन् मजामि। उत्पीटपृथ्वी-broad on account of the gushing low of blood (उत्पीडेन पृथ्वी). उत्पीडपृथ्वीम् , प्रविरलघन०, आपातीर्ण०, कीटकीर्णा, etc. all these are adjectives of रक्तधारा in the last line.अविरल-scattered. स्थूल-big. पावसु-on the stones. आपात-fall. शीर्ण-shattered- कीटकीणा-covered with insects. स्थली-a natural piece of groundi दुर्लक्ष्यो-not clearly visible. धातुपीठ-mineral stones. स्यान congealed. In the caverns the trees grow in a cluster. The reading पनतरशिखरे is not preferable as शङ्खच्ड who was walking along the ground could not see the tops of trees. The reading घनतरशिखरे is also not acceptable as a single tree even though it is very thick cannot have a line on it. स्याननील०-congealed and purple. Pagri-carefully; flag-desirous of seeing. In this verse he is describing the line of the blood of Garuda's victim, which he is following in order to find where Garuda has taken bin. 25. सदितवदनः-सदित वदने यस्य विदितं वदनं यस्य। आकुलीकरोति- because she feels that he would bring some sad news as he is रदितवदन. 27. निमुवनैक०-There is a pun on the word मूडामणि. शहचूट uses it figuratively in the sense of the best person' while - ·45 ACT V पारयति' न सल... जीमूतकेतु understands it in its literal sense vir. 'crest-jewel' as is clear from his speech (28). 29. अयिधपे-by the use of this rord she indicates that the danger to the life of her husband is averted. Note Malli. on मर्तृर्मित प्रियमविधवे... II. 39 'अविधवे इत्यनेन भर्तृजीवनराचनात् अनिष्टाशा Such a form can never experience widow-hood cf. तादृशाः आरतिविशेषाः चिरं दुःसभागिनः न भवान्त। Vik. IV. 30. Mark the modesty on the part of Malayavati. She says that her good luck is due to the blessings of the elderly persons. (9) Construe -पुत्र, आत्मीयं मुदुःमहम् दुःसम् मम आवेदय, येन एतत् मयि संकान्तं ते सह्यं भविष्यति। आवेदय-tell (me). संकान्त-conveyed. For the idea in the verse ct. स्निग्धजनसंविभकं हि दुःख सह्यवेदन भवति। Sak. IV. कस्मै तावत् एतं वृत्तान्त निवेद्य सह्यवेदनम् इव दुःख करिष्यामि। Priya. III. 36. भवसर-turn. विस्तर-details, prohxity. पद्धति:-track. पांशु- dust. अवकीर्यमाणा-covered with. (10) Construe.-करणाविष्टचेतसा केन अपि विद्याधरेण आत्मानं गरमते दत्वा मम प्राणाः संरक्षिताः। करुणाविष्ट करणया आविष्टं चेतः यस्य तेन-whose heart was filled with pity. गरमते-dative sing of गरुत्मत्-to Garuda. 37. परहित-intent upon doing good to others. स्फुट-plainly. 39. दुनिमित्त-evil omen (see 7 above). मोह-swoon. 40. विपधर-a serpent. There is a pun upon the word. It is also used in its etymological sense viz. one who possesses poison. He is अप्रियवादिन् . Therefore he is विषधर. The reading विपात् with ऋते... gives the same meaning. अहो प्राणप्रदस्य...is said ironically. He means to say that he has not properly repaid the good turn that जीमूतवाहन had done to him. 42. süga-lit. 'the son of the father-in-law' i.e. the husband. 43. शुश्रूषा-service. अभिज्ञ-one who knows, one who is wellversed. 43. (11) Construe.-मम चरणयोः चूडामणिं पातयता त्वया लोकान्तर- गतेन अपि विनयकमान उज्झितः। While there was alive he fell at the feet of his father. Whenever be thus prostrated himself at his feet, his crest-Jewel ·46 - NÅGANANDAM . came in contact with the feet of जीमूतकेतु. जीमूतवाहन was so obedient that even when he has gone to the other world he has shown the same feeling of reverence, by letting fall his crest: jewel at his father's feet. विनयक्रमः-course or path of humility. modesty. एतावन्मान-only this much of him can be seen. The desire to sec FinT167 is now to be satisfied by looking at the crest-jewel. (12) Construe.-मक्त्या अतिदूरम् अवनी अवनम्रमौलेः शश्वत् मदीयो चरणी प्रणमतः तव अयं चूडामणिः निकषणः मसूणः अपि मे हृदयं कथं न गाढं विपट्टयति। अवनम्रः मौलिः यस्य तस्य-whose head (मौलिः) is bent down. The reading सुदूरमवनामित gives the same meaning. The reading विदूरविनतानन-whose face is bent down even (by seeing me at a distance. See com. निकपण-rubbing. मसूण-soft. There is a contrast between her and farefa. It is removed by saying that this is due to affection. The reading अहिंस्त्र:-harmless. If it is accepted, it would make the fatiu stronger. 44. वर्जयिरवा-excepting. 46. देहि मेo-she wants to mount the funeral pyre with the jewel in the absence of her husband. 49. आहितामिः-साहिताः अमयः येन-one who has kept the sacred fires; an अग्निहोत्रिन्. The sacred fires are three viz. गार्हपत्य, आहवनीय and दक्षिण. अग्निहोत्रशरण-the place.or hall where the sacred fires are kept. 50. विचित्राणि-strange. The reading सविचाराणिहि. would mean that the workings destiny are full of deliberation. 53. अवितथा-true. भारती-speech. (13) Construe.-रुधिरायचुकपणैः अद्रेः शिला: द्रोणीः इव कुर्वाणा, स्वनयनज्योतिः शिखाश्रेणिभिः प्लुष्टोपान्तवनान्तरः सज्जद्वनकठोरघोरनरवरप्रान्ताव- गाढावनिः अयं पन्नगरिपुः रात् मलयस्य शृङ्गाने दृश्यते। मञ्चकपण-serasching the leak. दोशी-urugh carinda scrat- 'ched his beak against rocks. The adamaat like sharp beak made channels into the rocks which looked like troughs. If the reading, तटी: is accepted then द्रोणी wound mean *Aboat'. प्लुटो-प्लष्टम् उपान्तवनान्तर येन। burning the interiors of the neighbouring forests. शिखा-flame. अणि-row. सजद्वन--सज्जन्तः ये पनवत् कठोराः घोराः च नखराः तेषां प्रान्तः अवगाढा भूमिः येन। digging up the ·47 ACTV earth by the ends ((प्रान्त) of his terrible claws (नखर) hard as adamant (वन) and clinging (सजन्तः) (to the body ). The reading #517-would mean 'piercing' into the body of the victim. Garuda was simply holding the body of wate. He was not tearing it off. Hence it is better to accept the reading सज्जद्वन in preference to मज्जद्वज.. पनगरिपुः-Garuda. 55. भुजङ्गपतीन्-serpents. Does 'पति' indicate "best' serpents.? न केवलं न व्यथते-for the use of two is see 1.5 न हि मे ध्वंसीति न प्रत्ययः The two Ts express an emphatic assertion. Ayat on the contrary. (14) Construe.-अधिकपीयमानरुधिरस्य अपि धैर्योदधेः ग्लानिः न अस्ति, मांसोतनजा: अपि रुजः वहतः प्रीत्या मुखं प्रसन्नं, यत् गात्रं न विलुप्तं तत एप: पुलकः स्फुटः दृश्यते, अस्य दृष्टिः अपकारिणि अपि मयि उपकारिणि इव निपतति। -ग्लानि:-langour. अधिक पीयमान रुधिरं यस्य-whose blood is being drunk more and more. मांसोत्कर्तनजा-मासस्य उत्कर्तनात जायन्ते इति। caused by the tearing up of his Mesh. The reading 'कर्षण' is not so good as he was not merely dragging out the flesh, रुजः-pain. विल्लुप्त-mangled, plucked off, गात्र-limb. पुलक:-horripilation. अपकारिणि etc-Hc means to say. I am doing injury to him, yet he is looking at me as if I am doing some good turn to him'. This shows the nobleness of जीमूत. because he is delighted to find that at last he has been able to succeed in his attempt at doing good to others. धैर्यवृत्ति-courageous conduct. भक्षणात् उपरत:-desisting from or giving up eating (15) Construe.-शिरामुखैः रक्त स्यन्दते एव, अद्यापि मम देहे मासम् अस्ति, (हे) गरुत्मन्, तव अपि तृप्ति न पश्यामि, भक्षणात् त्वं किं विरतः। शिरामुखैः-from the openings of the viens. स्यन्दत:-oozing out. विरत:-abstained from. This verse is twice quoted in Dasarupa, once as an illustration of धीरोदात्त नायक and once as that of औदार्य. It is also quoted in the s.D. asan instance of Care (one who is heroic in doing good to others). 57. ऊर्जित-nobly, in a dignified manner. (16) Construe.--तव हृदयात् मया चञ्च्या शोणितम् भावर्जितम्, अनेन धैर्येश त्वया मे हृदयम् एव हृतम् ।

·50 NAGANANDAM 68. मगासगोचर fallen within the range of being my food. (महद् ) अकृत्यं-an unworthy act, an evil deed. बोधिसत्र-See note at p. 3 (notes). ऋते-except (governs ablative. So अग्निप्रवेशात ) प्रायश्चि-expiation. The word is popularly derived as प्रायो नाम तपः प्रोफ चित्तं निश्चय उच्यते। तपोनिश्चयसंयोगारप्रायश्चियमितीर्य ते॥ गृहीतामय:- 7148ag and others were coming with fire in their bands. प्रतिप्रालयामि (I shall) wait for them). (20) Construe.-अयम् आत्मीयः अय परः इति सत्यं कृपाया: क्रमः युतः। खल, पहबः रक्ष्याः किम्, एका किम् इति चिन्ता ते कथं न जाता, येन तायात अहिं नातुं स्वजीवितपरित्याग कुर्वता त्वया आत्मा पितरी वधूः इति एतत् कुलं निःशेष हतमू।. जीमूतकेतु means to say that he does not grudge that his son showed mercy to a stranger, becausc mercy knows no such distinction as one's own and stranger; but aftagare should bave considered whether he should save one life by destroying four. For the idea in the first line cf. 'अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरिताना तु वसुधैव कुटुम्बकम्।' and for that in the last three cf. 'भूतानुकम्पा तव चेदिय गौरका भवेत्स्वस्तिमती त्वदन्ते । जीवन्पुनः शश्वदुपारवेभ्यः प्रजाः प्रजानाथ पितेव पासि-Raghu II. 48. 73. अविरत-continuous. 75. व्यक्त-clear, obvious. अमिहतो: for fire i.e. to secure fire पर्याकुल: anxious. "E's here used in its literal sense (1) stand on the shorc (of the sea)'. 1211amro-न्यातनामपदी. मे. गत पमानः धुक्षिते, सर्पिष्कणम् Garuda, as he is 'तदस्थ,' remembers the submarine fire and decides to throw bimself into it. This fire is supposed to be always blazing thus consuming the surplus waters of the ocean and keeping it within its limits. The epithets do not describe the usual condition of the fire but one in which it would be thrown by the fanning of Garuda's wings. उत्पातवात० उत्पाते (उत्पातस्य वा) या वातः तद्वत् प्रसरे पटुतरः (पक्षवतिः)। उत्पात portentous phenomenon-प्रसर-movement, sweeping. शुक्षित kindled. त्रिलोक्या: (त्रयाणां लोकानां समाहारः त्रिलोकी) प्रसने यः रसः तेन लसन्ती या कालस्य जिह्वा तस्याः मम तत्कः। असन-wallouring, devouring. रस:-desire लसत् glistening. फल्प resembling, similar to. सर्पिः ghee सर्पिष्षण-drop ·51 ACT Y I have to be taken your parente. gbec. $414-in-to swallor. सप्त समुद्राः-They are लवण, इक्ष, , घृत, दधि, क्षीर and जल. The reading सप्तसः पदं would mean ve place of the sun'. (सप्तसप्तिः is the sun as his chariot has ren horses.(सप्तिः सप्त सप्तयः यस्य।). The reading सप्तहस्तै- vuld mean able to consume the seven oceans as if they were traw with its spreading seven hands'. In this case varema: as उपलक्षणे तृतीया 'ज्वालामः उपलक्षिते haracterized by) वाटयानी। कल्पस्य अवसाने (end) यः ज्वलनः (fire) त् मयकरे (dreadful). 76. आयवसाय-resolve. प्रतिकार:-remedy. 80. firad-lives. TģTTERATA:-is being waited upon. 81. maiuifah-My desire is fulfilled. 279a-unwounded. 82. न प्रत्येति-does not believe. 87. संभाविता-honoured. 88. उपेक्षित:-ignored. She means to say: I do not mind if Pou do not care for me, but you should not have thus ignored 89. परात्मक परात्मना रक्षितः जीवः येन। विपन:-dead. मरणाविर्ग- (agony ) that is greater than (that of ) death. 90. असमीक्ष्यकारिता-thoughtless action. विजृम्भितम्-consequence, manifestation. 92. समाश्वासनार्थ-to console. 93. कृतान्तहतक-wretched death. 94. अमगल्यवादिनी-uttering inauspicious words. 95. इयत्या वेलायो-after such a long time. 97. ferai-danger. The word is mas, in Sanskrit. (22) Constrne ---विलप्तशेषाजतया निराश्रयत्वात् इव कण्ठदेश प्रयातान् माणान् त्यजन्त तनय निरीक्ष्य पापः कथ शतधा न व्रजामि। विलुप्तशेषाङ्गतया-विलप्तानि शेषाणि (कण्ठव्यतिरिक्तानि) अजानि यस्य तस्य भावः तया। 'as all other limbs have been destroyed", The word प्राण is always used in plural as it stands for प्राण, अपान, समान, व्यान and art the five airs शतधा-in hundred pieces. 99. Shows her great affection for her husband, 100. आभरणानामपि कृतशोम-Usually it is the ornaments that adorn the body. but in the case of जीमूतवाहन's body reverse was ·48 NACANANDAM sada-took, secured. Garuda means to say, 'I have taken only a part of your heart, while you have taken the whole of my heart'. Thus aimaarent's superiority over Garuda is proved, It may be noted that Garuda's action was physical while that of ofizao was spiritual. The former actually took blood, while tha latter brought about a change in the heart. 58. qu:-oppressed by hunger. aut79:-fit to hear. 60. fataas-because Garuda will not now eat him and thus his desire to serve others even by sacrificing his life will not be fulfilled. 61. at:-which. 62. Baião at a wrong place', misplaced. (17) Construc.-afe after ettarg, når 599: 7 Brest- क्यते, जल्पतः एव मे द्वे अपि जिहे त्वया नाम न गणिते, तीनविषामिधूमपटलव्या- जिहारत्नविप दुःसहशोकपूरस्कृतमरुत्स्फीता: एताः तिस्त्रः फणाः न पश्यसि । स्वस्तिकलक्ष्म-the Swastika mark. Sevastika is a mystical mark and is supposed to denote good luck. F#:-slough. गणिते-counted. तीव्रविषाग्नि. and दुःसहशोक. are adjs. qualifying फणाः तीवः विषामिः (विपम् एव अमिः), तस्य धूमपटलेन ब्याजिताः रत्नविषा यासाम् । धूमपटल-column of smoke. व्याजिह्म-dimmed. स्विपः-Iustre. दुःसहः शोकः तेन फूत्कृत तस्य मरता स्फीता। फूत्कृत-hissing. स्फीत-(p.p.p. of the swollen. 1875-means to say 'you might not have seen the Swastika mark on his body; but you should have observed thc slough on my body. Similarly you should have also noticed my two tongues and three hoods'. The Brihatkatha mentions the Swastika mark on जीमूतवाहन's chest: अस्मिन्नवसरे शङ्खचूडोऽभ्येत्य तमब्रवीत् । हा हा मा मा कृयास्ताय साहस किं न पश्यसि। अस्य विद्याधरेन्द्रस्य स्वस्तिकामुरस्तटम् ॥ The first line can also be translated as: 'Let go the Swastika mark on my chest. Can you not sec the slough? But the Nāgas are not known to possess the mark. Again, the Bribatkatha supports our translation. Similarly it will not be wrong to suppose that was places before Garuda the characteristic marks of both are and himself in order to show that Garuda was making a mistake in pot being careful to see whom he was killing. The second liae may also be translated as: 'Granted that ( 214 ) you have not counted these two tongues...' Thc Năgas are sometimes described as reptiles and sometimes as of a mixed nature-partly man and partly serpent, ·49 ACTV the earth which case they are reprcscnted as possessing three, five or ren hoods 64 The reading परमकारुणिकेनापि. would mean you have ted in a cruel way though you are extremely kind 65 (18) Construe -मेरी, मन्दरकन्दरासु, हिमवत्सानी, महेन्द्राचले, शसस्य शिलातलेषु मलयप्राभारदेशेषु अपि, तेषु तेषु उद्देशेषु अपि, चारणगणैः तीयमान लोकालोकविचारि यस्य तत् यश मया वहुश श्रुतम् । Meru-a fabulous mountain supposed to be consisting of Id 'The planets move round it It is situated at the centre Like the Himālaya it is included in the seven पर्वत (हिमवान् हेमकूटश्च निषधो मेरुरेव । चैत्र कणां च शृङ्गी च सप्तते पर्वता I) Mahendra and Malaya belong to the class of the रपर्वत(महेन्दा मलय. सह्य शुक्तिमानक्षपर्वत । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तते लपर्वता ॥) कन्दरा valley, प्राग्भार topmost regions, summits उद्देश Cgion लोकालोक-a mythical mountain supposed to encircle the arth and situated beyond the sea surrounding the last of he seven its into which the earth 18 divided It is the urthest limit of the visible world Beyond it there is complete larkness The mountare is lit up on our side because the sun and the stars do not move beyond the limit परेण पुष्करस्याथ आवृत्त्यावस्थितो महान् । स्वादकसमुद्रस्तु स सम-तादवेष्टयत् । स्वादूकस्य परित शैलस्तु परिमण्डल | प्रकाशयापकाशच लोकालोक स उच्यते ॥ आलोकस्तत्र चार्वाक्च निरालोक्स्तत परम्। Mal-P So also स्वादकस्य पुरतो दृश्यते लोकसस्थिति । द्विगुणा कायनी भूमि सवजन्तुविवर्जिता लोकालोकस्तत शैली योजनायुतविस्तृत । उच्ट्रायेणापि तावति सहस्राण्यचलो हि स | Visnu P विचारि-moving adj. The reading लोकालोकविचारिचारण. by hosts of bards traversing the Lokaloka regions अहस-s1a 66 उद्विम -dejected 67 अस्थान-not a proper place (19) Construe - इद मदीय शरीर स्वशरीरेण ताश्यात् परिरक्षत भवतः मां पातालतलात् अपि तल नेतु युक्तम् । The reading परिरक्षता भवता gives पातालसहादतल 10 not a happy expression It does not convcy EFR considered that it was below bus dignity to save his life at the cost of others, and to save his life thos could certainly lead him to hell, which is below 477, the Habitation of the Nigan of यश the 6ame meaning the exact sense ना ४ ·53 ACT Y भोगनिवह-collection of hoods. चलयित-coiled. कृता आवर्तस्य whirl pool) भ्रान्तिः (illusion, impression) येन, कूल-shore. तिसम-संदृश, similar. समाज-assemblage. महोदन्वति-in the great cean. उदन्वान्-sea (उदकानि अस्य सन्ति इति।) सुखम् (adv.)-happily iaruda describes the Nāgas as they would appear when safe rom him. (27) Construe.-स्रस्तान् आपादलम्वान् घनतिमिरनिभान् केशपाशान् हिन्त्यः, सिन्दूरेण इव दिग्धैः प्रथमरविकरस्पर्शतानः, कपोलैः, आयासितायः अपि वगणितरजः उरगयुवतयः चन्दनानाम् अस्मिन् कानने एतां तव एव कीर्ति रागात् गयन्तु। नस्तान् let loose. आपावलम्बान्-hanging down to the feet.. The Nāga ladies did not tic up their hair in braids as their busbands were in constant danger from Garuda. आपाद. Long hair is a sign of beauty. The readiog qarasat is not so good as आपाद. घनतिमिर-like thick darkness i.e. black. केशपाशान्- masses of hair. When the words पाश, पक्ष and हस्त are used with a word meaning 'hair' they denote mass'-पाशः पक्षश्च हस्तथ कलापार्थाः कचात्परे।' अमर. The reading केशहस्तान् gives the same meaning. प्रथम रविकर प्रथमाः रविकराः तेषा स्पर्शेन ता]-reddened by the early rays of the sun. कपोरीउपलक्षणे तृतीया-'characterised by' प्रथम need not be taken with स्पर्श. If it is so taken the description would apply to the Naga damsels for the first day only, whicb, it is obvious, is not intended. 109. अनुमोदामहै-We approve of it. दृढसमाधि:-दृढः समाधिः यस्य। समाधि: resolve. The reading समाधान has the same meaning. 111. शोकाकुला-distressed with grief. (28) Construe.--तायचञ्चुकोटिनिपातित त्वाम् उत्प्रेक्षमाणा सा तव जननी नूनं त्वदुःखदुःसिता आस्ते।. ताक्ष्यचञ्चु०-कोटि-tip निपातितम्-torn. उत्प्रेक्षमाणा-imagining. He is trying to persuade as to go to his mother, IIc does not want शशचूड to be present at his death becausc शहड would be very sorry thinking that he is the cause of his death and may endanger his life as we shall see he decides to do (Bee 124). 112. धन्या-The mother of शहचड is blessed because the will have her son back quite safe. It is but natural that she would comparc her own plight with that of 3's mother, for the one would be glad to fnd her son alive and the other sorry as the death of her son is fast approaching.

·54 NAGANANDAM . 113. He means to say. It is true i.c. my mother would 1 glad not only if I alone am safe but if also जीमूतवाहन is so fe शङ्खचूड's mother looked upon जीमूतवाहन as her own son (cf.ज स्वमपि मे शहचूडनिर्विशेषः एव पुत्रकः । 1.69). No pun is intended t the word स्वस्थ-(1) all right (2) staying (स्थ ) in Heaven (स्व), suggested by Messrs B and P. शहचूट is not so mean as eye to conceive such an idea. Time and again he has expressed - gratitude for जीमूतवाहन. 114. परार्थसंपादन-परार्थ संपादने रसः तेन आक्षेपः तस्मात-due to th distraction (आक्षेप) caused by (my) passion (रस) for doing god to others. The reading परार्थसंपादनामृत-'on account of m distraction due to enjoying the nectar in the form of doing goo to others'. मर्मच्छेदिन्य.-lit. that cut the vitals ie. acute. 117. The reading Er sitzfo-means you scem to be desirou of leaving me'. 118. समानय-bring together. The v.1. जल is not appropriat as is clear from तात्त भम्ब...(120) जीमूतवाहन had grown too feebl to fold bus bands. He therefore, sought the help of 1895 i folding his hands. 120 पश्चिम:-last. (29) Construe.-विचेतनानि अनि गात्राणि न वहन्ति, श्रा स्फुटाक्षरसपदा पाच न शृणोति, कष्टम् , इदं चक्षुः सहसा एव निमीलितम् , हा तात विवशस्य मम भसवः यान्ति। न वहन्ति-do not move. पद्द is used intransitively. विचेतनानि विगता चेतना येषा तानि lifeless, श्रोत्र-ears. स्फुटाक्षरपदा-- स्फुटानि अक्षरार पदानि च यस्या (adj. of वाचम्)-in which the syllables and words are distinct. The other readings 7 fire-ecc. convey the same meaning गिर-speech. निमीलितं-closed. सहसा-suddenly, विवशhelpless. असव:-life. The word असु like the word प्राण is always mas. plural. संरक्षता पलगम्-See IV. 26. 122. निसिल-all, वासल-affectionate,kind. (30) Construe.-तनय, त्वयि लोगान्तरगते धैर्य निराधार, विनयः यम् इव शरणं यातु, क्षान्ति पोई क इह क्षमः, दानपरता पिरता, रात्यं सत्यं हतं, अद्य पणा करुणा कमजतुं कृत्स्नं जगत् शून्यम् ।. + ·ACTV 55 - -Fortitude has lost its support. जीमूतवाहन was the greatest among men of fortitude. So now with his death it has lost its support. Similarly he possessed the virtues like modesty, forgiveness etc. All these virtues have now lost their pillar. क्षान्ति-forgiveness. One सत्यं is an adverb. घिरता-has come to an end: कृपणा-helpless, शून्य-void. For a similar idea cf. असारं ससारं परिमुषितरत्नं त्रिभुवनं । निरालोकं लोक मरणशरणं बान्धवजनम् ॥ अदर्प कन्दर्प जननयननिर्माणमफलम्। जगजीर्णरण्यं कथमसि विधातुं व्यवसितः ॥ Mal. Mad.V. 30. 123. Faabot-pityless, cruel. 124. निष्कारण-cf. निष्कारणबान्धव (supra 24) तदवश्यमेवo-see remarks on 111. 126. लोकपाला:-Guardian deities of the world. Each of the directions is supposed to be presided over by its own guardian deity. They are : इन्द्रो वह्निः पितृपतिनऋतो वरुणो मरत् । कुवेर ईश पतयः पूर्वादीनां दिशा क्रमान् । अमर 01, 127. संकीर्तन-mention. प्रमृष्टं-wiped away. अयश-infamy fargergia-Indra. faça-god. For the derivation of the ward sec com. तहिसृष्टेन-sent by him, अस्थिपान्-अस्थीनि शेषः येषां तान् । प्रत्युजीवयामि-revive. अथ-if. (31) Construe.-पढ़तरपतनप्रेर्यमाणः समारः पशोरिक्षप्ताम्युनाथः, नेत्राचिः प्लाथ भू विधुरविनिपतत्सानलद्वादशार्कः, शक्राशनिधनदगदाप्रेतलोकेशदण्डान चञ्च्वा सचूर्ण्य, देवान् आजी निर्जित्य, अमृतमयी वृष्टिम् अभ्युत्सृजामि । पक्षोरिक्षस-पक्षाभ्याम् उक्षिप्तः अम्बुनाथ: येन-who tossed up the sea by my wings. पटुतरपतन-पटुतरं यत् पतनं तेन भेर्यमाणैः-stirred by my furious flight (पतन) समीर-wind. The reading पक्ष:-would convey the same meaning the reading पटुजचन--would mean 'when the wind has been made to stit or Ay 3way by furious wind caused by my speed'. नेत्रार्चि:०-नेत्रार्चिषः या प्लोपः तेन या मुछी सया विधुर यथा तथा विनिपतन्ता सानलाः च ते द्वादश अर्काः यस्य। अ-ि-A flame of fire. T-scorching, burning. fayt-helplessly. igalast:- the twelve guns cf, द्वादशादित्य • in IV. 22. शम-Indra. भशनि thunderbolt. धनद-Kubera. गदा-mace. प्रेतलोकेश-Yama. Thc v. 1. धारिलोकेश-Varuna. Three लोक्पाल viz. Indra, Kubera and Yama are mentioned here with their characteristic weapons आजी-in battle. निर्जित्य-having completely vanquished. The reading अन्तसमम• would mean with my wings plunged in nectar'. साटो-haughtily. Proudly.

·56 NĀGANANDAM 128. समाहत्य-having collected. दारूणि-fuel. 129. लघु-quickly. ते भ्राता-your brother, i.e. जीमूतवाहन. 130. गुरव:-elderly persons. अग्रग:-अप्रै गच्छति इति-I will be the first to go'. (32) This is the same as I. 17 with slight changes. मे दुष्कृतैः- by my sins. The last line contains a question--'How do you rest (विधाम्यसि) without attaining thetitic (पदवी) of the Emperor of the Vidyadharas ?' 132. भगवति गौरि...Sec 1.42 हजे अद्य स्वप्ने...अलीक-false. 134. अमोघदर्शना अमोघ (न मोघं) दर्शन यस्याः सा-whose sight is never fruitless ef. अमोघाः प्रतिगृह्णन्तावानुपदमाशिषः Raghu I. 44. 135. अभ्युक्ष्य-having sprinkled. (33) Construe.–निजेन जीवितेन अपि जगताम् उपकारिणः ते परितुष्टा थस्मि । वत्स जीमूतवाहन, जीव ।. ते परितुष्टास्मि-I am plcased with you. जीव-(May you) revive. 137. प्रत्युज्जीवितः-revived. (34) Construe.-अभिलषिताधिकवरदे, प्रणिपतितजनातिहारिणि, शरण्ये, विद्याधरवन्दिते गौरि, ते चरणो अह नमामि । अभिलपिताधिक० अभिलषितात् अधिकं वरं ददाति इति ।-You who confer more boons than are asked for. The v.1. अभिलपिताखिलवरदे- you who confer all the boons that are wished for. Our reading is decidedly better as it shows the greatness of Gauri. sforetato मणिपतिताना जनानाम् आतिहारिणी|-one who removes the misery (आर्ति) of the people that bow down (to you). The v. 1. प्रणतिपर० -would mean 'given to bowing'. शरण्या शरणे (रक्षणे ) साधुः (-nith the affix यत् by 'तत्र साधुः' Pan. IV. 4.98)-one who gives refuge or shelter. 141. अनभ्रा घृष्टि:-'a shower in the absence of clouds'. The expression is used to indicate the unexpected occurrence of something that is longed for. Cf. इयम् अनभ्रा वृष्टिः Rat. III; अनभ्रः सुधावर्षः Mal. Mad. x. 10. 142. समुपजातपश्चाताप:-full of remorse. (35) Construe.-संमाताखण्डदेहाः स्फुटमणिकिरणैः भामुरैः उत्तमाः जिलाकोटिद्वयेन अमृतसारस्वादलोभात् क्षिति लिहन्तः एते विषधरपतयः आयरपेगा: गलयगिरिसरिद्वारिपूराः इव वः प्रस्थानमार्गः संप्रति तोयराशि विशन्ति ।

·57 ACT Y Then The संमाता-सप्राप्तः अखण्डः देहः यैः ते-who have regained (समाप्त) ther entire (अखण्ड) bodies स्फुट-bright or clear उत्तमाज-head. कोटि- tip. क्षिति-earth लिहन्त:-licking. Formerly even Garuda had brought oectar for the serpents and they had licked it there was enmity between Garuda and the serpents; but now they had become friends आवद्धवेगा:-आबद्धः वेग. यैः ते।-rushing on with speed. वक्र-zagzag प्रस्थानमार्ग-course. तोयराशि-sea. (36) Construe -हसासाहतहेमपङ्कजरज सपर्कपीक्षितः मानसात् उत्पनै उपनतेः महापावन स्वेच्छानिर्मितरत्नकुम्भनिहितै- तोय अभिषिच्य एषा अह क्षणात् वा प्रीत्या विद्याधरचक्रवर्तिनम् करोमि । हंसासाहत-हसानाम् असैः आहताना हेमपङ्कजाना रजसा सपर्कपडून उक्षित-- besprinkled (उक्षित. ) with the thick clogging pollen ( रजस्) of the golden lotuses tossed (आहत) by the shoulders (अस) of the swans The vi arafaa would mean 'used by the swans the reading teitzà-would mean free from mud'. Manasa lake is supposed to abound in golden lotuses of हेमाम्भोज- प्रसवि सलिल मानसस्याददान.1 Megh I 64 The word मानसात् has two meanings (1) from the Mãnasa lake, (2) from (my) mind. Kailasa, on the top of which the Manasa lake 19 situated, is the abode of Gauri So also, she can produce them there and then by her mental power महापाव+:-extremely holy उपनते -brought: स्वेरछानिर्मित स्वेच्छया निर्मितेषु रलकुम्भेपु निहिते -placed (निहितैः) in Jewelled jare created by my will क्षणाव-11 a moment. The v 1 धुवम्-certainly (37) Construe --काश्चनचक्ररलम् अग्रेसरीभवतु, चतुर्मि दशनैः एषः धवल द्विप च, श्याम हरिः, मल्यवति अपि च इति अमूनि ते रत्नानि, चक्रवर्तिन् . अवलोकय। अमेसरीभवतु-Let (it) be the foremost He gives him four of the seven jewels' which an emperor, according to the Buddistic conceptions, should possess (cf तस्येमानि सप्त रत्नानि भवन्ति । तद्यथा चमरत्न, हस्तिरत्नम् , अश्वरान, स्त्रीरन, मणिरत्न, गृहपतिरल, परिणायकरत्नमेव सप्तमम् । ललित. काशनचरन-a golden discus धवलः द्विप:- white elephant. दशन-atooth श्याम-black हरि-asteed शारदशशाइ-the autumnal moon पारव्यजन-2 chowrne (cf. यस्यार्थयुक्त गिरिरानशब्दं कुर्वन्ति बालन्यजनैश्चमर्यः1 Megh I 13) मरीचि- ray इन्द्रचाप-the rain bow. पूर्वकायः-fare part of the body पूर्व कायस्य । .पचाधन भविष्य शरपतनमयाभूयसा पूर्वकायम् । Sak I.7.

·58 NAGANANDANI । भूयः-again. (38) Construe.-पतगपतिभयात् अयं शहनूढः प्रातः, वैनतेयः विनीतः, ये विषधरपतयः तेन प्राक् भाक्षिताः ते सर्व अपि जीविताः, मत्प्राणाप्या गुरुभिः असवः न मुक्का, चनयतित्वम् आप्तम्, (हे) देवि, त्वं साक्षात् दृष्टा, अतः अपरं प्रियं किं यत् पुनः माध्यता पतगपतिः-Garuda, वैनतेयः; विनीत:-humbled. मप्राणाया-by my regaining my life. गुरुभिः-by the elderly persons i. e. my parents. साक्षात्-in person. भरतवाक्य-is the last verse in a play. It contains an ex. pression of general peace and good will. It is uttered by an actor but not in his capacity as a character in the play. Cf. भरतवाक्यं नटवाक्यम्, नाटकाभिनयसमाप्ती सामाजिकैभ्यो नरेनाशीदायत इत्यर्थः । प्रस्तावनानन्तरं नटवाक्याभावादत्र भरतवाक्यमित्युक्तिः। Raghavabhatta in his com. on Säk. (39) Construe.-हृशिखण्डिताण्डवकृतः अम्बुदाः काले वृष्टिं मुञ्चन्तु, प्रतिरूढसततहरिष्ठस्योत्तरीयां क्षितिं कुर्वन्तु, निमत्सर. मानसै सुकृतानि चिन्वानाः वीतविपदः बान्धवसुहृद्गोष्टीप्रमोदाः प्रजाः सततं मोदन्ताम् । हृष्टशिसण्डि०-हटानां शिखण्डिना ताण्डवं कुर्वन्ति इति । शिखण्डिन्-a peacock. ताण्डव-dance. The peacocks dance in joy at the appearance of the clouds in the rainy season. काले- at the proper time. मतिरूड०-प्रतिरूढ रांततं हरिद् च सस्यं तदेव उत्तरीयं TETT: A1-(the earth ) covered with a continuous growing green harvest. For a similar prayer. cf. उर्वी मुद्दामशस्या जनयति विसृजन् चासको दृष्टिमिष्टाम् | Rat. iv. तव मवतु बिडीजाः प्राज्यवृष्टिः प्रजासु | Sak. VII. काले सततचर्पिगो जलगुचा सन्तु। Mal. Mad. VII. चिन्वाना:-11t. collecting i.e. performing. चीतविपदा-वीता विपद् यासा ताः free from calamities. सततं-for ever, continuously. With the v. I. धनबद्ध the last line is found in the भरतवाक्य of Mat. Mad. गोष्ठी-association, assemblage also conversation. .

·APPENDIX I Subhasitas in the Play पाने १३२ २२ ३८ ८४ (७) अथ वा विषवरवदनाद्विषमन्तरेण किमन्यनिष्कामति । (२) अन्योन्यप्रीतिकृतः समानरूपानुरागकुलवयसाम्। केषां चिदेव मन्ये समागमो भवति पुण्यवताम् ॥ (1) कन्यका हि निर्दोषदर्शना भवन्ति । (४) कि मधुसूदनो वक्षःस्थलेन लक्ष्मीमनुन्नितो भवति । (५) किं स्वजनः प्रियं वर्जयित्वाऽन्यदणितु जानाति । (६) क्रोडीकरोति प्रथमं यदा जातमनित्यता। धात्रीव जननी पश्चात्तदा शोकस्य क. कमः ।। (७) क्लेशान्विहाय मम नान्यत्र शत्रुबुद्धिरेव । (८) मेदोस्थिमांसमजासूसंघातेऽस्मिस्त्वगाते । शरीरनाम्नि का शोभा सदा बीभत्सदर्शने ।। (९) रत्नाकराहते कुतश्चन्द्रलेखायाः प्रसूतिः । (10) चन्द्याः सल देवताः। (११) विचित्राणि हि विधिविलसितानि । (११) शय्या शाहलमासनं शुचिशिला सम द्रुमाणामधः शीतं निर्झरवारि पानमशन कन्दा सहाया मृशाः। इत्यप्रार्थितलभ्यमविभवे दोषोऽयमेको बने दुरार्थिनि यसरार्थघटनावन्ध्यैथा स्थीयते ॥ (११) सर्वस्याभ्यागतो गुरुः । (४) सर्वाशुचिनिधानस्य कृतघ्नत्य विनाशिनः । शरीरकस्यापि कृते मूढाः पापानि कुर्वते ॥ (१५) स्वगृहोद्यानगतेऽपि स्निग्धे पाप विशक्यते तहात् । किमु दृष्टयपायमतिभयकान्तारमध्यस्थे । (१५) स्वशरीरमपि परार्थे यः खलु दद्यादयाचितः कृपया। राज्यस्य कृते स कथं माणिवधकार्यमनुमनुते ।। ५६ १८ १२० ८४ 59 ·APPENDIX II A Note on the Metres used in the Play To be able to understand the metres used in the Play some preliminary information about them is gecessary. A stanza (991) consists of four lines called 9178. Each 916 is regulated either by the number of syllables or of syllabic instants called ATAIS. A mātrā is the measure of time required for the pronunciation of a short vowel. Thus each of the short vowels viz. 24,5, 3, 75 and has one mātrā; and a long vowel has two mātrās. In the case of metres regulated by mātrās each Pada is divided into groups of four mātrās each. The mātrā ganas are five in number. A syllable ending in a short vowel is called By and one cading in a long vowel is called T. When, however, a short vowel is followed by an 39tar or a facut or by a conjunct consonant it is treated as a long vowel (ct. सानुस्वारश्च दीर्घष निसर्गी च गुरुर्मवेत्।) Similarly the last syllable of a 91 is treated as 95. In the case of metres regulated by syllables each line is divided into groups of three syllables. They are called Torg (syllabic feet). They are named as म, न, भ, य, ज, र, स and त. म has all the three syllables long. has all short. Thas first long and has first short. A has the middle syllable long while has the middle syllable short. has first two short and has first two long. (मस्निगुपसिलघुश्च नकारो भादिगुपः पुनरादिलघुर्यः। जो गुरुमध्यगतो रलमध्यः #saya: ajaa raayka: 11). The symbol V stands for Jy and the symbol-for 14. The Gaņas can be symbolically represented as: न VVV भ -VV यV-- V-V I-V-VV- a ---V There are about 120 stanzas in our play distributed over twelve different metres. They are given below: अनुष्टुभ् (or श्लोक)-It is defined as-लोके पष्टं गुरु शेयं सर्वत्र लघु TARIIGID TISZTEFAN 741:Cach Pada consists of 8 syllables. In each pāda the sixtb syllable is long and the fiftb 60 --- ·61 APPENDIX 11 is short. The seventh is short in the second and the fourth Padas and long in others (i.e. in the first and third Padas). Other syllables may either he short or long. Examples: 1-4,9,19%; II-7.9, 12; III-11, 12; IV-7,8, 11, 16, 17, 20, 21, 293 v-9, 10, 11, 16, 19,23,25, 28, 33. atrai-This is a metre regulated by the number of HINTS. It is defined as: यस्याः प्रथमे पादे द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये चतुर्थक पञ्चदश साऽऽर्या॥ The four Padas contain 12, 18, 12, 15 Mātrās respectively. Examples: I-13; II-4,5,8,14; III-10. 14, 17; IV-4, 12. 19,23,243 V-1,4.34. इन्द्रवज्रा-Each quarter has 11 syllables. The scheme of us is-त, त, ज, ग, ग (स्यादिन्द्रवज्रा यदि तो जगी गः।) Example: IV-5. उपजाति-is a mixture of one or more Pidas of इन्द्रवत्रा with one or more of उपेन्द्रवजा (scheme of गण--ज, त, ज, ग, ग; eleven Byllables). A similar mixture of other metres is also called उपजाति. Examples: IV-11, 13, 14, 263 V-15, 22. द्रुतविलम्बित-is defined as द्रुतविलम्बितमाह नभीमरौ। 12 syllables. Scheme of गणन, भ, भ, र. Examples: 1-16. मालिनी-defined as ननगमययुतेयं मालिनी भोगिलोकः। 15 syllables; the pause (la) occurs after the eighth syllable. Scheme of गणन,न, म, य,य. Examples: I-113 II-11. घसन्ततिलका--definition-उका वसन्ततिलका तमजानगोगः। 14 sylla. bles. Scheme--त, म, ज, ज,ग, ग. Fxamples: III-16% IV-6; V-3.5,6, 12,29,37. शार्दूलविक्रीटित-Def. सूर्याश्वर्यदि मा सजो सततगाः शार्दूलविक्रीडितम्। Pause occurs after the twelfth syllable. Scheme-म, स, ज, त, तात.ग. Examples: 1-1, 3, 5, 6, 7, 8, 10, 14, 15, 17, 20; 1-2, 3, 103 II-4,5,6.9; 1y-2,3,9,10,273 V-2, 13, 14, 17, 18, 20,32. 36,39. ।

·62
NAGĀNANDAM
शारिनी--Det. माता गौ चेच्छालिनी वेदलोकः। The pause occurs
after the fourth syllable. Scheme-गत, त, ग, ग.
Example: Y-7.
शिखरिणी-Def. रस दैश्विना यमनसमलागः शिखरिणी।
The pause
occurs after the sixth syllable. Scheme-य, म,न, स,म, ल, ग.
Examples: 11-83 V-26, 30.
स्रग्धरा-Def. प्रनिर्यानो त्रयेग निमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्। Each
Pada contains 21 syllables. The pauses occur after the seventh,
and the fourteenth syllables. Scheme-म, र, भ, न, य, य, य.
Examples: I-2, 12; II-13; III-7, 15, 187. IV-15, 18, 22,
25,283 v-8,21,24,27.31, 35, 38.
हरिणी-Def. नसमरसला ग: एड्वे देहयैहरिणी मता। The pauses occur
after the sixth and thetenth Syllables. Scheme-न, स, म, र, स.
Examples: II-6%3 III-13.
VIDYA
O:-
I AND
IBRARY