·पृष्ठांक: विषयानु- कोट्याचा- यीय विशे. पावश्यके ॥३॥ ॥३॥ पृष्टांका गाथांकः १५४ द्रव्यादिभिर्गत्यादिभिश्च विचारः ४१३ १६० सम्यक्त्वोत्पादे व्यवहारनिश्चयो ४२६ १६५ भाषकद्वारं द्रव्यममाणादीनि च १६८ श्रुतज्ञानस्योपमामो मेदाश्च १७१ अक्षरमेदाः उपलव्यनुपलध्यौ अक्षरपर्यायाः जघन्यादिभेदाः ५०३ १८७ अनक्षरं, संश्यसंझिनी ५२९ १९२ सम्यग्मिथ्याधुते १९.७ साद्यादिश्रतविचारः २०० गमिकागमिकभेदों २०० अंगानंगथुतं २०१ द्रव्यादिभिर्विचार, पश्यत्तासिद्धिः २०३ बुद्धिगुणाः श्रवणानुयोगविधिः २०५ अवध्यादीनि १४ द्वाराणि, जघन्यक्षेत्रे त्रिसमयः पनका, उत्कृष्टे श्रेणिपरकं, द्रव्यादोनां निवन्धः, क्षेत्रसूक्ष्मता वर्गणास्वरूपं गुरुलघुविचारः द्रव्य. गाथांकः क्षेत्रनियमः परमावधिः गत्यादिभेदः संस्थानानु- गामुकावस्थानवृद्धिहानिस्पर्धकप्रतिपातोत्पातद्रव्य- पर्यायनियमे देशसर्वावाधा ७८१ २५६ आमपिध्याद्याः ८१२ २६२ मनःपर्यायक्षानं ८२५ २६६ केयलं, द्रव्यथुतं ८३० २६८ समुदायार्थः, अनुयोगार्थः, नन्द्या अनियमः ८४९ २८१ आवश्यकनिक्षेपाः, पर्यायाः, श्रुतस्कन्धयोरपि २८७ अनुयोगद्वाराणि तत्प्रभेदाश्च, आनुपूर्वी प्रमाणे २९९ ओघनामसूत्रालापफाः ३०४ उद्देशादीनि, तेपामपुनरुक्तता च ३०८ सूत्रलक्षणादीनि, व्याख्याविधिः ३१६ मध्यमंगलचर्चा ३१८ उपोद्घातनियुक्तिमंगलं तद्व्याख्या च (तीर्थभेदाः)१०७३ ३२६ नियुक्तिप्रतिक्षा सामायिकनियुक्तिप्रतिक्षा नियुक्ति शब्दार्थः १००८ घक्तन्यता ·कोट्याचा- पीय विशे- पारश्यक विपयानु- क्रमः ॥४॥ ॥४॥ पृष्ठाका गाथांकः ३३९ तपोनियमवानवृक्षादिरूपकं ११२३ ३४२ अर्थभाषणसूत्ररचने ३४३ श्रुतं तत्सारश्च ११३७ ३४५ शानक्रिययोः सापेक्षता ૨૨૮૭ ३२५ सम्यक्त्वथुतादीनां लाभालाभौ १२०८ (प्रन्थि) ३६० पल्यकाचा दृष्टान्ताः १२३० ३६५ प्रथमादिकपायोदयेतरलभ्याः, कपायव्युत्पत्तिः, अतिचारमूलच्छेदी १२२८ ३७२ चारित्रं तदभेदाः ૨૨૮૮ ३७८ उपशमणिः १३१२ ३८३ कपायमाहात्म्यं क्षपकथेणिः १३४१. ३८८ केवलोत्पन्यावरणक्षये नयो ३९१ सर्पद्रव्यादिदर्शनं १३५७ ३९२ जिनप्रवचनोत्पत्यादीनि द्वाराोण १३७३ ३९७ प्रववनसूत्रार्थानामेकाथिकानि ४०१ अनुयोगेकाथिकानि, अनुयोगे निक्षेपाः पृष्ठांका ४०६ यत्सगवादीन्युदारणानि १४२६ ४१५ भापकवात्तिको काष्ठादिदृष्टान्ताः १४४१ ४१८ गवादीन्युदाहरणानि व्याख्याने ४२२ अयोग्ययोग्यशिप्यलक्षणं, शैलधनाद्या दृपान्ताश्च १४६१ ४२६ उद्दशादीन्युपोद्घातद्वाराणि १४६३३ ४२७ उद्देशनिक्षेपाः १५०४ ४२८ निर्देशे निक्षेपा नयाश्च ४३३ निर्गमनिक्षेपाः १२४६ ४४२ निर्गमे नयसारकुलकरऋषभभववाहादिविंशति- स्थानककपमजन्मनामवृदयादिसंबोधनदानादिजि- नपर्यायधेयांसमरुदेवीमरीचिपरिव्राजकवेषभारत- जिनादिपृच्छामरीविगारनिर्वाणदुर्भाषणको- शिकादिभवाईदादिस्थानकस्वप्नापहाराभिषेकलेख- शालाभापनदानलोकान्तिकदीक्षोपसर्गकेवलवक्तव्य. तासमवसरणगणधरतन्परिवारा: २०१८ ४७५ गौतमगणधरयादेवजीवसिद्धिः CRoy २०८४ ·अनमः श्रीवीतरागाय ।। श्रीमज्जिनभद्रगणिक्षमाश्रमणविरचितं श्रीमत्कोटथाचार्यकृतवृत्तिविभूपितम् ।। ॥ विशेपावश्यकभाष्यम् ॥ मंगलं नतविधुधवधूनां कन्दमाणिक्यभासश्चरणनखमयूखैरुल्लसद्भिः किरन् यः। अकृत कृतजगच्छ्रीर्देशनां मानवेभ्यो, जनयतु जिनवीरः स्थेयसी वः स लक्ष्मीम् ॥१॥ विकचकेतकपत्रसमप्रभा, मुनिपवाक्यमहोदधिपालिनी । प्रतिदिनं भवताममरार्चिता, प्रविदधातु सुखं श्रुतदेवता ॥२॥ यैर्भव्याम्बुरुहाणि ज्ञानकोधितानि वः सन्तु । अज्ञानध्वान्तभिदे जिनभद्रगणिक्षमाश्रमणपूज्याफः ॥३॥.. इह तैः सकलचरणकरणक्रियाकलापाधारत्वेनापवर्गप्राप्तिहेतुमावश्यकं विशेषेण व्याचिख्यासुभिरिदमादिगाथासूत्रमभ्यधायि- कयपवयणप्पणामो वोच्छं चरणगुणसंगई सयलं । आवस्सयाणुओर्ग गुरूवएसाणुसारेणं ॥१॥ अथवाऽऽवश्यकानुयोगाभिधानेन खपरोपकारितामुत्पश्यन्तः सन्तः पूज्यपादाः शिष्टसमयपरिपालनार्थ विनविनायकोपशान्तये मङ्गलार्थमभिधेयप्रदर्शनार्थ चादाविदमुक्तवन्तः-'कयपवयणप्पणामो' इत्यादि । तन शिष्टानामयं न्यायः-यदुत शिष्टाः कचिदिष्टे ·पीठिका. विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती ॥२॥ ॥२॥ वस्तुनि प्रवृत्तिमादधानाः सन्तः इष्टदेवतानमस्कारपुरःसरां प्रवृत्तिमादधतीत्यतः शिष्टसमयपरिपालनार्थ, तथाऽयमनन्तातिपरमक- ल्याणतयाऽचीव श्रेयान् , श्रेयांसि च बहुविनानि भवन्ति, "श्रेयांसि बहुविवानि, भवन्ति महतामपि । अश्रेयसि प्रवृत्तानां, कापि यान्ति विनायकाः॥१॥” इति वचनात्, अत एतदुपशान्तये मङ्गलार्थ, तथा निरभिधेयं काकदन्तपरीक्षावदनादरणीयं स्यादित्यतोऽभि- धेयवत्ताप्रतिपादनार्थ च। तत्राद्यपादेन इष्टदेवतानमस्कार विनोपशमं चोचुः। अत्र कश्चिद् चोद्यचञ्चश्चचोदयिपुराह-कुतः पुनरिह प्रवचन- मेवेष्टदेवता, येनोक्तं 'कयपवयणप्पणामो' इति?, ननूल्यवां 'कयअरिहंतपणामो' इत्येवमादि, उच्यते, प्रायः प्रवचनोपदेशेनैवाग्दिर्शि- भिर्विपक्षितगुणोपेतार्हदादिपञ्चकनमस्कार्यस्य संप्रज्ञायमानत्वात् । पुनरप्याह-एवं नामैतविघ्नोपशमस्तर्हि कथमस्मादिति ?, प्रवचनस्य थुवदेववारूपत्वाव, तनमस्कृत्तौ च विघ्नप्रणाशात्, उक्तं च-'न नाम किश्चिदसाध्यं गुणवद्देवताप्रसादस्य' इत्येवमादि । शेपपादैस्तु प्रायो- भिधेयमाहुरिति समुदायार्थः। साम्पतमवयवार्थः प्रतायते-तत्र 'वोच्छमिति क्रिया 'चोच्छ वक्ष्ये, अभिधास्ये इत्युक्तं भवति, किमित्यत आह-आवस्सपाणुओगं' ति अवश्यं कर्त्तव्यमावश्यक, ज्ञानदर्शनचारित्रप्रसाधकप्रतिनियतकालानुष्ठेययोगपरम्परा- प्रतिसेवनमित्यर्थः, एतदुक्तं भवति-मुखवत्रिकाप्रत्युपेक्षणादारभ्य सकलाहोराबान्ताप्यसपत्नकर्त्तव्यतोक्तचक्रवालसामाचार्याचरण- मावश्यकमभिधीयते, अनुयोगो-वक्ष्यमाणशब्दार्थोऽर्थान्याख्यानं वा, विधिप्रतिपेधाभ्यां प्ररूपणमित्यर्थः, आवश्यकस्यानुयोगः आव- श्यकानुयोगस्तम्, किंविशिष्टः सन्' इत्यत आह-'कयपवयणप्पणामो ति कृतो-विहितो, निर्वर्तित इत्यर्थः, प्रवचनमुपदेशोऽहं- द्वचनमितियावत् , , प्रोच्यन्ते अनेनास्मादस्मिन् वा जीवादय इति प्रवचनम् , अथवा प्रगतं प्रधान प्रशस्तमादौ वा वचनं प्रवचनम् , °नुष्ठानयोग. सामाचारीसमाच ३ °न्वाख्यानो विधि १ २ ·पीठिका. ॥३॥ विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती: ॥३॥ तथाहि-प्रगतमाहुर्जीवादिषु पदार्थप्वन्तादन्तमनेकधा सम्यग्वाचकत्वेनावगाढत्वात् , प्रधान श्रीमन्महावीरवर्धमानस्वामिवचनमदीपा- भिव्यक्तत्वाद, प्रशस्तं प्रशस्तचेतोवृत्तेर्जनकत्वात, आदौ वचनं माग्वचनत्वात् 'नमस्तीर्थाय इति वचनात्, एतद् द्वादशाङ्गं गणिपिटकम् , यदा प्रबक्तीति प्रवचन-तदुपयोगानन्यत्वेन चतूरूपः श्रीश्रमणसङ्घभट्टारक इत्यर्थः, प्रणमन प्रणामः पूजा नमस्कारो चन्दनमिति पर्यायाः, कृतः प्रवचनप्रणामो येन मया सोऽहं कृतप्रवचनप्रणामः, तेनैतदुक्तं भवति-विहितार्हदुपदेशोपचारः, तस्य हि सकलपार- लौकिकव्यवहारसाधनेऽन्तरङ्गत्वात् , “तप्पुब्विया अरिहया" इत्येवमादिवचनात् , किंविशिष्टम् । अत आह-'चरणगुणसंगहंति 'चर् गतिमक्षणयोरिति, चर्यते इति चरणं, मुमुक्षुभिरासेव्यत इत्यर्थः, अथवा चर्यते-गम्यते प्राप्यतेऽनेन संसारोदधेः परं कूलमिति चरणं, तच रात्रिभोजनविरतिष्ठानि पञ्च महायतानीति, आह च-"वयसमणधम्मसंजम" इत्येवमादि, तथा 'गुणगण संख्याने' गुण्यन्त इति गुणाः, ते च पिण्डविशुद्ध्यादय इति, आह च-"पिंडस्स जा विसोही" इत्येवमादि, अथवा चरणशब्देनोक्तलक्षणक्रियारूपं देशादेशभेदतो द्वेषा चारित्रं सम्बध्यते, गुणशब्देन तु दर्शनज्ञाने, संगृहीतिः संग्रहः, चरणं च गुणौ च चरणगुणाः तेषां संग्रहश्चरण- गुणसंग्रहस्तं, स चाधुनैकदेशसंग्रहोऽपि सम्भाव्यत इत्यत आह-'सयल'ति, कला अंशा अवयवा इति पर्यायाः, सह कलाभिः सकलो-निःशेषः, पारमार्थिकगुणाकोडनेन सम्पूर्ण इत्यभिप्रायः, कथं १, सामायिकाध्ययन एव द्वादशालार्थपरिसमासे, पक्ष्यति च- "सामाइयपि तिविई सम्मच" इत्येवमादि। किञ्चामुना न संगृहीतमिति, अतस्तं । तबैतत्स्याद्-यो ह्यावश्यकानुयोगःस चरणगुणसंग्रह एक, तस्यातत्त्वे तच्चायोगात्, ततश्वापार्थकं विशेषणमिति, उच्यते, सत्यम् , अयुक्तं विशेपणमिति चेत्, तन्न, व्यवच्छेद्यस्याभावेऽपि स्वरू- १ गुण आमन्त्रणे (चु. उ. सेद) २ गुणगमं ख्याते (आदर्श) ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती फलयोगा. दीनि द्वाराणि ॥४॥ ॥४॥ पान्याख्यानतया विशेषणप्रवृत्तिदर्शनाद् अनिरुष्ण इति वचनात् , अथवा नामावश्यकानुयोगादेर्व्यवच्छेदायोक्तं चरणगुणसंग्रहमिति को दोपः १ । साम्प्रतं स्वपरार्थप्रसाधनमहाविद्यासाधनोधतानां पूज्यपादानामपान्तराल एव विभीपिकाप्रायः परयोदयति ननु चायं भवतः कथयतोऽपि न केनचित् श्रोतव्यः, छद्मस्थत्वे सति भवता स्वतन्त्रतया प्ररूप्यमाणत्वात् , अस्य प्रतिविधानमाह-गुरूवएसाणुसा. रेणं'ति गृणन्ति शास्त्रार्थमिति गुरवः-तीर्थकरगणधराचार्यादयः तेषामुपदेश इति विग्रहः तदनुसारेण, तत्पारतन्त्र्यमगीकृत्येत्यर्थः, तदनेन सम्प्रदायस्य प्रामाण्यमाह, तदप्रामाण्ये सर्वागमक्रियालोपप्रसंगात् , न चायं दुःसम्प्रदाय इति भावनीयम् , अन्यत्र महता प्रपञ्चेन परिहृतत्वाद् । एतदुक्तं भवति-यश्छद्मस्थः स्वमनी पिकया लिखति तदप्रमाणं, यथा कालिदासादिकाव्ये शैलोपवर्णनमिति गाथार्थः॥१॥ व्याख्यातेपा गाथा मध्यमभंग्या मया जडमतित्वात् । प्रास्तु भाजनत्वादनेकधा चर्चनीयेति ॥१॥ उक्तं च-सर्वज्ञकेवलज्ञान- सागरोक्तममलसलिलमवगाह्य । किं पुण्यवान् न लभते गुणवन्ति महार्थरत्नानि ?॥२॥' इत्येवमादि ॥'तस्स फलमंगल' इत्यादि, कोऽस्य सम्पन्धः? इति चेत्, उच्यते, इहायगाथायामावश्यकानुयोगोऽभिधेयतया विवक्षितो, नचाभिधेयाऽऽरयानमात्रमेव मोक्षार्थिनां कुशलपक्षप्रवृत्तिहेतुः, तस्य पष्टितन्त्रादिष्वपि श्रूयमाणत्वात् , अतोत्र विशिष्टं फलाघभिधित्सुराह- तम्स फल-जोग-मंगल-समुदायत्था तहेव दाराई । तम्भेय-निरुत्त-क्कम-पओयणाई च वच्चाई ॥२॥ द्वन्द्वश्व समासः, तत्र 'तस्य' इति प्राक्मक्रान्तस्यावश्यकानुयोगस्य 'फलं' प्रयोजनं वाच्यमिति योगः, तदनाख्याने प्रेक्षावतां प्र- वृत्त्ययोगाव, तत्रैतत् स्यात्-शास्त्रपरिसमाप्तौ श्रोता स्वयमेवेदं ज्ञास्यत्यतः किमादावुक्तेनेति, न, तदनाख्याने प्रेक्षावतां प्रवृत्त्पयोगादित्यु- १ भवतः साम्प्रतं कथयतोऽपि. २ ०क्तमलशलिभम०.

·विशेपाव कोव्याचार्य वृत्ती फलयोगा- दीनि द्वाराणि ॥५॥ क्तत्त्वात्, आदौ व्याख्यातेऽप्यस्मिन् संशय एव, स च मागप्यासीदतः आख्यानानाख्यानकालयोः कः प्रतिविशेषः ? इति चेद् , उच्यते-सत्यमेतत्, किन्तु अनाख्यानकालात् पूर्वमविशिष्टः संशय आसीद् आख्यानकालात्तु विशिष्यत इति शेषः, ततः किमिति चेद, उच्यते, संशयविशेपस्य च प्रवृत्तिहेतुत्वमस्ति, तथा दर्शनात् कृपीवले इव, अपिच-संशयविशेषात् प्रवृत्तस्य फलावाप्तिरपि सम्भावि- तेत्पर्ल चसूर्या, प्रकृतमभिदध्महे इति। तथा तस्य योगः प्रस्तावोऽवसरो वक्तव्य इति, एवं मलं वाच्यं । आह-किं पुनः कारणमिदं पथादुपादीयते इति ?, उच्यते, प्रयोजनादिमत्यस्मिन् प्रतिपन्ने सति मद्गलकरणस्य युज्यमानत्वात्, यद्येवं ततः शिष्टप्रवृत्तेनिवृत्तिः, वश्रेष्टफलयोगवानयमिति कथमिव ज्ञातुं शक्यते ।, उच्यते-आदावपि 'कयपवयणप्पणामों' इत्यनेन मद्गलाभिधानतः शिष्टप्रवृत्तिम- युत्तेः न च पुनरुक्तदोषः,तस्य सामान्यमद्गलत्वेनास्य विशेषमङ्गलत्वात सामान्यविशेपयोश्च कथञ्चिद् भेदादपीति । समुदायार्थः-पि- ण्डाः 'सायद्ययोगविरतिः' इत्यादिकः, 'तहेचति तथैव यथैतस्य फलादयो वाच्याः एवं द्वाराणि-उपक्रमादीनि वाच्यानि, तथा तभेदा-द्वारभेदाः पडादयो वाच्या, एवं निश्चितमुक्तं निरुक्तं तद् वाच्यं तेषामेव, यद्वक्ष्यति 'उपक्रमणमुपक्रम' इत्येवमादि, तथैते- पामेवेत्थमुपन्यासे'कम' इति क्रमकरणे प्रयोजनं वाच्यं, वक्ष्यति-'नानुपक्रान्तं निक्षिप्यते' एवमादि, तथा प्रयोजनं चैपां वाच्यं नगर- दृष्टान्तेनं, अत्रापि द्वन्द्व एव समासः, चः समुच्चयार्थः, 'वाच्यानि' वक्तव्यानि, प्रयोजनं शास्त्रोपकार इति द्वारगाथासमुदायार्थः ॥२॥ साम्प्रतं 'यथोद्देशं निर्देश' इति न्यायावलम्वितया फलद्वारं कथयति । अत्राह परः-यन्निप्फलं न तत्प्रेक्षावतां प्रारम्भणीय, तद्यथा-प- लालपरिमईनं, व्यतिरेकेण कलमशालिदलन, तथा च निष्फलोऽयमतोऽनारम्भणीयः, प्रयोजनववेनारम्भणीयत्वं च्याप्त, तत्तश्चेतो च्या- पको धर्मों निवर्तमानो व्याप्यमादाय निवर्तत इति व्यापकानुपलब्धिप्रयोगः, अत्रोच्यते, निष्फलत्वादित्यसिद्धो हेतुः, तस्य मोक्षा- ·विशेषा कोट्याचार्य वृत्ती आवश्यका- नुयोगे हेतु आदिताच ॥६॥ ख्यफलसद्भावात, तथा चाह- नाणकिरियाहिं मोक्खो तम्मयमावस्सयं जओ तेणं । तव्वक्खाणारम्भो कारणओ कजसिद्धित्ति ॥३॥ 'णाणकिरियाहि' इत्यादि,ज्ञातिः-ज्ञान,यथावस्थितपदार्थस्वरूपावभासनमिति भावः करणं-क्रिया,यथाज्ञानमनुष्ठानमिति भावः, ज्ञानं च क्रिया च ज्ञानक्रिये, ताभ्यां मोक्षः-अष्टप्रकारकर्मविच्युतिलक्षणो भावः साध्यते, दर्शनं तु ज्ञान एवान्तर्निहितत्वात् न भेदेनाभ्य- धायि । आह-किमयमाभ्यां भवनावश्यकव्याख्यानारम्भाद् भवति येन हेतुरसिद्धः स्यादिति, एवमित्युच्यते, कस्मादित्यत आह-तन्मयं' ज्ञानक्रियामयं आवश्यक प्राग्निरूपितशब्दार्थ 'यतो' यस्मात् कारणात् 'तेणं'ति तेन कारणेन तव्याख्यानारम्भः ज्ञानक्रियात्म- कावश्यकानुयोगव्याख्यानारम्भः कुतः १,एतद्भावभावित्वात् ज्ञानक्रिययो,ज्ञानिक्रियाभावभावित्वाच मोक्षस्येति, तस्मान्मोक्षार्थिनेदानी मम्मामाहत्य संसदि आवश्यकानुयोगा कार्य:, शास्त्रात्तद्, आह च-'कारणओ कजसिद्धि'त्ति काक्या कारणात् कार्यसिद्धिरितिकृत्या, अत्र च (कारण)कारणे कारणोपचारः स्वकारणजन्यत्वेऽपि परमार्थतस्तत्कार्यत्वात् , नारकदेवावधाविव, अन्यथा वा कथञ्चिद् व्याख्येयं, विश्वतोमुखत्वाद् भाष्यकद्वचनस्य, अन्यथा यतः कुतश्चिद् यत्किञ्चिदुत्पद्यतेति विश्वमदरिद्रं स्यात्, मृत्पिण्डादपि कटककेयूरमणि- माणिक्यकुण्डलायुत्पत्तेः, अतः स्थितमेतत्-हेतोरसिद्धेः फलवानेप इति गाथार्थः ॥ ३॥ द्वारम् ॥ अथ योगद्वाराभिधित्सयाऽऽह- भव्वस्स मोक्खमग्गाहिलासिणो ठियगुरूवएसस्स । आईए जोग्गमिणं यालगिलाणस्स वाहारं ॥४॥ तत्रेहानादिपारिणामिकभव्यभावयुक्तः सत्चविशेपो भव्य उच्यते, भन्यो योग्यो दलमिति पर्यायाः, तस्य भव्यस्थ, इयं च पष्टी चतुर्थ्यर्थे द्रष्टव्या, तथा प्रक्रमाद् , तत्र चवं भवति-भव्याय, स च "नेरझ्यासुरएगिदिविगलपञ्चिदिया तिरिक्खा य । मणुया वंतर ·विशेषापर कोट्याचार्य वृत्ती भव्यादिर- ध्येता अर्थक्रमः जोइस वेमाणी" इत्येवमाद्यविशिष्टचतुर्विंशतिदण्डकस्थोऽपि भवतीत्याह-'मोक्षमार्गाभिलापिणो निर्विण्णसंसारमपञ्चायेत्यर्थः,अथवा भन्योऽनन्तवनस्पत्यादिरपि स्यात् अत आह-मोक्षमार्गाभिलापिणः संजिन इत्युक्तं भवति, स चाविशिष्टोपि स्यादत आह-स्थितः- परिणतः कर्तव्यतया गुरूपदेशो यस्य स तथोच्यते, तस्मै गुणवदाचार्यकृतोपदेशायेत्यभिमायः आदौ' प्रथमं शेपार्हाध्यनाध्यापनकाले योग्य-प्रायोग्यं, उचितत्वादिति भावना। 'इणं'ति इदं सूत्ररूपमावश्यकमिति सम्बन्धः। कस्यैव किमित्याह-यालस्य वाऽऽहारं-नव- नीतादि मातापितराविति गम्यते, तथा ग्लानस्येवाहारं पेयादि भिपग्वरा इति गम्यते ॥४॥ किंविशिष्टाय भव्याय ? इत्यत आह- कयपंचनमोक्कारस्स दिन्ति सामाइयाइयं विहिणा । आवासयमायरिया कमेण तो सेसयसुर्यपि ॥५॥ ‘कृतपञ्चनमस्काराय' उपहितपञ्चनमस्कारमङ्गलाय, 'दंतित्ति ददति, किंविशिष्टं सूत्ररूपमावश्यकमित्यत आह-'सामाइ. याइयं सामायिकमादिर्यस्य तत् सामायिकादिकं, संज्ञायां कन्, कथं ददतीत्याह-विधिना प्रशस्तद्रव्यक्षेत्रकालभावलक्षणेन प्रशस्तदि- गभिमुखाय वेति, के अत आह-'आचार्या धर्माचार्यादयः, तथा च-"पंचविहे आयरिए पन्नत्ते, तंजहा-धम्मायरिए पब्वायणाय- रिए उवठ्ठावणा० वायणा० वक्खाणायरिए" तत ऊर्ध्वमस्मै किं न किञ्चिदंदतीत्याह-क्रमेण ततः शेपकमपि श्रुतमानारादि ताव- | घायत्समस्तश्रुतोदधेः परं पारं गत इति गाथाद्वयार्थः ॥५॥ एवं तावत्सूत्रमदानक्रममभिवायाधुनाऽर्थप्रदानक्रममभिघित्सुराह-~ तेणेव याणुओगं कमेण तेणेव याहिगारोऽयं । जेण विणेयहियत्थाय थेरकापक्कमो एसो॥६॥:. तेनैव-पञ्चनमस्कारपूर्वात् वनसत्रप्रदानलक्षणेनक्रमेण, किं १, अनुयोग-सूत्रार्थान्यारव्यानं, मन्यायाचार्या ददतीति वर्चते। ननु चानयोः क्रमयोः कवगेनाधुनाऽधिकारः? इत्यत आह-तेनैवच-अनेनैव च, अनुयोगक्रमेणेत्युक्तं भवति, अधिकार:-अधिकृतं, 'आय'- ·विशेपार कोट्याचार्य वृत्ती प्रव्रज्यादि- क्रमः ॥८॥ ॥८॥ मिति योऽयमस्माभिरधिक्रियते, सूत्राध्ययनकालस्यातिकान्तत्वात् , कुत एवमयं क्रमः ? इत्यत आह-येन कारणेन 'विनेयहितार्थाय' शिष्यजनानुग्रहाय स्थविरा नाम गच्छवासिनस्तेषां कल्प:-आचरणविशेष इति स्थविरकल्पस्तस्मिन् क्रमः-परिपाटी उत्तरोत्तरगुणान्तर- प्राप्तिलक्षपोति, 'एप' इति वक्ष्यमाणः इति गाथार्थः ॥६॥ किंविशिष्टोऽसावित्यत आह- पव्यजा-सिस्खा-वय-मत्थग्गहणं च अनिअओ वासो । निप्फत्ती य विहारो सामायारी ठिई चेव ॥७॥ इह हि प्रथम 'चचारि परमंगाणि दुल्लहाणि' इत्येवमादिनपश्चश्रवणतोऽभिजातपरमाधिगमसम्यग्दर्शनतया निर्विण्यासफलसंसाराय भव्यसचाय क्षयोपशमीभूतचारित्रावृताय प्रशस्तद्रव्यादिपु विधिनाऽटप्रकारकर्मरोगविरेचनभूता भगवदर्हदुक्ता प्रव्रज्या दीयते, पुनश्च 'सिग्व'त्ति शिक्षामसौ ग्राह्यते, “सा पुण दुविहा सिक्खा-गहणे आसेवणे य नायच्या । गहणे सुत्ताहिजण आसेवण तिप्पकप्पाती ॥१॥" पुनश्राधीतरालपरिवाध्ययनोऽभिरुचितकृतपजीवनिकायपरिपालनः परीक्षितगुणः सन् ‘वत'ति पञ्चमहाव्रतेषु रात्रिभोजनविर- तिषष्ठेषु उपस्थाप्यते 'वितिआदेसेणं सिग्वावयतिकोऽर्थः ? 'चारस संवच्छराई सुतं पाहिज्जइ, वारस य परिसाई अत्थगहणं- ति अर्थग्रहणं कार्यते, वारस य वरिसाई 'अणियतोवासोति अनियतवासं वसति, समस्तदेशदर्शनं करोति, नानादेशवेषभापाऽऽचर- पादि जानन् सुखेनैव तत्तद्देशजविनेयगणस्वभावज्ञतया स वाहको भवितुमर्हतीति तच्च देशदर्शनं कुर्वन् अन्यान्निप्पादयति शिष्यत्वेन स्वयं च निष्पादयति आचार्यत्वेन, समस्तगुणभृचाद् , अत आह-'निष्फत्ती यति पुनश्चैवमसौ निष्पद्यते-पुनश्च परिणमति,सति वयसि अने- नैर क्रमेणान्यस्मिन् योग्ये शिष्ये आचार्यपदे व्यवस्थापिते सत्यवान्तरे 'विहारो'त्ति विहारमसौ मतिपयत इत्यर्थः, सच द्विविधो विहा. स-अभ्युद्यतमरणं वा अभ्युचवविहारोवा। 'सामायारित्ति द्विविधेऽपि सामाचारी वाल्या, तनाये-"णिप्फाइयाय सिस्सा सउणी जह ·विशेपान कोट्याचार्य वृत्ती आदौ नमस्कार: ॥९॥ ॥९॥ अंडपंपयनेणं । पारस संवच्छरियं सो संलेहं अह करेइ ॥शा चत्तारि विचित्लाई विगईनिज्जूहियाई चत्तारि । संमच्छरेय दोन्नि उ एग- तरियं च आयाम ॥२॥ नाइविगिट्टो य तत्रो छम्मासे परिमियं च आयामं । अन्नेऽवि य छम्मासे होइ विगिढ़ तवोकम्मं ॥३॥ चासं कोडीसहियं आयाम कदद आणुपुग्वीए । गिरिकंदरं तु गंतुं पायरगमणं अह करेइ ॥ ४॥" अभ्युद्यतविहारे तु जिनकल्पमतिप- पयादौ, सा चैवम्--"तवेण सचेण सुत्तेण, एगत्तेण यलेण य । तुलणा पंचहा वृत्ता, जिणकप्पं पडिवज्जओ ॥१॥ पढमा उपस्सयंमी विइया याहि तइया चउक्मि । सुन्नहरम्मि चउत्थी अह पंचमिया मसाणमि ॥२॥ सत्न य से एसणाओ, तंजहा-"संसट्ठमसंसट्ठा उद्बड तह होइ अप्पलेया य । उग्गहिया पग्गहिया उज्झियधम्मा य सत्तमिया ॥१॥ पंचसु गहो दोसु अभिग्गहो भत्तं पंथा य तति- पाए' एवमादि, तथा 'ठिती चेव'ति तत्र च द्विविधेऽपि विहारे स्थितिः-थुतसंहननादिका वक्तव्येति, यत एवमयं क्रमोऽतः तेव याधिकारोऽयमिति गाथार्थः ॥ ७॥ अधीतपश्चनमस्कारायेदं ददतीत्युक्तं, अत आह- आईए नमोक्कारो जइ पच्छाऽऽवासयं तओ पुव्वं । तस्स भणिएऽणुओगे जुत्तो आवस्सयस्स तओ ॥८॥ 'यदि इत्यभ्युपगमनदर्शनार्थः, तेनैतदुक्तं भपति-यदि गुरुभिः शिष्यस्य आदौ नमस्कारो दीयते पयादावश्यक 'ततः तस्मात् पूर्वम-आदौ 'तस्य नमस्कारस्य 'भणिते' कृते 'अनुयोगे' अर्थान्वाख्याने 'युक्तों' घटमानः आवश्यकस्य' पड़ध्ययनसमुदायात्म- कस्य श्रुतस्कन्धविशेषस्य ततः पवादनुयोगः, किं कारणं १, इस्थमेव पठनक्रमात् 'तेणेवयाणुयोगं कमेण' इति वचनादिति गाथार्थः ॥९॥ आचार्य आह-नैतदेवं, कारणसभावात्, तथाहि- सो सब्यसुअक्वन्धन्भन्ताभूओ जओ तओ तस्स । आवासयाणुओगादिगहणगहिओऽणुओगोचि ||९|| ·चिशेपार० कोट्याचार्य वृत्ती नमस्कार- स्य सर्वश्रु- ताम्यन्त- स्ता ॥१०॥ 'स' नमस्कारः सर्वश्रुतस्कन्धाभ्यन्तरभूतो यतस्ततस्तस्यावश्यकाद्यनुयोगग्रहणेन गृहीतोऽनुयोगोऽपीति गाथार्थः ॥९॥ आह- कथं पुनरसौ सर्वश्रुतस्कन्धाभ्यन्तर इस्येतदुक्तं भवति, कः पुनरत्रेचं प्रत्ययः । इत्यत आह- तस्स पुणो सव्यसुयभंतरया पढममंगलग्गहणा । जं च पिहो न पढिजइ नंदीए सो सुयक्खंधो ॥१०॥ 'तस्येति नमस्कारस्य पुनःशब्द आगमिकप्रत्ययविशेपोपदर्शनार्थः, सर्वश्रुतस्कन्धाभ्यन्तरता प्रथममङ्गलग्रहणात् प्रतीयत इत्ये- तदुक्तं भवति, सर्वस्याः खल्यावश्यकश्रुतस्कन्धादिमड्गलमालाया धुर्यत्वात्, 'जं च'त्ति यस्माचासौ नमस्कारो न पृथग्-आवश्यकादि- भ्यो भेदेन नन्यां पठयते श्रुतस्कन्धत्वेन, अस्ति चासावतः 'तस्स पुण सव्वसुतखंधमतरतेति प्रत्ययः। आह पर:-किन्ति ण पिहो पदिज्जइ गंदीए सो सुयक्खंधो?, आवश्यकश्रुतस्कन्धादिभ्यः, सूत्ररूपत्वात् दशवैकालिकादिश्रुतस्कन्धवत, उच्यते, सर्वश्रुतस्कन्धा- दित्वेन तदन्तर्भूतत्वज्ञापनार्थमेवेति भावितम् ॥१०॥ अमुमेवाथै स्मरयन् प्रत्ययान्तरमाह- तेणं चिय सामाइयसुत्ताणुगमाइओ नमोक्कारं । वक्खाणेउं गुरवो वयंति सामाइयसुयत्थं ॥११॥ दारं । 'तेणं चिय'त्ति अत एव सकलश्रुत(स्य)नमस्कारपूर्वकत्वादेव सामायिकसूत्रानुगमादौ नमस्कारं व्याख्याय 'गुरुवः श्रीमन्तो भ- द्रवाहुस्वामिमिश्रा वदन्ति'घ्याख्यानयन्ति सामायिकसूत्रस्यार्थम् अतः 'आदीए नमोक्कारो जइ पच्छाऽऽवासयंतओ पुव्व'मित्यादि चोचमचोद्यमिति गाथार्थः ॥ ११॥ द्वारं । अथ मङ्गलद्वारमाह- यहुविग्घाई सेयाई तेण कयमंगलोवयारेहिं । घेत्तव्यो सो सुमहानिहिब्व जह वा महाविजा ॥१२॥ 'बहु' इत्यादि गाथा कण्ठया, नवरं येनेति कर्त्तव्यं, यत्तदोर्नित्याभिसम्बन्धात् ॥१२॥ तच्च मंगलं शास्त्रस्य कथ्यते इत्यत आह- ·मंगलवयं विशेषावक कोट्याचार्य पृची ॥११॥ ॥११॥ तं मंगलमाईए मज्झे पजन्तए य सत्थस्स । पढमं सत्थत्था विग्धपारगमणाय निविद्वं ॥ १३ ॥ तस्सेव य थेजत्थं मज्झिमयं अंतिमपि तस्सेव । अवोच्छित्तिनिमित्तं सिस्सपसिस्साइबंसस्स ॥१४॥ तन्मद्गलमादौ शास्त्रस्य क्रियते, तथा मध्ये पर्यवसाने घेति । एकैककरणप्रयोजनमाह-पथमं शास्वार्थाविधपारगमनाय निर्दिष्ट- मिति गाथार्थः ॥१३|| तस्यैव-शास्त्रार्थस्य प्रथममङ्गलकरणप्रसादादविमेन परं पारमुपागतस्य सतः स्थैर्यार्थ मध्यम, निर्दिष्टमिति वत्त- ते, तथाऽन्त्यमपि तस्यैव मध्यममङ्गलकरणात् तथाभूतस्य सतः अव्यवच्छित्तिनिमित्त, कस्येत्याह-शिष्यप्रशिष्यादिवंशस्य, निर्दिएमिति वर्त्तते, नारमार्थमेव शास्त्रावगतिरिष्यत इति गाथार्थः ॥१४॥ यदुक्तं तं मंगलमाईए' इत्यत्राह चोदक:- मंगलकरणा सत्यं न मंगलं अहव मंगलस्सावि । मंगलमओणवत्था न मंगलममंगलत्ता वा ॥१५॥ तर शास्यन्ते जीयादयोऽनेनेति शास्त्रं, तच्छास्त्रं धर्मित्वेनोपादीयते, न मंगलमिति साध्यो धर्मः, धर्मधम्मिसमुदायः पक्षा, कुत इत्याह- मंगलकरणात् ,कोऽमिप्रायः १-मंगलकरणान्यथानुपपत्तेः, अमङ्गलाविनाभूतत्वान्मंगलविधानस्येत्युक्तं भवति, एप एको दोषः, अथ द्वितीयदोपनिदानमाह-अथवा (च) मंगलस्यापि मंगलमुपादीयते, ततश्च नामंगलाविनाभूतमेव मंगलविधानमित्यत | आह-'अतः' एवं च सति-यदि मंगलाविनाभूतमेव मंगलविधानमिति भावना, अनवस्थानं अनाश्वासोऽविराम इतियावत्, प्रयोगः- शास्त्रमंगलं अन्यमंगलसहायं सदात्मकार्य करोतु मंगलत्वात् शास्त्रवत्, भवति च विशेषे पक्षीकृते सामान्यं हेतुर्यथाऽनित्यो वर्णात्मकः | शब्दः शब्दत्वान्मेपशब्दवत्, एनमन्यमंगलमपि मंगलत्वाच्छास्त्रमंगलवत् , एवमन्यदन्पन्मंगलमपि मंगलत्वाच्छास्त्रमंगलवदित्यनवस्था। अथैवमनिवारितग्रसराऽप्यापतन्तीयं नाभ्युपेयते ततस्तृतीयदोपमाह-'न मंगलं'ति न शास्त्रमंगलं मंगलं, प्रयोगः-यदन्यमंगलशून्यं त- ·मंगलचर्चा विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती ॥१२ ।। ॥१२॥ न्मंगलमपि सन्मंगलं न भवति, तद्यथा शास्त्रे, अन्यमंगलशून्यं च शास्त्रमंगलं, तस्मादिदं मंगलमपि सन्मंगल न भवतीति स्थितं, ततः किमनिष्टमत आह-'अमंगलता धनि त्रैलोक्येऽपि सकलमंगलाभाव इत्यर्थः,अन्यमंगलशून्यत्वात्, तत्त्वे च मंगलस्याप्यमंगलवादम- गले च मंगलाभावात् ,अथवा अमंगलता वा, 'न मंगल'मिति कृत्वा नैवमारब्धव्यमिति, अथवा मंगलकरणाच्छास्त्रं न मंगलमित्येको दोषः, अथवेह मंगलात्मकस्यापि मंगलमतोऽनवस्था, न चेदियमिप्यते स्ववचनप्रामाण्यतया शास्त्रमंगलस्यान्यस्य वा क्वचित् स्वत एव मंग- लत्वप्रतिष्ठानादिति, हन्त प्रथमस्य तथाभावे प्रद्वेषः किंनिवन्धनः ? इति वाच्यं, अथेदानीमाद्यो दोपो निगम्यते-न चेदनवस्थाऽभी- एा क्रियते ततः स्थितमेतत्-न मंगलं शास्त्रमिति सामर्थ्याद् गम्यते, स्वतोऽमंगलरूपत्वात् , मंगलान्मंगलीभवमानत्वात्, अथेप्यतेऽनवस्था तत इदमपरमाह-अमंगलता वा अपरस्याभावे पौरस्त्याभावात् तावद्यावच्छास्त्रमंगलाभावे शास्त्रस्याभावादिति चोदकगाथार्थः ॥१५॥ अत्रोच्यते-सर्वमेतदाकाशरोमन्थनं, तथा चाभ्यपायि-"नामंगलत्वं शास्त्रस्य, नानवस्थापि वुध्यते । न चापि मंगलस्योक्तिनिष्फले- त्येतदाह च ॥१॥" सत्थेऽत्यन्तरभूयम्मि मंगले होज कप्पणा एसा । सत्थम्मि मंगले किं अमंगलं काऽणवत्था वा ? ॥१६॥ काक्या 'सत्येऽत्यंतरभूतमि मंगले होज कप्पणा परिकप्पणा एसा' यदुत मङ्गलकरणादित्येवमादि, अत्र भवतो वयमयि सहाया इत्यभिप्रायः, शेपस्त्वत्र चर्चः स्वयमेव कार्यः, नतु क्रियते ग्रन्थविस्तरभयादिति । अथवा शास्त्रान्तरभूते मङ्गलेऽभ्युपगम्य- माने सत्यस्माभिः 'होज कप्पणा एस'त्ति स्यादियं कल्पना-युज्येतेयं परिकल्पना भवतो यदुत मंगलकरणादित्येवमादि, यावता 'सत्यमी'त्यादि, शास्त्रस्य मंगलस्वभावत्वे सति मंगलोपादाने च शास्त्रानान्तरे सतीति भावनीयं, 'किं अमंगलं'ति किं तदमंगलं?

·मंगलतत्त्र- (यसार्थकता विशेषावक कोट्याचार्य वृत्ती ॥१३॥ ।।१३ ॥ यद्देवानांप्रियेणोत्प्रेक्षितमिति प्रथमदोपपरिहारः । द्वितीयदोपपरिहारमाह-का वाऽनवस्था नाम १, तृतीयदोपपरिहारस्तु मूलच्छेद एव, शास्त्रानान्तरभूतमंगलाभ्युपगमादिति,यद्येचं किं मंगलोपादानमिति चेत् , उच्यते-वक्ष्यति,मा वरिष्ठाः, 'सीसमइमंगलपरिग्ग- हत्यमे तदभिहाण मिति वचनादिति गाथार्थः ॥ साम्प्रतं साहाय्ये प्रतिपन्नेऽपि समर्थवादितया दुर्घटमपि पराभ्युपगमं घटयन्नाह- अत्यंतरेऽवि सइ मंगलम्मि नामंगलाऽणवत्थाओ। सपराणुग्गहकारि पईच इव मंगलं जम्हा ॥ १७॥ मंगलतियंतरालं न मंगलमिहऽस्थओ पसत्तं ते । जइया सव्वं सत्थं मंगलमिह किं तियग्गहणं? ॥२८॥ सत्थे तिहा विहत्ते तदन्तरालपरिकप्पणं कत्तो? सव्यं च निजरत्थं सत्थमओऽमंगलमजुत्तं ॥ १९।। जह मंगलं सयं चिय सत्यं तो किमिह मंगलग्गहणं ?। सीसमइमंगलपरिग्गहत्यमेत्तं तदभिहाणं ।। २०॥ इह मंगलंपि मंगलवुद्धीए मंगलं जहा साहू । मंगलतियबुद्धिपरिग्गहेऽवि नणु कारणं भणिअं॥२१॥ अर्थान्तरेऽपि सति महाले यस्यापि शास्त्रादर्थान्तरं मङ्गलमित्युक्तं भवति नामङ्गलता शाखख,नापि चानवस्था, कस्मादित्याह- यस्माद् मङ्गलं स्वपरानुग्रहकारि, एतदुक्तं भवति-यथा मङ्गलमात्मनि मङ्गलपरिणामं करोत्येवं शास्त्रेऽपि मङ्गलपरिणामं कारयतीति वक्ष्यमाणोऽभिप्रायः, पईच इयत्ति दृष्टान्तः, यथा हि प्रदीपः स्वात्मानं प्रकाशयति तथा गृहरन्ध्रान्तर्तिघटपिटकपिठररथस्तम्भे- भादि च, न पुनरात्मनि प्रकाशयितव्येऽन्यत्प्रदीपान्तरमपेक्षते येनानवस्था स्यात्, न च लवणमलवणं सल्लवणीकरोति इत्यत्रापि विपर्यय इति भाषनीय, देशतो दृष्टान्ताभ्युपगमात्, अन्यथा 'आहरणे तद्देसे तदोसे चेबुवन्नासे' इत्यादेनिर्विपयत्वं स्यात्, अत उच्य- ते-"तं मङ्गलमाईए मज्झे पज्जतए य सत्थस्से"ति गाथार्थः ॥१७॥ अत्र पुनरप्याह चोदक:-'मंगले'त्यादि, मङ्गलस्य त्रयमादि- ·वेशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती मंगलतत्त्र- यसार्थकता ॥१४॥ ॥ १४॥ मध्यान्तमेदादिति समासः तस्यान्तरमिति विग्रहः तद् न मङ्गलम्, इह-अस्मिन् मङ्गलग्रघट्टे 'अर्थतः' अर्थगत्या 'पसत्त' प्रसक्तं 'ते' तव सरे।, किं कारण ?, मङ्गलेनाव्याप्तत्वादनभिमतशावान्तरवत्, इदं परिजिहीर्णोः रेर्मतमाशङ्कयाह-यदिवा-अधचेदं विशेपेण सर्व शास्त्रं मङ्गलमिह अतः किं तृतीयग्रहणं? येनोच्यते 'तं मंगलमाईए' इत्येवमादि, अपान्तरालामङ्गलत्यं वा प्रतिपद्यस्व मङ्गलत्रय- ग्रहणं वा मा कथा इति चोदकगाथार्थः ॥ १८॥ गुरुराह-'सत्थेत्यादि, शास्त्रे सम्पूर्णे मंगलात्मके बुद्ध्या त्रिधा 'विभक्ते' विच्छि- ने सति 'तदन्तरालपरिकल्पन' शास्त्रापान्तरालविभजनं 'कुतः कस्मात् ? येन तदव्याप्तस्तत्रामंगलता स्यात् , ननु सुविवेचितव- फ्तारोधीधना भवन्ति, नहि धर्मिण्यसति धर्मा भवितुमर्हन्ति, प्रयोगः- यत्सम्पूर्ण त्रेधा विवक्ष्यते तस्यापान्तरालाभावः, तद्यथा मोदक- स्य, तथा च शास्त्रमिति तदसम्भवः, अतथापान्तरालद्वयासम्भवः, 'सव्वं चेत्यादि, पच्छदं कंठं, सर्व शास्त्रं मंगलं निर्जरार्थत्वात् तपोवदिति गाथार्थः ॥१९॥ एवं तावच्चोयद्वयं परिहृतं, अथ यदुक्तं प्रथमं चोधं परिहरता 'सत्थम्मि मंगले किं अमंगलं'ति तदधिक- त्याधुना विनविपन्नमतिश्चोदक आह-'जई'त्यादि, यदि मंगलं स्वत एव शास्त्रमिष्यते अनवस्थादिभयात् अतो किमिह-शास्त्रे मंगल- ग्रहणं, येनोच्यते 'त मंगलमाईए' इत्येवमादि ?, कं हि तत्तत्रोपादीयमानमतिशयमादत्त इत्युक्तं भवति, आचार्यः पवादर्धमाह-शिष्य- स्य मतिः शिप्यमतिः तस्या मंगलपरिग्रहः सोऽर्थों यस्याभिधानस्य तत्तथा शिष्यमतिमंगलपरिग्रहार्थमेव शिष्यमतिमंगलपरिग्रहार्थ- मात्र, तदभिधान-मंगलाभिधान, एतदुक्तं भवति-नार्थान्तरभूतमिदमुपादीयते, किन्तु मंगलमेतदित्येवं ज्ञाप्यते, मंगलरूपेऽप्यस्मिन् तद्धिया खलु व्यवहरन्तं व्यवहारिणमिदं व्यवहारयति, कथं नु नामामुतो मंगलमिदमित्येवं शिष्योऽभिगृह्णीयाद्, अतो भिन्नमंगलो- पादानमिति यावदिति गाथार्थः ॥२०॥ कि मंगलमपि अतयुद्ध्या गृह्यमाणं मंगलकार्य न करोति १, उच्यते, न करोति, तथा च ·मंगल- शब्दार्थः विशेषवि० कोट्याचार्य वृत्ती ॥१५॥ 'इहे त्यादि, 'इह' लोके मंगलमपि सद्वस्तु मंगलयुद्धयाऽभिगृह्यमाणमभिनन्धमानं वा मंगलं भवति, न विपर्यये, उदाहरणमाह- यथासाधुः, साधुर्हि मंगलभूतोऽपि संस्तबुद्ध्याऽभिगृह्यमाणः प्रशस्तयेतोयचे व्यस्य मंगलकार्य करोति, न पुपो मंगलंपि अमं- गलघुद्धीए मंगलं भवति, यथा साधुरेव कालुप्योपहतचेतोवृत्तेरभव्यस्य, ननु चैवं 'अमंगलंपि मंगलवुद्धीए मंगलं, जहा असाहू' व्यतिरेकसामर्थ्यात्, न, असाधोः स्वतो मंगलशून्यत्वात्, तथाहि-सत्यमणिमेव सत्यमणितयाऽभिगृह्य विपणौ गौरवमाप्नोति, नेतरं, ननु यदि 'सीसमइमंगलपरिग्गहत्थमेचं तदभिहाण मिति स्थितं, तत एकमेव तर्हि मंगलमस्तु, किं त्रितयपरिकल्पनयेत्यत आह-मंग- लषयबुद्धिपरिग्रहेऽपि ननु कारणं भणितं 'पढम सत्थत्थाविग्यपारगमणाय निद्दिढ'मित्येवमादि, पुनरप्याह-एकमेव मंगलं शास्त्रार्थावि- मपारगमनादिफलं भविष्यतीति, उच्यते, यथा हि-साधुमंगलं मंगलवुद्धिग्रहणापेक्षं सदात्मकार्य करोति, एवं शास्त्रमप्यादिमंगलयुद्धि- परिग्रहणापेक्षमेवात्मकार्य करोति, एवं मध्यान्तयोरपीत्यतः सकलापायशुद्धं मंगलमुपादेयमिति गाथार्थः ॥२१॥ मंगलं शान्तिर्विनक- लापविद्रावणमिति पर्याय:, अथास्य तच शब्दार्थरूपमभिधित्सुराह- मंगिबएऽधिगम्मइ जेण हि तेण मंगलं होइ । अहया मंगो धम्मो तं लाइ तयं समादत्ते॥२२॥ अहवा निवायणाओ मंगलमिहत्थपगइपचयओ। सत्थे सिद्धं जं जह तयं जहाजोगमाओज्जं ॥२३॥ मं गालयइ भवाओ व मंगलमिह एवमाइनेरुत्ता। भासंति सत्थवसओ नामाइ चउन्विहं तं च ॥२४॥ सत्र मझेर्गत्यर्थस्यालच्प्रत्ययान्तस्य मङ्गलमिति रूपं भवति, ततथ 'मङ्गयते' किमुक्तं भवति ?-अधिगम्यते-अनेन मङ्गलेन हितं प्राप्यते येन कारणेन तेन कारणेन मगलं भवति, अथवेति प्रकारान्तरप्रदर्शनार्थः, मग इति धर्मसाऽऽख्या 'ला आदाने' ततश्च मङ्गं ·पिपार कोट्याचार्य वृत्ती मंगल- शब्दार्थः ॥१६॥ लातीति मगलं-धर्ममादत्ते, धर्मोपादानहेतुरित्यर्थः, इवि गाथार्थः ॥२२॥ 'अहवेत्यादि,अथवा निपातनान्मगलं क्रियते, कथमि- त्याह-इटार्थमकृतिमत्ययता,तत्र इष्टो यथा विवक्षितोऽयों यासां प्रकृतीनां ता इष्टार्थाः प्रकृतयः, तद्यथा-'मकि मण्डने 'मन् ज्ञाने' 'मदी हर्षे 'मुद मोदसमगतिपु' 'मह पूजायां' इत्येवमादि, प्रत्ययस्तासामलच् इति, ततश्च मङ्गलमिति रूपं भवति,तेनैतदुक्तं भवति- मत्स्यते-यलंक्रियतेऽनेन शास्त्रमिति मगलं, एवं मन्यते-ज्ञायतेनानेनाव विघ्नो न भवतीत्येवं प्रतीयत इति भावना, तथा माद्यन्ति-ह- प्यन्ति, वया मुदिता भवन्ति,एवं शेरते-अनेन विनामावतो निष्पकम्पा भवन्तीति, तथा गम्यते-अन्तं नीयतेऽनेनेति मङ्गलं, एवं मह्य- न्तेऽनेनेति मङ्गलमेवमादि, एवं यासे-व्याकरणे सिद्ध-प्रतिष्ठितमुपलब्धं चा यद् मङ्गलं यथा येन प्रकृतिप्रत्ययविधानेन तद्यथायोग- ययाभिप्रेवार्थमायोज्यं-आयोजनीयं, स्वविद्यापरिज्ञानफलत्वात् शाखाध्ययनस्येति । अथवा निपातनान्मगलं,किंविशिष्टाद् !-इदार्थों प्र- कतिप्रत्ययौ यस्मिन् तत्तथा तस्मात्, किमत आह-'सत्य' इत्यादि, पच्छद्धं पूर्ववत् , अथवा निपातनाद् भङ्गलं, किमुक्तं भवतीत्याह- इष्टार्थप्रकृतिप्रत्ययोपादानात, शेपं प्राग्वत् , अथवा निपातनान्मगलं, यदा चैवं तदा इट्टत्थे'त्यादि सर्व पठनीय भावनीयं चेति गाथार्थः ॥२३॥'गे'त्यादि, मांगालयति भवाद्वेति मगलं, गालन-अपनयनं भवः-संसार,शास्त्रस्य वामा भूद् गालो-विघ्नो भविष्यतीति, गलने गालो नाश इत्यर्थः, मार्गलयनाद्वा मङ्गलंस च सम्यग्दर्शनादिः,उपसंजिही(राह-इह-अस्मिन् ग्रस्तावे एवमादि नैरुक्ताः-शब्द- विदो भापन्त-व्याचक्षते शास्त्रचशतो-व्याकरणानुसारेण, कियदन पुनर्व्याख्यास्यामः १ ॥ साम्प्रतं तत्चपर्यायभेदैख्यिति मेदत आइ-'नामाइ चउन्विहं तं चेति गाथार्थः ॥२४॥ तत्र नाममगलं स्थापनामङ्गलं द्रव्यमङ्गलं भावमङ्गलं चेत्यतो नामलक्षणामिधि- लया तारदिदमाह-

·विशेपाव०
कोट्याचार्य
वृत्ती
नामस्था-
पना-
लक्षया
पन्नायाणभिधेयं ठिअमषणस्थे तयत्यनिरवेवखं । जाइच्छिअंच नामं जावदध्वं च पाएणं ॥२५॥
जं पुण तयत्थसुन्नं तयभिप्पारण तारिसागारं । कीरइ च निरागारं इत्तरमियरं व सा टवणा ॥२६॥
जह मंगलमिह नाम जीवाजीवोभयाण देसीओ । रूढं जलणाईणं ठवणाए सोथिआईणं ।।२।।
इह पर्यायाः-अभिन्नार्थप्रतिपादकाः इन्द्रः शक्रः पुरन्दरो मघवान् वज्रपाणिरित्यादयोऽभिधेयपरिणामास्तरनभिधेयमिति पर्यापा-
नभिधेयं, किंभूतमिति चेत्-स्थितं भृतकदारके यदिन्द्रनाम-इन्द्रसंज्ञेति सामर्थ्याद् गम्यने,कथं स्थितमित्याह-'स्थितमन्यार्थे प्रति-
ठितमन्यस्मिन् पिण्डे, परमार्थतो देवाधिदेवस्थानात् , अथवा स्थितमन्वर्थ-प्रतिष्ठितमन्वर्थसंज्ञानिवन्धनवतीन्द्राथें, इन्दनाद् इन्द्र इति-
कृत्या, अत एवाह-'तदर्थनिरपेक्षं' इन्द्रार्थनिरपेक्ष,संज्ञाव्यवहारायारोप्यमाणत्वात् ,इदं नाम्नो लक्षणं, अथवा यादृच्छिकं नाम,अन्य-
प्रावर्तमानत्वात् , डित्थवत् , विवक्षया देवदत्ताचप्यन्वर्थशून्यत्यान् , तथा यावद्र्व्यभावि च यत्, किं यावद्र्व्यभाव्येव ?, नेत्याह-
प्रायेण-प्रायशो बाहुल्यमङ्गीकृत्य कस्यचिदपान्तराल एवापनीयमानत्वात् , यत्तु सूत्रोपदिष्टं 'नाम आपकहिय'ति तत्प्रतिनियतजन-
पदसंज्ञामेवाङ्गीकृत्य, यथोत्तराः कुरव इत्यादि ॥ २५ ॥ 'ज'मित्यादि, यत्पुन:, पुनःशब्दो नामस्थापनाया लक्षणभेदप्रतिपादनार्थः,
यत्पुनर्वस्तु तदर्थशून्यं सद्भावार्थशून्यं सत् तदभिप्रायेण-भावेन्द्राभिमायेण क्रियते-स्थाप्यते, काष्ठपुस्तचित्रकाक्षनिक्षेपादाविति
गम्यते, कथं तदभिप्रायेणेत्याह-तारिसागारं निराकारं प्रायेण वा, वाशब्दस्य भिन्नक्रमत्वात्, कियन्तं कालमित्याह-इत्वरं-
स्तोकं कालं इतरं वति यावत्कथितं कालं, तत्रेवरकालमिह स्याद्, इतरं तु देवलोकादौ, तिष्ठतीति स्थापनेतिकृत्या, 'सा ठपण'त्ति
तद्वस्तु स्थापना, स्थापना चासौ मङ्गलं च स्थापनामङ्गलमिति गाथार्थः ॥२६॥ उभयत्रोदाहरणमाह-'जहे त्यादि, यथा मङ्गलमिह
॥१७॥

·द्रव्यलक्षण निशेपाव कोव्याचार्य पृत्ती ॥ १८॥ ॥१८॥ नाम रूद-संज्ञा प्रवृत्ता ज्वलनादीनां देशीतस्तस्य जीवस्य, मंगलमिति नाम सिन्धुविपयेऽनेः, अजीवस्य लाटदेशे दवरकवलनस्य, उभयस्य पन्दनमालायाः, स्थापनायाः स्वस्तिकादेः स्थापनामंगलता रूटेति गाथार्थः ||२७|| द्रव्यलक्षणमाह- दवए दुयए दोरवयवो विगारो गुणाण संदावो। दव्यं भव्वं भावस्स भूअभावं च ज जोग्गं ॥२८॥ आगमओऽणुवउत्तो मंगलसदाणुवासिओ वत्ता । तन्नाणलद्धिसहिओऽवि नोवउत्तोत्ति तो दव्वं ।।२।। जइ नाणमागमो तो कह दव्वं दव्वमागमो कह शु?। आगमकारणमाया देहो सद्दो य तो दव्वं ॥३०॥ 'दयते' 'दव्य'ति सर्वपदेषु सम्बन्धा, किमुक्तं भवति ? 'दु द्रु गतौ ततथ द्रवतीति द्रव्य, खपर्यायान् पाति रक्षति चेति भाषः, तथा व्यत इति-स्वपर्यायर्गम्यते मुच्यते चेति भावना, 'विवक्षातश्च कारकाणी ति, तथा 'दोरवयवोति 'दु' इति सत्ता तस्या अवययो विकारो वा, तया गुण्यन्त इति गुणाः, संख्यायन्त इत्यर्थः, तेषां संद्रवर्ण संद्रावः, समुदायभवनमित्यर्थः, ततश्च रूया- दिसमुदायो द्रव्यमिति भावनीयं, तथा भव्य-योग्यं भावस्य-भाविनः पर्यायस्य यत्तद् द्रव्यमिति वर्तते, तथा “भूतभावं चेति भूतो भाो यस्य तत्तथा तञ्च, चशब्दात् पुरस्कृतपश्चात्कृतभावं वेति गृह्यते, तथा 'जं जोग्गति इह तु विशेपेण भव्यमधिक्रियते, योग्यं यदित्यर्थः, द्रव्यं च तन्मंगलं चेति द्रव्यमालमिति गाथार्थः ॥२८॥ तच्च द्वेधा-आगमनोआगमभेदात् , तत्र आगमतस्तावदाह- 'आगे'त्यादि, 'आगमतः' आगममाश्रित्य, आत्मदेहशब्दानधिकृत्येत्यभिप्रायः, द्रव्यमंगलमिति गम्यते, कोऽसावित्यत आह-अ नुपयुक्तो पक्तेति सम्बन्धः उपयोगशून्यो मंगलाध्येता,ज्ञानशून्यः प्रज्ञापक इतियावत् ,किंविशिष्ट इत्यत आह-'मंगलशब्दानुवासितो' मंगलशब्दार्थज्ञानायरणक्षयोपशमसंस्कारानुरञ्जितमनाः, तज्ज्ञानलब्धिमानित्यर्थः, ननु यदि तज्ज्ञानलब्धिमान् किमिति तर्हि द्रव्यम- ·चिशेपार कोट्याचार्य वृत्ती द्रव्ये एका नेकतासा- मान्यविशे- पवादनयाः ॥१९॥ ॥ १९॥ गलमयमित्यत आह-'तन्नाणलद्धिसहिओऽवि' मंगलज्ञानावरणक्षयोपशमवानपि नोपयुक्तस्तत्रेति, यस्मादेवं 'तो ततः द्रव्यमिति गाथार्थः ॥२९॥ तत्रैवत्स्यात्-कोऽयमागमो यमाश्रित्यायं द्रव्यमंगलमिति, अत्रोच्यते, ज्ञान, चोदक आह-'जईत्यादि, यदि ज्ञान- मागमस्ततः कथं द्रव्यं ?, येनायमागमतो द्रव्यमंगलं स्यात्, द्रव्यं चेत् कथमागमो ?, द्रव्यस्य द्रव्यत्वादागमस्य च ज्ञानत्वात्, तस्मादागमतो द्रव्यमंगलमिति विरुद्धं, उच्यते, आगमस्य-कार्यरूपस्य कारण-मूलं, किमत आह-आत्मा देहः शब्दश्च, 'तो' ततो द्रव्यमागमः, देहादिषु तदुपचारतया कारणे कार्योपक्षयादिति गाथार्थः ॥३०॥ अधुना को नयः किमागमतो द्रव्यमंगलमिच्छत्तीत्य- स्यां जिज्ञासायामिदं सूत्रम्-- पगो मद्गलमेगं णेगा णेगाइं णेगमनयस्स । संगहनयस्स एफ सव्वं चिय मङ्गलं लोए ॥ ३१॥ एफो (क) निचं निरवयवमफियं सव्वगं च सामन्नं । निस्सामन्नत्ताओ नत्थि विसेसो खपुप्फ व ॥ ३२॥ चूओ वणस्सदच्चिय मूलाइगुणोत्ति तस्समूहो व्य । गुम्मादओऽवि एवं सव्वे न घणस्सइविसिट्टा ॥३३॥ सामन्नाउ पिसेसो अन्नोऽणन्नो व होज ? जइ अण्णो । सो नत्थि खपुष्फंपिवणण्णो सामन्नमेव तयं ॥३४॥ न विसेसत्यंतरभूअं अधि सामण्णमाह ववहारो । उवलंभव्यवहाराभावाओ खरविसाणं व ॥ ३५ ॥ चुयाईएहितो को सो अण्णो वणस्सई नाम ? । नत्थि विसेसत्यंतरभावाओ सो खपुष्पं व ॥ ३६॥ जंगमववहारा लोअब्यवहारतप्परा सो य । पारण विसेसमओ तो ते तग्गाहिणो दोऽपि ॥ ३७॥ तेसिं तुल्लमयत्ते को णु विसेसोऽभिहाणओ अन्नो ? । तुल्लत्तेचि इहं नेगमस्स वत्यंतरे भेओ ।। ३८ ॥

·'विशेपाव कोट्याचार्य। वृत्ती द्रव्ये एका- नेकतासा- मान्यविशे- पवादे नया: ॥२०॥ ॥ २०॥ जो सामण्णग्गाही स नेगमो सङ्कहं गओ अह्वा । इयरो ववहारमिओ जो तेण समाणनिहेसो ।। ३९ ॥ नैगमनयस्य हि 'एगोऽणुवउत्तो एगं दव्वमंगलं, णेगा अणुवउत्ता णेगाई दव्वमंगलाई सामान्यविशेपसमाहित्यात्, 'लोए यसामि जंबुद्दीवे वसामी' (अनु०) त्यादिवचनात् ,संग्रहनयस्य तु सर्वस्मिन्नपि लोके एकमेव द्रव्यमंगलं, सर्वेषां मंगलत्वसामान्याव्य- तिरेकाद्, व्यतिरेके चातत्त्वप्राः, सामान्यस्य च भुवनेऽप्येकत्वादिति गाथार्थः ॥३१॥ आह च-'एको'इत्यादि, एक-एकसंख्यो- पेतमसहायत्वात्, एकमपि क्षणिकं स्यादित्यत आह-'नित्यं' अनपायि, नित्यमप्याकाशवत् सावयवं स्यात् , निरवयवत्वे पतंगस्यो- दयास्तमयायोग इत्यत आह-निरवय' निरंशं पूर्वापरकोटिशून्यत्वात् , निरवयवमप्यणुवत् सक्रिय स्यादत आह-'अक्रियं' परिसंदरहित, यतश्चैकमक्रियं च सर्वगं च सकललोकायाप्तसचाकं च, एवं च कृत्वेदमेवेहास्ति, नान्यद्वस्त्वन्तरं अनवबुद्धय- मानत्वात् , तथाहि-'निस्सामन्नत्ताओ' सामन्नविरहियत्ताओ, 'णत्थि विसेसो खपुष्पं व' विशेपो-घटादिः, तस्मादस्यैकमेव मंगलं, सर्वेषां मंगलसामान्यानुगमादिति गाथार्थः ॥ ३२॥ अथैतद् विजिघटयिपुर्व्यवहारचोदयति-नैकमिदं, किन्त्वनेकानि, कथं?, यथा वनस्पतिरित्याकारिते वृक्षगुल्मलतावितानविरुधादय एव विशेपाः प्रतीयन्ते, एवं मंगलमित्युक्ते तद्विशेषानेव प्रतिपत्स्यामहे इत्यतः किमेवं शून्य इवास्मिन् जगतीदमभिहितं, यदुव 'निस्सामन्नत्ताओ' इत्येवमादि, संग्रह आह-ननु यत एव वनस्पतिरित्याका- स्तेि वृक्षादयः प्रतीयन्ते, अत एव ते तदनन्तरास्तत्मत्ययहेतुत्वात् हस्तस्येवांगुलयः, किं यदि नाम हस्त इत्याकारितेङ्गुलयः प्रतीयन्ते किमेतावतात्र तद्व्यतिरिक्ते तद्बुद्धिरनुभूयते १ येनैवं भवता गर्दीत इति अर्थतन्मतमेवास्थाय सुहृद् भूत्वा सरिरमुमेवार्थमाह- 'चूओ' इत्यादि, इह चूतो वृक्षविशेषः विशेषतया परिकल्प्यमानो वनस्पतिरेव-सामान्यमेवेति प्रतिज्ञा, मूलकन्दस्कन्धत्वपत्रप्रवा-

·(सामान्यवि-
शेपे नया:
विशेपाय०
कोट्याचार्य
वृत्ती
॥ २१ ॥
॥२१॥
लादिगुणत्याद् चूतादिसमूहवत्, सिद्धश्च दृष्टान्त आवयोरिति, एवं गुल्मोऽपि, तत एव हेतोस्तद्वदेवेति, आह च-गुल्मादयोऽपि विशेषा
एवं-यथोक्तं, न वनस्पतेविशिष्टाः, न भिन्ना इत्यर्थः, भेदे मृदादिमयत्वप्रसंगात् ॥३२॥ अथ व्यवहारं प्रतिकूलं ज्ञात्वा संग्रह उपचय-
माह-'सामेत्यादि, प्रथमविकल्पे दूषणं-यद्यन्यो नास्त्यसौ निःसामान्यत्वात् खपुष्पवत्, अथानन्यः सामान्यमेवासौ तदनन्यत्वाद
तत्स्वात्मवत् , सामान्ये याऽतिपक्षपातितया विशेषोपचारः क्रियते, नचोपचारेणार्थतत्त्वं चिन्त्यते, वस्तुस्थितिस्थितत्वाद् धीधनानां, त-
स्मादेकमेव तद् द्रव्यमंगलमिति गाथार्थः ॥ ३३ ॥ एवं संग्रहेण स्वपक्ष उक्ते व्यवहारनैगमावाहतुः-ननु त्वयाऽप्येवं वनस्पतिर्वकुल-
चम्पकाशोकपुन्नागनागाग्रसर्जार्जुनादिभ्योऽर्थान्तरो वा कल्प्येतानान्तरो वा?, अर्थान्तरथेत् नास्ति वनस्पतिर्विशेषार्थान्तरभावान्नि-
विशेषत्वात् खपुष्पवत् खरविपाणवदेव वा, अनर्थान्तरश्चेत् त एवासौ, तदनन्तरत्वात् तन्मूर्तिवत्, विशेषेषु वाऽत्यनुरागितया वनस्प-
तिरित्युपचारः क्रियते,न चोपचारेणार्थतत्त्वं चिन्त्यते,वस्तुस्थितिस्थितत्वाद् बुद्धिविभयानां ॥३४॥ तथा चैतन्मतमास्यायाधुना मरिराह-
'णे'त्यादि, 'ण पिसेसेहितो अत्यंतरभूतं सामण वणस्सइ'त्ति, क एवमाहेत्याह-व्यवहारः विशेषसामान्ययोः व्यवनाद्धरणाच व्यवहारः,
तथा नैगमांशश्च, एकग्रहणे ग्रहणं तज्जातीयानामितिकृत्या, तज्जातीयत्वं च विशेपाभ्युपगमाविशेषात्, कुत इत्याह-उवलम्भाभावाद्,
अत्यन्तानुपलब्धेरित्यर्थः,खरविपाणवदिति दृष्टान्तः, तथा व्यवहाराभावात् , शेपं तदेवेति गाथार्थः ॥ ३५॥ तथाहि-चूयें'त्यादि,
'चूयाईएहिंतो को सो अपणोवणस्सई नाम' यो व्रणलेपादावुपयुज्यते, 'तम्हा णत्थिसो विसेसत्यंतरभावाओ-विसेसेहितो
(संतरूवेहिंतो) अत्यंतरत्तणो खपुष्पयत्-आगासकुसुमं वेति गाथार्थः॥३६॥ किं पुनरिमावेवं प्रतिपन्नावित्यत आह--'ज'मित्यादि,
यतो नैगमव्यववहारी लोकसंव्यवहारप्रवणो, सच त्यागादानादिव्यवहारः प्रायेण विशेषरित्यतस्तौ विशेषग्राहिणाविति गायार्थः ॥३७॥

·विशेपार० कोट्याचार्य। ऋजुखत्र- नयः ॥ २२॥ ॥ २२ ॥ अवाह-'तेसिमित्यादि,तयो-नगमांशव्ययहारयोः तुल्यमतत्वे-प्रभूतद्रव्यमंगलाभ्युपगमतः सदृशाभिमायत्वे को नु विशेपोऽ- न्यो, न कश्चिदित्यभिप्रायः, किं सर्वथा नेत्याह-'अभिधानतः' अभिधानतस्त्वस्तीत्यभिप्रायः, तुल्यत्वेऽपि-समानतायामपि इह-द्रव्यमंगलाधिकारे नैगमस्य व्यवहारेण सह वस्त्वन्तरे सामान्यविशेषाभ्युपगमलक्षणे मेदो बोद्धव्यः, अर्थतोऽपीति वाक्यशेपः, यथा या वस्त्वपेक्षया सर्वनयानां द्रव्यपर्यायास्तिकनयद्वयेऽवरोधस्तथाऽनयोरपि विशेषमात्रतायामिति गाथार्थः ॥३८।। 'जो' इत्यादि, कोऽस्य सम्बन्धः, अथवा तेसिं तुल्पमतत्वख्यापनेन सामान्यविशेपद्वयग्राहिणो नैगमस्य द्वि (भेदत्वेन सामान्यग्राहिणस्तस्य संग्रह गतत्वेन विशेषग्राहिणो व्यवहारे प्रवेशादिति ॥आह-एवमेतावेव वस्तुसन्ती, नायं, परिकल्पितत्वादिति, अप्रोच्यते, नैतदेवमुपरिष्टात् विशेपामिधानादिति गाथार्थः॥ ३९ ॥ उज्जुसुअस्स सयं संपयं च जं मगलं तयं एकं । नातीतमणुप्पन्नं मगलमिटुं परकं च ॥४०॥ नातीयमणुप्पन्नं परकीयं वा पओअणाभावा। दिहतो खरसिङ्गं परधणमहवा जहा विफलं ॥ ४१ ।। ऋजु-अकुटिलं सूत्रयतीति ऋजुसूत्रस्तस्य प्रजुसूत्रस्य, किमत आह-यन्मंगलं तदेक-असहायं, किंविशिष्टमित्यत आह-खक -आत्मनीनमपरायतं, किं नयान्तरदर्शनेनापि १, नेत्याह-'साम्प्रतं' वर्तमानक्षणभाव्येव, अत्रैवानभिमतप्रतिपेधमाह-'नातीतम- गुप्पन्नं नातीतानुत्पन्नक्षणभाव्यपीत्यर्थः, 'मङ्गलमिष्टं' मंगलमभिरुचितं, द्वितीयानभिमतप्रतिषेधमाह-'परक्कं वा' परकीयं वा, अर्धापत्तिगम्योऽपि चार्थ उच्यते, शिष्यमतिपरिकर्मणार्थत्वादस्य शास्त्रारम्भस्य, त्रिविधाश्च शिष्याः केचिदुद्घटितज्ञाः केचिन्मध्यमधियः केचित् प्रपश्चितवेत्तार इति गाथार्थः ॥ ४० ॥ अमुमेवार्थ यथायोगं प्रयोगद्वारेणाह-'नेत्यादि, नातीतानुत्पन्नं अजुसूत्रस्यास्ति,

·शब्दादयो
नया:
विशेपाव०
कोट्याचाय
वृत्ती
॥ २३ ॥
॥ २३ ॥
प्रयोजनाभावात्-प्रयोजनाकरणांत् , 'दितो खरसिगं' खरविपाणवत्, 'परधणमहवा जहा विफलं'ति, अथवा परधनवद्,
यथा परधनं प्रयोजनाकरणान्मम नास्ति एवमतीतानुत्पन्नमपीति, 'परकीयं चेति परकीयमपि नास्ति प्रयोजनाकरणाद, दिहतो
खरविषाणमिति गाथार्थः ॥ ४१ ।। इति मजुसूत्रः । शब्दादयस्त्वागमतो द्रव्यमंगलमिति न प्रतिपद्यन्ते, कस्मात्
जाणं नाणुवउत्तोऽणुवउत्तो वा न जाणई जम्हा । जाणतोऽणुवउत्तोत्ति विति सद्दादयोऽवत्यु ॥ ४२ ॥
हेज विरुद्धधम्मत्तणा हि जीवो ब्व चेअणारहिओ। न य सो मङ्गलमिह तयत्थसुन्नोत्ति पावं व ॥४३॥
'जम्हा' इति, यस्मात् 'जानन्' अवयुध्यमानो, मंगलमिति गम्यते, नानुपयुक्तो-न ज्ञानशून्यो भवति,ज्ञस्य ज्ञानान्तरीयक-
त्वात् , तथाऽनुपयुक्तो वा तत्र 'न जानीते' नावयुध्यते, तदिति गम्यते, यस्मात् 'जाणए अणुवउत्ते'त्ति ब्रुयते शब्दादयः-शब्द-
समभिरूदैवंभूताः 'अवस्तु' असदिति गाथार्थः ॥४२॥ हेतुमाह-हे इत्यादि, विरुद्धधर्माध्यासितत्त्वाचेतनारहितजीयवत् , एतदुक्तं
भवति-यथा जीववेतनारहितश्चेत्येतदवस्तु, विरुद्धत्वाद् , एव मागमतोऽपि द्रव्यमंगलमिति, यदि ज्ञोऽनुपयुक्तो न अनुपयुक्तो शो न,
माता मे बन्ध्यावदिति भावना, अपि च न चासावनुपयुक्तो मंगलमिष्टं, तदर्थशून्यत्वात्-मंगलार्थशून्यत्वात् , पापवत् ,तस्मादमी भाव-
मंगलग्राहिण एव, उक्तमागमतो द्रव्यमंगलमिति गाथार्थः।। ४३॥अथ-
मङ्गलपयत्थजाणयदेहो भब्वस्स वा सजीवोऽपि । नोआगमओ दवं आगमरहिओत्ति जं भणिों ।। ४४ ॥
अहवा भो देसम्मि नोआगमओ तदेगदेसाओ । भूयस्स भाविणो वाऽऽगमस्स जं कारणं देहो ॥१५॥
जाणय भवसरीराइरित्तमिह दबमंगलं होइ । जा मंगला फिरिआ तं कुणमाणो अणुवउत्तो ॥४६॥

·विगेपार कोट्याचार्य वृत्ती नोआगम द्रव्यमंगलं ॥ २४॥ ॥ २४॥ जे भूपभावमंगलपरिणाम तस्स वा जयं जोरगं। जंवा सहावसोहणवन्नाइगुणं सुवण्णाई ॥४७॥ तंपि य हु भावमंगलकारणओ मंगलंति निटिं। नोआगमओ दव्वं नोसदो सब्वपडिसेहे ॥४८॥ 'मोआगमओ दव्य'ति नोआगमतो द्रव्यमंगलमुच्यते, तच्च त्रेधा सूत्रोक्तं 'जाणयसरीरदव्वमंगल' मित्वेवमादि सर्वमुच्चारणीयं, आयं तायदाह-'मगलपपत्थजाणयदेहो ववगयचुतचाविये त्यादिगुणविशिष्ट इति यास्यशेषः, तथा 'भब्बस वा सजीवोऽविदेह इति वर्तते, एकमनीतकालनयानुवृत्या, अपरं तु एष्यत्कालनयाऽनुवृत्या, मधुघृतघटदृष्टान्तादिति भावः, गाथापादत्रयस्यापि भावार्थमाह- 'आगमरहितोत्ति जं भणिय'ति आगमरहितत्वादिति यदुक्तं भवति, कुत एवं चेत्, उच्यते, नोशब्दस्य सर्वप्रतिपेघवचनत्वादिति गाथार्थः॥४४॥ अथवेति प्रकारान्तरार्थः, ततश्च 'नो' इति गोकारः 'देसमित्ति देशवचनो का वक्ष्यते, ततश्च नोआगमतो दब्वमंगल'- मिति कोऽर्थः । इत्याह-'तदेगदेसाओ'त्ति मंगलज्ञानैकदेशात्, किं ?, अयं देहो नोआगमतो द्रव्यमंगलमिति प्रक्रमः, कुतः१ इत्यत आह-भूतस्स वृत्तस्य माविनो वा वय॑वृत्त्या आगमस्य-मंगलज्ञानलक्षणस्य यद्-यस्मात्कारणं-निमित्तं देहः-शरीरं, एतदुक्तं भवति-मंगलबान कार्य कारणं देहः, फारणं च कार्यस्यैकदेशे वर्तते यतोऽतः 'नोआगमतो' इत्यागमैकदेशतः, कारणस्य च कार्यक- देशतायामुदाहृतिः-'नत्थि पुढवीविसिट्टो पडोति जं तेण जुज्जइ अणण्णो।जे पुण घडोति पुबिनासी पुढवी तओ अन्नो ॥१॥ अथ बेणे- मंगलमानारुपमतिज्ञानस्य समवायिकारणं आत्मा, न तु शरीरं, अतः कथं शरीरस्य कार्यकदेशतेति, उच्यते, संसारिशरीरसंसार्यात्मनो- रेकान्तेन विमागामावाद, उक्तञ्च-"अन्नोऽन्नाणुगयाणं इमं च तं चत्ति विभयणमजुत्तं । जह खीरपाणियाण" इत्येवमादि । अथ व- पनि आगमकारणमाता देहो सदोति पचनात् शरीरमेवागमतो द्रव्यमंगलमुक्तमासीदिहापि च वदेवेत्यविशेषात् पौनरुक्त्यदोष ·नोआगम (द्रव्यमंगलं विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती ॥२५॥ ॥२५॥ इति, तन्न, तत्र मंगललब्ध्याधारस्य विवक्षितत्वात्, अनयोस्तु तच्छ्रन्ययोरिति गाथार्थः ॥४५॥ अथ-'जाणे' त्यादि, पुन्वद्ध कंठं, कतमदित्याह-या मागल्या क्रिया मुखवस्त्रिकादिप्रत्युपेक्षणा लक्षणा तां कुर्वन्ननुपयुक्तश्च 'अनुपयोगोद्रव्य'मिति वचनात् आगम- तोऽनुपयुक्तद्रव्यमंगलयत,व्यतिरिक्तत्वं वस्य तयोर्ज्ञानापेक्षित्वादस्यतु क्रियापेक्षित्वादिति गाथार्थः॥४६||अथ क्रियापेक्षयैवैतदाह- 'ज'मित्यादि,पद्-आत्मशरीरवस्तु भूतो-वृत्तः भावरूपः-क्रियामंगलपरिणामो यस्य तत्तथा, 'नोआगमतो दव्य'ति नोआगमतो द्रव्य- मंगलं, 'नोसदोसव्यपडिसेहेति नोशब्दस्य सर्वप्रतिपेधस्वात,ज्ञानपक्षे ज्ञशरीरद्रव्यमंगलबत् , तथा 'तस्सवा' भारमंगलपरिणामस्स जं जोग्गं, शेपं प्राग्वत्, तथा जं वा स्वभावेनैव शोभनवर्णादिगुणं, किश्च तदित्याह-सुवर्णम्, आदिशब्दान्मरकतवजेन्द्रनीलवैडूर्यप- मरागादिपरिग्रहः, तत्किमित्यत आह-तदपि च भावमंगलकारणत्वान्मङ्गलमेवेति निर्दिष्टं 'ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं दध्यक्षतसुव- र्णादीति वचनादिति गाथाद्वयार्थः ॥ ४७-४८॥ तदेवमुक्तं द्रव्यमंगलं, अथ भावमंगलं, "भावो विवक्षितक्रियानुभूतियुक्तो हि वै समाख्यातः । सर्वरिन्द्रादिपदिन्दनादिक्रियानुभवात् ॥१॥" भावतो मंगलं २ अथवा भावश्चासौ मंगलं चेति,तद् द्विभेदं, आ- गमनोभागमभेदाद, तत्र-- ‘मंगलसुयउवउत्तो आगमओ भावमंगलं होइ । नोआगमओ भावो सुविसुद्धो खाइयाईओ॥ ४९ ॥ अहवा सम्मइंसणनाणचरित्तोवओगपरिणामो । नोआगमओ भावो नोसदो मिरसभावमि ॥५०॥ अहयेह नमुकाराइमाणकिरिआविमिस्सपरिणामो । नोआगमओ भण्णइ जम्हा से आगमो देसे (सो) ॥५१॥ मंगलं च तत् श्रुतं चेति २ मंगलज्ञानमित्यर्थः तस्मिन्नुपयुक्तो २, वक्तेति गम्यते,आगमतो भाषमंगलं भवति, ज्ञातुस्तन्मयत्वात्, ·विशेपाव० कोट्याचार्य भावमंगलं वृत्ती ॥२६॥ ॥२६॥ ननु कथमिह मंगलोपयोगमात्रात्तन्मयता ?, नाग्निज्ञानोपयुक्तो माणवकोऽग्निरेव भवितुमर्हति, तदर्थक्रियाऽप्रसाधकत्वादित्यमि- प्रायः १, उच्यते-उपयोगो ज्ञानं संवेदनमिति पर्यायाः, ततश्च 'अर्थाभिधानप्रत्ययास्तुल्यनामधेया' इति सर्वमयादिनामवि- संवादस्थानं, यथा कोऽयं १, घटः, किमयमाह ?, घट इति, किमस्य ज्ञानं ?, घट इति, तथाऽग्निरिति च यज्ज्ञानं तदव्य- तिरिक्तो ज्ञाता तल्लक्षणोऽभिगृह्यते, अन्यथा तज्ज्ञाने सत्यपि नोपलभेत, अतन्मयत्वात्, प्रदीपहस्तान्धवत् पुरुपान्तरवद्वा, न चानाकारं तज्ज्ञानं, पदार्थान्तरवद्विवक्षितपदार्थस्याप्यपरिच्छेदप्रसंगात् , बन्धाद्यभावश्च ज्ञानाज्ञानसुखदुःखपरिणामस्यान्यत्वादाकाशस्येव, न चान- ला सर्व एव स्वसत्तां बिभ्रदात्मकार्य करोति, भस्मच्छन्नेन व्यभिचारात्, न चासो नाग्निरिति, लोकादिप्रतीतेरिति । 'नोआग- मतोति नोआगमत्तो भावमंगलमिति, किमित्याह-भावः, किंविशिष्ट ? इत्याह-सुविशुद्धः-पटीयान् , कोऽसावित्याह-क्षायिका- दिः, तत्र क्षायिकश्चारित्रं दर्शनं च, आदिशब्दादौपशमिको दर्शनचारित्रादि, सर्वप्रतिषेधवचनत्वात् नोशब्दस्येति, अथवाऽऽगमवज ज्ञानचतुष्टयमिति गाथार्थः ।।४९|| 'अहवा सम्मइंसणणाणचरित्तोवयोगपरिणामो' (जो), स न आगम एव,चारित्रादिसद्भावात् , नाप्य- नागमः, ज्ञानस्यापि सद्भावात्, अतोऽसौ नोआगमतो भावमंगलं, यतः 'नोसद्दो मीसभावम्मी ति गाथार्थः ॥ ५० अथवेति प्रकारान्तरार्थः, इह-नोआगमतो भावमंगलाधिकारे नमस्करणं नमस्कारः, अहंदादिप्रणतिरित्यर्थः, स आदियेषां स्तोत्रादीनां ते नमस्कारादयस्तेषु ज्ञान-उपयोगो नमस्कारादिज्ञानं क्रिया-शिरसि करकमलमुकुलविधानादिका, नमस्कारादिज्ञानं च क्रिया च नमस्कारादिज्ञानक्रिये ताभ्यां विमिश्र इति विग्रहः, पुनर्विशेषणसमासः, स किमित्यत आह-नोआगमतो भण्यत इति, कस्मादित्याह -यस्मात् ‘से अस्य-एतावत्तः परिणामस्य आगमो-नमस्कारज्ञानोपयोगः एकदेशोऽवयवभूतः। तदेवं मंगलचतुष्टयमावेदितमिति गा- ·निक्षेपपार्थ- क्यं विशेषाव कोट्याचार्य वृत्ती ॥२७॥ थार्थः ॥५१॥ तदेवं मंगलस्य भेदतो व्याख्यायां कृतायां कविद् अभिधानस्याकारद्रव्याविनाभूतत्वाद् 'जस्स णं जीवस्स वा अजी- वस्स वेत्येवमादिवचनात् , आकारस्य चाभिधानद्रव्यताऽऽलिंगितत्वाद् 'यत् स्थाप्यत' इति वचनात् , द्रव्यस्यापि चाभिधानाकाररूप- त्वात् 'द्रवतीत्येवमादिवचनात् त्रयस्यापि च भावशून्यत्वेनाविशेषाद् विशेषमपश्यन्नाह- अभिहाण दव्यत्तं तयत्थसुन्नत्तणं च तुल्लाई । को भाववजिआणं नामाईणं पइविसेसो? ।। ५२ ।। आगारोऽभिप्पाओ युद्धी किरिया फलं च पाएण। जह दीसइ ठवणिंदे न तहा नामे न दञ्चिदे ।।५।। भावस्स कारणं जह दव्वं भावो अ तस्स पन्जाओ। उवओगपरिणइमओ न तहा नाम नवा ठवणा ॥५४॥ भावो च्चिय वत्थु तयत्थसुन्नेहिं किं थ सेसेहिं ? । नामादओऽवि भावाजं तेऽवि हु वत्युपजाया ॥५५॥ इह नामस्थापनाद्रव्येषु 'अहिहाण'मिति नाम 'दव्यत्त'ति द्रव्यता,आद्यन्तग्रहान्मध्यवर्तिनी च करणिरुपगृहाते, तथा तदर्थशू- न्यत्वं चेति चत्वार्यपि वस्तुनि तुल्यानि-सदृशानि, अतः को भाववर्जितानां-तदर्थशून्यानां नामादीनां-नामस्थापनाद्रव्याणां प्रतिविशेषा-अन्योन्य भेदो', न कश्चिदित्यभिप्रायः, एकैफस्मिन् भावरहितत्रितयसद्भावादिति चोदकगाथार्थः ॥५२॥ साम्पतमे- बमविशेषेऽपि यो विशेपस्तमभिधित्सुराचार्य आह-आकारो-ज्वलत्कुलिशधारणलोचनमहस्रकुण्डलकिरीटशोमितसिंहासनाध्या- सिताचीसन्निधानजनिवातिशयो देहसौन्दर्यभाषः, कर्तृव सद्भूतेन्द्राभिप्रायः द्रष्टुश्च तदाकारदर्शनात् तद्युद्धिः किपा चोपसेवननम- नस्तुतिकृतिरूपा फलं च पुत्रोत्पत्यादिलक्षणं प्रायेण यया दृश्यते स्थापनेन्द्रे लोके न तथा नामेन्द्रे नापि च द्रव्येन्द्र इत्ययं तावद्विशेषो, नामद्रव्याभ्यां स्थापनायाः स्पष्टत्वाचादौ स्थापनाभेद उक्त इति गायार्थः ॥५३॥ अथ नामस्थापनाभ्यां द्रव्यस्य भेदमाह--'यति ·विशेपार कोट्याचार्य वृत्ती निक्षेपपार्य- क्य ॥२८॥ ॥२८॥ येन प्रकारेण 'द्रव्य मिति द्रव्येन्द्रो 'भावस्य कारणं' भावस्य निवन्धनं तथा भारथ तस्य पर्यायो यथा, स च-मार उपयोगात्मक: परिणतिमयश्च, न तथा, क इत्यत आह-न तथा नाम नापि च स्थापना, असम्भवात् , नाम्नस्त्वितराम्यों भेदः पारिशेष्यादिति गाथार्थः ॥५४॥ तदेवं भेदव्याख्यापक्षे समर्थिते भूयोऽप्यपरेण करणेनाह चोदकः, अथचैतत् त्रितयं घटित सत्पुनरपि विघटयन्नाह-- 'इह' इत्यादि । इह मंगलाधिकारे "भायो चिय वत्यु' परिणतिमान् किं सेसेहिं , कुतः? इत्याह-'तदर्थशून्यत्वात्' मंगलार्थशून्यत्वात् भावार्थशून्यत्वाद्वा पापवत्, भावो वस्तु तल्लक्षणत्वात् तत्मयोजनत्वादित्युक्तं माति, उच्यते, नैतदेवमसिद्धत्वादिति, आह च-'नामादयोऽपि भाया' नामादयो भावविशेषा इति भावनीयं, कुतः १ इत्याह-यद्-यस्मात् तेऽपि वस्तुपर्यायाः, तथाहि- अनिशिष्ट इन्द्रशब्द आकारिते सति नामादिभेदचतुष्टयं प्रतीपते, अतोऽमीप मंगलपर्यायत्वेन तदर्थाशून्यत्वमतोऽसिद्धो हेतुः, तैरपि हि तत्प्रापणादिति, यद्येवं पुनरपेकमेव मंगलमिति, तन्न, कथञ्चिदभेदेऽपि नामाशुपाधिभेदभिन्नत्वादमीपामिति गाथार्थः॥५५॥ अहवा नाम ठवणा दवाई भावमंगलंगाई । पाएण भावमंगलपरिणामनिमित्तभावाओ ।। ५६।। 'अधवे'त्यनेनामीपां प्रकारान्तरेण स्वातन्त्र्यमाह-नामस्थापनाद्व्याणि भावमंगलाङ्गानि, भेदाः कारणानि या, कुतः १, मायेण भावमंगलकारणत्वादिति गाधार्थः ॥ ५६ ।। उदाहरणमाह- जह मंगलाभिहाणं सिद्धं विजयं जिणिंदनामं च । सोऊण पेच्छिऊण य जिणपडिमालक्खणाईणि ॥२७॥ यथा मंगलमित्यभिधानं सिद्धादि नाम च श्रुत्वा दृष्ट्वा च जिनप्रतिमालक्षणपंक्तिस्थापनां आदिशब्दादनगारपदादीति गाथार्थः ॥ ५७ ॥ तथा द्रव्योदाहरणमाह--

·विशेपाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
पृथग्नामा-
दीनामन-
कान्तिक-
तादि
॥२९॥
॥ २९ ॥
परिनिव्धुयमुणिदेहं भव्यजइजणं सुवन्नमल्लाई । दट्टूण भावमङ्गलपरिणामो होइ पापणं ॥ ५८॥
किं पुण तमणेगंतियमचन्तं च न जओऽभिहाणाई । तब्धिवरीअं भावे तेण विसेसेण तं पुजं ॥५९।।
अहया वत्युऽभिहाणं नामं ठवणा य जो तयागारो। कारणया से दव्वं कन्जावन्नं तयं भावो ।। ६० ।।
'परी'त्यादि, परिनिर्वृतमुनिदेहं सिद्धशिलातलगतं 'भव्ययतिजनं भविष्यत्साधुवृन्दं 'सुवर्णमाल्यादि' द्रव्यादि च
दृष्ट्वा, पुनः क्रियाभिधानं भिन्नाभिधेयत्वख्यापनार्थ, 'भावमङ्गलपरिणामो होह पाएण' सनिमित्तत्वादपि तथापरिणामस्येति गाथार्थः
॥५८॥ किं भावमङ्गलबत् तान्यपि पूजनीयानि ? इत्यत आह—'किं पुणे'त्यादि, स्पष्टा ।।५९॥ अत एवमेतद् भेदसिदिः,अथवैकव-
स्तुन्येव चतुष्टयमायोज्यमत इत्याह-'अहवे' त्यादिना, अथवा वस्तुनो यदभिधानं तन्नाम यथोर्ध्वकुण्डलोष्ठायत्तवृत्तग्रीचालक्षणो घट
इति, स्थापना तु यस्तदाकार ऊर्धादिः, माविकपालापेक्षया 'से' तस्य कारणता द्रव्य, तदेव कार्यापन्नं मृत्पिप्डावस्थायाः शेखरी-
भूतं सद्भाव उच्यते, भवनं भाव इतिकृत्या, तदेवं सर्व वस्तु चतूरूपाविनाभूतं दृष्ट, एवमेव सम्यग्दर्शनव्यवस्थानात् सर्वनयसमूहा-
त्मकत्वादिति गाथार्थः ॥ ६०॥ विपक्षे विवादलक्षणं वाधामाह-
पत्थुसरूवं नामं तप्पञ्चयहेउओ सधम्मव्व । वत्थु नाणभिहाणा होजाऽभावो विवायचो।। ६१ ।।
संसयविवजया वाऽणज्झवसाओऽहवा जदिच्छाए। होजऽत्थे पडिवत्ती न वत्थुधम्मो जया नाम ।। ६२॥
पत्थुस्स लफ्षलक्षणसंघवहाराविरोहसिद्धीओ। अभिहाणाहीणाओ बुद्धी सदो य किरिया य ॥६॥
आगारो चिय मइसइवत्थुकिरियाफलाभिहाणाई । आगारमयं सव्वं जमणागारं तयं नस्थि ॥१४॥

·विशेषाव कोट्याचार्य नामादिन- यवादाः ॥३०॥ ॥३०॥ न पराणुमयं वत्यु आगाराभाषओ खपुष्पं व । उचलं भव्ववहाराभावाओ नाणगारं च ॥६५॥ दवपरिणाममित्तं मोनूणागारदरिसणं किं तं ?। उप्पायब्धयरहि दव्वं चिय निम्वियारं तं ॥६६॥ आविन्भावतिरोभावमेत्तपरिणामकारणमचिंतं । निच्चं बहुरूचंऽपिय नडो व्व संतरावन्नो॥६७॥ पिंडो कारणमिळं पयं व परिणामओ तहा सव्वं । आगाराइ न वत्थु निक्कारणओ खपुप्फं व ॥ ६८॥ भावत्वंतरभूअं किं दव्वं नाम ? भाव एवायं । भवनं पइक्खणं चिय भावावत्ती विवत्तीय ॥१९॥ न य भावो भावन्तरमवेक्खए किन्तु हेउनिरवेक्खं । उप्पजइ तयणन्तरमवेइ तमहेउअं चेव ॥ ७० ॥ पिण्डो कर्ज पइसमयभावाओ जह दहिं तहा सव्वं । कज्जाभावाओ नत्थि कारणं खरविसाणं व ॥७२॥ एवं विवयंति नया मिच्छाभिनिवेसओ परोप्परओ। इयमिह सब्वनयमयं जिणमयमणवलमचंतं ॥७२॥ नामाइभेदसइत्थवुद्विपरिणामभावओ निययं । जं वत्थुमत्थि लोए चउपजायं तयं सव्वं ॥७३॥ 'वत्धु'इत्यादि, वसन्त्यस्मिन् गुणपर्याया इति वस्तु-घटादिलक्षणं, तस्य वस्तुनः स्वरूपं, किं तद् , अत आह्-'नाम' अ- भिधानं, कुतः १ इत्याह-'तत्प्रत्ययहेतुत्वात् वस्तुप्रत्ययहेतुत्वात् , दृष्टान्तमाह-स्वधर्मादय इव-रूपादय इव, सिद्धवावयोहे- तुर्घटशब्दात् पटाव्यिवच्छेदेन घटप्रतिपत्यनुभूतेन च खग्रहणमनर्धकं दृष्टान्तस्योमयवैकल्यदोषनिवारणार्थत्वाद्, आह-एवं पनि- परिणाम नाम विवक्षितवस्तुप्रतिपत्तिहेतुत्वात् तत्वधर्मा इव, तन्न, तेपामपि रूपादीनां ध्वनिपरिणामरूपत्वात् , शब्दब्रममात्रत्वाद् धर्मधर्मिणोरिति, शेपं तु न्यायानुसारितया स्वधियाऽनुसरणीयम् । अथ विपक्षे बाधादर्शनार्थमाह-'वत्थु न होज्जे त्यत्राभिसम्बन्धः, ·नामादिन- यवादाः विशेपाव कोट्याचार्य ॥३१॥ तेनैतदुक्त मपति, इत्थं चैतदङ्गीकर्त्तव्यं, अन्यथा वस्तु वस्त्वेव न स्यात् 'अणभिहाणादिति अभिधानरहितत्वादवाच्योऽभाव इव, अ- मिधानरहिता शुकुशुकैवेत्यर्थः, तत्रैतत्स्यात्-सङ्गीतिमात्रं तत्प्रत्ययहेतुर्नाभिधानं, अकृतसङ्केतस्याभिधानश्रवणेऽपि वाच्यार्थाप्रतिपत्तेः, उच्यते, न, रूपादिष्वपि तत्समानत्वात् , ततश्च स एवानभिलापदोप इति गाथार्थः ॥ ६१ ॥ अपि च विशेपोपलम्भार्थमाह-संस- य'इत्यादि । 'संशयविपर्यया'विति यदा न वस्तुधर्मो नाम तदा घट इत्युक्ते वक्त्रा श्रोतुः संशयः स्यात्-किमयमाह ? इति, वि- पर्ययाद्वा पट एव प्रतिपत्तेः, अथवाऽनध्यवसायः स्याद्-चित्तव्यामोहः स्याद् , अथवा यदृच्छया-अनियमलक्षणया स्यादर्थ-पटलक्षणे प्रतिपचिरिति गाथार्थः ॥ १२ ॥ अपिच–'वत्थुस्से'त्यादि, 'वस्तुनो' जीवादेः, किमत आह-'अभिहाणाहीणाओ'त्ति अभिधाना- यत्ताः,काः? इत्याह-लक्ष्यं च लक्षणं च संव्यवहारश्चेति लक्ष्यलक्षणसंव्यवहारास्तेपामविरोधेन-अविपर्ययेण सिद्धयः-प्रतिष्ठा इति चिग्रहः, तत्र लक्ष्यं जीवः लक्षणमुपयोगः संव्यवहारोऽध्येषणप्रेपणादिः, तथा बुद्धिनिश्चयानुरूपा 'सद्दो यत्ति शब्दसामान्य, अभिधानं तु पति- विशिष्टाकारा संज्ञेति, तथा क्रिया चोत्क्षेपणादिका, किम् ?-अभिधानाधीना इति, शब्द एव वस्तु सन् तदायत्तात्मलाभत्वादितरस्य तु शुकशुकात्वाद् ,अपि चायं व्यवहारः शब्दवता क्रियेताशब्दवता वेति ?, नाशब्दवता अवाच्याभावस्यापि तत्प्रसंगात् ,इतरेण चेदस्मदिष्टा सिद्धिरिति शब्दनय इति गाथार्थः ॥६३॥ आकारनय आह-'आगारो चिय' इत्यादि,आक्रियत इत्याकारो, निरंशो भाव इति भावा, असौ आकार एव,एवकारेणानभिमतप्रतिषेधमाह,किमत आह-'मती'त्यादि, द्वन्द्वा, कथं मतेस्तावदात्मगुणत्वात् तस्याश्च ज्ञेया- लम्बनत्वेनाकारखचात् ,अनाकारबवे चानभिमतपदार्थवदभिमतस्यापि परिच्छेदायोगात् ,पीतादिपदार्थादर्शनादावप्यतदाकारत्वात् नील- स्वेद संवेदनं न पीतस्येत्यप्राप्तेरित्यर्थः, शब्दश्वाकारवान् पौद्गलिकत्वात् ,वस्त्वपि घटाद्याकारवत, मत्यक्षसिद्धः,क्रियाऽपि क्रियावतोऽन- ·विशेपाव कोट्याचार्य प्रत्ती नामादिन- यवादा: ॥३२॥ ॥३२॥ न्तिरत्वात् तस्स चाध्यक्षसिद्धत्वात् ,फलमप्याकारः कारणपर्यायत्वात् ,अभिधानमप्याकारः शन्देऽन्तर्भावात् ,अत आह-पच्छद्धं कण्ठयम् ॥६४॥ प्रयोग:-'नइत्यादि,न परानुमतं वस्त्वित्यत्र हि परं शब्दमाह, द्रव्यभावनययोरप्यभिमतत्वोपदर्शनार्थ, आकाराभावतो'त्ति असदाकारत्वात् खपुष्पयत् , अत्रैव पक्षे हेत्वन्तरमाह-उपलम्भाभावात् , न हि शृङ्गग्राहिकया सत् परेणेत्थं दर्शयितुं पार्यत इति भावः, तथा व्यवहारामावादिति, तदेव विकल्पद्वयं यदभ्यधायि आयेनेति, विधिप्रतिषेधाभ्यां शास्त्रप्रवृत्तिरिति स्वपक्षे तदस्तित्वस्थितिं प्रतिजा- नीमहे-आकारस्यैवाभ्युपगमाद् घट्वदिति,आह च-नाणगारं च वस्तु,किन्तु साकारं सत्त्वाद् दधिवदित्याकारनय इति गाथार्थः ॥३५॥ द्रव्यनय आह-को हि नाम चेतनावानित्थमभिदध्यात्,तथाहि-'व्वे त्यादि,द्रव्यं अनादिमदुत्प्रेक्षितपर्यायशृङ्खलाधारं मृदा- दिधर्ममात्रतिरोभाव(घटादि)धर्ममात्राविर्भावपरिणामः,द्रव्यस्य परिणामो द्रव्यपरिणामः,द्रव्यपरिणाम एव द्रव्यपरिणाममात्र,मात्रशब्दः प्रतिममयमुत्प्रेक्षितविचित्रावस्थाप्रतिषेधार्थः,वत् मुक्त्वा-हित्वा किं तदाकारदर्शनं अन्यद् यदुच्यते-'आकारो चिय'एवमादि,ननु द्रव्य- मेय वन, किंविशिष्टं १-उत्पादश्ययरहितं यतो निर्विकारं-अवस्थितं पूर्वापरकोटिविषमुक्तं कारणमात्रमुत्फणविफणकुण्डलिताकारस- मन्वितसर्पद्रव्ययत्, "किं हि तत्रापूर्वमुत्पन्न विद्यमानं वा विगत मिति वचनादिति गाथार्थः ॥६६॥ अथैतत्स्याद्, अहिद्रव्ये उत्कगादिकार्यस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् कार्यत्वाश्च सम्बन्धिशब्दत्वेन च कार्यव्यपदेशप्रवृत्तेर्न कारणमात्र वस्त्विति, उच्यते, नैतद् ,अस्पावि- भारतिरोभावमात्र एव कार्योपचाराद्, उपचारस्य चावस्तुत्वाद् , आह च-'आविन्भाव' इत्यादि,आविर्भावश्च तिरोभावश्च तो तावेव तन्मात्रं तदेव परिणामः तस्य कारणं यतो द्रव्य, प्रदीप इव ध्यान्तघटयोरिति, तस्मानैतदिति, प्रकृतं आह-ययेवं कस्मातकस्वभा- वत्वादनन्तकालभाविनोरप्यनयोहलयैर कारणं न भवतीत्यत आह-'अचिन्त्यम् अचिन्त्यस्वभावं क्रमतस्तथावृत्तेः, आह-एवं ब- ·नामादिन- यवादा 4 विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती 11३३॥ ॥३३॥ हुरूपत्वात, मागवस्यात्यागेनोनरावस्थाधिष्ठानच्या कस्मादनित्यं न भवतीत्यत आह-नित्यं बहुरूपमपि च सर, यतो घनेनैवानादि- मताऽऽविर्भावतिरोभावाध्यासेन बहुरूपेण भवनीय, क इवेत्याह-नट इव, किंविशिष्टो नट इत्याह-वैपान्तरापन्नो, यथा हि नटो नायक- विदूपककपिराक्षसादिपात्रविशेपाननुगच्छन् परमार्थवृत्या स एवासौ एवमत्रापीति गाथार्थः ।। ६७१। अपि च-कोऽयमवदातधि- यामप्यसदाकारग्रहस्तथाहि-'पिंडो' इत्यादि । पिण्डो-मृत्पिण्डः कारणमिष्टं-कारणमात्रमभ्युपगम्यते, परिणामित्वात्पयोक्त् , सिद्धय दृष्टान्तः, 'सव्वन्ति यथा पिण्डस्तथा सर्व मृत्स्थासकोशकुशूलादि त्रैलोक्यं वेति स्वयक्षसिद्धिः, परदूषणमाह-आकारादि न वस्तु, निष्कारणत्वात् कारणमावानभ्युपगमात् खपुप्पपदिति, स्वातन्त्र्यख्यापनार्थ चैतदिति पौनरुक्त्ययोगा, तथा चपोत्र व्यवहारो -द्रव्येणाद्रव्येण चेति,सैव च रभिकेति [नीतिः) द्रव्यनय इति गाथार्थः ॥६८॥ भावनयः प्राह-'भाव' इत्यादि, भवनानि भृतयो भवन्तीति चेति भावाः, तेभ्योऽर्थान्तरभूतं किं द्रव्यं नाम येनोच्यते-द्रव्यपरिणाममात्रमित्येवमादि, ननु भाव एवायं मुहुर्मुगुरु- न्मंक्तिमासादयतीति, एतदुक्तं भवति-यदि हि किश्चिदनादिकालीनमवस्थितं सद्वस्त्वन्तरारम्भे व्याप्रियेत ततो न्याय्या स्यादिय कल्पना-यावता 'भवणं पडिकखणं चिय'त्ति भवनं प्रतिक्षणमेवानुभूयते,किमुक्तं भवतीत्याह-भावावत्तिः भावोद्भूतिर्विपत्ति- थविनाशश्च,एतदुक्तं भवति-पूर्वकक्षणो निवर्तते उत्तरस्तूत्पद्यते, 'आरग्गे सरिसवोवमा' इति वचनादिति गाथार्थः ॥६९९ यद्यसत्कारण कुत उत्तरोत्सचिः इति चेत्, अथवा यदगीकृत्य कार्यक्षण उदेति तत्कारणम् इति चेत्,अत आह-'नव' इत्यादि,'नव भावः कार्यक्षणल- क्षणः 'भावान्तरं कारणक्षणलक्षण 'अपेचते' अङ्गीकरोति, किन्तु 'हेतुनिरपेक्ष कारणक्षणव्यापारचिमुखं 'उत्पद्यते' समाविर्भवति, 'पुस्जो नत्थि अणागते'ति वचनात् , तथा 'तदनन्तरमपैति' उत्पत्त्यनन्तरं विगच्छति, 'संस्कृतं (यत् सत् तत् क्षणिक मिति पचनात्, ·विशेषार कोट्याचार्य पुत्तो नामादिन- यवादाः ।। ३२॥ ॥ ३२॥ न्तिरत्वात् तस्य चाध्यक्षसिद्धत्वात् ,फलमप्याकारः कारणपर्यायत्वात् ,अभिधानमप्याकारः शन्देऽन्तर्भावात् ,अत आह-पच्छद्रं कण्ठयम् ॥६४॥ प्रयोगः-'नइत्यादि,न परानुमतं वस्त्वित्यत्र हि परं शब्दमाह, द्रव्यभावनययोरप्यभिमतत्वोपदर्शनार्थ,'आकाराभावतो'त्ति असदाकारत्वात् खपुष्पवत् , अत्रैव पक्षे हेत्वन्तरमाह-उपलम्भाभावात् , न हि शृङ्गग्राहिकया सत् परेणेत्थं दयितुं पार्यत इति भावः, तथा व्यवहाराभावादिति, तदेव विकल्पद्वयं यदभ्यधायि आयेनेति, विधिप्रतिषेधाभ्यां शास्त्रप्रवृत्तिरिति खपक्षे तदस्तित्वस्थितिं प्रतिजा- नीमहे-आकारस्यैवाभ्युपगमाद् घटवदिति,आह च-नाणगारं च वस्तु,किन्तु साकारं सच्चाद् दधिवदित्याकारनय इति गाथार्थः ॥३५॥ द्रव्यनय आह-को हि नाम चेतनाबानित्थमभिदध्यात् तथाहि-'दव्वेत्यादि,द्रव्यं अनादिमदुत्प्रेक्षितपर्यायशृङ्खलाधारं मृदा- दिधर्ममात्रतिरोभाव(घटादि)धर्ममात्राविर्भावपरिणामः,द्रव्यस्य परिणामो द्रव्यपरिणामः द्रव्यपरिणाम एव द्रव्यपरिणाममात्रं,मात्रशब्दः प्रविसमयमुत्प्रेक्षितविचित्रावस्थाप्रतिपेधार्थः,तत् मुक्त्वा-हित्वा किं तदाकारदर्शनं अन्यद् यदुच्यते-'आकारो चिय'एवमादि,ननु द्रव्य- मेव तन्, किंविशिष्टं १-उत्पादव्ययरहितं यतो निर्विकारं-अवस्थितं पूर्वापरकोटिविषमुक्तं कारणमात्रगुत्फणविफणकुण्डलिताकारस- मन्वितसर्पद्व्यवन्, 'किं हि तत्रापूर्वमुत्पन्नं विद्यमानं वा विगत मिति वचनादिति गाथार्थः ॥६६॥ अयैतत्स्याद्, अहिंद्रव्ये उत्कगादिकार्यस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् कार्यत्वाच्च सम्बन्धिशब्दत्वेन च कार्यव्यपदेशप्रवृत्तेर्न कारणमात्रं वस्त्विति, उच्यते, नैतद् अस्यावि- मारतिरोभावमात्र एवं कार्योपचाराद् , उपचारस्य चापस्तुत्वात् , आह च-'आविन्भाव' इत्यादि,आविर्भावश्च तिरोभावश्च तो तावेव तन्मात्रं तदेव परिणामः तस्य कारणं यतो द्रव्यं,प्रदीप इव वान्तघटयोरिति, तस्मातदिति, प्रकृतं आह-यद्येवं कस्मात्तीकस्वभा- रसादनन्तकारुभाषिनोरप्पनयोहेलयैव कारणं न भवतीत्यत आह-'अचिन्त्यम्' अचिन्त्यस्वभावं क्रमतस्तथावृत्तः, आह-एवं ब- ·नामादिन- यवादा: विशेषाव० कोट्याचार्य वृत्ती ॥३३॥ ॥३३॥ हुरूपत्यात, मागवस्थात्यागेनोत्तरावस्थाधिष्ठानतया कस्मादनित्यं न भवतीत्यत आह-नित्यं बहुरूपमपि च सत्, यतो धनेनैवानादि- मताऽऽविर्भावतिरोभावाध्यासेन पहुरूपेण भवनीयं, क इवेत्याह-नट इव, किंविशिष्टो नट इत्याह-वैपान्तरापन्नो, यथा हि नटो नायक- विदूषककपिराक्षसादिपात्रविशेपाननुगच्छन् परमार्थवृत्त्या स एवासौ एवमत्रापीति गाथार्थः ॥६७ ॥ अपि च-कोऽयमवदातधि- यामप्यसदाकारग्रहस्तथाहि-'पिंडों' इत्यादि । पिण्डो-मृत्पिण्डः कारणमिष्टं-कारणमात्रमभ्युपगम्यते, परिणामित्वात्पयोवत् , सिद्धय दृष्टान्तः, 'सच'न्ति यथा पिण्डस्तथा सर्व मृत्स्थासकोशकुशूलादि त्रैलोक्यं वेति स्वपक्षसिद्धिः, परदूषणमाह-आकारादि न वस्तु, निष्कारणत्वात् कारणमात्रानभ्युपगमात् खपुष्पवदिति, स्वातन्त्र्यख्यापनार्थ चैतदिति पौनरुक्त्ययोगा, तथा चैपोत्र व्यवहारो -द्रव्येणाद्रव्येण चेति,सैव च रभिकेति [नीतिः] द्रव्यनय इति गाथार्थः ।।६८॥ भावनयः प्राह-'भाव' इत्यादि, भवनानि भृतयो भवन्तीति चेति भावाः, तेभ्योऽर्थान्तरभूतं किं द्रव्यं नाम येनोच्यते-द्रव्यपरिणाममात्रमित्येवमादि, ननु भाव एवायं मुहुर्मुहुरु- मंक्तिमासादयतीति, एतदुक्तं भवति-यदि हि किञ्चिदनादिकालीनमवस्थितं सद्धस्त्वन्तरारम्भे व्याप्रियेत ततो न्याय्या स्पादिय कल्पना-यावता 'भवणं पडिक्खणं चिय'ति भवनं प्रतिक्षणमेवानुभूयते,किमुक्तं भवतीत्याह-भावावत्तिः भावोद्भुतिर्विपत्ति- अविनाशच,एतदुक्तं भवति-पूर्वकक्षणो निवर्त्तते उत्तरस्तूत्पद्यते, 'आरग्गे सरिसवोवमा' इति वचनादिति गाथार्थः ॥६९।। यद्यसत्कारणं कुत उत्तरोत्पत्तिः इति चेत्, अथवा यदगीकृत्य कार्यक्षण उदेति तत्कारणम् । इति चेत्,अत आह-'नव' इत्यादि, नवः"भावः कार्यक्षणल- क्षणः 'भावान्तरं कारणक्षणलक्षण 'अपेक्षते' अङ्गीकरोति, किन्तु 'हेतुनिरपेक्षं कारणक्षणव्यापारविमुखं 'उत्पद्यते' समाविर्भवति, 'पुजो नत्थि अणागते'त्ति वचनाद , तया तदनन्तरमपैति' उत्पत्त्यनन्तरं विगच्छति, संस्कृतं (यत् सत् तत् )क्षणिक मिति वचनात्, ·विशेषाव कोट्याचार्य वृत्तों नामादिन- यवादाः ॥३४॥ ॥३४॥ तदिति तत्कार्य क्षणरूपं,किं सहेतुकी,नेत्याह-अहेतुत एव-निर्हेतुकमेव,अत एवोक्तं-"णिध्वुया णेव चिट्ठति,आरग्गे सरिसबोवमा इति, अत्र हि भूरि वक्तव्यं तत्तु ग्रन्धान्तरेभ्यो भावनीयमिति गाथार्थः ॥७॥ अपिच-कोऽयं शास्त्रखेदितधियां द्रव्यमात्रग्रहः, तथाहि- 'पिंडो' इत्यादि, पिण्डो-मृत्पिण्डः कार्य, नतु कारणमित्यभिप्रायः, प्रतिसमयभवनात् यथा दधीति दृष्टान्तः,'झटित्येव कथं युवेति वचनात्, तथा सर्वमिति प्राग्वत्, अनभिमतं प्रतिपेधमाह-'नथि कारणं कज्जाभावातो' कोऽस्यार्थः ?-पिण्डे प्रतिसमयभवनाभ्युपगमा- भावात् खरविषाणयदिति, अपि चायं लोकव्यवहारो भावाद्वा भवेदभावाद्वेति सैव नीतिरिति भावनय इति गाथार्थः ॥७१॥ अथोप- संजिहीर्पराह-'एव' मित्यादि, एवं-उक्तेन विधिना विवदन्ति, विविधपक्षग्राहका भवन्तीत्यर्थः, के ?-'नया'-शब्दादयः, कुतः इत्याह-'मिथ्याभिनिवेशतो मिथ्यात्वाभिमानादिभ्यः 'परोप्परतो' मिथः,प्रयोगश्चात्र-मिथ्यादृष्टयो नामादयः,एकांशग्राहित्वेना- सम्पूर्णत्वग्राहित्वात् , गजमात्रभिन्नदेशसंस्पर्शने बहुविधविवादमुखरजात्यन्धवृन्दवत् , तस्मात्सावधमिदं दर्शनमित्यभिप्रायः, किं तीनव- घमित्याह-इद-अनुभवमत्यक्षसिद्धं 'सव्वनयमय' सर्वनयविवादानास्पदं, किश्च तदित्याह-'जिनमत जिनप्रवचनं 'अत्यन्तं सुतराम् 'अनवयं' अदोपम्, प्रयोगो-जिनमतं तथ्यं समस्तवस्तुपर्यायाध्यासितपदार्थसंग्राहित्वात् चक्षुष्मतः समन्तात् समस्तहस्ति- दर्शनोल्लापवदिति गाथार्थः ॥ ७२ ॥ तथा च–'नामातीत्यादि, नामादयश्च ते भेदाश्चेति, भेदा:-पर्यायाः, तेपु नामादिभेदेषु नामाकारद्रव्यभावेषु, शब्दार्थे बुद्धिः स एव परिणामः २ तस्य भावः-उत्पत्तिः २ तस्मात् 'नियतम् अस्खलितं सदाकालमिति या- वत्, किमत आइ-यद्वस्त्वस्ति लोके चतुष्पर्यायं तत्सर्वमिति-प्रयोगः-यत्र शब्दार्थबुद्धिः प्रसूयते तत्र चतुष्पर्यायता यथा घटे, वि- पले शराभृङ्ग, चतुर्णामप्यन्योऽन्याविनाभाव इति भावनीयम्, 'आकारवियुक्तं नाम, आकारो नामवर्जितः । शुकशुकावदि'त्येवमादि- ·नामादि- धर्मवस्तु विशेषाव कोट्याचार्य वृत्ती ॥३५॥ ॥३५॥ वचनादिति गाथार्थः ॥ ७३ ।। उपसंहारमाह- इय सव्वभेअसंघायकारिणो भिन्नलक्खणा एते। उप्पायाइतियं पिच धम्मा पइवत्थुमाउन्ना ॥७४ ।। 'इय' इत्येवमादि,'इय' एवं 'एते'त्ति ये नामादयो धर्माः,किंविशिष्टाः १-'सर्वभेदकारिणः' सर्वसंघातकारिणो नयाः,तत्र सर्व- भेदकारिणो यथा मङ्गलमित्याकारिते प्रतिवस्तु अभिधानादिभेदादानन्त्यमिष्टितोऽध्यवसीयते, अथवा सर्वस्येन्द्रख मेदकारिणः सर्व- भेदकारिणः, प्रतिमेदं स्पष्टतः प्रतीते, एवं सर्वस्येन्द्रस्य सङ्घातकारिणः केचित् ,समस्तभावाध्यारोपेणैकत्वमतिपत्तेः, तथाहि-नामेन्द्र एवाभिधानाकारद्रव्यभावाः मतीयन्ते, इत्येवमादि, भिन्नलक्षणाचैते भिन्नप्रत्ययहेतुत्वाद् घटपटकटशकटा इव, किमिवेत्याह- उत्सावादित्रयमिव, उत्पादविगमधौव्याणीवेत्यर्थः,'प्रतिवस्तु प्रतिपदार्थ 'आयोज्या अनुसरणीया इति गाथार्थः ॥७॥ इदानी- मयं नामादिनिक्षेपः सामान्यतो विशेषतच नयैः परिमृग्यते इति, अत आह- नामाइतियं दव्याट्ठियस्स भावो य पजवनयस्स। संगहववहारा पढमगस्स सेसा य इयरस्स ॥ ७५ ॥ जं सामन्नग्गाही संगिण्हइ तेण संगहो निययं । जेण विसेसग्गाही ववहारो तो विसेसेइ ॥७६ ।। सहुज्जुसुया पज्जायवायगा भावसंगहं बेति । उवरिमया विवरीआ भावं भिदंति तो निययं ।। ७७ ।। 'नामाइ' इत्यादि, तत्र नामादिनिक्षेपत्रयं द्रव्यास्तिकस्य मतं, तदर्थशून्यत्वात् तस्य चाभावावलम्बित्वाद् द्रव्यास्तिकत्वाद्, 'भावो य पजवणयस्स मतं'तदर्थाशून्यत्वाद् ,तथा संग्रहव्यवहारौ द्वावपि 'पढमगरसतिप्रथमनयमतावलम्बिनौ, शेपास्तु-ऋजुम्- प्रादयः,इतरस्य-द्वितीयस्य मतमालम्बत इति वाक्यशेषः, एतचाचार्यसिद्धसेनाभिप्रायेण उच्यते,न सूत्राभिप्रायेण तथाहि सवेशभि- ·विशेपार कोट्याचार्य नौ नयाः ।। ३६॥ हितं-"उज्जुसुपस्स एगे अणुवउत्ते [एगं दय] आगमतो एग दव्यावस्सयं, पुहत्तं नेच्छइ" इत्यतोऽसौ द्रव्यमिच्छन् कथं भावमात्र-नामादिषु ग्राहिणं पर्यायनयमालम्बते इति गाथार्थः ॥७५॥ उक्तमेवार्थ प्रपश्चितज्ञविनेयजनानुग्रहार्थ पुनरप्याह-यस्मात् सामान्यग्राही संग्रहः संगृह्णाति तस्मात्संग्रहः, त्रितयं नामाघेकत्वेन, एतदुक्तं भवति-यावन्ति कानिचिन् भुवनविवरभाञ्जि नामानि तदेकं नाम, एवं स्थापना द्रव्यभाव- नन्धौ न्यं चेति, तथा येन विशेषग्राही व्यवहारस्तेनासौ नामादि विशिनटि-भिनत्ति, प्रभूतानीच्छतीत्यर्थः, इति गाथार्थः ।।७६।। ससा उ इतरस्स' ति विभावयिपुराइ-सइज्जु गाहा, शब्दऋजुसूत्रौ पर्यायवादिनौ भावसंग्रहं ब्रूतः, पर्यायशब्दैर्भावमिच्छत इत्यर्थः, तथा उपरितनौ-समभिरूढवंभूतौ एतद्विपरीती, पर्यायध्वनिभिरसंग्रहात्, न तौ भावमङ्गलमिन्द्रं वा भिन्नप्रवृत्तिभिर्ध्वनिभिरभिधत्त ॥३६॥ इति भावना, 'तो' इति तस्मानियतमासंसारं यावदिमौ भावं भावमङ्गलादिकमर्थ, किं ?,मिन्ता,तथाहि-समरूढस्यान्योऽर्थों मङ्गलशब्दे- नोच्यते अन्यत्र विघ्नविघातकदित्यनेन, एवंभूतस्य तु यदा साधुधर्मोपचयमादत्ते तदाऽसौ वस्तु, तत्कार्यकरणात्, अन्यदा व वस्तु, तत्कार्याकरणात् स्तम्भवत् ।। एवं तावत् तत्वभेदपर्यायैर्मङ्गलमाख्यातमिति गाथार्थः ।। ७७ ।। मंगलमहवा नन्दी चउव्विहा मङ्गलं व सा नेया। दव्वे तूरसमुदओ भावम्मि य पञ्च नाणाई ॥७८॥ 'मंगल'मित्यादि, अथवा नोआगमतो मङ्गलं नन्दी, साऽपि च चतूरूपैच मङ्गलमिव नामादिभेदात् , तत्र नामस्थापना प्राग्वत् , द्रव्ये-द्रव्यविषया नन्दी तूर्यसमुदायो, यथोक्तं "भम्भामुगुन्दमहलकडंवझल्लरी" त्येवमादि, एपा च प्रक्रमात् व्यतिरिक्तेति गम्यते, तथा भावे च-भावविपया नोआगमतो नन्दी, केत्यत आह-पञ्च ज्ञानानीति गाथार्थः।। ७८॥ आभिणियोहियनाणं सुयनाणंचेव ओहिनाणंच तहमणपज्जवनाणं केवलनाणंच पञ्चमयं ॥७९॥(नि०१) - ·ज्ञान- पञ्चक ॥ ३७॥ अत्याभिमुहोनिअओयोहो जो सो मओ अभिनियोहो।सोचेवाऽऽभिणियोहिअमहव जहाजोगमाउ ।।८०॥ विशेगाव कोट्याचार्य तं तेण तओ तम्मि व सो वाऽभिणियुज्झए तओ वा तं। तं तेण तओ तम्मि व सुणेइ सो घा सुतेण ॥८॥ वृत्ती तेणावहीयए तम्मि वाऽवहाणं तओऽवही सो य । मज्जाया जं तीए दव्वाइ परोप्परं मुणइ ।। ८२ ।। पजवणं पजयणं पजाओ वा मणम्मि मणसो वा । तस्स व पन्जायादिन्नाणं मणपज्जवं नाणं ।। ८३॥ ॥३७॥ केवलमेगं सुद्धं सगलमसाहारणं अणन्तं च । पायं च नाणसदो नामसमाणाहिगरणोऽयं ॥ ८४॥ 'आभिणियोहियनाणं' गाहा । वोधनं बोधः-सम्बोधः, पञ्चानां ज्ञानानामप्यायो वर्तते, किंविशिष्टः १-अर्थाभिमुख इति तत्र 'म गताविति अर्यत इति अर्थः तमर्थ प्रत्यभिमुखः,मवण इत्यर्थः,अर्थवलायाततया तत्त्वा(न)न्तरीयकप्रादुर्भूतिरिति भावना,स चैवमपटु- वात क्षयोपशमस्याविनिश्चिततच्चोऽपि स्यादत उच्यते-नियतो-निश्चितः-संशयाचपोहेन रूपमेवेदमिति प्रत्यवधारणात्मकः,एवं चाव- ग्रहोऽपि 'निश्चितमवगृहातीति वचनाद्, कार्यत उपलब्धेः, तत्रैतत् स्यात्-नियतस्यार्थाभिमुखताऽव्यभिचारान्नियत्तग्रहणमेवास्त्विति, तन्न, द्विचन्द्रमतिभासस्यापि तैमिरिकं प्रति नियतत्वे सत्यप्याभिमुखताया अभावात्,ततश्च "अत्याभिमुहो नियतो बोहो जो" इत्येवमा- दिभाष्यगाथा,स एवं "अस्थाभिमुहो नियतो बोहोजो" स किमित्यत आह-'सोमतोऽभिनियोहोति स मत:-अभिप्रेतस्तीर्थकरगणध- रादीनामभिनियोधः, 'सोचेवाभिनियोहियंति स एव स्वार्थिकप्रत्ययोपादानादाभिनियोधिकम्, 'अहवाति अथवा नात्र स्वाधिको विवक्ष्यते, किन्तु 'यथायोग' यथासम्बन्धम् 'आयोज्यं आयोजनीय, तथाहि-'अत्य' इत्यादि, अर्थाभिमुखो निश्चितो बोधोऽभिनिवो- पा, अभिनियोधे भवमाभिनिवोधिकं, न यत्संशयज्ञान विपर्ययादि वेत्यभिप्रायः,अभिनिवोधेन वा निवृत्तं-घटितमाभिनिवोधिकं, न यद्वि- ·मिपात कोट्याचार्य ज्ञान- पञ्चकं पर्पयादिशानं संशयादि वैति, अथवाऽभिमुसनियतपोधमयं, न यदनध्यवसायज्ञानमितरे वेति, तत्प्रयोजनं वा · अभिनिरोधफलं वामिनियोधिकं, न त्वनभिनिवोधकार्यमिति गुरखो व्याचक्षते, आभिनियोधिकं च तत् ज्ञानं चैत्याभिनिबोधिकज्ञानमिति गाथार्थः ।। ८० ।। अथवा-'तं'इत्यादि । 'तमभिणिबुज्झइत्ति,कोऽस्यार्थः १, अभिनियुध्यते आत्मा तदित्याभिनियोधिक-अवग्रहादि, तस्य स्वसंवेद्यत्वेनाऽऽभिमुख्यतो निधीयमानत्वात् , अभिनियुध्यते वाऽनेनासादस्मिन् वेत्याभिनियोधिकं,किञ्च तत् १, क्षयोपशमः, कारणे कार्योपचारात् , 'सो वत्ति अभिनियुध्यते वाऽसावित्याभिनिवोधिकं, कोऽसौ १,आत्मा, तदभिन्नत्वात् , 'ततो वा तंति ततः-अस्मा- कारणादमिनियोधिकमनेन प्रकारान्तरेण कारकवाशाद् व्युत्पत्तिपक्षमस्याह ॥ अथ श्रुतज्ञानव्युत्पत्ति विवक्षुः पश्वार्द्धमाह-'सुणेइत्ति, अस्थायमर्थः-शृणोति तदित्यात्मेति श्रुतं श्रूयते वाऽनेनास्मादस्मिन् वेति क्षयोपशम एव, 'सो वत्ति भृणोत्यसाविति श्रुतमात्मैव, भावना माग्यन् , 'सुयं तेणं ति, येनैयं तेन कारणेन श्रुतं, श्रुतं च तत् ज्ञानं चेति श्रुतज्ञानमिति गाथार्थः ॥ ८१॥ तेणावहीयते' इत्यादि । अधीयते-मर्यादया परिच्छिद्यतेऽनेनेति 'तंमिय'त्ति अवधीयतेऽस्मिन् सतीत्यवधिः, 'अवधाणं वे' त्यवधानं वा-मर्यादया परिच्छेदनं या, येन कारणेनैवं ततोऽवहित्ति तेन कारणेनावधिरित्याख्यायते,स चावधिः-मर्यादा यद्-यसात्तन-अवधिना स्त्रीलि- शानिर्देशस्तु प्राकृतशेल्या, 'द्रव्यादि द्रव्यक्षेत्रकालभावान् परस्परतो 'मुणति' जानाति, यत्तेन परस्परोपनिबन्धनाद्रव्यादयोऽवधीयन्ते अनोऽवपिरिति भावनेति गाथाः ।। ८२ ॥ 'पज्जवण' मित्यादि । तत्र 'पज्जवणं 'अव गत्यादिष्विति वचनात्, अवनं अवः, अरनं गमनं वेदनमिति पर्यापा, परिः सर्वतोभाये, पर्यवनं पर्यव:-सर्वतः परिच्छेदनमिति भावः, क्य तदित्याह-मणम्मि मणसो चोति मनसि ग्राझे मनसो वा ग्राबस्य सम्बन्धी पर्यवो मनःपर्यवो, मनःपर्यवश्वासौ ज्ञानं च मनापर्यवज्ञानं, अथवा ·ज्ञान- पञ्चक विशेपार० कोट्याचार्य वृत्ती ॥ ३९ ॥ ॥३९॥ 'पजयणं'ति 'अयं वय मय' इत्यादि दण्डकघातुः, अयनं अयः, अयन गमनं वेदनमिति पर्यायाः, परिः सर्वतोभावे, पर्ययनं पर्ययः सर्वतः परिच्छेदनमिति भावः, क्व तदित्याह-'मणम्नि मणसो वत्ति मनसि ग्राह्ये मनसो वा ग्राह्यस सम्बन्धी पर्ययो मनःपर्ययः, पुनः समानाधिकरणः, अथवा 'पज्जायोति 'इण् गतो' आयो लाभः प्राप्तिरिति पर्यायाः, परिः सर्वतोभावे, समन्तादायः पर्यायः, क्वासावित्याह-'मणम्मि मणसो बत्ति मनसि ग्राह्ये मनसो वा ग्राह्यस्य सम्बन्धी पर्यायो मनःपर्यायः, मनपर्यायश्चासौ ज्ञानं च मनःपर्यापज्ञानं, एवं तावत्सामानाधिकरण्यमङ्गीकृत्योक्तं, अथ चैयधिकरण्यमङ्गीकृत्योच्यते-मनसः पर्यवाः (पर्ययाः) पर्यायाः मेदा धर्मा वाहवस्त्वालोचनप्रकारा इत्यर्थः, ततश्च 'तस्स वे'त्यादि पच्छद्धं, तस्य वा द्रव्यमनसः सम्बन्धिषु पर्यायादिष्वधिकरण- भूतेषु तेषां वा सम्बन्धि, आदिशब्दात् पर्यपपर्यवयोहः ज्ञान-परिच्छेदनमिदमनेन चिन्तितमिति मनःपर्यायज्ञानमिति वैयधिकरण्य, अत एव वक्ष्यति-'पायं च णाणसदो नाणसमागाहिगरणोऽय'मिति गाथार्थः ।। ८३॥ 'केवल' मित्यादि । केवलं 'एकं शुद्धं सकलमसाधारणमनन्तं चेत्यर्थः, ज्ञानशब्दश्च सर्वत्राभिनियोधिकादिपु समानाधिकरणो द्रष्टव्यः, तद्यथा-आभिनिवोधिकं च तज्ज्ञानं चेत्येवं सर्वत्र, प्रायोग्रहणादन्योऽपि समासः स्यात् , स च मनःपर्यायज्ञान उक्तः, एवमन्यत्रापि च सम्भवतः सादिति गाथार्थः 1॥ ८४ ॥ ननु च केन पुनः कारणेनादौ मतिश्रुते उपन्यस्तै ? इत्यत आह- जं सामिकालकारणचिसयपरोक्खत्तणेहिं तुल्लाई। तभावे सेसाणि य तेणाईए महसुयाई ॥८५॥ मइपुव्वं जेण सुयं तेणाईए मई विसिहो या । मइभेओ चेव सुयं तो मइसमणंतरं भणियं ॥८६॥ कालविवजयसामित्तलाभसाहम्मओऽवही तत्तो। माणसमित्तो छउमत्थविसयभावादिसामण्णा।।८७॥

·Y
विशेषार
कोट्याचार्य
घृत्ती
ज्ञान-
क्रमः
॥४०॥
॥४०॥
अन्ते केवलमुत्तमजइसामित्तावसाणलाभाओ। एत्थं च मइसुयाई परोक्खमियरं च पञ्चक्खं ॥८॥
'ज'इत्यादि । यद्-यस्मात्तुल्ये-समाने एते, कैरित्याह-स्वामिकालकारणविषयपरोक्षत्त्वैः, तत्र स्वामितुल्यता एकस्वामित्वात्
'जत्थे'त्येवमादिवचनात् , कालतुल्यता सर्वकालानुच्छेदात्समानस्थितिकत्वाद्वा, कारणतुल्यतेन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तत्वात् क्षयोपशम-
निमित्तलाद्वा, विषयतुल्यता सर्वद्रव्यादिविपयत्वात् , परोक्षत्वतुल्यता परनिमित्तत्वात् , तथा तद्भावे च-मतिश्रुतभावे च शेपाण्यव-
ध्यादीनि यस्मात् तेणादीए मतिसुयाई इति गाथार्थः ॥ ८५ ॥ अथ मतिरादौ किमित्यत आह-'मती'त्यादि । मतिः पूर्व-
मस्सेति मतिपूर्व येन कारणेन श्रुतं-श्रुतज्ञानं तेन कारणेनादौ मतिः-मतिज्ञानं,अभ्यधायि भद्रयाहुस्वामिनेति गम्यते एवेति,अथवे-
न्द्रियानिन्द्रियनिमित्तत्वादुभयमप्यविशिष्टा मतिस्ततश्च 'विसिहो मतिभेदो चेव सुतं'ति, विशिष्ट एव कश्चिन्मतिभेदः श्रुतमभिधीयते,
परोपदेशमात्रभेदभागईद्वचनकारणश्चेति भावना, येन कारणेनैवं तो मतिसमणंतरं भणिति गाथार्थः ॥८६॥ 'काल'
इत्यादि । मविश्रुतसमानकालत्वात् मिथ्यादर्शनपरिग्रहाच तद्विपर्ययसाधात् स्वामित्वसाधात् क्यचिल्लाभकालैकत्वाच्च ताभ्यां
समनन्तरोऽवधिरिति, ततछमस्थस्वामिसामान्यात्पुद्गलमात्रविपयसामान्यात् क्षायोपशमिकभावसामान्यात् प्रत्यक्षादिसामान्याच
मानसमिति गाथार्थः ।। ८७ ॥ 'अंते इत्यादि । अन्ते केवलमुत्तमत्वात् , सर्वशुद्धत्वादित्यर्थः, तथा यविस्वामिसामान्यात् सर्वाव-
सानलाभाच्च । अत्र ज्ञानपञ्चके मतिश्रुते परोक्षम्, इतरच अवध्यादित्रयं प्रत्यक्ष, 'तं समासओ दुविहं पन्न, तंजहा-पञ्चक्खं च
परोक्वं चेति वचनादिति गाधार्थः॥८८॥ अथ प्रत्यक्षलक्षणमाह-
जीचो अक्खो अत्यव्यावणभोयणगुणविणओ जेणं। तं पइ वहइ नाणं जं पञ्चवर्ख तयं तिविहं ॥८९॥

·विशेषाव प्रत्यक्ष- परोक्षता कोट्याचार्य वृत्ती ॥४१॥ ॥४१॥ अक्खस्स पोग्गलकया जं दबिन्दियभणा परा तेणं । तेहिंतो जं नाणं परोक्खमिह तमणुमाणं च ॥१०॥ केसिंचि इंदिआई अक्खाई तदुवलद्धि पञ्चकग्वं । तन्नो ताई जमचेअणाई जाणंति न घडो व्व ॥ ९१ ।। उवलद्धा तत्थाऽऽया तश्विगमे तदुवलद्धसरणाओ। गेहगवक्खोवरमेऽवि तदुवलदाणुसरिया वा ॥१२॥ इदियमणोनिमित्तं परोक्खमिह संसयादिभावाओ । तक्कारणं परोक्खं जहेह साभासमणुमाणं ॥१३॥ होन्ति परोक्खाईमइसुयाई जीवस्स परनिमित्ताओ। पुब्योवलद्धसंवन्धसरणओ वाऽणुमाणं व ॥९४ ।। एगतेण परोक्खं लिंगियमोहाइयं च पचवं । इंदियमणोभवं जं तं संववहारपचक्खं ॥१५॥ 'जीयो' इत्यादि 'जीवो अक्खो'त्ति इहाक्षशब्देन जीवो भण्यते, अत्र हेतुमाह-'अत्यव्यावणगुणपिणओ जेणं'ति, अस्याय- मर्थः-अर्थव्यापनगुणान्वितत्वात्, तेनैतदुक्तं भवति-ज्ञानात्मना अश्नुते-व्याप्नोत्यानित्यक्षः, अथवा 'जीवो अक्खो'त्ति, कुत इत्याह- 'अत्यभोयणगुणण्णिओ जेणे'ति, अर्थभोजनगुणान्वितत्वात्, तेनैतदुक्तं भवति-पालयति भुक्ते चेत्यर्थः, अशेर्भोजनार्थत्वात् भुजेश्च | पालनाभ्यवहारार्थत्वात्,अत:-'तं पड़ रद्दइ नाणं जं पञ्चव तयंति,अक्षं प्रति यद्वर्त्तते ज्ञानं साक्षात्कारितया तत् प्रत्यक्षमिति सङ्गी- यते,तच त्रिविधमवध्यादीति गाथार्थः ।।८९॥अथ परोक्षलक्षणमाह-'अक्खस्से'त्यादि, अक्षस्य'जीवस्य 'पुद्गलकृतानि'पुद्गलैटि- तानि यद्-यस्मात,कानि तानि इत्याह-'द्रव्येन्द्रियमनांसि,द्रव्येन्द्रियाणि द्रव्यमनश्चेत्यर्थः,परातेणं ति, तस्मात् तानि पराणीत्यर्थः, मूर्तामूर्तयोपैलक्षण्याद्, अतस्तेभ्यः पुद्गलमयेभ्य इन्द्रियमनोभ्यो यज्ञान-रूपादिपदार्थपरिच्छेदनं 'तत् परोक्त्रमिति तदिह परोक्षमभिदध्महे, असाक्षादुत्पत्तेधूमादग्निज्ञानपदिति गाथार्थः ।। ९० ॥ एवं च स्थिते-'केसिंची' त्यादि, केपांचिद् वैशेषिकादी- ·विशेपार० कोट्याचार्य वृत्ती प्रत्यक्ष- परोक्षत ॥४२॥ ॥४२ नामिन्द्रियाणि-सर्शनादीनि अक्षाणि, नाक्षोऽथाणि, अतः तदुपलब्धिा-इन्द्रियाणामव्यवधानेनोपलब्धिः प्रत्यक्षमुच्यते, उच्यतां न दोष इति चेत्, अत आह-तन्न, मिथ्यादर्शनत्वात् , कुत इत्याह-तानि-इन्द्रियाणि यद्-यस्मादचेतनानि जानन्ति न घटवदिति दृष्टा- न्त इति गायार्थः ॥ ९१ ॥ ननुच प्रत्यक्षविरोधिनीयं प्रतिज्ञा, इन्द्रियाणां साक्षात्कारेणानुभवात् , उच्यते, नैवं, भ्रान्तत्वादस्यानुभ- पस्य, तथाहि-'उवलदा' इत्यादि, 'तत्य'त्ति तस्मिन् पौरालिकेन्द्रियरन्ने 'तेन' देहकुटीरकेन्द्रियगवाक्षकेण, करणभूतेनेत्यर्थः, कि- मत आह-'उक्लदा आयात्ति उपलब्धा आत्मा-जीवो वर्तते, कुत इत्याह-तदिगमेऽपि-इन्द्रियरधविगमेऽपीन्द्रियावरणक्ष- योपशमविगमेऽपि तदुवलद्धसरणाओ'त्ति तदुपलब्धार्थानुस्मरणात् , क्षयोपशमविशिष्टेन्द्रियोपलब्धार्थानुस्मरणादिति भावना, दृष्टा- न्तमाह-गृहगवाक्षोपरमेऽपि-स्थगनेऽपि सति तदुपलब्धार्थानुस्मर्तृवत्-गृहगवाक्षोपलब्धार्थानुस्मर्तृपुरुषवत् , एतदुक्तं भवति- यथा गृहस्थः पुरुषो गवाक्षेणोपलब्धा, न तु गवाक्षः, तद्विगमे तदुपलब्धार्थानुस्मरणाद, एवमत्रापीति गाथार्थः॥ ९२ ॥ आह-कस्येदं दर्शनं स्वतन्त्राणीन्द्रियाणि उपलब्धिमन्ति, नन्वेतावद् ब्रूमो-यदात्मन इन्द्रियमनोनिमित्तं तत्प्रत्यक्षं, “आत्मा मनसा युज्यते, मन इन्द्रियेगा, इन्द्रियमर्थेने ति वचनात्, अत्रोच्यते, चीणं चरसि गान्धारि!, तथाहि-उक्तमेतत् प्रारु 'अक्सस्स पोग्गलकया' इत्यादि- गाथयेति ॥ इतश्च - 'ईदियेत्यादि । इन्द्रियमनोनिमित्त परोक्षं, संशपविपर्ययानध्यवसायनिश्चयसद्भावाद्, दृष्टान्तमाह-पथेह सामासमनुमान तत्कारणत्वात् परोक्षमेवमत्रापीति, प्रयोगौ-यदिन्द्रियमनोनिमित्तं तत्परोक्षं संशयविपर्ययादिसद्भावात् , इन्द्रियमनो- निमित्तासिद्धानकान्तिकविरुद्धविपयानुमानाभासवत् , एवमिन्द्रियादिनिमित्तं परोक्षं निश्चयसद्भावादनुमानज्ञानवत् , यच्च प्रत्यक्षं न तर संशयादयो यथाऽचध्यादिपु, न चायध्यादिपु निश्चयवुद्धिरिति व्यपदेशो ज्ञानविशेषत्वादिति गाथार्थः ॥ ९३ ॥ साम्प्रतं विशेष ·विशेपार पक्षीकुर्वन्नाइ-'होति इत्यादि । इह हि जीवस्य-आत्मनो मतिथुते परोक्षे परनिमित्तत्वादनुमानवत्, अथवाऽऽत्मन एते परोक्षे प्रत्यक्ष- कोट्याचार्य पूर्वोपलब्धसम्बन्धस्मरणद्वारेण जायमानत्वात् धूमदर्शनादग्निज्ञानवद् , तस्मादिन्द्रियप्रत्यक्षं परोक्षं परनिमित्तत्वाद, अवध्यादि तु परोक्षता वृत्ती प्रत्यक्ष अपरनिमित्तत्वात् ।। ९४ ।। 'एगंतेण परोक्ख' मित्यादि । आह-ननु इन्द्रियप्रत्यक्ष परोक्षमित्युत्सूत्रमुक्तं "पचक्वं दुविहं ॥ ४३ ।। पण्णचं, तंजहा-इंदियपचक्खं च नोइंदियपचक्वं चे"ति वचनात् , उच्यते, सत्यमेवमेतत् , किन्तु यदात्मन इन्द्रियमनोभिर्वाह्यलिङ्ग- ॥४३॥ प्रत्ययमुत्पद्यते तदेकान्तेनेन्द्रियाणामात्मनश्च परोक्षमनुमानत्वाद् धूमादग्निज्ञानवत् ,अवध्यादि त्वात्मनः प्रत्यक्षमव्यवधानेनोत्पतेः इन्द्रि- याणां धूमनानादिति मुख्यं, यत्पुनः साक्षादिन्द्रियमनोनिमित्तं तचेपामेव प्रत्यक्षमलिङ्गत्वादात्मनोऽवध्यादिक्त् आत्मनस्तु परोक्षं 'अक्खस्स पोग्गलकया' इत्यादि समासादित्वाद्, अपिच-तेपामपीदं संव्यवहारतः प्रत्यक्षं 'वन्नो ताइ जमचेयणाई' इत्यादि सिद्धत्वात् , आह-न सूत्रे विशेष्योक्तं यथा संव्यवहारत इदं प्रत्यक्षमिति 'इंदियपञ्चक्खं चेति सामान्यश्रवणाद, सत्यं, प्रदेशान्तरे उक्तत्वात् , 'परोक्खंदुविद पन्नच-आभिणियोहियनाणपरुक्खं सुयनाणपरुक्खं चेति श्रवणात्,न चाभ्यामनन्यदिन्द्रियनिमित्तमस्ति यदजसेन्द्रियन- त्यक्षं स्यात् , ननु यत् सांव्यवहारिकमलैगिकत्वेन साक्षात्कारोद्भवं तदजसा प्रत्यक्षमस्तु, यचात्मनो लङ्गिकं इन्द्रियाणां :च धूमाद- नलज्ञानमिव तत्तु मतिश्रुते भविष्यत इति को दोष १, उच्यते, नैतदेवं, लैङ्गिकस्येन्द्रियनिमित्तत्वाभावाद् इन्द्रियस्य प्रत्युत्पन्नमात्र- विषयत्वात् , मतिश्रुतयोश्चेन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तत्वात् , इन्द्रियप्रत्यक्षमेव तर्हि मतिश्रुतयोरन्यदस्तु इति चेत्तन्न, पप्ठज्ञानप्रसङ्गात् । 'आह-एवमिन्द्रियनिमित्नं परोक्षमिति अध्महे, मनोनिमिन न, उच्यते, यथेदं परनिमित्तया परोक्षमिति श्रद्धत्से एवमिदमपि क- स्मान श्रद्धीयते । इति, सूत्रेऽनुपदिष्टत्वात् 'इंदियपक्वं चेति सामान्येनाभिधानादिति चेत्, मरिराह-यद्येवं तत्तत्र प्रत्यक्षमपि नोक्तं, ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्तो मतिश्रुत- योभिन्नत्वं ॥४४॥ ॥४४॥ सामान्येनैवाभिधानात् , आह-एवं द्वितीयावयवे विशेष्य प्रत्यक्षमुक्तं 'नोइन्दियपञ्चक्खं चेति वचनात् , नोइन्दियं च मन इत्यभिप्रायः, उच्यते, न, सर्वनिषेधवचनत्वेन नौशब्दस्य चत्रावधिज्ञानादिविशेपणात्, तत्रैतत् स्यात्-नोइन्द्रियं-गना, ततश्च तन्निमित्तभयध्यादि भविष्यतीति नोइन्द्रियनिमित्तं परोक्षमिति न श्रद्धश्महे इति, एतदपि नास्ति, मनःपर्याप्या अपर्याप्तकस्यावधिज्ञानामावेन तदुपयो- गाभावतोऽनिष्टापत्तिप्रसङ्गात् 'चुतेमित्ति जाणती'त्यस्यासम्बध्यमानत्वात् , सिद्धस चाज्ञत्वग्रसङ्गः स्यादमनस्कत्वात् , तस्मात् स्थि- तमेतद्-यथेन्द्रियप्रत्यक्षं परोक्षमुक्तं मतिश्रुतयोः परोक्षत्वेन पठितत्वात् , एवं मतिश्रुतपरोक्षवचनादेव मनोनिमित्तमपि तदन्तर्गतत्वा- देय परोक्षमिति श्रद्धातव्यं, मतेश्वाष्टाविंशतिभेदभिन्नत्वात् , अन्यथाऽस्यापि पष्ठत्वप्रसङ्गात् , नच तदिष्टमिति । साम्प्रतं गाथाक्षरार्थः प्रतन्यते-एकान्तेन परोक्षं लैगिकमात्मनः परनिमित्तत्वाद् , अवध्यादि च प्रत्यक्षमात्मनोऽपरनिमित्तत्वात् , इन्द्रियादिजं कथं तर्हि प्रत्य- क्षमित्यत आह-संव्यवहारः (स्प्रत्यक्षं) साक्षादिवेन्द्रियाणां तदुत्पत्तेः,अन्यथोक्तं-'नो इंदियावि उपलद्धिमन्ति विगतेसु चिसयसंभरणा' इत्येवमादि, तदेवं ज्ञानपञ्चकं परोक्षं प्रत्यक्षं चेति लक्षणत उक्तमिति गाथार्थः ॥९५॥ अथ परोक्षाधिकार एव परथोदयति-मतिश्रत- योः स्वामिकालादिमामान्यादेकत्वमेवास्तु, मा भूद भेदकल्पना, तथोक्तं--'जत्थ मइनाणं तत्य सुयनाणं, जस्थ सुपनाणं तत्य मइ- नाणं ति, तथा चाह- सामित्ताइविसेसाभावाओ मइसुएगया नाम । लक्खणभेआदिकयं नाणत्तं तयविसेसेऽवि ॥१६॥ लकवणमेआ हेउफलभावओ भेय इन्दियविभागा । वागक्खरमूगेयरमेआ भेओ मइसुयाणं ॥१७॥ 'सामि' इत्यादि, स्वामित्वादिभिर्विशेपाभावः तस्मात् किमत आह-मतिश्रुत्योरेकता एकस्वं, नाम इति निपावो, निपातस्य ·मतियुतल. क्षणभेद: विषार জীয়ায় शनी चानेकार्थलादयमय:-अस्विनि, आचार्य आह-लक्षणमेदतं आदिगन्दा कार्यकारणभावादिकृतं नानात्वं तयोर्योदव्यं, 'तदवि- शेपेऽपि' साम्याचविशेपेऽपि मनायविषेऽपि घटाकाशयोरिवेति, उक्तं च पूर्वाचार्यः-'लकवणे'त्यादि, गावाः ॥९६-९७॥ किंह नदस्वस्ति पत्तननिदन्यधम्भिसम्बन्धिना धर्मेण न तुल्यमितिय,योक्तम्-"जत्य भइनाण तत्थ सुयनाण,"मित्यादि- वचनादेकन्यमनयोरस्त्विनि, ननु तत्राप्यनन्तरं लक्षणमेदेन मेदमभिदधतोक्तं 'तहवि पुणोऽत्यायरिया नाणतं पणवयंति, कथमि- त्यनः मौयं विधिमभिधित्मुराह- जममिनियुज्मर तमभिनियोहोज सुणइतंसुयं भणियं । सई सुणइ जड़ तओ नाणं तो नाऽऽयभावोतं ॥२८॥ सुयकारणं जओ सो सुयं च तक्कारणति तो तम्मि । कीरइ सुओवयारो सुयं तु परमत्यओ जीवो ॥११॥ इंदियमणोनिमित्तं जं विण्णाणं सुयाणुसारेणं । नियअत्युत्तिसमत्थं तं भावसुयं मई सेसं ॥१०॥ जइ सुयलरपणमेयं तो न तमेगिंदियाण संभवइ । दव्यसुयाभावम्मिऽपि भावसुयं सुत्तजइणो व्य ।।१०१॥ भायसुर्य भासासोयलविणो जुन्बप न इयरस्स । भासाभिमुहस्स जयं सोऊण व जे हवेजाहि ॥१०२॥ जह मुहमं भाबिंदियनाणं दबिदियावरोहेऽपि । तह दव्वसुयाभावे भावसुर्य पत्थियाईणं ॥ १०३ ।। पर्य सध्यपसंगो न तदायरणाणमग्योवसमा । मइसुयनाणावरणकग्वओवसमओ मइसुयाई ॥१०४॥ 'जमभिणी'त्यादि । यद्-यस्त्वभिनियुध्यते तथाक्षयोपशमवलादाभिमुख्येन 'तममिनियोध'त्ति तद्-यस्त्वमिनियोधमभिधी- यो, कारण एव कार्योपचाराद, अभिनिवोपस्यात्मगुणत्यात्, यथा "ज सुणइ त सुर्य भणियति, यच्मृणोति-यदाकर्णपति बन् ·विशेपार कोट्याचार्य वृत्ती मतिश्रुतल- क्षणभेदः श्रुतं भणित-तत् श्रुतज्ञानमभिहितम् , एवमुक्ते पर आह-ननु 'शब्दं भृणोति' शब्दमाकर्णयति, ततः किमत आह-जइ तओ नाणं' यद्यसौ शब्दो ज्ञानं 'तो' ततः 'नात्मभावो नात्मपरिणामस्तत्-श्रुतं प्राप्नोति, आत्मगुणश्च तदावेदितं, किमेत्येवं चेत् शब्दस्य थूयमाणत्वात् , तस्य पुद्गलगुणत्वेनानात्मगुणत्वादिति चोदकगाथार्थः ॥९८॥ अत्रोच्यते-कारणे कार्योपचाराददोष इति, आह च-यतो-यसादसौ-शब्दो वक्त्राऽभिधीयमानः श्रुतनिमित्तं वर्तते, श्रोतुरिति गम्यते, तथा श्रुतं वा-भावश्रुतं वक्तगतं वत्कारणं-बायशब्दकारणं, यवः सिद्धमालोच्य व्याख्यानकरणादौ ततस्तस्मिन्-कारणे कार्य वा शन्दे 'क्रियते' विधीयते 'श्रुतोपचारः' श्रुताध्यारोप इति न कश्चिद्दोप इति, परमार्थ त्याह-परमार्थतः पुनः श्रुतं जीव एवेत्यात्मभावादनन्यत्वादिति गाथार्थः ॥ ९९॥ आह-एवमपि भृणोतीति श्रुतमात्मभावश्चति विरुध्यते, न, कर्तृसाधनपक्षे शृणोतीति श्रुतमित्यात्मस्वभावस्तदुपयोगानन्यत्वात् , कर्म- साधनपक्षे तु प्रागुक्तः शृणोति तदिति श्रुतमिति द्रव्यश्रुतम् ॥ ९९ ॥ अथ किं तद्भापश्रुतमित्यत आह–अथवा प्रकारान्तरेणापि लक्षणभेदमभिधिरसुराह-'इन्दिये'त्यादि । इन्द्रियाणि-स्पर्शनादीनि मनस्तु-अन्तःकरण इन्द्रियं च मनश्चेति इन्द्रियमनसी ते निमित्तं यस्य तत्तथा, 'यद्विवानं' यच्छब्दार्थसंवेदनं त्रिकालविषयमाविर्भवति, कथमित्यत आह-'श्रुतानुसारेणे' ति श्रुतग्रन्थानु- सारेणान्तर्जल्पाकारेण शब्दोल्लेखेन शब्दार्थालोचनद्वारेण घट इत्येवं तद्भावश्रुतं, न चात्रेन्द्रियस्य व्यापारो नास्ति, ओडेन्द्रिया- दिनिमित्तत्वात् , केवलमनोव्यापारत्वेऽपि चाविरोधः, एतश्चैवं मूकस्यापि स्यात् , तथाऽव्यक्तध्वनिश्रवणात्, इतरस्यापि स्यात्, तथा क्रियादर्शनात् , किंरिशिष्टमित्याह-निजश्वासावर्थश्थेति निजार्थः, अभिलाप्य इत्यर्थः, तस्मिन्नुक्ति:-भणनमिति निजार्थोक्तिः तस्यां समय-प्रत्यलं, वाह-इन्द्रियनिमित्तं श्रुत्तानुसारेण चाविर्भवदपि किं किश्चिद् भावश्रुतं निजार्थोक्त्यसमर्थ भवति येन व्यवच्छेदा- ·मतिलतल- क्षणमेद: विशेषाव० कोट्याचार्य वृत्ती ॥४७॥ ॥४७॥ थमिदं विशेषणान्तरमुच्यते इति, उच्यते-नेदं व्यवच्छेदाय, वरूपान्याख्यानत्वात् अस, इत्थं ज्ञानस्य सदा निजाऽर्थोक्त्यव्यभिचारान् । यदत्रान्यत्तदुद्धरबाह-'मति सेसंति शेष-यदिन्द्रियमनोनिमित्तं विज्ञानमप्यश्रुतानुसारेण निजार्थोक्त्यसमर्थ सा मतिः-तन्मतिज्ञानं, एतदुक्तं भवति-सामान्याविग्रहादारभ्य बह्वादिग्रहणवशाच्छब्दादिज्ञानं सांव्यवहारिकार्थावग्राहि च मतिः, साम्प्रतकालीनवस्तु- विषयत्वात् , यत्र शब्दमात्रापोहः सा मतिः, यत्र वालोचना तमुटुतमिति भावनेति गाथार्थः ॥ १०० ।। चोदक आह–'जई' इत्यादि, यदि मावश्रुतलक्षणमेतदभ्युपगम्यते, यदुक्तमनन्तरगाथायां 'तो' ततः न तद्-भावश्रुतमेकेन्द्रियाणां-पृथिव्यादीनां सम्भ- पति, न ोकेन्द्रियाणामक्षरलब्धिरस्ति येन श्रुतग्रंथानुसारिविज्ञानयोगादेते तद्वन्तः स्युः, तथा च सत्यनिष्टं 'सचजीवाणंपि य ण- मित्युक्तत्वात् , उच्यते, तेषां द्रव्यश्रुतं नास्ति, कारणाभावात् , तदभावे मावथुतमपि मा भूदिति चेदत आह-द्रव्यश्रुतामावेऽपि च तेपा भावश्रुतमशब्दकार्याशब्दकारण तदावरणक्षयोपशममात्र जीवत्वनिवन्धनमस्त्येवेति शेषः, कस्येवेत्याह-सुप्तपतेरिख, यथा हि सुप्तस्य साधोः सहकारिकारणाभावेन द्रव्यश्रुतं नास्ति, तथापि लब्धिरूपं विद्यते इत्येवं तेपामपीति को दोपः १, एतदुक्तं भवति- यथा पयसि नयनीतधृतमात्रमनुमीयते, उत्तरकालं स्पष्टीभवमानत्वात् , एवमेतेप्वप्येतद्, यथा च तत्र तयोरन्योन्यानुवैषः एवमेतेष्व- प्यनयोरिति पालथादौ स्पष्टदर्शनात् , अत्राह-प्राक् श्रूयते तदिति श्रुतमिरयुक्तमिह च सुप्तयतौ द्रव्यश्रुतनिषेध उक्तः, तदभाये च श्रुतोपयोगसाप्यभाव इति, किमुच्यते-'सुत्तजइणो व्य'ति, उच्यते, इष्टतो विग्रहात्, तथाहि-शृणोत्यसाविति श्रुतं तेन तस्मिन् वा, यदा च यत्र च सोऽन्यो बेनि, अतः क्षयोपशमस्य विवक्षितत्वादुपयोगस्य चाविवक्षितत्वात्, सुप्तयती च क्षयोपशमसद्भावात् गुष्टुच्यते-'मुनजइगो बोशि गाथार्थः ॥१०१॥ साम्प्रतं साधितमर्थ दृष्टान्तदान्तिकयोपम्यापादनेन विघटयन्नाह-'भावसुय'- ·A दिपार पोवाना मतिभुतल- क्षणभेदः ॥ ४८।। ॥४८॥ मित्यादि । इह च भारभुतं 'युज्यते' घटते, साधोरिति गम्यते, कुतः ? इत्याह-भापालब्धिमच्चात् श्रोत्रलब्धिमत्वाच, उस्थितस्य कार्यदनात, यत् यत् किंविशिष्टमित्याह-'भासाभिमुहस्स जयं भवेज्जाहि सोऊण वा सदं जे हवेज्जाहि' प्रस्तुतार्थयोजनां नाह-'न इतरस्सत्ति नैकेन्द्रियस्य तद् युज्यते, कार्यादर्शनाद , अतोन 'तमेगेंदियाण संभवति ति गाथार्थः ॥१०२॥ उच्यते- सर्यादर्शनादित्यमिद्धो हेतुः, आह च-'जहेत्यादि ।। 'यथा' येन प्रकारेण सूक्ष्मभावेन्द्रियज्ञानमणीयसी लब्धीन्द्रियपञ्चकावृति- धयोपशमोभा ज्ञानशक्तिरस्ति, केपामित्याह-पत्थिवाईणं' थिव्यायेकेन्द्रियाणामित्यर्थः, कदेत्यत आह-द्रव्येन्द्रियावरोधेऽपि- नियुपारपोन्द्रियात्तापपि, कुचः एतदिति चेद यकुलाशोकादेः पंचेन्द्रियार्थोपभोगदर्शनात् , मतियायं रूपादिविज्ञानमात्रत्वात् , दार्शन्तिरोपसंहारमाइ-तथा द्रव्यश्रुतस्व-नियुपकरणद्वयानावृतिकल्पस भाषश्रुतं लब्धीन्द्रियपञ्चकाइविक्षयोपशमोद्भपशक्तिकल्प, अत्यन्तासावरानुसार्योधनानं श्रद्धातव्यं, केषां चेदन्येपामश्रुतत्वात् तेपामेव, अतः श्रुतग्रन्थाननुसरणे सत्यप्यमीपां यश्च यायचत्तदस्ति इति नातदन्त इमे, न चानिष्टप्राप्तिरिति सिद्धमिति गाथार्थः ।। १०३ ॥ अत्राह--'एवं मित्यादि, एवं-भावश्रुतवत् , 'सर्वप्रसङ्ग आध्यादिनानप्राप्तिप्रसङ्गो, न चैतदनुपपन्न, "पशपाप्यनिवृत्त केला" इति वचनात् , उच्यते, 'न' इति नैतदेव, किं कारणमित्या- ह-सदापरणानां-अध्यादिश्यमानापरणानामक्षयोपशमादक्षपाय, पशा इत्याद्यस्य च शक्तिमानोपवर्णनात् , व्यतिरेकमाह-मतिश्रुते तु सातां तदाणधयोपशमसद्भावात् , 'सयजीवाणपि अ णमित्येस्मादिवचनाद , यथा जात्यन्धस्य क्षयोपशममात्रमवशिष्यते नतु मारिवारणमित्यामापीति गाथाः ।। १०४ ॥ इतथानयोर्मेद इत्याह- मापुन्नं सुगनुत्तं न मई मुपपुश्विया विसेसोऽयं । पुवं पूरणपालणभावाओ जे मई तस्स ।। १०५।।

·विपार कोव्याचार्य गृती मितिश्रुतयोः कार्यकार- पता ॥४९॥ ॥ ४९ ॥ पूरिनइ पावित्रा दिलद या जं महy नामहणा । पालिबइ य मईए गहियं इहरा पणस्सेना ॥१०६॥ गाणाणण्णाणाणि य समकालाई जओ मइसुयाई।तो न सुयं मइपुवं महणाणे वा सुपऽनाणं ॥ १०७॥ इह लद्विमहसुयाई समकालाई न तूबओगो सिं।मइपुव्यं सुयमिह पुण सुओरओगोमइप्पभवो ॥ १०८॥ सोऊण जा मई में सा सुयपुव्यत्ति तेण न विसेसो । सा दब्बसुयप्पभवा भावसुयाओ मई नत्थि ॥१०॥ फचतया न उ कमसो कमेण को वा मई निवारेइ ?। जं तत्थावत्थाणं चुयस्स सुत्तोवओगाओ॥११०॥ दव्यमुयं मइपुन्यं भासइ जनाविचिंतियं केई । भावसुयस्साभावो पावइ तेसिं न य विसेसो॥१११॥ दल्यसुयं युद्धीओ सावि तओ जमविसेसओ तम्हा । भावसुयं मइपुव्यं दध्वसुयं लक्खणं तस्स ।। ११२।। सुयविषपारणप्पमयं दब्यसुयमियं जमओ विचितेउं । पुध पच्छा भासइ लक्विज तेण भावसु॥११३।। 'मती'त्यादि, इह मतिपूर्व श्रुतमुक्त, नतु विपर्यय इत्ययमनयोर्विशेषः, कार्यकारणयोः कथञ्चिद् भेदात्, नया च 'जे मती तस्सनि यद्-यस्मात् कारणात् मतिः मतियानं तस्य-श्रुतवानस्स, किम् , अत आह-'पुवंति पूर्व, कुतः ?-'पृ पालनपूरणयो।' पूरणपालनभानादिति गायाः ॥ १०५ ॥ एतदेव भावयन्नाह-~'पूरिजती'त्यादि, पद्-यस्मात् 'मतिए'ति मत्या इदं, श्रुतमिति | गम्यते, कि ?, अत आह-'पूरिबई' परावर्तनेन पोष्यत इत्यर्थः, तथा प्राप्यते-लभ्यते अन्यत इदं मत्यैव अन्यो वेदं प्राप्यत इति, एवं दीगते मान्यस्म मत्यैव, नामत्या, तथा श्रोत्रा इदं गृहीतं सत् पाल्पते-परावर्तनादिनाऽनुसन्धीयते मत्यैव, चशब्दाहीयते रेत्येवमादि, एवं चैतन, इतरथा-अन्यथा मतिपूर्ववाभावे प्रणश्येत् तद्, अतः पूर्वापरभावाद् मेदोऽनयोरिति गापार्थः ।। १०६ ।।

·वेशेपान फोट्याचार्य मतिश्रुतयोः कार्यकार- णता ॥ ५० ॥ ॥५०॥ अमं विजिघटयिपुरेतद्भावे दोपान्तरमाविष्कुर्वन् पर आह-'णाणाण' इत्यादि प्रसिद्धार्था, एतदुक्तं भवति-मतिश्रुतयोरावरणक्षयो- पशमः क्रमेण या भवेत् योगपद्येन या ?, यौगपद्येन चेत् श्रुतं मतिपूर्वमिति सूत्रविरोधः, समकालोत्पन्नयोः सव्येतरगोविषाण- योरिव पूर्वापरभावामानाव, क्रमेण चेन्मतिज्ञाने श्रुताज्ञानप्रसङ्गः, तदुत्पत्तौ तदनुत्पत्तेः, तदनुत्पत्तौ चेतरस्यायाप्यनिवृत्तः, इतरानि- निश्च क्रमपक्षादिवि गाथार्थः ॥ १०७ ॥ उच्यते-ध्यान्ध्यविजृम्भितमेतद् अभिप्रायापरिज्ञानात्, तथाहि-द्विविधे ते-लब्धिरूपे नोपयोगरूपे चेति, लब्धिमङ्गीकृत्य यौगपा दृष्टत्वात् सव्येतरगोविपाणयोरिख, उपयोग त्वङ्गीकृत्य क्रममावः तथास्वामान्यात्, केवलज्ञानदर्शनयोरिवेति, आह च भाग्यकार:--'इहे'त्यादि गतार्था, नवरं तथाहि-नासञ्चिन्त्य मत्या श्रुतग्रन्थानुसारि विज्ञानं प्रादुर- स्वीति गायाधः ।। १०८ ॥ एवं च मत्युपयोगस्यापि श्रुतपूर्वकत्वादविशेषः किलेति, आह च चोदक:--'सोऊणे'त्यादि, पागधं गतार्थ, आचार्य आह-'सा' मतिः 'द्रव्यश्रुतप्रभवा' कारणद्रव्यश्रुतजनिता, किं तया १, सर्वथैतावद् मो-भावश्रुतात् सकाशात् मतिर्नास्ति । किं सर्वथा नेत्याह-'कजतयेत्यादि, 'कार्यतया' फलतया निषेधोऽयं 'नतु' नैव क्रमशो निपेय इति, आजन्म श्रुतमात्रोप- योगप्रमशाद , तया च श्रुतोपयोगात् क्रमेण भवन्ती मति को या निषेधति १, न कश्चिदित्यर्थः, किं कारणमित्याह-यस्मात् कारणात् 'श्रुतोपयोगात्' श्रुतचिन्तनोपयोगात् 'चुवस्य' उपरतस्य सतः 'तत्र' तस्यां मतौ 'अवस्थान' प्रतिष्ठा भवत्यनुभवसिद्धत्वात् , अतः 'श्रुतं मतिपूर्व मित्यत्र सूत्रे श्रुतोपयोगोऽधिक्रियत इति स्थितमिति गाथाद्वयार्थः ॥ १०९ ॥ ११०॥ तदेवं स्थिते-'दव्वसुय'- मित्यादि, 'श्रुतं मतिपूरी मित्यत्र केचिद् च्याचक्षते-द्रव्यश्रुतं मतिपूर्च, न भावश्रुतं, किं कारणं ?, 'भासह ज णाविचितिय'ति, मत्या अममिन्य भाषणस्थासम्भपाद, तेषां को दोपः ? इत्यत आह-भानश्रुतस्याभावः प्राप्नोति, तेषां एवं-व्याख्यायिनां मत्यनन्तरं शब्द- ·विशेपार कोठाचार्य वृत्ती मतिश्रुत- योर्ज्ञाना- ज्ञानते मात्रोत्थानात् , तथा च 'न विशेषों न भेदो मतिश्रुतयोस्तेषां प्राप्नोति, भावो ज्ञानं अभावो द्रव्यश्रुतं, भावाभावयोर्भेदाभिधानस्यायु- ज्यमानत्वात् , "किं वा नाणेऽहिगए सदविहेतेण सोऽपिय न जुत्तो। मइ तकारणमो सो विय मइकारणं भणिओ॥१॥ तम्हा भाव- मुयं चिय मतिपुव्वं जं मतीए अचिंतेउं । नो अस्थि सुयग्गंथाणुसारि णाणंति भणियमिणं" ॥२॥ ति गाथार्थः॥१११॥ तथा चाह-'दव्यमुय'मित्याद्याद्यपादत्रयमुक्तार्थ, द्रव्यश्रुतं यत् तत् परैर्मतिपूर्वकमभिधीयते, लक्षणं चिद्रं गमकमिति यावद, तस्यास्म- लक्षभाविनो भावभुतस्येति गाथार्थः ॥ ११२ ।। कुत एतदित्यत आह-'सुयविण्णाणे'त्यादि स्पष्टार्था, अन्ते चेयं युक्तिस्तत्पूर्वक- त्वाव, तत्पूर्वकर्य च 'भासद जं णाविचिंतिय मित्यभिप्रायात, तस्मादस्ति तत् श्रुतं यदस्य कारणमिति गाथार्थः ॥ ११३ ।। अथा- | नुपङ्गिक-पथैव मविश्रुतयोः कार्यकारणभावभेदाद् भेदः, एवं मतेरपि सम्यग्मिथ्यादृष्टिकृतो भेदः श्रुतस्य चेति, उक्तश्च सूत्रकता 'अ- पिसेसिया मती'त्यााचारणीयम्, एतदेवाह भाष्यकारा- अविसेसिया मइ चिय सम्मबिहिस्स सा मइपणाणं । मइअन्नाणं मिच्छद्दिहिस्स सुपि एमेच ॥११४॥ सदसदविसेसणाओ भवहेऊ जदिच्छिओवलम्भाओ। नाणफलाभावाओ मिच्छद्दिहिस्स अपणाणं ॥११५॥ 'अविसे सियेत्यादि, गतार्था, किं पुनः कारणं मिथ्यादृष्टेमतिश्रुतं अज्ञान ? ननु यथा सम्यग्दृष्टिराभ्यां घटं जानीते व्यव- हरति चैयमितरोऽपीत्यतः कुत एतदेवमित्यत आह-'सदसते'त्यादि, 'मिच्छदिहिस्स अन्नाण' मिथ्यादृष्टर्मतिश्रुते अज्ञानं, कुत? इत्यत आह-सदसतोरविशेषात् पुरुषप्रत्ययवत् , तथाहि-असौ सन्तमपि पुरुपे देवादिधर्म न प्रतिपद्यते, अस्ति पुरुप एवेति प्रतिपत्तेरे- फान्तयादित्वात् , तथाऽसन्तमपि पुरुपे पटादिधर्म न प्रतिपद्यने अस्त्येवेत्यभ्युपगमादेकान्तबादित्वादेव, तथा भवहेतुत्वात् मिथ्यादर्शन- ·विरोपाव कोट्याचार्य भेदकृतो- मतिश्रुतयो . ॥५२॥ ॥५२॥ वत्, तथा यदृच्छोपलब्धेन्मत्त्वत्, तथा वित्यमावेन झानफलाभावादन्धहस्तप्रदीपरत् ॥ ११५॥ तथा भेदभेदाद् भेद ? इत्याह- मेयकपं च विसेसणमहावीसइविहंगभैयाई। इंदिपविभागओ वा महसुयभेयो जओऽभिहियं ॥११६ ।। सोइंदिओवलद्धी होइ सुर्य सेसयं तु मइनाणं । मोतूणं दव्वसुयं अक्खरलंभो य सेसेसु ।।११७ ।। 'भेद'इत्यादि।। मेदकतं चानयोर्विशेषणं-नानात्वं, तथाहि मतिज्ञानमष्टाविंशतिविध, कथं तद् उच्यते-"छच्चउक चउच्चीसं घउ वंजण होति अढवीसं तु आदी उभयत्यावि य, सभेदपक्खारगो नेयो॥१॥" ततच श्रुतमङ्गानङ्गप्रविष्टमनेकधेति गाथाऽर्थिः । 'इ- न्दिये त्यागुत्तरगाथासम्पन्ध इति गाथा ॥ ११६ ॥ 'सोइंदियोवलद्धी' इत्यादि, इन्द्रो जीवस्तस्येदमिन्द्रियं शुयतेऽनेनेति श्रोत्र श्रोत्रं पचदिन्द्रिपश्चेति श्रोत्रेन्द्रिय उपलम्भनमुपलब्धिः-विज्ञानं श्रोत्रेन्द्रियेणोपलब्धिरिति हतीयासमासः प्रोग्रेन्द्रियस्य चोपलब्धिः योगन्द्रियोपतम्पिरिवि पष्ठीसमासः श्रोवेन्द्रियेणोपलब्धिर्यस्य अत्यन्यपदार्थेन शब्दा, तेनैतदुक्तं भवति-तृतीयाषष्ठीसमासाम्यां भाव- श्रुतमधिक्रियते, पहुचीहिणा तु द्रव्यश्रुतमिति, असौ श्रोनेन्द्रियोपलब्धिः श्रुतं भवति, इह च व्यवच्छेदफलत्वात् सर्व वाक्यं सावधारणकं भवति, इष्टतयारधारणविधिरिति न्यायः, तथा चोक्तम्-"अयोग योगमपरैरत्यन्तायोगमेव च । व्यवच्छिनत्ति धर्मस्य, निपातो व्यति- रेषकः ॥ १॥ विशेषणविशेपाभ्यां, क्रियया च सहोदितः । विवक्षातोऽभयोगेऽपि, तस्यार्थोऽयं प्रतीयते ॥ २॥ व्यवच्छेदफलं पास्य, यथा चत्रो धनुर्धरः । पार्थो धनुर्धरो नीलं, सरोजमिति वा यथा ॥३॥" तदिहैवमवधारणमचगन्तव्य-श्रुतं श्रोत्रे- न्द्रियोपलब्धिरेव अश्रोवेन्द्रियोपलब्धिर्न भवतीत्ययोगमेव व्यवच्छिनत्ति, श्रोनेन्द्रियोपलब्धिस्तु भुतं मति, तद्यथा-चैत्रो धनुर्धर एवापनुपरी न भाति, धनुर्धरस्तु चैत्रः कुसुमायुधो वेति प्रथमपादच्याख्येयमिति । 'सेसयं तु महनापति शेष पञ्चक्षुरिन्द्रि- ·विशेषार कोट्याचार्य वृत्ती श्रोत्रेत्या पूर्वगत- गाथा ॥५३॥ यदिचतुष्टयोपलब्धिरूपं विशान उन्मविज्ञान भवतीति वर्चते, तुशब्दो विशेषणार्थः, तेनैतदुक्तं भवति-श्रोवेन्द्रियोपलब्धिरपि काचिन्मतिज्ञानं भवति, तस्यामप्यवग्रहादिसद्भावात् , आह-एवं श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धेः श्रुतमतिरूपत्वाद, यदुक्तं भवति सा श्रुतशनं तदुक्तं भवति सा मतिनानं, यदुक्तं भवति सा मतिज्ञानं तदुक्तं भवति सा श्रुतज्ञानमिति तदिदं शान्तिकं कुर्वतां वैतालोत्थानं, नन्वेवमनयोरभेद एष सिझवीत्यभिमायः, तन्न, श्रोत्रेन्द्रियोपलव्याववग्रहहापायमात्रस्य मतित्वात् , श्रुतग्रन्थानुसारितया शब्दार्थज्ञानस्य श्रुतत्यात् , शब्ददर्दरेणास्य पदचसोऽपकर्णनीयत्वात् मुग्धजनविस्मयाधायित्वादिति । अत्र च प्रथमपाद तुशब्दौ श्रुतमत्यभिधायिनी श्रोत्रेन्द्रियोपलव्धेरिति मावनीय, अयं तु द्वितीयपादाक्षरार्थः । तदेवं सर्वस्याः शेषेन्द्रियोपलब्धर्मतिज्ञानत्वे उत्सर्गेण मासे सत्यपवाद- माह-मुक्त्वा द्रव्यश्रुतं' मुक्त्या पुस्तकपत्रकन्यस्ताक्षरविपयां शेपेन्द्रियोपलब्धि, तस्याः शब्दत्वेन श्रुतत्वात् , शेपं मतिज्ञानं वर्नते, इति तृतीयपादाक्षरार्थः । तथा यथाक्षरलाभः,असावपि यः श्रुताक्षरलाभो, नेतरः, मतेरपि कथञ्चिदक्षररूपत्वात् ,कैपु? इत्याह-शेपेषु चक्षुरा- दीन्द्रियेपु,कथं ?-'सीता साडी दीहं च तण' मित्येवं यो भवति स चश्रुतं भवतीति वर्त्तते,योग्यत्वादित्यभिमायः,अन्यथा मोतूणं दब- मुयं, अक्सरलं च सेसेसु मोत्तूण या श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिः सा श्रुतं स्यात् , सैव केवला आद्या श्रुतं स्यादित्यर्थः, तथा विशेपेन्द्रिया- शरलाभरा शुतत्वं न लभ्येत, न चैतदिष्टमिएवात्तस्य, यद्येवं शेपेन्द्रियाक्षरलाभोऽपि श्रुतमतो यदादाववधारणं कृतं श्रुतं ओनेन्द्रि- योपलब्धिरैवेति, तन्न घटां प्राञ्चति, शेपेन्द्रियाक्षरलाभस्याश्रोत्रेन्द्रियोपलब्धित्वात् , उच्यते, प्राञ्चति, तस्यापि श्रोत्रेन्द्रियोपल- धिरूपत्वात् , यदा च यत्र च तस्यान्यस वा श्रध्यत्वेनाभिलापविषयत्वादिति पूर्वगतगाथाक्षरार्थः ॥ ११७ ॥ साम्प्रतमेवम- श्रुतव्याख्यानः परश्चुचोदयिपुराह - ·विगेपाव कोट्याचार्य वृत्ती पूर्वगतो- तिगाथा. व्याख्या ॥५४॥ ॥ ५४॥ सोओवलद्धी जइ सुयं न नाम सोउग्गहादओ बुद्धी। अह वुद्धी तो न सुयं अहोभयं संकरो नाम ॥ ११८॥ केई वेन्तस्स सुयं सहो सुणओ मइत्ति, तं न भवे । जं सब्यो चिय सद्दो व्वसुयं तस्स को भयो? ॥११९॥ किं वा नाणेऽहिगए सद्देणं जइ य सहविन्नाणं । गहियं तो को भेयो भणओ सुणओ व जो तस्स ? ॥१२०॥ भणओ सुणओ व सुयं तं जमिह सुयाणुसारि विण्णाणं । दोण्हंपि सुयाईयं जं विन्नाणं तयं युद्धी ॥१२१॥ सोइंदिओवलद्धी चेव सुयं न उ तई सुयं चेव । सोइंदिओवलद्धीवि काइ जम्हा मइन्नाणं ॥ १२२ ॥ तुसमुच्चयथयणाओ काई सोइन्दिओवलद्धीवि । मइरेवं सइ सोउग्गहादओ हुन्ति मइभेया ॥ १२३ ।। पत्ताइगयं सुयकारणंति सद्दो व्य तेण दव्वसुयं । भावसुयमक्खराणं लाभो सेसं मइन्नाणं ॥१२४॥ जइ सुयमक्खरलाभो न नाम सोओवलतिरेव सुयं । सोओवलद्धिरेवऽक्खराइं सुइसंभवाउत्ति ।। १२५ ।। सोऽपि य सुयक्खराण जो लामो तं सुयं मई सेसा । जइ वा अणक्खरचिय सासव्वा,न प्पवत्तेजा ॥१२६॥ 'सोओवलद्धी त्यादि, यदि श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिः श्रुतं ततो न नामेति-नैव श्रोत्रेन्द्रियावग्रहादयो बुद्धिः, ठेपां श्रोत्रेन्द्रियोप- लन्धित्वात् , तस्याश्व श्रुतत्वेनैवावधार्यमाणत्वात् , तथा-'सोओवलद्धी जइ सुयं न नाम मह अट्टवीसभेया तु' श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धि: श्रुतमेवैत्यभारणात् , 'अह चुद्धि' त्ति अथ बुद्धिः श्रोनेन्द्रियावग्रहादयः मतेरष्टाविंशतिभेदभिन्नत्वात् 'तो' ततः न ओनेन्द्रियोप- लब्धिः श्रुतमेव, तस्या मतित्वादपि, अथोमयं सा श्रुतं मतिश्चति ततः संकरो नाम सङ्कीर्णमेव तहिं तयोः स्वरूपं स्यात् न चेत्सङ्करोऽ. भ्युपगम्यते तदैकत्वं तयोरिति घोटारूढस्य विस्मृतो घोट इति गाथार्थः॥ ११८ ॥ अत्र केचन आचार्यदेशीयाः प्रौढवादितया .

·विशेषा कोट्याचार्य पूर्वगतओ- विगाथा- व्याख्या ॥ ५५ ॥ श्रोत्रेन्द्रियोपलव्धेचंहुचीहङ्गीकरणकत्वपरिहारतो द्वित्वमुक्तयन्तस्तन्मतमुपन्यस्यन्नाह-'केयी'त्यादि । केचन व्याख्यानयन्ति-प्रज्ञा- पकस्प युवतः सतः शब्दः श्रोगेन्द्रियोपलन्धिलक्षणः 'सुर्य'वि श्रुतं भवति, वमेव शब्दं 'सुणओभृण्वतः श्रोतुर्मतिरित्यत एवमसौ फिलोभय इति मिद्ध,आह-शोभनमेवैतत् कालपूर्वपक्षनेत्यत आह-'तन्न भवेति तदेतन्न भवति,किंवाइमात्रेण ?,न इत्याह-यद्यस्मात् सर्वः शब्दो भाप्पमाणः थुपमाणच द्रव्यश्रुतं वर्तते, अतस्तस्य 'को भेदः १ को विशेपो येनासौ वक्तरि श्रुतं श्रोतरितु मतिरिति ?, न कचिदिति गाथार्थः ॥११९॥ 'किंवे'त्यादि । अथवा ज्ञानयोर्मेदाभिधानप्रक्रमे किं शब्देन ?, न किञ्चिदित्यभिप्रायः, तस्य पुद्ग- लमयत्वात् , तत्रैतत्स्यात् न श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिः शब्द एव व्युत्पाद्यतेऽपि तु ज्ञाने अपि तृतीयाषष्ठीसमाससम्भवात् , ततश्च श्रोनेन्द्रियो- पलब्धिः शब्दज्ञानमागृह्यत इत्यत आह-यदि चानेकव्युत्पचिसम्भवाच्छब्दज्ञानं गृह्यते द्वित्वपसाधनार्थ श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिशब्देनेति, एतदुक्तं भवति-यदि वक्तुः शब्दनानं श्रुतमितरस्य तु मतिरिति गृहीतं 'तो' ततस्तस्येति शब्दज्ञानस्य भाषश्रुतलक्षणस्य ब्रुवतः शृण्वतो वा यो विशेषो-यो भेदः स कः १, येनानयोक्तश्रोत्रोस्तन्मतिथुते स्याताम् , अपि च यद्येवमभ्युगम्य परिहारो दीयते ततः श्रोतुरपि शुत्पनन्तरमव्यवधानेन युवतः सैप शब्दोत्यापिता मतिरविशिष्टा थुतं प्रसजति 'सुणतो मवित्ति भणतो सुतै त्यभ्युपगमात् , यस्प च श्रपणानन्तरमेय वक्तृत्वसम्भवादित्येकत्वं मतिश्रुतयोरिति कोऽतिशयः कृतः स्यात् , यदि च सर्वदेव भृण्वतो मतिः-मति- रेख ततः 'आचार्यपारम्पयेणेदं श्रुतमाया'मिति न वक्तव्यं, सर्वेः श्रुतत्वाद , तस्मान्न पुष्कलोऽयं परिहार इति गाथार्थः ॥१२०॥ अधुनैतत्प्रकरणोपसंहारव्याजेन परमेव व्युत्पादयन्नुभयस्यापि चोमयमभिधित्सुराह-तस्मात्-'भणत' इत्यादि ॥ तस्मात् भणतो यत् शुतप्रन्यानुसार शान नद शुतमेष श्रोतुरपि, एवं द्वयोरपि यत् श्रुतातीतं विज्ञानं सा मतिरिति सिद्धान्ताभिप्राय इति गाथार्थः ।।१२१॥

·विशेपार कोट्याचार्य बुद्धीति पूर्वगाथा ॥५६॥ ॥५६॥ का पुनरत्र पुष्कलपरिहार इत्यतोऽधुना भाष्यकारो मूलगायां विविधरीपुराह-सोतिदियोचलछी' त्यादि ।। 'सोइंदिओवलद्धी- त्यादि, सुयं सोईदियोवलद्धी चैव, नउ सा सोतिदिओपलद्धी सुर्य घेव, कुतः ? इत्याह-पच्छदं, स्पष्टार्थमिति गाथार्थः ॥१२२॥ 'तुसमुच्चयेत्यादि भाविताथैवेति न व्याख्याता ॥१२३॥ 'पत्तादी'त्यादि पूर्वाध कथितार्थ "मावसुयं तु अक्खराणं सहत्यरू- वाणं लाभो, सेसं जं आरओ होइ सद्दरूवरसगंधफासावयोहमेत्तं तं मतिनाणे"ति गाथार्थः ॥१२४॥ आह-'जती'त्यादि ॥ जइ सुय- मक्खरलामो सेसिदियसंबन्धी शब्दार्थरूप इत्यर्थः, तो ण णाम सोतोवलद्धिरेख सुर्य अस्याप्यधिकृतस्य थुतत्वात, उच्यते, शब्दार्थरू- पाणामक्षराणि 'सोतोवलदिरेख' श्रुतिसम्भवादिति गाथार्थः ॥ १२५ ॥ किं यावान् शेपेन्द्रियाक्षरलाभः स सर्व श्रुतं १, नेत्याह- 'सोऽवि ए'त्यादि ॥ असावपि च शेपेन्द्रियाक्षरलाभो यः श्रुताक्षराणां तच्छ्रुतं, अश्रुताक्षरलाभस्तु मतिरेव, 'जइव'त्ति अथ चेन्मति- रेकान्ततोऽनक्षरैव ततश्च सा मतिः सर्वा न प्रवर्तेत ईहोपायधारणारूपेण, तस्या अक्षरात्मकत्वात् , यदीयमनक्षरैव स्यादवग्रहमात्रमेव स्यादिति गाथार्थः ॥ १२६ ॥ एवं तावदनया गाथया श्रुतस्य मतेर्भेद उक्तोऽधुना श्रुतस्यैव प्रसङ्गतः स्वरूपमभिदधत्पूर्वगतगाथाया एव सम्बन्धगाथामाह- दव्वसुयं भावसुयं उभयं वा किं कहं व होजत्ति । को वा भावसुयंसो दव्वाइसुयं परिणमेजा ? ॥१२७॥ बुद्विहि अत्थे जे भासइ तं सुयं मईसहियं । इयरत्यावि होज सुयं उपलद्विसमं जइ भणेजा।। १२८॥ जे सुयबुद्धिहिटे सुयमइसहिओ पभासई भावे । तं उभयसुयं भन्नइ दव्वसुयं जे अणुवउत्तो।।१२९ ॥ इयरत्थवि भावसुए होज तयं तस्सम जइ भणेजा। न य तरइ तत्तियं सो जमणेगगुण तयं तत्तो ॥१३०।।

·पदीतिर तगतगाथा- ॥५७॥ मह मालदीए या उपलदिमम तया व तुझं । तस्ममकालं वा न सबहा तर बोनुं जे॥१३१॥ कई बुदिरिद महमाहिए मामओ मुर्ग तत्य । किं महो महाभयं भावसुयं ? सनहाजुत्तं ॥ १३२ ।। मझो ता वन्यगुगं महरामिणियोहिर्ग न या उमयं । जुत्तं उभयामाचे भावसुयं फत्य तं किंवा ॥१३॥ 'मामापरिणइकाले मई मिहिरामण्णत्तं वा । भासासंझप्पविसेसमेत्तओ वा सुयमजुत्तं ॥ १३४॥ परत्नपि महनाणे होत मुगंति फिहतं मुग होइ । किद व सुयं होइ मई मलरपणावरणमेयाओ ।।१३।। गहरा मई वन्यगत्तमेउ मावण मा विमझना । जो असुरम्परलाभो न मइमदिओपभासेना ॥१३॥ इगरम्मिपि मइनाणे होन तयं तस्ममं जइ भणेवा। न य तरइ तत्तियं मोजमणेगगुणं तयं तत्तो॥१३॥ किह महसुओलद्धा तीरंति न भासिउं पहुत्ताओ। सब्वेण जीविएणवि भासइ जमणंतभागं सो ॥१३८॥ तीरन्ति न पो जे सुभोवलदा पटुत्तभावाओ । सेमोवलदभावा सामन्ययाहुत्तओऽभिहिया ।। १३९॥ 'वग्यसुप' मिल्गादि गाथा स्पष्टार्था । एतदुक्तं मपति-एतस्यां गाथापा 'मोनूणं दखसुर्यन्ति वचनादनेनारयरेन द्रव्यश्रुतमु- फा, अधरलागायनानु भारथुन, श्रोत्रेन्द्रियोपलन्निपचनानु शब्दस्तद्विज्ञानं चेत्पुभपशुतमित्यतः पृच्छति, किं? कां चेति ? फियान् या मागो द्रव्यथा ? आदिशन्दाभपशुतं या परिणमेतेति सम्बन्ध इति गाथार्यः ॥ १२७ ॥ अत्रोन्यते-इह हि थुनमानी उप- पुक्तानपदार्यान् पिजानातीति, ततम-'तुद्धिनिटे'त्यादि, बुद्धिा-शुतबुद्धिः श्रुतमतिरित्यर्थः दृष्टा-उपलव्याः पर्यालोचिता गि- पोरगा प्रतिमान युद्धपा दृष्टा युदिदृष्टास्तान्, कानित्याह-अर्थान् , अभिलाप्यान् भाषानितियारत्, एतदुक्तं मरति-अभिलाप्यान मा- ·वेशेपाव कोट्याचार्य) वृत्ती युद्धीतिपू. वंगतगाथा- व्याख्या ॥ ५८॥ ॥ ५८॥ धान मनसि स्फुरतः सतो 'यान् भापते' यान् वक्ति तन्मतिसहित एवेति वाक्यशेपः, 'तं सुतति तत् श्रुतमभिधीयते, कुतः पुनरय पाफ्यशेपो लभ्यत इति चेत्, नन्याचार्यवचनाद्, आह च-'मतिसहियंति श्रुतं मतिसहितमुभयश्रुतमित्यर्थः, एतमोपयुक्तस्यैव, एवं तावदेतत् , यान पुनः प्राक् श्रुतबुद्ध्याऽऽलोचितानपि पश्चादभ्यासवलादनुपयुक्तो चक्ति तद् द्रव्यश्रुवम्, याँस्त्वालोचयत्येव केवलं नतु भापते तद् भावभुतम्, एतच्च द्वयमल्लिभ्यते, अत्र च भावश्रुतस्य उपयुक्तस अनुपयुक्तस वा वक्तुरनन्ततमो भागो द्रव्योभय- श्रुतत्वेन परिणमति, 'सच्येण आउएणवि न पहुप्पइ जेण कालो से'त्ति वचनादिति पूर्वार्द्धार्थः। अथ 'इतरत्थवी'त्यादि पच्छर्दू, को- ऽस्याभिसम्बन्धः १, उच्यते, यानुपयुक्तोऽनुपयुक्तश्च भापते तदुभयं च श्रुतं चोक्तेः, इतरदिति भावश्रुतं गम्यते, तत्र च सम्भवतीयमा- शा-करमादप्राप्पेतद् द्वयं न भवतीत्याह-इतरत्रापि-भावथुते उक्तलक्षणे इतरस्यापीत्यर्थाद् विभक्तिपरिणामः आधाराधेययोर्भ- दोपचाराद्वा 'होज' स्यात् श्रुतं द्रव्यश्रुतमुभयश्रुतं वा, यदि किं स्यादित्याह-उपलम्भनमुपलब्धिः-श्रुतबुद्धथालोचितार्थविषयसंवेदनं 'तया समं' तया सह, एतदुक्तं भवति-तत्संवेदनमेवात्मप्रदेशेभ्य उन्मूल्य घनिना सह यदि संक्रामयेत्-उपयुक्तोऽनुपयुक्तो वा भणे, उपयुक्तिपरिमाणं वा उपलब्धिसमकालं वा, यदैवोपलभते तदैव यदि भापेतेत्यर्थः ॥ १२८ ॥ सर्वथा यावन्मानमुपलभते न तावदु- पयुक्तोऽनुपयुक्तो का वक्तुं शक्नोति, उपलब्धेर्वद्दुत्वात् परिमितत्वाचायुपः क्रमवर्तित्वाच वाचः "उक्कइयोवइताई करेइ चो- इसवि जैण पुच्चाई । अंतमुहुत्तेण चिय, सयपज्जाएहिं पुव्वधरो ॥१॥"त्ति गाथार्थः ॥१२७॥ एनां च गाथां मतिश्रुतयोर्भेदः प्र- फ्रान्त इति तदर्थ एव केचन व्याचक्षते, वयं तु तथाऽपि वक्ष्याम इति। तत्र तावदभिहितार्थानुसारेणैतास्तिस्रो भाष्यगाथा:-'जे सुय' इत्यादि । 'इयरत्यवी'त्यादि । 'सह' इत्यादि । उक्तार्थाः, नवरं 'तया व जंतुल्ल'ति, यथा शूलं वेदयंस्तदेवाभिधत्त इति भाव- ·विशेषाव० कोट्याचार्य वृत्ती बुद्धीतिपू- विगतगाथा- व्याख्या ॥ ५९॥ नीयं । अथ कथमन्ये एनां गाथा मतिश्रुतभेदार्थे व्याख्यानयन्ति । तदुच्यते-'बुद्धीदिई त्यादि, अस्या व्याख्यानान्तरम्, इह बु- द्धिः-आभिनिवोधिकवुद्धिरधिक्रियते त्या दृष्टाः चिन्तितास्तानान् भापते बुद्धिसहित एवेति वाक्यशेपः, 'तं सुर्य'ति तच्छुतमभि- धीयते, किंपिशिष्टम् ? इत्याह-'मतिसहियं' आभिनियोधिकसहिचमित्यभिप्रायः, एतत्किल शुतज्ञानमनुपयुक्तस्य द्रव्यश्रुतमिति भावना, पारिशेष्यादिवरत् मतिज्ञानम्-आलोचिवाभिलाप्यपदार्थपर्यालोचनमात्ररूपमिति पूर्वार्द्धार्थः । अत्राह--अत्रापि कस्मादिदं न भवतीति, उच्यते, 'इतरत्यावी'त्यादि पच्छद्धं, इतरत्राप्युक्तलक्षणे मतिज्ञाने 'होज सुयं भवेत् श्रुतं मतिज्ञानोपयोगसंवलितं, यदि कि स्यादित्याह-उपलब्धिसमं यदि भणेदिति प्राग्यदिति गाथार्थः ॥ १२९-१३०-१३१॥ अत्र व्याख्याने भाषथुवाभावं दर्शयन् मतौ च श्रुवमणने विरोधमुभावयन् भाष्यकार आह-'केई बुद्धीदिहे' इत्यादि । केचनानुभववादिनो व्याचक्षते-युद्धिष्टान आभिनि- वोधिकज्ञानाभोगितान् प्राक् पुनर्मतिसहितान् भापत्ते तदुपयुक्तस्य त्रुवत्तः श्रुतं भवति, शुतज्ञानमित्यर्थः, पूर्वपक्षानुवादः, अत्रोच्यते- 'तत्यति तत्रैवं कल्पनायां न विद्या कतमद्भाशुतं १, तथाहि-किं शब्दो भाप्यमाणः किं वा तत्प्रेरिका मतिराहोश्विदुभयमिति त्रयी कल्पना, किंचात:-'मावसुयं सबहा अजुत्त'मिति गाथार्थः ॥ १३२ ॥ तथाहि-सहो' इत्यादि । शब्दस्तावद् द्रव्यश्रुतमभिधानात् मतिस्त्वाभिनियोधिकं सुप्रसिद्धत्वात् , इतरेतरसापेक्षमुभयं तदिति चेत्, उच्यते, न चोभयं युक्त, तत्त्वेन उभयस्याप्युभयखभाव- त्वेनाविशेपात्, अत उभयस्य स्वतंत्रस्यास्वतन्त्रस्य वा अभावे भावभुतत्त्वेन तद् भावभुतं, क्व शब्दादौ ? किं वा तत् १, न किंचिदिति गाथार्थः ॥ १३३ ॥ तत्रैतत् स्याद्-मतेर्भापासंकल्पनापरिणामतः श्रुतत्वे नायमुपालम्भ इत्यत आह 'भासा' इत्यादि । 'मते' अ- न्तानविशेषस्य 'भाषापरिणतिकाले' भाषाप्रारम्भवेलायां 'किमधिक पूर्वावस्थाया रूपं जायते येनासौ ज्ञानान्तरं स्यात् , 'अथान्य- ·विशेपार कोट्याचार्य प्रत्तो बुद्धीतिपू- वंगतगाथा- व्याख्या ॥६०॥ थात्वं वेति निर्मूलतो वाऽन्ययात्वं किं भापापरिणतिकाले मतेरिति वर्तते , न किंचिदिति गाथार्थः । अपिच-भाष्यत इति भाषा तस्याः-संकल्पविशेषः-प्रारम्भविशेषः स एव तन्मात्र, मात्रशब्दो मनागपि विकारभवनप्रतिपेधार्थः, ततः श्रुतमयुक्तं सा, एदुतक्तं भवति-अन्तरविज्ञानस्यैकत्वेनाविशिष्टस्य वाह्याक्रियाभेदेऽपि नान्यथात्वं भवितुमर्हति, अत्यन्तजातिभेदाभावात्, अत्यन्तजातिभेदा- म्युपगमे च धापनयल्गनास्फोटनादिविधानत आनन्त्यं मतेः स्यात्, एवं तापद् भावभुताभावाख्यानेन पूर्वाधं व्याख्यातं दूपितञ्च, अथ यदाह पश्चादधे मतिज्ञानमेव सम्बन्धयन्तः पूर्वपक्षं कृत्वा-'इतस्त्रापि' मतिज्ञाने 'होज्ज सुयंती' त्येवमादि तदश्रव्यं प्रत्यनुभा- प्प विरोधमुद्भावयन्नाह-'इयरत्यवी' त्यादि । 'इयरत्थवि मइनाणे होज्ज सुर्य'ति यदुक्तं तत्रोच्यते-ननु कथं तन्मतिज्ञानं श्रुतं भवति', नवेत्यभिमायः, मतिस्तद् भविष्यतीत्पाद-कथं वा मतिः श्रुतं भवति ?, नैवेत्यभिमायः, कुत एतदित्याह-स्वलक्षणभेदादावरणभेदा- ज्येति तस्माद्वयाख्यातमेव ज्याय इति गाथार्थः ।। १३५ ॥ अथ मव्याख्याने नास्ति भवतः कथञ्चित्परितोप इत्यत इयमेव गाथा श्रुतत्रानामिलापं मुक्त्वा द्रव्पश्रुतवाग्योगमात्राध्यारोपं च कृत्वाऽन्यथा व्याख्यायतां न दोषोऽविरोधात, तद्यथा-'बुदिद्दिष्टे अत्ये जे भासह तं सुयं मतीसहियं। आभिणियोहिउवउत्तस्स इतरंति-मतिनाणं, तत्थवि होज्ज दव्वसुय" मित्यादि, प्राग्वदिति गाथार्थः। एत- देव व्याचिख्यासुराह-अव मती' त्यादि । अथवा मतिः द्रव्यश्रुतत्वमेतु, कारणत्वात् आह-पयेवं भावश्रुतत्वमपि तहतु, तन्न, यतो 'भावेन' भाषथुतत्वेन 'सा' मतिः 'विरुध्येत' व्याहन्येत, उक्तवत्-'भावसुयाभावाओ संकरओ णिव्विसेसभावाओ । पुव्वुत्तल- क्सणाओ सलक्षणावरणभेयाओ ॥१॥"त्ति वचनाच्च, यद्येवं भावश्रुतत्ववत् द्रव्यश्रुतत्वमपि तीसौ मैतु, उच्यते, किं रुष्यसि ?, नहि क्रोधो विक्रीयमाणः काकणिमपि लभते, ननु उपशम्यतां, 'जो असुयक्खरलामो तं मतिसहिओ' तदपयतः मन प्रमानेगन ·विशेपाव० कोट्याचार्य वृत्ती युद्धीतिपूर्व- गतगाथा- व्याख्या ॥ ६१॥ उक्तम्-'अहन मती दव्यसुयत्नमेउ'चि गाथार्थः ॥१३६॥ पश्चार्धव्याख्यामाह-'इतरंमिचि'इत्यादि,इतरत्रापि-मतिज्ञाने भवेत्तद्-द्रव्य- श्रुतं यापलब्धिसम भणे वाग्योगेनेति गम्यते, 'नये'त्यादि प्राग्वत् ,तस्मादिय गाथा न श्रुत्तमङ्गीकृत्य व्याख्येया,भावश्रुवाभावप्रसङ्गात् , यचैवं व्याख्यायमाने विशिष्यते मतिद्रव्यश्रुतलक्षणं तदङ्गीकृत्य व्याख्येयेति न कश्चिदोपइति प्रकरणार्थ इति गाथार्थः ॥१३७॥एवमुक्ते स- त्याह-'किहे त्यादि, कथं मतिश्रुतेन चोपलब्धाः शक्यन्ते न भापितुमिति, उच्यते, 'वहुत्वाद्' भूयस्त्वात् , न च गतार्थो हेतुर्विशेषाभि- धानात्, सामान्येन च तावदयमधिक्रियते इति, तत्रैतत्स्याद्-वह्वष्यभिधातुं शक्यत एव, उच्यते, सत्यं, किं. विह 'सवेणावि जीवि- येण सो णाणी अणंतभागं चेव जम्हा भासइ तम्हा भण्णइ बहुत्ता'त्ति गाथार्थः ॥ १३८ । साम्प्रतमुपन्यस्तहेतोरवसरतः विशेषप्रति- भागमाह-'तीरंती'त्यादि ।। सर्वे शुतोपलब्धा भावाः पार्यन्ते न वक्तुं, कुतः १ इत्याह-'बहुत्वभावात्' बहुत्वादेवैत्यवधारणीय, न तु तत्स्वाभाच्यादित्यभिप्रायः, तथा 'सेसोवलद्धभावा सामन्य'त्ति शेषं उपयुक्तादन्यन्मतिज्ञानं मत्यवधिमनःपर्यायकेवलानि वा तैरुपलब्धाः शेपोपलव्धाश्च ते भावावेति समासः ते तु तत्स्वाभाव्यात् अनभिलाप्यस्वाभाव्यात् 'तीरंति नवोत्तुं जे' इति वर्तते, आह-इमे बहुत्वादपि न शक्यन्तेऽभिधातुमिति किमेकमेव कारणं नोच्यते ? इति, उच्यते,अनभिलाप्यस्वाभाव्ये सति बहुत्वस्याप्रयोजकत्वाद् ,व- होरपि द्राधीयसा कालेनान्तदर्शनात् तथा चाह-बहुत्तओ जहा भासिउं न तीरन्ति' तथोक्ताः शेपोपलब्धभावाः 'बहुत्ताओ'त्ति वचनात् मतेः शेपोपलक्षणत्वाच्छेपाणामपि चेहार्थगतिप्रापणे विवक्ष्यमाणत्वात् , पुनरप्याह-मत्याापलब्धानामपि केपाश्चिदनभिला- प्यत्वात् , किमुच्यते 'सेसोवलद्धभावा साभबत्ति ?, उच्यते,अमीयां तु श्रुतविषयेणैवाक्षिप्ततयाऽभिधानशक्यतया समनुज्ञातत्वाद्, एत- दुक्तं भवति-तेऽवग्रहादितया सम्प्रज्ञायमाना मतिः अक्षरोल्लेखेन तु शुतमिति गाथार्थः ॥ १३९॥ आह- ·वेडोपार० कोट्याचार्य गृती पूर्वधराणां पदस्थानता ॥६२॥ ॥६२॥ फत्तो पत्तियमेत्ता भावसुयमईण पजया जेसि । भासइ अणंतभागं ? भण्णइ जम्हा सुएऽभिहियं ॥१४०॥ पपणवणिज्जा भावा अणंतभागो उ अणभिलप्पाणं । पण्णवणिजाणं पुण अर्णतभागो सुयनियद्धो॥१४॥ जं चोदसपुब्वधरा छट्ठाणगया परोप्परं होन्ति । तेण उ अणंतभागो पण्णवणिजाण जे सुत्तं ॥ १४२ ।। अपग्वरलंभेण समा ऊणहिया होति मईविसेसेहिं । तेऽवि य मईविसेसे सुयनाणभंतरे जाण ॥१४३॥ जे अक्ग्वराणुसारेण मईविसेसा तयं सुयं सव्यं । जे उण सुयनिरवेक्खा सुद्धं चिय तं मईनाणं ॥१४४॥ केइ अभासिज्जन्ता सुयमणुसरओऽवि जे मई विसेसा। मन्नंतिते मइच्चिय भावसुयाभावओ तन्नो ॥१४॥ किह मइसुयनाणविऊ उहाणगया परोप्परं होना ?। भासिज्जंतं मोत्तुं जइ सव्वं सेसयं बुद्धी ॥१४६।। 'कत्तों इत्यादि ।। कुत एतावन्तो भावश्रुतमत्योः पर्यायाः-उपलब्धार्थविशेषविशेषाः येषां सर्वेणाप्यायुपाऽनन्तभागमानं 'भापत इति ?, भन्नति यस्मात् श्रुते भणितमिति गाथार्थः ।। १४०॥ 'पन्नवणिजा'इत्यादि ॥ प्रज्ञाप्यन्त इति प्रज्ञापनीयाः, वचनपर्याय- त्वेन शुवनानगोचस इत्यर्थ के भावाः-ऊधिस्तिर्यग्लोकनिविष्टभूभवनविमानग्रहनक्षत्रतारकार्केन्द्रादयः किमत आह-अनन्त- भाग एव वर्तन्ते, न सङ्घयेयमागे नाप्यसहयेयभाग इति, केषामित्याह-अनभिलाप्यानां, अर्थपर्यायत्वेन भत्यवधिमनःपर्यायगो- चराणामित्यर्थः, अनभिलाप्यवस्तुराशेरमिलाप्यवस्तुराशिरनन्तभागे वर्तत इति भावः, पुनश्च प्रज्ञापनीयानां द्रष्याणामनन्तभाग अनन्तभागमात्रं शुतनिबद्धः-चतुर्दशसु पूर्वेषु साक्षाद् ग्रथितो भगवमिर्गणधरैरिति गाथार्थः ॥ १४१.॥ कुतः प्रत्ययः ? इत्यत आह- 'ज'मित्यादि । यद्-यस्मात् चतुईअपूर्वधराः पद्स्थानपतिताः परस्परं भवन्ति, न्यूनाधिक्येनेवि शेषः, तथाहि-सकलाभिलाप्यवस्तु- ·विशेपाव कोट्याचार्य पूर्वधराणां पदस्थानता ॥६३॥ ॥६३॥ वेदितयोत्कृष्टचतुर्दशपूर्वविदः प्रतियोगी उक्तः, "अणंतभागहीणे वा असंखेज्जभागहीणे वा संखेज्जमागहीणे वा संखेज्जगुणहीणे वा असंखेज्जगुणहीणे वा अर्णतगुणहीणे या एवं अन्भहियेऽवि' अतो येन कारणेनैवं तेन यत्सत्र-चतुर्दशपूर्वलक्षणं तत्मज्ञापनीयानामन- न्तभाग एवेति स्थितमिति गाथार्थः ॥ १४२ ॥ आह-केवलिनामिवामीपामयं तारतम्यकृतो विशेपो न युक्तः, युक्तश्चेदुच्यतां कार- णमित्यत आह-"अपरपरे रयादि।। 'अक्षरलाभेन' चतुर्दशापूर्वसूत्रलक्षणेन 'समा'तुल्याः, चतुर्दशपूर्वधरत्वात् , कैस्तु न समा इत्याह- न्यूनाधिका भवन्ति उक्तवत् 'मतिविशपैः'अक्षरलाभगतबुद्धिविकल्पैः, तैस्तैर्व्याख्यानकरणैरित्यर्थः, क्षयोपशमवैचित्र्यात् , केवलिना त्वविशेपः क्षायिकत्वात् , इह च मतिविशेषग्रहणादाभिनियोधिकविशेपास्ते मा भूवन्नित्यतो विशेष्यते-तानपि च मतिविशेपान तन्न्यूनाधिक्यनिवन्धनान् गम्यान श्रुतज्ञानान्तर्भाविन एव 'जानीहि विद्धि, ययेवं तेऽपि य मतिविसेसे सुयणाणं चेवेत्येवमेव प्रगुण- मस्तु, तन्न, अस्यापि न्यायस्य दृष्टत्वादगादिव्यपदेशवत् ,यथा ह्यङ्गमेवाङ्गाभ्यन्तरमेवं श्रुतमेव श्रुताभ्यन्तरमित्युक्तं भवतीति भावः छन्दो- भङ्गभयाद्वाऽभ्यन्तरग्रहणमिति, अथवा 'सुयनाणे त्यनेन चतुर्दशपूर्वाक्षरलाममधिकुरुते-तेऽपिय मतीविसेसे सुयनाणअब्भन्तरे जाण'त्ति तानपि गम्यान् पर्यायानेतदधिकरणानेव विद्धि, श्रुतग्रन्थानुसारित्वादिति गाधार्थः ॥ १४३ ॥ आह--किं ग्रन्थानुसारेणाविर्भवन्तः श्रुतं भवन्ति ?, उच्यते, का सन्देहस्तथाहि-'ज'इत्यादि, स्पष्टार्था, नवरं किमस्यापरमपि फलमिति, उच्यते, यदधस्तादभ्यधापि- "जं तत्थावत्थाणं चुयस्स सुयोपयोगाउ"चि,तस्येदमुदाहरणमिति ॥१४४|| एवं च स्थिते-'केईत्यादि,केचन प्रज्ञाभिमानिनोऽनुभव- | वादिनो वा मन्यन्ते-श्रुतमनुसरतोऽपि ये मतिविशेषाः प्रस्फुरन्ति ते मतिरेवेति, कुतः 'अभासिज्जन्त'त्ति अभाष्यमाणत्वात्, 'सर्वासां निमित्तहेतुपु प्रायो दर्शन मिति पञ्चम्यथै प्रथमा, मन्यतामिति चेत्, तन्न, भावथुतसाभावात् । तत्स्थाने मविपरिकल्पना- ·विरोपाव कोय्यानार्य गृचौ पूर्वघराणां पदस्थानवा ।।६४ ॥ ।। ६४॥ दिति गायार्थः ॥१४५॥ अपिच-'किह मती'त्यादि, भासिज्जंतं मोत्तुं जइ सव्वं सेसयं युद्धी तो कह महसुयनाणविऊ एडाणगपा परोप्परं होज्जा , नैवेत्यर्थः, एतदुक्तं भवति-एकस्थानपतिता एव स्युरिति, न अनन्तगुणहीनो वाऽनन्तगुणाभ्यधिको वेति, मतेः सदैवाधिक्यात् , श्रुतस्य तु सदैव हीनत्वात् , तद्धीनत्वं च भापकसंख्येयवर्षायुप्कत्वेन तत्संख्येयत्वादिति परस्थानमङ्गीकृत्य, स्वस्थानेऽपि थुतज्ञानिनां द्विस्थानमा 'संखेज्जभागहीणे वा संखेज्जगुणहीणे या', नतथ (तत्) 'जं चोद्दस पुन्वधरा' इत्येतच न घटां- प्राश्चति, तस्मादेतदपि-'केयी युद्धीदिढे मतिसहिए भासओ सुय'मित्यादिव्याख्यानवदभावितानुष्ठानत्वादनादरणीयमिति गाथार्थः। ॥ १४६ ॥ तदेवमियं पूर्वगतगाथा शुवस्वरूपाभिधायिप्रकारेण व्याख्याता, अधुना प्रकृतार्थेन व्याख्यायते, वयं तु तथापि वक्ष्याम इति पाम्प्रतिपन्नत्याद , बुद्धिदिवे अत्य' इत्यादि । अस्याधतुर्थेन प्रकारेण व्याख्या-युद्धिहहिहायधिकरणा सामान्येन मतिः श्रुतबुद्धिः परिगृह्यते "दिव' उपलब्धं यद् यस्तुजातं, तत् किमित्यत आह-तं सुतंति तद्वस्तुजातं श्रुतमुच्यते, कारणे कार्योपचारात्, आह- यरमनमिलाप्यवस्तुनोऽपि श्रुतत्वमसङ्गः सामान्यबुद्धिविवक्षणात्, तस्याश्च तद्विपयादपीत्यत आह-'जे भासइत्ति असायम- धों पदस्तुजातं भापते-प्रतिपादयति, इह च व्यवच्छेदफलत्याद् वाक्यस्य सर्व तत्सावधारणकं स्याद् इष्टतश्वावधारणविधिरित्यत एवमपधार्यते-पदापत एवावश्यं कदाचिदेशकालनरान्तरादिपु,एवं च सामान्यबुद्ध्युपलव्धानामभिलापविषयत्वे सत्यभाष्यमाणानामपि श्रुतत्वलामतः श्रुतस्य महीयान् विपयो लब्धो भवतीति भावनीय, वक्ष्यति च भाज्यकारः 'संभवमेत्तं गहियं ण उ भासणामेन' मतिदृष्टभाप्यमाणानामपि मावश्रुतममगाद , अत उच्यते-'बुद्धिद्दिढे अत्थे जै भासइ तं सुर्य'ति, तच किंविशिष्टमित्याह-'मतिस- हिषति भतिमाहिये सामान्यबुद्धिसंपलियं, एतच्च श्रुवोपयुक्तस्य भवतीत्यनेन मतिसहियमितिग्रहणेन नियम्यते,अतोऽन्या अभिला.

·मिशेपार कोट्याचार्य घृची मतिश्रुत- योः इन्द्रि- यविभाग: प्यानभिलाप्योपलव्ध्यात्मिका ज्ञानशक्तिर्मतिज्ञानमिति मावना, ततथ यादृशमुपलभते श्रुतं तादृशं वक्त्येव, तद्वाच्यस्यैवंरूपत्वाद। नत्वयं मतो विधिरिति, आह च-'इयरत्थवी'त्यादि, पच्छद्धं पूर्ववदिति गाथापिण्डार्थः ॥ अस्या भाष्यं, तत्र- सामन्ना या युद्धी मासुयनाणाई ती जे दिट्ठा। भासइ संभवमेत्तं गहियं न उ भासणामेत्तं ॥१४७॥ मइसहियं भावसुयं तं निययमभासओऽवि मइरन्ना। मइसहियंति जमुत्तं सुओवउत्तस्स भावसुयं ॥१४८॥ जे भासइ चेव तयं सुयं तु न उ भासओ सुयं चेव । केई मइएवि दिट्ठा जं दव्वसुयत्तमुवयंति ॥१४९॥ एवं धणिपरिणामं सुयनाणं उभयहा मइन्नाणं । जं.भिन्नसहावाइं ताई तं भिन्नरूवाइं ॥१५०॥ श्यरत्ति मइन्नाणं तओवि जइ होइ सहपरिणामो।तोतम्मिवि किं न सुयं भासइज नोवलदिसमं?॥१५१|| अभिलप्पाणभिलप्पा उवलद्धा तस्समं च नो भणइ । तो होज उभयरूवं उभयसहावंतिकाऊण ॥१५२॥ जं भासइ तंपि जओ न सुयादेसेण किन्तु समईए । न सुओचल द्वितुल्लंति वा जओ नोवलद्धिसमं॥१५३॥ 'सामन्ने'त्यादि, गतार्था तदनया 'बुद्धिद्दिढेअरथे जे भासति' इत्येतधाख्यातं ॥ १४७ ॥ शेष व्याचिख्यासुराह- 'मती'त्यादि, 'तं अभासतोवि भावसुयं णिततं' व्यवस्थापितमुक्तमित्यर्थः, किंविशिष्टमित्याह-'मतिसहियं' मतिसहि- तमेवैतद् भवतीति नियम्यते, तया चाह-पच्छ५ 'मती'त्यादि, 'युद्धिदि अत्थे जे भासइ तं सुयन्ति भणिऊण 'मतिसहिय मिति यदुक्तं तव किं ज्ञापयतोक्तमित्यत आह-श्रुतोपयुक्तस्यैव-श्रुतमत्युपयुक्तस्यैव तद्भावभुतमिति, विषयविषयिणोधात्रामेदो दृश्यः, अथ योऽन्यो विषयभाग थास्ते तमधिकृत्याह-'मतिरन्न'ति इति भाविवार्थमिति गाथार्थः ॥१४८॥ अथेष्टावधारणमाह-'जे भासई'-

·मतिश्रुत-
रिशेपार
कोयाचार्य
पृत्ती
योः वल्क-
शुंबत्वादिः
॥६६॥
॥६६॥
त्यादि, क्वचिद् गतार्था स्पष्टा वेति ॥ १४९ ॥ अथोपसञ्जिहीपुराह--'एच' मित्यादि, ध्वनिपरिणाममेव श्रुतमभिलाप्यविषयत्वात् ,
ध्वन्यध्वनिपरिणाम चेतरदभिलाप्यागोचरत्वात् , फलप्रधानाः समारम्भा इत्यतः 'ज'मित्यादि पच्छद्धं, स्पष्टम् ॥ १५० ॥ अथ
मूलगाधापश्चादर्द्धमाह--(एवं कथं घटते?) 'इतरत्सी'त्यादि, इतरदिति-मतिज्ञानमभिसम्मध्यते, तस्माच चापरिणामो भवतीति
वाक्यशेषः, अत एवाह चोदक:-'ततोऽवी'त्यादि स्पष्टम् ॥१५१ ॥ तथाहि-'अभिलप्पा' इत्यादि, मत्योभयस्वभावा उपलब्धा-
स्तत्सम अभिलाप्यानभिलाप्योपलब्धिसमं च न भणति, अशक्तेः, माह-ततो भवतु मतिज्ञानमुभयरूपं-मतिश्रुतरूपमुभयखभावमिति-
कृत्या, अभिलाप्यानभिलाप्यरूपत्वात् , अथ नैयं, यानुपलभते भापते च तद्विज्ञानमस्याः श्रुतमेवास्तु, किं तत्र मत्येति गाथार्थः
॥ १५२ ॥ उच्यते-'जमि'त्यादि, इह यदपि किश्चिदसौ भापतेऽभिलाप्यं वस्तु तदपि 'न श्रुतानुसारेण' न श्रुतग्रन्थानुसारेण,
किन्तु स्वमत्या, पाग्योगेनेत्यर्थः, द्वितीयामुपलब्धिमङ्गीकृत्याह-न श्रुतोपलब्धितुल्यमिति वा यतः, एतदुक्तं भवति-यथा जैनश्रु-
तपन्धानुसारेण माप्यते न तथा मत्या, ततो नोपलब्धिसमं भापत इति मूलगाथार्थः ॥१५३।। ततश्च सोऽयमिन्द्रियविभागकृतो
भेदः समाप्त इति ॥ इदानीं परोपन्यस्तवल्कसुम्बदृष्टान्तोपन्यासविघटनेन प्राक्साधितमेवार्थमभिधित्सुस्तन्मतमुपन्यस्यति-
अन्ने मन्नंति मई चग्गसमा सुंघसरिसयं सुत्तं। दिद्वन्तोऽयं जुत्तिं जहोवणीओ न संसहइ ॥ १५४॥
भावसुयाभावाओ संकरमओ निविसेसभावाओ। पुन्बुत्तलक्खणाओ सलक्खणावरणभेयाओ॥१५५॥
फप्पिज्जेज व सो भावदव्वसुत्तेसु तेसुचि न जुत्तो। मइसुयभेयावसरे जम्हा किं सुर्यविसेसेणं? ॥१५६॥
असुयरखरपरिणामा वजामई वग्गकप्पणा तम्मि । दध्वसुयं सुम्यसमं किं पुण तेसि विसेसेणं ॥१५७॥

·विशेषावा कोट्याचार्य वृत्ती मतिश्रुत- यो वल्क- शुंबत्वादिः ॥६७॥ ॥६७॥ इहई जेणाहिकओ नाणविसेसो न दव्यभावाणं । न य दव्यभावमेत्तेऽवि जुञ्जए सोऽसमंजसओ ॥१५८॥ जह वग्गा सुंवत्तणमुवेंति संवं च तं तओऽपाषणं । न मई तहा धणित्तणमुवेइ जं जीवभावो सा ॥ १५९ ॥ अह उवयारो कीरइ पभवइ अत्यंतरंपि जं तत्तो। तं तम्मयति भण्णइ तो मइपुव्वं जंओ भणियं॥१६०॥ भावसुयं, तेण मई वग्गसमा सुंयसरिसयं तं च । जं चितेऊण तया तो सुयपरिवाडिमणुसरइ ॥१६॥ 'अन्ने' इत्यादि, अन्ये मन्यन्ते-मतिर्हि वल्कप्रतिमा कारणत्वात् , सैव शब्दतया सन्दर्भिता शन्देन सहोचारिता श्रुतं, यथा त एव वल्कास्तथाविधाकारान्तरं प्रापिताः सुम्पमिति कार्यत्वात् , आह-शोभनमैवैतन् मन्यन्तां तत् इत्थं कोऽपराध ? इति, उच्यते 'न, यत आह-अयं दृष्टान्तो यथा तैरुपनीयते इति साभिप्रायं तथा न युक्ति संसहते, न विपहत इत्यर्थ इति गाथार्थः ॥१५४ ॥ कुतः १ इत्याह-~'भाव'इत्यादि, भाषश्रुतस्याभावात् , तदभावश्च द्रव्यश्रुतस्यैव भावात् , अथ तत्रापि भावश्रुतकल्पना क्रियते इत्यतः स एव सङ्करः, तस्माद् , न चेत्सङ्कर इप्यते ततो निर्विशेषभावस्तस्माच, अस्तु विशेषाभाव इति चेत् , तन्न, पूर्वोक्तलक्षणाद् अभिनि- घुध्यते इत्यादेः तथा स्खलक्षणभेदात् , ज्ञानस्य पञ्चविधत्वादावरणभेदाचेति गाथार्थः ॥१५५ ॥ उक्तवन्नासाभावः कतुं पार्यत इत्यतोऽयं दृष्टान्तो भावद्रव्यश्रुतयोः योक्ष्यत इत्याह च-'कप्पी'त्यादि स्पष्टार्था, नवरं 'किं सुयविसेसेणीति किं श्रुतयोविंशेपेण', भिन्ननाम्नोनियोर्विशेषाभिधानप्रस्तावत्वादिति गाथार्थः ॥ १५६ ॥ पुनरपि पराभिप्रायमेवाह-'असुते'त्यादि, अथुताक्षरपरिणामा वा या मतिः-ईहादिका बल्ककल्पना तस्यां, द्रव्यश्रुवं तु सुम्बसम, ततश्च योक्ष्यतेऽयं दृष्टान्त इत्युक्तमत उच्यते-'किं पुण तेसि विसे- सेणेति गाथार्थः ।। १५७ ॥ केन कारणेन इत्याह-'इहइ'मित्यादि पूर्वाद्ध स्पटम् , अथैतावन्मात्रनियत एवासौ भविष्यतीत्यत

·विशेषा
कोट्याचार्य
मतिश्रुत-
यो वल्क-
शुबत्वादि
॥६८॥
॥ ६८॥
आह-न च द्रव्यभावमात्रेऽवि युज्यतेऽसावञ्जसा दृष्टान्तः असमञ्जसतो, दृष्टान्तदाान्तिकयोधुर्यादिति गाथार्थः ॥ १५८॥
तथाहि-'जहे त्यादि, स्पधार्या ॥ १५९ ॥ पराभिमायमाह---'अह' इत्यादि, 'भावसुय'इत्यादि, अथोपचारः क्रियते-मतिपूर्व
द्रव्यश्रुतं, ततश्य 'दव्वभावमेने सो भविस्सति', उपचारनिवन्धनमाह-प्रभवत्यर्थान्तरमपि सत् यद् वस्तु यस्माद् वस्तुनस्तत्तन्मय-
मिति भण्यते, यथा सोऽयं रूपक एवमवस्थां गत इति, एवं सैव मतिन्यश्रुतावस्था प्रापितेति, आचार्य आह-यद्येवं 'तो मतिपुर्व
जतो भणिय भावसुयंति, अस्थायमर्थः-यत एवमुपचारवादी भवान् 'तो' ततः परं मूढ ! काक्वा 'मइपुच'मतिकारणमिति भणितं
उक्त मानथुन, भारथुतमेवापत्त्वाद् यथाश्रुतं व्याख्येयम् ॥ १६० ॥ अथ पुरुषशक्तिपरिग्रहाद्वाचको भवतीति न्यायप्रदर्शनार्थमाह-
'भावे'त्यादि, वेन मतिल्कसमा कारणत्वात् सुम्बसदृशं च यत्तद्भावश्रुतं कार्यत्वाद, कुतः? इत्याह-यस्मात्सश्चिन्त्य-ज्ञात्वा मत्या
तपा पथात् भुतपरिपाटीमनुसरति-अयमस्यार्थ इत्येवमिति गाथार्थः ॥ १६१ ॥
अन्ने अणकवर पावरविसेसओमइसुयाइं भिन्दन्तिाजं मइनाणमणक्खरमक्खरमियरंच सुयनाणं ॥१६२।।
जइ महरणावरचिय.भवेज नेहादओ निरभिलप्पे। थाणुपुरिसाइपजायविवेगो किह णु होजाहि? ॥१९३।।
सुगनिस्सियवयणाओअहसो सुयओमओ न बुद्धीओ।जइ सोसुयवावारोतओकिमन्नं मइन्नाणं?॥१६॥
अह सुपओऽवि विवेगं कुणओन तयं सुयं सुयं नत्थि। जोजो सुयवावारोअन्नोऽवितओमई जम्हा॥१६५।।
मइकालेवि जइ सुयं तो जुगवं मइसुओवओगा ते । अह नेवं एगयरं पवनओ जुज्जए न सुयं ॥१६॥
जह सुयनिस्सियमकवरमणुसरओतेण मइचउक्कंपि। सुयनिस्सियमावन्नं तुहतंपिजमक्खरप्पभवं ॥१६॥

·विशेषाव: कोट्याचार्य वृत्ती परप्रवोधके- तरत्वाद् भेदः ॥६९॥ ।।६९ ॥ जइन सुएण तओ जाणइ सुयनिस्सियं कहं भणियं? सुयकओवयारं पुब्धि इहि तयणवेक्वं ॥१६॥ पुचं सुयपरिकम्मियमइस्स जं संपयं सुयाईयं । तं निस्सियमियरं पुण अणिस्सियं भइचउक्कं तं ॥१६॥ उभयं भावकवरओ अणक्खरं होज वंजणक्खरओ। मइनाणं सुत्तं पुण उभयपि अणक्खरकवरओ ॥१७॥ 'अन्ने' इत्यादि । अन्ये अनक्षराक्षरविशेषतो मतियुते भिन्दन्ति, यस्माद् किल मत्तिज्ञानमनक्षरमेव व्यञ्जनशब्दापोदत्वात, श्रुतज्ञानं त्वक्षरयदनक्षरखचेति, तत्राक्षरषद् भावतो व्यञ्जनाक्षरतच अनक्षरखदुच्छ्वसितादि, कोभिप्रायस्तेपामेवं बदतामिति चेत्, उच्यते, मतौ व्यञ्जनाक्षरायोगात् श्रुत इवेति भावना, एतच परिफल्गु, भावाक्षरमङ्गीकृत्य मतिज्ञानस्याप्यनक्षराक्षररूपत्वात् ।। १६२॥ इत्यं चैतद्, अन्यथा---'जती'त्यादि, 'यदि मतिरक्षरानक्षरैव स्यात्,' यदि मतिः सर्वथा अवर्णवादविज्ञानरूपैव स्यात्, ततो नेहादयो मति- निरभिलाप्येऽर्थे अनुप्रवरन्निति, तद्वर्णात्मकत्वात्, मतेधानक्षरत्यात्, आह-यद्यस्यामनक्षरायामीहादयोऽपि न प्रवृत्ताः क इन दोपः१, उच्यते, स्थापयादिविकल्पाभावः, स्थाणौ पुरुपादिपर्यायविवेकः स्थाणुधर्माध्यारोपश्च कथं नु स्याद् यदीयमनक्षरवेति, तथाहि-याऽनक्षरा न तस्यामसौ, यथाऽवग्रहे तथा चेहादयस्तसान्न तेष्वसाविति गाथार्थ॥१६३।। तत्रैवत्स्यात्-मतिः श्रुतनिश्रिता अथुतनिश्रिता चोक्तत्यता श्रुतादेवाक्षररूपादसौ भविष्यतीत्यतः किमक्षररूपमतिकल्पनया येन बाधोच्यते यदीत्यादिना ?, आह चोदकाभिप्रायम्-'सुय' इत्यादि, श्रुतनिःश्रितबदनादथ मन्यसे 'न' इत्यनन्तराधिकृतः स्थाण्यादिपर्यायविवेकः श्रुततो मतो, न तु बुद्धेः ईहादिकाया इति, उच्यते, यद्यसौ ईहादिव्यापारः 'श्रुतव्यापारः श्रुतपरिच्छेद इति कल्प्यते ततः किमन्यन्मतिज्ञानं अवग्रहादन्यदिति वाक्यशेषा, निवृत्तेदानी- मीदादिवाती, तद्व्यापारस्य श्रुवव्यापाराभ्युपगमात्, मतिथुतयोश्च भेदोक्तः किं ?, न किञ्चिदिति गाथार्थः ।। १६४॥ अल्पेन Goin ·मतिश्रुत- शिकार कोटवाना गृती योः वल्क- शुंवत्वादिः ॥७०॥ करणेन सरिरुपतिष्ठन्नाह–'अहे त्यादि, अथ श्रुतनिश्रितवचनादेव श्रुततोऽपि 'विवेक' स्थाण्यादिपर्यायलक्षणं 'कुर्वतो' विदधतः न गन् श्रुतं, मविरुयोच्छेदनसमाद, किं तर्हि ?, मतिरेपेवि, उच्यते, श्रुतं नहि नास्ति, श्रुतस्य तर्हि दीयतां जलाजलिरित्यभिप्रायः, किं कारपमित्याह-यो यः श्रुत्तव्यापारोऽन्योऽपि असावसौ यस्मान्मतिः, त्वद्दर्शनेन सर्व श्रुतं मतिः वर्णविज्ञानरूपत्वादीहादिवत्, मतेस्त्व- नभरलान्, मतिश्रुतवर्ण(नानात्य) नावयुध्यते पर इत्यभिप्राय इति गाथार्थः ॥१६५॥ तदेवं श्रुतनिश्रितवचनमानतो वाक्छलनेन दारुग प्पगनमापनस्यापि परस्पासमीक्षिताभियायीति कृत्वा अत्रैव दोपान्तराभिधित्सया सरिरुपक्रमते-'मती'त्यादि, अपिच-श्रुतनिश्रि- नाचनान् 'मतिकालेऽपि' मतिप्रादुर्भाववेलायामपि यदि श्रुतं ततो 'युगपद्' अक्रमेण मतिश्रुतोपयोगः ते-तव देवानांगियस्य प्रस- कः तनःा प्रदेशान्तरोक्तविरोधो न 'उपयोगो सिं'तीयत्वात्, अथ नैवं विरोध इप्यते, एकोपयोगस्यैवेष्यमाणत्वादिति, उच्यते-य- घे एकतरं नि एकमुपयोग 'प्रपद्यतः' इच्छतो 'युज्यते' घटां प्राश्चति, स्थाण्यादिपर्यायविवेकं कुर्वतो मतिरेवान्यत्रानवकाशत्वेनाग- निकन्याद्, अनभिमतप्रतिषेपमाह-'न सुर्यति न थुतमिह घटामिनि, तस्योत्तरकालं घटमानत्वादिति गाथार्थः॥१६६।। अपिच- यवस्माकं ययापंपादिनां मतेरक्षरत्वेनेहादिप्रवृत्तितः स्थावादिपर्यायपरिच्छेद व्याचक्षाणानां त्वया खल्वयथार्थवादिना स्वमतमास्थाय मनेरनभरत पर गति श्रुतनिश्रितपचनादसौ भुतानुसारेण भवतीति चोद्यते ततस्तयानेन न्यायेन प्रकृतज्ञापकाद् बुद्धिचतुष्टयमपि युतनिश्रितमापद्यते, नवापीहादिसन्दावाद् , ईहादिच्यापारस्य च श्रुतनिश्रितत्वेन शुतव्यापाराभ्युपगमाद्, आह च--'यती'त्यादि, यदि र भक्तः स्यामादिपर्यायवियेकविधायीहादिवेलायां शुतनिथितं तद् 'जमक्सरमणुसर'चि यदक्षरानुसरणाद्, तवर्णविज्ञानानान्त- रभारेन, मनिरन्तनवरेति, पिसादासदीभूतमेवदिति भावना, तेन मतिचतुष्कमपि औत्पनिक्यादि श्रुतनिश्रितमापनं तवेदानीं, इय- ·मतिशुद- . विरोपाव कोट्याचार्य वृत्ती योः वल्क- शुरस्वादि ॥७१ ॥ ॥७२॥ त्यप्युस्ते अन्नानेन धाराद्वा पर आह-किमित्येवमिति, आचार्य आह-तंपि जमक्खरप्पभवति, कोऽस्यार्थः । तत्रापि सह- जत्वेन अाणसंस्कारावि विनो वर्णविज्ञानात्मकः खल्बीहादयो यस्माद् विद्यन्त एवेति, यत्र यत्रेहादिव्यापारस्तत्र तत्र शुवानिश्चय इत्यभ्युपगमः, ततोऽवापीहादिव्यापारसद्भावात् श्रुतानिश्चय इत्यथुतनिश्रितप्रतिपचिरपि भ्रान्तेस्यतः कथमादौ श्रुतनिधितमथुत- निश्रितं च मतिपद्य श्रुतनिश्रितादसो भविष्यतीत्युक्तं, तदेवं मतेरनक्षरत्ववादी परोऽन्धनाग इव पदे पदे प्रस्खलतीति गाथार्थः ॥ १६७॥ तदेवं न्यायपादिना न्यायेन विलक्षीकृतोऽप्यसग्राहममुञ्चम् परोऽद्यापीदमाह-'जती'त्यादि, यदीत्यभ्युपगमप्रदर्शनार्थः, 'त' थाणुपुरिसादिपज्जायं ण 'सुतेण' सुतगंथाणुसारेण 'ततो'त्ति सो नाणी 'जाणइत्ति, विवेचयतीत्यर्थः, 'तो सुयनिस्सियं' 'क' केन प्रकारेण 'भणितम्' उक्त्तम् ?, अवग्रहादिसूत्रे सूत्रकारेणेति सामर्थ्यात् गम्यते, अतस्तं श्रुतोषष्टम्भेन कुर्वतः सर्व मदीयं योक्ष्यते, मतिस्त्वनक्षरैवेति, काऽन्न स्खलनेति चोदकगाथार्थिः ।। अत्र क्षमाश्रमणपूज्यपादा अपि गजनिमीलिकयोक्तवन्तो-भवानेव प्रष्ट- व्यः य एवमाह-श्रुतमनुधावतः श्रुतनिश्रितमिति, अथ पेदिच्छाकारेण कथयितव्यमिति, हन्त ! प्रथममेव कसादेवं नोपसन्नोऽ- सि ?, ननु'ज'मित्यादि पच्छद्धं, यद्-यस्मात् श्रुतेन कृत उपकारः-उपष्टम्भो यस्य तत्तथा, कदेत्याह-पूर्व-प्राक, इदानीं पुन:-उत्पा- ढकाले तदनपेक्षं, श्रुतातीतत्वादिति गाथार्थः ॥१६८॥ एवदेवाभिप्रसन्नचोदकानुग्रहार्थमाह-'पुश्वामित्यादि, प्राक् श्रुतविस्फारितधि- योऽधुना यनदतीतमवग्रहादि तच्छुतनिधितमाह, इतरत् पुनरोत्पनिफ्यादिबुद्धिचतुष्टयमनिधितं सहजत्वादिति, तत्रापि काचित् शुतो- पकारादेव जायते 'तिग्गसुलत्थगहियपेयाला इति वचनादिति चेत् , उच्यते, वाहुल्यस्य विवक्षितत्वात् , स्वल्पस्य चाविवक्षितत्वाद् यथायोगे तदथुतनिश्रितमित्यदोषा, एतदुक्तं भवति-यथाहि-यद्यपि सामान्येनापग्रहादयः शुतनिश्रिता उक्त(थर)परिकर्मितमतिगता ·मतिश्रुत- योः वल्क- शुंबत्वादिः ॥७२॥ विशेषाव एव श्रुतनिश्रिवा उच्यन्ते, न सहजयुद्धिचतुष्टयगता अपि, यथायोगं ग्रहणाद् एवमिहापीति, तस्मात् स्थितमेतद्यदुत-'उभयमि- कोट्याचार्य स्पादि, 'मतिनाणं'ति आमिनियोधिकज्ञानं किमत आह-उभयं' उभयरूपं अणक्खरं अक्षरं चेति भावना, कथमित्यत आह-'भा- वृत्ती ववरओ पिण्यागक्खरमहिकिच, एतदुक्तं भवति-अवग्रहज्ञानापेक्षयाऽनक्षरं निर्विकल्पकत्वेन सामान्यमात्रप्रतिभासतः सुमुग्धाकार- त्यात्, ईहादिज्ञानापेक्षया तु साक्षरं, परामर्शप्रत्ययत्वेन विशेषतो वर्णविज्ञानात्मकत्वात् , अत्रैव यदङ्गीकृत्य मूढरनक्षरा मतिरुक्ता ॥७२॥ तन्निमित्तमाह-अणखरं होन बंजणक्खरतो'ति, व्यञ्जनाक्षरं पुस्तकादिन्यस्तमकारादि शब्दो वा तमाश्रित्य स्यादनक्षरा मतिः न कथिदोपः, न हि मतिच्यमत्तिः स्यादरूदत्वात्, तदेवं भावाक्षरत एव मतेर्द्धित्वमभिधाय शुतस्य तु भावमभावं पाश्रित्याह-- 'सुत्तं पुणति सूत्रं पुनविद्रव्यलक्षणं पृथर पृथगुभयमपि, कथमित्याह 'अणक्खरखरउत्ति, अनक्षरतोऽक्षरतश्च भावशुतमेवं द्रव्य- श्रुतमपि, नवरमिदमनक्षरमुच्छसितादि ॥१६९-१७०।। अथापरव्याख्यानविशेपोपन्यासमाह- सपरप्पयायणओ भेओ भूएयराण वाऽभिहिओ । ज मूयं मइनाणं सपरप्पचायगं सुत्तं ॥१७॥ सुयकारणंति सदो सुयमिह सयपरवियोहणं कुणइ । मइहेयवोऽपि हि परं बोहेंति कराइचिहाओ ॥१७२।। म परप्पयोहपाइं जं दोषि सरूवओ मइसुधाई। तकारणाइं दोपहवि योहेति तओ न भेओ सिं ।।१७।। दव्यसुयमसाहारणकारणओ परवियोहयं होजा । रूढति व व्वसुयं सुयंति रूढा न दव्यमई ॥१७॥ सा वा सहयोबिय तयाचि जं तम्मि पचओ होइ । कत्ताचि हु तदभावे तदभिप्पाओ कुणइ चिट्ठ ॥१७॥ 'सपर इत्यादि, इह कैधिदनयोर्भेदोऽभिहितः, कुतः १-सपरप्रत्यायनतः, स्वप्रत्यायनेन परप्रत्यायनेन चेत्यर्थः, कयोरिवे- ·विशेपाव कोट्याचार्य ॥७३॥ त्याइ-केतरयोरिय, क्याहि-यस्मान्भूकमेव मतिज्ञानं अपरमत्यायकत्वात् , श्रुतं त्वमूर्फ खपरमत्यायकत्वाद, अयं पूर्वपक्ष इति परप्रबोधके गाथार्थः ॥ १७१ ॥ अत्रानयोराचार्यः परतस्तुल्यतापादनेनामेदमाह-'सुयकारणंती'त्पादि, इह परावयोधचिन्तायां शब्दोऽक्ष- तरत्वाद् रविन्यासो वा थुतमुच्यते उपचारेण, किमित्यत आह-'सुयकारणीति शुवकारणत्वात् , स च 'परविवोहणं कुणइत्ति स चेत्परवि मेदः वोधनं करोति तत्त एतदपि परिफल्गु, अप्रपोजकत्वाद्, अप्रयोजकत्वं च मतेरप्येवंजातीयप्रकारभावतः परप्रत्यायकत्वात् , हि-य- स्मात् करादिचेष्टा अपि-हस्तमुखसंयोगादिका मतिसम्बन्धिन्यः परं बोधयन्ति, कुतः ? इत्याह-~-'मतिहेतवोत्ति, मतिहेतुत्वात् , ॥७३॥ तसान द्रव्यश्रुतमङ्गीकृत्यायं मेदः सारो भवतीति गाथार्थ, ॥ १७१॥ एवं तावत् परतस्तुल्यतोक्ता, अथ स्वतोऽप्याह-'न परे'त्या- दि, निगमनं चाह-'न परे'त्यादि, यस्मात् द्वे अपि-मतिथुते न परयोधके, कथमित्याह-खरूपतः साक्षादित्यर्थः, विज्ञानमयत्वादव- ध्यादिवत् , 'ततोत्ति तस्मान्न भेदोऽयमनयोरिति, किन्तु 'तरकारणाई दोण्हवि बोधेन्ति' तानि च तानि कारणानि च-द्रव्य- श्रुतकरादिचेष्टादीनि द्वयोरप्यनयोर्योधयन्ति यतः किमुच्यते-"ज म्यं मतिनाण'मित्येवमादि, ननूच्यतामुभयमप्युभयमनुभयं वेति उक्त- पदिति गाथार्थः ।। १७३ ।। एवं तावत्करादिचेष्टायाः सामान्येन मतिहेतुत्वाङ्गीकरणतः परोक्तं व्यभिचार्याचार्य एवाधुना प्राह-भवेद्वा द्रव्यचतमप्यङ्गीकृत्यानयोरयं मुकेतरकृतो भेदो यदीयं शब्दार्थहेतुत्वतोऽपि निर्मूलतो द्रव्यश्रुतत्वेनैव विवक्ष्येत सामथ्यन, कथमित्यत्र बम:--'दध्वसुय'मित्यादि, 'दव्वसुर्य परवियोहयं होजा', कुतः?-असाधारणकारणत्वात् , श्रुत उत्पाये भेरीशब्दन्यायेन, न करादि- व्यापारो मतिज्ञानमेव, शब्दार्थहेतुत्वात् तदपीत्यभिप्रायः, अथवा द्रव्यश्रुतं-जैनशब्दराशिः परविवोधकं स्यात्, निर्वाणसाधनासाधा- रणविज्ञानकारणत्वात् , अथवा द्रव्यश्रुतं श्रुतमिति रूढं यस्मात् तस्माद् युक्तमिदं यदुत 'सपरपञ्चायगं सुत्तति, अनभिमतप्रतिषेधमाह-

·विशेपास
कोठपाचार्य
अवग्रहादि-
भेदनि-
देशः
॥७४ ॥
॥ ७४॥
उग्गहुईह अवाओअधारणा एव हुँति चत्तारि।आभिणिवोहिअनाणस्स भेअवत्थूसमासेणं॥१७८॥ (नि. २)
अत्थाणं उग्गहणम्मि उग्गहो तह विआलणे ईहा।ववसायम्मि अवाओधरणं पुण धारणं विति॥१७९॥ (नि. ३)
सामण्णऽत्यावरगहणमुग्गहो भेयमग्गणमहेहा । तस्सावगमोऽचाओ अधिच्चुई धारणा तस्स ॥१८॥
सामण्णविसेसस्सऽपि केई उग्गहणमुग्गरं यति । जं मइरिदं तयंति च तं नो बहुदोसभावाओ ॥१८१॥
ईहा संसयमेत्तं केई न तयं तओ जमन्नाणं । मइनाणं सा चेहा कहमन्नाणं तई जुत्तं? ॥ १८२॥
जमणेगथालयणमपज्जुदासपरिकुंठियं चित्तं । सेयइव सव्वप्पयओ तं संसयरूवमन्नाणं ॥ १८३ ॥
तं चिय सयथहेउववत्तिवावारतप्परममोहं । भूयाभूयविसेसायाणचायाभिमुहमीहा ॥ १८४ ॥
केई तयपणविसेसावणयणमेत्तं अवायमिच्छन्ति । सन्भूयत्थविसेसावधारणं धारण ति ॥ १८५॥
कासह तयन्नवहरेगमेत्तओऽवगमणं भवे भूए । सन्भूयसमण्णयओ तदुभयओ कासइ न दोसो ॥१८६।।
सब्योऽवि य सोऽवाओ भेए वा होति पंच वत्थूणि। आहेवं चिय चउहा मई तिहा अन्नहा होइ ॥१८७॥
फाऽणुवओगम्मि घिई पुणोवओगेय सा जओवाओ। तोनत्थि धिई भषणइ इदं तदेवेति जा बुद्धी ॥१८॥
नणु सावायम्भहिया जओ य सा वासणाविसेसाओ।जा य अवायाणन्तरमविच्चुई सा घिई नाम ॥१८॥
तं इच्छन्तस्स तुहं वत्थूणि य पंच नेच्छमाणस्स । किं होऊ साऽभावो भावो नाणं व तं कयरं? ॥१९०॥

·विशेषाप कोट्याचार्य वृत्ती अवग्रहादि मेदनि- ॥७५॥ ॥७५ ।। 'हटा ण दव्यमति'त्ति न द्रव्यमती रुद्वा-न करादिचेष्टा द्रव्यमवित्वेन प्रख्याता, अत इदमपि युक्तं यदुक्तं-'जं मूयं मइनाणं'वि गाथार्थः ॥ १७४ | रूढा चेदत आह-सा वा इत्यादि, सा-करादिचेष्टा शब्दार्थ एव पर्वते, वद्धतुत्वाच्छन्दवत्, कुत एतदित्या- ह-तथापि करादिचेष्टया मुखं प्रविविधीयमानया 'जति यद्-यसात् कारणात् मतिपतुस्तस्मिन्-शब्दार्थे प्रत्ययो भवति-अयं भोक्तु- मोहते इत्येवं योघो भवति, अपिच कर्ताऽपि च तदभाचे मुखरोगादौ सति शब्दाभावे 'वदभिमायः' शब्दार्थद्योतनामिनायः करोति चेष्टामेवं करादिलक्षणांनतन्मत्ततयेत्यतोऽनया मङ्गया युज्येता येवमनयोर्विशेष इति गाथार्थः ॥१७५|| साम्प्रतमेतत्प्रकरणोपसंहारव्या- जेन प्रकृतं स्मारयन्नाह- मइसुयनाणविसेसो भणिओ तल्लक्षणाइभेएणं । पुवं आभिणियोहियमुष्टिं तं परूवेस्सं ॥१७॥ 'मती'त्यादि, एमनयोर्मेंद उक्ता, कथं ?-तल्लक्षणादिभेदेन, तत्वलक्षणादिमेदेनेत्यर्थः, अत्र च ज्ञानपञ्चके प्रागामिनियोधि- कमादिष्टं भद्रयाहस्वामिना तदिदानी प्ररूपयिष्य इति गाथार्थः ॥ १७६ ॥ तत्रेय सम्बन्धगाथा- इंदियमणोनिमित्तं तं सुयनिस्सियमहेयरं च पुणो । तत्थेक्केक्कं चउभेयमुग्गहोप्पत्तियाईयं ॥१७॥ 'इंदिते'त्यादि, इन्द्रियमनोनिमित्तमित्यनेन प्रागुक्तानुवादमाह, 'त'मिति आदिज्ञानं आभिनियोधिक 'सुयनिस्सियं' भवति, 'तो'ति वाक्योपन्यासार्थः 'एक्केक्कं सुयनिस्सियमसुयनिस्सियं च चउम्भेय' चतूरूपं भवति, कथमित्यत आह--'उग्गहोप्प- त्तियादीय'ति 'सुपनिस्सिर्य' अपग्रहादि 'अमुयनिस्तिय' औपत्तिक्यादीति गाथार्थः ॥१७७) तत्रादित एतावत् श्रुतनिश्रितमक्ग्रहा- घभिधित्सुराह नियुक्तिकार:- ·चिटोपाल कोट्याचार्य वृत्ती अवग्रहादि- भेदनि- देशः ॥७६॥ ।। ७६॥ तुझं यहुयरभेया भण्णइ मई होइ घिइबहुत्ताओ। भण्णइ न जाइभेओ इट्ठो मज्झं जहा तुज्झं ॥१९१ ।। साभिन्नलक्षणाचिहु धिइसामन्नण धारणा होइ । जह उग्गहो दुख्वो उग्गहसामन्नओ एक्को ॥१९२॥ 'उग्गहों' इत्यादि । अवग्रहः-सामान्यार्थग्रहणं ईहा तदर्थविशेपालोचनं अपाय:-प्रक्रान्तविनिश्चयः चशब्दोऽवग्रहादीनां पृथक् पृथर स्वातन्त्र्यप्रदर्शनार्थः, तेनैतदुक्तं भवति-अवग्रहादेरीहादयः पर्याया न भवन्तीति, अपगतार्थविशेषावधारणं धारणा, एवकारः क्र- मद्योतनार्थः, एवमनेनैव क्रमेण भवन्ति, आभिनियोधिकज्ञानस भिद्यन्त इति भेदा:-विकल्पास्त एव वस्तूनि, कथं ?-यतो नानवगृ- हीतमीहत इत्येवमादि, काक्वा या नीयते-एवं भगन्त्याभिनियोधिकज्ञानस्य भेदवस्तूनि 'समासेन' संक्षेपेण विशिष्टावग्रहादिस्वरूपा- पेक्षया, विस्तरतोऽधाविंशतिभेदभिन्नत्वादस्येति गापार्थः ॥१७८॥ अथामीपां स्वरूपाभिधित्सयाऽऽह-'अत्थाण' मित्यादि । अर्था- नां-रूपादीनां प्रथमं दर्शनानन्तरं ग्रहणमयग्रहणं यत्तदवग्रहं ब्रुक्त इति सम्बन्धः, 'तथे त्यानन्तर्ये विचारणं-पर्यालोचनमर्थानामिति नते ईइनमीहर वा अस्त इति सम्बन्धः, अपग्रहादुत्तीर्णस्सापायादयोऽन्वयव्यतिरेकवर्मघटनन्यतिरेकाभिमुखतामीहां प्राहुः, विशि- योऽवसायो व्यवसाय:-निर्णयः तस्मिन्नवायमपायं वा त्रुवत इति सम्बन्धः, अर्थानामिति च वर्चते, धृतिर्धरणं अर्थानामिति वर्तते, परिच्छिन्नस यस्तुनोऽविच्युतिस्मृतिवासनारूपं तदरगं पुनर्धारणां त्रुपते, पुनःशब्दोऽप्येवकारार्थः, ब्रुवते इत्यनेन शास्त्रपारतन्त्र्य- माहतीकरगणधरोक्तानुसारित्वादिति गाथार्थः ॥ १७९ ।। अथैतदप्योधतो भाष्यकृद्विवरीपुराह-'सामण्णे' त्यादि । सामान्यरूप सामान्यं, अशेषविशेषविनिलठितत्वेन सम्मुग्धाकार इत्यर्थः, अर्यत इत्यर्थः, सामान्यासौ अर्थवेति सामान्यार्थः, अवगृह्यतेऽनेनेत्य- वग्रहणं, एकसामायिकमवच्छेदनमित्यर्थः, सामान्यार्थस्वावग्रहणमिति पष्ठीसमासः तृतीयासमासो वा, ततश्चायमर्थ:-सामान्येनार्थ- ·विशेषाय कोट्याचार्य। अवग्रहादि. मेदनि ॥७७॥ सायग्रहणं सामान्याविग्रहणम्, अनिदेश्यार्थावग्रहणमिति भावना, तकिमत आह-'अयग्गहो नि तदवग्रहः प्रथमः श्रुतनिश्रित- मतिज्ञानमेद उच्यते, ईहां व्याचिख्यासुराह-'भेदमग्गणमहेह'त्ति, 'अर्थ'त्यनन्तरं तस्यैयायगृहीवस्यार्थस्य ईपदन्यतरक्षयोप- शमसमुत्थानवलेन भेदमार्गणं, किमत्र स्थाणुधर्मा वल्ल्युत्सर्पणादयो घटन्ते आहोस्वित् शिरस्कण्ड्यनादयः पुरुषधर्माः । इति विशेष- विमर्पण ईहा मण्यते, तदस्मादधशब्दोपादानाद क्रमाभिधानप्रयोजनमपि ख्यापितं भवति, अनवगृहीतस्यालोचनाऽयोगाद्, अत एवाह-'तस्सायगमोज्यायोचि, तप-अवग्रहादनन्तरमीहितस्यार्थस्य अवगमः-परिच्छेदः एकपक्षनिक्षेपलक्षणः अवायो भण्यते अपायो चा, आलोचनानन्तरं निर्णयज्ञानोत्पत्यनुभूतेः, 'अविच्चुती धारणा तस्सति तस्य एवमवग्रहादिक्रमेणैकपक्षनिलचिवस्या- र्थस्य या अविन्युतिः-अभ्रंशः पुरुषः २ पुरुष एवायमिति येयं प्रतिकृतिः सा धारणोच्यते चतुर्थो मेदो, निर्णयोत्तरकालभावित्वाद्, इदं तावत् स्वरूपमात्र, न चामीपामेकाधिकरणत्वं येनोच्येत 'निष्पादितकिये कर्मप्यविशेपाधायि साधन'मित्यपि साधनन्यायमतिपतती- वि, अनन्तधर्मात्मके यस्तुनि वत्सहकारिफारणसन्निधानतस्तत्तद्धर्मान्तरग्रहणाभ्युपगमादिति गाथार्थः ॥ १८०॥ अत्र चापग्रहादारम्प विपतिपत्नयः सन्तीति ना निराचिकीपराह-'सामपणे त्यादि। सामान्य चासौ विशेपश्य २ वसापि, न केवलं सामान्यार्थस्येत्यपि- शब्दा, अवग्रहणं-अपच्छेदनं केचन व्याख्यातारः, किमत आह-'अवग्रहण'ति अवग्रहत्वमभिदधत्यतिलब्धप्रसरत्वाद, किं कारण- मित्याह-'ज मतिरिदं तदंति चत्ति यस्मादमुतोऽनन्तरमिदं वदिति वेति विमर्षलक्षणा मतिरनुधावतीति, एतदुक्तं भवति-यदनन्तर- मीहादिमतिः सोऽवग्रहः, व्यथा-व्यञ्जनावग्रहचरमसमयभाव्यकसामयिकमर्थग्रहणं, तथा च शब्दोऽयमित्यस्मात् अनन्तरमीहादि प्रवर्तते किमयं रूपादिविच्छिन्ना शब्दः शासः आहोश्चित् शाझे इति ?, तस्मादवग्रह एप इति, शाङ्ग चेत् किं महिपीशृङ्गोभो महि- ·विशेषाप० कोट्याचार्य पृची अवग्रहादि- भेदनि- ॥७८॥ ॥७८॥ परशोद्मन इतीहा, महिणीशृङ्गोद्भवथैव किं प्रसूतमहिपीशृङ्गोद्भवः ? इत्येवमादि, यत ईहा न प्रवर्तिप्यते, अन्तगमनात् क्षयोपश- माभावतो या स त्वाय इति पूर्वपक्षः, सम्भाव्यत एवास्येस्थमवग्रहत्वमित्यत आह-तन्त्र, कुतः इत्याह-बहुदोषभावात् (तांश्च दोपान) पस्याम इति गायाधः ॥ १८१ ॥ ईहे त्यादि । केचनाभिदधति-ईहा संशयमात्र, इतश्वेतश्च डोलायमानप्रत्ययरूपत्वात, सूरिराह- 'न तयंति न तद् घटां माञ्चति, कुतः ? इत्याह-तओत्ति असौ-संशयः यद्-यस्मात् अज्ञान-अनववोधोऽप्रतिपत्तिमात्र प्रव- ते, ततः किमत आह-मतिज्ञानांशश्थ, ईहा वर्त्तते 'उग्गहो ईह अवाक्ष धारणे' त्येवमादिवचनात् , एवंदतः 'कथं' केन प्रकारे णाऽज्ञान-अनववोधनं 'तई' असावीहा युक्तं च-घटते, इतश्चेतथ डोलायमानमत्ययरूपत्वादितिचेत्तन्न, ईहाया डोलायमानप्रत्ययरू- पत्वाघटनादिति गाधार्थः ॥ १८२ ॥ तथा चेहासंशययोर्लक्ष्णमाह-'जमित्यादि । 'तंचियेत्यादि यचित्तं यन्मनः अनेकार्थाल- म्बन-अनेकार्थप्रतिमासान्दोलितं न किंचिदध्यवस्यति, अत एवाह-'अपज्जुदासपरिकुंठित ति अपर्युदासेन-अप्रतिषेधेन अविधि- ना पेति सामान गम्यते, परिण्ठियं-अपटूकृतं, किम्बहुना १, शेत इस सर्वात्मना-स्वपितीव सर्वप्रकार, स्थाणुः स्यात् पुरुषो वेत्ये- तारन्मात्रनियतत्वेन डोलायमानरूपत्वात्, तत्किमित्यत आह-'तमन्नाणं'ति तच्चेतः अज्ञानं, कुत इत्याह-'संसयरूपं ति संसयरूप- त्यान, ज्ञानस्य च निययात्मकत्यादिति गाथार्थः ॥ १८३ ।। 'तं चिय ईहे ति तदेव चित्तं ईहोच्यते, किंविशिष्टं सदित्याह-संचा- सार्थव सदर्थः विवक्षया वल्ल्युत्सर्पणा तथा हेतुः-अन्वयव्यतिरेकधर्मघटनालोचनलक्षणः उपपत्तिः-सम्भवालोचनं, यथा-"अरण्य- मेलन सरिताऽस्तमागतो, न चाधुना सम्भवतीह मानवः । मापस्तदेतेन खगादिभाजा, भाव्यं रतिप्रियतमारिनाम्ना ।। १॥" हेतुयो- पपलिय हेतूपपत्ती सदर्थस्स हेतूपपत्ती सदर्थहेतूपपत्ती ताभ्यां व्यापारः स तथोच्यते तस्मिंस्तत्परं-तदेकान्तनिष्ठमिति समासः, कि- ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती अवग्रहादि- भेदनि- देशः ॥७९॥ ॥७९॥ मेतावफलमेव ?, नेत्याह -अमोहं' अवन्ध्य भाव्यपायज्ञानत्वात् मायोऽन्वयधर्मघटनाभिमुखत्वादिति पूर्वार्द्धयः । अथवा किमुक्त भवति तं चिय सदस्यहेनूपपचिवाधारतप्पर' मिति , अत आह-'भूताभूतबिसेसादाणच्चायाभिमुहं यथासंख्यं, यत एवमतः 'अमोहंति प्राग्यदिति गाथार्थः ॥ १८४ ॥ अथ केचन ईहोत्तरकालं स्थाणौ व्यतिरेकान्वयाभ्यां निर्णये जायमानेऽपायधारणे व्याचक्षत इत्यतः पूर्वपक्षीकुर्वन्नाह-'कई त्यादि, 'केई अवायमिच्छतित्ति सम्बन्धः, कतममि(दि)त्याह-तस्य-स्थाणोर्योऽन्यो विशेषः-शिरकण्ड्यनादिः तदपनयनमानं, दददर्शनमात्रविज्ञानमित्यर्थः, तथा सद्भूतो योऽर्थः विशेषः तत्र वल्ल्युत्सर्पणादिस्तवधारणं तु धारणां 'ब्रुवते' वदन्ति, केचन इति वर्तते, ततश्वावग्रहेहापायावधारणान्येव श्रुतिनिश्रितमतो मतिचातुर्विध्यपूरणेऽन्यः प्रकारो दोप इति गाधार्थः॥१८५॥ आचार्य आह-'कस्स' इत्यादि गाथा सपादा, तत्र 'न दोसो'त्ति नास्माकं मतिचातुर्विध्यपूरणेऽन्यः प्रकारो दोपः, अपि तु तवैवा- यं, पतः 'सव्योशिय सोचाउत्ति सर्व एवासौ-अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जायमानो निश्चयः अपाय:-चतुर्थो मत्यशो भवति, न पुनस्तत्र धारणाऽपि, यदि नाम 'कस्सइ तदन्नवइरेगमत्तओऽवगमणं भवे भूते' तथा 'सम्भृतसमन्नयतो कस्सई तथा कस्यचित्तदुभयत इति सपादगाथार्थः ॥ १८६ ॥ इत्यं चैतदङ्गीकर्तव्यमन्यथा 'भेदे वे'त्यादि, भेदे वाऽवायस्येष्यमाणे 'भवन्ति' संपद्यन्ते पञ्च वस्तूनि, आभिनियोधिकज्ञानस्येति गम्यते, तद्यथा-'उग्गहो ईहा अबायावधारणासतीणि' स्मृतेरप्येतद्गतिकत्वेनापरित्याज्यत्वात् , अविच्युतिस्तु रामानकालापाये त्वया प्रक्षिप्तेति भावः, तदेवं योधितोऽपि मूर्खतया स्वमतमेवास्थाय चोदक आह-एवं चिय चउहा मतीभवति यदीयं न त्यज्यते, अत्यक्तव्याचे भक्त यतस्त्रिधाऽन्यथा भवति, मतिः, किं कारणं ?--अवग्रहहापायमात्रत्वादेतन्मात्रं त्वयधृतेरयोगात्, इति गाथा- र्थः ।।१८७|| तथा-'कोऽणु'इत्यादि,इह स्थाणौ स्थाणुतयाऽवगृहीते सत्यन्तर्मुहूत्तोंचोपयोगात् परिभ्रष्टे सति यदाज्नुपयोगः-अस्मरणं भ- ·विशेपार कोट्याचार्य वृचौ अवग्रहादि- भेदनि- देशः ।।८०॥ १८०॥ यति तदा 'काऽणुवयोगमि धिती धारणा नाम,नैव काचिदित्यर्थः, अन्वयमुखोपजायमानमत्ययस्य त्वपायत्त्वेनैवेष्टत्वादतनिधेति मन्यते, पुनरुपयोगे भविष्यतीत्येतदपिन,कुतः । इत्याह-पुनरुपयोगेच सामतिः यतोऽपाय एव भण्यते 'तो ततस्तस्मात् कारणानास्ति न विद्यते धृतिः-धारणा,मत्पक्षस्यानभ्युपगम्यमानत्वादन्वयमुखेनोपजायमानायाः खल्बनिष्यमाणत्वादिति पूर्वपक्षः,अत्र 'भण्यते' इति भण्यते उत्तरं 'भेदे या होति पञ्च वधूणि ति व्यवस्थिते इति वाक्यशेषः, किं भण्यते ? इत्याह-'इदं तदेवेति जा बुद्धिति पूर्वोपलब्ध स्थायादिवस्तु विस्मृतं सत्पुनरध्यवस्पत इदं तदेव प्राग्दृष्टमिति या युद्धिः॥१८८॥ 'नणु'इत्यादि, ननु सा बुद्धिरेवंभूता अपायादम्यधिका वचते, वृत्त. स्वार तस्य, ततः किमित्यत आह-'साधिई नामति सा चस्मृत्याख्या धारणा भण्यते, तथा यतचासौ स्मृत्याख्या धारणा 'वासनाविशे- पात्' प्रत्यक्षीकृतवस्त्वाहितसंस्कारलक्षणादाविर्भवति 'सा घिई नाम'त्ति सा च धारणा भण्यते, वासनारूपेति भावना, तथा या चापायानन्तर- मांव्यपिज्युतिरन्तर्मुहूर्तकालीया 'साधितीनामें ति सा च धारणोच्यते, अविच्युतिरूपेति भावनेति गाथार्थः॥१८९॥ एवं चेदतः किम् ? 'त'मित्यादि, चामपायाभ्यधिकामिच्छतस्तव उक्तैन प्रकारेण पश्च वस्तूनि-मेदाः मतिज्ञानस्येति गम्यं भवन्ति,वासनाया आधिक्यात, न च तान्युक्तानीति, अथ वा नेच्छसि, स्वपक्षस्यैवाभ्युपगम्यमानत्वादिति, अतस्तां नेच्छमाणस्स-अप्पडिबजमाणस्स किं होउ सा धारणा अभायो, आहोस्विद् भावः किं चातः १, न तावदभावो अननुभवप्रसङ्गात् घटादेरप्यभावप्रसङ्गाद् अनुभूयमानत्वात् ,भावश्चेत् ज्ञानम- झानं वा ? नाज्ञानं बोधात्मकत्वात् , ज्ञानं चेत्पश्चानां सा कतमदिति वाच्यं ?, न तावदवग्रहादित्रयं साऽनभ्युपगमात् , नापि श्रुतादिचतु- एपमनभ्युपगमादेव, नापि ज्ञानान्तरमनभ्युपगमादेव, पारिशेष्याद्वारणा सेति गाथार्थः ।। १९० ॥ तदेवं निरुत्तरीकृतोऽप्यन्येन कार- न पाह-'तुज्झमित्यादि, चोदओ मणइ-तुज्दं बहुतरमेदा मती होइ, किं कारणमित्याह-धिइवहुत्ताओ, अवग्गहो ईहा अवायो ·व्यञ्जनाव- विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती ज्ञानत्वं. ॥८१॥ अविच्चुति वासणा सुती चेच'त्ति प्राप्तेः, पविधेत्यर्थः, सरिराह-भण्यते न मम जातिभेदो-च्यक्तिमेद इष्टो विवक्षितः, अवग्गहो ईहा अबायोऽवधारणा एव होंति चनारी त्यावम्युपगमात् , जहा नुज्झति यथा तव जातिभेद इष्टोऽपायसद्वैविध्यकल्पनात् ॥१९शातयाहि- 'सा' इत्यादि, 'सा' धृतिभिन्नलक्षणाऽपि सती त्रैविध्येन धृतिसामान्याव्यतिरेकादेकैवैत्यनेनैव प्रकारेण चतुर्दा मतिरिति, तत्रैत- स्यात्-स्मृतिरूपत्वे सति धारणायाः स्मृतेरतीतविषयत्वाद्वा मतेः साम्प्रतकालविपयता विरुध्यत इति, तन्न, तावन्मात्रपरिच्छेदितया वर्तमानवदधिकृत्य प्रवृत्तेः निर्विपयत्त्वैचाननुभूतविषयान्तरखदनुत्पत्तिरेवास्याः स्यादिति,अत्राह-किं भिन्नलक्षणमपि सामान्याङ्गीकरणत एकमभिहित किश्चिद् १, उच्यते-अभिहित, 'जहे'त्यादि, पश्चादर्घ सप्टमिति गाथार्थः ॥ १९२ ॥ एतदेव च्याचिख्यासुराह- तत्थोग्गहो दुरूवो गहण जं होइ वंजणत्थाणं । चंजणओ य जमत्थो तेणाईए तयं वोच्छं ॥१९३ ।। यंजिनद जेणऽस्यो घडोव्व दीवेण वंजणं तं च । उवगरणिदियस हाइपरिणयदञ्चसंबंधो ॥ १९४ ॥ अण्णाण सो यहिराइणं व तक्कालमणुवलंभाओ। न तदंते तत्तो चिय उवलंभाओ तओ नाणं ॥ १९५ ।। तपकालम्मिपि नाणं तत्थऽस्थि तणुति तो तमबत्तं । पहिराईण पुण सो अन्नाणं तदुभयाभावा ।।१९६॥ कहमव्वत्तं नाणं च ? सुत्तमत्ताइसुहुमयोहोच । सुत्तादओ सयं चिय विन्नाणं नावबुज्झति ॥ १९७ ।। लक्विजइ तं सिमिणायमाणवयणदाणाइचिढाहिं । जं नामइपुवाओ विनंते वयणचिट्ठाओ॥१९८ ।। जग्गन्तोऽवि न जाणइ छउमत्थो हिययगोयरं सव्यं । जंतऽज्झवसाणाई जमसंखेन्नाई दिवसेणं ॥ १९९ ।। जइ घण्णाणमसंखेनसमयसघाइदन्वसम्भावे । किह चरमसमयसघाइदव्वविषणाणसामर्थ ॥ २०० ।।

·विशेगाव कोट्याचार्य प्रचौ व्यजनाव- ग्रहः तस्य ज्ञानत्वं ॥८२॥ ॥८२॥ , जं सव्वहा न वीसुं सब्वेसुवि तं न रेणुतेल्लं व । पत्तेयमणिच्छतो कहमिच्छसि समुदए नाणं १ ॥२०॥ समुदाए जइ णाणं देसूणे समुदए कह नस्थि । समुदाए वाऽभूयं कह देसे होज तं सयलं ॥२०२॥ तन्तू पडोयगारी न समत्तपडो य समुदिया ते उ । सव्वे समत्तपडओ तह नाणं सबसमएसु ॥२०॥ 'तत्थे त्यादि, तत्रेत्युपन्यासाः, अवग्रहो द्विधैव, अन्यस्य ग्राह्यस्याभावात् ,कथमित्यत आह-ग्रहणं यद् भवेद् ज्यअनानामर्थानां बेति, पष्ठी धर पृथगमिसम्बध्यते, यतश्च प्राप्यकारिप्विन्द्रियेषु व्यजनतो-व्यञ्जनावग्रहाद् अर्थ इत्यर्थावग्रहो भवति तेनादौ ।' न्यजनावग्रहं वक्ष्ये, इति गाथार्थः ॥ १९३ ॥ अथ व्यञ्जनावग्रहनिरुक्तमाह-वंजिनई'त्यादि, व्यज्यतेऽनेनार्थः शब्दलक्षण इति च्यञ्जनम् , क इव केनेत्याहू-'पडोव्य दीवेण', 'तं चति तच्च व्यजनं किमुच्यते ? इत्याह-उपकरणेन्द्रियस्य कदम्बपुष्पा- चाहतेः शब्दादिपरिणतद्रव्याणां च यः सम्बन्धो-यः अझालीभावः तयोरुपश्लेप इति भावना, अथवा व्यञ्जनेन-श्रोत्रेन्द्रियेण व्यञ्जनानां-शब्दादिपरिणतल्याणामवग्रहो व्यञ्जनावग्रह इति गाथार्थः ॥ १९४ ॥ तत्रैतत् स्यात्-निर्मूलत एवेदं त्रटयति, किमस्य शब्दार्थनिरूपणया ? इति, आह च-'अन्नाण' मित्यादि, अज्ञानमसौ-व्यञ्जनावग्रहः, तत्कालानुपलम्भात् व्यञ्जनसम्बन्धकाले- संवेधमानत्वाद् यधिरादीनामिव उच्यते,न-नैवदेवं,यतः-'तओनाणं ति असौ ज्ञान व्यञ्जनावग्रहः तदन्ते तज्ज्ञेयवस्तूपादानादेवोप- लम्माद, इह यस्प आयवस्तूपादानाइ विज्ञानस्यान्ते तत एवोपलम्भो भवति तद् ज्ञानं दृष्टं, यथाऽर्थावग्रहपर्यन्ते तत एवेहासद्भावाद- घावग्रहो मानमिति गाथार्थः ॥ १९५॥ न च सिद्धो हेतुर्यत:--'तत्कालंमिवि नाण'मित्यादि, 'तत्कालेऽपि व्यञ्जनसम्बन्ध कालेऽपि 'मान' अववोधनं 'तत्र' वस्मिन्ननुपहतेन्द्रिये 'अस्ति' विद्यते, अव्यक्तमिति वाक्यशेषः, अथ कस्मादन्यक्तं ? इत्यत ·विशेपाव० कोट्याचार्य वृत्ती व्यखनाव- ग्रहः तस्य ज्ञानत्वं ॥८३॥ ॥८३॥ आह-'तणु'चि तनीय इविकृत्वाऽध्यक्त-एकतेजोऽवयवप्रकाशवत् , 'तो'त्ति तस्मादसिद्धो हेतुः, दृष्टान्तविप्रतिपतिमाह-अत्यन्त- पधिरोपहतप्राणादीनां त्वसौ व्यञ्जनोपादानकाला अज्ञानमेवेति, सत्यं, किं कारणमित्याह-तदुभयाभावाद्-अल्पीयस्या अपि विज्ञान- शक्तैरभावात् , कारणत्वाभावाच, काक्या बा, ततत्स्यात् ज्ञानमव्यक्तं चैत्ययुक्तं विरुद्धत्वात् प्रकाशतमोऽभिधानवत् ॥ १९६ ॥ तथा चाह-'कथ'मित्यादि, कथं ज्ञानमव्यक्तं च ?, उच्यते, अनन्तरमेव सहेतुदृष्टान्तस्योक्तत्वात् , अथवा सप्तमचादेः सूक्ष्म- रोधवत् , तथाहि सुप्तमत्तच्छितादयः 'सयं चिय'ति आत्मनीनमपि विज्ञानं नावयुध्यन्ते-न संविदन्त इति गाथार्थः ॥१९७० आह- एवं तत्तेपां नास्तीति, उन, यतः-'लक्खी'त्यादि, लक्ष्यते-अनुमीयते तत्, स्वप्नायमानमापणाव, तथा आह(ह)तवचनचेष्टाभ्यः, आदिशब्दाजधाकण्डूयनादिचेष्टाभ्यः,समस्तपदं चैतन् , कस्मादित्याह-यस्मात् नामतिपूर्वा वाड्दानादिचेष्टाः प्रवर्तन्ते, कार्यत्वादग्न्य- पूर्वकधूमवद्, न च ताः सुप्तो युद्धो वोपलभत इति गाथार्थः ॥१९८॥ 'जग्गंतोवी'त्यादि, अपिच-जायदपि, आस्तां केवल: सुप्तः, न जानीते छमस्थः 'सर्वम्' अपरिशेपं 'हृदयगोचरं' मनालम्पनं, छद्मस्थत्वादेव, कस्मादित्याह-पान्यध्यक्सानानि-चित्तविशेष- लक्षणानि केवलिगम्यानि यद्-यस्मादसंख्येयानि-सगख्यातीतानि दिवसेन-एकनाडा,न च तानि न सन्ति,केरलिगम्यत्वादिति, एवं यदेवमस्तीति गम्यते, कायादिच्यापारतो गम्यमानत्वाद्, तो व्यजनावग्रहज्ञानमपीति प्रकृतमिति गाथार्थः ॥ १९९ ॥ तदयमत्र भाषनार्थः प्रथमशब्दगुद्गलपवेशसमयादारभ्य विज्ञानशक्तिराविर्भवन्त्यावग्रहमानतामापुष्णाति, अन्यथा तदनुन्मक्तिरेव स्पाच, तथाहि-'यदि वे'त्यादि, यदि च भवतो व्यञ्जनावग्रहाज्ञानवादिनः असंख्येयसमयमविष्टशब्दादिद्रव्यसद्भावे 'अन्नाण'न्ति असो अज्ञानं ततः पारिशेप्याचरमसमये ज्ञान, तननु किह चरिमसमयपविट्ठसदादिदग्वेसु विनाणसामत्यमत्यावग्गहसनिय श्रोतः ·पिशेपार कोट्याचार्य वृत्ती व्यञ्जनाव- ग्रह तस्य ज्ञानत्वं ।।८४॥ ॥८४॥ स्यान् नि कथचिदित्यर्थः एतदुक्स भवति-अर्थावग्रहज्ञानं हि प्रतिसमयासंख्येयसमयप्रविष्टशब्दादिद्रन्यसमूहे वाङ्गीक्रियेत चरमस- मयमात्रप्रविष्टशब्दादिद्रव्येषु वा १, किश्चातः ? ॥ २००॥ तत्र परमतमास्थायाऽऽद्यविजिघटयिपयेदं प्राह--'ज'मित्यादि, यद्-वस्तु 'सर्वथा' सर्वभकारैः 'ण वीसुचि न पृथक पृथगिति, सर्वेष्वपि समुदितेषु तन्नास्ति, रेणुवैलवत् , एवं वेदतः प्रत्येक- प्रतिसमयमनिच्छन् ज्ञानं कथमिच्छसि समुदाये-असंख्येयसमयमीलने ?, तस्मात् तत्प्रत्येकमप्यस्ति तिलतैलवदिति गाथार्थः ॥ २०१॥ अपिच समुदायज्ञानवादिन् ! –'समु'इत्यादि, यदि प्रत्येकं अभवत् समुदाये ज्ञानमभ्युपेयते ततस्तद्देशोने समुदाये कथं नास्ति ?, अस्त्येवेत्यभिप्रायः, प्रमाणोपपन्नत्वात् , तथा व्यञ्जनादानसमयेष्वपि ज्ञानमस्ति, ज्ञानोपकारिद्रव्योपादानसमयसमुदा- यैकदेशत्वादविग्रहज्ञानसमय इवेति, चरमं विकल्पमधिकृत्याह-समुदाये चाभवद्विवक्षित वस्तु कथं 'देशे' चरमसमयलक्षणे 'भवेत्' स्यात् 'सकलम्' अखण्डम् !, नोकदैवाकाशानिपतति, अंशसमूहत्वात्सकलस्य, नैवेत्यर्थः, कुतः ? प्रमाणोपपत्तिविरोधात् , तथाहि-न चरमसमयोपात्तद्रव्येषु ज्ञानमस्ति, समयमात्रोपात्तत्वात् , भवति च विशेपे पक्षीकृते सामान्य हेतुरिति न्यायः, व्यञ्ज- नावग्रहाद्यममय इवेत्युपलक्षणं, स्यादेतत्-प्रत्यक्षविरोधिनी प्रतिज्ञेति, चरमसमय एव ज्ञानोत्पत्त्यनुभवात् , तन, चरमसमय एव समयसमयविज्ञानोत्सतिप्रतिपतिविरोधात् , चरमतन्तौ समस्ततन्तुपटप्रतिपत्तिवत् , अनुमानविरोधश्च व्यञ्जनादानसमयेष्वपि झानम- स्तीति प्रमाणीकृतत्वात् ।। २०२।। तस्मात्-'तंतू इत्यादि, तन्तुरेका पटोपकारी, तमन्तरेण तस्यायोगात्, न समस्तपटः स सन्तुस्तदेकदेशत्त्वात् , चशब्दानाप्यपटः सः, किं तर्हि १, पटोऽप्यवयवे समुदायोपचाराद , किन्तु समुदितास्ते तन्तवः समस्तपटोs- भिधीयते, मुख्यदान्तिकोपसंहारमाह-तथा ज्ञानं सर्वसमयेषु भावनीयमिति गाथार्थः ॥ २०३ ॥ तदेवं तवमुक्तमय पर्याय:, तत्र

·विशेपाव०
कोट्याचार्य
वृत्ती
प्राप्यापा-
प्पकारिता
॥८५॥
घ्यजनावग्रहो व्यजनोपादानं कारणमिति पर्यायः।
नयणमणोजिदियभेयाओ घंजणोरगहो चउहा। उवघायाणुग्गहओ ज ताई पत्तकारीणि ॥ २०४॥
जुज्जइ पत्तविसयया फरिसणरसणे न सोत्तघाणेसु । गिण्हंति सविसयमियं जं ताई भिन्नदेसंपि ॥२०५॥
पार्वति सद्दगन्धा ताई गंतुं सयं न गिण्हन्ति । जं ते पोग्गलमइया सक्किरिया पाउवहणाओ॥२०६।।
धूमो व्य संहरणओ दाराणुविहाणओ विसेसेणं । तोयं च नियंवाइसु पडियायाओ य चाउच्य ।।२०७।।
गेहंति पत्तमस्थं उबघायाणुग्गहोवलद्वीओ। याहिजपूइनासारिसादओ कहमसंबद्धे १ ॥२०८।।
लोयणमपत्तविसर्य मणोब्व जमणुग्गहाइसुण्णंति । जलसूरालोयाइसु दीसंति अणुग्गहविधाया ॥२०९॥
उज्झेज पाविउ रविकराइणा फरिसणं वको दोसोमणणेज अणुग्गहंपिव उपघायाभावओ सोम्मे ॥२१॥
गंतुं न रूचदेसं पासइ पत्तं सयं व नियमोऽयं । पत्तेण उ मुत्तिमया उवघायाणुग्गहा होना ॥२१॥
जइ पत्तं गेपहेज उ तग्गयमंजणरओमलाईयं । पेच्छेन जंन पासइ अपत्तकारितओ चक् ॥२१२॥
गंतुं नेएण मणोसंयज्झइ जग्गओव सिमिणे वा। सिद्धमिदं लोयम्मिवि अमुगत्य गओ मणो मेत्ति ॥२१३॥
नाणुग्गहोवधायाभावाओ लोयणं व सो इहरा । तोयजलणाइचिन्तणकाले जुज्जेज दोहिंपि ॥२१४॥
दवं भावमणो वा वएन ?, जीवो य होइ भावमणो। देहव्याचित्तणो न देहवाहिं तओ जुत्तो॥२१॥
सव्वगउत्ति व बुद्धी कत्ताभावाइदोसओतं ण । सव्वासञ्चग्गहणप्पसंगदोसाइओ चावि ॥२१॥

·विशेषाव कोव्याचार्य वृत्ती प्राण्यामा- प्यकारिता ॥८६॥ ॥८६॥ दव्यमणो विण्णाया न होइ गंतुंच किं तओ कुणउ ?। अह करणभावओ तस्स तेण जीवो वियाणेजा।।२१७॥ करणत्तणओ तणुसंठिएण जाणिज्ज फरिसणेणं व । एतोच्चिय हेऊओ न नीइ बाहिं फरिसणं व ॥२१॥ नजइ उवघाओ से दोबल्लोरक्खयाइ लिंगेहिं । जमणुग्गहो य हरिसाइएहिं तो सो उभयधम्मो ॥२१॥ जइ दव्वमणोऽतियली पीलिजा हिदिनिरुद्धवाउन्व। तयणुग्गहेण हरिसादउ व्व नेयस्स किंतत्य ? ॥२२०॥ इहाणिहाहारन्भवहारे होन्ति पुट्टिहाणीओ । जह तह मणसो ताओ पोग्गलगुणउत्ति को दोसो ? ॥२२१॥ नीउं आगसिउं या न नेयमालंवइत्ति नियमोऽयं । तपणेयकया जेणुग्गहोवधाया य ते नत्थि ।।२२२।। सो पुण सयमुवघायणमणुग्गहं वा करेज को दोसो ?। जमणुग्गहोवघाया जीवाणं पोग्गलेहिंतो॥२२३|| सुमिणो न तहारूवो चभिचाराओ अलायचक्कं च । वभिचारो य सदसणमुवघायाणुग्गहाभावा ॥२२४॥ इह पासुत्तो पेच्छइ सदेहमन्नत्थ न य तओ तत्थ । न य तग्गयोवघायाणुग्गहरूवं विवुद्धस्स ॥२२॥ दीसंति कासह फुड हरिसविसादादयो विवुद्धस्स । सिमिणाणुभूयसुदुक्खरागदोसाइलिंगाई ॥२२६।। न सिमिणविण्णाणाओ हरिसविसासादयो विरुज्झंति। किरियाफलं तु तित्तीमदवयंधादओनत्थि॥२२७॥ सिमिणेऽवि सुरयसंगमकिरियासंजणियवंजणविसग्गो। पडिबुद्धस्सविकस्सइ दीसइ सिमिणाणुभूइफलं।२२८) सोअज्झवसाणकोजागरओविजह तिव्वमोहस्स। तिब्वज्झवसाणाओ होइ विसग्गोतहा सुमिणे।२२९॥ सुरपपडिवत्तिरइसुहगम्भाहाणाइ इहरहा होजा। सुमिण समागम(य)जुवईऍ न यजओ ताई तोविफला २३० ·प्राप्याना- प्यकारिता विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती ॥८७॥ ॥ ८७॥ नणु सिमिओविकोई सञ्चफलो फलइ जो जहा दिहो। ननु सिमिणम्मि निसिद्धं किरिया किरियाफलाई च२३१ जं विण्णाणं तप्फलं च सिमिणे वियुद्धमेत्तस्स। सिमिणयनिमित्तभावं फलं च तं को निवारेइ ? ॥२३२॥ पुण देहप्फुरणं सहसोइयं च सिमिणो य काइयाईणि। सगयाइं निमित्ताई सुभासुभफलं निवेएंति ॥२३॥ सिमिणमिव मन्नमायास्स थीणगिद्धिस्स वंजणोग्गया। होज वन उसा मणसो सारवलु सोइंदियाईण २३४ पोग्गल-मोयग-दन्ते फरुसग-वडसालभंजणे चेव। धीणद्धियस्स एए आहरणा होति नायव्वा ॥२३५॥ जह देहत्थं च जंपा चंदं गयंति न य सचं । रूढं मणसोवि तहा न य रूढी सच्चिया सव्वा ॥२३॥ विसयमसंपत्तरसवि संविजइ वंजणोग्गहो मणसो। जमसंखेजसमइओ उचओगो जं च सब्वेसु ॥२३७॥ समएस मणोदव्याइं गिण्हए वंजणं च दव्याई । भणिय संबंधो वा तेण तयं जुज्जए मणसो।।२३८॥ देहादणिग्गयस्सवि सकाययियाइयं विचितयओ । नेयस्सवि संबंधे बंजणमेवंपि से जुत्तं ॥२३९॥ गिज्झस्स पंजणाणं जं गहणं वंजणोग्गहो स मओ। गहणं मणो न गिज्झं, को भागो वंजणे तस्स॥२४०॥ तद्देसचिन्तणे होज वंजणं जइ तओन समयम्मि | पढमे चेव तमत्थं गेण्हेन न वंजणं तम्हा ॥२४१॥ समए समए गिण्हइ दव्वाई जेण मुणइ य तमत्थं । जं चिंदिओपयोगेऽवि वंजणावग्गहेन्तीते ॥२४२।। होइ मणोवावारो पढमाओ चेव तेण समयाओ। होइ तदत्थग्गहणं तदपणहा न पवत्तेजा ॥२४॥ नेयाउ चिय जसो लहइ सरूवं पईवसद्द व्च । तेणाजुत्तं तस्सासंकप्पियवंजणग्गहणं ॥२४४|| ·विशेपाव० कोट्याचार्य वृत्ती प्राप्यामा- प्यकारिता ॥८८॥ ॥८८॥ 'णयणे'त्यादि । नयनमनसी वर्जयित्वा व्यञ्जनावग्रहयतुर्धा, 'तंजहा-फासिदियवंजणोग्गहे जिभिदिय० पाणिदिय० सोइंदि- यपंजणोग्गहे' इन्द्रियत्वे तुल्ये केयं मुखपरीक्षिका ? इति चेत्, उच्यते, 'उवधायाणुग्गहतो' यद्-यस्मात्तानि स्पर्शनादीनि 'प्राप्प- कारीणि स्पृष्टार्थग्राहिणीति गाथार्थः ।।२०४।। अत्राह-'जुज्जती'त्यादि । स्पर्शनरसनयोः सा युज्यते, अनुभाविकत्वात् , न श्रोत्रघ्राण- योः, गृहणीतः स्वविपर्य-आत्मीयं ग्राह्यमितं-अस्मादिन्द्रियविवराद् 'मिन्नदेशमपि' विप्रकृष्टक्षेत्रव्यवस्थितमपि, दूरे ध्वनिः श्रूयत इति वचनात्, अतः किमुच्यते-'वंजणोग्गहो चउह'त्ति गाथार्थः ॥२०५॥ उच्यते नैतद्, 'उद्भान्तत्वाद् भवतः, तथाहि-'पावंती'- त्यादि । 'धूमों' इत्यादि । इह शब्धगन्धावन्यत आगत्य प्राप्नुतः, के ? ते-श्रोत्रघ्राणे कर्मणी, ते तु श्रोत्रघ्राणे गचा विषयदेशं स्वयं न गृहणीतः तेन ते अप्राप्यकारिणी स्यातां, अवाह्यकारणत्वात् स्पर्शनवत् , आह-तावपि कस्मात् न प्राप्नुतः १ इत्यत-आह-य- दु-पस्माचौ पुद्गलमयत्वे सति सक्रियौ, कुत एतदित्याह-वायुवहनाद् धूमवत् , तथा सक्रियौ तौ 'संहरणतोति गृहादिपु पिण्डी- भवनाद् धूमयदेव, तथा द्वारानुविधानतो विशेषेण, तोयवत् , तथा नितम्वादिपस्खलनान् मरुद्वदिति गाथाद्वयार्थः ॥२०६॥२०७॥ तस्मात्-गण्हती'त्यादि, श्रोत्रमाणे प्राप्त सन्तमर्थ गृहणीतः, उपघातानुग्रहोपलब्धेः, स्पर्शनरसने इव, आह-अप्राप्यकारित्वे स- तीयं भविप्यतीत्पनकान्तिको हेतुरिति, तन्न, यतः-वाहिजे'त्यादि, प्रतिज्ञा, रोगहेतुत्वात् आकाशवदिति, अतो यदुक्तं 'नयणे- त्यादि तत्स्थितमिति गाथार्थः ॥२०८॥ अथ कस्मादयंन पोढा ?, उच्यते, नयनमनसोरणाप्यकारित्वेन व्यजनोपादानायोगाद्, आह च-'लोयणमित्यादि ॥ 'लोयण'मित्यादि,अप्राप्यकारि लोचनमालम्ब्यकृतोपघातानुग्रहशून्यत्वात् मनोवत् तत्रैतत्स्याद्-असिद्धो हे. तुर्यतः जलघृतवनस्पतीन्दुमण्डलालोकनेऽनुग्रह उपलभ्यते सूरसितभियाघालोकने चोपघात इति गाथार्थः ॥२०९॥ तदेवमसिद्धीभूते ।

·विशेपान कोट्याचार्य वृत्ती नयनमन- सोरप्राप्य- कारिता ॥८९॥ ॥८९॥ हेतावाचार्य आह~-'उज्ज' इत्यादि ॥ चक्षु रविकरादिना पुद्गलधर्मेण 'प्राप्य' आश्लिष्य 'दह्येत' भस्मीक्रियेत विह्वलीक्रियेत वा स्पर्शनमिवान्वयय्येव दृष्टान्तः, इत्यतः को दोपो !, नैव कश्चिद्, दृष्टस्य बाधितुमशस्यत्वात् , तथा मन्येतानुग्रहमपि चक्षुः स्पर्शनव- दुपघाताभावात् सौम्ये जलघृतवनस्पतीन्द्वालोकने सति, अत्रापि को दोपः ॥२१०॥ काममेवन, किन्तु-'गंतु' मित्यादि । इह हि चक्षुरुरप्लुत्य गत्या रूपदेशमादित्यमण्डलादिलाञ्छित न पश्यति-नादत्ते, किं ?, रूपमेवेति गम्यते अन्यस्माश्रुतत्वाद, तथा-'पत्तं सय व' ति स्वयं वाऽन्यतः स्वतन्त्रतया आगतं सद्रूपं चक्षुर्न गृह्णात्यञ्जनादिभिर्व्यभिचारात्, ओनेन्द्रियं शब्दमिव, नियमोऽयमि- ति-एतदन नियम्यते वाचो युक्त्या, काक्या पच्छद्धमाह-'पत्तेण उ' चक्षुर्देशे 'मुत्तिमया' रविकरादिना 'उपघातानुग्रहो' परिता- पाहादी भवेता-सातां एतत्वभावत्वात् पुद्गलानां, वनस्पत्यादयस्तु दूरस्था एव गृह्यन्त इति गाथार्थः ।। २११ ॥ अपिच- 'जती' त्यादि । यदि तु प्राप्त सन्तमर्थमक्षि गृह्णीयात्-ततस्तद्गतं रजोमलाद्यपि गृह्णीयात् , तस्यैव परमार्थप्राप्तेः, यतश्च न पश्य- त्यत इदमप्राप्यकारीति गाथार्थः ॥२१२॥ तत्रैतत्स्यात्-प्राप्यकारि चक्षुः आवरणात् स्पर्शनयत् , न, मनसाऽनैकान्तिकत्वात् , अप्राप्य- कारि चक्षुरावरणान्मनोवत् , तथा च मनः खल्वप्राप्यकारि भाविसिळ्या विपादिभिश्यात्रियत इति, रूपावरणेऽपि घग्राहकं चक्षुर्वाधा- नुग्रहाभावान्मनोवत् , तथाहि-मनोऽप्राप्यकारित्वे सत्यपि ऐन्द्रियकेषु न क्वचिदनुप्रवर्तत इति, इन्द्रियानुग्रहशून्यं सदिति, यस्य चाभिप्रायः खल्वमाप्यकारिणा चक्षुपा बाह्यानुग्रहनिरपेक्षेणाप्यनुवर्तितव्यं तस्य मनसाऽपीन्द्रियैः प्रकाशितेप्वप्रकाशितेपु वा विशेपेण सर्याप्यनुप्रवर्तितव्यम्, न चानुप्रवर्ततेऽत्यन्तमदृष्टाश्रुतादिप्विति । अथ द्वितीयचोदक आह-न चक्षुप इव मनसः अप्राप्यकारिता, वतो हेतुशुद्धायपि न ज्यायः नाफ् सायनं, साध्यविफलत्वाद् दृष्टान्तस्य, तथा च-'गंतु मित्यादि । इह देहाद् 'गन्तुं' निर्ग- ·विशेपाव० कोट्याचार्य। वृत्ती प्राप्यामा प्यकारिता ॥८८॥ ॥८८॥ 'णयणे'त्यादि । नयनमनसी वर्जयित्वा व्यञ्जनावग्रहचतुर्धा, तंजहा-फासिदियवंजणोन्गहे जिभिदिय० घाणिदिय० सोइंदि- ययंजणोगहे' इन्द्रियत्वे तुल्ये फेपं मुखपरीक्षिका ? इति चेत्, उच्यते, 'उवधायाणुग्गहतो' यद्-यस्माचानि-स्पर्शनादीनि 'प्राप्य- कारीणि स्पृटरार्थवाहिणीति गाथार्थः ॥२०४॥ अवाह-'जुज्जती'त्यादि । स्पर्शनरसनयोः सा युज्यते, अनुभाविकत्वात् , न श्रोत्रमाण- योः, गृणीतः स्वविपर्ग-आत्मीपं ग्राहमितं-अस्मादिन्द्रियविवराट् 'मित्रदेशमपि' विप्रकृष्टक्षेत्रव्यवस्थितमपि, दूरे पनिः श्रूयत इति वचनान, अतः किमुच्यते-जणीग्गहो चउहत्ति गाथार्थः ॥२०५॥ उच्यते नैतद्, उद्धान्तत्वाद् भवता, तथाहि-'पावंती'- त्यादि । 'धूमो' इत्यादि । इह शब्धगन्धावन्यत आगत्य प्राप्नुतः, के १ ते-श्रोत्रधाणे कर्मणी, ते तु श्रोत्रघाणे गचा विषयदेशं स्वयं न गृहणीतः तेन ते अप्राप्यकारिणी स्यातां, अवासकारणत्वात् स्पर्शनयत् , आह-तापपि कस्मात् न प्राप्तुतः १ इत्यत आह-य- द्-यस्माचौ पुद्गलमयत्वे सति सकियो, कुत एतदित्याह-पायुवहनाद् धूमवत् , तथा सक्रियौ तौ 'संहरणतोति गृहादिपु पिण्डी- भवनाद् धूमनदेव, तथा द्वारानुनियानतो विशेषेण, तोयवत् , तथा निवम्वादिप्रस्खलनान मरुद्वदिति गाथादयार्थः ॥ २०६॥ २०७।। तस्मात् 'गेहंती'त्यादि, श्रोप्रमाणे प्राप्तं सन्तमर्थ गृहणीता, उपघातानुग्रहोपलब्धेः, स्पर्शनरसने इव, आह-अप्राप्यकारित्वे स. तीयं भविष्यतीत्यनकान्तिको हेतरिति, तन्न, यतः-'पाहिजे त्यादि, प्रतिज्ञा, रोगहेतुत्वात् आकाशवदिति, अतो पदुक्तं 'नयणे- त्यादि वस्थितमिति गाथाः ॥२०८॥ अथ कस्मादयन पोढा ?, उच्यते, नयनमनसोरप्राप्यकारित्वेन व्यजनोपादानापोगाद्, आंह च-'लोयणमित्यादि ।। 'लोयणमित्यादि,अमाप्यकारिलोचनमालम्ब्यकृतोपघातानुग्रहशून्यस्वाद मनोवत् ,तत्रैतत्स्याद्-असिद्धो हे- तुर्यतः जलघृतपनसतीन्दुमण्डलालोकनेऽनुग्रह उपलभ्यते भरसितभिन्यायालोकने चोपघात इति गाथार्थः ॥२०९॥ तदेवमसिद्धीभूते ·विशेपारक कोट्याचार्य वृत्ती नयनमन- सोरणाप्य- कारिता ॥८९॥ ॥८९॥ हेतावाचार्य आह~-'डशेन इत्यादि । चक्षू रविकरादिना पुद्गलधर्मेण 'प्राप्य' आश्लिष्य 'दोत' भस्मीक्रियेत विह्वलीक्रियेत वा स्पर्शनमियान्वयय्येव दृष्टान्तः, इत्यतः को दोपो, नैव कविद्, दृष्टस्स बाधितुमशस्यत्वात् , तथा मन्येतानुग्रहमपि चक्षुः स्पर्शनव- दुपघातामावात् सौम्ये जलघृतपनस्पतीन्द्वालोकने सति, अत्रापि को दोपः ॥ २१०॥ काममेतव, किन्तु-'गंतु मित्यादि । इह हि चक्षुरुप्लुत्य-गत्वा रूपदेशमादित्यमण्डलादिलान्टितं न पश्यति-नादत्ते, किं ?, रूपमेवेति गम्यते अन्यस्याश्रुतत्त्वाव, तथा-'पत्तं सय व नि खयं याऽन्यतः स्वतन्त्रतया आगतं सद्रूपं चक्षुर्न गृहात्यञ्जनादिभिर्व्यभिचाराद, श्रोत्रेन्द्रियं शब्दमिच, नियमोऽयमि- ति-एतदन नियम्यते वाचो युफ्त्या, काक्या पच्छदमाह-'पत्तेण उ' चक्षुर्देशे 'मुत्तिमया' रविकरादिना 'उपयातानुग्रहो' परिता- पाहादी भवेता-स्यातां एतत्स्त्रमारवाद पुद्गलानां, वनस्पत्यादयस्तु दूरस्था एव गृह्यन्त इति गायाः ॥ २११ ॥ अपिच- 'जती' त्यादि । यदि तु प्राप्त सन्तमर्थमक्षि गृहीयात्-ततस्तद्गतं रजोमलायपि गृहीयात् , तस्यैव परमार्थप्राप्तेः, यतश्च न पश्य- त्यत इदमप्राप्यकारीति गायार्थः ॥२१२॥ तत्रैवत्स्यात्-पाप्यकारि चक्षुः आपरणात् स्पर्शनवत् , न, मनसाऽनकान्तिकत्वात् , अप्राप्य- कारि चक्षुरावरणान्मनोवत् , तथा च मनः खल्यप्राप्यकारि माविसिया विपादिभिधानियत इति, रूपावरणेऽपि ह्यग्राहकं चक्षुर्याह्या- नुग्रहाभावान्मनोवद, तथाहि-मनोऽप्राप्यकारिरवे सत्यपि ऐन्द्रियकैषु न क्वचिदनुभवत इति, इन्द्रियानुग्रहशून्यं सदिति, यस्स चाभित्रायः खत्यप्राप्यकारिणा चक्षुपा बाशानुग्रहनिरपेक्षेणाप्यनुवर्तितव्यं तस्य मनसाऽपीन्द्रियैः प्रकाशितेष्यप्रकाशितेषु वा विशेपेपण सपर्थिवनप्रतिव्यम्, न चानुभवतेऽत्यन्तमदृष्टाथुतादिप्विति । अथ द्वितीयधोदक आह-न चक्षुप इब मनसः अप्राप्यकारिता, ततो हेतुशुद्धावपि न ज्यायः प्राक् साधनं, साध्यविफलत्वाद् दृष्टान्तस, तथा च-'गंतु' मित्यादि । इह देहाइ 'गन्तुं' निर्ग- ·विदोपार कोटगाचार्य पत्ती नयनमन- सोरप्राप्य- कारिता ॥१०॥ ॥९०॥ त्य 'नेयेन' मेरुशिखरस्थप्रतिमादिना 'मना' अन्तःकरणं 'सम्बध्यते' आश्लेपमाप्नोति, कदेत्याह-जाग्रतो वा स्वप्ने वाऽनुभव- सिद्धत्वात् । न चैतन्ममैव सिद्ध, यतः सिद्धमिदं लोकेऽपि, यत एवं वक्तारो भवन्ति-अमुत्र मे मनो गतमिति गाथार्थः ॥२१३॥ तत्र साधनरायाह-'नाणुग्गहो' इत्यादि । नैतदेवं-न मनो बहिनिस्सरति, आलम्ब्यकृतानुग्रहोपघाताभावात् लोचनवदिति, एवं चैतत् 'सो इहरति तत् मनोऽन्यवा-प्राप्यकारितायां सत्यां तोयज्वलनावालम्व्य चिन्तनकाले युज्येत द्वाम्पामपि-तापाहादाभ्यां, विष- येण सम्बद्धचात् , स्पर्शनादिवदिति गाथार्थः ॥ २१४ ॥ अत्र हेत्वसिद्धेश्चोदनामुत्पश्यन्नपि सरिरपान्तराल एवेदं विकल्पद्वयमाह- 'दव्य' मित्यादि । द्रव्यमनो वा ब्रजेत्-मेरुशिखरस्थजिनप्रतिमालम्बनार्थ यायात् भवतः, भावमनो वा ?, ततः किमिति चेत् , अत आह-जीय एव भावमनो भवति, मनःक्रियापरिणामापन्नत्वात् , अामेवाश्रित्याह-'देहव्यापिला' देहिमात्रवृत्तित्वात् न देहाद् च- हिमरुशिखरादायपि तत्र 'जुत्तो' तद्भावमनो युक्तं, प्रयोगः-जीवः शरीराद् वहिर्नास्ति अत्रैव तद्गुणोपलब्धेः शरीरसत्त्ववदिति गाथा- धः ॥२१५॥ अत्रापान्तराले पराभिप्रायमाह-'सव्य' इत्यादि । स्याद् बुद्धिः-नभोवत् सर्वगतोऽयमात्मा, न देहव्यापी, अमूर्त्तत्वादा- कामयदिति, आचार्य आह-'तं णति तदेतन्न युक्त्या घटते, कुत इत्याह-कर्बभावादिदोषत इति, कर्तुरभावः कञभावः स आदिर्य- स्य स स्वभावादिः कर्षभावादिवासी दोपश्चेति कर्वभावादिदोपस्तस्मात् , अयमत्र भावार्थ:-यद्येवं न तयमात्मा कर्ता, सर्वगत- त्वादासागरदेव, न बम्युपगमा एव बाधाय भवन्ति, हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्ग सावयवं परतन्त्रं व्यक्तं, विप- रीतमव्यक्तमित्यतो निष्क्रियत्यादकर्तवति चेत् तन्न, नदकर्तृत्वे भोक्तृत्वानुपपत्तेः, भोक्तृत्वस्य चेष्टत्वात् , प्रकृतिकृतं भोक्ष्यते 'पक- तिः करोति पुरुषो मुदक्ते' इति वचनादिति चेत्, तन्न, अचेतनस्य कर्तृत्वानुपपत्तेचैटादिमिरविप्रसङ्गात् , अचेतना च मतिः 'चैत- ·विशेषाव कोट्याचार्य वृत्ती नयनमन- सोरप्राप्य- कारिता ॥९१॥ ॥९१॥ न्यं पुरुषस्य स्वं रूप मिति वचनाद् ,अतोऽवश्यं भोक्तृत्वात् स्वयमात्मा कतैत्यभ्युपगन्तव्यं, तच्च सर्वगतत्वे सत्युक्तचन्नोपपद्यत इति प्र- करणार्थः, आदिशब्दात्सुखदुःखसंसारादिर्न भवति सर्वगतत्वादाकाशपद् , एवमादि स्वधियोत्प्रेक्षणीयमिति, आह-किमेतावन्मात्रदो- पत एवैतद् आहोस्विदन्यतोऽपीत्यत आह-सर्वग्रहणप्रसङ्गदोपतो वा, अस्यायमर्थ-भावमनसः प्राप्यग्राहकत्वाभ्युपगमात् सर्वगतत्वेन च सफलत्रैलोक्यच्यापित्याद् अवः सर्वपदार्थग्रहणप्रसङ्गतः सर्वस्य सर्वज्ञताप्राप्तिदोपः, सर्वस्य सर्वगवत्वेन सर्वप्राप्तत्वात् प्राप्यनाहित्वाभ्यु- पगमाघ, न चेत् प्राप्तमपि तत्सर्व गृह्णात्युक्तदोपादत उच्यते-'सव्वग्गहणपसंगदोसातिओ ' ति, कोऽर्थः १, किश्चिदपि मा गृहणी- यात् प्राप्तत्वात् मफलप्रैलोक्यवत् , माप्तत्वे तुल्ये सत्येकं न गृहात्यपरं तु गृह्णातीति व्यक्तमीश्वरचेष्टित, आदिशब्दात् सर्वासर्वदर्श- नप्रसङ्गदोपतश्चेति सम्बध्यते, तन्नेति वर्चत इति गाथार्थः ॥२१६॥ यद्येवं द्रव्यमनस्तर्हि यास्यतीत्यत आह-'दन्य' इत्यादि । द्रव्य- मनो विज्ञात न भवति-द्रव्यमन आलम्बकं न भवति, पुद्गलमयत्वात् , पापाणवत् , अतो गत्यापि किं तत्करोतु, तस्मिन् मेरु- शिखरजिनप्रतिमासन्निधाविति गम्यते, नहि तत्तत्र गतं सद् भगवन्तं स्तुतिस्तोत्रादिभिः स्तौति जडत्वाचिन्तामणिरिवेति, तस्मान्न भावमनसो द्रव्यमनसच पद्मनालतन्तुन्यायेन निर्गम इति । अत्र पराभिप्रायमाह-अथ मन्यसे करणभावतःकरणलात्कारणा- व तस्य-द्रव्यमनसः तेन द्रव्यमनसा जीवो जानीयाद्' अवबुध्येत मेरोः शिरसि जिनप्रतिमाभिपेको वर्तते इति, प्रयोगः- आत्मा पहिर्निर्गतेन मनसा जानाति करणत्वात् प्रदीपयत्, इति गाथार्थः ।। २१७ ॥ उच्यते यद्येवं ततः-'करण'इत्यादि, करणत्वात् 'तनुसंस्थितेन' देहादबहिर्भूतेन जानीयात् स्पर्शनेनेव, अबाह्यकरणत्वान्मनसोऽपीति भावना, अत एव करणत्वादिति हेवोर्न निस्सरति देहाद्वहिमेरुशिखरादि प्रति स्पर्शनेन्द्रियवत् , प्रदीपस्तु बाह्यकरणमिति गाथार्थः ॥ २१८ ॥ तामिदानी हेत्व- ·विशेपार० कोट्याचार्य वृत्ती नयनमन- सोरप्राप्य- कारिता ॥ ९२॥ ॥९२॥ (तस्येदानी हेतोर)सिद्धिमाह-नजती'त्यादि, 'ज्ञायते' अनुमीयते 'उपधातः उपद्रवः 'से' तस्य द्रव्यमनसः, कैरित्याह-दौर्ब ल्योरम्क्षतादिलिङ्गः, आदिशब्दादतिचिन्ताप्रसक्तिः परिगृह्यते, यद्-यसादनुग्रहच हादिभिर्यमात्तेन ततः, 'सो' तत् द्रव्यमन उभयधर्मकमतः 'अणुग्गहोवघाताभावाउ'त्ति हेतुरसिद्धो वर्चत इति गाथार्थः ॥ २१९ ॥ अमुं परिजिहीपुराह-'जती'त्यादि, यदि द्रव्यमनो-मनस्त्वपरिणतद्रव्यपिण्डोऽनिष्टपुद्गलोपचितत्वेन अतिवलि सत् 'पीडयेत्' अभिहन्यादितिसामर्थ्याद् गम्यते, के इव ?, इदि निरुद्धयायुवत्-हृद्देशावरुद्धकक्खडमरुद्ग्रन्धिवदित्यर्थः, तथा 'तदनुग्रहेण' इष्टातिप्रचितपुद्गलसम्भारानुग्रहेण हदियो-हर्षप्रमो- दाहादादयो का, यदि ततः क्षेपस्य-मेरुशिखरस्थप्रतिमादिलक्षणस्य किं तत्रायातं , येनोच्यते तदनेनालम्ब्यते, ननूक्तं 'दब्वं भावमणो या योजची'त्येवमादि नेमावस्य तत्कृतौ, श्रोत्रेन्द्रियस्येव ध्वनिनेति, पुरुपस्यानेन तौ, न त्वस्य तो तेनेति-भावेनेति गाथा- थः ॥ २२० ।। अमुमेवार्थ भावयन्नाह 'इहे त्यादि, इप्टो-देवलोकादि: अनिष्टो-नरकगत्यादिगतस्ततश्च इष्टानिष्टाहाराभ्यवहारात् भवतः पुष्टिहानी 'यथा' येन मकारेण देवनारकादेभोक्तुरिति वाक्यशेषः, 'तथा' तेन प्रकारेण मन्तुरिवि सामर्थ्याद् गम्यते 'मनस' सकाशात् 'ते' पुष्टिहानी उक्तेन प्रकारेण, किं कारणमित्याह-पुद्गलगुणत्वात् तस्य, 'जमणुग्गहोवघाया जीवाणं पोग्गलेहितो'ति वक्ष्यमाणत्वात् , कथं पुनरिदं द्रव्यमनो गम्यते ? इति चेत् , उच्यते--अमुत एव-मन्तुस्तापाह्लादोपलब्धैरिति गाथार्थः ॥ २२१ ॥ तमात्-'नी'मित्यादि, इदं द्रव्यमनो देहान्निर्गत्य आक्रम्य वा न ज्ञेयं-मेर्वादिशिखरस्थं 'आलम्बते' गृह्णाति, इति नियम एवायं- एतावनियम्यत इत्युक्तं भवति, प्राप्यकारीदं न भवतीत्यर्थः, किमेतावदेव ?, नेत्याह-तच्च तत् क्षेयं यत्तदनेनालम्ब्यते तेन यौ कृतौ अनुग्रहोपयाती दौ न त इति नियम्यत इति गाथार्थः ॥ २२२ ॥ का पुनर्विधिः १ इत्याह-'सो पुणे'त्यादि, तत्पुनः द्रव्यमनः ·विशेपार० कोट्याचार्य वृत्ती नयनमन- सोरप्राप्य- कारिता ॥ ९३॥ ॥१३॥ कर्मक्शगस्य जन्तोः कथञ्चिस्वयमुच्छ्नावस्थीभवदुपातमनुग्रहं च कुर्यात् , अनुभवसिद्धमेतत् जीवानाम् एतत्पुद्गलभावभावित्वादिति गाथार्थः ॥ २२३ ।। साम्प्रतं यदुक्तं पूर्वपक्षगाथायां 'सुमिणे वति तदपाकुर्वन्नाह-'सुमिणों'इत्यादि । 'स्वप्नः' प्रसुप्तावस्थावि- शेषः, न तथारूपो-न परमार्थस्तथा यथोपलभ्यते, किं कारणमित्याह-व्यभिचाराद्-विसंवादात्, किंवत् ? इत्याह-अलातचक्रवद् , यथा हि' बलातमाशुसञ्चारित्वेन भिन्नदेशावगाह्यप्यभिन्नदेशावगाहनभ्रान्त्या चक्रमिवोपलभ्यमानं भ्रान्तिमभ्रमणोपरतौ न किश्चित् स्व- भावस्थत्वाद् ,एवं सुप्तावस्थायां मनस्तथोपलभते,तद्विरमे च तत्सर्वमिन्द्रजालप्रतिममितिकृत्वात एव दरास्त एव च मेढका इति, न चासिद्धो हेतुर्यत आह-व्यभिचारश्च स्वप्नस्य 'सदसण'त्ति खात्मनोऽन्यत्र मेरुशिखरादौ दर्शनाद, स तत्रैव गत आसीदिति चेत्, न, इह व्यव- स्थितैरिहयोपलक्ष्यमानत्वात् , द्वयोधात्मनोरसंभवात्,प्रबुद्धस्येदानी व्यभिचारमाह-उपघातानुग्रहाभावाच-अधानजनितसेदाधभावादिति गाथार्थः ॥२२॥ आह च-'इहे त्यादि, गतार्था, नवरं तद्गतमित्यघानगतमित्यादि भारनीयं, तम्मादसत्या स्वप्ने मनःक्रियेति गाथार्थः ॥ २२५ ।। आह चोदक:-किं नेयमस्य उत्थितस्यामुतः फलदर्शनाद, तथाहि-'दीसंति'त्यादि, 'दृश्यन्ते' उपलभ्यन्ते कस्सचित्स्वप्नद्रष्टः, न सर्वस्य, 'स्फुर्ट' स्पष्टं, के ? इत्यत आह-'हर्षविपादादयः तत्र हर्पः-सुलब्धं ममाद्यजन्मेति प्रमोदः अहमस्मिन् संसारे अलब्धजन्मेति विपादः, आदिशब्दादुन्मादग्रहमाध्यस्थ्यानि परिगृह्यन्ते, किंविशिष्टस्य सतः १ इत्याह-'विबुद्धस' सुप्तो- स्थितस्य सतः, किंविशिष्टस्य ? इत्याह-खप्नानुभूतयोः सुखदुःखयो रागद्वेषादौ यानि 'लिङ्गानि' तचिहानि, तथा चानुभवः- "स्वप्ने दृष्टो मयाऽद्य त्रिभुवनमहितः पार्श्वनाथः शिशुत्वे, द्वात्रिंशद्भिः सुरेन्द्ररहमहमिकया स्नाप्यमानः सुमेरौ । तस्मान्मत्तोऽपि धन्यं नयनयुगमिदं येन साक्षात् स दृष्टो, द्रष्टव्यो यो महीयानपहरति भयं देहिनां संस्मृतोऽपि ॥१॥" इति हर्षः "माकारत्रय- ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती नयनमन- सोस्प्राप्य- कारिता ॥ ९४॥ ॥९४॥ तुङ्गतोरणमणिग्रेवत्प्रभाभ्याइता, नष्टाः क्वापि रखेः करा द्रुततरं यस्यां पचण्डा अपि । तां त्रैलोक्यगुरोः सुरेश्वरखतीमास्थायिकामेदिनी, हा ! यावत् प्रविशामि तावदधमा निद्रा क्षयं मे गता ॥ २॥” इति विपादः, उन्मादग्रही प्रतीतायौँ, अत्यन्तकामोद्रेकचोद- नाजनितत्वात् , माध्यस्थ्यं तु मुनेरिति गाथार्थः ॥ २२६ ॥ 'न सिमी'त्यादि, न स्वप्नविज्ञानात् हर्षविपादादयो विरुध्यन्त इति धूम:, कार्यस्य कारणाव्यभिचारित्वात् , जाग्रद्विज्ञानहर्षादिवत् , के तर्हि विरुध्यन्ते ? इत्यत आह-क्रिया-मेरुशिखरप्राप्त्यादि- लक्षणा फलं-कार्य, तुशब्दः प्राप्यकारितावीजं फलं नास्तीति विशेपणार्थः, तृप्तिः-च्युपरतिलक्षणा मदः-सुरादिपाने, वधः-पीडा शिरश्च्छेदादौ वन्धो निगडादिभिरादिशब्दः स्वभेदप्रख्यापक इति गाथार्थः ॥ २२७॥ तत्रैतन् स्यात्-'सिमित्यादि, स्पष्टोऽक्षरार्थः, नवरमयमस्वाभिप्रायः यत्र व्यञ्जनविसर्गस्तत्र योपित्सङ्गमेनापि भवितव्यं, यथा विशिष्टमन्दारलतागृहोत्सङ्गाध्या- सिनि भूभाग इति, तथा च स्वप्ने, तस्मादत्रापि तेन भवितव्यमिति कथं न प्राप्यकारि मनः ? इति ॥ २२८ ॥ अत्र ' नासौ तदविनाभूत' इत्यनैकान्तिकता हेतोर्दर्शयन्नाह---'सो' इत्यादि, सः-व्यञ्जनविसर्गोऽध्यवसायकृतो न त्ववलासंटङ्ककत इत्यभिप्रायस्तदप्राप्तेः, किमालजालचिन्तनादेव भवतीत्यत्र दृष्टान्तमाह-जाग्रतोऽपि यथा तीव्रमोहस्य तीव्राध्यवसानाद् भवति विसर्ग- स्तामन्तरेणेति शेषः, तथा स्वप्न इति दान्तिकोपसंहार इति गाथार्थः ॥ २२९ ॥ तसादसत्या स्वप्नक्रियेति, एवं चैतत्- 'सुरत' इत्यादि, 'इतरथा' तत्सत्यत्वे सुरतसमागम(त)युवतेः सुरतमतिपत्तिस्तक्रियामतिपत्तिः रतौ च सुखं प्रतीतमेव केपाश्चिद् गर्भा- धानं गर्भसम्बन्धः आदिशब्दा दौहृदादि परिगृह्यते, नच यतस्तानि तस्यास्ततो विफलः स्वप्न इति कुतः प्राप्यकारिता? इति गाथार्थः ॥ २३० ॥ पर आह--'नन्वि'त्यादि, ननु स्वप्नोऽपि कश्चित्सत्यफलो भवति, कः ? इत्यत आह-यो यथा दृष्टस्तथैव च फलदायी ·विशेपाव फोट्याचार्य वृत्ती नयनमन सोरप्राप्य- कारिता ॥ ९५ ॥ ।।९५॥ देवताधिष्ठानाद्, उच्यते, ननु स्वप्ने निषिद्धं, स्वप्नेनयमितो (नायमिति) चूमः, किमित्यत आह-क्रिया-मेरुशिखरप्रवृत्तिरूपा, तथा क्रियाफलानि च-श्रमखेदादीनीति गाथार्थः ॥२३॥ क्व पुनर्विधिः? इत्याह-'जं पुणे'त्यादि, 'जं पुण सुमिणे विनाणं तथानुभव- रूपं तं को निवारेइत्ति सम्बन्धः, तथा विबुद्धे तप्फलं च-हरिसविसादादि तं को निवारेइ' चशब्दः ख्यापनार्थः, तथा सत्य- स्वप्नस्य च भाविनि फले निमित्तभावं को निवारयति ?, न कश्चित् ।।२३२ ।। किं कारणं ?-यतस्त्रिविधं निमित्तं-कायिकवाचिकम- नोभेदाद्, अत एवाह-'देह' इत्यादि, स्पष्टार्था ।।२३३॥ अपृष्ट एवाधुना सरिराह-'सिमी'त्यादि, 'या' इत्यथवा स्त्यानर्द्धिमतः पुंसः व्यञ्जनावग्रहता भवेत् , एतच सामान्येन तावत् , किंविशिष्टस्य ? इत्यत आह-स्वप्नमिव मन्यमानस्य, आह-यद्येवं सिद्ध साध्यमस्माकम् , आचार्य आह-'ण उ सा मणसोत्ति न पुनरसौ मनसो व्यञ्जनावग्रहतेति, अत एव पूर्वार्दै इयग्रहणं कृतं, एत- दुक्तं भवति-नासौ स्वप्नो निद्रात्वान्नाप्पसौ व्यञ्जनावग्रहता तस्य श्रोत्रेन्द्रियादिसम्बद्धत्वाद्, आह च-सा श्रोनेन्द्रियादीनामेव, स्खलशब्दस्यैवकारार्थत्वे सति मिन्नक्रमत्वात् ।। २३४ ॥ तस्याथामन्युदाहरणानि, तद्यथा-'पुग्गले इत्यादि, निपीचे वक्ष्याम इति, ।। २३५ ॥ तदेवमनन ग्रन्थेन पूर्वपक्षगाथापूर्वार्द्धमपाकृतं, अथ द्वितीयमपाकुर्वन् दृष्टान्तमाह-'जह'इत्यादि, 'यथा' येन प्रकारेण देहाद निश्चरितं सत् चक्षुर्लोको जल्पति-चन्द्रं गतमिति, निर्निबन्धनमेव रूढे, 'मनसोवि तहत्ति तथा मनसोऽपीहस्थस्यैव पहि- निर्गमनं रूढम् , एवं यात्विति चेत् न च सर्वा रूढिः सत्येति, 'वटे पटे वैश्रवण' इत्यादिलोकरूढेऱ्याभिचारदर्शनाद् रूढिमात्रत्वा- द् अतो न मनसोऽसौ अप्राप्यग्राहकत्वात् चक्षुप इवेति स्थितम् ॥२३६।। आह-अद्यापि हेतोरगमकत्वात् दुष्टा प्रतिज्ञेत्याह-'विसय' इत्यादि, 'विपर्य' मेरुशिखरादिस्थजिनप्रतिमादि अग्निजलादिकं वा 'असम्प्राप्तस्यापि' अनाश्लिष्टस्यापि अप्राप्य गृङ्गतोऽपीति भावना, ·विशेपार कोट्याचार्य वृत्तो नयनम सोरनाप्य कारिता ॥९६॥ ॥९६॥ 'संविद्यते' योक्ष्यते, कोऽसावित्याह-व्यञ्जनावग्रहो' द्रव्योपादानं 'मनसो' द्रव्यमनसः, अपरया भङ्गयेति शेषः, तेनैवदुक्तं भवति- यथा जीवस्य श्रोत्रेन्द्रियेण ग्राह्यव्यन्जनादानमिष्यते एवं जीवस्यैव नोइन्द्रियेण ग्राह्यवस्तुव्यञ्जनादानमुत्पश्यामः, कुतः? इत्याह-'यत्' यस्मात्सर्व एव उपयोगः स्पर्शनादिमनोजः छमस्थस्य 'असंख्येयसामयिका' असंख्येयसमयनिष्पत्तिरुक्तो भगवद्भिः, 'चुयमाणेन जाणइति वचनात् , यदि नामैवं ततः किं ?, अत आह-जं च सब्वेसु समयेसुति, यस्माच द्वयादिप्वसंख्येयमानेपु समयेपु, किमत आह--'मणो' इत्यादि, 'मनोद्रव्याणि' मनोदलिकानि 'गृह्णाति' आदने, मन्ता इति शेषः, तथापि किमत आह-'दब्याई च जणं भणियं' त्वयैव, सम्पन्धो या ग्राह्यग्राहकयोः, अतो येन कारणनैवं तेन 'तयं' व्यञ्जनोपादानं 'युज्यते' घटते मनसोऽ- नया भगया, नो चेत् न क्वचिदसावेष्टव्यः, प्रतिसमयद्रव्योपादानेऽप्यभावात् मनसीवेति निवृत्तेदानी व्यञ्जनानग्रहवात्तेति गाथार्थः ॥२३८॥ अथ प्राप्यकारित्वमङ्गीकृत्यापरयैव भगथा अस्य एनं पर एवाह-'देहा' इत्यादि, दिह्यत इति देहस्तस्मादेहादनिर्गतस्यापि, मेरुशिस्वरादि प्रतीति सामर्थ्याद् गम्यते, स्वः कायः स्वकायः तस्मिन हृदयादि तत् 'विचिन्तयतः' समालम्बतः, प्रतिसमयोपचीयमान- मनोद्रव्यरिति हृदयम् , 'ज्ञेयस्यापि हृदयादेः 'सम्बन्धे' संयोगे, हदि मनोद्रव्याभिश्लेपे सतीतियावत् , 'व्यञ्जन व्यञ्जनोपादानं एवमपि' अनयाऽपि भङ्गया से तस्य मनसो ‘युक्त' घटमानं, नो चेत् उक्त एव दोप इति पूर्वपक्षः ॥२३६॥ अथ प्रथमपक्षमधिकृत्याचार्य आह- 'गज्झस्से'त्यादि, इहाद्यनिकल्पोऽयुक्तो, मनसः ओबादिसाधायोगान् , तथाहि-'ग्राह्यस्य' आलम्ब्यस्य सम्बन्धिनां व्यञ्जनानां यद् ग्रहणं स व्यञ्जनापग्रहो मतः स्पर्शरसगन्धशब्दद्रव्याणामिवेति जानाति भनानपि, अत्र तु नायं न्यायोऽस्ति, यतः 'ग्रहणं मणो नो गेज्झति 'न मनो ग्राह्य न मन आलम्ब्यं, तस्य मेदिशिखराध्यासितत्वात् , किं तर्हि मनः ? इत्यत आह 'ग्रहणं गृह्यते-परि- ·विगेपाव कोट्याचार्य ॥९७॥ च्छिद्यतेऽनेनेति ग्रहणं, कुत एतत् ? मनःशक्तिसामर्थ्या-प्रविसमयोपचीयमानमनोद्रव्यकरपौः प्रतिसमयमेव वाह्यार्थपरिच्छेदभावात्, नयनमन- न चाबद्धमूलत्वात् कथमादिसमये पहिः प्रयत ? इति चोदनीयं, मनःपर्याप्यनुगृहीतत्वेन दक्षत्वाव, तदिदमेतेषां करणत्वेनादिचोचं सोरणाप्य- परिहत्य निगमयन्नाह अत:'को भागः' कोऽवसरः 'व्यञ्जने' व्यञ्जनावग्रहभवने ? तस्य प्रतिसमयोपचीयमानमनोद्रव्यराशेः करण कारिता स्वात्, वतय न व्यञ्जनावग्रहाभायोऽप्यन्यत्रेति । पञ्चोक्तं द्वितीयविकल्पे तत्रापि स्थकायदेशसम्बन्धमात्रात् प्राप्यकारित्वमवसातुं न युक्तं, गर्यस्य मनसस्तदभिन्नत्वात् , मेदे सवि प्राप्यकारित्वशब्दार्थोपपत्तेः, अतः पारिशेष्याद् बाह्यवस्त्वपेक्षयैव प्राप्याप्राप्यकारि-8॥९७ ।। चिन्तेति किं मुधा खिद्यते भवानिति चोधद्वयव्युदासः ॥ अमुमेवार्थमुत्तरवस्तुव्युत्पादनार्थमाह, अपिच-'तसे त्यादि । स चासो देशवेति उद्देशः स्वकायदेशः हृदयादिविधर्मी तस्य चिन्तन-मनसा मननमिति तद्देशचिन्तनं तस्मिस्तद्देशचिन्तने, प्रतिसमयो. पचीयमानमनोद्रव्यैरिति गम्यते, 'होज वंजण' स्याद् व्यजनं तद्देशग्राह्यधर्मिव्यञ्जनोपादानं, यदि किं स्यादित्याह-'जति तओं- नि यदि तत् मनः प्रथमसमये 'तमर्थ हृदयार्थ न गृहीयात् , गृह्णाति च, अन्यथा दोपसद्भावप्रसगाव , तदेवं तत्प्रथमग्रहणतो द्वितीय- चोयस्यापि स्पष्टतरेण वचनेनामाधुतामुपदर्य निगमयन्नाह-तस्मान व्यजनं प्रतिसमयोपचीयमानद्रव्यराशेहूंदेशावलम्बिनः, तसा. दन्यत्रापि नान्येन्द्रियेषु व्यञ्जनाभावमसङ्गः, प्रयोगः-हृदेशसम्बन्धेऽपि मनसो व्यञ्जनावग्रहो नास्ति अनुपलम्भकालासम्भवात् स्व- विषयसम्बन्धे चक्षुप इव न्यतिरेकेण श्रोत्रं, न चापाप्यकारिणी चक्षुःश्रोत्रे इति व्यतिरेकासिद्धियोदनीया असत्पक्षत्वादस्येति गाथार्थः ।। २४१ ॥ अथ कोऽसावुत्तरभावार्थः ? इत्यत आह-'समय'त्यादि, 'होईत्यादि, अस्याक्षरयोजनया व्याख्या-तन 'जेणति येन कारणेन मनःशक्तिमान् जीयः 'समये २' समयं२ प्रति 'गृह्णाति' आदत्ते स्वीकरोति 'द्रव्याणि मनोदलिकानि, सर्वलो- ·विशेषाव कोट्याचार्य वृत्ती ॥ ९८॥ सोस्प्राप्य- कारिता ॥ ९८॥ कापन्नमनोद्रव्यवर्गणाभ्य इति गम्यते, तथा 'मनुते च तमर्थ पर्यालोचयति च तमर्थ मेदिकं तैः येन समये २ इति वर्तते, एप ताव- सिद्धान्ताभिप्रायः, ततः किमित्यत आह-पढमाओ चेव तेण समयाओ होइ मणोवावारो'त्ति, तिष्ठतु सांन्यासिकं तावदिति वक्ष्यामः अथ द्वितीयमुपन्यस्योत्तरमाह--'जं चिंदिओयोगेऽवित्ति यश्चेन्द्रियोपयोगेऽपि-यस्साच श्रोत्रेन्द्रियागुपयोगमात्रेऽपि सत्यसंख्येय- समयभाविनि पार पुनः पश्चात् व्यञ्जनावग्रहेऽतिक्रान्ते सति, किमित्यत आह-'होइ मणोवावारो' ति भवति मनसो व्यापारः प्रयोघशक्तिरितियावत् , कदा चेद् उच्यते-अर्थावग्रहणसमय इति गम्यते, 'जाहे हुंति करेइ'त्ति वचनात् , अयं च द्वितीयः सिद्धान्ता- भिप्रायस्तस्मान्न मनसः खल्वसंवेदनकालोऽस्ति, यदि पुनर्मनसोऽपि व्यञ्जनावग्रहः स्यात् तत इन्द्रियं प्रति स्याद्, इन्द्रियव्यजना- वग्रहेण सहानुलिष्टिः स्यादिति भावनीयम् ,ततचेन्द्रियानिन्द्रियपरिकल्पनमनर्थकं स्यात् , एतदुक्तं भवति-यदि व्यञ्जनावग्रहे इन्द्रिय- मात्रस्यैवोपयोगः स्यादर्थावग्रहे तूमयोस्ततो मनसोऽनवष्टम्भात् स्यादिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तता, नान्यथा, तथा यद्यस्यायं स्यादष्टाविं- शतिविधता च मतेहीयेत, नन्वेवं स्यात् २९ एवं वा ३२, इन्द्रियनिरपेक्षस्य मनसः मवर्तमानस्य प्रथमसमयभाविनि व्यञ्जनावग्रहे प्रक्षिप्ते एवं २९, तथेन्द्रियजाश्चत्वारो मनसाऽपीन्द्रियानुगताश्चत्वार एवं ३२, येन कारणेनास्य व्यञ्जनाभ्युपगमेऽमी दोपाः तत उच्यते-प्रथमादेय ततो-मन-समाधानसमयाद् भवति तदर्थग्रहण-भवति तद्विपयावग्रहणं, इत्यमेवेन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तायुपपत्तेः, इत्थं चैतद् यतस्तत् मनोऽन्यथा-प्रथमसमयव्यापारार्थग्रहणमन्तरेण 'न प्रवर्तेत' न प्रसरेत् , कुतः १-सङ्कल्पमयत्वाद्, आलोचनात्मकत्वा- दित्यर्थः, अवधिवदिति साधर्म्यदृष्टान्तः, अयं चात्र पिण्डार्थ:-यथा हि भापको भापयन् गृह्णाति भाषते चेत्येवं मन्ता अपि मनन् गृह्णाति मन्यते च, न पुनरन्यः कश्चित् प्रकृतोपघातकार्यपि व्यञ्जनादानकालोऽस्ति प्रथमादिसमयावग्रहादिसद्भावात् , उपयोगस्तु छअस्थ-

·विदोपार
कोट्याचार्य
वृत्ती
नयनस्य
विपयपरि-
माणे हेतु:
॥९९ ॥
स सर्वत्रान्तर्मुहूर्तिक एव, श्रोत्रादिपु प्राय ईहान्तत्वात अवध्यादिवप्येवमेव विशेषग्राह्यपायान्तर्मुहूर्वप्रतिपादनवदिति जिनभटाचार्यपू-
ज्यपादा इचि गाथाद्वयार्थः ॥२४२-२४३॥ अपिच-'नेया'इत्यादि, ज्ञायत इति ज्ञेयं तस्मात् जेयादेव 'यई यस्मात् 'सो मणो'
तन्मनो लभते स्वरूप माप्नोत्याविर्भावं, मनुते मन्यते वा मन इत्यस्य क्रियाशब्दत्वात् , काविध ? इत्याह-प्रदीपशब्दाविव, तथाहि-
प्रकाशयन् प्रकाशकः स्वरूपतां लभते, अभिदधचाभिधानं सतत्वमाप्नोति, क्रियाशब्दत्वान्मनआदीनां, अतस्तस्य मनसः असंकल्पि-
तानां अनालोचितानां व्यञ्जनानां नास्ति ग्रहणमिति वदभावः, प्रयोगः-मनसो नानालोचनाफालोऽस्ति ज्ञेयादात्मलाभप्राप्तेः प्रदीप-
शब्दयोरिख, यथा दि प्रदीपस्यानालोकनकालो नास्ति तमामतिघावादात्मलाभप्राप्तेः शब्दस्य च निजार्थादात्मलाभात् , तद्वन्मनसो.
ऽप्यसो नास्ति मन्यादात्मलामाव, व्यतिरेकेण श्रोत्रं मनापर्याप्तिकल्पं, वस्मान्न साध्यविकलो दृष्टान्तः, इतः स्थितमेतद् व्यवस्था-
नाच्च गयणमणोजिदियभेदातो वंजणोग्गहो चउह' ति प्रतिष्ठितमिति गाथार्थः ।। २४४ ।। अत्रैवं व्यवस्थिते प्रसङ्गसाधनवादी
परयोदशेपमाह---
जइ नयणिन्दियमापत्तकारि सव्वं न गिणहए कम्हा ? | गणागहणं किंकयमपत्तचिसयत्तसामने ॥२४॥
विसयपरिमाणमनिययमपत्तविसयंतितस्स मणसोचामणसोवि विसयनियमो न फमइ जओस सव्वत्थ।।
अत्यग्गहणेसु मुग्झइ सन्तेसुपि केवलाइगम्मेसु । तं किंकयमग्गहणं अपत्तकारित्तसामन्ने ? ॥२४॥
कम्मोदयओच सहावओच नणु लोयणेचि तं तुल्लं । तुल्लो व उवालंभो एसो संपत्तविसएऽवि ॥२४८॥
सामत्थाभावाओ मणो व विसय परओ न गिण्हेइ । कम्मक्खओवसमओसाणुग्गहओय सामत्थं ॥२४९॥

·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती नयनस्य विषयपरि- माणे हेतुः ॥१०॥ ॥१०॥ 'जती'त्यादि। नयनेन्द्रियमाभ्यां हेतुदृष्टान्ताभ्यामप्राप्यकारि कस्मात् सकलं त्रैलोक्यं न गृह्णाति दृष्टान्तम्मिमन इव ?, अतः, पश्चाई स्पष्टम् ।। २४५ ॥ तस्मात्-'चिसयेत्यादि । 'तस्सति तस्य चक्षुपो विषयपरिमाणं' आलम्बनपरिमाणं 'अनियतम्' अनन्तं अप्राप्तविपयत्वात् मनस इव, अत्राचार्यः साध्यचिकलतां दृष्टान्तस्योद्भावयन्नाह-मनसोऽप्यप्राप्यग्राहिणो विपयेऽयं नास्त्येव, यस्मान्न तत्सर्वत्र कामतीति ॥ २४६ ॥ तथाहि-'अत्थे त्यादि । 'अर्थगहनेषु' अर्थगुपिलेषु वस्तुष्वागमगम्येपु 'सत्स्वपि' विद्य- मानेप्वपि कस्यचिन्मनो 'मुह्यति' कुण्ठीभवति, तथा केवलादिगम्येषु च, अतोऽहमपि भवन्तं पृच्छामि-तर्तिक कृतं मनसोऽग्रहणं १, अतीन्द्रियन्द्रियकाणां भावानां, कस्मिन् सतीत्याह-अप्राप्यकारित्वे सामान्ये ग्राह्याग्राह्येष्विति गाथार्थः ।। २४७ ।। एवं पृष्टः पर आह-~-'कम्मो इत्यादि। कर्मोदयात् तत्स्वाभाव्याद्वाज्याप्यकारित्वे सति ग्रहणाग्रहणं, मूरिराह-ननु लोचनेऽपि तद्-ग्रहणाग्रहणं तुल्यं कम्मोदययोल समावउन्चति,तदेवं अमाप्यकारियादिना प्राप्यकारिवाद्युक्तमसङ्गसाधने परिहते प्राप्यकारिवादिनोऽप्यसुंदोपं गुणं वाऽ- भिधित्सुराह-तुल्यो या एप उपालम्भः सर्वासर्वग्रहणलक्षणः प्राप्यकारिवादिनोऽपि भवतः, कस्मिन् सतीत्याह-संपत्तविसये वित्ति नयनमनसोः प्राप्तेऽप्यर्थ इत्युक्तं भवति, तथाहि-न यावता नयनमभिसम्बध्यते तत्सर्वमेव गृह्यते अञ्जनरजोमलशलाकादिभिर्व्यभिचा- रात्, मनसा त्वनवस्थानान गृह्यते, गृह्यते च सम्बद्धमप्यनुभवादिति गाथार्थः ॥२४८॥ अथ सद्भावमाह-'सामत्थेत्यादि। नयनं विषयपरतो न गृह्णाति सामर्थ्याभावात् मनोवत् , साधितय दृष्टान्तः, सामासामर्थ्यमेव कुतः ? इत्याह-कर्मक्षयोपशमात् सामर्थ्य सिये तस्यैव वाऽक्षयोपशमादसामर्थ्य विपये, तथा रूपालोकमनस्कारानुग्रहाच सामथ्र्य तस्यैव चाननुग्रहादसामर्थ्यमिति गाथार्थः ॥२४९॥ तदेवं चोदशेपं परिहत्यास्मिन्नेचाधिकारे यत् सूचकारेणोपदिष्टं 'वंजणोग्गहस्स परूषणं करिस्सामि पडियोहगदिदंतेणं

·व्यञ्जनापूर-
णसूतव्या-
विशेपार
कोट्याचार्य
वृत्ती
॥१०॥
॥१०॥
मल्लगदिढतेय य, से जहा नाम ए केयि इत्यादि २ जार जाहे तं वंजणं पूरियं होती'त्येतच्छुशोरयिषुराह-
तोरण मल्लगंपिव बंजणमापूरियंति जं भणियं । तं व्यमिदियं चा तत्संजोगो वन विरुद्धं ॥२५०॥
दव्यं माणं पूरियमिंदियमापूरियं तहा दोपहं । अवरोप्परसंसग्गो जया तया गिण्हइ तमत्थं ॥२५॥
सामन्नमणिदेसं सख्वनामाइकप्पणारहियं । जइ एवं जं तेणं गहिए सद्देत्ति तं किह णु ? ॥२५२॥
सद्देत्ति भणइ वत्ता तम्मत्तं या न सद्दवुद्धीए । जइ होइ सहबुद्धी ताऽवाओ चेव सो होना ॥२५३॥
जइ सहबुद्धिमत्तयमवग्गहो तस्विसेसणमवाओ । नणु सदो नासबो न य म्वाई विसेमोऽयं ।।२५४||
थोवमियं नाचाओ संखाइविसेसणमवाओत्ति । तम्भेयावेक्खाए नणु थोवमियंपि नावाओ ॥२५॥
इय सुवहुणाऽवि कालेण सव्वभेयावहारणमसज्झं । तंम्मि हवेज अवाओ सब्बो चिय उग्गहो नाम ||२५६॥
कि सहो किमसहोत्तणीहिए सद एव किह जुत्तं ? । अह पुबमीहिऊणं सहोत्तिमयं तई पुव्वं ॥२५॥
किं तं पुष्वं गहियं जमीहओ सद एच विन्नाणं । अह पुन्वं सामण्ण जमीहमाणस्स सहोत्ति ॥२५८॥
अधोग्गहओ पुन्वं होयचं तस्स गहणकालेणं । पुव्वं च तस्स वंजणकालो सो अस्थपरिसुण्णो ॥२५॥
जइ सहोत्ति न गहियं न उ जाणइ जंक एस सहोत्ति । तमजुत्तं सामण्णे गहिए मग्गिजइ विसेसो॥२०॥
सम्वत्थ देसयंतो सदो सहोत्ति भासओ भणइ । इहरा न समयमेत्ते सहोत्ति विसेसणं जुत्तं ॥२६॥
अहव सुए चिय भणियं जह कोइ सुणेन सहमव्यत्तं । अश्वत्तमणिसं सामण्णं कप्पणारहियं ॥२६॥

·विशेपाय कोट्याचार्य धृत्ती नयनस्य विषयपरि- माणे हेतुः ॥१०॥ ॥१०॥ ॥१०॥ 'जती त्यादि। नयनेन्द्रियमाभ्यां हेतुदृष्टान्ताभ्यामप्राप्यकारि कस्मात् सकलं त्रैलोक्यं न गृह्णाति दृष्टान्वधम्मिमन इव १, अतः, पथाई स्पष्टम् ॥ २४५ ॥ तस्मात्-'विसयेत्यादि । 'तस्स'त्ति तस्य चक्षुपो 'विपयपरिमाण' आलम्बनपरिमाणं 'अनियतम्' अनन्तं अप्राप्तविषयत्वात् मनस इव, अत्राचार्यः साध्यविकलतां दृष्टान्तस्योद्भावयन्नाह-मनसोऽप्यप्राप्यग्राहिणो विपयेऽयं नास्त्येव, यस्मान तत्सर्वत्र क्रामतीति ॥ २४६ ॥ तथाहि-~'अत्थेत्यादि । 'अर्थगहनेषु' अर्थगुपिलेपु वस्तुष्वागमगम्येषु 'सत्वपि' विद्य- मानेष्वपि फसचिन्मनो 'मुह्यति' कुण्ठीभवति, तथा कैवलादिगम्येषु च, अतोऽहमपि भवन्तं पृच्छामि-तरिक कृतं मनसोऽग्रहणं , अतीन्द्रियन्द्रियकाणां भायानां, कस्मिन् सतीत्याइ-अप्राप्यकारित्वे सामान्ये ग्राह्याग्राह्येष्विति गाथार्थः ॥२४७ ॥ एवं पृष्टः पर आह-'कम्मो' इत्यादि। कर्मोदयात् तत्स्वाभाव्याद्वाष्प्राप्यकारित्वे सति ग्रहणाग्रहण, सूरिराह-ननु लोचनेऽपि तद्-ग्रहणाग्रहणं तुल्यं कम्मोदययोव्व सभापउव्यत्ति,तदेवं अमाप्यकारियादिना प्राप्यकारिवायुक्तप्रसङ्गसाधने परिहते प्राप्यकारिवादिनोऽप्यमुंदोपं गुणं वाs- मिधिरसुराह-तुल्यो वा एप उपालम्भः-सासर्वग्रहणलक्षण प्राप्यकारिवादिनोऽपि भवतः, कस्मिन् सतीत्याह-'संपत्तविसयेऽवित्ति नयनमनसोः प्राप्तेऽप्यर्थ इत्युक्तं भवति, तथाहि-न यावता नयनमभिसम्यध्यते तत्सर्वमेव गृह्यते अञ्जनरजोमलशलाकादिभिर्व्यभिचा- सद, मनसा त्वनवस्थानान गृह्यते, गृह्यते च सम्बद्धमप्यनुभवादिति गाथार्थः ॥२४८॥ अथ सद्भावमाह--'सामत्थे त्यादि। नयनं पिपयपरती न गृहाति सामर्थ्याभावाद मनोयत्, साधितश्च दृष्टान्तः, सामर्थ्यासामर्थ्यमेव कुतः ? इत्याह कर्मक्षयोपशमात् सामर्थ्य रिपये तस्यैव वाऽक्षयोपशमादसामर्थ्य विषये, त्या रूपालोकमनस्कारानुग्रहाच्च सामर्थ्य तस्यैव चाननुग्रहादसामर्थ्यमिति गाथार्थः ॥ २४९ ॥ तदेवं चोवशेष परिहत्यास्मिन्नेवाधिकारे यत् सूत्रकारेणोपदिष्टं 'वंजणोग्गहस्स पख्वणं करिस्सामि पडिबोहगदितणं

·विशेपाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
व्यञ्जनापूर-
पासूत्रव्या-
ख्या
॥१०॥
॥१०॥
मल्लगदितेण य, से जहा नाम ए कैयि इत्यादि २ जाप जाहे तं वंजणं पूरियं होती'त्येत्तच्छुशोरयिपुराह-
तोएण मल्लगंपिव वंजणमापूरियंति जं भणियं । तं दवमिंदियं वा तस्संजोगो व न विरुद्धं ॥२५०॥
दव्वं माणं पूरियमिंदियमापूरियं तहा दोण्हं । अवरोप्परसंसग्गो जया तया गिण्हइ तमत्थं ॥२५१॥
सामन्नमणिद्देसं सरूवनामाइकप्पणारहियं । जइ एवं जं तेणं गहिए सद्देत्ति तं किह णु ? ॥२५२॥
सद्देत्ति भणइ वत्ता नम्मत्तं वा न सद्दवुद्धीए । जइ होइ सहबुद्धी ताऽचाओ चेव सो होज्जा ॥२५३॥
जइ सहबुद्धिमत्तयमवग्गहो तब्विसेसणमवाओ । नणु सदो नासद्दो न य रुवाई विसेमोऽयं ॥२५॥
थोवमियं नावाओ संखाइविसेसणमवाओत्ति । तम्भेयावेक्खाए नणु थोवमियंपि नावाओ ॥२५॥
इय सुबहुणाऽवि कालेण सवभेयावहारणमसज्झं । तंम्मि हवेज अवाओ सब्बो चिय उग्गहो नाम ॥२५६॥
किं सहो किमसहोत्तऽणीहिए सह एच किह जुत्तं ? । अह पुव्वमीहिऊणं सहोत्तिमयं तई पुब्वं ॥२७॥
किं तं पुत्र्वं गहियं जमीहओ सह एव विनाणं । अह पुव्वं सामण्णं जमीहमाणस्स सहोत्ति ॥२५८॥
अत्थोग्गहओ पुव्वं होयव्यं तस्स गहणकालेणं । पुव्वं च तस्स वंजणकालो सो अत्थपरिसुण्णो ॥२५९॥
जइ सहोत्ति न गहियं न उ जाणइ ज क एस सहोत्ति। तमजुत्तं सामण्णे गहिए मग्गिजइ विसेसो ॥२६॥
सव्वत्थ देसयंतो सद्दो सहोत्ति भासओ भणइ । इहरा न समयमेत्ते सद्दोत्ति विसेसणं जुत्तं ॥२६१।।
अब सुए चिय भणियं जह कोई सुणेज सहमव्वत्तं । अव्वत्तमणिसं सामपणं कप्पणारहियं ॥२६॥

·विशेषा कोट्याचार्य पुनी व्यअनापूर- णसूत्रव्या- ख्या ॥१०२॥ ॥१०२॥ . अहव मई पुवंचिय सो गहिओ वंजणोग्गहे तेणं । जं वंजणोग्गहम्मिऽवि भणियं विपणाणमवत्तं॥२६॥ अत्धि तयं अव्वत्तं न उतै गिण्हइ सयंपिसोभणिया नउ अग्गहियम्मि जुन्नइ सद्दोत्ति विसेसणं बुद्धी॥२६४|| अत्योत्ति विसयगहणं जइ तम्मिचिसोन वंजणं नाम। अत्थोग्गहोचियतओअविसेसो संकरोवावि ॥२६॥ जेणयोग्गहकाले गहणेहावायसंभवो नत्थि । तो नत्थि सवुद्धी अहत्थि नावग्गहो नाम ॥२६॥ सामपणतयणपिसेसेहावजणपरिग्गहणओ से । अत्थोग्गहेगसमओवओगवाहुल्लमावणं ॥२६७॥ 'तोपेणे'त्यादि । 'जं मणियं यदुक्तं सरकारेण, किं तदित्याह-व्यञ्जनमापूरितमिति, केन किंवदित्याह- तोयेनेव 'मल्लक शरावं तर तद् द्रव्यं इन्द्रियं वा तयोः वा सम्बन्ध इति सर्वथाऽप्यविरोध इति गाथार्थः ॥ २५० ॥ कथमित्यत आह—'दय'मि- त्यादि । यदा द्रव्यं व्यअनमधिक्रियते तदा 'जाहे तं वंजणं पूप्रिय होइ'त्ति कोऽर्थः ? इत्यत आह-'माणं पूरियं ति, तत्प्रमाणं प्रभू- वीरवेन स्वप्रमाणमानीतम्, तत्स्वविषयव्यक्ती स्पष्टीकृतमितियावत् , यदा विन्द्रियं तदा 'जाहे तं वंजणं पूरिय होइ'त्ति कोऽर्थः ? इत्यत आह-आपूरितं च्याप्तं भृतं वासितमित्यर्थः, तथा 'दोण्हंति द्वयोगपि मिथो यदा सम्बन्धोऽधिक्रियते तदा 'जाहे तं वंजणं परिप होईति अगाझीभावमानीतमनुपक्तं यदा भवति, इयं व्यञ्जनावग्रहपरिसमाप्तिः ।। 'ताहे हुंति करेइति व्याचिख्यासुराह-तदा निप्रकारन्यजनावग्रहोत्तहकालं 'गृह्णाति' आलम्यते तमर्थ व्यञ्जनार्थमिन्द्रियमनोव्यापारेणेति गाथार्थः ॥ २५१॥ हुमिति कृर्वन, किं- विशिष्ट तं गृहाति ? इत्यत आह - 'सामण्ण' मित्यादि । 'सामान्य रूपादिभ्योऽव्यवच्छिन्नं स च सामान्यो गोलादिरपि वाच्यो मात्यत आह-'अनिर्देश्य अनभिलाप्य, अनभिलाप्योऽपि कैथिनिरूपणानुस्मरणविकल्पविशिष्ट एवं गृह्यते अत आह-'स्वरूपनामा- ·विशेषाव कोट्याचार्य व्यञ्जनापूर- णसूत्रव्या- ख्या वृत्ती ॥१०॥ ॥१०॥ दिकल्पनारहितं' वत्र स्वरूपकल्पना शब्द इति नामजातिगुणक्रियाकल्पनास्तु प्रसिद्धा एव,भेदाभिधानं च स्वरूपकल्पनाया अन्तस्तत्व- ज्ञापनाथ, एतदुक्तं भवति-सकलविशेषानवगुण्ठितत्वेनानास्येयमित्यर्थः, कुत एतत् ? 'न उणं जाणइ के पेस सदाति'चि वचनात् , एक- मुक्ते सत्याह चोदक:-'जइ एवंति यद्येवं तदेत्येवमादि तो 'जति जं सुत्ते भणियं, किं तदित्याह-'तेणं गहिते सद्देति, 'तणं सद्दत्ति उग्गहिते, ण उणं जाणइ के स सद्देत्ति, 'तं कहण्णुति तत् कथं सूत्रमविरोधेन यास्यति ?, एवमवग्रहं व्याख्यानयतस्तवे- ति मन्यते ॥ २५२ ॥ आचार्य आह, यतः-'सदेत्ती'त्यादि । शब्द इति-एवं भणति वक्ता-अवग्रहप्रज्ञापको, न श्रोता, 'तम्मत्तं' अ- थवा तेन श्रोत्रा शब्दमात्रमवगृहीतं, अशेषविशेषविमुखमनाख्येयं वस्तुमात्रमित्यर्थः, कुत एतदिति चेत्, इतिकरणनिर्देशात् , अन- भिमतप्रतिपेधमाह-'ण सद्दबुद्धिएत्ति न शब्दोऽयमितिबुझ्या तेन तवगृहीतं, एकसामयिकत्वात् तस्य, एवं चैतदङ्गीकर्तव्यं, अन्यथा यदि स्यात् शब्दबुद्धिः-शब्दोऽयमिति धीस्तस्य तस्मिंस्ततः कोऽन्यायः स्यादित्यत आह-ततोऽपाय एवासौ स्यात् , ततश्च पोडशभेदमात्रं श्रुतनिश्रितं स्यात् , सर्वत्रार्थावग्रहहयोः पतितत्वादिति गाथार्थः ॥ २५३ ॥ यदुक्तं प्राक् 'तंणो बहुदोसभाघाउ'त्ति तदिदानीमवसरायावत्यादुच्यते, अत्राह पर:-ननु विवक्षिताद्यसमय एव रूपादिव्यपोहेन शब्दोऽयमिति प्रत्ययोऽवग्रहज्ञानमस्तु, तदुत्त- रोत्तरकालभाची तु शासोऽयमित्यपायः, सति च यथाश्रुताक्षरव्याख्या लभ्यते-उत्तरालापकस्य च सम्वन्धयता प्राप्नोति, यदाह- 'तेणं सद्दत्ति उग्गहिते ण उणं जाणइ के वेस सद्दे तओईहं पविसती' त्येवमादि सुश्लिष्टमति स्यात् , इदमाचार्यः प्रत्यनुभाष्यानवस्था- नमत्राह-जती'त्यादि । यदि भवतो भगवदाज्ञामतिक्रम्य शब्दबुद्धिमात्रक-शब्दोऽयमिति पिज्ञानमवग्रहः श्रुतनिश्रिताधभेदः तद्वि- शेपणं तु यासोऽयमिति तु विज्ञानमपायो वर्तते तत्, ननु शब्दोऽर्य नाशब्दो-यसो नैव रूपादि। अयं विशेषो वर्तते, ततश्च न कश्चिद् भवती- ·. विशेपार कोट्याचार्य पृलो व्यसनापूर- णसूत्रव्या- ख्या ॥१०४॥ ॥१०४॥ ऽयग्रहो नाम, प्रथममेवापायभवनात् , 'सहबुद्धिमत्तयमवग्गहे'त्यभ्युपगमादिति गाथार्थः ।।२५४॥ अत्र परेऽस्यवायग्रहतामन्यस्य चापायतां दर्शयन्नाह-'योवमित्यादि । इदं शब्दयुद्धिमात्रकं स्तोकस्वादल्पविशेषत्वाद् नापायः,किन्तु अवग्रह इति भावना,कस्तीपायः ? इत्यत आह- शवोऽयमितिविशेषणविशिष्टं यत् ज्ञानं तदवाय इति, उच्यते, यदि यद् यत् स्तोकं तन्नापाय एवं तर्हि निवृत्तेदानी भवतोऽपायज्ञानस्य वार्ता स्तोकत्वाद् , आह च- तद्भेदापेक्षातः-शासभेदापेक्षायाः, ननु इदमपि शालोऽयमिति ज्ञानं भवतो नापायः, 'थोवंति स्तोक- | त्वाद, प्रयोगः-शासशब्दोऽयमिति ज्ञानमपायो न भवति उत्तरोत्तरविशेषाकांक्षित्वाच्छन्दोऽयमिति ज्ञानवद् ॥ २५६ । अत एवाह- 'इप' इत्यादि। एवमभिहितभावप्रयोगभावनया सुबहुनाऽपि कालेन सर्वेणाप्यायुपा सर्वे ये शङ्गगता भेदा-विशेपास्तदवधारणं असाध्य अशक्यं कर्नु, यत्किविशिष्टमित्यत आह-'यत्र' भेदावधारणे यत्र मेदाकांक्षानिवृत्ती 'भवेत्' संपद्येत अपाय:-एकपक्षनिक्षेपक्षमा प्रत्ययः, अनन्तत्वात् तद्भेदानां, तस्मात् सर्व एव प्रत्ययोऽवग्रहो नाम प्रसजति, सर्वस्य स्तोकविषयत्वात् , न 'थोवमिणं नावायो', किं वर्हि १, अवग्रह एवेत्यभ्युपगमादिति गाथार्थः ॥ २५६ ॥ अपिच शब्दयुद्धिमात्रकावग्रहवादिन् !-'कि'मित्यादि। 'किं सद्दो कि- मसदों' इति एवमन्तर्मुहूर्त्तमात्रं कालं 'अनीहिते' अपर्यालोचिते अन्वयव्यतिरेकाभ्यां, शब्द एवायं न रूपादिरिति, 'कथं' केन :- कारेण युक्तं ?, नन्यायसमयेऽपायनानमयुक्तमनीहितत्वात् , किमिति मोहमाश्रितो देवानांप्रियः १, तदेवं परस्मै उपालम्भ दना तद- मिमायेणाह-अथ मन्यसे 'पूर्व पार 'ईहिऊण' ईहित्या पश्चाच्छन्द इति ज्ञानं भवति, यद्येवमभिवाद्यसे, यतः 'तई' असौ ईहा 'पूर्व प्रथम तापच्छन्दवानात्सकाशात् सिद्धा, एतावन्मया भवतः सकाशास्लुब्धं, इदानीं पृच्छामि भवन्तम् ॥२५७॥ 'किं तमित्या- दि, किं नदीहायाः प्राग्गृहीतं यदीहमानस्य-आलोचयतः शब्द एवायमिति विज्ञानमादिममय एव जायते इन्युच्यते, तदेवं क्षुभित.

·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती अव्यक्तश- ब्दगहण- चर्चा ११.५॥ ॥१०॥ स्योत्तरमदानासामध्ये ज्ञात्वा तन्मुखविभापयिषयार्थावग्रहसाधनमाह-अथ पाक सामान्यं गृहीतमिति वर्त्तते, यदीहमानस्य शब्द इति विज्ञानं जायते प्रथमसमय इति ।। २५८ ॥ अथ परं रमयन्नाह-'अत्यो'इत्यादि, यद्येवं ततस्तस्य ग्रहणकालेन अर्थावग्रहात् पूर्वमादौ भवितव्यमन्यवानवकाशत्वादविग्रहानभ्युपगमाञ्च, ततः किमिति चेत्पूर्व च-प्राक् तस्यावग्रहस्य व्यञ्जनकाल:-पुद्गलादा- नकालः, ततोऽपि किमित्यत आह-स चार्थोपलब्धिशून्य इन्द्रियमात्रव्यापारत्वात् , अतस्तत्रापि न सामान्यमात्रग्रहण, उच्यते चैतत् त्वया-'पुव्वं सामण्णं गहियं जमीहमाणस्स सदोति वचनान्, तस्मात् पारिशेप्यादर्थावग्रह एव सामान्यग्रहणं विस्तदन्वयव्यतिरे- कालोचनमीहाऽन्तर्मुहर्त ततोऽपायोऽन्तर्मुहूर्तमेव ततो धारणेत्ययं प्रवृत्तिक्रमः किमन्यया कुचिन्तिकयेति, तस्मात् 'सद्देत्ति भणति पचति स्थितं, प्रथमसमये शब्द इत्येवमग्रहणादिति पौर्यापर्यमिति गाथार्थः ।। २५९ ।। तदेवं प्रबोधितोऽप्यनन्तरसूत्रावयवमधिक- त्य वासनापरीतः पुनरप्याह-'जईत्यादि । भो ! यदि हुमितिकरणसमय एव तेन प्रयोध्यमानश्रोत्रा शब्दोऽयमिति न गृहीतं तद्वस्तु ततः 'ण उण जाणइ के वैस सद्दे'नि, 'जति यरसूत्रेऽपदिष्टं तत्किमित्यत आह-तदयुक्तम्' अघटमानकं त्वयाऽऽख्यातं भवति,न चै- तद्, गणधरवचनत्वात् तस्य, तस्मान्मदभिप्राय एव श्रेयान्, तथा च 'सामान्ये' शब्दमाने रूपादिव्यवच्छिन्ने 'गृहीते निश्चिते स- ति पश्चात् 'मृग्यते' अन्विष्यते 'विशेष' किमयं शाल आहोविच्छाङ्गः १ इति, न चेदेवं सूत्रमसाधु, अर्थशून्यत्वाद् भवदभिप्रायनाति- लोम्यादिति गाथार्थः ॥ २६० ।। उच्यते-'सव्वत्धे'त्यादि । 'सर्वत्र' सूत्रावयवे पूर्व उत्तरे च 'दर्शयन्' प्रज्ञापयनवग्रहस्वरूपं शब्दः शब्द इति-एवं 'भाषको भणति' प्रज्ञापको भणति, नतु श्रोतेति, केयमनभिज्ञता भवतः १, इत्थं चैतद्, इतरथा यदीदं श्रोतृवचनस्या- त् ततो न समयमात्रेण व्यञ्जनावग्रहपूर्णमात्राच्छब्दोऽयमिति विशेषणं युक्तं, तीर्थकरादिभिरनुक्तत्वादसम्भवात् , निभाल्यतां चैतत् ·निपाव कोट्याचार्य अव्यक्तश- ब्दग्रहण- चर्चा ॥१०६॥ ॥१०॥ स्वयमप्यक्षिणी निमील्य किमहं युक्नवाययुक्तवादी वेति, न हि जानानैर्वस्त्वपलापः कर्तुं शक्यत इति चेत्, ननु यदि भवतोऽसद्- ग्राहस्वतोऽयं सांव्यवहारिको भविष्यतीति मा त्वरिष्ठा इति गाथार्थः ॥२६१॥ अत्रैव सौत्रं परिहारमाह-'अथवेत्यादि । अथवा प- ठन्तमूर्स श्रुत एवैतत् भणितं यदुत मागविग्रहः, कतमेन मन्त्रावयवेनेति तदुच्यते-आयेन, कथासावित्यत आह-'जह कोई सुणेज्ज स- हमव्यत्त' तचेदं सूत्रं-"से जहा नामए केइ पुरिसे अव्यत्तं सदं सुणेज्जा" पुनश्च "तेणं सद्देत्ति उग्गहिए,न उण भेयमाइ जाव तओ णं घरेइ संसेज्नं वा असंसेज या कालं"ति, तत्राव्यक्तमिति किमुक्तं भवति इत्यत आह-अव्यक्तं-अनिर्देश्यं सामान्यं-कल्पनादिर- हित हुमिति समयेऽर्थ श्रोताऽवगृहातीत्येतचोक्तमेवेति, एतदपि कुतः इति चेदचग्रहस्यानाकारोपयोगेऽन्तर्भूतत्वाद् , अनाकारोपयोगस्य पाध्यक्तविषयत्वात् सामान्यमात्रविपयत्यादिति भावनेति गाथार्थः ॥२६२॥ सरिरेव पराभिमायमाशिशङ्कयिपुराह-'अहवेत्यादि । अप चेत्स्यान्मतिर्भवतः प्रागेर सोऽव्यक्तः शब्दो 'गृहीत.' उपाचो 'व्पक्षनावग्रहे' 'व्यञ्जनावग्रहवेलायां 'तेन' श्रोत्रेति, कुत एतत् ज्ञायते? इत्यत आह-ज पंजणोन्गहमिपि भणियं विण्णागमव्य' त्वयैवेति स्मर्यतां, 'सुत्तमत्तादिसुहुमबोहोचति वचनात् , तथा स्याद् यथा- सुनमेव सत्रमस्तु आयालापकस्याव्यक्तग्रहणविषयत्वादिति गाथार्थः ॥ २६३ ॥ उच्यते-'अस्थी' त्यादि । अयमत्र पौर्वापर्यानु- विद्धो भागों मारनीयः, तथाहि-अस्ति तदव्यक्तं श्रोतुळजनावग्रहे ज्ञानं, न तस्यास्माभिरिदानीमपि भवत्कचगृहीतरपलापः कि- यते, किन्तु नन्यात्मनीनमप्यमौ श्रोता तत् गृहातीत्येतदपि स्मर्यतां भणितं मागस्माभिः, ततश्च 'सुत्तादयो सयं चिय विन्नाणं नाव- युज्झति'चि वचनान्, 'न सो तेण वंजणोग्गहे गहिओ'त्ति चोधनिवृत्तिः। तत्रैतरस्याद्-असौ व्यञ्जनावग्रहेऽव्यक्ततया गृहीतोऽपि त- भामममये व्यक्तनपा ग्रहीप्यत इत्यत आह-'न च' नैव अगृहीतेऽव्यक्ततया सामान्ये न 'युज्यते' घटां याति, केत्याह-शुन्द ·अव्यक्तर- व्दग्रहण- चर्चा निशेपाव कोट्याचार्य ॥१०७॥ ॥१०७॥ इत्येवं विशेषण-रूपादिव्यवच्छेदनं या लभते बुद्धिः सा, णमिति लोपाद्वा शब्द इत्येवं विशेषेण रूपादिव्यवच्छेदेन शब्द इति पुद्धिः विशेफ्युद्धिरिति, तस्यास्तृतीयस्थानमावित्वादिति गाधार्थः ॥२६।। यदि पुनर्व्यञ्जनादानकालेऽप्यव्यक्तग्रहः स्यात् क इच तर्हि दोपः स्पादत आह---'अत्योत्ती'त्यादि । अर्थ इति विपयग्रहणं-अर्थ इत्यव्यक्तशब्दाख्यार्थसंवेदनमुच्यते, ततश्च 'जति तंमिविपति यदि वत्रापि-व्यञ्जनादानकाले 'सोति अव्यक्तशब्दग्रहः ततो न व्यञ्जनं नाम, निवृत्तेदानी व्यञ्जनाग्रहवार्नेत्यभिप्रायः, य- तोऽर्थावग्रह एवासौ वर्त्तते, अव्यक्तग्रहणात् , सूत्रप्रामाण्यात् तथाऽप्यसावस्त्येवेति चेदत आह-'अविशेषः' अनानात्वं तयोरितरेतरा- वएब्धस्वभाववादितरेतरस्वात्मवदिति, न चेदेवं सङ्करस्नहि, अन्योऽन्यासक्तत्वान्मेचकमणिप्रभावदिति गाथार्थः । यतश्चैवमप्यमी दोपा अतो व्यक्तपक्षोऽप्यसाधुः, तथाहि-समुच्चयग्रहणेहापायाख्यकरणत्रयादेव व्यक्तशब्दबुद्धिर्भवति, नान्यथेति ॥२६५॥ अतः- 'जेणे' त्यादि । 'वेनावग्रहकाले' येनाव्यक्तध्यनिश्रवणवेलायां ग्रहणेहापायसम्भवो नास्ति साफल्येनेति मन्यते उत्सिद्धान्तत्वात् , 'तो' तेन कारणेन 'नास्ति' न विद्यते 'शब्दबुद्धिः' शब्दापायः, व्यञ्जनावग्रहचरमसमय इति प्रक्रमः, अथास्त्यत्र सा व्यञ्जनादान- काल एवाव्यक्तस्य गृहीतत्वादिति ततो नासाववग्रहो नाम, किं तर्हि १-अपाय एवासौ स्यात्, न चायमपाय:, अवग्रहाद्यन्तरेणास्या- भावात् , कि न ते संवेद्यन्ते ? इति चेत् कालस्य सूक्ष्मत्वादुत्पलपत्रशतन्यतिभेदवदिति गाथार्थः ॥२६६॥ अपिच-'सामण्णे' त्यादि। 'से'त्ति से-अस्य हुमिति कर्तुः श्रोतुः अर्थावग्रहैकसमये-हुमिति करणसमये उपयोगवाहुल्यमापन्न-प्राप्तं भवतश्चोदकस्य, कुत इत्याह- 'सामन्ने ति सामान्य-शब्दसामान्यमुपाचविषयावग्रहणं तच्चान्ये च तदन्ये तेषां विशेषास्तदन्यविशेपास्तद्विपया ईहा तदन्यविशे- येद्दा, वर्जनं च हेयानां, परिग्रहणं चोपादेयानामिति वर्जनपरिग्रहणं, तदन्यविशेषेहा च वर्जनपरिग्रहणं च तदन्यविशेपेहावर्जनपरिग्रहणं ·विशेपार कोट्याचार्य सामान्यवि. शेपज्ञाने वादान्तरं ॥१०८॥ ॥१०८॥ सामान्यं च तदन्यविशेपेहावर्जनपरिग्रहणं च सामान्यतदन्यविशेपेहावर्जनपरिग्रहणं तस्मादेतद् भवति, अतः 'सद्देत्ति भणइ वत्त'त्ति, पुनरपि व्यवस्थितमिति गाथार्थः ॥२६७॥ विप्रतिपत्तिनिरासार्थोऽयमारम्भ इत्यत आह- अण्णे सामण्णगहणं आह यालस्स जायमेत्तस्स। समयम्मि चेव परिचियविसयस्स विसेसविनाणं ॥२६॥ तदवत्थमेव तमपुचदोसओ तम्मि चेव वा समये । संखमहुराइसुवहुयविसेसगहणं पसज्जेजा ॥२६९॥ अत्योग्गहो न समयं अहवा समओवओगयाहुल्लं । सव्वविसेसरगहणं सन्यमई वोगहो गिज्झो ॥२७०।। पगो धावाओ चिय अहवा सोऽगहियणीहिए पत्तो। उकमवइक्कमा वा पत्ता धुवमोग्गडाईणं ॥२७१॥ सामण्णं च पिसेसो सो वा सामण्णमुभयमुभयं वा । न य जुत्तं सवमियं सामपणालंवणं मोत्तुं ॥२७२॥ 'अन्ने इत्यादि । 'अन्य' प्रवादिनः 'सामान्यग्रहणम्' अव्यक्तशब्दग्रहणम् 'आहुः' बुबते, कस्येत्याह-'बालस्य' उत्तानशा- यिनः शियोः, किंविशिष्टस्य? इत्याह-जातमात्रस्य, तत्क्षणमेव योनिविनि ठितस्येत्यर्थः, वस्याध्यक्तत्वात् , व्यक्तस्य का वात्या- ह-परिचितविपयस्प तु 'समयंमि चेव' आद्यशब्दश्रवणसमय एव 'विशेषविज्ञानं' विशेषायबोधनं भवति, तस्य व्युत्पन्नत्वात् , ततः फिल 'तेणं सहेत्ति उग्गहिए' इत्येवमादि यथाशुतमेवास्त्विति गाथार्थः॥२६८॥ अत्र परस्य प्रसङ्गमुद्भावयन्नाह-'तदे'त्यादि । 'नदिनि पारिसमुच्यते तनदवस्थमैव दूषणं ज्वलदास्ते, किं कारणमित्याह-'पूर्षदोपतः प्रागुक्तदोपानतिवृत्तेः, उक्तं च-"सा मन्ननदन्नपिसेमणेहे" त्येवमादि प्रपत्रमारोपणीयम् , अयचा तदवस्थमेव 'तमपुखदोसतो'त्ति क्रियते, तथा चापूर्वदोपमुद्भावयन्नाह- नस्मिन्नेर या समवे विशिष्टाग्राहित्वेन विशेषग्राहिणि, फिमत आह-शाङ्खस्य मधुरत्वादयो ये बहवो विशेषास्तेपां ग्रहणं प्रसज्येत ·मामान्यवि. शेषज्ञाने वादान्तरं ॥१०९॥ भवत एपंवादिनः, एतदुक्तं भवति-यदि परिचितविषयत्वेनाद्यसमयेऽविग्रहमानं बाधित्वा शब्दज्ञान प्राममेयं परिचिततरविषयत्वेन विशेपान कोट्याचार्य शब्दज्ञानमपि बाधित्वा प्रथमसमय एकदैव मधुरोऽयमित्यपि मातं, तथा २ परिचयभावमावित्वात् ततज्ज्ञानस्प, दृश्यते च पुरु- वृत्ती पशक्तेश्चारतम्पमिति, यहा उत्क्रमस्य भवता पक्षीकवत्वादिति युक्तिवाव्येति, भवत्येव कस्यचिदिति चेत्, वन्न, 'न उणं जाणइ के वेस सद्दे' त्यस्यानागमकत्वप्रसङ्गाद, विमध्यमपुरुषविषयमेतदिति चेत्, ननु वस्तुस्थितिविपयमेव किं न तायदङ्गीक्रियत ॥१०॥ इति गाथार्थः ॥२६९॥ अपिच-समयंमि चैव परिचियक्सियविसेसविन्नाणवाइणो तुइ-'अत्थोग्गहो न समय मित्यादिगाथात्रय- म् । 'अर्थावग्रहः' सामान्यार्थावग्रहः 'न समयं न सामयिका प्राप्नोति, पिरोधानातत्यान, तथाहि- यदि तत्र विशेषज्ञानं नासौ स- मयनिप्पचिायशेषज्ञानस्यासंख्येयसमयनिप्पत्तित्वाद, समय चेन्न तत्र विशेषज्ञानं, तस्यैकसमयनिप्पन्नत्वात् , 'अहव'त्ति, अथवा किमस्माकं विरोधोद्भावनेन ? 'समयमगहो' 'उग्गही एक्कं समय ति वचनाद्, अत उच्यते--एवमपि समयोपयोगवाहुल्यं भवतः, सदाऽऽयसमय एवापायाभ्युपगमात्, तस्य चावग्रहहानान्तरीयकत्वाद, ततः को दोपः स्यादित्याह-~सर्वविशेषत्रह-समय एवं सर्वमतिज्ञानगम्याविषयपरिच्छेदनं स्यात् , द्वितीयसमये तु शुताविधिः स्यात् , 'श्रुतं मतिपूर्वक मिति वचनाद , न चेदेवमेकसमये उपयोगवाहुल्यादीप्यते इत्यत आह-सर्वा मतिः अवग्रहो ग्राह्यः-अवग्रह इति प्रतिपत्तव्यः, ईहादीनामनायुपगमादेकसामयिकत्वात् , 'समयंमि चेव परिचितविसयस्स विसेसविना ति वचनादेवमेतदिति गाथार्थः। अत एवाह-'एगो वाऽवायोचिय'त्ति, अथवैवमेक एवापायो मतिः, ग्राह्य इति वर्चते, अवग्रहादीनामन युपगमादपायोन्तर्मुहर्तमिति च विरोध: स्यात् , अहव'ति अथवैवमयं दोप:-'सो'- चिसो पदमसमयमावी अवायो अग्गहिए सामन्ने अगीहिए य उभयो मुखं पत्तो' प्राप्तो भवतो, न चैतत्सम्भवत्याकाशादपतनात, ·विशेपार कोव्याचा ॥११॥ सामान्यवि- शेपज्ञाने वादान्तरं ॥११०॥ 'चा' इत्यथया एवं सति प्रथमसमयापायवादिनः ध्रुव-निश्चितं अवग्रहादेर्भेदचतुष्टयस्य उत्तमव्यतिक्रमौ प्राप्ती, तत्र उत्क्रमः-धारणा- पायेहाऽवग्रहपरिपाटी, उत्तरकालभाचिन आदिकालभावित्वमिति भावना, धा-अ-ई-अ, प्रयोगो-धारणैव प्रागस्तु उत्तरकालभावित्वाद् व्यञ्जनावग्रहचरमसमयशब्दज्ञानवत्, सिद्धश्च परस्यायं दृष्टान्त:--"समयंमि चेव परिचियविसयस्स विसेसविनाय"ति स्वीकृतत्वा- त्, एवं पुनरपायः पुनरीहत्येवमादि स्वधियाऽभ्यूह्यमिति, व्यतिक्रमस्तु-इतरेतरोल्लङ्घनलक्षणः, तथाहि-अवग्रहमतिक्रम्येहा, ता- मविक्रम्यापायस्तमतिक्रम्य धारणेति अ, ई, अ, धा, प्राग्ज्ञानमन्तरेणोत्तरकालज्ञानमस्तु भाविताभिधानेन व्यवहाराद् अव्यक्तज्ञानम- न्तरेण व्यक्तज्ञानवत् , न चासिद्धो हेतु: 'उग्गहो ईह अवाओ यधारणे' त्येवमादिक्रमस्य गणधरभापितत्वेनान्यजन्मन्यप्येवमेवावयु- ध्यमानत्वात् , सिद्धय दृष्टान्तः, एतदुक्तं भवति-पश्चानुपूर्वीभवनं उत्क्रमोऽनानुपूर्वीभवनं तु व्यतिक्रम इति गाथार्थः । तथा यदि प्रथमसमयावगृह्यमाणं विशेषयतः 'सामन्नं च विसेसोति । सामान्य नाम विशेषः, प्रथमसमये सामान्यस्यैव गृह्यमाणत्वात् , अ- यपिच्या च विशेषः सामान्यमव आह-'सो वासामपणे ति विपर्ययः, यथा कम्बली प्रावृणोति यस्य वणिगित्यौरनिको नाम व- णिक तथा वणिगौरभ्रिका, प्रथमसमय एव ग्रहणात्, उभयं वा-विशेषसामान्यलक्षणं, किमत आह-'उभय' त्युभयं च, एतदुक्तं भ- पति-विशेषः सामान्यं च, सामान्यमपि तद्विशेषश्चेति, आह-सर्वमेतत् सुन्दरं किमनेनैतावता वाक्सन्दर्भणेत्यत आह-न च युक्तं मर्वमिदं गोन्दलस्यामलत्वात् उक्तवत् , किं सर्वथा नेत्याह-सामान्यालम्बनं मुक्त्वा व्यञ्जनावग्रहचरमसमय इति प्रकृतं, ततथार्थाव- ग्रहः समयमस्य च माक् व्यञ्जनावग्रह इति स्थिवमिति गाथात्रयार्थः ।। २७०-२७१-२७२ ॥ मिथ्यात्वव्यापृश्यर्थमया आरम्भा इत्यत आह- ·अवग्रहस्सा लोचनापूर्व- विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती ताखडन ॥११॥ ॥११॥ केइ दिहालोयणपुब्वमोग्गहं वेति तत्व सामण्णं । गहियमहत्वावरगहकाले सद्देत्ति निच्छिपणं ॥२७॥ तं चंजणोग्गहाओ पुत्वं पच्छा स एव वा होना ?। पुब्वं तदत्थवंजणसंबंधाभावओ नत्थि ॥२७॥ अत्थोग्गहोऽविजं वंजणोग्गहस्सेव चरमसमयम्मि । पच्छावि तो न जुत्तं परिसेसं वंजणं होना ॥२७॥ तं च समालोयणमत्वदरिसणं जइ न बंजणं तो तं । अह चंजणस्स तो कहमालोयणमत्यसुण्णस्स?॥२७६।। आलोयणत्ति नाम हवेन तं वंजणोग्गहस्सेय । होज कहं सामण्णग्गहणं तत्वत्थसुपणम्मि ? ॥२७॥ गहियं व होउ तहियं सामण्णं कहमणीहिए तम्मि । अत्यावरगहकाले विसेसणं एस सदोत्ति ? ॥२७॥ अत्यावग्गहसमए वीसुमसंखेनसमइया दोऽवि । तक्कावगमसहावा ईहावाया कहं जुत्ता ? ॥२७॥ खिप्पेयराइभेओ जमोग्गहो तो विसेसविण्णाणं । जुज्जइ विगप्पवसओ सद्दोत्ति सुयम्मि ज केई ॥२८०॥ 'केयी'त्यादि । केचिद्वादिनः 'इह' अस्मिन् मस्तावे किमत आह-'उग्गहं तित्ति 'अवग्रहम्' एकसामयिकमर्थग्रहणं 'त्रुवते' व्यापधते, किविशिष्टमत आह-'आलोयणपुच'ति आलोचनापूर्व, किलान्यैरप्युक्तमेष-अस्ति द्यालोचनाज्ञान, प्रधर्म निर्विकल्पकम् । (वाबदूकादिविनानग्रहसंशुद्धवस्तुज ॥१॥ मित्यतः) 'सत्य' तत्रालोचने 'सामान्यं गृहीतम्' अव्यक्तः शब्दो गृहीतस्तेन श्रोति ग- म्यते, दतः किमित्यत आह-'अर्थ' त्यनन्तरं, क्वैत्याह-'अर्थावग्रहकाले' व्यञ्जनावग्रहचरमसमये इत्युक्तं भवति, शब्द इत्येवं रूपा- दिव्पपोइन 'निच्छिन्ने निर्णति तदस्तिन्यतः 'से जहा नामए केइ पुरिसे अन्य सद्दे सुपज्जा तेणं सद्देत्ति उग्गहिए' इति, एचमपि पदि उयो न भविष्यति तूष्णीं बर्हि चोदकेनासितव्यं, तन्नाम प्रेक्षावता भापितव्यं यत्रात्मलाभ लभते,अन्यथा किंतयाऽऽत्मविडम्बन- ·विशेषार कोट्याचा १११२॥ अवग्रहस्सा- लोचनापूर्व- तारखंडन ||११२॥ येवि गाथार्थः ।।२७३|| अर्थतदालोचनं व्यञ्जनावग्रहान्न भिद्यते, वस्य चार्थपरिशून्यत्वे न शोभनं चोदका पश्चाद् गणयतीति साधयन सरिराह-'त' मित्यादि । तद् भवता उत्प्रेक्षितं व्यञ्जनावग्रहात् पुलं पच्छा स एव वा होज्जा ?, अन्यावस्थानाभावात् त्रयी कल्पना, किंचातः, आह-'पुब्वं नत्यि'त्ति, व्यञ्जनावग्रहाद पूर्व तावत्तन्नास्ति, कुत इत्याह-अर्थव्यन्जनसम्बन्धाभावतः, नहि प्रसु- तादिदेवदत्ताः (फिश्चिदप्यालोचयन्ति) नहि तदा खल्वालोचनीयमस्तीत्यभिप्राय:, शब्दस्याश्रुतत्वाद्, अतः पूर्वपक्षी बसङ्गतः ॥२७४॥ पथापक्षस्तर्हि सङ्गतो भविष्यतीत्यत आह-'अत्थोग्गहोवी'त्यादि । अर्थावग्रहोऽप्येकसामयिको मतिविशेषः, यद्-यस्माद् प्पानावग्रहस्पैव मत्यायकारणस्य 'चरमसमये' पर्यन्तसमये प्रादुर्भावमासादयति 'तो' ततः पश्चादपि पृष्ठतोऽपि व्यञ्जनावग्रहस्य 'न युक्तं' न घटते तदालोचन, ततः किमिति चेदुच्यते यद्येवं ततः 'पारिशेष' पारिशेष्यसिद्धथा तदालोचनं भवेद् व्यञ्जनावग्रहः स्यान्न कथिदोपो, नाममात्रविप्रतिपत्तेरिवि गाथार्थः ॥२७५।। आह-क्रियतां तर्हि चोदकवर्गण वर्धापनकमाचार्याभिमायाविसंवादला- भाव, मरिराह-मा, किं कारणं १, विरोधात् , कथं विरोध इति, अत्रोच्यते, तदालोचनमर्थस्य का भवेत् व्यञ्जनानां वेति विकल्प- दयं, किं चातः ?, तम, प्रथमविकल्पमनुवदन्नाह-तं चे' त्यादि । समालोचनं-तदालोचनम् , 'अत्थदरिसणं' यदि सामान्यार्थोप- लम्म इति ययभ्युपगम्यते 'न यंजणं तो तंति 'तो' ततस्तद् व्यञ्जनं न भवति, अर्थदर्शनस्य सामान्यग्राहित्वनाशून्यत्वाद्, आलो- चनारूपम्पअनस्य तु शून्पत्लान्, 'पुर्ण च वंजणोग्गहकालो सो अस्थपरिमुण्णोति साधितत्त्वात् , न ह्यग्रहणं ग्रहणं भवति येन त्वया पपिनकमारम्यते इत्यभिमाय: । द्वितीय विकल्पमुररीकृत्याह-'अह वंजणस्स'त्ति अथ मन्यसे 'च्यञ्जनस्य' विवक्षितस्य द्रव्यक- १. याप्यत्र ११३७ वर्षीयाचपुरीयजिनयलयपुस्तके पाटोऽस्ति कियान तथापि धपित इति न शक्यते याचयितुं.

·विशेषावका कोट्याचार्य वृत्ती अवग्रहस्सा- लोचनापूर्व- तारखंडनं ।।११३॥ ॥११३॥ लापस्य जं दरिसणं- गहणं तत्समालोचनमित्युच्यते तो कहमालोयणं तदिति प्रतिज्ञा, कुतः' इत्याह-'अत्थसुन्नस्से त्यर्थ- ग्रहणशून्यत्वादग्रहणावस्थावदिति गाथार्थः ॥ २७६ ।। आह-फा पुनरस्य स्थानान्तरप्रसिद्धस्यालोचनस्य गतिरिति, आचार्य आह- न जानेऽहमपीदृशं, तथापि भवन्त एव संशयच्छेत्तार इति चेत् ,यद्येवं तस्मात्-'आलोयण'तीत्यादि,आलोचनमित्येयं नाम भवेत् द्वितीयं व्यञ्जनावग्रहस्यैव, स्वतन्त्रैतन्नाम्ना घटमानत्वात् , तदिदं वर्धापनकमिति चेत् न, यतो भवेत् कथं सामान्यग्रहणं ? तत्र- व्यञ्जनावग्रहेऽर्थग्रहणशून्यत्वाद् , अतः किमुच्यते-तत्थ सामन्नं गहियं, अह अत्थावगाहकाले राघोत्ति निच्छिण्णं, न ह्यविशिष्टाश्र- याश्रितेर्जयपताका हत्तुं शक्यते इति भावार्थः । यचोक्तं ' अस्ति घालोचनाज्ञान'मित्येवमादि तदर्थावग्रहज्ञानमालोचनं तदव्यतिरि- तत्त्वादिवि गाथार्थः ॥ २७७ ॥ अप 'दुर्वलं वादिनं दृष्ट्वाऽभ्युपगमोऽपि कर्तव्य' इति न्यायप्रदर्शनार्थमाह-'गहित वेत्यादि, गृहीतं वा भवतु 'तहिति तत्र व्यञ्जनादानकाले 'सामान्य वस्तुसामान्यं, कथमनीहिते तस्मिन् सामान्गेऽन्तर्मुहूर्तमानं कालं,अर्था- वग्रहकाले एकसामयिक इति प्रक्रमाल्लभ्यते, विशेषणमेव शब्द इति ॥ २७८॥ ननु-'अत्थेत्यादि, अर्थावग्रहसमये व्यञ्जनाव- ग्रहाचरमसमयभाविनि 'चीसु' पुदो २ असंखेज्जसमयिया दोऽवि, किविशिष्टावित्याह-'तकावगमसभावा' जहासंखं, काविस्याह- ईहावायौ कथं युक्तो ? येन व्यञ्जनावग्रहचरमसमये व्यक्तशन्दग्रहायथाश्रुतसूत्रव्याख्यां कारयसि, ननूक्तम् 'जइ होज्ज सद्दबुद्धी तोवाओ चैव सो होज्जति तस्माद् गम्ये सूत्राथै सति व्यन्जनार्थावग्रहहापायधारणाक्रम एवाश्रयणाय इति समस्तप्रकरणार्थः ॥ २७९ ॥ अथ चोयशेपमाशिशङ्कयिपुराह-'खिप्पेयरादी'त्यादि, 'जमोग्गहोति यद्-यस्मादवग्रहो-मतिज्ञानविशेषः क्षिप्रेत- रादिभेदः प्रतिपादितः क्वचिदिति शेषः, क्षिप्रमवगृहाती'त्यादिवचनाद् अतो नावश्यमवग्रहः समयमा, तन्मात्रत्वेऽस्य विशेषणस्य .

·विशेषार
कोट्याचार्य
अवग्रहे
निश्चय-
व्यवहारौ.
॥११४॥
॥११४॥
नैष्फल्यापतेः, बहित्यादेच, तेनैतदुक्तं भवति-सर्वस्यैव श्रोतुरविशेषेण प्राप्तिविषयस्थस्य शङ्खभेर्यादिद्रव्याभिसरणे सति बहुग्रहणात्
ज्ञायते शङ्खभेर्यादिविशेषरूपेणावग्रहणमवग्रहः बहुविधाबहुविधविशेषणेऽपि गम्भीरादिविशेषग्रहणं, यस्मादेवमतः 'तो'त्ति तस्माद्
'विशेषविज्ञान' शब्दज्ञानं 'युज्यते' घटते, किंविशिष्टमत आह-'सहोति शब्दोऽयमिति, कुतः ? इत्याह-'विकल्पवशतः' विकल्प-
क्शव, तथाहि-क्वचित्सामान्यग्रहणं शब्दमात्रत्वान् , अपहुग्रहणादित्यर्थः, क्वचिद्विशेषग्रहणं बहुविधग्रहणाद् एवंभूताद्विकल्पवशात् ।
क्वेत्याह-'सुत्तम्मि' सूत्रे, अस्य पूर्वपक्षतां दर्शयन्नाह-ज केइति ॥ २८॥ यदेवं केचन यादिनो यथाश्रुतसूत्रव्याचिख्यासया-
ऽऽत्मानं बहु मन्यन्ते तदपाकुर्वन्नष्टया दिशा पाह-
स किमोग्गहोत्ति भण्णइ गहणेहाऽवायलक्खणत्तेऽपि । अह उवयारो कीरह तो सुण जह जुज्जए सोऽवि॥
सामण्णमेत्तगहणं नेच्छइओ समयमोग्गहो पढमो । तत्तोऽणंतरमीहियवत्थुविसेसस्स जोऽवाओ ॥२८२॥
सो पुणरीहाऽयायावेक्खाओऽवग्गहोत्ति उवयरिओ। एस्सविसेसावेक्खं सामपण गेण्हए जेणं ॥२८३॥
तत्तोऽणंतरमीहा तत्तोऽवाओ य तबिसेसस्स । इय सामण्णविसेसावेक्खा जावंतिमो भेओ ॥२८॥
सव्वत्थेहावाया निच्छयओ मोत्तुमाइसामपणं । संववहारत्थं पुण सव्वत्थावरगहोऽवाओ ॥२८५]]
तरतमजोगाभावेऽवाउ चिय धारणा तदंतम्मि । सव्वत्थ वासणा पुण भणिया कालन्तरेऽवि सई ॥२८६।।
सदोत्ति सुए भणितं विगप्पओ जइ विसेसविन्नाणं । गिहिज्ज तंपि जुजइ संववहारोग्गहे सव्वं ॥२८७॥
विप्पेयराइभेओ पुन्वोइयदोसजालपरिहारो। जुज्जइ संतागेण य सामण्णविसेसववहारो ॥२८॥

·विशेषाव कोट्याचार्य वृत्ती अवग्रहे निश्चय: व्यवहारौ ॥११५ ॥११५॥ 'स कि' मित्यादि । अयमत्र परमार्थोऽस्ति-तदित्थंभूतं विज्ञानं किन्नु ग्रहणेहापायलक्षणत्वेऽपीति, ग्रहणं घेहा चापायथेति तल्लक्षणं यस्य तत्तथा तस्य भावस्तचं तस्मिन् , अपिशब्दोऽभणननिमित्तार्थः,अतो ग्रहणेहापायलक्षणत्वेऽपि सतीति स व्यक्तः शब्दः, 'कि'मिति क्षेपार्थः, ततथायमर्थः स्वरकाक्या-किमपग्रहो भण्यते तैर्दुरात्मभिरिति ?, मृदुकाक्वा वा नेयं, ततः किमिति प्रश्नार्थः स्यात् , परोऽपि चाचार्यहफाप्रश्नतो विह्वलत्यादाह-नैव, ततः मागुक्तार्थसिद्धिरेवेति किं बहुना ?, थोतोऽप्यर्थः सूत्रस्यास्तीति ख्यापयन्ना- चार्य एव परं शिक्षयन्नाह–'अहेति पश्चादर्धम् । अथ मन्यसे-उपचारः क्रियते तस्यैव शब्दस्यावग्रहत्वे इति, वतः शृणु तूष्णीभू- त्वा पथा-येन प्रकारेण युज्यते सोऽप्युपचार इति गाथार्थः ॥२८१॥ 'सामन्ने' त्यादि गाथात्रयं, सामान्यमात्रग्रहणं वस्तुतो नैथायि- कोऽयमवग्रहः प्रथमो-निरुपचरितः समयनिवृत्तत्वात् ,ततोऽनन्तरमीहितस्य वस्तुविशेपस्य योऽपाय:-अयायो यथा शब्दोऽयमिति, स किमित्यत आह-'सो पुण'ति सोऽवायो पुणोत्ति-पुणो द्वितीयं धर्ममङ्गीकृत्य, किमत आह-अवग्रह इति। एवं उपचरितः परिभापितः, केन निमित्तेनेत्यत आह-'ईहावायावेक्खाओ',एवदेव भावयन्नाह-'एस्सविसेसावेक्खाओ सामन्नं-शब्दमानं येन कारणेन ततोऽनन्तर- मीहा जायते,शब्दत्वे सति किमयं शाहः शाङ्गों वेति?, ततोऽपाय एव शब्दविशेषस्य शाल एवायमिति,एवं प्रभूतं कालं मुहुर्मुहुर्भावनीयं, आह-'इस सामान्नविसेसावेक्खा कायव्या',कियती भुवं यावदित्याह-यावदन्त्यो भेदो लब्धो भवति यथासम्भवमिति भावनेति गाथात्रया- र्थः ॥२८२-३-४॥ अयमत्र भावार्थ:--'सव्वें' त्यादि 'सर्वत्र' विपयपरिच्छेदने, किमत आह-ईहापायौ भवतः, किं व्यवहारेण ?, नेत्याह-'निश्चयतः परमार्थेन, किं सर्वथैव ?, नेत्याह-'निच्छयतो'त्ति द्विरावय॑ते, ततश्च नैश्वयिकमादिसामान्यग्रहणं मुक्त्वा यदाऽ- लम्वनाशधावीहापायौ तस्यायग्रहस्यादिति भावनीयं, तदत्र विशिष्टव्यवहारप्रवृत्त्यङ्गमाह, संव्यवहारार्थ पुनः सर्वत्रोपर्युपरिधावने ·रिभराव कोटयानार्य पूतो अवग्रह निश्चय- व्यवहारौ ॥११६॥ ॥११६॥ योऽपायो-निश्चय एकपक्षनिक्षेपक्षमः सोऽवग्रहो भवति हि,प्रवृत्तेः तरतमयोगानुधावनात् ॥२८५।। तदभावे तु किमित्यत्त आह-'तरे'- त्पादि, वरवमयोगाभावे यथासम्भवमिति सामान बोद्धव्यं, किमत आह-अपाय एव, न तदनन्तरमीहेति वाक्यार्थः, अत एवाह- 'धारणा' तदर्धाप्रच्युतिसंहिता 'तदन्ते' अपायान्ते भवति, (इतरद्धारणाद्वयं) कस्यान्ते भवतीत्यत आह–'वासणा पुणं भणिया' स- वत्रापान्तरालभायिनि अपायेऽविरोधितया, फिभियमेव ,नेत्याह-कालान्तरस्मृतिथेति ।। तदनेन ग्रन्थेन प्रथमसमयभायर्यावग्रहो नयिकोतर्मुहूर्नस्योत्तरकालभावी चौपचारिक इत्युक्तमुपचारविधिश्व, तदेवं विभक्तेऽसुमेवावग्रहमङ्गीकृत्य स्यायथाश्रुतस्त्रव्याख्या- 'से जहानामये-केर पुरिसे अव्यत्तं सई सुणेज्जा तेणं सद्देत्ति उग्गहिए ण उणंजाणइ के वेस सद्दे ततो ईह' मित्येवमादि,आह भाष्यकार:- सहोनि मुए मणितं विगप्पओ जइ पिसेसचिनाणं । गिहिज तंपि जुजइ संचवहारोग्गहे सव्वं ॥ २८७ ॥ सम्बन्धेनैवोक्तार्थेवि न प्रतन्यते, नारं विझल्पत इति-विवश्येति, अतः प्रागुपन्यस्तचोद्यस्यान्यविपयतामाह-'स्त्रिप्पे'त्यादि । अस्य भावार्थ:-क्षिप्रेतरा- दिमेदं यत् पूर्वोदितदोपजालं समयोपयोगबाहुल्यापत्तिय तस्येदानीमेवं सति परिहारो युज्यते नैश्वयिकार्थावग्रहवादिनस्तस्य व्याव- हारिकार्थापग्रहविषयत्वादितरस्य तु सामान्पमात्रग्रहणात् , पूज्यास्त्वायसमय एव सर्व क्षिप्रेतरादिविशेषजालं प्रतिपद्यन्ते, वयाभूता- पायाग्ग्यकार्यदर्शनात् , किल विशिष्टात् कारणाद् विशिष्ट कार्य जायते, नाविशिष्टात् , सकलत्रैलोक्येश्वरत्वप्रसाद ,जिनभद्रगणि- धमाश्रमणपूज्यपादस्तु नोस्त सुनानत्वाद्, उतरत्र तूक्तं, मुखसंध्यवहार्यत्वाद, वथैवं सति 'संताणेण यति सन्तानाच-सामान्य- रिशेपतक्षणाल्लोके व्यवहारो युज्यते, इदमुक्तं भवति-इदं तदिति वा योऽध्यवसितोऽर्थः स पार सामान्यापेक्षया विशेषः स एव राषामांधिनविपापेक्षया सामान्यमेवं यावदन्त्यो भेदोऽनाकांक्षा चेत्युक्तमेतत्यागेवेति, इत्थं चैतदङ्गीकर्तव्यं, अन्यथा वास्तवापाया- ·ईहादि- स्वरूप विशेपान पोट्याचार्य वृत्ती ॥११७॥ ॥११७॥ देवाधानिनिः स्यात्, तया च सति नोत्तरधर्मजिज्ञासया तत्तद्विशेषाविपत्तिर्भवेद, क्यापि च सति व्यवहारामारः, कुतः ?, उत्त- सापग्रहनिहत्तापीहानिवृत्तिरीहानिवृत्तापापनिवृत्तेः, ईमोत्तरन भविष्यतीति चेत् न, तस्या अपग्रहपूर्वकत्वाद् अपग्रहस्य च सामान्य- ग्राहिलादीहायाच नविशेषल्यापाररूपत्वादतोऽयमेष्टव्य इत्यनेन द्वितीयतृतीयगाथयोः 'उग्गहो एक समयं'तीत्ये तान्द् च्यारयात- मेवढ्यारयानाचारग्रहः परिसमाप्त इति गाथार्यः ।। २८८ ॥ साम्प्रतमीहां व्याचिरयासुराह- इय सामण्णग्गहणाणतरमीरा सदत्यवीमंसा । किमिदं सद्दोऽसदो व ? को होज व संखसंगाणं? ॥२८९।। महुराइगुणत्तणओ संरस्सेवत्ति जं न संगस्स । विन्नाणं सोचाओ अणुगमवइरेगभावाओ ॥२९०॥ तयणंतरं तयत्वाविचवणं जो य वासणाजोगो । कालंतरे य ज पुणरणुसरणं धारणा सा उ ॥२९१॥ सेसेसुवि स्वाइसु विसएसुं होंति रूवलक्याई । पायं पचासन्नत्तणेणमीहाइवत्थूणि ॥२९॥ थाणुपुरिसाइ-फुटुप्पलाइ-संभियकरिल्लमंसाई। सप्पुप्पलनालाइ व समाणरूवाइविसयाई ॥२९३॥ एवं चिय सुमिणाइसु मणसो सहाइएसु चिसएसु । होतिंदियवावाराभावेऽपि अवग्गहाईया ॥२९॥ 'इये'त्यादि, यथावत् स्वधियाऽनुसरणीयम् ।। २८९ ॥ अपायमाह-'महुरादी'त्याद्यपि (मुगम) ॥ २९० ॥ धारणामाह- 'तयणंतरे'त्याद्यपि ॥ २९१ ॥ तदेवं शन्दर पिपयविभागेन व्यवस्थाप्य यदुक्तं मूत्रमारणैर एवं एएणं अभिलावणं अन्यत्तं रूपं रसं गन्ध फासं च' इत्यादि, उदगीकृत्याह-'सेसेसुध्वी त्यादि, सप्टार्या, प्रत्यामन्नत्वं प्रायासमानधर्मित्वमिति ।।२९॥तथा च- 'थापिवत्यादि, स्वधिया नेयम् ।।२९३।। यदुक्तम् “से जहा नामए केइ पुरिसे अवर्ष मुनिणय'मित्यादि, तन्छोषपनाह--'एवं ·विशेपाव० कोट्याचार्य वृत्ती अवग्रहादे कमः - ॥११८॥ ॥११८॥ चियेत्यादि, भाविवाथे, नवरं जाग्रतः सुप्तस्य च ॥ २९४ ॥ मूलगाथैवकारार्थ साक्षादधुना पाह- उक्कमओऽइक्कमओ एगाभावेवि वा न वत्थुस्स । जं सम्भावाहिगमोतोसव्वे नियमियकमा य ॥२९५॥ ईहिजइ नागहियं नजद नाणीहियं न यानाय । धारिजइ जं वत्थु तेण कमोऽवग्गहाईओ ॥२९॥ एतो चिय ते सव्वे भवंति भिन्ना य णेच समकालं । न चहक्कमो य तेसिं न अन्नहा नेयसब्भावो।।२९७॥ अन्मत्येऽवाओ चिय कत्थइ लक्खिजई इमो पुरिसो। अन्नत्य धारणचिय पुरोवलद्धे इमं तंति ॥२९८॥ उप्पलदलसयवेह व्य दुट्विभावत्तणेण पडिहाइ । समयं व सुक्कसक्कुलिदसणे विसयाणमुवलद्धी ॥२९९॥ 'उक्कमओ' इत्यादि।भावितत्त्वान विवियते ॥२९५॥ तथा चाह-ईहिनती'त्यादि,क्षुण्णार्थम् ॥२९६॥ एतो चियेत्यादि, 'अ- त एव एवं क्रमनियमाव ते सर्वे स्वतन्त्रा एव भवन्ति, असङ्कीर्णत्वादपूर्वापूर्ववस्तुपर्यायग्रहणाद , अत एव न समकालं, क्रमवृत्तिक्षयो- पशमजन्यत्वात् , न च तेषांव्यतिक्रमः,एवं क्षयोपशमाविभूतिस्वाभाव्याद् ,अत एव न चान्यथा शब्दादिशेयसद्भावः उक्तवदिति गाथार्थः ॥ २९७ ॥ आह-अन्यथाप्यनुभूयते ज्ञेयसद्भावः १ इति, आह च-'अन्भत्थे'त्यादि । अह्निच रात्रौ च अनवरतमभ्यस्तेऽतिपरिचिते क्वचिद्वस्तुनि प्रथमसमये एवापायोऽनुभूयते, मयात्वया वेति वाक्यशेपः,यथाऽयं पुरुषः, तथाऽन्यत्र वस्तुनि धारणैव प्रथममुपलभ्यते, किंविशिष्टे ?-पूर्वोपलव्धे,कयमित्यत आह-इदं तदिति यन्मया प्रागुपलब्धमासीदिति गाथार्थः ॥२९८॥ उच्यते,नैतदेवम् ,अस्यान्यथासि- द्वत्वाइ,आह-'उप्पे'सादि, इह दुन्चिमायचणेण पडिदाइ जुगवमिव विसयाणमुवलद्धी,अवग्रहादेरसंवेदनमिति यदुक्तं भवति,क्वेवेत्या- ह-'उप्पलदलसयवेहच्च"सुक्सक्कुलिदसणे वा', न चैतदेवं, कालस्य सूक्ष्मत्वादाशु संचारित्वाच्च मनस एकत्वादणुत्वात् मनोवेष्टिते- ·विशेपाच कोट्याचार्य वृत्ती अश्रुतनि- धितानां भिन्नत्वं ॥११९॥ ॥११९॥ न्द्रियविषयमवृत्तर्विमनस्केन्द्रियमात्रव्यापारेऽप्युपलम्माभावात् , 'युगपद् ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्ग मिति वचनादिति गायार्थः ॥२९९।। 'समासेणं'न्स्यस्प प्रयोजनमाह- सोइंदियादभेएण छब्बिहाऽवग्गहादओऽभिहिआ। ते होंति चउचीसं चउब्धिह वंजणोग्गहणं ॥३०॥ अट्ठावीसइमेयं एवं सुयनिरिसर्य समासेणं । केई तु वंजणोग्गहवज्जे छोट्टणमेयम्मि ॥३०१॥ अस्सुयमिस्सियमेवं अट्ठावीसइविहंतिभा(पहा)संति ।जमवग्गहोदुभेोऽवग्गहसामण्णओगहिओ॥३०२॥ तव्वदरित्ताभावा जम्हा न तमोग्गहाइओ भिन्नं । तेणोग्गहाइसामण्णओ तयं तरगयं चेव ॥ ३०३॥ किह पडिकुक्कुडहीणो जुज्झे ? विवेणऽयम्गहो ईहा । किं सुसिलिट्ठमवाओ दप्पणसंकंतविचति ॥३०४॥ जह उग्गहाइसामण्णओवि सोइंदियाइणा भेओ। तह उग्गहाइसामण्णओऽवि तमणिस्सियाभिन्न ||३०५॥ अट्ठावीसइभेयं सुपनिस्सियमेव केवलं तम्हा । जम्हा तम्मि समत्ते पुणरस्सुयनिस्सियं भणियं ॥३०६|| 'सोइंदियाती'त्यादि, 'सोइंदियाइमेएण छबिहेण छव्विहा अपग्गहादयो-अवग्गहेहापायधारणातो भणियातो होति, चउच्चीसं 'छ चउक्का चउच्चीसं'ति, तथा चउविहं च वंजणुग्गहणम् ।। ३०० ॥ एवं 'अहे'त्यादि, 'समासेणं ति मध्यमया प्रतिपत्त्येति गाथार्थः । अत्र केपाश्चिन्मतमाह - 'केई तु' आयरिया 'एयमित्ति 'एयम्मि' सामान्येन मतिज्ञाने, किंविशिष्टे ? इत्याह 'चंजणोग्गबज्जे' व्यअनावग्रहचतुष्टयपवितत्वेन चतुर्विशविविध २४ 'छोण' प्रक्षिप्य, किमत आह-'असुयनिस्सियं' उप्प- त्तियादि ४, एवं 'अट्ठावीसइविहं पहासंति', किं पुनः कारणं व्यञ्जनावग्रहयतुष्टयममुतः पात्यते ? इत्यत आह-'जमवग्गहो दुभेदोऽपि ·विशेपासक कोट्याचार्य वृत्ती अश्रुतनि- ॥१२॥ श्रिवानां भिन्नत्वं ॥१२॥ अबग्गहसामनो एक्को चैव गणिज्जइ, सामान्ययादित्वादस्माकमिति सार्धगाथार्थः ।। ३०२॥ इतश्चैतदेवम् --'चउ' इत्यादि, चत्वारोऽवग्रहादयः, तेभ्यो व्यतिरिक्तं चतुर्व्यतिरिक्तं तस्याभावश्चतुर्व्यतिरिक्तामावस्तस्मान् , यस्मान्न तदौत्पत्तिक्यादि अवग्रहादिभ्यो मिन-अर्थान्तरं, येनैवं तेनावग्रदायस्तित्वसामान्यात् तदन्तर्गतमेव-चतुर्विंशतिविधमतिज्ञानान्तर्गतमेवेति माथार्थः ।। ३०३ ॥ तत्रै- तत्स्यात्-कथं पुनरत्राप्यवग्रहादयः १ इत्यत आह-'किहे त्यादि, कथं प्रतिकुक्कुटहीनोऽयं कुम्टो युध्येत ?, विम्बेनेवि चेत् अब- ग्रहः अयमत्र भवति, ईहा का ? इत्यत आह-'किं विवं से सुसिलिटुं किं दप्पणसंकंवं उदगफलंदगसंकन्तं ववि, अतोऽपाय आह- 'दप्पणसंकंतबि स घपावविप्रलम्भसद्भायाद् उदके च तदभावात् ,तस्मादेवमष्टाविंशतिमेदभिन्या मतिः, पूर्वपक्ष इति गाथार्थः॥३०॥ अत्राचार्य आह--'जहे त्यादि, यया-येन प्रकारेण 'उग्गहातिसामन्नोऽवि' उग्गहेहावायधारणत्ते तुल्लेऽवि 'छण्डं चउकाणं ति सामाद्गिम्यते, पुनश्च 'सोइंदियाविणा' अपान्तरालमेदेन मेदो-नानात्वं, तथाहि-एके स्पर्शनेन्द्रियसम्बन्धिनो यावदन्ये तु मनःसम्बन्धिन इति, तथा किमित्यतो दार्टान्तिकोपसंहारमाह-'तह उग्गहाइसामन्नओऽवि' एतेऽप्यवग्रहादय इमे चा- वग्रहादय इत्यविशेषतोऽपि 'तु' उप्पत्तियाइयुद्धिचउक् 'अणिस्सिया' अपान्तरालमेदनिवन्धनवया 'मिन्न' पृथग्भूतं वर्तते, श्रुतनिश्रिवादिवि प्रक्रमाद् गम्यते, अतः किमिति !, उच्यते-"जमवग्गहो दुमेदोऽवग्गहसामण्णओ एक्को" तया-"चउवह- रित्ताभावा जम्हा ण तमोग्गहादितो भिष्णं । वेणुग्गहाइसामण्णो तदन्तगयं चेव ।।" ननु पौपिर्येणालोच्य माप्यमाणे किं ग्रहण केनचिद् गृह्यते येन व्यञ्जनावग्रहचतुष्कं पातपित्योत्पत्तिक्यादिबुद्धिचतुष्टयप्रक्षेपेणाप्टविंशतिविधत्वं मवेः पूर्यते ? इत्यत एवाह- 'अहावी'त्यादि, तस्मान् श्रुतनिश्रितमेवाष्टाविंशविविधं, नान्येन तदेवमिति भावना, अपिच-यस्मात् 'तस्मिन् शुतनिश्रिते 'समासे' zoboz ·विषाक० कोट्याचार्य गृत्ती मतिज्ञान- सचबाद- यो भेदाः ॥१२॥ ॥१२१॥ पारङ्गते गति 'पुनः पयादश्रुतनिश्रितं मणितं भगवता मूत्रकारेण । “सेत्तं सुपनिस्सियं, से किं तं यस्यनिस्मिय" मित्यागमात् । अथवा 'कई तु' अमुतः प्रारभ्य सार्द्धगाथाननं परमतं, अत्राचार्य आह-चउ' इत्यादि गायाः ग्रान्पद् व्याख्येयः, नवरं "तदन्त- ग्गयं चेर-अट्टाविंशतिविहं मतिण्णाणं तग्गयं चैव" किमेतत्प्रक्षेपात् तदेवं पूर्यते ?, अतदन्तर्गतेन पूरणस्य न्याय्यत्वात् । कथं पुनरिदमेतदन्तर्गतमित्यत आह-'कि'त्यादि प्राग्वत् ॥ किं सर्वथैव तदेतदन्तर्गतमाहोश्चित् कथश्चिदित्याह-'जहे'त्यादि माग्वत् ॥ ३०६ ।। तदेवमस्याप्टाविंशविविधत्वमावेद्यास्यैवान्यया विवक्षया बहुतरमेदत्वमाह- जं पहुयहुचिहखिप्पानिस्सियनिच्छियधुवेयरविभिन्ना। पुणग्गहादओ तो तं छत्तीसं तिसयभेयं ॥३०७॥ नाणासहसमूहं पहुं पिहं मुणइ भिन्नजाईये। यहुविहमणेगभेयं एक्के निद्धमहराई ॥३०८।। विष्यमचिरेण तं चिय सस्पओ जं अणिस्सियमलिंग। निच्छियमसंसयं जे धुवमचंतं न उ कयाइ ।।३०९॥ एत्तो चियपडियाचं साहिज्जा निस्सिए विसेसोचा। परधम्मेहि विमिस्सं निस्सियमविणिस्सियं इयरं॥३१०॥ एवं यज्झम्भंतरनिमित्तवचित्तओ मइबहुत्तं । किंचिम्मेत्तविसेसेण भित्रमाणं पुणोऽणंतं ॥३१॥ 'ज'मित्यादि, यद्-यस्मात् पुनरवग्रहादयो ववित्यादिसेतराः सन्तो द्वादश १२ भवन्त्यतस्तन्मतिज्ञानं पद्मिशतिशतभेदं भवति ३३६, अप्टाविंशतेर्भेदानां एकैकस्य द्वादशमिर्गुणनादिति गाथार्थः ॥३०७॥ अधाधमेदव्याचिख्यासयाऽऽह-इह श्रोता आचार्या- न्तराभिप्रायेणाविग्रहसमये, अथ त्वेतदाचार्याभिपायस्ततोऽन्तर्मुहूर्तेन पहुं मुंणइति यहु मन्यते-बहु अपगृहाति, किं, 'नानाश- ब्दसमूई द्रदिपटहमृदङ्गवेणुसम्मिश्रं किंविशिष्टमत आह–'भिन्नजातीय' अन्यान्यप्रकार, अत एवाह-'पिद्दति पृथगल्यक्तिकं, तथा

·बहुविधमनेकभेदमवगृह्णात्येव
एकैफस्निग्धमधुरादिगुणोपेतम्
॥३०८॥'खिप्पमित्यादि
,
क्षिप्रमवगृहाति
,
किमुक्तं
भवतीत्यवाह-
चिरेण
तूर्णमित्यर्थः
,
तथा
'
तंचिय
सरूवओज'मिति
यत्तदेवावगृहति
'
स्वरूपतः
स्वरूपमात्रत
एव
तदनिश्रित
,
किमुक्तं
भवतीत्याह-
|
'
अलिशन
पताकयेव
देवकुलं
,
तथा
यदसंशयमवगृह्णाति
तनिश्चित
तथा
यदवश्यमवगृह्मात्येव
,
नतु
कदाचित्
,
तद्
ध्रुवमुच्यते
॥३०
९
।।
इत-
रशब्दं
व्याचिख्यासुराह
-
'
एत्तो
चियेत्यादि
,
अत
एव
पदसमूहात्
प्रतिपक्षं
साधयेद्यावदध्रुवं
,
तथाहि
-
अबवगृहाति
शब्दमात्रमेकजा-
तीयमित्यर्थः
,
अबहुविधमेकपर्यायमेव
,
अक्षिप्रं
चिरेण
,
निश्रित
लिङ्गाद्
,
अनिथितं
सन्दिग्ध
,
अध्रुवं
कदाचिदेव
,
अथवा
निश्रितानि-
|
श्रितयोरपरं
विशेपमाह
-
निश्रिते
-
निश्रितस्य
'
विशेपो
'
भेद
इतरस्मात्
,
किंविशिष्टः
?
इत्याह
-
निश्रितं
परथमैर्विमिश्र
अवग्रहणमुच्यते
,
पुराह
-
'
एव'मित्यादि
,
'
एवं
अनया
दिशा
मतिवद्दुत्वं
भावनीयं
,
कुतः
बाह्याभ्यन्तरनिमित्तभेदात्
,
तत्र
वाह्यनिमित्तवैचित्य
तद्यथा
-
गामेव
सारङ्गधर्मरखगृह्णतः
,
अनिश्रितमवगृह्णाति
गामेव
गोधमैरिति
,
एवं
सर्वत्रायोजनीयमिति
गाथार्थः
॥३१०
॥
उपसंजिद्दी-
आलोकविषयगतस्पष्टविमध्यान्यक्ताल्पमहत्त्वसन्निकर्षभेदात्
,
अभ्यन्तरवैचित्र्यं
तु
आवरणक्षयोपशमोपयोगोपकरणेन्द्रियनानात्वात्
,
विशेपार
कोट्याचार्य
॥१२२॥
मतिज्ञान-
यो मेदाः
॥१२२॥
एतेषामपि मन्दमन्दतरादिभेदाद् एतदेव ईपभेदाद् भिद्यमानमनन्तं स्यात् । अतः प्रागुक्तं नियुक्तिगाथाद्वयं व्याख्यातमिति प्रकरणार्थ
॥३११॥ अनैवेदानी विशेषोपलम्मार्थमिदमाह-
इह संसयादणंतभावाओऽवग्गहादयोऽनाणं । अणुमाणमिवाह न संसयाइसम्भावओ तेसुं ||३१२॥
ननु संदिद्ध संसयविवजया संसओऽह चेहाऽवि । वच्चासो वा निस्सियमवग्गहोऽणज्झवसियं तु ॥३१॥
इह सजनमोरगहाण संसयाइत्तणं तहवि नाम । अन्भुवगंतु भण्णइ नाणं चिय संसयाईया ॥३१॥

·विशेगार कोट्याचार्य पृचौ अवग्रहसंश- ययोननिता सम्यग्दृष्टि- मिथ्यार- एयोाना- ज्ञाने ॥१२३॥ वस्थुस्स देसगमगतभावओ परमयप्पमाणं व । किह यत्युदेसविषणाणहेयो ? मुणसुतं वोच्छं ॥३१५॥ इह पत्युमत्यययणाइपजयाणंतसत्तिसंपन्नं । तस्सेगदेसविच्छेयकारिणो संसयाईया ॥३१६॥ अह चेन्न सव्वधम्मावभासया तो न नाणमिटं ते। नणु निन्नओऽपि तद्देसमेत्तगाहित्ति अन्नाणं॥॥३१७॥ जइ एवं तेण मुहं अन्नाणी कोऽवि नत्थि संसारी। मिच्छद्दिट्टीणं ते अन्नाणं नाणमियरेसिं॥३१॥ सदसदविसेसणाओ भवहेउजहिच्छिओवलम्भाओ। नाणफलाभावाओ मिच्छदिहिस्स अपणाणं ॥३१९॥ एगं जाणं सव्वं जाणइ सव्यं च जाणमेगंति । इय सव्वमयं सव्वं सम्मदिहिस्स जंयत्यु ॥३२०॥ जे संसयादिगम्मा धम्मा वत्थुस्स तेऽवि पजाया । तदहिगमत्तणओ ते नाणं चिय संसयाईया ॥३२॥ पज्जायमासयंतो एक्कंपि तओ पओयणचसाओ। तत्तियपजायं चिय तं गिपहइ भावओ पत्यु ॥३२॥ निपणयकालेऽपि जो न तहास्यं विदन्ति ते पत्थु । मिच्छट्टिी तम्हा सव्वं चिय तेसिमपणाणं ।।३२३।। फट्ठपरं वन्नाणं विवजओ चेय मिच्छट्टिीणं । मिच्छाभिणिवेसाओ सम्वत्य घडे व्व पडवुद्धी ॥३२४|| अल्वा जहिंदनाणोवोगओ तम्मपत्तणं होइ । तह संसपाइभावे नाणं नाणोक्ओगाओ ॥३२५॥ तुलमियं मिच्छरसवि सोसम्मत्ताइभावसुन्नोत्ति। उपयोगम्मिावि तो तस्स नियमन्नाणपरिणामो॥३२॥ नं निन्नभोवओगेऽपि तस्स रिचरीभवत्युपडिपत्ती । तो संसयाश्फाले कत्तो नाणोयोगो से? ॥३२॥ अहया जह सुयनाणायसरे सामगणदेसणं भणिगं । तह मइनाणायसरे सचमइनिरूवणं कुणनि ॥३२८॥ ॥१२३॥.

·विशेपाय
कोट्याचार्य
वृत्ती
॥१२२॥
॥१२॥
भतिज्ञान-
स्य चहाद-
यो भेदा
॥१२२॥
यहुविधमनेकमेदमवगृहात्यैव एकैकस्निग्धमधुरादिगुणोपेतम् ॥३०८॥ 'खिप्प'मित्यादि, क्षिप्रमवगृह्णाति, किमुक्तं भवतीत्यतआह्-'अ-
चिरेण तूर्णमित्यर्थः, तथा 'तंचिय सरूवओ 'ज'मिति यत्तदेवावगृति 'स्वरूपतः स्वरूपमात्रत एव तदनिश्रित, फिमुक्तं भवतीत्याह-
'अलिङ्गन पताकयेव देवकुलं,तथा यदसंशयमवगृह्णाति तनिश्चित,तथा यदवश्यमवगृह्णात्येय,नतु कदाचित् , तद् ध्रुवमुच्यते ॥३०९॥ इत-
रशब्दं व्याचिख्यासुराह-एत्तो चियेत्यादि, अत एव पदसमूहात् प्रतिपक्षं साधयेद्यावदधुवं, तथाहि-अवह्ववगृह्णाति शब्दमात्रमेकजा-
तीयमित्यर्थः, अवहुविधमेकपर्यायमेव, 'अक्षिप्रं चिरेण, निश्रित लिङ्गाद्, अनिश्चितं सन्दिग्धं, अध्रुवं कदाचिदेव, अथवा निश्रितानि-
श्रितयोरपरं विशेपमाह-निश्रिते-निश्रितस्य 'विशेषो' भेद इतरस्मात् , किंविशिष्टः ? इत्याह-निश्रित परधमैर्विमिश्रं अवग्रहणमुच्यते,
तद्यथा-गामेव सारङ्गधभैरवगृह्णतः, अनिश्रितमवगृह्णाति गामेव गोधमैरिति, एवं सर्वश्रायोजनीयमिति गाथार्थः ॥३१०॥ उपसंजिही-
(राह-एव'मित्यादि, एवं अनया दिशा मतिषहुत्वं भावनीय, कुतः ? बाह्याभ्यन्तरनिमित्तभेदात्, तत्र वाद्यनिमित्तवैचित्र्यं
आलोकविपयगतस्पष्टपिमध्याव्यक्ताल्पमहत्त्वसनिकर्षभेदात् , अभ्यन्तरवैचित्र्यं तु आवरणक्षयोपशमोपयोगोपकरणेन्द्रियनानात्वात् ,
एतेपामपि मन्दमन्दतरादिभेदाद् एतदेव ईपभेदा भिद्यमानमनन्तं स्यात् । अतः प्रागुक्तं नियुक्तिगाथाद्वयं व्याख्यातमिति प्रकरणार्थः
॥३११॥ अप्रैवेदानी विशेपोपलम्भार्थमिदमाह-
इह संसयादणंतभावाओऽवग्गहादयोऽनाणं । अणुमाणमिवाह न संसयाइसम्भावओ तेसुं ॥३१२॥
ननु संदिद्ध संसयविवजया संसओऽह चेहाऽवि । वच्चासो वा निस्सियमवग्गहोऽणज्झवसियं तु ॥३१३॥
इह सज्झमोग्गहाईण संसयाइत्तणं तहवि नाम | अन्भुवगंतु भण्णइ नाणं चिय संसथाईया ॥३१४॥

·अग्रहसंश- यपोनिता विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती सम्यग्दृष्टि- | मिथ्या- टियोर्ज्ञाना- ज्ञाने ॥१२३॥ वत्युस्स देसगमगत्तभावओ परमयप्पमाणं व । किह वत्थुदेसविण्णाणहेययो ? मुणसुतं वोच्छं ॥३१५॥ इह वत्धुमत्थवयणाइपज्जयाणंतसत्तिसंपन्नं । तस्सेगदेसविच्छेयकारिणो संसयाईया ॥३१॥ अह चेन्न सव्वधम्मावभासया तो न नाणमिटं ते। नणु निन्नओऽवि तद्देसमेत्तगाहित्ति अन्नाणं ॥॥३१७॥ जइ एवं तेण मुहं अन्नाणी कोऽपि नत्थि संसारी । मिच्छद्दिट्ठीणं ते अन्नाणं नाणमियरेसिं ॥३१८॥ सदसदविसेसणाओ भवहेउजहिच्छिओवलम्भाओ। नाणफलाभावाओ मिच्छदिहिस्स अपणाणं ॥३१९॥ एगं जाणं सव्यं जाणइ सव्वं च जाणमेगंति । इय सव्वमयं सव्वं सम्मद्दिहिस्स जं वत्युं ॥३२०॥ जे संसयादिगम्मा धम्मा वत्थुस्स तेऽवि पजाया । तदहिगमत्तणओ ते नाणं चिय संसयाईया ॥३२१॥ पज्जायमासयंतो एक्कंपि तओ पओयणवसाओ। तत्तियपनायं चिय तं गिण्हइ भावओ वत्युं ॥३२२।। निफ्णयकालेऽवि जओ न तहारूवं विदन्ति ते वत्यु । मिच्छद्दिट्टी तम्हा सव्वं चिय तेसिमण्णाणं ॥३२३।। कट्ठयरं यऽन्नाणं विवजओ चेव मिच्छद्दिहीणं । मिच्छाभिणिवेसाओ सम्वत्थ घडे व्य पडवुद्धी ॥३२४॥ अहया जहिंदनाणोवओगओ तम्मयत्तण होइ । तह संसयाइभावे नाणं नाणोवओगाओ ॥३२५॥ तुल्लमिपं मिच्छरसवि सोसम्मत्ताइभावसुन्नोत्ति। उपयोगम्मिावि तो तस्स नियमन्नाणपरिणामो।।३२६|| जं निन्नओवओगेऽवि तस्स विवरीअवत्युपडिवत्ती । तो संसयाइकाले कत्तो नाणोवओगो से ? ॥३२७॥ अहवा जह सुयनाणायसरे सामपणदेसणं भणियं । तह मइनाणावसरे सचमइनिख्वणं कुणति ॥३२८॥ ॥१२३॥.

·शेपान
ट्याचार्य
वृत्ती
अवग्रहसंश-
ययोनिता
सम्यग्दृष्टि-
मिथ्याह-
टयोर्खाना-
ज्ञाने
॥१२४॥
एसा सम्माणुगया सव्वा नाणं विवजए इयरं । अविसेसिआ मइच्चिय जम्हा निविट्ठमाईए ॥३२९॥
विवरीअयत्युगहणे जं सो साहणविवजयं कुणइ । तो तस्सऽन्नाणफलं सम्मदिहिस्स नाणफलं ॥३३०॥
जह सोऽपि तस्स धम्मोकिं विचरीयत्तणतितं न भवे। धम्मोविजओ सव्वो न साहणं किंतु जोजोग्गो।।३३१॥
जोग्गाजोग्गविसेसं अमुणंतो सो विवजयं कुणइ । सम्मदिही उण कुणइ तस्स सहाणविणिओगं ॥३३२॥
'इहे'त्यादि, इहापग्रहादयो ज्ञान, कुतः १ इत्याह-संसयादणतन्भावाओ'त्ति, आत्मधर्मत्वे सति संशयायनन्तर्भूतत्वात् ,
हेत्वनैकान्तिकत्वनिरासार्थ च हेतुविशेषणं दृष्टान्तमाह–अनुमानमिवेति, अत्र लब्धावसरोऽसकृत्पराजितोऽपि धाष्टर्थात् पर आह-
'न' नैतदेवं, तेप्ववग्रहादिषु संशयादिसद्भावादिति गाथार्थः ॥ ३१२ ।। कथमित्यत आह-'णणु'इत्यादि, नन्वित्यक्षमायां 'स-
न्दिग्धे' सन्दिग्धापायहेताववगृह्यमाणे संशयो निभ्रान्तं, एवं च सन्दिहानस्य विपर्ययोऽपि स्यादत उक्तं संशयविपर्ययौ, हस्तप्राप्ताविति
शेषः, अथवा किमित्युक्ते इहापि संशयः, दोलायमानप्रत्ययरूपत्वादुभयसिद्धसंशयवत् , 'या' इत्यथवा यत्परधर्मेनिश्रितमित्यवग्रहणं
तं 'वचासो' विपर्यय इत्यर्थः, न हि नृत्यन् विपर्ययो भवति, किन्त्वयमेवेत्यभिमायः, अवग्रहः पुनरनध्यवसितं-अनध्यवसायो वर्तते,
| सर्वतो चिमुखत्वादतोऽकिश्चित्करं मतिज्ञान, दोपशतसहस्रजर्जरत्वात् तथाविधभाजनवदिति पूर्वपक्षः ॥ ३१६ ।। सरिराह-'इहे त्या-
दि, इह-अस्मिन् विचारे 'साध्य साधनीयमवग्रहादीनामुक्तप्रकारं संशयादित्वं सम्यग्दृष्टिसम्बन्धिनामित्याकूतं, तथापि नाम 'अन्भु-
वगंतुं' अभ्युपगम्य तदमीपां भण्यते उत्तरं, ननु सत्यमज्ञानं संशयादयः १, पर आह–किमत्र प्रष्टव्यं ?, आचार्य आह-नाणं चिय'
नाणमेव, के ?, 'संशयादयः' संशयविपर्ययानध्यवसायाः ॥ ३१४ ॥ कुतः ? इत्याह-'वत्युस्से'त्यादि । 'वस्तुनो' गवादेः स्वपर-
॥१२४॥

·विशेपाव
कोव्याचार्य।
वृचौ
अवग्रहसंश-
ययोज्ञानता
सम्यग्दृष्टि-
मिथ्याह-
एयोज्ञाना-
ज्ञाने
॥१२५॥
पर्यायापेक्षयाऽनन्तधर्मात्मकस्य 'देशगमकत्वभावात् देशगमकत्वात् 'परमतप्रमाणमिय' निर्णयज्ञानवदिति, तत्रैतत् स्याद्-इतोऽसिद्धो
हेतुः, तथा च प्रश्नद्वारेणाह-कथं वस्तुदेशविज्ञानहेतवः १, संशयादय इति गम्यते, आचार्य आह-भृणु तस्ये इति गाथार्थः ॥३१५॥
'इहे त्यादि । 'इह' त्रैलोक्ये 'वस्तु' गवादि, अर्थपर्याया उच्यन्ते शब्दविपरीरावृत्ताः, न चानभिलाप्या एव प्रतिपादिताः, अभिलाप्य-
वादपि केषांचिद् , आदिशब्दः स्वपरपर्यायत्वावरोधार्थी, वचनपर्यायास्तु शब्दादिमोवसभन्दा(गता योपादयः, आदिशब्दः पूर्ववत् अर्थ-
वचनादि पर्यायाच ते अनन्ताश्चेति समासः, त एव शक्तयस्तत्सम्पन्नं तीर्थकरगणधरैरावेदितमिति सामर्थ्याद् गम्यते, यदि नामैवं ततःप्रक-
तोपयोगः कः ? इत्यत आह-तस्यैवंविधस्य वस्तुनः 'एकदेशविच्छेदकारिणः' एकदेशावलम्बिनोऽवग्रहादयोऽन्यथा तदनुत्थानमेव तसा-
निर्विषयत्वात् खकुसुमरूपाद्यवग्रहणवत् , अतः संशयादयो ज्ञानमेवेति सिद्धम् ॥३१६|| 'अहे'त्यादि, अथ चेन सर्वधर्मावभासका-न
कारस्न्येन गवादिसर्वधर्मग्राहिणः 'तो' ततः न ज्ञानमिष्टं 'ते' संशयादयः, आचार्य आह-ननु निर्णयोऽपि भवतो मुदितमर्दाभिषिक्तः
'तदेशमात्रमाहीति गवादिपिण्डदेशमात्रग्राहीति अज्ञानं प्रसजते, निर्णयोऽप्यज्ञानं एकदेशग्राहित्वात् संशयादिवदिति, अथैकदेश-
विपपत्वेऽपि निर्णयस्यैव प्रामाण्यं, न तेपामिति, ननु भूम्यालिङ्गनमारभ्यं भवता तत्प्रसाधन इति गाथार्थः॥ ३१७ ॥ परोऽत्र विल-
क्षीभूत आह-~'जती'त्यादि, यद्येवं भवतः संशयोऽपि ज्ञानं तेन तवेदानीमज्ञानी नास्ति कश्चित्संसारे, छमस्थस्य संसारे संशयारूढत्वात्।
तस्य च ज्ञानत्यात्, न तच्च यदुक्तं भवता'हया अण्णाणतो किये'त्येवमादि, तचासम्बद्ध स्यात्, आचार्य आह-किमिदमविज्ञाताभिधा-
नमारभ्यते भवता 'नणु मिच्छद्दिट्ठीणं' 'ते' संसयादीया अग्णाणं, ततश्च हन्यतामज्ञानिनः क्रियेति काऽत्रासम्बद्धतेति, इतरेषां पुन:-
सम्यग्दृष्टीनां ज्ञानमेव, अनध्यवसायोऽपि ज्ञानं सामान्यमानग्रहणादिति गाथार्थः ।। ३१८ ।। किं पुनः कारणं मिथ्यादृष्टीनां तदज्ञा.
॥१२५॥

·विशेपाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
अवग्रहसंश-
ययोनिता
सम्यग्दृष्टि-
मिथ्या-
एयोर्ज्ञाना-
ज्ञाने
॥१२६॥
नमित्यत आह-सदसते'त्यादि, भाविताथैवैति ।। ३१९ ।। इतरेषां पुनस्ते किमिति ज्ञानं भवन्तीत्युच्यते--'जे एर्ग जाणइ से
सव्वं जाणइ, जे सर्व जाणइ से एगं जाणइ' इत्यागमनामाण्याद्, आह च भाष्यकार: 'एग'मित्यादि, 'एक' परमाणुं जानन्
तत्सत्तानिवन्धनपापैरवत्सत्तानियन्धनपर्यायैश्च सर्वम्' अन्यून लोकालोकं जानाति, वत्परिज्ञाननान्तरीयकत्वादेकस्य, सर्व च जान-
नेक, एकपरिज्ञाननान्तरीयकत्यादस, एवं सम्यग्दृष्टेः सर्व वस्तु सर्वात्मकं 'स्वपरसत्ताभावाभावोपादानापोधं हि वस्तुनो वस्तुत्व'मिति
अभ्युपगमात् , यस्मादेवं तस्माद् 'माणमितरेसिंति गाथार्थः ।। ३२० ॥ 'जे' इत्यादि, ये संशयादिगम्या धर्माः सामान्यं पश्य-
तो विशेपानपश्यतः स्मरतय विशेपा-ऊर्ध्वतासामान्यादयस्तेऽपि वस्तुनः पर्यायास्तद्ग्रहणेऽपि ते ज्ञान, उपरिष्टात् ज्ञानं न भविष्य-
तीति चेन्मा भवतु, को दोपः १, अतस्तदधिगमकत्वाद्-चस्त्वंशैकगमकत्वात् ज्ञानमेव संशपादयः सम्यग्दृऐरिति ॥ ३२१ ॥ अयमत्र
स्पष्टो विधिरित्याह–'पजाये त्यादि, 'तओं असी घटोपयुक्तः सम्यग्दृष्टिरेकमपि अङ्गुलिगणितं पर्यायमाश्रयन असद्भावस्थापनया
परमाणुं गृहन् दक्षिणदिग्यायप्रतरमध्यवर्तिन, कुतः ?-प्रयोजनवशात् ,केनचित् कारणेनेति भावना, किमत आह--'तंगिण्हइति तदसौ
वस्तु-घटाद्यवयपि 'गृहाति' विषयीकरोति,तावत्पर्यायमेव यावद्भिः पर्यायैर्वाह्याभ्यन्तरवर्तिभिः परमाणुभिस्तनिवृत्तं,तस्य तद्ग्रहणमन्त-
रेणाश्रयणायोगात् , वत्सच्यपेक्षस्य वथाऽवस्थानात् , प्रयोगः-यो यत्र यत्सव्यपेक्षो व्यवस्थितस्तत्र तदाकर्षण इतरेपामप्याकर्षणं भवतीति
योद्धव्यं, तयथा-कनकवलाप्रवन्धेऽन्यतमकटिकाग्रहण इतरासामिति, तथा चैकपर्याय इति, एवं परमाणुजगतो चना, आह-दृष्टान्ते-
ऽनुभूयते एतन्नदान्तिक इति,उच्यते,विशिष्टश्रुतधरानुभविकत्वादभिनन्दनीयमेवदन्यजन्मान्तरफलत्वाद् अत एवाह-'भावतः परमार्थ-
त इति, एतदुक्तं माति-सम्यग्दृष्टेरेवान्यतमनिधयेऽप्यन्यनिश्चयो भवतीत्याहमगवन्त इति गाथार्थः ॥३२२॥ इतरस्य विपर्ययमाह--
॥१२६॥

·विशेपार०
कोट्याचार्य
वृत्ती
अवग्रहसंश-
ययोनिता
सम्यग्दृष्टि-
मिथ्या-
योज्ञाना-
ज्ञाने
॥१२७॥
'निण्णयेत्यादि, निर्णयकाले घटोऽयमिति अपायकालेऽपि 'यतो' यसात् न तथारूपं 'विदन्ति' जानन्ति 'ते' मिथ्यादृष्टयो 'वस्तु'
यथाऽयं घटः सद्व्यादिभिरस्तीवद्रव्यादिभिस्तु नास्तीति, तस्मात् सर्वमेव निर्णयादि तेपामज्ञानमज्ञानफलत्वाद् भाषाचतुष्टयानृतवदि-
ति गाथार्थः॥३२३।। अथवा न तेज्ञानमात्रेण मुच्यन्त इत्याह-'कट्टे'त्यादि, कप्टतरं वा-दुःसहतरं वाऽज्ञानं मिथ्यादृष्टीना, कथमित्याह-
'विपज्जओ चेय सव्ववत्थुसु' कुतः१ इत्याह-मिथ्याभिनिवेशात् घटे पटबुद्धिवत् ,तसादेतदेवमिति गाथार्थः॥३२४॥'अहे'त्यादि, अथवा
यथेन्द्रज्ञानोपयोगतो वक्तुः 'तन्मयत्वम्' इन्द्रोपयोगमयत्वं भवति,तथा 'संशयादिभावे' संशयाद्यवग्रहणे सति'नाणं'ते सम्यग्दृष्टेः,कुतः?
इत्याह-ज्ञानोपयोगात् , यथेन्द्रोपयोगाद् भावेन्द्रत्वमेवं संशयादिभावेऽपि ज्ञानोपयोगामिप्रायाज्ज्ञानमेव सम्यग्दृष्टेरिति पिण्डार्थः इति गा-
थार्थः॥३२५॥ आह–'तुल्ल'मित्यादि, मिथ्यादृष्टेरपि तुल्यमदः, तस्यापि ज्ञानोपयोगाभिप्रायाविशेषाद्, उच्यते-'सो' इत्यादि स्पष्टम्
॥३२६॥ तथा हि-'ज'मित्यादि, स्पष्टार्थत्यतः 'कट्ठयरं वऽन्नाणेति स्थितं ॥३२७॥ 'अथर्वेत्यादि, अथवाऽस्य प्रघट्टस्यापरः सम्बन्धः,
यथा श्रुतज्ञानापसरे सामान्यदेशनं मणितं, अज्ञानस्याप्यभिधानादिति भावनीयम् , तथा मतिज्ञानावसरेऽस्मिन् सर्पस्या मतेः संशयविपर्यया-
नध्यवसायनिर्णयात्मिकायाः 'निरूपणं कुणई' भाष्यकारोऽभेदोपचारादिति गाथार्थः ॥३२८॥ कथमित्यत आह-'एसा इत्यादि,
स्पष्टार्था ॥३२९॥ विचरीते'त्यादि, यसान्मिथ्यादृष्टिः विपरीतवस्तुग्रहणे-अन्यथावस्तुमविपत्तौ साधनविपर्ययं करोति, स्नानादे-
मोक्ष प्रतिपद्यते, ततस्तस्य मिथ्यादृष्टेः सर्व ज्ञानमज्ञानफलं, सम्यग्दृष्टेस्तु ज्ञानफलं, तत् ज्ञानं "सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः
इति प्रतिपत्तेः “संयोगसिद्धीये"त्यादिमतिपत्तेश्य, 'उत्पधेत हि साबस्थे' त्यादिप्रतिपत्तेश्चेति गाथार्थः ॥३३०॥ आह-'इय सब्वमयं
सव्वं सम्मदिद्विस्स जं वत्थुति पचनाद् यथा मोक्षो ज्ञानदर्शनचारित्रात्मकः एवं मिथ्यात्वाज्ञानाविरत्यात्मकोऽप्यतः कस्यचिदेवमसौ
॥१२७॥

·विशेषार०
कोट्याचार्य
अवग्रहसंश-
ययोनिता
सम्यग्दृष्टि-
मिथ्या-
यूयोर्ज्ञाना-
ज्ञाने
॥१२८॥
भवातु कस्यचिवम् , अच:--"देहस्स य भेदंमि, दुन्निवि तुल्ला भविस्सामो" तस्मान यो लालयतीन्द्रियाणि तस्यामृतं सपति हरतगतं
ममादाद, आह च-'जई त्यादि, यदि 'सो' विवरीयभायो 'तस्स' मोक्खस्स 'धम्मो सभावो जहा घडरस पडो तो किं विवरीय-
च' मिच्छविहीस मिच्छत्ताण्णाणाविरइधणस्स, न किश्चिदित्यर्थः, विपरीताविपरीतधर्मस्वभावाद् वस्तुनः । आचार्य आह-
'तन्न भवें तदेतन भवति, यतः धर्मोऽपि यतः सर्वो न 'साधनं कारणं भवितुमर्हति, किन्तु यो योग्यः-अनुगुणो धर्मः स मोक्षस्य
साधन, अत एवोक्तं 'जे जत्तिया उ हेऊ भवस्सेत्येवमादि, अत:-'जोग्गे'स्यादि, अतोऽसौ मिथ्याष्टिः मिथ्यात्वोपहतमानसत्वात्
योग्यायोग्पविशेपमजानन् विपर्ययं करोति, अतत्व एव तत्चबुद्धिं करोति, अपुण्यैरधिकतत्वात् शलभक इवेति, सम्यग्दृष्टिरप्येवमेव
करिष्यति मनोरय इति चेत् तद् दूरेण, आह च-'सम्मदिट्टीउ ण कुणइ तस्स सट्ठाणविणिओगं' तयोः योग्यायोग्यो, कि कारणं ?, वि-
शेपकत्वाद्, उक्तं च-"शिनमस्तु कुशास्त्राणां वैशेपिकपटितन्त्रयौद्धानाम् । येषां दुर्विहितत्वाद् भगवत्यनुरज्यते चेतः॥१॥ तथा-"मि-
च्छुण्हाभिहयाणं छायं भवियाण केग हु करतो । संमत्तदयामूलो जइ जिणवरपाययो न होतो ॥१॥" इत्येवमादि, अथवा सम्यग्दृष्टिः
पुन नदर्शनचारित्रायं मोक्षकारणत्वेन विनाय करोति स्वस्थानविनियोगम् उक्तं च-"काले सिक्खइ नाणं जिणभणियं परमभत्तिरा-
एणं । दसणपभारगाणि अ सिक्खइ सत्थाई कालम्मि ॥१॥ काले य भत्तपाणं गवेसए सयलदोसपरिसुद्धं । आयरियादीणऽट्टा पवयण-
मापासु उपउत्तो ॥२॥ एवं समायरन्तो काले कालं विसुद्धपरिणामो । असवनजोगकारी सलाहणिज्जो य भुवणम्मि ||३|| सयलसु-
रामुरपणमिमजिणगणहरमणियकिरियविहिकुमलो । आराहिऊण सम्मत्तनाणचरणाई परमाई ॥४॥ सत्तट्ठभवग्गहणऽभतरकालम्मि
केरलं नाणं । उपाडिऊण गच्छद नियमलो मासयं मोक्खं ॥५॥ तत्य य जरजम्मणमरणरोगतण्हच्छुहाभयविमुफो । साइअपज्जव-
॥१२८॥

·अपग्रहादी विशेषार कोट्याचार्य वृत्ती नां काल- मान , ॥१२९॥ ॥१२९॥ साण कालमणंतं मुहं लहइ ॥६॥ इत्यादि । 'अहवा सम्मद्दिट्ठी उ ण कुणई' तस्य योग्यायोग्यस्योपलम्मे सति 'सट्ठाणविणियोग' भन- मोबईत्त्वोरिति गम्यते, ततश्च यदुक्त-"जे जत्तिया उ हेऊ भवस्से"त्येवमादि, वदुभपत्रिवक्ष्या, केवलपरमसम्यग्दृष्टिविवक्षायां त्यस- त्यो रागद्वेषप्रवृत्ती सर्वेषां हेतूनां निर्याणाराधकत्वात् , उक्तं च-"इचेयाई चत्तारि भासायाई भासमाणे आराहए चिराहए ?,गोयमा! सम्महिट्ठी उपउत्ते भासमाणे आराहए, नो चिराइए" इत्येवमादीति गाधार्थः ॥३३२॥ साम्प्रतमभिहितखरूपाणामवग्रहादीनां कालप्र- माणमभिषित्सुराह- उग्गहो एक समयंईहावाया मुहुत्तमंतं (मद्ध)तु। कालमसंखं संखंच धारणा होइ नायव्वा ॥३३३॥ (नि.४) अत्थोग्गहो जहन्नो समय सेसोग्गहादओ वीसु,। अंतोमुहुत्तमेगं तु वासणा धारणं मोत्तुं ॥३३४|| सोत्ताईणं पत्ताइविसयया पुन्धमत्थओ भणिया । इह कंठा सहाणे भण्णइ विसयप्पमाणं च ॥३३५॥ 'उग्गहो' इत्यादि, नत्राभिहितलक्षणो नैथयिकत्पेन जपन्योावग्रह एकं समयं भवतीति सम्बन्धः, परमनिकृष्टय कालविशेष: समयोऽभिधीयते, स प प्रवचनपतिपादिवोत्पलपत्रशतव्यविभेदोदाहरणात् पट्टयाटिकापाटनदृष्टान्ताचाबसेयः, व्यञ्जनावग्रहसाव्य- पहारिकार्थावग्रहौ तु पृथगन्तर्मुहूर्त्तकालं भवत इति ज्ञातन्यौ, ईहा चापायच ईहापायो, प्राकृतशैल्या बहुवचनं, उक्तं च-" बहुचपणेग दुवयणं छढिविहत्ती' भन्नइ चउत्थी । जह हत्था तह पाया नमोऽत्यु देवाहिदेवाणं ॥ १ ॥" इत्येवमादि, तावीहापायौ मुहूत्तधि बात- व्यौ भवतः, घटिकाद्वयप्रमाणः कालोऽभिधीयते मुहूत्तं तस्याधं मुहूर्ताद्ध, तुविशेषणार्थः, तेनैतदुक्तं भवति-व्यवहारत इदं मुहूर्धि- मुक्तं परमार्थवस्तु अन्तमुहर्तमवसेयं, अन्ये तु पठन्ति, 'मुद्त्तमन्तं तु तत्रापि मुहूर्तान्तरिवि भवति, अपमत्रार्थ:-अन्तर्मध्यरुरणे,तरे-

·विशेपाव०
कोव्याचार्य
वृत्ती
शन्दादी-
नां स्पृष्ट-
॥१३०॥
तादि
॥१३॥
वकारार्थत्वावधारणे, तेनैतदुक्तं भवति-ईहापायौ मुहूर्तान्तरन्तर्मुहूर्तमेवेत्यर्थः, कलनं कालस्तं कालं, न विद्यते सङ्कया इयन्तः पध-
मासयनसंवत्सरादय इत्येवभूता यस्यासावसंख्यः, पल्योपमादिलक्षण इत्यर्थः, तं कालमसंख्यं, तथा विपर्यवेण संस्यं, चन्दा-
दन्तर्मुहूर्त च, धारणा चतुर्थों मतिभेदः भवति ज्ञातव्या, एतदुक्तं भवति-अविच्युतिस्मृती अन्तर्मुहूर्त, वासनारूपा तु तदावरणक्षयो-
पशमाख्या इतरयोः कारणभूताऽसंख्येयवर्षायुपामसंख्येयं संख्येयवर्षायुपा संख्येयमिति नियुक्तिगाथार्थः ॥३३३॥ एतद् व्याचिस्या-
सुर्भाष्यकार आह-'अत्थो' इत्यादि, व्याख्यातार्थैवेति ॥३३४॥ साम्प्रतमिन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वादिनिरूपणार्थ 'पुढेसुणेइ सई' इत्यस्याः
समवसरः, अत्रावसरे ग्राह-न त्वतिक्रान्तमेतत् “नयणमणोवजिदियभेदाउ" इत्येवमादिना ग्रन्थेन, किमिति भूयोऽपि अग्रतो व्यव-
स्थितमिति ?, अत्र भावार्थमाह भाष्यकार:-'सोतादीण मित्येवमादि,श्रोत्रादीनां प्राप्यादिविषयतेत्येतत्माम्बदनुसरणीयं,माग्व्यञ्जनाव-
ग्रहत्तत्त्वादिनिरूपणप्रस्तावेऽर्थतो भणिता भाष्यकारेण मया अपश्चिता, तच्चातुर्विध्यप्ररूपणार्थ, ततः किमित्यत आह-इह पश्चमे गाथा-
सूत्रे कण्ठा-सौत्रेण न्यायेन स्वस्थानत्वाद् भण्यते भद्रबाहुस्वामिना,किमित्येतावदेव ?, नेत्याह-विषयप्रमाणं च श्रोत्रादीनामिहो-
च्यते इति गाथार्थः ।। ३३५॥ तामाह-
पुढे सुणेइ सई रुवं पुण पासई अपुढे तु । गंध रसं च फासं च बद्धपुढे वियागरे ॥३३६॥ (नि. ५)
पुढे रेणुंध तणुम्मि बदमप्पीकयं पएसेहिं । छिक्काई चिय गिण्हइ सद्ददव्वाई जं ताई ॥३३७॥
बहुसुहुमभायुगाई जं पडुययरं च सोत्तविण्णाण । गंधाई दवाई विवरीयाई जओ ताई ॥३३॥
फरिसाणतरमत्तप्पएसमीसीकयाई घेप्पंति । पडुपरविण्णाणाई जं च न घाणाइकरणाई ॥३३॥

·विशेपाव कोट्याचार्य। वृत्ती शन्दादी- नां स्पृष्ट- तादि ॥१३॥ ॥१३॥ 'पुटमित्यादि, पुढे-आलिंगियं रेणुं व त[मि भृणोति गृहात्युपलभत इति पर्यायाः, कं ?-गब्धतेऽनेनेचि शब्द: तं, शब्दमा- योग्यां द्रव्यसंहतिमित्यर्थः,तस्य बहुसुक्ष्मभावुकत्वात् श्रोत्रेन्द्रियस्य चान्येन्द्रियगणतः पटुतरत्वात् ,तथा रूप्यत इति रूपं वद्रूपं पुनः पश्यति-गृहानि उपलभते 'अपुढे अस्पृष्टमेवानालिगितमेव, किं कारणं १, चक्षुपः अमाप्यकारित्वात् , पुन:शब्दस्य विशेषणार्थत्वाद अस्पृष्टमपि योग्यदेशस्थं नायोग्यदेशस्थमपि सौधर्मादीति, गन्ध्यत इति गन्धस्तं, रस्यत इति रसस्तं, स्पृश्यते इति स्पर्शस्तं च, च. शब्दौ पूरणार्थों, यद्धं-आत्मीकृतमात्मप्रदेशस्तोयवदाश्लिष्टमित्यर्थः, 'पुढे तु' पूर्ववत् , प्राकृतशैल्या चैत्थमाह 'बद्धपुढे त',अर्थतस्तु 'पुट्ठ- बद्ध'मिति दृश्यं, अनुगुणत्वात् , अवाह-यद् पद्धं गन्धद्रव्यादि तत् स्पृष्टं भवत्येवेति स्पृष्टग्रहणं न कर्त्तव्यं, तन्त्र, सकलश्रोत्साधारणत्वा- च्छास्त्रारम्भस्य, अपश्चितज्ञानुग्रहार्थमापनिगम्यार्थाभिधानेऽप्यदोपात्, अथवा स्पृष्टं च तद् वद्धं चेति विशेषणसमासाङ्गीकरणाददोपः, तत्र स्पृष्टं गन्धादि विशेष्यं वर्तते, पद्धमिति तु विशेषणम् , आह-एवमपि स्पृष्टग्रहणमतिरिच्यते, पद्धस्य स्पृष्टत्वाव्यभिचारादुभयपद- व्यभिचारे च विशेषणविशेप्यभावो दृष्टो यथा नीलोत्पलमिति,न होभयपदव्यभिचारः एकपदन्यभिचाराद् उच्यते, एकपदव्यभिचा- रेऽपि विशेषणविशेष्यभायो दृष्ट एप, यथाऽप् द्रव्यं पृथिवी द्रव्यमिति, वत्र अपद्रव्यं नियमात् द्रव्यं पुनरव वाऽनव वेति, तद्वदत्रापि, भावार्थस्त्वयं-स्पृष्टानन्तरमात्मप्रदेशैरागृहीतं गन्धादि वादरत्वात् अभावुकत्वादल्पद्रव्यरूपत्वात् माणादीनां चापदत्वाद, गृह्णाति- विनिश्चिनोति प्राणेन्द्रियादिगण इत्येवं 'ब्यागृणीयात् ' प्रतिपादयेदिति नियुक्तिगाथासमुदायार्थः ॥३३६ ।। अवयवार्थस्तु भाष्य- कार आह-'पु'मित्यादि 'पटु'इत्यादि 'फरिसे'त्यादि, गाथात्रय भावितार्थम् ॥३३७-३८-३९॥ 'रूवं पुण पासती अपुढत' इत्येत- द्विशेपदो च्याचिल्यासुराह- ·विशेपाव० कोट्याचार्य वृत्ती इन्द्रिय- विषय- मानं ॥१३२॥ ॥१३२॥ 4- अप्पत्तकारि नयणं मणो य नयणस्स विसयपरिमाणं । आयंगुलेण लक्खं अइरित्तं जोयणाणं तु ॥३४०॥ नणु भणियमुस्सयंगुलपमाणओ जीवदेहमाणाई । देहपमाणं चिय तं न उ इंदियविसयपरिमाणं ॥३४१॥ जे तेण पंचधणुसयनराइविसयववहारवोच्छेओ । पावइ सहस्सगुणिय जेण पमाणंगुलं तत्तो ॥३४२।। इंदियमाणेऽपि तयं भयणिज्जं जं तिगाउआईणं । जिभिदियाइमाण संववहारे विरुज्झेजा ॥३४३॥ तणुमाणं चिय तेणं हविज भणिय सुएऽवि तं चेव । एएण देहमाणाई नारयाईण मिजंति ॥ ३४४॥ लक्खेहिं एक्कवीसाऍ साइरेगेहिं पुक्खरद्धम्मि । उदये पेच्छंति नरा सूरं उक्कोसए दिवसे ॥३४॥ नयर्णिदियस्स तम्हा विसयपमाणं जहा सुएभिहिये । आउस्सेहपमाणगुलाण एक्केणऽविण जुत्तं ॥३४३।। सुत्ताभिप्पाओऽयं पयासणिज्जे तयं न उ पयासे । वक्खाणओ विसेसो नहि संदेहादलक्खणया ॥३४७॥ यारसहिंतो सोत्तं सेसाई नवहिं जोयणेहितो । गिण्हंति पत्तमत्थं एत्तो परओ न गिण्हंति ॥३४८॥ दव्वाण मंदपरिणामयाएँ परओ न इंदियवलंपि । अवरमसंखेज्जंगुलभागाओ नयणवजाणं ॥३४९॥ संखेनइभागाओ नयणस्स मणस्स न विसयपमाणं । पोग्गलमित्तनिबंधाभावाओ केवलस्सेव ।।३५०॥ 'अप्पत्ते त्यादि, नयनमनसी अप्राप्यकारित्वाद् रूपं न स्पृष्टमेव गृह्णतः, यदुक्तं-'विषयप्रमाणं च तदिदानी प्रतायते, 'णय- णस्से'त्यादि, अयमत्र प्रक्रमः-अत्र त्रिविधमङ्गुलमुक्त, आत्मागुलमुच्छ्रयाङ्गुलं प्रमाणाङ्गुलं चेति, तत्राद्यं “जे णं जया मणूसा तेसिं जे होइ माणरूवं ति । तं भणियमिहायंगुलमणियमाणं पुण इमं तु ॥१॥ द्वितीयं तु-"परमाणू तसरेणू रहरेणू अग्गयं च वालस्स ·विशेषावक कोट्याचार्य वृत्ती इन्द्वियत- द्विषययो- मानवि- ॥१३३॥ ॥१३३॥ लिक्खा जूया य जवो अडगुणपियडिया कमसो॥२॥" तृतीय तु-"उस्सेहंगुलमेगं हवा पमाणंगुलं सहस्सगुणं । तं चेव दुगुणियं खलु वीरस्सायंगुलं भणियं ॥३॥ आयंगुलेण वत्थु उस्सेहपमाणओ मिणसु देहं । णगपुडपिविमाणाई मिणसु पमाणगुलेणं तु ॥४॥" एवं स्थिते 'नयनस्य चक्षुरिन्द्रियस्य 'विषयपरिमाणं' प्रसर्पणपरिमाणं कियति देशे व्यवस्थित रूपमालम्यते ? इति गाथार्थः ॥३४॥ इदानी चिन्त्यत इति वाक्यशेषः, कतमेनाङ्गुलेनेति चेत् , अत आह–'आतंगुलेणति तस्यैव विष्णुकुमारस्य चैक्रियशक्तिमतो यद- जुलं तेनात्माजुलेन अतिरिक्तो योजनलक्ष इत्पर्धा, इह च यदुक्तमात्माजुलेन तत्रैवं नियमो वेदितव्यः-आत्माङ्गुलेनैवेति,स्थितपक्षत्वा. दिति गाथार्थः ॥३४०।। अत्र 'उस्सेहपमाणओ मिणे देहति स्मृत्वा देहं चेन्द्रियविपपपरिमाणयोरुपलक्षणार्थमवयुद्धयमानः पर आह- 'नणु'इत्यादि, ननु भणितं-उक्तं अन्यत्र, 'उच्छ्याङ्गुलप्रमाणत:' उच्छ्याङ्गुलेन 'देहपमाणं'ति नारकादिशरीरप्रमाणं साध्यते, आदिशब्दादिन्द्रियविषयप्रमाणमिन्द्रियप्रमाणं चानुकृप्यते,एकजातीयत्वात् , तत्रस्थस्योपलक्षणत्वाद् ,अतः किमुच्यते-आत्माङ्गुलेनास्य लोचनस्यैतावान् विषय इति, ननूच्यता-उच्छ्रयाङ्गुलेनेति, गुरुराह-'देहप्रमाणमेव' देहममाणमात्रकमेव तत्तेन मीयत इति तत्रोक्तं, अनभिमतप्रतिरोधमाह-न विन्द्रियविषयपरिमाण-न विन्द्रियविषयममाणमपि,नस्यात्माङ्गुलमेपत्वेनापस्तुत्वाद,अतः किमयं देह एतदु- पलक्षणत्वेनावयुद्धते? इति गाथार्थः ॥३४१॥ तत्रैतत्स्यात्-किमिति न देवदिन्द्रियविषयपरिमाणमप्युच्छ्याङ्गुलेन मीयते । इत्यत आह- 'ज'मित्यादि, यद्-यस्मातेन-उच्छ्यागुलेन देहवदिन्द्रियविषयपरिमाणमपि मीयत इति भूपे ततः पञ्चधनुशतायामभरतस्वामिसम्ब-| सध्यात्माङ्गुलविस्तारनिष्पनयोजनद्वादशगुणस्कन्धावारस्य पुर्या या द्वादशयोजनराहस्रप्रमाणो विस्तार माप्नोति, कुतः-भरतात्माङ्गुलस्य प्रमाणाशुलत्वात् तस्य चोच्छ्याङ्गुलत्वे सहस्रगुणत्वाद् उच्छ्याङ्गुलेन चेन्द्रियविपयो मीयते इति मनोरथाम्युपगमात् ,ततश्चातोयशालोदर- ·विशेषाव० कोव्याचार्य धृत्ती इन्द्वियत- द्विषययो- मानवि- चारः ॥१३४॥ ॥१३४॥ गतमहारवभेरीप्रताडनेऽपि केपांचित्तच्छन्दाश्रवणं स्यात् , 'चारसहिंतो सोतति सिद्धान्ताभ्युपगमाद् अत आह-जं तेण पंचधणुसयनराण विसययवहारवोच्छेओ पावई' कुतः? इत्याह-जण तत्तो-उस्सेहंगुलाओ सहस्सगुणियं पमाणंगुलं होइति,भावितमिति,तत्-तस्माद्देप्रमाणं चिप तमित्येवमादि स्थितमिति गाथार्थः॥३४२॥ अपिच-“उस्सेहपमाणतो मिणे देह"तियोध्यम् , 'इंदित्यादि,इन्द्रियाणि-कायजि- हाघाणनयनश्रोत्रसंशितानि तेषां मानं इन्द्रियमानं तस्मिन्नपीन्द्रियमाने साध्ये कर्तव्ये वा तयं' उच्छ्याङ्गुलं भाज्य-विकल्पनीय,कदा- चियापार्यते कदाचिनेति भावना, कायेन्द्रिये च्यापार्यते,न शेपेप्वित्यभिमायः, कुतः १ इत्यत आह-यद्-यस्मात् 'त्रिगव्यूतादीनां' त्र्यादिगव्यूताधुच्छ्रितानां जिह्वेन्द्रियादिमानं पृथक्त्वादिलक्षणं यदुक्तमा तत्संव्यवहारे कल्पतरुफलादनलक्षणे 'विरुध्येत' न घटते याच्याङ्गुलेन तदपि प्रमीचेत, तन्मुखस्यात्माङ्गुलानुरूपत्वेनातिविशालत्वात् , जिह्वायाश्रोच्याङ्गुलमेयत्वेन वस्तुतो न किश्चिद्, आह-तस्मात्तन्मुखपदसावपि तदङ्गुलमेया अस्मदादीनामपि चेति गाथार्थः ॥ ३४३ ॥ अतः पारिशेप्यात्-'तणु' इत्यादि, तेनेत्युच्छ्याङ्गुलेन श्रुतं-अनुयोगद्वाराणि, शेपं स्पष्टमतः केयं कल्पना ?,उपलक्षणमेतदिति गाथार्थः ॥ ३४४ ॥ तदेवं नयनस्यात्मा- झुलेनैतावति विषये १००००० प्रसाधिते सति पुनरपि सिद्धान्तपौर्वापर्यज्ञानाऽभिमानी पर आत्मानं विडम्बयनाह-'लक्खेहि'इत्या- दि, , तत्र 'पुक्खरद्धमित्ति पुष्करद्वीपस्यादै मानुषोत्तरपर्वतार्वाग्भागासन्नयतिनो नरा 'उदय' गभस्त्युद्गमवेलायां 'सूरम्' आदि- त्यं पश्यन्ति' मलोकयन्ति 'उत्कृष्टे दिवसे कर्कटसंक्रान्ती,दक्षिणायन इत्यर्थः, कियरे व्यवस्थिताः? इत्याह-योजनलझरेकविंश- त्या सातिरेकैर्व्यवस्थिताः, अनुभवसिद्धत्वात् ,भरतक्षेत्र इत्र, "सीयालीस सहस्सा दो य सया जोयणाण तेवहा । एगवीस सहिभागा कक्कडमाइम्मि पेच्छ नरा ॥१॥” इति वचनात् उक्तं चैतत्-"एगवीसं खलु लक्खा चउत्तीसं चेव तह सहरसाई। तह पंच सया ·विशेपाव० कोट्याचार्य इन्द्रियत- द्विपययो- मानवि- चार: ॥१३५॥ (१३५॥ भणिया सत्ततीसाएँ अइरित्ता ॥१॥ इति नयणविसयमाणं पुक्खरदीवद्धवासिमशुआणं । पुर्वण य अवरेण य पिई पिहं होइ नायचं ॥२॥ सीयालीससहस्सा दो य सया जोयणाणमिचाई । जह जंयुदीपयाणं अवट्टियं चैव विष्णेयं ॥३|| जह जह समये २ पुरओ संच- रह भक्खरो चरिमो (गयणे) तह तह इओविनियमाजायइ रयणीइ भारत्यो॥४॥ एवं च सइ नराणं उदयत्यमणाणि होतऽनिययाणि सइ देसभेए कस्सइ किंची चवहस्सई नियमा॥५॥सइ.चेव य निद्दिटो भद्द हुत्तो कमेण सन्वेसि ।केसिंचीदाणि चिय विसयपमाणे रवी जेसि ॥६॥ कैसिंची सावित्तो मायाए (मज्झण्हे) आगओवी जेसि । संचरइ मुहुत्तेणं जावइयं तं निसामेह ॥७॥ लक्खदुगंछत्तीससहस्सच्छस्सया य साहीया ।उकोसदिमिरवी चस्यंऽतमुहुत्त एचइयं ॥८॥ उकोसे चिय दिवसे जंयूदीमि जो रची चरइ।सो पञ्चसहस्सा खलु अठ्ठावनं चिय मद्विभागा साहिया नवरं।।९।।(पञ्चसहस्सा दोसयइगवन्निसगचत्तभागहिया)सव्वं पुणऽस्स भणियंतावक्खेत्तं जिणेहिं सच्चेहि। पुवा- परेहिं तं चिय, सीयालीसाइ दुगुणं तु ॥१०॥ पणयालीससहस्सा उत्तरओ नावखेत्तपरिमाप । जा मेरुफलिहकंडं, दाहियाओ से प- वक्खामि ॥११॥ तेत्तीससहस्म तिनि य, सया य तेत्तीसया अणूणाओ। जोयणतिभाग एको,लवणं पति तावखेत्तं से॥१२॥ इयरस्स उ सव्वं चिय पुरखरअद्धस्स चरममाणुस्स । तावक्खेत्तं भणियं तं चिय दुगुणं जओ भणियं ॥१३।। पायालीसं लक्खा अउगत्तरि व तह सहस्साई। चउहत्तरी य सेसा, दसभागा सत्त य हवंति॥१४॥ तावक्खेत्ता चउरो हति भाणूण दोन्नि दो ससिणं । सेसं सविधरं जाण सरपण्णत्तिओ सव्वं ॥१५॥" अत उक्तं 'लक्खेही त्येवमादि, 'नयणिदिये'त्येवमादि, तस्मानयनेन्द्रियस्य विषयप्रमाण-अव- काशप्रमाणं 'यथा' श्रुते-अनुयोगद्वारेऽभिहितं तथा तत् त्रयाणामेकेनापि न युक्तं,द्वयोरतिमहत्वादेकस्य तु प्रमाणाझुलस्य द्विगुणसाधि- कत्वादिति गाथाद्वयार्थः ॥ ३४५-३४६ ।। गुरुराह-'सुत्ते'त्यादि, 'अयं सूत्राभिप्राय' इयं सत्रविवक्षा-यदुत प्रकाशनीये विपये ·विशेपाव कोट्याचार्य उत्सृष्टमि- अभाषा- विचार: ॥१३६॥ ॥१३६॥ पर्वतादौ ताक्षुरिन्द्रियमनुप्रयतते, 'आयंगुलेण समतिरिरी जोयणलखंति, 'ण उ पयासे'त्ति न पुनः प्रकाशकेऽर्थे रविलक्षणे, अतः किमुच्यते-'आउस्सेहप्पमाणगुलाणमेगेणऽदि न जुत्तति, कथमय सूत्राभिप्रायोऽन्तर्गतो ज्ञायते ? इत्यत आह-व्याख्यानत: पौर्यापर्यमीलनात् 'विशेषो' विवक्षायाः परिज्ञानं भवति, न हि 'सन्देहान् साक्षादयमर्थो न श्रूयत इति लक्षणात् 'अलक्षणता' असम- असता त्रस्य स्यात्, उक्त च-"जं जह सुत्ते भणियं तहेव जइ तं वियालणा नत्थि । कि कालियाधुओगो दिडो दिद्विष्पहाणेहि ? ॥१॥ ॥ ३४७ ॥ अथ शेषाणां विषयप्रमाणमाह-~'यारे'त्यादि, श्रोत्रं मेघमालारसितादिध्वनिमाद्वादशभ्यो योजनेभ्यो गृहरति, शेपं स्पष्टम् ॥ ३४८ ॥ कुत एतदित्याह-दव्याणे'त्यादि, गाथा सुगम, 'अवर ति एतदुत्कृष्टमुक्तम् , अथ जयन्यमाह-अङ्गुला- संख्येयमागादागवं माणादि गृहाति, किमविशेषेण नेत्याह-नयनवजर्जानाम् ॥ ३४९ ॥ तस्य का वार्तेत्यत आह-'संखे' त्यादि, अतिसन्निकटस्यानुपलम्भाव, मनसस्त्विदं नास्ति,मूर्चामूर्चप्रवृत्तेः केवलबद्, व्यतिरेकेण मनःपर्यायावधी इति, नन्वेवं पूर्वापरविरोधः- "मणसोऽपि विसपनियमो एकमइ जओ स सव्वत्थ"ति वचनाद , तन्न, नियाघातमनसः पक्षीकृतत्वात् , आह-मतिश्रुतयोः कथा- भयनिवन्धे सति १, उच्यते, मतिश्रुववृत्तिरेव मनो, न च क्योरपि देशनियमोऽस्तीति गाथार्थः ॥ ३५० ॥ 'पुढे सुणेइ सदमित्यु- कमत् आह-कि शब्दप्रयोगोत्सृष्टान्येव केवलानि ध्वनिदलानि शृणोत्युतान्यान्येव तद्वासितान्याहोश्चित् सन्मिश्राणीति, उच्यते-न वायत्केवलानि, तैपां वासकत्वाल्लोकस्य च तद्योगद्रव्याकुलत्वात् , मिश्राणि तु स्युः, परं तद्वासिवान्यन्यानि वेत्यत आह- भासासमसेढीओसई जंसुणइमीसयं सुणइ ।वीसेढी पुण सदं सुणेइ नियमा पराघाए ॥३५१॥ (नि०६) सेढी पएसपंती वदतो सबस्स छद्दिसिं ताओ। जासु विमुक्का धावह भासा समयम्मि पढमम्मि ॥३५२।।

·विशेपान कोट्याचार्य घृत्ती उत्सृष्टमि- श्रमापा- विचार: ।१३७॥ ॥१३७॥ भासासमसेढिठिओ तन्भासामीसियं सुणइ सदं । तदब्वभावियाई अण्णाई सुणइ विदिसत्यो ॥३५३॥ अणुसेढीगमणाओ पडिघायाभावओनिमित्ताओ। समयंतराणवस्थाणओ य मुक्काई न सुणेइ ॥३५४॥ 'भासा इत्यादि, वत्र भाष्यत इति भापा, वक्त्रा शब्दतयोरसृज्यमाना द्रव्यसंहतिरित्यर्थः, तस्याः समश्रेणयः-समाकाशप- तय इति मापासमश्रणयः, समग्रहणं विश्रेणिव्यवच्छेदार्थ, ता इतो-गत इति 'भाषासमश्रेणिगतः: भापासमश्रेणीस्थित इत्यर्थः, कोऽसौ १, श्रोता इति गम्यते, 'शब्दम्' उक्तशम्दार्थ, यं पुरुपशब्दादिकं 'शृणोति' उपलभते' यत्तदोनित्याभिसम्पन्धात् , किंचि- शिष्टं शृणोतीत्यत आह-'मीसय'ति मिथकम् , उत्सृष्टद्रव्यभावितापान्तरालस्थशब्दपुद्गलसंचलितमित्यर्थः, 'बीसेढी पुण'त्ति विश्रेणिः पुनः, इत इति वर्त्तते, तेनैतदुक्तं भवति-विश्रेणिव्यवस्थितः पुनः श्रोता, शब्दमिति पुनः शब्दग्रहणमकारि पराघातवा- सिनद्रव्याणामपि तथाविधशब्दत्वख्यापनार्थ, किमत आह-भृणोति 'नियमात् नियमेन पराघाते सति, पराघातितान्येव शृणोति, नेतराणि, तेषामनुश्रेणीगमनाद् प्रतिघाताभावाच । अथवा 'भासासमसेढीयं' भासासमश्रेण्यामितं शब्दमिति, शेष प्राग्वदिति, 'वीसे- ढी पुणत्ति अत्र तु विश्रेणिस्थ एव विश्रेणिरुच्यते, पदेऽपि पदावयवप्रयोगप्रदर्शनाद् भीमसेनः सेनः सत्यभामा भामेति यथा, इत्येवं गन्धादिद्रव्याण्यपि मिश्रापयादत्ते अनुश्रेणिगमनत्वे अनियमो, यादरत्वाद्वातायनरेणुवन्नियमोऽप्येके इति गाथार्थः ॥३५१।। 'सेढी' इत्यादि, इह श्रेणिराकाशपतिरभिधीयते, एकवचनं च जात्यपेक्षं, यत आह-सर्वस्य वक्तुर्वदतः सतः पट्सु दिक्षु पूर्वापरोत्तर- दक्षिणो_धःप्रभृतिषु (धोरूपासु) ता भवन्ति, लोकमध्यवर्जित्वे सतीति गम्यते, 'जास्वि' त्यादि स्पष्टम् ॥ ३५२ ॥ इतग्रहणं व्याचिख्यासुराह-'भासे'त्यादि, 'भापासमश्रेणिस्थो भापासमश्रेणीतः इत्युक्तं भवति, कोऽसौ ?-श्रोता, 'तन्भासामीसियंति तस्य

·विवार
कोयाना
ग्रहणनिस-
गयोर्योगी-
निरन्तरता
च
॥१३८॥
॥१३८॥
-यक्तुभैयादेवी भाषा व्या मिश्रितं शृणोति । पवादध व्याचिख्यासुराह-तहब्वे'त्यादि भावितार्थम् ॥ ३५३ ॥ ननु तानि कि-
मित्यत आह–'अणु' इत्यादि, तेपामनुश्रेणिगमनात् , अनुश्रेणिगमनेऽपि कस्यचित् स्खलनतोऽपि विश्रोतोगमनं भवतीत्यत आह-
प्रतिपाताभावाद् असम्भवात् , स किमित्यत आह-निमित्ताभावात् सूक्ष्मत्वात् अपि च समयान्तरानवस्थानाच, किमत आह-'मुक्काई
पक्या न शृणोति 'पिदिसत्यो चि गाथार्थः ।। ३५४ । भाषाधिकारस्य प्रस्तुतत्वादाह-केन पुनर्योगेनामीपां वाग्द्रव्याणामादानमुत्सर्ग
न करोति ? कयं चेत्यत आह नियुक्तिकार:-
गिपहइ य काइएणं निसिरइ तह वाइएण जोएणं। एगंतरं च गिण्हइ निसिरइ एगंतरं चेव ॥३५५॥ (नि. ७)
गिणिहब काइपणं किह निसिरह वाइएण जोएणं? को वाऽयं चाजोगो? किं चाया कायसंरंभो ? ॥३५६||
पापानजीवजोगो पोग्गलपरिणामओरसाइ व्य । न य ताए निसिरिजइस चियनिसिरिजए जम्हा॥३५७॥
अह सो तगुसरंभो निसिरह तो काइपण वत्तब्वं । तणुजोगविसेसञ्चिय मणवइजोगत्ति जमदोसो ॥३५८॥
किं पुण तणुसंरंभेण जेण मुंचइस वाइओ जोगो। मण्णइ यस माणसिओतणुजोगो चेव य विभत्तो॥३५९।।
तणुजोगो चिय मणयइजोगा कापण व्यगणाओ। आणापाणव्व न चे तओवि जोगतरं होना॥३६०॥
नुस्खे तणुजोगत्ते कीस व जोगत्तरं तओ न कओ? । मणवइजोगा व कया? भण्णइ ववहारसिद्धत्थं ॥३६१।।
कापकिरियादरित्तं नाणापाणप्फलं जह यईए। दीसइ मणसो य फुद्ध तणुजोगर्भतरो तो सो॥३६२॥
अदना तणुजोगादिअवदत्र्वसमूहजीववावारो। सो वहजोगो भण्णइ वाया निसिरिजए तेणं ॥३३३॥

·विशेषाप कोट्याचार्य वृत्ती ग्रहणनिस- गयोयोगी- निरन्तरता च ॥१३९॥ ॥१३९॥ तह तणुचावाराहिअमणदव्यसमूहजीववावारो । सो मणजोगो भपणइ मपणइ नेयं जओ तेणं ॥३६॥ जह गामाओ गामो गामंतरमेवमेग एगाओ। एगंतरंति भण्णइ समयाओऽणंतरो समओ ॥३६॥ केई एगंतरिय मण्णतेगंतरंति तेसि च । विच्छिन्नावलिरूवो होइ धणी सुयविरोहो य ॥३६॥ आह सुए चिय निसिरइ संतरियं न उ निरंतरंभणितं | एगेण जओ गिण्इ समयेणेगेण सो मुयइ ॥३६॥ अणुसमयमपतरियं गहणं भणियंजओ विमुक्खोऽवि। जुत्तो निरन्तरो चिय,भणइ कहं संतरोभणिओ१३६८ गहणावेश्खाऍ तओ निरन्तरंजम्मि जाई गहियाई । नवि तम्मि चेव निसिरइ जह पढमे निसिरणं नथि।३६९। निसिरिजइ नागहियं गणंतरियंतिसंतरं तेणं । न निरंतरं न समयं न जुगवमिह होति पजाया ॥३७०॥ गहणं मोक्खो भासा समयं गहनिसिरणं च दो समया। होति जहणंतरओतं तरस व वीयसमयम्मि॥३७१॥ गहणं मोक्यो भासा गहणविसग्गा य हाँति उक्कोसं। अंतोमुहुत्तमेत्तं पयत्तभेएण भेयो सिं ॥३७२॥ गहणविसग्गपयत्ता परोप्परविरोहिणो कहं समए ?। समए दो उपओगान होज्न किरियाण को दोसो ?।।३७३॥ 'गेण्हती त्यादि, वत्र कायेन निर्दृत्तः कापिकस्तेन कायिकेन, योगो व्यापार कर्म क्रियेत्यनर्थान्तरं, सर्व एव हि वक्ता काय- क्रियया शब्दद्रव्याण्यादत्ते, चोऽधारणे, स च भिन्नक्रमः, कायिकेनैव, निसृजति-व्युत्सृजति 'मुञ्चति' 'तथे त्यानन्तर्यार्थः, उक्ति- गि वाचा निर्वृत्तो वाचिकः तेन वाचिकेन योगेन, कथं गृह्णाति निःसृजति वा १ किमनुसमयमुतं अननुसमयमित्यत आह-एका- न्तरमेव गृह्णाति, निसृजत्येकान्तरं चेय, एतदुक्तं भवति-प्रतिसमयं गृह्णाति मुञ्चति चेति, कथं १, यथा ग्रामादन्यो ग्रामो ग्रामान्तरं ·विपार फोठयानार्य वृती ग्रहणनिस- गयोर्योगौ- निरन्तरता ॥१४॥ ॥१४॥ पुरुरादा पुरुषः पुरुपान्तरम् , अनन्तरोऽपि सन् , एचमेकैकस्मात्समयादेकैक एकान्तरः अनन्तरसमयो निर्दिष्टः, स्थापना, इति गाथा- समुदायार्थः ॥ ३५५ ॥ अत्र.पूर्वार्द्धमधिकृत्य चोदक आह–'गिण्ही'त्यादि, इह भाषा-भापाद्रव्याणि गृह्णीयात् कामं कायिकेन योगेन, करणरूपेण, वस्यात्मव्यापारत्वात्, किन्तु न काममित्यत आह-कथं निसृजति ?, वाचिकेन योगेन निसृजतीत्युक्तं किं या ?, नवेत्यभिप्रायः, तस्य निसृज्यमानत्वेन कर्मत्वात् किं वाऽनेन ऋजुनोक्तेन ? अन्यत्पृच्छामः-को वाऽयं वाग्योगो नाम येन नि- सृजनीत्युक्तम् , "किं वाग'चि किं वागेव निसर्गन्यापारापन्ना सती वाग्योगः उत कायसंरम्भस्तन्निसर्गहेतुर्वाग्योग इति द्वयी गतिः, किश्चाता-ययायः पधा,तन्न,तस्या योगत्वानुपपत्तेः ॥३५६॥ आह च-'वाया'इत्यादि, इह वाकेवला अच्छिन्ना न जीवव्यापारः,हेतु- दृष्टान्तौ मुगमौ, य्पतिरेकेण जीवरकायच्यापारः, अपि च-'न य ताए'ति न च तया वाचा निसृज्यते, काययोगेनैव, किं कारणं १, वस्या एवं निसृज्यमानत्वात् , नहि कर्मव करणं स्यादित्पभिप्राय इति गाथार्थः ॥३५७॥ द्वितीयं विकल्पमधिकृत्य तत आह-अ- हेत्यादि, अथामौ वाग्योगस्तनुममारम्भ:-कायच्यापारः, ततः कायिकेनैव निसृजतीत्येवं वक्तव्यं भद्रबाहुस्वामिना, भाष्यकृदुत्तरः | माह-सर्वमेनदनाघु अभिप्रायापरिझाना , तथाहि-'ननु योगविशेपावेव' तनुयोगापान्तरालभेदावेव मनोवाग्योगाविवि सिद्धान्तः, 'पद्' यस्मान् एवमतोऽयमदोपः, इति गाथार्थः ॥ ३५८ ॥ यद्येवमुच्छिन्ना तर्हि 'मणेणं चायाए कारण ति करणत्रयचारणेत्यत आह- पुणे त्यादि, 'किं पुणति, वतश्चेत्यर्थः, ततश्यात्मनः शरीरव्यापारे सति येन रूपेण वाग्द्रव्याणामुपादानं करोति स कापिका, अत उक्तं गण्हइ य काइयेणेति । तया 'तणु' इत्यादि द्वितीयः, अत उक्तं-'निसिरह तह वाइएण जोए'ति, . तथा 'म- प्पर प तशुसंरंमेण जैन म उ माणमित्रो भन्नई अतस्तनुयोग एव सामान्यः सन् 'विभक्तो' विभाजिताधा उपाधिमेदादिति गाथा- ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती ग्रहणनिस- गयोर्योगौ- निरन्तरता ॥१४१॥ ॥१४॥ र्थः ॥ ३५९ ॥ प्रमाणपन्नाह-'तणु'इत्यादि, पादत्रयं सुगम, व्यतिरेकेणाभावः । साम्प्रतमाचार्य एव परोत्मेक्षितां बाधामाह-'न घेति न चेत् कायव्यापाररूपत्वेऽपि तावसावित्यत आह-तओवि' असावपि प्राणापानो योगान्तरं चतुर्थ स्याद् भवतः, अतः कि- मुच्यते भवता उभयसन्ध्यं 'पडिकमामि तिहिं जोगेही त्येवमादीति गाथार्थः ॥ ३६०१॥ तदेवं सर्वेपामिति काययोगत्वे उक्ते पर आह-'तुल्ल'इत्यादि, प्राणापानयोस्तुल्ये समाने मनोवाग्योगाभ्यां तनुयोगत्वे किमिति चासौ प्राणापानुर्योगान्तरं चतुर्थ न कृतं १, मणवइजोगाच कया जोगान्तर, तुल्ले तणुजोगत्तै उस्सासनिस्सासेण समं एको वा योगोऽस्तु चत्वारो घेत्यभिमायः, गुरुरुत्तरमाह- "भन्नइ ववहारसिद्धत्थं एतावेवास्मात् पृथक् कृताविति गाथार्थः॥३६१॥ तथाहिकायेत्यादि,कायक्रियायाः अतिरिक्तं-अधिक कायक्रियातिरिक्तं, न पायापानोः फलं, दृश्यत इति सम्बन्धः, यथा कस्सा ? इत्यत आह-यथा वाचो-गिरः, तथाहि-वाचि परप्रत्यायनं फलमालोक्यते,नत्विदं प्राणापानावन्यत्र हृदयादिघना , तथा मनसश्वस्फुदं कायक्रियातिरिक्त फलं दृश्यते, यस्मादेवं तस्मात् तनुयोगा- भ्यन्तर एयासौ प्राणापानुः, तुल्ये तनुयोगस्वेऽपीति प्रक्रमाल्लभ्यत इति सुष्टुच्यते-'पडिक्कमामि तिहिं योगेहि ति गाथार्थः ॥३६२॥ 'अहवे त्यादि, अथवाऽयमेवार्थोऽन्यथा निर्दिश्यते-काययोगाहतानि यानि वारद्रव्याणि तेषां यः समूहः तत्सा विद्याद्यो जीवव्यापारः परमत्यायनफलो ध्वनितया स वाग्योगो भण्यते, तेन किं क्रियते ? इत्याह-तेन वार निसृज्यते परप्रत्यायनामिति गाथार्थः ॥३६३|| 'तहे त्यायनया दिशा स्पष्टं ॥३६४॥ अथ पश्चार्द्धयाचिख्यासयाऽऽह-'जहे'त्यादि, भावितवत् , तदेवं व्याख्यायमाने यदुक्तं सूत्रे 'अणुसमयमविरहितं निरन्तरं गेण्हई' तदप्याराधितं स्यात्मसृणशब्दश्रवणं चेति गाथार्थः ॥३६५॥ अन्यथा तु विपर्यय इति, आह च-'केयी'त्यादि, केचन व्याख्यातारः 'एगंतति यदुक्तं नियुक्तिकृता तन्मन्यन्ते-व्याख्यानयन्ति, कथमित्यत आह:-'एग-

·विशेपाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
ग्रहणनिस-
गयोर्योगी-
निरन्तरता
॥१४२॥
॥१४२॥
तरंति एकैकेनान्तरित-व्यवहितमेकान्तरं तथा दृएत्वादेकान्तरोपंवासवत् स्थापना-ग्रमो ग्रमो नमो, ततः को दोपः १ इत्याह-
तेपां चैवं मन्तॄणां 'विच्छिन्नावलिरुवो होइ धणी', कुत एतत् १, ग्रहणान्तरितचानिसर्गस निसर्गान्तरितत्वाच्च ग्रहणस्य, ग्रहणसमयेऽ-
श्रवणात् , किमेतावानेव तेषां दोपः १ इति, नेत्याह-सुयविरोधों' श्रीमन्महावीरवर्द्धमानस्सामिमतानुसारिमगवदाचार्यश्यामखा-
मिप्रणीत प्रज्ञापना'ऽध्ययनमसिद्धाज्ञालङ्घनं च, 'अणुमसयमविरहियं गैण्हतीति तद्वचनात् , तथा हीदं सूत्रं प्रतिसमयग्रहणप्रतिपाद-
कत्वात् प्रतिसमयनिसर्गप्रतिपादकमपि वोद्धच्यं महणशब्दानुभवात् , अथ युभवतोऽप्येवं व्याख्यातुस्तदुक्ताजाखण्डनमेव सत्रान्तर-
विरोधादिति, 'संतरं निसिरह नो निरन्तरं, एगेणं समएणं गिण्हइ एगेणं समएणं मुश्चतीति सूत्रप्रश्रवणाद, तथा हीदं सूत्रं सान्तरनिस-
गंप्रतिपादकत्वात् सान्तरग्रहणप्रतिपादकमपि विज्ञातव्यं, न च स्खलितशब्दश्रवणानुभवः, स्तोकत्वेन सूक्ष्मत्वादपान्तरालकालस्येति
गाथार्थः ॥३६६॥ अथैतत्सूत्रं गायोपनिवघ्नन् पर आह-आह सुये चियेत्यादि, गतार्था, नवरं 'सो'त्ति वक्ता ॥३६७॥ अय
सूत्रद्वयमपि विपयविभागेऽध्यवतिष्ठापयिपुराह--'अणुसमयमित्यादि, समयं अनु-पवादनुसमय, किमुक्तं भवतीत्यत आह-नान्त-
रितमनन्तरोपवासवदित्यनन्तरितमव्यवहितमितियावत् ग्रहणं-वाग्द्रव्योपादानं 'भणित' उक्तं प्रथमसत्रे भगवता आर्यश्यामेन,
'यता' यसात् , ततः किमित्यत आह-'चिमोक्षोप निसर्गोऽपि तेषां 'युक्तो घटमानक: 'निरंतर एव' अनुसमयमविरहितमेवैति-
यावदिति, कोऽर्थः १, कुत एतत् १, प्रथमसमये ग्रहणात् द्वितीयादिपु निसर्गग्रहणादन्त्य एव निसर्गात् , इत्तथैतदेवं, द्विसामयिकस्यैव
जघन्यस्य ग्रहणनिसर्गस्योक्तत्वात् , स्थानोममूर्पोत्यभिप्रायः, एवमुक्ते सति द्वितीयमुत्रश्रवणनमन्मतिथीदको भणति-चोएइ 'क'
कया विवक्षयां 'सान्तरः सव्यवधानः 'भाणतः तेनैव मुखेन प्रतिपादितो हितीयस्त्रे तेन, निसर्ग इति गम्यत इति गाथार्थः ॥३६८॥

·विशेपार कोट्याचार्य वृत्ती ग्रहणनिस- गयोर्योगी- निरन्तरता ॥१४३॥ ॥१४३॥ गुरुराह-'गहणे त्यादि, 'तओत्ति नन्दसौ निसर्गः सान्तरो भणितः, तेन द्वितीयसत्रे ग्रहणापेक्षया काका आद्यमायं ग्रहणमङ्गी- कृत्य, नतु समयापेक्षया, त्या निरंतरत्वादेव, ग्रहणवत्, कथमेतदेवमित्यत आह-'निरंतर' पइसमयं 'जमि' पढमाइसमए 'जाई द- लियाई 'गहियाणि' आदत्ताणि ताई नतु 'तमि चेव' गहणसमये 'निसिरई' मुंचइ, का प्रत्ययः ? इत्यत आह-जह पदमे समये नि- सिरणं नस्थि एवं दुपाइसमएमपि तत्समयोपाचानामिति भाषनीयं, एतदुक्तं भाति-पथमसमयोपाचानां न तत्रैव निसर्गः, अपि तु द्वितीये, एवं द्वितीयसमयोपात्तानां न तत्रैव, अपि तु तृतीय इत्येवमादि सान्तरनिसर्गसिद्धिस्तसाद ग्रहणापेक्षयाऽसौ द्वितीयसूत्रे तथोक्त इति गाथार्थः ॥३६९॥ तत्रैतत्स्याद्-यथा ग्रहणापेक्षया सान्तरो निसर्गः, एवं निसर्गापेक्षयाऽपि सान्तरं ग्रहणं, नानिसृष्टं पुनर्गृह्यत इत्यतो-'विच्छिन्नावलिरुवो वत्थुट्टितीए धणी होई', तन्न, निसर्गस्य ग्रहणपरतन्त्रत्वात् द्वितीयसमयवत् , कुत एतदित्यत आह–'निसी'त्यादि, नागृहीतं धुर्यसमये द्वितीयसमये निसृज्यते इत्येकान्तः, अनिसृष्टं तु गृहात आदिसमय इत्यनेकान्तः, येनयं तेन किमित्यत आह-'संतरं ते ति, तेन कारणेन सान्तरं निसर्जनमुक्तं भगवता द्वितीयसूत्राद्यवयवेनेति प्रक्रमः, कुत ? इत्यत आह-गहातरिय'ति ग्रहणान्तरितमितिकृत्येति भावार्थकथनं, सर्वत्राधःपक्ती स्वतन्त्रग्रहणव्यवहितमितिकृत्वेत्यभिप्रायः, ततश्च 'गहणायेक्वाए वत्तोत्ति व्यवस्थितं 'नो निरंतरं'ति, द्वितीय सूत्राश्य शुशोघयिपुराह-'नो निरंतरंति, किमुक्तं भवतीत्याह 'न निरन्तरंति, न समकं न युगपदिति पर्याया एते भवन्ति, क एपां भापितानामर्थः १ इति चेत्, उच्यते, न ग्रहणककालं निसृजति, किं तर्हि १, द्वितीये समये इति, अथवा 'नो निरंतरं'ति, असायमर्थः-'न पढमसमये चैव निसिरइ, किंतु 'संतरं ति उक्तं प्रारु, एपमन्यपच्यतिरेकतः रात्रार्घ गतं, एगेणं समएणं गिण्डइ एगेणं मुश्चतीत्यस्य कोऽर्थः ? इति चेत्, उच्यते, आधचरमसमययोरेकान्त- ·विशेपार कोट्याचार्य वृत्ती ग्रहणनिस- गियोर्योगौ- निरन्तरता ॥१४॥ ॥१४४॥ ग्रहणनिसर्गसद्भावात् 'एगेणं समएणं गेण्हइ एगेणं समयेणं मुंचती'त्येवमादि यन्त्रकमध्य भावनीयमित्यत एवं गृह्यता अणुसमयमविरहियं निरंतरं गेहइ संतरं निसिरह नो निरन्तर मित्येवमादीति गाथार्थः ॥३७०॥ साम्प्रतं ग्रहणादेविविधं कालप्रमाणमभिघित्सुः प्राह- 'गहण'मित्यादि, गृह्यत इति ग्रहणं तदेकं समयं भवति, मोक्षोऽपि-भाषाऽपि जघन्यतः, तत्रैतत्स्यात्-मोक्षस्य निसर्गस्वभावत्वात् नि- सर्गस्य च भापात्वान्मोक्षग्रहणे भाषाग्रहणमतिरिच्यते ? इति, उच्यते, न व्यतिरिच्यते, भाष्यमाणा भाषा, न ग्रहणमात्रं न मोक्षमा नाप्युभयमात्र, प्रत्येकस मानमभिधायोभयस्याह-गहनिसिरणं वत्ति ग्रहणनिसगौं च द्वौ समयौ भवतो जघन्यं-सर्वस्तोकतया, कस्य १, मुमूपोंः द्वितीयसमये तिष्ठासोति गाथार्थः ॥३७१।। उस्कृष्टं ग्रहणनिसर्जनमाह-'गहण मित्यादि, ग्रहणं मोक्षो भापा ग्रह- णविसर्गाचति पृथक् प्रकणान्तर्मुहूत्तं भवन्ति, तथा च द्वौ प्रत्येकपक्षौ अपर उभयपक्षः अपरो भापापरिणामपक्ष इति, सर्वत्र च पुरु पान्तरे एतेपां-ग्रहणादीनां कालभेदो भवति, अल्पमहाप्रयत्नभेदादिति गाथार्थः ॥३७२॥ यदुक्तमाद्यन्त्यसमययोरेकान्तेन ग्रहणनि- सर्गावेव, मध्यमसमयेषु तूभयं, तमाह-गहण'मित्यादि, स्पष्टार्था, एकसमये क्रियाद्वयमस्ति अविरुद्धत्वात् कर्मसंघातसारक्रियावत् युगपदगुल्याकाशसंयोगविभागक्रियावदा, स्थानविधौ वा मनआदिक्रियावदिति गाथार्थः ॥३७॥ गृहाति कायिकेनेत्युक्तं, स चौदा- रिकादिभेदात् पश्चधेति मा मंस्थाः पञ्चविधेनापि, अपि त्वौदारिकवैक्रियाहारकेणेति, आह च- तिविम्मि सरीरम्मी जीवपएसा हवंति जीवस्स । जेहि उगेण्हइ गहणं तो भासइ भासओ भासं ॥(नि.८) ओरालिवेउव्वियआहारओगेण्हई मुयइभासं। सचं सच्चामोसं मोसं च असच्चमोसं च ॥३७५॥ (नि. ९) ·विशेपाव फोट्याचार्य वृत्ती ।१४५॥ सचा हिया सयामिह संतो मुणओ गुणा पयत्या वा। तब्धिवरीआ मोसा मीसा जा तदुभयसहावा ॥३७६॥ केवलिसमु. अणहिगया जा तीसुवि सद्दो चिय केवलो असचमुसा। एया सभेयलक्खण सोदाहरणा जहा सुत्ते॥३७७॥ द्घातसम- 'तिविहमी'त्यादि, त्रयो विधा यस्य तत्तथा तस्मिन् , शीर्यत इति शरीरं तस्मिन् , जीवतीति जीवः तस्य प्रदेशा भवन्तीति, तानिरास: कस्येत्यत आह-'जीवस्य' आत्मनः, ननु च पष्ठीद्वयश्रवणात् पुनरुक्तदोषः १, तन्न, जीवस्य प्रदेशा भवन्तीत्युच्यमाने इयं पष्ठी मेदे चर्तिप्यत इति व्यामोहनिवृत्यर्थ जीवस्यात्मभूता भवन्तीति पुनरप्याह, “भेदाभेदवर्तिनी च पष्ठी"ति पाणिनीयाः, ततश्चा- ॥१४५॥ नेन निष्प्रदेशात्मवादासाधुत्वमाह, सति तस्मिन् करचरणोरुग्रीवाद्यवयवसंसर्गाभावः प्राप्नोति, तथाहि-पादतलसंयुक्तात्ममदेशस्य ता- | लुसम्पन्ध्यात्मप्रदेशमेदोऽभेदो वेति याच्य, भेदश्चेत् कथमप्रदेशः? अमेदश्वेदेकत्वतोन भेदोपलम्मः स्यात् ,पैहाति-आदत्ते, तुशब्द- स्य विशेषणार्थत्वान सर्वदैव 'ग्रहण'मिति गृह्यत इति ग्रहण शब्दद्रव्यनिवहमित्यर्थः 'तो' ततो गृहीत्या 'भापते' पक्ति, भाषत इति मापकः क्रियाविष्ट इत्यर्थः, अनेन निष्क्रियात्मवादव्युदासमाह, सति वस्मिन् भाषणाभावप्रसंगः, तस्य तवादप्रच्यवमानत्वात् प्र- च्युतौ च स्वात्महाने, कामित्याह-भाष्यत इति भाषा तो भाषा, आह-'तो भासह भासओ' इत्यनेनैव गतार्थत्वान्नैतदुच्चारणं कर्त- व्यमिति, वन, भाष्यमाणैव भाषा, न प्राक् न पश्चात् इत्यस्यार्थस्य ज्ञापयितुमभिप्रेतत्वादिति गाथार्थः ॥ ३७४ ।। अथ किं तत ? इत्याह-'ओरालिए'त्यादि, स्पष्टा ।। ३७५ ॥ सत्यादिकाया लक्षणमाह--'सच्चा' इत्यादि, सद्भ्यो हिता-आराधनी प्रत्यायन- फला वेति सत्या, सन्तः के उच्यन्ते ? इत्यत आह-सन्तो मुनयो-यतयश्च तेषां हिता सत्या, इहपरलोकाराधनीत्यर्थः, गुणा वा-मू- लोत्तरगुणाः पदार्था वा-जीवादयः, तद्विपरीता तु मृपा, मिश्रातूभयस्वभावेति गाथार्थः ।। ३७६ ।। 'अणही त्यादि, तिसृष्वप्यपतिता ·विशेषाव कोट्याचार्य वृत्ती भापायालो- कव्याप्तिः ॥१४६॥ ॥१४६॥ अनुमयस्वभावा, आसां भावार्थमङ्गीकृत्यातिदेशमाह-एताश्चतस्रोऽपि भाषा: सभेदलक्षणसोदाहरणा यथा सूत्रे दशवैकालिके उक्ता- स्तथैव ब्रावच्याः, वन भेदाः 'जणक्य संमय उवणे'त्येवमादि वक्तव्यम्, यावद् 'वोयड अव्वोयडा चेवेति गाथार्थः ॥ ३७७॥ भाषाधिकारस्यैवानुवर्तमानत्वादाह-द्वादशभ्यो योजनेभ्यः परतो न श्रूयते, द्रव्याणां मन्दपरिणामत्वादित्युक्तम् , अथ किं विषयपर- तोऽपि द्रव्याणां गतिरस्ति, यथा च विषयाभ्यन्तरतो नैरन्तर्येण तद्वासनासामर्थ्यमस्ति तद्वत् किं परतोपीति, उच्यते, अस्ति केपां- चिदालोकान्ताद , आह-यद्येवं- कईहिं समएहिं लोगोभासाए निरन्तरंतु होइ फुडोलोगस्सय कइभाए कइभाओ होइ भासाए।। (नि०१०) चउहि समयेहिं लोगोभासाए निरंतरंतु होइ फुडो। लोगस्स यचरिमंतेचरिमंतोहोइ भासाए ॥३७९॥(नि.११) कोई मंदपयत्तो निसिरइ सयलाई सहदवाई । अन्नो तिब्बपयत्तो सो मुंचह भिदिउं ताई ।। ३८०॥ गंतुमसंखेजाओ अवगाहणवग्गणा अभिन्नाई। भिज्जती धंसंति य संखिज्जे जोअणे गंतुं ॥ ३८१ ।। भिन्नाई सुहमयाए अणतगुणवडिआई लोगतं । पावंति पूरयति य भासाऍ निरंतरं लोग ॥ ३८२ ॥ 'कतिही त्यादि, 'कविमि कियत्संख्यैः 'समयैः परमनिकृष्टकालविशेषैः 'लोक' चतुर्दशरज्ज्वात्मकः क्षेत्रलोकः भाषया निरन्तरमेव भवति 'स्पृष्टो' व्याप्तः, वथा लोकस्य च-अस्यैव कतिमागे कतिमागो मवति भाषायाः ? इति, ।। ३७८ ।। अत्रोच्यते- 'पउही स्यादि, पूर्वार्द्व प्राग्वत् , नवरं तुशब्दो न सर्वयत्र,अपि तु 'कयाऽपि', यद्वक्ष्यते भाष्यकार:-'कोयी'त्येवमादि प्रपश्वेनाति,

·भापाया लो-
विशेषावक
कोट्याचार्य
वृत्ती
कव्याप्तिः
॥१४७॥
॥१४७॥
तथा लोकस्य च क्षेत्रचरमान्तः,प्राक्तनान्त: असंख्येयभागोभयति भाषाया गणितमपेक्ष्यचरमान्त-प्राक्तने असंख्यभागे, समस्तलोक-
व्यापिन्या इति गाथौधार्थः ।। ३७९ ॥ 'कोयीत्यादि, कश्चिदुरक्षितोपेतत्वेन मन्दप्रयत्नो निःसृजति सकलानि-अदलितानि श-
ब्दद्रव्यस्कन्धदलानि, अन्यस्तु भापकः तीत्रप्रयत्नो निरुजकरणत्वात् स तु तानि 'मुञ्चति' प्रेरयति 'भित्ता' परमाणुतया कृत्वा
॥ ३८० ॥ अत्र सूत्रम्-'जाई भंते ! अभिण्णाई निस्सरती"त्यादि सर्वमुबारणीयं 'ताई तु' वानि किमत आह-'गंतु'मित्यादि,
वानि 'अभिन्नानि' निसृष्टानि गत्वाऽसंख्येयाः खल्ववगाहनावर्गणा 'भिद्यन्ते' अनन्तशो भिदां प्रतिपद्यन्ते, ध्वंसं चापधन्ते, शब्दप-
रिणाममपि जहतीत्यर्थः, किं लोकान्त यात्वा ?, नेत्याह-संख्येयानि योजनानि गत्वेति गाथार्थः ।। ३८१ ॥ भिन्नेषु का वात्यत
आह-'भिन्नानी त्यादि, भिन्नान्यतिपटुताल्योष्ठपुटयन्त्रकेण निर्दलितानि सूक्ष्मतया-अतिप्रचुरतयाऽनन्तगुणवर्द्धितानि वासकत्वात्
लोकान्तं प्राप्नुवन्त्याचसमय एव, पसु दिक्ष्विति वाक्यशेषः, किमेतावच्छक्तीन्येव ?, नेत्याह-'पूरयन्ति च व्याप्नुवन्ति च भापया'
पराधातवासनावासितसकललोकापन्नवागद्रव्यपटलैः, निरन्तरमिति क्रियाविशेषणं, इतः-इतः पूरणात् , कं १, 'लोक' क्षेत्रलोकमिति,
एतच सामान्येनोक्तं समयानियमनादिति गाथार्थः ।। ३८२ ॥ साम्प्रतम् यदुक्तम्-'चरहिं समएहिं' इत्यादि,. तत्रानादेशं
पूर्वपक्षीकुर्वन्नाह-
जइणसमुग्घायगइऍ फेई भासंति चाहिं समएहिं । पूरइ सयलो लोगो अण्णे उण तीहिं समरहिं ॥३८३॥
पढमसमए चिय जओ मुक्काइजति छद्दिसिं ताई। वितियसमयम्मि ते चिय छइंडा होति छम्मंथा ॥३८४॥
मंतरेहिं तइए समये पुन्लेहिं पूरिओ लोगो। चउहिं समएहिं पूरइ लोगंते भासमाणस्स ॥ ३८५॥

·पिपार फोठयानार्य भापाग्राह- कशरीराणि भापामेदाथ ॥१४॥ ॥१४८॥ दिसिविडियरस पढमोऽतिगमेते चैव सेसया तिन्नि। विदिसिडियरस समया पंचातिगमम्मिजं दोषिण ।३८६॥ मउसमपमझगहणे तिपंचगहणं तुलाइमज्झरस । जह गहणे पर्जतग्गहणं चित्ता य सुत्तगई ॥ ३८७ ॥ कत्थइ देसग्गहणं कत्थइ घेप्पंति निरवसेसाई । उक्कमकमजुत्ताई कारणवसओ निउत्ताई ॥ ३८८॥ चउसमयविग्गहे सति महल्लयं धमि तिसमओजह वा । मोनु तिपंचसमयेतह चउसमओ इह निबद्धो ॥३८९॥ होइ असंखेजइमे भागे लोगस्स पढमविइएसु। भासा असंखभागो भयणा सेसेसु समयेसु ॥ ३९ ॥ आपूरियम्मि लोगे दोण्हवि लोगस्स तह य भासाए। चरिमन्ते चरिमन्तो चरिमे समयम्मि सब्वत्थ ॥३९॥ न समुग्यायगईप मीसयसवणं मयं च दंडम्मि । जइ तोऽवि तीहिं पूरइ समएहिजओ पराघाओ॥३९२॥ जहणे न पराधामो स जीवजोगो य तेण चउसमओ। हेऊ होनाहि तहिं इच्छा कम्मं सहावो वा ।। ३९३ ।। गंधोविधीससाए न पराघाओयतेणचउसमओ। अह होज पराघाओहविज तोसोऽवि तिसमइओ॥३९४॥ एगविसमाइसमए पंई फाऊण चउहिं पूरेइ । अन्ने भगति तंपि य नागमत्तिक्खमं होई ॥ ३९५॥ 'जर्गे त्यादि । जनममुद्घाटगत्या केचन मापन्ते चतुर्भिः समयैः सकललोकः पूर्यते, 'प्रथमे समये दंड' मित्येवमायनयेत्य- मिप्रायः, वप्रेनन् स्यात्-मापन्तां को निारयते इति १, उच्यते, सिद्धान्तः, तथाहि-एपामेवंवादिनामूधिोदिग्द्वये दण्डमात्रगमना- गनमा दिनु मिश्रमदथयणमादिममये न प्राप्नोति, उक्तं चैतदविशेषेण नियुक्तिकता- मासासमरोडीओ सई जं मुणइ मीसय सु- पर। अप मामान्योक्तित एव च्यारम्यानतोयप्रतिपनिर्दण्ड एष मिश्रशब्दयवणं, न शेपदिक्षिति, नन्वेवमपि विभिरापूर्यत इति ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती केवलिसमु- यातसम- तानिरासः ॥१४९॥ ॥१४९॥ स्पान , प्रथमदण्डसमयानन्तरं द्वितीयसमय एवं पराघातसामर्थ्याचवमृषु दिक्षु . मन्थानसिद्धिवस्तृतीयसमय एबापान्तरालपूरणाद, नन्वक्षिणी निमील्यालोच्यतामेतदिति, तत्रैतरस्यात्-जैनसमुद्घावगत्योक्तमतो नायं दोपा, दोपश्चेदत्रापि विभिरापूरणं प्रसजति, किल प्रथमसमये दण्डमात्रगमनात् , तन्न, सिद्धान्तापरिज्ञानात् , तथाहि-जैनसमुद्घातं स्वरूपेणापूरणादपराघातसामर्थ्यान्न द्वितीयसमये मन्थानसिद्धिर्येन भवत इवात्र समयत्रयाधरणं भवेत् , “दण्डं प्रथमे समये कपाटमथ चोत्तरे तथा समये । मन्थानमथ तृतीये" सकर्म- फजीवव्यापारत्वादिति वचनाद, भाषायां तु द्वितीयसमय एव मन्यानं अनुश्रेणीगमनाच्चतुर्दिशं पराधातद्रव्यान्तरवासकत्वाच, अचित्तमहास्कन्धः कस्माज्जैनसमुद्घातवच्चतुर्भिरापूरयतीति चेत् , उच्यते, अचिन्त्यत्वाद्विश्रसापरिणामस्य पराघातामावात् क्रमपरिणा- मित्वादिति गायाधिः । साम्प्रतं स्थितपक्षवादिमतमाह-'पुरती' त्यादि.गाथापश्चाद, पूर्यते' व्याप्यते 'सकल' सम्पूर्णो 'लोक' चतुईशरज्जु(वा)हल्यः, अन्ये पुनरमिदधति-त्रिभिः समयैरिति गाथार्थः ॥३८३॥ किं चाग्मात्रेण ?, नेत्याह---'पढमें' त्यादि । इह | लोकमध्यस्थितयक्तुर्यतः प्रथमसमय एव मुक्तानि तान्यालोकान्तात् पद्मु दिक्षु यान्ति जीवसूक्ष्मपुद्गलानुश्रेणीगमनात् , ततः कि- मित्यत आह-द्वितीयसमये व एव पद दण्डा: पट् मन्यानो भवन्ति, चतुर्दिशमेकैकशोऽनुश्रेण्या छत्वरीभवन्त इति वाक्यशेषः, इह चा- न्योऽन्यच्छत्वरानुगमोऽपि न विरुध्यते सूक्ष्मत्यादिति गाथार्थः ॥३८४॥ ततोऽपि किमित्यत आह–'मंथमित्यादि पूर्थिः । साम्प्रतं मप्रकाराभिप्रायेणाह-चतुर्भिः समयैर्लोकः पूर्यते लोकान्ते भापमाणस्य,कथं ?, नाड्या बहिश्चतसृणां दिशामन्यतरस्यां दिशि त्रु- वतः प्रथमसमयेऽन्तर्नाडीमप्रविशन्ति प्रयोऽन्ये प्राग्वद् दण्डादिक्रमेण,अयमत्राभिप्राय:-'सयंभुरमणपच्छिमपेरंतठिओ भासओ पदम- समये दंडे निसिरह, सो य-आयामओ रज्जू पाहल्लेण चत्वारि अंगुलाणि तिरश्चीनमलोकरखलित इतिकृत्वेति भावनीयं, ततो वितिय- ·विपार फोयानार्य पत्तो केवलिसमु- द्घातसम- तानिरास: ॥१५॥ ॥१५॥ समये तायो दंडाओ सच्चओ परघायसामत्थेण उड्डहो चोद्दसरज्जूसितं सव्यओ रज्जुवित्थरं चउरंगुलबाहल्लं छप्परं पसरइ णाडि- मडझे, पूपिरतिरथीनमित्यर्थः,इओऽपि तिरियं पराघातओ चेव दाहिणुत्तरतिरिच्छयं, मज्झभागं पडच रज्जुमेतविच्छिणं वर्ल्ड छप्पर पसरद, वजमध्यत्वाल्लोकस्य, ततो तइए नाडिमज्झतिरिच्छट्ठियछप्परातो सव्वओ तयणुसेटीए दाहिणुत्तरपुब्वावरेण सयलं नाडि भरेमाणं उप्परं पसरइ, एतदुक्तं भवति-लोकस्य ब्रह्मलोकमध्ये चउद्दिसिं दुरज्जुओ मंथो, अहोवि चउद्दिसि (दु) रज्जुओ मंथो,शेपे तु प्रदेशहान्या स इति,चतुर्थसमये त्वेतदपान्तरालपूरणात् सकललोकव्याप्तिरिति ॥३८५।। आह च-'दिसी'त्यादि गतार्थ पूर्वार्द्धम् अन्या- चार्याभिमायमेवाह-विदिसिट्टियस्से' त्यादि, विदिग्व्यवस्थितस्य जल्पतः समयाः पश्च भवन्ति, लोकापूरणमङ्गीकृत्य, किं का- रणमित्याह-'अइगमंमि' नाडीप्रवेशे यद्-यस्माद् द्वौ समयौ, गच्छतोऽनुश्रेणिगमनादिति गाथार्थः ॥३८६॥ यद्येचं क्रिमनेकविक- स्पराम्मवे सति पत्रकारेण चतुःसमयग्रहणमकारि ?, उच्यते-'चउ' इत्यादि। चतुर्णा समयानां समाहारचतुःसमयं, चतुःस- मयं च तन्मध्यं च त्रिपथसमयापेक्षयेति चतुःसमयमध्यं तस्य ग्रहणं तस्मिन् सति, किमत आह-त्रिपञ्चग्रहणं कृतमेव द्रष्टव्यमिति वाक्पशेषः, दृष्टान्तमाह-जहा तुलामज्झस्स गहणे आइपज्जंतगहणं, अपि च चित्रा गतिभंगवतः सूत्रस्य लक्ष्यते ॥३८७॥ तथाहि- क्यचित्प्रदेशे देणग्रहणं यचाच, क्वचित् गृहान्ते निरखशेपाणि पक्षान्तराणि, उत्कमक्रमयुक्तानि कारणववाद' मध्यग्रहणादिलक्षणात 'नियुकानि' यानि ग्याणि भवन्तीति तन्त्रनीतिरिति गाथार्थः ॥३८८]। अत्रैव प्रदेशान्तरसंवादिनं दृष्टान्तमाह--'चउ'इत्यादि । यथा वा भगवत्या 'महल्लयंधम्मि' महल्लबंधोद्देशके सर्वत्र चतुःसामयिके सति 'घिसमयः त्रिसामयिको विग्रहः प्रतिपादितः, नहहारि मोनुं विपश्चगमरे चउसमयो लोकापूरणमकारो निवद्ध इति को दोपः ? इति गाथार्थः ॥३८९।। अथ यदुक्वं 'लोकस्य च ·विशेपाव फोटाचार्य वृत्ती किवलिस- द्घातसम- तानिरासः ॥१५१॥ कतिमागे कतिभागो भवति माषायाः" इत्येतद् व्याचिख्यासुराह-'होई त्यादि । 'लोकस्य चतुर्दशरज्जुवाहल्यस्य 'मयति' स- म्पद्यते 'असंख्येयतमे भागे' स्तोकविभागे क्षेत्रगणितेन-क्षेत्रगणितमङ्गीकृत्य,कः? इत्यत आह-भाषाया अपि व्यापिन्या असंख्येयतम एव भागः, कदेत्यत आह-प्रथमद्वितीयसमययोः, भजना तु शेपसमयेषु, इयमत्र भावना-निसामयिकव्याप्तौ प्रथमसमये चतुःसमय- व्याप्तौ च प्रथमद्वितीययोः, तृतीये तु सकलनाडीभरणात् संख्येयभागे संख्येयभागः, पञ्चसामयिकव्याप्तौ तु प्रथमद्वितीयतृतीयेपु 'होती त्यादिगाथाऽऽद्यपादत्रयानुवृत्तिरित्याधनियुक्तिगाथापयार्थिः ॥३९०।। अथ द्वितीयनियुक्तिगाथापचार्थिमाह-'आपूरियं- मी'त्यादि मुगमा, नवरं 'सर्वत्रेति सर्वपक्षान्तरेष्विति गाथार्थः ॥३९१॥ नदिदानीमनादेशदूपणं साक्षादाह-'न' इत्यादि । न केव- लिगमुद्यावमङ्गया चतुःसमयापूरणं सैद्धान्तिकाः धन्तुमर्हन्ति, किमिति ?, यतः तत्र न प्रथमसमये 'छदिसि मीसयसवर्ण लम्भई', उस् च गनकता, व्याख्यानतोऽर्थप्रतिपत्तिः 'मतं च दंडम्मि, जईति ननु तथापि त्रिभिरापूर्यत इति स्यात्, किं कारणमित्याह- पन:-द्वितीयसमय एव चतसृप्पपि दिक्षु पराघातसामर्थ्यान्मन्थानसिद्धिस्तदनन्तरं च व्याप्तरिति गाथार्थः ॥३९२॥ ननु च यथा जिनसमुद्घातः पराघातेऽसत्यपि चतुःसामयिका, एवमयमपीत्येतदाराकयाह--'जइणे'त्यादि, जैने पराघातो नास्ति, स्वरूपेणापूर- णाद् , येन कारणेन तेन 'चउसमयो सो होउ, सजीवजोगो यति, यतथासौ सजीवयोगः-सकर्मजीवव्यापारः तेन चतु:समयः फ्रम- पूनित्वात् , 'या' इत्पथवा तत्र जनसमुद्घाते चतुभिः समपैर्भवति, भवेत् 'हेतुः' कारणं 'इच्छा' एवमेव तस्येच्छा स्यायेनाद्यसमय ऊघधिो दण्डमानमेव निसृजति, कर्म या स्वभायो वेति, शब्दद्रव्याणां तु अनुश्रेणिगमनपराघातस्वभावमात्रादन्यो न हेतुरस्तीचि गा- धार्थः ।।३९३॥ अचित्तमहास्कन्धे कस्मात् प्रथमसमयानन्तरं कपाटमात्रमित्यत आह-'खंधोवी'त्यादि पाय उक्ताथवेति ।।३९४॥

·विशेशात कोट्याचार्य वृत्ती आभिनिबा- धिकैकार्थाः ॥१५२॥ ॥१५२॥ अनादेशान्तरमेव पूर्वपक्षीकुर्वनाह--'एगे' इत्यादि । अन्ने भणति 'आदिसमये प्रथमसमये एक्कदिक्कं दंडं कृत्वा चतुर्भिः पूरयति, एतदुक्तं भवति-ऊर्ध्वदिशा अविरभसेन दण्डं करोति, द्वितीयसमये तु तत्र मन्थानमधोदिशि च दण्डमवितरलत्वात् , तृतीये तदन्त- रालापूरणमिति, आह-साध्व्येवेयं कल्पनेति, वन, यतः–'तंपिति तदप्येवं परिकल्पनं नागमक्षम, क्वचिदश्रुतत्वेनानार्थत्वात् , नापि च युक्तिक्षम, सर्वतोऽनुश्रेणिगमनभाजामेकतोदिक्कं गच्छवां युक्त्यभावात् , वक्तृमुखप्रेरणानुकूल्यं चेत्, तन्त्र, तेषामाकाशपट- लस्थानां प्रेयमाणत्वात् , तत्र च पद्दिशमनुश्रेणिसद्भाषात् ,अपिच एवं चतुर्विश्रेण्यनुकूलावस्थाने विश्रेणीगमनप्रसङ्गोऽपि स्यात् , तथा चतुःसमयानियमच पडहादिशब्दानां, वक्तृप्रयत्नाभावादिति गाथार्थः ॥३९५॥ तदेवमाभिनिवोधिकं तत्त्वतो भेदतश्च चर्चितं,इदानीं तु पर्यायतो नानादेशजविनेयजनानुग्रहार्थ चर्चयन्नाह सूत्रकारः- ईहाअपोह वीमंसा, मग्गणायगवेसणा। सपणासई मई पपणा, सव्वं आभिणिवोहियं ॥३९॥ (नि० १२) होइ अपोहोचाओ सई घिई सत्यमेव मइ पण्णा । ईहा सेसा सव्वं इदमाभिणियोहियं जाण ॥ ३९७ ॥ मइ-पन्ना-मिणियोहिय-बुद्धीओ होति वयणपज्जाया । जा उग्गहाइसण्णा ते सव्वे अत्थपजाया ॥३९८॥ सव्वं वाभिणियोहियमिहोग्गहाइवयणेण,संगहियं । केवलमत्थविसेसं पइ भिन्ना उग्गहाईया॥३९९।। उग्गहणमोग्गहोत्ति य अविसिट्ठमथग्गहो तयं सव्वं । ईहा जं मइचट्ठा मइवावारो तयं सव्वं ।।४००॥ अवगमणमवाउत्ति य अत्थावगमो तयं हवइ सव्वं । धरणं च धारणत्ति य तं सव्वं धरणमत्थस्स ॥४०१॥ 'ईहे त्यादि, इंदनमीहा-सदर्थधर्मालोचनं, अपोहनमपोहो निर्णया, 'यिमर्पः' अपायात् पूर्व ईहायात्रोत्तरत्र उवधर्मा परन्ते ·विशेषाव० कोव्याचार्य आभिनिवा- धिकैकार्थाः ॥१५३॥ इति विमर्पः, मार्गणा त्वन्वयधर्मप्रार्थना, 'गवेपणा' हेयधर्मप्रार्थना, संज्ञानं संज्ञा व्यञ्जनावग्रहादुत्तरकालभावी प्रत्ययः, स्मृतिस्तु स्म- रण-प्रागुपलब्धप्रत्यभिज्ञान, मननं मतिः कश्चिदर्थपरिच्छित्तावपि अपूर्वसूक्ष्मतरधर्मालोचनरूपा बुद्धिः, प्रज्ञानं प्रज्ञा-विशिष्टतरक्षयो- पश्चमाहितप्रभूतवस्तुगतपथापस्थितधर्मालोचनरूपा मतिरेवेत्यर्थः । एते विशेषाः, सामान्यमाह-सर्वमेतदाभिनिवोधिकमिति गाथार्थः ॥ ३९६ ।। अतो यद्यद् अभिधीयते तदाह-'होइ'इत्यादि, सुगमा, नवरं मतिप्रज्ञे सर्वमेव मतिज्ञान, शेपभेदास्वीहा, सर्व चैत- न्मतिज्ञानान्न भिद्यते, वचनार्थपर्यापत्वादिति ॥ ३९७ ।। तथाहि--'मती'त्यादि, मत्यादिवचनचतुष्टयं वचनपर्यायाः सम्पूर्णवस्तु- वाचकत्वात् , यास्त्ववग्रहादिसंज्ञाः सर्वेऽर्थपर्यायाः, अथवा सर्व एवाभिलापा वचनपर्यायाः, इतरे विवरे सर्ववस्तूनां, एवं मतावपीति गाथार्थः ॥ ३९८ ॥ 'सव्वं वे'त्यादि, अथवा इह-अस्मिन् प्रस्तावेऽवग्गहादिवयणेणंति पृथक्पृथगवग्रहादीनामन्यतमेनापीति 'सव्वं आभिणियोहियं संगहिय'ति समस्तं मतिज्ञानमाक्रोडितमित्यर्थः, कया ? चैत् , उच्यते-'गुणसंज्ञया' अन्वर्थसंज्ञया वचनव्यु- रपत्येवियावद , सा चेयम्-अवग्रहणमवग्रहः, तथाहि-सामान्यार्थावग्रहवचनेनेहापायधारणाः संगृहीताः, मतिचेष्टापायाविच्युतिरूप- वाद, पङ्कजवचनेनेव नीलोत्पलोत्पलमृणालनालनालिककल्हारकमलादयः, सर्वत्रान्वर्थाविशेपात् ।। ३९९ ॥ तथा चाह-'उग्ग- हणमित्यादि, अयमन भावार्थ:-अवग्रहणमवग्रह इविकृत्वा यथाऽसौ सामान्यस्य तथेहादयोऽपि यस्य यावतश्वार्थस्य ततः अ- पिसिहं सर्व सामान्येन 'त' ईहादि सन्चमवग्गहोत्ति स्थितं, एवं ईहा द्वितीयो मतिभेदो यत्-यसान्मतिचेष्टारूपो वर्तते, अतो म- तिव्यापारः, तत्रावग्रहादि सर्व वर्तते, सर्वतदीहा वर्तत इत्यभिप्राय इति गाथार्थः ॥४००॥ तथा-'अवगमण'मित्यादि, अवगमनं अपायो येन वर्त्तते अतः अर्थावगमस्तत्सर्वमवग्रहहाधारणादि वर्चते, तथा धरणं धारणेतिकृत्वा, चौ पूरणार्थी, अतः तदवग्रहादि सर्व

·वेशेपाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
द्रव्यादितो
मतिविचार:
॥१५४॥
॥१५४॥
धारणा, कुतः १ तेषु यतो 'धरणमत्थरस अस्थिति वक्सेसो, अतोऽभ्यधायि-सव्वं वाऽऽभिणियोहियमिहोग्गहादिवयणे संगहियम-
न्वर्थसंज्ञाऽविशेषात् , केवलं-नवरं अत्यविसेसं पति-अर्थविशेषापेक्षया रूढिमङ्गीकृत्य एकद्रव्योपदेशनी संज्ञामङ्गीकृत्येतियावत् भिमा-
निकटमूर्तयः अवग्रहादयो भवन्ति, पङ्कजवदिति प्रथमगाथायाः पौर्वापर्थिः ॥४०१॥ यदुक्तं सूत्रकारेण-तं समाराओ चउन्विहं
पण्णत्त'मित्येवमादि अथैवमाह-
तं पुण चउव्विहं नेयमेयओ तेण जं तदुवउत्तो । आदेसेणं सव्वं दवाइ चाम्विहं मुणइ ॥ ४०२॥
आएसोत्ति पगारो ओहादेसेण सव्वदव्वाई। धम्मत्थिआइयाई जाणइ न उ सव्वभेएणं ॥४०३॥
खेत्तं लोगालोगं कालं सम्वद्धमहव तिविहंति । पंचोदइयाईए भावे जं नेयमेवइयं ॥४०४॥
आएसोत्ति व सुत्तं सुओवलद्धेसु तस्स मइनाणं । पसरइ तम्भावणया विणावि सुत्ताणुसारेणं ॥४०५॥
'तं पुणे त्यादि, तत् पुनराभिनियोधिकज्ञान 'चतुर्विध चतूरूपं, किं स्वरूपतो ?, नेत्याह-शियभेदतः' उपाधिभेदात् , किमि-
त्यत आह-तेन यद्-यस्माद् 'उपयुक्तः' अर्पितान्तःकरणो मतिज्ञानी 'सर्च' निरवशेष द्रव्यादि,किविशिष्टमित्याह-'चउब्विहं चतुर्भेदं
'मुणति जानीते, कथमित्याह-'आदेसेण ति गाथार्थः॥४०२॥ कोऽयमादेशो नामेत्यत आह-'आदेस' इत्यादि, आदेश इति प्रकार
उच्यते, स चौपादेशो विशेषादेशश्व, तत्र 'ओहादेसेण' सामान्यादेशेन सर्वद्रव्याणि धर्मास्तिकायादीनि 'जानाति' अवयुध्यते, यथै-
वमेवंविशिष्टो धर्मास्तिकाय इत्येवमादि, द्वितीयप्रतिषेधमाह-न पुनः सर्वभेदेन 'न उ सव्वपज्जवेहिति वचनात् , केवलिगम्यत्वादिति
गाथार्थः ॥ ४०३ ।। एवम्-'वेत्त'मित्यादि, स्वधिया भावनीय, किमित्येतावदेवत्यत आह-'जं नेयं एवइयति गाथार्थः ॥४०४॥

·द्रव्यादितो मतिरिचार स्पिात कोयानार्य पत्नी ॥१५५॥ 'आगमों' इत्यादि, अथवा आदेश इति मूनं तेन सवादेशेन आभिगिनोहियनाणी सचदलाई जापाइ, ग सबभेदेणं, आह-यदि गुनादेशन कपमामिनिमोधिस्लानेनेति, उच्यते, ननूक्तं प्रार, किमुक्तमित्यत आह-'मुओरलद्धेमु तस्स मतिणाणं' क्रियाकलापादिषु प्रगति, नशानपारिनापि गमानुसारेणेनि गाथार्थः ॥ ४०५ ।। तदेवमिदं वचादिभिर्निरूप्येदानीं नाभिरनुयोगद्वाररन्यधा निरूप- पितुमाह- संतपयपरवणयादवपमाणं च खित्त फुसणाय । कालोय अंतरंभाग भाव अप्पाचहुंचेव ॥४०६॥ (नि. १३) संतति पित्रमाणं एपस्म पयस्स जा परूयणपा | गइयाइपसु चत्युसु संतपयपरूवणा सा उ॥४०७॥ जीपस्म पज संत जम्हा तं तेहि तेसु या पयति । तो संतस्स पयाई ताई तेसुं परूवणया ।। ४०८।। गइ-ईदिए य कार जोए वेए कसाय-लेसासु । सम्मत्तनाणदंसणसंजयउवओगआहारे ॥४०९|| (नि. १४) भासगपरित्तपजत्तमुहुमसण्णी य भपियचरमे य । पुरपडिबन्नएका पडिबजतेय मग्गणया॥१०॥(नि. १५) पगिविगजाईओ सम्मामिच्छो यजोयमचन्नू । अपरित्ता य अभव्या अचरिमा य पर सया सुण्णा ॥४१॥ पिपला अधिसुद्धलेसा मणपजवणाणिणो अणाहारा । अस्मण्णी अणगारोरोगिणो पुलपढियता ॥१२॥ सेसा पुण्यपयषणा नियमा पदियनमाणया भश्या । भयणा पुन्यपवण्णा अफसायावेयपाहोति ।।४१३।। 'संतपदेपादि, वर प्रथमवारं 'संतपदपरुणपत्ति,' सब उत्पदं च सत्पदं वस्य प्रापणा २ ताः सत्पदमरूपणता, ·विशेपार कोट्याचार्य वृत्ती 'मती सत्प- दादीनि ॥१५६॥ ॥१५६॥ साऽस्य कर्चच्या, केषु ?-गतिमाईएसु प्रतिद्वारेष्विति वक्ष्यति, यद्वा सद्विषयं पदमिति शेपं प्राग्वत्, खरविषाणपदनरूपणाऽप्यस्तीति च सद्ग्रहणम् । अथवा सन्ति च तानि पदानि च-गत्यादीनि सत्पदानि तेष्वस्य मरूपणतेति सत्पदनरूपणता, प्रथमं द्वारं, तथा मविज्ञानिद्रव्यप्रमाणं चाख्येयं, कियन्त्यस्मिन् त्रैलोक्ये तानि ?, कियन्तो वैकसमये मतिज्ञानप्रतिपत्तार इति, चः समुच्चयार्थः, 'ग्वित्त'मिति कियति क्षेत्रे इंदै सम्भवति ? तत्र वक्ष्यति-"सत्तोपरि अहे पञ्च", किमित्यधः पञ्च ? इति चेत् सम्पग्दृष्टेः सप्तमीतो गमनागमनप्रतिषेधात् । 'फुसणा य' कियत् क्षेत्र मतिज्ञानिनः स्पृशन्ति १, क्षेत्रस्पर्शनयोः कः प्रतिविशेष इति चेत्, उच्यते, एकस- सप्रदेशः, चः प्राग्वद्, कालच स्थित्यादि, तथा अन्तरं प्रतिपत्त्यादौ, तथा 'भागः' मतिज्ञानिनः शेषज्ञानिनां कतिभागे वर्तन्ते इति, तथा 'माय' कस्मिन् माये एते वर्तन्ते इति, तथाऽल्पबहुत्वं चाख्येयं मतिज्ञानिना, भागद्वारादेवायमर्थो लब्ध इति चेत्, तन्न, इह स्वस्थान एवं पूर्वपतिपन्नप्रतिपद्यमानापेक्षयाऽल्पबहुत्वचिन्ताधिकारादिति द्वारगाथार्थः ॥ ४०६ ।। साम्प्रतमाद्यद्वारव्याचिख्यासये- दमाह-'संवंदी' त्यादि गतार्था ॥४०७॥ 'जीवस्स चे' त्यादि। अथवा 'जीवस्य निर्दिष्टस्वरूपस्य यत्सत् आभिनिवोधिक नामेत्य- भिमापः, तत् यस्मानर्गत्यादिमिः करणभूतैस्तेषु वाऽधिकरणभृतेषु 'पदति'त्ति पद्यते गम्यतेऽनुगम्यत इतियावत् , ततः किमित्यत आह-तोचि तस्मात् 'संतस्य सतः पदानि तानि सत्पदानि तेपु प्ररूपणता सत्पदप्ररूपणतेति ॥३०८॥ आह च-गती' त्या- दि । नामिनियोपिकमस्ति नास्तीति, उच्यते, अस्ति, यद्यस्ति क्यास्ति ?, 'गतित्ति गती, सा चतुर्विधा नारकतिर्यग्नरामरभेदात्, एतस्याभिनियोधिकस्य पूर्वप्रतिपन्ना विद्यन्तै, तेरस्या अशून्यत्वाभिधानात् , "आभिनिवोहियनाणी णं भत्ते ! नेरहए" एवमादिवचनात्, मतिपयमानकांस्त्वङ्गीकृत्यानियमो विवक्षितकाले व्यभिचारादपि, कोऽनयोर्विशेषः ? इति चेत्, उच्यते, अत्र व्यवहारनिश्चयौ, तत्र ·मतौ सत्प- विशेपाव दादीनि कोट्याचार्य ॥१५७॥ ॥१५७॥ व्यवहारस्य प्रतिपद्यमानकोऽन्तर्मुहर्ष, इतरस्प त्येकं समयं, शेपसमयेषु पूर्वमतिपन्न एवेति, 'इंदिए यति इन्द्रियाण्यधिकृत्येदं मृ- ग्यते, तान्येकादीनि पश्चान्तानि, वत्रास्य पञ्चेन्द्रिया नियमतः पूर्वप्रविपन्नाः सन्त्येव, इतरे तु भाज्या नारका इवेति भावना, चतुस्वि- द्वीन्द्रियास्तु पूर्वमतिपन्नाः सम्मपन्ति, नतु प्रतिपयमानकाः, श्रवणाभावात् , एकेन्द्रियास्तूभयप्रतिपिद्धा, एतेषां गत्यन्तमविपि मे- देनोपन्यासः इन्द्रियविशेषोपाधिमेदाद्, एवं सर्वत्र भावनीयं । 'काय' इति पृथिवीकायो यावत् त्रसकाया, उसकाये पञ्चेन्द्रियेष्विव, शेषका- येष्वेकेन्द्रियेप्विवेति । योगा-मनोवाक्कायलक्षणाः, तत्र समुदितेषु पञ्चेन्द्रियेष्विव, केवलकाययोगे त्वेकेन्द्रिय इव अन्यत्र कार्मणात् । वेदाः-स्त्रीपुंनपुंसकाख्याः, समुदितेषु पञ्चेन्द्रिया इव । कपायाः क्रोधादयः, पुनरेकैकश्चतुर्था-अनन्तानुक्न्ध्यप्रत्याख्याननामधेयप्रत्या- ख्यानावरणसज्वलनमेदाद, आयेष्वेकेन्द्रिया इव, संक्लिष्टपरिणामत्वात्, द्वादशसु पञ्चेन्द्रिया इव । 'लेस्सा यति पट् लेश्याः - प्णायाः, तत्रोपरितनीषु पञ्चेन्द्रिया इय,आद्यासु विकलेन्द्रिया इच। 'सम्मत्तति सम्यग्दृष्टिः, किं पूर्व प्रतिपन्नः मतिपद्यमानको वेति, अत्र व्यवहारनिथयौ, तत्र व्यवहारस्य सम्यग्दृष्टिः पूर्वप्रतिपन्नो, न प्रतिपयमानका, सम्यक्त्वमतिथुतानां युगपल्लाभभावात् आभिनि- बोधिकमतिपयनवस्थानाच, इतरस्य पूर्वप्रतिपन्नः प्रतिपयमानकथ सम्यग्दृष्टिः, आभिनियोधिकलामस्य सम्यग्दर्शनसहचरितत्वात् सम्पपत्यमविपत्तिसमये च सम्पत्तिपत्तेः, क्रियाकालनिष्ठाकालयोरभेदार, भेदे च क्रियाभावाविशेषात् पूर्ववदस्ततोऽनुत्पत्तिप्रसङ्गाद। न चेत्थं प्रतिपश्यनवस्थेत्यनन्तरं पूर्वप्रतिपन्नकत्वसद्भावात् । 'नाणेति नाणं पंचयिई मतिश्रुवावधिमन पर्यायकेवलभेदात् । अत्राप्याह्न व्यपहारः-मतिश्रुतावधिमनःपर्यायज्ञानिनः पूर्वमतिपन्ना एव, नतु प्रतिपद्यमानकार, मत्यादिलाभस्य सम्पग्दर्शनसहायत्वात, केवली तूमयप्रतिपिद्धतस्य क्षायोपशमिकभावानाधारत्वात् , मस्यज्ञानश्रुताज्ञानविभङ्गज्ञानवन्तस्तु विवक्षितकाले प्रतिपद्यमानका भवन्ति, त- ·निशेपार कोव्याचार्य मतो सत्प- दादीनि ॥१५८॥ ॥१५८॥ त्यतिपना, नत्तितरे, तेपामज्ञानित्वात् निश्चयनयमतेन तु मतिश्रुतारधिज्ञानिनः पूर्वप्रतिपन्ना नियमतःसन्ति,प्रतिपद्यमाना अपि,सर्वत्रा भिमुसे सति ज्ञानाभ्युपगमात् सम्यग्दर्शनसहचारित्वात् मत्यादिलाभस्य क्रियाकालनिष्ठाकालयोरभेदात् , मनःपर्यायज्ञानिनस्तु पूर्वप्रतिप- न्लाएर,न प्रतिपद्यमानकाः,तस्य भावयतेरेवोत्पत्तेः केवलिनांतूमयाभाव इति, मत्याद्यज्ञानवन्तस्तु न पूर्वप्रतिपन्ना नापि प्रतिपद्यमानकाः, प्रतिनिक्रियाकाले मत्यायज्ञानामावात् क्रियाकालनिष्ठाकालयोथ भेदात् अज्ञानभावे च प्रतिपतिक्रियाऽभावादिति । 'दसणं'त्ति,तचतुर्दा चक्षुरचक्षुरवधिकेरलभेदात् ,तब ये चक्षुर्दनितोऽचक्षुर्दर्शनिनश्च ते दर्शनलब्धिमङ्गीकृत्य पूर्वप्रतिपन्नाः सन्त्येव, इतरेतु भाज्या इत्यविरु- द्वमेतत् चक्षुर्दर्शनाचक्षुर्दर्शनोपयोगं त्वङ्गीकृत्य पूर्वप्रतिपन्ना एव सन्ति, नेतरे, विरुद्धत्वात् ,विरुद्धत्वं चास्यानाकारोपयोगत्वाद् अनाकारो- पयोगे च लभ्युत्पत्तिप्रतिषेधात्, उक्तं च-'सव्वाअो लद्धीओ सागारोपयोगोवउत्तस्स उप्पज्जति' वक्ष्यते चोपयोगद्वार एतदिति,अवधि- दर्शनिनस्तु प्रासतिपन्ना एव, फैलिनस्तु उभयविकलाः । 'संजय'ति संयतः प्रारतिपन्न एव । 'उवओग'ति, स साकारोऽनाका- स्थ, साकारोपयोगिनः पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्त्येव, इतरे तु भाज्या:, अनाकारोपयोगिनस्तु प्राक् प्रतिपन्ना एव । 'आहार'त्ति आहारकाः पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, इतरे भाज्याः, अनाहारकास्त्वपान्तरालगतौ पूर्वमतिपन्नाः सम्भवन्ति, न वितरे । 'भास- गति मापालब्धिमतो मापकास्ते भाषमाणा अभाषमाणा वा पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, इतरे भाज्याः, तल्लब्धिशून्याश्चोभयविक- लाः। 'परित्त इति परीत्ताः-प्रत्येकशरीरिणस्ते पार प्रतिपन्ना नियमतः सन्तीतरे तु भाज्याः,साधारणास्तूभयविकलाः। 'पज्जत्त'त्ति, ये पदभिः पर्याप्तिमिः पर्याप्तास्ते नियमतः पूर्वपतिपन्नाः, इतरे तु भाज्या:, अपर्याप्तकास्तु पदपर्याप्यपेक्षया पूर्वप्रतिपन्नाः सम्भवन्ति, नचितरे । 'सुनुमति, सूक्ष्मा उभयपिकलाः, पादराः पूर्वप्रतिपन्नाः मन्ति नियमादितरे तु भाज्याः । 'सपिण'त्ति, वह दीर्घका- .

·मतौ सत्प- दादीनि विशेपाय कोट्याचार्य वृत्ती ॥१५॥ ॥१५९॥ लिकोपदेशेन संजिनोऽभिगृह्यन्ते, ते च वादरपत् , असंज्ञिनस्तु प्राप्रविपन्नाः सम्भवन्ति सास्वादनाः, न वितरे । 'भवति भवसि- दिकाः सामान्या एते संजिन इव, अभवसिद्धिका उभयशून्याः। 'चरमे त्ति चरमो भवो भविष्यति येषां ते अभेदोपचाराचरमास्ते पूर्व- प्रतिपन्ना नियमतः, इतर भाज्या,अचरमा उभयविकलाः,उत्तरार्द्ध व्याख्यातमेवैति कृता सत्पदप्ररूपणेति, द्वारम् ।अधुनाऽऽभि- नियोधिकजीवद्रव्यप्रमाणं निरूप्यते-तत्र विवक्षितकाले प्रतिपत्तिमङ्गीकृत्य-सिय सन्ति सिय ण, जइ संति जहन्नेणं एक्को वा दो वा तिन्नि वा, उक्कोसेणं सेतपलिगोषमासंखेजतिभागो, एवं पुग्धपडिपन्नाई जहन्नेणं उक्कोसेणं सो पेव समहिओ, दारं । 'खेत्तंति नानाजीशनहीकत्य सर्व एव मतिज्ञानिनो लोकासंख्येयभागवृत्तयः,एकजीवस्त्विलिकागत्योर्ध्वमनुत्तरसुरेपु गच्छन् आगच्छन् वा सप्तच- ईशभागपत्तिः, अधस्तु पप्ठपृथिव्यामुत्पद्यमानः उद्वर्तमानो या पञ्चसु सप्तभागेविति, सम्यग्दृष्टेरधः सप्तम्युपपातोद्वर्तनाऽयोगात्, परित्यक्तेनोत्पत्युदर्तनाद , 'फुसणा' यत्रावगाहस्तत् क्षेत्रं स्पर्शना तु बहिरपि परमाणोखि । 'कालो यत्ति तयोपयोगमङ्गीकृत्य एकस्पानेकेषां चान्तर्मुहूर्त कालो भवति जपन्यत उत्कृष्टतथेति, लधित्वङ्गीकृत्यैकस्य जीवस्य जघन्येनान्तर्मुहर्त 'उक्कोसेणं छापट्टि- सागरा विसेसाहिया दोवारे विजयाइसु गयस्सऽहया तिन्निऽच्चुए' इत्येवमादि,तत ऊर्ध्वमप्रच्युतेनैवापरर्गः,नानाजीवांस्त्वङ्गीकृत्य सर्वका- लमेपास्ति आभिनियोधिकाधाराऽशून्यत्वाल्लोकस्य । 'अंतरंति एकजीवापेक्षयाऽन्तरं जघन्यत्तोऽन्तर्मुहूर्त, लब्ध्वेदं संत्यज्य भूयोऽपि प्रापणाव, श्योपशमचिच्या, उत्कृष्टस्तूपापुद्गलपरावतः, कस्यचिदाशातनादियहुलत्वात् , उक्तं च-"तित्थयरपवयणसुय"मित्यादि, नानापेक्षया त्वन्तरालाभाव इति । 'भाग'इति मतिज्ञानिनः शेपज्ञानिनामज्ञानिनां चानन्तभागे वर्तन्त इति । 'भाव'त्ति, इमे मति- शानिनः शायोपशमिके भावे । 'अप्पारडं चेव'पि, इह साभिनियोधिकज्ञानप्रतिपद्यमानपूर्वप्रतिपनकापेक्षयाऽपरास्वविभागोऽय-

·पिमेयर
सोय्याचार्य
ज्ञानोत्पादे
व्यवहारनि-
श्वयविचार:
॥१६॥
॥१६॥
मित्यतः मनाये सति सर्वस्तोकाः मतिपद्यमानकाः, इतरे तु जघन्यपदिनस्तेभ्योऽसंख्येयगुणाः, उत्कृष्टपदिनस्तु विशेषाधिका इत्यव-
पापः ॥४०९-१०॥ साम्प्रतं येषुस्थानेषु न सन्ति वान्युपोद्धरयन्नाह-एगिदियेत्यादि, एकेन्द्रियः एकेन्द्रियजातीयः,कायद्वारेपृथि-
ज्यादयः, तया सम्मामिच्छो य जो य सवण्णु नि, गतौ सिद्ध इन्द्रियद्वारेऽतीन्द्रियः कायादिद्वारेण्वकायः अयोगः अलेश्यः केवल-
पानी फेवलदर्शनी नोसंयतो नोपरीनो नोपर्याप्तको नोसूक्ष्मो नोसंज्ञी नोभव्यो, यश्चापरीत्तोऽभव्योऽचरमचैते-एकेन्द्रियादयः 'सदा'
सर्वदा शून्या अनेनेति गाथार्थः ॥४११॥ 'वियला इत्यादि, गवार्था ॥४१२॥ नवरमनाकारोपयोगिनो न प्रतिपद्यमानकाः, अस्य
सम्धिान्।।४१२॥'सेसा इत्यादि,शेपाः उक्तव्यतिरेकिणो नारकादयो गत्यादिष्विति सामर्थ्याद् गम्यते, पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्त्ये-
प्रतिपधमानफास्तु भाज्याः, 'भयणे'त्यादि पच्छद्धमस्यायमर्थः,अकषाया अवेदका ओधिकाः पूर्वप्रतिपन्नाः खल्वस्य भवन्ति,कथं?,
मवनया, एतदुक्तं माति-उपशान्तक्षीणयीतरागी प्रासतिपन्नौ न केवलीति भजनेति गाथार्थः ॥ ४१३ ॥ यदुक्तम्-'सम्मत्तनाण-
दमणे स्पेरमादि, अप नपरिचारः, नौ च दौ-व्यवहारनिश्यौ, तत्र-
सम्मत्तनाणरहियरस नाणमुप्पजत्ति ववहारो । नेच्छड्यनओ भासइ उप्पजह तेहिं सहिअस्स ॥४१॥
पयहारमयं जायं न जायए भावओ कयघडो व्य। अह चे कर्यपि कजई कजउं निचं न य समत्ती ॥४१५॥
फिरियायेफर पिय पुन्यमभ्यं च दीसप होतं । दीसइ दीहो य जओ किरियाकालो घडाईणं ॥४१६।।
नारंभे पिय दीमइ न सिवावद्वारा दीसइ तदंते । इय न सवणाइकाले नाणं जुत्तं तदंतम्मि ॥४१७॥
नेच्छाओ नाजापं जायअमायत्तओ ग्वपुष्फ य । अह च अजाय जाया जाय तो ग्वरथिमाणपि ॥४१॥

·विशेषाव० कोट्याचार्य घृत्ती ज्ञानोत्पादे व्यवहार- निश्चयवि- चार: ॥१६१॥ ॥१६॥ निधकिरियाइदोसा नणु तुल्ला असइ कट्टतरगा वा। पुव्वमभूयं च न ते दीसह किं खरविसाणंपि१॥४१९॥ पइसमउप्पण्णाणं परोप्परविलक्खणाण सुपहणं । दीहो किरियाकालो जइ दीसह किंत्थ कुंभस्स ? ॥४२०॥ अण्णारंभे अण्णं कह दीसइजह घडो पडारंभे?। सिवकादओ न घडओ, किह दीसइ सो तदराए ?॥४२॥ अन्ति चिय आररोजइ दीसइ तम्मि चेव को दोसो?। अकयं वसंपड़ गए किह कीरइ किह वएसम्मि?॥४२२॥ पइसमयकनकोडीनिरविक्खो घडगयाहिलासोऽसि। पइसमयकनकालं थूलमइ घडम्मि लाएसि॥४२॥ को चरिमसमयनियमो? पढमे चिय तो न कीरए कज्ज । नाकारणति कज्जं तं चेवं तम्मि से समए ॥४२४|| उप्पाएऽविन नाणंजइ तोसोकस्स होइ उप्पाओ?। तम्मि य जइ अण्णाणं तो नाणं कम्मि कालम्मि?॥४२५॥ कोव सवणाइकालो? उप्पाओ जम्मि होज से नाणं। नाणंच तदुप्पाओ य दोवि चरिमम्मि समयम्मि ४२६ 'सम्मत्ते'त्यादि, सम्यक्त्वं च ज्ञानं च सम्यक्त्वज्ञाने ताभ्यां रहितः-शून्य इति सम्यक्त्वज्ञानरहितो, मिथ्यादृष्टिरित्यर्थः, तस्य 'ज्ञानमुत्पद्यते' ज्ञानं प्रसूयते इति-एवं व्यवहारो नयः प्रतिपद्यते, असत्कार्यवादितया मिथ्यादृष्टिप्रतिपन्यभ्युपगमा क्रियाकालनिष्ठा- कालयोर्भेदात् , इतरं प्रति का वात्याह-नैश्वयिकनयो भापते-'उत्पद्यते' प्रसूयते ज्ञानं, किंविशिष्टस्येत्यत आह-ताभ्यां सम्यक्त्वज्ञाना- भ्यां 'सहितस्य' युक्तस्य, सम्यग्दृष्टरित्यर्थः, सत्कार्यवादितया सम्यग्दृष्टिप्रतिपयम्युपगमादिति समुदायार्थः ॥ ४१४ ॥ अपयवार्थ- माइ-चचहारे'त्यादि, व्यवहारनयमवमिदं-यदुत 'जायं'ति, जातं-भूतं कृतमुत्पन्नं न जायते, नोत्पद्यत इत्यर्थः, एपा प्रतिज्ञा, हेतुमाह-'भावो चि विद्यमानत्वात् ,दृष्टान्तमाह-कृतघटयत् १, व्यतिरेफेण त्वकृतपट उदाहरणं, विपक्षे याथागाह-'अह चेति अथ, ·पेशेपाच कोट्याचार्य वृत्ती ज्ञानोत्पादे व्यवहार- निचयवि- चार: ॥१६॥ ॥१६२॥ चेत्कृतमपि क्रियते-जातमपि जन्यते ततः 'कज्जउ निचं' जन्यतां सदाकालं, प्रयोगः-विवक्षितसमये तक्रियतां जातत्वात् पाश्चात्य- समयवत् , ततश्च नित्यक्रियाप्रसङ्गा २, अत एवाह-'णय सम्मत्ती' नैव चैवं कार्यपरिसमाप्तिः,तस्य निप्पन्नाभ्युपगमात् ,निष्पन्नस्य च भूयोऽपि फ्रियमाणत्वात् , 'कर्यपि कीरई' इत्यम्युपगमाद् ३, अतः सेयमाभिनिवोधिकातिपयनवस्थेति गाधार्थः ॥ ४१५ ॥ अपिच-एवं चतुर्थयायं दोपः-'किरियेत्यादि, यदि हि कतमपि क्रियते ततो घटे उत्पाये क्रियायाः-चक्रभ्रमणरूपायाः वैफल्यं स्यात् , पूर्वपूर्वव्यापारस्याकिश्चित्करलाद ४, अपिच-एवमध्यक्षविरोधदोपश्च पञ्चमः, कुत इत्याह-यद्-यस्मात् पूर्व-मृत्पिण्डावस्थायां 'अभूत' अविद्यमानं 'दृश्यते' उपलभ्यते "भवत्' उत्पद्यमानं, पश्चाद् घटादीति वाफ्यशेपः, इतश्च सआयत इति पक्षः क्षतिऋदित्याह- 'दीसती'त्यादि 'दृश्यते' उपलभ्यते 'दीर्घा'द्राधीयान् , चो दूपणोद्भावनार्थः, यतः-यस्मात् क्रियाकालो-निर्वर्तनाकालो 'घटादीनां' घटपटादीनां त्ययाऽपीति शेष इति गाथार्थः ॥ ४१६ ॥ तथाहि-नारंभे चियेत्यादि, नारम्भ एव-मृत्खननादिपूर्वसेवालक्षणे दृश्यते-उपलभ्यते, विशिष्टावस्थायां द्रक्ष्यते इत्यत आह-'न सिवादद्धाए' न शिवकस्थासकोशकुशूलावस्थायामित्यर्थः, यद्येवं न द्रप्टव्योऽसाविति तन्न, यतो दृश्यते तदन्ते-कुशूलावस्थान्त इत्यभिप्रायः, प्रकृतं भावयन्नाह 'इय' एवं घटादिवस्तुवत् 'न श्रवणादि- काले' न प्रत्यहं साधुसमीपवणकाले 'झानं युक्तं' सम्यक्त्यादि घटते, येन प्रतिपद्यमानकप्रतिपत्तिः साधीयसी स्यात् , उक्तदोपप्रसं- गाद्, किं तर्हि १, 'तदन्ते' श्रवणादिनिष्ठाकाले, ज्ञान युक्तमिति वर्तते,प्रागभावात् पश्चाच भावात् क्रियाकालनिष्ठाकालयोर्भेदादिति व्यवहारः ॥४१७॥ एवमुक्ते–'नेच्छइओ' इत्यादि, नियये भवो नैवयिकः स आह-यथा 'जातं न जायते भावतो कयघडोष' इति ब्रूपे,एवमहमपि च-अजातमपि न जायते,अकृतस्याकरणात् तथाहि-नाजातं जायत इति प्रतिज्ञा,अभावत्वात् खपुष्पपदिति,अयमपि ·विशेपाव० कोट्याचार्य वृत्ती ज्ञानोत्पादे व्यवहार- निधयवि- चार: ॥१६३|| ॥१६॥ याधामाह-अथचेदजातमति जायते जायतां ततः खरविपायमपीति,अतः किमुच्यते-जातं न जायत इति गाथार्थः॥४१८॥ अपिच असत्का- वादिन् ! 'निच्चे'त्यादि । ननु इत्पक्षान्तौ 'असईत्ति अविद्यमानस्योत्पत्तौ 'तुल्या'समानाः, के ? इत्यत आह-नित्यक्रियादिदोषाः, फुलालस्यासघटकरणे सुचिरेणापि कारकाणां स्वाभिधानतापटनायोगात्, किंतुल्या एव ?, नेत्याह--'कष्टतरा वा दुष्परिहार्यतरा वा, अत्यन्तामायरूपत्वात् खरविपाणवत्, विद्यमाने तु पर्यायविशेषार्पणात्-पर्यायविशेपविवक्षणात् स्यादपि क्रियान्यपदेशः-आकाशं कुरु पाद पृष्ठ वा कुर्विति,नायं खरविषाणो न्यायः समस्तीति, यदि च प्रागभवत् सत्पथात् स्यात् ततः किं ते खरविषाणमपि पुचअ- भूय सन्तमपि पश्चान्न भवद् दृश्यते ? येनोच्यते-पुनमभूतं च दीसए ढुंत' तीति गाथार्थः॥४१९॥ न च दीर्घक्रियाकालदर्शनमविद्य- मानोत्पत्तिसाधनं, तस्यान्यविपयस्यात् तथा च-'पती'त्यादि । समय समयं प्रति उत्पन्ना प्रतिसमयोत्पन्नास्तेषां पामिति चेद, मृ- त्खननसहरणपिटकरासभपृष्ठारोपणावतारणाम्भःसेचनापरिमर्दनभ्रमचक्रमस्तकारोपणमृत्पिण्डशिवकवासकोशकुशूलादिकार्याणामिति ग- म्यते, किंविशिष्टानामित्याह-परस्परविलक्षणानां सुबहूनामित्युक्तवत् परिगणनाऽपेक्षयाऽपान्तरालभेदापेक्षया च, दीर्घः क्रियाकालोऽ- न्तर्मुह दिप्रमाणो यदि दृश्यते कुलाले व्याग्रियमाणे सति तन्ननु 'कित्थ कुंभस्सति किमत्र घटस्यायातं येनोच्यते 'दीसति दीहो येत्येवमादि, तस्य विवक्षितक्रियाकालान्त्यक्षणमानोत्पत्तित्वादिति गाथार्थः ॥४२०॥ अत:-'अन्नारंभ' इत्यादि । अथवा यदु- पतं-'नारंभ' इति अवाह-अन्यारम्भेऽन्यद्घटलक्षणं वस्तु कथं दृश्यते ?, नैव किं कारणं?-तस्य ततोऽन्यत्वात् , पटारम्भे घटवत् तथा च शिक्कादयः, आदिशब्दात् मृत्संहरणस्थासकादयः परिगृह्यन्ते, न घटोऽभिधीयते, अतः कथं दृश्यतां 'सः' घटः 'तदद्धायां' शि- चकाद्युत्पचिक्षणेष्विति गाथार्थः ॥४२१॥ एवं च कृत्वा,अथवा यदुक्तं 'दीसइ तदंतेति तदङ्गीकृत्याह-'अंतिचियेत्यादि । पूर्वा- ·विगेपार कोव्यापार्य पुची ज्ञानोत्पादे व्यवहार- निश्चयवि- चारः ॥१६॥ ॥१६४॥ दमयुद्धार्थ, यद्यदन्त आरम्यते तत्तदन्त एवोपलभ्यते, यथा मृत्पिण्डायन्ते कुशूला, मृत्पिण्डायन्ते चायमारभ्यते इति तदन्त एवोप- लब्धिय्येति, एवं च क्रियमाण एव कृतः क्रियमाणसमयस्य निरंशात् , अन्यथा 'अकयं वे त्यादि, अकयं 'संपतित्ति यदि सम्प्र- | ति समये न क ततः 'गते' वृत्ते क्रियाकाले कथं क्रियता ?, कथं वा एष्ये , तयोचिनष्टानुत्पन्नत्वेनासखात्, तथाहि-वस्तु क्रिया- चिरामे या क्रियेत तत्कियानुत्पत्तौ वा १, क्रियानुत्पत्तौ चेन्न क्रियते कथं क्रियाविरामेऽपि क्रियेत', क्रियानुत्पत्तितद्विरामकालयो- स्र्थतोऽमिन्नत्वात् , अथरा क्रियायिरामे चेत् क्रियते स मागप्यासीदिति कस्मात्तदैव न कृतमिति गाथार्थः ॥४२२।। तत्रैवत्स्यात्- सम्पतिसमयः-क्रियमाणकालोऽनन्तरस्तु कृत्तकाला, न च क्रियमाणमस्ति अवस्तुत्वात् , अतः खल्वकृतं क्रियत इति, अत्रेदमसि पृष्ट- व्यः-तदन्ते हि कार्य क्रियया या क्रियेताक्रियया वा , क्रियया चेत् कथमसावन्यनान्यत्र च कृतं ?, नहि खदिरविषयस्य छेदन- स्य पलाशे च्छिदुपजायते इति भावः, अपिच-एवं क्रियोपरमे कृतमिति कृत्वा क्रियाकालः कार्यस्य प्रत्युत विनहेतुः स्यात् , ततश्च कारणमेवाकारणमिति विरोधः, अक्रियया चेत् सर्पकृतप्रसङ्गा, क्रियाविधानानर्थक्यात् , ततश्च तूष्णीमासीनस्य मोक्ष इति कि स्वा- | घ्यायादिक्रियामिरिति । अपिच-पदुक्तं-'नारंमेचिय दीसइत्ति,तत्र ननु यदारभ्यते तद् दृश्यत एव, यद्येवं किं न मयाऽपि दृश्यते ?, उच्यते, यतः–'पती' त्यादि । पतिसमयमवनशीलाः कार्यकोटथा, कोटीग्रहणमसंख्येयोपलक्षणार्थ, वासु निरपेक्ष इति समासः, मन् घटे गवोऽमिलापो यस्य स घटगतामिलापो घटार्थीभूत इत्यभिप्रायः असि त्वं अतः प्रतिसंमयभाविकार्यकालमसम्बद्ध स्थूर- मनित्वान् पटे लगपसि, नाद्याप्युत्पद्यते इत्यभिपापात्, यदुत्पद्यते तस्यानयोधात ,अतो जातं जायत इति प्रक्रम इति गायार्थः ।।४२३|| अग्र व्यवहार आह-कोइत्यादि । यदि सत् जायते ततः कवरमसमयनियमो येन प्रथमसमय एष न दृश्यते, विवक्षितकार्यमिति,

·विशेषार
फोव्यागार्य
प्रती
आमिनि-
चोधिका-
माणादि
Hary
॥१६॥
॥१६५॥
निषय आह- नाकारण कार्य प्रायवे सदा सदसवप्रसाद , ततः किमित्यत आह-तचास्यान्त्य एंव समये भवति, नाचादिष्वस्तीति
गाथाः ॥ ४२४ ॥ अपिच-क्रियाकालनिष्ठाकाल मेदयादिन् !-'उप्पायेऽवी त्यादि, उत्पादेशपिन ज्ञान-मतिज्ञानं यदि ततोऽसौ
फस्योत्पादो भयतु ?, किं खरपिाणस्य ?, पानोत्पादसमये चा यद्यज्ञानं, क्रियाकाल एव यदि वस्तु न निष्ठितमित्यर्थः, 'तो ततः
कस्मिन् समये शानमस्तु , अनुत्पादसमय इति चेन्, स प्रागप्यभूदित्युक्तं,अतः कृतं क्रियत इति गायाः॥४२५ ॥ यचाभ्यधायि
'इय ण सरणादी'त्येवमादि, तदधिळत्याह-'को धे'त्यादि, को वा श्रवणादिकाल उत्पादो विशिष्टो यस्मिन् भवेत् 'से' तस्य श्रो-
वर्शन मविज्ञानं येनायमुपालम्मः स्यात् ?, 'इय' इत्येवमादि, यत्नूक्तं-युक्त 'तदन्तमित्ति तत्साध्वेय, यतो ज्ञानं च निष्ठा च-उदुत्पा-
दय-क्रिया च एते द्वै अपि चरमममय भवतो "भूतियेपी क्रिया सेवे"ति वचनाद्, एतदुक्तं भवति-क्रियाकालनिष्ठाकालयोरमेदाद
उत्पादकाल एय मानं, न थपणादिकाले,नापि तद्विरमे, इति केनोच्यते-जातं न जायते भावतो कयघडोव्व',व्यवहारेण चेत् सोऽयं
प्रतिपदं दूपित इति गाथार्थः ॥ ४२६ ।। अयानुक्तं भापकद्वारमाह-~
'मासासलदिओ लभइ भासमाणो अभासमापो था। पुव्यपडिवन्नओवा उभयपि अलद्धिर नत्थि ॥४२७॥
"भासा' इत्यादि, मापालब्धिमान् लभते, भवत्यपि प्रतिपद्यमानक इत्यर्थः, कस्यामवस्थायामित्याह--भापयन् अभापपन् वा,
तथा पूर्वमतिपनको का भवेत् नियमेन, अलब्धिके तूभयमपि नास्ति, तस्य पृथिव्यादित्वादिति गाथार्थः ॥४२७॥ कृता भाप्य.
फताऽपि सत्पवमरूपणतेति ॥ वन्यप्रमाणमिवानीम-
किमिदामिणिपोहियनाणिजीपदव्यप्पमाणमिगसमए । पहिचज्जेजंतु नवा पडिचज्ज जहन्नओएगो ॥४२८॥

·वेशेषावक
कोट्याचार्य
वृत्ती
आभिनि-
वोधिकन-
माणादि
॥१६६॥
॥१६६॥
सेत्तपलिओवमासंखभाग उक्कोसओ पवज्जेजा। पुव्यपवना दोसुवि पलियासंखेजईभागो॥४२९॥
खेत्तं हवेज चोदसभागा सत्तोवरि अहे पंच । इलिआगईऍ विग्गहगयस्स गमणेऽहवाऽऽगमणे ॥४३०॥
आगमणंपि निसिद्धं चरिमाओ एइ जतिरिक्खेसु । सुरनारगा य सम्मट्टिी जं यति मणुएसु ॥४३१॥
अवगाहणाइरित्तंपि फुसइयाहिं जहाऽणुणोऽभिहियं। एगपएसं खेत्तं सत्तपएसा य से फुसणा॥४३२॥
अहवा जत्थोगाढो तं खेत्तं विग्गहे मया फुसणा। खेत्तं च देहमेत्तं संचरओ होइ से फुसणा ॥४३३॥
होति असंरोजगुणा नाणाजीवाण खेत्तफुसणाओ। एगस्स अणेगाण व उवओगंतोमुहुत्ताओ ॥४३४॥
लद्धीवि जहन्नेणं एगस्सेवं परा इमा होइ । अह सागरोवमाई छावहिं सातिरेगाई ॥४३५॥
दो बारे विजयाईसु गयस्स तिन्नऽच्चुए अहव ताई। अइरेगं नरभवियं नाणाजीवाण सम्वद्धं ॥४३६॥
एगस्स जहन्नेणं अन्तरमन्तोमुहत्तमुक्कोसं । पोग्गलपरिअदृद्धं देसूर्ण दोसबहुलस्स ॥४३७॥
जमसुन्नं तेहिं तओ नाणाजीवाणमन्तरं नत्थि । मइनाणी सेसाणं जीवाणमणंतभागम्मि ॥४३८॥
भावे खओयसमिए मइनाणं नत्थि सेसभावेसु। थोवा महनाणविज सेसा जीवा अणंतगुणा ॥४३९॥
नेहऽत्थओ विसेसो भागऽप्पवहण तेण तस्सेव। पडिवनमाणपडिवन्नगाणमप्पायहुँ जुत्तं ॥४४०॥
थोवा पवजमाणा असंखगुणिया पवन्नय जहण्णा । उक्कोसए पवना होति विसेसाहिया तत्तो॥४४१॥
अहवा मइनाणीणं सेसयनाणीहिं नाणरहिएहिं । कज्ज सहोभपहि य अहवा गचाइभेएणं ॥४४२॥

·विशेषावक कोट्याचार्य वृत्ती आभिनि- बोधिका- माणादि ११६७० ॥१६७॥ 'किमिहे' स्यादि, किमिहाभिनियोधिफजानपरिणामापनानामात्मद्रव्याणां परिमाणमेकैकस्मिन् समये ?, उच्यते-प्रतिपधेरन वा, प्रतिपत्तौ तु जघन्यनैक इति गाथार्थः ॥ ४२८॥ उत्कृष्टत आह-'खेत्ते'त्यादि, पुल्चद्धं कण्ठयं, पूर्वप्रतिपन्नकानाह-पूर्वप्रतिपन्न- कास्तु द्वयोरपि-जघन्योत्कृष्टपदयोः पल्योपमासंख्येयभाग इति गाथार्थः ॥ ४२९ ॥ दारं ॥ 'खेत्त'मित्यादि, मतिज्ञानं कियति क्षेत्रे भवेद् ?, ऊर्ध्वमिलिकागत्या गच्छतः सर्वार्थसिद्धि,ततो वा प्रत्यागच्छतो मतिज्ञानिनः चतुर्दशभागाः सप्त, अधः पञ्च पष्ठयां गच्छतो या प्रत्यागच्छत इति गाथार्थः ॥४३०॥ न चाधोऽपि सप्त सम्भवन्ति, यतः-'आगमण' मित्यादि, अपिशब्दाद् गमनमपि, शेष स्पष्टम् । नवरं मणुएसु न,तिरिएसु' इत्यभिप्रायः । दारं ॥४३१॥ 'अवगाहणे'त्यादि,अथवेत्यादि, गाथाद्वयं स्पष्टं ।। ४३२-४३३॥ नानाजीवानगीकृत्याह-'होती' त्यादि, पुनद्धं, दारं ।। 'एगस्से' त्यादि, एकस्य मतिज्ञानिनोऽनेकपां चोपयोगोविच्युत्याऽन्तमु- हुर्त एवेति गाथार्थः ॥ ४३४ । लब्धिमगीकृत्याह-लब्धिरपि जघन्येन एकस्येति-एकजीवापेक्षया एवमेवेत्यन्तर्मुहूर्तमेव, अथ परा त्वकस्य जीवस्य लब्धिरियं 'अहे'त्यादि सोपार्दा गाया स्पष्टा ॥ ४३६ ॥ दारं ।। 'एगस्से' त्यादि, सकृन्मतिज्ञानमवाप्य त्यक्त्वा च पुनरन्तर्मुहुर्तीदासादयेद् , उत्कृष्टतस्त्वन्तरमुपार्द्धपुद्गलपराय” मनारन्यूनः, तयाशातनादिप्रचुरतयाऽपुण्यभाजः कस्पचिदिवि गाथा- धः ॥ ४३७ ॥ एवमेकस्य, नानाजीवॉस्त्वद्गीकरयाह-'ज'मित्यादि पूर्वार्द्ध स्पष्टम् । दारं । 'मती'त्याद्यपि पश्चार्द्धम् । दारं ।। ॥ ४३८ ॥ 'भावे' इत्यादि, पूर्वार्द्ध कंठं । दारं || 'थोवा' इत्यादि, इह स्तोका मतिज्ञानिनः सकलजीवानामनन्तभागपठितत्वात् , आह च-रोसा जीवा तेभ्यः अनन्तगुणा इति गाथार्थः ।। ४३९ ।। एतच केपांचिन्मतमेव, यत आह-'नेह' इत्यादि, नेहायतो भेदो लक्ष्यते भागाल्पबहुत्यद्वारयोः, अतः स्थितपक्षमाह-तेनास्यैव-मतिज्ञानस्य अल्पबहुत्वं युक्तं अपौनरुक्त्पात्, केपामित्याह-

·विशेषाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
(श्रुतस्यान-
न्ता:प्रकृ-
तयः
॥१६८
॥१६॥
प्रतिपद्यमानकप्रतिपन्नापेक्षयेत्यर्थः । इति गाथार्थः ।। ४४०॥ तथाहि-'योवा' इत्यादि, मतेः सम्मति समये प्रतिपद्यमानाः स्तो-
काः 'जहन्ने] एको वा दोणि वा तिष्णि वा उक्कोसेणं असंखेज्जाईति सामर्थ्यगम्यं, पुनरेभ्यो जघन्यपदवनिनो ये पूर्वप्रतिषनास्ते-
संख्येयगुणिताः बहुत्वात् , पुनरेभ्योऽपि च उपकोसपदवत्तिणो पुव्यपडिपन्नया विसेसाहियचि गाथार्थः॥४४१॥ 'अहवेत्यादि,
अथचेति स्थितपक्षान्तरसदर्शनार्थः, 'मइनाणीण सेसयनाणीहिं सह कज्ज अप्पाबहुये',किं ज्ञानसहित?,नेत्याह-'नाणरहिपहि' तत्रापि स
एवार्थ इति भावना, अथवा 'नाणरहिएहिं सह भइनाणीणं कज्ज अप्पाबहुयं' अथ 'उभयेहि यत्ति समुचयविकल्पः, अथवेति-अथवा
गत्यादिभेदेन यथासम्भवं, तत्र स्तोका मतिमन्तो नरा इत्येवमादि स्वधिया भावनीयमिति गाथार्थः ॥ ४४२ ।। एवम् -
लक्खणविहाणविसयाणुओगदारेहिं वणिया बुद्धी । तयणंतरमुदिहं सुयनाणमओ परूविरसं ॥४४३।।
'लक्खणे'त्यादि, लक्षणं-अभिनियुध्यत इत्येवमादि विधानं अवग्रहादि विपयो-द्रव्यादि अनुयोगद्वाराणि-सत्पदादीनीति, शेष
स्पष्टमिति ।। समान मतिज्ञानम् । एतदनन्तरमुद्दिष्टुं श्रुतं तत्मरूपयिष्य इति गाथार्थः ॥ ४४३ ॥ तचानेकप्रकृतिसभावं, ताथैताः-
पत्तेयमक्खराई अक्सरसंजोग जत्तिया लोए।एवइया सुयनाणे पयडीओ होति नायव्वा ॥४४॥ (नि० १७);
संजुत्तासंजुत्ताण ताणमेकक्खराइसंजोगा। हॉति अर्णता तत्थचि एक्केक्कोऽणंतपजाओ ॥४४५॥
संखिजवरजोगा होति अणंता कहं ? जमभिधेयं। पंचत्थिकायगोयरमन्नोऽनविलक्षणमणतं ॥४४६॥
अणुओ पएसवुड्डी भिन्नरूवाई धुवमणंताई। कमसो दव्वाई (इह) हवंति भिन्नाभिहाणाई॥४७॥
तेणाभिहाणमाणं अभिधेयाणंतपज्जवसमाणं । जं च सुयम्मिवि भणियं अणंतगमपञ्जय मुत्तं ॥४४८॥

·श्रुतस्यान- विशेगापः कोट्याचार्य वृत्ती ।१६९॥ ॥१६९० 'पत्तेय'मित्यादि, एकमेकं प्रति प्रत्येकं अक्षराणि-अकारादीन्यनेकमेदभाजि, एतदुक्तं भवति एकोकारोऽष्टादशविधस्तद्यथा- -हस्यो दीर्घः लुनः, एकैक उदात्तानुदात्तस्वरितभेदः,पुनरेकैकः सानुनासिकनिरनुनासिकमेदाद् द्वेषेति, या पदका अष्टादश, एचमि- कारादयोऽपि सम्भवतः, तथाऽक्षराणां संयोगाः २, संयोगा यादिसम्यन्धाः, 'यावन्तो' यावत्प्रमाणा लोके, वादमयवा यामित्यर्थः, एवावत्यः काः ?,'एतावत्यः' एतावत्प्रमाणाः 'प्रकृतयः अंशाः श्रुतज्ञाने' श्रुतज्ञानविपया भवन्ति ज्ञातव्याः एतत्स्यरूपंधुभुत्सुभिरिति गायौपार्थः ।।४४४ ॥ भाष्यकदाह-'संजुत्ते'त्यादि, 'ताणं'ति अकारादीनामक्षराणां, किंविशिष्टानामित्याह-संयुक्तानां-अन्यस- म्पृक्तानामसंयुक्तानां-अन्यासम्बद्धानां च,किमत आह-'भान्ति सम्पद्यन्ते 'अनन्ताः' अपर्यन्ताः के ?, इत्याह-'एकाक्षरादिसंयोगा' एकाक्षरसंयोग आदिउँपां तेऽमी एकाक्षरादिसंयोगाः, तर संयुक्वैकाक्षरसंयोगाः पृ (श्री) असंयुक्तैकाक्षरसंयोगस्तु घटः,विकसंयोगस्तु स्ट (पत्न) घटकः इत्येवमादि, एतेषां चानन्त्यमभिधेयस्यानन्तस्यादिति गर्माधः, किं निप्पर्यायाः १, नेत्याह-तनाप्येकैको द्विकादिसं- योगोऽनन्तपर्यायः-अनन्तधर्मस्वभावः, घटकारसंयोगस्यान्येनान्येन स्वमावैन परमाणुतनत्रैलोक्याम्यां व्यतिरिच्यमानत्वात् , इत्थं चैतद्,अन्यथा तयोरक्यापत्तिः स्याद्, एकैकेन समावेन व्यावर्त्तमानत्वादेकात्मन इव, एवं संघाटाकारादिसंयोगा अपि वाच्या इति गाथार्थः ॥ ४४५॥ सामान्य श्रुतिमङ्गीकृत्याह---'संखेन'इत्पादि, ननु च संख्येया अक्षरसंयोगा भवन्ति संग्व्ययत्वादक्षराणामतोऽ- नन्ताः कथम् ?, उच्यते, यद्-यस्मादमिधेयं-अक्षरसंयोगवाच्यं पञ्चास्विकायगोचरं, पनास्तिकायप्रमाणमित्युक्त मनति, किरिशिष्ट तदित्याह-अन्योऽन्यविलक्षणं, कि संख्येयादिगुणोपेतं ?, नेत्याह-अनन्तं, एतदुक्तं भवति-संख्येयत्वे सत्यप्यक्षराणामभिधेयरमादा- नन्त्यं लभ्यते, तेषां तथा तथा संयोगे तत्तभणनेन संयोगविच्छेदाद , वाच्यमेदाद् वचनमेदो, वचनं संयोगाः, नर्मदापारिपूर इति ·विशेपाच० कोटबाचार्य वृत्ती प्रकृत्यभि- घानेश- क्तिः श्रुते १४ मेदाः ॥१७॥ ॥१७०॥ यथेति गाथार्थः ।। ४४६ ॥ एतदेव भावयन्नाह–'अपियस्यादि, 'अणुतः परमाणोरारभ्य 'मदेशवृक्ष्या विन्यादिलक्षणया 'भिन्न- रूपाणि मिन्नव्यक्तिकानि 'धुवं' निश्चितं 'अनन्तानि' अपर्यन्तानि 'यद्' यस्मात् 'क्रमशः' परिपाटथा द्रव्याणि भवन्ति, किंविशिष्टा- नीत्याह-भिन्नामिधानानि, परस्थानस्य स्थानापेक्षयेति शेपः, परस्थानमगीकृत्य परमाणुद्वथणुकादिव्यपदेशमाजि भवन्ति, स्वस्थानं त्व- ङ्गीकृत्याणुः परमाणुः एकांशोऽभेदो निर्भेद इतियावत् , न चैतान्येकाथिकान्येव, समभिरूढाभिप्रायेणापि वस्त्वभ्युपगमात् ॥४४७॥ येन तेन किमित्यत आह--'तेने त्यादि, तेनाकारादिसंयोगोपसंख्यानमभिधेयगतानन्तपरमाण्वादिपर्यायतुल्यं, यञ्च मनेऽप्युक्तमन- न्तगमपर्याय सूत्र-'अणंता गमा अणंता पज्जया' इति वचनात् , तस्मात् सुष्टच्यते-'संजुत्तासंजुत्ताण'मित्येवमादि ।। ४४८ ।। यत्त एवमेताः सामान्यमकृतयोऽनन्ता अता- 'कत्तो मेवाणेउं सत्ती सुयनाणसव्वपयडीओ?।चोदसविहनिक्खेवं सुयनाणे आवि वोच्छामि ॥४४९॥(नि.१८) पयडित्ति जो तदंसो हेऊ वा तस्स तस्सभावो वा । ते याणंता सव्वे तओ न तीरंति वोत्तुं जे ॥४५०॥ जावंतो वयणपहा सुयाणुसारेण केइ लभंति । ते सव्वे सुयनाणं ते याणंता मइविसेसा ॥ ४५१॥ उक्कोसमपन्नाणीवि जाणमाणोऽवि तेऽभिलप्पेऽवि । न तरइ सब्वे वो न पहुप्पइ जेण कालो से ।।४५२।। नाणम्मि सुए चोइसविहं चसद्देण तह य अन्नाणे । अविसहेणुभयम्मिवि किंचि जहासंभव वोच्छं ॥४५॥ अक्खर सपणीसम्मसाइयंखल्लुसपज्जवसियं च गमियं अंगपविटुं सत्तविएए सपडिवक्खा ॥४५४॥(नि०१९)

·अक्षरश्रुतं
विठोपाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
॥१७॥
(१७॥
'कत्तो मे इत्यादि, कुतो मम वर्णयितुं शक्तिः श्रुतज्ञानस्य सर्वाः प्रकृतीः १, तासां बहुत्वात् , उक्तं च-"जे अक्खराणुसारेण
मतिबिसेसा तयं मुयं सव्यं । तेऽवि य मतीविसेसे सुयणाणभंन्तरे जाण ॥१॥ उक्कोसयपुयधरोपि भणति गहु ते तु सोऽभिलप्पेऽपि ।
कमवत्तिणी य वाया कालो य पदुप्पए ण य से ॥२॥" यतथैवमता चतुर्दशविधनिक्षेपं 'शुतज्ञाने' श्रुतज्ञानविपयं, चशब्दात् श्रुताज्ञान-
विपर्य च, अपिशब्दादुभयविपयं च, तर श्रुतज्ञाने-सम्यक्थुते, श्रुताज्ञाने-असंजिमिथ्याथुते उभयचते-दर्शनपरिग्रहविशेषादक्षरान-
शरथुते चेति 'वक्ष्ये' अभिधास्ये इति गायौयार्थः ।। ४४९ ॥ 'पयडि' गाहाव्याख्या-प्रकृतिरिति सूत्रालापका, किमुक्तं भवति ?-
यः 'तदंशः सूत्रांशः सा प्रकतिरुच्यते, अथवा तस्य-श्रुतस्य यो हेतुः-बाह्यः आलोकादिरान्तरो या क्षयोपशमादिः सोऽयं 'तत्स्व.
भावो वा' श्रुतस्वभावो वा ध्वनितालक्षणः, सैपा, ते च तदंशाः अनन्ताः, अतः सर्वे न शक्यन्ते वक्तुं, परिमितत्वादायुष इत्येवमादीति
गाथार्थः ।। ४५० ॥ तथा च-'जावन्तो' इत्यादि, यावन्तो वचनपथाः श्रुतानुसारेण केचन लभ्यन्ते ते सर्वे श्रुतमित्येतदावेदितं
माद मतिश्रुतभेद इति, ते च श्रुतमतिपर्यायाः ॥ ४५१ ॥ इत्यतः-'उक्कोस' इत्यादि, क्षुण्णा ॥ ४५२ ।। एवमवस्थिते व्या-
ख्यानस्य प्रस्तुतत्वात् किश्चिनिक्षेपमाह-~-'नाणंमी'त्यादि, व्याख्यातार्थे ।। ४५३-४५४ ।। 'अक्खरेत्यादि, द्वाराणि चतुर्दशेति
आघद्वारं व्याचिख्यासुराह-
न ग्यरइ अणुवओगेऽवि अक्खरं सो य चैयणाभायो। अविसुद्धनयाण मयं सुद्धनयाणऽयम्वरं चेच ॥४५॥
उचओगेऽपि य नाणं सुद्धा इच्छति जन तस्विरहे । उप्पायभंगुरा वा जंतेसिं सधपजाया ॥४५३।।
अभिलप्पाधि य अत्था सत्वे दचहियाए जं निचा । पन्नायेणानिचा तेणग्यर अफ्ग्वरा चेव ॥४७॥

·विशेगाव कोट्याचार्य अक्षरशुतं ॥१७२॥ ॥१७॥ एवं सव्वं चिय नाणमक्खरं जमविसेसियं सुत्ते । अविसुद्धनयमएणं को सुयनाणे पइविसेसो १॥४५८॥ जाविहुसब्बं चिप नाणमक्खरंतहवि रूदिओ वणो। भण्णइ अक्खरमिहरा न खरइ सव्वं सभावाओ॥ वपिणन जेणस्यो चिर्त वण्णेण वाहवा दश्वं । वणिजइ दाइज्जइ भण्णइ लेणऽक्खरं वपणो ।। आस्वरसरणेपण सरा चंजणमवि वंजणेण अत्थस्स । अत्थे य खरइ न य जैण विजई अक्खरं तेण ॥४६१|| सुदावि सरंति सयं सारंति य बंजणाई जं तेणं | होति सरा न कयाइवि तेहिं विणा वंजणं सरइ ॥४३२॥ पंजिन जेणऽत्यो घडो व्व दीवेण वंजणं तो तं । अत्थं पायेण सरा बंजति न केवला जेणं ॥४६॥ 'ग वरती त्यादि । 'सर सञ्चलने' क्षरतीति सरं तस्य नमा प्रतिषेधेऽक्षर, अनुपयोगेऽपि न क्षरतीति भावार्थः, तस्य सतत- मास्थिवत्यात् म च का ? इत्यत थाहस चाक्षरपरिणामः, चेदनामावः-चेतनासत्ता, केपां नयाना मतेनेत्याह-~~'अविशुद्धनयमतेन' नैगमसंग्रहठ्यपहाराभिप्रायेण द्रव्यार्थिकमूलमकृतित्वात् ,शुद्धनयानां तु-अनुसूत्रादीनां क्षरमवैति गाथार्थः ॥४६५॥ कुत एतदित्याह- 'उवओग'इत्यादि । यद्-परमात् शुद्धनया उपयोग एव सति ज्ञानमिच्छन्ति,नोपयोगविरहे, पटादेरपि तत्प्रसङ्गात् , 'वा' इत्यथवा य- नेपो सर्व एर भाषा उत्पादभरा पर्तन्त इति गाथार्थः॥४५६॥ एवं तावदमिलापहेतोर्विज्ञानस्वाक्षरताऽनक्षरता चोक्ता, इदानीम- मिलाप्यार्धानामप्येनामाह-अभीत्यादि । सम्बन्धोक्तार्था, नवरमपिशब्दादितरे चेति ॥४५७॥ इदानीमक्षरताधिकारादिह क. गो-प्यारमभिधीयते अर्थविज्ञानवदिवि ज्ञापनार्थ चोचं कारयति-'एव'मित्येवमादि । एवं 'अविमुद्धनयमएण' इत्यत्र सम्बन्धः अ चान्वयंसंशाप्रधाननयमतेनेति द्रष्टव्यं, कि ?--सर्वमेव ज्ञानं मत्याद्यक्षरं वर्तते, इतश्च 'जमिति यद्-यस्मादविशेपितं सूत्रे उत्तं ·विशेपार० कोठाचार्य 11१७३॥ ॥१७॥ 'सन्यजीवाणपि य णं अक्सरस्स अर्थवभागो निच्चुग्पाडियोति, भावार्थ प्रकटयनाद, अत:-को सुयणाणे भावसुयलक्षणेऽथें वा विशेपो येनोच्यते-ण क्खरइ अणुपयोगेवि अक्खरं सो य चेपणामावोत्ति, गाथार्थः ॥४५८|| उच्यते-'जती'त्यादि । यद्यप्यविशुद्धन- यमतेन सर्वमेव ज्ञानमक्षरमर्थश्च, तथापि रूदितः-एकद्रव्योपदेशिन्या संज्ञया वर्ण एवाक्षरं भण्यते, शुतरूपत्वात् , पङ्कजवन, इतरथा त्वर्थमधिकृत्य सर्व स्वतत्त्वान्न क्षरतीत्यक्षरमिति किमनेनेति गाथार्थः ।।४५९॥ अथास्य श्रुतरूपस्य वर्णस्य निर्भेदमाह-वणी' त्यादि। 'पण्यते' प्रकाश्यते 'येन' करणभूतेनार्थ:-अभिधेयः, केन किंवदित्याह-वर्णेनेव चित्रं-प्रापभस्वामिचरितादि राजपट्टकादिना स वर्णः 'अहवा' इत्यथवा 'द्रव्यं' गरेद्रव्यादि यथा शुक्लादिना गुणेन वर्ण्यते-दर्यते एवं येन गुणकल्पेन अर्थः गोद्रव्यादिकल्पो दृश्यते स वर्णः, अथवा दव्यं वणिज्जइ जेण तेण सो वन्नो भन्नइ, स चाक्षरमिति गाथार्थः॥४६०|| स चोक्तशब्दार्थो वर्णो द्वेधा-स्वरतो व्यञ्जनतश्चति, अतः स्वरतस्तावदाह-'अक्ग्यरे' त्यादि । इहाक्षरशब्देन व्यञ्जनान्याहुः, 'स्वू शब्दोपतापयोः' ततवाक्षरस्वरणात् स्व- राः, पजनसंशब्दनादित्यर्थः, एतदुक्तं भवति-व्यञ्जनमौखर्यप्रयोजककर्तत्वप्रतिपर्वर्णः स्वरोऽभिधीयते, वक्ष्यति चानन्तरगाथपा, तथा व्यनक्तीति व्यञ्जनं, तद् व्यञ्जनमप्यभिधीयते 'व्यञ्जनेन' प्रकटीकरणेन, कस्येत्याह- अर्थस्य' याधस्य मोक्षादेः, एतदुक्तं भवति-अर्थव्यअनाद्वर्णो व्यञ्जनमप्यभिधीयते, वक्ष्यते च द्वितीयगाथया । अथ सामान्याक्षरस्य निरुक्तमाह-अर्थान् क्षरत्यक्षरं स्वय च न भरतीत्यक्षरं ओघ इति गाथार्थः ॥४६१।। 'सुद्धावी' त्यायुक्तसम्बन्धा, 'ज'मिति येन कारणेन 'स्वयं' आत्मना साक्षा- कारेण शुद्धा अपि-केवला अव्यञ्जना अपीतियावत् , स्वरन्ति-शब्दयन्ति, वाह्यं वस्त्विति वाक्यशेषः, तद्यथा-'आई ऊ इत्येवमा- दिक कि कु तथा येन च कारणेन व्यअनानि स्वरन्ति सन्ति स्वरध्वं स्वरध्वामिति भाणयन्ति तेन स्वरा भवन्ति, तथा च न कदाच-

·विशेपाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
अक्षरभेदाः
॥१७४॥
॥१७४॥
नापि वैर्विना व्यञ्जनं 'स्वरति' शब्दयति, निरर्थकत्वात् ,अथवा चैतन्याख्याक्षरस्वरणात् स्वराः, तथाहि-भणनादन्तर्विज्ञानाभिव्यक्ति-
रिति गाथार्थः ।।४६२|| 'वजिजती'त्यादि, व्यज्यते येनार्थो मोक्षादिः प्रदीपेनेव घट इति तेन तद् व्यञ्जनमुच्यते, अपिच 'अर्थ
विशिष्ट 'प्रायशो' बाहुल्यतः स्वराः केवला न व्यञ्जयन्ति येन, तथाहि-नापनीतल्यञ्जनमुपनीतस्यरं च वाक्यं विवक्षितार्थप्रत्यायना-
यालं दृश्यते, तद्यथा-'सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणी ति अअअअअआआइआइ, प्रायोग्रहणं स्वराणां केवलानां स्वात्ममात्राभिधा-
नानुमतिप्रदर्शनार्थ, ततथाक्षरं वर्णः स्वरो व्यञ्जनमिति पर्यायाः इति गाथार्थः ॥४६३॥ साम्प्रतं भेदतो व्याख्यामाह-
तं सण्णावंजणलद्धिसणियं तिविहमक्खरं तत्थ । सुबहुलिविभेयनिययं सण्णऽक्खरमक्खरागारो ॥४६४॥
वंजिवइ जेणऽत्यो घडोव्व दीवेण वंजणं तो तं । भण्णइ भासिज्जंतं सव्वमकाराइ तक्कालं ॥४६५॥
जो अक्खरोवलंभो सा लद्वी तं च होइ विण्णाणं । इंदियमणोनिमित्तं जो यावरणक्खओवसमो ॥४६६॥
दवसुयं सपणावंजणक्खरं भावसुत्तमियरं तु | मइसुयविसेसणम्मिवि मोतूर्ण दचसुत्तंति ॥४६७॥
दव्वसुयं सपणक्खरमक्खरलंभोत्ति भावसुयमुत्तं । सोओवलद्धिवयणेण वंजणं भावसुत्तं च ।। ४६८ ।।
'वं सन्नेत्यादि । तद्-अक्षरं त्रिविधं-संज्ञाव्यञ्जनलब्धिमेदात् , तत्र संज्ञाक्षरं सुबहुभेदलिपिनियतत्याचित्रं, स चाक्षराकारो
यथा अर्द्धचन्द्राकविष्ट()कार इत्येवमादीति गाथार्थः ॥४६॥ दारं ॥ व्यञ्जनाक्षरं त्वकारादि हकारान्तं भाष्यमाणं सदुच्यत इत्याह
'वंजी' त्यादि गतार्था ॥४६५॥ दारं ॥ 'जो' इत्यादि । योऽक्षरलाभस्तल्लब्ध्यक्षरं, तच्चेन्द्रियमनोनिमित्तं विज्ञानं श्रुतग्रन्थानुसारि
प्रवृत्तिशील, उपयोग इत्यर्थः, तथा यश्च तदावरणक्षयोपमशमो, लन्धिरित्यर्थः, तल्लब्ध्यक्षरमेवमेतत्रितयमिति गाथार्थः ॥४६६॥

·अक्षरलाभ- रीतिः विशेपाव कोव्वाचार्य वृत्ती ॥१७५॥ ॥१७५ दारं ।। 'दव्य' मित्यादि । इह संज्ञाव्यञ्जनाक्षरे द्रव्यश्रुतं इतरत्तु लब्ध्यक्षररूपं भावश्रुतं, एवं च स्थिते पौर्वापर्य घटयन्नाह-मति- थुतभेदेऽपि यदुक्तं 'मुक्त्वा द्रव्यश्रुत मिति तत्र 'दव्वे'त्यादि,संज्ञाक्षरं द्रव्यश्रुतं कारणत्वात् ,अतः 'अक्खरलंभो यत्ति यदुक्तं वश्रुतं विज्ञानमयत्वात् , श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिवचनेनोमयसमासमाजा, 'बंजण'त्ति व्यञ्जनाक्षरं भावभुतं चोक्तमिति गाथार्थः॥ ४६७-६८॥ एतच कथं लभ्यते इति ?, उच्यते- पचक्रवमिंदियमणेहिं लब्भइ लिंगेण चऽक्खरं कोई । लिंगमणुमाणमण्णे सारिक्खाई पभासंति ।।४६९० सारिक्ख-विवक्खो-भय-मुक्माऽऽगममेव सव्वमणुमाणं । किंचिम्मत्तविसेसेण वा नतं पंचहा ठाइ ॥४७॥ भायअहिअस्सतरा गविआ दठूण भायविति नउला । मायपिऊणं सरणं गवयस्स य सुत्तओ सग्गो (ताले)। इंदियमणोनिमित्तंपि नाणुमाणाहि भिजए किन्तु । नाविक्खा लिंगंतरमिइ पचवोवयारो स्थ ॥४७२॥ जइ ते अनिययमाणं अणुमाणं तिविहमणुवलद्धीए। अचंत? सरिसर विच्चुय३ खपुष्फ१ कणमास२ पम्हढे ३(ताले) नापुणरुत्ता न समत्तलिङ्गसंगाहिया न य गुणा य ! नियमियपरिमाणाए किंच विसेसोचलद्वीए ? ॥४७४॥ नाहिगपाणुवलद्वी न वा विवक्खोत्ति वातओ सब्बा। सक्खाइग्गहणेण वा न उ जुत्तो तिविहनियमोसे ॥ जेणतिदूरसमीवाणुवलद्धी लक्खणस्स हीणत्ता । सुहमाभिभवणववाणसमाणहारादणुवलद्धी॥४७६।। (ताले) 'पञ्चक्ख'मित्यादि । तच्च लब्ध्यक्षरं कश्चित्तमाता प्रत्यक्षं लभते, एतदुक्तं भवति-तच कस्यचिदिन्द्रियमनोभ्यां प्रत्यक्षरूप- तया चोत्पद्यते, 'लिंगेण चति अनुमानज्ञानतया चेत्यर्थः, लिंग किमित्यत आह-'लिंगमणुमाणं'ति लिङ्गं हनुमानमुच्यते, ·MPE विरोपात कोट्याचार्य पुत्तौ अक्षरलाभ- रीतिः ॥१७६॥ ॥१७६॥ धूमेऽ(मा)ग्निज्ञानोपचारात् ,प्रत्यक्षहेतौ घटे प्रत्यक्षोपचारवत् ,एप: सामान्यः स्थितपक्षः ॥४६९।। परमतमाशिशङ्कयिपुराह-अन्ये सूरयः सादृश्यादि प्रभापन्ते इत्यनुमानम् , तद्यथा-'सारिक्खे' त्यादि । 'सारिक्ख'ति सादृश्यानुमानमप्रत्यक्षेऽपि भ्रातुज्ञानं स्मृविरूप- वात्, विपक्षानुमानमहेर्नकूलज्ञानमेवमादि, उभय इत्पश्वतरात् खराश्वयोरित्येवमादि, उपमानं गोगवय इत्येवमादि, आगमात् स्वर्गा- दावित्युच्यते, एवं सर्वमेतदनुमानं नोपन्यस्तानुमानाद् व्यतिरिच्यते, सम्बन्धादन्यतः प्रतिपत्तेः, न चेत् सम्बन्धादन्यतः प्रतिपत्ति- दितीयस्तर्हि दोप इति, किश्चिद्भेदेनास्यास्माद् भिन्नत्वाददोप इति चेत्, आह-किश्चिभेदेन च भिद्यमानं न तत् पञ्चधा स्थास्य- तीति गाथार्थः ॥४७०-७१॥ अपिच-'इंदिए'त्यादि, इन्द्रियमनोनिमित्तमपिलव्ध्यक्षरं नानुमानाद् भिद्यते, आस्तां सादृश्यादीति, यद्येयं प्रत्यक्षव्यपदेशः कथमित्युपचाराद्, आह च-किंत्विन्द्रियमनसोरन्यल्लिङ्गान्तरं नापेक्षत इति प्रत्यक्षोपचारः केवलं, न तत् साक्षा- दुत्पत्तेरिति गाथाथः ॥ ४७२-७३ ॥ अपिच-इयमनुमानस्य किञ्चिद्विशेपोपलब्धिः-'नापुण' इत्यादि । नापुनरुक्ता, सादृश्योप- मानयोमिथोऽभेदात् सर्वत्र सादृश्याविशेपाच, तथा न समस्तलिङ्गविशेषोपसंग्राहिणी, न चेयं गुणाय, अतः किमनया नियमितपश्च- विधप्रमाणयेत्थं विशेपोपलव्ध्या परिकल्पितया ?, कस्यचिदथस्यासिद्धेरेकमेगास्तु तदिति गाथार्थः ॥४७४॥ या चेयं क्वचिद् त्रि- विधानुपलब्धिः परिकल्प्यते, तद्यथा-अत्यन्तानुपलब्धिः खरविपाणादेरिक,तथा सामान्यानुपलब्धिः-महामापराशिप्रक्षिप्तमापकणादे- रिच, तथा विस्मृत्पनुपलब्धिरयमसावित्यनुपस्थानमस्मरणतः, इयम्-'नाहिगते त्यादि, इयमनुपलब्धिलध्यक्षराधिकारे 'नाधि- कता' न प्रस्तुता, किं तर्हि १–उक्तद्वयमेवाधिकतं, अथ मनुपे विपक्ष इतिकृत्वा मता, उपलब्धेरन्या अनुपलब्धिरिति व्युत्पत्तेः, दूपणमाह --ततः सानुपलब्धिर्वाच्या भवता, अतिसंनिकष्टाविप्रकएभेदभिन्नत्वात्तस्याः, यद्वा आदिग्रहणेन वाच्या, न पुनर्युक्त ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती एकेन्द्रिया- दीनां ल- ध्यक्षरा- सिद्धिः ॥१७७॥ ॥१७७॥ एवं त्रिविधनियमः त्रिपरिगणनमस्या अनुपलब्धेस्तस्मादेतदप्यचारु। इत्यक्षरस्य तत्त्वभेदपर्यायाख्या समाता। अक्खरलंभोसपणीण होज पुरिसाइयपणविण्णाणं । कत्तो अस्सण्णीण ? भणियं च सुयम्मि तेसिपि ॥४७॥ जह चेयपणमकित्तिममस्सण्णीणं तहोहनाणंपि । थोवति नोवलब्भइ जीवत्तमिविदियाईणं ॥ ४७८॥ जह वा सण्णीणमणक्खराण असइ नरवण्णविण्णाणे।लद्धक्खरंति भषणइकिपित्ति तहा असण्णीणं ॥४७९॥ साम्मतमक्षरश्रुताधिकारादेव यदुक्तम्-'अक्सरलद्धीयस्स लद्धिअक्खरं समुप्पज्जईचि तदधिकृत्य चोदकद्वारेणोपतिष्ठते-'अक्ख- र इत्यादि, ननु चाक्षरलाभः संज्ञिनां पर्याप्तकानां भवेत् , काम, यः किंविशिष्टः १ इत्याह-यः पुरुपादीनां वर्णविज्ञानोपयोग इत्यर्थः, आदिशब्दात् रुपादिग्रहणं, केपां तु. न भवतीत्याह-कुतोऽसंज्ञिनां-एकेन्द्रियादीनां ?, तेपाममनस्कत्वात्, परोपदेशजत्वाचास्य, ततः किमित्यत आह-भणितं च श्रुते तेपामप्यसंशिनां लब्ध्यक्षराविर्भवनमिति गम्यते, 'फासिदियक्सरं रसणिदियक्खरं घाणिदिय- खरं सोविंदियक्खरं चेति वचनात् , कथं तदिति गाथार्थः ॥ ४७७ ॥ अत्र दृष्टान्तद्वारेणोत्तरमाह--'जहे'त्यादि, यथैकेन्द्रियाद्य- संजिनां 'चैतन्य' चिच्छक्तिः 'अकृत्रिम' सांसिद्धिकमविशिष्टं श्रद्धीयते 'तह'त्ति तथाऽसंज्ञिनामूहाज्ञानमप्यविशिष्टतरं लब्ध्यक्षर- रूपं कस्मात् सदपि न श्रद्धीयते इति ?, यद्येवं कस्मानोपलभ्यते ? इत्यत आह-'थोत्र'ति अणीय इतिकृत्वा, विशिष्टेन रूपेणेति शेपः, किंवदित्याह-जीवत्तमिव, केषामित्याह-'इंदियादीणं' एकेन्द्रियादीनां, आदिपदलोपादिति गाथार्थः ॥ ४७८ ।। दृष्टान्तान्तर- माह--'जह वेत्यादि, यथा वा संज्ञिनामेवाक्षरानभिज्ञानां गोपालादीनां असति नरवणेविपये विज्ञाने लब्ध्यक्षरमिति भण्यते,कुतः, ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती खपरप- र्यायाः ॥१७८॥ ॥१७८॥ तवर्णश्रवणतस्तद्दर्शनतो वा गौरप्याकारिता सती स्वनाम जानीते सबलाऽहं बहुला चेयमित्यभिप्रायः, दार्टान्तिकमाह-'किपित्ति किंचिद्यच यावच 'तथा' तेन प्रकारेण 'असंज्ञिना' एकेन्द्रियादीनां पृथिव्ययादीनां लब्ध्यक्षरमस्तीति बोद्धव्यं, संज्ञाच्यञ्जनाक्षरयो. स्त्विहाप्रस्तावः परोपदेशजत्वादिति, लब्ध्यक्ष स्वस्ति अस्येन्द्रियक्षयोपशमरूपत्वादस्य च सकलसंसारिमाणिसाधारणत्वाद् अल्पबहुत्वे विचारात् , तदेवं सर्वेषां लब्धिरस्तीति गाथार्थः ।। ४७९ ।। तदेतदपि परिशोध्येदानीमेकैकमक्षरमनुग्रहार्थ यथावत्कथयन्नाह-- एक्केक्कमक्खरं पुण सपरपज्जायमेयओ भिन्नं । तं सव्वदव्वपज्जायरासिमाण मुणेयचं ॥ ४८०॥ जे लभइ केवलो से सवन्नसहिओ व पनवेऽयारो । ते तस्स सपज्जाया सेसा परपज्जया सव्वे ॥ ४८१॥ जइ ते परपजाया न तस्स, अह तस्स न परपज्जाया । जं तम्मि असंबद्धा तो परपजायववएसो॥४८२॥ चायसपज्जायविसेसणाइणा तस्स जमुवउज्जति । सधणमिवासंबद्धं भवन्ति तो पजवा तस्स ॥४८३॥ सघणमसंघद्वंपि हु चेयणंपिव नरे जहा तस्स । उवउज्जइत्ति सधणं भण्णइ तह तस्स पज्जाया ॥४८४॥ जह सणनाणचरित्तगोयरा सव्वदव्यपज्जाया । सद्धेयनेयकिरियाफलोवओगित्ति भिन्नावि ॥४८५॥ जइणो सपन्नया इव सकवनिप्फायगत्ति सधणं व । आयाणच्चायफला तह सव्वेसिपि वण्णाणं ॥४८६॥ एगं जाणं सव्वं जाणइ सव्वं च जाणमेगंति । इय सव्वमजाणतो नागारं सव्वहा मुणइ ॥ ४८७ ॥ जेसु अनाएसु तओ न नजए नजए य नाएसु । किह तस्स ते न धम्मा ? घडस्स रुवाइधम्मव्व ? ॥४८८॥ नहि नवरमक्खरं सव्वदचपलायमाणमण्णंपि । ज वत्थुमत्थि लोए तं सव्वं सव्वपज्जायं ॥ ४८९ ।।

·स्वपरप- यायाः विशेषायः कोट्याचार्य घृत्ती ॥१७९॥ । १७९॥ इहरग्वराहिगारो पण्णवणिज्जा य जेण तश्विसओ । ते चिंतिज्जतेवं कहभागो सव्वभावाण ? ॥४९॥ पण्णवणिज्जा भावा वण्णाण सपनया तओ थोवा । सेसा परपज्जाया तोऽणन्तगुणा निरभिलप्पा ॥४९॥ नणु सध्यागासपएसपनाया वण्णमाणमाइझं । इह सव्वदवपन्जायमाणगहणं किमत्यति ॥ ४९२ ॥ थोवंति न निदिहा इहरा धम्मत्थियाइपजाया । के सपरपज्जयाणं हवंतु किं होतु वाऽभावो? ॥४९॥ किमणंतगुणा भणिया ? जमगुरुलहुपज्जया पएसम्मि । एक्केक्कंमि अणंता पण्णत्ता वीयरायेहिं ॥४९॥ तत्थाविसेसियं नाणमक्वरं इह सुयक्खरं पगयं । तं किह केवलपज्जायमाणतुलं हविजाहि ॥ ४९५ ॥ सयपनवेहिं तं केवलेण तुल्लं न होज न परेहिं । सपरपज्जाएहि उ तुल्लं तं केवलेणेव ॥ ४९६ ॥ अविसेसकेवलं पुण सयपज्जाएहिं चैव तत्तुल्लं । जं नेयं पइ तं सव्वभावव्यावारविणिउत्तं ॥ ४९७ ॥ 'एक्फेक्के' त्यादि, इह पुनस्तदेकैकमक्षरमकारादि संज्ञामिलाप्यविज्ञानात्मकमिति भावना,स्वपर्यायभेदभिन्न परपर्यायभेदमि- न्नं च सत् किंप्रमाणं ज्ञातव्यमित्यत आह-सर्वाणि यानि द्रव्याणि-धर्मास्तिकायादीनि तत्पर्यायतुल्यत्वेन सर्वात्मकमिति गाथा- थः ॥ ४८० ॥ के पुनस्ते ? इत्यत आह–'जे लभती'त्यादि, 'यान्' सानुनासिकादीन् सम्बद्धान् 'लभते' प्राप्नोति 'केवल:' असंयुक्तः 'अकारः' अकाराख्यो वर्णः, तथा शेपवर्णसहितो वा-अन्यवर्णसंयोगद्वारेण ते सम्बद्धास्तस्याकारस्य स्वपर्याया उच्यन्ते, अ- स्वित्वसम्बन्धात् ,चानन्ताः, कथं ?, अभिलाप्यवाद्यनिमित्तभेदात् तस्य च परमाणुव्यणुकादिभेदेनानन्तत्वात् , जनेश्व तथा तथाऽभि- धायकत्वपरिणामे सति तदर्थपतिपादकत्वात्, संकेतस्य च शब्दार्थानादिमत्सम्बन्घतो युज्यमानत्वादिति, 'सेसा' इति शेपास्त्वि- ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती स्वपरप- याया: ॥१८०॥ ॥१८॥ कारादिसम्बन्धिनो घटादिसम्बन्धिनो वा सर्वे परपर्यायाः नास्तित्वसम्बन्धाद् एते चतेभ्योऽसचादनन्तगुणा इति भावनीयम् ,एवमाका. रादयोऽपि भावनीया इति गाथार्थः ।। ४८१।। एवमुक्ते सत्याह-'जती' त्यादि, यदि ते घटइकारादिधर्माः परपर्यायाः ततः परभूतत्वान तस्य ते, तत्स्यामिपर्यायिवत् , 'अह तस्स'त्ति अथ ते तस्य न तर्हि परपर्यायाः आत्मभूतत्याद स्वपर्यायकलापयत् , ततश्च विरोधः,तम अभिप्रायापरिज्ञानात् तथाहि-यत्-यस्मात्तस्मिन् अकारे असम्बद्धा-व्यावृत्तेन रूपेण वृत्तास्ते घटादिस्वपर्यायास्ततः कारणात् परपर्यायव्यपदेशस्तेपामिति, निमित्तभेदेन तदतव्यपदेशः, अन्यथैकत्वं स्यात् , तथाहि-द्विविधाः पर्यायिणः पर्यायाश्चि- न्त्यन्ते-सम्बद्धाश्थासम्बद्धाच, तत्र तावदकारे घटादिपर्यायास्तदस्तित्वपर्यायेणासम्बद्धाः नास्तित्वपर्यायेण तु सम्बद्धाः, एवं घटादावप्य- कारपर्यायाः, इह चाकारे घटस्वपर्यायाणामस्तित्वपर्यायेणासम्बन्धाङ्गीकरणात् परपर्यायव्यपदेशः, अन्यथा खकारपर्याया एव घटादि- पर्याया इति, तत्रैतत्स्यात्-यत एवाकारे तेऽस्तित्वेनासम्बद्धाः नास्तित्वेन तु सम्बद्धाः अत एव ते तस्य न भवन्तीत्यभिदध्महे, 'जइ ते परपज्जाया ण तस्स'त्ति, अत्रोच्यते-यत एव तस्य ते न सन्तीति विशेष्य बमो, न तु सर्वथैव न सन्ति, तथात्वे खरविपा- णप्रख्यत्वप्रसङ्गात् , अत एव ते तस्य परपर्याया एव स्युः, नचैतदेवमकारघटयोरेकत्वप्रसङ्गात् , अथवा यथैव हि ते तस्य न सन्ती- ति विशेष्य मो-न सर्वथैव न सन्ति, स्वपक्षक्षतिप्रसङ्गात् , तथैव ह्यस्तित्वसम्बन्धमात्रं घटगतमङ्गीकृत्य तेऽस्य परपर्यायास्तस्यैति- कृत्या, नास्तित्वमा त्वेतद्गतमङ्गीकृत्य सपर्याया एव तेऽस्येतिकृत्वा, अथवा यत एव तेऽस्येत्येत्वं पष्ठया मो अत एव तेऽकारस्य पर्यायाः, विशेषणविशेष्यसम्बन्धात् , घटरूपादिवत् , एवमुक्ते पर आह–चयमपि विशेष्य बेमो यथेह घटस्य रूपादयः पष्ठया प्रती- यन्ते तथा नैवमेते घटपर्यायाः, किं तर्हि १, तेऽस्य न सन्तीत्येतावन्मात्रकं ब्रूमः, तथा च भवताऽपि नास्तित्वपर्यायोऽङ्गीकृत एवं ·विशेषाय कोट्याचार्य पुची स्वपरपर्या यविचार ॥१८॥ ॥१८॥ अभावरूपापीनवादपि वस्तुसत्तायाः, ततच नास्तित्वेन घटपर्यायसम्बन्धिना सहाकारस्य का सम्बन्धः १,तस्याभावत्वात् खरविपाणव- दिति दृष्टान्तदान्तिकयोवैधुर्यम्, अत्रेदमेकमुत्नरं-यद्यकारस्य तदभावादसम्बन्धो न,यधकारस परभावाभावः पर्यायो न, हन्त ! तर्हि प्रतिपेधामा विधिप्राप्तितो भावसम्बन्धप्राध्या अकारघटयोरेकत्वप्रसंगः प्राप्तः, अथवा द्वितीयमुत्तरं-न वैधुर्य प्रतिपेघस्य सद्विपयत्वात् , तथाहि-तेऽस न सन्तीति,किमुक्तं भवति ?,त एते स्वपर्यायवैन न सन्ति, तथा तेऽस्य सन्तीति,किमुक्तं भवति ?,तस्स घटस्य पर्याय- त्वेन सन्ति, एवं घटस्थापि वपर्यायतया सन्ति परपर्यायतया न सन्तीति, किं चेह कस सर्वात्मना भवेत् ? नहि घटस्य रूपादयः स्वतचेनैव भान्ति, पारिमाण्डल्यस्य गुणित्वात् , तेषां च गुणत्वात् , गुणगुणिनोध पृथग्रव्यपदेशाद, अपिच-नास्तित्वपर्यायोपि न सर्वथैवाभावः, पर्यायान्तरेण व्यपदेशात् प्रागभाववत् , तथाहि-मृत्पिण्डशिवकस्थासकोशकुशूलादि मृत्पर्यायो भावः सन् घटाकार- भावमात्रविशेषणात्, मागुत्पत्यभावो भण्यते, घटाकारोपरमविशेषणाद्वा कपालादिपर्यायः प्रघंसाभावः, एतदुक्तं भवति-पर्यायान्त- रापन्नास्ते न सन्ति, न तु सर्वथैवाभावः, तस्यानभिलाप्यत्वात् , खरविषाणादयः खल्वभावत्यै सति कसादभिलप्यन्ते । इति चेत्, उच्यते, तेऽपि च कृतसंकेतैविचक्षुभिरभिलाप्यार्थाभावप्रत्यायनार्थमपदिश्यन्ते, न तु तेषां सर्वथैवाभावः खरविषाणमिति शब्दमात्र- साक्षात्करणाद् ,अत एतायन्तमर्थ हृदि व्यवस्थाप्याह-जं तम्मी'त्यादि गाथार्थः ॥१८२॥ प्रमाणमाह-'चाये'त्यादि, पुन्बद्ध, अ. साक्षरपटना-तस्म-अकारस्स जं-जम्हा ते 'उपउज्जति स्वरूपं पोपयन्ति, कथं ?, 'चायेण' तृतीयायाः प्रत्येकाभिसम्बन्धात्, तथा 'सपनायविसेसणेण य' आदिशब्दः स्वभेदप्रख्यापक, प्रमाणद्वयं चैवं-परपर्याया अप्यकारस्य पर्यायाः, त्यागेन पुटिजन- नादात्मनो नेनादिरोगात्, तदत्यागोपयोगे च य इति व्यपदेशायोगात् , तथा तेऽस परपर्याया अपि सन्तः सामान्यतः पर्यायाः, ·विशेपाव कोट्याचार्य स्वपरपर्या- यविचारः वृत्ती ॥१८२॥ ॥१८२॥ स्वपर्यायविशेषणोपयोगात् ,घटस्य रूपादय इव परस्परविशेषकाः,यथा हि घटस्य रूपाणूनां रसाधणुकलापः खल्वभावरूपतया विशेषकः पर्यायाथ त ओघतः, एवमकारस्य स्वपर्यायाणां सकलत्रैलोक्यपर्यायराशय इति, एक्माकारानाकाराक्षरानक्षरथुतादिष्वपि वाच्यं इति गाथायाः प्रागर्थः । यद्येवमसम्बद्धाः किमस्यामी भण्यन्ते ? इति, उच्यते, असंघद्धा अप्यस्यैते पर्याया इति प्रतिज्ञा, उपयुज्य- मानत्वादिति हेतुः, साक्षाद् दृष्टान्तमाह-'सधणमिवासंबद्धति प्रकटार्थ, अतो-'भवन्ती'त्यादि निगमनमिति गाथार्थः ॥ ४८३ ॥ अमुमेव भावयन्नाह-'सधण'मित्यादि, गतार्था, नवरं चैतन्यं व्यतिरेकेण वक्तव्यं, 'तह तस्स ते पजाया भवन्ति, उवउज्जंतित्ति काउं' इति ।। ४८४ ॥ दृष्टान्तान्तरमेवाह-'जहे त्यादि, 'जइणों' इत्यादि, यथेति प्रकारार्थः, यतेः-साधोयपदिश्यन्त इति वाक्य- शेषः, के ? इत्याह-'सर्वद्रव्यपर्याया' सकलपदार्थस्वभावाः, कीदृक्षाः ? इत्यत आह -'भिन्नावित्ति अनात्मभूता अपि, कि- मित्यत आह-दसणनाणचरित्तगोयर'त्तिकाउं दर्शनादेर्गोचरीभवन्तो-विषयभावं लभन्त इति गाथार्थः ॥ ४८५ ॥ कसादिमे- अमीषां गोचरीभवन्तीत्यत आह–'सद्धेय'त्ति यस्मात् केचित्तत्र श्रद्धेयफलोपयोगिनो वर्तन्ते, यथा सन्ति पञ्चास्तिकाया विगतदो- पेण भगवतोक्तत्वात् ,तथा केचिज्नेयफलोपयोगिनो यथैकैकोऽसंख्येयप्रदेशात्मकः सम्भवतः,तथा केचित् क्रियाफलोपयोगिनो यथा 'पट्ट समचउरंस'मित्येवमादि, कुत इत्यत आह-'खकार्यनिप्पादकत्वात् मोक्षप्रसाधकलात् , किंवदित्याह-सपज्जया एवं- ति ज्ञानादिपर्याया इव, अयमत्र सार:-श्रद्धेयादिपरपर्यायानन्तरेण श्रद्धानाधभावः, विपयाभावाद्विपयिणोऽप्यभावः, परपर्यायानन्त- रेण स्वपर्यायाभाव इत्युक्तं भवति, स्वपनमिवेति च भिन्नो दृष्टान्तः, दार्शन्तिकमाह-'आदाणे'त्यादि, सुगममिति गाथार्थः ॥ ४८६ ॥ न चेयं खमनीपिका, आर्पोक्तत्वात् , अत आह–'एक्क'मित्यादि, एकं वस्तु जानन् स्वपरपर्यायानुवेधेन सर्व वस्तु जा- ·स्वपरपर्या- यविचार: विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती ॥१८॥ ॥१८३॥ नाति, सर्वपरिज्ञानभावभाविल्यादेकज्ञानस्य, सर्व च जानन्नेकं, एकपरिज्ञाननान्तरीयकलात् सर्वज्ञानस्येति, एवं सर्वमजानन् नाकारं सर्वथा 'मुणई' जानातीति गाथार्थः ।। ४८७ ॥ तथा चाह-'जेसु' इत्यादि, येषु परपर्यायेवज्ञातेष्वकारो न ज्ञायते, अतादृशत्वा- त्, कथं ते-परपापा न तस्य-अकारख धर्माः १, किन्तु धर्मा एव, स्वस्थीभ्याक्षिणी निमील्य चिन्तयैतत् किमेवमुत नेति, प्रयोगश्च-अकारस्य सकलं त्रैलोक्यं पर्यायः, तज्ज्ञाने तज्ज्ञानात्तदज्ञाने चाज्ञानात् , सर्वरूपाचात्मपटवत्, तथा चाह-'घडस्स रूवादिधम्मव्वति गाथार्थः ।। ४८८ ॥ अक्षरमेव ह्येवंविधमित्याशङ्कायामिदमाह-'ण ही त्यादि, न केवलमक्षरमेव सकलध- मापर्माकाशजीवपुद्गलास्तिकायपर्यायराशिप्रमागं, किन्तु १ यत्सत् , तदेवं-'जो एगं जागती'त्यस्य सूत्रस्य सामान्यप्रवृत्तेरिति गा- थार्थः ॥ ४८९ ॥ यद्येवं किमक्षरमेवाङ्गीकृत्यायं प्रयास इत्याह-'इत्यादि, 'इह' प्रक्रमेऽक्षराधिकारो यतः तथा 'प्रज्ञापनीया एवं' अभिलाप्या एव पर्यायाः येन 'तद्विपय:' अक्षरस्य सामान्यवर्णस्य विपयो वाच्यः, अतः 'ते' प्रज्ञापनीयाः पर्यायाः 'चिन्त्यन्ते' मृग्यन्ते, एवं अकाराक्षरस्य सर्वपर्यायपरिमाणज्ञापनेन पृच्छति-यद्येवं कतिभागः 'सर्वभावानां सर्वपर्यायाणां, अभिलाप्या इति शेपः ॥४९०॥ उच्यते- 'पन्न'इत्यादि, 'वर्णानाम्' अक्षराणां 'प्रज्ञापनीया भावा' अभिलाप्या धर्माः 'स्वपर्याया' खल्वात्मपर्यायाः यतस्ततः 'स्तोकाः' खल्पाः, यतश्च शेपाः परपर्यायास्ततोऽनन्तगुणाः, एतेभ्यो वर्गानामनमिलाप्याः पर्याया इति, एतदुक्तं भवति- सर्वस्य सतो वस्तुनः स्वपर्यायाः स्तोकाः,परपर्यायास्त्वनन्ताः, अन्यत्राकाशात् ,तस्य हि सर्वतोऽनन्तत्वाद्विपर्यय इति गाथार्थः ॥४९१।। एवं चर्चिते सत्याह परः-'णणु'इत्यादि, 'नन्वि'त्ययायां 'वन्नमाणमाइ'ति 'वर्णप्रमाणं' वर्णपर्यायप्रमाणमावेदितं, सूत्र इति सामर्थ्याद् गम्यते, किं तदित्याह-'सर्वाकारामदेशपर्याया सकललोकालोकगताकाशप्रदेशपर्यायराशिप्रमाणमित्यर्थः, उक्तं च- ·विशेषाव कोवानार्य पृत्ती स्वपरपर्या- यविचार: ॥१८॥ ॥१८॥ सव्वागासपएसग्गं सव्वागासपदेसेही त्येवमादि, अत एवं स्थिते 'इह' श्रुताधिकारे 'सव्यदव्यपजायमाणगहणं' किमर्थ, वर्णस्येति ग- म्यते, पेनोच्यते न हि नवरमक्षरं सन्यदव्वेत्येवमादि, एतदुक्तं भवति-न सूत्रे एवं पठयते "सबदव्यपएसग्ग"मिति गाथार्थः ॥ ४९२ ।। अनोत्तरमाह--'योवमित्यादि, इह सन्ने चतुरस्तिकायपर्यायाः स्तोका इति 'न निर्दिष्टान पठिताः साक्षात् , अर्थ- उस्तु निर्दिष्टा एक, "जे एगे जाणती"त्येवमादि, अत एव सूत्रसामाण्याद् इत्थं चैतदङ्गीकर्तव्यं, यदुत ते गृहीता इत्याह,इह चान्यथा- तदसंग्रहे थर्मास्तिकायादिसपर्यायाः स्वपरपर्यायाणां वर्णसम्बन्धिना के भवन्तु १, व्यतिरिक्ताः सन्त इति वाक्यशेपः, तथाहि-कि स्वपर्यायाः सन्तु वचनगोचरा इत्र, आहोस्सित्परपर्यायाः सन्त्वाकाशस्थपर्याया इव, वर्षपरपर्यायाः, पूर्वन श्रुतास्तिकायचतुष्टययोरेक- त्यसंगः, इतरत्र तु सर्ट परपर्यायत्वे, एवमुक्ते आचार्य एवाशिशङ्कयिपुराह-'किं होंतु चाऽभावोति किमभावमापद्यतां ?, पर आह-काम, वन, तेषां सत्पर्यायत्वात् , तस्मात्परपर्यायकोटथामेवैतेयामवरोध इति गाथार्थः।। ४९३॥ अन्येन प्रकारेणाह- 'किमे त्यादि, ननु च किमित्याकाशप्रदेशा अनन्तगुणिता भणिताः 'सव्यागासयदेसग्ग सन्त्रागासपदेसेहिं अगंतगुणियंति, उच्यते 'ज'मित्यादि प्रकटार्थम् ।।४९४ा पुनरप्यारया भङ्गथा माह-'तत्थेत्यादि, 'तत्रे'त्यधिकरणसप्तमी, ततश्च तत्रेति समागासपदेसग्गं सम्यागासपदेशेहि अणंवगुणिय पज्जवक्सर निफजई त्यस्मिन् स्ने 'नागमवर ति ज्ञानमक्षरं प्रतिपादित, किंविशिष्टमित्याह-'अ- विशेषितं' सामान्येन अविशेषितवाद ,वन (०पाभिधानाचेद)केवलाक्षरमिति गम्यते,वतः किमित्यत आह 'इ' द्वारे सुतक्खरं 'प्रकृतं' अ- धिकृतं ततोऽपि किमित्यत आह-त मुयक्खर 'क' केन प्रकारेण केवलाक्षरपर्यायतुल्यं भवेत् ? उच्यते,नन्यत्रापि समागास'मित्यादि- सत्रे अपर्यवसितधुताधिकारादकारापेर गम्यत इति स्थितपक्षः । अथ पे 'सत्यजीवाणपि य प अखरा अगंतभागो निच्चुग्घाडि- ·स्वपरपर्या- यविचार: विशेषाव० कोट्याचार्य वृत्तो ॥१८॥ ॥१८५॥ यओ" इत्यत्र सूत्रान्तरे सर्वजीवग्रहणात् तत् न श्रुताक्षरं चतुर्दशपूर्वविदां सम्पूर्णत्वात् , वस्मात्केवलाक्षरमेतदिति,यद्येवं केवलस्यापि न सर्वजीवानामनन्तभागस्तिष्ठति सर्वज्ञसद्भावाद्, अतो न तत्केवलाक्षरमपीति कस्यासावनन्तभागोऽस्तु ?, अथ मनुपे अविशेपेण सर्व- जीवग्रहणे सत्यपि प्रकरणादपिशब्दाद्वा केवलिनो विहायान्येपामनन्तभागो गम्यते, उच्यते, अत एव किन्न श्रुतात्मकमक्षरमङ्गीकृत्य समस्तद्वादशांगविदोऽपि विहायान्येपामस्मद्विधानामनन्तभाग इति गम्यते ?, तस्मात्स्वपरपर्याय भेदादुभयमप्यविरुद्धमिति वक्ष्याम इति गाथार्थः ॥४९५।। तदेवमर्थतः परिहत्य कण्ठतः परिहरन्नाह--'सय' इत्यादि, 'तद्' वर्णाक्षरं 'स्वपर्यायैः' स्वपर्यायानङ्गीक- त्य केवलेन तुल्यं न भवेत् ,काममेतत् , एवत्पर्यायाणां सर्वपर्यायरा(श्य)नन्तभागत्वात् , केवलस्य च सर्वद्रव्यपर्यायप्रमाणत्वात् , तथा 'न परैः' न परपर्यायराशिनेत्यर्थः तत् केवलेन तुल्यं भवेत् , तस्य सर्वपर्यायानन्तभागोनत्वात् , उभयमंगीकृत्याह-उभयथा तु त- तुल्य केवलज्ञानेनैव विशिष्टेनेति शेपः, विशिष्टं झुच्यते स्वपरपर्यायमेदोपकल्पितमिति गाथार्थः ।।४९६॥ एवं स्थिने सत्याह-'अं- ची' त्यादि । 'अविशेषकेवलं पुनः' अविशेपेण सर्वोपलब्धिकेवलं पुन:-अविवक्षितस्वपरपर्यायविकल्पं केवलं पुनः खपर्यायैरेव तत्तुल्प 'सव्यागासपदेसग्गलक्षणाक्षरप्रमाणं वर्तते, अयमन भावार्थ:-इह ययेन ज्ञानेन ज्ञायते तत्तस्य पर्यायो भण्यते विषयविषयिणोरभे- दोपचाराज्जीवदेहवत्, भेदविवक्षायां तु परपर्याया एव,तेनामुना मकारेणाद्यस्य ज्ञानचतुष्टयस्य स्वपर्यायाः सन्ति स्तोकाच, परपर्या- याः सन्ति भूयांसथ, केवलं त्वविकल्पकं सर्वज्ञत्वात् , स्वपर्याया एवाविशिष्टस्येत्यर्थः । तथा चाह-यद्-यसात्पश्चास्तिकायानंगी- कृत्य 'तद्' अविशेषकेवलं 'सव्वभाव'त्ति सर्वात्मना 'व्यापारविनियुक्त व्यापार व्यापृतमनुसमयमिति शेषः, न चैवं श्रुताक्षर- मिति गाथार्थः ॥४९७॥ अन्यथा हि- ·विशेषाय कोट्याचार्य पृत्ती अक्षरान. न्तभाग व्याख्या ॥१८६॥ ॥१८६॥ वत्थुसहावं पइ तैपि सपरपज्जायमेयओ भिन्नं । तं जेण जीवभावो भिन्ना य तओ घडाईया ॥४९८॥ अविसेसियपि सुत्ते अश्खरपज्जायमाणमाइ । सुयकेवलक्खराणं एवं दोपहंपि न विरुद्धं ॥४९९।। तस्स उ अर्णतभागो निच्चुग्घाडोयसव्वजीवाणं । भणियो सुयम्मि केवलिवजाणं तिविहभेओऽपि ।।५००॥ सो पुण सब्वजहन्नो चेयपणं नावरिजइ कयाई । 'उक्कोसावरणम्मिवि जलयच्छन्नक्कभासो व्व ॥५०१॥ थीणद्धिसहियनाणावरणोदयओ स पत्थिवाईणं । बेइंदियाइयाणं परिचड्डइ कमविसोहीए ॥५०२॥ उक्कोसो उपकोसयसुयणाणविओ तओऽवसेसाणं । होइ विमज्झो मज्झे छहाणगयाण पाएणं ॥५०३।। 'चत्यु'इत्यादि,अथवाऽधुना विशेपकेवलमङ्गीकृत्य विपयविभागमाह-वस्तुस्वभावं प्रति-आलम्ब्य पिण्डमाश्रित्य तदपि केवलं स्व- परपर्याय मेदाम्यां भिन्नं वर्तते जीवस्वभावत्वात् वर्णवत् ,ते चास्य परपर्यायास्तुल्या इति जिनभटाचार्यपूज्याः, तथा चाह-तयेन केवलं जीवस्वभावस्ततश्च तत्परिच्छेदाः स्वपर्यायास्तथा भिन्नाच ततः घटधर्माधर्माकाशादयस्ते च परपर्यायाः,अन्यथा सङ्करस्तदेकत्वं वा स्यादिति गाथार्थः॥४९८॥ यदुक्तं वक्ष्याम इति तदभिधीयते–'अविसेसियंपी'त्यादि, एवं पदविशेपितं 'सूत्रे' 'सव्वागास'मित्यादौ यदक्ष- परिमाणमादिष्ट तद्विशिष्टकेवलश्रुताक्षरयोरविरुद्धं इति गाथार्थः ॥४९९।। 'तस्स उ' इत्यादि, 'तस्येति सामान्यस्य 'तिविहभेओ- ऽवित्ति जघन्यमध्यमोत्कृष्ट इति गाथार्थः ॥५००॥ 'स' इत्यादि, स पुनः अक्षरलाभः सर्वस्तोकः 'चैतन्य जीवत्वनिवन्धनं नात्रियते कदाचित् कस्यचिदिति गाथार्यः ॥५०१।। स कस्य भवतीत्याह-'थी'त्यादि, स्त्यानद्धिवेदनीयोदयसहिताज्ञानदर्शनावरणोदयादुरक- टात् पृथिव्यादीनां स भवति, ततोऽसौ 'वेइंदिये'त्यादि स्पष्टं ॥५०२॥ साम्प्रतमुत्कृष्टमाह-'उक्कोस'इत्यादि, उन्कोसो अक्खर- ·अनक्षरश्रुतं विशेषावक कोट्याचार्य वृत्ती ॥१८७॥ १८७॥ लाभो समस्तचतुर्दशपूर्वविदः, विमध्यममाह-'तओऽवसेसाणं मज्झे विमझो होई' किंविशिष्टानामित्याह-छहाणगयाण' पदस्थान- पतिताना, तच्चेदम्-'अर्णतभागहीणे वा असंखेज्जभागहीणे पा संखेज्जभागहीणे वा संखेज्जगुणहीणे वा असंखेज्जगुणहीणे वा अ- | णतगुणहीणे वा 'प्रायेण बाहुल्यमङ्गीकृत्य, विवक्षयाऽन्येपामपि तदुत्कृष्पसद्भावादित्युक्तमक्षरश्श्रुतम् ॥५०॥ अनक्षरभुता- भिधित्सया माह- रूढीय तं सुयं सुव्वइत्ति चेहा न सुव्वद कयाइ। अहिगमया वण्णा इव जमणुस्सारादओ तेणं ॥२०४|| ऊससियं नीससियं निच्छूढं खासिअंच छीयं च । निस्सिंघियमणुसारं अणक्खरं छेलियाई य॥५०५॥(नि०२०) अससियाई दव्वसुयमेत्तमहवा सुओवउत्तस्स । सब्यो चिय वावारो सुयमिह तो किं न चेट्ठावि ? ॥५०६॥ 'ऊसे'त्यादि,मतीतार्थव ।।५०४।। भाष्यकृदाह-उच्छ्वसितादि द्रव्यथुतमात्रं कारणत्वाद्, अथ चैतत् श्रुतमेव,यतः श्रुतोपयुक्तस्य सर्व एव व्यापारः श्रुतमितीह पठितः,पर आह-यद्येवं 'तो किं न करादिचेट्टावि श्रुतं श्रुतोपयोगाविशेषात् ? ॥५०५॥ उच्यते-'रूढी'त्या- दि, रूदया 'त' उच्छ्वसितादि श्रुतमुच्यते, चेष्टा पुनर्ने कदाचित् श्रूयते, दृश्यत्वेनाथव्यत्वात् , अनुस्खारादयस्तहि कस्मात् श्रुतमित्यत आह-वर्णा इवार्थाधिगमकत्वादनुखारादयोऽपि श्रुतं ॥ उक्तमनक्षरश्रुतमिति गाथार्थः ॥५०६॥ संज्ञिश्रुताभिधित्सया व्यु- त्पत्ति तावदाह- सपिणस्स सुयं जं तं सण्णिसुयं सो य जस्स सा सण्णा । होइ तिहा कालियहेउदिट्टिचाओवएसेणं ।।५०७॥ जइ सण्णासंबंधेण सणिणो तेण सणिणो सव्वे। एगिदियाइयाणवि जं सण्णा दसविहा भणिया ।।५०८।।

·विशेष
कोट्याचार्य
वृत्तो
संश्यसंक्षि-
श्रुते
HO
॥१८८॥
॥१८८॥
धोवा न सोहणाविय जं सा तो नाहिकीरए इहई । करिसावणेण धणवं न ख्ववं मुत्तिमेत्तेणं ॥५०९।।
जह बहुदव्यो घणवं पसत्वरूवो य रूव होइ । महईए सोहणाए य तह सण्णी नाणसण्णाए ॥५१०॥
इह दीइकालिगी कालिगित्तिसपणा जया सुदीहंपि । संभरइ भूयमिस्सं चिंतेइ य कह णु कायव्वं ? ॥५११॥
कालियसपिणत्ति तओ जस्स तई सो य जो मणोजोग्गे। खंधेऽणते घेत्तुं मन्नइ तल्लद्धिसंपण्णो ॥५१२॥
रूवे जहोवलद्धी चक्खुमओ दंसिए पयासेणं । तह छव्यिहोवओगो मणदत्वपयासिए अत्थे ॥५१३॥
अविसुद्धचक्खुणो जह नाइपयासम्मि स्वविण्णाण। असपिणणोतहत्थे थोवमणोदव्वलद्धिमओ॥१४॥
जह मुटियाइयाणं अव्चत्तं सव्वविसयविपणाणं । एगिदियाण एवं सुद्धयरं दियाईणं ।।११।।
तुल्ले छेयगभावे जं सामत्थं तु चक्करयणस्स । तं तु जहक्कमहीणं न होइ सरपत्तमाईणं ॥५१६॥
इय मणोविसईणं जा पडया होइ उग्गहाईसु । तुल्ले चेयणभावे अस्सण्णीणं न सा होइ ॥५१७॥
जे पुण संचिंतेउं इट्टाणिद्वेस विसयवत्थूसुं। वदंति नियति य सदेहपरिपालणाहेउं ॥५१०॥
पारण संपए चिय कालम्मिन याइदीहकालण्णा । ते हेउवायसण्णी निचेट्ठा होति अस्सण्णी ॥५१९॥
सम्मट्टिी सपणी संते नाणे खओवसमियम्मि । अस्सण्णी मिच्छत्तम्मि दिहिवाओवएसेण ॥५२०॥
खयनाणी किंसपणीन होइ होइ व खओवसमनाणी । सपणा सरणमणागयचिंताय नसाजिणे जम्हा ।५२१॥
मिच्छोहियाहियविभागनाणसण्णासमण्णिओ कोई ।दीसइ सोकिमसण्णी? सण्णा जमसोहणा तस्स॥५२२॥

·संश्यसंज्ञि- थुते विशेषाय कोट्याचार्य] वृत्ती ॥१८९॥ ॥१८९) जह दुब्वयणमययणं कुच्छिपसीलं असीलमसईए । भण्णा तह नाणंपिड मिच्छद्दिहिस्स अण्णाणं ॥२२॥ सदसदविसेसणाओ भवहेउजदिच्छिओवलंभाओ । नाणफलाभावाओ मिच्छद्दिहिस्स अपणाणं ॥९२४॥ ओहो न हेउऍ हेउओ न कालम्मि भण्णई सण्णी। जह कुच्छियत्तणाओ तह कालो दिहिवायम्मि ॥५२५|| पंचण्हमूहसण्णा हेऊसण्णा विइंदियाईणं । सुरनारयगम्भुभवजीवाणं कालिगीसण्णा ॥५२६॥ छउमत्थाण सण्णा सम्मदिट्टीए होइ सुयनाणं । मइयाचारविमुव का सण्णाईआ उ केवलिणो ॥५२७]] मोत्तूण हेउकालियसम्मत्तकम जहुत्तरविसुद्धं । किं कालिओवएसो कीरइ आइऍ सुत्तम्मि ? ॥२८॥ सणित्ति असपिणत्ति य सव्वसुए कालिओवएसेणं । पायं संवरहारो कीरइ तेणाइए स कओ ॥५२॥ 'सण्णिस्से' त्यादि, संज्ञिनः श्रुतमिति संज्ञिश्रुतं,स च संज्ञी यस्यासौ संज्ञा भवति,सा च त्रिविधा-दीर्घशब्दलोपाद्दीर्घकालिक्यु- पदेशेन हेतुपादोपदेशेन दृष्टिवादोपदेशेन चेति समुदायगाथार्थः ॥५०७।। अस्यां व्युत्पत्चापतिप्रसंगचोद्यमाह-'जती'त्यादि, यदि संशासम्बन्धेन संजिनो भवन्तीति पे तेन सर्वे पाणिनः संशिन एव प्राप्ताः, एकेन्द्रियाणामपि प्रज्ञापनायां दशविधसंज्ञाभिधानाद्, 'आहारादि ४ क्रोधादि ४ ओहसन्ना लोगसप्णा' अतः किमुच्यते तेनैवार्यश्यामेन-"असणी णं भंते ! असणिति कालओ केवचि- र होइ ति गाथार्थः ॥५०८॥ उच्यते-'योवा इत्यादि, 'इहे त्यस्यां व्युत्पत्ती, दोष स्पष्ट, नहि कापिणमानधनवांस्तवानुच्यते, मूर्तिमान् वा रूपवानिति, अप्रसिद्धेः ।।५०९॥ किन्तु-'जहे'त्यादि, यह बहुद्रव्यो धनवानित्युच्यते,प्रशस्तमूर्तिसम्बन्धान रूपवानि- ति,एवमिह महती शोभना च संशाधिक्रियते संज्ञानं संज्ञा-मनोविज्ञानमित्यर्थः, तत्सम्बन्धात् संजिन इति गाथार्थः॥५१०॥ सा च किं- ·विशेषार कोव्याचार्य संश्यसंशि- श्रुते ॥१९॥ ॥१९॥ विशिष्टेहाधिक्रियते ? इत्यत आह-'इह' गाहा ॥ इहादिपदलोपादीर्घकालिकी कालिकीत्युच्यते,कालिकी चासौ संज्ञाच पुंबद्भावात् कालि- संक्षेति, यया मुदीर्घमपि कालमनुस्मरति भूतमेष्यन्तं चानुचिन्तयति कथं नु तत् कर्तव्यमिति गाथार्थः ॥५११|| बहुव्रीहिणा मीलय- नाह'कालिये त्यादि, स्पष्टार्था, नवरं 'तल्लद्विसंपण्णोति मनोविज्ञानावरणक्षयोपशमादिसमेत इति ॥५१२॥ अस्य च- 'रूवे जहे त्यादि, स्पष्टाथैव ॥५१३॥ विपर्ययमधिकृत्याह 'अविसुद्धे'त्यादि, यथा काचकामलायुपहनलोचनस्य नातिप्रकाशे रूप- विज्ञानमस्पष्ट भवति, एवमसंधिनः पश्चेन्द्रियसम्पूर्द्धनजस्यार्थविज्ञानं स्यात् , निकृष्टतरक्षयोपशमतयाऽत्यत्पमनोद्रव्यग्रहणशक्तित्वा- दिति गाथार्थः ११५१४॥ एकेन्द्रियादिसम्मूर्च्छनजानामाह-जहे'त्यादि,यथेह मत्सुप्तमूच्छितादीनां पुंसामव्यक्तं सफलशब्दादिविषय- विज्ञानमनुभूयते एवमेकेन्द्रियाणां प्रकटापरणोदयाद्, एतदेव द्वीन्द्रियादीनां, यदि नाम विशुद्धतरमिन्द्रियवृद्धिभाक्त्वात् , इदमत्र यौ- पिर्य-एफेन्द्रियविकलेन्द्रियासंझिसंज्ञिपञ्चेन्द्रियाणां क्रमबद्धमिति । तत्रैतत् स्यात्-चैतन्यतुल्यतायां कोऽयमुपलब्धविशेष इति ?, ॥५१५।। अत्रोच्यते-सामर्थ्य भेदाद् , स च क्षयोपशमानन्त्यात्, तथाहि--'तुल्ल' इत्यादि, स्पष्टार्था ॥५१६॥ 'इय' इत्यादि, दार्टा- न्तिकः प्रतीतार्थ एव ॥५१११ नवरं मनोविपयिणः-पट्पर्याप्तिभाजिनः । तदेवं कालिकोपदेशेन संजिन प्रपञ्च्य हेतुवादोपदेशेनाह- 'जं पुणे'स्पादि, ।। 'पायेणे'त्यादि, "इट्ठानिहाणि विसयवत्धूणि-छायातवादीणि । निच्चेट्टाहोंति अस्सण्णी" एतदपेक्षया स्थावरा इति गाथाद्वयार्थः ।।५१८-१९॥ 'सम्म'गाहा ॥ दृष्टिदर्शन वदनं वादः, दर्शनवादमगीकृत्य सम्यग्दृष्टिक इत्यत आह-संज्ञी, स्त्र सतीत्याह-सति ज्ञाने-मत्तिश्रुत्तलक्षणे क्षायोपशमिके, एतद्विपर्ययमाह-'असपणी'त्यादि, स्पष्टम् ॥५२०॥ एवमुक्ते प्रदेशान्तरोक्तं स्मृत्वा आह-इत्पादि, पुच्चद्ध कण्ठपं, उत्तरमाह-संज्ञा हि नाम स्मरणमनागवादिचिन्तोच्यते सा 'जिने' भगवति केवलिनि ·विगार फोट्याचार्य संत्यसंशि- श्रुते पूची 1॥१९॥ ॥१९॥ नास्तीति का उद्योगादसौ तद्वान् मदिति गायाः ॥५२१॥ पुनरप्पाह-'मिच्छो' इत्यादि ननु च मिथ्यादृष्टिरपि कचिद् हित्ताहि- वपिमागणियविमानोपेवत्वात् कश्चित्संगीति दृश्यते, स किमसंत्री ?, येनोच्यते 'सम्मदिट्टी सणी' यावत्सदत्रयं, उच्यते, संना यत्त- स्यायोभनेति गायाः ॥५२२।। अशोमन चावस्त्वित्यत आह-'जहे'त्यादि, मुबोधार्या ॥५२३।। अपिच-'सदसदेस्पादि, प्रा- यत् ॥५२४॥ कथं चान्यस्थानमागन्यव्यपदेशाई रयान् ?,कथमित्याह 'ऊहे त्यादि, ऊह' इत्योधर्मज्ञानानेकेन्द्रियः 'न हेतुतेत्ति न हे- तुगदोपदेशेन, तथा 'हेउउनि हेतुरूपोपदेशसंश्यपि 'न फालंमिति न दीर्घकालिकोपदेशेन मण्यते संजी-उच्यते संनी 'यथा येन प्र- कारणागम्भवलक्षणेन, किं कारणमित्याह-'कुत्मितत्वाद् अयोग्यत्वात् , तथा फिमित्यत आह-तया' तेन प्रकारेण 'कालोति दीपकालिकोपदेशेन संधी 'दिहियायम्मिति न रष्टियादोपदेशेन संशीत्युच्यते, अतोऽसावज्ञानीति प्रक्रम इति गाधार्थः ॥५२५।। कां का संजवि विशेपणाह-'पशण्हे त्यादि,पशाना-पृथिव्यादीनामोघसंगा-अव्यक्तसंचाऽव्यक्तचतुरिन्द्रियत्याव हेतुसंज्ञा तु द्वीन्द्रि- यादीनामासंमूर्छनजपञ्चेन्द्रियेभ्योऽमनस्कत्वात् , सुरादीनां तु कालिकी समनस्कत्वादिति गाथार्थः॥५२६।। इह च 'उ'इत्यादि, स. म्यग्दृष्टीनां छपस्थानां या संशा दृष्टिवादोपदेशेनेत्यभिप्रायः सा तेपो शुतगानं माति, मतिच्यापारालिङ्गितत्यान, केवलिनस्तु मतिभ्या- पाररिरहाद संगाऽतीता इति गाथार्थः ॥५२७॥ एवमुक्ते सत्याह-~'मोणेत्यादि, मुक्त्या हेतुकालिकदृष्टिवादरमं यथोचरविशुदं "रि' फरमात् कालिकोपदेशः यो आदौ क्रियते', पैन कारणेनोक्तं तदनुवृच्या 'होवि तिहा कालियहेतदिद्विवादोवदेरोगं ?' ति गा. थार्थः ।।५२८।। उच्यते-प्रयोजनक्शात् , तथाहि--'सपणी त्यादि, मर्वत्र श्रुते संघास निचलायां प्राय: कालिकोपदेशन संख्याहारः क्रियते, येन कारणेन तेन विशुद्धिझम पाधित्वाऽपि स कालिकोपदेशेन संशी कवो धुरीति गाधार्यः ॥५२९॥ तदेवं सप्रतिपक्षमा.

·विशेपार कोय्यानार्य सम्यग्मि- थ्याश्रुते ॥१९२॥ ॥१९२॥ द्यद्वारद्वयमभिधाय तृतीयमभिदधदाह- अंगाणंगपवि सम्मसुयं लोइयं तु मिच्छसुयं । आसन्न उ सामित्तं लोइयलोउत्तरे भयणा ॥५३०॥ सम्मत्तपरिग्गहियं सम्मसुयं, तं च पंचहा सम्मं । उपसमियं सासाणं खयसमजं वेययं खइयं ॥५३॥ उवसामगसेढीगयस्स होइ उवसामियं तु सम्मत्तं । जो वा अकयतिपुंजो अखचियमिच्छोलहइ सम्मं ॥५३२॥ खीणम्मि उइपणम्मि य अणुदिज्जते य सेसमिच्छत्ते । अंतोमुहुत्तमेत्तं उवसमसम्म लहइ जीवो ॥५३३।। उवसमसम्मत्ताओ चयओ मिच्छं अपाचमाणस्स । सासायणसम्मत्तं तयंतरालम्मि छावलियं ॥५३४॥ मिच्छत्तं जमुइण्णं तं वीणं अणुइयं च उवसंत । मीसीभावपरिणयं वेइज्जंतं खओवसमं ॥५३५।। वेययसम्मत्तं पुण सब्बोइयचरमपोग्गलावत्थं खीणे दंसणमोहे तिविहम्मिवि खाइयं होइ ॥५३६ ।। चोइस दस य अभिन्ने नियमासम्मत्त सेसए भयणा ।मइओहिविवज्ञासेऽपि होइ मिच्छं न उण सेसे ॥५३७॥ तत्तावगमसहावे सइ सम्मसुयाण को पइविसेसो ? । जह नाणदसणाणं भेओ तुल्लेश्वबोहम्मि ॥५३८।। नाणमवायधिईओ दसणमिह जहोग्गहेहाओ। तह तत्तई सम्मं रोइजइ जेण तं नाणं ॥५३९॥ 'अंगे' त्यादि । अङ्गानङ्गप्रविष्ट-आधारावश्यकादि सम्यक् श्रुतं,प्रकृत्येति वाक्यशेषः। प्रतिपक्षद्वारमाह--लौकिकं पुनर्भार- तादि मिथ्याथुत,प्रकृत्यैवेति शेपः,स्वाम्यपेक्षया तुप्राह-आश्रित्य तु 'स्वामित्व आधारलक्षणं लौकिके लोकोत्तरे च भजना-लौकिकं मि- ध्याश्रुतं मवेदितरदा,एवं लोकोत्तरमपि,मिथ्याधिपरिग्रहात् मिथ्याश्रुतमित्येवमादि,परस्थानविनियोगाद् ॥५३०॥ आह च-'सम्मत्त'- ·सम्यग्मि- थ्याश्रुते विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती ॥१९३॥ ।१९३॥ मित्यादि । इह भारतायपि सम्यक्त्वपरिगृहीतं सम्यक् थुतं भवति,इतरदपि मिथ्याश्रुतं मिथ्यात्वपरिग्रहादित्यनुक्तमपि सामर्थ्याद् गम्यते, तय सम्यक्त्वं पञ्चधा भणितं भगवद्भिस्तद्यथा-उपशमनमुपशमस्ततस्तेन वा निवृत्तमौपशमिकं १, तथा 'सासा'ति 'सासाय- णसंमत्त तत्र तत्वश्रद्धानरसास्वादनात् आस्वादनं मिथ्यादर्शनाभिमुख्यादाशातयतीति वेत्याशातनं, सह तेन साशातनस्तस्य सम्य- क्त्वं साशातनसम्यक्त्वं ईपत्तत्त्वरसास्वादनं वा आस्वादनं सह तेन सास्वादनं,आशातयतीति वेत्याशातनस्तेन सह यत्तत्साशातनं,सुमशं- सायां शोभनास्वादनः स्वास्वादनः, स्वाय(स्य)शातनः-स्वा(य)शातनस्तस्येति २ तथा क्षयचोपशमश्चक्षयोपशमौताभ्यां निवृत्त क्षायोप- शमिकं ३ तथा वेद्यत इति वेदक ४ क्षयेण निर्वृत्तं क्षायिक ५॥५३॥अयं तापत्पिण्डार्थः, अथावयवार्थ प्रतन्वन्नाह-'उवसामगे'त्यादि। उपशमयतीत्युपशमकस्तस्य श्रेणि:-अष्टाविंशतिविधमोहनीयराशिशकलानामनुक्रमशमनं तां गतस्तस्य भवति' सम्पद्यते औपशमिकमेव सम्यक्त्वं दर्शनससकोपशमात्, किमस्यैव ,नेत्याह-यो वा प्रतिपत्ता अकृतत्रिपुञ्जः-अनङ्गीकृतमिथ्यात्वेतरोभयत्रयविभागः सन् 'ल- भते' प्राप्नोति 'सम्म ति सम्यक्रवं, तत्रैवं क्षायिकमपि लभते ? इत्यत आह-'अक्षपितमिथ्यात्वः' अक्षपितमिथ्यादर्शनो यः, कथं पुनरसौ पुत्रयं करोतीति चेत्, उच्यते-इह कश्चित्प्रवाहतोऽनादिमिथ्यादृष्टिस्तथाविधधर्माचार्यसामग्रीसमवधाने सत्यपूर्वकरोनाभिमु- खीभवन् ततो मिथ्यात्वपुञ्जकान् मिश्रपुलकं करोति, मदनकोद्रयपुजकादिवाविशुद्धतत्पुलकं, ततोऽपि च सम्यक्त्वपुञ्जकमविशु- द्धकोद्रवपुखकादिव सर्वोपधाविशुद्धतत्पुखर्क, ततस्तृतीयं सम्यक्त्वपुञ्जकं विशिष्टविपाकतो वेदयन् जन्तुः सम्यग्दर्शनी भण्यते, अय- मत्र भावार्थ:-'तद्यथेह प्रदीपस्य,स्वच्छाभ्रपटलैगृहम् । न करोत्यावृति काञ्चिदेवमेतद् रवैरपि ॥१॥ एकपुजी द्विपुंजी च, त्रिपुञ्जी वाऽ- ननुक्रमात् । दर्शन्युभयवांश्चैव, मिथ्यादृष्टिश्व कीर्तितः ॥१॥ वेदयन् पुद्गलान् शुद्धान् ,क्षयं नयति दर्शनी । तत्क्षये वेदफत्वेन, मिथ्या- .

·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती सम्यग्मि- थ्याथुते ॥१९॥ ॥१९४॥ त्वस्यैव वेदकः ॥२॥ यस्त्रिपुजी स सम्यक्त्वमेव भुङ्क्ते विपाकतः। द्विपुज्यपि च मिथाख्यं, एकपुज्यपि चेतरत् ॥३॥" ॥५३२॥ मदेशानुमवस्तु अन्तर्मुहर्तकालानुभवसाधारणः, अमुमेवार्थ स्पष्टयनाह-'खीणम्मी' त्यादि । इह 'उदीर्णे' उदयं प्राप्ते मिथ्यात्वे क्षीणे सवि-आत्मप्रदेशविपाकवेदनया निरूपाख्यतामानीत एव सति, किं, उपशमसम्यक्त्वं लभते जीव इति क्रिया, किमेतावन्मात्रकेणैव गुणेन ?, नेत्याह-'अणुदिर्जते य सेसमिच्छत्तेति तत्र उपयुक्ताद्यदन्यत्तच्छेपमिति न्यायः, ततश्च शेपमिथ्यात्वे च मन्दपरिणा- मतया 'अनुदीर्यमाने अनुदयभाजि सति विष्टम्भितोदय इवियावत् , कियन्तं कालं यावदित्याह-अन्तर्मुहूर्तमात्रं, अन्तर्मुहूर्तमेवान्त- मुहूर्त्तमात्र, तत ऊर्ध्व भ्रश्यत्येव,यतश्चायमकृतत्रिपुन्जी लभते अत इदं न पुद्गलानुभवरूपं,अध्यवसायमात्रमित्यर्थः,अत्र चोपरदेशदावा- नलदृष्टान्तो भावनीय इति गाथार्थः॥५३३॥ सास्वादनमाह-'उवसमे' इत्यादि । अस्मादेव च्यवतो मिथ्यात्वं चायाप्यप्राप्नुवतोऽपा- न्तराले प्रोद्गवानन्तानुपन्धितः पडावलिकं कालं सास्वादनं, तदनेनैतत्कथयति-न तत्सत्तामात्रानुवन्धिनी मिथ्यात्वप्राप्तिरिति, एतदुक्तं भवति-अस्मादेव अश्यन्तो द्वीन्द्रियादिपूत्पद्यन्ते, नान्यस्माद् , अन्यतो झटिति मिथ्यात्वप्राप्त्या पडावलिकाकालाभावात् इति गाथार्थः ॥५३४॥ क्षायोपशमिकमाह-मिच्छत्त' मित्यादि । मिथ्यात्वं नाम मिथ्यात्यमोहनीयं कर्म तत् 'यदुदीण' यदुद्भूतशक्तिक, उद- यावलिकायां व्यवस्थितमित्यर्थः 'तरक्षीण' तत्प्रलयमुपगतं, 'अनुवितंच अनुदीर्ण च उपशान्त, उपशान्तं नाम विष्टम्भितोदयमपनी- तमिथ्यात्वस्वभावं, पिष्टम्भिवोदयं शेषमिथ्यात्वमपनीतमिथ्यात्वस्वभावं मदनकोद्रचोदाहरणत्रिपुञ्जन्यायशोधितं सम्यक्त्वमेव, आह-इद्द विष्टम्मितोदयस्य मिथ्यात्वस्यानुदीर्णता युक्ता, न पुनः सम्यक्त्वस्य, विपाकेन वेदनाद, उच्यते, सत्यमेवमेतत् , किन्तु अपनीत- मिथ्यात्वस्वभावत्वात् स्वरूपेणानुदयाचस्याप्यनुदीर्णोपचार इति, यद्वाऽनुदीर्णत्वं मिथ्यात्वस्यैव योज्यते, नतु सम्यक्त्वस्य, कथं मि.

·सम्यग्मि- थ्याथुते विशेपाव कोट्याचार्य ॥१९॥ ।१९५॥ थ्यावं ?, यदुदीर्ण तत्क्षीणं, शेपकं तु अनुदीर्ण उपशान्तं चेति चशब्दस्य व्यवहितः प्रयोगः, ततथानुदीर्ण मिथ्यात्वं उपशान्तं च सम्पपत्वं, गृह्यते, भावार्थः प्राग्वत् ,तदेवं 'मिश्रीभावपरिणतं' क्षयोपशमस्वभावमापन्नं 'वेद्यमानं' अनुभूयमानं मिथ्यात्वं प्र- देशानुभवेन सम्यक्त्वं विपाकेन, क्षयोपशमाभ्यां निवृत्तमितिकृत्वा क्षायोपशमिकं सम्यक्त्वमुच्यते । आह-इदं सम्यक्त्वमौदयिको भावो मोहनीयोदयमेदचादतोऽस्य न युक्तं क्षायोपशमिकत्वमिति, न, अभिप्रायापरिज्ञानाद, सम्यक्त्वं हि सांसिद्धिकमात्मपरिणाम- रूपं ज्ञानयत् नतु क्रोधादिवत्कर्माणुसम्पर्कजं, तथाहि-तावति मिथ्यात्वधनपटले क्षीणे तथाऽनुभवतोऽपि स्वच्छाम्रकल्पान् सम्यक्त्वा- गूंस्तथाविधसविचमकाशयत् सहज एवासी तत्परिणाम इति, क्षयोपशमनिप्पन्नवाय, तमन्तरेणाभावात् , न खुदीर्णक्षयानुदीर्णोपशमच्य- तिरेकेगास्य भावः, क्रोधादिभावः पुनरुपधानसामर्थ्यापादितस्फटिकमणिकृष्णतावद् सहज इति, आह-यदि परिणामः सम्यक्त्वं ततो मिश्रीभावपरिणतं वेद्यमानं क्षायोपशमिकमित्येतद्विरुध्यते, मोहनीयभेदयोरेव मिश्रीभावपरिणतयोर्वेद्यमानत्वात् न विरुध्यते, वथा- विधपरिणामहेतुत्वेन तपोरेच सम्पफ्त्वोपचाराद, अपरस्त्वाह-औपशमिकादस्य किंकतो विशेष इति, उच्यते, वेदनाऽवेदनाकृतः, तथाहि अस्मिन् प्राक् शमितमनुसमयमुदेवि,प्रदेशानुभवलक्षणं स्थितिकालमङ्गीकृत्य तथा वेद्यते, क्षीयते च स्थगितमपि कोद्रयदृष्टा. न्तात्, न त्वयमीपशमिके प्रकारोऽस्स्युदयपिष्टम्भणामात्रत्वाद् ,विष्टन्धाहारवदिति गाथार्थः॥५३५।। चतुर्थमाह-'वेयये त्यादि । तत्र वेदयतीति वेदक:-अनुभचिता तस्यानर्थान्तरत्वाद्वेदकं समञ्चयतीति सम्यक् तद्भावः सम्यक्त्वं वेदकसम्यक्त्वं, अथवा 'कृत्यल्युटो बहुल' मिति वचनात् वेद्यत इति वेदकः इति भवत्याहारकवच, कुतः १-'कुकृत्यलुर्डि' तिप्रश्लेपात्तद्वेदरसम्पपत्वं, पुनःशब्दस्य विशेषणार्थत्वात् क्षायिकश्रेणीमभिप्रपन्नस्य भवतीति शेषः, किंविशिष्टमिति ?, अग्रोच्यते--- 'अणमिच्छमीसेस खपिएसुसम्यक्त्वद- ·विगेपार० कोट्याचार्य प्रची सम्यग्मि- थ्याश्रुते ॥१९६॥ ॥१९६॥ र्शनमोहनीयमनुगमयमुदीर्योदीर्यानुभवतः पयतच निष्ठितोदीरणीयस्य च 'सर्वोदितिचरमपोग्गलावत्थति चरमाशेपोदीरितपुद्ग- लानुभूविमाप्रयत इतिगाथार्धाः । आह-क्षायोपशमिकवेदकयोर्न विशेषः, अनुभवस्याविशेषात् , उच्यते, अस्ति उदितानुदितविषय- स्वादर्घभोकुरिवान्यसागरमावशेषकवलोपभोक्तुरिति, तथाहि-पूर्व सम्यक्त्वं योग्यतया वधिकवत् व्यवस्थापितम् , अत्र तु चरमग्रास- मात्र, अधयोदितानुदितविपयमिति, तथा मिश्रतायास्तत्र विवक्षितत्वात् ,अत्र तूदयमानत्वादिति भेदः, तथाऽपीदं क्षायोपशमिकविशेप एस औपशमिकादित्रयात्मकसम्यक्त्वाभिधानात् , अन्यथौदयिकमपि स्यात्, तस्मादपेतमिथ्यास्वभावत्वादत्रोपशमः, प्रतिसमयानुभू- वेग योपशम इति कृत्वेदं धायोपशमिकविशेष एवेति, एवं 'खीणे' त्यादि पञ्चमं स्पष्टार्थमिति गाथार्थः ।।५३६।। इदानीं श्रुतेऽस्य निपममाह-'चोइसें' त्यादि । इह चतुर्दश पूर्वाणि दश चामिन्नान्यधीयानो 'नियमात् नियमेन 'सम्मत्त'त्ति सम्पग्दृष्टिरेव, च- तुर्दशभ्यः पूर्वेभ्यः प्रारभ्यादशभ्यः सम्पूर्णेभ्यो नियमात्सम्यक्त्वपरिग्रह इत्यभिमायः, शेपके श्रुते-एतदारत आसामायिकाद् भजना, सम्पक्त्वपरिग्रहो पा स्पादितरो वेत्यर्थः, मासगिमाह-मत्यवघ्योर्विपर्यासेऽपि काचिद् भवति मिथ्यात्वपरिग्रहो, न पुनः शेपे विज्ञा- नये-मन-पर्यायकवललक्षण इति गाधार्थः ॥५३७॥ आचार्य एव वक्तव्यताशेपमधिकृत्य चोदयन्नाह-'तत्ते' त्यादि । तचावगमस्समावे तुल्ये सति सम्पक्त्वथुतयोः कः प्रतिविशेषो येन सम्यक्त्वविशेषणं श्रुतमुच्यते 'सम्यक्त्वपरिग्रहाच्छ्रत मिति, उच्यते, दृष्टान्तसिद्धमे- तद तथाहि-यथा मानदर्शनयोंमेंदो दृष्टस्तुल्येऽवयोधसामान्ये ॥५३८॥ कथं तदाह-'नाणेत्यादि । अपायध्वी ज्ञानं वचनपर्यायत्वेन विशेपायोधान् ,तयाऽपग्रहेहे तुदर्शनमिष्टं,अर्थपर्यायत्वेन सामान्यायवोधात् ,तथा किमित्यत आह-तथा 'तस्वरूचिः भगवत्प्रणीत- पदामिगमः सम्यगभिधीयते, मैप येन रोच्यते' आपाद्यते तत्तु ज्ञानं, श्रुतमित्यर्थः, अत्र च रुचिज्ञानयोरेककालं क्षयोपशमाविर्भा-

·विशेपाव
कोव्याचार्य
वृत्ती
श्रुते साथ-
न्तादिभेदा:
॥१९७॥
॥१९७॥
वैऽपि प्रवन्धत उपकार्योपकारकभावः त्रिकाष्ठिकाया इवाविरुद्धः, न चेत्थमितरेतराश्रयो दोपः, एवं गुणत्वेन दृष्टत्वादिति गाथार्थः।।
॥ ५३९ ।। साम्प्रतं चतुर्थपञ्चमद्वारे सप्रतिपक्षे युगपदभिदधदाह-
अच्छित्तिनयस्सेयं अणाइपज्जंतमथिकाय व्य । इयरस्स साइसंतं गइपज्जाएहिं जीवो व्य ।।९४०॥
दवाइणा व साइयमणाइयं संतमंतरहियं वा । दवम्मि एगपुरिसं पड्डुच साई सनिहणं च ॥५४१॥
चोदसपुब्बी मणुओ देवत्ते तं न संभरइ सव्वं । देसम्मि होइ भयणा सहाणभवेवि भयणा उ ॥५४२॥
मिच्छभवंतरकेवलगेलन्नपमायमाइणा नासो। आह किमत्थं नासइ ? किं जीवाओ तयं भिण्णं ? ॥५४३||
जह भिन्नं तम्भावेऽपि तो तओ तस्सभावरहिओत्ति । अण्णाणिचिय निच्च अंधव्व समं पईवेण ॥५४४||
तं ता नियमा जीवो जीवो न तदेव केवलं जम्हा । तं च तदपणाणं वा केवलनाणं व सो होना ॥५४५॥
तं जइ जीवो नासे तण्णासो होउ सब्यसो नत्थि। जं सो उप्पायचयधुवधम्माऽणंतपज्जाओ॥५४६।।
सव्यं चिय पइसमयं उपजइ नासए य निचं च । एवं चेव य सुहदुक्खयंधमोक्रवाइसम्भावो ॥५४७।।
अहवा मुत्तं निब्वाणभाविणोऽणाइयं सपनंतं । जीवत्तं पिक निययं सेसाणमणाइपलंतं ॥५४८।।
खेत्ते भरहेरवया काले उ समाउ दोणि तत्थेव । भावे पुण पण्णवगं पण्णवणिले व आसज ॥५४९॥
उवओगसरपयत्ता थाणविसेसा य होति पण्णवए । गइठाणभेयसंघायवण्णसदाइभावेसु ॥५५०॥
दव्वे नाणापुरिसे खेत्ति विदेहाई कालि जो तेसु । खयउयसमभावम्मि य सुयनाणं वहए सययं ॥५५१॥

·श्रुते साथ- तादिभेदाः विशेषार कोट्याचार्य वृत्ती ॥१९८॥ ॥१९८॥ 'अच्छित्ती' त्यादि । इह च श्रुतज्ञानं नयाभ्यां परीक्ष्यते, तौ च द्रव्यपर्यायास्तिकौ, तत्र तावदव्यवच्छित्तिनयस्येदं श्रुतमना- द्यपर्यवसितं अक्षयादिधर्मत्वान् पश्चास्तिकाया इव, 'इतरस्य तु' व्यवच्छित्तिनयस्य सादिसान्तं, सादिसपर्यवसानमित्यर्थः, प्रतिसमयो- त्पत्तिमच्चात् गतिपर्यायैर्जीववत् इतिं गाथार्थः ॥५४०॥ अथवेदं द्वारचतुष्टयं द्रव्यादिद्वारेणाह-'दव्वादी' त्यादि । अथवा द्रव्य- क्षेत्रकालभावः साधनादि चिन्त्यते-'सान्तं' सपर्यवसितं 'अंतरहितं वा' अपर्यवसित वा सादिसप० इदमुद्देशमात्रं, साम्प्रतं द्रव्य- मधिकत्याह-'द्रव्य' इति द्वारपरामर्शः, एकं पुरुपद्रव्यमधिकृत्य सादि 'सनिधनं च' सपर्यवसितं चेति गाथार्थः ॥५४१॥ कथ- मित्यत आह-'चोदसे' त्यादि । चोद्दसपुव्वी मणुओ देवत्ते उववप्णो तं सुयं न संभाइ, किं सर्वथा ?, नेत्याह-'सर्व' कृत्स्नम• खण्डमदशेपमितियारत् , तथा चाह-'देसम्मि' देशे-सूत्रार्धे सूत्रमात्रादौ 'भवति' संपद्यते 'भजना' विकल्पना, स्मरत्यपीतिकृत्या,कि- मस्य वर्गमेवाद्गीकृत्य भजनेति ?, नेत्याह-स्वस्थानभवेऽपि भजनैव इति गाथार्थः ॥५४२॥ कथमित्यत आह-'मिच्छ भवे' त्या- दि । इहैव जन्मनि मिथ्यात्वावाप्तौ सादिसपर्यवसितं स्यात् , तथा भवान्तरे, न च स्वस्थानभवचिन्तायाधेन चोदनमाधेयं, सामा- न्येनास्याभिधानात् , तथा केवलोत्पत्तौ ग्लानत्वं प्रमादादिना च 'भ्रंशो' नाशः अस्य स्यात् ॥५४॥ आह-किमर्थं तदनुवृत्तिभाजः पुरुषस्य नश्यति ? किं जीवाचदन्यत् ? 'जती त्यादि । 'यदि भिन्नं' यद्यर्थान्तरं 'तो तओ'त्ति तो सो जीवो 'तन्भावेवि' सु. यभावेपि 'तस्समावरहिओ' सुयपगासभावरहिओत्तिकाउं अण्णाणिचिय णिचं,दृष्टान्तमाह-प्रदीपहस्तान्धवत् ,अनन्यन्वे ज्ञत्वं युक्तं, प्रकाशकत्ये सति याह्यानुग्रहाचक्षुप्मतः प्रदीपप्रकाशोपलब्धिवत् ॥५४४॥ गुरुरुत्तरमाह-'तं ते त्यादि । तत्तावत् श्रुतं नियमाज्जीव एस, अजीतो न भाति, जीवस्तु न तदेव केवलं' जीवोन श्रुतमात्र फेवलं, कस्मादित्याह-यस्मादसो भवेत् 'तद्वा श्रुतं, वा उत्तरापेक्षः, ·विशेपार० कोट्याचार्य वृत्ती श्रुते साथ न्तादिभेद. ॥१९९॥ ॥१९९॥ तथा 'सदज्ञानं वा श्रुताज्ञानं वा, वाशब्दादवधिळ, तथा केवलज्ञानं वा, वाशब्दान्मनःपर्यायज्ञानं वेति गाथार्थः॥५४५।। तस्मा- तत्तापज्जीव एवेत्युक्ते सत्याह-'तं जई' त्यादि । 'तं सुयं जति जीवो' तो 'तन्नासे' सुतणासे होउ जीवस्स, अनर्थान्तरभूतत्वात्, उच्यते, 'होउ' त्ति द्विरावय॑ते, भवतु कश्चितपर्यायविशिष्टस्य नाशः, किन्तु 'सव्यसो नत्थि' सर्वेण-सर्वात्मना नास्ति, तन्ना- शेऽस्य नाश इति प्रकृतं, यदसावुत्पादव्ययधुवधर्मा वर्तते, तथाहि-यस्मिन्नेव समये विनश्यति तस्मिन्नेव 'समये उत्पद्यते, नापि च नश्यति, त्रिस्वभावत्वादलिद्रव्यवत् , तथापनन्तपर्यायश्च, यदसौ क्वचिज्ज्ञानी क्वचिदज्ञानी च, ज्ञानाज्ञानयोथानन्तपर्यायता तत्पदस्थानकस्योक्तत्वात् ,किमात्मैवयं १, नेत्याह-सव्वं चियेत्यादि । सर्वमेव पतिसमयं पर्यायत उत्पद्यते नश्यति चेति नित्यं च द्रव्य- ता, कथेत्थं गुण इत्याह-एवमेव सुखादिसद्भाषा, तथाहि-नैकान्तनित्ये सुखादिसद्भावः, तस्य सहकारिकारणजन्यत्वात् , तत्कृतो- पकारापेक्षानपेक्षत्वे चानित्यत्त्वतद्वैयर्थ्यादिदोपकोटीकोटिप्रसङ्गात् , एवं स्वधिया दुःखादावप्यायोजनीयमिति, नाप्येकान्तानित्ये अवि- कारित्वाज्जन्मानन्तरमृतवत् , स्थितास्थितविकल्पद्वयाद्वेति, अस्मत्पक्षे तु सकलजनप्रकटोऽयमिति मथमो भङ्ग इतिगाथार्थः॥५४६-७।। द्वितीयभङ्गस्य शून्यत्वात् तृतीयमाह-'अहवेत्यादि । अहवा सुतं-मिच्छासुयं निव्वाणभाविणो जीवस्स अणादीयं भव्यत्ववत्, स- पर्यवसानं तु सम्यक्त्वप्रासः, चतुर्थमाह-जीववमिव नियतं 'सेसाणं' अनिर्वाणभाविना-अभव्यानामनाद्यपर्यवसानं चैति द्रव्यत- थतुर्मङ्गीति गाथार्थः ॥५४८॥ 'खेत्त' इत्यादि । क्षेत्रे विचार्यमाणे भरतैरावतान्यङ्गीकृत्येदं सादिसपर्यवसितं, काले तु भक्ते च 'भ- रहेरवतेसु दो समाउ पडुच्च ओसप्पिणीउस्सप्पिणीउ सादिसपज्जवसियं' भावे पुनर्विचार्ये 'पन्नवगं'ति प्रज्ञापकोपयोगमाश्रित्य प्र. नीयान् वा भावानाश्रित्य सादिसपर्यवसितम् ॥५४९॥ कथमित्याह-~-'उवओगेत्यादि, 'उपयोग' इत्युपयोगात्मकत्वात् श्रुतस्य ज्ञाप ·| श्रुते साथ- तादिभेदार विदशेपार कोट्याचार्य घृत्ती ॥१९८॥ ॥१९८॥ 'अच्छित्ती' त्यादि । इह च श्रुतज्ञानं नयाभ्यां परीक्ष्यते, तौ च द्रव्यपर्यायास्तिकौ, तत्र तावदव्यवच्छित्तिनयस्येदं श्रुतमना- द्यपर्यवसिते अक्षयादिधर्मत्वात् पश्चास्तिकाया इव, 'इतरस्य तु व्यवच्छित्तिनयस्य सादिसान्तं, सादिसपर्यवसानमित्यर्थी, प्रतिसमयो- त्पत्तिमच्यात् गतिपर्यायैर्जीववत् इतिं गाथार्थः ॥५४०॥ अथवेदं द्वारचतुष्टयं द्रव्यादिद्वारेणाह-'दव्वादी'त्यादि । अथवा द्रव्य- क्षेत्रकालभावः साधनादि चिन्त्यते-'सान्तं' सपर्यवसितं 'अंतरहितं वा' अपर्यवसितं वा सादिसप० इदमुद्देशमात्रं, साम्प्रतं द्रव्य- मधिकृत्याह-'द्रव्य' इति द्वारपरामर्श:, एकं पुरुपद्रव्यमधिकृत्य सादि 'सनिधनं च' सपर्यवसितं चेति गाथार्थः ॥५४१॥ कथ- मित्यत आह—'चोदसे' त्यादि । चोदसपुची मणुओ देवत्ते उपवण्णो तं सुयं न संभरइ, किं सर्वथा ?, नेत्याह—'सर्व' कृत्स्नम- खण्डमशेपमितियावत् , तथा चाह-'देसम्मि' देशे-सूत्राधे सूत्रमात्रादौ 'भवति' संपद्यते 'भजना' विकल्पना, स्मरत्यपीतिकृत्वा,कि- मस्य वर्गमेवाङ्गीकृत्य भजनेति ?, नेत्याह-स्वस्थानभवेऽपि भजनैव इति गाथार्थः ॥५४२॥ कथमित्यत आह-'मिच्छभवे' त्या- दि । इहैव जन्मनि मिथ्यात्वावाप्तौ सादिसपर्यवसितं स्यात् , तथा भवान्तरे, न च स्वस्थानभवचिन्ताबाधेन चोदनमाधेयं, सामा- न्येनास्याभिधानात् , तथा केवलोत्पत्तौ ग्लानत्वे प्रमादादिना च 'भ्रशो' नाशः अस्य स्यात् ॥५४३॥ आह–किमर्थं तदनुवृत्तिभाजः पुरुषस्य नश्यति ? किं जीवात्तदन्यत् ? 'जती' त्यादि । 'यदि भिन्नं' यद्यर्थान्तरं 'तो तओ'त्ति तो सो जीवो 'तभावेवि' सु- यभावेपि 'तस्सभावरहिओं' सुयपगासभावरहिओत्तिकाउं अण्णाणिच्चिय णिचं,दृष्टान्तमाह-प्रदीपहस्तान्धवत् ,अनन्यत्वे शत्वं युक्त, प्रकाशकत्ये सति बाह्यानुग्रहाचक्षुष्मतः प्रदीपप्रकाशोपलब्धिवत् ॥५४४॥ गुरुरुत्तरमाह–'तं ते' त्यादि। तत्तावत् श्रुतं नियमाज्जीव एच, अजीयो न भवति, जीवस्तु न तदेव केवलं' जीयोन श्रुतमात्र केवल, कस्मादित्याह-यस्मादसौ भवेत् 'तद्वा' श्रुतं, या उत्तरापेक्षः, ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती श्रुते साथ- न्तादिभेदाः ॥१९॥ ॥१९९॥ तथा 'तदज्ञानं वा' श्रुताज्ञानं या, वाशब्दादवधिर्वा, तथा केवलज्ञानं वा, वाशब्दान्मनःपर्यायज्ञानं चेति गाथार्थः ।।५४५।। तस्मा- तत्तावज्जीव एवेत्युक्ते सत्याह--'तं जई त्यादि । 'वं सुयं जति जीवो' तो 'तन्नासे' सुतणासे होउ जीवस्स, अनन्तरभूतत्वात् , उच्यते, 'होउ' ति द्विरावर्यते, भवतु कथश्चित्तत्पर्यायविशिष्टस्य नाशः, किन्तु 'सव्यसो नत्थि' सर्वेण-सर्वात्मना नास्ति, तन्ना- शेऽस्य नाश इति प्रकृतं, यदसावुत्पादव्ययधुवधा वर्तते, तथाहि-यस्मिन्नेव समये विनश्यति तस्मिन्नेव 'समये उत्पद्यते, नापि च नश्यत्ति, त्रिस्वभावत्वादअलिद्रव्यवत् , तथाऽनन्तपर्यायश्च, यदसौ क्वचिज्ज्ञानी क्वचिदज्ञानी च, ज्ञानाज्ञानयोश्वानन्तपर्यायता तत्पदस्थानकस्योक्तत्वात् ,फिमात्मवैवं ?, नेत्याह-सव्वं चियेत्यादि । सर्वमेव प्रविसमयं पर्यायत उत्पद्यते नश्यति चेति नित्यं च द्रव्य- तः, कश्वेस्थं गुण इत्याह-एवमेव सुखादिसद्भावः, तथाहि-नकान्तनित्ये सुखादिसद्भावः, तस्य सहकारिकारणजन्यत्वात् , तत्कृतो- पकारापेक्षानपेक्षत्वे चानित्यत्वतद्वैयर्थ्यादिदोपकोटीकोटिमसङ्गात् , एवं स्वधिया दुःखादावप्यायोजनीयमिति, नाप्येकान्तानित्ये अवि- कारित्वाजन्मानन्तरमृतवत् , स्थितास्थितविकल्पद्वयाद्वेति, अस्मत्पक्षे तु सकलजनप्रकटोऽयमिति प्रथमो भङ्ग इति गाथार्थः॥५४६-७॥ द्वितीयभङ्गस्य शून्यत्वात् तृतीयमाह-~-'अहवेत्यादि । अहवा सुत्तं-मिच्छासुयं निबाणभाविणो जीवस्स अणादीयं भव्यत्ववत्, स- पर्यवसानं तु सम्यक्त्वप्राप्तः, चतुर्थमाह-जीवत्वमिव नियतं 'सेसाणं' अनिर्वाणभाविना-अभन्यानामनाद्यपर्यवसानं चेति द्रव्यत- चतुर्भङ्गीति गाथार्थः ॥५४८॥ 'खेत्त' इत्यादि । क्षेत्रे विचार्यमाणे भरतरापतान्यङ्गी कृत्येदं सादिसपर्यवसितं, काले तु भक्ते च 'भ- रहेरवतेसु दो समाउ पडुच्च ओसप्पिणीउस्माप्पणीउ सादिसपज्जवसियं' भावे पुनर्विचार्ये 'पन्नवर्गति प्रज्ञापकोपयोगमाश्रित्य :- नीयान या भावानाश्रित्य सादिसपर्यवसितम् ॥५४९॥ कथमित्याह-'उवओगे'त्यादि, उपयोग' इत्युपयोगात्मकत्वात् श्रुतस्य ज्ञापा

·विशेपार०
कोयानार्य
पृनी
गमिकाग-
मिके अंग-
प्रविष्टतरे
॥२०॥
॥२०॥
च क्षणिकत्वात् सादिसपर्यवसितं, स्वरो-ध्वनिः प्रयत्न:-ताल्यादिव्यापारः स्थानविशेपास्त्वष्टौ उरादयः भवन्त्यन्ते प्रज्ञापकेऽनित्यत्व-
पर्यायाः, अभिधेयगतानाह-गते. अणोरनित्यवामगीकृत्य सादिसपर्यवसितं श्रुतं ठाणे तस्यैव स्थितिः भेदोऽन्येन संघातोऽन्येनन
वर्णः-कृष्णादिः शब्दो-मधुरमन्दादिः आदिशब्दाद्रसादिग्रहः, 'भवेसुत्ति गति(प्रभृति) पर्यायेष्वित्यर्थः, प्रत्येकाभिसम्बन्धाल्लिङ्गा-
दि(परिग्रहः) । साम्प्रतं द्रव्यादिद्वारेणैवानाद्यपर्यवसिवमाह-'दब्वें' इत्यादि । द्रव्येऽधिकृते नानापुरुपानगीकृत्य अनायपर्यवसितंत-
दवियोगं च क्षेत्रे पिदेहानङ्गीकृत्य कालो यः तत्र स एव अनुत्सपिण्यवसप्पिणीसंज्ञकः क्षायोपशमिक भावमङ्गीकृत्य अभिधेयं सत-
तं-अनायपर्यवसितमिति गायार्थः॥५५०-१॥ साम्प्रतं पष्ठं द्वारं सप्रतिपक्षमाह-
भंगगणियाई गमियं जं सरिसगमं च कारणवसेणं गाहाइ अगमियं खलु कालियसुय दिद्विवाए य॥५५२।।
'मझेत्यादि । भगकगणितादिसंकुलं गमिकं,गमबहुलं गमिकमेक(गम)मित्यर्थः, (यत् श्रुतं सदृशगमं च कारणवशेन सदृशेन
विप्यादिना कारणेन तद् गमिकमित्यर्थः) एतच्च मायो दृष्टिवादे, तथा गाथाश्लोकादिप्रतिवद्धमगमिकं, खलु अलङ्कारार्थः, एतच्च
प्रायः कालिकश्रुतं, यत आह-'दृष्टिवादे' च, किश्चिद्गाथाघसमानग्रन्थमिति गाथार्थः॥ ५५२ ।। साम्प्रतं सप्तमं सप्रतिपक्षं
द्वारमाह-
गणहरधेरफयं या आएसा मुक्कवागरणओ वा । धुवचलविसेसओ वा अंगाणंगेसु नाणत्तं ॥५५३।।
जइवि य भूतावाए सब्यस्स वओगयस्स ओयारो। निज्जूहणा तहावि हु दुम्मेहे पप्प इत्थी य ॥९५४॥
तुच्छा गारवयहुला चलिंदिया दुव्यला धिईए य । इय अइसेसज्झयणा भूयाघाओ य नो थीणं ॥५५५॥

·विशेफा कोट्याचार्य वृत्ती गमिकाग- मिफे अंग- प्रविऐतरे ॥२०११ ॥२०१॥ उपउत्तो सुयनाणी सव्वदचाई जाणइ जहत्य । पासइ य केइ सो पुण तमचक्खुइंसणेति ॥९५६।। तेसिमचक्खुईसणसामण्णाओ कहं न मइनाणी। पासइ ? पासइ व कहं सुयनाणी? किंकओ भेओ ? ॥५५७॥ मइभेयमचक्खुदंसणं च धज्जित्तु पासणा भणिया। पण्णवणाए उ फुडा तेण सुए पासणा जुत्ता ।।५५८॥ जह नवहा मइनाणं संतपयपरूवणाइणा गमियं । तह नेयं सुयनाणं जं तेण समाणसामित्तं ॥५५॥ 'गणहरे'त्यादि, गणधराः-भगवन्तो गौतमस्वाम्यादयः तत्कृतमङ्गमपिष्टमभिधीयते, आचाराद्यादृष्टिवादात्, स्थविरास्तु भद्रयाहुस्वाम्पादयचतुर्दशपूर्वविदः तद्व्यं तु अनङ्गप्रविष्टमायश्यकादि, इदमनयो नात्वम् , अथवा यदादेशाद्-आदेशेन विपच्छोत्थं तदङ्गाविष्ट, स्थविरकतं अगवाय, उत्सृष्टच्याकरणमात्रोपसंहतं था, अथवा ध्रुवचलविशेषात्, तथाहि-सर्वतीर्थेषु नियत- मगमविष्टं, अनियतमितरदिति ॥५५३॥ एवं विभक्ते सत्याह-ननु दृष्टिवाद एवैकादशाङ्गाङ्गवासार्थपरिसमाप्तेः पूर्व कृतानि पूरीणि चेत्यन्वर्थतस्तेष्वेव समस्तपाद्मयावताराकादशाङ्गादिनियूहेण कचिदनुग्रहः सच्चेषु गणमृदादीनामुपलभ्यते, उच्यते-'जइ- चिए' त्यादि गतार्था ।।५५४॥ किं पुनः कारणं स्त्रीभ्यो न दृष्टिवादो दीयते ? इत्यत आह-'तुच्छा' इत्यादि । इह स्वभावेनैव खी सुच्छा भवति,न्यूनभाजनत्वात् 'अहो अहं दृष्टिवादमपि पठामि'इत्पहारतः पुरुषपरिभवनशीलतयाऽपचीयमानत्वात् मानितया तथा च दुर्गतिपतनाद्, अनुग्रहार्थ च भगवत्प्रवृत्तेः, अत एवाह-गारखबहुला स्तोकेनैव माद्यतीतिकृत्वा, चलेन्द्रिया न स्त्री तपस्विनी स्या- त, चलेन्द्रियथास्यायोग्यो भगवभिः व्यवस्थापितः, धृत्या च दुर्घला भवति, क्लीयत्वात् , 'इय' एवं कल्याऽतिशयाध्ययनानि- उत्थानसमुत्थानश्रुतादीनि दृष्टिपादश्च न स्त्रीभ्यो दीयते इति । यतश्चानुग्रहाय ताभ्योऽपि क्रिश्चिद् देय अत एकादशाझादियक्कर- ·पेशेपाव व्याचार्य वृत्ती गमिकाग- मिके अंग- प्रविष्टेतरे ||२०२॥ ॥२०२॥ णं सफलमिति गाथार्थः ॥५५५॥ यदुक्तं सूत्रकारेण-'तं समासतो चउन्विह पण्णत्तं, तंजहा-दन्यओ खित्तओ कालओ भा- चओ, दवओणं सुयणाणी उवउत्ते सव्वदव्याई जाणइ, न पासतीत्येवं क्षेत्रादापपीति, एतदधुना ग्राह-'उव' इत्यादि । इह 'उप- युक्तः सर्वतः संक्रोडितावधानः 'श्रुतज्ञानी' साधुः सर्व द्रव्यादि ज्ञेयं, द्रव्यतः पश्चास्तिकायान् क्षेत्रं लोकालोकं कालं सर्वाद्धं भावानौदयिकादीन् गुरुलध्यादीन् वा 'जानाति' अवबुध्यते 'यथार्थ' यावत् एवं चैवं चेदं वर्तत इति । न तु पश्यत्यसम्भवात् , मनःपर्यायज्ञानिवत् । इह च शब्दार्थज्ञानोद्भतिवेलायां यतो विशेष एव परिच्छिद्यते अतो जानात्येवन पश्यति, श्रुतमनःपर्याय- योः पश्यत्ताया अनभिधानात् , पाठान्तरं वा 'पासइति, तदेव पूर्वपक्षीकुर्वनाह–केचन अभिदधति यथा जानात्येवं पश्यत्यपीति, के- नाभिप्रायेण ते एवमाहुरित्यत आह–'सो पुण सुयनाणी तं पासति अचक्खुदसणेणं'ति, अयमभिप्राय:-इह मतिज्ञानी श्रु- तनानी भवत्येव, मतिज्ञानिनश्चक्षुर्दर्शनं अचक्षुदर्शनं चोक्तमेष, दर्शनशानरूपत्वात्(तस्य) 'दसणमिट्ठ तहोग्गहेहात्ति वचनात् , ततश्च मतिज्ञानी चक्षुर्दर्शनेन पश्यति श्रुतज्ञानी त्वचक्षुर्दर्शनेन पश्यति, कस्तेषां दोपः ? इत्याह--'सि' मित्यादि । तेपामेवं पठतां म. तिज्ञानिशुतज्ञानिनोः परस्पराभिन्नत्वेन 'अचक्खुईसणसामन्नाओ' चि अचक्षुर्दर्शनस्य सामान्यात्-शेपेन्द्रियोपलब्धेः साधारण- त्वात् 'कथं ? केन प्रकारेण कया युक्त्या न मतिज्ञानी पश्यति ?, अचक्षुर्दर्शनेनापीति वाक्यशेषः,तथा पश्यति वा कथं श्रुतज्ञानी,अ- चक्षुर्दर्शनेनेति वाक्पशेषः, निर्भर्त्सयन्नाह-ननु 'किंकृतो भेद किंकृतोऽयं विशेषः ? येनायमनेन पश्यत्ययं त्यनेन नेति,तदेतदुक्तं भवति-'जइ सुयनाणी अचक्खुदंसणेण पस्सति कहं मइनाणीवि तेण न पासति ?, जइ य न मइनाणी तेण पासति ततो किं सुय- नाणी तेण पासइत्ति बुच्चई' तस्मात् 'जाणइ न पासइति स्थितं, स्थापना 'मई' गाहा कण्ठया । तदेवमिदं प्ररूप्य प्रकारान्तरेणा- ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती बुद्धिगुणा- टकं अनुयो गमेदाः ॥२०३॥ ॥२०३॥ पि प्ररूपयन्नाइ~~'जहे त्यादि प्राग्वत् ।। ५५६-५९ ।। उत्तरगाथासम्बन्धमाह- सन्याइसयनिहाणं तं पापणं जओ पराहीणं । तेण विणेययित्वं गहणोवाओ इमो तस्स ॥५६०॥ आगमसस्थग्गहणं जं बुद्धिगुणेहिं अट्ठहिं दिटुं । ति सुयनाणलंभं तं पुबबिसारया धीरा (नि० २१) सासिन्नइ जेण तयं सत्यं तं चाविसेसिय नाणं । आगम एव य सत्यं आगमसत्यं तु सुयनाणं ॥५३२॥ तस्सायाणं गहणं दिहें जं मइगुणेहिं सत्यम्मि । ति तयं सुयलामं गुणा य सुस्सुसणाईया ॥१६॥ सुस्सूसइ पडिपुच्छइ सुणेइ गिण्हइ य ईहए यावि। तत्तो अपोहए वा धारेइ करेइ वा सम्म (नि०२२) सुस्सूसई उ सोउं सुयमिच्छइ सविणओ गुरुमुहाओ। पडिपुच्छइ तं गहियं पुणोऽवि नीसंकियं कुणइ॥५६५॥ सुणइ तदत्थमही गहणेहाऽवायधारणा तस्स | सम्म कुणइ सुयाणं अनपि तओ सुयं लहइ ॥५६॥ सुस्सूसइ या जं जं गुरचो जपंति पुव्य भणिओ य । कुणइ पडिपुच्छिणं सुणेइ सुत्तं तदत्यं वा ।।२६७।। मूर्य हुंकारं वा पाढयकार पडिपुच्छ बीमंसा । तत्तो पसंगपारायणं च परिणि? सत्तमए ॥५६॥(नि०२३) सुत्तत्थोखल्लु पढमोवीओनिज्जुत्तिमीसओ भणिओ। तइओय निरवसेसो एस विही होइ अणुओगे(नि.२४) भणियं परोक्वमहुणा पचक्खं तं च तिविहमोहाई। पुचोइयसंयंधं तत्थावहिमाइओ वोच्छं ॥५७०।। 'सन्'त्यादि,स्पष्टा ॥५६०|| 'आगम'गाहा । आगमनं-आगमः, आडोऽभिविधिमर्यादार्थत्वात् अभिविधिना मर्यादया वा ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती बुद्धिगुणा- टकं अनुयो गभेदाः ॥२०४॥ ॥२०४॥ गमः-परिच्छेद इत्यागमः,सच केवलमत्यवधि(मनःपर्ययोलक्षणोऽपि भवति अत आह-शास्यतेऽनेनेति शास्त्र-शुतं,आगमग्रहण तुपष्टित- न्वादिब्यवच्छेदा तेपामनागमत्वात, सम्यकपरिच्छेदात्मकत्वायोगात् शास्त्रतया च रूढत्वात् , ततश्च आगमथासौ शास्त्रं च आगम- शाखें तस्य ग्रहणमिति समासः,गृहीतिम्रहणं, यद् बुद्धिगुणैः-चक्ष्यमाणलक्षणैः करणभूतैरष्टाभिदृष्टं त्रुवते श्रुतज्ञानस्य लाभः श्रुतज्ञान- लाभस्तं तदेव ग्रहणं ग्रुपते, के ?, पूर्वेपु 'विशारदा' विपश्चितो धीराः' बतानुपालनस्थिरा इत्यर्थः, इति गाथार्थः॥५६॥'सासिज्जती- त्यादि, मायाद्वयं प्रायो भाविता) ॥५६२-५६शाते चामी बुद्धिगुणा:-'सुस्सूसती'त्यादि। विनयप्रणतः सन् गुरुमुखाच्छ्रोतुमिच्छती- ति शुश्रूपति १ पुनः पृच्छति श्रुतं निःशंकार्थमिति मतिपृच्छति २ पुनः कथितं सच्मृणोति ३ गृहाति-आदत्ते ४ आदाय चेहते-किमेवमुत एवमिति ५ अपिशब्दात्पर्यालोचयन् किचित्स्वयुद्धयाऽप्युत्प्रेक्षते,ततः तदनन्तरमपोहते,एवमेवैतद्यथाऽऽहुर्गुरवः६पुनस्तमर्थमागृहीतं धा- स्यतिकरोति सम्यक् तदुक्तमनुष्ठानमितिस्तदुक्तानुष्ठानमपि च श्रुतमाप्तिहेतुर्भवत्येव,तदावरणक्षयोपशमादिनिमित्तत्वात् तस्येति । अथवा | यद्यदाज्ञापयन्ति गुरयस्तत्सम्यगनुग्रहं मन्यमानः श्रोतुमिच्छति शुश्रूपति, पूर्वसन्दिष्टश्च सर्वकार्याणि कुर्वन् पुनः पृच्छति प्रतिपृच्छति, पुनरादिष्टः सम्यक् मृणोति, शेषं प्राग्वदिति गाथार्थः॥ ५६४ ॥ 'सुस्सूसती'त्यादि, 'सुणती'त्यादि, गतार्थ, नवरं 'सुणई'- ति श्रुतवानम् ॥५६५-५६६॥ द्वितीयं व्याख्यापक्षमधिकृत्याह-'सुस्सूसती' त्यादि गतार्था ॥ ५६७ ॥ बुद्धिगुणानभिधाय सा- मतं श्ररणविधिमभिधित्सुराह-'मू मित्यादि । मूकमिति प्रथम मूकं शृणुयात् , प्राथमिकत्वेनाविज्ञातपरमार्थत्वात् , द्वितीयश्र- वणे हुंकारं च दद्यात् , क्षेत्रीभूतत्वात्, तृतीय वाढकारं कुर्यात् , उपरितनस्यापि श्रवणेन तुष्टत्वात् , चतुर्थे व्युत्पन्नतरत्वेन सर्वथा चा निष्टिवत्वात् 'यतिएच्छा पूर्वापरविरोधलक्षणां कुर्यात् , पञ्चमे मीमांसां कुर्यात् , प्रमाणैरिति गम्यते, ततः षष्ठे तदुत्तरोत्तरगुणप्रसङ्ग

·विशेपारण
कोट्याचार्य
वृत्ती
अवधिज्ञान
प्रकृतयः
||२०५॥
२०५।।
पारगमनं चास सात् , ससमके तु परिनिष्ठा, गुरुवदनुभापणादिति गाथार्थः ॥५६॥ साम्प्रतं व्याख्याकरणविधिमाह--'मुत्तस्थों
इत्यादि । ग्रनस्यार्थः सत्रार्थः, रात्रार्थ एव केवलो व्याख्यायते यत्रानुयोगे स रावार्थ:-सूत्रार्थमात्रप्रतिपादनपर: सूत्रार्थः, खल्वित्यव-
धारणे, एवंभूत एपायोऽनुयोगः कर्तव्य इति, द्वितीयस्तु नियुक्तिमिश्रका कर्त्तव्य इति भणितोहदादिभिः, तृतीयस्तु निरखशेपोपथा-
शक्त्या नैगमादिनयजालप्रपञ्चतः कार्यों,व्युत्पन्नत्वात् शिष्याणां, एप च विधा प्राक्तनसप्तकाविरोधेनेति ॥५६९॥ समाप्तं श्रुत-
ज्ञानम् । अथ प्रत्यक्षे आय प्रत्यक्षमभिधित्सुराह-'भणिय' मित्यादि । उक्तं परोक्षम्, अथ प्रत्यक्षं, तच त्रिधा अवध्यादि, तत्र
प्रागुक्तप्रस्तावमादितोऽवधि वक्ष्ये इति गाथार्थः ॥५७०|| तत्र
संखाईयाओ खलु ओहीनाणस्स सव्वपयडीओ।काई भवपञ्चइया खओवसमियाओ काओऽवि ॥५७१।।
कत्तो मेवपणेउं सत्ती ओहिस्स सव्वपयडीओ ? । चउद्दसविनिक्खेवं इड्डीपत्ते य वोच्छामि (नि.२४-२५)
तस्स जमुफोसयखेत्तकालसमयप्पएसपरिमाणं । तण्णेयपरिच्छिन्नं तं चिय से पयडिपरिमाण ॥५७३।।
संखाईयमणतं च तेणमपंतपयडिपरिमाणं । पेच्छद पोग्गलकार्य जमणंतपएसपनायं ॥१७॥
भवपचझ्या नारयसुराण पक्रवीण वानभोगमण । गुणपरिणामनिमित्तासेसाण खओवसमियाओ॥५७५।।
ओही खओयसमिए भावे भणिओभवोतहोदइए। तो किह भवपचइओ चोर्नु जुत्तोऽवही दोण्हं ? ॥५७६||
सोऽविहुखओवसमओ किंतु स एव क्वओक्समलाभो।तम्मि सइ होअवस्सं भण्णइ भवपचओतोसो ॥५७७॥

·निशेपार कोट्याचार्य वृत्ती बुद्धिगुणा- एअनुयो गमेदार ||२०४॥ ॥२०४॥ गमः परिच्छेद इत्यागमः स प केवलमत्ययविभिनापर्ययोलक्षणोऽपि भवति अत आह-शास्यतेऽनेनेति शास्त्रे-भुतं,आगमग्रहणं तु पष्टित- न्वादिव्यवच्छेदार्थ तेपामनागमत्वात, सम्यपरिच्छेदात्मकत्वायोगात् शाखतया च रूढत्वात् , ततश्च आगमश्चासौ शास्त्रं च आगम- शास तस्य ग्रहणमिति समाता,गृहीतिहणं, यद् युद्धिगुणः- वक्ष्यमाणलक्षणैः करणभूतैरष्टाभिदृष्टं त्रुवते श्रुतज्ञानस्य लाभः श्रुतज्ञान- लाभस्तं तदेव ग्रहणं युवते, के ?, पूर्वेपु 'विशारदा' विपश्चितो 'धीरा' व्रतानुपालनस्थिरा इत्यर्थः, इति गाथार्थः ॥५६१॥ 'सासिजती- त्यादि, गाघाइयं प्रायो भाविताथै ।।५६२-५६३|| ते चामी बुद्धिगुणा:-'सुस्सूसती'त्यादि। विनयप्रणतः सन् गुरुमुखाच्छ्रोतुमिच्छती-| ति शुथूपति १ पुनः पृच्छति श्रुतं निःशंकार्थमिति प्रतिपृच्छति २ पुनः कथितं सट्टणोति ३ गृह्णाति-आदत्ते ४ आदाय चेहते-किमेवमुत एवमिति ५ अपिशव्दारपालोचय किश्चित्स्वयुद्धयाऽप्पुत्प्रेक्षते,ततः-तदनन्तरमपोहते,एवमेतद्यथाऽऽहुर्मुखःपुनस्तमर्थमागृहीतं घा- रपतिणकरोति सम्पक तदुक्तमनुष्ठानमितिटतदुक्तानुष्ठानमपि च श्रुतमाप्तिहेतुर्भवत्येव,तदावरणक्षयोपशमादिनिमित्तत्वात् तस्येति । अथवा यद्यदानापयन्ति गुरवस्तत्सम्यगनुग्रहं मन्यमानः श्रोतुमिच्छति शुथूपति, पूर्वसन्दिष्टश्च सर्वकार्याणि कुर्वन् पुनः पृच्छति प्रतिपृच्छति, पुनरादिष्टः सम्पर मृणोति, शेष प्रारमदिति गाथार्थः।। ५६४ ॥ 'सुस्सूसतीत्यादि, 'सुणती'त्यादि, गतार्थ, नवरं 'सुणई'- ति शुवधानम् ॥५६५-५६६।। द्वितीय व्याख्यापक्षमधिकृत्याह-'सुस्सूसती' त्यादि गतार्था ॥ ५६७ ॥ बुद्धिगुणानभिधाय सा- मतं श्राणविधिमभिपित्सुराह–'अ' मित्यादि । मूकमिति प्रथमं मूकं शृणुयात् , प्राथमिकत्वेनाविज्ञातपरमार्थत्वात् , द्वितीयश्र- वणे हुंकारं च दद्यात् , क्षेत्रीभूतत्वात्, तृतीये वाहकारं कुर्यात् , उपरितनस्यापि श्रवणेन तुष्टत्वात् , चतुर्थे व्युत्पन्नतरत्वेन सर्वथा वा निष्टितत्वान् 'प्रतिच्छा पूर्वापरविरोधलक्षणां कुर्यात् , पञ्चमे मीमांसां कुर्यात् , प्रमाणैरिति गम्यते, ततः षष्ठे तदुत्तरोत्तरगुणमसङ्ग- ·अवध्यायाः प्रतिपत्तय: विशेषाय कोट्याचार्य वृत्ती ॥२०७॥ ॥२०७॥ भवे सति भवत्यवश्यं भण्यते भवप्रत्ययस्ततोऽसौ नारकदेवावधिः, व्यवहितकारणेऽव्यवहितकारणोपचारात् ॥५७७॥ तथा 'उदय'त्यादि, प्रसिद्वार्थी अतो यद्यवध्यावरणक्षयोपशमो भवमासाद्य (भवतीति तन्निमित्तकावधेरपि भवप्रत्ययत्व) स्यात् को दोपः १ ॥५७८॥ द्वितीयम् लगाथाभाष्यम्-'इय' इत्यादि, सुवोध्या ॥५७९॥ सोऽयं चतुर्दशविधो निक्षेप इत्यादि- ओही खेत्तपरिमाणे, संठाणे आणुगामिएँ । अवट्ठिएं चले तिव्व-मदपडिवाउप्पयाइयं ॥५८०॥ नाणदंसंणविभंगे, "देसे खिंते गैई इथे । इड्डीपत्ताणुओगे य, एमेया पडिवत्तिओ ॥५८१॥ गइपजता पोइस रिद्धी चसमुचियत्ति पंचदसी । ओहिपयंपि व मोत्तुं सेयरमणुगामिय काउं ।।५८।। केई चोहमभेयं भणति ओहित्तिन पयडी जम्हा । पयडीण य निक्खेवो भणिओ चोद्दसविहोत्ति ॥५८३।। 'ओही त्यादि 'नाणे' त्यादि द्वारगाथाद्वयं, तत्रावधिरित्यवधेर्नामादिभेदस्य स्वरूपमभिधातपं, तथाऽयधिशब्दो द्विरावर्यंत इति व्याख्यातव्यं, तथा (खेत्तपरिमाणविष)योज्यधिवक्तव्यः, संस्थानविषयश्च, अधया 'अर्थाद्विभक्तिपरिणाम' इति द्वितीयैवेयं, त- तथावधेर्जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदभिन्न क्षेत्रपरिमाणं वक्तव्यं, तथा संस्थानं, अनुगमनशीलोऽनुगामुकः सप्रतिपक्षो वाच्यः, एकारान्तः प्रथमान्त इतिकृत्वा, यथा 'कतरे आगच्छइ'ति, तथाऽवस्थितोऽवधिर्वाच्यः, द्रव्यादिपु कियन्तं कालमप्रतिपतित्तः सन् लब्धित उपयो- गतथास्त इति, चलो वक्तव्यः,चला-अनवस्थितः, स च बर्द्धमानः क्षीयमाणो वेति द्वधा, तीव्रमन्द' इति तीवो मन्दो मध्यमवावधि- यक्तब्य, तम तीनो-विशुद्धः मन्दच अविशुद्ध, इतरस्तूभयप्रकृतिः, प्रतिपादोत्पादा' विति एककाले द्रव्याधपेक्षयाऽवधेर्वक्तव्यौ, त- ·अवधिज्ञान विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती ॥२०६॥ ॥२०६॥ उदय-लय क्वओवसमो-चसमाजंच कम्मुणो भणिया। दवं वित्तं कालं भवं च भावं च संपप्प ||५७८॥ इय सव्वपयडिमाणं कह कमवसवण्णवत्तिणीचाया। वोच्छिति सव्वं सञ्चाउणाविसंखिनकालेणं? ॥५७९॥ 'संखे'त्यादि,संख्यान संख्या तामतीताः संख्यातीताः,असंख्येया इत्यर्थः,कधी,यमाल्लोकासंख्येयभागादारम्य प्रदेशपरिवृशाअ- संख्येपलोकप्रदेशपरिमाणं क्षेत्रं पश्यति,कालतः आपलिकासंख्येयभागादारभ्य समयप्रवृक्षा असंख्येयोत्सपिण्यवसर्पिणीसमयपरिमाणं कालमालोकयति,अतोऽभ्यधायि-क्षेयोपायिवशात् संख्यातीताः ताशवमनन्ता अपिस्युरित्यत आह-सल्वि'ति,खलशब्दस विशेषणार्थ- वात क्षेत्रकालविवक्षयैवासंख्येयाः,द्रव्यभावविवक्षयात्वनन्ताः,तथाहि-तैजसवागन्यापान्वयलयर्यनन्तप्रदेशिका स्कन्धादारभ्य पि- चित्रवृद्ध्या सर्वपुद्गलास्तिकायविषयं वक्ष्यति, तथा प्रतिवस्तुगतासंख्येयविष(पयो)यमानंच वक्ष्यति, भारतोऽनन्ता अपि, पभेदाद, कस्य?,अवधिज्ञानस्य-प्रानिरूपितशब्दार्थस्य,काः,सचिताः प्रकृतयति २,प्रकृतयो भेदाःम्यमावा अंग्रा इति पर्यायाः,आसां मध्ये कायन प्रकृतयो भवप्रत्ययाः क्षायोपशमिक्या काश्चन इति गाथार्थ५७१॥ अथासां यथावत्प्रतिपादनसामर्थ्यमात्मनोऽपश्यन् इदमाह-'कत्तो में इत्यादि, कुतो मम वर्णयितुं शक्तिवधेः सर्वाः प्रकृती: तथापि प्रारब्धत्वात् तथाप्यस्य चतुर्दशविधं निक्षेपमयाध्यादिकं वक्ष्पे प्राप्त- दीच ॥५७२।। प्रथम नियुक्तिगाथार्थमाह-'तस्से'त्यादि, तस्यायधैः तेयाभासादव्याणमंतरालाओ जमुमोसयखेत्तप्पएसपरिमाणं कालसमयपरिमाणं च, शेपं प्राम्बदनुसतव्यम् , 'संन्याती'त्यादि, उक्तार्था, पश्चाधव्याचिख्यासुराह-'भवेत्यादि,गता।।५७३.५।। एतत्पूर्वार्द्धमङ्गीकृत्य चोयम्-'ओही'त्यादि, स्पार्था ॥५७६॥ उच्यते-'सोऽवी'त्यादि, असापपि नारकादिक्षयोपशमादेव प्रसू- यते, यद्येयं 'दोण्हं भवपञ्चइओ देवाण य रइयाण यनीदं कथम् ?, एतदाशंक्याह-किन्तु स एव क्षयोपशमलाभस्तेषां तस्मिन्- ·अवध्याद्याः प्रतिपत्तयः विशेषाप० कोव्याचार्य वृत्ती ॥२०७॥ ॥२०७॥ भवे सति भवत्यवश्यं भण्यते भवप्रत्ययस्ततोऽसौ नारकदेवावधिः, व्यवहितकारणेऽव्यवहितकारणोपचारात् ॥५७७॥ तथा 'उदयेत्यादि, प्रसिद्धार्था अतो यद्यवघ्यावरणक्षयोपशमो भवमासाद्य (भवतीति तन्निमित्तकावधेरपि भवप्रत्ययत्वं) स्यात् को दोपः ॥५७८॥ द्वितीयम् लगाथाभाप्यम्-'इय' इत्यादि, सुयोध्या ॥५७९।। सोऽयं चतुर्दशविधो निक्षेप इत्यादि- ओही खेत्तपरिमाणे, संठाणे आणुगामिएँ । अवट्ठिएं चले तिव्व-मदपडिवाउप्पयाइयं ॥५८०॥ नाणदंसंणविभंगे, "देसे खित्ते गई इथे । इड्डीपत्ताणुओगे य, एमेया पडिवत्तिओ ॥५८१॥ गइपजंता चोइस रिद्धी चसमुचियत्ति पंचदसी । ओहिपयंपि व मोनु सेयरमणुगामियं काउं ।।५८२।। केई चोदसभेयं भणंति ओहित्ति न पयडीजम्हा । पयडीण य निक्खेवो जं भणिओ चोदसविहोत्ति ॥५८३॥ 'ओही त्यादि 'नाणे' त्यादि द्वारगाथाद्वयं, तत्रावधिरित्यवधेर्नामादिभेदस्य स्वरूपमभिधातव्यं, तथाऽवधिशब्दो द्विरावर्यंत इति व्याख्यातव्यं, तथा (खेत्तपरिमाणविषयोऽवधिर्वक्तव्यः, संस्थानविपयश्च, अथवा 'अर्थाद्विभक्तिपरिणाम' इति द्वितीयैवेयं, त- तथावधेर्जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदभिन्न क्षेत्रपरिमाणं वक्तव्यं, तथा संस्थानं, अनुगमनशीलोऽनुगामुकः सप्रतिपक्षो वाच्यः, एकारान्तः प्रथमान्त इतिकृत्या, यथा 'कतरे आगच्छत्ति, तथाऽवस्थितोऽवधिर्वाच्यः, द्रव्यादिपु कियन्तं कालमप्रतिपतितः सन् लब्धित उपयो- गतथास्त इति, चलो वक्तव्यः,चल: अनवस्थितः, स च वर्द्धमानः क्षीयमाणो वेति द्वेधा, तीवमन्द' इति तीवो मन्दो मध्यमवावधि- वक्तव्यः, तत्र तीनो-विशुद्धः मन्दश्च अविशुद्धः, इतरस्तूभयप्रकृतिः, प्रतिपादोत्पादा' विति एककाले द्रव्याद्यपेक्षयावधेर्वक्तव्यो, त-

·विशेषाच०
कोट्याचार्य
वृषौ
अंबधिनि-
क्षेपाः
॥२०८॥
॥२०८॥
था ज्ञानदर्शनविभङ्गा वाच्या:-किमत्र ज्ञानं ? किं वा दर्शनं १ को वा विभङ्गः ? इति, परस्परतवामीपामपि अल्पबहुत्वं चिन्त्यमि-
ति, देसेति कस देशविषयः सर्षविपयो वेति,'खेत्त' इति क्षेत्रविपयोऽवधिर्वक्तव्यः, सम्बन्यासम्बन्धसंख्येयासंख्येयापान्तरालक्षेत्रद्वा-
रेणेत्यर्थः, 'गती इयत्ति अतिशब्दः आद्यर्थे, ततश्च गत्यादिद्वारमालाऽवधौ रक्तव्येति, तथा प्राप्तद्धर्थनुयोगच कर्त्तव्यः, एवमनेन
प्रकारेणैताः-अनन्तरोक्ताः 'प्रतिपत्तय परिच्छित्तय इत्यर्थः, ततश्चावधिमकृतय एव प्रतिपत्तिहेतुत्वात् प्रतिपत्तय इत्युच्यन्ते, इति-
द्वारगाथाद्वयपिण्डार्थः ॥५८०-५८१|| कथं पुनरस्यायं निक्षेपचतुर्दशधेत्याह भाष्यकार:-'गतीत्यादि । अवध्याद्या गति-
पर्यन्ताश्चतुर्दश निक्षेपाः, (३)द्धिश्च च समुश्चितत्वात् पञ्चदशी, अथवाऽवधिरिति पदं विहायानुगामुकं च सप्रतिपक्षमर्थतः कृत्वा ॥५८२॥
किमित्यत आह-केईत्यादि, केचन एवं चतुर्दशविधं निक्षेपं पूरयन्ति, यस्मान्नावधिः प्रकृतिः प्रकृतिमचात्, प्रकृतीनामेव च नि-
क्षेपो यस्माचतुर्दशविध उक्तो मूलगाथायामृद्धिस्तु चसमुचितैवेति, अविरुद्धं चैतदपीति गाथार्थः ॥५८३॥ तत्र यदुक्तं-'गतिपज-
न्ता चोइसत्ति तत्राद्यद्वारव्यानिख्यासयाऽऽह निर्मुक्तिकार:-
नाम ठवणदविए खेत्ते काले भवे य भावे य । एसो खल्लु ओहिस्ता निक्खेवो होइ सत्तविहो ॥५८४॥
अवहित्ति जस्स नामं जह मनायाऽवहित्ति लोयम्मि । उवणाऽवहिनिक्खेवो होइ जहक्खाइविन्नासो ॥५८५॥
अहवा नामं तस्सेव जमभिहाणं सपज्जओ तस्स । ठवणागारविसेसो तहव्वक्खेत्तसामीणं ॥५८३॥
दव्वोही उप्पज्जइ जत्थ तओ जं च पासए तेणं । जं वोवगारि दत्वं देहाई तन्भवे होइ ॥५८७॥

·अवधिनि-
क्षेपाः
विशेषावक
कोट्याचार्य
वृत्ती
॥२०९।।
॥२०९॥
खेत्ते जत्थुप्पज्जा कहिजए पेच्छए व दवाइं । एव चेव य काले न उ पेच्छइ खित्तकाले सो ॥५८८॥
जम्मि भवेउप्पज्जइ वहइ पेच्छइ व जं भवोही सो । एमेव य भावोही वहइ य तओ खओवसमे ॥५८९।।
'नाम'मित्यादि, अत्राप्यायद्वारव्याचिख्यासयाऽऽह भाप्यकार:-'अवधी' त्यादि यस्य जीवादेर्वस्तुनोऽवधिरिति
नाम क्रियते, यथा मर्यादायाः, तद्वस्तु लोकेऽवधिरिति नामावधिः, स्थापनावधिः भवत्यवधेनिक्षेपो यथाऽक्षादेविन्यास इति गाथार्थः
॥५८५॥ 'अहवे' त्यादि यद्वा तस्यैव नामावधेः यदमिधानं वचनपर्यायरूपं स नामावधिस्तस्य स्वपर्यायत्वात् , स्थापनाऽवधि-
स्त्वाकारविशेषः, केपामित्यत आह-तद्न्यक्षेत्रस्वामिनां, द्रव्यतः पनकादिः, क्षेत्रतो जम्बूद्वीपादि, स्वामिनः कर्मसुतादेरिति गाथार्थः
॥५८६॥ द्रव्यावधिमाह- 'दब्योही' त्यादि । द्रव्यावधिरुच्यते- यत्रासौ द्रव्ये उत्सयते यद्वा तेन पश्यति यद्वाऽस्योत्सित्सोहाधु-
पष्टम्भकं स द्रव्यावधिरिति गाथार्थः ।। ५८७ ॥ क्षेत्रावधिमाह-'खेत्त' इत्यादि । क्षेत्रे यत्रोत्पद्यते भरतादौ कथ्यते पश्यति वा
द्रव्याणि स क्षेत्रावधिः, एवं यत्र काले दुष्पमसुपमादौ उत्पद्यते कथ्यते पश्यति वा सोऽयं, किमयमिमौ पश्यति ?, नेत्याह, नतु
पश्यति क्षेत्रकालायसौ अमूर्तत्वात् , वर्तनादिरूपं कालं पश्येत् , पुद्गलाश्रितत्वात् तस्येति गाथार्थः ।। ५८८ ॥ 'ज'मित्यादि । यत्र
नारकादायौदयिक भव उत्पद्यते उत्पन्नो वाऽर्थान्तरतया वर्तते पश्यति या यं भयं स भवावधिः, 'एमेव य भावोहि ' ति एवं
भावावधिरपि यत्र भाव उत्पद्यते पश्यति वा यं भावं, वर्तते वाऽसौ स्वरूपतः क्षयोपशम इति ।। ५.९ ॥ ओहित्ति दारं गयं ।
द्वितीयद्वारसम्बन्धमाह-
ओहिस्स खेत्तमाणं जहण्णमुक्कोस्स मज्झिमं तत्थ । पाएण तदाईए जं तेण जहन्नयं वोच्छं ॥५९०॥

·विसार फोटानार्प गृती अवधेजघ- न्यक्षेत्र ॥२१॥ ॥२१०॥ जावड्या तिसमयाहारगस्स सुहमस्त पणगजीवस्स । ओगाहणा जहण्णा ओहीखेत्तं जहण्णं तु ॥ ५९१ ॥ जो जोयणसाहस्सो मच्छो नियए सरीरदेसम्मि । उववज्जतो पढमे समए संखियह आयामं ॥ ५९२॥ पयरमसंग्विजसंगुलभागतj मच्छदेहविच्छिणं । वीए, तइए सूई संखिचिउं होइ तो पणओ ।। ५९३ ।। उपवायाओ तइए समए जे देहमाणमेयस्स । जपणेयव्यभायणमोहिक्खित्तं जहन्नं तं ।। ५९४ ।। किंमच्छोऽतिमहल्लो? किं तिसमयओव? कीस वासुहुमो । गहिओ कीस व पणओ? किंवजहण्णावगाणओ? ॥ मच्छो महालकाओ संग्वित्तो जो य तीहि समएहिं । सो किर पयत्तविसेसेण सहमोगाहणं कुणइ १५९६ सण्ट्यरा सहयरो सुहुमो पपओ जहएणदेहो य। सुयहुविसेसविसिट्ठो सायरो सव्वदेहेसु ॥ ५९७ ।। पदमविहाऽतिसपहो जमइत्थूलो चउत्थयाईसु । तइयसमयन्मि जोग्गो गहिओ तो तिसमयाहारो ॥५९८॥ केई दो शससमया तइओ पणगत्तणोववायम्मि । अह तिसमओ आहारओ य सुहुमोय पणओ य 1५१९॥ उपवाए पेय तओ जओ जहह्मणो न सेससमयेसु । तो फिर तदेहसमाण-मोहिखित्तं जहपणं तु ॥६०० ।। 'ओहिस्से' त्यादि स्पष्टार्या ॥५९०॥ 'लापइया' इत्यादि । 'यावती' यावत्यमाणा त्रीन् समयानाहारयतीति घिसमया- हारमस्तस्य, गुमनामकर्मोदयात्रामस्तस्य, पनकवासी जीमच पनकजीवा, वनस्पतिविशेप इत्यर्थः, तस्य, अवगाहन्ति यस्यां प्राणिनः मानगाहना, तनुरित्यर्थः, 'उपन्या' सर्वस्तोका अधेिः क्षेत्रं अवधिक्षेत्रं 'जघन्य' सर्वस्तोकं सर्यजघन्यं, तुशब्द एपकारार्थः स चाप- भारणे, तस्य चर्व:प्रयोगः-अधिक्षेत्र जघन्यमेतावदेवेति ।।५९१॥ अत्र साम्प्रदायिकमर्थ माष्यकार उद्भावयन्नाह-जो' इत्यादि।

·विशेषाव कोट्याचार्य वृत्ती अरवेजेघ- न्यक्षेत्र ॥२१॥ ॥२१॥ जो जोयणसाहस्सो मच्छो णियए सरीरदेसम्मि 'उबवज्जतो' उपवज्जितुकामो कर्मवशाद, स मथमसमये किं करोतीत्याद-पदमे समए 'संखियति' उपसंहरड़ आयाम, आत्मपदेशानां शरीरातदीर्घाभावेन, संहृत्य किमसौ करोतीत्याह-'पयरति प्रतरं-मूल- ककन्दकचक्कलिसंस्थानमिति भावना, किंविशिष्टमित्याह-'असंखेनंगुलभागतj'ति सर्वतोऽझुलासंख्येयभागश्लक्ष्ण, ऊर्यतिर- श्रीनं च, किंविशिष्टमित्यत आह-मत्स्यदेहविस्तीर्ण तद्, अन्तःशरीरसम्बद्धत्वात् , एपः प्रथमसमयव्यापारः । ततो 'वितिते'त्ति द्वितीये समये तं पयरं उभयदिसिओ संहरि सूई करेइ अंगुलासंख्येयभागविच्छडं मच्छसरीरकुडियमाणायाम, एप तु द्वितीयसमय- व्यापारः, तृतीयसमयव्यापारमभिदधत्पश्चार्द्धमाह-'तइए समये तं सूचिं संखिवितुं, परभवायुपेति प्रच्छन्नोऽभिप्रायः, अविग्रहगत्या ततः स्वकायदेशे पनक उत्पद्यते ॥ 'उवव याओ' इत्यादि, अस्मादुपपातसमयात् तृतीये समये यद् देहमानमेतस्य पनकस्य, वत्किमित्यत आह-'ओहिखेतं जहन्न तु'त्ति तज्जपन्यमवधिक्षेत्रं, किंस्वरूपं, 'तज्ज्ञेयद्रव्यभाजनं' पनकशरीरशेयद्रव्याधारमिति गाथात्रयार्थ: ॥ ५९२-५९३-५९४ ॥ अत्र कश्चिदाह- 'कि'मित्यादि ॥ किमिति मत्स्योतिमहान् गृह्यते ? किं 'तिसमइओ च' त्ति, किं चास्य तृतीयसमये निजदेहदेश उत्पादः १ किमिति वा सूक्ष्मः १ किमिति वा पणको ? जघन्यावगाहनको वेति ॥५९५।। उत्तरमाह- 'मच्छो' इत्यादि । स एव हि महामत्स्यस्त्रिभिः समयैरात्मानं सविपन् प्रयत्नविशेषात् सूक्ष्मात्रगाहनो भवति, नान्य इत्यतो महद्- ग्रहणमिति गाथार्थः ॥५९६।। 'कीस वा सुगुम ?" इत्यादेस्तावदुनरमाह-सण्हतरो' इत्यादि, लक्ष्णादपि श्लक्ष्णतरत्वेन सूक्ष्मः पनक एव भवति जघन्यदेहश्च, एवं सुबहुविशेषणविशिष्टः श्लक्ष्णतरः श्लक्ष्णतमश्च 'सव्वदेहेसु' सर्वदेहेभ्यः स एव भवतीति गाथार्थः ॥५९७।। 'किं तिसमयी 4'त्यस्वेदानीमुत्तरमाइ-'पदम'त्यादि । यस्मात्प्रथमद्वितीयसमययोरति श्लक्ष्णः, चतुर्थादिपु चातिस्थूरः,

·रिया
कोयानार्य
अवधेरुत्कृष्ट
क्षेत्र
॥२१॥
॥२१२॥
पनफसम
तृतीयममये तु योग्योन्जखिसमयाहारग्रहणमिति गाथार्थः ॥५९८॥ 'केई त्यादि । एवं स्थिते केचन सूक्ष्मधियो व्याचक्षते-द्वौ झप.
ममयारायामपिफम्भसंहारकरणलक्षणौ गृह्येते, तृतीयः पनकत्योपपाते सूचि संहरत इति सामाद् गम्यते, अथवं सति त्रिसामयि-
कन्यं लभ्यने यदुक्तं नियुक्तिकारण, आहारकथाविग्रहेणोत्पादात् , 'सुहुमा यत्ति प्रत्युतातिसूक्ष्मतरः पनकच परभयोत्पत्तः१५०९। तथा|
च-'उपचाप इत्यादि, 'उपपात एवं' उपपातसमय एवासौ यतो 'जघन्यो' जघन्यावगाहनो, न 'शेपसमयेपु' द्वितीयादिपु ईपन्मह-
पात् , ततः फिल तदेहममानमेवारधिक्षेनं जघन्यमिति, एतच्च न सत्यमेव सूक्ष्मधीवचनं, त्रिसमयाहारकत्वस्य पनकजीवविशेषणत्वा-
भ्युपगमात्, मत्स्यायामरिष्कम्मसंहरणममयद्वयस्य च समयत्वायोगात् , त्रिसमयाहारकत्वाख्यविशेषणानुपपत्तिप्रसङ्गादिति
गावाः॥६००॥ अपोलरमाह-
संवबहुअगणिजीवा निरंतरं जत्तियं भरिज्जंसु। खेत्तं सवदिसागं परमोहीखेत्तनिद्दिट्ठो ॥६०१॥ (नि.३१)
अनाचाए समासु कम्मभूमीसु जं तदारंभा। सवयवो मणुस्सा होतऽजियजिणिंदकालम्मि ॥६०२॥
उस्कोसया य सुदुमा जया तया सव्ययडगमगणीणं । परिमाणं संभवओ तं छद्धा पूरणं कुणइ ॥ ६०३ ।।
परफेरफागामपएसजीवरयणाए सावगाहे य । चउरंसघणं पयरं सेढी छटो सुयाएसो॥ ६०४ ॥
पणपयरसेविगणिये नणु तुल्लं चिय, विगप्पणा कीस छदा कीरइ ?, भण्णइ पुरिसपरिक्खेवो भेओ।। ६०५॥
नियमायगाहणागणिजीवसरीरावली समंतेणं । मामिज्जइ ओहिनाणिदेहपज्जंतओ सा य ॥६०६॥

·विग्रेपान० कोट्याचार्य गृती अवधेरुत्कृष्ट क्षेत्र ॥२१३॥ ||२१३॥ अइगतूण अलोग लोगागासप्पमाणमेत्ताई । ठाइ असंखेजाई इदमोहिक्खेत्तमुक्कोसं ॥६०७|| सामत्थमेत्तमेयं जइ दहन्यं हवेज पेच्छेना । न य तं तत्यत्थि जो सो रूविनियंधणो भणिओ॥६०८॥ यजुंनो उण याहि लोयत्वं चेय पासई दव्यं । सुहमयरं सुहुमयरं परमोही जाव परमाणु ॥६०९|| भणियं जहणमुक्कोसयं च खेत्तं विमज्झिमं सेसं । एयरस कालमाणं वोच्छं सम्मि खेत्तम्मि ॥१०॥ 'सचेत्यादि । सभ्यो-विवक्षितकालावस्थायिभ्योऽनलजीवेभ्य एवं बहवः सर्वबहवः, न भूतमविष्यद्भ्यो, नापि च शेषजीवे- भ्योऽमम्ममात्, अग्नयच ते जीवाश्थाग्निजीवाः, सर्ववहवय तेऽग्निजीवाश्च सर्ववहग्निजीवाः, निर्गवमन्तरं यस्मात् क्षेत्रात्तद् निरन्तरं सन्तनमपिच्छेदेन नैरन्तर्येणेत्यर्थः 'यार'यात्प्रमाणं क्षेत्र(वि)भृयुर्वयां, व्याप्तवन्त इत्पर्धः, भूतकालनिर्देशथाजितखामिकाले एव मा. यःमर्यबहवोऽनलजीवा भवन्त्यस्यामयसपिण्यामित्यस्यार्थस्य ख्यापनार्थः, सर्वदिशा गच्छतीति सर्व दिग्ग-सर्या दिशो व्याप्नोति, सर्व- दिशमित्यर्थः, परमयासाववधिथ परमारधिः, क्षेत्रं अनन्तरव्यावर्णितं प्रभूतानलजीयममियमङ्गीकृत्य निर्दिष्टः प्रतिपादितो गणवरादि- भिरिति, ततय परमावधैः पर्यायणतावत् क्षेत्रमिदमित्युक्तं भवति, अथवा सर्वबह्वग्निजीया निरन्तरं यावत् भृतयन्त क्षेत्रं सर्वदिग्गं एनापति क्षेत्रे यान्यवस्थितानि द्रव्याणि तत्परिच्छेदसामर्थ्ययुक्तः परमावधिः क्षेत्रमङ्गीकृत्य निर्दिष्टो, भावार्थः प्राग्वत्, अयमक्षार्थः ॥६०१ ।। साम्प्रतं साम्प्रदायिकमर्थ भाष्यकार आह-'अत्र्याघाए' इत्यादि । अव्याघाते-गर्भव्युत्क्रान्तिकपुरुषोत्कृष्टसम्पद्युतके काले सर्वागु कर्मभूमिपु-सर्वामु धर्मचरणप्रवृत्तिषु क्षितिपु पञ्चसु भरतैरवतेपु विदेहेपु चेत्यर्थः, 'यत्' यस्मात् 'तदारम्भाः अग्निममारम्भाः सर्वपहयो वियक्षिताधस्त्योपरिमेभ्यो बहयो 'मनुष्याः' पुरुषा' भवन्ति' सम्पद्यन्ते, कथासौ काल इत्याह- -

·अवधेरूत्कृष्ट
क्षेत्र
।।२१४॥
'अजिवजिनेन्द्रकाले' अस्सामेवावसपिण्यां द्वितीयतीर्थकरकाल इत्युक्तं भवति, यदि नामैवमेतत् ततः प्रकृतोपयोगः क इति ?, उच्यते-
विशेपाय
कोट्याचार्य । तेषु च नानाविधाग्निसाध्यकापौंपकरणनिपुणेषु सर्यवहवोग्निजीवा भवन्त्यमी, चादराश्चैते, इओ य 'उस्कोस' इत्यादि । सुहुमा
धृत्ती प अनलजीवा 'उक्कोसया' उनकोसपदवत्तिणो जया भवंति तदा सव्यबहुगमगणीण परिमाणं भवति, बादरेषु सूक्ष्ममक्षेपात् , ततः
किमित्यत आह-'संभवओ' यथासम्भव 'तत्सर्ववह्वग्निजीवपरिमाणं पोढा पूरणं करोति ॥६०३।। तत्र पञ्चानादेशाः, एकस्त्वादेशः,
२१४॥
कथमित्यत आह–'एक्केक्कं' इत्यादि । चरंसघणो कीरइ, पुणो सो ओहिण्णाणिणो देवेण वा दाणवेण वा सव्वओ भामिजतो
जं फसइ तावतियमुक्कोसयमोहिखेत्त' कथमित्यत्राह-' एक्कागासपएसजीवरयणाए' अत्र दोपद्वयं-क्षेत्राल्पत्वमुत्सिद्धान्तदोपश्च,
एकमदेशे जीवानामनवस्थानादसङ्ख्येयप्रदेशावगाहिस्वभावत्वात्, द्वितीयमतमाह-सावगाहे, अत्राप्येको दोप इत्यनादेशः, तथा 'पतरं-
ति ततियचउत्था भणंति-पदरो कीरइ, कथं?, 'एक्केकागासपएसजीवरयणाए सावगाहे य' त्ति ते एव दोषाः। पंचमच्छट्ठा भणंति-
'सेटिति सेढी कीरइ, कथमित्याह 'एकेफे' त्येतदेवावर्तते। पष्ठमतमनुजाननाह-पष्ठे श्रेणिपक्षे 'श्रुतादेशः' श्रुताभिप्रायः गुणद्वययो-
गादिति गाथार्थः ॥६०४॥ आह–'घण'इत्यादि । ननु धनादिगणितस्य तुल्यत्त्वान्मा भूत् पद्विधा कल्पना, एतदुक्तं भवति-प्रति-
प्रदेशचनः प्रतिप्रदेशमतरादिभिः साधं न परमार्थतो भियते, एवं स्वावगाहयनोऽपि स्वावगाहपतरादिभिः साधं न परमार्थतो भिद्यते,
कुत्तः १, क्षेत्रप्रदेशसाम्यात्, संवृतवियतनेत्रपटस्पृष्टाकाशप्रदेशकलापबद् अतो धन एव कल्पनाद्वयेनास्तु, प्रतरः सूची वेत्यभिप्रायः,
सरिराह-'भण्णई' ति उच्यते उत्तर, पुरुषपरिक्षेपतो भेदः सर्वत्रास्तीत्यध्याहारः, स च यथोत्तरमसंख्येयगुणः, तथाहि-तद्वहिः
सागाइनापनो भ्रम्यमाणो यावत् स्पृशति तावतः स्वावगाहनापतरोऽसधेयगुणं, तसादपि श्रेणीति गाथार्थः ॥ ६०५॥

·विशेपाव० कोट्याचार्य पृत्ती अवधौ क्षेत्र- कालपति- बंध: ॥२१॥ ॥२१५॥ 'निपयेत्यादि गाथाद्वर्य सुयोधम् , पवरं खंडाई फुसिऊगं 'ठाति' तिष्ठति स्पृशतीत्यर्थः, न चैवं भावतोऽयुक्तेयं कल्पनैति। ॥६०६-६०७।। असम्भवोऽयमिति चेत्, उच्यते-'सामत्यमित्यादि स्पष्टा, नारं रूपिद्रव्यं चालोके नास्तीति सामर्थ्यमात्रम- वशिष्यत इति ॥६०८॥ सोपयोगेयमन्यकर्तृकी गाथा। 'वडंतो' इत्यादि प्रतीतार्थ ।।६०९॥ इदानीं विमध्यमक्षेत्राभिधित्सया सम्बन्धगाथामाह-'भणियमित्यादि पुव्बद्धं कण्ठयं 'एतस्य' विमध्यमस्य कालमानं वक्ष्ये, यद्यस्मिन् क्षेत्रे भवति, एतदुक्तं भवति कियति क्षेत्रोपलम्भे कियान कालोपलम्भः १ कियत्का लोपलम्भे च कियान क्षेत्रोपलम्भः ? इति गाथार्थः ॥६१०॥ तत्र- अगुलमावलियाणं भागमसंखिज्जदोसु संखिजा । अंगुलमावलियंतो आवलियाअंगुलपुहुत्तं ॥६११॥(नि.३२) हत्थम्मि मुहुत्तो दिवसंतोगाउयम्मि बोद्धव्यो। जोयणदिवसपुहुनं पक्खंतो पण्णवीसाओ॥६१२॥ (नि. ३३) भरहम्मि अचमासोजंबुद्दीवम्मि साहिओ मासोवासंचमणुयलोए वासपुहत्तं च रुपगम्मि।।६१३॥(नि. ३४) सेत्तमसंखेनंगुलभागं पासंतमेव कालेणं । आवलियाए भागं भूयमणागयं च जाणाइ ॥१४॥ तत्थेय य जे दवा तेसिं चिय जे हवति पज्जाया । इय खेत्ते कालम्मि य जोएजा व्यपनाए ॥६१५॥ संसेजंगुलभाए आवलियाएवि मुणइ तइभागं । अंगुलमिह पेच्छंतो आपलियतो मुणइ कालं ॥११॥ आवलियं मुणमाणो संपुर्ण खेत्तमंगुलपुहुत्तं । एवं खेत्ते कालं काले खेतं च जोएज्जा ॥६१७]] संखिजम्मि उकाले दीवसमुदावि होति संखिज्जा। कालम्मि असंखिजे दीवसमुदाय भइअव्वा १८(नि. ३५) ·विशेषाव० कोट्याचार्य पृत्ती अवधौ क्षेत्र- कालप्रति- बंध: ॥२१६॥ ॥२१६॥ काले असंखए दीवसागरा खुड्डया असंखेजा । भयणिजा य महल्ला खेत्तं पुण तं असंखेज्जं ॥६१९॥ 'अंगुखेत्यादि । 'हत्थम्मी'त्यादि । 'भरहम्मी'त्यादि ।। अङ्गुलं चावलिका च अङ्गुलावलिके तयोरगुलावलिकयोर्भाग 'असंग्वं' असङ्खधेयं पश्यत्यवधिज्ञानी, एतदुक्तं भवति-अमुलासंख्येयभागावगाढानि योग्यद्रव्याणि पश्यन्नावलिकासंख्येयभागका- लाभ्यन्तरे वृत्तान् भाषिनच पर्यायान् जानाति, न क्षेत्रकालौ साक्षादिति भावना, तथा 'दोसु संखेजत्ति द्वयोरगुलावलिकयोः सं- ख्येयो भागौ पश्यति, अगुलसंख्येयभागं पश्यन्नावलिकाया अपि संख्येयमेव भागं पश्यतीत्यर्थः, भावना प्राग्वत्, तथाऽङ्गुलं स- म्पूर्ण क्षेत्रतः पश्यन् कालतः आपलिकान्तः पश्यति, आवलिका दृश्यमाना सम्पूर्णा कालतः क्षेत्रतोऽगुलपृथक्त्वं दर्शयत्यवधिज्ञा- निना, पृथक्त्वं द्विप्रभृति आनाभ्यः, इति गाथार्थः ॥६११॥ हस्त इति हस्तविषयः क्षेत्रतोऽवधिः कालतो मुहूर्तान्तः, भिन्न मुहूर्त- मित्यर्थः, अध्यवधिमतोरमेदोपचारादयधिः पश्यतीत्युक्तं, तथा दिवसान्तः कालं पश्यतः क्षेत्रतो 'गव्यूत इति गव्यूतविपयो घो- दुव्या, योजनं तु पश्यन् दिवसपृथक्त्वं पश्यति, तथा पक्षान्त:-भिन्न पक्षं पश्यन् क्षेत्रतः पञ्चविंशतियोजनानि पश्यति । तथा भरतक्षेत्रपिपयेऽवधापर्धमासः, एकः पक्ष इत्यर्थः,तथा जम्बूद्वीपविपयेऽवधौ साधिको मासः, वर्ष च मनुष्यलोकविषयेऽवधौ, मनुष्य- लोकोऽर्द्धतृतीयद्वीपममुद्रपरिमाणः, वर्षपृथक्त्वं च-दर्पसहस्रं वा रुचकद्वीपाख्येवाह्यद्वीपविपयेऽवधावयगन्तव्यमिति गाथा (द्वया)र्थः ॥३१२-६१३॥ माष्यकार आह-'खेत्तमित्यादि । अंगुलासंखेज्जमागं खेतं पासतो तमेव-असंखेज्जभागं आवलियाए 'कालेणं' कालं अंगीकिश मुणति अतीतमणामयं च, उपचारेण ॥६१४॥ यत आह- 'तत्व' इत्यादि, 'संरोज्जे'त्यादि 'आवलिय'मित्यादि, शेपं भावितं सुगम वा ॥६१५-६१६-६१७॥ किंबहुना, संख्यायते

·विषा
कोट्याचार्य
गृत्ती
द्रव्यादि
वृद्धिनियमः
॥२१७॥
॥२१७॥
दिवसपक्षणामादिभिरिति संख्येयः, म चैकापलक्षणोऽपि मरति तय तुशब्दविशेषगाद संख्येयो वर्षसहस्रान् परतोऽभिगृयते, अत
परोक्तं-"वासमहस्सं च रुपगंमिति, कलनं कालः कलाममूहो वा तस्मिन् संख्येये कालेऽवधिज्ञानगोचरे सति क्षेत्रतस्तस्यैवावधे-
गोचरनया द्वीपममुद्रा अपि भवन्ति संख्येयाः, अपिशब्दात् महानेकोऽपि तदेकदेशोऽपि, क्षेत्रप्रमाणस्यैव प्रस्तुतत्वात् संख्यायाधा-
प्रयोजकत्वात् , तथा कालेऽसंख्ये-पल्योपमादौ अधिविषये सति तस्यैवासंख्येयकालपरिच्छेदकस्यावधेः क्षेत्रतः परिच्छेद्यतया द्वीप-
समुद्रास्तु "भक्तव्या' विकल्पयितव्याः, कथं ?, कदाचिदसंख्येया एष, इहस्थस्य पुसोऽसंख्येयद्वीपोदधिविपयावधिवानोत्पत्तेः,
कदाचित् संग्न्येया महान्तः, क्षेत्रममाणस प्रस्तुतत्वादित्युक्तं, कदाचित्वेकस्याप्येकदेशः स्वयंभूरमगतिर्यगरधेः, तस्यार्द्धरज्जुप्रमा-
थाम्मोनिधिसंस्थितत्वात् , कालासंख्येयकलगुत्वेन च तदेकदेशोपलब्धः सर्पभूमगविषयमनुष्ययावावधैर्वा, योजनापेक्षया तु
गप्पपि पोपु तुल्पमेय क्षेत्र विवक्षितकालासंग्ग्येयकाकोडिनत्वादिति गाथार्थः ॥६१८॥ एतामेव भजनां व्याचष्टे भाष्यकार:-
'काले' इत्यादि माविवयदनुसर्तव्येति ।।६१९॥ एवं तावत् परिस्थरं न्यायमङ्गीकृत्य क्षेत्रशुद्धया कालवृद्धिरनियता कालवृद्धयाच क्षेत्र-
द्विरुक्ता ॥ साम्प्रतं द्रव्यक्षेत्रकालभाषापेक्षया यस्प वृद्धौ यद्धिर्भवति न भवति वा तदभिधित्मुराह-
काले चउपह वुद्धी कालो भइयव्वु खेत्तबुद्धीए । वुडीए दबपज्जवभइयव्वा खित्तकालाओ।६२० (नि. ३६)
फाले पचढमाणे सव्वे दव्यादओ पवटुंति । खेत्ते कालो भइओ टुंति उ दव्यपजाया ॥२१॥
भयणाए खेत्त-काला परिवटुंतेसु दयभावेसु । दवे वडइ भायो भावे दध्वं तु भपणिज्ज ॥२२॥

·विशेपाव० कोट्याचार्य द्रव्यादि वृद्धिनियमः ॥२१८॥ ॥२१८॥ 'काले इत्यादि । काले-आयलिकासंख्येयभागादी वर्द्धमाने सति 'चउण्ड वुड्डी' नियमात् क्षेत्रादीनां वृद्धिरिति प्रतिज्ञा, कुतः ?, कालात् सूक्ष्मसूक्ष्मतरसूक्ष्मतमत्वात् क्षेत्रादेः, तथाहि-यदि नाम स्थूरस्य कालस्य वृद्धिस्तन्ननु क्षेत्रस्य सुतरामेव तया भवितव्यं, त. देकसमयवृद्धावितरम्प प्रदेशकोटीकोटीवृद्धः, 'नपि अस्थि नविय होहिति उल्लावो' इत्यादिन्यायतोऽसद्भाव उच्यते, अत एव वक्ष्यति- 'अङ्गुलसेढीमेत्ते उस्सप्पिणीउ असंखेज्जे ति, एवं क्षेत्रवृद्धी द्रव्यवृद्धिदृश्या तस्यार्थशून्यत्वात् , तदुपलब्धौ तदुपलब्धेरित्यर्थः, एवं द्रव्ययुद्धौ पर्यायवृद्धिः, तस्य पर्यायाविनाभूतत्वात् , तदृष्टौ च तदृष्टेः, तथा 'कालो भइयब्वो खेत्तबुड्डीए'त्ति क्षेत्रवृद्धौ कालो भाज्य इति प्रतिज्ञा, कुत्तः १, प्रदेशान्तरोक्तविरोधप्रसङ्गाद, यदि हि नियमेन क्षेत्रवृद्धावपि कालवृद्धिर्भवेत् ततोऽसंख्येयासत्सपिण्यवसर्पि- णीष्वतिक्रान्तास्वेकमङ्गुलमात्र लभ्यत इतिकृत्वा, यदुक्तं हत्थंमि पुडुत्तंतो'त्ति तद्व्याहन्यते, एवं वक्तव्यं स्यात् 'हत्थंमि असंखिज्जाओ उस्सप्पिणिओ हाति नायव्या' । 'तथा बुड्डी यदव्यपज्जव' त्तीत्यादि, द्रव्यपर्याययोवृद्धौ सत्यां क्षेत्रकालौ भाज्यावेव, यतः प्रागुपल- न्ध एव क्षेत्रमात्रादावनुसमयं तथा तथा क्षयोपशमाविर्भावतोऽपूर्वापूर्वद्वयणुकादिसूक्ष्मपरिणामविशिष्टं पुद्गलास्तिकायं पश्यति, अतो द्रव्ययुद्धाविमौ भाज्यौ, न तु पर्याया भाज्याः, अपि तु पर्यायवृद्धौ द्रव्यं भाज्यं, कदाचिद्वद्भुते, द्रव्यपद्धौ पर्यायवृद्ध पत्याद , कदा- चिन्न वद्धते, एकस्मिन्नेवाणौ तत्प्रभूवतरोपलब्धेरिति गाथार्थः ॥६२०॥ 'काले इत्यादि "भयणाए'इत्यादि भाष्यगाथाद्वयं गतार्थ ॥६२१-६२२॥ उत्तरगाथासम्बन्धनार्थ प्रश्नयति-- अण्णोऽपणनिवदाणं जहणणयाईण खित्तकालाणं समयप्पएसमाणं किं तुलं होज हीणयिं ? ॥२३॥ सुहुमोय होइ कालो तत्तो सुहुमयरं वइ खेत्ता अंगुलसेढीमित्ते ओसप्पिणिओ असंखेज्जा ॥२४॥ (नि.३७) ·कालस्य सूक्ष्मता विशेषावक कोय्याचार्य वृत्ती ॥२१९॥ ॥२१९॥ खेत्तं बहुपरमंगुलसेढीमित्ते परसपरिमाणं । जमसंखेजोसप्पिणिसमयसमं थोरो कालो ॥६२५॥ कालो वित्तं दव्य भायो य जहुत्तरं सुहमभेया। थोवासंखाणंतासंखा य जमोहिविसयम्मि ॥२६॥ सध्यमसंखेनगुणं कालाओ खेत्तमोहिविसयम्मि । अवरोप्परसंवद्धं समयपएसप्पमाणेणं ॥२७॥ खेत्तपासेहिंतो दव्यमर्णतगुणियं पएसेहिं । दब्वेहिंतो भावो संखगुणोऽसंखगुणिओ या ॥३२॥ मणियं खेत्तपमाणं तम्माणमियं भणामि दञ्चमओ। तं केरिसमारंभे परिणिहाणे विमज्झे वा ? ॥६२९॥ 'अण्णोपणे'त्यादि 'अन्योन्यं' मिथः निबद्धयोरेतावत्क्षेत्रोपलम्भे इत्येवमादिनियमितयोर्जघन्यमध्यमोत्कृएभेदभिनयोः क्षेत्रकालयोरवपिविषययोरिति गम्यते, कि ?, समयमानं प्रदेशमानं च किं तुल्यं स्यादधिकं वाशब्दाद्धीनमिति', उच्यते, सर्वत्र - तियोगिनः सत्यापलिकासंख्येयभागादेः कालादसंख्येयगुणं क्षेत्रं ॥६२३॥ यत आह-'सुहुमो य'इत्यादि । सूक्ष्म एव भवति काला, उत्पलपत्रशनव्यतिभेदोदाहरणसिद्धत्वात् , ततोऽपि सूक्ष्मतरं क्षेत्रं भवति, यतोऽङ्गुलश्रेणिमात्रे क्षेत्रे प्रतिप्रदेशं समये न्हिय- माणे सत्यबसपिण्योऽसंख्येयाः समतिगच्छन्तीत्यतः स्तोकः कालः स्धत्वादिति गाथार्थः ॥६२४॥ 'खित्त'मित्यादि भाष्यगाथा गतार्था ।।१२५॥ विशेषाभिधानार्थमाह, अत्र च-'कालो' इत्यादि । कालादयो यथोत्तरं सूक्ष्माः, कुतः ? इत्याह-यतः 'स्तोकाः' अल्पाः, किं सामान्येनैव ?, नेत्याह-स्तोका एते अवधिविपय एव, तस्मात् न सामान्येनेति गाथार्थः ॥२६॥ तथा-'सव्व'मि- त्यादि भोधिविसयं अंगुलासंखेजभागादि कालओ-आवलियअसंखेजभागादिलक्खणओ असंखेज्जगुणं, किंविशिष्ट पदित्याह परस्परसंम्बद्धं जं अंगुलापलिकपोरसंख्येयादि, केनेत्यत आह-समयमानेन प्रदेशमानेन वैति गाथार्थः॥२७॥ एवम्- 'खेत्त'मि- ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती अरधि प्रस्थापनादि ||२२०॥ ॥२२०॥ त्यादि, क्षेत्रप्रदेशेभ्योऽमुलासंख्येयभागादिभ्यः द्रव्यमनन्तगुणं, कैरित्याह-प्रदेशरणुभिरित्यर्थः, तथा द्रव्येभ्यो भावः संख्येय- गुणः 'दो पन्नचे दुगुणिय'तिवचनात् , असंख्येयगुणो वा एकैकस्मादिति गाथार्थः ॥६२८॥ निगमयन्नाह-भणिय मित्यादि, उक्तं च त्रेधर क्षेत्रपरिमाणमरयः, दारं, उत्तरद्वारसम्बन्धनार्थमाह-अव ऊर्च द्रव्यं 'भणामि वच्मि, किंविशिष्टं ? 'तन्मानमितं' जघ- न्यायधिक्षेत्रप्रमाणमितं, किमिति ?-अवधिविषयद्रव्यावधिकत्वादेतनिरूपणायाः, अन्यथा नानेनार्थः स्यात्, अत एतदारम्भकद्रव्य स्वरूपजिज्ञासुः प्रश्नपति-'तद्' द्रव्यमवधिज्ञानगोचरमगुलासंख्येयभागावरगाहिच 'कीदृशं' कीदकस्वरूप 'आरम्भे प्रस्थाने, तथा 'परिनिष्ठाने' भ्रंशे, विमध्ये चेति गाथार्थः ॥६२९।। आचार्य उत्तरमाह- तेयाभासादवाण अतरा एत्थ लभइ पटुवओ। गुरुलहु अगुरुयलहुयं तंपिय तेणेव निट्ठाइ ॥६३०॥ नि. ३८ पट्टवओ नामावहिनाणस्सारंभओ तयाईए । उभयाजोग्गं पेच्छह तेयाभासंतरे व्वं ।।६३१॥ गुरुलहु तेयासन्नं भासासन्नमगुरुं च पासेजा। आरंभे जं दिदं दखूणं पडइ तं चैव ॥६३२॥ तेयाभासाजोगं किमजोरगं वा तयंतराले जं। ओरालियाइतणुवग्गणा कमेणं तयं सज्झं ॥६३३॥ ओरालविउवाहारतेयभासाणपाणमणकम्मे । अह व्ववग्गणाणं कमो विवजासओ खेत्ते॥६३४ानि ३९. कुइयण्णगोपिसेसोवलक्षणोवम्मओ विणेयाणं । दवाइवग्गणाहिं पोग्गलकार्य पयंसेंति ॥६३५।। एगा परमाणूणं एगुत्तरपड्डिया तओ कमसो । संखेन्नपएसाणं संखेना वग्गणा होति ॥३३॥ -

·विशेपाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
वर्गणास्व-
रूपं
॥२२१॥
॥२२॥
तत्तो संखाईआ संखाइयप्पएसमाणाणं । तत्तो पुणो अगंताणतपएसाण गंतुणं ॥६३७॥
ओरालियस्स गहणप्पाओग्गा वग्गणा अणंताओ। अगहणप्पाओग्गा तस्सेव तओ अणंताओ॥३८॥
एचमजोग्गा जोग्गा पुणो अजोग्गा य वग्गणाऽणंता। वेउब्धियाइयाणं नेयं तिविगप्पमिक्फेक्कं ॥६३१॥
एक्केक्कस्साईए पळतम्मि य हवंतिऽजोग्गाई। उभयाजोग्गाइं जओ तेयाभासंतरे पढइ ॥३४॥
कम्मोरिंधुवेयरसुण्णेयरवग्गणाअणंताओ। चउधुवणंतर तणुवग्गणा य मीसो तहाऽचित्तो॥६४१|| (नि.४०)
निचं होति धुवाओ इयरा लोए न हॉतिवि कयाई । एकोत्तरवुड्डीए कयाइ सुण्णंतराओऽपि ॥६४२।।
जाओ हवंति ताओ सुण्णंतरवग्गणत्ति भणति । निययं निरंतराओ होति असुपणंतराउत्ति ॥२४॥
धुवणंतराई चत्तारि जं धुवाई अणंतराई च । भेयपरिणामओ जा सरीरजोग्गत्तणाभिमुहा ॥६४४||
खंधदुगदेहजोग्गत्तणेण वा देहवग्गणात्ति। सुहुमो दरगरयायरपरिणामो मीसयक्खंधो ॥६४५॥
जइणसमुग्धायगईऍ चहि समएहिं पूरणं कुणइ । लोगस्स तेहिं चेव य संहरणं तस्स पडिलोमं ॥१४॥
जड़णसमुग्घायसचित्तकम्मपोग्गलमयं महाखंघं । पइ तस्समाणुभावो होइ अचित्तो महकखंधो॥६४७॥
सञ्चुक्कोसपएसो एसो केई न चायमेगती । उनकोसपएसो जमवगाहहिइओ चउवाणो ॥६४८॥
अट्टप्फासो य जओ भणिओ, एसो य जं चउप्फासो। अण्णेऽवि तओ पोग्गलभेया संतित्ति सद्धेयं ॥६४१॥
एगपएसोगाढाण वग्गणेगा पएसबुड्डीए । संखेजोगाढाणं संखेजा वग्गणा तत्तो ॥६५०॥

·विगेपार कोट्याचार्य वर्गणास्व- रूप ॥२२२॥ ॥२२२॥ तत्तो संग्वाईया संग्वाईयप्पएसमाणाणं । गंतुमसंखेजाओ जोग्गाओ कम्मुणो भणिया ॥६५१॥ तत्तो संग्बाईया तस्सेव पुणो हवंति जोग्गाओ। माणसदवाईणवि एवं तिविगप्पमेक्केक्कं ॥५२॥ एगा समयठिईणं संखेना संखसमयठिझ्याणं । होति असंखेज्जाओ तओ असंखेन्जसमयाणं ॥६५३।। एगा एगगुणाणं गगुत्तरघुड्डिया तओ कमसो। संखेजगुणाण तओ संखेजा वग्गणा होति ॥६५४॥ संग्याईयगुणाणं संग्वाईया य वग्गणा तत्तो । होति अणंतगुणाणं दव्वाणं वग्गणाऽणता ॥६५५|| वण्णरसगंधासाण होति वीसं समासभेएणं । गुरुलहुअगुंरुलहणं घायरसुहुमाण दो वग्गा ॥५६॥ भणिये तेयभासाविमज्झदवावगाहपरिमाणं । ओहिन्नाणारंभो परिणिहाणं च तं जेसुं॥६५७॥ गुरुलहुदव्यारद्वो गुमलहुदव्याइं पिच्छिउं पच्छा । इयराई कोइ पेच्छइ चिसुज्झमाणो कमेणेच ॥६५८॥ अगुमलहुसमारदो उठें वहइ कमेण सो नाहो । वडेतो चिय कोई पेच्छइ इयराइं सयराहं ॥६५९॥ 'तेया' इत्यादि। जसं च भाषा च तैजसभापे तयोर्द्रव्याणिर तेषां तैजसभाषाद्रव्याणामन्तरात्-अन्तरे 'अर्थाद्विभक्तिपरिणतिः' अथवा सप्तम्यर पाठः, 'प्रत्योति अग्रान्यदेव तदयोग्यं द्रव्यं 'लभते' पश्यति, कः ? इत्याह 'पट्टवओत्ति अवधिज्ञानप्रारम्भकः- अधिशानप्रतिपत्ता, किंविशिष्टं तदित्पाह-गुमलहु अगुरुलहुयन्ति, अस्यार्थ:-गुरु च लघु च गुरुलघु न गुरुलंघु अगुरुलहु, एत- दुक्तं माति-गुरुलघुपर्यायोपेतं वा अगुरुलम्पिति, इह च तैजसद्रव्यासन्न गुरुलघु भापाद्रव्यासनमगुरुलध्विति, तदपि चावधिज्ञान- नदारणोदयात् प्रसन् मनेनर द्रव्येणोपलन्धेन सता निष्ठां याति-पतिपतति, अपिशब्देन ज्ञापयति-प्रतिमात्तिन्ययं पायो, न ·वगणास्त- रूपं ॥२२॥ त्वयश्यमिदं प्रतिपतत्येव, चशब्दस्यास्यैवकारार्थत्वेनावधारणार्थत्वात् , एतदेवैवं निष्ठां याति, न शेषज्ञानानीति गाथार्थः 'पट्टयओं' विशेपाव कोयाचार्य व इत्यादि गतार्थम् ।।६३०-३१-३॥ अमुमर्थ श्रुत्वा शिष्यः प्रश्नपति-'तेयाभासा' इत्यादि । तैजसभरपयोर्ययोग्यं-अनुकूलं द्रव्यं वृत्ती वत् 'किं' कतमदिति कथय भगवन्!, तयोर्वाऽन्तराले यदयोग्य कतिपदेशं वा तदिति, अत्रोच्यते,'ओरालियाईत्ति परमाण्यौदारिक- वैक्रियादितनुवर्गणाक्रमेण साध्यमिदानी भवतः अन्यथा तत्प्रतिपत्त्यसम्भवाद् , अत उक्तं भगवता-'ओराले' त्यादि । द्रव्यवर्गणा- ॥२२॥ क्रमः, क्षेत्रतस्त्वयमेव विपर्यासो भवति, सोन्यासिकं चैतत्पदमिति समुदायार्थः ॥६३३-३४॥ आह-किमेता वर्गणाः प्ररूप्यन्ते ?, उ- च्यते, शिष्यासम्मोहार्थ, तथा चोदाहरणम्-'कुती' त्यादि । इह भरनक्षेत्रे मगधाजनपदे प्रभूतगोमण्डलस्वामी कुचिको नाम धन- पतिरभवत् , स च तासां गवामतिबाहुल्यात् सहस्रादिसंख्यामितानां पृथक्पृथगनुपालनार्थ प्रभूतान् गोपश्चिकार, तेऽपि च परस्परस- म्मिलितागु तासु गोप्वात्मीयाः खल्बजानानाः सन्तोऽकलह यत् , तांश्च परस्परतो विवदमानानुपलभ्यासौ तदव्यामोहार्थमधिकरण- व्यवच्छित्तयै च शुद्धपञ्चवर्णसंयोगवर्णोपलक्षितानां गवां प्रतिगोपं विभिन्ना वर्गणा व्यवस्थापितवान , एवं कुचिकर्णसमः शास्ता गो- पसमेभ्यो विनेयेम्यो गोवर्गसदृर्श पुद्गलास्तिकार्य परमायादिवगंणाक्रमेण व्यवस्थापितवान्, तद्यथा-'एगा' इत्यादि गाथाओ, इयमासां भावना-इह वर्गणासमूहो मेलकः, तत्र 'एगपएसियाणं एगा, एवं जावेकिक्कपरमाणुवड्डीए संखिज्जपदेसियाणं संखेज्जा- ओ, तो एगुत्तरयड्डीए चेव असंखेज्जपदेसियाणं अरोखेज्जाओ, एक्मेगुत्तरवड्डीए चेव अर्णतपएसियाणं अर्णताओ, एयाओ सवाओऽपि ओरालियस्स अग्गहणपाओग्गाओ अइसुहुमत्तणओ, पुणो जोग्गाओ तत्तत्परमाणुयोगे वादरपरिणामोपपत्तेः, पुनरयोग्या- स्वत्परमाणुमीलने सक्ष्मत्वेनायोग्यत्वात् , इतोऽपि चायोग्यास्तत्परमाणुमीलनेनातिवादरत्वात् पुनर्योग्यास्तरपरमाणुमीलनेन सूक्ष्म- ·वर्गणास्व- विशेसर कोट्याचार्य ॥२२४॥ ॥२२॥ पत्याः त्यादित्येवमादि यावत्कार्मणं, स्थापना-जाव १० संखेज्जाणं सं १५ असं असं २० अणं० अणं २५ जाव चउधुवणंतरवग्गणा, एनाम्-उरालअजोग ३१ पिउव्य अजोग्ग ३। आहारअजोग्ग ३ । 'तेयअसोग्ग ३। भासाअजोग्ग ३। आणुअजोग्ग ३॥ मणअजोग ३१ कम्मअजोग्ग ३। धुव०१ अधुव० सुन्न । पत्तय० । सुन्न । बायर० । सुन्न । सुदुम । सुन्न । अचित्त। ध्रुवादिर्घकयोजनवं-भुव । ९११९२१९३ । अधुय९४१९५९६ । (शून्य) ९७५९९।१०१। शून्यांतर १०२-१०३।१०४ । (नायंक्रमः कर्मकत्यनुकारी) मिश्रं वश्यत्यचित्तं च, तत्र 'कर्मोपरी त्यादेर्भावना-फर्मायोग्यानन्तरद्व्यवर्गणैकाधिकसूक्ष्मतरत्वेनाद्यपरिणाम- सलारम्पकोत्तराः स्वस्थानानन्तपरमाणूपचिततथामूर्तिस्थामाव्यात् सूक्ष्ममूक्ष्मतरपरिणामवत्यः सकललोकव्यापिन्यो विपक्षितानन्तकाजहानयोऽनन्ताः पुषपरिणामोपेतत्वात् पञ्चास्तिकाययन्नित्याः-शाश्वता इति वर्गणा ववर्गणाः, अधुवास्त्वे. तद्विपरीताः (भाप्याननुपापि पाठान्तरमिदमग्रतः 'एवमनेनैव वृद्धिक्रमेणे त्यादरफि, न चेदं भूयसीपु प्रतिषु दृश्यते) ॥६३५-४०॥ 'कम्मोपरि मित्यादि । फर्मग्रहणेन चात्रपदैकदेशाश्रयणात् फर्मवर्गणा आश्रीयन्ते, तदुपर्यव्यवहिता एकादिप्रदेशवृद्धयाऽनन्ता भुयागंणा, पुरत्वं च सदाभावविशेपाव्यभिचाराव् , नत्पसंख्येयकालादुपर्यवस्थानं स्कन्धानां क्वचित्यतिपादित, तदुपर्येकादिप्रदेश- दगअनन्ता एवेतराः अवर्गणा इत्यर्थः, अश्वत्वं चैतासां कदाचित्तत्संख्याविवक्षितानन्तकजहवृत्तयो न स्युरपि वर्गणाः अधुवाश्चे- त्याश्रयणात् , गदनन्तरमेकादिप्रदेशयुद्धा अनन्ताः शून्यवर्गणाः, अत्रैतासां सर्वदा तत्तरसंख्याकस्थानानामन्तरा एकान्तरसंख्याविशेषः अन्य एव, अत एव चतामा आगमे संतरनिरन्तरवग्गणेति पर्याय शब्दः पठ्यते, तदनन्तरमेकादिप्रदेशद्धथैव वृद्धा, शुन्येतरव- गंणानामनन्दकामत्वारः पश्यन्ते, अत्र वं अक्षराणामभिमम्बन्धः-शून्याश्यतराव शून्येतराः, शून्पेत्तराय ता पर्गणाश्च शून्येतरवर्ग- ·वर्गणास्त्र- रूपं विशेषावक कोव्याचार्य वृत्ती ||२२५॥ ॥२२५॥ णाः, ताश्च कियन्त्यो भवन्ति ? अत आह-अनन्ताः, अनन्ता अपि शून्येतरत्वाभ्यां समुदिताः सत्योऽनन्ता आहोस्वित्पतिव्यक्त्यनन्ताः किंवान्यथेत्यत आह-'चउधुवणंतरतणुवग्गणा य' चत्तस्रश्च ता ध्रुवाश्च चतुर्युवा, ध्रुवग्रहणेन चात्र शून्यवर्गणा आगमपरिप- ठिवा गृह्यन्तै, यत उक्तम्- "उकोसंतनिरंतराओ उपरि एगे रूवे छूटे पढमधुवसुण्णवग्गणा होइ" ता एव यदैकदेशोचारणात् , अgवास्तु तद्विपरीताः । एवमनेनैव वृद्धिक्रमेण शून्यानि-व्यवहितान्यन्तराणि यासां ताः शून्यान्तराः, ताथ लोके कदाचिन भवन्त्यपि विचित्रत्वाद्विस्रसागतियशपुद्गलास्तिकायगतेः । 'एगुत्तरखडीए' इत्यादि (गाथा) द्वयव्याख्यानं प्रकटार्थम् । 'चउधुवर्ण ति चतु:- संख्यापमितत्वाचत्वारि धुवाः नित्यत्वात् , अनन्तराः स्वस्थानेऽनन्तपरमाणुनिर्वृत्ता अपि सत्य एकैकप्रदेशवृद्धत्वात् , तथा भेदा- भेदपरिणामाभ्यां या औदारिकादिशरीरयोग्यत्वाभिमुखाः । 'संघे' इत्यादि । स्कन्धः मूर्तिद्वयमूतिर्योग्यत्वाभिमुखा वा'या' इति द्रव्य-] वर्गणाः । 'मीसोति व्याचिख्यामुराह-'मुलुमोत्ति सूक्ष्म एवार्धगतवादरपरिणामस्तदभिमुखो मिश्र उच्यते । ६४१-६४२- ६४३-६४४-६४५ । अचित्तमहास्कन्धस्त्वेवं भवतीत्याह-'जईण' इत्यादि । प्रथमे समये दण्डमित्येवमायटसामयिक इति गाथार्थः ॥६४६॥ आह-महास्कन्धस्यैवं विशेषणमनर्थक अचित्तत्वाव्यभिचारित्वेन व्यवच्छेद्याभावात् , न, केवलिसमुद्घाते सचित्त- कर्मपुद्गललोकव्यापिमहास्कन्धव्यवच्छेदित्वात् विशेषणस्य, तथाहि-जइण' इत्यादि सुगमा १४७|| अन परमतमाह-'स- व्युकोसे' त्यादि । केचन व्याचक्षते-अयमेव सकलस्कन्धेभ्य उत्कृष्टप्रदेशनिवृत्तः, ततः किमित्याह-'न चायमेकान्तो' न चायं नियम एव, दुष्पतिष्ठितत्वात् , का प्रत्ययः इत्याह-यस्मादुत्कृष्टप्रदेशिकोऽन्यस्मात् प्रतियोगिनोऽवगाहनास्थितिभ्यां चतुःस्थानो भवतीति, उक्तं यज्ञापनायाम्-"उक्कोसपएसियाणं मंते ! खंधाणं केवइया पज्जवा पग्णत्ता १, गोयमा ! अणंता, से केणढेण ·विशंपाव कोट्याचार्य वृनी गुरुलवा- दिचर्चा ॥२२॥ ॥२२६॥ भंते ! एवं पुच्चइ ?, गोपमा ! उक्कोसपदेसिए खंधे उफ्कोसपएसियस्स खंधस्स दबट्टयाए तुल्ले एकैकद्रव्यत्वात् , पदेसट्टयाए तुल्ले, उत्कृष्टप्रदेशिकस्यैव प्रस्तुतत्वात् , ओगाहणट्टयाए चउहाणपडिए असंखेज्जतिभागहीणे वा संखेज्जइभागहीणे वा संखेज्जगुणहीणे वा अमंखेज्जगुणवण्णगंधरसफासपज्जवहिं छहाणवडिए" । तथा चाह-अह' इत्यादि । 'अट्ठ'फासो त जओ भणिओ,' उक्कोसपएसोति अणुवई, व्यतिरेकमाह-एप चाचित्तमहास्कन्धः यद्-यस्माच्चतुःस्पर्शः, अन्येन तुल्य इत्यर्थः, तस्मान तत्परवचनं साधीयः,ततोऽपि किमित्याह-ततोऽन्येऽपि स्कन्धा एतबृहत्तराः सन्तीति अद्धयमित्युक्ता द्रव्यचर्गणाः ६४४-६४९। साम्प्रत विपर्यासतः क्षेत्र इति ब्याचिस्यासुराह-एगपएसो' इत्यादि । एकमदेशायगाहिस्वभावानामेका वर्गणा, सा चाणुकाद्यनन्दाणुकाऽपि स्यात्, ततः देशयुद्धया संख्येयावगादानां संख्येया इति गाथार्थः ।।६५०॥ 'तत्तो' इत्यादि । ततोऽसंख्येयावगाढानामसंख्येया यात्वा कर्मणो- प्रऽयोग्या भवन्ति ॥६५१॥ तत्तो' इत्यादि, ततः असंख्येयास्तस्यायोग्या भवन्ति यादरत्वात् , एवं मनआदिष्वप्यारात् औदारिका- दित्ति क्षेत्रवर्गणाः ॥६५२|| कालत आह-'एक्का' इत्यादि प्रतीताथव इति कालवर्गणाः ॥६५३॥ भावत आह-'एगा' इत्यादि संखा' इत्यादि स्पष्टायें ॥६५४-६५५॥ नवरमनन्तगुणान्यपि भावाधाराणि द्रव्याणि भवन्तीति ता अप्यनन्ताः । 'वणे त्यादि ।। पंच यण्णा दोनि गंधा पंच रसा अट्ट फासा एवं वीर्स तथा गुरुलघु 'त्ति गुरुलघुपर्यायाणां धादराणां 'अगुरुलहणं 'ति अगुरुलघुपर्यायाणां सूक्ष्माणामेतावेव द्वौ वर्गाविति ॥६५६॥ प्रकृतं निगमयबाह-'भणिय' मित्यादि स्पष्टार्थी, नवरं येषु चद्रव्येषु परिनिष्टानं तदपि भणितमिति ।।६५७।। अत्र च 'गुरुलहु' इत्यादि। 'गुरुलघुद्रव्यारब्धः' तैजसप्रत्यासन्नारब्धः इत्यप्रकाश्याभिप्रायः, किं करोति आह-गुरुलघूनि द्रव्याणि दृष्ट्वा औदादिकादीनी त्यभिप्रायः, कविनु क्रमेण विशुद्यमान इतराणि- ·पिशेपारक कोट्याचार्य वृत्ती गुरुलध्वा. दिचर्चा ॥२२७॥ २२७॥ 7 अगुरुलधूनि मापादीनि पश्यति, यस्तु न विशुद्धयते स तेष्वेव कियन्तमपि कालमास्ते पतति चैति गाथार्थः ॥६५८॥ तथा 'अगुरु इत्यादि। भाषाद्रव्यारब्ध ऊचमेव वर्धते फर्मण, नाघः, आधस्त्येवस्य का वात्याह-कश्चिदितराण्यपि पश्यति, वर्धमानः सन् पटुत्वा- दिनि गाथार्थः ॥६५९॥ गुम्लहुमगुरुलटुं या तेयाभासंतरेति निहिं । ओरालाईयाणं किं गुरुलहुमगुरुलहुयं वा ? ॥३०॥ ओरालियवेउब्धियआहारगतेय गुरुलहू दव्या । कम्मगमणभासाई एयाई अगुरुलहुयाई ।।६६१॥ (नि. ४१) गुमय लहुयं उभयं नोभयमिलि यावहारियनयरस । दव्यं लेटुं दीयो चाऊ वोमं जहासंगचं ॥३६२|| निच्छयओ सव्वगु सब्बलहुं या न विलए दव्वं । वायरमिह गुरुलहुयं अगुरुलहुं सेसयं सव्यं ॥१६॥ जइ गुमयं लहुयं वा न सव्वहा दव्यमत्थि तो कीस । उवमहोवि य गमणं जीवाणं पोग्गलाणं च ? ॥३६॥ उठं लटकम्माणं भणियं गुरुकम्मणामहो गमणं । जीवा य पोग्गलाविय उडाहोगामिणो पायं ॥३३॥ अन्नच्चिय गुम्लाया अग्नो दव्याण पीरियपरिणामो। अन्नो गइपरिणामो नावस्सं गुरुलहुनिमित्तो॥१६॥ परमलहणमणूर्ण जे गमणमहोऽपि तत्थ को हेअ ? 1 उहुं धूमाईणं थूलयराणपि किं कज्ज ? ||३१७॥ किं च विमाणाईणं नाहोगमणं महागुरूणंपि ) तणुयरदेहो देवो हक्खुवई व कि महासेलं ? ॥६६८॥ जह तस्स पीरियं तं तो नाहोगमणकारणं गुरुया । उड्डगइकारणं या लहुया पगंतओ जुत्ता ॥३६९॥ गिरियं गुमलहुयाणं जहाहिएं गइविवनयं कुणइ । तह गइठिइपरिणामो गुफलहुयाओ चिलघेइ ॥३७०।।

·विशेपार० कोट्याचार्य गुरुलवा- दिचर्चा ॥२२८॥ ॥२२८॥ भणिओ वित्तद्वाणं सुद्धाणं चिय परोप्परनिबंधो । इह ताणं चिय भण्णइ दव्वेण समं निबंधोऽयं ।।६७१॥ पुच्छा-'गुरुलघु'इत्यादि स्पष्टा ॥६६०॥ उत्तरमाह-ओरालिये' त्यादि स्पष्टैव ॥६६१॥ नवरमादिशब्दात्प्राणापानः परिगृयते, अत्र च नयविचारप्रस्तावः, तौ च व्यवहारनिश्चयो, व्यवहारत आह-'गुरुय'मित्यादि व्यवहारनयस्य गुर्वादि लेष्ट्वादि यथासंख्यम् ॥६६२।। निश्यत आह-'निच्छयओ' इत्यादि, पुव्वदं कण्ठ्यम् , किं तद्यदस्तीत्याह-चादरं गुरुलध्वस्ति लेष्टवादि, गणं चागुरुलघु सूक्ष्मम् ॥१६३॥ व्यवहारस्य चोयं कुर्ववाह-'जई'त्यादि, यदि सर्वगुरु सर्वलघु, वाशब्दादुभयं च द्रव्यं नास्ति, वतः किमिति जीवानामूर्खाधोगमनं पुद्गलानां च १, अयमत्राभिप्रायः-गुरुत्वनिवन्धनमधोयानं लघुत्वनिवन्धनं चोर्ध्वयानं गुरुलघुनियन्यन तिरश्चीनं अगुरुलघुनिबन्धनं च विमानायस्थानमिति ॥६६॥ तथाहि-'उड्ड'मित्यादि, गतार्था, नवरं प्रायो- ग्रहणमादित्यादस्तिरथीनगमनाद विमानानां चावस्थानादाकाशस्य स्त्वस्ति(स्वस्थोत्वे सति सकलविकल्पातिरिक्तत्वात् , तस्माद्यदधोग- मनस्वभावं तद् गुरु इतरत् लघु इति द्रव्यचतुष्टयसिद्धिं अयोधि व्यवहारः ॥१६५॥ उच्यते-अन्यैव च काचिद् गुरुता लघुता अन्यश्च द्रयाणां देवादीनां वीर्यपरिणामोऽन्यश्च गतिपरिणामः, ततः किमित्याह-नावश्यं गुरुनिमित्तो लघुनिमित्त उभयनिमित्तो वा, कः ?- अधिोमागमनादिप्रकारः ॥६६६॥ कुतः ?-'परम इत्यादि । यद्-यसात्परमलघूनामप्पणूनाम्, अपिशब्दस्यात्र प्रयोगात्, 'गमने प्रापणं 'अप' अधस्तात् नत्र 'को हेतुः किं निमित्तं ?, किं कार्यमितियावत् , तथोषं धूमादीनामभ्राणामपि यद् गमनं तत्र 'कि कार्य' को इहरित्पः ॥६६॥ तथा-'किं चेत्यादि । यदि च गुरुत्वमधोगमनस्य हेतुः स्यात् ततः किमिति च विमानादीनां महागुरुणामपि नापोगमनम् ?, एतदुक्तं भवति लघोरप्यधोगतिपरिणामादयोगमन, गुरोरप्युगतिपरिणामार्ध्वगमनं, स्थितिपरिणा-

·मनोद्रव्य-
लोकपल्य-
निवन्धः
विशेपार०
कोट्याचार्य
वृत्ती
॥२२९॥
||२२९॥
मविशेपाच विमानायवस्थानं, तथा-तनुतरदेहो देव उरिक्षपति किं महाशैलं यदि गुरुत्वमधोगतिकारणं स्यात् ?, ननु महीयसा मही-
घेणास्याक्रमणं न्याय्यमिति गाथार्थः ॥६६८|| 'अहे'त्यादि । अथ मन्यसे तस्य-लघोर्देवस्य 'वत्'महन्महीध्रोद्धरणं वीर्य'तो'
इत्यादि पादत्रयं पठित्या, अपि तु वीर्यमपि, तयाहि-वीर्याद गुर्वप्यूर्व याति तत्स्वाभाव्याच्छैलयत् , लघ्वपि चाधस्तात् तत्स्वाभाव्या-
करताडितबाप्पवद् , तस्मादुक्तमत् ॥६६९।। 'विरिय'मित्यादि दृष्टान्तोपसंहारः स्पष्टः, तथाहि-एवं गतिस्थितिपरिणामो गुरुलघु-
ते अतिकामति तस्मात् सूक्ष्मयादरमेदाद द्विविधमेव द्रव्यमबोधि निश्चयेनेति 'गुरुलघु अगुल्लघुयं चेति स्थापितमिति गाथार्थ:
॥६७०॥ साम्प्रतमुत्तरगाथासम्पन्धनार्थमाह-'भणिओ' इत्यादि । उक्तः क्षेत्रकालयोः शुद्धयोरेव परस्परनिबन्धः 'अङ्गुलिमावलि-
याणं' इत्यादिना, इह तयोरेवायं द्रव्येण सहोच्यत इति गावार्थः ॥६७१।। तत्र-
संखेज्ज मणोदव्वे भागो लोगपलियस्स बोद्धब्बो । संखिज्ज कम्मदवे लोए थोऊणयं पलियं ॥६७।। (नि ४२)
लोगपलियाण भागं संखइमं मुणइ जो मणोदव्वं । संखेज्जे पुण भाए पासह जो कम्मुणो जोग्गं ॥३७३॥
सयलं लोयं पासं पासइ पल्लोवमंस देसूणं । सुद्धाण किमत्थाणे गहणमिह खेत्तकालाणं ? ॥३७४॥
फम्महब्बमईओ पेच्छह दुगमित्तियंति जं भणियं । उवरिंपि तओ कमसो साहिजा तयणुमाणेणं ॥६७५।।
तेयाकम्मसरीरे तेयादव्वेय भासदबेथ । बोद्धन्बमसंखेज्जा दीवसमुदाय कालोय॥६७६।। (नि. ४३)
एयाई जओ कम्मयदव्वेहितोऽतिथूलयरयाई । तेयाइयाई तम्हा थोवयरा खेत्तकालन्त्य ॥६७७॥

·ईन्यतो विषयः विशेपार फोव्याचार्य वृत्ती ॥२३॥ 1॥२३॥ जत्रो कम्मदव्वेहितो थूलाणि 'तम्हात्ति तसा त्यत्र थोवं खेतं असंखेजदीवसमुद्दा कालोऽपि पल्योपमअसंखभागो' अत- आइ-'थोवतरा सेत्तकाला' इति, कर्मद्रव्यविपये त्ववघौ अनन्तरातीतमूलगाधायां लोकपल्योपमयोः पृथक् पृथक् संख्येया भागा उक्ताः 'मंगजकम्मदव्य'त्ति वचनादिति गाथार्थः ॥६७७॥ ननु च जघन्यावधिप्रमेयमभिदघता गुरुलध्वगुरुलघु वा पश्यति, न सर्व- मेयेन्युक्तम् , एवमङ्गतासंख्यादिबिमध्यमाषधेरपि नियत एव विषयस्तत्रस्थानां पांचिदेव दर्शनादित्युक्तं, तत्किमुत्कृष्टावधैरप्पेताव- मात्रमेव सामर्थ्यमुतान्यद् ?, अत्रोच्यते-~- एगपएसोगाढं परमोही लहइ कम्मगसरीरं। लहइयअगुरुयलहुयं तेयसरीरे भवपुहुत्तं ।।६७८॥ (नि. ४४) पगपएसोगाई पेच्छद पेच्छद य कम्मयतऍपि । अगुरुलाहुदव्वाणि य चसद्दओ गुरुलहइंति ॥३७॥ तेयसरीरं पार्स पासइ सो भवपुहुत्तमेगभवे । गेतु यहुतरण सरिज न उ पासए सव्वे ॥६८०॥ एगपएसोगाढे भणिए कि कम्मयं पुणो भणियं । एगपएसोगादे दिद्वे का कम्मए चिंता १ ॥६८१॥ अगुम्लहुगहणंपि य एगपएसावगाहओ सिद्ध । सव्वं वा सिद्धमिजो रूवगयं लहइ सव्यंति ॥६८२।। एगोगादे भणिए संसओ सैसए जहारंभे । सण्हयरं पिच्छतो धूलयरं न मुणइ घडाई ॥६८३॥ जह पा मणोविओ नत्थि दंसणं सेतपतिथलेवि । एगोगाटे गहिए तह सेसे संसंओ होजा ॥६८॥ इय नाणवितयवइनित्तसंभवे संसयावणोयत्थं । भणिएज्वेगोगादे केइ विसेसे पयंसंति ॥६८२॥ गोगाइगणेशुगादभो कम्मति सा सव्वं । तदुवरि अगुरुलाई गसइओ गुरुलहइंपि ।।६८६।।

·विमेपास फोयानाप पूनी मनोद्रव्य- लोकपल्य- निवन्धः ॥२३॥ ११२३०॥ 'संखेज'इत्यादि 'मणोदश्वेति मनोद्रव्यविषयेऽवधौ प्रादुर्भूते सति 'लोगस्स पलिओवमस्स य संखैज्जभागो बोद्धच्यो' प्रमे- यत्वेनेति गम्यते, एतदुक्तं भवति-मनोद्रव्याणि साक्षात्कुर्वन् लोकस्य संख्येयमागं पश्यत्ति, पल्योपमस्य च, तद्यथा हस्तशतान्ता- द्यकुलं पश्यन् हस्तरातमिति बकुलोपाधिनाकाशपरिच्छितिरिति भावनीयम्, तथा 'कम्मदब्वति कार्मणशरीरसायोग्यावद्धद्रव्य- विपये चापधौ 'संखेजति संख्येया भागा लोकपल्योपमयोः पृथक् पृथग बोद्धव्याः। तथा 'लोएति चतुर्दशरज्ज्यात्मकक्षेत्रलो- कविषये स्यवधौ कालतः स्तोकन्यून-देशोने पल्योपमं प्रमेयत्वेन गम्यत एव, ननु च घोटारूढस्य विस्मृतो घोटः, तथाहि-द्रव्यो.. पनियन्याधिकारे किमनयोरेच केवलयोरयमुच्यत इति ?, उच्यते-कर्मद्रव्यमतिक्राम्यतावन्तौ क्षेत्रकालो पश्यतीति ज्ञापनार्थम् , एतवृद्धौ च द्रव्ययुद्धरित्यत एव च फार्मण्द्ध्योपर्यपि ध्रुषवर्गणादिद्रध्यपरिणामं पश्यतः क्षेत्रकालवृद्धथा पल्योपमभरणादिना प्रकारेण परमा- यथिमम्भवोऽनुमेय इति गाथार्थः ॥६७२॥ 'लोग इत्यादि 'सयल मित्यादि 'कम्त्यादि गताथम् नवरं 'दुगमैत्तियति 'लोग योयूपगं च पलिय'ति यदुक्तं चरमावयवे तत्रापि द्रव्योपनिबन्धः सामर्थ्यमापित इति वाश्यशेषः, यतश्रयं ततः---- -'उरिंपी'- त्यादि ॥६७३-६७४-६७५॥ एवम्-'तेया इत्यादि । तेजोविकारस्तैजसं कर्मपिकारः कार्मणं शरीरशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, त- ता जसपद्धशरीरविपयेऽवधौ कार्मणवद्धशरीरविपये चायधौ तथा. वैवसावद्धद्ध्यविपये भाषाद्रव्यविषये च सत्ययौ द्रव्यतः क्षेत्रता, किमित्यत आह-'असंरोज्जा दीवसमुदा योद्धच्या' प्रमेयस्वेन 'कालो यति कालश्चासंख्येयो योद्धव्यः, सच पल्योपमासंख्येय- भाग इनि नियमः, अत्र य पदचतुष्टयेऽप्यविशेषणासङ्ख्येयस्वेऽभिहितेऽप्यर्थादिदं लघु वृहद् वृहत्तर बृहतमं च भावनीयम् , एवं क्रमेण गुरुमादिस्वभावत्वाद् वद्धादयदस्य सुश्मत्वात् पटतन्तुवदिति गाथार्थ ॥६७६॥ एताई मित्यादि । एनाई तेयातिपाई चत्तारि बस्थूणि

·परमावधे
द्रव्यतो
विषयः
विशेषावक
कोट्याचार्य
वृत्ती
॥२३॥
॥२३॥
जओ कम्मद बेहितो थूलाणि 'तम्हति तसाद 'त्थे त्यत्र थोवं खेतं असंखेजदीवसमुद्दा कालोऽपि पल्योपमअसंखभागो' अत-
आह-'थोवतरा सेत्तकाला' इति, कर्मद्रव्यविपये त्वबघौ अनन्तरावीतमूलगाधायां लोकपल्योपमयोः पृथक् पृथक् संख्येयाभागा उक्ताः
'संरोज्नकम्मदव्वै'त्ति वचनादिति गाथार्थः ॥६७७॥ ननु च जघन्यावधिप्रमेयमभिदधता गुरुलध्वगुरुलघु वा पश्यति, न सर्व-
मेघेरयुक्तम् , एवमङ्गलासंख्यादिविमध्यमाक्थैरपि निपच एष विषयस्तत्रस्थानां कृपांचिदेव दर्शनादित्युक्तं, तत्किमुत्कृष्टावधेरप्येवाव-
न्मात्रमेव सामर्थ्यमुतान्यद् १, अत्रोच्यते--
एगपएसोगाढं परमोही लहइ कम्मगसरीरं। लहइय अगुरुयलहुयं तेयसरीरे भवपुहुत्तं ॥६७८॥ (नि. ४४)
एगपएसोगादं पेच्छइ पेच्छइ य कम्मयतणुंपि । अगुरुलहुदव्वाणि य चसद्दओ गुरुलहइंति ॥२७॥
तेयसरीरं पासं पासइ सो भवपुहुत्तमेगभवे । गेसु बहुतरए सरिज न उ पासए सव्वे ।।६८०॥
पगपएसोगाढे भणिए कि कम्मयं पुणो भणियं । एगपएसोगाढे दिट्टे का कम्मए चिंता ? ॥६८१॥
अगुरुलहुगहणंपि य एगपएसावगाहओ सिदं । सव्वं वा सिद्धमिजो रूवगयं लहइ सव्वंति ॥६८२॥
पगोगाढे भणिए संसओ सेसए जहाऽऽरंभे । सपहयरं पिच्छतो थूलयरं न मुणइ घडाई॥६८३॥
जह वा मणोविओ नरिध दसणं सेसएऽतिथूलेवि । एगोगाढे गहिए तह सेसे संसंओ होजा ।।६८४||
श्य नाणविस यवइचित्तसंभये संसयावणोयत्धं । भणिएऽवेगोगादे केइ विसेसे पयंसंति ॥६८५।।
पगोगादग्गणेऽणुगादओ कम्मयंति जा सव्यं । तदुवरि अगुरुलहई चसद्दओ गुरुलहइंपि ॥६८६॥

·विशेपाव० कोट्याचार्य वृत्ती परमावधे- द्रव्यतो- विपयः ॥२३२॥ ॥२३२॥ एवं वा सपाई गहियाई तेसिमेघ नियमत्थं । सव्वं रूवगयंतिय एवं चिय नावरमओऽस्थि ॥६८७॥ 'एग'इत्यादि, एक:-असहायः प्रकृष्टो देशः अंशः इति प्रदेशः एकश्चासौ प्रदेशवेत्येकप्रदेशः 'अवगादति मग्नमेकमदेशावमाद, किं तत् ?, परमाणुद्वथणुकादीति गम्यते, 'परमावधिः' उत्कृष्टावधिः 'लभते' पश्यति अभेदोपचारात्, कम्मगसरीरं च परमावधि- र्लभत इति देशतोऽनुवृत्तिः, एचमुक्ते सत्याह-नेह परमाणुद्वथणुकादि गम्यते अश्रुतत्वात्, ततश्च 'एगपदेसोगादं परमोही लभई' किमत आह-'कम्मगसरीर'मित्येवमस्तु साक्षाच्छ्तेः, उच्यते, न, एकप्रदेशावगादमिति विशेपणात, तस्यैकप्रदेशावगाहित्वायोगात्, तथा- 'लमति य अगुरुलघुति लभते चागुरुल घुद्रव्यं एकप्रदेशावगाद परमावधिरिति देशत एवानुवृत्तिः, उपलक्षणं चेदं जात्यपेक्षत्वादेक- वचनस्य, ततश्च सण्यभूनि सर्वप्रदेशावगाढानि लभते, चशब्दादगुरुलघूनि च । तथा 'तेयसरीरे'ति तैजसशरीरविपये अवधाविह- जन्मसम्पन्धिनि कालतो भवपृथक्त्वमतीतानागतं पश्यति, क्षेत्रतस्तु असंख्येयान् द्वीपसमुद्रानित्युक्तमनन्तरगाथायां, 'तेयसरीरे बोद्धव्वा असंखेयदीवसमुदा' इति वचनात्, एतचाप्रोक्तं भवति-तैजसशरीरोपलब्धौ पः पत्योपमासंख्येयभाग उक्तोऽभूत स एतावानिति निय- मितं भवतीति गाथार्थः ॥६७८॥ भाष्यम् - 'एग'इत्यादि गतार्था ॥६७९॥ 'तेय' इत्यादि गतार्थेव, नवरं 'एगभवेति । किमुक्तं भवति ? विवक्षितभवोत्पन्नेऽवधौ अतीतानागतभवपृथक्त्वं पश्यतीति भावनीयम्, अनेकभवानङ्गीकृत्याह-अनेकेषु भवेणूत्पन्ने पूर्वा- वधौ सति बहुतरान् भवान् ‘स्मरेत्'मनसा आलम्ब्येत, संभरत्येतत्, नतु पृथक्त्वाभ्यन्तरानिव पश्येत, यत आह'ण उ पासती सव्वे' त्ति नतु पश्यति साक्षात्कारेण सर्वानेव, अपि तु कांश्चिदवधिज्ञानविशिष्टान्, इतरांस्तु स्मरति इतरैदृष्टत्वात् पाग्दृष्टमन्यत्र स्थितवत् 1०००००००००जी००००००००० । एतदुक्तं भवति-पृथक्त्वमेव पश्यत्येतत् साक्षात्करणविषयत्वात् तैजसशरीरोपलभ्यस्येति ·परमावधे- द्रच्यतो विशेपा० कोट्याचार्य वृत्ती विपयः ॥२३३॥ ॥२३३॥ गावाः १६८०12 आहेवमपि-'एग इत्यादि ।॥ प्रथमेनवावयवेनैकमदेशावगाढे उक्ते किमिति भूयः कार्मणग्रहणं , तवाहि- एकप्रदेशावगाढवेन सूक्ष्मे दृष्टे 'कार्मणे'असंख्येयप्रदेशावगाहित्वेन परिस्थूरे का 'चिन्ता' कथेति गाथार्थः ॥६८१।। अपि च-'अगु- रु'इत्यादि ॥ अगुरुलघुग्रहणमपि तृतीयपादोक्तं प्रथमपादोक्तेन चरितार्थत्वान कर्त्तव्यं, चशब्दार्थ चाशंक्याह-सर्व चैतत्सिद्धं लब्धं, अवोऽन्यस्मादचनाद्वक्ष्यति-'रूपगत' मूर्चजात 'लभते' पश्यति 'सर्व'कृत्स्नं, परमावपिरिति गम्यते इति, तस्मात् एकप्रदेशावगाढमात्र- कमेवास्तु, मा वा भूदिति गाथार्थः ॥६८२॥ अग्नीच्यते-'एगोइत्यादि, एकपदेसोगाढेऽवि सुडुमे भणिते सेसते असंखेज्जपएसोगाढे संसओ होइ, दृष्टान्तमाह-'यथा' येन प्रकारेण 'आरम्भे पारम्भे' श्लक्ष्णवरद्रव्यं पश्यन्नपि तेजोभापान्तर इति गम्यते, स्थूरतरान मनुते घटादीन् , तेपामयोग्यत्वादिति कस्मान कार्मणे चिन्तेति गाथार्थः ॥६८३॥ द्वितीयमाह-'जह ३'त्यादि। यथा वा मनःपर्याय- शानिनो नास्ति 'दर्शन' साक्षादुपलम्भनं 'शेपके' मनस्त्वपरिणतद्रव्यव्यतिरिक्त बाह्ये मन्ये मन्दरमकराकरादौ अतिस्प्रेऽपि ततः शेपे संशयो मा भूदतो द्वितीयावयवस्याप्यभिधानमिति गाथार्थः ॥६८४॥ इय' इत्यादि, एवमवधेविषयवैचित्र्यसम्मवे सति भणितेऽ- प्यायेऽवयवे संशयापोहा द्वितीयादिपदोपन्यासेन कांविद्विशेषान् प्रदर्शयन्ति भद्रयाहुस्वामिमिश्राः, इति गाथार्थः॥६८५॥ एयमिदं परिहत्य प्रकारान्तरमाह--'एगोइत्यादि । अथर्यकमदेशावगाढग्रहणेन सर्वमणुकादि गृह्यते आकार्मणात् , ततश्च 'एगपएसोगादं परमोही लभइ जार कम्मगसरीति स्यात्, 'तदुपरि कर्मोपरि अगुरुलघु-ध्रुवादि लमते, 'कम्मोवरिं धुवेयर' इति वचनात् , चशब्दात् गुरुल- घूनप्यौदारिकादीनि लभते, 'एवं वेत्यादि एवं ना सर्वाणि गृहीतानि लभते, वक्ष्यमाणं तहि पुनरुक्तमित्यत आह-तेपामेवाखिलानां परमायादिवर्गणानां नियमार्थ वक्ष्यति-'सर्व रूपगत मिति चैतात्रदेव,अतः परं न तद्विपयोऽस्तीति गाथार्थः ॥६८६-८७॥ एवं ताप- ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती परमावधेः क्षेत्रकालौ ॥२३४॥ ॥२३४॥ स्परमारधि द्रष्यतोऽभिगायाधुना क्षेत्रकालाभ्यामाह-- परमोहि असंखेज्जालोगमित्तासमाअसंखिज्जा । रूवगयं लहइसव्वं खेत्तोवमियं अगणिजीवा।। नि. ४५। पित्तमसंखेज्जाइं लोगसमाइं समाणकालं च । दव्यं सव्वं रूवं पासइ तेसिं च पज्जाए । ६८९ ।। खेत्तोवमाणमुत्तं जमगणिजीवेहि किं पुणो भणियं ? । तं चिय संखाईयाइं लोगमित्ताई निहिं ॥ ६९० अहया दव्वं भणियं इह ख्वगयंति खेत्तकालदुर्ग । रुवाणुगयं पेच्छइ नय तं चियतं जओऽमुत्तं ॥ ६९१ ।। परमोहीनाणपिओ केवलमंतोमुहृत्तमित्तेण । मणुयक्ग्वओवसमिओ भणिओ तिरियाण बोच्छामि ॥६९२॥ 'परमोही' त्यादि । 'परमोही असंखेजाई अलोए लोगप्पमाणाई खंडाई खेत्तओ लहई' समास्तु-उत्सपिण्यवसपिणीरसंख्येयाः पश्यति, द्रव्यतः सर्व रूपगतं, भावतस्तु वक्ष्यमाणान् पर्यायानिति, अथ यदिदमुक्तं-'असंखेजा लोयमेतत्ति, अस्य नियमार्थमाह- उपमानमुपमितमिति भावे निष्ठाप्रत्ययः क्षेत्रस्योपमितं क्षेत्रोपमितम्, एतदुक्तं भवति-उत्कृष्टावधिक्षेत्रोपमानमग्निजीवा इति मागुक्ता एवेति मूलगायौपार्थः ॥६८८॥ अथ साक्षेपपरिहार विस्तरार्थमाह भाष्यकार:-'खेत्त' मित्यादि उक्तार्था ॥६८९॥ अथ मूलग था- पश्चार्धस्याग्रस्तुतत्वमायुध्यमान आह-'खेत्तोवमाण'मित्यादि । जमगणिजीवेहिं खेतोनमाणं तमुक्तं, क्व ?--अनन्तरगाथायां 'एग- पएसोगाई' मित्यस्यामायन न्यायेन, अतः कि पुनरमिहितमधिकृतगाथापश्चादर्ध इति भावनीय, ततश्राद्यमेवार्द्धमस्तु, तन्न, पतिविहितत्वात् । अथ भाष्यं परिहारमाह-तं चिय-अगणिजीरखेत्तोवमाणं संखादीयाई अलोए लोयप्पमाणमेत्ताई खंडाई निहिँ' नियुक्तिकृता पश्चादधं उर्वतेति गाथार्थः । ६९० । परिहारान्तरमाह-'अहवेत्यादि । अथवा 'एगपएसोगाढ' मित्यनया गाथया ·परमावधेः क्षेत्रकाली विगेपार कोट्याचार्य ॥२३५॥ ॥२३५॥ पौर्यापर्येण द्रव्यमेव परमारधर्मणितं, निगमनमप्येतदेवेति मायनीयं, ततः किमित्यत आइ-इह चि इहास्यामधिकतगाथायां 'खिनकालदुर्गति 'परमोही असंसैमा लोयमैत्ता समा असंरोजा' इत्येतत्, स्वगर्यति लहइ मव्वंति मूलगायावयवाः, कोस्यार्थ इत्यतः ग्राह-रूपानुगत-रूपोपापिं पश्यति 'रोत्तकालदुर्गति प्रक्रमः, विपक्षपतिपेघमाह-नतु तदेव द्रव्यं पश्यति, तस्यामूर्नत्वात् । मूनिरिणयत्रागारधेरिति भावनीयमेतदईद्वचनं, मोक्षागत्वादिति गाथार्थः ॥ ६९१ ॥ अस्प च कृतिनोऽन्तर्मुहूर्तेन केवलश्री- सम्माप्तिरित्यत उच्यते-'परमोही'त्यादि स्पष्टार्था ।।६९२॥ नवरमुत्तरार्धनानन्तरग्रन्धाभिसम्बन्ध इति ।। आहारतेयलंभो उक्कोसेणं तिरिक्खजाणीसु गाउय जहण्णमोहीनरएसुय जोयणुकोसो॥६९३॥ (नि.४६) ओरालिय- वेउव्यिय-आहारग-तेयगाइं निरसु । उक्कोसेणं पेच्छइ जाई च तदंतरालेसु ॥३९॥ भणिओ ग्यओवसमिओ भवपचइओ स चरिमपुढवीए । गाउयमुक्कोसेणं पढमाए जोयणं होई ॥६९।। चत्तारि गाउयाईअधुट्ठाई तिगाउयं चेव । अहाइज्जा दोपिणय दिवगुमेगंच नरपसु ॥६९६॥ नि. ४७ अवगाउयाई जहण्णय अदगाउयंताई। जं गाउयंति भणियं तं पइ उक्कोसपजहणं ॥६९७|| सकीसाणा पढमं दोच्चंच सणंकुमारमाहिंदा। तच्चं चवंभलंतग सुक्कसहस्सारय चउत्थिं ॥६९८(नि.४८), आणयपाणयकप्पे देवा पासंति पंचमि पुढविं । तं चेव आरणच्चुय ओहिण्णाणेण पासंति॥६९९॥ (नि.४९) छट्टि हेछिममज्झिमगेपिज्जासत्तर्मि च उवरिल्ला । संभिषणलोगनालिं पासंतिअणुत्तरादेवा |७००।नि.५० ·विशेषावक कोट्याचार्य वृत्ती परमावधेः क्षेत्रकालो ॥२३६॥ २३६॥ एपसिमसंखिज्जा तिरियं दीवा य सागरा चेव।बडययरं उवरिमगाउझुंच सकप्पथूभाई ॥७०१॥ नि.५१ संखेज्ज जोयणा खल्लु देवाणं अद्धसागरे ऊणे। तेण परमसंखेज्जा जहण्णयं पण्णवीसं तु॥७०२॥ नि.५२ वेमाणियवज्जाणं सामणमिणं तहावि उ विसेसो। उड्ढमहे तिरियम्मि य संठाणवसेण विण्णेओ ॥७०३। पणवीसजोयणाई दसवाससहस्सिया ठिई जेसि । दुविहोऽवि जोइसाणं संखेज्ज ठिई विसेसेणं ॥७०४ ॥ वैमाणियाणमंगुलभागमसंखं जहरणओ होइ । उववाए परंभविओ तम्भवजो होइ तो पच्छा ॥ ७०५ ।। उक्कोसोमणुएसुमणुस्सतेरिच्छिएसु य जहण्णो। उक्कोस लोगमेत्तो पडिवाइ परंअपडिवाई (नि. ५३) 'आहारेत्यादि ।। आहारकं च तैजसं च आहारकवैजसे तयोर्लाभः आहारकतैजसलाम. किमुक्तं भवति ?-औदारिकवैक्रिया- हारकतेजोद्रव्यपरिच्छेदः, स तूत्कृप्टेन-धकर्षेण तियग्योनिपु, योनियोनिमतामभेदोपचारात् तिर्यग्योनिकविषयो य इत्यर्थः तस्येति, मत्स्यादीनां योञ्चधिरिति भावना, क्षेत्रकालौ स्वेतदनुसारेणास प्रमेयतया द्रष्टव्यो, उक्तं च-'महतोऽप्येकदेशः सम्बद्धावध्युत्पत्तेर्मत्स्य- स्य ति, उत्त क्षायोपशमिक्यः, साम्प्रतं भवप्रत्ययाः प्रकृतय उच्यन्ते, तत्राल्पत्वान्नारकाणामाह-'गाउय'मित्यादि, नरान् काय- न्तीति नरकाः, ते च नारकाश्रयाः, आश्रयापिणोरभेदोपचारात् , तेषु नरकेषु च, एतदुक्तं भवति-नारकाधारो योवधिः स जघ- न्यं-स्तोकं गव्यूतमेकं साक्षात्करोति, उत्कटतस्तु योजनम्, इदमौधिक, सामुदायिकत्वादिति गाथार्थः॥ ६९३ ॥ 'ओरालिये'- त्यादि । औदारिकादिरीद्रव्याण्ययमुत्कृष्टतः पश्यति, तदयोग्यानि चेति गाथार्थः ।। ६९४ ॥ एवम्-'मणिओ' इत्यादि ।

·नारकादीना
मवधिमानं
विशेपाय
कोट्याचार्य
वृत्ती
॥२३७॥
॥२३७॥
भवप्रत्ययः सप्तमपृथिव्यां गव्यूतमुत्कृप्टेन, प्रथमायां तु योजनं क्षेत्रतो, द्रव्यकालौ त्वेतदनुसारेणेति गाथार्थः॥ ६९५॥ साम्प्रतं रत्न-
प्रभादिवत्कृप्टेतरमाह-चत्तारिइत्यादि।यथासङ्ख्यमुत्कृष्टं सप्तस्वपि ॥६९६।। जघन्यमाह-अछुट्टगाउयाई, (अधुट्ठाईयाई)जघन्यः
मधगव्यूतान्तानि सप्तस्वपि यथासख्यं, तथा चाभ्यधाय्यार्यश्यामेन-'रयणप्पभापुदविनेरइयाणं भंते ! केवतियं खेत्तं ओहिणा
जाति पासंति ?, गोयमा ! जहनेण अधुढाई गाउयाई, उक्कोसेणं चत्तारि, एवं जाव चरिमाए जहण्णेण अद्धगाउयं, उक्कोसेणं
गाउयं"। ननु च प्राक् सप्तम्यां गव्यूतस्योक्तत्वात् 'अद्धगाउयंताईति विरुध्यते ?, इत्यत आह-'जं गाउयंति भणियं' मूल-
गाथायां तद् गन्यूतमुत्कृष्टं योजनं प्रति-अङ्गीकृत्य जघन्यं वर्त्तते, स्वस्थाने तु तदुत्कृष्टमेव, "जहनेणं अद्धगाउयं उक्कोसेणं गाउयं"-
त्यागमादिति गाथार्थः ॥ ६९७ ॥ 'सकीसाणे' त्यादि ॥ 'आणये त्यादि । 'छट्ठी' त्यादि । शक्रवेशानय शक्रेशानौ तदुप-
लक्षितकल्पद्वयवासिसामानिकदेवा इत्यर्थः, ते प्रथमां पृथिवीं यावद्, अवधिना पश्यन्ति क्षेत्रत इति क्रिया द्वितीयगाथायामिति,
एपमनया भावनया यावचतुर्थीम् , एवमानतप्राणतो आरणाच्युतायपि, अवधिनेति स्वरूपकथनं, यदि नाम विशुद्धतरां विविमिरतरां
च, लोकपुरुषग्रीवानुकारिणो अवेयकाः, ते आधस्त्यमध्यमाः पष्ठी पश्यन्ति, उपरितनाः सप्तमीम्, अनुत्तरविमानपञ्चकवासिनः
सम्भिन्ना चासौ लोकनाडी चरतां पश्यन्ति, तत्र सम्भिन्ना चतसृष्वपि दिक्षु सपरिकरा कन्याचोलकानुकारिणीत्यर्थः, द्रव्यादितु एत-
दनुसारेण, गाथात्रयार्थः ।। ६९८-६९९-७०० ॥ एतेसि' मित्यादि । एतेषां शक्रेशानादीनामसंख्येयास्तिर्यम्-तिरथीनाः 'द्वीपा:'
जम्यूद्वीपादयः 'सागराः' लवणादयः क्षेत्रतोऽधिपरिच्छेद्या इति गम्यते, तथा 'बहुतरं' वृहत्तामुक्तद्वीपोदधिप्रमाणम् उपरिमा एचो.
परिमका:-सनत्कुमारादयः पश्यन्ति यावद् अनुत्तराः, ऊर्ध्वमास्वकल्पस्थूभात् आदि शब्दाद् घजादिपरिग्रह इति गाथार्थः ॥७०१॥

·विशेपार कोयानार्य वृत्ती नारकादीना मरधिमानं ॥२३८॥ ||२३८॥ सदेच पैमानिकानामवधिप्रमाणमभिधायापरेषां सामान्य वाह-'संखेज्जे त्यादि । संख्येयानि योजनानि, खलुशब्दस्यावधारणार्थत्वे सति उभयथा प्रयोग दर्शयिष्यामः, देवानां-क्रीडायमाणिविशेषाणां अर्धसागरे-अर्धसागरोपमे न्यूने खण्डे आयुपि सति संख्येयान्येच योजनानि, तथाऽर्घसागरे न्यून एव सत्ययधिक्षेत्र, ततः किमित्याह-'तेण परं' सम्पूणार्द्धसागरोपमादावायुपि सत्यसंख्येयानि योजनान्यधिक्षेत्रप्रमाण, देवानामिति वर्तते, एतच वैमानिकपर्जानां सामान्यतः, विशेषतस्तूधिस्तिर्यसंस्थानविशेषात् ज्ञातव्यं, तथा उपन्पर्क, देवानामिति वर्तते, पश्चविंशतिरेच, तुशब्दस्यैवकारार्थत्वात् , एतच्च दशवर्षसहस्रस्थितीनां भवनपतिव्यन्तराणामबसेयं, ज्योतिप्काणामनस्पतरस्थितित्वात्संख्येययोजनान्येव जघन्यमितरचापसेयमेतावजीविताद् उको० पल्यो०१-१००००० वर्षे, ज. प.. ॥७०२।। अमुमेवार्थ किश्चिदाह-वेमाणियेत्यादि । अयमत्र भावः-यया दिशा स्तोकः प्रभूतो वा तया संस्थानविशेषाद्वक्ष्यमाणाद् बोद्धव्य इति गाथाः १७०३।। 'पणवीसे'त्यादि ।। 'पंचवीसजोयणाई जहन्नं खेत्तप्पमाण' शेपमुक्तार्थम् ॥७०४॥ वैमानिकानां जघन्य नोक्तमिरपत आह-'येमाणियाणमित्यादि । वैमानिकानां पारमविकत्वेन क्षायोपशमिकोऽकुलासंख्येयभागमेव स्यादुपपाताधसमये, द्वितीयसमये तु मयप्रत्यय एवेति गाथार्थः ॥७०५॥ परमावधिस्तु कस्य स्यादित्यत आह-'उकोस'इत्यादि । उत्कृष्टोऽवधिव्यादि- विपयो मनुप्पेप्वा स्यात्, न त्रये, केवलज्ञानलाभप्रापकत्वात् , तस्य च मनुष्येष्वेव प्राप्तः, तथा जघन्यो मनुष्यतिर्यवेव स्यात्, न द्वये, सदपान्तरालद्रपदर्शनान् , अपि च-'उक्कोसे'त्यादि, उक्कोसेण लोयं दणं पडिवएज्जा, परमेकरमादपि प्रदेशोपलम्भादप्रति- | पातीति, कोस प्राः इति चेत्, उच्यते-प्रसङ्गागतामिधानलक्षण इति गाथार्थः ।। ७०६ ।। एवं 'खेत्तपरिमाणे त्ति दारं गयं । संस्थानद्वारमाह- ·नारकादीना मवधिमानं विशेपास० कोट्याचार्य वृत्ती ॥२३९॥ ॥२३९ थियुगागार जहन्नो वट्टो उक्कोसमायओ किंची।अजहण्णमणुकोसोय खेत्तओऽणेगसंठाणो॥७०७/ नि.५४ पणओ थियागारो तेण जहन्नावही तयागारों । इयरो सेढिपरिक्खेवओ सदेहाणुवत्तीए ||७०८॥ तप्पागारे पल्लग-पडहग-झल्लरि-मुइंग-पुप्फ-जवे ।तिरिअमणुएसुओही नाणाविहसंठिओभणिओनि.५५॥ नेरइयभवणवणयरजोइसकप्पालयाणमोहिस्स । गेविज्जणुत्तराण य होतागिईओ जहासंखं ॥७१०॥ तप्पेण समागारो तप्पागारो स चायपत्तंसो । उहायओ य पल्लो उवरिं च स किंचि संखित्तो ॥७११॥ नचायओ समोऽविय पडहो हिट्टोरि पईओ सो। चम्मावणद्धविच्छिण्णवलयरूवा य झल्लरिया ॥७१२॥ उडायओ मुइंगो हेहा रुंदो तहोपरि तणुओ । पुप्फसिहावलिरइया चंगेरी पुष्फचंगेरी ।।७१३॥ जवनालउत्ति भणिओ उन्भो सरकंचुओ कुमारीए। अह सव्वकालनियओ कायाइक्कोऽवि सेसाणं ॥७१४॥ नाणागारो तिरियमणुएसु मच्छा सयंभूरमणेच । तत्थ वलयं निसिद्धं तस्सिह पुण तंपि होजाति ॥७१५॥ भवणयहवंतराणं उर्दु बहुगो अहो य सेसाणं । नारयजोइसियाणं तिरि ओरालिओ चित्तो ।।७१६|| 'धियुगागारे'त्यादि । जघन्यो वृत्तस्तियुकाकारत्वात् , उत्कृष्ट आयतः किञ्चिदितरस्तु नाना 'खेत्तओ'त्ति क्षेत्रवशात्, वक्ष्यति च 'तप्पागारे' इत्येवमादिनेति गाथार्थः॥७०७॥ 'पण इत्यादि' ॥ स्पष्टत्वान्न वितन्यते, सामान्यतचैतन्न विशेषतः, वस्तु- स्थितिविवक्षया तु यदि स्यात् स्यात् को दोषी इति ।।७०८।। अथ नियुक्तिमाथापचादधमाह नियुक्तिकार एव 'तप्पागारे इत्यादि।

·दिपार फोटानार्य गृती आनुगामि- कत्वेतरे ॥२४॥ ॥२४॥ ७०९।। पूर्वार्धे पदानि सप्त, किंविषयाणीत्यत आह-निरइये'त्यादि सुगमा ॥७१०॥ 'तप्पे'त्यादि । ७११॥ 'णचेत्यादि ।।७१२।। 'उठेत्यादि ।।७२३।। 'ज'त्यादि सुगमम् ।।७१२॥ अथायं सर्वकालम् आभयं यावन्नियत एव, शेषाणां तु कादाचिक इति, आह प-'तिरियमणुयाणमोही नाणाविहसंठिओ भणिओत्ति । अस्य भाष्यम् 'नाणे त्यादि सुगमा, नवरमिह तु-अवधाविति द्रष्टव्यम् ॥७१५॥ इह च 'भवणवईत्यादि भवनव्यन्तराणामयमुपरि बहुः अधश्च शेपाणां बहुः, नारकज्योतिष्काणां तिरश्वीनं, मनुष्यतिरश्चा तु पिचित्र इति गाथार्थः ॥७१६॥ अणुगामिओ य ओही नेरइयाणं तहेव देवाणं । अणुगामी अणणुगामी मीसोय मणुस्सतेरिच्छे ।।नि.५६।। अणुगामिओणुगच्छइ गच्छंतं लोयणं जहा पुरिसं । इयरो य नाणुगच्छइ ठियपईवोव्व गच्छतं ॥७१८॥ उभयसहायो मीसो देसो जस्साणुजाइ नोअन्नो। कासइ गयस्स गच्छइ एगं उवहयम्मि(म्मइ) जहाच्छि॥७१९|| 'अण्यि'त्यादि अनुगच्छतीत्पानुगामुका तच्छीलत्यालोचनयत्, तुशब्दस्यावधारणार्थत्वादनुगामुक एव, अवधिः, केपामित्याह- नारकाणां, ' तत्यानुगामुक एवेत्युक्तं भवति, केपामित्याह-देवानां, तत एव हेतोस्तद्वत्, तथा आनुगामुक उक्तशब्दार्थः अना- नुमामक उक्तस्वरूपन्यतिरिक्तत्वात् गृहलाप्रतिवद्धप्रदीपवत्, तथा मिश्रश्व-मिथोऽभिधीयते देशान्तरगतपुरुषैकलोचनोपयानोपमा, एतत् वयं का भरतीत्याह-मनुप्पतिर्पक्षु, कथं ?-देवनारकव्यतिरिक्तानुभावादिति गाथार्थः ।।७१७|| 'अणु'इत्यादि गताथै ! द्वारम् ॥ ७१८-२०॥ अपारस्थितद्वारम् ॥-फिमुक्तं भवति ? अपस्थितिरयस्थानं, तदवघेराधारात् उपयोमतो लब्धितत्र चिन्त्यते, तत्र- ·अवध्य- विशेपाव० कोट्याचार्य वृत्ती ॥२४॥ खित्तस्स अवट्ठाणं तेत्तीसं सागरा उकालेणं । दब्बे भिन्नमुहुत्तो पज्जवलंभे य सत्तट्ठ ।।७२०॥ नि.॥५७।। अद्धाएँ अवट्ठाणं छावट्ठी सागरा उ कालेणं । उकोसगं तु एवं एको समओ जहनेणं ॥७२१॥ नि.॥५॥ वस्थान आहारे उपओगे लदीए वा हविज्जऽवत्थाणं । आहारो से खित्तं तेत्तीसं सागरा तत्थ ॥७२२॥ विजयाईसूपवाए जत्थोगाढो भवक्खओ जाव । खेत्तेऽवचिट्ठइ तहिं दन्वेसु य देहसयणेसु ॥७२३॥ ॥२४१॥ दव्वे भिन्नमुहत्तं तत्यण्णत्व व हवित खेत्तम्मि । उवओगो न उ परओ सामत्थाभावओ तस्स ॥७२४॥ दव्वे तत्थेव गुणा संचरओ सत्त वह वा समया । अण्णे पुण अट्ट गुणे भणंति तप्पज्जवे सत्त ॥२५॥ जह जह सुहुम वत्युं तह तह थोवोवओगया होइ । दव्य-गुण-पजवेसुं तह पत्तेयंपि नायव्वं ॥७२६॥ तत्थऽण्णत्थ य खित्ते दवे गुण-पजयो-घओगे य । चिट्ठइ लद्धी सा पुण नाणावरणक्खयोपसमो॥७२॥ सो सागरोवमाइं छावहिं होज साइरेगाई । विजयाइसु दो वारे गयस्स नरजम्मणा समयं ।।७२८॥ सवजहष्णो समओ दवाइसु होइ सब्वजीवाणं । स पुण सुरनारगाणं हविज किह रोत्तकालेसु?॥२९॥ चरिमसमयम्मि सम्म पडिवज्जंतस्स जंचिय विभंगं । तं होइ ओहिनाणं गयस्स बीयम्मितं पडइ ॥७३०॥ 'खेत्तस्से'त्यादि ।। 'क्षेत्रस्य' पञ्चानुचरविमानलक्षणस्य सम्बन्धि अवस्थानम्' अविचलभावेनासन, क्षेत्रभवनमित्यभिप्रायः, कियन्तं कालं यावदपधेर्भवतीत्याह-प्रयस्विंशदेव सागरोपमाणि भवन्ति 'कालेनेति कालमाश्रित्य, उपयोगनस्तु कियन्तं कालमि- ·अपघ्य- यस्यानं ॥२४२॥ विशेषावा त्यत आहे-'द्रव्ये' मेर्यादौ विषये मिन्नमुहूर्तो मुहूर्तान्तविदयधिरविचलित आस्ते इति, तथा 'पर्यायलामे च' मेदिद्रव्यपायोप- कोट्याचार्य लम्मे चोपयोगत एव सप्तादौ या समयानवधेवस्थानम् , एतदुक्तं भवति-एकगुणोपलब्धिरेतावन्तं कालं, पुनरन्यत्रापश्यं संक्रम इति, वृत्ती अन्ये त्याहुः-द्रव्येऽन्तर्मुहूत्र्तगुणेष्वष्टौ पर्यायेषु सप्त यथाक्रमंसूझमस्यादुपयोगोऽप्येवमेवेति गाथार्थः॥७२०ालन्धितः कियन्तं कालमय ॥२४२॥ मास्ते १ इत्यत आह अत्यादि, अद्वाएं कालतो यत्र कुत्रचिदवस्थानमवधेर्लब्धिमङ्गीकृत्य कियन्तं कालं यावद् भवतीत्याह-पदष्टि- सागरोपमाणि, तुशब्दानरजन्माधिकानि, निगमयन्नाह 'कालेणमुफोसर्य तु एवं' लब्ध्यवस्थान, जपन्यमाह-एका समयो जयन्येनावधे- लब्ध्यवस्थानं, कथमिति चेद्वक्ष्यति भाष्यकार इति गाथार्थः ।।७२१॥ 'आहारे' इत्यादि । आहारो इत्याधारायली त्यास्यावस्थानं स्यात् तत्रास्याधारः क्षेत्रं विजयादि तत्र कालतोऽवस्थान-'तेत्तीसं सागरा' इति, तदेव भावयन्नाह 'विजयेत्यादि । विजयादिपपाते सति (यत्राभवक्षयमवगाढस्तत्र क्षेत्रेऽवधिखतिष्ठते, द्रव्येषु च) देहपर्यवैतूल्यादिप्पित्याधार इति गाथार्थः ॥७२२-७२३॥ उपयोगत आह-'दव्वे' इत्यादि नवान्यन वा क्षेत्रे उपयोगः-तद्वयापारो भवेत् द्रव्ये द्रव्यविपये, कियन्तं कालं यावदित्याह-भिन्नमुहूर्त, न परतः, सामाभावात् । तथा 'दश्वे' इत्यादि । तत्रैव मे दी द्रव्ये गुणे पीतपीतेतरादौ 'सश्चरतो' च्यापारमनुभवतोऽवधिः, शेपं स्पष्टम् ।। सामान्येन दृष्टान्तमभिधाय पश्चादधेन दान्तिकमभिदधदिदमाह 'जह जहे त्यादि । एतदुपयोगतः, अघ लन्धित आह 'तत्थेत्यादि सुगमा ॥७२४-२७॥ 'सो' इत्यादि 'स' तदावरणक्षयोपशमः, शेषं गतार्थम् ॥ 'एको समयो जहणेणं' इत्यस्य व्याख्या-'सव्व' इत्यादि । सर्वजघन्योऽवधिः द्रव्यादिषु भवत्येकं समय, केपामित्याह-सर्वजीवानां नारकतिर्यनरामराणामपि, अपिशब्दलोपात एवमुक्त सत्याह-स पुनः समयः मुरनारकयोर्भवेत् 'कथं १ केन ?-भावनाक्रमेण, नैवेत्यभिप्रायः, क सतीत्याह-'खत्तकालेसु'ति, खेत्तयो

·विशेपान
कोट्याचार्य
पृत्ती
द्रव्यक्षेत्रा-
दिपुद्धि-
हानी
॥२४३॥
॥२४३॥
सागरोपमा ३३ कालो ६६ एतावत्ममाणोऽयं कथमेकं समयं स्यादित्यर्थः, एतदुक्तं भवति-नरतिरथोरयं युक्तः प्रतिपादित उपयो-
गनोऽविरुद्धत्वात,नत्यनयोरिति, उक्तवनिति गाथार्थः ।।७२८-२९।। उच्यते, नैतदेवं, सिद्धान्ताभिप्रायापरिज्ञानात् , तथाहि-'चरिमें-
त्यादि, इह सामान्ये देवादेर्भवचरिमत्वेन साटममये यदस्य विभंग तत्सम्यक्त्वं लभमानस्यावधिज्ञानं भवति ततः मयस्स चुतस्स
भट्ठस्स वा से इह वितियसमये अश्यतीति ॥द्वारम् ।।७३०॥ अथ चलद्वारम्-चलतीति चल:-पुरः प्रसर्पति तीवत्यादीरवीरपुरुष-
पदितरत्र रिपर्यय इत्यत आह-
बुढी वा हाणी वा चउव्विहा होइ खेत्तकालाणं । दव्येसु होइ दुविहा छब्बिह पुण पजवे होइ ।।नि. ५९
युट्ठी चा हाणी वाऽणंतासंग्विजसंखभागाणं । संग्विजासंखिजाणतगुणा चेति छम्भेया ॥७३२॥
पइसमयमसंग्विजइभागहियं कोइ संग्यभागहियं । अन्नो संखेजगुणं खित्तमसंवित्रगुणमपणो ॥७३३॥
पेच्छद विचठ्ठमाणं हायंतं वा तहेब कालंपि । नाणंतयुडिहाणी पेच्छइ जं दोवि नाणंते ॥७३४॥
दव्यमणंतसहियं अनन्तगुणवडियं च पेच्छेना । हायंतं वा भावम्मि छव्यिहा बुडिहाणीओ ॥७३॥
बुढीग चिय बुड्डी हाणी हाणीए न उ विवज्जासो। भागे भागो गुणणे गुणो य दवाइसंजोए ॥७३॥
किह खेत्तसंग्वभागाइ संभवे संभवो न दन्वेऽपि ? । किह वा दव्याणते पल्लवसंग्विजभागाई १ ॥७३७॥
खेत्ताणुवत्तिणो पोग्गला गुणा पोग्गलाणुपत्ती य ।सामण्णा पिण्णेया न उ ओहिन्नाणविसयम्मि ॥७३८||
दन्याई सखेत्ताओऽणंतगुणा पनवा सदव्वाओ। निययाहाराहीणा तेसिं वुड्डी य हाणी य ॥७३९॥

·विशेपाव० कोट्याचार्य वृत्ती द्रव्यक्षेत्रा- दिपुवृद्धि- हानी ॥२४४॥ ॥२४४॥ नउ निययाहारवसा अवहिनियंधो जओ परित्तोसो। चित्तोतहण्णहाविय आणागेज्झो य पाएण॥७४०॥ 'बुड्डी वेत्यादि' इह क्षेत्रं च कालच ती क्षेत्रकाली तयोः क्षेत्रकालयोवधिविपययोः 'घृद्धिर्वा' अपूर्वापूर्वीचोपलब्धिर्वा 'हानिर्वा' उपलब्धोपलब्धस्थाव्या(ना)वृत्तिा, किमत आह-'चतुर्विधा भवति' चत्तूरुपैव भवति, प्रथममेवासंख्येयप्रदेशसमयोपलब्धः, तद्यथा-पच्छाणुपुवीए पादो-असंखेज्जगुणवड्डी वा संखेज्जगुणवड्डी वा संखेज्जभागवड्डी वा असंखेज्जभागवड्डी वा ।' एवं हानि- रपि, तथा द्रव्येषु भवति 'द्विविधा' द्विविधवेति शेषप्रतिपेपर, प्रथममेवानन्तद्रव्योपलब्धेः, तद्यथा-'पच्छाणुपुपीए चेव पढणा' अर्णतगुणाहियं वा हाणी या अणंतभागभहियं वा हाणी वा, पर्याये पुनः 'पविधा' पपैव, शेषप्रतिपेयः, तत्प्रथमतपैव समुदाय- मङ्गीकृत्यानन्तपर्यायापलब्धेस्तयथा पश्चानुपूयैव स्थापना-॥ एवं हानिरपि चोद्धव्या, तद्यथा-'अणंतगुणवढी वा १ असंखेज्जगुणबड्डी वा २ संखेज्जगुणवड्डी वा ३ संखेज्जभागवड्डी वा ४ असंखेज्जभागवड्डी वा ५ अणंतभागवड्डी वा ६, इत्येप गाथार्थः ॥ ७३१ ।। आह-नात्र.भावार्थ विद्यः किं चातुर्विध्यादि ?, अत आह भाष्यकारः-'बुड्ढी वेत्यादि पदस्थानकस्थापनया भावितार्था । किमयमुत्क्रम इति चेत्, उच्यते, अस्य व्यापकत्वोपदर्शनार्थमेतदन्तर्गते च चतुर्द्विस्थानके इति दर्शनार्थमिति गायार्थः ॥ ७३२ ॥ एवं निरूप्य नियुक्तिगाथाद्याधच्याचिख्यासुराह- पईत्यादि ।।अस्याक्षरघटना-'कोइ'त्ति कश्चिदधिज्ञानी अनुसमयं प्रागुपलब्धात्पनकोपलक्षित- क्षेत्रात्, किमत आह-असंखेज्जमागहिये खेत्तं पेच्छति विवड्डमाण, कुतः? विशुध्यमानत्वेन तीव्रत्वात्, तद्यथा-एवं कोई संखभागब्भहियं खेत्तं पेच्छइ विवड्डमाणं, तद्यथा तथा अन्नो संखेज्जगुणं खेत्तं पेच्छइ वियड्डमाणं, तद्यथा जम्बूद्वीपमा लोकमानं वा, किमस्यायमेव प्रकारोऽन्यो वेत्याह-'हायंतं वा'-प्रतिसमयमनेनैव नकारेण क्षीयमाणं वा, प्रतिलोममिति शेपः । एवं जहा खेत्तं तहेवकालंपि ·द्रव्यक्षेत्रा- दिपुद्धि- हानी ॥२४५॥ पेच्छइ विवड्डमाणं हायंत का, अस्यैव नियमार्थमाह-नानंतवृद्धिहानी अनयोः पश्यति, कुतः ? इत्याह-यस्माद्दावलीमौ नानन्तो अव- विशेपा० कोट्याचार्य धिविषय इति गम्यते ॥ तृतीय पादं व्याचिख्यासुराह 'दव्वमणतंसहियं कोर्थः ? प्रागुक्तात्पनकद्रव्यराशेः पुनस्तदनन्तभाग- वृत्ती वृद्धं पश्यति कश्चित् कश्चित्तु तदेवानन्तगुणवर्धितं पश्येत्, समस्तलोकमात्रद्रष्ट्टसम्भवात, एवं हायंतं वा प्रातिकूल्येनेति गम्यते, चतुर्थपादच्याचिख्यासयाऽऽह-भावेच पदविधे वृद्धिहानी इत्युक्तवद्, इति मूलगाथार्थोऽपि भाष्यकृता व्याख्यावइति ॥ अथानयोवृद्धि- ॥२४५॥ हान्योर्लक्षणमाह 'चुड्डीए चिय वुड्डी' त्यादि । अत्र 'दब्वाइसंजोएत्ति कालखेत्तदव्यभावाणं इत्युक्तं भवति, अन्यतरस्य कस्य. चिद, किमत आह-युद्धौ वृद्धिरेवान्येषां त्रयाणामुक्तत्वात् 'काले चउण्ह बुड्ढी' वि वचनात्, नतु कस्यचिद् वृद्धावन्येषां हानिरनुक्त- त्यान, अवस्थानं तु स्याटुक्तवत्, 'कालो भतियव्यो खेत्तवुड्डीए'त्ति वचनादिति वाक्यार्थः। अथवा वृद्धावेवान्यतमस्येतरेप वृद्धिर्नतु हानिः, यद्वक्ष्यति 'न उविवज्जासो' त्ति वाक्यार्थः, तथा 'हाणी हाणिए'त्ति कस्यचिद्धानौ अपरस्यापि हानिरेव, नतु विपर्यासो नतु वृद्धिरसम्भवात् , अवस्थानं तु स्यात् , तथा 'भागे भागो'त्ति एकस्य भागे वर्द्धमाने सत्यपरेषामपि भाग एव वर्धते संख्या- संख्येपानन्तलक्षणः तथा संख्येयासंख्येयलक्षणथ, नतु तृतीयेऽपि स्थाने, संख्येयलक्षणक्षेत्रकालभागवद्धावपि न्यस्यानन्तगुणवृद्धि- दर्शनात्, अत एव पूज्पादः स्वटीकायां प्रायोग्रहणं कृतमित्येवमादि, तथा 'गुणे गुणो'त्ति संख्येयगुणवृद्धिरेव असंख्येयगुणवृद्धावपि सैवेत्यर्थः, स्थापना इति गाथार्थः ७३६।। तत्रैतत्स्यात्-क्षेत्रचतुःस्थानकवद् द्रव्यस्यापि चतुःस्थानकमस्तु, तत्रस्थत्वात् , द्रव्यद्विस्था. नकवच पर्यायाणामप्येतदेवास्तु तन्निवन्धनत्वाद्, आह च-'किह' इत्यादि, कथं क्षेत्रस्यासंख्यभागादिसम्भवे द्रव्येऽपि न तत्सम्भयो ? येनोच्यते-'दव्वेसु होइ दुबिह'त्ति, ननूच्यतां-'दव्येसु होइ चउह'त्ति कथं वा द्न्यानन्त्ये सति पर्यायाणां असंख्येयभागद्धयादिचतुष्टयं .

·स्पर्धका-
वधिः
॥२४६॥
विशेषाची स्थापना अणंतगु० वृ० अ०भा० वृ० मध्यमभिधीयते, भागगुणद्वयं त्वायचरमं तुल्यमेव येनोच्यते 'छविहत्ति तन्निवन्धनत्यात्तस्या इति
कोव्याचापे गाथार्थः ।।७३७॥ तत्र, यत इह गाथायां विशेषन्यायस्याङ्गीकृतत्वादित्थमुपन्यासस्तथाहि-'खेत्त' इत्यादि । 'क्षेत्रानुवर्तिनः क्षेत्रपरिसंख्या-
वृत्ती
नवन्तः पुद्गलाः-स्कन्धादयस्तदाधेयत्वात्, तथा गुणाश्च-पर्यायाश्च पुद्गलानुवर्तिन इति'सामन्ना विन्लेया' इति सामान्यन्यायमगीकृत्यै-
॥२४६॥
वमित्युक्तं भवति, कय पुनर्नवमित्याह-न त्ववधिविषये एत एवं ।।७३८।। तत्र स्वक्षेत्रानन्तगुगत्वाद् द्रव्याणां पुद्गलेभ्यश्च पर्यायाणा-
मित्याह-स्वक्षेत्राद्धि द्रव्याण्यनन्तगुणानि, स्वद्रव्यादपि च पर्याया अनन्तगुणाः, अतोऽवधिविपये न क्षेत्रानुवर्तिनः पुद्गला इति द्वि-
स्थानकमेव, न च द्रव्यानुवर्तिनः पर्याया इति पदस्थानकमेवेति, अथ सामान्यन्यायस्य निगमनमाह-अतो निजाधाराधीना तेषां द्र-
व्यपर्यायाणां वृद्धिः हानिर्वा पुद्धिर्न हानिर्वा, अहानिर्वा वृद्धिः, एतदुक्तं भवति-तस्मात्सामान्यन्यायमङ्गीकृत्य यावती क्षेत्रस्य वृद्धि |
हानिर्वा तावत्येव हि द्रव्यस्य तदाधारत्वात् ,यावती च द्रव्यस्य तावत्येव पर्यायाणामिति गाथार्थः॥७३९॥ प्रकृतन्यायनिगमनमाह-
'न उइत्यादि न तु निजाधारवशादवधिनिवन्धो यस्मादसौ परीतः असंख्येयत्वात् , क्षेत्रकालयोरपि च विज्ञेयं, नात्रानुपपत्तियोद्या, तथा
चान्यथा च प्रवृत्तेः, आज्ञाग्राह्यत्वाच, प्रायोग्रहणं यथायोगं युक्त्यभिधानादिति, द्वारम् ॥७४०॥ तीव्रमन्दाविति द्वारमाह-
फड्डा य असंखेज्जा संखेज्जा यावि एगजीवस्स। एगप्फड्डुवओगे नियमासम्वत्थ उवउत्तो॥७४१॥(नि.६०)
फड्डा य आणुगामी अणाणुगामीय मीसया चेव । पडिवाई अपडिवाई मीसाय मणुस्सतेरिच्छे ।७४२।(नि,६१)
जालंतरत्थदीवप्पहोवमो फडगावही होइ । तिव्यो विमलो मंदो मलीमसो मीसरूवो य ॥७४३॥

·विशेषावक कोट्याचार्य वृत्ती स्पर्धका वधिः ॥२४७॥ ॥२४७ उवओगे एगेणवि दितो सो फडएहिं सव्वेहिं । उवउज्जइ जुगवं चिय जह समयं दोहिं नयणेहिं ॥७४४॥ कह नोवओगबहुया? भण्णइ न विसेसओ स सामण्णो। तग्गयविसेसविमुहो खंधावारोषओगोब्च ॥७४।। अणुगामि-नियय-सुद्धाई सेयराइं च मीसयाई च । एक्केक्कसो विभिन्नाइं फड्डयाइं विचित्ताई ॥७४६।। निययाणुगामियाणं को भेओ? को वतग्विवक्खाणं? नियओऽणुजाइ नियमा नियओनियओव अणुगामी॥७४७॥ चयइच्चिय पडिवाई अणाणुगामी चुओ पुणो होइ । नरतिरिगहणं पाओ जं तेसु विसोहिसंकेसा ।।७४८।। गहणमणुगामियाईण किं कयं तिवमंदचिंताए। पायमणुगामि नियया तिव्वा मंदा य ज इयरे ।।७४९॥ अपणे पडिवायुप्पायदार एवाणुगामियाईणि । नरतिरियग्गहणेणं अहवा दोसुपि न विरुद्धं ॥७५०॥ फड्डा येत्यादि । फडानि-अवधिज्ञानज्योत्स्नानिर्गमस्थानानि जालान्तरस्थप्रदीपोपमत्वात् , तानि चैकजीवस्य संख्येयान्यसंख्ये- यान्यपि च भवन्ति, क्षायोपशमिकविशेषात् . एवं च स्थिते एकफडकोपयोगे नियमात् सर्वरुपयुक्तो लभ्यते एकोपयोगत्वाल्लोचनवत् , तत्रैतत् स्यात्-प्रक्रमविरोधस्तीत्रमन्दद्वाराभिधाने फडकावधिमरूपणादिति, तन्न, तीवमन्दत्वात् फडकानाम् । आह च ग्रन्थकार एव- 'फड्डा येत्यादि । अनुगमनशीलान्यनुगामुकानि, नियतानी त्यभिप्राया, नानुगमनशीलान्यननुगामुकानि, ध्वंसस्वाभाव्ये सत्यपि तवैवा- गतस्य पुनर्भावीनीत्यभिप्रायः, मिथाणि चवेति उभयत्राप्युभयस्वभावानीत्यभिप्रायः। आधयोविपर्ययमाह- 'पडियाइ अपडिवाइनि प्रतिपतनशीलानि मतिपातीनि, तद्देशापेक्षया देशान्तरभावीनि तु भवन्तीत्यथः, अपतिपतनशीलान्यप्रतिपातीनि, नियतान्येवेत्यर्थः, मि- श्राणि चोभयसामान्यानि चेत्यर्थः, एतानि च मनुष्यतिर्यक्षु भवन्ति, एतेष्वेव विशुद्धिसंक्लेशसद्भावादिति नियुक्तिगाथावयार्थः ॥७४१- ·विशेषा फोय्याचा स्पर्धका- वधि: ॥२४८॥ ॥२३८॥ ७४२ 'जालंतरत्थेत्यादि । प्रागद्धनास्य स्वरूपम् । का पुनरय तीयादिरित्याह-यो चिमला स तीन उच्यते, मलिनस्तु मन्दः, मि. श्रस्तुमयस्वभावः, सदेशलादिति गाथार्थः ॥७४३॥ इह च-'उवओग' मित्यादि प्रकटार्थम् ॥७४४॥ तत्राह-'कह'मित्यादि। कथं नोपयोगमाचुर्यमनेकैरुपयुज्यमानस्य स्यात् ?, उच्यते, एकोपयोगत्वादियुक्तत्वात् , एकोपयोगी हात्मा तत्स्वाभाष्यात् लोचनद्वयव- दिति, अथवाऽनेकयस्तुविषयोपयोगे ह्येतत् स्यात्, नचायं तद्धा, अत आह-मण्यते अत्र प्रतिवचनं, न तैरुपयोगो जीवस्य 'न वि. शेषतो' न भेदेन, किंतु 'सामण्णोति सामान्य साधारणः, कुतः १-'तरगयविसेसविमुहोति तद्गतविशेपर्यमुख्यात् लोचनदयेन स्कन्धावारोपयोगपत् , यथा हि जालगृहान्तििलतप्रदीपप्रभानिर्गमः एकः, एकस्वादन्तः प्रदीपस्य, एवमत्राप्येकत्वात् परिच्छेनुरसावपि तदुपयोग एक एवेति गाथार्थः ॥७४५||द्वितीयां मूलगाथा व्याचिख्यामुराह-'अणुगामी'त्यादि । अणुगामिनियत शुद्धा इति विफरपाययः, सेतरा इति प्रय एच, तवच पद विकल्पाः, 'मीसयाई चति 'अणुगामिअगएणुगामीणि निययाणियपाणि मुसामुदाई एवं विनिप्राणि, एकैकमो विभिन्नन्वाद, स्थापना चेयमग्रे, यदा-'अणुगामिनिययसुद्धा' इति, एत एष विसुद्धानि, सेतराई पेति प्रतिपाभूतानि एमाशुद्ध 'मीसयाई यति उभयस्वभावानिएव, एवं विचित्राणि, एकैकशी जघन्यादि मेदेन वर्तमानस्या- दिति, स्थापना पेयमानः, एवमुक्ते सत्पाह-नियये स्यादि, 'निययाणुगामिया' अप्रतिपात्यनुगामिनीरित्यर्थः, उच्यते, नि- पोतियो निपनत्वेनानिपाती:सोऽनुपात्यैव नियमाद, तत्स्त्रमावस्याल्लोचनयत् , अनुगामुफस्तु नियतोऽपि स्यात्, तत्स्वाभाच्या- स्लोगनान ,अनियनोऽपि स्माद, कियदपि यात्वा विध्वंमुगमनादकलोचनोपयातादिति गाथार्थः ॥७४६-४७॥ विपक्षेऽधुनोत्तरमाह-- ग-व्यादि। प्रदिपानी नाम अनियतः, स नियमान् च्यान एव गच्छतः, अन्यत्र तमरत्यसकदष्यवधिलानोत्प, अनानुगामुकस्तु

·विशेषाव०
कोट्याचार्य
वृत्ती
वाह्याभ्यं-
तरावधी
२४९॥
॥२४९॥
च्युतः सन् पुनरपि तत्रैवायातस्य भवति । पश्चाददै व्याचिख्यासुराह-'नरें स्यादि गतार्थम् । चोदक आह-'गण' मित्यादि।
तीवमन्दद्वारे किमेषां ग्रहः, उच्यते, एतद्ग्रहण एवानयोः स्वरूपोक्तेः, आह च-'पाय'मित्यादि स्पष्टम् ॥७४८-४९॥ 'अण्णे'
इत्यादि । अथवाऽन्ये सरयः प्रतिपात्युत्पादद्वार एव वक्ष्यमाणेऽनुगामुकादीन्यवधिज्ञानान्याचक्षते, न पुनरत्र, केनेदं सिद्धम् ?,अत आह-
'नरतिरियम्गहणेणं' नरतिर्यग्रहणात्, तिर्यड्मानुष्यग्रहणाल्लिङ्गादित्यर्थः, न चैतदेव प्रमाणं, यत आह-अथवा द्वयोरपि द्वास्योस्ते-
ऽनुगामुकादयोन विरुद्धाः, आर्थेन न्यायेनेति सामर्थ्यात् गम्यते, एतदभिधाने तीवमन्दत्वाभिधानादित्येवमाद्युभयत्रोत्प्रेक्ष्य वक्तव्य-
मिति ॥ द्वारम् ।।७५०॥ अथ प्रतिपातोत्पादद्वारम्-
बाहिरलंभे भज्जो दवे खेत्ते य कालभावे य । उप्पा-पडिवाओऽवि य तदुभयं चेगसमयेणं ॥७५१॥(नि. ६२)
याहिरओ एगदिसो फडोही वाऽहवा असंबद्धो । दन्वाइसु भयणिज्जा तत्थुप्पायादओ समये ॥ ७५२ ।।
उप्पाओ पडिवाओ उभयं वा होज्ज एगसमरणं । कहमुभयमेगसमये ? विभागओतं न सवस्स ॥७५३॥
दावानलो व्व कत्थर लग्गइ विज्झाइ समयमन्नत्तो। तह कोइ ओहिदेसो संजायइ नासए विइओ ।।७५४॥
अभिंतरलद्धीए तु तदुभयं नत्थि एगसमएणं । उप्पापडिवाओऽवि य एगयरो एगसमयेणं नि.॥६३||
अभितरलद्वी सा जत्थ पइवप्पभव्य सव्वत्तो। संवद्धमोहिनाणं अन्भंतरओग्वहीनाणी ॥ ७२६ ॥
उप्पाओ विगमो वा दीवस्स वातस्स नोभयं समयं । न भवणनासा समयं वत्थुस्स जमेगधम्मेणं ॥७५७॥

·विशेषाव: कोव्याचार्य वृत्ती पाह्याम्प तरावधी ॥२५॥ ॥२५०|| उप्पायव्ययधुवया समयं धम्मंतरेण न विरुद्धा। जह रिउवक्कंगुलिता सुरनरजीवत्तणाई वा ॥ ७५८ ॥ उपज्जइ रिउयाए नासह वक्कत्तणेण तस्समयं । नउ तम्मि चेव रिउयानासो वक्कत्तभवणं च ॥७५९ ॥ लद्धत्तलाभनासो जुज्जइ लाभोय तस्स समएणं । जइ तम्मि चेव नासो निचविणहे कुओ भवणं? ॥७६०॥ सचुप्पायाभावा तदभावे य विगमो भवे कस्स ? । उप्पायवयाभावे काचठिइ ? सव्वहा सुण्णं ॥७६१॥ दवाईयां लिपहं पुत्वं भणिओ परोप्परनिबंधो। इह वस्स गुणेणं भण्णइ दवासिओ जं सो॥ ७६२ ।। 'याहिरलंभे' इत्यादि ।। 'बाहिरलंभे' बाह्यावधिप्राप्तौ 'भाज्य' सेव्यः, कः ? इत्याह-उत्पादः प्रतिपातस्तदुभयं चैकमम- येन, अपिशब्दचशब्दौ पूरणसमुच्चयार्थी, क्वेत्याह-द्रव्ये क्षेत्रे काले भावे च, एतदुक्तं भवति-कदाचिदस्यैकसमये उत्पादएक-वृद्धिरेव कदाचिद्वथय एव कदाचित्तूभयं दावदृष्टान्तेन सदेशत्वादिति समुदायार्थः ।।७५१ ॥ लक्षगमाह-'वाहिरओ' इत्यादि ॥ बाहिरओ नाम एगओ दिशो, एकया दिशा प्रतिबद्ध इत्यर्थः, फड्डकावधिर्याऽसम्बद्ध एव, अथवा वलयाकारत्वादसम्बद्धस्तत्र-द्रव्यादौ सेव्या- विकल्पनीया वा उत्पादादयः 'समकं' युगपत् , एतदुक्तं भवति-सदेशोऽयं ततश्चैकायतैकतो दिग्गं यदैव तिरथीनं सङ्कोचस्तदैवाग्रतो विकाशः, एवं प्रायः फडकावधावपि, वलयाकारोऽप्येकया दिशाऽस शुपिरपूरणमाधत्ते, परया तु तद्विधानमेव यदा उत्पादविनाशी, यदा तूत्पाद एव तदा तनु सद्वलयं विसरति, व्यये तु पृथु सत्तनूभवति, विचित्रत्वादिति गाथार्थः ॥ ७५२ ॥ एतदेव भारयन्नाह-'उप्पा- ओ' इत्यादि, पूर्वाधं गतार्थम् । एवमुक्ते सत्याह-'कहमुभयमेगसमये'चि उत्पादव्ययौ भिन्नकालावेककसमये युक्तावविरुद्धत्वात् , नतूभयमिति, उच्यते, 'विभागतो तन सव्यस्सति विभागतः-एकदेशमङ्गीकृत्य तद्-उत्पादव्ययोभयमवधेरिति प्रकृतं, न सर्वस्य- ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती बाह्याभ्यं- तरावधी ॥२५१|| ॥२५१॥ निमूर्लत एव तदस्वाभिदध्महे, तथाहि-दावानलो' वैत्यादि । यथा दावानलः कुत्रचित्-शुष्ककुशस्तम्बादी लगति तस्मिन्नेव च समयेऽन्यत्र भूणादौ विध्यापति सदेशत्वात् , वथा किमित्यत आह-'तह कोइ योहिदेसो लग्गति-पद्धइ विज्झायइ-वितिओ नासइत्ति गाथार्थः ॥७५३ ५४॥ विपर्ययमधिकृत्याह-'अभितरलद्धीए तु' इत्यादि ॥ अम्पन्तरावधिप्राप्ती तुर्विशेषणार्थः, फि?, 'तदुमयं' उत्पादव्ययोभयं 'नास्ति'न विद्यते 'एकसमयेन एकस्मिन् समये, अदेशावधित्वेन सर्वात्मप्रदेशावधित्वात् , सम्बद्धावधित्यादित्यर्थः, कि तस्त्यिस्यैकसमयेनेत्याह-उत्पादप्रतिपातावन्यतराविति गाथार्थः ॥ ७५५ ॥ लक्षणमाह-'अमितरलद्वी'त्यादि प्रतीतार्था ॥७५६॥ 'उप्पाओ' इत्यादि तस्येत्यभ्यन्तरावधेः 'उत्पादः प्रादुर्भावः, तथा 'विगमो वा' भ्रंशो वा 'समय'त्तिएककस्मिन् समये भवेत्। एतदुक्तं भवति-एकस्मिन् समये उत्पाद एष स्याददेशत्वात् प्रदीपस्येव, एवं व्ययोऽपि, अनभिमतप्रतिषेधमाह-न 'उभयं' उ- त्पादन्ययद्वयमस्यैकसमये स्यात्, किं कारणमित्याह-'यति यस्मात् 'वस्तुनो' द्रव्यस्य 'एकेन धर्मेण' एकेन स्वभावेन 'समकं' हेलौय 'न भवननाशो' नोत्पादव्ययौ स्यावां, नह्यङ्गुलिद्रव्यं येनैव धर्मेणर्जु भवति तेनैवर्जुत्वेन व्येति, विरोधाद , धर्मान्तरेण त्वे- कसमयमपि भवेत् , यतो यस्मिन्नेव समये तत्तथोत्पद्यते, तस्मिन्नेव चान्यथा व्येति, द्रव्यतया त्ववस्थितमेवास्ते इत्याह उप्पाए'त्यादि पूर्वार्धन दार्टान्तिकः पवादन तु दृष्टान्तः, यस्मिन्नेव समये ऋजुत्वोत्पादस्तस्मिन्नेव चक्रत्वनाशोऽङ्गुलिईन्यतया ववस्थिवैवेति भावनीयं सर्वत्र ॥७५७-७५८।। तथा च-'उप्पज्जती'त्यादि । उदेत्यकौटिल्येनाङ्गुलिद्रव्यमिति शेपः, नश्यति कौटिल्येनेकदा विष्ठति वेति गम्य ते, अनाविरोधः, नतु तस्मिन्नेवाकौटिल्यसमये नाशोऽकौटिल्यतायाः, तथा भाविवक्रत्वभवनं वा, विरोधात् , ॥७५९॥ तथा चाह-लद्ध' इत्यादि । इह वस्तुनो कौटिल्यादेर्लब्धात्मलाभस्य सतो नाशो युज्यते, लाभश्व-खखभावावाप्तिय तस्य कौटिल्यादेः समयेन, ततथ ·वाह्याभ्य- तरावधी विशेपाव० कोट्याचार्य वृत्ती ॥२५॥ ॥२५०॥ उप्पायन्वयधुवया समयं धम्मंतरेण न विरुद्धा। जह रिउवक्कंगुलिता सुरनरजीवत्तणाई वा ॥ ७५८ ॥ उप्पज्जइ रिउयाए नासइ वक्फत्तणेण तस्समयं । नउ तम्मि चेव रिउयानासो वक्कत्तभवणं च ।। ७५९ ।। लद्वत्तलाभनासो जुज्जइ लाभोय तस्स समएणं । जइ तम्मि चेवनासो निचविण कुओ भवर्णी ॥७६०॥ सचुप्पायाभावा तदभावे य विगमो भवे कस्स ? । उप्पायवयाभावे कावठिइ ? सव्वहा सुण्णं ॥ ७६१ ।। दव्वाईणं तिण्हं पुब्वं भणिओ परोप्परनियंधो। इह दश्वस्स गुणेणं भण्णइ दव्वासिओ जं सो ॥ ७१२ ॥ 'बाहिरलं' इत्यादि । 'थाहिरलंभे बाह्यावधिप्राप्तौ 'भाज्य' सेव्यः, का? इत्याह-उत्पादः प्रतिपातस्तदुभयं चैकमम- येन, अपिशब्दचशब्दौ पूरणसमुचयार्थी, क्वेत्याह-द्रव्ये क्षेत्रे काले भावे च, एतदुक्तं भवति-कदाचिदस्यैकसमये उत्पाद एव-वृद्धिरेव कदाचिद्वथय एव कदाचित्तूभयं दावदृष्टान्तेन सदेशत्वादिति समुदायार्थः ॥७५१ ।। लक्षगमाह-'बाहिरओं' इत्यादि । वाहिरओ नाम एगओ दिशो, एकया दिशा प्रतिवद्ध इत्यर्थः, फडकावधिर्वाऽसम्बद्ध एक, अथवा वलयाकारत्वादसम्बद्धस्तत्र-द्रव्यादौ सेव्या- विकल्पनीया वा उत्पादादयः 'समकं युगपत् , एतदुक्तं भवति-सदेशोऽयं ततथैकायतैकतो दिग्गं यदैव तिरश्रीनं सङ्कोचस्तदैवाग्रतो विकाशः, एवं प्रायः फडकावधावपि, वलयाकारोऽप्येकया दिशाऽस्य शुपिरपूरणमाधचे, परया तु तद्विधानमेव यदा उत्पादविनाशी, यदा तूत्पाद एव तदा तनु सरलयं विसरति, व्यये तु पृथु सत्तनूभवति, विचित्रत्वादिति गाथार्थः ।। ७५२ ॥ एतदेव भावयन्नाह-'उप्पा- ओं' इत्यादि, पूर्वाधं गतार्थम् । एवमुक्ते सत्याह-'कहमुभयमेगसमय'त्ति उत्पादव्ययौ भिन्मकालावेकैकसमये युक्तायविरुद्धत्वात् , नतूभयमिति, उच्यते, 'विभागतो तन्न सब्यस्स'चि विभागत:-एकदेशमङ्गीकृत्य तद्-उत्पादव्ययोभयमवधेरिति प्रकृतं, न सर्वस्य- ·वाह्याभ्यं- तरावधी ॥२५१॥ निमूर्लन एवं तदस्वामिदध्महे, तथाहि-दावानलो' वेत्यादि । यथा दावानलः कुत्रचित्-शुष्ककुशस्तम्बादौ लगति तस्मिन्नेव च विशेपाव फोट्याचार्य समयेऽन्यत्र भूतृणादौ विध्यायति सदेशत्वात् , तथा किमित्यत आह-तह कोह ओहिदेसो लग्गति-पदइ विज्झायह-वितिओ नासईत्ति वृत्ती गाथार्थः ॥७५३ ५४॥ विपर्ययमधिकत्याह-'अभितरलवीए तु' इत्यादि ॥ अम्पन्तरायधिप्राप्तौ तुर्विशेषणार्थः, किं १, 'तदुभय' उत्यादच्पयोभयं 'नास्ति'न विद्यते 'एकसमयेन एकस्मिन् समये, अदेशावधित्वेन सर्वात्मप्रदेशावधित्वात् , सम्बवायधित्वादित्यर्थः, ॥२५॥ किं तीस्त्यस्यैकसमयेनेत्याह-उत्पादप्रतिपातायन्यतराविति गाथार्थः ॥ ७५५ ।। लक्षणमाह-'अभितरलद्रीत्यादि प्रतीतार्था ॥७५६।। 'उप्पाओ' इत्यादि तस्येत्यभ्यन्तरावधेः 'उत्पाद' प्रादुर्भावः, तथा 'विगमो वा' अंशो चा 'समय'त्तिएकैकस्मिन् समये भवेत्, एतदुक्तं भवति-एकस्मिन् समये उत्पाद एव स्याददेशत्वात् प्रदीपस्येव, एवं व्ययोऽपि, अनभिमतप्रतिपेधमाह-न 'उभयं' उ- पादव्ययद्वयमस्यैकसमये स्यात् , किं कारणमित्याह-'य'त्ति यस्मात् 'वस्तुनो' द्रव्यस्य 'एकेन धर्मेण' एकेन स्वभावेन 'समक' हेलयैव 'न भवननाशो' नोत्पादव्ययौ स्यातां, नद्यगुलिद्रव्यं येनैव धर्मेणर्जु भवति तेनैवर्जुत्वेन व्येति, विरोधात् , धर्मान्तरेण त्वे- कममयमपि भवेत् , यतो यस्मिन्नेव समये तत्तथोत्पद्यते, तस्मिन्नेव चान्यथा व्येति, द्रव्यतया ववस्थितमेवास्ते इत्याह'उप्पाए'त्यादि पूर्वार्धन दान्तिकः पश्चादर्द्धन तु दृष्टान्तः, यस्मिन्नेर समये ऋजुत्वोत्पादस्तस्मिन्नेव वक्रत्वनाशोऽङ्गुलिव्यतया त्वयस्थितैवेति भावनीयं सर्वत्र ।।७५७-७५८|| तथा च-'उप्पज्जती'त्यादि । उदेत्यकौटिल्येनाहुलिद्रव्यमिति शेषः, नश्यति कौटिल्येनेकदा तिष्ठति वेति गम्य ते, अत्राविरोधः, नतु तस्मिन्नेवाकौटिल्यसमये नाशोऽकौटिल्यतायाः, तथा भाविवक्रत्वभवनं वा, विरोधात , १७५९॥ तथा चाह-लद्ध' इत्यादि । इह वस्तुनो कौटिल्यादेर्लन्यात्मलाभस्य सतो नाशो युज्यते, लाभश्च-सखभावावाप्तिथ तस्य कौटिल्यादेः समयेन, ततश्व ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्तौ ॥२५॥ यदि तस्मिन्नेव-उत्पत्तिसमये नाशः प्रतिपादितः ततो 'नित्यविनष्टें नित्यमनाविर्भूते 'कुतो भवनं ?' कुतः खात्मलाभप्राप्तिः ?, ४ वायाम्य- अत एवमेकेन पर्यायेण विनाशोत्पादे ॥७६०॥ किंमत आह-सव्वुप्पायेंत्यादि ॥ सर्वस्यामूलादुत्पत्यभावस्तदभावे च विनाश: तरावधी अभावो भवेत् कस्य?, लब्धात्मलामस्य ध्वंसात्तस्य चाप्राप्तः, तदभावे च स्थित्यभावः, ततश्च सर्वाभावस्ततोऽप्यायाताऽशेषस्य जगतः ॥२५२॥ शून्यतेति । दान्तिकभावना त्वेवम्. उप्पज्जइ बज्झेणं णासइ अभंतरेण तस्समयं । उ तंमि चेव अंतो नासो यज्झा हि भवणं वा ॥१॥ तम्हा तं णोभयं समयं इति स्थितम् ॥७६१॥ उत्तरगाथासम्बन्धनार्थमाह-'दव्वाईणम्मित्यादि सुगमा, नवरं पूर्वमिति 'संखेज्जमणोदव्य'इत्येवमादिना ॥७६२॥ दव्याओ असंखेज्जे संखेज्ने यावि पज्जवे लहइ। दो पजवे दुगुणिए लहइ य एगाओं दव्याओ।नि. ६४ एग दव्वं पेच्छं खंधमणुं वा स पन्जवे तस्स । उक्कोसमसंखिज्जे:संखिज्जे.पेच्छए कोई ॥७६४॥ दो पज्जवे दुगुणिए सवजहण्णेण पेच्छए ते य । वण्णाइए य चउरो नाणंते पेच्छइ कयाई ॥७६५॥ सागारमणागारा ओहि-विभंगा जहएणया तुल्ला । उवरिमगेवेजेसुं परेण ओही असंखेजो ७६६। नि.६५ सविसेसं सागारं तं नाणं निविसेसमणगारं । तं दसणंति ताई ओहिविभंगाण तुल्लाई ॥७६७॥ आरम्भ जहण्णाओ उपरिमगेवेज्जगावसाणाणं परओऽवहिनाणं चिय न विभंगमसंखयं तं च ॥७६८॥ 'दव्याओ इत्यादि, इहावधिज्ञान्येकसात् परमावादेच्यादसंख्येयान् पर्यायान् नीलनीलेतरादीनेकादिगुणकृष्णादीन् वा गुरुलध्या-

·देशसव-
वधिः
विशेपाव
कोट्याचार्य
वृत्तौ
॥२५३॥
॥२५३॥
दीन् वा लभते उत्कृष्टः, मध्यमः संख्येयान्, जघन्यस्तु द्वौ पर्यायौ द्विगुणिती, चतुरो वर्णादीनित्यर्थः । इति गाथार्थः ॥७६३।।
'एगं दव्य'मित्यादि, 'दो पज्जवे'त्यादि सुयोध्यम् , नवरं नानन्तान् प्रतिव्यक्तिकं, न समुदायमङ्गीकृत्य । द्वारम् ।।७६४-७६५॥
अथ "नाणदंसणविभङ्ग' इतिद्वारत्रयमभिधीयते, कस्य कियानवधिरिति , तत्र गाथा-'सागारे त्यादि । जघन्य एव जघन्यका,
सर्वस्तोक इत्यर्थः। तस्मात् जघन्यकादारभ्य 'तुल्यौ'सदृशौ भवतः, सर्वत्रेति शेषः, कावित्याह-'अवधिविभङ्गो' अवधिश्च विभगवती,
किंविशिष्टौ यावित्याह-साकारानाकारी, एतदुक्तं भवति-सम्यग्दृष्टेरवधिः, स च साकारो भवत्यनाकारच, मिथ्यादृष्टेर्विभङ्गोऽसावपि
च साकारोऽनाकारथ, तो जघन्यादारभ्य सर्वत्र तुल्यौ, किमविशेपेण', नेत्याह-उपरिमनैवेयकेपु, तुरपिशब्दार्थः तेनैवदुक्तं भवति-
भवनपवित आरम्य उपरिमवेयकेष्वप्ययमेव न्यायो यदुत-'सागारमणागारा ओहिविभंगा जहण्णओ आरब्भ तुल्ला' परतस्तु किमित्यत
आह-परतोऽवधिरेव, तत्र मिथ्यादृष्टशुपपातासम्भवात् , स चासंख्येय इत्यत आह-स चासंख्येयो योजनापेक्षया, देवानां चायं प्रायो
निरूपित इति गाथार्थः ॥७६६॥'सविसेस'मित्यादि 'आरम्भे'त्यादि गतार्थे ।।७६७-७६८॥द्वारम्।। साम्प्रतं देशद्वाराभिधानायाह-
नेरइय-देव-तित्थंकरा य ओहिस्सऽवाहिरा होति । पासंति सव्वओखल्लु सेसा देसेण पासंति ॥नि. ६६
ओहिण्णाणस्खेत्तभंतरगा होंति नारयाईया । सव्वदिसोऽवहिविसओ तेसि दीवप्पभोवम्मो ॥७७०।।
अभिंतरत्ति भणिए भपण पासंति सचओ कीस । ओयइ जमसंतयदिसो अंतोऽपि ठिओनसम्वत्तो॥७७१॥
निययावहिणो अभितरत्ति वा संसयाचणोयत्यं। तो सब्यओऽभिहाणं होउ किमभितरग्गणं ॥७७२।।
अभितरत्ति तेणं निययावहिणोऽवसेयया भइया। भवपचयाइवयसा सिद्धे कालस्स नियमोऽयं ॥७७३॥

·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती देशसा- वधिः ॥२५४|| ॥२५४॥ सेसञ्चिय देसेणं न उ देसेणेव सेसया किंतु । देसेण सवओवि य पेच्छन्ति नरा तिरिक्खा य ॥७७४॥ 'नेरइय' इत्यादि नरकेषु भवा नारकाः क्रीडाभाजो देवाः तीर्थकरणशीलास्तीर्थकराः द्वन्द्वश्च समासः, च एवकारार्थत्वादवधा. रणार्थः, अस च व्यवहितं प्रयोग दर्शयिष्यामः, त एते नारकादयः 'अवधेः' अवधिज्ञानस्य 'अवाद्या भवन्ति' अवध्युपलब्धस्य क्षेत्रसान्तर्वर्तन्ते, सर्वतोऽवभासकत्वात् प्रदीपवदित्युक्त भवति, तत्वार्थावाखावधय एष भवन्ति, नेपां बाह्यावधिर्भवतीत्यर्थः, तथा 'पश्यन्ति' आलोकयन्ति 'सर्वतः' सर्वासु दिक्षु, खलुशब्दोऽप्येवकारार्थः, स चाप्यवधारण एव, सर्वास्खपि दिग्विदिविति, तत्रैत- स्याद्-एतेऽवधेरवाया भवन्तीत्यनेनैव पश्यन्ति सर्वतः खल्विति सिद्धत्वात् द्वितीयपदोपादानं न कर्त्तव्यं, गतार्थत्वात्, तन्न, सन्देहाप- नोदार्थत्वात्, तथाहि-वलयाकररावधिमन्तोऽप्ययधिज्ञानोपलब्धक्षेत्रान्तर्भवन्तो न सर्वतः पश्यन्ति दिगन्तरालादर्शनात् , अत उच्यते- पश्यन्ति सर्वत एव, शेषास्तु शेपास्तिर्यग्नरा देशेनेत्येकदेशेन पश्यन्ति, अत्र चेष्टतोऽवधारणविधिः, शेपा एव देशतः पश्यन्ति, न तु शेपा देशत एवेति गाथार्थः ॥७६९॥ अथवाऽन्यथा व्याख्यायते-ततश्च नारकदेवतीर्थकरा अवधेरवाह्या भवन्तीति कोऽर्थः ?, अवधिज्ञान- वन्तोऽमी भवन्ति, अयमर्थः, अत इदानी संशयः-किमेते देशतः पश्यन्तीत्यत आह-पश्यन्ति सर्वत एव, आह-यद्येवं पश्यन्ति सर्वत इत्येतावदेवास्तु अभ्यन्तरग्रहणमनर्थकं, संशयोद्भूतिहेतुत्वाद् अस्य च तद्व्यावृत्तिहेतुत्वाव, तन्न, एतद्ग्रहणे सत्यपि अभ्यन्तरग्रहणस्य नियतावधित्वविशेषकत्वादतो नियतावधयोऽमी भवन्ति सर्वतोऽवभासवन्तति पौर्वापर्यम् । तत्रैतरस्पात-नियतापधित्वमप्यमीपामत एव सिद्धं, भवप्रत्ययो नारकदेवाना( तच्चा० अ० १ सू०)मिति वचनात् , तीर्थकृतामपि पारभविकोऽवधिरिति प्रसिद्धेस्ततश्च यासंती'- त्यायेवास्त्विति, तन्न, यतः भवप्रत्ययादिवचसा सिद्धे कालस्य नियमोऽयं, भवक्षयं यावदमी अभ्यन्तरावधयः पश्यन्ति च सर्वतः इति २ ·संवद्धासंब- द्धाववधी विशेषाव कोट्याचार्य वृत्ती ॥२५५। ॥२५५॥ पुनरपि पौर्वापर्यमिति गाथार्थः॥७६९॥ आद्यं व्याख्यानं कुर्वन्नाह भाप्यकार:-'ओहि इत्यादि॥ अवघ्यभ्यन्तरा नारकादयो भवन्ति । यतः सर्वतः 'सब्वेत्यादि स्पष्टम् ।।७७०|| चोदक आह-'अभितर मित्यादि पूर्वार्द्ध स्पष्टं, सरिराह- अन्तीवि ठिओन सन्यो ओयई', कोऽसौ ? असंततदिशो वलयाकारः एकदिशो वेति भावनेति गाथाद्वयार्थः ॥७७१॥ द्वितीयं व्याख्यानं कुर्वन्नाह-'नियये- त्यादि। अथवाऽभ्यन्तर इति कोऽर्थः १, नियतावधयो, नियमेनामीपामवधिर्भवतीत्याकूतं, ते च किं देशतः पश्यन्ति उत नेति संशया- पनोदार्थ पश्यन्ति सर्वत एवेत्याह, यद्येवं ततः सर्वतोऽभिधानमेवास्तु किमनेनेति, उच्यते-'अभितरत्ती' त्यादि । 'तेनेति ततस्त-| हिं अभ्यन्तरा इति कोऽर्थः १, नियतावधयो, नियमेनामीपामवधिर्भवतीत्यभिप्रायप्रकटनम् , अवशेपास्तु-तिर्यमनुष्याः भजिताः कदाचिन्नियतायधयः कदाचिदनियतावधय इति गाथाख्यः, मवप्रत्ययादिवचनादेवेदं सिद्धमिति चेत्, अत आह-'भ' त्यादि, गतार्थम् ॥७७२-७३॥ चरमावयवं व्याचिख्यासुराह-'सेसचिये त्यादि, गतार्था ॥७७४|| द्वारम् । अथ क्षेत्रद्वारम् - संखेज्जमसंखेज्जो पुरिसमवाहाए खेत्ततो ओही। संवद्धमसंवद्धो लोगमलोगेय संबद्धो॥७७५॥ (नि. ६७० ओही पुरिसे कोई संबद्धो जह पभा व दीवम्मि । दूरंधयारदीवयदरिसणमिव कोइ विच्छिण्णो ॥७७६।। संखिजमखिलं देहाओ खित्तमंतरं काउं । संखेज्जासंखेनं पेच्छइ तदंतरमबाहा ।।७७७॥ संयद्धासंघद्धो नरलोयंतेसु होइ चउभंगो। संबद्धो उ अलोए नियमा पुरिसेवि संबद्धो ||७७८॥ तत्र 'संखेज्' इत्यादि, तत्र क्षेत्रतोऽवधिर्द्विधा भवति, 'संवद्धमसंबद्धो चि, किमुक्तं भवति ?-इइ कश्चिदवधिः पुरुपे-पूर्णः सुख- दुःखानामिनि पुरुषः तस्मिन् पुरुपे-द्रयरि 'सम्बद्ध प्रतिष्ठितः सन्ततत्वात् प्रदीपप्रभावत् , कश्चिच्चासम्बद्धः झटितत्वात् , प्रकृष्टत- ·विशेपाव कोट्याचार्य सिंचद्धासंब- द्धाववधी ॥२५६॥ ॥२५६॥ मोण्याफुलप्रदेशव्यवहितमदीपप्रभासमुद्योतितक्षेत्रदर्शनवद् , तत्र यस्तावदसंबद्धस्स संख्येयोऽसंख्येयो वा, कथं :-'पुरिसमवाहाए'- त्ति अराधनमयाघाऽपान्तरालमित्यर्थः, पुरुषस्यावाधा पुरुषावाधा तया हेतुभूतया सह, अयमभिप्राय-असम्बद्धोऽवधिः क्षेत्रतः संख्येयो या असंख्येयो वा योजनापेक्षया, एवं सम्बद्धोऽपि, तदनेन स्वतन्त्रावधिचिन्तनमानं कृतम् , इदानीमयमबाधया चिन्त्पते, अत्र चतुर्भगी-संख्येया अवाधा संख्येयोऽवधिः १, संख्येया अवाधा असंख्येयोऽवधिः २ असंख्येया अबाधा संख्येयोऽवधिः ३ असंख्येया अवाधा असंख्येयोऽवधिरिति ४, सम्बद्धे तु विकल्पाभावः, तथा 'लोगमलोगे य संबद्धोति लोके चतुर्दशरज्ज्वा- त्मके पञ्चास्तिकायवति, अलोके च केवलाकाशास्तिकायात्मके, चः समुच्चये, 'संबद्ध लग्नः, कथं १ 'लोगेति पुरुषे सम्बद्धो लोके च, लोकममाणावधिः, पुरपे न लोके, देशतोऽभ्यन्तरावधिः, न पुरुपे लोके शून्पो, न पुरुपे न लोक इति बाह्यावधिः, अलोक- सम्बद्धस्त्वात्मसम्बद्ध एवेति गाथार्थः ॥७७५।। 'ओही त्यादि 'संखेने त्यादि 'संबढे त्यादि ।।७७६-७७७-७७८॥ उतार्थ स्थापनाद्वारम् । गतिद्वारधुना- गइ नेरइयाईया हेट्ठा जह वणिया तहेव इह । इड्डी एसा वणिजइत्ति तोसेसियाओऽवि॥७७९॥(नि. ६८) जे पडिवज्जति मई तेऽवहिनाणंपि समहिआ अण्णे । बेयकसायाईया मणपज्जवनाणिणो चेव ।। ७८० ॥ सम्मा सुरनेरइयाऽणाहारा जे य होति पजत्ता। ते च्चिय पुव्वपवण्णा वियलाऽसण्णी य मोत्तूणं ॥ ७८१ ॥ आमोसहि विप्पोसहि खेलोसहि जल्लमोसहीचेव । संभिन्नसोय उजुमइ सम्वोसहि चेव बोद्धव्यो।(नि. ६९)

·विशेपाव०
कोव्याचार्य
आमशीप-
ध्याद्याः
लब्धय:
॥२५७॥
॥२५७॥
चारण आसीविस केवली य मणनाणिणो य पुयधरा । अरहंतचक्कवट्टी बलदेवा वासुदेवाय॥(नि. ७०)
संफरिसणमामोसो मुत्तपुरीसाण विप्पुसो विप्पो । अन्ने विडिति विट्ठा भासंति य पत्ति पासवणं ॥७८४।।
एए अन्ने य यह जेसिं सव्वे य सुरमओऽवयचा । रोगोषसमसमत्था ते होंति तओसहिप्पत्ता ॥७८५॥
जो सुणइ सव्वओ मुणइ सम्वचिसए व सव्यसोएहिं। सुणइ बहुए व सद्दे भिन्ने संभिन्नसोओसो॥७८६॥
रिज़ सामण्णं तम्मत्तगाहिणी रिजुमई मणोनाणं । पायं विसेसविमुहं घडमेत्तं चिंतियं मुणए ।।७८७॥
विडलं वत्युविसेसण माणं तग्गाहिणी मई विउला । चिंतियमणुसरह घडं पसंगओ पज्जवसएहिं !!७८८।।
अइसयचरणसमत्था जंधाविजाहिं चारणा मुणओ । जंघाहिं जाइ पढमो नीसं काउं रविकरेऽवि ॥७८९॥
पगुप्पारण गओ रुयगवरमिओ तओ पडिनियत्तो । बीएणं नंदिस्सरमिहं तओ एइ तइएणं ॥७९०॥
पढमेण पंडगवणं पीओप्पारण नंदणं एइ । तइओप्पारण तओ इह जंघाचारणो हो(ए)इ ॥७११॥
पढमेण माणुसोत्तरनगं स नन्दिस्सरं तु विइएण । एइ तओ तइएणं कयचेझ्यवंदणो इहई ॥७९२)
पढमेण नन्दणवणे वीओप्पारण पंडगवर्णमि । एइ इहं तइएणं जो विज्जाचारणो होइ ॥७९३||
आसी दाढा तग्गयमहाविसाऽऽसीविसा दुविहभेया। ते कम्मजाइभेएण णेगहा चउविहविगप्पा ७९४॥
मणनाणिग्गहणेणं विउलमई केवली चउम्भेओ । सम्मत्तनाणदसणचरणेहिं खयप्पसूपहिं ॥७९५।।
ओहिनाणावसरे मणपज्जवकेवलाण किं गहणं ? । लद्विपसंगेण कयं गहणं जह सेसलहीणं ॥७९६॥

·विशेपार
कोट्यागाये
प्रती
आमौंप-
ध्याद्याः
लब्धयः
॥२५८॥
॥२५८॥
सोलस रायसहस्सा सव्वबलेणं तु संकलनिवद्धं । अंछंति वासुदेवं अगडतडम्मी ठियं संतं ।। नि.७१॥
घेतूण संकलं सो वामगहरयेण अंछमाणाणं । अँजिज विलिंपिज्ज व महुमहणं ते न चापंति॥नि. ७२॥
दो सोला बत्तीसा सव्ववलेणं तु संकलनिवद्धं । अंछंति चकवाहि अगडतडम्मी ठियं संतं ॥ नि.७३॥
घेत्तूण संकलं सो वामगहत्थेण अंछमाणाणं । अॅजिज्ज विलिंपिज्ज व चक्कहरं ते न चाएंति ॥नि.७४ ॥
जं केंसवस्सउ वलं तं दुगुणं होइ चक्कवहिस्स । तत्तो वला वलवगा अपरिमियवला जिणवारदा ॥नि.७५।।
खीर-महु-सप्पिसाओवमा उ चयणा तयासया होति । कोट्टयधन्नसुनिग्गलसुत्तत्था कोबुद्धीया ।। ८०२ ।।
जो सुत्तपएण पहुं सुयमणुधावइ पयाणुसारी सो। जो अत्थपएणऽत्थं अणुसरई स बीयबुद्धी उ ।। ८०३ ।।
उदय चावय-वउवसमो-यसमसमुत्था यहुप्पगाराओ। एवं परिणामवसा लद्धीओ होंति जीवाणं ॥८०४॥
केई भणंति वीसं लद्धीओ तं न जुज्जए जम्हा । लद्वित्ति जो विसेसो अपरिमिया ते य जीवाणं ॥ ८०५ ॥
गणहरतेयाहारयपुलायवोमाइगमणलद्धीओ । एवं पहुगाओविय सुव्वंति न संगिहीयाओ ॥ ८०६ ॥
आमोसही य सेले जल्ले विप्पे य होइ सव्वे य । कोहे य वीयबुद्धी पयाणुसारी य संभिन्ने ॥१॥
उजुमइ-विउल क्खीरे महु-अक्ग्वीणे विउव्वि-चरणे य । विज्जाहर-अरहंता चक्की बल-वासु वीसइमे ॥२॥
भवसिद्धियाणमेता वीसंपि हवंति पत्थ लद्धीओ। भवसिद्धियाण महिलाण जत्तिया जाउ तं चोच्छ ॥३॥

·. विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती आमशौंप- ध्याद्याः लन्धयः ॥२५९॥ ॥२५९॥ जिण-घल-चक्की-कैसव-संभिन्ने जंघचरण-पुब्वे य। भवियाइवि इत्थीए एयाओ न सत्त लदीओ ॥ ४ ॥ रिजुमइ-विउलमईओ सत्त य एयाओ पुब्वभणियाओ । लद्वीओ अभव्याणं होंति नराणंपिन कयाइ॥५॥ अभवियमहिलाणंपि हु एयाओ न होति भणियलद्धीओ। महुखीरासवलद्धीविनेय सेसाउ अविरुज्झा॥६॥" भब्याभत्र्याइविसेसणत्यमह्वा तयंपि सवियारं। भवावि अभव्वा वियजं चक्कहरादओ भणिया ॥८०७॥ पोग्गलपरियाद्वं जनरदेवंतरं सुए भणियं । तो सो भव्यो कालो जमयं निब्याणभावीणं ॥ ८०८॥ भणिओऽवहिणो विसओ तहाचि तस्संगहं पुणो भणइ । संखेवरुईण हियं अव्यामोहत्यमिडं च ।। ८०९ ॥ दच्चाई अंगुलावलिसंखेजाईयभागविसयाई । पेच्छइ चउग्गुणाई जहपणओ मुत्तिमंताई ॥ ८१०॥ उक्कोस संग्वाइयलोगपोग्गलसमानियद्वाई । पइदब्वं संखाइयपजायाई च सव्वाइं ।। ८११ ॥ ओहिविभागे भणियंपि लद्धिसामण्णओमणोनाणं । विसयाइविभागत्यं भण्णइ नाणक्कमायातं ॥८१२॥ 'गई'त्यादि । गति रकादिका, आदिशब्दादिन्द्रियादिपरिग्रहः, अधस्ताद्यथा मतिप्रस्ताव उक्ता एवमिहाप्यवधौ, विशेपं वक्ष्यति भाष्यकारः, एपा च माद्धिरतोऽनेन प्रस्तावेन शेपा अप्यामोपध्यादय उच्यन्ते इति गाथार्थः ॥७७९ ॥ 'जे'इत्यादि । ये मतिज्ञा- नस्य मतिपद्यमानकास्तेऽवधेरिति, किमविशेषेण ?, नेत्याह-समधिका अन्ये अवधेः प्रतिपद्यमानकास्तद्यथा वेदातीताः श्रेणिद्वयेऽवधेः प्रतिपद्यमानका भवन्ति, मतेस्तु नोक्ताः, सम्यक्त्वमाप्तावेतल्लामात्, एवं सर्वत्र भावना, तथा कपायातीताय सूक्ष्मसम्परायादयः तथा मनःपर्यायज्ञानिनश्चेति गाथार्थः ॥ ७८० ॥ तथा-'सम्मा' इत्यादि । अपरिवडियसम्मदिट्टीणो मणुया नारगसुरेसु उववज्ज- ·दिपार कोट्याचार्य आमशीप- ध्याधा: लब्धयः पूतो ॥२६०॥ ॥२६०॥ मागा आहारगद्वारे अनाहारकमङ्गीकस्य पडिवज्जमाणया, मतेः पुनरमी नोक्ताः, वथा ये च भवन्त्यपर्याप्तका अविग्रहोपपातादौ अपर्या- सम्द्वारे शक्तिमही कृत्य, पूर्वप्रतिपन्नेषु का पात्यत आह-त एवास्य पूर्वप्रतिपन्ना ये मतेः, किमविशेषण १, नेत्याह-विकलेन्द्रियान् असंशिनो मुक्त्वा, तेपां तद्विपयत्वादेवेति गाथार्थः ।। ७८१ ॥ प्रागुक्तसम्बन्धं गाथाद्वयमाह-संफरिसण मित्यादि भाष्यगाथाः पा प्रतीवार्थाः, नवरं यः किल सर्वतः शृणोति स संभिन्तश्रोता:, यद्वा श्रोतांसि इन्द्रियाणि सम्भिन्नान्येकैकशः सर्वविपयरस्य परस्प- रतो घेति स सम्मिन्नश्रोता:, सम्मिन्नान् या परस्परतो लक्षणतो विधानतथ सुबहूनपि शब्दान् शृणोति स संभिन्नश्रोतेति ॥७८४-८८|| अप 'चारण' ति पदम्-'अइसयेत्यादि । अतिशयो-यथावत्थुताभ्यासजनितो विद्यादिलामः अतिशयेन चरणे-गमने समर्था:- मत्यलाः, के च ते ? इत्याह-'मुनयः साधवो मगवन्तः, ते च द्विविधा भवन्ति, कथमित्याह-जंघाविज्जाहिं चारण'त्ति जवाचा- रणा मिज्जाचारणा य, प्रथमसामोपवर्णनायाह-जंधाभ्यां याति मथमो-जवाचारणः, किं कृत्वेत्याहनियां कृत्वा' अवलम्बनं कृत्वा 'रविकरानपि' आदित्यफिरणानपि, मेरुशिखरादाविति गम्यत इति गाथार्थः ।।७८९।। कथमित्यत आह-'एगु'इत्यादि । अतः एत- स्मात्कर्मभूमियानादू 'पकोत्पादेन' एकक्रमेण 'गतो' याति रुचकवरद्वीपं, चैत्यवन्दनार्थमिति गम्पते, ततो रुचकवरात् प्रत्याग- च्छन् दिवीपेनोत्पादितेन नन्दीश्वरद्वीपं तदारावर्तिनमागच्छति, ततस्तृतीयेनायस्कन्देन इह एति यतो गतः आसीदिति गाथार्थः ॥७९०॥ ए तापत्तियकमामर्थ्यम् अथ ऊर्घमाह-'पढमेणे'त्यादि । प्रथमेन क्रमेणामुक्तः पण्डकवनं पाति, मेरोः शिखरमित्यर्थः, द्वितीयेन नन्द- नग्न, प्रथमा मेखलामित्पर्धः तृतीयेन विद्दतीति गाथार्थः ॥७९१।। विधाचारणसामर्थ्यमप्याह-'पढ़मेणे त्यादि । अयमपि प्रथमे- नापस्कन्देन मानुपोतरं पर्वतमेति, द्वितीयेन नन्दीश्वरमेति-पातीत्यर्थः, तत्परावृत्तः एति तवो नन्दीश्वरा कृतचैत्यनन्दन इह-भरत- ·आमशोप- विशेपार कोट्याचार्य वृत्ती घ्याद्या: लन्धयः ॥२६॥ ||२६१॥ क्षेत्रादाविति गाथार्थः ॥७९२।। एतत्तिर्यग, ऊर्ध्वमध आह-'पढमेणे'त्यादि । स्पष्टार्था ॥७९३॥ 'आसी'त्यादि। आस्यो-दंया तासु विपमेपामित्यासीविपाः ते द्वेषा-कर्ममेदेन जातिमेदेन च, तत्र जातिमेदेन चतुर्विधविकल्या वृश्चिकमण्डूकोरगमनुष्यजातयो यथार्थस- म्बन्धात्, कर्मवस्तु क्रियातस्तु तपश्चरणादितोऽन्यतो या गुणतोऽनेकविधास्तयथा तिर्यश्चो मनुष्याः देवाचासहस्रारादिति गाथार्थः ॥७९४।। 'मणेत्यादि । मनोज्ञानिग्रहणेन विपुलमतिः, प्रागुक्तमासीत् , स्वरूपनापनार्थ, 'केवली य' ति केवली च चतुर्दा, कैः | इत्याह-सम्यक्त्वादिभिः क्षायिकैरिति गाथार्थः ॥ एतदवस्तु मन्यमान आह 'ओही त्यादि स्पष्टा, नवरं लद्धी एते मनःपर्यायकेवले अरा उपते, प्रसद्गायातत्याचारणादिवत् ! 'पुव्यधर' त्ति पूर्वाणि धारयन्तीति पूर्वधराः, अईदादयस्तु प्रतीता इति नियुक्तिगायाद- पार्थः ॥७९५-७९६।। साम्प्रतमय वासुदेवादीनां महापुरुषाणां चीर्यान्तरायक्षयोपशमादिप्रमवं सामर्थ्य मुत्कीर्यते-'सोलसे'त्यादि। गाथाः पश्च । 'अच्छन्ति' आकर्षन्ति 'भुंजेजत्ति भुञ्जीत चिलिम्पेत वा न चायेंत्याक्रप्टुं, ततः-सामान्यजनपदवलाद् बलदेवा बलवत्तराः, जिनवरेन्द्रास्त्वनन्तवला:, समस्तवीर्यान्तरायकर्मक्षयादिति, शेपं स्पष्टत्वानाख्यातम् । तदेवमेता लब्धयः फिल संक्षेपेणोक्ताः, साम्प्रतमेतदधिकारानुवृत्तेविमध्यमप्रमाणोपदर्शनाय चाह भाष्यकार:-'खीर' इत्यादि। 'जो सुत्ते' त्यादि ॥ ८०२-३ ॥ उपसंहरमाह-'उदयेत्यादि ।।८०४॥ तदेवमभिधाय केपांचिन्मतमाशिशङ्कयिपुराह-'केई' इत्यादि । केचन प्रनाभि- मानिनो व्याचक्षते यथा विंशतिरेव लन्धयः, नाधिका न्यूना या, उक्तं च-अतः पूर्वपक्षतः 'कैइ भणंति वीसं लद्धीओ,' भगंतु कायानुपपत्तिरित्याह-तन्न, लन्धेरतिशयत्वाचस्य च जीवेवपरिमितत्वादिति गाथार्थः ।। ८०५॥ अपि च यदि सत्यमेव विंशति- लेंन्धयः स्युस्ततोऽन्यासामपि परिगणनं स्यात् , तथा च सति संख्यानियमो प्लान्येत, गणधरादिलन्धिपरित्यागप्रसमाद, तथा ·पेशेपान फोव्याचार्य आमौंप- ध्यायाः लब्धयः ॥२६॥ ॥२६२।। च-गणहरेत्यादि स्पष्टा ।। ८०६ ॥ सरिरेवाह-'भवा' इत्यादि । अथ चेत् भच्याभध्यादिविशेषणार्थमेव लब्धीनां प्ररूपण- प्रपासः, एतदुक्तं भवति-एता पिंशतिर्मव्यानामेव, शेपास्त्वभव्यानामिति, उच्यते, तदप्येयं मरूपणं सविचारम्-अनेकान्तिकम् , अन्यत्रापि समानत्वात् व्यभिचाराच, तथाहि-नैता भव्यानामेव, अपि त्वभव्यानामप्युक्तवत् , कथं चाऽन्यत्रापि समानत्वमित्याह- यद्-पस्मात् चक्रपरादयः भव्या एव सन्तोऽभव्या अपि, अभव्यलब्धिष्वपि मध्ये 'भणिता' पठिताः सूत्रेऽतो न्यत्रापि समा- नम्, आह-कथं पुनर्जायते भव्या एव चक्रधरा इति ?, उच्यते-'पोग्गले त्यादि।। यद्-यस्मानरदेवान्तरं श्रुते भणितं कालतः पुद्गल- परावर्चस्याप्यर्दै 'होऊण चकवट्टी पुणोवि अह होइ एत्तिए य गए'तितो असौ भव्यो वर्त्तते, कुतः इत्याह 'यत्' यस्मात्कालोऽयं-पुद्- गलपरातर्धिप्रमाणः काफ्ला निर्वाणभाविना, भव्यानामित्यर्थः, अभव्यानां त्वन्तरकालो वनस्पतिकाल इति गाथार्थः ।।८०७-८॥ उपसंहरन्नाह-'भणिओं' इत्यादि । उक्तोऽवधेविषयः 'ओही खेत्तपरिमाणे इत्यादि द्वारगाथादयेन तथापि येऽतिसंक्षेपरुचयः सत्या- स्तद्धिताय तत्संग्रहं भूयोऽपि वक्ति' भणति च, अर्थात् सूत्रकारः अव्यामोहार्थत्वाद्, इष्टं चैतच्छिष्यादिहितत्वादिति गाथार्थः ।।८०९॥ 'दब्वाई' इत्यादि । इह मोहिणाणी जहण्णओ मुत्तिमत्ताई दच्चाई' पेच्छइ क्षेत्रकालाभ्यां तु अङ्गुलापलिकासंख्येयभागाभ्यन्तरतः भावतो चउगुणाई दवाई 'दो पजवे दुगुणिए' त्ति वचनात् ॥ 'उक्कोस'मित्यादि भाविता ॥ तदनेन यदुक्तं 'तं समासओ चउ- विहं पण्णन ति तदाख्यातमिति अवधिज्ञानार्थस्तत्परिसमाप्तः ॥ 'ओही'त्यादि ॥८१०-८१२।। मणपज्जवनाणपुण जणमणपरिचिंतियस्थपागडणं | माणुसखेत्तनिवद्धं गुणपञ्चइयं चरित्तवओ (नि.७६) पुणसहो उ विसेसे रूविनिबंधाइतुल्लभावेऽवि । इदमोहिनाणाओ सामिधिसेसाणा भिन्नं ।। ८१४ ॥

·मनःपर्याय- ज्ञानम् विशेषाव० कोट्याचार्य वृत्ती ॥२६॥ ॥२६॥ तंसंजयस्स सब्बप्पमायरहियरस विविहरिधिमओ।समयक्खेतम्भितर सपिणमणोगयपरिणाणं ॥८१५।। मुणइ मणोदवाई नरलोए सो मणिजमाणाई । काले भूयभविस्से पलियासं खिजभागम्मि १८१६॥ दव्यमणोपनाए जाणइ पासइ य तग्गएऽणते । तेणावभासिए उण जाणइ वाझेऽणुमाणेणं ॥८१७॥ सो य किर अचक्खुइंसणेण पासइ जहा सुयन्नाणी । जुत्तं सुए परोक्खे पचरखे न उमणोनाणे ॥८१८॥ जइ जुञ्जए परोक्खे पचक्खे नणु विसेसओ घडइ । नाणं जइ पचक्खं न दंसणं तस्स को दोसो ? ॥८१९॥ अन्नेऽवहिंदसणओ वयंति न य तस्स तं सुए भणियं । न य मणपनवदंसणमन्नं च चउप्पयाराओ ॥८२०॥ अवा मणपनवदसणस मयमोहिदसणं सण्णा । विन्भंगदसणस्स व नणु भणियमिदं सुयाईयं ॥८२१॥ जेण मणोनाणविओदो तिषिण वदंसणाई भणियाई । जइ ओहिदसणं होज होज नियमेण तो तिणि ॥८२२।। अन्ने उ मणोनाणी जाणइ पासइय जोऽवहिसमग्गो। इयरोय जाणइ चियसंभवमेत्तं सुएऽभिहियं ॥८२३॥ अन्ने जं सागारं तो तं नाणं न सणं तम्मि । जम्हा पुण पञ्चक्खं पेच्छइ तो तेण तन्नाणी ।।८२४॥ भण्णइ पण्णवणाए मणपज्जवनाणपासणा भणिया । तो एव पासए सो संदेहो हेउणा केण ? ॥८२५॥ 'मण'इत्यादि । मनःपर्यायज्ञान-प्राग्निरूपितशब्दार्थम् , पुनःशब्दो विशेषणार्थः, इदं हि रूपिद्रव्यनिवन्धनक्षायोपशमिकप्रत्यक्षादि- सामान्येऽपि सत्यवधिज्ञानात स्वाम्यादिमेदेन विशिष्टमित्यर्थभेदेनेति, स्वरूपमस्याह-जनमनःपरिचिन्तितार्थप्रकटनं, मानुपक्षेत्रम्-अर्थ- तृतीयद्वीपसगुद्रपरिमाणं वनिपढे 'गुणप्रत्ययम् असाधारणक्षान्त्यादिगुणनभवम् , इदं च चारित्रवत एव स्यात्, एतदुक्तं भवति-आम- ·मनःपर्याय- विशेपार ज्ञानम् कोट्याचार्य वृत्ती ॥२६४॥ ॥२६४॥ पापध्यादिनातिप्राप्तस्यैवेति समुदायार्थः । 'पुण' इत्यादि । 'त'मित्यादि व्याख्यातार्थम् ॥८१३ १५|| यदुक्द-तं समासओ चउबिह- मित्येतदाह-'मुणइ' इत्यादि । मन्यमानान्ययं जानीते योग्यानि काले त्रिविधेऽपि, कियत्प्रमाणे?-पल्योपमासंख्येयभागेऽतीतादौ । पर्यायत आह-'दव्यमणो' इत्यादि । द्रव्यात्मकं मनो द्रव्यमनस्तस्य पर्याया द्रव्यमनःपर्यायारतान् 'जानाति विशेषभूयिष्ठपरिच्छेदतः साक्षात्करोति स्पष्टावभासित्वात् , करतलामल.कवत् , तथा पश्यति च सामान्येन, क्व स्थितानित्याह-'तद्गतान् द्रव्यमनोऽस्तित्वपर्याय- मम्बद्धानित्यर्थः, कियत इत्याह-अनन्तान् , अन्यानपि भावान् , किं साक्षात्करोति ?, नेत्याह-तेन पुनद्रव्यमनसाऽवभासितान् बाह्यान् मन्दरमकराकरादीन् जानात्यनुमानेन, न साक्षाद् , अमूर्त्तवादपि व ह्यस्येति गाथार्थः॥८१६-७॥ आह-अन्यत्र प्रतिपादितं-"जाणइ णपासति' अतः किमुक्त-'जाणति पासति य' ? इत्यत आह-'सो य किरे' त्यादि । स च किल-मनःपर्यायज्ञानी अचक्षुर्दर्शनेन- | शेपेन्द्रियोपलब्धिरूपापग्रहादिमतिव्यापारेण तान् पश्यति, क इवेत्याह-'यथा' येन प्रकारेण श्रुतज्ञानी अन्चक्षुर्दर्शनेन पश्यतीत्युक्तं, विकल्पत इति भावः, एवं परिहते सत्याह-'युक्तं' घटमानकं 'थुते' ज्ञातस्वभावे मेर्वादावचक्षुर्दर्शनेन दर्शनमिति प्रक्रमः, किमिति ? परोक्षवात्तस्य, 'न तु' नैव मनःपर्यायज्ञाने ज्ञातम्वभाव एव युक्तमचक्षुर्दशनेनावग्रहादिरूपमतिव्यापारेण तद्दर्शनं, तस्य प्रत्यक्षत्वादिति गाथार्थः ।।८१८॥ उच्यते-'जइ जुबए' इत्यादि । यदि परोक्षे श्रुते युज्यते अचक्षुर्दर्शनेन दर्शनं तमनु प्रत्यक्षेऽस्मिन् विशेषत:- | सुतरां घटते अवग्रहादिलक्षणमतिव्यापाराचक्षुर्दर्शनेन दर्शनं, तथाहि-'ज्ञान' मनःपर्यायज्ञानं यदि प्रत्यक्षं न दर्शनमचक्षुर्दर्शनं ततस्तस्य मनःपर्यायविदः को दोपो १, नैव दोपः,तस्यान्यविपयत्वात्, अवधिज्ञानिनश्चक्षुर्दर्शनाचक्षुर्दर्शनवत्, अत एव 'जाणइ पासई' यदुक्त- मिति गाथार्थः । अन्ये पुनरस्य पश्यत्तामेवं समर्थयन्तीत्याह-अन्ये त्याहुः-असो अवधिदर्शनेन पश्यति इति त्रुवतां को दोपः ?

·विशेपार० कोट्याचार्य वृत्ती मनःपर्याय- ज्ञानम् ॥२६५॥ ॥२६५|| इत्यत आह'नच नैव तस्य मनःपर्यायविदस्तत्-अवधिदर्शनं यत्रे प्रतिपादितं, न य गणं तिनच अन्यत्-चतुष्प्रकाराद्दर्शनाधिक मनःपर्यायदर्शनमस्ति, चक्षुरचक्षुरवधिकेवलदर्शनमिति सूत्रप्लुतेरिति गाथार्थः ।।८१९-२०॥ 'अहवेत्यादि । अथ चेन्मनःपर्याय- दर्शनस्यावधिदर्शनमिति संज्ञा मता तस्यां सूत्रथुताविति, कस्येवेत्यत आह-'विभंगदसणस्स च यथा विमङ्गदर्शनस्पावधिदर्शन- मितिसंज्ञा, सिद्धश्च दृष्टान्तः, उच्यते-भणियं नन्विदं त्वया थुतातिक्रान्तं, किं वाङ्मात्रेण ?, नेत्याह-'जेणे'त्यादि ॥ येन मनोज्ञानविदो भगवत्यामासीविपोद्देशके द्वे दर्शने प्रतिपादिते चक्षुरचक्षुर्दर्शने, विज्ञानित्वाद् , त्रीणि वा चतुआनित्वे सति, ततश्च यद्यधिदर्शनं स्यान्मनःपर्यायदर्शनं सूत्रश्रुतौ ततः स्यानियमेन त्रीणीत्यतस्रयमेवावक्ष्यदिति. गाथार्थः ॥८२१-२२॥ 'अन्ने' इत्यादि । अन्ये तु मन्यन्ते-अयं जानाति पश्यति चेति, कः? इत्यत आह-योऽवधिज्ञानसमग्रः, इतरस्तु जानात्येव केवलं त्रिज्ञानी, अतः सूत्रे सम्भवमानं मणितं नन्द्यादौ 'जाणति पासती ति गाथार्थः ।। ८२३ ॥ 'अन्ने' इत्यादि । अपरे अभिदधति, यद्-यस्मान्मनःपर्यायज्ञानं 'साकार' सविशेष 'तो' ततस्तज्ज्ञानमुच्यते, तेन च जानात्येव, न तत्र दर्शनं, यस्मात्पुनस्तानेव स्कन्धान 'प्रत्यक्षं पश्यति' साक्षात्करोति 'तो' ततस्तेन प्रत्यक्षद्रदृत्वेन वज्ज्ञानी भण्यते, क्षमाश्रमणदीकायां त्वियम्, अन्ये वाहुः-साकारोपयोगान्तःपातित्वान दर्शनं, दृश्यते चानेन प्रत्यक्षत्वादवधिवत् , इत्येतदपि न दर्शनं, दृश्यते चानेनेति विरुद्धम् , उभयधर्मान्वयाभावाद्वा न फिश्चिदिति गाथार्थः।।८२४।। उच्यते-'भण्णई' त्यादि कण्ठया ॥ ८२५ ॥ सत्पदमरूपणादि तु स्वाम्यनुसारेणावधेरिवानुसतव्यमिति ॥ समाप्तं मनः- पर्यायज्ञानम् ॥ FAS ·केवलज्ञान विशेपार कोट्याचार्य वृत्ती ॥२६६॥ ||२६६॥ अथ केवलमुच्यते- अह सबदव्वपरिणामभावविन्नत्तिकारणमणतं । सासयमप्पडिवाई एगविहं केवलन्नाणं ॥ ८२६ नि.७७॥ मणपज्जवनाणाओ केवलमुद्देससुद्धिलाभेहिं । पुब्वमणंतरमभिहियमहस होऽयं तयथम्मि ॥ ८२७ ।। सव्वद्दव्याण पओगवीससामीससा जहाजोग्गं । परिणामा पजाया जम्मविणासादओ सव्वे ॥ ८२८ ॥ तेसि भावो सत्ता सलक्खणं वा विसेसओ तस्स । नाणं विष्णत्तीए कारणं केवलण्णाणं ।। ८२९ ।। किं बाहुणा ! सव्वं सव्वओ सया सव्वभावओ नेयं । सव्यावरणाईयं केवलमेगं पयासेइ ॥ ८३०॥ पज्जायओ अणतं सासयमिदं च सदोवओगाओ । अव्वयओऽपडिवाई एगविहं सब्वसुद्धीए ॥ ८३१ ।। केवलनाणेणऽत्थे नाउंजे तत्थ पन्नवणजोग्गे। ते भासइ तित्थयरो वइजोग सुयं हवइ सेसं ॥८३२॥नि.७॥ नाऊण केवलेणं भासइ न सुएण जं सुयाईओ। पण्णवणिज्जे भासइ नाणभिलप्पे सुयाईए,॥ ८३३ ।। तत्थवि जोग्गे भासइ नाजोग्गे गाहयाणुवित्तीए । भणिए व जम्मि सेसं सयमूहइ भणइ तम्मत्तं ॥ ८३४ ॥ वइजोगोतं न सुयं खओवसमियं सुअंतओ न तओ। विन्नाणं से खइयं सहो उण दव्वसुयमित्तं ।। ८३५ ।। सेसं एउमत्वाणं विनाणं जं सुयाणुसारेणं । तं भावसुयं भपणइ ग्वओवसमिओवओगाओ ॥ ८३६ ।। मण्णंत चा न सुयं सेसं कालं सुयं सुणेताणं । तं चेव सुयं भषणइ कारणकज्जोवयारेण ।। 6३७ ।।

·केवलज्ञानं विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती ॥२६७॥ ॥२६७|| अहवा वइजोगसुयं सेसं सेसंति जंगुणभूयं । भावसुयकारणाओ जमप्पहाणं तओ सेसं ॥ ८३८ ॥ वइजोगसुयं तेसिंति केइ तेसिंति भासमाणाणं । अहवा सुयकारणओ वइजोगसुयं सुणताणं ।। ८३९ ।। केवलनाणं मन्दी मंगलमिति चेह परिसमत्ताई। अहुणा स मंगलत्यो भण्णइ पगओऽणुओगत्ति ।।८४०॥ 'अर्थ'त्यादि, अथेत्यानन्तर्यार्थो वक्ष्यमाणोपपत्तिभ्यः, शेपं स्पष्टम् , गाथाः पद यावदिति शेषः ॥ ८२६-८२७-८२८-८२९- ८३०-८३१ ॥ इह तीर्थकृत समुत्पन्नकेवलज्ञानः सद्धर्मदेशनां करोतीति ध्वनिद्रव्यश्रुतं, स च भारभुताविनाभावीति तत्सम्भवेनि- टापत्तिरिति मा भूदव्युत्पन्नधियां मतिमोहोऽत उच्यते-'केवले'त्यादि स्पष्टार्था, नवरं 'वइजोग'त्ति तस्यासी पाग्योग उच्यते, शेष छमस्थानां श्रुतं भवति, श्रुतानुसारप्रभवत्वात् ॥ ८३२ ।। शेपं भाष्यकृदाह-'नाऊणेत्यादि । केवलेनैव ज्ञात्वा भापते. नास्मद्वि- धवतेन, तदत्तीतत्वात् , 'पन्नवणजोगा' प्रज्ञापनीयास्तान् भापते, नेतरान् , बाग्गोचरातिक्रान्तत्वात् ॥ ८३३ ॥ 'तत्थवीं त्पादि सुगमा ||८३४ा. यई' इत्यादि । तस्यासौ ध्वनिर्वाग्योगमात्रं, नतु श्रुतं, श्रुतस्य क्षायोपशमिकत्वात्, न चासौ क्षयोपशमस्तस्यास्ति, एतदुक्तं भवति-क्षायिकं तस्य विज्ञानं, शब्दस्तु द्रव्यमात्रम् ॥ ८३५ ॥ सुतं भवउ 'सेस'ति व्याचिख्यासुराह-'सेस'मित्यादि सुगमा, 'अहवा सुयं भवति सेसं' कालमित्यध्याहारः ॥ ८३६ ॥ तथा चाह-'भण्णंतं ' त्यादि ॥ इह भगवता मण्यमानं न श्रुतं, शेपं तु कालं श्रुतं, नच 'सुर्णेताण' गणहरायामित्यर्थः, अथवा 'तं चैव सहमेत्तं सुर्य भन्नई' कथं , वाग्योग एव श्रुतं वाग्योगथुतमितिविग्रहः, कुत इत्याह-कारणे कार्योपचाराद् पृष्टौ वन्दुलोपचारवत् ॥८३७|| 'अहवेत्यादि । 'वइजोगसुर्य सेसं'ति को था ? इत्याह-'सेसति जे गुणन्भूयं', कुत एतदेवमित्याह-'भावे'त्यादि पच्छद्धं कंट, अथवा-'वई'इत्यादि, केति भणंति 'वतिजोगसुयं (हवइ) तेसिं' 'तेसिति

·केवलज्ञानं
विशेपाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
॥२६॥
॥२६८॥
कोऽर्धः इत्यत आह-'भासमाणाण' तीर्थकराणां, नतु 'तिस्थगर' इत्येकवचनाभिधानादेवं वचनभेददोषः, तन्न 'अच्छंदा जेण भुंजंति,
न से चाइति चुचई'त्ति न्यायसिद्धत्वात् , 'अहवा वइजोग्गसुर्य'ति वाग्योग एव श्रुतं, केपा १, शृण्वतां श्रुतकारणत्वादिति गाथार्थः, तदेवं
नचादिभिर्निरूप्प गत्यादिभिरिदं निरूप्यते-तत्र गतौ सिद्धमनुष्ययोः केवलमस्ति, इन्द्रियेवतीन्द्रियस्य, एवं उसकायाकाययोः,
सयोगायोगयोः, अवेदकस्य, अपायस्य, शुक्ललेझ्यालेश्ययोः, सम्यग्दृष्टेः, केवलज्ञानिना, संयतनोसंयतनोअसंयतयोः, साकारा-
नाकारोपयोगयोः, आहारकानाहारकयोः, भाषकाभापकयोः, परीत्तनोपरीत्तापरीत्तयोः, पर्याप्तकनोपर्याप्तकापर्याप्तकयोः, चादरनोवाद-
रयोः, नोसंजिनः, भव्यनोभव्ययोः, चरमाचरमयोः, द्रव्यप्रमाण प्रतिपद्यमानानामुत्कृष्टतोऽष्टशतं, पूर्वप्रतिपन्नाः केवलिनोऽनन्ताः, क्षेत्रं
जघन्यतो लोकस्पासंख्येयभागः उत्कृष्टतो लोकः, स्पर्शनमप्येवमेव, कालतः साद्यपर्ययसितं, नास्पान्तरमस्ति, भागाल्पबहुत्वे प्राग्वत्
।। ८३८-३९ ॥ अथैतावत्कालादारब्धव्याख्यानस्य फलमाह-'केवल मित्यादि ॥ केवलज्ञानं समाप्त, तत्समाप्ती नन्दी,
तत्समाप्तायपि मंगलं समाप्तमिति ।।
अथ समुदायार्थद्वारमभिधित्सुराह-
'केवलं नाण' मित्यादि ॥ 'अधुना' साम्प्रतं 'स' प्रकृतः प्रस्तुतोऽनुयोगोऽभिधीयते, किंविशिष्ट इत्याह-'मङ्गलार्थ:
मझ्यते हितमनेनेति मङ्गलं तस्यार्थः, मङ्गलसाध्य इत्यर्थः॥ ८४० ॥ (इत्यं. नि. ७९) साम्प्रतं स इति सामान्येनोक्तत्वादाचार्य
एव प्रश्नं कारयन्नाह-
सो मइनाणाईणं कयरस्स?, सुयस्स, जं न सेसाई । होति पराहीणाई न य परबोहे समत्थाई ॥ ८४१॥

·रिगेपास फोट्याचार्य अनुयोग- सन्दार्थः ॥२६९॥ २६९॥ पापण पराहीणं दीयोग्य परप्पयोहयं च । सुयनाणं तेण परस्पोणत्यं तदणुओगो।। ८४२ ॥ सोऽहिंगओ चिय आयस्सयस्स कयरस्स किंत्यचिंताएातं चिय सुयंति साहइ सुपाणुयोगाभिहाणेण ॥८४३॥ 'मोइत्यादि । सोऽनुयोगः वानपञ्चकमध्ये कस्य , उच्यते, श्रुनस्प, सस्पर गुर्गपनत्यान् परमत्यायसवाय ॥८४१॥ तथाहि- 'पागण'त्यादि ।। प्रायोग्रहणं प्रत्येकयुद्धादेः स्वयमपि मागाव, येन कारणेन तेन तदनुयोग आरम्पत्ते, किमर्थ?, परमोधार्थ, नथाहि- मएर शास्त्रारम्मः पाप्रमोवार्यकारभ्यते, न पुनराहोपुरुपिफया जनरअनार्य या ?, याख्यातिलामनिरपेक्षताव मुमुक्षगामिति गाथार्थः ॥ ८४२ । पामुक्त सत्याह-'सोहिगओ'इत्यादि । 'म अनुयोगोऽधित सावश्यकस्य 'कयप्पवयणप्पणामो' इत्यादिना अतः 'कतरस्मति किमनानया चिन्तया? येनोच्यते-'सो मतिनाणादीणं कतरस्मति ?, उच्यते, इह 'मुताणुयोगाभिहाणेण मुनस्मति उत्तरेण तदारश्यर्क शुनमेष, नत्यन्यत् किश्चिक्रियादि इत्येतद 'साधयति' कपयति को दोप: ?, वस्मान् प्रतिष्ठितमिदं 'कवरस्म ?, गुपसा ति गापार्थः ॥ ८४३ ॥ आह-योगमनुयोग इति का गन्दार्थः १ इत्यत आह-~- अणुजोयणमणुओगो मुयस्स नियएण जमभिहेगर्ण। वायारो या जोगो जो अणुख्योऽणुकुलो चा॥८४४॥ अहया जमत्यओ धोवपच्छभावेहिं सुपमणुं तस्स । अभिहेग यावारी जोगो तेणं व संबंधो ॥ ८४५ ॥ 'अणु'इत्यादि । अनुयोजनमनुयोगः, रिमुक्तं मनदीत्याह-सुपस्म निययेश जमभिधेयेण संरंधणे, 'वारासेवा योगो नि'या' इत्य- थवा योगो योजनं 'वाकारोनि जमुक्तं भाति, ततय योग एवानुयोगोऽनुशब्दलरेपान , पुनरपि किमुक्त भरतीत्यादयोऽनुम्योऽनुछ- लो या प्रणयार्थेन सह यो व्यापार: सोऽनुयोग इति गाथार्थः ॥८४४॥ 'अहवे'त्यादि ।। अथरा 'यत्' यस्मादर्थतः अर्थतः सका.

·विशेपार कोव्याचार्य वृत्ती नन्दीव्या- ख्याना- नियमः ॥२७॥ ॥२७॥ शाद स्तोकपथाभावाभ्यां सूत्रं अणु, ततः किमित्यत आह-तस्य-अणोः सूत्रस्याभिधेये व्यापारः योगोऽनुयोगः, तेन वाऽणुना योगो यः सोऽणुयोग इति गाथार्थः ॥ ८४५ ॥ अतः 'आवस्सयस्स अणुओगोति स्थितम् ॥ अत्राह- आवस्सयस्स जइ सो तत्थंगाईण अट्ट पुच्छाओ । तं होइ सुयक्खंधो अज्झयणाई च, न उसेसा ॥८४६॥ नणु नंदीवक्खाणे भणियमणगं इहं कओ संका ? । भण्णइ अकए संका तस्सानियमं च दाएइ ।। ८४७ ।। नाणाभिहाणमेत्तं मंगलमिटुं न तीए वक्खाणं । इहमहाणे जुज्जइ, जं सां वीसुं सुयक्खंधो ।। ८४८ ॥ इह साणुग्गहमुइयं न उ नियमोऽयमहवाऽपवादोऽयं । दाइज्जइ कहणाए कयाइ पुरिसादवेक्वाए ।।८४९॥ 'आइत्यादि।। यद्यसायावश्यकस्य वच श्रुतविशेषः, तत्राङ्गादीनामष्टौ पृच्छाः "आवस्सयं णं किं अंग अंगाई सुयक्खधो सुय- खंघा अज्झयणं अज्झयणाई उद्देसो उद्देसा"? उत्तरमाह-"तं आवस्सयं सुयक्खंधो अज्झयणाई च सेसपडिसेहो"ति गाथार्थः ।।८४६॥ | अपर आह-'नणु'इत्यादि । नन्वित्यनुयायां 'नन्दी' ज्ञानपञ्चकस्वरूपाभिधायी ग्रन्थः तद्व्याख्याने इदं भणितमनङ्गमङ्गानाधिकारे ह कुतः शङ्का येनाष्टौ प्रश्नाः प्रयुज्यन्ते ? इति, भण्यते, अकृते आदौ नन्दीव्याख्याने 'शङ्का' सन्देहो जायते, अपितु पृच्छयन् गुरू- स्तस्यादौ नन्दीव्याख्यानस्यानियमं दर्शयतीति गाथार्थः ॥ ८४७ ।। आह-मङ्गलार्थमवश्यमेव नन्दीव्याख्यानात् कथमनियममदर्श- नमिति, 'नाणा इत्यादि । इहादौ मङ्गलमिष्टं, किं १, ज्ञानाभिधानमात्रम् अनभिमतप्रतिषेधमाह-न तस्या व्याख्यानम् , अस्थानत्वा- दुत्सर्गेणेत्यभिप्रायः, तथाहि पथि गच्छन्नध्वगोदधि दृष्ट्वा मङ्गलमिति गृह्णाति, नतु भक्षयत्यपि, किमित्याह-यदसौ नन्दी पृथक्श्रुतस्क- न्ध इति गाधार्थः ।।८४८॥ इह पाठे किमिति प्रपञ्चत उक्तेति चेत् , उच्यते, 'इहे त्यादि । 'इह आवश्यकारम्भे 'सानुग्रहम्' अनु- ·विशेपार कोट्याचार्य पृत्ती आपश्यफ स्पनामा- दयः ॥२७१॥ ॥२७॥ ग्रहार्थम् , 'उदितम्' उक्तं ज्ञानपञ्चकन्याल्यानं प्रपञ्चतः, नतु नियमोऽयं तद्व्याख्याने, अपित्यभिधानमानस्यै नियमो, मङ्गला- र्थत्वात् , अपरा इदमन्यत् परिहारान्तरम्-अपवादोऽयमिह नन्दीकथनेन कथ्यते, कथमित्याह-कदाचित् पुरुषाद्यपेक्षया अन्यारम्भेऽ- पदव्युत्क्रमेणाभिधीयते समस्तदध्युपयोगवदिस्यतोऽष्टौ पृच्छा इति गाथार्थः ॥ ८४९ ॥ अत्र च- आवस्सयसुयक्खंधो नामं सत्थस्स तस्स जे भेया | ताई अज्झयणाई नासो आवस्सयाईणं ॥८५० ॥ फज्जो पिहप्पिहाणं जहत्थमजहत्यमत्यसुपणंति । नामे चेव परिच्छा गज्झं जइ होहिइ जहत्यं ।। ८५१ ॥ नामाईओ नासो चउब्धिहो मंगलस्स च स नेओ। विष्णेओ य विसेसो सुत्तगओ किंचि बुच्छामि ॥८५२॥ आगमओ दयावासयं तमावासयं पयं जस्स । सिक्खियमिच्चाइ तयं तयणुवउत्तो निगदमाणो ॥८५३॥ सिविषयमंतं नीयं हिययम्मि ठियं जियं दुर्य पइ । संखियवपणाइ मियं परिजियमेन्तुक्कमेणंपि ॥८५४॥ जह सिग्वियं सनामं तह तंपि तहा ठियाइ नामसम । गुरुभणियघोससरिसंगहियमुदत्तादओ ते य॥८५५॥ नविहीणकग्वरमहियापरं च वोचत्य रयणमालव्व । वाइफ्रखरमेयं वच्चासियवपणविष्णासं ॥८५६॥ नसलियमुवलहलंपिय अमिलियमसरूवधण्णमेलोव्व।वोचत्वगंधमहवा अमिलियपयवक्कविच्छेयं ॥८५७॥ नय विविहसत्यपल्लवविमिस्समठाणछिन्नगहियं वा । विचामेलिय कोलियपायसमिव भेरिकंथ व ॥८५८॥ मत्ताइनिययमाणं पडिपुण्णं छंदसाऽवत्थेणं । नाकंखाइसदोसं पुण्णमुदत्ताइघोसेहिं ।।८५९॥ कंठोहविप्पमुक्कं नाव्यत्तं यालमूयभणियं च । गुरुवायणोवयातं न चोरियं पोत्थियाओ वा ।।८६०॥

·विशेगाव कोट्याचार्य वृत्ती आवश्यक- स्यनामा- दयः ॥२७२॥ ॥२७२।। आगमओडणुषउत्तोपत्ता इति सिद्धमावासं। कि सिक्खियाउसुयगुणविसेसणे फलमिहभहियं ॥८६१|| जह सव्वदोसरहियंपि निगदओ सुत्तमणुवउत्तस्स । दव्यसुयं दव्यावासयं च तहसव्यकिरियाओ॥८६२॥ उपउत्तस्स उ खलियाइयंपि सुद्धस्स भावओ सुत्तं। साहइ तह किरियाओ सव्वाओ निजरफलाओ॥८६॥ अहिए कुणालकविणो हीणे विज्जाहराइ विहृता । वालाउरातिभोयणभेसज्जचिवज्जआ उभए १८६४॥ चंदगुत्तपपुत्तो उ, पिंदुसारस्स नत्तुओ। असोगसिरिणो पुत्तो, अन्धो जायइ कागणिं ॥८६५॥ जो जहा बद्दए कालो, तं तहा सेव वानरा ! । मा वंजुल परिग्भट्ठो, वानरा ! पडणं सर ॥८१६॥ विजाहर रायगिहे उप्पय पद्धणं च हीणदोसेण । कहणोसरणागमणं पयाणुसारिस्स दाणं च ॥८६७॥ चित्तकडुभेसजाई मा ण पीलेज ऊणए देइ । पउणइ न तेहिं अहियेहिं मरइ बालो तहाहारे ॥८६८॥ अत्थस्स विसंवाओ पयभेआओ तओ चरणभेओ । तत्तो मोक्खाभावो मोक्खाभावेऽफला दिक्खा ।।८६९॥ नोआगमओ जाणयभब्यसरीराइरित्तमावासं । लोइयलोगुत्तरियं कुप्पावयणं जहा सुत्ते ॥८७०॥ लोउत्तरे अभिक्खणमासेवालोयओ उदाहरणं । स रयणदाहगवाणियनाएण जईहवालद्धो ॥८७१।। आगमओ भावावासयं तदत्थोवओगपरिणामो। नोआगमओ भावे परिणामो जाण किरियासु ॥८७२॥ लोड्यलोउत्तरियं कुप्पावयणं च तं समासेणं । लोउत्तरं पसत्यं सत्थे तेणाहिगारोऽयं १८७३॥ 'आवस्सए' स्यादि, 'कज्जो' इत्यादि, शास्त्रनाम आवश्यकश्रुतस्कन्धस्तभेदावाध्ययनानि 'तम्हा आवस्सयं निक्खिवि- ·विशेषाव० कोट्याचार्य वृत्ती आवश्यक स्यनामा- दयः ॥२७३।। ॥२७३॥ स्सामि'इत्येवमादि, आह च-न्यासो निक्षेपः, आवश्यकादीनां पृथक् पृथक् कार्यः, किं कारणं ?, यतो नाम त्रिविधं भवति, यथार्थाs- यथार्थार्थशून्यताभेदात् , यथार्थ शिखी, अयथार्थ पलाशः,डित्यादि त्वर्थशून्यम् , अतो नाम्न्येवास्यास्माभिः परीक्षा कर्त्तव्या, ततश्च ग्राय यदि यथार्थ स्यात्, तत्रैव समुदायार्थपरिसमाप्तेः,विवेचितकारित्वाद् भगवदर्हच्छासनप्रतिपन्नानामिति गाथाद्वयार्थः।।८५०-८५१।। अथ भेदतत्चपर्यायैरभिदधदावश्यकनिक्षेपं तावदाह-'नामाई'त्यादि, आवश्यकस्य हि चतुर्विधो नामादिन्यासः सर्व मङ्गलस्येव, तद्यथा नामावश्यफमित्येवमादि, विज्ञेयश्च विशेषोऽस्य सौत्रा-अनुयोगद्वारे पूक्तः, तथा च कञ्चिद्विशेपं वक्ष्यामि, अनुग्रहप्रवृत्तत्वादिति गाथार्थः ।। ८५२ ॥ तत्र नामस्थापने क्षुप्णार्थे, द्रव्यावश्यकं द्वेधा-आगमनोआगमभेदात् , तत्र 'आगमतो' इत्यादि प्रश्नयति-'आगमओ' इत्यादि, आगमतो द्रव्यावश्यकं कियत् १, उच्यते, 'जस्स णं आवस्सएति पदं शिक्षितं ठित जित'मित्येवमादि 'जाव णो अणुप्पेहाए', तथा चाह भाप्यकार:-'तमावासयं पद' मित्यादि, स्पष्टम् , एतच्च सांन्यासिकचोद्यवीजमित्यभिप्राय इति गाथार्थः॥८५३|| शिक्षि- तमिति किमुक्तं भवतीत्याह-'सिक्खि'मित्यादि, अन्तं नीतमधीतत्वात् ,शेपं सुगममिति गाथार्थः ।।८५४॥ पञ्चानामपि पदानां दृष्टान्तमाह-'जहे'न्यादि, यथा हि स्वनाम शिक्षितं स्थित जितं मितं परिचितमेवमेतदपीत्यस्यायमर्थः, वाचनाचार्याभिहितयोपैः सदृशं गृहीतं घोपसममुच्यते, ते चोदात्तादयः-उदात्तानुदात्तस्वरिताः॥८५५।। 'नविहीण'मित्यादि अन्यूनाक्षरमहीनाक्षरं अनधिका- क्षरमनत्यक्षरं, तथा वाइद्धाक्षरमेवं भणंति यदुत वच्चासितवन्नविन्नासं, अन्यत्रान्यत्रापादितवर्ण, अत इदं वर्णमात्रत एव विवक्ष्यते, न पदवाक्यतः तस्यान्यविषयत्वात् , दृष्टान्तमाह 'वोचत्थरयणमालव' प्रत्यन्तनिवासाभिरीप्रोतरत्नमालावत्, एतद्विपर्ययेण 'अच्वाइद्ध- परवरति गाथार्थः ॥८५६|| 'न खलिय'नित्यादि, न स्खलितमुपलाकुलभूमिलागलवत्, तथा न मिलितं, तत्र मिलितम्-असमान- ·आचश्यक- स्यनामा- दयः विशेपार कोट्यापार्य पूची ॥२७४॥ ॥२७४॥ जातीयधान्यमेलकवन् सङ्कीर्ण यन्नैव वदमिलितम् , अस्यैव द्वितीयं व्याख्यानं कुर्वन्नाह-'वोच्चत्यगंथमहात्ति अथवा विपर्यस्त- अन्ध मिलित विपर्ययेण चामिलितं, तृतीयं व्याख्यान्तरमाह-'अय'त्ति द्विरावर्यते, अथवाऽमिलितः-असंसक्तः पदवाक्यविच्छेदो यत्र नदमिलितपदयाक्पपिच्छेदममिलितमिति गाथार्थः ।। ८५७ ॥ 'अविच्चामेलिय'ति पदमाचिख्यासुराह-'नयेत्यादि' 'नय विचा- मेलिय'ति सम्बन्धः, किञ्च विद्यामेलियम् !,अत आह-विविधसत्थपल्लवविमिस्स, यथा 'धम्मो मंगलमुक्किट्ठमत एकनवते कल्पे मत्ती ऽन्ये मदर्याच गुणाः, न ह्याभ्यामधे परिच्छिद्य प्रवर्तमाने जीया द्विविधाः इत्येवमादि, वथा अस्थानच्छिन्नथितं वा यथा-प्राप्तराज्यस्य समस्य, राक्षसा नियनं गताः" इत्येवमादि, यद्वा कोलिकपायसवत् , यद्वा भेरीकन्थावत् , इत्ति गाथार्थः ।।८५८॥ 'पडिपुन्नन्ति दुविहं-मुत्तओ अत्यो य' तत्र मन्नतः-'मत्ताइ'इत्यादि, मात्रादिनियतमान अहवा छन्दसा-छन्देण पडिपुण्ण सूत्रतः, अत्धेण उ पडिपुणं फिमत आह-'अत्येण नाकाहादिसदोपं, न क्रियाध्याहारं यदपेक्षत इत्यर्थः, 'पटिपुण्णधोसं'इत्येतदाह-उदात्तादियोपसम्मृत- त्यात् प्रतिपूर्णयोपमिति गाथार्थः ।। ८५९ ॥ 'कंठ'इत्यादि कठ्या, नवरं वाशब्दात्कघाटितं, आह-आगमतोऽनुपयुक्तो द्रव्याव- दयकमित्येवापतवामिलपितार्थसिद्धेः किमनेन भणिएण 'जस्स पां आयस्सएत्ति पयमित्यादिना ?, आह च-'आगमओ इत्यादि गवार्या ॥८६०-शा 'जहे त्यादि, यथोक्तगुणविशिष्टमपि निगदतः सूत्रम्-आवश्यकादिपदमनुपयुक्तस्य द्रव्यश्रुतं द्रव्यावश्यकं च, तया सर्वा गमनागमनप्रत्युपेक्षणादिक्रिया द्रव्यं द्रव्यावश्यकं चेति बापनार्थम् । अस्य विपर्ययमाह-'उवउत्तस्से'त्यादि, उपयुक्तस्य स्वारश्यकादिपदे स्खलितादिदोपदुटमपि पठतः शुद्धस्वभावत्वाद् भावतः सूत्रं कथयति यथा तथा सर्वाः क्रियाः निर्जराफलाः कथयति उपयुक्तस्य, तस्मात् उपयोगे दृढे यत्नः कार्यः प्रथममिति गाथाद्वयार्थः ।।८६२-८६३ ।। 'अहिए'इत्यादि, अत्र च 'हीणखरे ·आनश्यक. स्पनामा- दयः विषार कोट्याचार्य पृषौ ॥२७५॥ ||२७५॥ अयायदंसणत्यमिणमो उदाहरणं-"भरहम्मि य रायगिहं, सेणियराया जिणिंदमत्तिगयो। पुत्तो अभयकुमारो, बुद्धिएँ चउचिहाएँ जुतो ।। १ ।। अह अन्नया जिणिदो, वीरो तत्व गुणसिलुजाणे । मुरविज्जाहरचारणसंधुव्वंतो ममोमरिमो ॥२॥ धम्मम्हा- अवसाणे, गच्छतेमु मुरनारणाईमु ! एगस्स एगअक्सरविस्मरणे ण वहद विजा ॥३॥ तो मंडपिर उफिडसंफिडणयं फरे- माणं । दट्टणं पिज्जाहरमिणमो राया विचिंतेइ ॥४॥ किं मन्ने एम एवं?, अहया पुच्छामि जिगवरं गंतुं । वीरेणवि से कहियं पम्हुई अक्सर सेगं ॥५॥ तं च मुणेत्ता अमओ पयाणुमारी तयं मणइ गन्तुं । भो ! विस्सरियं तुहमेगमक्खरं अवहिओ सरसु ॥६॥ जदय पुणो मम सामण्णसिद्धिमिह कुणमि तो तुहं अहयं । लहमि तयं पडिबन्ने कहिओ से साहणोवाओ॥७॥ तो सो तस्सवे- गापरस्स लामेण रयतगिरिसिहरे । संपत्तो परविज्जाहरंगणाकीडणमुहिल्लि ॥ ८॥ अत्योवगतो उ इहं, कायच्यो अधिय अक्सरे ऊणे । होइ विणासो मुत्ते, अत्थे किरियाऽफलियदिवसा ॥ ९॥ अप्णे भणंति स तहा दिट्टो अभएण पुच्छियो कहियं । पह मपरिज पदिया लदं च तमक्खरं तेण ॥१०॥ पाठक्रममङ्गीकृत्येदमपूर्व कथितमित्यभिप्रायः । अहिए कुगालमक्कड़ा तंजहा- "राया गुनंदउचो, पाडलिपुतमि पुरवरे आसि । पुत्तो सि बिंदुसारो, तस्सपि पुनो असोगसिरी ॥१॥ निगमसोगाहिं तओ पिसेसओ | दोहिं अग्गमहिसीहिं । रज्जवरपुत्तरयणुज्जलाहिं सह झुंजती भोए ॥२॥ तस्म य एगाएँ सुओ पालो नामेण पुण कुणालोति । दिना से पालभुत्ती उज्जेणी तस्स राएणं ॥ ३ ॥ अह अन्नया कयाई कुणालवालस्स माइसवत्तीए । सहियस्स वासभवणे कहियं वरफंचानेणं ॥४॥ भय ! युगालपालो पट्टइ अइरेगमट्ठवासोचि । तेणपि लिहिओ लेहो, सयमेय अघीयओ कुमरो ॥५॥ नीएपिय मो गहिओ गयणंजणबिंदुयं अगारस्स । स्वरि दिणं रणो, छडल्लयाए मणं हरिउं ॥ ६॥ पडिअप्पिओ य रणो, ·विशेपार कोट्याचार्य पूजौ आवश्यक- स्यनामा- दय: ॥२७६॥ ॥२७६॥ णयावि अनुवाइओ पमत्तेणं । संवत्तिऊण मुद्दाएँ अंकिओ गीउ उज्जेणी ॥ ७॥ वायाविओ य तेण य, ण लेहओ कहइ निरोहित्ति । सयमेय याइ चिन्तियं कुणालेणिमं तत्थ ॥८|| मोरियवंसाणऽम्हं, आणा अप्पडिहया तिहुयणमि । ता किं तातस्साणं पदमं लंपिज अहमेव ? ॥९॥ भो ! भो ! थाणेह लहूं, जलंतजलणाफुलिंगवीभत्थं । तत्तं लोहसलागं, जेणं अंजेमि अच्छीणी ॥१०॥ तो अंजिऊण तीए हाहारसभरियदसदिसाभोयं । जाओ य णयणविरहेण सयलअत्थमियजियलोओ। ११॥ तो जाणिऊण रण्णा, दिष्णो से तुच्छजीवणो गामो । गंधव्यवेयणिउणो य तत्थ सो भुंजती भोए॥१॥ तो तस्सपि संसारस्स भावदोसेण दारओ आओ। तो सो अणजमाणो गातो बसुमतिं भमति ॥१३॥ पाडलिपुत्तं पत्तो, कहियं रप्णो इमेरिसो कोइ । उग्गाइ किंनरो इच, रप्णा हक्का- रिओ तो सो॥१४॥ स्नो पुरओ गायइ, अंतरिओ जमणियाए रम्माए । तुट्टेण य सो भणिओ, रन्ना मग्गाहि किं देमि ? ॥१५॥ | सो भणति-चंदगुत्नपयोनो तु, विंदुसारस्स पातुओ । असोगसिरिणो पुत्तो, अन्धो जायइ कागणी ॥१६।। तो उण स्ना पुट्ठो कोऽसि तुमं ? तेण साहियं सव्वं । ओसारिया य पोती, भणिओ य पुणोऽवि किं देमि ? ॥१७॥ सो भणति-कागणि राइणावि तुच्छति मग्गियं मणिओ । मंतीहि य से कहिय, रायसुए कागणी रज्जं ॥१८॥ रायावि भणति अन्धो, करेसि रज्जेण कि ? तओ आह । मम पुनो उप्पणो संपइ इइ राइणा भणिते ॥१९॥ संपति चिय से नाम, पतिट्टियं तस्स रायपुत्तस्स। तं चैव य से गज्ज रण्णा पितिसंतियं दिणं ॥२०॥ सो चेव उवणओति । अहवा भावाहिए इमं लोइयं उदाहरण- "कामियसरआसप्णे, वंजुलरुक्खो महालओ अस्थि । तत्य य चडिऊण जले, जो पडइ तिरिक्खओ संतो ॥१॥ सो होइ किल मणूसो, अह मणुओ पडइ होइ तो देयो। अह पितियंपि पडेज्जा, पुचिल्लो चेव तो होइ ॥२॥ एवं च ठिते सह वानरीए तत्थेव वानरो आओ । दिद्वं च तत्थ पडियं, नरमिहुणं ताउ रुक्खा- .

·आवश्यक स्यनाम दयः विशेपार कोट्याचार्य वृत्ती ॥२७७ ॥२७७॥ उ ॥३|| जायं च देवमिहुणं, पडियाणि दुएऽवि नरजुयं जायं । सो भणति पुण पडामो, जा देवजुयं किल भवामो ॥४॥ तीए वरजुव- तीए, पडिओ धरतीए सो नरो सलिले । जाओ पुणोऽपि सोचेव मक्कडो सिरिमतिच्छंतो ॥५॥ नारी रमा गहिया, सोविय माइंदजालपुरिसेहिं । रण्णो पुरओ णचंतएसु सो यानरो मुको ॥६॥ तं दट्टणं वरहारस्यणपरिमंडियं निर्य जुबई। पत्थेइ तीऍ मणिओ, एम सिलोगोत्ति निउणाए ॥७॥ जो जहा वट्टर कालो, तं तहा सेव वानरा!। मा वंजुल पडिब्मट्टो, वाणरा ! पडणं सर ॥८॥" उ- वणओ एस एवेत्यधिकृतगाथापूर्थिः । अथ भावहीणाहिए उदाहरणं, तथा चाह-'उभयेति भावहीणे भावहिये य दृष्टान्तः, कः? इत्यत आह-चालाउराइभोयणमेसज्जविवज्जओ' एतदुक्तं भवति-"तित्तकडुभेसयाई मा णं पीलेज्ज ऊणये देति, पउणइ ण, तेहिं अहिएहिं मरति, ग्लान इति गम्यते, एवं वालोऽप्याहारमङ्गीकृत्येति गाथार्थः ॥ ८६४॥'चंदगुत्ते'त्यादि, गायाः पञ्च ॥८६५-६९॥ इत्यागमतो द्रव्यावश्यकं गतं, द्वितीयभेदमधिकृत्याह-'नोआगमतो'इत्यादि । नोआगमतः ज्ञशरीद्रव्यावश्यकं "परिणि- व्यमणिदेहं सिद्धसिलातलगयं मुणेयच्वं । अणुभूयभाववेक्खा, वइ तडवडिओ घयघडोव्य ॥१॥" तथा भव्यशरीरद्व्यावश्यक यच्छरीरमावश्यकमिति पदं मास्यति योग्यत्वात् घृतघटवदेव, उभयव्यतिरिक्तं तु त्रिविधं, कथमित्याह-'लोइय'ति जे इमे राईसरादि मुखादिप्रक्षालनमुपसि कुर्वते, लोकोतरं च'जे इमे समणगुणमुक्कजोगी जाव उभो कालं आवासयस्स उवट्ठायन्ति, तथा कुप्पारणियं तिहं तिसट्ठाणं पापादुयसयाणं कोट्टकिरियादीणं उचलेषणसंमज्जणादि' एवं जहा सुत्ते अणुओगदारेषु तथा पन्नेयव्यंति गाथार्थः ।।८७०॥ "वसंतपुरे अगीयस्थसंविग्गपरिवारो तहाविहो चेव गणी गच्छो य परिखसति, तत्थ य एगो साहू दिषसदेवसिपं उदउल्लाइअणेसणादि पङिगाहेचा रयणीए महयामहया संवेगेणालोएति, तस्स पुण गणी अगीयस्थत्तणओ पायच्छि .

·विकोपार कोट्याचार्य वृत्ती आवश्यक- पर्यायाः ॥२७॥ ર૭૮ दतो इमं भणइ-अहो ! इमो धम्मसद्धिओ!, सुहं पडिसेविउंदुक्खं आलोइउं, अओ असढत्तणओ सुद्धोति, इमं च दटुं अन्ने मण्णंति- आलोइज्जइ चेव य, न एत्थ दोसोत्ति, वच्चइ कालो, अन्नया तत्थ संविग्गो साहू आगतो, तेण सा दिवसदेवसिया अविही दिट्ठा, चिंतिय च-'अहोऽयोण इमेण पिणासिजन्ति, ततो तेण कहाणयं कहियं-"गिरिनगरे कोडीसरो नाम बाणियओ महल्लमोल्लरयणाणं घरं भरि- ऊण पलीवेइ, तं च लोगो पसंसइ-वइसाणरं तिप्पे हितित्ति, एवं परिसाणि पञ्चति, अन्नया तेण तं तहा पलीवियं वायवसेण य सव्वं नगरं ततो राइणा हक्कारिऊण सव्यस्सहरणो कओ निद्धाडिओ य सविसयाउत्ति ॥ अन्नोऽवि महुराए एवं चेव करेइ,सो राइणा सुओ, सव्यस्सहरणो चेय काउं विसज्जिओ, भणिओ य-अडविमि किं न पलीवसि', एवं भो! जहा तेण पणिएण अबसेसा गेहा दड्डा एवं तुम पसंसंतो एए साहुणो मिगसंठाणिए सब्वे झामित्ता परिचयसि, जाहे य सो गणी ण ठाइ ताहे तेण साहुणो भणिया-भो! भो! एस अगीयत्यो निद्धम्मो य, अलमेयस्स वसवत्तित्तेण, सो तेहिं तओ निद्धाडिओ" आह च-'लोउत्तरे'इत्यादि । स इत्यगीतार्थः, शेपं स्पष्टम् ८७१ ॥ द्रभ्यावश्यकं गतम्, भावावश्यकमपि द्वेषा-आगमतो नोआगमतथ, तत्र पूर्वाधं स्पष्टम् ॥ द्वारं ॥ नोआगमतो ज्ञानक्रियापरिणामो, मिश्रत्वादिति गाथार्थः ८७२ ॥ तदपि त्रेधा-'लोइयं तथा । 'लोइयं' पुन्चण्हे भारह अवरण्हे रामायणं 'कुप्पावणियं' इज्याजल्यादि, लोकोत्तरं शास्त्रे प्रशस्तं, तेनैव चायमधिकार इति गाथार्थः ।। ८७३ ।। तस्साभिन्नत्थाई सुपसत्थाई जहत्थनिययाई । अव्यामोहाइनिमित्तं आह पज्जायनामाई ॥८७४|| आवस्सयं अवस्सं करणिजं धुवनिग्गहो विसोही य । अज्झयणछक्कवग्गो नाओ आराहणा मग्गो ॥८७५॥ समणेण सावएण य अवस्सकायध्वयं हवइ जम्हा । अंतो अहो निसिस्स उ तम्हा आवस्सयं नाम ।।८७६॥

·श्रुतस्य नि- क्षेपाः पर्या- विशेषाव याव. कोट्याचार्य वृत्ती ॥२७९।। ॥२७९॥ जदवस्सं कायचं तेणावस्सयमिदं गुणाणं वा । आवासयमाहारो आ मजायाभिविहिवाई ॥८७७॥ आ वस्सं वा जीवं करेइ जं नाण-दंसणगुणाणं । संनिज्मभावणच्छायणेहिं वा वासयं गुणओ ॥८७८॥ 'तस्से'त्यादिना पर्यायत आह गाथाः पञ्च, अत्र च 'आवरसयं' ति अवश्यंकरणादावश्यकं, किञ्च तत् ?, चक्रवालसा. माचार्यनुष्ठानं, "यनिग्रहः' अनादिकालीनकर्मापनयनं, एवं च पदानि नव दश वेति, यतचाहोरात्रान्तः श्रमणादिना कर्तव्यमत आवश्यकं, आपाश्रयो वेदं गुणानां, आङो मर्यादाभिविधिवचनत्वादापाश्रयं, ततथ प्राकृतशैल्या लिङ्गव्यत्ययादावासयंति, गुणानां वा वश्यमात्मानं करोतीति, यथाऽन्तं करोतीत्यन्तकः, गुणशून्यं वा आत्मानमापासयति गुणैरिति, गुणसानिध्यमात्मनः करोती- त्यर्थः, गुणैर्वा आवासकम्-अनुरञ्जकं वस्त्रधूपादियदिति, गुणैर्वाऽऽत्मानमाच्छादयतीति 'वस आच्छादने' इनिकृत्वा ॥८७४-७८॥ तदेवं भेदतत्चपर्यायैरावश्यकमुक्त, श्रुतस्कन्धपदयोरप्यतिदेशनं तावदाह- एवं चिय सेसाई विउसा सुयलक्खणाणुसारेण । कमसो वत्तब्वाइंतहा सुयाखंधनामाई ।।८७९।। आगमओ दव्यसुर्य वत्ता सुत्तोवओगनिरवेक्खो। नोआगमओ जाणयभव्यसरीराइरित्तमिदं ॥८८०।। पत्ताइगयं सुत्तं सुत्तं च जमंडजाइ पंचविहं । आगमओ भावसुयं सुमोवउत्तो तओऽणण्णो ॥८८१॥ नोआगमओ भावे लोइय लोउत्तरं पुराभिहियं । सम्मत्तपरिग्गहियं सम्मसुर्य मिच्छमियरंति ।।८८२॥ आगमओ भावसुयं जुत्तं नोआगमे कहं होइ ? । जइ नागमो न सुत्तं, जइ सुत्तमणागमो किह णु ? ॥८८३॥ उवओगो जम्मत्ते तं तं जइ वाऽऽगमोऽवसेसं तु । नोआगमोत्ति एवं किमणुवउत्तम्मि दन्यसुयं ? ।।८८४॥

·विशेपानी कोट्याचार्या श्रुतस्य नि- शिपाः पर्या याव. वृत्ती ॥२८॥ ॥२८०॥ अधिसुद्धनयमएण वजइ लद्विसुयमणुवउत्तेवि । भावसुयं चिय पढओ, किमणुवउत्तस्स दव्वसुयं?॥८८५॥ आगमसुओवओगो सुद्धो चिय न धरणाइसंमिस्सो। मीसेवि वा विवक्खा सुयस्स चरणाइभिन्नस्स॥८८६॥ चरणाइसमेयम्मि उ उवओगो जो सुए तओ समए। नोआगमोत्ति भण्णइ नोसद्दो मीसभावम्मि ॥८८७॥ सबनिसेहे दोसो सव्वसुयमणागमो पसजेना । होजा वाऽणागमओ सुयवजमणागमसुयं तु ॥८८८॥ देसनिसेहे सयलं नोआगमओ सुयं न पावेजा । भिन्नपि च तं देसो चरणाईणं पसज्जेजा ॥८८९॥ होज व नोआगमओ सुओवउत्तोऽवि जं स देसम्मि । उवजुलइ न उ सत्वे तेणायं मीसभापम्मि ।।८९०॥ आह नणु मीसभावे नाभिहिओ अभिहिओ य नोसदो। देसे तदन्नभावे दधे किरियाऍ भावे य ।।८९१॥ सचमयं देसाईसु तहवऽत्थवसेण सहविणिोगो । अमियत्था य निवाया जुज्जइ तो मीसभावेवि ।।८९२॥ अविसेसिपसंमिस्सोवओगदेसुत्ति वा सुयं काउं। नोआगमभावसुए नोसदो होज देसेवि १८९३ नोआगमओ कोई सदसहायमुवओगमिच्छति । नणु सुतरमागमत्तं हि दवभावागमे जुत्तं ॥८९४|| अह नागमोत्ति सदो नोभागमया य तदहियत्तणओ। आगमओ दव्वसुयं किह सद्दो नागमो जइणो ?।।८९५।। अन्ने नोआगमओ सामित्ताणासियं सुर्य वति । जइ न सुयमणुवओगे नणु सुयरमणासिय नस्थि ।।८९६।। सुय-सुत्त-गंथ-सिद्धत-सासणे आण-घयण उवएसो । पण्णवण आगमोवि य एगट्ठा पजया सुत्ते ॥८९७॥ 'एवं चियेत्यादि स्पष्टार्था, नवरं 'सुयाणुसारेणं अनुयोगद्वारानुसारेणेति गाथार्थः॥८७९॥ अथ प्रपञ्चतः श्रुतपदमुच्यते तच्चतुर्धा- ·श्रुतस्य नि- क्षेपाः पर्या- याच. विशेषाव कोट्याचार्य वृत्ती ॥२८॥ १२८१॥ मङ्गलपन , नामस्थापने प्राग्वत् , द्रव्यश्रुतमागमनोआगमभेदाद्, आयं प्रतिपादयन् गाथापूर्वार्द्धमाह, द्वितीयं च पश्चाध, प्रतीतार्था ८८०॥ किं तदिदमित्याह-पुस्तकपत्रकादिन्यस्तम् । “अहवा सुत्ते पंचविहे पन्नते-अण्डए बोंडए वालए वागते किट्टिसे" इति, आहव- 'सुत्तं चे' त्यादि । तत् द्रव्यश्रुतं व्यतिरिक्तमिति प्रक्रमः । द्वारं । भावभुतं द्वेधा-आगमनोआगमभेदादेव, तत्रागमतो भावथुतं, कः इत्याह-'श्रुतोपयुक्तो' वक्ता, ततोऽनन्यत्त्यात् ॥ द्वारम् ।। ८८१ 'भावे' भावविपयं नोआगमतो मावश्रुतं, किमत आह-लोइयं भारतादि, लोकोत्तरं चाचारादि क्षायोपशमिकविशेषात् , तच्च प्रागेवोक्तं, तच्च सम्यक्त्वादिपरिग्रहात् तथोच्यते । अत्राह-'आगमतो' इत्यादि इह हि आगमतो भावावश्यकश्रुतं 'युक्त' घटमानकम् , अविरुद्धत्वात् जनन्यवन्ध्यावत्, (किन्तु न) युक्तमित्याह-'नो आगम' नोआगमतस्तु कथं भवति ?, न कश्चिद्विरोधात् जीवाचैतन्यवत् , तथा कोऽयं नोआगमो नाम ?-'जति' इत्यादि, यदि नोआगमो-न आगमः ततो 'न सुत्तंति न भावश्रुतम् , अथ श्रुतं कयं नोआगमो, जीवाचैतन्यवदिति, तस्मादयुक्तमेतत् द्वितीयं भावशुतमिति गाथार्थः ।।८८२-८३॥ स्यात् पठतः, 'उवओग' इत्यादि । 'उपयोगो' दत्तावधानता 'जंमत्ते' ति यावति २ तत्तद् यदि चागमो भवतामभिप्रतः, अवसेसं तु उपयोगाविषयीकृतं श्रुतं नोआगमत इति, ततश्च सर्वमतिषेधात् 'नोआगमतो भाव- श्रुतं योज्यते इति चेद् उच्यते, एवमनया कल्पनया किं-कस्मात् अनुपयुक्ते पठति-वक्तरि 'दव्यसुयं' अधस्तादुक्तं येनोच्यते 'नो अ- गुप्पेहाए नि, एतदुक्तं भवति-अनुपयोगत्वेन तसापि नोआगमवाद्, अनुपयोगत्वेन तत्रापि लब्धिसद्भावादित्यभिप्राय इति गा- थार्थः ॥४८॥ अथैतत्परिजिहीर्णोः सूरेर्मतमाह चोदक एव-'अवी' त्यादि । यदि 'अविशुद्धनयमतेन' द्रव्यास्तिकनयमतेन यदि तल्लब्धिसत्रं श्रुतं सन्नोआगमरूवं अणुवउत्तेऽवि वक्तरि पठति सति 'भावसुत्तं चिय'त्ति भावभुतमेव वर्त्तत इति, उच्यते, ननु ·विपार पोयानाप पुती श्रुतस्य नि- क्षेपाः पर्या- याच. 1॥२८॥ ॥२८२॥ देवापन, नयाहि-पयेवं ततः पटनो फिमणुषउत्तस्स दव्यसुर्य , एतदुक्तं भवति- तदपि भावथुतमेवास्तु, लन्धिसभावात् , इ- नि गोधार्थः, उच्यते-नंतमोय, सिद्धान्तानभिप्रायात् , तथाहि-सर्वमतिपेधवचन एव नोशब्द इदं स्यात्, न मिश्रवचन इति, आह च- 'आगमनुओरोगों इत्यादि । आगच्छतीत्यागमः श्रूयत इति श्रुतं, आगमश्वासौ श्रुतं च आगमश्रुतं, तद्विपय उपयोगः आगमथुनोपयोगः, 'शुद्ध एवं' केरल एव, किमुक्तं भवति इत्याह-'न चरणादिसन्मिश्री' न चारित्रदर्शनाभ्यां संवलितः यदा 'दप्यने नदा' आगमनलारत् भावथुतमभिधीयत इति शेषः, ज्ञानदर्शनचारित्रमिस्सेऽवि 'वे'त्यथवा 'मिश्रेऽप्युपयोगे चरणादि- भिन्नस्य श्रुतस विषक्षा क्रियते, ततभागमतस्तावदेवं भावभुतं भवतीति गाथार्थः ।।८८५-६॥ नोआगमतः पुनः कथं भवतीत्याह-'चर- णाई त्यादि । यः पुनः धुने उपयोगः, किंविशिष्टे थुने? इत्याह-'चरणादिसमेते' चरणदर्शनाभ्यामनुविद्ध, स किमित्यत आह- ननोऽमौ 'मम' मिदान्ते नोआगम 'इति' एवं भण्यते, नोआगमतो भावथुतं भण्यत इति भावना, किं कारणमित्याह-यतः नोशब्दोऽ- यं मियभावे, मिश्रागनो वर्गत इति, एवं चैतद्, अन्यथाऽयं सर्वनिषेधवचनो वा त्वयेप्यते देशनिषेधवचनो वेति द्वयी गतिः, किंचा. ना ?, नत्र प्रथमविकल्प प्रसगमापादयन्नाह-'सच' इत्यादि । 'सर्वनिपेघे' सर्वप्रतिपेधवचने नोशब्देऽभ्युपगते भवतो 'दोपः' अपराधः स्यात् , यत एवं मयं श्रुतमनागमः प्रसज्येत, आगमो न भवतीति नोआगमः, तत्माप्तेः श्रुतस्य मत्यादिचतुष्टयीभवनमित्य- भिप्रायः, अनागमम्य या श्रुतत्वीभवनमिति, आह च-होना वा' भवेद्वा, कः किमित्यत आह-'अनागमसुयं तु' अनागमो-मत्या. दिननुष्टयलक्षणः, उच्चस्य लुप्तचा , श्रुतमेव नान्यः, किंविशिष्टो य इत्याह-'सुतवज्ज' न्ति श्रुतवजः, किं कारणमित्याह- 'अनागमतो' अनागमा तोः, क्षमाश्रमणटीकाऽपीयं । 'सव्वणि'गाहा। निषेधवचनत्वे पुन शब्दस्य सर्वनिपेधो देशनिषेधो वा ग.

·इतस्य नि- क्षेपाः पर्या- विशेषार याव. कोट्याचार्य वृत्ती ॥२८३॥ १२८३॥ म्यते, तत्र सर्वनिपेधे तापन्नोआगमतो भावश्रुतमिति सर्वश्रुतस्यानागमत्वप्रसङ्गः स्यात् , अश्रुतस या मत्यादेः श्रुतत्वप्रसङ्ग इति गा- थार्थः ॥८८७-८८|| अथ पे-न मो नोशन्दस्य सर्वप्रतिषेधवचनत्वं येन 'सचमुयमणागमो पसज्जा' किंतु देशे, अत आह- 'देस'इत्यादि । इह नोशन्दे देशनिषेधे देशोऽस्यागमो न भवतीति वाचके सति भवत्तः सकलं श्रुतं 'नोआगमतो नोआगमस्तरूपेण प्राप्नुयाद्, एकदेशे अनागमत्वात् , इप्यते च सर्वत्र नोआगमतया सर्व श्रुतं, ज्ञानदर्शनचारित्रपर्यायानुविद्धत्वात् । 'भिन्नपि वै.' त्यादि वा इत्यथवा एवं सति अपि सम्भावनार्थः, ततवायमर्थः-चरणादीनां भिन्नं सत् निःकृष्टं सत्तत्-श्रुतं देशः प्रसज्येत अनेनैव कारण, एदप्यसम्मापनीयं, सम्भाव्यते या भिन्नदेशं धात्वंजनकपिसवर्णकवत् , अन्यथा संकरैकत्वादिदोषग्रसगाव, तस्मात् पारिशे- प्यामिश्रवचनेऽस्मिन्नोआगमतो भावश्तमिति भावः । 'होज' इत्यादि । 'वा' इत्यथया अपरयापि भगया अयं नोशब्दो मिश्रवचन इत्युच्यते, कहं ?, 'होज्ज व णोआगमतो सुओउत्तोवि' ति, एतस्याक्षरघटना-शुतोषयुक्तोऽपि सन् भवेन्नोआगमतो भावश्रुतं, उप- योगतद्वतोरभेदात् , कथमित्यत आह-'यत्' यस्मात् 'असौ' उपयोगवान् 'देशे उपयुज्यते' ज्ञानदर्शनचारित्रकलापैकभागथुतैकदेशे प्र. णिहितो भवति, 'न उ सन्चे' एकममय इत्थमुपयोगाभावात् , येन कारणेनैवं तेनायमनयाऽपि भग्या मिश्रभावे भवति, क्वचिदुपयोगानु- पयोगप्रवृत्तेः पूर्वत्र तु मिश्र उक्त आसीद् भवेत् नो आगमतो भावश्रुतं चरणादिसमेते इह तु इत्येवमतो महान् विशेप इति गाथार्थः ।।८८९-- ९०॥'आहे.' त्यादि । ननु मिश्रभावे नोशन्दोन क्वचिदभिहितः, अभिहितच देशादी, तथाहि-विवक्षया नोशब्दो देशवचन उक्तो द्रव्ये घटादौ, यथा-देशे नो घटः, यो घटः स देशे नोघटो, नतु सर्वत्र, अघटप्रसङ्गात् , तत्प्रसंगे चघटाभावप्रसङ्गात् , सर्वत्रैवमिति शून्यतापत्तिः। अथ पुनर्देशे घटस्तत एकपटे घटयत्वप्रसङ्गा, एवं पटादिप्वपीति व्यवहाराभावः, तथा तदन्यभावे नोघटः पटादिस्तत्संव्यवहार- ·श्रुतस्य नि- क्षेपाः पर्या- विशेषाव कोट्याचार्य याच. ।।२८४॥ ॥२८४॥ व्यपदेशज्ञानदर्शनात्, द्रव्ये नोशब्दः घटैकदेशवचनादिरेव विवक्षयोक्तत्वात् , क्रियायां नो पति नो पक्तव्यमस्ति, तथा भावे च | नो शय्यते नो स्थीयते इति गाथार्थः ।।८९१।। उच्यते-'सच' मित्यादि । सत्यमय देशादिपु पठितो, न मिश्रभावे, किन्तु तथाऽ• प्पर्धवशेन शब्दविनियोगः क्रियते, अपिच-अमितार्थाश्च निपाता, धोत्येनार्थनार्थवचाद् , यत एव ततो युज्यते अर्थ मिश्रभावेऽ- पीति गाधार्थः ।।८९२।। अस्तु वाऽयं भवदनुरोधेन देशादिनियत एव तथापि देशवचन एव तर्हि भविष्यतीति, आह च-' 'अविसे- सिये' त्यादि । अविशेपितत्त्वेन सम्मिश्रोपयोगः तस्य तमेकदेश इतिकृत्वा, किमत आह-नोआगमतो भावश्रुते साध्ये देशव- चनोऽपि नोशन्दः स्यात् , घटग्रीवात्यैकदेशे नोघटाभिधानबद्, यथाहि-सामान्यैकघटस्यैको देशो नोवट इत्युच्यते, एवं ज्ञानादित्र- याएपयोगाच्छुतोपयोगोपीति, नोआगमतो भाषश्रुतमिदम्, एकदेशवचनत्वादिति गाथार्थः ।।८९३।। अत्र च-'नो' इत्यादि । केचन नोआगमतो भावभुतमिच्छन्ति 'उपयोग' प्रणिधान, किंविशिष्टमित्याह-'शब्दसहाय' शब्दानुविद्धमित्यर्थः, शब्दोपयोगयो- रैक्य, नोपयोगमात्र, अप्रोच्यते, ननु सुतरामेवागमतो भावभुतत्वं, द्रव्यभावागमसंयोगे 'युक्तं' घटते, कुतस्तत्रानागमतो', न हि तत्रोपलसंनिपातो भवतीत्यभिप्रायः, इदं चुकूटपिपोः परस्य मतमाशङ्कते-'अहे'त्यादि । अथ चेच्छन्दो-ध्वनिवर्ण आगम इति- कृत्वा, ततश्च 'तदधिकत्यात्' शब्दाधिकत्वादुपयोगस्य नोआगमतापत्तिः-नोआगमतव, उपयोगमात्रस्य शब्दसाहायपात् , यदि नोबागमतो भावथुतमित्यर्थः, उच्यते, यद्यसायुपयोगसहायः शब्द आगमो न तत आगमतो द्रव्यश्रुतं कथं त्वयाऽप्यधस्तात् प्रतिपन्नमिति शेषस्तस्मात् 'पण्वित्यादि स्थितम् ।।८९४-९५॥ 'अण्णे' इत्यादि । अन्ये सूरयो च्याचक्षते-आगमतो भावश्रुत स्वामित्वाश्रितमुपयोग, तथा नोआगमत इत्यत्र तुशब्दलोपो द्रष्टव्यः, नतश्च नोआगमतः पुनः स्वामित्वानाश्रिवमन्य इत्याद्यनुवर्त्तने, ·स्कन्धनिक्षे- पपर्यायाः विशेषावक कोट्याचार्य घृत्ती ॥२८५॥ ॥२८५॥ उच्यते, सम्बदमप्यनुपयोगेण 'मुयंति न भायश्रुतम् , अधीयानस्यानुपयुक्तत्वात् , नणु सुतरामनाश्रितं स्वामिनि नास्ति नोआगमतो भावश्रुतं, यदि सम्बद्धमपि द्रव्यश्रुतं प्रतिपन्नमसम्बद्धं तु कस्मात् प्रतिपद्यते ? क्य वा वदित्थंभूतमिति, तस्मादेतदपि परि- फल्ग्यिति गाथार्थः ।। ८९६ ॥ तचं तु सूत्रयतीति सूत्रं, पर्यायशब्दानाह-'सुये'त्यादि स्पष्टा ॥८९७॥ द्वार। स्कन्धोऽपि मङ्गल. बचतुर्धा, द्रव्यत आह- ग्बंधपएऽणुवउत्तो वत्ताऽऽगमओ स दव्यखंघो उ । नोआगमओ जाणयभव्यसरीराइरित्तोऽयं ।।८९८॥ सचित्तो अचित्तो मीसो य समासओ जहासंखं । दुपयाइ दुपएसाइओ य सेणाइदेसाई ।।८९९।। अहवा कसिणोऽकसिणो अणेगदव्यो स एव विष्णेओ। देसाऽवचिओवचिओ अणेगदब्यो विसेसोऽयं ॥२०॥ आगमभावग्यंघो खंघपयत्योवजओगपरिणामो । नोआगमओ भावम्मि नाण-किरिया-गुणसमूहो ॥१०१॥ सामाइयाइयाणं छपहऽऽझयणाण सो समावेसो। नोआगमोत्ति भषणइ नोसदो मीसभावम्मि ॥९०२॥ गण-काए य निकाए खंधे वग्गे तहेव रासी य । पुंजे पिंडे नियरे संघाए आउल समूहे ॥१०॥ 'खंधे'त्यादि, पूर्वार्द्ध स्पष्टम् ।। द्वारम् ।। नोआगमतस्तु त्रिविध इत्याह-'नोआगमओ इत्यादि, उत्तरा स्पष्ट, व्यतिरिक्तपि- ध्यमाद-'सचित्तो' इत्यादि । स चायं यथासंख्यं द्विपदादिरसंख्येयात्मप्रदेशमात्रः नरहयस्कन्धादिः, द्विप्रदेशादिः प्रतीतः, 'सेणाति- देसोयनि, सेणाए अग्गिमे खन्धे सेणाए मज्झिमे खन्धे' इत्येवमादीति गाधार्थः ।।८९८-९९॥ 'अहवेत्यादि । अथवा त्रिविधः स्फन्धा-कृत्स्नोग्रस्नोऽनेकद्रव्यथ, तर कृत्स्नः स एव द्विपदादिरक्षतः, अत्स्नः स एव द्विप्रदेशादिरवयवस्यात् , तिपदेसिपाउ ·विशेषाव कोट्याचार्य घृत्ती अर्थाधि- काराः ||२८६॥ ॥२८६॥ दुपदेसिओ अकसिणखंघों' इत्येवमादि, तथा 'अणेगदव्योति सचानेकद्रव्यः सामान्येन जीवच्छरीरपिण्डा देशे नखादावपचितो-हीनो जीवतया, तथोपश्चितश्व, युक्तचायमस्यान्यतो विशेष इति॥९००॥ भावस्कन्धमाह-'आगमे त्यादि पुबद्ध कंठं ॥ द्वारं ।। नोआगमतो ज्ञानक्रियासमूहः ॥१०॥ कपमित्याह-'सामाई'इत्यादि । 'सो'त्ति णोआगमतो भावस्कन्धः, शेपं स्पष्टम् ।।९०२॥ 'गणे त्यायेकाथि- कानि स्पष्टानि ।। उक्तः स्कन्धोऽपि, साम्प्रतं व्यस्तस्य सतोऽस्यावश्यकादिपदत्रयस्यैकवाक्यता क्रियते, पणां श्रुतविशेषाणां समुदायः स्कन्ध उच्यते, आवश्यकं च तद् श्रुतस्कन्धश्चेत्यावश्यकथुतस्कन्ध इति, शास्त्राभिधानमेतदिति गाथार्थः ॥८०३|| आह- किं पुण छक्कज्झयणं ? जेण छलत्याहिगारविणिउत्तं । सामाइयाइयाणं ते य इमे छ जहासंखं ॥९०४॥ सावजजोगविरई उक्कित्तण गुणवओ य पडिवत्ती । खलियस्स निंदणा वणतिगिच्छ गुणधारणा चेव ॥२०॥ दारक्कमागयाणं वीसुं चीसुमिहमोहनिप्फन्ने अज्झयणाणं नासं वक्खामो लाघवनिमित्तं ॥९०६॥ आवस्सयस्स एसो पिंडत्यो वपिणओ समासेणं । एत्तो एक्फेक्कं पुण अज्झयणं वपणयिस्सामि ॥९०७॥ तत्यऽज्झयणं सामाइयंति समभावलक्खणं पढमं । ज सव्वगुणाहारो वोमं पिव सव्वदव्वाणं ।।९०८।। अहवा तब्भेयच्चिय सेसा जं दंसणाइयं तिविहं । न गुणो य नाणदसणचरणभहिओ जओ अस्थि ॥९०९॥ 'किं पुणेत्यादि । किं पुनः कारणमिदमावश्यकमध्ययनपदकमिति ?, आह-येन पड्भिराधिकारनियुक्तं सामायिकादीनां, ते चामी अर्थाधिकाराः-'सावज्जे त्यादि॥ सामायिकाध्ययने सकलसायद्ययोगविरतिराधिकारः, द्वितीये त्वर्हतां गुणोत्कीर्तना, नृतीये गुणवतः प्रतिपत्ति कृतिकर्मादिलक्षणा, श्रुतशीलस्खलननिन्दना चतुर्थे, पञ्चमे चारित्रात्मनो व्रगचिकित्सा, पष्टे तु प्रतातिचा- ·अनुयोग- द्वाराणि विदोपाव कोट्याचार्य वृत्ती 1॥२८७॥ Ircuit रेतरोपचितकर्मविशरणार्थमनशनादिगुणधारणमिति गाथार्थः ॥९०४-५|| आह-उक्तमावश्यकश्रुतस्कन्धाऽध्ययनानीत्यतोऽध्ययननि- क्षेपोऽपीहेव कर्तव्योऽवसरमाप्तत्त्वात् श्रुतानन्तरं स्कन्धवद्, उच्यते-'दारक्कमेत्यादि । द्वाराणि-उपक्रमादीनि तेषां क्रमस्तेनागतानां प्रत्येकं २ इह-शाखे ओघनिष्पन्ने निक्षेपे, शेपं स्पष्टम् । ॥९०६॥ उपसंहरन्नाह-'आवस्सयस्सेत्यादि । तव्यावर्णनाचोक्तं चतुर्थ मूलद्वारं 'तस्स फलयोगमद्गलसमुदायस्थेति, इति गाथार्थः ।।९०७॥ पश्चममाह-'तत्थे'त्यादि, स्पष्टा, नवरं प्राथम्यमस्य सकलगुणाधारत्वात् ॥ ९०८ ॥ 'अहवेत्यादि । अथवे ति प्राथम्यकारणान्तरोपदर्शनार्थः, 'तभेदा एवं' सामायिकविशेपा एष 'शेपाः' अध्ययनविशेपाः, यस्मात् तत्सामायिक दर्शनादि त्रिविधं 'सामाइयंपि तिविहं सम्मत्त सुयं तहा चरितं च'त्ति वचनात् न चान्यो गुण एतद्विरहेणास्तीत्यतस्तदाधारत्वाचेदमाद्यमिति गाथार्थः ॥ ९०९॥ अणुओगद्दाराई महापुरस्सेव तस्स चत्तारि । अणुओगोत्ति तदत्यो दाराई तस्स उ मुहाई ॥९१०।। अकयद्दारमनगरं कएगदारंपि दुक्खसंचारं । चउमूलद्दारं पुण सपडिदारं सुहाहिगमं ॥९११।। सामाइयमहपुरमवि अफयद्दारं तहेगदारं वा । दुरहिगमं चउदारं सपडिदारं सुहाहिगमं ॥९१२।। ताणीमाणि उपक्कमनिक्खेवाणुगमनयसनामाई। छत्तिदुदुविगप्पाई पभेयओऽणेगभेयाई ॥९१३|| तस्य च सामायिकाध्ययनस्य-'अणुओग'इत्यादि। अनुयोगः कः ? इत्यत आह-तदर्थः-अध्ययनार्थस्तत्प्रवेशस्थानानि तु द्वाराणि, नचैतत् परिकल्पनमनर्थक, दृष्टान्तसिद्धत्वाद् , यथा हि पुरं-'अकये'त्यादि ॥ यकृतद्वारमनगरं भवति, सन्ततप्राकारवल- यादिवेष्टितत्वात् , तत्रैतत् स्याद्-एकद्वार नगरं भविष्यतीत्पाह-कृवैकवारमपि दुःखसञ्चारं भवति, रांप्रभिन्नमदजलकरीन्द्रोष्ट्ररथवर-

·उपक्रमादि-
स्वरूपम् ।
विशेपाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
॥२८८॥
॥२८८॥
पदातिवीजनादिसकुलत्वात् कार्यातिपाति च स्यात् , चतुर्मूलद्वारं पुनः सप्रतिद्वारं सुखनिष्काशनवेशं स्यात् , इष्टत्वात् ॥ दार्शन्ति-
कोपसंहारमाह-'सामाइये त्यादि, स्पष्टा, ॥९१०-१२॥ 'ताणी'त्यादि पूवार्द्ध । द्वारम् । 'छत्ती'त्याधुत्तरार्द्ध । द्वारम् । अथैतेषां
निरुक्तं, तप उप सामीप्ये 'क्रमु पादविक्षेपे' उपक्रमणमुपक्रमो-दूरस्थस्य सतो वस्तुनस्तैस्तैः प्रकारैः समीपापादनमित्यर्थः, निक्षेपणं
निक्षेपः 'क्षिप प्रेरणे' इति निश्चितः क्षेपो निक्षेपः, मोचनं रचनं न्यास इतियावत् , अनुगम्यतेऽनेनेत्यादिनाऽनुगमन वा अनुगमः,
अणुणो वा-सूत्रस्य गमोऽणुगमः, अनुरूपार्थगमनं वाऽनुगमनः, सूत्रार्थानुगमः-सूत्रार्थानुसरणमित्यर्थः, ‘णीञ् प्रापणे' वक्तैव सूत्रार्थ-
प्रापणव्यापारोपयोगात् नयतीति नयः ।।९१३॥ अन उच्यते-
सत्थस्सोवक्कमणं उवक्कमो तेण तम्मि व तओ वा । सत्थसमीवीकरणं आणयणं नासदेसम्मि ॥९१४॥
निक्खिप्पइ तेण तहि तओ व निक्खेवणं व निक्खयो। नियओ व निच्छिओ वा खेवो नासोत्ति जं भणियं ।।
अणुगम्मइ तेण तहिं तओऽणुगमणमेव वाऽणुगमो। अणुणोऽणुरूवओ चा जं सुत्तत्थाणमणुसरणं ॥९१६॥
स नयड तेण तहिं वा तओऽहया वत्थुणो व जं नयणं । यहुहा पन्जायाणं संभवओ सो नओ नाम ॥९१७॥
दारक्कमोऽयमेव उ निक्खिप्पइ जेण नासमीवत्थं ।अणुगम्मइ नाणत्थं नाणुगमो नयमयविहणो ॥९१८॥
संवन्धोवस्कमओ समीवमाणीय नत्थनिक्खेवं । सत्थं तओऽणुगम्मइ नहिं नाणाविहाणेहिं ।।११।।
गुरुभावोवरकमणं का परिवाडी कइत्थमज्झयणं । भावम्मि कम्मि वइ ? किमिदं दवं गुणो कम्म?॥
जीवगुणोऽजीवगुणो ? किं नाणं दसणं चरित्तं वा ? । पश्चक्खं अणुमाणं ओवम्ममहागमो वाऽपि ॥९२१॥

·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती अध्ययनस्य उपक्रमः ।२८९॥ ॥२८॥ लोइयलोउत्तरिओ? किं सुयमत्थोऽहवोभयं होजा । अप्पणओऽणंतरओ परंपरं वाऽऽगमो कस्स?॥९२२॥ किं दिवियाइयं कालियं व किं वा सुयत्थपरिमाणं ? । ससमय-परसमयोभयसिद्धताण व को वद्यो ? ॥९२३॥ को च समएगदेसो समुदायत्थाहियार इह नियओ | अज्झयणोवक्कमणं काययमिहेवमाईहिं ।।९२४॥ 'सत्थस्से'त्यादि, 'निखिप्पईत्यादि, 'अन्वि'त्यादि, ‘स गयती'त्यादि सुप्रसिद्धमिति । द्वारम् ।। अमीपामित्थं क्रमाभिधाने कि प्रयोजनमित्यत आह-'दारेत्यादि । नानुपक्रान्तं निक्षिप्यते अमुटिस्थमोक्षणवत्, न चान्यस्तमनुगम्यते, नाननुगतं नयावसरं भवतीति गाथार्थः ॥९१८॥ यतश्च-'संबंधे'त्यादि ।। सम्बन्धरूप उपक्रमः सम्बन्धोपक्रमः तस्मात्समीपमानीय शास्त्रं प्रथमं ततः पुनय॑स्तनिक्षेपं पुनरनुगम्यते नानाविधैर्नयः, अतोऽयमेव क्रमोऽत एतावन्तमालोक्याह-'तस्स फलजोगमंगले'त्यादि ॥९१९॥ साम्प्रतमनुग्रहार्थमुपक्रमसद्धेपाधिकारोपप्रदर्शनमिदं गाथापञ्चकमाह-'गुरुभावोवक्कमण' मित्यादि, इह सामायिकाध्ययनार्थ बुभुत्सुना विनेयेन गुरोर्भावोपक्रमः कर्तव्यः, कया पुनरयं भव्या सुप्रसन्नः स्यात् ?, तथा 'का परिपाटीकयाऽऽनुपूर्द कतिथमिति वाच्यं, क्य वा भावे वर्तते ?, किंचेदं द्रव्यादीनां, जीवगुणत्वे च सति कतमो ज्ञानादेः १, ज्ञानत्वे सति कतमत् प्रत्यक्षादेः, आगम- स्वेऽपि च सति लौकिको लोकोत्तरो चा १, लौकिकत्वेऽपि सूत्रमर्थ उभयं?, सर्वथा प्रतिषेधः, लोकोत्तरत्वे सूत्रार्थोभयस्वरूपः, तनापि 'अप्पयोति कस्य का आत्मागमः अनन्तरागमः परम्परागमो वेति, तथा किमिदं दृष्टिवादादिकमुत कालिकं १, कालिकत्वेऽस्य किं सूत्रार्थप्रमाणं १, स्वसमयोऽस्य वाच्यः, तत्वेऽपि कोऽस्य समयैकदेशः समुदायार्थत्वेनाधिक्रियते, एवमादिभी रूपैरध्ययनोपक्रमणं कार्य, व्याख्यानाङ्गत्वाद गुरुभावोपक्रमवत् ।।९२०-२४॥ तथा च- ·। वे पाप० य्यानार्य वृत्ती नामाद्या उपक्रमाः आनुपूर्वीच |॥२९॥ ॥२९॥ नामाई छन्भेओ उवक्कमो दबओ सचित्ताई । तिविहो य पुणो दुविहो परिकम्मे वत्थुनासे य ॥९२५।। परिकम्मं किरियाए वत्थूणं गुणविसेसपरिणामो । तदभावे य विणासो दच्चाईणं जहाजोगं ॥१२६।। खेत्तमरूवं निचं न तस्स परिकम्मणा न य विणासो । आहेयगयक्सेण उ करणविणासोवयारोऽत्थ ॥९२७॥ नावा' उवक्कमणं हल-कुलियाईहिं वावि खेत्तस्स | संमजभूमिकम्मे पंथतलागाइयाणं च ॥९२८॥ जं चत्तणाइरूवो कालो दब्बाण चेव पजाओ। तो तकरणविणासे कीरइ कालोचयारोऽत्य ॥९२९॥ छायाएँ नालियाए व परिकम्मं से जहत्थविनाणं । रिक्खाईचारेहि व तस्स विणासो विवज्जासो ॥९३०॥ जं परहिययाकूयावधारणमुव कमो स भावस्स । तस्सासुभस्स मइणिगणियामचादओऽभिहिया ॥९३१॥ सीसो गुरुगो भावं जमुवकमए सुहं पसत्थमणो । सहियत्थं स पसत्थो इह भावोवक्कमोहिगओ ॥९३२॥ को वक्खाणावसरे गुरुचित्तोवक्कमाहिगारोऽयं । भण्णइ चक्खाणंगं गुरुचित्तोवक्कमो पढ़मं ।।९३३॥ गुरुचित्तायत्ताइं चक्रवाणगाई जेण सव्वाई। तो जेण सुप्पसन्न होइ तयं तं तहा कजं ॥१३॥ जो जेण पगारेणं तुस्सइ करणविणयाणुवत्तीहिं । आराहणाऍ मग्गो सो चिय अव्वाहओ तस्स ॥९३५।। आगारिंगियकुसलं जइ सेयं वायसं वए वुजा। तहवि य सिं नवि कूडे विरहम्मि य कारणं पुच्छे ॥९३६॥ निवपुच्छिएण गुरुणा भणिओ गंगा कओमुही वहइ । संपाइयवं सीसोजह तह सव्वत्थ कायव्वं ॥९३७।। अत्तं गुरुमगहणं को सेसोवकमोवओगोऽस्थ । गुरुचित्तपसायत्थं तेऽपि जहाजोगमाओज्जा ।।९३८॥

·विशेपाव० कोट्याचार्य वृत्ती नामाद्या उपक्रमाः आनुपूर्वीच ॥२९॥ 1॥२९॥ परिकम्मनासणाओ देसे काले य जा जहा जोग्गा । ताओ दवाईणं कानाऽऽहाराइकज्जेसु ॥९३९॥ उहियजोग्गद्दव्यो देसे काले परेण विणएणं । चित्तण्णू अणुकूलो सीसो सम्मं सुयं लहइ ॥९४०॥ अहवोवक्कमसामपणओ मया पगयनिरुवओगावि । अपणत्थ सोरओगा एवं चिय सम्वनिक्खेवा ॥९४१॥ गुरुभावोवफमणं कयमज्झयणस्स छविमियाणि ।। तत्थऽणुपुब्वाईसुं इदमज्झयणं समोयारे ॥९४२।। अणुपुल्विसमोयारो कजो सामाझ्यस्स संभवओ। नियमावतारणं पुण कित्तणगणणाणुपुचीसु ॥९४३॥ 'णामादी'त्यादि । इह प्रथम उपक्रमाख्यो द्वारविशेपो द्वैधा-शास्त्रीय इतरश्च, तत्रेतरः पोढा-नामस्थापनाद्रव्यक्षेत्रकालभात्रभेदात् , नामस्थापने प्राग्वत् , द्रव्यतः आगमनोआगमभेदात् , तत्र नोआगमे व्यतिरिक्तः 'सचित्तादी तिविहो ति सचित्तद्रव्योपक्रमः अचित्तद्रव्योपक्रमः मिश्रद्रव्योपक्रमश्र, तत्र सचित्तद्रव्योपक्रमः द्विपदचतुष्पदापदानां, पुनरेकैको घा-परिकर्मणि वस्तुनाशे चेति गाथार्थः ।।९२५ ।। परिकर्म किमुच्यते ? इत्याह-'परिकम्म'मित्यादि पुनद्धं कप्ठं, यथा कुष्माण्डघृतरसायनाडुपयोगात् पुरुपस्य वर्णवयोऽवस्थापन भण्डसकलपोतनादिभिर्वा कर्णादिवार्धक्यादिकरणमिति, अन्ये तु शास्त्रपरिज्ञानगन्धर्वनृत्यादिकलासम्पादनमपि द्रव्योपक्रममित्याचक्षते, तन, भावत्वादस्य, स्यादपि च आत्मद्रव्यसंस्कारविवक्षायामिति, एवं शुकसारिकादावपि भावनीयं, चतुष्पदेषु हस्त्यादिपु, अपदेषु चाम्रतरुकेतक्यादिषु वृक्षायुर्वेदात्, । तवैतत्स्यात्-तरोवर्धिक्यायुपकमणं युक्तं, कालान्तरे स्वयं भावि- त्वात्, न तु पुंसो वर्णादिसम्पादनं, कालान्तरेऽपि विवक्षितहेतुजालमन्तरेणानुपपत्तेः, तन्न, कालान्तरेऽपि विवक्षितहेतुजालमन्तरेणा- नुषपश्यसिद्ध वर्णम्य नामकर्मविपाकित्वेन स्वयमपि भवनस्वभावत्वात्, विश्रमविलासादीनां तु यूनोऽवस्थायां दर्शनात, अत उक्तं-'ए- ·गोपा कोट्याचार्य नामाद्या उपक्रमाः वृत्ती आनुपूर्वीच ॥२९॥ ॥२९२॥ रिफम्म फिरियाए पत्थूगं गुणविसेसपरिणामोति', 'तदभावे च' यस्त्वभावापादने व विनाश उपक्रम्यते कालान्तरभावित्वात् , आह- अनपोर्न विशेषः, उभयत्र पूर्वरूपपरित्यागेनोपररूपापस्थानात , उच्यते, नैतत्, एकत्र प्रत्यभिज्ञादिदर्शनात, अन्यत्र त्वदर्शनाद्, अथवैकन नाशस्यैव विरक्षितत्वात्, केषामिमायित्याह-द्रव्यादीनां, द्रष्यस्य द्विपदापदचतुष्पदलक्षणस्य चैतन्यवतः खड्गदशनजिह्वादिभिः अचेतन- स्य च पद्मरागमणेः क्षारमृत्पुटपाकादिना परिकर्म, विनाशस्त्वयोधनधातादिमिः, मिश्रितस्य तस्यैव द्विपदादेरलङ्कारादिसहितस्य, आदि- शन्दात् क्षेत्रकालपरिग्रहः, खड्गप्रहारगजबन्धनाङ्केन भेदादिभिरिति गाथार्थः ॥९२६ ॥ एवमुक्ते सत्याह-खेत्तमित्यादि । क्षेत्रं त्वरूपित्यान्नित्यमतस्तस्य नेमो, उच्यते, सत्यं, किं त्वाधेयद्रव्यगतिवशेनैव करणविनाशोपचारावत्र, मञ्चाः क्रोशन्ति यथेति । आह- 'नापाए'इत्यादि, इह क्षेत्र(स्य)जलाधारस्य नाडुफ्तरण्डकादिभिरुपक्रमणं क्रियते, इतरस्य च हलादिभिः, एवं संमार्जनभूपन्यतडागा- दिकरणेन च क्षेत्रोपक्रम इति गाथार्थः ।।९२७-२८॥ 'जमि'न्यादि । यतः कालो हि वर्तनादिरूपो द्रव्यपर्यायो वा चन्द्रोपरागादिलक्षणो वा अतस्तस्करणविनाशे कालोपचारः क्रियत इति गाथार्थः॥९२९॥ अस्य च कालस्य-'छायाए'इत्यादि प्रतीतार्था॥९३०॥अथ भावोप- फ्रमस्य वामलक्षणमाह-'जं परेत्यादि । यत्परहृदयाकूताधारणममिलापितार्थपरिपुष्टयेऽसौ भावस्योपक्रमः, स द्वेषा-आगमत उपक्र- मपदार्थज्ञस्तयोपयुक्तः, नोआगमतो द्वेधा-प्रशस्तोऽप्रशस्तश्च, तत्र तस्याशुभस्य भावोपक्रमस्य खरूपप्रतिपादका मरुकिणिगणिकाऽमा. त्यादयो दृष्टान्ता अभिहिता इति गाथार्थः।।९३१॥ “पाडलिपुत्ते कपिलत्ति माहणी तीऍ तिनि धूयाओ। साचितेइ-कह पुण एयाओ होन मुहियागो ||शानाओ मए उवाओऽथ तीऍ परिणाविया धुया पढमा। सिक्खाविया तई भवणतलंमि जइया ठिओ होइ॥२॥ तुह भत्तारो तझ्या सनायासेण कइति वाराओ। वरनेउरेण चलगेण मत्थए देख दढपहि ॥३॥ ताएवि तह कए सो हा हा! दुकलावियत्ति ·विशेषाव ब्राह्मणी.. पुत्री दृष्टान्तः कोट्याचार्य ॥२९॥ ॥२९॥ व वयन्तो। मलिऊणं आढतो तीए कमलोवमे चलणे||४|तो सावसिउं गोसे साहइ माऊऍ पुच्छियं तीए । तीएऽवि णाउ जामाउयस्स मावो उवाएणं ॥५॥ भणिया य पुत्ति ! जं जं करेसि विणयं च अविणयं वायि। तं तं ते भत्तारो अमयं व वयं च मन्नेही॥६॥ ता तेण समं पुत्तिय! दुलहलंमंमि माणुसे जम्मे । भुंजसु सच्छंदमठी भोए एसो तुहं दासो ॥७॥ वितियाएवि तहचिय, मणियाए खीलपण्हि- धिक्काहिं । परिपिट्टिउ भत्तारो खणमेत्तं झिखिउं थको ||८|| सावि य तीए भणिया जणणीए पुत्ति ! तुज्झ भत्तारो । परिझिंखणओ होहिति कएऽकए वावि कमि ॥९॥ झिरखणओ चिय नवरं ण तु धाडेहिति तोऽवराहेऽपि । भुंजमु तुमंपि भोए नियतवलद्धेण वरएणं ॥१०॥ तइयाएवि तहच्चिय आढप्पंते कुसीलदुहियाए । अभिमाणधणवरेणं तेण हक्कासि जं दिण्णा ॥११॥ भीया सा महिबढे पडिया सहसा पुणोवि उट्टेउं । आइत्ता दाउंजे, पण्ही भत्तारसीसंमि ॥१२॥ तत्तो पुणोवि हक्काएँ थरहरंती महीयले पडिया । जणणीर यणकारी तहेव काउं समाढत्ता ॥१३॥ तो तेणवि खरमिउडीभीमनिडालेण रोसरत्तच्छं। पूर्ण गहेण गहियत्ति तेण तीए समं दिण्णा ।।१४॥ तो तेण सासुयारोसप(सरपग्पट्ठमाण)अधरेण । ओयारेऊण भवणा वाहिरे थंभये बद्धा ॥१५॥ सिसिरमासदूसहसी- ततुसारेण भिन्नसवंगा । हेहिमनरएव्य कहंचि जीविया तत्य रयणीए ॥१६॥ मुक्का य सासुयाए धरिज्जमाणीवि रोसपसरेणं । रोयंती जगणीए गया समीवंमि सा मणति ॥१७॥ पुत्तग! जह तस्सुट्ठियणिसण्णगस्सुटिया णिसन्ना य । होहिसि तुमं ततो से, भोच्छिसि भत्तं च पोतं च ॥१८॥ तो मम वयणाओ तुमं अणुयत्तमु दसविहाए जुत्तीए । मम जामाज्यमेयं अणुयत्तसु देवदुल्लहयं ॥१९॥ इयाणि गणियत्ति-पाडलिपुत्ते नयरम्मि देवदत्तत्ति दारिया अस्थि । विच्छभित्तिमहाविमलयवलपासायदुल्ललिया ॥१॥ सव्यालंका- रघरी णवजोवणमाणतिहुयणमहिया । कोबीयकरणकुंटय सचागारोच्च परिभो ॥२॥ तीए य चिंतियमिदं मजा गिई विविहवेस-

·विशेपाय
कोट्याचा
वृत्ती
बामणीपुत्री
दृष्टान्त:
॥२९॥
॥२९४||
पुरिसाणं । अट्ठारसपगइब्भतराणा को सो न जो एइ ॥३॥ वो णियणिया दिजाई मग्गेहि समुचरंतबनड्डा । विद्वालिहणसुसिक्खिपचि-
तकरेणं सभाभित्ती ॥४॥ चित्ताविया मणोज्जा, सीए पटकारलोहकारेहिं । तुनायकट्टभारयणिवसेट्टियातिचरियथा ॥५॥ सा आगयस्स
नरवण्णदायिणो पढमगं पयत्तेणं । दाइजइ जेण तओ, णज्जइ को एस पुरिसोति ॥६॥ सोऽपि य तं दट्टणं, पिसेसओ संसती नियं
जाई! लट्ठ लट्ठति इमो घडकारो भामती चक्कं ॥७॥ इय तस्स तई भावं, चिंधेणमिमेण जाणिउं कुसला। अणुयत्तइ तहचेव य जह सो
तुट्ठो धणं देइ ॥८॥ 'अमच्चेति !!-"महुराए जउणसेणो राया चित्तप्पिओ य से मन्ती । सो अन्नया य चाहिं विणिग्गतो आस-
वाहणियं ॥१॥ तत्थ य गोप्पयमज्झमि मुत्तियं वेसरेण तं च तओ। झल्लमलंतं दद्लु, चिरकालं चिंतई इणमो॥२॥ होइ थिरोदगमित्थं
उदगनियाणंति वाहिउं तुरगं। वोलीणो सोराया, मंतीणवि तं वियाणेउं ।।३।। कारावियं तलायं सहसंबवणुधरम्मपालीयं । दिद्वैव तयं रना,
दसमाशो नपरि परिसाओ॥४॥ पडिपुच्छियं वरणा केण खणावियमियंकया किंवा । कहियं चागारिंगियकुसलेण य मे अमच्चेणं ॥५॥
रम्भावि विविहचिंतणणाणासंकाये भीयहिययेणं । पूयात्थामलयेचिय, (पूया धामधणेहि य) (उवहारो) से कओ धणि ॥६॥ इति गा.
थार्थः ॥९३१॥ साम्प्रतं प्रशस्तलक्षणमाह-'सीसो'इत्यादि, शिष्या श्रोता 'गुरोः व्याख्यातुः 'भावम्' अनझं मनो यदुपक्रमते तद-
तल्लीनतयाऽतीन्द्रियं सत् यदिगिताकारज्ञत्वेन प्रत्यक्षमिव करोति, किंविशिष्टमित्याह-'शुभं शुभभावहेतुत्वात् शुभस्तं, किंविशिष्टः
सन् ?-प्रशस्तमनाः, किमर्थमित्याह-स्वहितार्थ, स एव प्रशस्तः इह च स एवाधिकृत इति गाथार्थः ॥९३२।। एवमुक्ते सत्याह-'को'
इत्यादि । कोऽध्ययनोपक्रमावसरेऽनेनाधिकारः १, उच्यते, प्रथमव्यारव्याङ्गत्वादध्ययनोपक्रमवत् , एदतदुक्तं भवति-यथाऽध्ययनोपक-
माइते व्याख्यानं कर्तुं न शक्यते एवं गुरोश्वेतःसमाधानमन्तरेण श्रोत्राऽपि न श्रोतुं पार्यत इनि, आह च-'गुरु' इत्यादि सुबोध्या॥९३४॥

·नामपरिपुत्री
दृष्टान्तः
विशेषाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
।।२९५॥
1२९५॥
तस्मात्-'जो' इत्यादि। आगारिंगिते' त्यादि, शिष्यविशेषणमाद्यपदे इति ।।९३५-३६॥ 'निवे' स्यादि सुबोध्या।।९३७॥ कथानकंच
प्रचीतम् । यद्येवम्-'जुत्त' मित्यादि। युक्तमेवं गुरुपु मावोपक्रमणमिति, किं शेषैः ।, उच्यते, गुरोच्याशुपक्रमो हरति चेतः। क्या-
हि-'परिकम्मे त्यादि । परिकर्म गुडगुप्य्यादिना द्रव्यादेः संस्करणं, नाशनं त्वम्लभारादेः देश अजाङ्गले विपये जागले वा काले
ग्रीष्मादौ ताः कुर्यात् गुरोः, ततश्य 'उबहिये' त्यादि सुचर्चमिति गाथार्थः॥९३९-४०|| 'अह-त्यादि । अथवा द्रव्योपक्रमादय उप-
क्रममामान्पादिह प्ररूपिताः मन्तोऽन्यत्र सोपयोगा भविष्यन्तीति लाघवार्थ, एवमेव मर्वनिक्षेपाः। तदेवं लौकिकोपक्रमव्यावर्गनन-
संगेग-'गुरुभावो' इत्यादि । गुरुभावोपक्रमणं कृतमध्ययनस्येदानी शास्त्रीयमुपक्रममङ्गीकृत्य क्रियते, कतिविघमित्याह-पदविध-पोटा
आनुपूर्वी नाम प्रमाणं वक्तव्यतार्थाधिकारः समवतार इति, पच्छ« कंठं ॥९४१-४२।। तथाहि-'अप्पि'त्यादि । आनुपूर्णा सामायिक-
स्पारचारः कार्यः, कथं ?, 'सम्भवतो' यत्र सम्भवति, एवं सामान्येनामिघाय विशेषमाइ-नियमावतारणं पुनरुत्कीर्णनगणनानुपर्योः-
"नाम ठपणादविते, खेते काले य गणण अणुपुयी । (उक्कित्तण संठाणे) सामायारी य मावे य ॥१॥" ति गाथार्थः ॥९४३॥ त.
पोरकीननानुपूच्या सामायिकमुत्कीर्यते, गणनानुपूया तु कथमिति चेत्, उच्यते-सा त्रिविधा, तद्यथा-"पुषाणुपुची पन्छाणुपु.
ची अपाणुपुची"त्ति, तत्र-
पुव्याणुपुग्विओ तं पढमं पच्छाणुपुयिओ छठें । जायइ गणिजमाणं अनियमियमणाणुपुब्धीप ॥९४४॥
एगादेगुत्तरया एग्गच्छगया परोप्परम्भत्था । पुरिमन्तिमदुगहीणा परिमाणमणाणुपुचीणं ॥९४५॥
पुच्चाणुपुब्धि हेहा समयाभेपण कुण जहाजेहं । उपरिमतुलं पुरओ नसेन पुब्धक्कमो सेसे ॥१४॥

·विशेषा कोट्याचार्य धूची पूर्वानुपू- यादयः ॥२९६॥ ॥२९६॥ 'पुया' इत्यादि स्पष्टा । अणाणुपुवीणं चैयं करणगाथा-'एगा' इत्यादि । एकाद्या एकोत्तरा आनुपूर्वीप्रकममद्गीकृत्य संख्या- माह-'छगच्छगया' पदसमूहप्रतिवद्धा, सा च परस्पराभ्यस्ता, पूर्वत उत्तरेण गुणिता इत्यर्थः, या अकावली भवति सा पुनः 'पुरि- मंतिमदुगहीणा कीरई' आनुपूर्वीपश्चादनुपूर्वित्वात् तस्स द्वयस्य, ततश्च परिमाणमनानुपूर्वीणां सिद्धपति, कथं चेत् ?, उच्यते, 'पुनाणु' इत्यादि । स्पष्टा, नवरमनुपूर्व्यानयनकरणगाथेयं-'पुवाणुपुचि हेढा समयाभेएण कुण जहाजेई । उपरिमतुल्लं पुरओ नरोज्ज पुन्वक्क- मो सेसे ॥१॥' तथाहि-पुन्याणुपुन्वी, सा च क्रमाङ्करूपा, ततश्च हेट्ठा कुण-अधस्तात् न्यसेत् ज्येष्ठं-पूर्वमङकं, न कम विगणय्य , नेत्याह-'समयामेदेन' पड्क्त्यविनाशेन, उक्तं च-"जहियंमि तु निक्खित्ते पुणरवि सो चेव होइ दायब्यो। सो होइ समयमेदो, वज्जे- यव्यो पयत्तेणं ॥१॥” तत उपरिमतुल्यं पुरतः-अग्रतः न्यसेत्, यागुपरि लक्ष्यत इत्यर्थः, पृष्ठतः का वार्तेत्यत आह-पूर्वक्रमः शेपे, शेपांथ पूर्वक्रमं यदास्ते वत्परिपाट्या न्यसेत् , सिद्धमेतत्प्रमाणं ७१८, तत्र यदुक्तं परस्पराभ्यस्तेति,तत्रेदं करणगाथाद्वयम्-"दो एक्क- गाई दोन्नि उ तिन्नि दुगा छत्ति चउ छ चउचीसा । एतेवि पंच गुणिया, विसुत्तरं होइ सयमेगं॥१॥ एयंपि य छग्गुणियं, सत्त सया होंति वीस अन्भहिया । एए.य दुरूवूणा सत्तसयट्ठारसा होति ॥२॥ अत्र चासम्मोहार्थ वितत एव दृश्यते-'दंसणं नाणं चरितं १ तत्थ दंसणस्स जेठो णस्थिति तो नाणस्स हेट्ठा णाणजेट्टो दिजइ, एवमेव समयाभेदाद, "पुरओ उवरिमतुल्लो सेसे उ पुचक्क- मो' ततो नाणे हेढे दंसणे ठविज्जमाणे समयभेदो होइ उवरिमतुल्लणसणओ, ततो किं देसणहेट्ठा णार्ण धरिज्जतु , उच्यते-एवं- पि समयभेय एव, अतो चारित्तस्स हेट्ठा णाणं उविज्जड, पुवकमो सेसे ३ ततो दंसणहेट्ठा दंसणेवि उविज्जमाणे सो च्चिय दोसो, चारितापश्चारित्रन्यासमाः अतथारित्राघो दर्शनम् , उपरिम० पुन्यक्कमो ४, क्तो चारित्तहेहे दंसणे ठविज्जमाणे सो चेव दोसो, तो ·नामोपक्रमः विशेपार० कोट्याचार्य पृत्ती ||२९७॥ ॥२९७॥ किं दसणहेडा गाणं ठविजउ ?, उच्यते, एवंपि सो चेत्र दोसो, ज्ञानस्साघो ज्ञानदानप्राप्तेरतो ज्ञानसाधो दर्शनं दीयते, पुन्यक्कमो प वतो नाणहेढे दसणे दिज्जमाणे सो थेव दोसो, ततो चरणहेट्टा गाणं ठविज्जउ, ठव० पुचा०६ । अत्र चतसः अनानुपूर्ण इति गाथार्थः ॥९४५-४६॥ द्वारं ।। नामाह- जं वत्थुणोऽभिहाणं पजयमेयाणुसारि तं नामं । पइभेयं जं नमए पइभेयं जाइ जं भणियं ।।९४७।। छव्विहनामे भावे खओवसमिए सुयं समोयरइ । जं सुयताणावरणवखओवसमजं तयं सव्यं ।।९४८|| 'ज'मित्यादि यद्वस्तुनः अभिधानं शानरूपादिपर्यायपभेदानुसरणखभावं तन्नाम, किमुक्तं भवतीत्याह-णम् प्रहत्वे इति भेदं भेदं प्रति यन्नमति-प्रतिप्रभेदं याति, यद्वाचकत्वेनेति भणितं भवति, तच्चैकादि दशान्तमत:-'छबिहे' त्यादि । 'छविहनामें पड् भावा:-औदयिका १ औपमिका २ क्षायिकः ३ क्षायोपशमिकः ४ पारिणामिकः ५ सान्निपातिका ६, अतो भावेऽधिकृते 'खयोच' | इत्यादि, स्पष्टम् । द्वारम् ।।९४७-४८॥ अथ प्रमाणम्- दव्वाइचउन्भेयं पमीयए जेण तं पमाणति । इदमज्झयणं भावोत्ति भावमाणे समोयरइ ॥९४९।। जीवाणण्णत्तणओ जीवगुणे बोहभावओ नाणे । लोउत्तरसुत्तत्योभयागमे तस्सभावाओ॥९५०॥ सुयओ गणहारीणं तस्सिस्साणं तहाचसेसाणं । एवं अत्ताणंतरपरम्परागमपमाणम्मि ॥९५१।। अत्येण उ तित्थंकरगणहरसेसाणमेवमेवेदं । मूढणयंति न संपइ नयप्पमाणेऽवयारो से ॥९५२॥ आसी पुरा सो नियमओ अणुओगाणमपुहुत्तभावम्मि। संपइ नत्थि हुत्ते होज व पुरिसं समासज्ज ।।९५३॥

·विनोपार फोट्याचार्य प्रत्तो प्रमाणो- पक्रमः ॥२९८॥ ॥२९८॥ संग्यामाणे कालियसुयपरिमाणे परित्तपरिमाणं । सुयओ तदत्यओ पुण भणियं तमणंतपलायं ॥१५॥ 'दध्वाई' इत्यादि । प्रमीयतेऽनेनेति प्रमाणं, चतूरूपं द्रव्यादिविषयत्वात् , ततश्चेदमध्ययनं द्रव्यादित्रयव्यपोहेन भाव इति- हत्या माचप्रमाणे समवतरतीति गाथार्थः ॥९४९॥ ननु च भावप्रमाणं त्रेधा-गुणनयसंख्याभेदात् , ततश्च कतमदेतदिति, उच्यते, गुणप्रमाणं, ननु चैदमपि द्वेषा-जीवाजीवभेदादिति, उच्यते, जीवगुणप्रमाणमिति, आह च-'जीवाणपण' मित्यादि । आत्मभाया- नान्तरस्यात् जीवगुणप्रमाण एवास्य समवतारः, ननु च तदपि त्रेधा-ज्ञानदर्शनचारित्रभेदादतः क्यास्य समवतारः १ इत्याह-बोधस्व- भाववाद शाने, ननु च चतुर्धा ज्ञान-प्रत्यक्षानुमानोपमानागमभेदात्, उच्यते, आगमेऽस्य समवतारः, ननु चासो द्वेधा- लौकिक- लोकोत्तरमेदाव, उच्यते-'लोगुत्तरे'त्ति लोकोत्तरे, ननु चायं त्रेधा-सूत्रार्थोभयरूपत्वात् , अत आह-'सुत्तस्थोभयागमे'त्ति सत्रा- गमेश्यागमे उभयागमे वाऽस्य समवतारः, किं कारणमित्याह-तत्स्वभावत्वात् , ॥९५०॥ ननु च सूत्रागमस्खिविधः-आत्मानन्तरपरम्प- रभेदात् , एदमर्थागमोऽप्यतः कथं केषां कः ? इत्यत आह-'सुयओ' इत्यादि । 'अत्थेण उ' इत्यादि गाहद्धं, तत्र श्रुतमङ्गीकृत्य गणधारिणां तथा तरिछप्याणां जम्बूस्वाम्यादीनामशेषाणां च तच्छिष्याणां प्रभवादीनाम्, 'एवं' अनेनैव क्रमेण, किमत आह-'ज- हासंग्य' 'अत्ते' त्यादि, स्पटम् । वधा एवमेचेदगध्ययनमर्थमङ्गीकृत्य तीर्थकर-गणधर-जम्यूनां किम् 'अत्ते' त्यादि अनुवर्तते ॥ द्वारं ।। 'नय' इति मूदनयमिदमितिकृत्वा नास्याधुनाऽस्मिन् समवतारः ॥९५१-५२।। तथा च-'आसी' त्यादि । 'सो'त्ति समोतारो, शेष सष्टं, स्याद्वा पुरुषमाश्रित्यासावपीति गाथार्थः ॥९५३॥ द्वारं ॥ संख्या नामस्थापनाद्रव्यक्षेत्रकालौपम्यपरिमाणभावभेदभिन्ना, तत्र- 'संखेंत्यादि । गतो नियतपरिमाणं "संखेज्जा अक्खरा" इत्यादिवचनात्, अर्थतस्त्वनन्तम् 'अनन्ता गमा' इत्यादि वचनादिति PRORAN ·विशेपाव० कोव्याचार्य वृत्ती विक्तव्यता- र्थाधिकार- समवतारा: ॥२९९|| ॥२९९॥ गाथार्थः ॥९५४॥ द्वारं ।। अथ वक्तव्यता, सा च त्रिविधा, स्वसमयवक्तव्यतादिभेदाद, आह च- समओ जो सिद्धंतो सो सपरोभयगओ तिविहभेओ। तत्थ इमं अज्झयणं ससमयवत्तव्ययानिययं ॥९५५।। परसमओ उभयं वा सम्मद्दिहिस्स ससमओ जेणं । तो सव्वज्झयणाई ससमयवत्तव्वनिययाइं ॥९५६।। मिच्छत्तमयसमूहं सम्मत्तं जं च तदुवगारस्मि । वदृइ परसिद्धंतो तो तस्स तओ ससिद्धंतो ।।९५७॥ सावजजोगविरई अज्झयणऽत्थाहिगार इह सो य । भण्णइ समुदायत्थो ससमयवत्तव्ययादेसो ॥९५८॥ अहुणा य समोयारो जेण समोयारियं पइद्दारं । सामइयं सोऽणुगओ लाघवओनो पुणो वचो ॥९५९॥ 'समओ' इत्यादि सुगमा ॥९५५।। केन कारणेनेत्यत आह-'पर' इत्यादि पूर्वार्द्धमसकृद् भावितभावार्थ 'तो' इत्यादि स्पष्टम् ॥९५६॥ अपि च-'मिच्छत्ते' त्यादि स्पष्टा ॥९५७॥ द्वारम् । (अर्थाधिकार:) 'सावज्जें' इत्यादि । इहाध्ययनार्थाधिकारः सावघयो- गविरतिः, स च सावद्ययोगविरतिलक्षणोऽर्थाधिकारः समुदायार्थो भण्यते, असावपि च स्वसमयवक्तव्यतैकदेशः संपूर्णाया इति शेषः ॥९५८॥ द्वारम् । 'अहुणे' त्यादि । साम्प्रतं समवतारः, स चानुगत इति सम्बन्धः, चकारचोक्तवद् भिन्नक्रम इति, सम्भवतः प्रतिद्वारं समवतारितत्वात् तस्य, तत्रैतत्स्यात्-पुनरप्येतद् ग्रन्थावर्त्तनेन समवतार्यतां, तन्न, यतो 'लाघवार्थ' ग्रन्थगौरवपरिहारार्थ, न पुनरसौ वाच्योऽन्याय्यत्वात् , तदेवमयं क्षयोपशमत उत्क्रामितः ॥९५९॥ इत्युपक्रमः समाप्तः । अथ निक्षेपः-किमर्थं पुनरयं भण्यते ? इत्यत आह- भण्णइ धिप्पड य सुहं निक्खेवपयाणुसारओ सत्यं । ओहो नाम सुत्तं निकखेत्तव्वं तओऽवस्सं ॥९६०॥ - ·विशेपार कोट्याचार्य ओषादयो निक्षेपा:-नि- (युक्तिमेदाथ ॥३०॥ ॥३०॥ ओहो ज सामण्णं सुपाभिहाणं चउव्यिहं तं च । अज्झयणं अज्झीणं आओ झवणा य पत्तेयं ॥९६१॥ नामाइचउन्भेयं वण्णेऊणं सुपाणुसारेणं । सामाइयमाउजं चउसुंपि कमेण भावेसु ॥९६२।। जेण सुहप्पज्झयणं अज्झपाणयणमहियमयणं वा । बोहस्स संजमस्स व मोक्खस्स व जं तमज्झयणं । अज्झीणं दिन अन्धोच्छित्तिनयओऽत्थिकायव्य । आओ नाणाईण झवणा पावाण कम्माणं ॥९६४|| सामाइयंति नाम विसेसविहियं चउब्विहं तं च । नामाई निरुत्तीए सुत्तप्फासे य तं वोच्छं ॥९६५॥ इह जइ कीस निरुत्ते तत्थ व भणिएह भण्णए कीस । निक्खेवमित्तमिहई तस्स निरुत्तीऍ वक्खाणं ।। तो कीस पुणो सुत्ते ? सुत्तालावो तओ न तन्नामं । इह उण नाम नत्थं तं वखायं निरुत्तीए ॥९६७॥ इह पुण कीस न भण्णइ ? जे निक्खेवो इमो स निज्जुत्ती निज्जुत्ती ववखाणं निक्खेवोनासमेत्तं तु॥९६८॥ नणु निज्जुत्तिअणुगमे भणिया एसावि नासनिज्जुत्ती सचमियं निज्जुत्ती इयं तु निक्खेवमित्तस्स १९६९।। निक्खेवमित्तमहवा अत्यवियारो य नासजुत्तीए। सहगओ य निरुत्ते सुत्तफासम्मि सुत्तगओ ॥९७०॥ जो सुत्तपयन्नासोसोसुत्तालावयाण निक्खेवो। इह पत्तलक्खणो सो निक्खिप्पइन पुण, किं कज्ज ?॥९७१।। सुत्तं चेव न पावइ इह सुत्तालावयाण कोऽवसरो। सुत्ताणुगमे काहिइ तण्णासं लाघवनिमित्तं ॥९७२।। इह जइ पत्तोचि तओन नस्सए कीस भण्णए इहई । दाइजइ सो निदाखेवमेत्तसामण्णओ नवरं ।।१७।। संपयमोहाईणं संनिक्खित्ताणमणुगमो कज्जो । सोऽणुगमो दुविगप्पो नेओ निज्जुत्तिसुत्ताणं ॥१७ ·ओषादि- निक्षेपा: विशेपार० कोट्याचार्य वृत्ती ॥३०॥ ॥३०॥ निजुत्ती तिविगप्पा नासोवग्घायसुत्तवक्खाणं । निक्खेवस्साणुगया उद्देसाईवग्धाओ ॥९७५॥ 'भण्णई' इत्यादि । 'भण्यते' व्याख्यापते व्याख्यात्रा 'गृह्यते च' आदीयते च श्रीरा "सुखं' अक्लेशेनैव 'नि- क्षेपपदानुसारतो' निक्षेपाख्यानुयोगद्वारोपष्टम्मेन 'शास्त्रं' सामायिकाध्ययनादि यतस्ततः 'अवश्य नियमेन ओघो नाम 5 च नितव्यम् , ओघनामनिप्पन्नसूत्रालापकभेदेन त्रिविधित्वादिति गायार्थः ॥९६०॥ तत्रौषनिष्यन्न इति कि- मुक्तं भवतीत्याह-'ओहो' इत्यादि । ओघो यत्सामान्यं श्रुतमित्यभिधानं तचतुर्विध, तद्यथा-'अज्झयणमित्यादि पदचतु- एयन्यास इति गाथार्थः ॥९६१॥ 'नामादी'त्यादि । अत्र चैकैकं नामादिना चतुर्मेदं व्याख्यायानुयोगद्वारानुसारेण, किमत आह-'सामायिक' सामायिकाध्ययनम् 'आयोज्यं स्वतव्यं चतुर्वपि 'प्रमेण आनुपूा "भावसुति भावाध्ययने भावाक्षीणे भाषाये मारक्षपणायां चेत्यर्थः, इति गाथार्थः ॥९६२।। एकैकस्याध्ययनादेनिरुक्तमाह-'जेणेत्यादि । पेन कारणेन शुभ-प्रशस्त अध्यात्म-चैतः, ततश्च शुभं अध्यात्म जनयतीति 'सुहज्झप्पयण' प्पकारलोपःप्राकृतशैल्या, ततो'तमजझयति सम्बन्धः, अथवा अज्झ- प्पाणयणति पकारामारणकारलोपात , शेष प्राग्वत् , 'या' इत्यथवा 'अधिक' विशेषेण 'अयनं' गमनं प्रापणं, कस्येत्याह-बोधस्य संयमस्य या, कारणत्वान्मोक्षस्य वेवि गाथार्थः॥९६३|| 'अज्झीण' मित्यादि स्पटा इत्ययमोघनिष्पन्न उक्तः।.९६४॥ साम्प्रतं नामनिम्पन्नः, तत्र-'सामाइयेत्यादि । सामायिकमित्येतनाम विशेपचिहितं, न सामान्यकृतं, तचास्य विशेपनाम कतिविधमित्यत आह-'चतुर्विध' चतूरूपं, तचास्य वर्तते, कथमित्यत आह-'नामादि' नामसामायिकादि, इदं च निक्षेपमान, निक्षेपश्च क्वचिदू व्याख्येय इति भावनीयं, ततः किमत आह-तं ति तदस्य नामादिनिक्षेपं 'वोच्छं' वस्ये, श्वेत्याह-'निरुत्तीए'ति अनुगमाख्य- ·विशेषाव कोव्याचार्य वृत्ती ओधादि. निक्षेपाः ॥३०२॥ ॥३०२।। द्वारमतिद्वारे, तया भूत्रस्पर्शे च-अनुगमाख्यद्वारविशेष एव, सुत्तफासगयं नामादि सौत्रं निक्षिप्तं कृत्वा तव्याख्यानादिनि गाथार्थः ॥९६५।। इदानीमतिगहनद्वारफलापविवेचनार्थ चोयं कारयन्नाह-'इहे'त्यादि ॥ इह-अस्मिन्नवसरपासे नामनिप्पन्नेऽपि निक्षेपे यदि सामायिकं नाम प्राप्तं ततः 'कीस निरुत्ते'त्ति किमिति निरुक्तो वक्ष्यते ?, अथ तत्रेदं यक्ष्यते इह किमिति भण्यते ?, उच्यते, 'निक्खे- चमेतमिहई तस्स'ति तस्य-सामायिकनामादेरिह-नामनिष्पन्ने 'निक्षेपे' निक्षेपद्वारांशे निक्षेपमात्रमधिक्रियते, तच्च 'कृतमेव' नाम- सामायिकमित्येवमादिवचनात् , 'निरुत्तीए चयखाण'ति निरुक्तौ तु व्याख्यानं तस्याधिक्रियते, निक्षेपव्याख्यानयोश्च महान् विशेष इति गाथार्थः ॥९६६।। आह-ययेवं 'तो कीस' इत्यादि । यदि निक्षेपद्वारन्यस्तं सामायिकनाम निरुक्ती व्याख्यायते ततः कि- मिति 'पुनः' भूयो द्वितीयां वारां 'सूत्रे' सूत्रस्पर्शिकायां तद्वक्ष्यते, येनोच्यने 'सुत्तफासे व ते वोच्छंति, करोमि भदंत ! सामायिकमिति प्रबन्धेन, तस्मात् सर्वमेतदसम्बद्धमिति, उच्यते, न, अभिप्रायापरिज्ञानात् , तथाहि-सूत्रालापकः खल्वसौ त्रुटिमात्रसमाननिदशभावी, अनभिमतप्रतिषेधमाह-'तओन तं नामन्ति तन्नाम, 'सत्रालापकव्याख्या'सा, न तु नाम्नो व्याख्या सा, तस्या निरुक्तिविषयत्वात् , | असम्बद्धता परिहरन्नाह-इह तु नामनिक्षेपे सामायिकनाम न्यस्तं, तद्व्याख्यानं तु निरुक्तौ,अतः मुव्यवस्थितमादिप्रतिज्ञागाथासूतगिति गाथार्थः ॥९६७) आह-परिहतं नामैतत् , तथापि-'इहे'त्यादि । 'इह पुणपत्ति इहैव निक्षेपदारे तन्नाम निक्षेपमात्रं कृत्वा लाघवार्थम- ध्ययननामार्थनिरूपणमपि कीस ण भण्णइ ? किमिति न क्रियत इत्यर्थः, उच्यते, यत्-यस्मादयं-तन्नामादि निक्षेपो-निक्षेपद्वारं 'सा णिज्जुत्ति'त्ति सा निरुक्तिः नियुक्तिपतते, ततो निक्षेपमा व्याख्याऽनवसरः, व्याख्यावसः कः १, तथा चाह-'निज्जुत्ती चक्खाणं' उपोद्घातस्येति शेषः, निक्षेपस्तु'न्यासमा रचनामात्रमिति महदन्तरमिति गाथार्थः ॥९६८॥ अत्रैवान्येन कारणेनाह-'नणु'इत्यादि।

·ओघादि. निक्षेपाः विशेपार कोट्याचार्य वृत्ती ॥३०३॥ ॥३०॥ नन्येपाऽपि-न्यासनियुक्तिः नन्वेयाऽपि निक्षेपस्य व्याख्या 'भणिता' प्रतिपादिता, स्वत्याह-निज्जुत्तिअणुगम अनुगमाख्यद्वार- स्पाय भेदै, का प्रत्ययः । इति चेत्, उच्यते, यतः श्रूयन्ते गायन्वो निक्षेपनियुक्तयनुगमोऽनुगतो यदिदमघो निक्षिप्तम् अत इहै निवे- पार्थव्याख्याऽप्यस्त, किमुच्यते तस्य नियुक्तथादौ व्याख्येति ?, उच्यते, सत्यमियं नियुक्तियासस्य, निक्षेपस्येत्यर्थः, किं त्वियं 'नामा- दिनिक्षेपमावस्यैव' नामादिन्यामस्वरूपनिरूपणमात्रार्थिवेयं, न तु निक्षेपशन्दार्थनिरूपणार्थापि, तस्य निरुक्तिविषयत्वादिति गाथार्थः ॥९६९॥ पुनरपीदं प्रकरणं विषयविभागे व्यवतिष्ठापयिपुराह-'निक्खेय' इत्यादि । अथवा निक्षेपद्वारे सामायिकस्य 'निक्खेयमेत्तं' तत्य अन्नं भासिझइ, तथा तदर्थविचारमात्रं तु 'न्यासनिर्युक्तं' निक्षेपनियुक्तौ यथा 'जस्स जीपस्म वैत्येवमादि', निरुक्ती तु शन्द- विचारः, नस्पशे च उत्रगत एव भविष्यति, सूचार्थपर्यालोचनारूपत्वाद, नतु सामायिकनाम्न इति ॥९७०|| नामनिप्पन्नो गतः, सूघालापकनिष्पम्नमाह-'जो' इत्यादि।। 'सुत्त'मित्यादि॥ यः सूत्रपदानां नामादिन्यासः सोऽयं, म चेह प्राप्तावसरोऽपि न निक्षि- प्यते, आह-किं कसं?, उच्यते, इह सूत्राप्रास्तदालापकानामविभागः, यत एवं तस्माल्लापका सत्रानुगमे न्यासं पारिप्यत इति गाथार्थ: ।।९७१-७२।। अप्राप्याह-'इहे'त्यादि ॥ इह यद्यसौ प्राप्तोऽपि सन्न न्यस्यते किं तेनोक्तेन ?, तद्यथा-मूत्रालापकनिष्पन्नथेति, उच्यते, निक्षेपमामङ्गीकृत्योपदर्यत एव, नवरं केवलं, न तूपन्यस्यते, ग्रन्थगौरवप्रसङ्गात् , इत्युक्तः सत्रालापरुनिक्षेपः, तदुक्तौ च निक्षेप इति।।९७३।। अथ तृतीयद्वारसम्बन्धनार्थमाह-'संपय'मित्यादि । साम्प्रतमोघादीनां निक्षिप्तत्वादनुगमः कार्य इत्यनुगमः प्राप्तः, स चानुगमो द्वेषा-सूत्रानुगमो निर्युफ्त्यनुगमथेति गाथार्थः ।।९७४|| तत्र तावनियुक्त्यनुगमसिविधः-निक्षेपनियुक्त्यनुगमः उपोद्घात. नियुक्त्यनुगमः पनस्पर्शनियुक्त्यनुगमश्चेति । आह च-'निज्जुत्तीत्यादि पूर्वार्दमुक्तार्य,तत्र 'निझेपस्यानुगता' निक्षेपमात्रस्यावसिता,

·विशेपाव
कोव्याचार्य
उद्देशादिपु
पुनरुक्तत्वे-
निरास:
॥३०४॥
॥३०४॥
सवास व्याख्या यन्न्यासमात्रमिविकृत्वा । द्वारम् । तथोदेशादिभिः'उपोद्घात' शास्त्रोत्पत्तिरनुगम्यत इत्यध्याहारः॥९७५॥तद्यथा-
उद्देसे निद्देसे य निग्गमे खेत्त काल पुरिसे य । कारण पच्चय लवखण नए समोयारणाऽणुमए (नि.७९)
किं कइविहं कस्त कहिं केसुकहं केचिरं हवइकालं। कइ संतरमविरहियं भवाऽऽगरिस फासण निरुत्ती (८०)
'उद्देस' इत्यादि ।। 'किमित्यादि ।।
अज्झयणं उद्देसोऽभिहियं सामाइयंति निदेसो । सामण्णविसिट्ठाणं अभिहाणं सत्यनामाणं ॥९७८॥
दारोवन्नासाइसु निक्षेवे ओहनामनिप्फन्ने । उद्देसो निद्देसो भणिओ इह किं पुणग्गणं १ ॥९७९।।
इह विहियाणमणागयगहणं तत्थ नहा कहं कुणउ ? । तेसिं गहणमकाउं दारन्नासाइकजाई ? ॥९८०॥
अहया तत्थुद्देसो निद्देसोऽचिय कओ इह तेसिं । अत्थाणुगमावसरे विहाणवक्खाणमारद्धं ॥९८१॥
अन्ने उ विसेसमिहं भणति नोहेसबद्धमेयंति । जाणावियमज्झयणं समासदारावयारेणं ॥९८२॥
अंगाइपण्हकाले कालियसुयमाणसमवयारे-य । तमणुद्देसयबद्धं भणियं चिय इह किमभहियं ? ॥९८३।।
नणु निग्गंमो गउ चिय अत्ताणंतरपरंपरागमओ। तित्थराईहितो आगयमेयं परंपरया ॥९८४॥
इह तेसि चिय भण्णइ निद्दसो निग्गमो जहा ते च । उवयातं तेहिनो खेत्ताइविसेसियं बहुहा ॥९८५।।
अज्झयणलक्खणं नणु खओक्समियं गुणप्पमाणे वा। नाणागमाइगहणे भणियं किमिहं पुणोगहण ॥९८६॥

·विशेषार कोट्याचार्य वृत्ती (उद्देशादिपु पुनरुक्तत्व निरासः ॥३०॥ ||३०५॥ निसमेत्तमुत्तं चक्माणिनइ सवित्यरं तमिह ! अहवा सुयस्स भणियं लश्रवणमिह तं चउण्डंपि ।।९।। मणिया नयप्पमाणे भण्णंतीहं नया पुणो कीस ? । मूलदारे य पुणो गएमि को णु विणिओगो ? ॥९८८॥ जे सिय नयप्पमाणे ते चिय इहई सवित्धरा भणिया। जं तमुचकममेत्तं चक्रवाणमिणं अणुगमोत्तिा९८९॥ अहया तत्व पमाणं इहं सख्यावहारणं तेसिं । तत्तो धक्कता या इह तदणुमयावतारोऽयं ॥९९०।। मामाश्यसमुदायत्वमेत्तवावारतप्परा एए । मूलदारनया पुण सुत्तप्फासोवओगपरा ॥९९१॥ जीवगुणो नाणंति य भणिए इह किंति का पुणो संका?|तं चिय किं जीवाओ अण्णमणनंति संदेहो ॥९९२।। 'मणिए पओयसमियंति किं पुणो लगभएकहं तंति । इह सोचियचितिजइ किह लगभइ सोग्वओवसमो१९९३ किं बहुणा ? जमुवश्कमनिक्खेयेसु भणियं पुणो भणइ । अत्थाणुगमावसरे तं वक्खाणाहिगारत्य॥१९॥ सत्यसमुत्थाणत्यो पायेणोरक्कमो तहाऽयंपि । सत्यस्सोवग्धाओ को एपसिं पइविसेसो ? ॥९९५॥ उद्देसमेत्तनियओ उपक्कमोऽयं तु तब्धियोहत्थं.! पाएणोवग्घाओ नणु भणिओऽयं जओऽणुगमो॥९९६॥ नासस्स च संबंधणमुवस्कमोऽयं तु सुत्तववाए । संबंधोवग्याओ भण्णइ ज सा तदंतम्मि ॥९९७॥ 'अज्दो'त्यादि । इह शाखाध्ययनमिति सामान्याभियानमुद्देश उच्यते, सामायिकमिति च विशेपोक्तिनिर्देशः। अमुमेवार्थ पवाद- नाह-'सामपणे'न्यादि, तत्र 'अभिहाणं' इत्यभिधान उद्देशनिर्देशो, फयोरित्यत आह-'सत्थनामाणं'ति शास्त्रं च नाम | म शासनामनी तयोः, किंविशिष्टयोः १, सामान्यविशिष्टयोः, ओघविशेपविशिष्टयोरित्यर्ध इति गायार्थः ।।९७८ आह-ययेवं ·पिपान कोट्याचार्य वृत्ती उद्देशादिपु पुनरुक्तरवे. निरासः ॥३०६॥ ॥३०॥ न वाच्यमेतद् द्वारद्वयं, प्रागेर गतार्थत्वाद् , अनुयोगद्वारपारम्भवेलायामेव अस्य च सामायिकाध्ययनस्य चत्वारीत्यायुक्तत्वात् ।। आह च पोदक:-'दार' इत्यादि ।। द्वारोपन्यासादावेतौ भणितो, 'अस्य च सामायिकाध्ययनस्येति वचनात् , ओपनामनिष्पन्न निक्षेपयो- धनायुक्ती, 'अध्ययनं सामायिक मिति वचनात् , अत इह-उपोद्घाते किं पुनरनयोग्रहणमिति गाथाथः ॥९७९।। उच्यते-'इहे त्यादि, इहोपोद्घातस्वस्थाननिहितयोः सवोस्तयोः सूत्रद्वारोपन्यासादौ अनागतग्रहणमकारि, इत्थं चैतद् , अन्यथा कथं करोतु तयोरध्ययन- सामापिरुरूपयोरुदेशनिर्देशयोग्रहणमकृत्वा द्वारोपन्यासादौ 'कार्याणि उपक्रमादिद्वारन्यासादीनि, आकाशस्येवेति प्रतीतिः स्यादिति गाथार्थः।।१८०॥'अहवेत्यादि । अथवा तत्र द्वारोपन्यासादौ अनयोःसूत्रमात्रतैव पठिता, इह तूपोद्घातनियुक्ती तयोविधानतो लक्षणतश्च व्याख्यानं प्रारब्धं, किमिनि?,अर्थानुगमावसरत्वात् साम्मतकालस्य,तदनेन कालकमेणाध्ययनं व्याख्यातुं पार्यते न हेलयैवेत्येतदाहेति गा- धार्थः।।९८१॥ अन्ने उ'इत्यादि । अन्ये तु व्याख्यातार इह उपोद्घाते द्वारोपन्यासायुक्तयोरप्यनयोविशेष भणन्ति, किंविशिष्टमित्याह- इदमध्ययनं नोदेशरुमतिपद्धमिति ज्ञापितं भवति, केनेत्याह 'समासद्वारावतारेण' अङ्गथुतस्कन्धाध्ययनसमासद्वारावतारेण, इहोद्देश- निर्देशाभिधानेनेत्यर्थ इति गाथार्थः॥९८२।। आह-अस्त्वयं न्याय्य इति, तन्न, पौपिर्यानवयोधात् , तथाहि-'अंगादी' त्यादि । 'अंगा- दिपाहकाले तमणुद्देसयवद्धं भणियं चिय तंणो उद्देसो णो उद्देसत्ति वचनात् , तथा 'कालियसुयसमोयारे जं भणिय' अर्थात् 'न संखेज्जा उद्देमा' इह किमभ्यधिकमनातं ज्ञाप्यते ?, संस्मार्यत इति चेत्, न त्वतिप्रसङ्ग इति गाथार्थः ॥९८३॥ तदेवमाद्यं द्वारद्वयं शोधितमिदानी तृतीयशुद्धये माह, आह-'नयि'त्यादि ॥९८४॥ नन्वागमद्वारे निर्गमोक्तेः किमितीह भूय उच्यते १, उत्तरमाह- 'इहे त्यादि । इह निर्गमे उपोड्यावे या तेषामेव जिनगणधराणां 'भण्यते' मरूप्यते, क इत्यत आह-निर्देशः, क एते जिनादय YOTT ·विपाय० फोटपाचार्य उद्देशादिषु पुनरुक्तत्व निरासः १३०७॥ 1३०७॥ इनि, तथा "निर्गमों निष्कामो मिथ्यात्वतममः, तर सामापिफ पधा तेभ्यः प्रसूतं, किंविशिष्टम् ? 'क्षेत्रादिविशेषितं' दन्योनकालपुरुषकारणमत्ययादिविशिष्ट 'पद्धा' नानेति गाया: ९८५॥ लक्षणमधिकृत्याह-'अज्झयण' मित्यादि । नन्वध्ययनलक्षणं धापीपशमिकमुक्तमेपास्ति इह किं भूयो लक्षणग्रहणे ?, क्या गुगप्रमाणे पा 'पाणमिदं मणियं नवाप्यागमाग्रिहण भणितमिदमत्तः किमितीह लक्षणमिति गाथार्थः ॥९८६॥ उच्यते-'निहेस' इत्यादि । तस्य लक्षणस्या- अवानिदेयमात्रमुक्तमिह तु तत्सविस्तरं व्याख्यायन इति को दोषः , अथवाऽयस्ताव मुत्तमामाइयस्स तलक्षगमुक्तम्, इह तु चतुर्णा- मपि गामायिकानामुच्यते, 'यम्मत्त मुयं देरी सबै तह होर सामइयं ति गाथार्थः ॥९८७॥ नपानगीकृत्याह-'भणिया' इत्यादि 'गुणनयति वचनात् मणिता नपद्वारे नया इह किमुच्यन्ते , तथा मूलद्वारे चतुर्थे मणिताः, को वाऽनयोरियोविनियोगः? इति गायाः ॥९८८॥ उच्यते-जे' इत्यादि । आपस्त्या एवेह सविस्तरमुच्यन्ते, द्वितीयं परिहारमाह-यस्मात्तत्र तेपामुपक्रमणमानमुक्त- मिह तु तान्यानं-फ: किमिच्छत्तीत्येवमादीति गायाः॥९८९।। 'अहवेत्यादि । अथवा वन मूलद्वारे प्रमाणं भणितं यया सप्स ते नपा इति, इह तु तेषामेव सरूपनिरूपगम् , अथवा उग्रोपशान्तानामिह तदनुमतावतारोऽयं चिन्त्यत इति गाथार्थः ॥९९०॥ तया- 'सामाइये त्यादि । नयममाणोक्ता उपोद्घातोक्नाथ नयाः सामायिकसमुदायार्थमात्रव्यापारपराः, न सूत्रार्थविनियोगिनः, मूलद्वार- नयास्लेमिति गाथाः ॥९९१५ आह-'जीवगुणों' इत्यादि पुच्छा, उभ्यते, स एव हि गुणो गुणिनोऽर्थान्तरमनन्तरं वेति सन्दे- हात् किमित्याहेति गाथा: ॥९९२]] आह-'भणिए' इत्यादि । पड्विधनाम्नि क्षायोपरामिकमेतदिति मणिते पुनः कयं लभ्यत इति कोस्य रिमागो, ननु तदापरणक्षयोपशमालभ्यत इति को न जानाति १, उच्यते, इह स एवास्थ कथं लभ्यत इति चिन्त्यत इति ·विशेपार० कोट्याचार्य वृत्ती सूत्रस्पर्शनि- युक्तिः सूत्र लक्षणं च ॥३१॥ ॥३१०॥ जगदि'त्येवमादि, उपधातजनक-सच्चीपघाती, यथा-वेदविहिता हिंसा हिंसा न भवति, निरर्थक वर्णनमनिर्देशवद् ददरादिवत् डिस्थादि- वा, पौर्वापर्यायोगादमतिसम्बन्धार्थमपार्थक, यथा-देश दाडिमानि पडपूपाः कुण्डगजाजिनं पललपिण्डस्वर कीटिके दिशमुदीची स्पर्श नकस्य पिता प्रतिसीन इत्येवमादि, वचनविघातोऽर्थविकल्पोपपत्या छलं वाक्छलं, यथा-नवकम्बलो देवदत्त इत्येवमादि, द्रोहस्वभावं छहिलं, यथा-"यस्य पुद्धिर्न लिप्येत, हत्वा सर्वमिदं जगत्" इत्येवमादि, कलुपं वा द्रुहिलं, येन पुण्यपापयोः समता आपाद्यते, यथा- "एतावानेष पुरुषो, यागनिन्द्रियगोचरः" इत्येवमादि, निःसारं परिफल्गु वेदवचनवत् , वर्णादिभिरभ्यधिकमधिक, तैरेव हीनं गुनम् , अथवा हेतूदाहरणाधिकमधिकं, यथाऽनित्यः शब्दः कृतकत्वप्रयत्नानन्तरीयकत्वाभ्यां घटपटवदित्येवमादि, एताम्यामेव न्यून हीन, यथा-अनित्यः शब्दः घटवद् अनित्यः शब्दः कृतकत्वादित्येवमादि, शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तमन्यत्रानुवादात्, तथा अर्थापन्नस्य सशदन पुनर्वचनं च, तथाहि-शब्द पुनरुक्तमिन्द्र इन्द्र इति, अर्थपुनरुक्तमिन्द्रः शक्र इति, अर्थादापनस्प खशब्देन पुनर्वचनं यथा- (पीनो)देवदत्तो दिवा न भुत इत्यर्थादापन्नं रात्रौ भुत इति, तत्र यो ब्रूयात् दिवान भुङ्क्ते रात्री मुक्त इति स पुनरुक्तमाह, व्याहतं नाम यत्र पूर्वेणापरं विहन्यते यथा-"कर्म चास्ति फलं चास्ति, कर्ता नास्ति तु कर्मणा"मित्येवमादि, अयुक्तम्-अनुपपत्तिक्षमं यथा-"तेपां कटतटभ्रष्टैर्गजानां मदपिन्दुभिः । प्रावत नदी घोरा, हस्त्यश्वरथपाहिनी ॥१॥" इत्येवमादि 'कमभिन्न मित्यादि, क्रममिन्नं यत्र यथा- संख्यमनुदेशो न क्रियते, यथा-स्पर्शनरसनघ्राणचक्षुःश्रोत्राणामाः शरमगन्धवर्णशब्दा इति वक्तव्ये स्पर्शरूपशब्दगन्धरसा इति यादित्येमादि, 'वचनभिन्न वचनव्यत्ययो यथा-वृक्षावेतौ पुष्पित्तारिति वक्तव्य घृक्षावेते पुष्पितावित्येवमादि, 'विभक्तिभिन्न' विभक्तिव्यत्ययः यथेष वृक्ष इति वक्तव्ये एष वृक्षमित्याह, लिङ्गव्यत्ययः यथेयं स्त्रीति वक्तव्ये अयं स्त्रीत्याह, अनभिहितम्-अनुप- ·सूत्रसर्शनि- युक्तिः सत्र लक्षणं च विशेपार० कोट्याचार्य वृत्ती ॥३१॥ ॥३१॥ दिष्टं स्वसिद्धान्ते, यथा-सप्तमः पदार्थो दशमं वा द्रव्यं वैशेषिकस्य, प्रधानपुरुषाभ्यां अधिकं सांख्यय, चतुःसत्यातिरिक्तं च शाक्यस्ये- त्येवमादि, अपदं पद्यविधारन्यच्छन्दोऽधिकारेऽन्यच्छन्दोऽभिधानं यथाऽऽर्यापदे चैतालीयादिपदाभिधानं, स्वभावहीनं यद्वस्तुनः स्वभा- बतोऽन्यथावचन,पधा-शीतोऽग्निः मूर्तिमदाकाशमित्येवमादि, व्यरहितम्-अन्तहितं, तथाहि-यत्र प्रकृतमुत्सृज्याप्रकृतं व्यासतोऽभिधाय पुनः प्रकृतमधिक्रियते, यथा-हेतुकथामधिकृत्य सुप्तिङन्तपदलक्षणप्रपञ्चमर्थशाखं वाऽभिधाय पुनहें तुवचनमित्येवमादि, 'कालेंत्यादि 'कालदोपः अतीतादिकालव्यत्ययः, यथा-रामो वनमनुप्रविशति वध्यते कर्ण इत्येवमादि । 'यतिदोपः' यतिव्यत्ययः, यतिः-विच्छेदः तस्याकरणमस्थानकरणं वा यथा-स्रग्धरायास्त्रिसप्तकेप्यकरणमन्यत्र वा करणमित्येवमादि, 'उविदोपः' छविविहीनता, छविलइकार- विशेषस्तेजस्विता, समयविरुद्धं यत् स्वसिद्धान्तविरुद्धं, यथा-सांस्यस्यासत्कारणे कार्य, सद्वैशेषिकस्येत्येवमादि, वचनमात्रमहेतुकं, यथेष्ट- भूदेशलोकमध्याभिधानरत् , अर्थापत्तिदोपो यत्रादि निष्टापत्तियेथेह माह्मणो न हन्तव्य इति, अर्थादब्राह्मणघातापत्तिः, 'असमासदोपः' समासव्यत्ययः, यत्र वा समासविधौ सत्यसमासवचनं यथा-राज्ञः पुरुषोऽयमित्येवमादि, उपमादोपो-हीनाधिकोपमानुपमाभिधानं, यथा मेरुः सर्पपोपमः सर्पपो मेरूपमो, मेरुः समुद्रोपम इत्येवमादि,रूपकदोपः-स्वरूपावयवव्यत्ययो यथा-पर्वतरूपावयवानां पर्वतेऽनभिधानं समुद्रावयवानां चाभिधानमित्येवमादि, अनिर्देश्यदोपो यत्रोद्दिश्यपदानामेकवाक्यभावो न क्रियते, यथेह देवदत्तः स्थाल्यामोदनं पच- तीति वक्तव्ये पचतिशब्दानभिध.नं, पदार्थदोपो यत्र वस्तुपर्यायवाचिनः पदार्थस्यार्थान्तरपरिकल्पनमाथीयते, यह द्रव्यस्वरूपपर्या- यवाचिनां सत्तादीनां द्रव्यादर्थान्तरपरिकल्पनमुलूकस्य, सन्धिदोपो विश्लिष्टसंहितत्वं व्यत्ययो वेति, एभिर्विमुक्तं द्वात्रिंशदोपरहितं लक्षणयुक्त छतं, तदिति वाक्यशेषः, द्वारिंशद्दोपरहितं यच्चेति वचनातच्छब्दनिर्देशो गम्यते ।। तथाऽष्टाभिश्च गुणरुपेतं तत् , लक्षण-

·विशेषाप०
फोव्याचा
युत्तौ
सूत्रव्या-
(ख्यालक्षणं
॥३१॥
॥३१२॥
युक्तमिति वर्तते, ते चेमे गुणा:-'निदोस'मित्यादि, निर्दोषमुक्तवत् सारवद-बहुपर्यायं गोशब्दवत् सामायिकाभिवानवद्वा हेतुयुक्तं
उपपत्युपेतं अलकृतं उपमादिभिः उपनीतं उपनयोपसंहृतं सोपचार अग्राम्याभिधानं मित-वर्णादिनियतपरिमाणं मधुरं श्रवणहा-
रीति श्लोकार्थः ॥१००१-३॥ तथा-'अप्पक्खरे त्यादि, असंदिग्धं असंशयं न यथा सैन्धवाभिधानेऽश्वलवणपुटपुरुषाभिधानादि-
संशयः 'अल्पाक्षरं सारवयोक्तं, अन्यपरिपाट्या चेदमित्यचोद्यं 'विश्वतोमुख' अनेकमुखं, अनुमत्रं अनुयोगचतुष्टयाभिधानात् ,
सारवनु-प्रतिमुखमनेकार्थाभिधायकमिति, अपुनरुक्तं, पैहिहकारादयोऽनर्थकाः पदच्छिद्रपूरणायैवोपादीयमानाः स्तोभका इत्युच्यते,
स्तोमा:-क्षेपकस्तद्विरहादस्तोभका बनवयं अगहमित्यादिलक्षणं इत्यल्पग्रन्थमहार्थमित्यादिग्रहणकगाथार्थः ॥१००४।।
सुत्तेऽणुगए सुद्धेत्ति निच्छिए तह कए पयच्छेए । सुत्तालावयनासे निक्खित्ते सुत्तफासो उ ॥१००५॥
एवं सुत्ताणुगमो सुत्तालावगगओ य निक्खेवो । सुत्तप्फासियनिजुत्ती नया य वचंति समयं तु ॥१००६॥
सुत्तं पयं पयत्यो संभवओ विग्गहो पियारो य । दूसियसिद्धी नयमयविसेसओ नेयमणुसुत्तं ।।१००७॥
पयमत्यवायगं जोयगं च तं नामियाइ पंचविहं । कारग-समास-तद्धिय-निरुत्तवचोऽविय पयत्यो॥१००८॥
परयोहहिओ वऽत्यो किरिया-कारगविहाणओ वञ्चो। पनायवयणओऽथिय तह भूयस्थाभिहाणेणं ॥१००९॥
पचक्खओहवा सोऽणुमाणओ लेसओ व सुत्तस्स । चचो व जहासंभवमागमओ हेउओ चेय ॥१०१०॥
पायं पयविच्छेओ समासविसओ तयत्यनियमत्थं । पयविग्गहोत्ति भण्णइ सुद्धपए सोन संभवइ ॥१०१२॥
सुत्तगयमत्थविसयं च दूसणं चालणं मयं तस्स । सद्दत्थण्णायाओ परिहारो पञ्चवत्थाणं ॥१०१२॥

·स्यालक्षणं ॥३१३॥ एवमणसुत्तमत्थं, सधनयमयावयारपरिसुद्धं । भासेज निरवसेसं, पुरिसंव पडुच ज जोरगं ॥१०१३।। विशेषाव: होइ कयत्यो पोर्नु, सपयच्छेयं सुर्य सुयाणुगमो। सुत्तालाबगनासो, नामाइन्नासविणिओगं ॥१०१४॥ कोट्याचार्य सुत्तप्फासियनिज्जुत्तिनिओगो सेसओ पयत्थाई। पाय सोचिय नेगमनयाइमयगोचरो होइ ॥१०१५।। ব पायं पयविच्छेओऽवि सुत्तफासोचसंहिओ जेण । कत्थइ तयत्यकारगकालाइगई तओ चैव ॥१०१६|| ३१३॥ अणुओगहाराणं परूवर्ण तप्पओयणं जं च । इय चेव परिसमाणिधमन्यामोहत्यमत्थाणे ५१०१७॥ दाइयदारविभागो, संखेवेणेह वित्थरेणावि। दाराणं विणिओग, नाहिइ काउं जहाजोगं ॥१०१८॥ संपयमत्थाणुगमे, सत्योवग्यायवित्थरं वोच्छं । कयमंगलोषयारो, सोऽतिमहत्थोत्तिकाऊणं ॥१०१९॥ 'सुत्ते' इत्यादि, देवं सूत्रानुगमतः सूत्रे अनुगते उच्चरित मति यथा 'करेमि भंते ! सामाइप'मित्येवमादि, तथा 'शुद्ध इति' एवं विनिश्चिते, तथा समानुगमादेव पदच्छेदे कृते, यथा करोमि भदन्त ! इत्येवमादि, तथा सत्रालापकनिक्षेपात् सूत्रालापकन्यासे य निक्षिप्ते नामकरणमित्यादिना संभवतः, ततः किमित्यत आह-सुत्तफासो' ति ततः पुनः सूत्रस्पर्शो व्यापार्यत इति ॥१००५॥ ततश्-'ए' मित्यादि । एवं 'सूत्रानुगमः' अनुगमद्वितीयभेदः, तथा सूत्रालापफकृतश्च निक्षेप:' निक्षेपतृतीयभेदः, तथा 'सधस्पर्श नियुक्तिः' निर्युक्त्यनुगमतृतीयभेदः 'नयाच' मूलद्वारविहिता 'व्रजन्ति' गच्छन्ति 'समकं' युगपत् , प्रतिस्पमित्य- ध्याहारः ॥१००६॥ एते चैवं व्याख्यायमाने सति गच्छन्तीत्यतो व्याख्यालक्षणमाह-'सुत्तमित्यादि । सूत्रमिति प्रथममुक्तलक्षणं सूत्रं पठनीयं, पुनः पदच्छेद इत्यादि द्वारगाथासूत्र कण्ठयं, नवरमेवं ज्ञेयमनुसूत्रं व्याख्यानं, नयमतादिति। पदमधिकृत्याह-'पदमि- ।

·सूत्रव्या- ख्यालक्षण विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती ॥३१४॥ ॥३१४॥ त्यादि । इहार्थस्य वाचकं पदं भवति द्योतकं च, तत्र वृक्षस्तिष्ठतीत्येवमादि वाचकं, प्रादयश्चादयश्च प्रायेण द्योतकं, एवं सामान्येन, न पुनर्विशेषतः, विशेषतः प्राह-तत्पुनर्नामिकादि पञ्चविधं, तत्राश्व इति नामिकं, खल्विति नैपातिक, परीत्यौपसर्गिकं, घावतीत्याख्यातिकं, संयत इति मिश्रम् । पदार्थश्चतुर्विधस्तद्यथा-कारकवाच्या कारकविषयो, यथा पचतीति पाचकः, समासविषयो यथा राज्ञः पुरुषो राजपुरुषः, तद्धिवविषयो वसुदेवस्यापत्यं वासुदेवः, निरुक्तविषयो भ्रमति च रौति च भ्रमर इति गाथार्थः ॥१००७-८॥ 'पर' इत्यादि । अथवा परवोधहितः पदार्थविविधो वाच्यः, तद्यथा-क्रियाकारकविपयो यथा-घट चेष्टायामिति, घटते असाविति घटः, तथा पर्यायवचनतो. ऽपि यथा घटः कुटः कुम्भः इति, तथा भूतार्थाभिधात श्च ऊर्ध्वकुण्डलौष्ठायतवृत्तग्रीवत्वाद् घट इति यथेति गाथार्थः ॥१००९।। अत्रैव प्रकारान्तरमाह-'पञ्च'इत्यादि । अथवाऽसौ पदार्थो वाच्यः सूत्रस्य कथं ?-'प्रत्यक्षतः यथाश्रुतित एव, सम्यादर्शनादीनि मोक्षकारणं 'अहवाऽणुमाणतो सो वचो सुत्तस्स' अनुमान-अर्थापत्तिः, ततश्च मिथ्यादर्शनादीनि तु न, 'लेसतो व'त्ति अथवा लेशतोऽसौ सूत्रस्य वाच्यः, किमुक्तं भवति ?-समस्तपदोपादानात्, न व्यस्तानीत्यर्थः, तथा-'बच्चो वे'त्यादि, अथवा यथासंभवं वान्यस्तद्यथा-आगमतो भव्याभव्याभिधानादिवत् , हेतुतो न सर्वगतोऽयमात्मा. कर्तृत्वात् कुलालादिवत् , आह-मूर्तोऽपि स्यात्तत एव हेतोस्तद्वद् ,उच्यते, इष्यत एव संसारीति गाथार्थः ।।१०१०॥ 'पाय' मित्यादि । इह वाहुल्यतः 'पदविच्छेदः' पदविश्लेपः 'समासचिपयः' समासाव्यभिचारी सदाऽनेकार्थो बहुचीहिविशेषणसमासादिप्रकारेण अतस्तदर्थनियमार्थः 'पदविग्रहो भण्यते' पदयोः पदानां वा समासः क्रियते, यथा राज्ञः पुरुषः राजपुरुषः श्वेतः पटोऽस्येति श्वेतपटः, स च शुद्धपदे न संभवत्येवेति गाथार्थः ॥१०११॥ 'सुत्त' इत्यादि । 'सूत्रगत' मप्रेण न्यायेन 'अर्थगत (विपये) आर्थन न्यायेन यच्छिष्यचोदकाभ्यां दूपणमारभ्यते तचा- ·सूत्रव्या- ख्यालक्षणं ॥३१५॥ विशेपाव लनं मतं, तस्य 'शब्दार्थन्यायतः परिहारः प्रत्यवस्थान' मतमिति, यथा करोमि भदन्त ! सामायिकमित्यत्र गुर्वामन्त्र- कोट्याचार्य णयचनो भदन्तशब्द इति, अतश्योद्यते-गुरुबिरहे तदभिधानमयुक्त, अनर्थकत्वात् , न, आचार्याभायेऽपि स्थापनाचार्यक्रिपोपस्थापन- वृत्ती बापनार्थत्याद तद्, यथाईत्पतिमोपसेवन, गुरुगुणज्ञानोपयोगाद्वा विज्ञातभावाचार्यामन्त्रणवचनाद्वा आचार्यगुणनिरन्धनाद् विनयमूल- ॥३१५// धर्मोपदर्शनाद स्वातन्त्र्यप्रतिपेयार्थ वेति गाथार्थः ।।१०१२॥ उपसंजिहीपुराह-'एच'मित्यादि । एवं सूत्रं सत्र प्रति सर्वनयमता- वतारपरिशुद्धमर्थ भाषेत निरवशेष योऽस्याईनिरुक्तः सत्त्या शक्ती, पुरुपं वा नयमतानभिज्ञ प्रतीत्य यद्योग्य वस्तु तद- भिदध्यादिति गाथार्थः ।।१०१३॥ इह च-होईत्यादि 'सुत्तेत्यादि सुबोधार्थम् ॥१०१४-१५, किन्वायगाथाद्यावयवापवादगाह- 'पाय' मित्यादि । 'मायः' बाहुल्यतः 'पदविच्छेदोऽपि' चि सत्रानुगमोऽधीत्यर्थः 'सुत्तफासोवसंहियोति मनपर्छ अर्थप्रत्या- पनफले उपसंहृता-उपक्षिप्तो पर्वते, :केन कारणेनेत्याह-'जेण कत्थई.तओ चेच' ति येन क्यचित् देशे तत एव-पदविच्छेदात् 'तदत्य' ति तस्य पदस्यार्थस्तदर्थस्तस्मिन् गतिः-परिच्छेदो भवति, तथा कारकगतिश्च, तथा कालगतिः, आदिशब्दः स्वभेदप्र- ख्यापकः, कालच वर्तमानो वृत्त एष्यश्चेत्यनुयोगद्वारमघटकपरिसमाप्तिरिति गाथार्थः ॥१०१६॥ त तत्स्याद्-अस्थानमस्येह, अध्ययनपरिसमाप्सिविषयत्वादिति, तन्न, यतः--'अणु'इत्यादि । इह व्यवधानभयादेतत्प्ररूपणादि अस्थान एवोक्त अव्यामोहार्थत्वाच, तथाहि-'दाइते'त्यादि स्पष्टा, तदेवं नन्दीअनुयोगद्वारप्रघदृश्च शोधित इति गाथार्थः॥१०१७-१८॥॥पेढबंधो समत्तो॥ नमः श्रुतदेवतायै भगवत्यै ॥ अथ यथाविवक्षितमापूरयन्नाह भाष्यकार:-'संपदमित्यादि, 'साम्मतं' अधुना अर्थानुगमे' अर्थानुगमद्वारे मामान्ये स्थितः शास्त्रस्याधिकृतस्पोपोद्घातविस्तर इति समासस्तं 'वोच्छ वक्ष्ये, किंविशिष्टः सन्नित्यत आह-'कृतमङ्गलोपचारः

·विगेपार
कोट्यावार्य
पृत्ती
तीर्थतरित-
तरणीयादि
स्वरूप
॥३१८॥
॥३१८॥
एतदेवमित्यत आह-'दसे त्यादि ॥ दशकालिकादिनियुक्तिप्रारम्भोऽयमिति, वक्ष्यति 'आवस्सयस्से' त्येवमादि, यतश्चोपरिष्टाद-
प्युपोद्घातस परिसमाप्तौ भणित-यदुत 'सेसेसुवी'त्यादि गाथार्थः ॥१०२६॥ अत्राप्याह-'सामाइय'इत्यादि ।। सामायिकव्या-
ग्याने कोऽमीषां भागो येनोच्यते 'दसगालियस्स तहे'त्येवमादि, उच्यते, किमिदमसकॉक्षसे । 'ज'मित्यादि स्पष्ट, प्रा-
योग्रहणं दशकालिकस्य शय्यम्भवस्वामिनो निर्गतत्वात् , तथा चाह-'इहे'त्यादि । इहे ति सामान्योपोद्घाते 'तेपां आवश्यकादीनां
'तस्मिन्' उपोद्याते 'गते' अतिक्रान्ते 'पीसे वीसुपत्तेयं २ विसेसमेत्ताय' विशेषमात्रं यथाऽमुकादमुकं निर्गतमिति ग्रहीष्यति
'सुग' मुसेन अप्रयासेन, तदपि लघु शीघ्रमेव, अतो लाघवाथमिह तद्ग्रहणं, लाघवार्थोऽयमधिकार इति गाथार्थः ॥१०२७-२८॥
तम्हा' इत्यादि । तस्माद् येन कारणेन महार्थमिदं उपोद्घातारच्यं शास्त्रं सर्वानुयोगव्यापकत्वाद् , येन वेदं शास्त्रान्तरं तेन भूयो-
ऽप्यस्य मद्गलग्रहणं क्रियते ॥१०२९।। तद्यथा-
तित्थयरे भगवंते अणुत्तरपरकमे अमियनाणी।तिपणे सुगइगइ गए सिद्धिपहपएसएवंदे (नि. ८१)॥१०३०॥
तिवइ जं तेण तर्हि तओघ तित्थं तयं च दचम्मि। सरियाईणं भागो निरवायो तम्मि य पसिद्धे॥१०३२।।
तरिया तरणं तरियव्वयं च सिद्धाणि तारओ पुरिसो। वाहोडवाइ तरणं तरणिनं निन्नयाईयं ॥१०३२।।
देहाइतारय जं यज्झमलावणयणाइसत्तं च । णेगंताणचंतियफलं च तो दब्यतित्थं तं ॥१०३३॥
इह तारणाइफलयंति पहाणपाणावगाहणाईहिं । भवतारयंति केई, तं नो जीवोवघायाओ ॥१०३४॥
सूर्णगं पिच तमुहलं व न य पुण्णकारणं पहाणं । न य जइजोगं तं मंडणं व कामंगभावाओ ॥१०३५॥

·विशेपार कोट्याचार्य वृत्ती तीर्थतरित- तरणीयादि स्वरूप ॥३१९॥ ॥३१९।। देहोवगारि वा तेण तित्वमिह दाहनासणाईहिं । महु-मज्ज-मंस-वेस्सादओऽवि तो तित्थमावन्नं ॥१०३६॥ भावे तित्थं संघो सुयविहियं तारओ तहिं साह । नाणाइतियं तरणं तरियव्वं भवसमृद्दोऽयं ॥१०३७॥ जं नाणदसणचरित्तभावओ तविवक्खभायाओ। भवभावओ य तारेइ तेण तं भावओ तित्थं ॥१०३८॥ तह कोह-लोह-कम्ममयदाहतण्हा-मलावणयणाई । एगतेणऽचंतं च कुणइ य सुद्धिं भवोधाओ॥१०३९॥ दाहोवसमाइसु वा जतिसु थियमहव दसणाईसु। तो तित्थं संघोचिय, उभयं व विसेसणविस्सेसं॥१०४०॥ कोहग्गिदाहसमणादओ व ते चेव जस्स तिण्णऽत्या। होइ तियत्थं तित्थं, तमत्थसद्दो फलत्थोऽयं ॥१०४१॥ अहवा सम्मदसणनाणचरित्ताई तिन्नि जस्सऽत्था । तं तित्थं पुब्वोइयमिह अत्थो वत्थुपज्जाओ ॥१०४२॥ इह सम्मं सद्धाणोवलद्धिकिरियासभावओ जेणं । तित्थमभिप्पेयफलं सम्मपरिच्छेयकिरियब्व ॥१०४३॥ णाभिप्पेयफलाई तयंगवियलत्तओ कुतित्थाई । वियलनयत्तणओविय, विफलाई वियलकिरियव्य॥१०४४॥ अहव सुहोतारुत्तारणाइ दव्वे चउब्विहं तित्यं । एवं चिय भावम्मिवि, तत्थाइभयं सरक्खाणं ॥१०४५॥ तचपिपायाण वितिय, विसयसुहकुसस्थभावणाधणियं । तइयं च योडियाणं, चरिमं जइणं सिवफलं तु।१०४६|| नणु जं दुहावयारं दुक्खुत्तारं च तं दुरहिगम्म। लोयम्मि पूइयं जं सुहावयारं सुहत्तारं ॥१०४७|| एवं तु दञ्चतित्य, भावे दुक्खं हियं लहइ जीवो। मिच्छत्तऽन्नाणाविरइविसयसुहभावणाणुगओ ॥१०॥ पडिवण्णो उण कम्माणुभावओ भावओ परमसुद्धं । किह मोच्छिइ जाणतो परमहियं दुल्लहं च पुणो।१०४९॥

·विशेपाव कोट्याचार्य। वृत्ती तीर्थतरित- तरणीयादि ॥३२०॥ ॥३२॥ अइफरखडं य किरियं रोगी दुक्खं पवजए पढमं । पडिवन्नो रोगक्खयमिच्छतो मुंचए दुक्खं ॥१०५०॥ इय कम्मवाहिगहिओ संजमकिरियं पवजए दुक्खं । पडिवन्नो कम्मक्खयमिच्छंतो मुंचए दुक्खं ॥१०५१॥ 'तित्थगरे भगवते' इत्यादि ॥ इह हि तीर्थकरणशीलास्तीर्थकरास्तान् बन्द इति क्रिया, तत्र त छपनतरयोरित्यस्य 'पातु- दिवचिरिचिसिचिभ्यस्थगिति (उ०२-७) थक् प्रत्यये अनुवन्धलोपेच कृते 'ऋत इद्धातो रिति (पा०३-१-११०) इत्वे खरत्वे 'हलि चेति (पा० ३-१-७७) दीर्घत्वे परगमने च तीर्थ इति स्थिते 'डुकृञ् करणे इत्यस्य चरेष्ट (३-२-१६) इत्यसात् सूत्राद् टप्रत्ययाधिकारेऽनुव- ”माने 'कृवो हेतुवाच्छील्यानुलोम्पेविति (३-२-३०) टप्रत्ययेऽनुबन्धलोपे च कृते गुणे रपरत्वे परगमने च तीर्थकर इति स्यात् , शेष भाष्य एवं व्याख्यास्यामः, तच्चेदम्-'तिज्जती'त्यादि । तत्र तीर्थकरणात्तीर्थकराः, अथ तीर्थमिति कोऽर्थः १ इत्यत आह-'तिजति जं तेण' ति तीर्यतेऽनेनेति तीर्थ, अयमात्मा परं पारं प्राप्यत इत्यर्थः, 'तहित्ति तीर्यतेऽस्मिन्निति वा, 'तओचति तीर्यते अस्मा- दिति वेति तीर्थ, 'तयं चति तच्च तीर्थ नामादि यावद् व्यतिरिक्तं 'दव्वम्मि' द्रव्येऽधिकृते, किमत आह-सरिदादीनां समो भूभागो निरपायश्च द्रव्यतीर्थ, तत्र [द्रव्य]तीर्थे सिद्धे सति कानि सिद्धानि सम्बन्धिशब्दतया प्रसिद्धानि भवन्तीत्यत आह-तरिता इत्यादि प्रतीतार्था॥१०३०-२॥ किं पुनः कारणमिदं द्रव्यतीर्थमित्यत आह-'देहादी त्यादि । यस्मादिदं देहादिमानं तारयति-परं कूलं नयति,न त्वात्मानं, मोक्षस्य परमार्थेन परकूलत्वेन व्यवस्थितत्वात् , वाद्यमलापनयनादिशक्तत्वाच्च, एतदुक्तं भवति-'तण्हाइयं वितण्हीकरेइ अवणेइ बाहिरंपकं, नान्तरं तस्य प्राणातिपातादिमहापातकपञ्चकजनितत्वात् , तस्य च तद्विनिवृत्तिमन्तरेणोत्पत्तिनिरोधाभावात् , प्रागुपात्तस च विशिष्टक्रियासव्यपेक्षाध्यवसायजन्यस्य तत्प्रत्यनीकक्रियासहगताध्यवसायतः श्योपपत्तः, अलंचसूर्येति । तथा नैकान्तिकफलत्वाच, तथा ·विशेपार० तीर्थतरित- तरणीयादि स्वरूप कोट्य चार्य वृत्ती ॥३२१॥ ॥३२॥ हि-अनेन कदाचित्तीर्यते कदाचिञ्च नियत इति, तीर्णमपि च पुनस्तीर्यत इति प्रसिद्धं, 'तो' इति ततो द्रव्यतीर्थ तत् , स्वयमपिच द्र- व्यत्वादिति गाथार्थः ॥१०३३।। एतदेव केनचिद्विशेपेग भिन्दत् भावयन्नाह-'इहे त्यादि । इह केचिदुदकसूकराः प्रलपन्ति- 'गहाणपापागाहणादीहिं विधीए सेविज्जतं उदयं भवाओऽवि तारेइ कुतः ? इत्याह-'तारगादिफलदंति शरीरसंतारगादिफलं दृष्ट- मेतत् , दृष्टेन परोक्षानुमानादिति भावना, तदेतत् न, कुतः इत्याह-जीवोपघातसद्भारादिति गाथार्थः ॥१०३४|| 'सूण मित्यादि। अयमिह पौपियण प्रयोगः-स्नानं पुण्याय न भवति, जीवोपघातनान्तरीयकत्वाद, जालवदुदूखलवद्वा, न च दृष्टमात्रेग परोक्षसिद्धि- नियामकाभावात् , प्रत्यक्षसिद्धप्राप्युपमर्दवाधितत्यादित्येवमादि स्वधियोत्प्रेक्ष्य असकृद्वक्तव्यं, दलत्वात् , अथवा किंबहुनोक्तेन ?, 'ण येत्यादि गाहापच्छदं स्पएं, नवरं व्यक्तिरेकेग ज्ञानम् । 'देहो' इत्यादि । अथ चेद्दाहनाशनादिभिर्देहोबकारीति तीर्थ स्यात् उ- जरं पना॰नाह-मचादयोऽपि तीर्थ, देहोपकारिन्याविशेपादिति गाथार्थः ।।१०३५-३६।। द्वारम् । 'भावे'त्यादि । भावे-भावविपर्य तीर्थ, का ? इत्यत आह-'संघ' साधादिसमुदायो गुणसंघातत्वात् , किंविशिष्टमत आह-श्रुतविहितं, उक्तश्च-'वित्यं भंते ! तित्थं , ति- स्थकरे वित्थं ?, गोयमा ! अरहा ताव (नियमा) तित्यंकरे, तित्थं पुण चाउव्यन्नो समणसंघो" तत्र संघे तद्विशेषः सुरिसाधुः, ज्ञाना- दिवयं तु वरणं, तरणीयं भवोदन्यानिति । इह च वीर्यादीनां परस्परतोऽन्यताऽनन्यता च विवक्षातोऽवसेया, तन सम्यग्दर्शनादिपरि- गामानन्पत्वात् संयस्तीर्थ, तारणानदन्त वित्वात्तद्विशेष एव तरिता (तारयिता) साधुः, स्वातन्त्र्येण सम्यग्दर्शनाद्यनुष्ठानात् , तस्य च करणमानापन्नस्य साधकतमत्वेन करणत्वात् तरणत्वं, तरणीयं आत्मन एवौदयिकादिसंसारपरिणामस्तत्परित्यागादिति गाथार्थः ॥१०३७) किमित्यय भावः ? इत्याह-'ज' मित्यादि । 'यस्मात् ज्ञानादिस्वाभायाखेतोः तद्विपक्षात्-मिथ्यात्वादिलक्षणात् ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती तीर्थतरित- तरणीयादि सरूपं ॥३२२॥ ॥३२२।। 'तारयति' उत्तारयति, तथा भवसत्तायाश्च, अतस्तद् भावतीर्थमिति, उक्तञ्च-"रागाद्यम्भाः प्रमादव्यसनशतचलबीर्यकल्लोलहेलः, क्रो. धेावाडवाग्निर्पतिजननमहानऋचक्रोघरौद्रः। तृष्णापातालकुम्भो भवजलधिरयं तीर्यते येन सद्यस्तद् ज्ञानादिस्वभावं कथितमिह सुरे- न्द्रार्चितर्भावतीर्थ ।। इति गाथार्थः ॥१०३८॥ 'तहे' स्यादि । 'तथे त्युपपत्त्यन्तराकर्षणार्थः, क्रोधश्च लोभश्च कर्म च क्रोधलोभ- कर्माणि तन्मया दाहतृष्णामलाः क्रोधलोभकर्मदाहतृष्णामलाः, क्रोधात्मको दाहः परितापरूपत्वात् लोभात्मिका तृट् आशंमारूपत्वात् , कर्मात्मको मलो मलिनस्वभावत्वात् , तेफामपनयनानीति समासः, तानि एकान्तेन-नियमेन अत्यंतं च सर्वात्मना करोति यतः शुद्धि च भवौघात् 'तेण तं भावओ तित्थं ति गाथार्थः ॥१०३९।। त्रिषु या स्थितत्वात्रिस्थमिति, आह च-'दाहे त्यादि । “दाहोव- समे तव्हाएँ छेयणे मलपवाहणे चेव । जं तिसु वत्तइ तित्थ, भावत्थो वन्निओ चेव ॥१॥" आव० १०७७। अहया दंसणादीसु तिसु जं ठियं 'तो' ततः त्रिस्थं भण्यते, पुनश्च तित्थं स्यात्, तत्तु संघः एवेति, उभयं वा त्रिस्थसंघलक्षणं विशेषणविशेष्यं स्यात् , वद्य- था-फः संघः ? इति प्रश्ने त्रिस्थविशेषणविशिष्टो य इत्युत्तरं, कः त्रिस्थ इति च प्रश्ने संघत्वविशेषणविशिष्टो य इत्युत्तरमिति गा थार्थः ॥१०४०।। ध्यर्थत्वास्त्रिफलत्वाद्वा तित्थमित्याह-कोह(ग्गी)तीत्यादि गतार्था । विपर्यायत्वाद्वा तित्थमित्याह-'अहवें' त्यादि गतार्था । प्रमाणमाह-'इहे' त्यादि । इह जनमेव तीर्थमभिप्रेतेनार्थनार्थवत् , सम्यक्श्रद्धानोपलब्धिक्रियासद्भावात् , सम्पप- रिच्छेदक्रियावद् , यधाहि-नैपुण्यवतो वैद्यस्यासाधारणश्रद्धापरिज्ञानक्रियाभिश्चिकित्सा अभिप्रेतार्था-अर्थवती, एवमिदमपीति, वैधयेण कूटवैद्य इति गाथार्थः ॥१०४१-४३॥ तथाहि-'णा' इत्यादि। न कुशासनानि क्षायोपशमिकत्वे सत्यभिप्रेतफलानीति प्रतिज्ञा, ज्ञाना- दिपिकलत्वाद्विकलक्रियावत् , प्रधानैहिकविकलक्रियावत् ,तथा विकलनयत्वादपि च-एकनपान्तराधिष्ठितत्वादपि न विकलानि तानिएकोप-

·विशेपा०
प्रकोव्यचार्य
वृत्ती
तीर्थतरित
तरणीयादि
स्वरूप
॥३२३॥
॥३२३॥
घरहितविवक्षितद्रव्यसंघातपदिति माघार्थः।।१०४४॥ एवं तावद्रव्यभावतीर्थद्वन्दं चचिंतम्। अहव सुहोयार इत्यादि।मुहोयार सुहु-
तारं ॥ तच' इत्यादि सुगमम् ।। एवमुक्त सत्याह-'नणु' इत्यादि मुगमा, नवरं तसादाद्यभङ्गो ज्यायान् नचरम इति, लोकप्रसिद्धिया-
धितत्वाद्, उच्यते एवमित्यादि। एवं पूजितं भवति द्रव्यतीर्थमेव, प्रथमभङ्गव्यवस्थितत्वात् , भावे तु भावमङ्गीकृत्य दुःखं कयश्चि-
द्वितं संसाग्ममुद्रतरकाण्डं 'लभते' प्राप्नोति 'जीव:' माणी, किं कारणमित्याइ-मिथ्यात्वानुगतत्वाद् , उक्तश्च-"जह जरियस्त न
रुगइ, मकरपित्तवसेण। तह जिणवयणु न रुचई, जीवहु कम्मवसेण ।।१।" तथा अन्नानानुगतत्वाद्, उक्तञ्च-"विवरीयदिद्विपसरा चंपक-
फुल्लंति मन्नि मन्नंता । अग्गी कीडपयंगा, पडंति अन्नाणदोसेण ॥१॥" तथा अविरत्यनुगतत्वाद् , उक्तश्च-"पावट्ठाणेहितो अप्पडिविरओ
निरंकुमो जीवो। णस्मइ हियाउ करिणीविमोहिओ यणगईदोच्च॥१॥" विषयसुखभावनानुगतत्वाच-आलजालचिन्ताव्यामृहमनस्त्वाचेति
गाथार्थः॥१०४५-४८|| अभिलपितमर्थ प्रतिपादयन्नाह-'पडी'त्यादि।। 'पडियन्नो पुण मिच्छत्तादीणि जिणिउं' अत एवाह-'कम्मा-
शुभायओ' कथं ?-भावतः परमार्थेन, जिणवयणंति मामद्गिम्यते, फिविशिष्टमित्याह-'परमशुद्धं' अलियादिदोसरहियं, एतदुक्तं
भवति-भापतित्थे उअरिय पव्यहोचि यदुक्तं भवति 'किह मोच्छिई पुणों' कहं उत्तरिही ?, कहं उण्णिक्रसमिहित्ति भणिय होइ,
जाणंतो परममइदुल्लहं पनजं । लद्धं जं सामण्णं, सत्तट्ठ भवैहिं नेइ निव्वाणं । तं इह जायजीवं मण को जेणं न निबहइ ॥१॥" अविय-
"इह माणुराजम्मं चिय, दुलई जीएस्स होइ संसारे। किं पुण पंचमहन्वयगुणगणमगहारि सामणं ।।१।।" इति गायार्थः॥१०४९।। दृष्टा-
न्तान्तरमाह-'अति' इत्यादि ।। 'इये'त्यादि। सुचर्च, तस्मात्सुष्ठु संभवति चरमभङ्ग इति ॥१०५०-५१।। एवं तीर्थ निरूप्य तीर्थकरमाह-
अणुलोमहेउतस्सीलयाय जे भावतित्थमेयं तु । कुवंति पगासंति य, ते तित्थयरा हियत्थकरा ॥१०५२॥

·विशेषांव० कोट्याचार्य तीर्थकरादि शब्दार्थः ॥३२४॥ १३२४॥ ईसरियरूवसिरिजसधम्मपयत्ता मया भगाभिक्खा । ते तेसिमसामण्णासंति जओ तेण भगवंते॥१०५३॥ विरियं पक्षमो इह परेरयो वा जओ तदफमणं । सोऽणुत्तरो चरो सिं अणुत्तरपरकमा तो ते ॥१०५४॥ अमियमणतं नाणं त तेसिं अमियणाणिणो तो ते । तं जेण नेयमाणं, तं चाणंतं जओ नेयं ॥१०५५।। तिपणा समइपंता भयपणवं कं गई गया तरि । सुगईण गई पत्ता, सुगइगइगया तओ होति ॥१०५६॥ सचिय सुगईण गई सिद्धी सिद्धाण जो पहो तीसे। तद्देसया पहाणा सिद्धिपहपएसया तो ते ॥१०५७॥ सिद्धिपहो पुण सम्मत्तनाणचरणाई वक्षमाणाई। भवहेउवियवाओ तिठाणपडिकलकिरियव्य ॥१०५८॥ चंदेऽभिवादयेऽभित्युणामि वा ते तिलोगमंगल्ले । सामण्णवंदणमिणं तित्थयरत्ताविसिवाणं ॥१०५९।। पत्तेयचंदणमिओ संपइ तित्यादिवस्स चीरस्स | सुपनाणथप्पभवो, सविसेसेणोवगारित्ति ।।१०६०। तुलगुणाणं परिसं, नमिऊण जहेव सामियं नमइ । तह तुलगुणेऽपि जिणे नमिउं तित्थाहिवं नमइ ॥१०६१॥ 'अणुलोमे त्यादि । 'ये' इत्यनिर्दिष्टस्वरूपाः परमपुरुषविशेषाः 'तुः' पुनःशब्दार्थो, ये पुनर्भावतीर्थमिदं श्रमणसङ्घलक्षणं 'कुर्वन्ति' निष्पादयन्ति तथा 'प्रकाशयन्ति' केवलज्ञानज्योत्स्नयोज्ज्वालयन्ति च, कथं कुर्वन्तीत्यत आह-अनुलोमहेतुताच्छील्य- तया तत्र 'कृषओ हेतुताच्छील्यानुलोम्येष्विति (पा.३.२.२०)करोतेहेती ताच्छील्ये आनुलोम्ये(चोटप्रत्ययो भवति, तत्र देतौ सद्धर्मतीर्थ- फ्रियाहेतवः यद्वद् यशस्करी विद्येति, ताच्छील्ये कृतिनोऽपि सन्तस्तीर्थकरनामकर्मोदयाद् भव्यसत्चानुकम्पापरतया सद्धर्मतीर्थदेशना- करणशीलाः फुलकरनृपयत् , आनुलोम्ये स्त्रीपुरुषवालवृद्धस्थविरजिनकल्पिकानामुत्सर्गापनादविधानानुरूप्यतः सद्धर्मतीर्थानुलोमका-

·श्रीवीरगण-
घरवाचक-
खुशनति-
विशेषार
अमोठ्यचार्य
पूर्व प्रतिज्ञा
॥३२५॥
॥३२५||
| रिणो, पचन करयद, इत्थंभूतास्तीर्थकरा उच्यन्ते, अत एवाह-हितार्थकराः' हितमयं कुर्वन्ति भव्यसनानामिति हितार्थकराः, नि-
चणिकरा इत्युक्तं भवति, तदेवं तीथकर इति पदं व्याख्यातं । अथवा 'पकदाहपिपासाना' मित्येवमादि, 'पकस्तावत्पामिन्ये-
चमादि, तीर्थकरः पुनः 'यः कालत्रयवर्तिभिरित्येवमादीति गाथार्यः॥१०५२|| 'भगवंते'ति, अथ केऽमीपां मता भगाभिख्या:-
भगसञ्चाः ? इत्यत आह-'ईसरिये'त्यादि। तत्र त्रिविधातिशेषमयमैश्वर्य १ निरुपमा रूपसम्पत् २ श्रीः-तपस्तेजोविभूतिः ३ यशः
अचिन्त्यगुणाविभूति भुवनव्यापि ४ धर्मः उत्तमक्षमादिः, अशेपचारित्रमोहनीयमलापगमादक्षत इत्यर्थः५प्रयतनं प्रयत्नः-अप्रमादः ६,
त एते भगसञ्चाः, शेष स्पष्टम् ।।१०५३॥ 'विरियमित्यादि।। अशेपवीर्यान्तगयप्रक्षयात्पराक्रमो वीर्य, शेपं स्पष्टम् ।। अमितेत्यादि-
स्पष्टा, बहुव्रीहिः ॥ 'तिपणे त्यादि सुगमा, नवरं तरन्ति स्म-तीर्णाः ॥ 'सचियेत्यादि । तस्या एव सुगतीनां गतेः सिद्धेः पन्थाः २
प्रधानाः प्रगताः प्रशस्ता आदौ वा देशका प्रदेशकाः सिद्धिपथस्य प्रदेशकाः सिद्धिपथप्रदेशकास्तान्। 'सिद्धी त्यादि स्पष्टः ॥१०५४-५८॥
'वंदे' इत्यादि । 'यदि अभिवादनस्तुत्योः' इति वन्दे-अभिवादयेऽभिष्टुवे वाऽहमित्युक्तं भवति, सामान्यवन्दनमिदं मङ्गलार्थ,
तीर्धकरवा(द)विशिष्टानामृपभादीनामिति मूलगाथार्थः ॥१०५९॥ उत्तरगाथासम्बन्धमाह-'पत्तेय'त्यादि, 'तुल्लेत्यादि, सुखो-
नेयम् ॥१०६०-१०६१॥
वंदामिमहाभागंमहामुणिं महायसं महावीरं ।अमरनररायमहियं तित्थयरमिमस्स तिस्थस्स (नि. ८२)
भागोचिंता सत्ती स महाभागो महप्पभावोत्ति । स महामुणी महंतं जं मुणइ नुणिप्पहाणो वा ॥१०६३।।
तिष्ट्रयणविग्यायजसो महाजसो नामओ महावीरो। विकतो व कसायाइसत्तुसेनप्पराजयओ ॥१०३४॥

·r
वि पाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
श्रीवीरगण-
घरवाचक-
वंशनति-
पूर्व मतिज्ञा
॥३२६॥
॥३२६॥
ईरेइ विसेसेण व खवेइ कम्माइं गमयइ सिवं वा । गच्छइ य तेण वीरो स महं वीरो महावीरो॥१०६५॥
अमरनररायमाहियंति पूश्य तेहिं किमुय सेसेहि । संपइ तित्थस्स पह मंगलमहोवगारिं च ॥१०६६।।
एकारसऽविगणहरे पवायए परयणस्त वंदामि।सव्वं गणहरवंतवायगवंसं पवयणंच ॥१०६७॥[नि.८३]
पुनो जहऽत्थवत्ता सुयवत्तारो तहा गणहरावि । पुजा पवायगा पवयणस्स ते वारसंगस्स ॥१०६८॥
जहवा रायाऽऽणत्तं रायनिउत्तपणओ सुहं लहइ । तह जिणवरिंदविहियं गणहरपणओ सुहं लहइ ।।१०६९।।
जह भूलसुयप्पभवा पुजा जिणगणहरातहा जेहिं । तदुभयमाणीयभिदंतेसिसोकिह न पुज्जो?॥१०७०॥
जिणगणहरुग्गयस्सविसुयस्सकोगहण-धरण-दाणाई। कुणमाणो जइ गणहरपायगवंसो न होजाहि॥१०७१।।
सीसहिया वत्तारो गणाहिवा गणहरा तयत्थस्स । सुत्तस्सोवज्झाया चंसो तेसिं परंपरओ ।।१०७२।।
पगर्य पहाणययणं पवयणं बारसंगमिह तस्स । जइ यत्तारो पुजा तंपि बिसेसेप तो पुज्ज ॥२०७३॥
तेवंदिऊण सिरसा अत्थपुहत्तस्स तेहिं कहियस्स। सुयनाणस्त भगवओनिज्जुत्तिं कित्तइस्लामि [नि. ८४]
ते तित्थयराईएऽभियदिउँ सुकयमंगलायारो। निविग्घमओ वोच्छं, पगयमुवग्धायनिज्जुत्ति ।।१०७५।।
अत्थो सुयस्स विसओतत्तो भिन्नं सुयं पुहुत्तंति। उभयभिदं सुयनाणं नियोजणं तेसि निज्जुत्ती॥१०७६॥
अत्थस्स व पिहुभायो पुहुत्तमत्थस्स वित्यरत्तंति इह सुयविसेसणं चिय अत्यपुत्तं व से सण्णा ॥१०७७॥

·विशेषाप० कोट्याचार्य वृत्ती श्रीवीरगण- घरवाचक- वंशनति- पूर्व प्रतिज्ञा ॥३२७॥ ॥३२७॥ अत्याओ व पुहुतं जस्स तओ वा पुहुत्तओ जस्स | जं वा अत्येण पिटु अत्यपुहुति तम्भावो ॥१०७८॥ 'चन्दामी'त्यादि सभाष्या गाथाः सुखोन्नेया इति, नगरं 'भागः' अचिन्त्या शक्तिः, अथवा 'भज सेवायां मिति भजनं भागो, भक्तिरित्यर्थः, महान् भागोऽस्येति महाभागः-महातिशेषभजनम् , अथवा महद्भिः इन्द्रादिभिर्भागो-भजन सेवेति, 'मन ज्ञाने' इति मन्यतेऽसावित्येरमादि, वन्दे वन्दामीति चमाकृते सर्वतोभयपदोपदर्शनार्थमिति ॥१०६२-६६॥ अथ वर्मगलार्थ चन्दनमभि- धायाधुना सूत्रकर्तृप्रभृतीनामप्याह-'एक्कारसऽवी'त्यादि। एकादशेति संख्या, 'अपिः' समुच्चये, अनुत्तरज्ञानदर्शनादिधर्मगणं धारय- न्तीति ते गणधरास्तान् , प्रण प्रधाना आदौ वा वाचकाः प्रवाचकास्तान्, कस्य ?-'प्रवचनस्य आगमस्य, किं ?, वन्दामि, एवं ता- वन्मूलगणधरवन्दनं, तथा 'सर्व' निरवशेपा गणधरा-आचार्यास्तेषां प्रवाहो वंशस्तं, तथा वाचका:-उपाध्यायास्तेषां वंशस्तं, नथा 'प्रवचनं च' आगमंच वंदामीति सम्बन्धः, तरैतत्स्याद्-वंशद्वयस्य प्रवचनस्य च कथं वन्द्यतेति ?, उच्यते, यथा अर्थसूत्रप्रणेतारस्तीर्थ- करगणधरा वन्याः एवं यैरिदमर्थसूत्ररूपं प्रवचनमानीतं तद्वंशोऽप्यानयनद्वारेणोपकारित्वाद्वन्ध एवेति, प्रवचनं तु साक्षावृत्यैवोपका- रीति गाथार्थः ॥१०६७|| 'पुज्जों' इत्यादि भाष्यगाथाः पडेतदनुमारेणानुसनव्याः॥१०६८-७३|| प्रकृतमुपदर्शयन्नाइ-'ते' इत्यादि। 'ते तिथेत्यादि ।। ते तित्यगरादीएऽभिवंदिउँ सिरमा, सुकृतमगलोपचार इत्यर्थः, किमत आह-प्रकृतामुपोद्घातनियुक्ति वक्ष्ये, कस्ये- त्यत आह-श्रुतज्ञानस्य भगवतः, सरूपं चैतन् , किंविशिष्टस्येत्यत आह-तैः-तीर्थकरादिभिः कथितस्य, पुनरपि किंविशिष्टस्येत्यत आह- 'अत्थपुहुनस्सति स्त्रार्थोभयरूपस्य, अर्थाद्वा पृथग्भूतस्पेत्येवमादिति गाथार्थः ॥१०७४-७५।। सांप्रत-'अत्थपुहुत्तस्स निज्जुत्ति' इत्येतद्व्याचिख्यासुराह-'अत्यो' इत्यादि । अर्थ्यत इत्यर्थः, असावर्थः श्रुतस्य विषयो, वाच्यत्वात्तस्य, कस्त्यत आह-'शुतस्य' श्रुतज्ञान- ·विशेषान कोट्याचार्य वृत्ती श्रीवीरगण- घरवाचक- वंशनति- पूर्व प्रतिज्ञा , ॥३२८॥ ॥३२८॥ स्य वाचकत्वात् , ततश्चानेन 'अत्य' ति व्याख्यातं, तच श्रुतं ततो भिन्नं, ततोऽर्थादर्थान्तरं सत्किमित्यत आह-'पुहुत्तत्ति पृथक्त्वमाख्या- पते, पियविपयिणो दात्, ततयार्थश्च पृथक्त्वं चेति द्वन्द्वः, इह चोभयमिदं 'सुयनाण'न्ति उभयमिदमर्थपृथक्त्वलक्षणं थुतज्ञानं भगवद- भिधीयते, नियुक्तिस्तु का अभिधीयते ? इत्याह-नियोजनं' निथित सम्बन्धनं तयोपियविपयिणोनियुक्तिरभिधीयत इति गाथार्थः ॥१०७६॥ 'अत्थस्स वे' त्यादि। 'या' इत्थवा 'पृथु विस्तार' इति, अर्थों हिमानिरूपितशब्दार्थः तस्य 'पृथुभावः' विस्तरभावः पृथु- समुच्यते, अत एवाह- 'अत्थस्स वित्थरत्तं' ति, ततश्च 'इह' व्याख्याने 'सुयविसेसणं चिय'त्ति श्रुतस्यैव भगवतो विशेष्य- स्येदमर्थविस्तरत्वं विशेषणं वर्तते, तद्यथा-घटस्य लक्षणं कीर्तयिष्यामि, किंविशिष्टस्य ?-रत्तस्स, तत्र रक्तस्येति वक्तव्ये रक्तत्वस्येति जातं, एवमत्रापि श्रुतज्ञानस्य नियुक्तिं वक्ष्ये, किंविशिष्टस्य ?-'अत्यपुहुत्तस्स' नि तत्रार्थपृथोरिति वक्तव्येऽर्थपृथुत्वस्येत्युच्यते, अर्थविस्तरस्येति जायते स्थापना नियुक्तियुत अर्थ आह-एवमत्र घट इव सामानाधिकरण्यं न प्राप्नोति, भावप्रत्ययश्रयणाद् , उच्यते, न दोपः, प्राकृतशैल्या भावप्रत्ययश्रयणस्यानातत्वाद् बहुव्रीहिर्वा, अर्थपृथो वो यस्मिंस्तदर्थपृथु श्रुतं तद्भायोऽर्थपृधुत्वं तस्यार्थपृथुत्वस्य श्रुत- ज्ञानस्प नियुक्तिं वक्ष्य इति, 'अत्यपुहुत्तं व से सपण'त्ति 'से' तस्सार्थपृथक्त्वं वा सज्ञा वर्तते, ततश्चार्थपृथक्त्वसज्ञितस्य-अर्थपृथक्त्व- नाम्नः श्रुतस्य नियुक्तिं वक्ष्य इति गाथार्थः॥१०७७॥ 'अत्थाओ।' त्यादि।अर्थाद्वा सकाशात् 'पृथक्त्वं नानात्वं यस्य श्रुतस्य तदर्थपृथक्त्वं तस्येति, 'तओ या' असो वाऽर्थः 'पुहुत्ततो' भेदेन वर्तते यस्य तत्तथा तस्येति, 'ज' ति यद्वा, किमत आह-अर्थेन पृथु अर्थपृथु तद्भानोर्थपृथत्त्रं तस्स नियुक्ति, किं?, कीर्चयिष्यामीति गाथायः॥१०७८॥ किमविशेषेण ?, न, तद्विशेषाणामिति, आह च- लक्षण घट रक्त ·पिगार कोटवाचार्य आरश्यका दिनियु- प्रतिज्ञा "३२९॥ ॥३२॥ आवस्सयस्त दसकालियस तह उत्तरज्झमायारे। सुयगडे निज्जुर्ति वोच्छामि तहा दसाणं च (नि. ८५) कप्पस्स य निज्जुत्तिं ववहारस्तेव परमनिउणस्स । सूरियपपणत्तीए वोच्छ इसिभासियाणं च (नि. ८५) एपर्सि निजुर्ति वोच्छामि अहं जिणोवरसेण । आहरणहेउकारणपयनिवहामिणं समासेणं (नि. ८७) हे अणुगमपइरेगलक्षणो सज्झयत्युपजाओ। आदरणं विहृतो कारणमुवनिमेतं तु ॥१०८२॥ एवं पयाणा निवहो हे ऊदाहरणकारणत्याणं । अया पयनिवदोचिय कारणमाहरणहेऊणं ॥१०८३॥ इय सव्यसंगहाई जेणमावासयं अहिकयं च । सामाइयं च तस्साच तो पढम तस्स वोच्छामि।।१०८४|| 'आवस्सए'त्यादि । 'कप्पस्स येत्यादि । 'एएमि'मित्यादि पाठसिद्धम् ।। तृतीयगाथापश्चार्द्धगाह--'हेऊ'इत्यादि ।। हिनोति-गम- यति जिशासितधर्मविशिष्टानानिति हेतुः, स चानुगमलक्षणः, सकलसपक्षव्यापित्वाइ, व्यतिरेकलक्षणश्चैकान्तेन विपक्षव्यात्तत्वात्, किंद्विरूप एव ?, नेत्याह-साध्यरस्तुपर्यायः, मिसाघयिपितधर्मविशिष्टयर्मिधर्म इत्यर्थः, आहरणं तु दृष्टान्तः, साधम्यतरो द्वेषा, क्रमेण मो माध्यस्तोतरे, प्रयोगक्रमस्याङ्गीकृतत्वात्, सूत्रकृता स्वादावाहरगमभ्यधायि तथाविधन्यायोपदर्शनार्य, थाहि-अस्त्यसावपि न्यापो यन हेतुमनभिधायापि दृष्टान्त उच्यते, तद्यथा-गतिलक्षणो धर्मास्तिकायो मत्स्यजलवदित्येवमादि, कचिच्च हैतुरेव केवलोऽभि- धीयते, यथास्ति धर्मास्तिकायः जीरपुद्गलयोर्गत्यन्ययाऽनुपपत्तेः, 'कारणमुपपत्तिमात्रं यथा निरुपमसुखः सिद्धः, ज्ञानानामाधा- प्रकति , उपपत्तिमानताऽस्याऽऽविद्वदङ्गनादिलोकप्रसिद्धोपमानासंभवात् , तबाहरणार्थाभिधायकं पदमाहरगपदं, एवं हेत्वर्थपदं कार.

·विशेषाव० कोट्याचार्य वृत्ती सामायिक नियुक्तिः प्रतिज्ञा परंपरा च ।।३३०॥ ॥३३०॥ पदं, पुनय द्वन्दस्तेषां निवहः-सवरतो यस्यां सा तयोच्यते नामिति गाथार्थः ॥१०७९-८२॥ अमुमेरार्थमाह-एव मित्यादि । एवं पदानां बहूनां, किमर्थानामित्याह-हितूदाहरगकारमार्थानां) 'निवह' सङ्घातो यस्यां सा हेतूदाहरणकारणपदनिवहा तां वक्ष्ये, अथ- या आहरणं च हेतुथ तो तयोः कारणं आहरणहेतुकारणं २ चासो पदनिवहश्च २स विद्यते यस्यां सा तथोच्यत इति गाथार्थः॥१०८३॥ एवं तावदुपन्यस्तगाधात्रयमाख्याय यथोद्देशं निर्देश इति न्यायमाश्रित्याभिप्रेतार्थविवेचनार्थमुत्तरगाथा म्वन्धमाह--'इय'इत्यादि । अथवा आह-अशक्यपा प्रतिज्ञा, युगपदक्तुमशक्यत्वाद्, अत्रोच्यते-'इय'इत्यादि सुगमा, नवरं तो तस्स पदमं वोच्छामि उवग्याय- निज्जुत्ति' न्ति ॥१०८४॥ सामाइयनिज्जुत्तिं वोच्छं उवएसियं गुरुजणेणं आयरियपरंपरएण आगयं आणुपुवीए ॥१०८५।। नि.८८|| जिणगणहरगुरुदेसियमायरियपरंपरागयं तत्तो । आयं व परंपरया पच्छा सय गुरुजणुद्दिढं ॥१०८६।। उज्जेणीओ नीया जहेगाओ पुरा परंपरया । पुरिसेहिं कोसंवि तहाऽऽगएयं परंपरया ॥१०८७॥ दव्यस्स परंपरओ जुत्तो भावसुयसंकमो कत्तो ? । सद्दोऽवि नागओऽयं स एव जिणगणहरुचरिओ ॥१०८८॥ आगयमिवागयं तं ततो जत्तो समुन्भवो जस्स । स परंपरओ यजओतमागयभिओ तदुवयारो ॥१०८९।। 'मामाइए'त्यादि । सामायिकं-वक्ष्यमाणशब्दार्थ तस्य नियुक्तिः वक्ष्यमाणशब्दाथैव तस्य नियुक्तिस्ता 'वोच्छं' वक्ष्ये उप-- सामीप्येन देशित 'गुरुजनेन' तीर्थकरावल्यादिलक्षणेन, पुनश्चोपदेशकालादारभ्याचार्यपारंपर्येणागता, स च परंपरको उधा-द्रव्यतो भारतध, दव्य परंपरओ इट्टाणं, भावओ एसचिय उबग्घायनिज्जुत्ती, कथमायातामित्याह-'आनुपूल' परिपाटया,तथाहि-"जयूओ पभ- ·मृगावती दृष्टान्तः विशेपान कोट्याचार्य वृत्ती ॥३३॥ ॥३३१॥ वेणं तत्तो सेज्जंभवेग आणीया' इत्येवमादि, अथराऽऽचार्यपारंपर्यणायातां पुनश्च स्वगुरुभिराख्यातामिति ॥ दव्यपरंपरए उदाहरणं- सागेयं नगरं, जियसत्तू राया, सयलरायंगपडिपुण्णो, तस्स पुरत्यिमे दिसीभाए आराममज्झे आययणं, तत्य सुरपिओ नाम जक्सो यसइ, सन्निहियपाडिहेरत्तणेण मंडलप्पसिद्धो, सो य वरिसे वरिसे चिचिअइ, महो य से कीरइ, चित्तिओ य चित्तयरं मारेइ, अह न चिचिजइ जणं मारेइ, ततो राया अप्पबद्यं आलोएउं चित्तावेइ, चित्तयरा य पलायंता रना नाया, संकलियापाडहुयाय काउं रुद्वा, णामाणि य लिहिउं कलसे परिखत्ताणि, ततो परिसे २ जस्स नाम उच्छलइ सो चित्तेउं मरइ, तत्थ य एगा थेरी, तीसे पुत्तो सो. मडओ नाम सयलचित्तसेणिओमरिउत्ति, बच्चइ कालो, अन्नया य कोसंबीओ दारओ चित्ताण (विनाण) निमित्तं सोमदेवो नाम आगओ, तस्स गिहे ओयरिओ, सिक्खइ, बच्चइ कालो, अन्नया य सा थेरी वगरक्खस (वारऽक्खम) वारयागमणसंकाए रुयंती तेण भणिया-किं अम्मो रुपसि, सा भणइ-पुत्त! नियवावारं कुरु, 'जो यण दुहिए.' गाहा, तीए कहियं, सो भणइ-अहं चित्तिस्सं, सा भणइ-सरिसं चेव रोवणयं, तुमंपि मे पुत्तोत्ति, तओ तेण सा वोहिया, तहाऽहं एईए जताए चित्तिस्सं जहा न मरिस्संति, तीए वि पडिवन्न, कपाइ एयपि भवइत्ति, तओ तहि चेव वरिसे उच्छल्लियं सोमदेव(डय)स्म नामयं, खेडिओ वारओ, तत्तो सोमदेवो छ?भन काऊग गतो जक्ख. गिहं, हायमुइभूएणाणाहयं वत्थजुयलं परिहियं, अद्वगुणाए य पोत्तीए मुहकमलमावरियं, णवयेहिं ण्हवणकलसेहिं मजिओ जक्खो, णव येहिं कुचपहिं उग्घुट्ठो, सुईए मल्लए पोंडवाणयाए सेडियाए अल्लेसं धवलिओ, पवित्तोदगरायबट्टगादीहिं वगएहिं चितिऊग पाएसु पडिओ, भणितो "फुडमरगयदलसामल विबुद्धवरकमलपत्तमरिसच्छ !। जक्ख ! तुमे खमियब्बो तुम्ह कओ जो मए दोसो ॥१॥" जक्खोऽवि भणति-तुट्टो परेहि घरंति, तेण भणियं-सत्ताणमभयं देहि, जक्खो भणति-दिणं चेव जं तुम न मउत्ति, किमेयेण?, अन्नं ·विशेषार फोट्याचार्य प्रती मृगावती दृष्टान्त: ॥३३२॥ 1॥३३२॥ परहि, सो भगति-जइ एवं नो जस्स सचेयणायणस्स दुपयचउप्पयाइयस्स एगावयपि पस्सेजा तस्साहं विट्ठाणयं लिहेजा, असैण दिप्यो परो, ततो सो ते चित्तगरे खरंटेता सिद्धकजोति कोसंवि गओ । तत्थ य सयाणिओ नाम राया, सो अन्नया कयाइ सुदासगगओ दूयं पुच्छर-जं अन्नेसि राईणं अस्थि तं मर्म किं नत्थि?, येग भणिय-चित्तसभा, मणसा देवाणं वायाए पत्थि. पाणं, वरपगमेत्तमेर आणचा चित्तकरा, तेहिं सभाओवासा विभइत्ता चित्तिया, तस्स बरदिनगस्स जो रन्नो अन्तेउरकीडा (पएसो) सो पएसो दिन्नो, तेण तत्यगयाणुरुवेमु निम्मिएमु कया उ मिगावईए जालकीडगंतरेण पायंगुट्ठओ दिट्ठो, उपमाणेणं णायं जहा मिगा- पईएनि, तेण तयंगुढगाणुसारेण देवीए रूवं निधनियं, तीसे चक्खूमि उम्मिाते एगो मसिविंदू ऊरूअन्तरे पडिओ, तेणं पुच्छिदो, जय सा सोहइ, पुणोषि उम्मिल्लिजंतेसु पडिओ, एवं तिन्नि वारा, पच्छा तेण नायं-एएण एवमेव भवियव्वं, तओ चित्तसभा निम्माया, ततो राया चित्तसभ पलोएंतो तं पएसं पत्तो जत्थ सा देवी लिहिया, तन्निपणतेण सो विंदू दिहो, तं दटूण रुटो, एएण मम पनी परिसियनिफाऊण पज्झो आणतो, तो चित्तकरसेणी उपठिया, सामि ! एस वरलद्धओत्ति, तओ से खुजाए मुहं दाइयं, तेग सा वयाणुरूया लिहिया, तहवि तेण संडासओ छिंदायिओ निरिसओ य आणनो, सो पुणोऽवि तस्सेव जक्खस्स उवयासेण ठिओ, मणिओ य-चामेण चिचेहिसि, तओ सो सयाणियस्स पओसं गो, तेग चिंतियं-पजोओ एयस्म पीदि पिवेजा, तओऽणेण मिगावईए रुवं फलए चित्तेऊग पजोयस्म उपहावियं, तेण दिव, पुच्छियं, तेण दो पेसिओ, जइ न पट्ठवेसि ततो एमि, तेण अस- कारिओ निद्धमणेण निढो, तेण सिह, इमोऽपि तेण यवयणण रहो सबवलेण कोसंवि एइ, तं आगच्छंतं सोऊण य सयाणिओ अप्परलो अतिसारेण मओ, लाहे मिगावईए चिंतियं-मा इमो चालो मम धुत्तो विस्तिहित्ति, एस खरेण न सक्कइपच्छा दूओ पट्ट- ·मृगावती दृष्टान्तः विशेषा फोट्याचार्य पृची ॥३३३॥ ॥३३३॥ चित्रो, भगिनो-एम कुमारो बालो, अम्हेहि गतेहिं मा सामन्तराइगा केणइ अन्नण या पेल्लिलिहित्ति, सो भगति-अहं भलामि, को पल्लेड १, सा भणड-उस्मीमये सप्पो जोयगए वेओ कि कीरिहिइ ?, तो नगरी ददं करेहि, तो भणति-आमं करेमि, ताए भण्णइ- उज्नेगीए इट्टाओ पलियाओ, ताहिं कीरउ, आमंति, तस्म य चोदसराइगो नमरचिणो, तेण ते सरला ठरिया, पुरिसपरंपरएग तेहि आणियाओ इट्टगाओ कयं (द) नगर, ताहे वाए भण्गइ-इयाणिं धन्नस्स भरेहि नगरिं, तेण भरिया, जाहे नगरी रोहगसजा जाया चाहे मा रिसंवइया, चिंतियं च णाए-धन्ना गं ते गामागरनगरजारसंनिवेमा जेसु णं सामी रिहरइ, जइ य सामी इहं एजा तओ अहं | पपज गेण्हेआ, तो भगरं विहरतो आगंतूण तत्येव बाहिरियाए समोसढो, तो वेरा पसमंति, मियाई निग्गया अभितरियाओ, इभो य-सामी समोसदोचि सोउं एगो पचंतमाहणतणओ संसयानन्नो आगंतूण पच्छणं मणसा पुच्छर, ततो सामिणा भणिओ-वायाए। पुच्छ देवाणुप्पिया ! यहवे सत्ता संयुज्झतित्ति, एमवि भणिते तेण भणियं-भगवं जा सा सा सा?, तत्थ भगवया भणियं-आमंति, भणिए गोयमसामिगा भणियं-किमेएण जा सा सा सत्ति भणियं , एत्थ तीसे उडाणपरियाणियं सव्यं भगर्न परिकहेतित्ति । तेणं कालेणं तेणं समएणं चंपानामाए नयरीए, तत्थेगो सुननगारो इत्थीलोलो, पंच सुपन्नसयाणि दाऊण जा पहाणा कन्ना तं परिणेइ, एवं तेण पंचसया पिंडिया एक्फेक्काए तिलगचोद्दसं अङ्गाभरणं करेइ, जदिनसं च जाए समं भोगे भुजिहिइ तद्दिवसं देइ अलङ्कार, सेसकालं न देइ, सो इस्मालुओ तं घर न कयाइ मोकलं मुयइ, न वा अन्नस्स अल्लिउं देइ, सो अन्नया मित्तेहिं पगए वाहिंतो अणि- छंतो पला णीओ, तं च पिप्पगिहें, तओ तहिं गओत्ति नाऊण ताहिं चिन्तियं-किं अम्हाणं एएणं सुपन्नएणंति, अन्ज पइरिक हामो समालभामो आविद्धामो य, "हायाओ पइरिफमजणविहीए तिलगचोद्दसमेणं अलंकारेण अलङ्कारेऊण अद्दागं गहाय पेहमाणीओ चिट्ठति, ·विशेपार कोय्यानार्य मृगावती दृष्टान्तः ॥३३४॥ ॥३३४॥ सोऽपि य अवरनयेण नियत्तो, पहाणपत्तीए से अग्गला अवणिया, ते पसाहियं दद्रुण कसायाणलडज्झमाणेणं तालगेणं मारिया, ताओ अन्नाओ य भणति-एस अम्ह एक्फेक्कियं मारेहितित्ति तम्हा एवं एन्थ अद्दागपुंज करेमो, तत्थेगूणेहिं पंचहिं महिलासएहिं पंच एगुणाई अद्दागसयाई जमगसमगं पक्खित्तानि, तत्थ सो अद्दायपुंजो जाओ, पच्छा पुणोऽपि तासिं पच्छादावो जाओ-का गई अम्ह पइमारियाणं भविस्सइ ? लोए य उद्धसणाओ सहियधाओ, ताहे ताहि घणकवाडनिरंतर छिड्डाई ठवेऊण अग्गी दिनो सबओ समंतओ, वेग पच्छायाणुतावेण साणुक्कोसयाए य ताए य अकामनिअराए पञ्चंते मणूसा उववण्णा, पंचवि सया चोरा जाया, एगंमि पन्चए परिवसंति, सोऽवि य कालगओ अप्पट्टिइतिरिक्खेसु उववन्नो, तत्थ जा सा पढमं मारिया सोऽवि तिरिएसु उव- वष्णो तो उव्यट्टिऊण भणकुले चेडो आयाओ, सो य पंचवरिसो, सोऽवि य सुवष्णकारो तिरिक्खेहिंतो उध्वविऊण तमि चेव य कुले दारिया जाया, सो चेडो तीसे वालग्गाही, सावि य असुहभावा निचमेव रुवइ, तओ तेण उदरपोथ(प्प)यं करतेण कहवि सा जोणिदारे हत्थेग आहया, तह चैव ठिया रोविडे, तेण नायं, जहा लदो मए उवाओत्ति, एवं सो निचकालंमेव करेइ, सो तेहिं मायापितीहि जाओ, वाहे इपिऊग धाडिओ, साऽपि अपडप्पणा चे विद्दाया, सो य चेडो पलायमाणो चिरणगरपिणहदुद्वसीलायारो जाओ, गतो. एगं चोरपल्छि जत्थ ताणि एगूणगाणि पंच चोरसयाणि परिवसति, सावि पइरिक्कं हिंडंती एगं गामं गया, सोऽवि गामो तेहिं चोरेहि पेल्लिओ, सा य अण्णेहिं गहिया, सा तेहिं पंचहिपि चोरसएहिं परिभुत्ता, तेसिं चिंता जाया-अहो इमा पराई एत्तियाणं धरिमणं सहइ, जइ अन्ना से वितिज्जिया लभेजा तोसे विस्सामो होज्जा, ततो तेहिं कयाइ तीसे वितिज्जिया आणिया, जद्दिवसं च सा आणिया तद्दिवसं चेव सा वीसे छिद्दाई मग्गइ, केण पुण उवाएण एवं मारेजा ?, ते य चोरा अन्नया उद्धाइया, तीएवि सा भणिया-हला पेच्छ ·विशेषाव कोट्याचार्य मृगावती दृष्टान्त: 1॥३३५॥ ॥३३५॥ कूवे किपि दीमइत्ति, तो सा उज्जुययाए दट्ठमारद्धा, तीए तत्व छुटा, चोरा आगया पुच्छंति, तीए भण्याइ-अपणो महिलं किं न सारचेह ?, तेहिं णायं-जहा एईए मारिया, तओ तस्स भणचेडगस्स हियए ठियं, जहा एसा सा मम यावकम्मा भगिणिति, चितेइ य-भगवं महावीरो सचण्णू सव्वदरिसी यत्ति वादो सुबइ, ततो एस इहागओ समोसरणे पुच्छर, ताहे सामी भण्णइ--सचेय सा तर भगिणी, एत्य सो संवेगमावनी पव्वतिओ ॥ एयं च कहाणयं सोउं सव्या सा परिसा पयगुरागा संधुत्ता, ततो सा मिगावती देवी जेणेव समणे भगवं महावीरे देणेव उवागच्छइ, उनागच्छित्ता समणं भगवंजार रायं पञोयं आपुच्छामि ततो तुम्ह सगासे पथ्यपामिति मणिकणं पज्जोयं आपुच्छइ, तओ सो पज्जोओ तीसे महइमहालियाए सदेवमण्यासुरपरिसाए लाए न तरइ वारेउति विसज्जिया, तो मिगावई पज्जोयस्स उदयगं कुमार निक्खेवनिहितं काऊण पच्चइया, पोयस्सवि अट्ट अंगारवईपमुहाओ देवीओआउच्छिऊण पवयाओ। तानि पंच सयाणि तेण साहुणा गंतुं वोहियाणि पव्याक्यिाणि य, एवं पसंगणं भणिय, एत्थ इमं परंपरयेण अधिगारो, एस दयपरंपरओनि गाथार्थः ॥१०८५।। पश्चार्द्ध व्याचिख्यासुराह-'जिणे' त्यादि, 'उज्जेणी'त्यादि भाषितरत् ॥१०४६-७।। अत्राह- 'द' त्यादि । 'द्रव्यस्य' इएकादेः 'परम्परक' हस्तसञ्चारेण गमनं 'युक्तो' घटते, भारथुत्संक्रमस्तु कुतः १, तस्यात्मपर्याय- त्वेनान्यन संक्रमायोगात् , तपैतत् स्याद्-भाषश्रुतहेतोव्यस्थागतस्तदुपचारादागतव्यपदेशः, तदप्यसाधु, यतः अयं स एव जिणगण- धरोधारितः शन्द इत्येवं न आगतः, श्रुत्यनन्तरमेवोपरमादिवि गाथा ॥१०८८) उच्यते-'आ'इत्यादि । जस्स बत्तो समुभवो उत्तत भागतमिवागत, तद्यथा-रूपकात् घृतं, घटात् तद्विज्ञानं दार्शन्तिकमाइ, यतस्तत्सामायिकमिहागतं 'परम्परत: पारम्पर्येणे- त्यसो, परम्परका उपचारात्, एतदुक्तं भवति-सामायिकमाचार्यपारम्पर्यप्रत्ययत्वात्तस्मादागतमित्युच्यते, चायमागतशब्दो गमि- ·विशेषार कोट्याचार्य पृत्ती नियुक्ति- साफल्य ॥३३६॥ ॥३३६॥ क्रियापचना, किं वर्हि १, उत्पत्तिवचनो बोधवचनो वेति गाधार्थः ॥१०८९॥ निज्जुत्ता ते अत्था जं बद्धा तेण होइ निज्जुत्ती । तहवि य इच्छावेइ विभासिउ सुत्तपरिवाडी।नि.८९|| जं निच्छयाइजुत्ता सुत्ते अत्था इमीऍ वक्खाया । तेणेयं निज्जुत्ती निज्जुत्तत्थाभिहाणाओ॥१०९१॥ मुत्ते निज्जुत्ताणं निज्जुत्तीए पुणो किमत्थाणं । निज्जुत्तेऽपि न सव्ये कोइ अवखाणिए मुणइ॥१०९२।। तो सुयपरिवाडि चिय इच्छावेइ तमणिच्छमाणंपि। निज्जुत्तेऽवि तदत्थे वोत्तुं तदणुग्गहवाए ॥१०९३।। फलयलिहियपि मंखो पढइ पभासद तहा कराईहिं । दाएइ य पइवत्थु सुहयोहत्थं तह इहंपि ॥१०९४|| अहया सुपपरिवाडी सुओवएसोऽयमेव जदचस्सं । सोयव्यं निस्तंकिय सुयथिणयत्थं सुयोहंपि ॥१०९५।। इच्छह विभासिउं मे सुयपरिवाडिं न सुटु वुज्झामि । नातिमई वा सीसो गुरुमिच्छावेइ वोत्तुं जे॥१०९६।। कत्तो पस्यमागयमायरियपरंपराएँ सुयनाणं । सामाझ्याइयमिदं सव्वं चिय सुत्तमत्थो वा ? ॥१०९७॥ एयं नणु भणियं चिय अत्थपुहुत्तस्स तेहिं कहियस्स।इह तेसि चियसीलाइकहणगढ़णप्फलविसेतो ॥१०९८॥ अथ नियुक्तिरिति कः शब्दार्थः ? इत्यत आह-'निज्जुत्ती' इत्यादि । निश्चयेन साधु आधिक्येनादौ वा युक्ता घटिता इति नियुक्ताः, के ?, 'अर्थाः' मन्दरमकराकरादयः श्रुतगोचरा जीवादयथ, एतदुक्तं भवति-एते ह्याः सूत्रे करोमीत्यत्र प्रतिबद्धा एव सन्तो नियुक्ताः सम्यग्व्यवस्थापिताः खल्वनया गाथापद्धत्या 'ज' मिति यद् येन कारणेन तेन कारणेन भवति इयं, केल्याह- 'निज्जुत्ती अत्र च निर्युक्तानां युक्तिनियुक्तयुक्तिरिति प्राप्ते नियुक्तिः, एकस्य युक्तशब्दस्य लोपाइ , उष्ट्रमुखी कन्येति यथा, निर्युक्ता- ·नियुक्ति- साफल्यं विशेपान कोट्याचार्य वृचौ ॥३३७॥ ॥३३७॥ र्थानां व्याख्या नियुक्तिरित्यर्थः, आह-ये सकृरहने नियुक्तास्ते नियुक्ता एव, किमपरेपामस्यां नियोजनेन ? येनैपा नियुक्तयुक्तिरिति प्राप्नोति ?, उच्यते, सत्यमेवमेतत् , किन्तु तथाऽपि च सूत्रे तामियुक्तानपि सत एपयति संगच्छयति 'विभापितुं' विभागयितुं, का? 'सूत्रपरिपाटी' सूत्रपद्धतिः, सूत्रोलीतियावत् , कं?, व्याख्यातारमिति सामर्थ्यागम्यते, कथं ?-हे व्याख्यातः भग भग मामस्मै, नायं मामवगच्छतीति, त्वयैव तेषां निर्युक्तत्वात् , किमहं करोमीति चेत् उच्यते-'निज्जुत्तवि न सब्वे कोइ अवक्वाणिए मुणई' 'सुचपरिवाडि वा' तदाऽऽचार्य शिष्यः, स चानया भाष्यत इति गाथार्थः ॥१०९०॥ 'ज'मित्यादि । यदनया सूत्रे निश्चयादियुक्ताः | सन्तोऽर्था व्याख्यातास्तेनेयं नियुक्तयुक्तिरिति वाच्ये नियुक्तिरभिधीयते, युक्तपनिलोपात् , किमित्यत आह-निर्युक्तार्थव्याख्याना- दिति गाथार्थः ॥१०९१॥ चोदक आह-'सुत्ते' इत्यादि । सुते निज्जुत्ताणं अत्थाणं सुयगोयराणं पुगो य निज्जुत्तीए किं ?, सूत्र एव नियोजितत्वेन सुयोध्यत्वाद् , उच्यते, यतस्तत्र निर्युक्तानपि सतः सर्वान् न कश्चित्तनुधीर्जानाति शिष्यस्तस्मादस्त्यनया प्रयोजनं, अव्याख्यातानाममुणनादिति गाथार्थः ॥१०९२॥ 'तो' इत्यादि ॥ 'ततः तस्मात् श्रुतपरिपाटयेव कर्तृभूता 'त'मिति तं व्याख्या- तारं 'अनिच्छन्तमपि' अनभ्युपगच्छन्तमपि एपयति ग्राहं कृत्वा, किं तत् ? इत्याह-'वोत्तुं' व्याख्यानयितुं, कान् ?, निर्युक्तानपि सतः तदर्थान्' सूत्रार्थान् , किमर्थं १, अनुग्रहार्थ, एतदुक्तं भवति-अप्रतियुध्यमाने श्रोतरि तमसावनुग्रहार्थमुपरोधयति इच्छतेच्छत | मामस्मै व्याख्यातुमितीत्थं प्रयोजयतीवेति गाथार्थः ॥१०९३॥ आह-किं बहुनाऽनेनोक्तेन ?, यदस्पष्टं तदन्यथा (नया) सर्ट क्रियते, अत्राचार्यो दृष्टान्तं कथयन्नाह-'फलयेत्यादि । यथेह मङ्खः फलकलिखितमपि सत् अवालुपाटिकादि पठति रशझ(स)कलादिना तथा करादिभिश्च दर्शयन् प्रभापते-इदमनयाऽन्यजन्मनि द्रोह्यं कृतमिति, अत एवाह-दर्शयति च प्रतिवस्तु पूर्वकृतकर्मविपाकं, यथाऽनया- ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती नियुक्ति- साफल्य ॥३३८॥ ।।३३८॥ ज्यजन्मनि भर्नुमित्र आयाते मुखकोणको दत्त आसीत् ततोऽस्याः शिरस्थाने कण्टकवृक्षः समुद्गत इत्येवमादि, किमथ , सुखयो। धार्थ, दार्टान्तिकोपसंहारमाह-तघेहापि श्रोतृवैचित्र्यं पश्यन् सर्वानुग्रहप्रवहणयुद्धिर्भगवान् भद्रबाहुस्वामी सूत्रे निर्युक्तानपि सतो- अर्थाननया दर्शयति विनेयानामिति गाथार्थः ॥१०९४॥ 'अहवे' त्यादि ।। अथवा मूलगाथापूर्वार्द्ध व्याख्याते 'तहवि य इच्छायेई', का ? इत्याह-'सुयपरिचाडी' श्रुतविधिर्यदुत 'श्रुतोपदेश' शुताज्ञा इयमेव, यदवश्यं सुबोध्यमपि श्रोतव्यं, निःशङ्कितश्रुतार्थ विन- | यार्थ चेति गाथार्थः ॥१०९५।। पाठान्तरमधिकृत्याह-'इच्छहे'त्यादि ।। 'या' इत्यथया नातिमतिः शिष्यः 'गुरूं' आचार्य 'इच्छाबेइ' एपपति 'बोत्तं जे वक्तुं, कथमित्याह-'इच्छह विभासि में त्ति इच्छतेच्छत विभापितुं मम सूत्रपद्धर्ति, नाहमेनां सुष्टु, अवयुध्य इति गाथार्थः॥१०९६।। अथवाऽप्रतियुध्यमाने श्रोतर्यनन्तरत्वात्रियुक्तिरेवानुप्रयोक्त्री भवति-इच्छत विभापितुं सत्रपरिपार्टि, नायमव बुध्यत इति नियुक्तिशब्दार्थः । अथ यदुक्तमनन्तरगाथायां 'आयरियपरंपरयेणमागय'न्ति, तत्रायमुत्तरगाथासम्बन्धनार्थप्रश्नः-'कत्तो' इत्यादि । कुतः पुनः प्रस्तामिमामायरियपरंपरागतां वक्ष्यसे 'कत्तो वा' आगतमाचार्यपारंपर्येण 'सुयनाणं सामाइयादियमिदं सव्वं चिय' सूत्रादिरूपं इति गाथार्थः ।।१०९७॥ तीर्थकरादिभ्य इति चेदेतदाशड्क्याह-'एय' मित्यादि । नन्वेतत्कथितमेव, केन ग्रन्थे- नेत्यत आह-'अत्थे त्यादि, अत्राचार्य आह-सत्य, किन्त्विह वक्ष्यमाणे प्रकृते तेषामेव तीर्थकरगणधरादीनां शीलादिकथनफलविशेप उत्कीर्णते, तद्यथा-भगवतः शीलं-तपोनियमज्ञानादीनि, आदिशब्दस्तपआदिपु स्वभेदप्रख्यापकः, एतान्येव वृक्षः 'कहण'त्ति तदा- रोहणेऽभिधानक्रिया 'फलविसेसोत्ति भव्यजनबोधनार्थता, गणधराणां त्विह ग्रहणग्रन्थनफलविशेष उत्कीर्यते, तत्र ग्रहणं सामर्थ्य- प्रापित, तत्फलं ग्रन्थनं, संदर्भणमित्यर्थः, फलविशेषः प्रवचनार्थता सुखग्रहणार्थता चेति ॥१०९८॥ अत उच्यते- ·विशेषाव० कोट्याचार्य वृत्ती ज्ञानवृष्टिः सूत्ररचना ॥३३९॥ ॥३३९॥ तवनियमनाणरुक्खं आरूढो केवली अमियनाणी। तो मुयइनाणवुट्टि भवियजणविबोहणहाए नि.९० तं बुद्धिमएण पडेण गणहरा गेण्हिउं निरवसेसं । तित्थयरभासियाइं गंथंति तओ पवयणट्ठा नि. ९१] 'तवे'त्यादि ।। 'तं बुद्धी त्यादि ।। तपो-द्वादशप्रकारमनशनादि, नियम:-इन्द्रियनियमो नोइन्द्रियनियमश्व, ज्ञानं केवलज्ञानं संपूर्ण गृह्यते, तपथ नियमथ ज्ञानं चेति समासः, तान्येव वृक्षः, रूपणे च कारणं वक्ष्यामः, तं 'आरूढः' अधिष्ठितः, केवलस्य संपू र्णत्वात् संपूर्णवाख्यापनार्यवाह-केवलमस्याम्तीति केवली, अयमपि चतुर्धा श्रुतसम्यक्त्वचारित्रक्षायिकज्ञानभेदात् , अथवा श्रुवाय- धिमनःपर्यायकेवलज्ञानभेदाद्, अत आह-'अमितज्ञानी' सर्वज्ञ इत्यर्थः, 'तो' ततस्तस्मात् ज्ञानवृक्षात् 'मुञ्चति' विसृजति 'ज्ञान- वृष्टिं' ज्ञानकारणामृतरसास्वादोपमशब्दवृष्टिं, किमर्थमित्यत आह-अनादिपारिणामिकभन्यभावयुक्तो जनो भव्यजनस्तद्धितार्थाय (तद्वियोधनार्थाय) अभव्यजनस तु मुक्ताऽपि नानुग्रहायासो, स्वदोपदुष्टत्वाद् आदित्यविस्तृतकरनिकरवदुत्पलानामिति गाथार्थः न' तां मुक्तां ज्ञानवृष्टिं 'बुद्धिमयेन' बुद्धिविशेषप्रसरत्तन्त्वात्मकेन 'पटेन' आधारविशेपेण 'गृहीत्वा' आदाय 'निरवशेषां समस्तां के ?-'गणघराः वदतिशयिनः पुरुषविशेषाः, वीजादिबुद्धित्वात् , किं कुर्वन्ति ?, अत आह-भाषणानि भापितानि तीर्थकराणां भा- पितानि तीर्थकरमापितानि कुसुमकल्पानि 'ग्रश्नन्ति' सूत्रीकुर्वन्ति, विचित्रकुसुममालामिक, किमित्यत आह-'प्रवचनार्थ' द्वादशाङ्ग- गणिपिटकमविभागार्थ, सद्धार्थ वा प्रवक्तीति प्रवचनत्वात्तस्येति गाथाद्वयार्थः ॥१०९९-१००॥ तपआदीनां रूपणे कि प्रयोजनमित्यत आह-

·विशेपार
वृक्षरूपर्क
कोव्यापार्य
||३४०॥
॥३४०॥
कमाइरूचयनिरूवणट्ठभिह दब्बरबदिढतो । जह कोई विउलवणसंडमज्झयारद्वियं रम्मं ॥११०१।।
तुंगं विउलरपंध साइसओ कप्परक्खमारूढो । पजत्तगहियबहुविहसुसुरभिकुसुमोऽणुकंपाए ॥११०२॥
कुसुमत्यिभूमिचिट्टियपुरिसपसारियपडेसु पक्खिवइ । गंथंति तेऽवि घेत्तुं सेसजणाणुग्गहवाए।११०३।।
लोगवणसंडमझे चोत्तीसाइसयसंपदोवेओ । तवनियमनाणमइयं स कप्परुस्खं समारूढो ॥११०४॥
मा होज नाणगहणम्मि संसोतेण केवलिग्गहणं । सोऽविचउहातओऽयं सवण्णू अभियनाणित्ति।११०५॥
पजत्तनाणकुसुमो ताई छउमत्थभूमिसत्थेसु। नाणकुसुमत्थिगणहरसियबुद्धिपडेसु पक्रियवइ ॥११०६।।
फीस कहेइ कयत्यो? किंवा भचियाण चैय बोहत्थं ?। सब्योपायविहिण्णू किंवाऽभव्ये न बोहेइ ?।।११०७॥
नेगंतेण कयत्यो जेणोदिन्नंजिणिंदनाम से । तदवंझफलं तस्सय खवणोवाओऽयमेव जओ ।।११०८॥
जं च कयत्यस्सवि से अणुवफयपरोवगारिसाभव्यं। परमहियदेसियत्तं भासयसामव्वमिव रविणो॥११०९।।
फि व कमलेसुराओरविणो वोहेइ जेण सोताई। कुमुएसु व से दोसोजन विवुझंति से ताई १ ॥१११०॥
जं वोहमउलणाई तुरकरामरिसओ समाणाओ। कमलकुमुयाण तोतं साभव्यं तस्स तेसिं च ॥११११॥
जह बोलूगाईणं पगासधम्मोऽपि सो सदोसेणं । उइओवि तमोरूवो एवमभव्वाण जिणसूरो ।।१११२॥
सज्झं तिगिच्छमाणो रोग रागी न भण्णए वेजो। नुणमाणोय असझं निसेयंतो जह अदोसो॥१११३।।
तह भन्याम्मरोग नासंतो रागवंन जिणवेजो। न य दोसि अभन्वासज्झकम्मरोग निसेहत्तो ॥१११४॥

·वृक्षरूपकं विशेपाव० कोव्याचा वृत्ती ॥३४१॥ ॥३४॥ मोतुमजोग्गं जोग्गे दलिए रूवं करेइ रूवारो। न य रागहोसिल्लो तहेव जोगे वियोहतो ॥१११५॥ तं नाणकुसुमधुद्धिं घेत्तुं वीयाइचुद्धओ सत्वं । गथंति पवयणट्ठा माला इव चित्तकुसुमाणं ॥१११६।। पगयं वयणं पवयणमिह सुयनाणं कहं तयं होजा। पवयणमहवा संघो गहेंति तयणुग्गहटाए ॥१११७॥ घेत्तुं व सुहं सुहगुणणधारणा दाउं पुच्छिउं चेव । एएहिं कारणेहिं जीयति कयं गणहरेहिं ॥१११८॥ मुककुसुमाण गहणाइयाइं जह दुकरं करेउं जे । गुच्छाणं च सुहकर तहेव जिणवयणकुसुमाणं ॥१११९॥ पयवकपगरणज्झायपाहुडाइनियतकमपमाणं । तदणुसरता सुहं चिय घेप्पइ गहियं इदं गेझं ॥११२०॥ एवं गुणणं धरणं दाणं पुच्छा य तदणुसारेण । होइ सुहं जीयंति य कायव्वमिदं जओऽचस्सं ॥११२१ ॥ सव्वेहिं गणहरेहिं जीयंति सुयं जओ न वोच्छिन्नं । गणहरमजाया वा जीयं सव्वाणुचिन्नं वा ॥११२२॥ जिणभणिइचिय सुत्तं गणहरकरणम्मिको विसेसोऽत्यासोतदवेक्खो भासई नउ वित्यरओसुयं किंतु।११२३। रुक्खादिरूवयेत्यादिगाथाः १७ सुगमाः ॥'घेत्तुं बेत्यादि प्रयोजनान्तरपतिपिपादयिषया चेदमुच्यते 'ग्रहीतुं च' आदातुं च ग्रथितं तत्सत्रीकृतं सुखं भवति अर्हद्वचनवर्पणं, मुक्तमुक्तत्वात् कुसुमसंघातवत् , 'च: समुचये, एतदुक्तं भवति-नानासंदर्भितं सत् तत् प- दवाक्यप्रकरणाध्ययनादिना प्रतिपन्नमयलेनाप्युपादातुं शक्यमिति, एवं सुखेनैव गुणनधारणे अस्य क्रियेते, तत्र गुणनमेतावदधीत- मेतावच्चाध्येयं, धारणं अप्रच्युत्या, तथा दातुं प्रष्टुं चेति, 'च.' समुच्चये, 'एच' एवकारावधारणात् , ग्रहीतुः सुखमेव भवतीति, दानं शिष्येभ्यो निसर्गः, प्रश्नः संशये निःसंदेहाथे विद्वत्संनिधौ स्वविवक्षासूचकं वाक्यमिति, 'एभिः कारणैः अनन्तरोक्तहेतुभूतैः जीवि- ·विशेपार कोयानार्य वृत्ती वृक्षरूपक ॥३४२॥ ॥३४२॥ तमित्यव्यवच्छित्तिनयाभिप्रायतः सूत्रमेव 'जीत' ति प्राकृतशैल्या 'कृतं' रचितं गणधरैः, अथवा 'जीत' मित्यवश्यं गणधरैः कर्त्त- व्यमेतदिति, ननामकर्मोदयादिवि गाथार्थः॥ 'मुफे त्यादि स्पष्टा ॥१११९॥ तथा च-'पदे'त्यादि । अनेकवर्णसमुदायः पदं, अनेकपदममुदायो वाक्यं, एवं कृते अर्हद्वचनं कृतं अतः 'तदनुसरता' पदाद्यनुसरता साधुनेति, शेपं स्पष्टम् ॥ ११२० ॥ 'ए'मित्यादि गतार्था ११२१॥ 'सब्वेही त्यादि । यद्वा सर्वेसरचितं तत् , जीतमिति पञ्चमव्यवहारवदव्यवच्छेदनयाभिभायात् सूत्रमेर जीरितमुच्यते 'जीय' ति प्राकृताभिधानादिति गाथार्थः ॥११२२॥ उत्तरगाथासम्बन्धमाह-'जिनेत्यादि ।। जिनभणितिरेव यत्रं, गणधरभाषणे को विशेषः?, उभयोरपि सूत्रभणनात् ?, उच्यते-'सः' तीर्थकृत् 'तदपेक्षं गणधरापेक्षं भापते, मातृकापदाक्ष- राणि उप्पने वेत्येवमादि, अत एवाह-न पुनर्विस्तारेणाचारादिना श्रुतं, आह च, किन्तु ॥ अत्थं भासइ अरहा सुत्तं गंथंति गणहरा निउणं । सासणस्स हियट्ठाए तओ सुत्तं पवर्त्तई ।नि. ९१। नणु अत्योऽणभिलप्पो स कहं भासइ ?न सहरूवो सो ? सहमि तदुवयारो अस्थप्पञ्चायणफलम्मि ॥११२५।। तोसुत्तमेव भासइ अस्सप्पाचायगं न नामऽत्यं । गणहारिणोऽवितंचिय करिति को पइविसेसोऽत्य ? ॥११२६।। सो पुरिसावेकसारा धोवं भणइन उ वारसंगाई। अत्थोतदवेक्खाए सुत्तं चिय गणहराणं तं ॥११२७॥ अंगाइसुत्तरयणानिरवेक्खोजेण तेण सो अत्थो। अहवा नसेसपवयणहियत्ति जह थारसंगमिणं ॥११२८।। पवयणहियं पुण तयं जं सुहगहणाइ गणहरेहितो। वारसविहं पवत्तइ निउणं सुहुमं महत्थं च ॥११२९॥ निययगुणं वा निउणं निहोसंगणहराऽहवा निउणा। तं पुण किमाइपज्जतपमाणमिह कोष से सारो?।११३०॥ CHO

·चरणस्य
सारत्वं
विशेपाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
॥३४३।।
॥३४३॥
अत्यमित्यादि । अस्य व्याख्या-'नणु'इत्यादि ।। ननु 'अर्थ घटादिरभिलाप्यो वर्तते 'स' तीर्थकद् कथं तं भापते , येनोक्तं
'अर सो भासदनि, स शब्दश्चेत्तन्न, यतो न शब्दरूपोऽसौ अध्वनित्वात् , उच्यते-'सइंमि' मधुरमनोहारिण्यस्मत्स्वामिमुखपङ्कजा-
नियति सति तदुपचारः' अर्थोपचारः क्रियते, अर्थमत्यायनफलत्वाच्छब्दस्येति गाथार्थः ॥११२४-५॥ आह-'तो' इत्यादि । तत
उपचारेऽपि कृते सति, शेषं स्पष्टम् ।। अत्रापि परिहारमाह-'सो' इत्यादि पुब्बद्धं कंठं, ततश्च मातृकापदभापणं भगवतोऽर्थो
वर्चते, किमपेक्षया ? इत्यत आह-'तदपेक्षया' द्वादशांग्यपेक्षया, यापति चोक्त शेपमनुक्तमपि जानते वीजबुद्धित्वात् वदपेक्षयाः,
गणधराणां तु तत्पदत्रयं सूत्रमेवार्थो वेति गाथार्थः ।।११२६-२७॥ कथं पुनरों वेत्युक्तमत आह-'अंगे'त्यादि । स 'उप्पण्णेति वे'
त्यादि शब्दो गणभृतां 'अंगादिसुत्तरयणानिरवेक्खो जेण अत्थो, सेसपययणं संघों' अत आह-अथवेत्यादि, 'तो सो अत्यो'
प्रवचनहितं तु किमित्यत आह-'पवयणे'त्यादि सुगमा, नवरं 'निपुर्ण ति सूक्ष्मत्वान्महार्थत्वाचेति॥प्रकारान्तरमाह-'नियये'त्यादि।
नियतगुणत्वाद्वा संनिहिताटगुणत्वाद्वा निपुणं, निर्दोपत्वाद्वा द्वात्रिंशद्दोपविरहात्, पाठान्तरेण निउणा वा गणधरा इति मूलगाथार्थः
॥११२८-३०॥ उत्तरगाथासम्बन्धमाह-तं पुण सुयनाणं किमाइ किंपजत्तं किंपमाणं को व से सारो ?' इत्यत आह-
सामाइयमाईयं सुयनाणं जाव विन्दुसाराओ।तस्सवि सारो चरणं सारो चरणस्त नेव्वाणं (नि. ९३)
सोउं सुयण्णवं वा दुग्गेज्मं सारमेत्तमेतस्स । धेच्छं तयंति पुच्छइ सीसो चरणं गुरू भणइ ।।११३२॥
अन्नाणओ हयत्तिय किरिया नाणकिरियाहिं नेव्याणं। भणियं तो किह चरणं सारो नाणस्स तमसारो?।११३३॥
चरणोवलद्धिहेउं जं नाणं चरणओ य नेव्वाणं । सारोत्ति तेण चरणं पहाणगुणभावओ भणियं ॥११३४॥

·- विशेशारक कोट्यारार्य पत्तो. चरणस्य सारत्वं ३४४॥ ॥३४४॥ मार्ण पयासयं चिय गुत्ति-विसुद्धिप्फलं च जं चरणं। मोक्खो यदुगाहीणो चरणं नाणस्स तो सारो॥११३५॥ जं सत्यनाणलाभाणंतरमहवा न मुचए सब्यो । मुचई य सव्वसंवरलाभे तो सो पहाणयरो ॥११३६।। लाभेवि यजस्स मोक्नोन होइ जस्सयस होइस पहाणो। एवं चिय सुद्धनया नेव्वाणं संजमंति ॥११३७।। 'सामाश्येत्यादि । सामापिकमादिर्यस्य वत्सामायिकादि 'जाच बिंदुसाराओ' बिन्दुसारपर्यन्तं, यावच्छन्दाद् द्वयनेकद्वादश- भेद' मिति गम्पते, तस्यापि श्रुतज्ञानस्य सार:-फलं चरणं-चारो, भावे ल्युत्प्रत्ययः, चर्यते वाऽनेनेति चरणं, परमपदं गम्यत इत्यर्थः, सारशन्दः प्रधानफलपर्यायो वर्तते, अपिशब्दान्सम्यक्त्वस्यापि सारश्वरणमेव, अथवा व्यवहितः सम्बन्धः, तस्य सारश्चरणमपि, अ. पिशब्दान्निर्माणमपि, अन्यथा ज्ञानस्य निर्वाणहेतुत्वं न स्यात्, चरणस्यैव च ज्ञानरहितस्य स्यात् , अनिष्टं चैतत् , सम्यग्दर्शनादि- प्रयान्मोशाभ्युपगमात्, इह त्वनन्तरफलत्वाचरणस्य तदुपलब्धिनिमित्तत्वाञ्च श्रुतस्य निर्माणहेतुत्वसामान्ये सत्यपि ज्ञानचरणयोर्गुणत्र- घानभारादित्यमुपन्याम इति गाधार्थः॥११३१।। 'सोउमित्यादि । अथवा 'सोउं सुपन्नवं दुग्गेझ' (शुतस्स)महच्चापरिमितत्या- दायुषः सतय जढलाद सारमानकमस्य ग्रहीप्य इति कृत्ला तत्पृच्छति शिष्यः-कोऽस्य मारः १, गुरुर्भणति-चरणं, अपृष्ट एनाह-तस्या- पि मोक्षमावसमिति गायाः ॥११३२।। अत्र दृढमूढतया परस्तस्यापि सारश्वरणमित्यक्षमन्नाह-'अण्णाणओं' इत्यादि । अण्णाणओ हयनि किरिया, अकिरियाओपि हयं नाणं' विकृत्वा ज्ञाननियाभ्यां निर्वाणं भणितं भगवता' 'तो किह नाणस्स चरणं सारो तं तु नाणं असारमित्युच्यते। ननूक्तं सारशन्दः प्रधानफलपर्यायवचन इति, तबैतत्स्याद्-एतदेव न क्षम्यत इत्यत आह-'चरणे'त्यादि 'यत् यस्मात् मानं त(स्य चरणलाम)स्य कारणं चरण(लाभव) निर्याणस्य, साक्षात्कारणत्वात् , तेन कारणेनास्य सारथरणं, कोन ·विशेषाव कोट्याचार्य ज्ञानक्रिय- योः साप- क्षतासिद्धि ॥३४५॥ ॥३४५|| भावार्य इत्यत आह, अथवेहोमयसंयोगान्मोध इत्यत्रोच्यत-प्रधानभावच गुणभाषच सवतस्माद् "भणितं' उक्तं 'चरण' मोक्षकारणं मूलगाधायामित्युत्तरोत्तरप्राधान्येन पूर्वपूर्वगुगमाशादिति गाथार्थः ॥११३३-४॥ अपिच ज्ञानवादिन् ! 'नाण'मित्यादि । यस्माज्जी- वगृहकर्मकचपरविशुद्धौ कर्तव्यायां ज्ञानं प्रकाशमात्रफरणेनोपकुरुते, द्रव्यगृहरजोषिशुद्धौ प्रदीपवद, चरणं च यस्माद् गुप्तिविशुद्धिफलं, गुप्तिय विशुद्विय फलं च गुप्तिविशुद्धफलानि तानि यस्मिन् सन्ति तद् गुप्तिविशुद्धिफलं, गुप्तिः समदविधः संयमो विशुद्धिर्वाह्याभ्य- न्तरतपःफला निर्जरा, ततः किमित्यत आह-मोक्षः दयाधीन:-संवरनिर्जरायत्तस्तत एवमिति गाथार्थः ॥११३५।। एवं तारत्यायो- पमिकमावमगीकरयोक्तं, अप क्षायिकमप्यङ्गीकृत्याह-'जमित्यादि । अथवा बं सव्यनाणलामानन्तरं न मुच्यते सर्व एव प्राणी क- मणा, मुच्यते च सर्वसंवरलामे ततोऽसावेव संवरः प्रधानतरः, केवलज्ञानानन्तरं मोक्षानवातेः । तथाहि-'लाभेची' त्यादि । संघरस्तु प्रधानम्तभावमावित्यान्मोक्षस्य, अत एव शुद्धनयाः संपरमेव नितिमाहुः, कारणे कार्योपचाराद्, अत्यन्तप्रत्यासत्तेः, नतु शानं, व्यरहितलादिति गायार्थः ॥११३६-३७॥ आह पहाणं नाणं न चरित्तं नाणमेच या सुदं । कारणमिहन उकिरिया सापि हुनाणप्फलं जम्हा ॥११३८॥ जह सा नाणस्स फलं तह सेसंपि तह योहकालेवि। नेयपरिच्छेयमयं रागादिविणिग्गहो जो य ॥११३९॥ जंचमणोचिंतियमंतपूयविसभरवणाइ पहुभेयं । फलमिह तं पचग्न किरियारदियस्स नाणस्स ॥११४०॥ जेणं चिय नाणाओ किरिया तत्तो फलं च तो दोऽवि।कारणमिहरा किरियारहियं चियतं पसाहेजा॥११४१।। नाणं परंपरमणंतरा उ किरिया तयं पहाणपरं । जुत्तं कारणमया समयं तो दोन्नि जुत्ताई ॥११४२।। 1 ·विमेपार कोट्याचार्य नौ. चरणस्य सारत्वं ॥३४४॥ ॥३४४॥ नाणं पयासयं चिय गुत्ति-विसुद्धिष्फलं च जं चरण । मोक्खोय दुगाहीणो चरणं नाणस्स तो सारो ॥११३५।। जं सन्चनरणलाभाणंतरमहया न मुच्चए सव्यो। मुच्चइ य सब्चसंवरलाभे तो सो पहाणयरो॥११३६।। लाभेवि य जस्स मोक्नोन होइ जस्स य स होइ स पहाणो। एवं चिय सुद्धनयानेवाणं संजमं३ति ॥११३७॥ 'सामाइयेत्यादि । सामायिकमादिर्यस्य सत्सामायिकादि 'जाय बिंदुसाराओ' बिन्दुसारपर्यन्तं, यावच्छन्दाद् 'द्वयनेकद्वादश- भेद' मिति गम्यते, तस्यापि श्रुतज्ञानस्य सारः-फलं चरण-चारो, भावे ल्युदप्रत्ययः, चर्यते वाऽनेनेति चरणं, परमपदं गम्यत इत्यर्थः, सारमन्दः प्रधानफलपर्यायो वर्तते, अपिशब्दान्सम्यक्त्वस्यापि सारश्चरणमेव, अथवा व्यवहितः सम्बन्धः, तस्य सारवरणमपि, अ. पिगन्दान्निर्माणमपि, अन्यथा नानस्य निर्वाणहेतुत्वं न स्यात् , चरणस्यैव च ज्ञानरहितस्य स्यात् , अनिष्टं चैतत् , सम्यग्दर्शनादि- प्रयान्मोवाभ्युपगमाद्, इह त्वनन्तरफलत्वाचरणस्य तदुपलब्धिनिमित्तत्वाञ्च श्रुतस्य निर्वाणहेतुत्वसामान्ये सत्यपि ज्ञानचरणयोर्गुणग्र- पानभाषादित्यमुपन्याम इति गाथार्थः॥११३१॥ 'सोउमित्यादि । अथवा 'सोउं सुयन्नवं दुग्गेज्ञ (श्रुतस्य)महत्वात्परिमितत्या- दायुपः स्वतश्च जडत्वात् सारमात्रकमस्य ग्रहीप्य इतिकृत्वा तत्पृच्छति शिष्यः कोऽस्प मारः १, गुरुर्भणति-चरणं, अपृष्ट एवाह-तस्या- पि मोक्षमानकमिति गायार्थः ॥११३२।। अत्र दृढमूहतया परस्तस्यापि सारश्वरणमित्यक्षमन्नाह-'अण्णाणओ' इत्यादि । अण्णाणओ हपनि किरिया, अकिरियाओनि हयं नाणं' विकृत्वा ज्ञानक्रियाभ्यां निर्वाणं भणितं भगवता' 'तो किह नाणस्स चरणं सारो तं तु नाणं असार मित्युच्यते। ननूक्तं मारशब्दः प्रधानफलपर्यायवचन इति, तत्रतत्स्याद्-एतदेव न क्षम्यत इत्यत आह-'चरणे'त्यादि 'यत् यस्मात् मानं न(स्प चरणलाम)स्य कारणं चरण(लाभय) निर्वाणस्य, साक्षात्कारणत्याद , तेन कारणेनास्य सारवरणं, कोत्र

·विशेपाय
फोट्याचार्य
वृत्ती
नानक्रिय-
योः सापे-
क्षतासिद्धिः
॥३४५॥
॥३४५॥
भावार्य इत्यत आह, अथवेहोमयसंयोगान्मोक्ष इत्यत्रोच्यते-प्रधानभावश्च गुणभावय सतस्तस्माद् 'भणितं' उक्तं 'चरणं' मोक्षकारणं
मूलगाथायामित्युत्तरोत्तरप्राधान्येन पूर्वपूर्वगुगभावादिति गाथार्थः ॥११३३-४॥ अपिच ज्ञानयादिन् ! 'नाण'मित्यादि । यस्माज्जी-
यगृहकर्मकचपरविशुदौ फर्तव्यायां ज्ञानं प्रकाशमानकरणेनोपकुरुते, द्रव्यगृहरजोविशुद्धौ प्रदीपयत् , चरणं च यस्माद्गुप्तिविशुद्धिफलं,
गुसिथ विशुद्धिय फलं च गुप्मिविशुद्धफलानि तानि यस्मिन् सन्ति तद् गुप्तिविशुद्धिफलं, गुप्ति:-सप्तदश विधः संयमो विशुद्धिर्वाधाभ्य-
न्तरतपःफला निर्जरा, ततः किमित्यत आह-मोक्षः द्वयाधीनः-संवरनिर्जरायत्तस्तत एवमिति गाथार्थः ॥११३५॥ एवं तावत्क्षायो-
परमिकमावमङ्गीकरयोक्तं, अथ क्षायिकमप्यगीकृत्याह-'जमित्यादि । अथवा जं सम्बनाणलामानन्तरं न मुच्यते सर्व एव प्राणी क.
मणा, मुच्यते च सर्वसंवरलामे ततोऽसावेव संवरः प्रधानतरः, केवलज्ञानानन्तरं मोक्षानवाप्तेः । तथाहि-'लामेऽवी' त्यादि ।
संपरस्तु प्रधानस्तद्भावमावित्वान्मोक्षस्य, अत एव शुद्धनयाः संवरमेव नितिमाहुः, कारणे कार्योपचाराद्, अत्यन्तप्रत्यासत्तेः, नतु
शानं, व्यरहितत्वादिति गाथार्थः ॥११३६-३७॥
आह पहाणं नाणं न चरित्तं नाणमेव चा सुद्धं । कारणमिह न उ किरिया साविहु नाणप्फलं जम्हा ॥११३८॥
जह सा नाणस्स फलं तह सेसंपि तह वोहकालेऽवि। नेयपरिच्छेयमयं रागादिविणिग्गहो जो य ॥११३१।।
जं च मणोचिंतियमंतपूयविसभक्खणाइ बहुभेयं । फलमिह सं पचरग्वं किरियारहियस्स नाणस्स ||११४०॥
जेणं चिय नाणाओ किरिया तत्तो फलं च तो दोऽपि । कारणमिहरा किरियारहियं चियतं पसाहेजा॥११४१॥
नाणं परंपरमणंतरा उ किरिया तयं पहाणयरं । जुत्तं कारणमहया समयं तो दोन्नि जुत्ताई ॥११४२॥

·रिपार
रोट्यावाया
प्रत्तो
ज्ञानक्रिय-
योः सापे-
क्षवासिद्धि
॥३४६॥
॥३४६॥
कारणमंतं मोतुं किरियमणंतं कहं मयं नाणं सहचारित्ते व कहं कारगमेकं न पुणरेक १ ।११४३।।
रागाइसमो संजमकिरियचिय नाणकारणा होजा। तीसे फले विचाओ तं तत्तो नाणसहियाओ।।११४४॥
परिजवणाई किरिया मंतेसुवि साहणं न तम्मत्तं । तण्णाणओ य न फलं तं नाणं जेणमफिरियं ॥११४५॥
तोतं फत्तो ? भन्नइ तं समयनिवद्धदेवओवहियं । किरियाफलं चिय जओन मंतनाणोवओगस्स ॥११४६॥
यत्युपरिच्छेयफलं हवेन किरियाफलं च तो नाणं । न उ निन्यत्तयमिट्ठ सुद्धं चिय तंजओऽभिहियं ॥११४७॥
सुयनाणम्मिविजीवो वदतो सोन पाउणइ मोक्खं जो तवसंजममइए जोगेनचएइ वोढुंजे। नि.९४ ।
मपिरियाविरहाओ इच्छियसंपाययं न नाणेति। मग्गण्णू वाऽचेटो वायविहीणोऽहवा पोओ॥११४९॥
जहछेयलद्धनिज्जामओऽवि वाणियगइच्छियं भूमिं । वारण विणापोओनचएइ महण्णवंतरिउंनि.९५॥
तह नाणलद्धनिज्जामओऽवि सिद्धिवसहि न पाउणानिउणोऽविजीवपोओ तवसंजममारुयविहूणोनि.९६
संसारसागराओ उब्बुड्डोमा पुणो नियुड्डेज्जा । चरणगुणविप्पहूणो वुड्डइ सुवहुंपिजाणंतो ।११५२। नि.९७
संसारसागराओ कुम्मो इव कम्मचम्मविवरेण उम्मज्जिउमिह जइणं नाणाइपगासमासज्ज ।।११५२॥
दुलहपि जाणमाणो सयणसिणेहाइणातयं चत्तो। संजमकिरियारहिओ तत्थेव पुणो णिधुढे जा ॥२१५४॥
आहऽपणाणी कुम्मो पुणो निमज्जेज नउण तन्नाणी । सकिरियापरिहीणोवुडइ नाणीजहऽन्नाणी ॥१९५५॥

·ज्ञानक्रिय- यो सापे- क्षतासिद्धिः विशेपार कोट्याचार्य युत्तो ॥३४॥ ॥३४७॥ नेच्छइयनयमएण व अन्नाणी चेव सोमणेतोऽपि । नाणफलाभावाओ कुम्मो बनिबुइ भवोहे ॥११५६।। सुबहुपि सुयमहीयं किं काही चरणविप्पणस्स ।अंधस्स जह पलित्ता दीवसयसहस्सकोडीवि? नि.९८ । संतंपि तमण्णाणं नाणफलाभावओ सुबहुयंपि । सकिरियापरिहीणं अंधस्स पईवकोडिव्व ॥११५८॥ अंधोऽणवयोहोचिययोहफलं पुण सुपं किमण्णाणंयोहोऽवितओविफलो तस्स जमंधस्स वऽवयोहो।११५९॥ अप्पंपि सुयमहीयं पगासयं होइ चरणजुत्तस्स । एकोऽवि जह पईवो सचक्खुअस्ता पचासेइ । नि.९९ । किरियाफलसंभवओ अप्पंपि सुयं पगासयं होइ । एफोऽवि हुचक्खुमओ किरियाफलदोजह पईवो॥११६१॥ नहि नाणं विफलं चिय किलेसफलयंपि चरणरहियस्स। निष्फलपरिवहणाओचंदणभारो खरस्सेव ॥११६२॥ जहा खरो चंदणभारवाहीभारस्स भागी नहुचंदणस्ताएवं खुनाणीचरणेणहीणो नाणस्स भागी नहु सुग्गईए हयं नाणं कियाहीपणं, या अन्नाणओ किया।पासंतो पंगुलो दहो, धावमाणो यअंधओ॥११६धानि.१०१॥ हयमिह नाणं किरियाहीणंति जओ हयंतिजं विफलं। लोयणविन्नाणंपिव पंगुस्स महानगरदाहे ॥११६५।। काहिइ नाणचायं किरियाए चेव मोक्यमिच्छंतो। मा सीसो तो भन्नइ हया य अन्नाणओ किरिया ॥११६६।। अइसंकडपुरदाहम्मि अंधपरिधावणाइकिरियव्य । तेणंऽनोन्नावेक्खा साहणमिह नाणकिरियाओ॥११६७॥ पत्तेयमभावाओ नेव्वाणं समुदियासुविन जुत्तं । नाणकिरियासु वो सिकतासमुदायतेल्लं य ।।११६८॥

·सिर पोदयापार ॥३४॥ ज्ञानक्रिय- यो सापे- क्षत्तासिद्धि ॥३४८॥ पीमुन मन्यहविय सिरसातेलं व साहणाभावो। देसोवगारिया जासासमवायम्मि संपुष्णा ॥११६९॥ संजोगसिद्धीइ फलं वयंति, नहु पगचकेण रहो पयाइ ।अंधो य पंगूयवणेसमेच्चा, ते संपउत्चा नगरं पविठ्ठा।। दुगर्मजोगम्मि फलं सम्मकिरिओचलद्विभावाओ । इद्दपुरागमणंपिव संजोए अंधपंगणं ॥११७१॥ पहरेगो जं विफलं न तत्य सम्मकिरिओवलद्वीओ। दीसंति गमणविगले जहेगचके भुचि रहस्मि ॥११७२॥ महकारितेत्तेसिं किं केणोवकृमते सहावेणं । नाणचरणाणमया सहावनिद्धारणमियाणि ॥११७३॥ नाणं पयासयं सोहो तवो संजमो य गुत्तिकरो। तिण्डंपिसमाओगे मोक्खो जिणसासणेभणिोनि.१०३) असहायममोहिकरं नाणमिह पगासमेत्तभाषाओ। सोहेइ घरकयारं जह सुपगासोऽवि न पईवो ॥११७५॥ नएमव्यरिमोटिसरी किरिपाचिजमागासधम्मासा। जह न तमोगहमलं नरकिरियासव्यहा हरइ ॥११७६॥ दीवाइपयासं पुण सफिरियाए चिसोहिप कयारं । संवरियकयारागमदार सुद्धं घरं होइ ।।११७७॥ ता नाणीयविमलं तवकिरियासुद्धकम्मयशयारं । संजमसंवरियमुहं जीवघरं होइ सुविसुद्धं ॥११७८॥ संजमतयोमई संचरनिजाफलामया किरिया। तो तिगसंजोगोऽपि हु ताचिय नाणकिरियाओ॥११७९।। 'आहे त्यादि । माननय आह, ननु च प्रधान-सारः चारित्रस्य ज्ञानमेष, न तु चारित्रं, मूललान् , अथवा ज्ञानमेव शुद्धमस- हार्य कारणमिह, मोधस्येति प्रकृतं, अनभिमतमतिपेयमाह-न तु किया, किमित्यत आइ-असावपि मोक्षफला क्रिया, यस्मात् 'ज्ञान- ·ज्ञानक्रिया- हेतुवादः विशेषाय० कोट्याचार्य वृत्ती ॥३४९॥ ॥३४९॥ फलमेव' ज्ञानकार्यमेव मोक्षवत् , तथाहि-ज्ञानं मोक्षस्य कारणीभवदपान्तरालयत् शैलेश्यवस्थाया अपि कारणीभवत्येव, यथा मृद् घट- स्य मृत्पिण्डादीनामपि । तथा च-'जह सा' इत्यादि । यथाऽसौ क्रिया ज्ञानस्य कारणस्य 'फलं' कार्य तथा शेपमपि क्रियाकार्य मोक्षाख्यं ज्ञानफलमेव, यथा हि मृदो मृत्पिण्डः फलमेवं तत्फलोऽपि घटः, तथा योधकालेऽपि शेयपरिच्छेदात्मकमात्मरूपकं ज्ञा. नस्यैव फलं तदन्तरेण तदभावात् , 'यश्च' रागादिविनिग्रहः स चेति गाथार्थः ॥११३८-९॥ 'जं चेत्यादि । यच्च मनश्चिन्तितमन्त्रपूत- विपभक्षणनभोगमनादि बहुभेदमिह फलं दृश्यते तत्प्रत्यक्षसिद्धं, क्रियारहितस्यैव ज्ञानस्य फलमिति । एवमदृष्टमपि मोक्षाख्यं वस्तु ज्ञानस्यव फलमिति पूर्वपक्षः । 'जेण' मित्यादि । यत एव ज्ञानात् क्रिया जायते 'ततः' क्रियातच 'फलं' मोक्षाख्यं 'तो' ति अत एव द्वे अपि कारणमिति चूमः, इतरथा 'क्रियारहितमेव' क्रियानिरपेक्षमपि तत् ज्ञान प्रसाधयेत् मोक्षं, क्रियामिवेति गाथार्थः ॥११४०-१॥ यदि नाम-'नाण'मित्यादि । ज्ञानं व्यवहितकारणं क्रिया त्वनन्तरकारणमतस्तत् क्रियानुष्ठानं प्रधानतरं युक्तं कारणं मोक्षस्य, अथ चैत्सकं कारणं विवक्षया ततो द्वे अपि युक्ते, न युक्तमप्राधान्य क्रियाया इति गाथार्थः ॥११४२॥ अपिच ज्ञानमोक्षवादिन् ! 'कारण'मित्यादि । क्रियामन्त्यं कारणं मुक्त्वाऽनन्त्यं कथं मतं मोक्षकारणं १, सहचारित्वं चेदुच्यते-सहे- त्यादि स्पष्ट ।।११४३।। यचाभ्यधायि-रागादिविनिग्गहो जो यति तदधिकृत्याह-रागादी'त्यादि । रागादिभशमः संयम क्रियेच, नान्यत्किश्चित् , सा च बहुचीहिन्यायेन 'झानकारणा' झानफला स्यादित्युचैरिदमभिदध्महै, किन्तु 'तीसे' किरियाए ‘फले शान्ती विवादः, तथाहि-तन्मोक्षफलं किं ततः क्रियाया उत ज्ञानसहिताचरणादित्यत्र विचारः, तत्र वयं घूमो-ज्ञानसहिताया कि- यायाः, न तु ज्ञानमावादागादिशक्रियावदिति व्यतिरेकीति गाथार्थः ॥११४४॥ ययोक्तं 'जये' त्यादि, अनोच्यते-'परी त्यादि।

·पिपार सोयानाय! पत्तो ज्ञानक्रिया- हेतुवादः ॥३५॥ ॥३५०॥ 'मैतमुवि पि मन्त्रमानेष्वपि विपनिर्यातं कुर्यरसु सरसु परिजपनादिक्रिया विद्यात एव यत् सहायं तत्करोतीति न तन्माज्ञान- मात्रं तकरोति, सौतरस्यात्, प्रत्यक्षविरुद्धमेतत् , क्वचिज्ज्ञानमात्रादेव फलदर्शनाद् , अत्रोच्यते, मन्त्रज्ञानादेव न फल नभोगमना- दि, नहि तज्ज्ञानं साक्षात्फलमुपाहरदुपलक्ष्यते, मन्त्रज्ञानस्याक्रियत्वातः, कश्चिदिति शेपः, ततश्थावबोधमात्रशक्तिकं ज्ञानमान- मित्यर्थः, तथा चोकम्-"न योपिझक्ष्यभोगशो, ज्ञानमानारसुखीभवेत् ।" प्रयोगः-शानमा विरक्षितफलसाधनापालं न भवति, अक्रियत्वाद् आकाशपद्, पतिरेफेण कुलाल इति गाथार्थः॥११४५|| आह-यद्येवम्-'तो' इत्यादि । ततस्तत् प्रत्यक्षसिद्ध नभोगम- नादिकार्य कृतः १, उच्यते, भवानेपात्र पृष्टव्यो य एवमाह, न घेत ज्ञायते भण्यते-तत्कार्य मन्वाक्षरपरिपाटीनिबद्धदेवतामसादजनितं, सा न किया, वत्फलमेव तदितिगाथार्थः ॥११४६॥ अनाधिकृतभावार्थप्रतिपादनव्याजेनोपरांजिही(राह-वत्धु'इत्यादि । 'तो' ततः पारिशेप्यात् शानं यस्तुपरिच्छेदः फलं यस्य सकललोकालोकनिर्भेदलक्षणस्तत्तयोच्यते, स्यादेतदू अनेनांशेन सक्रिय-भोग्य, एत- दवयोधादिति, तदनन्तरं क्रियाफलं च स्यात् , तद्भोगादिति भावार्थः, न तु खतन्त्रमेव जनकमि, मोक्षस्येति, अत्र स्खमनीपिकां परिहरनाह यतो भणितं भगाता ॥११४७॥ कि भणितमित्यत आह-'सुयनाणम्मिवी' त्यादि । स जीवः श्रुतज्ञाने अपि- शन्दान्मतितानादिपपि वर्तमानो न मोक्षं प्राप्नोतीति पक्ष, क्षायोपशमिकत्वादिति सत्रयचितो हेतु, अवधिन्नान इवेत्युपरिष्टाद्व- पति, कोऽयमित्यत आह-यस्तपःसंयमात्मकान् योगान् न शक्नोति बोदुमित्यनेन हेत्वर्थः सूचितो, दृष्टान्तस्त्वभ्यूट इति गाथार्थः ॥११४८॥ अथैतव्याख्यानार्थमुत्तरग्रन्थसम्बन्धनार्थ च प्रयोगमाह-'सी' स्यादि । ज्ञानमात्रमभीप्सितार्थप्रापक न मरति, सत्क्रियाशून्यत्वाद, मार्गज्ञाचेष्टवत् , सद्वातप्रेरणहीनयानपात्रवद्वेति गाथार्थः ॥११४९।। सौनमेव दृष्टान्तमाह-'जहे त्यादि।

·शानक्रिया-
हेतुवादः
विशेपात्र
कोट्याचार्य
वृत्ती
॥३५१||
॥३५॥
'तहे त्यादि, सुचर्चम् ॥११५०-१|| तस्माचरिप्रेऽप्रमादवता भवितव्यं येन 'संसारेत्यादि । संसारसागराद् हृदादिव कूर्मः 'उच्चुड्डः'
उन्मनः कथञ्चित्काकतालीयन्यायात् मा पुनः भूयोऽपि तत्रैव निमजेत् । नन्वज्ञान्यसाचित्यत आह-'चरणे'त्यादि स्पष्टम् ॥११५२॥
'संसारेत्यादि ।। अत्र भावार्थ:-जहा हरदी तहा संसारसागरो, जहा तस्स कहंचि चम्मविपरं तहा कम्मविवरं, जहा कुम्मो तहा
जीवो, जहा तस्स उम्मजणं तहा जीवस्स सुमाणुसत्तलाभो, जहा तस्स कौमुदीचन्द्रप्रकाशप्राप्तिस्तथा जीवस्स जिनधर्मप्राप्तिः, जहा
सो वयं दुलमपि जाणमाणो तो सपणसिणेहाइणा हेज्णा मोहिओ तत्थ पडिबज्झइ, एवं एसोवि नाणी नियं सयणं छड्डेउं परज-
णमत्तणीकरेइ, अतः प्रतिपेधोऽभिधीयते-मैवं कार्पाः, तथा च संयमक्रियारहितस्तत्रैव-यतो निर्गतस्तत्रैव निमजेन्नात्र सन्देह इति,
इतिगाथार्थः ॥११५३-४॥ 'आहे त्यादि स्पष्टा १५५॥ अथवा-'नेच्छईत्यादि स्पष्टा ॥५६॥ अतः स्थितमेतत्-'सु' इत्यादि ।।
संतंपी'त्यादि । 'सदपि' अधीतमपि, शेषं स्पष्टम् ॥११५७-८॥ चोदक आह-'अंघो इत्यादि । 'अन्धः' अज्ञ एव आलोकारवोध.
शून्यत्वात् कूर्मवत् , श्रुतं तु किमज्ञानं १, बोधफलत्वात् , चक्षुप्मत्प्रदीपयत् , उच्यते, तस्यासौ वोधोऽपि यस्मादयोध एव, हिताहितविवेक-
शून्यत्वेन विफलत्वादन्धस्येवेति गाथार्थः ॥११५९॥ व्यतिरेकमाह-'अप्पंपी'त्यादि, ॥६० । 'किरिया' इत्यादि, स्पष्टम् ।।६१॥ अपि
च-'ही'त्यादि ||६२॥ 'जहा इत्यादि ।।६३।। तस्मात्-'हय'मित्यादि ॥६४॥ 'हये'त्यादि ॥६५॥ 'काहिईत्यादि ॥६६॥ किंदि-
त्याह-'अईत्यादि । तेनेति तेन कारणेनान्योऽन्यापेक्षे सत्यौ ज्ञानक्रिये साधनमित्युभयोः संयोगे मोक्ष इति ॥६७॥ प्रक्रम आह-
'पत्तेय त्यादि, स्पष्टा ॥६८॥ उच्यते-'वीसु' मित्यादि व्यतिरेकी दृष्टान्तः ॥६९। आह च-'संजोग' इत्यादि ॥७०'दुग'
इत्यादि । 'दुगं' गाणकिरियाओ ॥७१॥ 'वइरेओ' इत्यादि ॥७२॥ उत्तरगाथासम्बन्धनार्थमाह-'सहे त्यादि ॥७३॥

·विशेषाप कोव्याचार्य वृत्ती ज्ञानक्रिया- हतुरादः ॥३५२॥ ॥३५२।। 'तेसिन्ति पाणचरणाणं । 'नाण' मित्यादि, सुचर्चा ||७४|| 'असहाय' मित्यादि ॥७५॥ 'न येत्यादि ॥७६॥ तमःप्रधानं गृहं तमोगृहं तस्मिन् मलमिति ॥ तहे त्यादि स्पटम् ॥७७॥ आह-एवं द्वयकारणाभ्युपगमविरोषः १, उच्यते-'संजम' इत्यादि ७८ ।। 'जति यतः 'क्रिया' चारित्रात्मिका एफैव सती संयमतपोमयी मता, किंविशिष्टेत्यत आह-संचरनिर्जर- फला यथासंख्यमिति, शेपं स्पष्टम् । आद-एवमपि 'सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग (तचा० अ० १ ० १) इति विरुध्येत, सम्यग्दर्शनसाधनाङ्गाभ्युपगमात्, तत्र केचित्परिहारं व्यावर्णयन्ति 'पूर्वस्य लाभे भजनीयमुत्तरं, उत्तरलाभेतु नियतः पूर्वलाभ' (१-१ तया० भाष्य) इति न्यायेनोत्तरग्रहणे पूर्वग्रहणमेवेति न विरोधः, अनोच्यते-नायं न्यायो ज्यायान्, क्रियामात्रग्रहणप्रसङ्गाद, क्रियालामे चाद्यद्वयलाभात् , अपिच-नायमागमिका, ज्ञानशून्यसम्यक्त्वादर्शनाद्, अनवयुद्धे श्रद्धानायोगात्, इतश्च न सम्य- ग्दृष्टिरतः 'सम्यग्दृष्टेर्मतिर्मविज्ञान' मित्येवमादिवचनात् , यच्चाहुः न निसर्गसम्पग्दर्शनलाभकाले श्रुतमस्ति किल परोपदेशाभावात् , तदपि न मृष्यते, परोपदेशत्वेन शब्दस्य द्रव्यश्रुतमात्रत्वाद्, द्रव्यश्रुतस्य चानधिकृतत्वाद्, भाषश्रुतस्य चाधिकृतत्वात् , तस्य च 'सम्मद्दिहिस्स सुयं सुयनाण' मिति वचनेनानिपिद्धत्वात् , मतिज्ञानसद्भाचाच, मतिज्ञानस्य च श्रुतज्ञानाशून्यत्वाद, 'जत्य मतिनाणं तत्थ सुयनाणं ति वचनात् , पारिशेष्यात् ज्ञानविशेष एव सम्यक्त्वमिति ज्ञानग्रहणादवरुध्यते, न लाभक्रमनियमाव, कथं पुनः १, उच्यते, यथा वोधात्मिकाया मतेरनाकारस्वादचग्रहहे दर्शनं, साकारत्वाचापायधारणे ज्ञानं, एवं व्यवसायात्मकत्वेऽयायस्य श्रद्धानावग- मतोऽध्यवसायभेदेन मम्यक्त्वज्ञानलक्षणो भेद इति सुष्ट्रच्यते-'नाणं पगासय मित्येवमादीति गाथार्थः ॥१९७९।। अथ पौर्वा- पर्यणोत्तरगाथासम्बन्धनार्थम प्रपञ्चेनाह- ·विशेषाव० कोट्याचार्य वृत्ती क्षायिक- भावानां हेतुता ॥३५३॥ ॥३५३॥ न लहइ सियं सुयम्मिवि वहतो अचरणोत्ति जं तस्स । हेऊ खओवसमओ जहचतोऽवहिण्णाणे ॥११८०॥ सफिरियस्मिवि नाणे मोक्खोखश्यम्मिन उ खओवसमे। सुत्तंच खओवसमे न तम्मितो चरणजुत्तेऽवि।११८१॥ जंसुयचरणेहिंतो ग्वाइयनाणचरणाणि लभंति । तत्तो सिचं सुयं तो सचरणमिह मोरवहेउत्ति ॥११८२॥ आहयनिज्जिण्णे थिय कम्मे नाणंति कित्थ चरणेणं । न सुयं खयओ केवलनाणचरित्ताई खड्याई॥११८३॥ तेसु य ठियस्स मोक्खो तो सुयमिह सचरणं तदहाए। तंकिह मीसंखइयं च केवलं जं सुएऽभिहियं ॥११८४॥ भावे खओवसमिए दुवालसंगपि होइ सुयनाणं । केवलियनाणलंभो नपणत्थ खए कलायाणं (नि.१०४) सञ्चपि फिमुय देतो केवलवजाणिवाविसदेणं । चत्तारिखओवसमेसामइयाइंच पाएणं ॥११८६।। सव्वकसायावगमे केवलमिह नाण-दसण चरितं । देसक्खए वि सम्मधुवं सिवं सञ्चवइएडे ॥११८७॥ 'न लभेत्यादि । 'न लभइ सिव' न पाउणइ मोक्खं 'सुयम्मिवि वहतो' सुयनामिवि बटुंतो सो अचरणोति जति जे भणियं पूर्व 'तस्सति तस्य पक्षत्त्वात्कारणाद्धेतुर्वक्तव्यः, स चायं 'खयोवसमयोति तस्य क्षायोपशमिकत्वाद् अवधिज्ञान इवेति दृष्टान्तः, आह-सचरणेऽपि ज्ञाने मा प्रामोतु तत एव हेतोस्तद्वत् , उच्यते, सत्यमेवं, किन्तु-समी'त्यादि । सक्रियेऽपि ज्ञाने मोक्षो भवति क्षायिके, आपकश्रेण्युत्तरकालभाविज्ञानचरणाभ्यामित्यर्थः, न तु क्षायोपशमिके, ततः किमित्यत आह-मूत्रं च-शुतज्ञानं च क्षायोपशमिके भावे पठ्यते ततस्तस्मिश्वरणसहितेऽपि सति न मोक्ष इति गाथार्थः॥११८०-१॥आह-यद्येवं ततो यदादायुक्तं 'सुपना- णमिचि जीयो बटुंतो सो न पाउणइ मोक्खं ति एतन्न वक्तव्यं, अत्यन्तासंभवेन विवक्षाया अध्यप्रवृत्तेः, उच्यते, साक्षात्पतिवाधो, न ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती क्षायिक भावानां हेतुता ॥३५४॥ ॥३५४॥ पारंपर्येणेति, आह च-'ज' मित्यादि । 'यत्' यस्माच्छृतचरणयोर्मियोः क्षायिके ज्ञानचरणे लभ्येते, तयोश्च शिवं लभ्यते आनन्तर्येणेति गम्यते । प्रकृतोपसंहारमाह-'तो' ततः श्रुतं सचरणमिह मोक्षहेतुः पारम्पर्येणेति गम्यते, अतो युक्तोऽमायुपन्यास इति गाथार्थः॥११८२॥ आह-कुतोऽयं हेतुः प्रामाणिकः ? इत्यत आह-'भावे खओवसमिए'इत्यादि, अहवाऽपरं सम्बन्धमाह-'आहे' इत्यादि । अथवाऽऽह-अनन्तरगाथायां त्रयाणामपि समायोगे मोक्ष इत्युक्तं, तच्चायुक्तं, यत्त:--'निजिन्ने चिय कम्मे णाणति परिक्षीण एर कर्मणि ज्ञानलाभो, नोदिते, अतः किमत्र चरणेन ?, एतदुक्तं भवति-यथा कर्मक्षयाज्ज्ञानं जातं एवं मोक्षोऽपि भविष्यति किं चारित्रेणेति ?, उन्यते, न सुयं खयदो, यदा त्वेवं तदा क्वेदं भवितुं युज्यते ?, किन्तु केवलज्ञानचरणे क्षायिके कर्मनिर्जरणा- नन्तरमुत्पतेः॥८३॥ ततः किमित्यत आह-'तेसु'इत्यादि । तयोश्च स्थितस्य मोक्षो दृष्टा तो सुयभिह सचरण तदहाए, क्षायिक- द्वयार्थमाद्रियते, तत्र च वर्तमानो न प्रामोतीत्युक्तं, पृच्छति-तत्कथं , श्रुतं मिश्र-क्षायोपशमिकं क्षायिक फेवलं चारित्रं च ?, उच्यते-यतः श्रुतेऽभिहितम् १ ॥८४|| 'भावे इत्यादि । भवनं भवतीति वा भावः, स चौदयिकादिरपि स्यादत आह--'क्षायोपशमिके' प्राग्निरूपितशब्दार्थे 'श्रुतज्ञानं श्रुतं 'भवति' वर्त्तते, किंविशिष्टमित्याह-द्वादश अगानि यस्मिन्निति तद् द्वादशाङ्ग, अपिशब्दादङ्गवा. ह्यमपि, अथवा मत्यादिवयमपि, अथवा सामायिकचतुष्टयमपि, किं तर्हि क्षायिकमित्यत आह-केवलभावः कैवल्यं-घनघातिकर्मविरह- स्तस्मिन् ज्ञानं कैवल्यज्ञानं तस्य लाभ इति विग्रहः, स क्षय एव कपायाणां स्यात् , 'नण्णत्थति नान्येन प्रकारेणेत्यर्थः ॥८५॥ 'स. 'बपी त्यादि । सर्वमपि आस्वां तावद्देश इति, शेष स्पष्टम् ।।८६॥ पश्चाईच्याचिख्यासयाऽऽह--'सब्स्यादि ॥ त्रीण्यप्येतानि पोडश- कपापक्षये, देशक्षयेऽप्यनन्तानुबन्ध्यादिलक्षणे सम्यक्त्वलामो भवति, 'ध्रुवं निश्चित 'शिवं' निर्माणं 'सव्यखइएसु' पोडशस्वपि ·अलाभादि- प्रश्वाः विशेपान कोट्याचार्य वृत्ती - ॥३५५॥ (३५५॥ क्षीणेषु, केवलादिति गाथार्थः ॥११८७॥ अथ यदुक्तं 'चत्तारि खयोगसम' इत्यादि तदधिकृत्य प्रश्नद्वारेणोत्तरगाथाघटनार्थमिदमाह- कहमेयाणमलामो? लाभोव?कमो? तदावरणयावा?| आवरणखओयसमो ममोस्खओवाकहं कस्स?॥११८८|| अहवा तवाइमइयं कहमारूढोतरंजिणो? कह वा । तत्तो पवक्खमाणाजाया जिणपवयणुप्पत्ती॥११८९।। निज्जुत्तिसमुत्थाणप्पसंगओ नाणतरुसमारोहो । वचइ य वक्खमाणा समयं जिणपवयणुप्पत्ती॥११९०॥ 'कह'मित्यादि । कथमेतेपां सम्यक्त्वश्रुतदेशसर्वविरतिसामायिकानां लाभो न भवति जीवस्य १, कथं वा लाभः १, क्रमो वा लामे कः ? कस्य वा किमावरणं ? कस्य वा कथमावरणक्षयोपशमः कथं वोपशम: ? क्षयो वेति द्वारगाथौघार्थः॥११८८॥'अथवे- त्यादि । यदुक्तमधस्तात्-'तवनियमनाणरुक्रव' मित्येवमादि, अनाजानानः पृच्छति-तपोनियमज्ञानात्मकं तरं 'क' केन हेतुना? केन वा क्रमेण आरूदो जिनः ? इति, कथं वा ततो जिनात् प्रवक्ष्यमाणा जाता जिनप्रवचनोत्पत्तिरिति सम्बन्धत्रयमिति गाथार्थः ॥११८९॥ इह च पौर्वापर्यण द्वारविधेर्भूतभाविग्रन्थैदंपर्यमाह-'निज्जुत्ती' त्यादि । नियुक्तिसमुत्थानप्रसंगतो-नियुक्तिप्रसवा- धिकारेण ज्ञानवृक्षसमारोहो 'व्रजति' गच्छति 'समकं' युपगत् तथा वक्ष्यमाणा जिनप्रवचनोत्पत्तिश्च, चशब्दस्य भिन्नकमत्वात् व. जति च समकमिति वर्तत इति गाथार्थः ॥११९०॥ अढण्हं पयडीणं उक्कोसठिईए वहमाणोउ।जीवोनलहइ सामाइयं चउण्डंपि एगयरं ॥११९१॥ (नि.१०५) वीस अयरोवमाणं कोडाकोडीउ नामगोयाणं । सयरी मोहस्स ठिई सेसाणं तीसमुक्कोसा ॥११९२।। आउस्स सागराई तेत्तीसं अवरओ मुहुत्तंतो। अह य नामा गोए वेयणिए वारस मुहुत्ता ॥११९३।।

·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती सामायिक- चतुष्टया- लाभ: ॥३५६॥ ॥३५६॥ मोहस्तुक्कोसाए ठिईऍ सेसाण छाहमुफ्कोसा। आउस्सुक्कोसा पा मज्झिनिया का नउ जहण्णा ॥११९४॥ मोहविजुक्कोसयठिई मोहस्स सेमियाणंच उक्कोस मज्झिमा वा कासइव जष्णिया होजा॥११९५।। सम्म-सुय-देस-सव्यवयाण सामाइयाणमेक्कंपि। उक्कोसठिईऍ न लहइ भयणाउण पुन्वलद्धाई ॥११९६॥ सव्वजहण्णठिईउऽवि न लभए जेण पुव्वपडिवन्नो। आउयजहण्णठिइओ न पवजंतो न पडिवन्नो॥११९७॥ 'अट्ठण्ड' मित्यादि। अप्टानां ज्ञानावरणीयादिकर्मप्रकृतीनामुत्कृष्टस्थितौ वर्तमानो जीवो न लभते सामायिक, किंविशिष्टं ?-चतुर्णामन्यतरदिति, त्वपिशब्दो व्याख्यास्यामः, एताश्च प्रतिसमयोपादीयमानादिस्वभावा अन्यत्रायुपो, 'जाव णं अयं जीवे' इत्येवमादिवचनात् , केवली त्यसांपरायिकवन्धक इति समुदायार्थः। अपिशब्दात् मत्यादि च न लभते, अपिच-न केवलं न लभते, पूर्वप्रतिपन्नकोsपि न भवत्युत्कृष्टस्थितिः, तथाहि-सकृदयाप्तसम्यक्त्वस्तत्परित्यागेऽपि न पुनरुत्कृष्टां कर्मस्थिति ब- ध्नाति, ग्रन्थेरनतिकमात् सद्भेदे च भेदाद्, एवं तावत्समुदायमङ्गीकृत्य, आयुष्कोत्कृष्टस्थितौ तु द्वयोः पूर्वप्रतिपन्नः स्यात् , तद्यथा- उपपातेऽनुत्तरविमानवासी सुर इति, तुशब्दात्सर्वजघन्यस्थितिमानपि सचविशेषो न लभते, तस्य सूक्ष्मसम्परायच्छद्मस्थवीतरागकेवलि- त्वेन त्रितयप्रतिपन्नत्वात् , तथाहि-सूक्ष्मसंपरायो मोहनीयजयन्यस्थितिमान् , अनन्तरमेतत्परिशाटविधानात् , इतरो शानदर्शनावरणा- न्तरायाणि प्रतीत्य, इतरोऽपि च शैलेश्यवस्थायां भवोपग्राहिकर्मत्रयमङ्गीकृत्य, न स्वायुष्क, तस्यैवं जघन्यस्थितित्वे सत्यपि तत्तद्वयप- देशस्थाविवक्षितत्वाद्, इतरेषां किमेवं विवक्षेति चेद् उच्यते, इह सप्तानामायुप्फवर्जानां जघन्यस्थिवीनां कर्मणां स्थितिवन्धप्रधाना, न त्खनुभाप्रधाना, जघन्यस्य ज्ञानावरणस्योत्कृष्टेन महदनुभवेन सह वेदनाद, एवं यावदन्तरायस्य, नत्वेवमायुके न्यायोऽयं, यत ·सामायिक- चतुष्टया- लाभ: ॥३५७॥ उत्कृष्टयन्धे तन्मात्रमेव वेद्यते, एवं मध्यमे जपन्ये च, इतश्चैतेपयं न्यायः, उत्तरप्रकृतिसंक्रमाच, तथाहि-मतिज्ञानावरण एव सर्वज्ञा- विशेषाप० नावरणप्रक्षेपवेदनाद् , अन तु नैवं, नहि नारकायुप्फेऽन्यदायुष्कान्तरं प्रक्षिप्य भुङ्क्ते, प्रतिनियतत्वात् , तस्मात्परिभाषितमेवात्रानयोपप- कोट्याचार्य त्याऽऽयुप्फं, अतो जघन्यायुप्फस्थितिमांस्तूमयप्रतिपिद्धस्तस्य क्षुल्लकभनग्रहणाधारत्वादिति गाथार्थः ॥११९१।। अथ किंविशिष्टा खल्वा- वृत्ती सां स्थितिरित्यत आह-'चीस'मित्यादि, स्पष्टा ॥९२। 'आउस्सेत्यादि। आयुषस्तु प्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणीति, 'अवरओ- ॥३५७॥ त्ति जहन्नेणं 'मुहत्तंतो' अन्तर्मुहूर्त स्थितिस्तद्यथा-पढमविचउत्थपंचमछट्ठाणं कम्मपयडीणं, यत आह-पच्छद्धं कंठं॥९३।। आह किमेया समयं उक्कोसठिती उआउ एगाये उय कहवि अन्नहच्चिय वेचित्तं १, सुण विहिं वोच्छं' । 'मोह' इत्यादि । मोहनीयस्योत्कृष्टा- या स्थिती शेपाणां पण्णामुत्कृष्टच भवति, मूलवृद्धावुत्तरयुद्धेः, आयुपः को विधिरित्याह-आयुपः-आयुष्कस्य तूत्कृष्टाचा स्यात् सप्तममहीनारकस्यैव, मध्यमा वा शेषनारकमनुष्यतिर्यगादेरिव, अनभिमतपत्तिपेधमाह-न तु जघन्याऽऽयुष्कस्य स्थितिः, अस्याः क्षुल्लरुभवग्रहणभावित्वात् तत्र च मोहनीयोत्कृष्टस्थित्यभावादिति गाथार्थः ॥११९४॥ तथा-'मोहे त्यादि । उकोसठितीय'- त्ति अन्यतरस्य ज्ञानापरणीयादेरन्तरायांतस्योत्कृष्टायां स्थिती सत्यां, किंविशिष्टस्यान्यतरस्येत्यत आह-'मोहविवजस्स'त्ति मोहनीयवर्जस्य, किमेतद्वय॑ते? इति चेदुच्यते-एतवृद्धावन्यवृद्धेनियमितत्वात् , किमित्यत आह-'मोहस्य' मोहनीयस्य शेपाणांच प्रकृतीनां, अष्टमं तु न विवक्षितमेवेति भावना, उत्कृष्टा वा स्यात् , तद्यथा-ज्ञानापरणवृद्धौ सप्तमपृथिवीनारकस्य सद्धिः, तथा विमध्यमाऽपि कस्यचित्स्यात् कस्यचिद्वा जघन्याऽपि स्यात् , यथा ज्ञानावरणवृद्वावेवायुपो जघन्या, क्षुल्लकाविषयत्वादिति गाथार्थः ॥११९५॥ एवम्-'सम्मे' त्यादि । सत्ताहमुक्कोसाए ठिईए चउण्हंपि एगयरं न लभइ, आयुपि का वात्यत आह-आयुष्युत्कृप्टे सति

·सामायिक-
विगेपाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
||३५८॥
॥३५८॥
३३ आद्ययोर्द्वयोः पूर्वलब्धे अङ्गीकृत्य भजना-विकल्पना, तथाहि-अनुत्तरोपपातिक पूर्वप्रतिपन्न आद्ययोः, नाधः सप्तमनारक
इति गाथार्थः ॥११९६॥ मूलगायोक्ततुशब्दार्थमाह-'सब्वें' त्यादि । सर्वासां जघन्या स्थितिरस्पति सर्वजघन्यस्थितिः, प्राए आयु-
प्कं विहायेत्येव योद्धव्यं, असावपि न लभते, किं कारणमित्याह-'जेण 'पुश्वपडिवन्नो' येनायं पूर्वप्रतिपन्न एव भवति, त्रयाणां
शक्ष्मसंपरायादित्वात्, पूर्वलन्धसम्यक्त्वादित्रयाः सूक्ष्मसम्परायादय इति पूज्यपादाः, आयुपि का वातत्याह-आयुर्जघन्पस्थितिस्तू-
भयग्रतिपिद्ध, क्षुल्लकभवाधारत्वादिनि गाथार्थः ॥११९७॥
सत्तण्हं पयडीणं अभितरओउ कोडिकोडीए । काऊण सागराणंजइ लहइ चउण्हमेगयरं॥११९८॥ (नि.१०६)
अंतिमकोडाफोडीए सव्वकम्माणमाउयजाणं । पलियासंखिजइमे भागे खीणे हवइ गंठी ।।११९९।।
गंठिति सुदुन्भेओ कक्वडघणरूदगूढगंठिव्य । जीवस्स कम्मजणिओ घणरागहोसपरिणामो ॥१२००।।
भिन्नम्मि तम्मि लाभो सम्मत्ताईण मोक्खहेऊणं । सो य दुलहो परिस्समचित्तविघायाइविग्घेहिं॥१२०१॥
सोतत्य परिस्सम्मइ घोरमहासमरनिग्गयाइव्व। विजा य सिद्धिकाले जह बहुविग्या तहा सोवि॥१२०२॥
कम्मदिई सुदीहा खविया जइ निग्गुणेण सेसंपि। स ग्वउ निग्गुणोचिय किंथ पुणोदसणाईहिं ?॥१२०३॥
पारण पुन्यसेवा परिमउई सारणम्मि गुरुतरिया। होइ महाविजाए किरिया पायं सविधाय॥१२०४॥
तह कम्महिइखवणे परिमउई मोक्खसाहणे गुरुई । इह दंसणाइकिरिया दुलहा पायं सविग्धा य ।।१२०५।।
अहव जओचिय सुबहुं ग्ववियं तो निग्गुणोन सेसंपिास ग्ववेइ लहइ यजओसम्मत्तसुयाइगुणलाभं ॥१२०६॥

·विशेपान कोट्याचार्य वृत्ती पल्यादि? टान्ताःकर- गानि पुंजा: ॥३५९।। ॥३५९॥ करणं अहापवत्तं अपुवमनियहिमेव भव्याणं । इयरेसिं पढमं चिय भन्नइ करणंति परिणामो॥१२०७॥ जा गंठी ता पढम गठिं समइच्छओ अपुब्वं तु । अनियट्टीकरण पुण संमत्तपुरक्खड़े जीवे ॥१२०८॥ ॥ लाभद्वारं गयं ।। 'सप्ताह मित्यादि । सप्तानामायुष्कवर्जानां कर्मप्रकृतीनां स्थितिमङ्गीकृत्यान्त्या या सागराणां कोटाकोटी तस्या अभ्य- न्तर एव कृत्वा, के ?, आत्मानमिति गम्यते, किं ? यदि लभ्यते चतुर्णामन्यतरत् , तत एव लभते, नान्यथेति, एतदुक्तं भवति एवं समुत्थानारोहणोत्पत्तयः स्युः, नान्यथेति गाथार्थः ॥११९८॥ 'अंतिमे' त्यादि, स्पष्टा, नवरं क्षीणे इति निर्गुणस्यैवेति योद्धच्यं 'भवति' आविर्भवति ग्रन्थिरिति । किमुक्तं भवतीत्याह-'गंठी' त्यादि । ग्रन्थिरिति जीवस्य धनरागद्वेषपरिणामो भवति, अत एव चाह-कर्मजनितः' कर्मात्मका, रागद्वेपपरिणामस्य कर्मफलत्वात् , स च ग्रन्थिरिव ग्रन्थिः भावग्रन्थित्वात्, किंविशिष्ट इत्याह- 'सुदुर्भेदः' सुदुमोचः, किंवदित्याह-'ककावडे'त्यादीनां द्वन्दं कृत्वा समानाधिकरणः, तत्र कक्खडः अतिपरुषः पलाशमूलयत् वल्कलप्रतिवद्धत्वाव, स च शिथिलोऽपि भवतीत्यत आह-घनः-सर्वतो निविडः, आकृष्याकृष्य परिपीडितत्वात् , स चार्टोऽपि भवतीत्यत आह-रूढः-शुष्कः, असावप्यय शलाकादिभिरुद्वेष्टयते इत्यत आह-गूढा-अनेकशोऽनेकशश्च तत्रैव २ अनुविद्धव्याविद्ध- त्वात् ॥१२००॥ ततः किमित्यत आह-तस्मित् भावग्रन्थौ भिन्ने सति सम्यक्त्वाद्यवाप्तिरिति, आह च-'भिण्णंमी' त्यादि ॥१॥ 'सो तत्थे' त्यादि स्पष्टम् ॥२॥ आह-'कम्मे' त्यादि । कर्मस्थितिरतिद्राधीयसी यदि निर्गुणेनैव यथाप्रवृत्तकरणतः क्षपिता ततः शेषमपि तथैव पयतु, किमन दर्शनादिभिर्येनोच्यते-तदर्शनाधनुगृहीतः क्षपयित्वा मोक्षं यास्यतीति गाथार्थः ॥१२०३॥ उच्यते-

·णानि पुंजाः
'पाणणे त्यादि । ययेद महाविद्यायाः 'पूर्वसेवा' पूर्वक्रिया 'परिमृद्वी भपति' लम्बी भवति, प्रायोऽन्यानपेक्षित्वात् , तथा
विशेषा
पिल्यादि-
कोयानामिदिः साधनं तस्मिन् 'साधने' सिद्धिवेलायां कृष्णचतुर्दश्यादिवेलायां गुरुतरा-गुर्वी गरीयसी भवति, सकलसामग्रीसंनिधाना प्टान्ता:कर-
पनौ पक्षित्वान्, केत्याह-क्रिया' उपादिलक्षणा यथा च प्रायः सा सविना, ततो महार्थसिद्धेः ॥१२०४॥ तथा किमित्याह-लहे त्यादि,
दाष्टन्तिकः मुयोध्यः ।।१२०५।। 'अथवेत्यादि परिहारान्तरं, यत एव निर्गुणेन सता प्रभूतं क्षपितमत एवासी सातिशयत्वेन गुणै-
॥३६॥
॥३६०॥
रधिक्रियते, तरसहायर देवन्यूनकोटाकोटीवेद्यं कर्म क्षपयिष्यतीति को दोषः १, यतश्चासावस्या कर्मावस्थायां सम्यक्त्वादिगुणलाभ
लभते, कर्मविपरमामात्, एकवाक्यतया चेयं नीयते चशब्दलोपादिति गाथार्थः ॥१२०६॥ तं च करणेनासौ लभते, तच त्रिविध-
मिति, आहर-'करण' मित्यादि । तत्रैकं करणं यथामवृनं भवति, ययैव प्रवृतं पूर्वोत्तरायस्थयोरविशिष्टत्वात् , सांसिद्धिकमित्यर्थः ।
तधामाप्तपूर्वमपूर्व प्रागवन्याविशिष्टमात्मरूपं, निवर्तनशीलं निवर्ति न नियर्ति अनिवर्ति आ सम्यग्दर्शनलाभाव , एतच त्रयं भव्या-
नामेर भवति, अभव्यानां त्वायमेव, करणं त्वात्मपरिणामो भण्यते, अध्यवसायविशेष इति गाथार्थः ॥१२०७॥ अथ कतमत्कथं
भरतीत्याह-'जा गंठी'त्यादि । तत्रादितः प्रारम्य ग्रन्धेराचं, पत्र प्रभूतकर्मसैन्यजेता विश्राम्यतीति भावार्थः, तथा समाविर्भूतो-
लमध्यमापरुन्ताग्रेण ग्रन्धि मिन्दानस्सापूर्व, इतरत्तु सम्यक्त्वाभिमुखस्येति गाथार्थः ॥१२०८॥ यथा च प्रभूतं क्षपयित्वा सामा-
यिकमाामोति तया दृष्टान्तानाह-
पल्लगे गिरिसरिउवले पिवीलियापुरिसपहजरंग्गहिया । कोद्दवजलें वत्याणिय सामाइयलाभदिटुंता॥नि.१०७
जो पढेतिमहल्ले घपां पक्ग्यिवइ धोवथोपयरं । सोहेइ पहुवहुतरं झिज्जइ थोवेण कालेण ॥१२१०॥

·विशेपाव
कोट्याचार्य।
वृत्ती
[पल्यादि
धान्ताःकर-
गानि पुंजाः
॥३६॥
॥३६॥
तह कम्मधन्नपल्ले जीवोऽणाभोगओ बहुतरागं । सोहंतो थोवतरं गेण्हतो पावए गठिं ॥१२१॥
गिरिनइवत्तणिपत्थरघडणोवम्मेण पढमकरणेगं । जा गंठी कम्मठिईखवणमणाभोगओ तस्स ।।१२१२॥
खितिसाभाषियगमणं थाणूसरणं तओ समुप्पयणं । थाणं थाणुसिरे या ओरहणं वा मुइंगाणं ।।१२१३॥
ग्विइगमणपिच पदम थाणूसरणं व करणमप्पुव्यं । उप्पयणपिय तत्तो जीवाणं करणमनियहि ॥१२१४॥
थाणुब्च गठिदेसे गठियसत्तस्स तत्थश्वत्थाणं । ओयरणं पिव तत्तो पुणोवि कम्महिइविवुड्डी ॥१२१५॥
जह वा तिन्नि मणूसा जंतडविपहं सहावगमणेणं । वेलाइ समभीया तुरंति पत्ता य दो चोरा ॥१२१६॥
वटुं मग्गतडत्थे तत्थेगो मग्गओ पडिनियत्तो । यितिओ गहिओ तइओ समइकतो पुरं पत्तो ॥१२१७॥
अडवी भवो मणूसा जीवो कम्मठिई पहो दीहो । गंठी य भयत्थाणं रागदोसा य दो चोरा ॥१२१८॥
भग्गो ठिइपरिवुद्धी गहिओ पुण गंठिओ गओ तइओ । सम्मत्तपुरं एवं जोएजा तिषिण करणाई ॥१२१९।।
उवएसओ सयं वा लहइ पहं कोइ न लभइ कोई । गंठित्थाणं पत्तो सम्मत्तपहं तहा भयो ॥१२२०॥
भेसज्जेण सयं वा नस्सइ जरओ न नस्सई कोई । भव्यस्सगंठिदेसे मिच्छत्तमहाजरोऽवेवं ॥१२२१॥
नासइ सयं व परिकम्मओ व जह कोदवाण मयभावो । नासइ तह मिच्छमओ सयं व परिकम्मणाए चा
अप्पुब्वेण तिपुंज मिच्छत्तं कुणइ कोद्दवोवमया । अनियट्टीकरणेण उ सो सम्मइंसणं लहइ ॥१२२३॥
तित्थंकराइपूर्य दट्टणण्णेण वावि कज्जेण । सुयसामाइयलाहो होन अभव्वस्स गंठिम्मि ॥१२२४॥

·पत्यादिर- टान्ताःकर- विशेषाव कोट्याचार्य वृत्ती पानि पुंजाः ॥३६२॥ ॥३६२॥ मयणा दरनिव्वलिया निव्वलिया य जह कोद्दया तिविहा। तह मिच्छत्तं तिविहं परिणामवसेण सो कुणइ॥१२२५॥ जहवेह किंचिमलिणं दरसुद्धं सुद्धमंबु वत्थं च । एवं परिणामवसा करेइ सो दसणं तिविहं ॥१२२६॥ सम्मत्तम्मि उ लद्धे पलियपुष्टुत्तेण सावओ होइ । चरणोवसमग्वयाणं सागरसंखंतरा होति ॥१२२७॥ एवं अप्परिवडिए सम्मत्ते देवमणुयजम्मेसु । अण्णयरसेदिवज एगभवेणं व सव्वाई ॥१२२८॥ अहुणा जस्सोदयओ न य लभई सणाइसामइयं । लद्धं व पुणो भस्सइ तदिहावरणं कसायाई ॥१२२९॥ अहवा ग्वयाइओ केवलाइं तं जेसि ते कइ कसाया। कोवा कासावरगं? को व खयाइकमो कस्स?॥१२३०॥ 'पल्लय'त्यादि द्वाराणि नव ॥१२०९॥ आद्यद्वारव्याचिख्यासयाऽऽह-'जो पल्ले' इत्यादि। अयमस्सा सम्बन्धः, परचोदयति- ननूक्तं मर्वस्य संसारिगो योगवतः प्रतिसमयं कर्मणश्चयापचयो सातां, तथा चमिथ्यादृष्टिरेवं, यत उक्तं-"पल्ले महइमहल्ले, कुंभं पक्खिाइ सोहए नालिं । अस्संजए अविरए बहु बंधइ निजरे थोवं ॥१॥ पल्ले महइमहल्ले कुंभ सोहेइ पक्खिो नालि। जे संजए पमने बहु निजर बंधती थोवं ॥२॥ पल्ले महइमहल्ले कुंभ सोहेइ पक्विवे किंचि । जे संजएऽपमत्ते बहुनिज्जर बंधइ न किंचि ॥३॥" (श्राव. प्र.) यतश्चय कथमसंयत्तमिथ्याप्टिरियत्याः कर्मस्थितेरसचेता भविष्यति येनाय ग्रन्थिदेशमवान्नुयात् ? इति, उच्यते-प्रायोवृत्तिरेपा, यदुक्तमाघगाधायां-'पल्ल' इत्यादिना, अन्यथोपचयावस्थानाभावेन कर्मपुद्गलपरिमाणानवस्थानतः सर्वपुद्गलबन्धप्रसङ्ग स्यात् , तथा च मति सम्यग्दृष्टघायभावः, दृश्यते च सम्यग्दृष्टयादयः, तस्मादिह कस्यचिद्वन्धहेतुप्रकर्षात पूर्वोपचितकर्मानुभूतिहेतुवैकल्याचोपचय- प्रकर्षः, कस्यचिद् पन्धानुभवहेतुसाम्पाकुपचपापचयसाम्पं, कस्यचित्तु मन्दपरिणामतया बन्धहेतुबैकल्यादनुभवनहेतुप्रकर्षाचापचयप्रक- ·पल्यादिह- गानि पुंजा: ॥३६३॥ पस्तद्यथा-'जो पहजमहल्ले ॥१०॥ 'तहे त्यादि सुगम, दारं ।।११।। कथं पुनरनाभोगतोऽपचय इति द्वितीयं द्वारमाह-'गिरी'त्या- विशेपान कोव्वाचार्य दिगिरिसरिदुपलपट्टनौपम्येनेति, यथा हि गिरिनदीपाषाणाः परस्परतः संघृष्यमाणा नेकाकृतयो जायन्ते, (तथा भव्या) अनभिप्राय वन्तोऽपि, केनेत्याह-प्रथमकरणेन, तस्यानामोगात्कर्मक्षपगं यावद् ग्रन्यिरिति गाथार्थः॥१२१२|| दारं ।। 'खिई'-त्यादि । 'मुइंगाणे पिपीलिकानां, किमुक्तं भवति ?-यह पिपीलिकानां 'खिइसाहावियगमण' ति पृथिव्यां स्वाभाविकमवसर्पणं प्रागरस्थायाः खल्व- ॥३६३॥ विशिष्टं इतथेतय वम्भ्रमणमित्यर्थः, एक्मनाभोगतो जीवस्य दापीय कर्मस्थितिक्षपणं 'धाणुसरण' ति यथा च तासां पुनः स्थाणी स- रण-आरोहणं तथा जीनामपूर्वकरणं, किलाप्राप्तपूर्वत्वेन विशिष्ठतरत्वात् २, ततो 'समुप्पयणं' ति यथा च तासामेव ततः स्यापारो- हणादुत्पतन-संजातपक्षत्वाद्विहायोगमन, एवमनिनिकरणमिति ३ । तथा 'थाणं थाणुसिरे व'-त्ति अथवा यथा साणुशिरस्येव तामां स्थानमितचेतवाजिगमिपया आसनं, एवं ग्रन्थिकमचस्य, तर संमोहो 'नो हमाए नो पाराए-त्ति कला 'ओरहणं च ति यथा वा तासां ततः स्थाणुशिरमोऽवतरण, तथा ग्रन्थिकमचस्प पुनरप्युत्कृएकर्मस्थितिपरियुद्धस्त एवं दरास्त एप मेढका इति, आह च-'विइग- मण' मित्यादि ।। 'थाणुप्मेत्यादि । देशलश्च दृष्टान्त इति विरोधचोदना परिहर्तव्येति द्वारम् ।।१३-१४-१५।। 'जह 'त्यादि पुरुषह- एान्तस्तु सोपनयः सुगमः । दारम् ।।१६-१९|| 'उव'इत्यादि ॥ तथा ग्रन्थिस्थान प्रामो भयः सम्परपन्थानमुपदेशादिभ्यो लभत इति । द्वारम् ॥२०॥ 'भेस'इत्यादि।। भैपज्यमुपदेशः इति द्वारम् ॥२१॥ 'नासई इत्यादि ।।२२।। इह चायमात्मा 'अप्पुब्वे त्या- दि ॥ अपूर्वकरणेन मिथ्यात्वं त्रिपुञ्जीकरोति, कयोपमयेत्याह-मदनार्दशुद्धशुद्धकोद्रयोपमानेन, ततोऽनितिकरणविशेपा अयेऽपि स- म्यक्त्वमेवानुपतति, एष तावत् भव्यो, मन्थ्यन्तः स्थितः, तत्परित्यागेऽपि पुनर्लभन्नित्यमेव मिथ्यात्वं करिष्यति, तत्राप्यपूर्वमिनापू- ·विशेषाव कोट्याचार्य पल्यादिह- न्तिा:कर- गानि पुंजाः ॥३६४॥ ॥३६४॥ मिति जिनभटाचार्यपूज्यपादा इति गाथार्थः ॥ १२२३ ॥ तित्यमित्यादि । अभव्यस्य तु ग्रन्थौ व्यवस्थितस्य तीर्थकरादिस्ना. त्रपूजासंस्कारादिदर्शनाद् (आ) हारदेवलोकप्राप्तिश्रवणाद्वा श्रुतसामायिकमात्रलाभ इति गाथार्थः ।।१२२४॥ अप्पुब्वेण तिपुंज'- मित्यस्य विवरणमाह-'मयणा' इत्यादि द्वारं ।।२५।। 'जहे त्यादि द्वारद्वयं स्पष्टं ॥२६॥ 'लाभोव' ति गतम् । ततः-सम्म इत्यादि । 'सम्यक्त्व एव' सम्यक्त्वमात्रके लब्धे सति ग्रन्थिभेदप्रसादाद् पुनस्तस्याः गर्वचरमकोटीकोट्याः पल्योपमपृथक्त्वेन क्षीणेन सता श्रावकः स्यात्-देशविरतिं प्रतिपद्येत, ततः संख्येयेषु सागरोपमेषु क्षीणेपु चारित्रीस्याद् , ततः संख्येयेष्वेयोपशमीस्यात्, मंख्येयेषु च क्षयीति गाथार्थः ॥ १२२७ ।। कथमयं क्रमः ? इत्यत आह-एवं'मित्यादि ॥ एवमयं क्रम उक्तः अप्परिवडिए संमत्ते, केसु ?-देवमणुयजम्मेसु, एतदुक्तं भवति-सम्यक्त्वं लब्ध्या मनुष्यः सन्नुपशमश्रेण्यां मृत्वा सर्वार्थ जति, पुनर्मनुष्यो भूत्वा क्षपक- श्रेणिमवाप्य मोक्षं गच्छति, पदपष्टिसागरोपमविपयत्वात्सम्यक्त्वसन्ततः, तथाऽऽधस्त्येष्वपि देवलोकेवेनां सम्यक्त्वस्थिति नयति मनुष्यभवेषु च, विरोधाभावात् , तदेवमनया विवक्षयाऽयं क्रम उच्यते, अन्यथा 'अन्नयरे' त्यादि स्पष्टं, यदा अंते उपशमकश्रेणी वदाऽनुत्तरादौ गच्छति, यदा तु क्षपक्रश्रेणी तदा मोक्षमित्यभिप्राय इति गाथार्थः ॥१२२८॥ क्रमद्वारं गतम्।। उत्तरगाथासम्बन्ध- नार्थमाह-'अहुणे'त्यादि । तदिहावरणं प्रतन्यते गाथायां, तच्च कपायादि, एतदुक्तं भवति-सम्यक्त्वसामायिकस्याप्यावरणं कपायादि मिथ्यादर्शनं च, श्रुतस्य ज्ञानावरणं, चारित्रमोहनीयं च चारित्रस्येति गाथार्थः ॥ १२२९ ॥ 'अथवेत्यादि । अथवेति सम्बन्धान्त- रप्रदर्शनार्थः, यदुक्तं क्षयादितः केवलज्ञानप्राप्त्यादि तद् येषां क्षयादितो लभ्यते, आदिशब्दात्क्षयोपशमः परिगृह्यते, ते कति कपायाः ?, को वा कपायः कस्य सामायिकस्यावरणं १. उपरितनस्यापि सम्बधनार्थमाह-को वा क्ष्यक्षयोपशमक्रमः कस्य कपाया-

·०
विशेषाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
आद्याः
कपायाः
।३६५॥
॥३६५॥
देः इति गाथार्थः ॥१२३०॥ अव आह--
पढ़मिल्लुयाण उदये नियमा संजोणाकसायाणं सम्मईसणलंभं भवसिद्धियाविन लहंति॥ (नि. १०८)
खवणं पहुच पढमा पढमगुणविघाइणोत्ति वा जम्हा। संजोयणाकसाया भवादिसंजोयणाओत्ति ॥१२३२॥
कम्मं कसं भयो वा कसमाओ सिं जओ कसायाते। कसमाययंति वजओ गमयंत्ति कसं कसायत्ति ।।१२३३॥
आओ घ उवादाणं तेण कसाया जओ कसस्साया) चत्तारि पहुवयणओ एवं विइयादओऽवि मया॥१२३४॥
भवसिद्धियाविभणिए नियमान लहंति तयमभव्चावि । अविसदेण व गहिया परित्तसंसारियाईया।।१२३५॥
'पढमी' त्यादि । प्रथमा एव पथमिल्लुकाः देशीवचनतो यथा 'पढमिल्लाए छप्परे (एत्य घरे) इत्येवमादि, तेपामनन्तानुब-
न्धिनां क्रोधादीनामित्युक्तं भवति, प्राथम्यं चामीपां सम्यक्त्वाख्यप्रथमगुणघातियात क्षपणक्रमाद्वेति । उदये उदीरणावलिकागततत्पु-
गलोद्भूतजीवाशुभभावपरिणामे, किंविशिष्टानामित्याह-कर्मणा तत्फलभूतेन वा संसारेण सह संयोजयन्तीति संयोजनाः, संयोज.
नाच ते कपायावेति समासस्तैपां, किमत आह-नियमात् नियमेन सम्यग्दर्शनलाभं सकलकल्याणपरम्परामूलं भवे सिद्धिर्येपां
ते भवसिद्धिकाः, ननुच सर्वेषामेा भवे सति सिद्धिर्भवतीति, उच्यते, एवमेतत् , किन्त्विह प्रकरणात्तद्भवोऽधिक्रियते, ततश्च भविष्य-
सिद्धिका अपि चरमशरीरा अपि, आस्तां तावदभव्यादयो, न लभन्ते नासादयन्ति अशुभदलिकोपरक्तत्वादिति गाथार्थः ॥१२३१॥
'खवण'मित्यादि गतार्था । अथवा-'कम्म' मिन्यादि । कर्म कप, कम्यत आत्माऽस्मिन्नितिकृत्वा, सुवर्णवत्, भवो वा कष्यतेऽनेने-
तिकस्वा, तथा कर्म भनो वा आयो-लामो येषां ते कपायाः, अथवा यतः कपमाययन्ति-गमयन्त्यतः कपाया इति गाथार्थः॥१२३३॥

·विशेपार कोट्याचार्य वृत्ती अपत्या- ख्यानाः ॥३६६॥ ॥३६६॥ 'आओ' इत्यादि । अथवा यत आयः उपादानं हेतुः, तेन कपस्याया ये ते कपायाः, ते च चत्वारो भवन्ति, कुतो ज्ञायते ? इत्याह- बहुवचनतः 'पदमिल्लुयाण'ति वचनात् , एवं द्वितीयादयोऽपि द्वितीयतृतीयचतुर्था मताः, उत्तरोत्तरगुणघातित्वेनेति गाथार्थः ॥१२३४।। 'भवे' त्यादि गतार्थमिति मूलगाथार्थः ॥१२३५॥ वीयकसायाणुदए अप्पञ्चक्खाणनामधेयाणं। सम्मइंसणलंभं विरयाविरइंन उ लहति ॥१२३६॥ (नि.१०९) सव्वं देसो व जओ पञ्चक्रवाणं न जेसिमुदयम्मि। ते अपचक्खाणा सव्वनिसेहे मओऽकारो ॥१२३७॥ सम्मइंसणलंभं लहंति भवियत्ति वक्कसेसोऽयं। विरयाविरइविसेसणतुसहसंलक्खिओज्यं च ॥१२३८॥ 'वीर्य' त्यादि । देशविरतिलक्षणद्वितीयगुणघातित्वात् क्षपणक्रमाद्वा द्वितीयाः क्रोधादय एव कपाया निरूपितनिरुक्ताः, द्विती- याच ते कपायाश्चेति २ तेपामुदये, किंविशिष्टानां ?-न विद्यते प्रत्याख्यानं काकमांसभक्षणनिवृत्तिरूपमपि येषूदयप्राप्तेषु ते तथोच्यते, प्रसज्यप्रतिपेधश्चायमत्र नजिति, त एव नामधेयं येषां ते तथोच्यन्ते, तेषां किमत आह-सम्यग्दर्शनलाभ, भव्या लभन्त इति वाक्य- शेषः । अयं च वापयशेषो विरताविरतिविशेषात्तुशब्दादध्यवसीयते, तथा चाह-विरमणं-विरतं न विरतिरविरतिः विरमणं चाविरतिश्च यस्या निवृत्तौ सा तथोच्यते तां विरताविरति, न तु लभन्ते, तुशब्दात्सम्यग्दर्शनं तु लभन्ते प्रथमकपायक्षयोपशमता, प्रशमादिगुणो- पेतत्वादिति गाथार्थः ॥१२३६॥ 'सच' मित्यादि, 'सम्म' मित्यादि गतार्थम् ॥१२३७-८॥ तइयकसायाणुदए पच्चक्खाणावरणनामधेजाणं । देसकदेसविरइंचरित्तलंभन उलहंति ॥१२३९॥ नि.११० ·विशेपार कोट्याचार्य वृत्ती प्रत्या- ख्यानाः ।।३६७॥ ॥३६७॥ सव्यं पचरयाणं घरेति ते जं न देसमेगणं । पचरग्वाणावरणा आ मलादीसदत्थेसु ॥१२४०॥ नासंतस्सापरणं न सतोऽभवादविरमणपसंगा। पचम्पाणावरणा तम्हा तस्संभवावरणा ।।१२४१।। उदए निरइपरिणई न होड जेसिं गयाइओ होड । पचक्खाणावरणा त इह जहा केवलावरणं ॥१२४२॥ 'तइये त्यादि । सपिरतिलक्षणतृतीयगुणधातित्वात् क्षपणक्रमाद्वा तृतीयाः, कपायाः प्रायत्, पुनश्च समानाधिकरणः, तेऽपि च कोधादय एस चत्वारस्तेपामुदये, किनिशियाना ?-आवृषपन्तीत्यानरणाः प्रत्याख्यान-निरतिरूपं चारित्रं तस्यावरणा इति प्रत्याख्या- नापरणाः, प्रत्याख्यानापरणा एर नामधेय येपा ते नथोच्यते तेपां, तनैतत्स्यात्-अपत्यारयाननामधेयानामुदये न प्रत्याख्यानं ल- भ्यते, नया पतिपिद्धत्वाद् , इहापि आवरणशब्देन तस्यैव प्रतिषेधात् क एषां मिथो विशेषः १ इति, उच्यते-तनाहि-नम् सर्वप्रतिषेधे, इह पुनराडो मर्यादपदर्थवचनत्वात् मर्यादया वृपन्तीत्यावरणास्ततथ सरिरतिनिपेधार्थ एवाय वर्तते, न देशविरतिनिषेधार्थोऽप्यावरण- शब्दः, तथा चाह-देशथैकदेशश्च देशैक्देशी, ना देशः-स्थूरमाणातिपातः, एकदेशः, तस्यैव यथादृश्यवनस्पतिशायातिपातस्तयोविरति:- निवृत्तिस्ता, लभन्त इति शेपः, अवापि वाक्यशेपचारित्रविशेषणात् तुशब्दादाक्षिप्यत इति, आह-चारिनलाभं न तु लभन्ते, देशवि. रति पुनर्लभन्ते, अन्त्यकोटाकोटीतः क्षीणपल्योपमपृथक्त्वादिति गाथार्थः ॥१२३०॥ ते हि यता-सव्य' मित्यादि । सन प्रत्यारयान आपन्त्युदिताः सन्तः, न तु देश, 'पतेणे' त्यादि स्पष्टं । ननु चाऽऽप्यन्तीत्यावरणा इत्युक्तं अतोऽभिदध्महे-किं मतः प्रत्या- ख्यानस्यावरणास्ते उतामतः १, कि चातः, यद्यमतस्ततः 'नासंत' इत्यादि । 'असत: अविद्यमानस्य प्रत्याख्यानस्य न आवरणं, खरविपरणातरणप्रमजादभावाविशेपात्, अथ चैत्र पठयतां 'स्वरविषाणावरणनामधेज्जाणं'त्ति, सतश्चेदाह-न 'सतः' नरियमानस्य तेऽ- RECE ·गि रोयावार्य गौ प्रत्या- ख्यानाः ॥३६॥ ॥३६॥ स्वाररण, किं कारणमित्यत आइ-अमव्यस्यापि विरमणप्रसङ्गाद , तेपामप्येतत्कपायसद्भावात्, एतदुक्तं मपति-अस्ति येषामिदं यदि नामावृतमिति, उच्यते-तस्मात् पारिशेप्यात् तत्संभवावरणात्-प्रत्याख्यानपरिणत्यावरणाद्धेतोः प्रत्याख्यानाचरणाः प्रतिपदिताः नि- युक्तिकता, परिणनगन्दलोपाद, सा चाभन्यानां नास्ति, तत्वेनैव तदयोग्यत्वात् , तदयोग्यत्वे च तच्चविरोधात्, तथा च-'उदय'- त्यादि । येपामुदये विरतिपरिगतिर्न मरति, क्ष्यादितय भवति, त इह प्रत्याख्यानावरगाः, दृष्टान्तमाह-यथा हि केवलावरणे क्षीणे उत्परिणतिरमती जायते, एपनियमपि प्रत्याख्यानपरिणतिः सावरगक्षयादिभ्यो जायत इति भावनीयं, इह केचित् केवलमपि विद्य- मानमेरानियत इति मन्यते, द्रन्यस्य स्वपर्यायाशून्यत्वात् , तब न, अभव्यादिकेवलास्तित्वप्रसङ्गात् , अस्ति तदावियत इति चेत्र, जलवप्रमजान्, नयाहि-आत्रियते केवलमिति चेति पाहन्यते, भवतु वाऽस्यावृतत्वं, तस्याप्यन्तः स्वात्मप्रकाशनप्रसङ्ग इति प्र. विजानीमहे, पहिनायतत्त्वान् मल्लकसंपुटस्थगितोज्वलज्वलत्मदीपयत् , तथाऽऽवरणपरिक्षयेऽपि च तदनन्तगुणावरणसभावात् , सदा नाविर्भावममा सम्लसमारिप्रविपद्धज्ञानावरणीयादिपुद्गलेभ्य एकाकाशमदेशावगाहपुद्गलानामनन्तगुणत्यान, तस्प तथाभूता- संग्व्येयप्रदेशारगाढत्यान, तेषां च सकललोकापवानापरणादिकर्मगुद्गलाधारत्वेन तदाधारत्वाद, तस्माद्संभवी खल्लावताविर्भारः, फिन्त तदुदये-तद्विशिष्टसंखो सति तत्परिणतिर्न भवतीति चूम इति गाथार्थः ॥१२४०-४२|| उक्तमेवार्थ संगृहबाह- मूलगुणाणं लभ न लहइ मूलगुणघाइणो उदए। संजलणाणं उदए न लहइ चरणं अहक्खायं (नि. १११) सम्मत्तसमेयाई, महब्बयाणुव्ययाई मूलगुणा । मूलं सेसाहारो वारस तग्राइणो एए ॥१२४४॥ निसिभत्तविरमणंपिष्टु नणु मूलगुणो कहंन गहियंत। वयधारिणो चिय तर्यमूलगुणो सेसयस्सिपरो १२४५ ACC ·पष्टव्रतस्य- मूलोत्तरते विशेपार कोव्याचार्य ची ॥३६९n ॥३६९॥ आहारविरमणाओतयोव्व तव एव वा जओऽणसणं । अव महन्वयसंरक्खणतणाओ समिइउ व्व ॥१२४६॥ तहवि तयं मूलगुणो भण्णइ मूलगुणपालय जम्हा । मुलगुणग्गहणम्मिय तं गहियं उत्तरगुणव्व ॥१२४७|| जम्हा मूलगुणचिय न होंतितविरहियस्स पडिपुन्ना। तोमूलगुणग्गणे तग्गहणमिहऽत्यओ नेयं ॥१२४८॥ जइ मूलगुणो मूलब्वओवगारित्ति तं तवाईया। तो सब्वे मूलगुणा जइ व्ध न तो तंपि मा होजा ॥१२४९॥ सव्वव्यओवकारी जहतं न तहा तवादओ वीसुं। जं ते तेणुत्तरिया होति गुणातं च मूलगुणो ॥१२५०॥ ईसिं सयराई वा संपाए वा परीसहाईणं । जलणाओसंजलणा नाहक्खायं तदुदयम्मि ॥१२५२॥ अफसायमहक्खायं जं संजलणोदए न तं तेणं । लब्भइ लद्धं च पुणो भस्सइ सव्वं तदुदयम्मि ॥१२५२॥ नहु नपरिमहक्खाओवघाइणो सेसचरणदेसंपि । धाएंति ताणमुदये होइ जओ साइयारं तं ॥१२५३॥ 'मूल इत्यादि । मूलभूता गुणा मूलगुणाः, उत्तरगुणाधारा इत्यर्थः, ते च सम्यक्त्वमूलाः पञ्चाणुव्रतमहावतादयः, तेषां लाभ 'न लभते नासादयति, मूलगुणान् घातयितुं शीलं येषां ते तथोच्यन्ते, ते चाद्या द्वादश क्रोधादयस्तेपामुदये सति, तथैपब्बलना- संचलनाः सपदि परीपहादिसंपातज्वलनाद्वा क्रोधादय एव चत्वारस्तेपामुदये न लभते चारित्रं, किं सर्वमेव ?, नेत्याह-यथैवाख्यातं यथाऽऽख्यातं, अकपायमित्यर्थः, सकपायं तु लभत एव, न च यथाख्यातचारित्रमात्रोपघातिनः संज्वलनाः, किन्तु शेपचारित्रदेशोपधा तिनोऽपि, तदुदये शेपचारिनदेशातिचारसिद्धरित्युत्तरगाथाऽभिसम्बन्ध इति गाथार्थः ॥१२४३|| 'सम्मत्ते'स्यादि गतार्था ॥१२४४॥ अनाऽऽर्थेन न्यायेनाक्षिप्तमनवगच्छन्नाह-निसी'त्यादि ।४५॥ ननु निशिभक्तविरमणमपि मूलगुण एव अवः कथं तन साक्षान्मूलगुणत्वेन ·3 षष्ट्रवतस्य विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती मूलतिरत ॥३७०॥ ॥३७॥ गृहीतं ?, एतदुक्तं भवति-इह त्रयस्याप्युपादानं कर्त्तव्यं, अविशेषेण मूलगुणत्वाद्, अन्यतरपदवद्, उच्यते, असिद्धो हेतुः, यतो महावत- धारिण एव तन्मूलगुणो, गृहिणस्तूत्तरगुण एव, कुतः ? इत्याह-'आहारेत्यादि । आहारविरमणात्तपोवद, तथा 'तव एव वत्ति गृहिण इदमुत्तरगुणः, तपोविशेषत्वादनशनवत्, इत्यध्याहार्यो दृष्टान्तोऽनुक्तवाद , कथं च तपोविशेषः १, उच्यते-पतोऽनशन आहार- निवृत्तिचतुर्थादिवत् , अथवा उत्तरगुण इदं, महावतसंरक्षणहेतुत्वात् समितय इव, तदेवमस्यौषत उत्तरगुणत्वं साधितमिति गाथार्य: ॥१२४६॥ अत्राह-यद्येवं व्रतधारिणोऽपि किमिति तन्मूलगुणः ? इत्यत्त आह-तहवी'त्यादि ॥ तथाऽप्येवमुत्तरगुणत्वे सत्पपि तत् साधोर्मूलगुणो भण्यते, मूलगुणपालनात्, माणातिपातादिविरमणवत्, अन्तरगत्वाशेति, तदने तज्ज्ञापयति-एतत्सुस्थे शेष सुस्थं, अन्यथा विपर्यय इति, प्रकृतं योजयन्नाह-'मूलगुणग्रहणे च' महावतोपादाने च तद्रात्रिभोजनं संगृहीतमार्यन न्यायेन, न तु शान्दैन, नैश्चयिकं दृष्टान्तमाह-उत्तरगुणवत् ।४७ किमित्यतं आह-'जम्हेत्यादि स्पष्टा, नवरमिहेति 'सम्मत्ते'स्यादिगाथायामिति ॥८) एवं स्थितेऽतिप्रसङ्गविरोधावाह-'जदी'त्यादि । जति तं मूलगुणो मूलयतोपकारित्वात् ततः सर्वे तपआदयो मूलगुणर मूल- प्रतोपकारित्वादित्युच्छिन्नेदानीमुत्तरगुणवाति, यदि चन ते मूलगुणा ननु तदपि मा भूत, न पद्धं कुक्कुटयाः पच्यते प्रमवाय करप्यते, उपकारित्याविशेषात्, तथा विरोधथ, ननु स्मर्यतामुक्तं भवता-"अहव महल्वयसंरक्खणतणाओ समितितो "ति गाधार्थः ॥१२४९।। उच्यते-तस्योभयधर्मकोन्तेन विरोधः, अथवा विशेषहेतुरभिधीयते-'सवेत्यादि । यथा हि तत् सर्ववतोपकार्यन्तरङ्गस्यात् एवं 'न तहा तवादयो वीमुं' 'यत्' यस्मादेवं तेन ते तस्योत्तरगुणा एव भवन्ति साधोः, किमिति तद्वानॊच्छेद पपुष्यते, तन मूलगुण इति का नामात्र लिटतेति, एतदुक्तं भावि-साघोरारम्भजप्राणातिपातनिवृत्तत्वात् तदासेवने च तद्भावाद् इतरस्तु ततो न ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्तौ अतिचार- मूलच्छेदौ ॥३७॥ ॥३७१॥ निवृत्त इति निशि भुञ्जानोऽपि न मूलगुणान् खण्डयत्यनिवृत्तत्वादिति गाथार्थः ॥१२५०॥ पश्चाईविवृत्तिमाह-ईसिमित्यादि, 'अक्साय'मित्यादि, 'नहु'इत्यादि, गतार्थाः ॥१२५१-५२-५३।। सव्वेऽविय अइयारा संजलणाणं तु उदयओ होति । मूलच्छेनं पुण होई वारसण्हं कसायाणं । नि.११२॥ अइयारा छेदंता सव्वे संजलणहेयवो होती । सेसकसाओदयओ मूलच्छेनं वयारुहणं ॥१२५५॥ अहवा संजममूलच्छेनं तइयकलसोदए निययं । सम्मत्ताई मूलच्छेज्जं पुण यारसहंपि ॥१२५६॥ मूलच्छेज्जे सिद्धे पुञ्चद्धे मूलगुणघाइगहणेणं । इह कीस पुणो गहणं? अइयारविसेसणत्यंति ॥१२५७॥ पगयमहकग्वायति य अइयारे तम्मि चेव मा जोए । तो मूलच्छेजभिणं सेसचरित्ते निओएइ ॥१२५८॥ 'सव्य' इत्यादि । इह संज्वलनानामेवोदयतः सर्वेऽपि च, अपिशब्दात्कियन्तोऽपि वाऽतिचारा भवन्ति, चारित्रपटलाञ्छनवि- शेपा भवन्ति, एतदुक्तं भवति-"आलोयण पडिकमणे मीस विवेगे वहा विओसग्गे । तच छेया” एतावत्प्रायश्चित्तशोध्याश्चारित्रस्खल- नाः संज्वलनकृता इति, द्वादशानां पुनः कपायाणामाधस्त्यानामुदये मूलेन-अष्टमप्रायश्चित्तेन छिद्यते-विदार्यते यद्दोपजातं तन्मूलच्छेद्यमभिधीयते तद् भवति, किञ्च तत् पुनरपि महावतारोपणमित्युक्तं भवति। अथवा मूलच्छेजं पुण होइ बारसहं कसायाणं उदये, कथं १, यथायोगमिति सिद्धान्तपरिज्ञानात् ज्ञायते, तथाहि-प्रत्याख्यानाचरणोदये सर्वचारित्रविनाशः, अप्रत्याख्यानोदये देशविरतिष- णाशः, अनन्तानुबन्ध्युदये च सम्यक्त्वहानिरिति गाथार्थः ॥१२५४॥ 'अइयारा'इत्यादि ।। 'छेदंता'इति किमुक्तं भवति ?-छेदतेण पायच्छित्तेण अन्तो जेसिं ते छेदन्तंता इति वाच्ये छैदंता भण्णति, एकानाशब्दलोपात, शेपकपायोदयतस्तु मूलच्छेद्य, क्रियत इति ·विशेषार कोट्याचार्य वृत्ती अतिचार- मूलच्छेदी ॥३७२॥ ॥३७२॥ वाक्यशेषः, तद्विशुद्धये च मायश्चित्तं वतारोपणम् ॥५५॥ द्वितीयं व्याख्यापक्षमधिकृत्याह-'अहवेत्यादि।संयममूलच्छेद्यं सर्वविरते- स्पनयनं तृतीयकपायोदये 'नियते' आवश्यके, 'सम्यक्त्वादीनां सम्यक्त्वदेशपिरतिमविरतीनां पुनर्मूलच्छेद्य भवति द्वादशानाम- प्युदये यथायोगम् ॥५६॥अथ पौर्यापर्य शोधयन्नाह-'मूल' इत्यादि। इह पूर्वमनन्तरातीतगाथापूर्वार्द्धन मूलच्छेद्य सिद्धे सति, केन ग्रन्थे- नेत्यत आह-मूलगुणघातिग्रहणेन 'मूलगुणपाइणं उदए' ति वचनात् , इह 'सञ्चेऽविय'त्ति अस्यां गाथायां किमिति भूयोऽपि ग्रहणं पश्चार्दैन मूलच्छेद्यस्य ?, उच्यते, अतिचारविशेपणाथ, नैते यथाख्याते, तदा हि पूर्वगाथापश्चार्वादारभ्य 'संजलणाणं उदये ण लहइ चरणं अहक्खाय' इति यथाख्यातं प्रकृत्तमनुवर्तते, इतोऽपि च पूर्वार्द्धमुक्तं-'सव्वेऽवि य अझ्यारा संजलणाणं च उदयओ होती'- त्यतः प्रकृतस्यैव मा प्राप्नुयः, अतो मूलच्छेद्यग्रहणात्पुनः शब्दविशेपणाच शेपचारिने क्षायोपशमिके गम्यन्ते, एतदुक्तं भवति-यस्पैय मूलच्छेद्यं चारित्रस्य तस्यैवातिधारा अप्यवस्थाभेदेनेति ॥५७॥ तथाऽमुमेवार्थमाह-'पगय'मित्यादि । इहानन्तरगाधायां प्रकृतं यथा- ख्यातं, ततधातिचारांस्वस्मिन्नेव मा कथिद् योजयेत् 'सव्वेऽत्री'त्यादिना, तन इदमेतद्गाथापाथात्यार्द्धचर्ति शेषचारिने योजयति, न त्वौपशमिकक्षायिकयोरिति गाथार्थः ॥१२५७॥ आवरणद्रारम् ।। यतश्चैवमत:- 'वारसविहे कसाए खइए उत्सामिए व जोगेहि लन्भइ चरित्तलंभो तस्स विसेसा इमे पंच नि.११३॥ खविए उधसमिए वा चासद्देणं खओवसमिए था। धारसविहे कसाए पसत्थझाणाइजोगेहिं ॥१२६०॥ खीणा निव्यापहुयासणोच छारपिहिउव्व उवसंता । दरविज्शायपिहाडियजलणोयम्मा खओवसमा । खचओ वा समओ वा खओवसमओ व तिपिण लम्भंति। सुहमाहखायाई खयओ समओ य नऽण्णत्तो॥

·विशेपान कोट्याचार्य वृत्ती क्षयादिजा- निचारि- त्राणि ॥३७॥ ॥३७३॥ . लभइ चरित्तलाभो ययाइओ यारसण्ह नियमोऽयं । न उ पंचविहनियमणं पंच विसेसत्ति सामण्णं ।। जतिण्णि पारसण्हं लभंति खयाइओ कसायाणं । सुहुमं पण्णरसण्हं चरिमं पुण सोलसपहपि ॥१२६४॥ 'पारसे'त्यादि, 'खनिए इत्यादि ।। क्षीणादीनां लक्षणमाह-वीणा इत्यादि प्रतीतार्था ।।५९-६१|| 'लभइ'त्ति व्याचष्टे-खय- दोवे'त्यादि पश्चानुपूर्त्या व्याख्या-'त्रीणि' सामायिकानि आधानि 'लभ्यन्ते' प्राप्यन्ते जीवेन, कथमित्यत आह-क्षयोपशमतोवा, प्रमिद्धमेतद् , तथा 'समतो वा' उपशमकश्रेणिप्रतिपत्तेः, अत एव मध्यमतीर्थानामपीयं स्यात् , छेदोपस्थापनं तु न भनतीत्यभिप्रायः, तथा 'क्षयतो वा' सूक्ष्मसंपरायलाभादधः, एवं छेदोपस्थानं क्षयोपशमादित्रयात् , एवं परिहारविशुद्धिकं क्षयोपशमादुपशमात् क्षयाद्वा पथाऽनिरोधेन सर्वमेतत्यूक्ष्मसंपरायात्याग लम्यते साम्प्रतं चेति ।। क्षमाश्रमगटीकापीयं “तर सामायिकादित्रयस्यापि लामस्ताव- त्यायः क्षयोपशमात्, श्रेणीद्वयेऽवतिष्ठमानस्य प्रार सूक्ष्मसंपरायलाभादुपशमात् क्षयाद्वा संभवतः प्राग्लाभः साम्मतो वे"ति, श्रेणिद्व- यान्तर्भावात्तदपेक्षत्वाच, सूक्ष्मसम्पराययथाख्याते क्षयोपशमान लभ्येते, एतदुक्तं भवति-श्रेणिद्वयशिखरपेक्षत्वादिति गाथार्थः ॥ १२६२।। साम्प्रतं मूलगाथाचरमारयवसम्बन्धनार्थमाह-'लन्भई त्यादि । वारसह कमायाण खयाइओ लभइ चरितलाभो, निय- मोऽयं, अत्रैतापति नियमः, अतः काक्मा मूलगाधा पठ्यते-'वारसहिकमाये खनिए उपसामिए य जोएहि लब्भइ चरित्तलमों न लभ्यते, का तर्हि अनियमः ? इत्यत आह-'न उपंचविहनियमणं'त्ति न तु पश्चविधमपि क्षयादिभ्यो नियम्यते, किं तहिं ?, यतः कुतविन्धस्य 'पञ्च विशेपा' इति पञ्चभेदा भवन्ति, कथमित्यत आह-सामन्न'ति सामान्येन, विशेपस्यानियमितत्वात् । एतदुक्तं भाति-त्रयाणां वित्रिस्वभावत्वात, आह-ज'मित्यादि ॥ द्वयोद्विसभावत्वात् आह-'ज' मित्यादि, गतार्या ॥६३-६४॥ ते चामी- ·चारित्र- पंचक पिसार मोठयानार्य यो ॥३७४|| ॥३७४॥ सामाइय त्थ पढमं छेओवट्ठावणं भवे वीयं । परिहारविसुद्धीयं सुहुमं तह संपरायं च ॥नि, ११४॥ तत्तो य अक्खायं सायं सवम्मि जीवलोयम्मि । जंचरिऊण सुविहिया वच्चंतऽयरामरं ठाणं नि.११५।। सध्यमिणं सामइए छेयाइविसेसओ पुणो भिन्नं । अक्सेिसिय सामइयं ठियमिह सामग्नसन्नाए ॥१२६७॥ सायजजोगविरदत्ति तत्थ सामाइयं दुहा तं च । इत्तरमावकहं चिय पढमं पढमंतिमजिणाणं ॥१२६८॥ तित्येसुमणारोपिपपपस्स सेहस्स धोयकालीयं । सेसाणमावकहियं तित्धेसु विदेहयाणं च ॥१२६९।। नणु जावज्जीवाए इत्तरियंपि गहियं मुपंतस्स । होइ पइपणालोयो जहाऽवकहियं मुयंतस्स ॥१२७०] नणु भणियं मन्वं चिय सामाइयमिणं विसुद्धिओ भिन्नासावजविरइमइयं को चयलोवो विसुद्धीप ?।।१२७१॥ उनिलपमओ मंगो जो पुण तं चिय करेइ सुद्धयरं । सन्नामेत्तचिसिलु सुहुमंपिव तस्स को भंगो ?।१२७२। परियायस्स य छेओ जत्योवहावणं वासु च । छेओवट्ठावणमिह तमणइयारेयरं दुविहं ॥१२७३॥ सेहस्स निरइयारं तित्यंतरसंकमे न तं होना। मूलगुणघाइणो साइयारमुभयं च ठियकप्पे ॥१२७४।। परिहारेण विसुदं सुद्धो व तयो जहिं विसेसेण । तं परिहारविसुद्धं परिहारविसुद्धियं नाम ॥१२७५॥ संयुपिगप्पं नियिरसमाणनिषिद्काइपयसेण । परिहारियाणुपरिहारियरस कप्पट्टियस्सऽविय ॥१२७६।। परिहारो पुण परिहारियाण सो गिम्हसिसिरवासासु । पत्तेयं तिथिगप्पो चउत्थयाई तयो नेओ ॥१२७७॥ - ·चारित्र- पंचक विशेपाव० कोट्याचार्य वृत्ती ॥३७५॥ चिट्ट (गिम्हसिसिरवासासुं चउत्थपाईणि चारसंताई । अड्डोक्कंतीइ जहणमज्झमुक्कोसय तयाण) ।। सेसा उ निययभत्ता पायं भत्तं च ताणमाया। होइ नवण्हवि नियमा न कप्पए'सेसयं सव्वं ॥१२७१॥ परिहारियाणुपरिहारियाण कप्पट्टियस्सवि य भत्तं । छच्छम्मासा उ तवो अट्टारसमासिओ कप्पो॥ कप्पसमत्तीए तयं जिणकप्पं वा उति गच्छं वा । ठियकप्पे चिय नियमा दो पुरिसजुगाइं ते होति ॥ कोवाइ संपराओ तेण जओ संपरीइ संसारे । तं सुहमसंपरायं सुहुमो जत्थावसेसो सो ॥१२८२।। सेदि विलग्गओ तं विसुज्झमाणं तो चयंतस्स । तह संकिलिस्समाणं परिणामवसेण विनेयं ॥१२८३।। अहसदो जाहत्थे आङ्गोऽभिविही कहियमक्खायं। चरणमकसायमुदितं तहमक्खायं जहऽक्वायं ॥१२८४॥ तं दुविकप्पं छउमत्थकेयलिविहाणी पुणेक्केक्कं । खयसमज सजोगाजोगकेवलिविहाणओ दुविहं ।१२८५। भणियं ग्वोवसमओ अहुणोवसमेषां लहइ जह जीवो । सामइयं तं भपणइ सोजं च खओवसमपुचो॥ अहवा खओवसमओ चरणतियं उवसमेण ग्वयओ वा । सुहमाऽहक्खायाई तेणोवसमक्खया कमसो।। सेढिगयस्स व सुहुम सेढीओ निग्गयस्साहनस्वायं । सा ओवसमक्खयओ पहम तत्थोवसमसेढी ।१२८८॥ 'सामाइये त्यादि, तत्तोये'त्यादि द्वारगाथा द्वयम् ॥६५-६६।। 'सच'मित्यादि।। सर्वमेतत्पश्चविध चारित्रं सामायिक, समभावल. क्षणत्वाविशेषात् , किन्तु छेदादिविशेषत एव भिन्नं मदर्थतः संज्ञातच नानात्वं प्रतिलभते, तत्राविशेपितमाद्यम् निर्विशेषगमाचं चारित्रं, यतस्तस्थितमिह-प्रवचने सामान्यचिन्तासंज्ञायां सामायिकमिति ।६७। साम्प्रतं प्रपञ्चमभिदधत् सामायिकमङ्गीकृत्य तावदिद- ·विशेपाप कोट्याचार्य वृत्ती चारित्र- पंचक ॥३७६॥ ॥३७६॥ माह-'सावज्जे'स्पादि ॥'तित्थे त्यादि॥ तत्रेति निर्धारणार्थः, सावद्ययोगविरतिः सामायिक, तच द्वेया, इत्वरं-इत्वरकालिकं, याबद- प्यारमनः कथति यावत्कथं, अथेदं संभवतोऽर्द्धतृतीयेपु द्वीपसमुद्रेपु, निरूपयन्नाह-पदम-इत्तरियं सामायिर्फ प्रथमानस्पजिनयोः अस्पभरर्द्धमानस्वामिनाम्नोस्तीर्थयोरनारोपितनतस्य शिक्षकस्य भवति, स्तोककालीयत्वात् । शेपतीर्थकरतीर्थपु तु २२विदे- हगानां च तीपादावर यावत्कर्थ, प्राजुप्रज्ञात्वादिति गाथाद्वयार्थः॥१२६८-९।। तदनेवरसभाये दोपमुद्भावयन्नाह-'नणु'इत्यादि। ननु तेनानगारेणेवरमपि यावज्जीवया गृहीतं 'करेमि भंते ! सामाइय' मित्येवमाद्यपीतत्वात् , ततश्च छेदोपस्थापनीयमतिपत्तौ तन्मु- श्चतः प्रतिज्ञालोपो भाति, अनिर्मूढत्वाद् , उनिक्रमणविधौ यथा पावत्कथिकं मुञ्चत इति गाथार्थः ।।१२७०।। उच्यते-'नणु' इत्यादि नक्तं पश्चविधमपीदं सामायिक सामायिकं समभावलक्षणखादित्यादि, अतः को बतलोपः ? काबानियूंढता ? 'विसुद्धीय' ति विशुद्धतरं प्रतिपद्यमानस्येति गाथार्थः ॥१२७१॥ 'उन्नी'त्यादि ॥ उत्प्रव्रजतो भगो भवति व्रतस्य, यः पुनस्तदेव प्राग्गृहीतं विशु. द्वतरं गृह्णाति, किंविशिष्टं ? सज्ञामानविशिष्टं छेदोपस्थापनमिति सूक्ष्मसम्परायमिव परिहारविशुद्धिकमिय वा, तस्य को भगो , नैव, उक्तं सप्तमेदं सामायिकद्वारम् ।।७२।। द्वितीयस्प शब्दार्थमाह-'परियायेंत्यादि । यतः प्रापर्यायस्य च्छेद उपस्थापन च महावतेपु, यतः साधोरिति गम्यते, तदपि च सातिचारमनतिचारं चेति गाथार्थः॥१२७३॥ कस्य कतमत् ? इत्याह-'सेहस्से'त्यादि, शिक्षकस्य पदारोप्यते तन्निरतिचारं, नच प्रापर्यायोच्छेदः, तस्यापि लब्धत्वात् , यद्वा तीर्थान्तरप्रतिपत्ती, यथा पार्श्वनाथतीर्थात्तद- पत्यानां पर्द्धमानतीर्थं संक्रमतां । द्वारम् । तथा मूलगुणधानिनः साधोः सातिचारं तच्छेदोपस्थापन स्यात्, उभयं चैतत्सातिनारानति- चारच्छेदोपस्थापनीयचारित्रद्वयं स्थितकल्प एव स्याद् , आधचरमतीर्थकरतीर्थयोरिति गाथार्थः ॥ १२७४ ॥ दारं ॥ तृतीयशब्दा- ·विशेपाव कोट्याचार्य चारित्र- पंचक्र वृत्ती ॥३७७॥ ॥३७७॥ थमाह-'परी'त्यादि । परिहरणं परिहारः-पोत्रिशेपस्तेन 'विशुद्धं विशुद्धो वा सो तयो विसेसेण जत्य तत्परिहारविशुद्धं तदेव परि- हारविशुद्धिकं, नामेति निपात इति गाथार्थः ॥१२७५|| इदमाह-'त' मित्यादि । तदपि द्वेधा-निर्विश्यमानक निर्विष्टकायिकं च, तत्र निर्विश्यमान-आसेव्यमानं प्राप्यमानं चेति ४।४।१॥ अथवा तदनुष्ठानारो निर्विशमानकास्तत्सहयोगादितस्तदपि निर्विशमानकं, तथा निर्विष्टः कायो यैस्ते निर्विष्टकाया निर्विष्टकाया एव निर्विष्टकायिकाः, स्वाथै कप्रत्ययोपादानात् , तत्सहयोगादितो निविष्टका- यिकं, तस्य च बोद्धार (वोढारः) ४ अनुपरिहारिकाश्च ४ कल्पस्थितश्चकः १ इति नको गणः, तत्र परिहारिकाणां निर्विश्यमानकं, अनु- परिहारिकाणां निर्विष्टकायिक, कल्पस्थितस्य चेति गाथार्थः ॥१२७६।। कथं पुनरयं नवको गगस्तपः करोतीत्याह-'परिहार' इत्यादि । परिहारः पुनरसौ ज्ञेयः 'परिहारियाणां' चोदृणां ग्रीष्मशिशिरवर्यासु प्रत्येकं त्रिविकल्पः, किमुक्तं भवति ? परि- १२३ ग्री. हार इति, अत आह-तपः कर्मकञ्चुकसत्तापकारी तपोविशेष इत्यर्थः । स्थापना २ ३ ४ शि. । तथा चाह-चिट्टे (गिम्हे) त्यादि स्पष्टा, नवरं पौवापर्ययन्त्रभावनार्थति योद्धव्यम् । एवमिमेष्यायामाम्लेन पण्मासांस्तपः कुर्वत्सु हारेपु को विधिः १ इत्यत आह-'सेसा इत्यादि, शेपाः पुनरनुपरिहारिकाः कल्पस्थितश्च प्रायः, प्रायोग्रहणं स्वेच्छयोपासकरणाविरोधात् , 'नियतभक्ताः' इति मतिदिवमाया- माम्लभोजिनः, तथा चाह-'भत्त'मित्यादि, पाठसिद्धम् ।।७७-७९॥ एवम्-'परी'त्यादि।।परिहारियाणं ति निधिस्तमाणाणं इयरे पडियरणं करंति, भक्तं चोभयोरपि यथायोगमुक्तवद् भावनीय, तथा अनुपरिहारियाणं ते चं चरतार्ण इयरे निर्विष्टकायत्वात्प्रतिजागरण कुर्वन्ति, भक्तं च भवितवत् , नतः स्थितकल्पस्यापि भक्तं तेन विधिना असेपितः, तयो मुद्राषितरे प्रतिजागरणमातन्वते, एवं त्रया- ३४५ वा.

·विशेपास कोट्याचार्य पृत्ती चारित्र- पचक ॥३७८॥ ॥३७८॥ णामपि 'उच्छम्मासा उ तवोति अट्ठारसमासा लग्गतित्ति गाथार्थः ॥१२८०॥ ततः किं कुर्वन्तीत्याह-'कप्पे'त्यादि । तत्परि. समाप्ती कदाचित्पुनस्तदेव प्रतिपद्येरन् जिनकल्पं वोपयन्ति, गच्छं वा प्रविशन्ति, क्वेदं पुनश्चरणमित्यत आह-स्थितकल्प पत्र नियमात्, नास्थितकल्प इति, तस्मिन्नपि द्वयोः पुरुपयोगयोस्ते स्युः, एतदुक्तं भवति-तीर्थकृत्समीपे चेदं प्रतिपद्येयुः तीर्थकृत्समीप- प्रतिपन्नान्यसमीपे वा, णो उपद्वावियठावगा इति गाथार्थः ॥१२८१॥ द्वारम् ॥ चतुर्थशब्दार्थमाह-कोवादी' त्यादि ॥ कोपादी फोरमानमायालोमाख्यः कपायव्रातः संपरायो भण्यते, संसपर्यंत्येभिः संसारमिति संपरायाः, तदिह यत्रासौ संपरायः सूक्ष्मोऽवशेषो लोमां- शारशेषतयाऽणीयांस्तत्सूक्ष्मसंपरायमिति गाथार्थः ॥१२८२|| तदपि द्वेधेत्यत आह-'सेढि'मित्यादि कण्ठसिद्धम् ।।८शाद्वारम् । पञ्च- मस्य शब्दार्थमाह-'अहे त्यादि । अथेत्यव्ययं याथातथ्याथै, आङभिविधावेव, ततश्च याथातथ्येनाभिविधिना या ख्यातं कथित- मिति यथाण्यातं अनतिचार वादकपायत्वादिति गाथार्थः ॥१२८४ा 'त' मित्यादि॥ तद् द्विविधं, छगस्थविधानतः केवलिविधानतय पुनरेकै द्विविध, तनाद्य खयसमयविधाणदो' द्विविधं, द्वितीयं तु सजोगिकेलिविहाणतो अजोगिकेवलिविधागदो वेति माथार्थः ॥१२८५॥ साम्प्रतं निगमयन्नाह-'भणियमित्यादि स्पष्टा, नवरं स इत्युपशमः ॥८६॥ अहवे'त्यादि ।। यद्वा आयं चारित्रत्रयं क्षयोप- शमतः, शमतः क्षपतश्चोक्तं, उपशमात् क्षयाच येनोपरिमे दे, तेनोपशमं भणित्या क्षयं वक्ष्य इति गाथार्थः॥१२८७॥ 'सेढी'त्यादि। वा इत्यथया श्रेण्यन्त विनः सूक्ष्मसंपरापमुक्तं, तस्या निर्गतस्य च यथाख्यातं, अतः श्रेणीद्वयमारुपेयं, उभय श्रेणिलामे चोपशमश्रेणि- रादौ ॥१२८८॥ अतः सैव तापदुपदिश्यत इत्यत आह- अणदंसनपुंसित्थीवेयच्छक्कं च पुरिसवेयं च । दो दो एगंतरिए सरिसे सरिसं उवसमेइ ॥नि.११६॥

·.
उपशम.
श्रणिः
विशेषार
कोट्याचार्य
वृत्ती
॥३७९॥
॥३७९॥
उचसामगसेढीए पट्टवओ अप्पमत्तविरओ उ । पजवसाणे सो वा होइ पमत्तो अविरओ वा ॥१२९०॥
अन्ने भणंति अविरयदेसपमत्तापमत्तविरयाणं । अन्नयरो पडिवजइ सणसमणम्मि उ नियही ॥१२९१॥
भवमणुयंधति अओऽणंतमणताणुयंधिणो तेणं । ते चत्तारिवि समयं समेइ अंतोमुहत्तेणं ॥१२९२॥
तत्तो य दसणतिगं तओऽणुइण्णं जहन्नयरवेयं । तत्तो वितियं छक्कं तओ य वेयं सयमुदिन्नं ॥१२९३||
मशिल्लकसायाणं कोहाइ समाणजाइए दो दो। एफ्फेक्केणंतरिए संजलणेणं उवसमेइ ॥१२९४॥
संजलणाईण समो जुत्तो संजोयणादओ जे उ । ते पुव्यं चिय समिया नणु सम्मत्ताइलाभम्मि ॥१२९५॥
आसि वओवसमो सिं समोऽस्तुणा भणइ को विसेसोसिं? नणु खीणम्मि उइण्णे सेसोवसमे ग्योवसमो॥
सो चेच नणूवसमो उहए खीणम्मि सेसए समिए । सुहुमोदपया मीसे न तृवसमिए विसेसोऽयं ॥१२९७॥
वेपद संतकम्म खओवसमिएसु नाणुभावं से । उचसंतकसाओ पुण वेएइ न संतकम्मपि ॥१२९८॥
संजोयणाइयाणं नणूदओ संजयस्स पडिसिद्धो। सचमिह सोऽणुभावं पडच न पएसकम्मं तु ॥१२०९॥
भणियं च सुए जीवो वेपद नवाऽणुभावसम्मति । जं पुण पपसकामं नियमा वेएइ तं सन्वं ।।१३००॥
नाणुदियं निजीरइ नासंतमुदेह जं तोऽवस्सं । सव्वं पएसकम्म एउं मुचए सव्यो ॥१३०१॥
किह दंसणाइघाओ न होइ संजोयणाइवेदयओ? । मंदाणुभाषयाए जहाणुभावम्मिवि कहिंचि ॥१३०२।।
निचोदिन्नपि जहा सयलचउपणाणिणो तदावरणं । न विघाइ मंदयाए पएसकम्मं तहा नेयं ॥१३०३॥

·विशेपार कोट्याचार्य वृत्ती उपशम- श्रेणिः ॥३८०॥ ॥३८॥ किरिया कुणइ रोगो मंदं पीलं जहाऽवणिजंतो। किरियामेत्तकर्य चिय पएसकम्मं तहा तपसा ॥१३०४॥ दसणमोहाईओ भण्णइ अनियहिवायरो परओ। जाव उ सेसो संजलणलोभसंखेनभागोत्ति ॥१३०५॥ दसणतिगे पसंते करणतिगं कुणइ मोहसमणत्थं । आदिदुगंभि विसोही केवलमणियद्दिकरणस्स ।।१३०६॥ संखिजाइमे तो सेसे लोभोवसमओ कमा कम्मे । जाव उ सेसो संजलण लोभसंखेज भागोत्ति ॥१३०७॥ तदसंखेलाइभागं समए समए समेइ एक्केक्कं । अन्तोमुहत्तमेत्तं तस्मासंखेजभागंपि ॥१३०८॥ लोभाणुं वेयेतोजो खलु उवसामओ व खवओवा।सो सुहुमसंपराओ अहखाया ऊणओ किंचि (नि.११७) उवसामगाहिगारे तस्समभागोत्ति खवगनिदेसो । सुहमसरागातीतोऽहम्बाओ होइ निग्गंथो ॥१३१०।। घद्धाऊ पडिवन्नो सेदिगओ वा पसंतमोहो वा । जइ कुणइ कोइ कालं वचइ तोऽणुत्तरसुरेसुं ॥१३११।। अनिवद्वाज होउं पसंतमोहो मुहत्तमेत्तद्धं । उइयकसाओ नियमा नियत्तए सेढिपडिलोमं ॥१३१२॥ 'अणे'त्यादि । 'अणे'त्यनन्तानुवन्धिनो वक्ष्यमाणशब्दार्थाश्चत्वारः क्रोधमानमायालोभाः तांश्चतुरोऽपि अन्तर्मुहूर्तेन युगपदुपश- मथति-एकान्तनिस्फुरान् करोति तिरश्रीनरचितत्वात, तदो 'दंस'त्ति मिथ्यादर्शनादित्रयमेवेति भावना, ततो 'नपुंस'ति, पुरुषस्य । प्रक्रान्तत्वादनुदीर्णजघन्यतरवेदं, स्त्रीवेदस्य मध्यमतरत्वात् अतिरश्चीनत्वेनैकत्वात् , तथैव भावना, ततो 'इत्यित्ति स्त्रीवेदं, मध्यम मित्यर्थः, ततो हास्यरत्यरतिभयशोकजुगुप्सापदकं 'चः' समुच्चयार्थः, ततः प्रधानत्वादात्मीयत्वात्पुरुपर्वदं, चः प्राग्वत् , शेष च, ततो द्वौ द्वौ सदशत्वेन समानजातीयौ क्रोधौ अप्रत्याख्याननामधेयप्रत्याख्यानावरणौ, एवं मानी माये लोभौ च प्राय एककेन ·उपशम- श्रेणिः ॥३८॥ विशेषाप० । राजातीयेनैव संज्वलनेन क्रोधादिनाऽन्तरितौ-व्यवहितौ सदृशमेकस्मिन्नेकस्मिअन्तर्मुहूः उपशमयति, तिरधीनरचितावन्तर्मु(नैकरचन कोट्याचार्य चेत्युक्तं भवति, सकलश्रेणीपरिसमाप्तिकालोऽप्यन्तर्मुहर्नमेवेति भावनीयं, इह च फिल सज्वलनलोभमुपशामयंखिया करोति, तो वो वृत्ती भागौ युगपत् शमयति, ततस्तृतीयं खण्डं संख्येयभागशः कृत्वा पृथकालभेदेन शमयति, तचरमखण्डमप्यसंख्येयानि खण्डानि कृत्वा एककमणं समये समये उपशमयति, बलवत्वाल्लोभस्य, इह च दर्शनससके प्रशमिते नियतिवादरः, तत ऊर्ध्वमनियत्तियादर इति गाथा. ॥३८॥ समुदायाः॥१२८९॥ स्थापना त्वियम् ॥ उघसामे'त्यादि । का पुनरस्याः प्रारम्भका ? इत्यत आह-अस्याः प्रस्तो(स्था)ताऽनमत्तसंयत एव तावत् , अवसानमगीकृत्याह-'पजयसाणे तस्याः प्रतिपतन् स वा भवेद्-अप्रमतसंयतो वा स्यात् , प्रमत्तो वाऽविरतसम्यग्द- ीि, वाशब्दात् सम्यक्त्वमपि जयादिति गाथार्थः ॥१२९०॥ 'अन्ले' इत्यादि । अन्ये भणन्ति-अविरतदेशप्रमत्तानमत्तसंयतानाम- न्यतरः प्रतिपद्यते, इह दर्शनसप्तकोपशमे निवर्त्यभिधीयत इति गाथार्थः ।।१२९१॥ शब्दार्थ कथयन्नाह-'भ'त्याधुक्तार्था ॥९२॥ 'तत्तो येत्यादि स्पष्टा, नवरं यथायोग पूर्वानुत्तिर्योज्या ॥९३॥ 'मज्झिल्लेत्यादि । अनन्तानुबन्धिसंज्वलनयोरन्तरालवृत्तौ मध्यमकपाया- विति, शेपं स्पष्टम् ।।९४॥ अत्रानिष्णातधुद्धिर्दुर्विदग्धधीश्वोदक आह-'संजलणे'त्यादि । इह श्रमणस्य संज्वलनानामादिशब्दाद्धास्या- देचेदानी शमो युक्तः प्रागुदयसद्भावात् तदुदयसंभवाविरोधाता, कैपां तु न युक्त इत्याह-ये द्वादश संयोजनादिकपायाः, आदिशब्दा- मिथ्यात्वादि च, ते प्रागेव शमिताः, ननु कदेत्याह-सम्यक्त्वादिलाभकाले, तदनुपशमने तदलाभ इति गाथार्थः ॥१२९५।। 'आसीत्यादि । तस्मिन् कालेऽमीपा क्षयोपशम आसीत् , अत एष तानि क्षायोपशमिकानीति, अधुना तूपशम उच्यते, इत्युक्ते भ- णति चोदका-कोऽनयोः क्षयोपशमशमयोर्भेदः १, उच्यते-नन्द्रीणे मिथ्यावादौ क्षीणे सति-भस्मतां याते सति 'क्षीगा निर्वाण- ·विटोपार उपशम. श्रेणि: कोटावाय शृती ॥३८२॥ ।।३८२॥ हुनाशनादिति लक्षणात् 'सेसोचसमे यति शेपे चोपशान्त-प्रायोऽपनीतशक्तिके क्षयोपशम उच्यते 'दरविज्झायविहाडिये त्यादि- वचनात् ॥१६॥ पुनर्विभागमलभमान आह-'सो पे'त्यादि । उदिते खीगंमि सेसए समिए जो होइ सो चेव समोवि भन्नइ, उच्यते- मूत्र ! गुल्मोदयता मनाम्, मनाम् स्फुरणता मिश्रेस्ति, 'दरेत्यादिवचनात्, न तूपशमिते साऽस्ति, 'छारपिहिउव्य उवसंता' इत्यध. स्तादेव गतत्वात्, अयमनयोर्विशेषः, आवृतानाधृताभोगभोगकृत इति भावनेति गाथार्थः ॥१२९७॥ तथा चाह-वेदेदी'त्यादि गतार्धा, नारं सत्कर्मति प्रदेशर्म आह, नस्सादिहपां शम उच्यत इति प्रतिष्ठितम् ।।९८॥ पुनरप्याह-'स'मित्यादि । ननु संयोजना- देख्दयः संयतस्य निपिद्धस्तकिमुच्यते 'समोऽधुण'त्ति, उच्यते, सत्यं, इहासावुदयोऽनुभावं प्रतीत्य प्रतिषिध्यते, न प्रदेशमङ्गीकृत्य, नियमवेयत्वान् प्रदेशानुभरस्येति गाथार्थः ॥१२९९।। तथा चोक्तमागमे-"एनं खलु गोयमा ! मए दुविहे फम्मे पन्नते, तंजहा-पए- सकम्मे य अणुभाषकम्मे य, तत्व णं जंतं पएमझम्म तं नियमा वेएइ, तत्थ णं जं तं अणुभावकम्म तं अत्धेगइयं वेदेइ अत्धेग- तिय नी वेण्इ (भग०) तथा चाह-'भणियं चेत्यादि मतीतार्था ।।१३००।। तथाहि-'ना इत्यादि । न कर्मानुदितं निर्जीयते, न चास- दुदेति, किं तहिं ?, सदुदेति, सनय प्रदेशानुभवफलानुभवौ, यस्मादेवं तस्मात्सर्व सत्कर्म संवेद्य सर्वो मुच्यते, तसात्मदेशवेद्यानाममी- पामसुना शम उच्यत इति ॥१३०१॥ प्रकरणं पुनरप्याह-'कि'त्यादि, पुनद्धं कंठं, नवरं प्रदेशत इति वाच्यं, उच्यते-मन्दानुभाय- तया, यह फचिदनुभयनकापि नापि विघाताय दृष्टम्॥१३०२॥ को दृष्टान्तः ? इत्यत आह-नियो' इत्यादि । नित्योदित्तमपि मति- मानापरणीयादि चतुष्टयं मकलचतुर्जानिनोन मत्यादिज्ञानविघाताय मन्दानुभावत्वात् , तद्वत्पदेशकर्मापीति गाथार्थः॥१३०३।। अपि श-'किरिपत्यादि । जहा रोगो 'किरियाए' सीराइपाणलक्षणाए अवणिजंतो मंदं पीलं फरेइ गत्पानऋतदुःसमानत्वात् , नोदय- ·उपशम- श्रेणिः विशेषा कोट्याचार्य वृत्ती ॥३८३॥ ॥३८३॥ कृतां महतीं, एवं जहा रोगो तहा पएसकम्मं, जहा खीरपाणं तहा तवो, पीडा तुल्लादि, ततः शुभं, कथं ?, इह निरयगतिनामादि- प्रकृतयो नहि मारकादिभावेनानुभूयन्ते यतिना, न चाननुभूय तद्विनिवृत्तिः, अतोऽवसीयते तपसा प्रदेशकर्मणोऽनुभूतिरिति गाथार्थः ॥१३०४॥स च दर्शनसप्तकोपशमात् परतस्तु क उच्यते ? इत्यत आह-अत्र गाथाद्वयमधिकं ताडपत्रपुस्तके दृश्यते-'दसणेत्यादि, 'तद' इत्यादि गतार्था । 'तस्सासंखिजभागंपिति तस्य लोभस्यासंख्येयतममपि भागमुपशमयन् सूक्ष्मसंपरायो भण्यते । एतयोत्तरगाथासम्बन्धनार्थमभ्यधायि ।।१३०८॥ आह च-'लोभाणु' मित्यादि । लोभचरमासंखेजभागे खंडे वेएंतो उपसामगसे- दीए या खवगसेटीए पा सुहुमसंपरायो भन्नइ, यथारख्यातात् किश्चिन्न्यून इति गाथार्थः ॥१३०९॥ खबओ वा प्रस्तुताभिधानं | चेत्तन्न, यतः-'उच' इत्यादि । 'तस्समभागों' तत्समानदेश इति भावना, ततः सूक्ष्मेत्यादिसम्बन्ध इति गाथार्थः ॥१३१०।। स च- 'पद्धाऊ' इत्यादि । यद्धायुः प्रतिपन्नः श्रेणिगतो वा सामान्येन प्रशान्तमोहो वा विशेषेण यदि कश्चित् कालं करोति ततोऽनुत्तरवैमानिकपूत्पद्यते, बद्धस्यायुष्कस्य वेद्यमानत्वात् , च्युते त्वनियमो, नानागतित्वादिति गाथार्थः ॥१३११॥ 'अनी'- त्यादि । अथानिवद्धायुः प्रतिपद्यते ततो भूत्वा प्रशान्तमोहो मुहूर्त्तमात्राद्धां कालं उदितकयायः प्रोद्दीप्तलोभाणुः काचिद्दण्डकादौ विपये निवर्तते' प्रतिपतति श्रेणिप्रतिलोमं अधोमुख इत्येतावत्कालस्थितित्वादस्या इति ।।१३१२॥ महदेतदत्यद्भुतं, निधान- लाभोऽपि न दौर्गत्यापगमोपहतजीवस्य भवतीत्यत उपदेशमाह - उवसामं उवणीया गुणमहया जिणचरित्तसरिसंपि। पडिवायंति कसाया कि पुण सेसे सरागत्थे ?।नि११८॥ दवदूमियंजणदुमो छारच्छन्नोऽगणि व्व पचयओ। दावेइ जह सरूवं तह स कसाओदए भुज्जो ॥१३१४१ ·पिनेरा कोट्याना कपाय- दुष्टता 1३८४॥ ॥३८४॥ तम्मि भये निब्याणं न लभइ उक्कोसओ व संसारं । पोग्गलपरियहद्धं देसूर्ण कोइ हिंडेजा ॥१३१५|| जइ उवसंतकसाओलहइ अणंतं पुणोऽविपडिवायं । न हुभे वीससियव्यंथोवेवि कसायसेसम्मिानि.११९। अणथोवं वणथोत्रं अग्गीथोवं कसायथोवं च । न हु भे वीससियव्यं थोपि हु तं वर्ल्ड होइ।नि.१२०॥ दासत्तं देइ अणं अइरा मरणं यणो चिसप्पंतो । सन्चस्स दाहमग्गी देंति कसाया भवमणंतं ॥१३१८॥ ओवसमं सामाइयमुइयं वाइयमओ पवरग्वामि । सुहुममहक्खायपि य ग्वयसेढिसमुन्भवं तं च ॥१३१९॥ अण-मि-मीस-सम्म अह नपुंमिथिवेयछक्कं च । पुमवेयं च ग्ववेई कोहाईए य संजलणे ॥१३२०॥ पडियत्तीप अविरय-देस-पमत्ता-उपमत्तविरयाणं । अन्नयरो पडिवजइ सुद्धज्झाणोवगयचित्तो ॥१३२१॥ पढमफसाए समयं ग्यवेइ अंतोमुहुत्तमेत्तेणं । तत्तो चिय भिच्छत्तं तओ य मीसं तओ सम्म ॥१३२२॥ पद्वाज पडियन्नो पढमफसायक्लए जड मरेज्जा । तो मिच्छत्तोदयओ चिणेन भुज्जो न खीणम्मि |१३२३॥ तम्मि मओ जाइ दियं तप्परिणामो य सत्तए ग्वीणे । उवरयपरिणामो पुण पच्छा नाणामइगईओ।१३२४॥ वीणम्मि दंसणतिए कि होइ तओ तिदसणाईओ?। भण्णइ सम्मविट्टी, सम्मत्तम्बए फओ सम्म १।१३२५॥ नियलियमयणकोइवरूवं मिच्छत्तमेच सम्मत्तं । ग्वीणं न उ जो भावो सहहणालवणो तस्स ।।१३२६।। मो तस्स विमुदयरो जायइ सम्मत्तपोग्गलकग्वयो। दिदिव्य सपहसुद्धन्भपडलविगमे मणूसस्स ।१३२७)

·क्षपकणिः
विशेपाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
॥३८५॥
१३८५॥
जह सुद्धगलाणुगयं वत्थं सुद्धं जलक्खए सुतरं । सम्मत्तसुद्धपोग्गलपरिक्खए.दसणंऽपेवं ॥१३२८।।
तम्मि य तइयचउत्थे भवंमि सिझंति खइयसमत्ते। सुरनरयजुगलिसुगई इमंतु जिणकालियणराणं ११३२९।
सेसन्नाणोचगमे सुद्धयरं केवलं जहा नाणं । तह खाइयसम्मत्तं खओवसमसम्मविगमम्मि ॥१३३०॥
निव्वलियमयणकोचमत्तं तेल्लाइमीसियं मदए । न उ सोऽवाओ निव्वलियमीसमयकोद्दवचाए ॥१३३१॥
तहसुद्धमिच्छ सम्मत्तपोग्गला मिच्छमीसिया मिच्छं (मीसं)। होज परिणामओवा सोऽवाओखाइए नत्थि॥
बद्घाऊ पडिवन्नो नियमा वीणम्मि सत्तए ठाइ । इयरो अणुवरओ चिय सयलं सेटिं समाणेइ ॥१३३३॥
विइयतइए कसाए अट्ठारंभेइ समयमेसिं च । ग्ववियम्मि मज्झभागे पयडीओ सोलस खवेइ ॥१३३४॥
नरयतिरियाणुपुब्वी गई उ चत्तारि आदिजाईओ। आयावं उज्जोयं थावर साहरणं सुहुमं ॥१३३५।।
तिन्नि महानिहाओ अट्ठगसेसं तओष्णुदिण्णाणं । वेयाण जहन्नयरं तत्तो थीयं तओ छक्कं ॥१३३६||
तत्तो य तइयवेयं एक्केक्कं तो कमेण संजलणं । सव्वत्थ सावसेसे मग्गिल्ले लग्गइ पुरिल्ले ॥१३३७।।
दसणमोहवरखवणे नियहि अनियहिवायरो परओ। जाव उ सेसो संजलणलोभसंखेजभागोत्ति ॥१३३८॥
तदसंखिजइभागं समए समए खवेइ एक्केक्कं । तत्थ य सुहुमसरागो लोभाणू जावमेक्कोऽवि ॥१३३९।।
खीणे खवगनिगंठो चीसमए मोहसागरं तरिउं । अंतोमुहुत्तमुदहिं तरि थाहे जहा पुरिसो ॥१३४०॥
' छउमत्यकालदुचरिमसमए निई खवेइ पयलं च । चरिमे केवललाभो खीणावरणंतरायस्स ॥१३४१॥

·क्षपकणि
विशेषा
कोट्याचार्य
वृत्ती
॥३८६॥
॥३८६॥
'उ'त्यादि 'दत्यादि, यथेह दावानलानुभूपितोऽञ्जनद्रुमः पुनरुदकासेचनादिमत्ययलाभादंकुरादिरूपतां भूयोऽप्यामोति,
भस्मच्छन्नो वाऽनलः, तथाऽसावपि जीवो भूत्वा तथाभूतो भूयोऽपि तथा भवति येन-'तम्मी'त्यादि । अथवा स तस्मिन्नेव मवे
निर्वाणं न लभते, तस्य क्षपकश्रेण्यायत्तत्वात् , द्वितीयभवे तु लभेतापि, उत्कृष्टतस्तु सम्यग्दृष्टिकाल इति । एवम्-'जदी'त्यादि ।
'अग इत्यादि, अणं ऋणं, शेषं स्पष्टम् । 'दासत्त'मित्यादि स्पष्टा । दारं ॥१३१३-१८॥ 'ओव'इत्यादि । यतच 'सुहुमे'त्यादि।
'अण'इत्यादि । 'पडी'त्यादि, प्रतीतार्था, नवरं पूर्व विदप्रमत्तः शुक्लध्यान्यपि, शेपास्तु धर्मध्यातार एवेति॥१३१९-२०-२१॥ अत्र
च-'पढमे त्यादि, प्रतीतार्था । असावेतत्प्रस्तोता-'बद्धाऊ' इत्यादि । यदि नरकादौ चद्धायुः प्रतिपन्नः स्याद् , स च यद्यनियत-
कालत्यादायुरन्तस्य प्रथमकपायक्षयमात्रे म्रियेत ततो भूयोऽप्यसौ तांश्चिनुयात्, किं कारणमित्यत आह-मिथ्यात्वोदयकारणावस्थानात्,
क्षीणे मिथ्यात्वे, किममूलं प्रवर्तत ? इति गाथार्थः ॥१३२२-३॥ 'तम्मीत्यादि । तस्मिन्-कपायचतुष्टये क्षीणे मृतो देवलोकं याति,
तथा च सप्तके 'क्षीणे' भसतां याते, दिवं यातीति वर्तते, क्षपकश्रेणिपरिणामः सन् , न तूत्तरकालं, आह च-उपरतपरिणामः पुनः
पश्चान्नानामतित्याचित्रगतिः स्यात्, चतुर्गतिकत्वादिति गाथार्थः॥१३२४॥ ननु च-'वीणम्मी' त्यादि । क्षीणे दर्शनत्रये, सप्तक
इत्यर्थः, किमसौ भवति १, उच्यते, त्रिदर्शनातीतः, एकवाक्यतया वा प्रश्नः, उच्यते-सम्यग्दृष्टिः, श्रेणिकवत् ।।२५।। आह-
मोहनीयांशत्वात् सम्यक्त्वस्य तत्क्षये कुतः सम्यक्त्वम् १ । इत्यत आह-निव्बलिए' त्याति ।। एवंरूपं मिथ्यात्वमेव यत् क्षीणं
तस्स, न तु यो भावः श्रद्धानलक्षणस्तस्य जन्तोः, तस्येदानीमेवोदिततरत्वात् ।।२६॥ तथाहि-'सो'इत्यादि।। स तस्य दृष्टिलक्षणो भावो
विशुद्धतरो जायते, सम्यक्त्वपुद्गलक्षयात् , सांसिद्धिकत्वात् , 'इदिरिख' चक्षुरिख ॥२७॥ अनुग्रहायाह-'जहे त्यादि, सुगमम् ॥२८॥

·सपकणि ॥३८७॥ 'सेम' इत्यादि । यथा या ज्ञानचतुष्टयापगमे शुद्धतरं क्षायिकं ज्ञानान्तरं प्रादुरस्ति, न त्वज्ञो भवति, एवं क्षायोपरामिकसम्यक्त्वा. विशेपार भावे क्षायिकदर्शनं भवतीति गाथार्थः ।।१३२९-३०॥ तथा चानयोः सापायानपायत्वमाह-'निव्वलि' इत्यादि । मदननिर्वलि- कोट्याचार्य तकोद्रयभक्तं तैलक्षीरादिमिश्रितं 'मदयेत्' विध्याद् प्रामि, नात्र सन्देहः, सापायत्वाव, अशुद्धप्रकृतिसाद , न त्वसौ विपर्यये दोप इति गाथार्थः॥१३३१।। 'तहे'त्यादि । 'तह सुमिच्छत्तपोग्गलहितो जे जाया संमनपोग्गला ते मि(स्स)परिणामया वेति द्वयी ।३८७॥ गतिरिति, सोऽपायः क्षायिक नास्ति, न ह्यभुजानः पुद्गलेभ्योऽपराध्यतीति गाथार्थः ।।१३३२॥ इह-'यद्वाऊंइत्यादि । आयुष्कस्य दोपादिति हृदयं, शेषं स्पष्टं ॥३३॥ ततो दर्शनमोहनीयक्षयानन्तरम्-'विइए'त्यादि। द्वितीयत्तीयौ चतुर्णामपि मध्यमौ तौ चाटौ तान् प्रस्तौति, क्षपणमङ्गीकृत्यैतेपां च स्वं तचं क्षपयति, मध्यभागोदेशेऽन्याः पोडश प्रकृतीः प्रक्षिप्य 'क्षपयति' ग्रसते, प्रशस्तासाधारण- रुचित्वाद् अझैपभुक्तग्रासाम्रकरमर्दकविमाकशफलादिवदिति गाथार्थः ॥१३३४॥ तार्थताः-'नरयेत्यादि । 'नरयाणुपुन्विति प्रथम तागनरकानुपूर्वी नाम यजीनस्य तद्गतिवन्धन, वृषभनासिकन्यस्तसंसानीयत्वाद्, यया कर्मपुद्गलसन्तत्या तत्र नीयत इत्यर्थः, यया पोर्दो(बद्धोत्तमागाधश्वरणादिरूपो भवति, एवं सर्वत्र, तथा तिरियाणुपुग्विति तिर्यगानुपूर्वीनामाप्येवमेव २, तथा 'नारकगति' नि यदुदयानारकगतावाविर्भवति ३, एवं 'तिरियगतित्ति यया च तिर्यग्गताविति ४, तथा चतस्थाद्याः प्रक(जा)तय एकेन्द्रिय. द्वित्रिचतुःसज्ञिताः, तथाऽऽतपनामादिपञ्चकम् ॥३५॥ 'तिन्नी'त्यादि। तिम्रश्च महानिद्रा-निद्रानिद्रा प्रचलाप्रचला स्त्यानद्धिरिति च १६ । ततोऽष्टानां शेष, पश्चार्द्ध तु पूर्ववत् ॥१३३६॥ ततो येत्यादि । इह दर्शनसप्तकस्थायिनं सम्यक्त्वापायाएके मुक्त्वा सर्वत्र भावविशेपे पाश्चात्ये तिष्ठति सति पौरस्त्ये लगति, अत्यन्तपदुत्वाद, प्रदीर्घशुष्कशष्पकाष्ठशीर्णपतिवपनगोमयादिसंभृतदावानल- ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती आवरणक्ष- यकेवलयोः नयो ॥३८८॥ ||३८८॥ वत, सर्व चैतत् पौर्वापर्येणान्तर्मुहूर्त्तमिति गाथार्थः ॥१३३७॥ स च-'दसणे'त्यादि । दर्शनमोहनीयक्षये निवत्र्तिवादरः श्रेणिकवत्, परतस्त्वनिवर्तिवादर: आसंज्वलनलोभासंख्येयभागादिति गाथार्थः ॥१३३८॥ तदेत्यादि । तस्य संज्जलनलोभान्त्यसंख्येयभाग- स्थासंख्येयभाग, शेष भावितवत् ।।१३३९॥ एवम्-'खीणे इत्यादि । क्षीणेऽष्टाविंशतिविधे मोहनीये क्षपकनिर्ग्रन्थो यथाख्यातचारित्री भण्यते, स च तस्यामवस्थायां विश्राम्यति, तीर्णमोहसागरत्वात् , कियन्तं कालं यावदित्याह-अन्तर्मुहूर्त, द्रव्यसमुद्रतरितपदिति गाथार्थः ॥१३४०॥ ततः-'छउमत्थेत्यादि । छद्म-आवरणं छमनि तिष्ठतीति छद्मस्थस्तद्विपयः काल छद्मस्थकालः, द्विसमयन्यूनम- न्तर्मुहूर्त्तमित्यर्थः, तसाच्छयस्थकालाद् द्वितीयश्वरमः समयोऽस्येति छमस्थकालद्विचरमसमयस्तस्मिन् निद्रां क्षपयति प्रचलां च, प्रागक्ष- पितत्वात् , चशब्दादक्षपितं चान्यद , उक्तश्च-"देवगति आशुपुच्ची, विउवि संघयण पढभवआई। अन्नयरं संठाणं" मुक्त्वा यत्र व्य- पस्थित इत्यर्थः, तथा तीर्थकरनाम योऽतीर्थकरो भवति आहारनाम चेति, इतरसमयव्यापारमाह-चरमे समये छमस्थकालस्य केव- लज्ञानोत्पत्तिर्भवति, किंविशिष्टस्य सतः ? इत्याह-क्षीणज्ञानदर्शनावरणान्तरायस्येति, उक्तश्च-"चरिमे नाणावरणं" इत्येव- मादि, ततः 'संभिण्ण' (१३५०) मित्यत्राभिसम्पन्धो भविष्यति, इह चावरणक्षयात्केवलोद्भूतिरिति व्यवहारनिश्चयो ब्रूतः, तत्र तावत् आवरणक्खयसमए नेच्छइअनयस्स केवलुप्पत्ती । तत्तोऽणंतरसमए ववहारो केवलं भणइ ॥१३४२।। नाणं न खिजमाणे खीणे जुत्तं जओ तयावरणे । न य किरियानिहाणं कालेगत्तं जओ जुत्तं ॥१३४३॥ जइ किरियाए न खओ को हेऊ तप्परिक्खए अन्नो । अह ताए किह काले अन्नत्थ तई ग्वओऽण्णत्थ?॥

·विशेपार कोट्याचार्य वृत्ती आवरणक्ष- यकेवलयो नयो ॥३८९॥ ॥३८९॥ किरियाकालम्मि खओजइ नस्थितओन होज पच्छावि जइव किरियस्स खओ पढमम्मिवि कीस किरियाए ?॥ जं निजरिनमाणं निज्जिण्णंति भणिय सुए जं च । नो कम्मं निजरिजइ नावरणं तेण तस्समए ।१३४६) जइ नाणमणावरणेऽवि नत्थितोतंन नाम पच्छावि। जायं च अकारणओतमकारणओ चिय पडेना॥१३४७॥ नाणसावरणस्स य समयं तम्हा पगासतमसो व । उप्पायव्ययधम्मा तह नेया सवभावाणं ॥१३४८॥ उभयावरणाईओ केवलघरनाणदसणसहायो । जाणइ पासइ य जिणो नेयं सव्वं सयाकालं ॥१३४९।। 'आवरणे'त्पादि । आवरणविचटनसमय एवं नैश्रयिकनयस्य केवलज्ञानमुन्मुक्तिमातनुते, क्रियाकालनिष्ठाकालयोरमेदात्, क्रियमाणकृतवत् , भेदे च क्ष्यक्रियाअभावभावित्वेन ग्रन्थ्यभेदकालेऽपि स्यात्, ततः क्षयसमयादनन्तरे समये केवलमुत्पद्यत इति व्यवहारो भणति, क्रियाकालनिष्ठाकालयोर्भेदात् कृते कृतवत्, अभेदे च कृतत्वेन क्रियावैयर्थ्यमपि स्यात् ॥१३४२।। तथाहि-'नाण' मित्यादि । 'ज्ञान' केवलज्ञानाविभवनं 'न क्षीयमाणे न द्राग् दश दिशो विचटति सति केरलज्ञानावरणे संभवति, किं कारणमित्यत आह-'युक्तं' घटमानकं 'तदावरणे केवलावरणे क्षीणे सति यतः, एतदुक्तं भवति-आधसमयस्यावरणक्षयक्रियाकालत्वात् द्वितीयस्य निष्ठाकालत्वात् न क्रियाकाले तत् , किन्तु क्रियोत्तरकालं, न च क्रियानिष्ठयोरेकसमयता युक्ता, क्रियायैयर्थ्यप्रसङ्गाद् , यतो नाद्य- च ममय इदं, किन्तु द्वितीय इति गाथार्थः॥१३४३॥ उच्यते-भवती ह्यावरणक्षयः अक्रियया क्रियया वेति !, किंचाता,-'जदी'त्यादि। यदि क्रियया' सदनुष्ठानलक्षणया 'न क्षयः न विचटनं वदावरणस्य ततः 'तत्परिक्षये आवरणपरिक्षये कोऽन्यो हेतुः १, क्षप्यं च तदारयोः, सर्वज्ञाभ्युपगमात्, अथ मन्यसे तया तत् परिक्षय इति, कहं अनस्थ तयी क्रिया ?, मथम इति भावना, 'खयोऽपणत्यत्ति ·म विग्रेशर फोट्याचार्य। पत्तो आवरणक्ष- यकेवलयो नयो ॥३९०॥ ॥३९०॥ - क्षयस्त्वन्यत्र, द्वितीय इति भावना, न त्वेकसामयिक एवं क्रियानिष्ठाऽभ्युपगमे क्रियासाफल्यमिति गाथार्थः ॥१३४४॥ अपिच- 'किरियेत्यादि । क्रियाझालेऽप्यायसमयवर्तिनि क्षयो यदि नास्ति ततोऽसौ पश्चादपि न स्याद् अक्रियत्वात् माग्वत् , अपि चैवं वदभिप्रेतसमयेऽपि केरलोत्पत्तिन, क्रियाशून्यत्वात् , क्षपकनिर्ग्रन्थत्वान्यतरसमयवत् , तथा यदि च द्वितीयसमये क्रियस्य क्षयस्ततः प्रथमसमयेऽपि किं क्रियया ?, तामन्तरेणैव क्षयोऽस्त्विति गाथार्थः ॥१३४५।। अपि च-न प्रतिज्ञामात्रेणैतन्त्रीयते, आर्थेऽप्येतदेवास्त इति, आह च-'ज'मित्यादि । यम्मानिर्जीर्यमाणं निर्जीर्णमिति सूत्रे भणितं 'चलमाणे चलिए जाव निगरिजमाणे निजिण्णे' (भग०)ति, अतः क्षीयमागमारणं क्षीणमेवेति नानयोः कालभेदः, 'जं चाति यसाय भणितं 'सुते' इत्यनुवर्तते, नोकर्म निर्जीयते, किं तर्हि १, वेपते, यत तेन कारणेन तत्समये-चरमममये न पतिपन्धकमस्ति, अमतिबन्धकस्य तु केवलं को निरुणद्धि, अहं चेद् , उच्यते- ॥१३४६॥ 'जदी'त्यादि। यदि 'जानं केवलज्ञानं 'अनावरणेऽपि' आवरणविचटनवेलायामपि 'णस्थितिनोत्पद्यते, उत्पद्यते वन्य- काले यदि 'तो ततम्तज्ञानं न नाम पश्चादपीति, सर्वज्ञाभावाद्, (इ)टं यदि मीमांसकानां भवितेति, अपि च-एवं जातं च अकार- णदो यथा द्वितीयसमय इति शेपः तह तं अकारणतोचिय पडेजा, एतदुक्तं भवति-कारणाजायमानं सद्वस्त्वास्थानियममासादयति, यदि त्वकारणाजायते, नवकारणादेव व्यवेत, निमिताविशेषाद्, द्वितीयेऽपि न केवलं, निरावरणत्याद् आद्यसमयवत् ततश्च 'नित्यं सचमसत्वं उत्यादिदोषः, निर्हेतुकविनाशे निर्हेतुकोत्पादात् , न चैवमिति गाथार्थः॥१३४७॥ 'नाणस्से'त्यादि । तस्मात्कालाभेदेन योद्धव्याविमापिति वास्यशेपः, कौ ?-उत्पादन्ययधमी, कयोरिवेत्याह-प्रकाशतममोरिच, किं केवलस्यैवेयं गतिः, नेत्याह-ययाऽस्य तया मर्वेषां भावानामेवमिमी तेयाविति गाथार्थः ॥१३४८|| ततश्च-'उभयेत्यादि स्पष्टा ॥१३४९।। अत उक्तम्- ·संभिन्नज्ञानं विशेषाव० कोट्याचार्य वृत्ती ॥३९॥ ॥३९॥ संभिन्नं पासंतो लोगमलोगं च सव्वओसव्वं तं नत्थिन पासइ भूयं भव्धं भविस्सं च ॥ नि.१२१॥ याहिं जहा तहतो संमिन्नं सव्यपजहिं वा । अत्तपरनिविसेसं सपरप्पज्जायओ वावि ॥१३५१॥ संभिन्नग्गहणेण व दन्यमिह सकालपज गहियं । लोगालोगं सव्वंति सवओ खित्तपरिमाणं ॥१३५२॥ तं पासंतो भूयाइं जं न पासइ तओ तयं नस्थि । पंचस्थिकायपजयमाणं नेयं जओऽभिहियं ॥१३५३।। तवनियमनाणरुक्खं आरूढो जं(य)जिणो अमियनाणी । एत्तो स परंपरओ एत्तो जिणपवयणुप्पत्ती।१३५४॥ निज्जुत्तिसमुत्थाणप्पसंगओ जाव पश्यणुप्पत्ती । पासंगियं गयमियं वोच्छामि इओ उवग्यायं ॥१३५५॥ अच्छउ तावुग्घाओ का पुण जिणप्पवयणप्पसूइत्ति।तं कित्तियाभिहाणं पचयणमिह को विभागो सो|१३५६। एयं पसंगसेसं वोत्तुमुवग्यायवित्थरंवोच्छं। तो सेसहाराई कमेण तस्संगहो चेमो ॥१३५७।। 'संभिन्न'मित्यादि । 'बाहिमित्यादि ।सं-एकीभावेन भिन्नं संभिन्न, किमुक्तं भवति ? इत्याह-यथा वहिस्तथान्तः, घटं हि यथाs न्तरन्न्यनतरे पश्यत्येवं बाह्यान्त्यप्रतरेऽपि यावन्मध्यं, प्रतरद्वय इत्यर्थः । तथा मर्वपर्यायभिन्नं वा, संभिन्नमिति वर्तते, घटपरमाणून ह्यन- न्तानन्तपर्यायानुविद्धान पश्यतीत्यभिप्रायः, तथाऽऽत्मपरनिर्विशेष वा संभिन्नं, यथाऽऽत्मानमेवं परमपि जानतः संमिन्नं दर्शनमुच्यते, स्वपरपर्यायभेदेन या पश्यतः संभिन्नमिति गाथार्थः ।।१३५०-५१॥ 'संभिन्ने'त्यादि । अथवा संभिन्नमिति द्रव्यं गृह्यते, कोऽत्र भावार्थः ?, कालपर्यायौ हि तत्पर्यायौ, ताभ्यां समस्ताभ्यां, समन्ताद्वा भिन्नं संभिन्नं, शेपं सुगमम् ॥५२॥ 'तं'इत्यादि च । 'तवे'त्या- दि । तदेवमुक्तेन ग्रन्थकलापाटोपेन 'अयं' ति असो जिनोमितज्ञानी, यस्तपोनियमज्ञानवृक्षमारूढः स उक्तः, तथा 'एत्तो' त्ति अतो

·विशेपारक
कोट्याचार्य
प्रवचनादि-
द्वारची
वृत्ती
॥३९२॥
॥३९२॥
जिनात् स भावपरंपरको लग्नो येनेयं सामायिकनियुक्तिरायाता, एतस्माच यक्ष्माणा जिनमवचनोत्पत्तिः प्रस्तुतेति गाथार्थः ॥५३-५४॥
एतच प्रासङ्गिकमुक्तमिति, आह च भाष्यकार:-'निज्जुत्ती' त्यादि । नियुक्तिसमुत्थानप्रसङ्गतः तपोनियमज्ञानवृक्षारोहणादार-
भ्य, कियन्तीं भुवं यावदित्याह-यावत्प्रवचनोत्पत्तिः, एतत्किमित्याह-पासङ्गिकमेतत्-गतं प्रसङ्गेनैतदुक्तं, इदानीं प्राप्रतिज्ञावन्यव-
हितस्फुरन्मतिर्भूयोऽप्याह-इत ऊर्ध्व उपोद्घातं वक्ष्ये, कृतमाङ्गल्योपचार इति गाथार्थः ॥ १३५५ ॥ अथाद्याप्यपान्तराले वक्तव्य-
मुत्पश्यन्नन्यदेवाह-'अच्छउ' इत्यादि । तिष्ठत्वयापि तावदुपोद्घातः सान्न्यासिका, अनवसरत्वात् , का पुनरिय जिनप्रवचनोत्पत्ति-
र्नामेति, कियदभिधानं चेह तत् प्रवचनं १, सोऽस्य को वाऽभिधानविभागः ?॥५६॥ 'एय'मित्यादि । 'एतत् जिनमवचनोत्प-
त्यादि प्रसङ्गशेपं वक्तुं तत इमं वक्ष्ये, मतिज्ञातत्वात् , ततः शेपद्वाराणि 'दारविधीय' इत्येवमादीनि, तत्संग्रहवायं ॥५३॥तद्यथा-
जिणपवयण उप्पत्ती पवयणएगट्ठिया विभागोय।दारविहीयनयविही वक्खाणविही य अणुओगो (नि.१२२)
पासंगियमाइतियं दारविहित्ति विहिउ उवग्धाओ । अणुओगद्दारं पुण चउत्थमिट्ट नयविहित्ति ॥१३५९॥
सीसायरियपरिक्वा वक्खाणविहित्ति कहणमजाया। सुत्तप्फासियणिज्जत्ति सुत्ताणुगमोऽपमणुओगो॥१३६०॥
किं पुण चउत्थदारं नयविहिमभिधाय तोऽणुओगोत्ति। चउदारासंगहिया वक्खाणविहित्ति किं गहिया ॥१३६१।।।
पंधाणुलोमयाए केई न जओ तई कमेणंपि । तीरइ निबंघिउ जे तेणेयं बुद्धिपुवत्ति ॥१३३२||
अंतम्मि उवण्णसिउ पुचमणुगमस्स नए भणई ।तं जाणावेइ सम्मं वचंति नयाऽणुओगो य॥१३६३॥
सुत्ताणुगमावसरे गुरुसीसाणुग्गहोवपसत्थं । वक्खाणविहिं जंपइ मूलदाराणहिकयपि ॥१६६॥

·प्रवचनादि- द्वारचर्चा विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती ॥३९॥ 1३९३॥ अहवासाहिकयचिय पक्रवाणंगति जंतओऽणुगमे। जंजं वक्खाणंगं तं तं सव्वं जओऽणुगमो ॥१३६५॥ सुत्ताणुगमाईए वक्खाणविही जओ तदंग सा। जं च सुयावसरे चिय सकलाई गवाइनायाई ॥१३६६॥ जइ साणुगमंगं चिय दारविहीए तओ किमाईए । ओयारेउं भन्नइ ? उझमकरणे गुणो को णु ॥१३६ दारविहीवि महत्था तत्थवि वक्रवाणविहिवियनासो। मा होस तदाईए वावाणविहिं निरूवेइ ॥१३६८।। एत्थेव गुरू सीसं सीसोय गुरुं परिच्छिउं पच्छा। वोच्छिइ सोच्छिई व सुहं मोच्छिइ व सुदिद्रुपेयालो॥१३६९॥ साऽणुगभंगपि इहं जइ भन्नइ किन कीरइ इहेच ?। दाएइ पयत्तयर वक्वाणविही य सुत्तम्मि ॥१३७०॥ अणुओगाइविभागे चक्खाणविहीवि तप्पसंगणं । जंपति केइ तेसिं वोतुं सोउंव को जोगो ? ॥१३७१॥ संगहगाहाए पुण अणुओगाई नि दाएंता। जो यन्निओऽणुओगो सोऽयं स विही जदत्यंति ॥१३७२।। सुपमिद जिणपवयणं तस्सुप्पत्ती पसंगओऽभिहिया जिणगणहरचयणाओ इमाई तस्साभिहाणाई ॥१३७३|| 'जिणे त्यादि । तत्र जिनात्प्रवचनोत्पत्तिः तथा तदेकाथिकानि एकाथिकविभागश्चैतनयं प्रसङ्गस्य शेपमास्ते, तया द्वारविधि- श्रोपोद्घातः, अयं च प्रकृत्तो भविष्यतीत्यभिप्रायः, तथा नयविधिश्चतुर्थ मूलद्वारं प्रकृतं, तथा व्याख्यानविधिशा शिष्याचार्य- योरधिकृतः, अनुयोगश्च सूत्रस्पर्शवनानुगमलक्षणोऽधिकृतः, इत्ययं तामत्सङ्ग्रहगाथापिण्डार्थः ॥१३५८१ 'पासंगिय'मित्यादि । 'सिस्से'त्यादि गतार्थम् ॥५९-६०॥ एवं तावत्सामान्येनायमर्थः, अध चोदका उपक्रमो निक्षेपोऽनुगमो नय इनि क्रमापातिनीमेनां गाथा- मयबुध्यमानो भावार्थ चानवबुध्यमानः क्रमोपन्यासमस्याः प्रविधयन्नाह-'कि पुणे इत्यादि । किं पुनश्चतुर्थ द्वारमभिधाय, कतमत् ·विरोपाव कोट्याचार्य वृत्ती प्रवचनादि- द्वारचर्चा ॥३९४॥ ॥३९॥ इत्याह-नयविधि, मूलनयद्वारमित्यर्थः 'तो' ततः पश्चादनुयोगोऽभिहितः, येनोच्यते-'नयविही अणुओगोत्ति, नन्वेवं क्रियतां 'अणुओगो यक्साणविहीं' त्येकं चोद्यम् । द्वितीयमाह-चतुर्दारासंगृहीतत्वाद् व्याख्यानविधि; किं गृहीतः, १ नम्वेवमुच्यतां 'दार- विही य णयविही अणुयोगो होइ पंचमओ' एपां च रूढया स्त्रीलिङ्गं, अन्यथा घुसकिरुपसर्गपूर्वः पुंसी (क्यन्तो घुः पा० लिंगा०)- ति वचनात् पुंलिङ्ग एवेति गाथार्थः ॥१३६१॥ अनाचार्यदेशीयोऽस्यायचोद्यस्य परिहारमाह-'धंधे'त्यादि । केचन परिहारमाचक्षते पन्धानुलोम्यादिदमभ्यधायि भद्रबाहुस्खामिना, 'दारविही य णयविही वक्खाणविही यऽणुओगो'त्ति, एतच्च ण, होढामात्रत्वात् , किमित्यत आह-'जओ तई' यतोऽसौ नयविधिः क्रमेणापि पार्यते निवन्धितुं, तद्यथा--दारविही चक्खागविधि अणुओगो नयविही य' तेनेयं नयविधिः बुद्धिपूर्वा साभिप्रायिकी, द्वारविधेरनन्तरमिति शेपः, नयानुयोगयोर्व्यत्ययः साभिप्राय इति गाथार्थः ॥१३६२॥ कथामावभिप्रायः ? इत्याह-'अंत मित्यादि ॥ इह भद्रयाहुखामी अस्य च चत्वार्यनुयोगद्वाराणि भवन्तीत्यत्राध्ययनादौ 'पुब्व'त्ति पूर्वमन्ते उपन्यस्य नयद्वारं अस्यां तु गाथायामनुगमस्य-अनुयोगस्य पूर्व यत् नयान् भगति व्यत्ययं कृत्वा तत् ज्ञापयति-नयानुयोगी प्रतिमत्रं युगपद् गच्छतः, तद्गर्भवात् , आदौ तु क्रमोपन्यासो युगपदक्तुमशक्यत्वादेवमादीति गाथार्थः ।।१३६३॥ द्वितीयचोद्य- परिहारमाह-'सुत्ता इत्यादि ॥ सूत्रानुगमावसरे अनुगमद्वितीयभेदव्याख्यानवेलायां किं ? व्याख्यानविधि शिष्याचार्यप रीक्षाप्रकारं मूलद्वारेवनधिकृतमपि अनुक्तमपि 'जल्पति' अभिधत्ते संग्रहगाथायां, किमर्थमित्यत आह-गुरुथ शिष्यश्च तौ' तयोरनु- ग्रह इति विग्रहस्तदुपलक्षित उपदेशस्तथोच्यते तदर्थ, एतदुक्तं भवति-सुश्रव्यं सुव्याख्येयं च कथं नाम शास्त्र स्थादित्येवमर्थमिति, यदुक्तं भवति-गुणवताऽऽचार्यण गुणवते शिष्यायाऽस्खलितादिस्त्रमुच्चार्य देयमित्येवमर्थमित्यतः के इवापराधः ॥६४ा एवं तापदनधि- ·प्रवचनादि द्वारचर्चा विशेपाव० कोट्याचार्य वृत्ती ॥३९५॥ ॥३९५॥ कारपक्ष उक्तः, अधिकारपक्षेऽप्यमुं दोपं परिजिहीपुराह-'अहवेत्यादि । 'जं साहिकयचिय' ति यस्मादसौ व्याख्यानविधिः अधिकृत एप-प्रस्तुत एव, क्वेत्याह-अनुगमे-तृतीये द्वारे, कुत एतत् ? इत्याह -व्याख्यानाङ्गत्वात्, ततः किमिति चेदुच्यते 'ततोचि ततः तस्मान्न दोपश्चतुरासंग्रहलक्षणः, एतदेव भावयन्नाह-यद्यद् व्याख्यानाङ्गं तत्तत्सर्व यतोऽनुगम इत्यतोऽधिकृतैव सेति गाथार्थः ॥१३६५।। अस्मिन्नेव च पक्षे इदमपरमाह, यतश्च-'सुत्ते'त्यादि ।। सुत्ताणुगमादीये वक्वाणविही जओ भगिओ न्यायविदा परमेश्वरेण 'सुत्तं पयं पयत्यो' इत्यायेतदुपलक्षकवचनाद् अतोऽनुयोगाङ्गं सेति, यस्माच 'श्रुतावसर एवं' सूत्रानुगम- प्रलाप एव 'सकलानि' प्रयोजनपन्ति गवायुदाहरणानि भवन्ति 'गोणी चंदणकंधेत्यादीन्युत्सर्गेण, तस्मादनुगमाङ्गं सेति को वक्तीयं चतुरािसंगृहीतेति, अयं चात्र भावार्थः-अवश्यमेव सूत्रे व्याख्यायमाने योग्यायोग्यनिभालनं कर्त्तव्यं, यत उक्तम्-"आमे घडे निहित्तं जहा जलं तं घडं विणासेइ । इय सिद्धतरहस्सं अप्पाहारं विगासेइ ॥ १॥” इति गाथार्थः ॥१३६६॥ तदेवं स्थिते भाविवस्त्वद्गीकृत्य चिचोदयिपुराह-'जदी' त्यादि । यद्यसौ व्याख्यान विधिः 'अनुगमा सूत्रानुगमादेः कारगमेव ततः 'द्वार- विधेः' उपोद्घातस्यादाववतार्य किं भग्यते?, कस्माद्भणिभ्यत इत्यर्थः, येनोव्यते-'गोगी चंदनकथा' ततः उद्देसे निदेसे यनिग्गमे' इत्यादि ।।६७॥ ननु को हुत्क्रमकरणे गुगो लभ्यत इति ?, उच्यते-'दारे'त्यादि॥ द्वारविधिरपि 'उदेसे निदेसे' इत्येवमादिका महा बहुवृत्तान्ता कल्याणहेतुत्वात् सूत्रवत् , ततश्च तत्रापि व्याख्यानविधिविपर्यासः अपिनीतादिप्रदानलक्षणोऽतिरोषषपाश्रवणल- क्षणो वा मा भूत् अस्तदादौ उपोद्यातविवेरादौ व्याख्यानविधि निरूपयति अतस्ततोऽयमवताउँह भण्यत इति गाथार्थः ॥१३६८।। कथं नु नाम-पत्थेवे'त्यादि अत्रै द्वारविभावाचार्यों जिज्ञामितगुणदोपाय गुणवते शिष्यायानुयोगं वल्पति, शिष्यच ·प्रवचनादि- द्वारचर्चा ॥३९६॥ गुणयदाचार्यसंनिधापेव श्रीप्यति मोक्ष्यति वा दोपवन्तं शिष्यमाचार्य इति गाथार्थः ॥ १३६९ ।। तदेवमप्युक्त निरुक्तकारी चोदक विशेपार कोव्याचार्य आह-सा इत्यादि। स व्याख्यानविधिः अनुगमागमपि सन् 'इह'अस्मिन् द्वारविघेरादौ यदि भण्यंते अपि बहुवृत्तान्तलतय इमा पृत्ती परिनाम्य ततः 'किं' किमिति 'इहैव' अस्यामेव संग्रहगाथायामसौ नोपन्यस्यते एवं यदुत 'जिणपवयणउप्पत्ती पवयणएगडिया विभागो य । पक्रवाणविही दारविही णयविही होइ अणुयोगो ॥१॥" येनोच्यते-'मुत्ताणुगमाईए सा भणिय'ति, उच्यते, संग्रहगा- ॥३९६॥ थायां पष्ठस्थानेश्स्योपन्यासं कुर्वन् 'व्याख्यानविधेः' शिष्याचार्यपरीक्षाविधेः प्रयत्नतरं दर्शयति, अवश्यमसौ कार्येत्यर्थः, क्व इ. त्याह-'सूत्रे सूत्रानुगम इति, एतदुक्तं भवति-यद्यपि कथञ्चिदुपोद्घातादौ न कृतो नाम, सूत्रानुगमावसरे त्ववश्य कर्तव्य इति ज्ञाप नार्थ, उपन्यानं त्वेवं चक्रे कृतीति न दोपः, अयं तावद् भाविवस्तुसंग्रहगाथायां मध्यमभङ्गया अर्थ उक्तः ॥७०।। अणुयोग'इत्यादि ।। इट केचिज्जल्पन्ति, किम् ?, अत आह-व्याख्यानविधिरपि संग्रहगाथापठद्वारभावी अनुयोगादिविभागे अणुओगो य णि ओओ इत्याद्यत्र वक्ष्यमाणे तत्प्रसंगेनानुयोगाद्ययसरे भण्यते कया प्रत्यासत्या ? इत्याह-तेपामनुयोगादीनां को योग्यः क उचितो वक्तुं श्रोतुं वा । इत्यनया प्रत्यासत्या ||७१॥ संग्रहगाथायां तु पष्ठद्वारे मीलयन्तः किमुक्तवन्तः ? इत्यत आह-'संग' इत्यादि ॥ संग्रहगाथायां तु अनुयोगस्य सप्तमद्वारस्यादौ दर्शयन्त एतां त्रुवते, किमित्याह-'जोवे'त्यादि, यः सविभागद्वारे 'यर्णितः' व्याव- णितः अनुयोगः सूत्रार्थयोरनुकूलः सम्बन्धः, 'वच्छगे'त्यादिना सोऽयमिति स इदानीमुच्यते, क्य, शत्रानुगमादाविति सामर्थ्याद्- गम्यते, किविशिष्टः । इत्याह-स विधिः च्याख्यानविधिर्यदर्थ, मूलद्वारासंगृहीतोऽप्यस्यामभिधीयते नियुक्तिकतेति गाथार्थः॥ ॥१३७२।। 'सुय'इत्यादि । यदुक्तं केयं जिनप्रवचनोत्पत्तिरिति, ननूक्तमईद्वचनं जिनप्रयचनं, अस्य च नियुक्तिसमुत्थानप्रसङ्गत्त

·प्रवचनमः
बाथकार्थाः
विशेषाव०
कोट्याचार्य
वृत्ती
॥३९७॥
॥३९७॥
एवोत्पत्तिरुक्ता जिनगणधरेभ्यः सकाशात्, यत्पुनरुक्तं तद्वा जिनप्रवचनं कियदभिधानं ? अभिधानविभागो पाऽस्य कः ?
इति ॥१३७२।। अत्रोच्यते-
एगट्ठियाइं तिन्नि उ पवयण सुत्तं तहेव अत्यो य । एकेक्कस्स य एत्तो नामा एगट्ठिया पंच॥नि.१२३]
जमिह पगयं पसत्थं पहाणययण व पवयणं तं च । सामन्नं सुयनाणं विसेसओ सुत्तमत्यो य ॥१३७४॥दारं
सिंचइ खरइ जमत्थं तम्हा सुत्तं निरुत्तविहिणा था। सूएइ सवइ सुव्यइ सिवइ सरए व जेणत्थं ॥१३७५।।
अविवरियं सुत्तं पिच सुट्टिय वावित्तओ व सुत्तंति। जो सुत्ताभिप्पाओ सो अत्यो अन्जए जम्हा ॥१३७६।।
सह पवयणेण जुत्ता न सुयत्थेगत्थया परोप्परओ । जं सुत्तं चक्खेयं अत्थो जं तस्स वक्खाणं ॥ १३७७॥
जुवइ व विभागाओ तिण्हचि भिन्नत्थया न चेयरहा । एगत्थापि पुणो किमिहेगत्थाभिहाणेहिं ।।१३७८।।
मउलं फुटंति जहा संकोयविवोहमित्तभिन्नाई । अत्थेणाभिन्नाई कमलं सामण्णओ चेगं ॥ १३७९ ।।
अविवरियं तह सुत्तं विवरियमत्थोत्ति चोहकालम्मि । किंचिम्मत्तविभिन्ना सामन्नं पवयणं नेयं ॥१३८०॥
सामनविसेसाणं जह वेगाणेगया ववत्थाए । तदुभयमत्यो य जहा वीसुं बहुपज्जवा ते य ॥१३८१॥
एवं सुत्तत्थाणं पगाणेगत्थया ववत्थाए । पवयणमुभयं च तयं तियं च बहुपज्जयं वीसुं । १३८२॥
अहवा सव्वं नामं वंजणसुद्वियनयस्स भिन्नत्यं । इयरस्साभिन्नत्यं संयवहारो य तदवेक्खो ॥१३८३॥
संवयहारद्वाए जम्हा जेणेगया न निच्छयओ। तो जुत्ताई तेसिं वीसुं पज्जायनामाई ॥१३८४॥

·विषा रोटगाना पो प्रवचनरः वार्थकार्थाः ॥३९८॥ ॥३९८॥ 'एगहिये'त्यादि।। अमिन्नकावाचकानि वचनान्येकार्थकानि, तानि च त्रीण्येव भवन्ति, न द्वे चत्वारि वेति, कस्य ?, श्रुतज्ञा- नम्येति गम्यते, कानि च तानीत्यत आह-प्रवननं सूत्रं तथैवार्थश्च, गर्व एते त्रयस्तवाचका इति भावनीयं, तथा एकैकस्य च प्रवच नादः 'नामानि' अभिधानानि पञ्च पश्च भवन्ति, एकार्थिकविभागा इत्यर्थः, यद्वक्ष्यति 'सुतधर्मेत्येवमादि 'सुतं तंत' मित्येवमादि 'अभियोगों में परमादि, असं तात्ममुदायार्थ इति द्वारगाथार्थः ॥१३७३॥ अपचनद्वारं व्याचिख्यासुराह-'जमिहे'त्यादि । इह हि पन् प्रगतं जीगदिए अदेययनरपम्पतया तत्सवचनं, प्रशस्तं वा यद्वचनं माङ्गलिकत्वात् , प्रधानवचनं वा यत्सकलसवहितप्रवृत्त- सन् 'तं चनि नग 'सामन् ति सामान्येन श्रुतज्ञानमुच्यते, विशेषतस्तु सूबमर्थथेति गाथार्थः ॥१३७४॥ इति द्वारम् ॥ द्वितीयं गरमाह-'सिंचनी त्यादि । 'गिन धरणे' इत्पर्धधरणात् श्रुतं, तथा 'निरुत्तविहिणा चा सुयं पिउप्पाइडइति, तत्राइ-'सूते'- इत्यादि, 'सूध' अर्थशनात्परम् ।।७५।। 'अवी'त्यादि।। अविप्रियमाणमर्थतः सुप्तमिनास्ते सुमपुरुपयदिति प्राकृताभिधानात् सुत्तं, तथा मुम्पिनत्वात्वतं, ज्यापित्तागात मुक्तं पुनः 'सुत्तं ति द्वारम् । अर्थद्वारमाह-पत्सूत्राभिप्रायः सोऽर्थोऽर्यमाणत्यादिति, अत उक्तम्- 'गद्रियाणि तिनि उ पायण मुत्तं रहेर अत्यो य ।" ति गाथार्थः ॥१३७६।। आह-'सहे'त्यादि ॥ 'प्रवचनेन सह' प्रयचनेन गाई युक्ता, कयोः का इति ?, उच्यते-मियः त्रार्थयोरेकार्थतेति गम्यते, कुतः १, सूत्रत्वाद(सूत्रा)र्थस्य प्रवचनत्वात् प्रवचनस्यापि पा(न मना)र्थत्वान् , का तहिन युक्तेत्यत आह-'न सुत्तत्थेगया परोप्परओनि कुतः १, मूत्रस्यानर्थत्वात् अर्थम्यापि चासत्र- सान्, तथा नाह-'ज'मित्यादि सप्टमित्येकं चोद्यमिति गाथार्थः ॥१३७७|| पर एवाह-'जुलइ वेत्यादि । 'युज्यते वा' घटते चा, प्रयाणामपि प्रपननादीनां भिन्नार्थता' पृथगर्थतेच पुज्यते, न फेवल सूत्रार्थयोः, अन्तः?-'विभागात्' विभागसद्भावात, ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती प्रवचन- नार्धकार्थाः ।३९९॥ ॥३९९॥ न चेद् भिन्नार्थता युज्यते तत 'इतरथा' अन्यथा एकाधिकत्यै त्रयाणामपि पुनरेकाथिकाभिधानमनर्थक, यत्मतिज्ञातम् 'इकेकस्स - त्यादिना पश्चानेति गाथार्थः ॥१३७८॥ सर्वत्राचार्यों भावार्थमाह-'मउल'मित्यादि । 'जहे ति यथा येन प्रकारेण 'मउलं फुलं ति मुकुलफुल्ले अविकसितौ पद्मविशेपो ते च सङ्कोचविकाशमानपर्यायमिन्ने कमलात , अर्थेन त्वभिने कमलसामान्येनैकत्वात् , नचै- तेषां पुनरेकाधिकविभागो न युक्तः, किं तर्हि ?, दृष्ट एव, तद्यथा-फमलस्यकार्थिकानि पारविन्दपङ्कजसरोजतामरसजलरुहादीनि, मुकुलस्य तु सङ्कुचितवृन्द कुमलपोण्डाप्रवियुद्धमित्यादि, फुल्लस्य तु विकचं विकसितमुत्फुल्लं बुद्धमुभिन्नमेवमादीनि, अतः सर्व युक्त- मित्येप दृष्टान्त इति गाथार्थः ॥१३७९।। दार्शन्तिक माह-'अवी'त्यादि ।। 'तथा' तेन प्रकारेण अविवृतं सच्छब्दवस्तुबमाख्या- यते, संमुग्धाकारत्त्वात् , कुमलादिवत् , तदेव 'योधकालंमिति बोधकाले व्याख्यानकाले विवृतं सदर्थ उच्यते, प्रकटीभूतत्वाद्विक- चादिवत् , तथा किश्चिन्मानविभिन्नौ सूत्रार्थों सामान्यं प्रवचनं ज्ञेयं उभयतटस्पर्शित्वात् पद्मादिवत् , न चैतेषां प्रवचनसत्रार्थानां पुन- रेकाथिकाभिधानं न युक्तं, किं तर्हि १, युक्तमेव, यद्वक्ष्यति 'सुयधम्मेत्येवमादीति गाथार्थः ॥१३८०॥ अस्यैवार्थस्य विवेचनार्धमु- दाहरणान्तरमाह-'सामन्नेत्यादि ।। यथा वेह सामान्यविशेपयोरेकता दृष्टा तथाऽनेकता च दृष्टा, कुत एतत् ? इत्युन्यते-सामान्यस्य विशेपेभ्योऽन्यत्वाभावात् विशेपमात्रस्य चाभावात्, एवं विशेषाणामपि सामान्यान्यत्वाभावात् सामान्यमात्रस्य चाभावात् , कथमेतदि- त्याह-व्यवस्थया', विषक्षयेत्यर्थः, तथा यथा चैतत्सामान्यविशेषोभयमर्थाभिधानादवरुध्यते-अर्थशब्देनोच्यने, उमयपरिणामसंनि- धानरूपत्वादर्थस्य, यथा च ते सामान्यविशेपार्थाः 'वीसुति मत्येकं २ बहुपर्याया दृष्यास्तद्यथा-सामान्यं सत्ता भाव इति, तथा विशेपो भेदः पर्याय इति, द्रव्यं वस्त्वर्थ इति गायार्थः ॥१३८१॥ एवं किमित्यत आह-'एच'मित्यादि ।। एवं सूत्रार्थयोः सामान्यविशेप- ·विशेषाव कोट्याचार्य, वृत्ती प्रवचनमूः जाधैंकाओं ॥४०॥ ॥४००॥ कल्पयोः व्यवस्थया एकताऽनेकता च वर्तते, पवयणमुभयं च तयंति, तच्चोभयं सूत्रार्थलक्षणं प्रवचनाभिधानादवरुध्यते-प्रवचन- मुच्यते, उभयसंनिध्युपचितत्वाचस्य, 'तियं च सूत्रार्थप्रवचनलक्षणं 'वीसुं' प्रचेयर बहुपर्यायं वर्तत इति, 'सुयधम्म' इत्यादिना प्रकारेण कोच विरोधः । इति गाथार्थः ॥ १३८२ ॥ अहवे' त्यादि । यद्वा 'सर्व नाम' सर्वमभिधानं व्यञ्जनशुद्धिकनयस्य मतेन भिन्नार्थं अपूर्वापूर्वार्थ, शब्दभेदे त्वर्थभेदात् , घटपटकटशकटवटवटध्वजादिवत्, इतरनयाभिप्रायात्तु अभिन्नार्थ किश्चि- द्वचनं, शब्दभेदेऽप्पर्धाभेदाद, इन्द्रशक्रपुरन्दरादिवत् , अथवा संव्यवहारमन्ययदर्शनाद्, घटकुटकुम्भादिवत्, प्रायोवृत्या च व्यवहारनपापेक्षया लोकर्मव्यवहारप्रसिद्धेरिति गाथार्थः ॥१३८३॥ 'संवें' त्यादि । 'यस्मात् येन कारणेन 'एकता' एकार्थता संध्यवहारार्थतया, न तु निश्चयतः, 'तो' तस्माद् 'युक्तानि' घटमानकानि 'तेपा' प्रवचनम्त्रार्थानां 'वीमुं' प्रत्तेवर 'पर्याय- नामानि' एकाधिकानि व्यवहारनयादेशत इति ॥१३८४॥ अत आह- सुयधम्म तित्थमग्गो पावयणं पवयणं च एगट्ठा । सुत्तं तंतं गंथो पाढो सत्थं च एगट्ठा । नि. १२४ । पोहो सुयस्स धम्मो सुयं च धम्मो सजीवपन्जाओ। सुगईए संजमम्मि य धरणाओवासुयं धम्मो॥१३८६॥ तित्थंति पुन्वभणियं संघोजो नाणचरण संघाओ। इह पचयणपितित्थं तत्तोऽणत्यंतरं जेण ॥१३८७।। मनिलाइ सोहिजइ जेणं तो पवयणं तओ मग्गो। अहवा सिवस्स मग्गो मग्गणमन्नेसणं पंथो॥१३८८।। पगयाइ अभिविहीए पवयणं पावयणमाइ वयणंवा। सिवपावयवयणं वा पावयणं पवयणं भणियं॥१३८९|| सुत्तं भणियं तंतं तणिज्जए तेण तम्मि व जमल्यो।गंथिजह तेण तओतम्मिच तोतं मयं गंथो ॥१३९०) ·विशेषा कोट्याचार्य वृत्ती प्ररचनाये- कार्थिकानि ॥४०१॥ ॥४०१॥ पहणं पाढोतं तेण तम्मि व पढिलएऽभिधेयति | सासिलए तेण तहिं व नेयमाया व तो सत्यं ।।१३९१।। अणुओगो य निओगो भास विभासा य वत्तियं चेव । एए अणुओगस्सउनामा एगट्ठिया पंच। नि.१२५) अणुओयणमणुओगो सुयरस नियएण जमभिधेएणं । वावारो वा जोगोजो अणुरूयोऽणुकूलोवा।।१३९॥ अहया जमत्थओ थोवपच्छभावेहिं सुयमणुं तस्स । अभिधेए यावारो जोगो तेणं व संबंधो ॥१३९४॥ 'सुप' इत्यादि । भवचनं श्रुतधर्मोऽभिधीयते, श्रुत्तस्य धर्मः-स्वभारतधर्मो, बोधस्वभाववाद, श्रुतस्य बोधो धर्म उच्यते, जीवपर्यायत्याद्वा समानाधिकरणः, सुगतिधरणाद्वा श्रुतं धर्म उच्यते, 'तित्थं प्राग्वत् , मृज्यते--शोध्यतेऽनेनात्मेति मार्गः, शिवा- न्वेपणं वा, तथा प्रगतमभिविधिना च जीवादिविति वचनं प्रावचनं, प्रवचनं तु माग्वत्, प्रवचनविभाग उक्त इति । 'सुत्तति प्राग्वत्, 'तनु विस्तारे' तन्यतेऽनेनार्थ इति तत्रमित्येवमादिकारकयोजना, अर्थमन्थनाद् मन्य इत्येवमादि, अभिधेयपठनात्पाठः, शासनाच शासमिति सूत्रविभाग इति द्वारगाथौघार्थः ॥१३८५॥ 'योधों इत्यादि । सर्व भाष्यमुक्तार्थ सुगमं चेति॥१३८६-८७-८८. ८९-९०-९१।। अधुनाऽनुयोगादिविभागमाह-'अणुओगेत्यादि द्वारगाथा, तत्रानुयोजनमनुयोगः, किश्च तत् ?, श्रुते निजाभिधेय- सम्बन्धनं, अथवा योग इति व्यापार उच्यते, ततश्चानुरूपोऽनुकूलो वा योगो, यथा घटशब्देन घटो भण्यते, अणुना वा योगो अणुयोग इत्येवमादि, तथा निथितो योगो, यथा घटध्वनिना घट एवोच्यते, नान्य इत्येवमादि, भाषणं भाषा, व्यक्तीकरणमित्यर्थः, तयथा- घटनाद् घटः, चेष्टावानित्यर्थः, विविधा भाषा विभापा, यथा घटः कुटः कुम्भ इत्येवमादि, 'चार्तिक' वृत्तौ भवं वार्तिकं, अशेषपर्या- यकथनमित्यर्थः, अनुयोगस्य पुनरमूनि एकाथिकानि पञ्चेति समुदायाः॥१३९२।। आयं द्वारं तावद् भाष्पकार आह-'अणु'इत्यादि, ·विशेपाव कोट्याचायो वृत्ती मादिभिः अनुयोगोऽ- ननुयोगश्च ॥४०२॥ ॥४०२॥ 'अहवेत्यादि, उक्तार्थम् ॥१३९३-९४॥ साम्प्रतमाघद्वारे प्रतिद्वारगाथामाह- नाम ठवणादविए खेत्ते काले यवयण भावे य । एसो अणुओगस्स उ निक्लेवो होइ सत्तविहो ।नि.१२६॥ जोऽणुओगो अहवा जस्साभिहाणमणुओगो। नामेण व जोजोग्गो जोगो नामाणुओगोसो॥१३९६॥ व्यणाए जोऽणुओगोऽणुओग इति वा उविजए जंच।जा वेह जस्स ठवणा जोग्गा ठवणाणुओगोसो।।१३९७।। दब्यस्स जोऽणुओगो दव्वे दश्वेण दव्वहेऊ था। दब्यस्स पजवेण च जोगो दब्वेण वा जोगो ॥१३९८५ बहुवयणओऽथि एवं नेओ जो वा कहे अणुवउत्तो। दवाणुओग एसो एवं खेत्ताइयाणपि ॥१३९९।। दत्चस्स उ अणुओगो जीवदव्वस्स[वा अ]जीवदन्यस्स। एफेफम्मिवि भैया हवंति दवाइया चउरो॥१४००। दवेणेगं दव्यं संखाईयप्पएसमोगाढं । कालेऽणाइ अनिहणो भावे नाणाइयाऽणंता ॥१४०१॥ पमेय अजीवस्सवि परमाणू दव एगदव्वं तु । खेत्ते एगपएसे ओगाढो सो भवे नियमा ।।१४०२॥ समयाइठिइ असंखा ओसप्पिणीओ हवंति कालस्मि । वपणाइ भावऽगंता एवं दुपएसमाईवि ॥१४०३।। दव्याणं अणुओगो जीवाजीवाण पनवा नेया। तत्थयि य मग्गणाओऽणेगा सहाणपरठाणे ॥१४०४॥ वत्तीए अक्षेण व करंगुलाईण वावि दवेणं । अक्खेहि य दवेहिं अहिंगरणे कप्प-कप्पेहिं ।।१४०५॥ पन्नत्ति जंबुदीवे खेत्तस्सेमाइ होइ अणुओगो। खेत्ताणं अणुओगो दीवसमुदाण पत्नत्ती ॥१४०६॥ जंबुद्दीवपमाणं पुढविजियाणं तु पत्थयं काउं । एवं मविजमाणा हवंति लोगा असंखेना ॥१४०७।।

·विशेपान कोट्याचार्य वृत्ती नामादिभिः अनुपोगोड- ननुयोगध 11४०३॥ ॥४०३॥ सेत्तेहिं यह दीवे पुढविजियाणं तु पत्थयं काउं। एवं मयिनमाणा हवंति लोगा असंज्ञा ॥१४०८॥ दा। खेत्तम्मि उ अणुओगो तिरियं लोगम्मि जम्मि वा खेते। अड्डाइयदीवेसु छलद्धवीसाए सेत्तेसु ॥१४०९॥ कालस्स समयख्वण कालाण तदाइ जाव सव्यद्धा। कालेणऽनिलाऽवहारो कालेहि उसेसकायाणं ॥१४१०॥ कारसम्मि पीयपोरिसि समासु तिसु दोसुवावि कालेसुचियणस्सेगवयाई वयणाणं सोलसण्हंतु॥१४११॥ वयणेणायरियाइ एफेणुत्तो बहहिं वयणेहिं । वयणे खओवसमिए वयगेसु उ नत्थि अणुओगो॥१४१२॥ भावस्सेगयरस्स उ अणुओगोजो जहडिओ भायो। दोमाइसंनिगासे अणुओगो होइ भावाणं ॥१४१३।।दारं। भावेण संगहाईणऽण्णयरेणं दुगाइभावेहिं । वयणे ग्वओपसमिए भावेसु य नत्थि अणुओगो ॥१४१४॥ अहवा आयाराइसु भावेसुवि एस होइ अणुओगो। सामित्तं आसज्ज व परिणामेसुं बहुविहेसुं॥१४१५॥दार।। दव्ये नियमा भावो न विणा ते यावि खेत्तकालेहिं । खेत्ते तिणवि भयणा कालो भयणाए तीसुंपि ॥१४१६॥ आधारो आधेयं च होइ दव्यं तहेव भावो य । खेत्तं पुण आहारो कालो नियमाउ आहेओ ॥१४१७॥ एसोऽणुरूवजोगो गओऽणुओगो अओ विषजत्थं । जो सो अणणुओगो तत्थेमे होंति दिलुता ॥१४१८॥ 'नाम'मित्यादि । आयद्वारव्याचिरूगासपेदमाह-'नामस्से'त्यादि सप्टा, नवरं 'योग्य' अनुकूल इत्येवं सर्वत्र ।।१५-६॥द्वारम् । 'ठवणे'त्यादि, मुगमा द्वारम् ॥९७॥ द्रव्यानुयोगद्वारमाह-'दश्वस्से'त्यादि ॥ पहु'इत्यादि।। द्रव्यस्य योऽनुयोगः, सो दवाणुयोग इत्यत्र सम्बन्धः, तथा 'द्रव्ये निपद्यादावधिकरणभूते 'द्रव्येण' करणभूतेन क्षीरपाषाणदलकेन, इह च द्रव्यस्य द्रव्येण द्रव्य इत्येव ·विशेपाव कोव्याचार्य नामादिभिः अनुयोगोऽ- ननुयोगश्च वृत्तौ ॥४०४॥ ॥४०४॥ द्रष्टव्य, द्रव्यहेतु योऽनुयोगः स द्रव्यानुयोगः, द्रव्यस्य या पर्यायेण योऽनुरूपो योगः, द्रव्येण वा योऽनुकूलो योगः, एवं बहुवचनतो. ऽपि याच्यं, यथा द्रव्याणां द्रव्यैर्द्रव्येविति, यो वार्धकथयत्यनुपयुक्त इति, एवं क्षेत्रकालभावत्रयेऽपि वाच्यमिति संक्षेपार्थः ॥९८-९९॥ साम्प्रतं विशेषतो द्रव्यानुयोगं तावदाह-'दव्वे त्यादि ॥ द्रव्यस्य वनुयोगो द्वेषा, कथमित्यत आह-जीवद्रव्यस्य वा अजीवद्रव्यस्य वेति, पुनककस्मिन् जीवद्रव्ये अजीयद्रव्ये च द्रव्यादींचतुरो भेदान् जानीहि । तांच क्रमेणाह-'दब्वेणेत्यादि । 'द्रव्येण' न्यत एक द्रन्यं, तच संखातीयपदेसमोगाढं, स च जीवः कालेऽधिकृतेऽनाद्यनिधना, भावे चाधिकृतेऽस्य ज्ञानादयोऽनन्ताः पर्याया इति गाथार्थः ॥१४००-१॥ 'एमेवे'त्यादि, 'समयादी त्यादि, स्पष्टम् । इति द्रव्यस्यानुयोग इति गतम् ॥ बहुवचनत आह 'दब्याण'मित्यादि । इह द्रव्याणां यहूनामनुयोगः जीवाजीवानामनन्ता ज्ञानकृष्णादिपर्यायाः, तत्रापि चानेका मार्गणाः, स्वस्थाने जीवाजीचद्रव्याणां, तब (जीवे) द्रव्यतोऽनन्तानि अनन्तपर्यायाणि च, परस्थानतः क्षेत्रकालाभ्यामसंख्येयानि, प्रायोविवक्षयेति, (अजीये) द्रव्यानन्तपर्यायाणि स्वस्थानतः, (परस्थानतः) क्षेत्रकालाभ्यामसंख्येयानि प्रायोविवक्षयेति, द्रव्याणामिति गतम् । एवम्- 'वत्तीए' इत्यादि । वर्यादिनाऽनुयोगो द्रव्येण । दारं । अक्षैस्त्वनुयोगो द्रव्यैः । दारं । अधिकरणे कल्प एकत्र व्यवस्थितोऽनुयोगं यदा करोति । दारं । कल्पेषु तु बहुष्विति गाथार्थः ॥१४०२-५॥ द्रव्यानुयोगः समाप्तः ॥ खेत्तस्स खेताणं पाऽणुयोगमाह- 'पन्नत्तीत्यादि ॥ ६॥ क्षेत्रणाह-'जंबुद्दीवे'त्यादि स्पष्टा ॥ बहुवचनमङ्गीकृत्याह-खेत्तेही'त्यादि, स्पष्टैच ॥ दारं ॥७-८॥ अधिकरणमङ्गीकृत्याह-'खेत्तम्मी'त्यादि। एकवचनबहुवचनतः स्पष्टैच, 'छलद्धचीसाए ति अछब्बीसाए जणवएसुत्ति गाथार्थः ११४०९॥ दारं ॥ 'कालस्सेत्यादि । खेवाणुयोगो गओ ॥ पुबद्धे एगवयणबहुवयणाई, कालेनानुयोगोऽनिलापहारः, ·नामादिभिः अनुयोगोऽ- ननुयोगश्च बिशेपाप कोट्याचार्य वृत्ती ॥४०५ ॥४०५॥ वादरवायुकापिकवैक्रियलन्धिसमन्वितानामद्धापल्योपमासंख्येयभागेन, ड्रियन्त इति, कालस्तु शेषकायानामिति गाथार्थः ॥१४१०॥ दारं ।। 'कालम्मी'त्यादि ॥ एगवयणबहुवयणाई पुबद्धेण ॥ कालानुयोगो गतः ॥११॥ 'वयणे'त्यादि ॥ एगवयणवहु- वयणाई, पच्छद्धं तुशब्दाद् द्विवचनानां पहुवचनानां चेति । द्वारम् । 'वयणे इत्यादि, वचनेनैकेन सरिरनुयोग प्रस्तौति, वचन- बहुरभिरभ्यर्थितः सनिति । दारं । बहुवचने क्षायोपशमिके अनुयोगो, वचनेषु तु नास्तीति गाथार्थः ॥१४१२॥ दारम् । वचनानुयोगः समाप्तः ॥'भावस्से'त्यादि ॥ पण्णां भावानां यथावस्थितान्यतरप्ररूपणं भावस्यानुयोगः, एवं द्वयोपियोरौदायि- कोपरामिकलक्षणयोः, आदिशब्दात्रिकादिसंयोगः, संनिकाशे-संयोगे, भावानामनुयोग इति गाथार्थः ॥१४१३॥ 'भावेणे'त्यादि । भावेण संगहट्ठयाए१, कहं नाम इमे सिस्सा सुत्तस्थाणं संगहं करेस्संतित्ति १, आदिशब्दाद उवग्गहहयाए, कहं नाम इमे वत्थादुप्पा- यगा होहिन्तिर, एवं निज्जरट्ठयाए ३, कहं नाम ममंपि इमे वाययन्तस्स निज्जरा होहिइ ४, एवं सुयपज्जवज्जाएणं अवोच्छित्तीए ५, तथा भावैरनुयोगः, द्विकादिभिः, भावे क्षायोपशमिके, भावेपु तु द्विकादिपु नास्त्यस्ति वेत्याह-'अहवेत्यादि, सुबोधेति मूलगाथा. ऽवयवार्थः।।१४-५॥ इह च-'दव्वे' इत्यादि । द्रव्ये इति द्रव्यविषयेऽनुयोगे नियमाद् भावानुयोगोऽस्ति, सद्व्याख्याने द्रव्यस्यैव व्या- ख्यानाद्. तौ चापि द्रव्यभावानुयोगी क्षेत्रकालाभ्यां विना न भवतः, वद्विशिष्टत्वात्तयोः, तथाहि-पर्यायाधारं द्रव्यं व्याख्या- नयन्नवश्यमेव काचिदयगाई व्याचष्टे स्थितिमचेति, खेत्ति क्षेत्रानुयोगे त्रयोऽपि द्रव्यभावकाला अनुयोगा भाज्या, कदाचित्सन्ति कदाचिन, अलोके द्रच्यायनुयोगायोगात्, वस्य चानुयोगयोगाद्, अगुरुलम्यादीनां चाविवक्षितत्वात्, १ तथा 'तीसुंपि' द्रव्यक्षेत्र- भावेष्वनुयोगे सति कालो भजनया वर्तते, समयक्षेत्रात्परतः कालायोगात् , तत्र विलम्बिघण्टालालान्यायस्थितत्वादादित्यमण्डलानां ·दिपार फोयानाप पूगो अनुयोगान नुयोगयो- दृष्टान्ताः ॥४०६॥ ॥४०६॥ नदनुयोगायोगान् ।। तया-'आधारों इत्यादि । द्रव्यमाधारो भवति पर्यायागां, आधेयं च क्षेत्रस्य, तथैर भावश्च आधेयो व्यस्या- धारण कालस्य, तथाहि-नीलादयः कालाधाराः, क्षेत्र लाधार एप, पुनःशब्दस्य विशेषणार्थत्वात्, कालस्त्ताधेय एव, द्रव्यपर्यायाधा- रत्वादिति गायार्थः ॥१४१६-७॥ तदेवं प्रतिद्वारमाथायाः समतिक्रान्तत्वान्मूलद्वारनिगमनायाह-'एसो' इत्यादि ।। एपोऽनुयोगः समाप्तः, अतोस्पायचितं रिपर्ययमाह-'तो' इत्यादि स्पष्टम् ॥१४१८॥ ते चामी- यच्छगगोणी खुजा सज्झाए चेव बहिरउल्लावे । गामेल्लए य वयणे सत्तेव य होंति भावम्मि (नि. १२७) सावगभजा सत्तवईए य कोंकणगदारप नउले । कमलामेला संवस्स साहसं सेणिए कोवो (नि.१२८) 'पच्यगगोणी इत्यादि ।। "नाम ठपणा दपिए खित्ते काले य वयण भावे य। एसोणणुयोगस्सा णिक्खेयो होइ सत्तविहो ॥१॥ नर यत्समगौरिति द्रव्यानुयोगाननुयोगपोरदाहरणं, तद्यथा-यदि दोहओ बहुलाए वच्छयं सपलाए जोएइ साबलेयं वा बहुलाए तोऽन- नुरूपयोगादननुपोगः, क्षीरस्य चाप्रवृत्तिः, पाणिमहारतो जानुकादिचूर्णनं च स्याद , यथायोगे च सर्वकल्याणमिति । एवं जीवधर्मर- जीपणे व्याम्पापमान जीपद्रव्ये पाजीनमरननुयोगो, दोपांश्च भाष्यकारो वक्ष्यति, यथायोगे च निर्वाणमाप्तिः ॥१॥ 'खुज्जति संगानुयोगाननुयोगयोस्तु मुजोदाहरणं, नयथा-पइहाणे नगरे सालवाहणो राया, सो वरिसेर नवाहणं रोहेइ, वर्षाकालमाप्तौ च प्रतिष्ठानमेायातीति ग्रनति कालः, अन्यदा तेन रोपकेनायातेन जिगमिपुगा मणिभूमिचित्रास्थायिकामण्डपिकायामप्रतिग्रहै निष्ठीवनं हनं, तग पाचस्थितया कुम्नया इप्टा चिन्तितं-नूनं जिगमिपू राजेति, परिचितयानपालायावेदितं, अगापि चोपमि सकलयानवि- ·विशेपार कोट्याचार्य वृत्ती (अनुयोगान- नुयोगयो- दृष्टान्ताः ॥४०७॥ ॥४०७॥ शेपसंयमिकरोत्, तो च दृष्ट्वा सकलस्कन्धाकारः प्रस्थितो, महान् इवतश्च राहादिधनिसंनिपातः संवृत्ता, राजापि स्कन्धानार- रेणूकरोदण्डनमयात् कतिपयायवारपरिकृतोऽयत एवं गच्छामीतिकृत्वा उपस्येयोत्थितः, पश्यति चोचलिवं सफलकटकनिवेशमिति, न मया कस्मैचित्स्वामिप्रायो निवेदित इति विस्मययताऽन्विष्टं, लब्धं यावत्कुन्जेति, तयाऽप्याख्यातं-एवं मयाऽभिप्रायस्तै ज्ञात इति, एम अपणुयोगो, वीसे मंडवियाए रोत्तं चैव चिंतिज्जइ, रिपरीवस्त्रनुयोगः, एवं असंखिज्जपएसियं लोयं णिप्पएमत्तणेग पनवेतस्सा- णणुयोगो, यथाऽवस्थितप्रज्ञापने वनुयोगः, स्वधर्मविनियोगा ||२|| 'सज्झाए चैव' ति कालानुयोगाननुयोगयोरर्द्धरावस्था- ध्यायकारी साधुः, "पामोसिय परियट्टा रहसेण न यागई तो कालं। पंताए च्छलणभया स बोहिओ तकरण ॥ १॥ भदाए देवयाए, तस्म पुरा आसि अगणुयोगोति। पच्छा पुण अणुयोगो कालदारे इमं नायं ॥२॥३॥ पहिरउल्लावेत्ति एगमि गामे पहिराई परिवसइ, धेरो घेरीपुत्तो बहुया य, सो पुतो खेने हलं वाहेंतो पंयसारिएण पं पुग्छिओ भणइ-घरजायया मम इमे पहला, मा णे मिंगेहिनि सो गओ, नतो यहुया से मन गिहिऊगागया, वित्थरिय, भुतुमारद्धो, कहेइ य-महेला ! अज्ज मम इमे याला अज्जगिंगिया आसित्ति, साविप उठे चल्लो दटुं भणइ-न याणामो लोणं या अलोणं या?, माउपाए ते रद्धति, लतो मा वं भत्तगभायणं कंफोडयाण भरेत्ता आयया, कत्तीए सामुयाए कहियं-अम्मो! पुनो ते मणति-अलोयणं मत्तंति, सा भगर-गुल्लं या होउ वरडं वा, थेरस्स पोची होहिनि, सा थेरी पाड्डमाणाणुमपपसरा धेरै भणइ-सुहिया ते मुण्हा, सा णेच्छा घरति, सोऽपि भणइ -पीउ ते जीवियेण जइ मया इक्कोऽपि तिलकणो भक्खिओत्ति । एवं जई एगरयणं परवेअन्यति दुवयणं पम्पेर, दुरपणे या एगायणंति, तो अणणुयोगो, विवज्जए विजय इति ४ ॥

·विशेषार फोव्याचार्य पूतो अनुयोगान नुयोगयो- दृष्टान्ताः ॥४०८॥ ॥४०८॥ 'गामेल्लयत्ति, अत्रैव द्वितीयम्-एका नागरमहिला भत्तारे मए गामे बुत्था, कट्ठाइसयंगाहलाभाओ, तीसे य पुत्तो खुडलओ, मो पद्धतो मायरं पुच्छइ-कहिं में पियत्ति?, सा भणइ-मओ, सो केणोवाएण जीवियाइओ ?, सा भणइ-ओलग्गाए, सो भणइ-ताऽहं अलग्यामि, सा भणइ-न पाणसि तुम ओलग्गिउं, सो भणइ-कहं पुण ओलग्गिाइ , सा भगइ-विणएण, सो भणइ-फेरिसो विणओ जो मए कायव्योत्ति ?, सा आह-दिवो जोहारिजइ, जं जं सो भणइ तं च कायव्वं । पडियारेयव्वं, न कयाइविपाणचाएऽवि ॥१॥ तओ सो आमंति मणिना पहिओ नगराभिमुहो-झाडंतरमयलि(ह लु)के, पेच्छद आगरिसिपहि घणुहेहिं । चाहे ते दणं, महया सद्देण जोक्कारे ॥२।। तो इरिणेसु पलाइएसु तेहिं सो बद्धो पिट्टिओ, सब्भावे कहिए मुक्को, भणिओ णेहि-जब पिच्छसि एरिसयं पुणोऽपि तो सणियगं निलुक्कतो। ओयरिओ बचेजसु, तुसिणीओ णिण्णदेसेण ।।१।। सो एवं होउत्ति पहिओ नगराभिमुहो, तत्थ य पुरओ रयगा वत्याणि धोवंति, हरड़ य दिवसे२ तेसिं वत्याणि कोइ चोरोति। तो खड्डासिंगेसुं, तेहिं तया थाणयं दिण्णं ॥१॥ सोवि य तहेर खडाएँ एंतो तेहिं रयगडेहिं । दिट्ठो गहिओ बद्धो, कहिए मुक्को य समावे ॥२॥ भगिओ य हियट्ठाए जइया दीसइ इमेरिसं तइया । होउह सुद्धं खारो पडउ य एवंति मणिऊग ॥३।। पुणो नगराभिमुहो पहिओ-पेच्छइ य मंगलसएहि वप्पिणं करिसगेहि नुमंत मणियं च नहा। बद्धो, मुक्को कहिए य परमत्थे ॥४॥ मणिओ य भणिजसु एरिसंमि भंडिं भरेह एयरस । बहुयं च होउ एयं होहि पुणो एरिसं तुम्हें ॥५॥ एवं सो उत्तिए पुणो पहिओ-पेच्छइ नगरदुपारे मयग नीणिजमाणमिइ भणिये । बद्धो कहिएँ मुक्को भणिओ य मणिलए एवं । ॥६॥ एएण एरिसेणं, कजेग होउ मे विओगोत्ति । मा एरिसयं कजं, पावेजह अन्नजम्मेऽवि ॥७॥ नतो एवं मणिऊण नगररत्याये-हत्यिखंधवरगयं दट्टणं बहूबरं विभूईए। गच्छंतं इडिफाहलसदेणं सो तयं भणति ॥८॥ एएण'मि.

·अनुयोमान- नयोगयो- दृष्टान्ताः विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती ॥४०९॥ ॥४०९॥ त्येवमादिगाथा-बद्धो भणिए मुक्को भणिओ य हियट्टयाए सो तोह । मूढ ! भणेजसु एवं दिणेर होउ मे एयं ॥९॥ सो एवंति भणित्ता पुणो पट्टिओ, अन्नया रायउत्तं नियलियं पेच्छिऊणाह-जावेह चंदसरा तवंति गयणंगणे गुणविसाले । तार तुह एरिसं होउ, नाह ! जमहं नियच्छामि ।।१०। बद्धो मुको भणिओ य एरिसे भण्णए इमं मूढ! । तुम्ह इमं अजं चिय विहडउ किं कालखेवण ?,॥११॥ ताहे एवंति भणिऊणं पहिओ-पेच्छइ य दोह सुवहुयकालविरुद्धाण नरवरिंदाणं । साहुपुरिसेहिं सद्धिं नरघट्ट कीरमाणीं सो ॥१२॥ सो भणइ तुम्भ एवं विहडउ अज्जेर कित्थ कालेण ? । इय सो कहिंचि नीओ, एगस्सोलग्गओ जाओ ॥१३॥ अन्नया दुभिक्खे तस्स तस्सा- मिणो भजाये अविलजाऊ सिद्धिल्लिया, सो य से तस्सामी ओलग्गओ गओ, सो तीए भणिओ-गच्छाहि, भोइयं भणाहि-एहि जाव अंबिलजाऊण सीयली होहितित्ति, सो गओ, तेण रण्णो अस्थाइयाये तहेव महया सद्देग सो हक्कारिओ, विलक्खो य जाओ, घरग. तेण य अंबाडिओ, भणिओ य-एरिसे कज्जे सणियं कण्णमूले ठाइऊणं विभाए कहिज्जइ, तओ से अन्नया घरं पलितं, भोइणीए पट्टविओ भोइयं हक्कारेहि, सो गओ, पच्छावे लद्धे चिराओ कण्णे कहेइ, एवं च जाव सो आगच्छइ ताव घरवासो झामिओ, तत्थवि अंबाडिओ, भणिओ य-एरिसे जाहे चेव धूममेपि होइ ताहे लहुं चेत्र उदयं उपरि दिज्जइ जाव कंजियंति, एवं, अन्नया भोइओ पावारवं ओढिऊग अगुरुणा धूवेइ, धूमो निग्गओ, तेण से उदगतक्कदुद्धाइ संनिहियं अपेच्छंतेग कोसीथर्कजिगा सिरए से उक्कि- रिया, जहा वहा विज्झायउत्ति ॥ एवं जो अन्नंमि वत्तव्ये अनं कहेइ तस्स अणणुओगो होइ, विवज्जए अणुओगो भवति, यत आह-वयणति वचने द्वे अप्येते उदाहृती इति ४॥ तया सप्तैव भवन्ति भावेऽनुयोगाननुयोगयोः प्रतिपादकान्युदाहरणानि, तद्यथा-'सावगे 'त्यादि ।। अत्र 'सावगभजत्ति, ·विशेपाव कोट्याचार्य पृनौ अनुयोगान- नुयोगयो दृष्टान्ताः ॥४१॥ ॥४१०॥ एगेण साबगेण नियमाए वयंसिया ओरालसरीरा दिट्ठा, सो तीए अज्झोपवण्णो, चिंताये पइदिणं दुबलीभवतो भजाए पुल्छिओ, नप कहेइ लजाए, निश्चन्थे य कए, कहिओ सब्भावो, तीएऽवि ससंभमं भणिओ-हा किमेत्तियं कालं न कहियंति', तओ तीए भणिओ, पडिया सा मए तुहं, किं तु सा तुह पियाले सोवणियं पविसंती पदी निव्बावेहित्ति, तो तीए वयंसियाए कुंडलाइ आमरणं सोहग्गललिपचुन्नियाजुपलं च परिहियं, ततो सस्स वासभवणं पदीवालोयरमणिजं पविसिऊण निच्चापिओ दीयो, अच्छिया, ण य किंपि जंपियं, सरविसेसो वा तहा कओ, वसिया, विभायाए रयणीए णियए चेव वासे ठिया, पविट्ठा य वासभवणं, गोसे संजमणी कया, सड्ढोऽवि तओ दिवसाओ अहिययरं दुबलीहोइउं पयत्तो-सयलसुरासुरपणमियचलणेहिं जिणेहिं जं इहं भणियं । तं परभवसंवलयं हा हा मे खंडियं सीलं ॥१॥"ति, भजाए जाणतीएवि भणिओ-विणिया ते सद्धा, तओऽवि दुबली- होहिसित्ति ?, तेण भणिय-डहई अकज कयं पच्छत्ति, तओ तीए साभिण्यााणं पत्तियापिओ, सद्धिइओ जाओ, एवं जो ससमययत्तव्ययं परसमयवत्तव्ययंति भणति, उदइयलक्खणेण वा उपसमियं भन्नइ ताहे अणणुओगो, सम्मं परूविज्जमाणे विवज्जओति १॥ सप्तभिः पदैन्यंवहरतीति साप्तपदिकः-एक्कमि पचंतगामे एक्को ओलग्गयमणूसो, समणमाहणादीणमुवएसं ण सुणेइ, ण का अल्लियइ, न वा सेज्जं देइ, मा मे धम्मं कहेहित्ति, सदयो होक्खामित्ति, अन्नया य तं गाम साहुणो आगया, वसहिं मग्गति. तओ खेड्डा- वेक्खएहिं गामिल्लएहिं सो चेव चिंधिओ-एरिसो तारिसो एस सावगोत्ति, गया, दिडो, धमलाभिओ य, ण उण आढाइ, तओ एक्केण साहुणा भणियं-पवंचिया वा तेहिं, ण वा सो एसोति, तेण भणियं-किं किं भणहित्ति ?, साहूहि कहियं-जहा तुमं सावगो एरिसो तारि- ·अनुयोगान- नुयोगयो- दृष्टान्ताः विशेपाव० कोट्याचार्य वृत्ती ॥४१॥ ॥४११॥ सोत्ति, वसहिं पयच्छाहि, तेग चिंतियं-भो ! ममाओवि तेसि अणजया जे एएसि पवंचं पउंति, तम्हा माऽहं तेर्सि उपहासो होमित्ति करेमि इमं कज्जंति, तेण पगासं भणियं-ठाह भो! एयाए सालाए जइ मे धम्म ण कहेहत्ति, तेहिं पडिवणं, ठिया सज्झायज्झागप- रायणा, वासारचे य यत्ते, अणुव्ययसु, तेण भणिय-न मे किंचि वयं गहिय, ते कति, न य महुमजमंसपाणवहाइओ विरमिओ, पुच्छह, तओ से पच्छा सत्तवतीयं वयं दिग्णं, जहा मारिउकामेणं जावइएणं कालेणं सत्त पयाणि ओसक्किजंति एवइयं कालं पडिक्खिउं भारेय- व्यंति, संयुज्झिस्सइत्तिकाउं, गया, अनया सो चोरियाए गओ, अवसउणेणं नियत्तो, रतिं सणियं परं एइत्ति, पस्सामि केरिसो मम घरपचंचोति ?, तदिवसं च तस्स भगिणी आगएल्लिया, सा पुरिसनेवत्थं काऊग भाउज्जायाए समं गोज्झं पेच्छिया गया, ततो चिरेण आगया, तओ नाओ दुएवि निदक्कताओ एक्कमि चेव मयणे सइयाओ, इयरोऽवि आगओ, भज्जाए सह पुरिसं पासुत्तं पेच्छइ, तओ असिं करिसित्ता आहणामित्ति (उद्धाइओ), स्मृतं तं, ठिओ सत्तपयंतरं, एयंमि अंतरे भगिणीए से थाहा भज्जाए अक्कंतिया, तओ दुक्खाविनंतीए भणियं-हला ! अबणेहि पाहाओ सीस, तेणपि य सरेण णाया भगिणी एसा पुरिसणेवस्थियत्ति, लज्जिओ जाओ, अहो मणा मए अकज्ज न कयंति, उवणओ जहा सावगभजाए, तओ सो संयुद्धो पव्वदओ २॥ इयाणि कोंकणगदारगोदाहरण-कोंकणगविसए एक्को दारगो, तस्स माया मया, पिया से अन्न महिलियं न लहइ सरतिपुत्तो अस्थित्तिकाउं, तओ सो अन्नया सपुत्तओ कहाणं गओ, ताहे गण वितियं-एयस्स तगएण महिलं न लभामि, ता इमं मारेमित्ति कंड धनियं, आणतो य-वध कंड (आणेसु, सो कण्डं येत्तुं गओ, तेण कंडेण विद्धो, पुकारिओ) तेण पुणो निक्खितं, एवं सो तडफ- डतो मारिभो, पुचमयागंण रिद्धोति अणणुयोगो, पच्छा मारिज्जामिति नाए अणुओगो । अहवा स्परसंतस्स अणणुओगो, जह ·वृत्ती अनुयोगान- नुयोगयो- दृष्टान्ताः ॥४१२॥ विशेषाः सारस्खणिज्ज मारतो विवरीयं करेइ, एवं अन्नं परूवेयवं अन्नं परूवेमाणस्स विपरीतत्वादननुयोगो भवति, जहाभूयं परूवेमाणस्स कोट्याचार्य अणुप्रोमो भवइ ॥ इदानीं नकुलोदाहरणम्-एका चारभडिया गम्भिणी जाया, तंसमयं चेव नउलिया गम्भिणी, तत्थेव एइ य जाइ य, ताओ दुवेऽवि समयाओ पस्याओ, ताए चिंतियं-ममं पुत्तस्स रमणओ भविस्सइ, तस्सवि खीरं पीहयं च देइ, अन्नया तीसे अविरइयाए कण्डेतियाए ॥४१२॥ जत्य मंचुल्लियाए सो दारओ ओयारिओ तत्थ सप्पेणं चडिचा सइओ मओ, इयरोऽवि णउलेण ओयरंतो दिवो मंचुल्लियाओ, तो पण खंडासंडिकओ, ताहे सो रुहिरलित्तण तुंडेण तीसे अविरइयाए मूलं गंतूण चाइणि करेइ, जह पुत्तो ते मारिओत्ति, ताए णायं-एएण| मम पुत्तो खइओ, तो अगाए मुसलेणाहणिय मारिओ, ताहे धावंती गया पुत्तमूलं जाव सा सप्पं खंडाखंडिकयं पासइ, ताहे दुगुण- यरं अदिई पगया, एवं तीसे अविरइयाए पुचि अणणुयोगो, पच्छा अणुयोगो, एवं जो अन्नं परूवेयचं अण्णं परूवेइ सो अणणुओगो, जो तं चेव परूवेइ तस्स अणुयोगो भवइ ४॥ इदानी कमलामेलोदाहरणम्-धारवईए वलदेवपुत्तस्स निसढस्स पुत्तो सागरचंदो नाम रूवेण उक्किट्ठो, संबाईण य सव्वेसि इटो, तत्य य यारवईए वत्थव्वगस्सेर अन्नस्स रन्नो कमलामेला नाम धूया उकिसरीरा, सा य उग्गसेणपुत्तस्स नभसेणगस्स वरिएल्लिया, इओ य-नारओ सागरचन्दस्स कुमारस्स सगासं आगओ, अन्भुडिओ, तओ उवविट्ठ समाणं पुच्छइ-भगवं! किंचि अच्छेरयं दिटुं, सो मणइ-आमं दिट्ट, कुमारेण भणियं-कहिं ?, सो भणइ-इहेब वारवईए कमलामेला नाम दारिया, कुणारेण भणियं- सा कस्सइ दिन्निया?, इयरेण भणियं-आम, सागरचन्देश भणियं-कह मम तीए सह संपयोगो होज्ज इयाणिति ?, रिसीवि ण याणा- ·अनुयोगान- नुयोगयो ईशान्ता: ॥४१३॥ विशेपार० मित्ति भणित्ता गओ, सो य सागरचन्दो । मोऊण आसणे सयणे या धिई न लहइ, तं चैव दारियं फलए लिहतो नामं च गिण्हतो कोट्याचार्य। अच्छइ, सोऽवि नारओ कमलामेलाए सगास गओ, वारवि पुच्छिओ-भयचं ! किंचि अच्छेश्यं दिवपुवन्ति ?, सो भगति-दुबे वृत्ती दिवाणि, तीएवि कोउहल्लेणं पुच्छियाणि, कोइसाणित्ति ?, नारएण भणियं-रूवेण सागरचंदो विरूवत्तणेण नभसेणो, तओ सा ॥४१३॥ सागरचंदे मुच्छिया, नभसेणए विरत्ता, नारएण समासासिया, तेण गंतुं सागरचन्दस्स कहियं-जहा इच्छइत्ति, वाहे सागरचंदस्स माया अन्ने य कुमारा आदना मरइत्ति, संचो आगओ जाव पेच्छइ सागरचंदं विलयमाणं, ताहे णेण पिट्ठाउ ठाइऊग य अच्छीणि दोहि- वि हत्थेहिं मुच्छियागि, सागरचंदेण भणियं-कमलामेलत्ति, संवेण मणियं-नाहं कमलामेला, कमलामेलोऽहं, ताहे सागरचंदण मणि- पं-आमं, मम तुमं चैव विमलकमलदललोयणि कमलामेलं मेलिहिसि, ताहे तेहिं कुमारेहिं संबो मजं पाएत्ता अभुवगच्छाविओ, विग- यमदो य चिंतेइ-अहो मए आलो अन्भुवगओ, इयाणि किं सक्का काउं?, निव्वहियव्यत्ति, तओ पज्जुग पनत्ति मग्गिउं जदिवस (विवाहो तद्दिवस) ते सागरचंदसंघपमुहा कुमारा उजाणं गहुँ नारयस्त सरहस्स दारियं सुरंगाए उजाणं नेउं सारचन्दो परिणापिओ, ते तत्थ कीडंता अच्छंति, इयरे य दारियं न पेच्छंति, तओ मग्गतेहिं उजाणे दिवा, विजाहररूपविउन्धिणो, नारायणो सबलो निग्गओ जार अपच्छिम संवरूवेणं पाएसु पडिओ, सागरचंदस्स चैव दिन्ना नमसेगतणया, अणु खमाविया, एत्य सागरचंदस्म संयो कमलामेलति मन्नतस्स अणणुयोगो, संदो एमोति अणुओगो, उपसंहारः ग्राग्वत् ५।। संबस्स साहसति-जंदुवई आपावण वासुदेवअहीरवेसफट्टगया। पिट्टण बंधग णिपवेसदायणा दोण्हवि जगाणं ॥१॥ संवत्स पुष्यं अणणुयोगो पच्छा अणुयोगो ६॥

·पिपार फोटयानार्य पनौ अनुयोगान नुयोगयो- दृष्टान्ताः ॥४१४॥ ॥४१४॥ इदानीं श्रेणिकतिपयकोबोदाहरणं-रायगिहे नगरे सेणिओ राया, चेल्लणा से भज्जा, सा संझासमए महावीरवद्धमाणसामि वंदि- उ माहमासे पगरं पविमइ, दिवो य निरापरणो पडिमापउियन्नगो अणगारोत्ति, तओ से रयणीए सुत्तियाए कंबलरयणाओ वाहा नि- गया, मीगण भिण्णा, चेइयं, पवेसिया, तप्फासेण सव्यंगिओ उक्पो संयुत्तोत्ति भणियं-स तपस्वी किं करिष्यतीति ?, ततो सेणि- एण मोऊणं मणियं-जं तइ भणि(वि)यव्यंति, तओ रुद्वेण अभओ भणिओ-सिग्धं अंतेउरं पलीवेहित्ति, सेणिओऽवि गओ भगवत्समीपे, अभएणरि मुष्णहस्थिमाला पलीरिया, सेणिओ सामि पुच्छइ-भगवं! चेल्लणा एगपत्ती अणेगपचित्ति , सामिगा भणियं-एगपत्ती, वाहे मा डज्झिहिनि तुरियं नगरं परिसिउमाढत्तो, अभोऽपि णिग्गंतुमाढतो, पुच्छिओ, कहियं-पलीवियत्ति, सेणिएण कुद्धेण भणियं- अनाणोऽपि फिन्न पलीविओति ?, सो भणइ-अहं पन्बइस्सं, किं पलीवणेण ?, तओ मा एम राया वादेण (पायो) छडिज्जिहिचि मम्मारो कहियो । एत्य सेणियस्स पु चेल्लणाए अणणुयोगो, पच्छा अणुभोगोनि ७॥ एवं विवरीयाविवरीयपरूवणेण सो सो यनि । मूलगायाद्वयव्याख्यानतस्सप्रतिपक्षः अनुयोगो गत इति गाथार्थः ॥१४१९-२०॥ ग्वीरं न देइ सम्म परवच्छनिओगओ जहा गावी । छल्हेज व परदुद्धं करेज देहोवरोहं वा ॥१४२१॥ तह न चरणं पसूते परपञ्चायविणिओगओ दव्वं । पुचचरणोवघायं करेइ देहोचरोहं वा ।।१४२२॥ जिणवयणासायणओ उम्मायाऽऽतंझमरणवसणाई । पावेज सञ्चलोयं स योहिलाहोवधायं च ॥१४२३।। दब्यचित्रासाओ साहणमेओ तओ चरणभेओ । तत्तो मोक्खाभावो मोक्खाभावेऽफला विक्खा ॥१४२४॥ सम्म पयं पयच्छइ सवच्छविणिओगओ जहा घेणू। तह सयपज्जयजोए दन्यं चरणं जओ मोक्खो ११५२५॥

·विशेपाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
अनुपोग-
नियोग-
निरूपगा
॥४१५॥
॥४१५॥
एवं खेत्ताईसुवि सधम्मविणिओगओऽणुओगोत्ति । विवरीय विवरीओ सोदाहरणोऽणुगंतव्यो ।१४२३||
नियओ व निच्छिओ चाहिओ व जोगो मओ निओगोत्ति । नेओ सभेअलक्खणसोदाहरणोऽणुओगोव्य ॥
'सीर'मित्यादि भाष्यगाथाः पञ्च । दारं ।।२१-२५॥ 'युज्जे (वच्छे)त्यस्य भाष्यम् । एवं'मित्यादि । एवं क्षेत्रेऽप्येतो, आदि-
शब्दात्स्वाध्यायादीनि, उक्तानि चोदाहरणानीति, अणुयोगोत्ति सर्वथा गत ॥ द्वारम् । 'नियोगो यति 'नियओ वे'त्यादि पूर्वार्द्धन
शब्दार्थः उत्तरार्द्धन त्वतिदेश इति ॥ द्वारं ॥२६-२७॥
भासा वत्ता याया सुयवत्ती भावमेत्तयं सा य । सुयभावमेत्तयं जह सामइयभिहेवमाईयं ॥१४२८॥
विविहा विसेसओ वा होइ विभासा दुगाइपजाया । जह सामइयं समओ सामाओ वा समाओ वा ॥
वित्तीए वक्खाणं वत्तियमिह सव्वपज्जवेहिं वा । वित्तीओ वा जायं जम्मि व जह वत्तए सुत्ते ॥१४३०॥
उक्कोसयसुयनाणी निच्छयओ वत्तियं वियाणाइ । जो वा जुगप्पहाणो तओ य जो गेहए सव्यं ।१४३१॥
अणं सममहियं वा भणियं भासंति भासगाईया । अहवा तिषिणवि साहेज कट्टकम्माइनाएहिं ॥१४३२।।
कट्ठे पोत्थे चित्ते सिरिघरिए वोंड देसिए चेव । भासग-विभासए वा वित्तीकरणे य आहरणा (नि.१२९)
पदमो स्वागारं थूलावयवोचदसणं पीओ। तइओ सव्वावयवे निदोसे सव्वहा कुणइ ॥१४३४।।
फटसमाणं सुत्तं तदत्यत्वेगभासणं भासा । थूलत्थाण विभासा सव्वेसिं पत्तियं नेयं ॥१४३५।।
पोत्थं दिहागारं दिहावयवं समत्तपजायं । जह तह सुत्तं भासा विभासणं वत्तियं चैव ॥१४३६॥

·भापकादयः रिना कोराना ॥४१६॥ १४१६॥ फुई वत्तीलिहियं वण्णुन्भिन्नं समत्तपज्जायं। जह तह सुत्तं भासा विभासणं वत्तियं चरिमं ॥१४३७॥ भाणे जाईमाणं गुणे य रयणाण मुणइ सिरिघरिओ। जह तह सुयभाणे भासगादओ अत्थरयणाणं ॥ पॉर्ड विनिममीसं परफुलं वियसि विसेसेण । जह कमलं चउरूवं सुत्ताइसु(च) उक्कमप्पेयं ॥१४३९।। पंधो दिमाविभागो गामपुराडगुणदोसपेयालं । जह पहदेसणमेवं सुत्तं भासाइतिययं च ॥१४४०॥ पपरस को शु जोगो ? यत्तुं सोउंच केण विहिणा वा १ । पुव्योइयसंपदा वक्वाणविही विभागाओ(सा)। 'भामा' इत्यादि । 'भाप व्यक्तायां याचि' सा वाक् श्रुतव्यक्ति मात्रमात्रम् । एतदेवानुवदन्नुदाहरणमाह-'सु'इत्यादि, भावि- तामिति गायाः ॥१४२८॥ दारं । 'विभासा यति । 'विविहे त्यादि, सुमतीता दारं । 'पत्तियं चेच'चि । 'वित्तीये' इत्यादि । इस गुत्ते' यसरिसरण व्याल्याने भाप्पं वार्तिकं, यथेदमेव विशेपावश्यकं, तथा सर्वपर्यायैर्वोत्कृष्टश्रुतवतो भगवतो यद्वथा- रानं तदानिक, यने यज्जातं, यदा पपा पस्मिन् सूत्रे व्याख्यानं वर्तते यथा 'विट्ठ कूरेही (?) त्येवमादीति गाथार्थः॥१४२९-३०॥ गया २-'उस्कोमए' त्यादि पुनद्ध कंठं । यो वा युगप्रधानः सर्वेभ्य उत्कृष्टबानित्वात् , ततो वा यः शिष्यः सर्व गृह्णात्ति स वाति- करिदिति गापाः ॥१४३१।। तदेवयेतेषां त्रयाणां विभाग उक्तः । अथवा 'ऊण' मित्यादि, व्याख्यात्रा व्याख्यातं न्यूनं योऽव- पारयनि मो भाषा, ममं निभापको, अधिकं यात्तिककारः, शिप्याधिकत्वादिति पूर्वाद्धार्थः, अथवा कियताऽनेन प्रपञ्चेन?, ग्रीनपि भारकादीन् साधरेन्-प्रतीतापारोपयेत्, करित्याह-काष्ठकागुदाहरणैः । 'कडे इत्पादि, द्वारगाथा । काठद्वारमाह-'पढमो' इत्यादि। प्रथमः काष्ठे रूपकारो रूपमारिभाषयति, 'डउलेइति भणियं होइ । तथा द्वितीयस्तु स्थूलाययवोपदर्शनं, बढ़ेइति भणियं होइ । CHOP44 ·मापकादयः विशेपाय कोट्याचार्य वृत्ती ४१७॥ ॥४१७॥ तृतीयस्तु सर्वथा सर्वानश्ययान्निर्दोषान् करोति, चीरयतीत्येवमायुक्तं भवतीति दृष्टान्तगाथार्थः ॥१४३४॥ 'कडे त्यादि। 'काष्ठ- समान फलफसदृशं सूत्र पर्नते, 'तदत्य'ति तस्य-सूत्रस्पार्थस्तदर्थस्तस्य रूपं अनन्तप्रमाणमिति तदर्थरूपं तदर्थरूपस्य एकमापणं--ए- कांशव्याख्यानमिति तदर्थरूपैकभापणं तद् भाषा भण्यते, एतदुक्तं भवति-सकलव्याख्यातुरनन्तैर्गुणैर्लीन इति, तदर्थंकरूपभापणं या, तथा स्थूराणां त्वर्थानां भाषणं विभाषा, प्रभूततरार्थव्याख्यातृत्वात् , सर्वेपामर्थानामनन्तानामपि व्याख्यानं वार्तिक, विभाषा सेवेति, जघन्यमध्यमोत्तमव्याख्यातारो भापकादयः द्विारम्।। 'पोत्यामित्यादि ॥ यथा 'पुस्तं' पुस्तकर्म दृष्टाकार अस्थिवन्धकाले, तया दृष्टा- ययवं उत्कोटनकाले, समस्तपर्याय निष्पत्ती, एवमेत्तत्रयमिति गाथार्थः ॥१४३६॥ दारं । 'कुटुमित्यादि ।। यथा कुडयं, धवलमिति गम्यते, शेपं सुगम, शैलीपतितत्वात् । दारं। श्रीगृहिकोदाहरणमधुना-श्रीगृहं-भाण्डागारं तदस्सास्तीति 'अत इन्ठना'विति (पा० ५. २-११५) उनीकादेशे च कृते श्रीगृहिक इति स्यात् ।। तत्र-'भाणे इत्यादि ॥ यया 'भाजनेताम्रकाण्डकादौ श्रीगृहिको मुणति जाति भिन्नेन्द्रनीलमरकतपमरागादिलक्षणां अपरस्तत्रैव मानमपि जानाति, यथा पञ्च सुवर्णान्यष्टौ वा इत्येवमादि, अपरस्तु रत्नानां गुणानपि पेत्ति, यथैकं दाहायरोपरामकृद् अपरं तु क्षुग्छमकदित्येवमादि । तधेत्यादि सुच। द्वारम् ।। पौड'मित्यादि । 'पॉर्ड' कलिका 'विभिन्नं ईपदुन्छ्वसितीव, यधेत्येवमादि स्पष्ट, नवरं विवक्षया चतुष्कं, अन्यथा त्रयमेव प्रकमात् ॥ 'पंथो इत्यादि, स्पष्टा । तदेवं जिनप्रवचनोत्पत्तिः १ प्रवचनकाथिकानि २ तद्विभागश्वे ३ त्येतदुक्तं, अथोत्तरगाथाघटनामाह-एयरसेत्यादि ।। एतस्य' अनन्त- रोक्तस्यानुयोगादेर्वस्तुं श्रोतुं वा को योग्यः १, केन वा विधिना व्याख्येयः श्रोतव्यो वेत्येतद् वक्तव्यं, एतन्मूलत्वात् वत्मवृत्तेः, यत एवं 'तो' ततः पूर्वोदितसम्पन्धा व्याख्याननिधिविमापा, अधुना नियत इति शेपः, पाठान्तरं या 'वक्रवाणविही विभागाओ', अन- ·व्याख्यान- विधि: . विशेपार कोव्याचार्य पत्नी ॥४१८॥ ॥४१८॥ न्तमिदानीमुच्यते 'जिणपरयण उत्पत्ती, पवयण एगटिया विभागो'ति वचनाद्, अन्यनवेहावतारणेऽस्याः प्रागुक्तमेव प्रयोजन 'दारविहीवि महत्थों' नीत्यादिवचनात् ।। गोणी चंदणकंथा चेडीओ सावए बहिरगोहे । टंकणओ ववहारो पडिवक्खो आयरिय-सीसे नि,१३६। गोणीत्यादि द्वारगाथा । शिष्याचार्ययोर्गोण्युदाहरणम्-एगस्स धुत्तस्स सव्वावयसुंदरा गावी कहिचि भग्गा, णिविट्ठा चिट्ठइ, तेण तीसे मिंगे खडपूलो घदो, पिट्ठीए चिट्ठा विविकणामित्ति, मा एगेणं तहविया चेव समग्धियत्तिफाउं गहिया, दिन्नं मोल्लं, गओ यणिओ, इयरो त उट्ठवेउं घरे नेइ, नो उद्वेइ, नायं, ततो पच्छायाविओ, तहेव विक्किणइ, आगया कागया, ते भणंति-उहावेऊण गइपयाराई से निरिक्खामो, सो भणइ-मा एवं काहिह, मयावि एवं ठिया गहिया, जइ पडिहायइ गेण्हह, एसो अयोगो वणिओ, एवं आयरिओ अणुओगिओ, सिस्से विचारिय गेहति, मएवि अविचारियमेव गहियेति भणति अजोगो, परिहारकदानाक्षमत्वात् , तत्समीपे न श्रोतव्यं, संशये मिथ्यात्वसद्भावात् , अन्नोऽवि गोणिं गुणपति विवरयंतो विकिणइ, सा उवविठ्ठा, कायगा आगया, भणति-परिक्सामो, सो भणति-सुठ्ठ परिक्खेह, न एस डंभगसंयवहारेत्ति, एवं जो परिक्खिज्जते विमई सहइ, भण्णइ-सर्वज्ञवचन- मेतत्, सुष्टु परीक्ष्यतां, कथयामि पावज्जानामि स योग्यः, सिस्सोऽवि पदमगोकेया वाऽयोग्यः, अविचारग्राहित्वात् , द्वितीयबच्च योग्य इति । 'चंदणकंधति चारवईए नपरीए वासुदेवस्म तिन्ति भेरीओ, तंजहा-संगामिया १ उन्भूश्या २ कोमुइया ३, तिन्निधि गोमीसचंदणमईओ देवयापरिग्गद्विगामी य, चरस्थी उ मेरी असिवपसमणिति, का तीसे उपपत्ती?, भषणए-सोईमे सक्को वासुदेव- ·व्याख्यान विधिः विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती ॥४१९॥ ॥४१९॥ स्म गुणपरिकित्तणं करेइ-अहो ! उत्तमपुरिसाणं गुणो-जण्ण इमे कस्सइ अवगुणं गेहंतित्ति, नीयं च कम्मं न करेंतित्ति, एगो य देवो असदहतो आगओ, वासुदेवोऽधि जिणसगासं वंदिउं पढिओ, सोऽपि से अंतरा मयगकालसुणगं विउव्यइ, तस्स गंधेण अग्गाणीयं अन्न ओ लग्गं. वासुदेवेण पुच्छियं, कहियं, सो तत्थेव गओ भणइ-भो ! भो! पेच्छ-अइमसिणकमिणवत्थंचलोरमे आययंमि से क्यणे। मुत्तावलिब रेहइ सुविमलजोण्हा दसणपती॥१॥ ति देवेग चिंतियं-सचं गुणगाहित्ति । तओ से सो आसरयणं गहाय पलाइओ, बंदुरावाल एण कहिय, कुमारा रायाणो य निग्गया, देवेण जिणिऊण धाडिया, वासुदेवो धाविओ, देवो भाइ-मं पराजिउं गेण्ह, किं वधाविओसि ?, वासुदेवो भणइ-बादं, किं तु तुम भूमीए अहं रहेण ता रहं गेण्ह, देवो नेच्छइ, आसहत्थियाविनेच्छइ, पाहुजुद्धाइया- इंच, भणइ य-जइ सचं ता अहिट्ठागजुद्धं देहि, वासुदेवेण मणियं-पराजिओऽहं, नेहि आसरयणंति, तओ दस दिसाओ उज्जोएंतो तुट्ठो देवो भणइ-परेहि वरं, किं देमित्ति, वासुदेवो नेच्छइ, तेण भणियं-अमोहं देवाण दंसणंति, ततो वासुदेवेण भणियं-जइ एवं अ- सियोयसमणि भेरि देह, ततो से दिन्ना, एसा से उप्पत्ती | ताहे सा छण्हं २ मासाणं ताडिज्जइ, तस्स सद्दसवणेण वारसजीय- णमंतराए नयरीए पुन्बुप्पन्ना रोगा उपसमंति, अहिणवा य छम्मासं न होति, उत्य य अन्नया अइदाहजरगहियवाणियएण भेरीरालगो तीए करिसमेतं दीणारलक्खेण मग्गिओ, तेणऽपि अणालोइऊण लोभदोसेण दिन्नं, तत्थ य इयरचन्दणदिग्गलिया दिण्णा, एवं अन्नेणवि २ मग्गिओ, सा मेरी चन्दणकंथा जाया, अन्नया असिवे शाडाविया जार तं चेव समं न पूरेइ, चिट्ठउ नगरी, जोयापिया जाच कंथीजाया, सो भेरीवालगो निग्गहिओ, सावि उज्झिया, अन्ना भेरी अट्ठमोववासाराहिएण तेण से दिष्णा, अण्णस्स गमप्पिया, सो तंव दिणति पयत्तेण रक्खइ, एवं जो सीसो आयरिओ या परमयचंदणकत्तलियाहि जिणगणहरदिण्णसुयमेरी कंथी- ·पिपार कोट्याचार्य पनौ व्याख्यान- विधिः ॥४२०॥ ॥४२०॥ करेह मो न जोग्गो, इतर पर योग्यः २॥ 'चेडीओविनि-पसंतपुरे पुराणाभिणयसेहिधूयाणं पीई, एगाए खारो य, 'मूर्खाणां पण्डिता द्वेष्याः, दरिद्राणां सवेश्वराः" इति पचनाद, अम्हेहिं इमेहिं घट्टियाणिति, ताओ य अन्नया गई मज्जियाओ गयाओ, सा नवसेठिधूया तिलगचोदसगमाभरणं तडे मो- नूण नीए सह जलमज्जणकोलारियप्पेहि मज्जद, इयरीवि तं गहाय नियं घरं पट्ठिया, इयरीए वारिया, सा अक्कोसंती गया, भणइ य-जइ नाम गडा मुट्ठा किंवा तेसिं लोगा विणत्ति ममचयं चैव, ताए मायापिताण सिद्धं, तानि भणंति-सोहणं कयंति, इयरीविण्हा- दत्ता णियं घरं गया, अम्मापितीण साहियं, तेहिं मग्गियं, ताणि न देंति, ततो रायउले ववहारो, तत्थ न कोऽवि सक्खी, तत्थ का- रनिया उप्पनियाए बुद्धीए, भणंति-दोऽवि चेडीओ वाहिप्पंतु, तं चाणिजउ, तहा कर्य, जुष्णसेटिदुहिया भणिया-जइ तुंह सन्तयं ता आविंधमु, ताहे मा जं हत्थे तं पाए आविघेइ, संपि से ण सुसिलिहूं, ताहे नायं-एईए इमं न तावचि, ततो इयरी भणिया-तुम आसिंध, पीइएपि अशुभमेण सन्चं जहा सट्ठाणे आइदं, देवयादिव दीमइ पमाणोवेर्य च, वाहे मेल्लाविया, तहेब य झइति परिवाडीए ओईपानि, जुन्नसेट्ठी देवडंडिओऽपि पुणोऽवि डंडिओ, सावि धिक्कारं पत्ता, इयरा उ जसवायं, एवं आयारिओऽपि जं अण्णत्यञ्चयं पर्य जाएपच्वं तं अनाप जोजपन्तो अगंतं संसारदण्डं पावइ, इयरयाउ वा मो(वीभो वा सो) नेवाणं विहिमणिए वा, अस्थाणत्य- नियोजनो सीमो जुग्णसेद्विधूपच अज्ञोगोति ३॥ 'सावा'ति कथितमेवेति ॥ पहिरगोहोदाहरणंपि ५।। इदानी टंकणगववहारो। दाहरगम्-उत्तरावहे टंकणा नाम मेच्छा, ते सुबन्नेण दक्षिणावहाणि भंडाणि गेण्हंति, ते य परोप्परं भासं न यान्ति, तो पुंजेहि काउं हत्यहि ओहाडेंवि जाप य इच्छा न पूरा बाप हत्येग अवणेंति, एवं तेतिच्छियपडिच्छिओ क्वहारो, एवं दोवि सिस्मा- PHOT ·विशेपान कोट्याचार्य वृत्ती योग्या- योग्या: गुरुशिष्या: ॥४२१॥ ॥४२१॥ परिया जे होति जोग्गा दानग्रहणानुवृतिशीलत्वात् , 'पडिवक्खो आयरियसिस्से'त्ति इत्युक्तेन गवादिद्वारेपु साक्षादभिहिता- विपर्ययः प्रतिपक्षः, स आचार्यशिष्ययोर्यथायोग योजनीयः, स च योजित एवेति गाथार्थः ॥१४४२॥ भग्गनिविढे गोणि केउं दंतो व्व न सुयमायरिओ। एवं मएऽवि गहियं गेण्ह तुमंपित्ति जपतो ॥१४४॥ अविकलगोविक्केया च जो विमदक्खमो सुगंभीरो। अक्खेवनिण्णयपसंगपारओ सो गुरू जोग्गो।१४४४॥ सीसोवि पहाणयरो गंतेणावियारियग्गाही। सुपरिच्छियकेया इव थाणवियारक्खमो इहो ॥१४४५।। जो सीसो सुत्तत्थं चंदणकथं च परमयाईहिं । मीसेइ गलियमहवा सिक्खियमाणेण स न जोग्गो॥१४४६।। कंथीकयसुत्तत्थो गुरूवि जोग्गो न भासियव्वस्स । अविणासियसुत्तथा सीसायरिया विणिहिट्ठा ।१४४७॥ अस्थाणत्यनिउत्ताभरणाणं जिण्णसेद्विधूयव्व । न गुरू विहिणिए वा विवरीयनिओयओ सीसो।१४४८१ सस्थाणत्यनिउत्ता ईसरधूया सभूसणाणं च । होइ गुरू सीसोवि य विणिओएंतो जहाभणियं ॥१४४९।। चिरपरिचियपि न सरइ सुत्तत्थं सावओ समनं च। जो न स जोग्गो मीसो गुरुत्तणं तस्स दूरेणं ॥१४२०॥ अन्नं पुट्ठो अन्नं जो साहइ सो गुरू न यहिरुय । न य सीसो जो अन्नं सुणेइ परिभासर अन्नं ॥१४५१॥ अक्खेवनिष्णपपसंगदाणगहणाणुवत्तिणो दोऽवि । जोग्गा सीसायरिया टंकणवणिओवमा समए ।१४५२१ अहवा गुरुविणयसुपप्पयाणभंडपिणिओगओ दोऽपि । निजरलाभयसहिया टंकणवणिओवमा जोरगा।। अत्धी स एव य गुरु होइ जओ तो विसेसओ सीसो। जोग्गाजोग्गो भन्नइ तत्थाजोग्गो इमो होइ।१४५४।

·योग्या- विशेपार कोट्याचार्य वृत्तौ योग्याः गुरुशिष्याः ॥४२२।। ।।४२२॥ कस्स न होही वेसो? अणभुवगओ य निरुवगारी य अप्पच्छंदमईओ पत्थियओ गंतुकामोय नि१३७॥ भन्नइ अपभुवगओऽणुवसंपन्नो सुओवसंपयया । गुरुणो करणिजाई अकुब्बमाणो निरुवगारी ॥१४५६॥ अप्पच्छंदमईओ सच्छंदं कुणइ सव्वकलाई । पत्थियओ संपत्थियविइजओ निचगमिउत्र्य ॥१४५७॥ गंतुमणो जो जंपद नपरि समप्पज इमो सुपक्खंघो । पदिउं सोउं च तओ गच्छं को अच्छती एत्य १।१४५८ विणओणएहिं पंजलियडेहिं छंदमणुयत्तमाणेहिं । आराहिओ गुरुजणो सुयं बहुविहं लहुं देइ।नि.१३८। विणओणओऽभिवंदइ पढए पुच्छइ पदिच्छए वा णं । पंजलियडोऽभिमुहो कयंजली पुच्छणाईसु ॥१४६०॥ सद्दहइ समत्थेइ य कुणइ करावेइ गुरुजणाभिमयं । छंदमणुयत्तमाणो स गुरुजणाराहणं कुणइ ॥१४६१॥ 'भग्गे'त्यादि भाष्यगाथा एकादश सुगमाः, प्रतीतार्थत्वात् ।। एवं तावदौत्सर्गिकंक्रममङ्गीकृत्य व्याख्यात्रा इव शिष्येणापि गुणवता भाष्पम् ॥१४४३-५३॥ अधापपादिकमाह-'अत्थी'त्यादि । इह स शिष्यो यतोर्थी गुरुनितरां भवत्यनिष्ठितार्थत्वात् 'तो' ततः 'विशे- पतः' रिशेपेण शिष्यो योग्योऽयोग्यो वा भण्यते, प्रयत्नाधारस्यात् , तत्रायोग्यस्तापदयम्-'कस्सेत्यादि । अथर्वा तंत्रायोग्यस्तावदयं वक्ष्यमागचेष्टित इति, एतदुक्तं भवति-शिष्येण हि सूत्रार्थिना कृत्यानामशेपकृत्यविधानोद्यतेन भवितव्यं, अन्यथा कस्येत्यादि, कस्य व्याख्यातुन भविष्यति 'द्वेष्यः' अप्रीतिकरः, शिष्य इति गम्यते, भविष्यत्त्येवेत्यभिप्राय:, किं सर्व एव ?, नेत्याह-'अनभ्यु- पगतः श्रुतोपसंपदाऽनुपसंपन्नः, अनिवेदितात्मेत्यर्थः, उत्तरापेक्षया, अनुपसंपन्नोऽपि न मर्च एवाममाधिकरो भक्तीत्यत आह-उपकर्नु ·विशेपाव कोट्याचार्य। वृत्ती योग्या- योग्याः शिष्याः ॥४२३|| ॥४२३॥ शीलमस्येत्युपकारी तस्य नत्रा प्रतिपेधेऽनुपकारी च, कृत्यानामकृत्यकृदिति चेत्युक्तं भवति, अनुपकार्यपि न सर्व एव द्वेष्य इत्यत आह-आत्मच्छन्दा मतिर्यस्य स आत्मच्छन्दमतिः, स्वाभिप्रायकार्यकारीत्यर्थः, अगुर्वायत्तमतिरपि न सर्व एष द्वेष्य इत्यत आह-'प्र- स्थितः' यो यो जिगमिपुस्तस्य तस्य द्वितीयः गन्तुकामश्च सदैव गन्तुमनाः य आस्ते, पक्ति च-क इहास्ते?, नवरं तावत् श्रुतस्कन्धः समाप्तिमेत्विति गाथार्थः ॥१४५४-५५॥ भन्नेत्यादि गाधात्रयं गतार्थम् ॥५६-५८॥ तम्मात्-'विणओ'इत्यादि, व्याख्या ॥ 'विण- ओ'इत्यादि । विनयावनतोऽभिधीयते-आभिमुख्येन गुरुं वन्दते, मनोवाफायसमवधानेनेत्यभिप्रायः, शेष स्पष्टम् ॥ 'सहहती'स्यादि, मुगमा ॥ ॥१४५९-६१।। शिष्यपरीक्षाधिकार एषानुवर्तमान इदमाह- सेलघण कुडग चालणि परिपूणग हंस महिसमेसे य । मसगजलूग विराली जाहग गो भेरि आहेरी ॥ उल्लेऊण न सक्को गज्जइ इये मुग्गसेलओरन्ने । तं संवडयमेहो सोउं तस्तुप्परिं पडइ ।।१४३३॥ रविउत्ति ठिओ मेहो उल्लोऽम्हि नवत्ति गजइ य सेलो । सेलसमं गाहेस्सं निश्चिजइ गाहगो एवं ॥१४६४।। आयरिए सुत्तम्मि य परिवाओ सुत्तअत्यपलिमंथो । अन्नेसिपिय हाणी पुट्टाचि न दुद्धया चंझा ॥१४६५।। युद्धेवि दोणमेहे न कण्हभोमाओ लोहए उदयं । गहणधरणासमत्ये इय देयमच्छित्तिकारिम्मि ॥१४६६।। भाविय इयरे य कुडा अपसत्यपसत्य भाविया दुविहा । पुप्फाईहि पसत्या सुरतेल्लाईहिं अपसत्या १४६७१ वम्मान्य अयम्माऽविय पसत्यवम्मा उ होति अग्गेज्झा। अपसत्यअवम्माविय तप्पडिवक्खा भवे गेझा॥ फुप्पवयणओसन्नेहिं भाविया एवमेव भावकुडा । संविग्गेहिं पसत्था यम्माऽवम्मा य तह चेव ॥१४३९।।

·ar वेशेपाव० कोट्याचार्य वृत्ती योग्या- योग्या: शिष्याः ॥४२४॥ ॥४२४॥ जे उण अभाविया ते चउचिहा अहविमो गमो अन्नो । छिडकुड-भिन्न-खंडे संगले य परूवणा तेसिं ।१४७०। सेलेयछिड्नुचालणि मिहो कहा सोउमुहियाणं तु। छिडाऽऽह तत्थ विट्ठो सुमरिंसु सरामिनेदाणि ॥१४७१।। एगेण विसइ बितिएण नीइ कनेण चालणी आह । धन्नत्य आह सेलो जं पविसइ नीइ वा तुज्झं ॥१४७२।। ताचसखउरकिढिणयं चालणिपडियक्ख नसवइ दवंपि। परिपूणगम्मि उ गुणा गलंति दोसाय चिट्ठति ॥१४७३।। सव्वपणुप्पामण्णा दोसा हु न संति जिणमए केई। जं अणुवउत्तकहणं अपत्तमासज्ज व हवेज ॥१४७४॥ अंवत्तणेण जीहाऍ कृचिया होइ खीरमुदगम्मि । हंसो मोनूण जलं आवियइ पयं तह सुसीसो॥१४७५।। सयमवि न पियइ महिसो न य जूह पियइ लोलियं उदगं। विग्गह-विकहाहिंतहा अर्थफपुच्छाहि य कुसीसो॥१४७६| अवि गोपयम्मिवि पिवे सुढिओ तणुयत्तणेण तुंउस्स । न करेइ कलुसतोयं मेसो एवं सुसीसोऽचि॥१४७७॥ मसउव्य तुदं जचाइएहिं निच्छुन्भए कुसीसोऽवि। जलुगाव अदूतो पियइ सुसीसोवि सुयनाणं ॥१४७८॥ छट्टेउं भूमीप खीरं जह पिवइ वुमजारी। परिसुहियाण पासे सिक्ग्वइ एवं विणयभंसी॥१४७९॥ पाउं थोवं थोवं खीरंपासाइं जाहगो (जह) लिहइ। एमेव जियं काउं पुच्छइ मइमं न खेएइ ॥१४८०॥ दार। अन्नो दोज्झिइ कल्ले निरत्ययं किंवहामि से चारिचउचरणगवी उमया अवन्न हाणीय बड्डयाणं ॥१४८१।। मा मे होज अवण्णो गोवज्झा वा पुणोऽवि न दलेना। वयमपि दोज्झामु पुगोअणुग्गहो अन्नदूढेऽवि॥१४८२।। सीसापडिच्चगाणं मरोत्ति तेऽविय हु सीसगभरोत्ति।न करेंति सुत्तहाणीअन्नत्यवि दुल्लह तेसिं ॥१४८३।।

·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती उपोद्घात द्वाराणि ॥४२५॥ ॥४२५॥ फोमुइया तह संगामिया य उन्भूइया भेरीओ। कण्हस्सासि पहुतया असिवोयसमी चउत्थी उ ॥१४८४॥ सकपसंसा गुणगाहि केसयोनेमिवंद सुणदंता। आसरयणस्स हरणं कुमारभंगे य पुयजुद्धं ॥१४८५|| नेहि जिओम्हित्ति अहं असियोवसमीऍ संपयाणं च । छम्मासियघोसणया पसमइ न य जायए अन्नो॥१४८६॥ आगंतु पाहिग्योभो महिड्डि मोल्लेण कंध दंडणया। अहमआराहण अन्नभेरि अन्नस्स ठवणं च ॥१४८७॥ मुफंतया अगहिए दुप्परिग्गहियं कयं लया कलहो। पिट्टण अइचिरविकय गएसु चोरा य ऊणग्घे ॥१४८८॥ मा निण्हव इय दाउं उवजुल्जिय देहि कि विचिंतेसि ? बच्चामेलियदाणे किलिस्ससीतं चऽहं चेवं ॥१४८९॥ भणिया जोग्गाऽजोग्गा सीसा गुरयो य तत्थ दोण्हंपि।वेयालियगुणदोसोजोग्गोजोग्गस्स भासेना॥१४९०॥ कयमंगलोवयारो संपइ वण्णियपसंगपग्वाणो । दाइयवग्वाणविही वोच्छमुवग्धायदारविहिं॥१४९१॥ उद्देसे निद्देसे य निग्गमे खेत्त-काल-पुरिसे य । कारण पच्चय-लक्खण-नए समोयारणा-णुमए (नि.१४०) किं कइविहं कस्स कहिं केसु कहं केच्चिरं हवइ कालं। कइ संतरमविरहियं, भवा-गरिस-फोसण-निरुत्ती॥ 'सेले त्यादि द्वारगाथा ।। आयद्वारमाह-'उहे इत्यादि ।। अहमाीकर्तुं न शक्यः, शेष स्पष्टम् ।। 'रवीत्यादि । पार्द्धन दान्तिकदोपानाह । 'आयरिये' इत्यादि ।। आचार्यसूत्रयोलघुत्वं सूत्रार्थपलिमन्यश्च, गुरोरन्येषां वाऽन्तरायः, नदि नियुक्ताऽपि बन्ध्या धीरमिवेनि गाथार्थः ॥१४६२-६५।। प्रतिपक्षमाह-'युष्ठेश्वीत्यादि स्पष्टम् । दारा६६।। भावीत्यादि।। कुडा दुविहा-भाविया अभा- ·उपोद्घात द्वाराणि विशेपाव कोट्याचा वृत्ती ॥४२६॥ ॥४२६॥ विया पत्ति, मूलभेदद्वयं, माविया दुविहा, कथमित्यत आह-'अपसत्यपसत्यानि पुष्पादिभिर्भाविताः प्रशस्तार, सुरातैलादिमिस्त्व- प्रशस्ताः । आह-किमते योग्या एव ते, नेत्याह-विभागतः, तथा चाह-'वम्मा येत्यादि । सुरा अपसस्थभावणाभाविया. पडलापु- प्फाहपसत्यभावणाभारिया य, पुणो एक्कैका दुविहा भवंति-वम्मा य अवम्मावि, तं तं भावं वमावि तीरंति जे ते वम्मा, इयरे अब- म्मा, ततश्च प्रशस्ताप्रशस्तयोरवाम्यवाम्या ग्राह्या इति, आह च-पसत्थवम्मा उ हॉति अगेज्झा अपसत्थ अन्नम्मावि य, तप्पडिक्वा उण अवम्मवम्मा ग्राह्या इति ॥६७-६८॥ स्थापना |दार्टान्तिकमाह-'कुप्पेत्यादि ।। कुप्रवचनापसन्नै चिता इत्यमेव भावकुटाः श्रावकाः सत्वपरास्ता भवन्ति, संविगैस्तु पुष्पादिकल्पैः प्रशस्ताः, वम्मा असम्माश्च तथैवेति गाथार्थः ॥१४६९॥ द्वितीयं मूलविकल्पमाह- 'जे'इत्यादि। ये पुनरभाविता आपाकान्मुक्तास्ते चतुर्विधाः, अथवा आयत्रयविशेषार्थमन्यो गमः-प्रथमछिद्रकुटो द्वितीयो राजि- मान् तृतीयः खण्डः छिद्रादिप्रतिपक्षश्च सकला-संपूर्णः, अमीपां तु दार्शन्तिकमप्यङ्गीकृत्य लधिया प्ररूपणा कार्येति गाथार्थः ॥ १४७० ॥ त्रयाणामाद्यानां न विशेष इति चेतन, यत:-'सेलेय'त्यादि ॥ शैलच्छिद्रकुटचालनिकल्पानां त्रयाणां श्रोतृणां व्याख्या- नादुत्थितानां 'मिधा परस्परं कथा सावर्त्तत, तत्र छिद्र आह-तत्र' व्याख्यानावनी 'हो' उपविष्टः 'सुमरिंसु' सर्व स्मृतवान् , युध्न- रन्धच्छित्यातकुटकल्पत्वात् , नेदानीं स्मराम्युत्थितत्वादिति गाथार्थः ॥१४७१।। 'एगेणेत्यादि । प्रक्षिप्यमागत्वादिति युक्तिः प्रागढे, 'धन्ने'त्यादि तृतीय इत्ययमेतेपां भेद इति गाथार्थः ।।१४७२।। चालनिप्रतिपक्षमाह-'तावसे त्यादि, पुनद्धं कंठ दारं। 'परी'त्यादि कण्टयम् ।। 'सध्यण्णु'इत्यादि पूर्वाईन चोयमुत्तरार्द्रनोत्तरम् ॥ 'अवे'त्यादि द्वारम् ॥ सयमची'त्यादि द्वारम् ॥ 'अवी- त्यादि, मेसो पभो । द्वारम् ।। 'मसउवे त्यादि द्वारम् । मशक इव व्यथन् जात्यादिभिः "डहरोऽकुलीणोति य दुम्मेहो दमग

·उद्देशद्वार
विशेपार
कोट्याचार्य
वृत्ती
॥४२७॥
॥४२७॥
मंदबुद्धित्ति । अवियप्पलाभलद्धी सिस्मो परिभइ आयरियं ॥१॥"दार।। 'छडेउ'मित्यादिद्वारम् ॥ 'पाउ' मित्यादि ॥ द्वारम् ॥
'अपणो इत्यादि, 'मा मे'इत्यादि, दृष्टान्तगाथाद्वयम् ॥ दान्तिकमाह-'सीसा इत्यादि सुचर्चा | 'कोमुई त्यादि, '
सत्यादि,
'नेही त्यादि, 'आगंतु इत्यादि, माग्वत् ।। आभीरिकल्पश्चायोग्य इत्याह-'मुक्कमित्यादि, 'मा'इत्यादि, सुगमम् ।। दारं । इदानीं
मातमुपसंजिहीपुराह-'भणिया इत्यादि । तत्र द्वयोरप्यनयोः परीक्षितगुगदोपो योग्यः, सर्वथा योग्याय शिष्यायाचक्षीत सूत्रार्थ-
मिति गाथार्थः ॥१४७३-९०॥ तदनेन ग्रन्थेन यदुक्तमासीत्-"अच्छतु तावुग्धातो' यावत् संगहो चेमो'त्ति (१३४८) तत्संपादितं,
तत्संपादनाच्च व्याख्यानविधिरुक्तः, अथ यदुक्तमासीदपान्तराले धुरि वा तदनुस्मरन्नाह-कतेत्यादि, 'उद्देसे' इत्यादि, तत्रेदं द्वारगाथा-
द्वयम् ॥ 'कि'मित्यादि ॥ अस्य पिण्डार्थः प्रतीत एव ॥१४९१-९३।। कस्मादादायुदेशः १ इत्यत आह-
उद्देटुं निहिस्सइ पायं सामनओ विसेसोत्ति । उद्देसो तो पढमं निद्देसोऽणंतरं तस्स ॥१४९४॥
नाम ठवणा दविए खेत्ते काले समासउद्देसे। उद्देसुद्देसम्मि य, भावम्मि य होइ अट्ठमओ ॥(नि.१४२)
नाम जस्सुद्देसो नामेणुदेसए व जो जेणं । उद्देसो नामस्स व नामुद्देसोऽमिहाणंति ॥१४९६।।
एवं नणु सव्वोचिय नामुद्देसो जओऽभिहाणंति। दयाईणं तेहिं व तेसु व जं कीरए जस्स ॥१४९७।।
सचं सव्वाणुगओ नामुद्देसोऽभिहाणमेत्तं जं। नाणत्तं तहवि मयं मइकिरियावत्युभेएहिं ॥१४९८॥
ठवणाए उद्देसो ठवणुढेसोत्ति तस्स वा ठवणा । तं तेण तओ तम्मि व दवाईयाणमुद्देसो ॥१४९९।।
दबुद्देसो दव्यं दयपई दव्ययं सदव्योत्ति । एवं खेत्तं खेत्ती खेत्तपई खेत्तजायंति ॥१५००॥

·उद्देशद्वार विशेपान कोट्याचार्य वृत्ती ॥४२८॥ ॥४२८॥ कालो कालाई कालोवेयंति कालजायंति। संखेवोत्ति समासो अंगाईणं तओ तिण्हं ॥१५०१॥ अंग-सुयक्खंध-ज्झयणाणं नियनियप्पभेयसंगओ। होइ समासुद्देसो जहंगमंगी तवज्झेया ॥१५०२॥ एमेव य सुयखंधो तस्सोया तयत्यविण्णाया। अज्झयणं अज्झयणी तस्सज्झेया तयत्थण्णू ॥१५०३॥ उद्देसो उद्देसी उद्देसण्णू तयत्थवेत्ता वा । उद्देसुद्देसोऽयं भावो भावित्ति भावम्मि ॥१५०४|| एमेव य निद्देसो अट्ठविहो सोऽवि होइ नायव्यो। अविसेसियमुद्देसो विसोसओ होइ निद्देसो (नि.१४३) 'उद्देट्टमित्यादि । यतो वस्तु प्रागुद्देष्टुं पधानिर्दिश्यते-तदिदमिति, 'प्रायः बाहुल्येन, तथा यतश्व सामान्याकारज्ञानाद्विशेष- ज्ञानमतः प्रागुदेशः पश्चात्तु निर्देश इति । साम्प्रतमुद्देशद्वारे प्रतिद्वारगाथामाह-'नामं ठवणे'त्पादि।। आद्यद्वारं व्याचिख्यासुर्भाष्यकार आह-'नाम' मित्यादि।। 'यस्य' जीनादेर्वस्तुन उद्देश इति नाम क्रियते स नामोद्देश इति सम्पन्धः, यो वा येन नाम्नोदिश्यत्ते, यथा- मेरुमैरूद्देशेनेति, नाम्नो वा य उद्देशः, किमुक्तं भवतीत्याह-वस्तुनः सामान्यमात्रमभिधानमित्यभिप्राय इति गाथार्थः १६१४९४-९६॥ अतिप्रसङ्गं चुचोदयिपुराह-एवं'मित्यादि ॥ 'एवं यदि वस्तुसामान्याभिधानं नामोदेशस्तत् ननु सर्व एव द्रव्यादिनिक्षेपो नामोद्देश इति प्राप्तः, कुतः १ इति चेदुच्यते-'जदोऽभिहाणं' त्ति यतोऽभिधानमित्येपा सज्ञा द्रव्यादीनां क्रियते, द्रव्यादिमिर्वा क्रियते, तथा द्रव्यादिपु सत्सु यदभिधानं यस्य कस्पचित्क्रियते तत्सर्व नामोद्देशानातिवर्त्तते, सर्वानुगतत्वादस्येति गाथार्थः ॥१४९७॥ इदं प्रत्य- नुभाष्य परिहरनाह-'सच'मित्यादि । तथापि नानात्वं मतं, कः ? इत्याह-मस्या, तथाहि-गोपालाकृतिद्रव्यभावेपन्याऽन्या मति- प्रसूतिः, "किरिय'ति एवं क्रियामेदोऽपि 'चत्यु'त्ति एवं वस्तुनामेन्द्रवस्तु गोदोहशक्तिसंपन्नं, स्थापना वरदा, द्रव्येन्द्रस्त्वामोपध्या-

·निर्देशद्वारम्
॥४२९॥
विशेपाय
दिसंपन्ना, भावेन्द्रः प्रस्फुरद्वजधारीति, द्वन्द्वं कृत्वा तैरिति गाथार्थः ॥१४९८|| दारं ।। 'ठवणे'त्यादि । स्थापनाया उद्देशः स्थाप-
कोट्याचार्य नोदेशः, तस्य वोदेशस्य स्थापना अक्षाक्षरादिभिरिति भावना।द्वारम् । 'त'मित्यादि, तदिति तदेतद् द्रव्यमिति द्रव्योदेशः, तेनेति द्रव्ये-
वृत्ती
णोदेशो यथा दण्डी खण्डी, द्रव्यादुद्देशो द्रव्यवान् धनपतिरयं, द्रव्ये यथा सिंहासने राजा, एवं क्षेत्रादिभिरिति गाथार्थः ॥१४९९॥
अमुमेवार्थ विशेपेणाह-'दब्वें'त्यादि । द्रव्योदेशो यथा इदं द्रव्य, द्रव्यपविरिति द्रव्येण, द्रव्यवानिति द्रव्यात्, सद्रव्य इति द्रव्ये
॥४२९॥
सति दारं। एवं क्षेत्रेऽपि योजनीयं (क्षेत्रीत्यादि)। 'काल' इत्यादि ॥ काल इति समयस्योद्देशः,कालातीतमिति कालेन 'कालोपेत-
न्ति कालादुपेतं, काले जातमिति ।दार। पठमाह-संखे' इत्यादि, समासः संक्षेप उच्यते, असौ चाङ्गश्रुतस्कन्धाध्ययनानाम्, अस्य त्रयस्य
स्यादिति गाघार्थः ॥१५००-२॥ तथा च-'अंगे'त्यादि ॥ अस्य भावना होइ समासुदेसो, कई ?, अत आह-निजनिजप्रभेदसंग्रहाद ,
केपामित्यत आह-अङ्गस्य श्रुतस्कन्धस्य अध्ययनानां च, एकैकस्य दृष्टान्तमाह-यथाऽङ्गमयं साधुर्वते, एपोऽङ्गस्योद्देशः, अङ्गेनोदेशो-
ऽङ्गीत्येप साधुस्तदध्येता चायमिति गाथार्थः ॥१५०२॥ 'एमेवे' त्यादि, सर्व भावितात् दारं । सप्तममाह-'उद्देसो इत्यायेकशैलि-
कम् । दारं । भावोदेशमाह-भावोऽयं साधुर्भायरी भावे वाऽयमिति गाथार्थः ॥१५०३-४॥ प्रथम मूलद्वारं गतम् ॥ 'एमेय येत्यादि ।
अयमेवारविध उद्देशो निर्देशोऽभिधीयते, विशिष्टनामादिसंहितत्वात् । तथा चानयोर्भेदलक्षणमाह-'अवी'त्यादि, स्पटम् ॥१५०५॥
नाम जिगदत्ताई ठवणा य विसिवत्थुनिक्खेवो। दवे गोनं दंडी रहिति तिविहो सचित्ताई ॥१५०६॥
खेत्ते भरहं तत्थ व भयोति मगहोत्ति मागहो वत्ति । सरउत्ति य सारउत्ति य संवच्छरिउत्ति कालम्मि।।१५०७।।
आयारो आयारवमायारधरोत्ति वा समासम्मि। आवासयमावासइ सुत्तत्थधरोऽहवाश्यति ॥१५०८॥

·निर्देशद्वारम् विशेपार० कोट्याचार्य ॥४३॥ ॥४३०॥ सत्यपरिणाई य व अज्ोयाऽयं समासनिहेसो। उद्देसयनिहेसो सपएसो पोग्गलुद्देसो ॥१५०९॥ ओदइओ खइउत्ति व नाणं चरणति भावनिद्देसो। एत्थ विसेसाहिगओ समासउद्देसनिद्देसो।।१५१०॥ अज्झयणं उद्देसो तं चिथ सामाइयंति निद्देसो। बुद्धीए जहसंभवमाओ सेसएसुपि ॥१५११।। मामइयंति नपुंसयमस्स पुमं धी नपुंसगं वापि । निहिहा तत्थिच्छइ के निहेसं नओ को णु ? ॥१५१२।। 'नामं जिणदत्ताई'त्यादि, नामनिर्देशो जिनदत्तादि नाम तस्य निर्देशः, एवं स्थापना, अभिधान निर्देशन्यासः विशिष्टवस्तु- स्थापनेन्द्रन्यासो या तस्य निर्देश स्थापनानिर्देशः, द्रव्यनिर्देशः सचित्तादिना गोमान् दण्डीरथी अश्वयुक्तो स्थ इति । दारं ।। 'खेत्ते' इत्या- दि, क्षेत्रकालनिर्देशौ । दार। समास निर्देशमाह-अङ्ग पति-आयारो इत्यादि, स्पष्टम् । सुयर्खधनिद्देसमाह- आवेत्यादि तथैव । दार। अध्ययननिर्देशमाह-'सत्येत्यादि । दारं । सप्तममाह-'उद्देसयेत्यादि । उद्देशकनिर्देशः स उच्यते यः प्रदेशोऽध्ययनस्य, यथा पुद्गलोद्देश- स्य निर्देश इति । दारं। 'ओद'इत्यादि पुव्वद्धं कण्ट्यम् । कैरत्राधिकारः १ इत्यत आह-'एत्थे त्यादि, इह समासोद्देशनिर्देशाभ्यामधिकारः, तत्राध्ययनमिति समासोद्देशः, सामायिकमिति समासनिर्देश इति, आह च-'अज्झयण' मित्यादि, पुसद्धं कंठं। एवं स्वयुद्धया यथा- योग्यमायोज्यं, एतद्वयं शेपेयप्पङ्गश्रुवस्कन्धाध्ययनादिग्विति गाथार्थः ॥१५११॥ उत्तरगाथासम्बन्धनार्थमाह-'सामइयती'-- त्यादि । सामायिकमित्येतत्पदं नपुंसकमनुस्वारान्तत्वात् , 'तस्से' त्यस्स च 'निद्दिद्वा' इति निर्देष्टा उचारपिता त्रिविध एच भवति, कोऽसावित्यत आह-'पुमं'ति पुमान्-पुरुषः 'थीति स्त्री, नपुंसकं वा, त्रिविधत्वादेव विवक्षितपाणिजातेः, यत एवमत इदं नयैवि. चार्यते, ते च नैगमादयः सप्त, 'तत्यत्ति तत्र को नयः कं निर्देशमिच्छत्तीत्येतदधुना विचार्यते, एतदुक्तं भवति-को निर्देश्यगर्भ

·विशेषाव
कोट्याचार्य
निर्देशे नय-
विचार:
वृत्ती
१४३१॥
॥४३॥
निर्देशमिच्छति ? को वा निर्देशकगर्म ? को वोभयगर्भमिति ?, अत्रोच्यते--
दुविहंपि नेगमनओ निद्दिष्टुं संगहोय ववहारो। निद्देसयमुज्जुसुओ उभयसरिच्छं च सदस्स इनि. १४४)
जं संववहारपरोणेगगमो णेगमो तओ दुविहं । इच्छइ संववहारो दुविहो जं दीसए पायं ॥१५१४॥
छज्जीवणियाऽऽयारो निविसेण तह सुयं चण्णं तं चेव य जिणवयणं सव्वं निसयवसेणं ॥१५१५॥
जहया निदिवसा वासवदत्ता-तरंगवइयाई । तह निद्देसगवसओ लोए मणुरक्खवाउत्ति ॥१५१६।।
तह निदिवसाओ नपुंसगं नेगमस्स सामइयं । थी पुं नपुंसगं वा तं चिय निद्देसयवसाओ ॥१५१७॥
जहया घडाभिहाणं घडसहो देवदत्तसहोत्ति । उभयमविरुद्धमेवं सामइयं नेगमनयस्स ॥१५१८॥
अत्याउचिय वयणं लहइ सरूवं जओ पईवोच्च । तो संगहयवहारा भणंति निदिवसगं तं ॥१५१९॥
अहया निहित्यस्त पजओ चेव तं सधम्मन्य । तप्पचयकारणओ घडस्स रूचाइधम्मव्व ।।१५२०॥
वयणं विण्णाणफलं जइ तं भणिएवि नत्थि किं तेण! अण्णत्थ पचए वा सव्वत्थवि पचओ पत्तो॥१५२१॥
अभिधेयसंकरोचा जइ वत्तरि पच्चओऽणभिहिएपि । तम्हा निदिवसा नपुंसगं पेंति सामइयं ॥१५२२॥
उज्जुसुओ निसगवसेण सामाइयं विणिद्दिसइ । वयणं वत्तुरहीणं तप्पज्जाओ यतं जम्हा ॥१५२३॥
करणत्तणओ मण इव सपज्जयाओ घडाइख्वमिव । साहीणत्तणओविय सधणं व वओ वयंतस्स ॥१५२४॥
तह सुत्तदुरुत्ताओ तस्सेवाणुग्गहोवघायाओ। तस्स तयमिंदियंपिच इहरा अकयागमो होजा ॥१५२५॥

·विशेषावः कोट्यावार्य वृत्ती निदेशे नय विचार ॥४३२॥ ॥४३२॥ निदिहस्सवि कस्सति नणूवघायाइओ तयंजुत्तं । ते तस्स सकारणओ इहराथाणुस्सवि हवेजा ।।१५२६॥ सरनामोदयजणिय, धयणं देहो व्व वत्तुपजाओ । तं नाभिधेयधम्मो जुत्तमभायाभिहाणाओ ॥१५२७॥ भावम्मिवि संबद्धं तमसंपद्धं य तं पगासेजा। जइ संबद्धं तिहुयणवाचित्ति तयं पगासेउ ।।१५२८।। निविण्णाणतणओ नासंबद्धं तयं पईचो व्व । भासयइ असंबद्धं अह तो सव्वं पगासेउ ॥१५२९॥ जइवि वयणिज्नवत्ता यज्झन्भंतर निमित्त सामण्णं । पत्ता तहवि पहाणो निमित्तमभंतरं जं सो ॥१५३०॥ सहो समाणलिंगं निदेसं भणइ विसरिसमवत्थु । उवउत्तो निदेहा निस्साओ जओऽणपणो ॥१५३११॥ श्री निहिसइ जइ पुमं थी चेव तओजओ तदुवउत्तो। धीविनाणाणन्नो निदिहसमाणलिंगोत्ति ॥१५३२॥ जइ स पुमं तो नत्थी अह थी न पुमं नवातदुवउत्तो।जो थीविण्णाणमओनो थी सो सम्वहा नस्थि ।।१५३३|| भासह पाणुचउत्तो जइ अन्नाणी तओ न तव्ययणं । निद्देसो जेण मयं निच्छियदेसोत्ति निदेसो॥१५३४॥ सो जइ नाणुवउत्तोष्णुवउत्तो या न नाम निहेसो। निदेसोऽणुउत्तो य वेइ सदो न वत्थु ॥१५३५॥ तम्हा जं जं निहिसइ तदुवउत्तो स तम्मओ होइ । वत्ता वयणिजाओऽनन्नोत्ति समाणलिंगो सो॥१५३६।। सामाइओवउत्तो जीवो सामाइयं सयं चेच । निद्दिसह जमओ सब्यो समाणलिंगो स तेणेव ॥१५३७|| इय सम्वनयमयाई परित्तविसयाई समुदियाई तु । जइणं बज्झमंतरनिइसनिमित्तसंगाहि ॥१५३८॥ निहिस्स पसूई सा दरवक्खेत्तकालभावेहिं । कि तं च? जीवदन्वं पसूयमेयं जओ जह वा ।।१५३९।।

·निर्देशे नय पिचार: विशेषाव: कोट्याचार्य ४३३॥ ॥४३३॥ खेत्ते कम्मि व काले पुरिसविसेसो व भावओ को सो? । खेत्ताइतिगं निग्गमभेउच्चिय छव्विहोज सो ॥१५४०॥ 'दुविहंपी'त्यादि । एको गमोऽस्पेत्येकगमः तस्य नआ प्रतिषेधो, नैकगमश्वासौ नयश्च नैकगमनयः, स नैकगमनयः द्विविध- मपि-उभयथापि निर्देश्यनिर्देदृरशादिच्छति, किं ?, निर्देशमिति प्रक्रमाल्लभ्यते, का?, लोके लोकोत्तरे च, तर लोके निर्देश्यवशात् निर्देशमिच्छति यथा वासवदत्ता तरङ्गवती वेति, अभिधात्मशात्तु मनुनोक्तो ग्रन्थो मनुः अक्षपादेनोक्तो ग्रन्योऽक्षपाद इति । लोकोत्तरे तु पड्जीपनिका पिण्डेपणा वा, जिनोक्तो ग्रन्थो जिनोक्तिः गण परेणोक्तो ग्रन्थो गणधरोक्तिरित्येवमादि, तदेवमयं सामा- यिकमर्थरूपं रूदितो नपुंमफमिति मन्यते, विविधनिर्देप्ट्रक्शात्तु पुमास खियं नपुंसकं च, तत्परिणामारूढत्वात् , तत्परिणामारूढता च नैकगमत्वात् , एतदुक्त भाति-यथेह घटाभिधानं घटशब्दोऽभिधीयते, अभिधेयपरिणामत्वात् , एवं देवदत्तशब्दोऽप्युच्यते, अभिगाव- परिणामत्वात् , न च विरुद्धं, मिद्धत्वात् , एवं सामायिकमप्यस्याभिधेयवशात्मामायिक, अभिधात्मशात्तु तथा तथेत्युक्तं, तथाहि करोमि भदन्त ! सामायिकमित्येवं पठति सत्यस्ति व्यपदेशः सरिरायात इति, अत आह-'दुविहंपि नेगमनयोति । आह-कुतोऽयं पा- क्यशेपो लम्पते !, उच्यते, यत आह-निर्दिष्टं वस्त्वङ्गीकृत्य संग्रहव्यवहारी निर्देशमिच्छता, निर्देशपर्यायवाचनस्य, भावार्थ त्वेत. भाष्ये दर्शयिष्यामः । तथा 'निद्देस गमुज्जुसुओति निर्दिशतीति निर्देशको, वक्तेत्युक्तं भाति, तमङ्गीकृत्य मजुमतो निर्देशमि- च्छति, वक्तृपर्यायत्वाद्वचनस्य, कथं चैतदिति भाष्य एर वक्ष्याम इति । 'उभयसरिच्छं च सदस्स'त्ति उभयसदृशं-निदेश्यनि- देशकसदृश, समानलिङ्गं वस्त्वङ्गीकृत्येत्यर्थः, किं?, शन्दस्य-शब्दनयस्य, निर्देशप्रवृत्तिरिति गम्यते, उपयुक्तस्य निर्देष्टुनिर्देश्यादभिन्न- त्याद्, अभिनवं च तदुपयोगानन्यत्वादित्ति समुदायार्थः ।।१५१३॥ नैगमभाष्यमाह-'ज'मित्यादि गावाः पञ्च व्याख्याताः ।। संग्रह- ·विशेषारा कोट्याचार्य निर्देशे नय विचार: ॥४३४॥ ॥४३४॥ स्याह-'अत्याओ' इत्यादि । 'जओ'त्ति यतो-यस्मात् 'अत्थादोचिय' अर्थादेव 'वचन' अभिधानं 'लभते स्वरूप आमोत्या- त्मलाभ, क इर कसा ? इत्याह-'पदीवो, वा' यथा हि प्रदीपः प्रकाशादात्मलाभ लभते, नाकाशात् , एवं वचनमपि वाच्यात् , 'तो' रातः संग्रहव्यवहागै व्रता-निर्देश्यवशा-निर्देश्यगं तंति तद्वचनं वर्चते, निर्देश्य चेह सामायिकमिति गाथार्थः ॥१५१९॥ अमुमेवार्थ- मपरेण विधिना माह-'अहवे'त्यादि। अथवा 'तति तद्वधनं निर्देश्यस्यैवार्थस्य पर्यायः, किंवत् १, 'स्वधर्मा इच' तद्धर्मा इव, प्रयोग:- निर्देश्यपर्यायो निर्देशः, कुतः १.इत्याह तत्प्रत्ययकारणत्वात् घटरूपादिवदिति गाथार्थः ॥१५२०॥ स्यादसिद्धो हेतुरतत्मत्य- यकारणत्वाद्ववनस्येति, तन, यतः-'वयण' मित्यादि । वचन विज्ञानफलं, वचनं तत्प्रत्ययहेतुरिति लोकमसिद्धमेतत् , ततश्च पदि तद्विशान भगितेऽपि सति वचसि नास्ति-नोदयं यायाच्छोतुस्थे ततः किं तेन कण्ठोष्ठशोपमात्राधायिनोचरितेनेति ?, सर्वस्य वक्तुस्त- दफलं, काकासितप्रख्यत्वाद् अन्यत्रावासिताभिधानयत् , तत्रैतत्स्यात् तद्वक्तप्रतीतौ काऽस्य निष्फलतेत्यत आह-'अन्यत्र' अन्यस्मिन् अखरेऽभिधेयेऽभिहिते सत्यन्यन मुखरेऽभिधेये प्रत्ययेऽभ्युपगम्यमाने श्रोतस्तस्माद् वचनात् सर्वत्र सर्वस्मिन् व्यवहाराङ्गे विषयः प्राप्त भरतः, अन्योचारणेन्यप्रतिपत्यभ्युपगमाद्विवादास्पदीभूतप्रकरणवत् । पाठान्तरं वा--'अन्नत्य वा अभिहिते'त्ति अन्यत्र वाड. मिहितेऽन्यत्र प्रत्यो सर्वत्रैव त्रैलोक्ये प्रत्यपः श्रोतः प्राप्तोऽनभिहितत्वाविशेपात् मुखराभिधेयादिति गाथार्थः ।।१५२१॥ नतत्स्यात्- किमनेन गोन्दलस्थामलेन १, वक्तुरनन्यत्वात् , आनुभविक चैतदिति, तन्न, यतः-'अभिधेयेत्यादि । 'जइ पतरि पञ्चयोऽणमिहि- एऽवि तोऽभिधेयसङ्करोऽपि प्राप्तो, घटशब्दाद्देवदत्तप्रतिपचे, यथा चैवं देवदत्तप्रवीतिः तथा तत एवोष्ट्रादिप्रतिपतिः स्यात् , तावु- पसंजिद्दी आदतुम् तस्मानिर्दिष्टव शाद-अभिधेयानुरोधेन सामायिफमर्थरूमं रूदितो नपुंसकमिति नपुंसकनिदेशमिमौ चूता, अत एप - ·निर्देशे नय- विचारः विशेषाव कोट्याचार्य घृत्ती ॥४३५॥ ॥४३५॥ चोक्तं 'अभिधेयवल्लिङ्गवचनानी'ति, अथवा सामायिकरतः स्त्रीपुंनपुंसकलिङ्गत्वात्तत्परिणामानन्यत्वाच सामायिकाथरूपस्यापि त्रिलिङ्ग- त्वमतस्रिलिङ्गतामस्याधिकुरुत इति गाथार्थः ।।१५२२॥ ‘उज्जुसुए'त्यादि । ऋजुत्रो नयो निर्देट्टवशेन-अभिधावलेन 'सामाइयं विणिदिसइति सामायिकनिर्देशमनुमन्यते, वक्त्रधीनत्वात्तत्पर्यायत्वाच विज्ञानवदिति गाथार्थः ॥१५२३।। प्रयोगः 'कर'इत्यादि । वक्तस्वामिकं वचनं करणत्वान्मन इव, तथा वक्तुर्वचनं व्यपदिश्यते स्वपर्यायत्वाद् घटरूपादिवत् । तथा वयो वयंतस्स नान्यस्य स्वाधी- नत्वात्, तद्विवक्षाभाषभावित्वादित्यर्थः, स्वधनवदिति गाथार्थः॥१५२४॥ 'तहेत्यादि । 'तस्स तयंति पक्षः, कुतः ? इत्याह-मुक्त- दुरुक्ताभ्यां तस्ययानुग्रहोपघातदर्शनात् , इह यस्य यन्निमित्तावनुग्रहोपघातौ तत्तस्यात्मीयमिति प्रतिजानीमहे, तद्यथेन्द्रियं, इत्थं चैतद् , इतरथा-अन्यथार्थपर्यापत्वे वचनस्याकृताभ्यागमो भवेत् जिह्वायाः, कयोः?, अनुग्रहोपघातयोः, एतदुक्तं भवति-वक्तृधर्म एव हि वचने सत्येवं जिह्वाया अकृताम्यागमो न भवति, अर्थधर्मके त्वकृताम्यागमः, इत्येवमादि स्वधियात्राभ्यूध वक्तव्यमिति गाथार्थः ॥१५२५|| पर आह-निद्दीत्यादि । नणु तयं वयण जुतं घडमाणयं निर्देश्यधर्मतयाऽपि, न कालमभिधातृधर्मतयैव, कुत इस्पत आह-'निद्दिहस्स- वि कस्सई उवघायादिदो ति, तथाहि-यध्यतामयं चौर इत्युक्ते मुव्यतां वाऽयमित्युक्तौ चौरस्य विपादाश्चासौ स्यातामित्यतोऽ- यमनेकान्त इति, उच्यते, नानया प्रत्याशया प्राणाः समाश्वासनीयाः, यतस्तावाश्वासविपादौ तस्य 'स्वकरणात्' स्वश्रोत्राद्भवतो, न तद्वचस्तः, इतस्था तदचनभवने तयोस्तो स्थाणोरपि भवेतां, न च भवतः, अकरणत्वात्तस्येति गाथार्थः॥१५२६॥ अपि च-अर्थपर्या- यरचनबादिन ! 'सरे'त्यादि । वरनामकर्मोदयजनितं वचनं, अतश्च वक्तुपर्यायस्तसामान्यविवक्षायां सत्यां नामप्रत्ययत्वाद् देहवत्, उपचयमाह-अभााभिधानात् , एतदुक्तं भवति-अभाव उभ्यते, यदि च तत्पर्यायो वचनं स्यात्ततोऽसावपि भावः स्याद् वचनाश्रय- ·निदेशे नय- विचार ॥४३६॥ रिगेपार वादनदभिप्रायेण घटवत् , तस्मान वस्तुधर्मो वचनं, अपि तु वक्तृधर्म इति गाथार्थः॥१५२७॥ अभ्युपगम्याप्याह-'भावम्मी'- कोट्याचार्य त्पादि । 'भावम्मिविति भावेऽपि वस्तुधर्मतायां वचनस्य तदर्थप्रतीतिजनकमितिकृत्वा विकल्प्यते 'ते' ति तद्वचनं 'तति तं तो वाच्यम, मम्मन्धं या पगासेआ असंबद्धं वेति द्वयी गतिः, यदि संबद्धं चतुर्थसमये भुवनव्यापित्वात्सर्वेषां श्रोतृणां तं प्रकाशयतु, ॥४३॥ संरदत्वारिगेषात् , सिद्धान्दारलम्वित्वेऽपि च नयतवास्य, न दुर्णयता, आचार्यवचनप्रामाण्यादिति माथार्थः ॥१५२८॥ द्वितीयं पिकल्पमधिकृत्याह-'निश्चीत्यादि । नापि द्वितीये तद्वस्तु प्रकाशयेद्, विज्ञानादन्यत्वे सत्यसम्बद्धत्वात्प्रदीपवत् , यथाहि-प्रदीपो विज्ञानादन्यत् सत्यमबद्धान्नारभामवेदेवमेतदपि, अथ चेद विज्ञानादन्यत्वे सत्यसम्बद्धमपि भामयेत् ततः सर्व भासयतु, असंब- दत्वारिगेपादिति गाथार्थः ॥१५२९|| अत्राह-ननूक्तं वचनमर्यादात्मलाभ लभते प्रदीपरत् अतः कथमर्थपरिहारेणेदं वक्तुरेवेति श्रद्दध्महे ?, उच्यते-'जइवीत्यादि । 'जइवि निमित्तं सामण्ण' यद्यपि निमित्तं कारणं सामान्यं-तुल्यं, वचनस्येति गम्यते, किं तदि- स्याह-पचनीयरपखवाह्याभ्यन्तरं यथासहथं, समासस्त्यिदानी सुखोनेयः, तथाऽपि फिमित्याह-वक्ता तथाऽपि प्रधानो वर्तते, सामि- लमजी कृत्याभ्यन्तरनिमिनत्वादिति गाधार्थः ।।१६३०॥ 'सहो'इत्यादि । शब्दयतेऽनेनेति शन्दः, असो निर्देश भणति वचनमि- न्छति, किंनिशिएमित्याह-'समानलिई' निर्देश्यनिर्देदृमणं याच्ययाचकतुल्यमितियावत् । अनभिमतपतिपेधमाह-'विसहर्श' अममानलिङ्गं 'अवस्तु तुच्छ, निर्देश भणतीति वर्तते । आद्यपदम्योपपत्तिमाह-'उपयुक्त' तदर्पितान्तःकरणः 'निर्देष्टा' वक्ता 'निर्देश्यात्' अभिधेयाद् 'यतः' यस्माद् 'अनन्या' संलुलितः, तेन एतदुक्तं भाति-पुंसः पुमांसं भणतः पुंनिर्देश एव, स्त्रिया स्त्रिय. ममिदघत्याः स्त्रीनिर्देश एव, नपुंमरुस्ख नपुंसकमभिदधानस नपुंमकनिर्देश एप, उक्तयुक्तः, एवं तावत्स्सस्थानत इति गाथार्थः ॥

·निर्देशे नय- विचार: ॥४३७॥ ॥१५३१।। परस्थानतोऽप्याह-'थी इत्यादि । यदि पुमान् कर्तृभूतः स्त्रियं कर्मभूतां निर्दिशति, वासनदत्ते ! कुर्विदमिति, ततोऽसौ विशेषाव पुमान् स्येव भनति, किं कारणमित्याह-'यत:' यस्मात् 'तदुपयुक्तः' रुयुपयुक्तः स्त्रीविज्ञानात् वासवदत्ताप्रत्ययादनन्यः-संलु- कोव्यानार्य लिताकारो भवति, एवं नपुंसय णिदिसइ जइ पुमं नपुसयं चेब, तओ जओ तदुवउत्तो नपुंसयविनाणाणण्णोनि, पुरिसो गओ, एवं इत्थीपुरिसनपुंसएसु लाएयव्या, नपुंसओऽवि पुरिसित्थीसु, प्रकृतं योजयन्नाह-अतः 'निधिहसमाणलिंगो' ति निर्दिष्टेन समान- ॥४३७॥ लिङ्गः, अस वक्ता भवतीत्यध्याहारः, निर्देश्यनिर्देशकयोरस्यैवं समानलिङ्गतेति भावनेति गाथार्थः ॥१५३२॥ साम्प्रतमयस्त्विति पदं विनियते-'जदी त्यादि ।। यदि 'स' स्युपयोगवान् पुमान पुमानेव, पुविज्ञानानन्यत्वात् 'तो ण स्थिति ततोऽसौ न स्त्री, विरुद्ध धर्माध्यासितत्वात् , स्युपयोगविरुद्धो हि पुरुपज्ञानोपयोग इति । 'अह त्थी'नि अभ रुपसौ सत्परिणामै कलोलीभूगरमा गयोग पुमान् तत एव हेतोस्तद्वत् । अपि च 'नवा' नैव रुयुपयुक्तः पुमान् तदुपयुक्तः रायपगुको गदि सीप न गाति, अन्गणगुणोग्निमिति भावना, एतदुक्तं भवति-जो स्थीविनाणमओ णोत्थीति यः स्त्रीविज्ञानात्मकोगि-यो पासगरमानिशानपतिनग चीन पाय- वदत्ता स सर्वथा नास्ति, असंभवाद्वियदिन्दीवरमालावत, संभवे तूनिछपवानीगुपयोगेनरपरिभागेवि गावाः ॥१५३५।। । परि- जिहीर्घः पर आह-'भासती' त्यादि ॥ यदि च मन्यसे-स पुरुषस्ता पासना "भापते' आगप्रगति, मणिमन आह अनुप- युक्तः अतन्मयतां यात्वेति, सरिराह-'अन्नाणी तओ'ति, यद्येवं ततोऽसागज्ञानी अनुपलम्मात् , (अनुपयोगात्), गदा नगदान तद्वचनं वासवदत्तेत्यामत्रणं निर्देशः, कुतः इत्याह-येन कारणेन मतम्-अभिमेरो, विपरितामिति गम्पते, किगिरगत आद-निभिस्य निश्चितो वा देशो निर्देश इति गाथार्थः ॥१५३४॥ तथा -'सो' इत्यादि ॥ 'स: निर्देशो यदि नीति पासपदरोति अतो नागा.

·निदेशे नय- विचारः ॥४३८॥ अनुपयुक्तः, नसामनुपयुक्तक्षेत्र नामो निर्देशो, विरुद्धत्वाद् अश्रावणशब्दवत् । तस्मानिर्देशोऽनुपयुक्तथ ब्रूते शब्दः, किमित्यत पिपार कोयाना आह-न नवस्तु, अत परोक्तं-"जाणतो अशुवउत्नोति वेति सदो तयमवत्यु" न्ति गाथार्थः ॥१५३५।। सर्वोपसंहारमाह-'तम्हा' इत्यादि । तस्माद यपनिर्दिश्यते स्त्रीनपुंमकादि स पुरुषस्तदुपयुक्तः तन्मय एव भवति, किं कारणमित्याह-वक्ता पुमान् वचनीयात् गयादेरनन्य इनिहत्या, अतः 'समानलिमोऽसो' उभयसदृशोऽसावित्युक्तं भवतीति गाथार्थः ॥१५३६ ॥ प्रकृतमुपदर्शयन्नाह- ॥४३८॥ 'मामा'इत्यादि ।। नामायिक निर्देश्ये उपयुक्तः सामायिकोपयुक्तः कः ? इत्यत आह-'जीवो निर्देष्टा, किं?-सामायिकं, भवतीति गोरा, म च मामापिकमित्यभिदधत् सम्मेव-आत्मानमेव निर्दिशति, तदुपयुक्तत्वात्, एतदुक्तं भरति-तद्वक्तूगि पुंखीनपुंसकानि सन्ति नपुंग कमेर भान्नि, फिमित्यत आह-'जओस'नि यतः सः-पुरुषादिनिर्देष्टा सर्वोऽविशेषेण तेनैव सामायिकेन समानलिङ्गो वर्तते, तम्प रूदितो नपुंग फलादिनि गायाः ॥१५३७|| आह-यदि पुनर्भाववैविध्यादुभयनिर्देशः स्यात्, तथाहि-द्विविधो भायो-विज्ञान- मगः परिणनिमयय, भाभिधायिनय शुद्धनपाः, तत्र यदा पुमानुपयुक्तः खियमाह तदा वक्तुः स्त्रीविज्ञानानन्यत्वात् स्त्रीनिर्देश एव, पुंमपपरिणनिमपसाग सतचतस्तस्य निर्देशोऽप्यस्थिति, उच्यते, भारद्वैविध सत्यपि विज्ञानमेवोपयोगरूपमिहाधिक्रियते, न पुरुरपरिगतिः, रिजानमयत्वाद्भारनिर्देशस । आह-ननु शब्दोऽपि निर्देश एवेति, उच्यते, न, तस्य द्रव्यमात्रत्वाद्, भावग्राहित्याच शन्दनयम्येनि, नयतत्स्यान्-शब्दप्रधान एर शन्दनय इति, उच्यते, न, अर्धापरिज्ञानात्, इह हि शब्दनयः शब्दे पृष्टे नार्थ प्रत्याययति, तदाभारितालन्दनानस्य, कारणस च द्रव्याभिधानात् द्रव्यस्य च भावशून्यत्यात् शब्दनयस्य च भावमात्रग्राहित्वादतो न शब्दमात्र. यम्नुप्रधानना युकेति। आर-पापयुक्तो वक्ता यं यमर्थमाह तद्वशानिर्देशस्ततो निर्देश्यवशानिर्देश इति संग्रहव्यवहारयोरस्य च को विशेषः ?, ·निर्देशे नया विचार: विशेषाव कोव्याचार्य वृत्ती ॥४३९॥ ॥४३९॥ उच्यते, तयोरुपयुक्तस्यानुपयुक्तस्य या यक्तरात्मनिरपेक्षाभिधेयमारवशाच्छन्दमात्रमेव निर्देशः, इह तु बाद्यवस्तुविज्ञानं प्रत्ययमात्रमु- ररीकृत्याभिप्रेयोपयोगानन्यत्वादभिधातुः स्वरूपमेवाधिक्रियते निर्देशे, आह-यद्येवमृजुम्वादस्य को विशेपः ?, तस्यापि हि निर्देशक- वशानिदेशः स एवेदापीति, उच्यते, जुगतस्यानुपयुक्तस्यापि चक्रमिधानमात्रकं, न विमानमेवेत्ययं विशेष इति गाथा(भावार्थः।३७॥ 'इय'इत्यादि । एवं सर्वनयमतानि प्रत्येकमप्रमाणानि, परीनविषयत्वात्, समुदितानि त्यन्योऽन्यापेक्षास्थितानि जैनं शासनं भवन्ति, पस्किविशिष्टमित्याह-पायवाभ्यन्तरथ पायाभ्यन्तरी२ च तो निर्देशो चेति पिग्रहस्तयोनिमित्तमिति समासः तत्सङ्ग्रहीतुं-अभ्युप- गन्तुं शीलमस्येति समासः, अन्तर्वाष्पनिमिनसामग्रीगर्य यदित्यर्थः । तथा च स्रनामकर्मोदयबाघार्थादिवचनीयविशिष्टसामग्रीत एव धनिराविर्भयति, स पार्थमुधोनपनेय, गत्स्वभावत्वात् , अत एव शब्दार्थयोः प्रकाश्यप्रकाशकलक्षणः सम्बन्धः तत्स्वभावत्वात्प्रदीपार्थ- गोरिस, यमगृहीतसकेतस्यापि शब्दविशेषश्रयणाद्वाच्यार्थप्रतीतिः स्यात् न च भवति, उच्यते, शब्दो हि तायत्तत्प्रकाशनस्वभावो, कस्पनिय प्रकाशयति रात्कारमान्तरविरहात्, नहि प्रदीपप्रकाशितमप्यर्थ यहलतिमिरपटलाफ्रान्तलोचनः प्रत्येति, तच वाच्यार्थ- मनिपनिनिमानक्षगोपशमापरणकर्मपटलमित्यभिप्रायः, आह-सदेतकरणादप्यप्रतिपतिप्रसपा, उच्यते, कस्यचिजडमतेरसंजात- धयोपशमस्म शासश्रयणादाविप्यत एप, गवाहि-विषमपदार्थाचाख्याने क्षयोपशमाभावात् काचित्साकेतोऽपि कर्तुमशक्या, क्वचित्तु फरणमाऽप्युचरकालं गायनानुपपति, अपरस्य तु विशिष्टक्षयोपशमवतः सन्म्लेच्छादिध्वनिश्रवणे सति सङ्केतनिरपेक्षरयापि (प्रदर्भमगीतिसंभवात् , फस्यचिस्यकर्मणः राकेतकरणादेव कर्मगलपटलापगमात् प्रतिपत्पविरोध इति गाथार्थः ॥१५३८॥दारी। तदे- 'निकीरणानि निर्दिय-सामायिक 'यथा पा' येन वा प्रकारेण सकलप्रैलोक्यलक्ष्मीभोगलक्षणेनोद्भूतमेतत् तत्कि?, जीपद्रव्य- ·विशेपार० कोट्याचार्य वृत्ती निर्गम- मेदाः ॥४४०॥ ॥४४०॥ मिति॥१५३९॥ तथा 'खेत्ते'इत्यादि । कस्मिंश्चैतत्सामायिक क्षेत्रे काले च प्रस्तूतं, भावतो-भावं चाङ्गीकृत्य कोऽसौ पुरुषविशेपो ?, यत इदं ममतमिति वर्तते । उत्तरगाथाघटनार्थमाह-क्षेत्रकालभावत्रयं निर्गमविशेष एव, तस्य पविधत्वाद् ॥१५४०॥ आह च- नाम ठवणा दविए खेत्ते काले तहेव भावे य । एसो उ निग्गमस्सा निक्खेवो छविहो होड़ नि१४५॥ दव्याओ दन्वस्स व विणिग्गमो दम्वनिग्गमो सो य । तिविहो सचित्ताई तिविहाओ संभवो नेओ ।।१५४२।। पभयो सचित्ताओ भूमेरंकुरपयंगवफाई । किमिगम्भसोणियाई मीसाओ थीसरीराओ ॥१५४३।। किमिपुणघुणचुपणाई दारुओ जं व निग्गय जत्तो । दब्वं विगप्पवसओ जह सब्भावोवयारेहिं ॥१५४४॥ येत्तस्स विनिग्गमणं सरूवओ नत्थि तं जमक्किरियं । खेत्ताओ खेत्तम्मि व हवेज दब्वाइनिग्गमणं ॥१५४५॥ उवयारओ व खेत्तस्स निग्गमो लोगनिक्खुडाणं च । लद्धं विनिग्गयंति य जह खेत्तं राउलाउत्ति ॥१५४६॥ कालोऽपि दयधम्मो निक्किरिओ तसे निग्गमो पभवो । तत्तो चिय दवाओ पभवइ काले व जं जस्मि । उवपारओ व सरभो विणिग्गओ निग्गओ य तत्तोऽहं । अहवा दुक्कालाओ नरो व बालाइकालाओ॥१५४८।। भायोऽपि वधम्मो तत्तो चिय तस्स निग्गमो पभयो । दश्वस्स व भावाओ विणिग्गमो भावओऽवगमो॥ रूवाइ पोग्गलाओ कसायनाणादओ य जीवाओ। निति पभवंति ते वा तेहितो तविओगम्मि ॥१५५०॥ तत्थ पसत्थं मिच्छत्तऽण्णाणा विरइभावनिग्गमणं । जीवस्स संभवंति य जं सम्मत्तादो तत्तो॥१५५१॥ पत्थ उ पसत्यभावप्पसूइमेतं विसेसओऽहिगयं । अपसत्यावगमोविय सेसावि तदंगभावाओ ॥१५५२५ ·निर्गममेदाः वृत्ती ॥४४॥ र वीरो दव्यं खेत्तं महसेणवणं पमाणकालो य । भावो उ भावपुरिसो समासओ निग्गमंगाई॥१५५३।। विशेपान सामइयं वीराओ महसेणवणे पमाणकाले य । भावपुरिसा हि भावो विणिग्गओ ववमाणोऽयं ॥१५५४॥ कोट्याचार्य इचेवमाइ सव्वं दव्वाहीणं जओ जिणस्सेव । तो निग्गमणं वोत्तुं वोच्छं सामाइयस्स तओ॥१५५५॥ मिच्छत्ताइतमाओ स निग्गओ जह य केवलं पत्तो । जह य पसूयं तत्तो सामइयं तह पवक्ग्वामि ॥१५५६॥ ॥४४१॥ 'नाम'मित्यादि द्वारगाथा ॥४१॥ तत्र नामस्थापने प्राग्वद्, व्यतिरिक्तं द्रव्यनिर्गममाह-'दब्वाओं'इत्यादि । द्रव्यान्निर्गमो द्रव्यनिर्गमो द्रव्यस्य वा, स च विविधः सचित्तादिः, कुतः ? इत्याह-त्रिविधात् भूम्यादेः सचित्तादेः 'संभवो'निर्गमो 'ज्ञेयः' योद्धव्य इति ॥४२॥ स्थापना । आह च-'पभवो'इत्यादि ॥४३॥'किमी'त्यादि सपादा साधिका गाथा भावितार्था । तथा यद्वा द्रव्यं 'यतः यस्माद् द्रव्यान्निर्गतं विकल्पयशतो यथाभावेनोपचारेण वा, यथा द्रव्याद् द्रव्पस्य रूपकात्कालान्तरप्रयुक्तापकस्य, एवं द्रव्याणां, द्रव्येभ्यो द्रव्यस्य एकाद्वैवैकरूपकस्य, द्रव्येभ्यो द्रव्याणां द्रव्यनिर्गम इति गाथार्थः ॥१५४४॥ 'खेत्तस्से'त्यादि ॥ 'उवइत्यादि सुगमम् ॥४६॥ कालस्तु द्रव्यधर्म एव, तस्य द्रव्यादेव निर्गमस्तत्प्रभवत्वाद्, आह च-'कालोऽवी'त्यादि । यद्वा वस्तु यस्मिन् काले ऋतुलक्षणे प्रभवति स कालनिर्गम इति गाथार्थः ॥१५४७॥ 'उवयारे'त्यादि सुगमा ॥४८||दारं। 'भावोऽवी'त्यादि। भावोऽपि- वर्णादिद्रव्यधर्म एव यतोऽतस्तत एव द्रव्यात्तस्य वा भावाद्विनिर्गमो-भावतः सकाशाद् भ्रंशनं भावनिर्गमः, तथा च लोके वक्तारो भवन्ति- अपगतमेतद्भावादिति गाथार्थः ॥१५४९॥ तथा-'रूवादी' त्यादि । पुद्गलात्सकाशाद्रूपादयः-पारिमाण्डल्यादयः जीवाच कपायादयः णितित्ति प्रभवन्ति ते वा तेहिंतोति पुद्गलजीवौ चा तयोः पारिमाण्डल्यक्रोधयोर्भावयोः सकाशात् णितित्ति वर्तते, फदे-

·निर्गमे कुल-
मिगेपार
कोट्याचार्य
वृत्ती
कराः
॥४४२।।
॥४४२॥
त्यत आह-तद्वियोगे-रूपक्रोधादिपर्यायनिवृत्ताविति, एप एवं निर्गमस्य निक्षेपः पोढा भवतीति गाथार्थः ॥१५५०।। अयं चानेक-
घोक्तः शिष्यव्युत्पादनार्थ, अन्यथा नशस्तभावनिर्गममात्रेणाप्रशस्तभारापगममात्रेण च प्रकृतं, शेषैश्च तदङ्गत्वादिति, आह च-'तत्थे'-
त्यादि ॥५१॥ एत्य उ'इत्यादि गतार्था ॥५२॥ नारं कस्येत्यत आह-'जीवस्य' जीवद्रव्यस्य । इह च-'वीरो'इत्यादि भावार्थगाथा
स्पधार्धा ।।५३|| किमुक्तं भरतीत्याह-'सामइय'मित्यादि स्पष्टा ।।५४॥ 'इचेवमादी ति इत्येवमादि द्रव्याधीनं यतोऽतो जिनस्यैव
निर्गममभिघाय सामायिकस्य वक्ष्य इति गाथार्थः ॥१५५५।। कथमित्यत आह-'मिच्छतादी'त्यादि स्पष्ट, विशेपपक्षश्चायमिति
न पौनरुक्तयस्य गन्धोऽप्यस्तीति ॥१५५६॥
पंथ किर देसेत्ता साहूणं अडविविप्पणट्ठाणं । सम्मत्त पढमलंभो बोद्धव्यो वद्धमाणस्स ।१५५७।नि. १४६।
'पंध'मित्यादि । एवं तस्यां मध्यमायां पापायां सोमिलार्यत्राह्मणस्यैकादशचतुर्दशविद्यास्थानविदुपाध्यायसत्विगुपदेशपूर्वक
यागं यजतः सत उत्तरस्यां दिशि भगातो महागीरवर्द्धमानस्वामिनः ॥१५५७॥
अवरविदेहे गामस्स चिंतओ रायदारुवणगमणं । साह भिक्खनिमित्तं सत्था हीणे तहिं पासे ॥१५५८॥
दाणऽषण पंथनयणं अणुकंप गुरूण कहण संमत्तं । सोहम्मे उववण्णो पलियाउ सुरो तओमरिई ॥१५५९॥
लद्रूण य सम्मत्तं अणुकंपाए उ सो सुविहियाणं । भासुरवरवॉदिधरो देवो चेमाणिओ जाओ ॥१५६०॥
चइऊण देवलोगाओ इद्दचेय य भारहमि वासंमि। इक्खागकुले जाओ उसभसुअसुओ मरीइत्ति॥१५६१॥
इक्वागकुले जाओ इक्खागकुलस्स होइ उप्पत्ती । कुलगरवंसाईए भरहस्स सुओ मरिइत्ति ॥१५६२॥

·निर्गमे कुल करा: विगेपाव कोट्याचार्य वृत्ती ॥४४३॥ ॥४४॥ ओसप्पिणी इमीसे ततियाएँ समाए पच्छिमे भागे। पलिओषमट्ठभागेसेसंमि उ कुलगरुपत्ती॥१५६३॥ अट्ठभरहमज्झिल्ले तियभागे गंगसिंधुमज्झमि । एत्य बहुमज्झदेसे उप्पण्णा कुलगरा सत्त ॥१५६४॥ पुचभवजम्मनामं पमाणसंघयणमेव संठाणं । पणित्थि आउभागा भवणोवायो य णीती य ॥१५६५॥ अवरविदेहे दो वणियवयंसा माइ उज्जुए चेव । कालगया इह भरहे हत्थी मणुओय आयाया ॥१५६६॥ (दाएं) दटुं सिणेहकरणं गयमारूहणं च नामनिप्फत्ती। परिहाणि गेहि कलहो सामत्थण विण्णवण हत्ती ॥१५६७॥ पढमेत्य विमलवाहण चक्खुम जसमं चंउत्थमभिचंदे । ततो पसेणई (प मरुदेवे) चेव नाही य॥१५६८॥ (दार) णवधणुसयाई पढमो अट्ट य सत्तद्वसत्तमाई च। छच्चेव अद्वछट्टा पंचसया पण्णवीसा य॥१५६९।। (दाएं) वज्जरिसभसंघयणा समचउरंसाय होति संठाणे । वन्नपि य वोच्छामि पत्तेयं जस्स जो आसि ॥१५७०॥ (दाएं) चक्खुमजसमं च पसेणई य एए पियंगुवण्णाभा। अभिचंदो ससिगोरो निम्मलकणगप्पभा सेसा ॥१५७१॥ (चंदजस चंदकता सु) स्व पडि(रूव चक्खुकंता य)। सिरिकता मरुदेवा कुलगरपत्तीण णामाणि॥१५७२।। संघयणं संठाणं उच्चत्तं चेव कुलगरेहि सम । वन्नेण पगवन्ना सव्वा पियंगुवन्नाओ ॥१५७३।। (दाएं) पलिओवमदसभागो पढमस्साउं ततो असंखेजा। ते आणुपुब्बिहीणा पुब्वा नाभिस्स संखेना ॥१५७४॥ जं चेव आउगं कुलगराण तं चेच होइ तासिंपि। जं पढमगस्स आउं तावइयं होइ हथिस्स ॥१५७५॥ जं जस्स आउयं ग्बल तं दसभागे सम विभइऊणं । मज्झिलविभागे कुलगरकालं वियाणाहि ।।२५७६।।

·विशेपानी
कोट्याचार्य
वृत्ती
निर्गमे श्री-
ऋषभदेव-
वक्तव्यता
॥४४६।।
॥४४६॥
देसूणगं च वासं सक्कागमणं च बंसठवणहा । जं च जहा जिणजोगग सव्वं तं तस्स फासीय ॥१६०५॥
सक्को वंसहवणे इक्खु अगू तेण होति इस्त्रागा! आहारमंगुलीए विहंति देवा मणुण्णं तु ॥१६०६||
(अह बढइ सो भयवं) भगवन्तो दिवलोगचुओ अणोवमसिरीओ। देवगणसंपरिवुडोणंदासुमंगलासहिआ।१६०७॥
असियसिरओ सुनयणो थियोट्ठो धवलदंतपंतीओ। वरपउमगन्भगोरो फुल्लुप्पलगंधनीसासो॥१६०८।।
जाईसरो य भगवं अप्परिवडिएहिं तिहि उ नाणेहिं । कंतीय य बुद्धीय य अन्भदिओ तेहिं मणुपहिं ॥१६०९।।
पढ़मो अकालमच्चू तहिं तालफलेण दारओतु हो। कण्णा य कुलगरेणं सिहे गहिया उसभपत्ती ॥१६१०॥
भोगसमत्थं नाउं वरकम्मं तस्स कासि देविंदो। दोपहं परमहिलाणं बहुकम्मं कासि देवी उ ॥१६११॥
उप्पुब्वसयसहस्सा पुब्बि (जायस्स जिणयरिंदस्स )तो भरहवं (भिसुंदरि पाहुवली चेव जा) याई ।।१६१२॥
देवीसुमंगलाए भरहो यंभी य मिहुणयं जायं । देवीय सुनंदाए वाहुबली सुंदरी चेव ॥१६१३।।
अउणापन्नं जुयले पुत्ताण सुमंगला पुणो पसवे । णीतीण अतिक्कमणे निवेयणं उसभसामिस्स ॥१६१४॥
राया करेइ दंडं सिढे ते ति अम्हवि स होउ। मग्गह य कुलगरं मो य बेति उसभोय(भे राया)॥१६१५||
(आभो) एउं सक्को उवागओ (तस्स कुणइ अभि)सेयं। मउडाइअलंकारं नरिंदजोग्गं च से कुणइ ।।१६१६॥
भिसिणीपत्तेहितरे उदयं धेनुं छुभंति पाएसु। साहु विणीया पुरिसा विणीयनगरी अह निचिट्टा ॥१६१७||
आसा हत्थी गावो गह्यिाई रजसंगद्दनिमित्तं । घेचूण एवमादी चउन्विहं संगहं कुणइ ॥१६१८॥

·विशेपार कोट्याचार्य पना निर्गमे श्री. भदव- वक्तव्यता ॥४४७॥ ॥४४७॥ ३ उग्गा भोग्गा राईपण पत्तिया संगहो भये चउहा। आरकिग्वगुरुवयंसा सेसा जे खत्तिया ते उ॥१६१९॥ आहार मिप्पकम्मे य, मामणा य विभूसणा । लेहे गणिए य रूवे य, लक्षणे माण पोयए ॥१६२०॥ यवहारे णीइ दुढे(जुज्झे)य, ईसत्थे य उवासणा। तिगिच्छा अत्यसत्धे य, बंधे घाए य मारणा ॥१३२१।। जण्णूमवसमयाए, मंगले कोउप इय । वत्थे गंधे य मल्ले य, अलंकारे तहेव य ॥१३२२॥ चोलोवणविवाहे य, दत्तिया मडयपूयणा । झावणा थूभ सद्दे य, छैलायगय पुच्छणा ॥१६२३॥ आमी य कंदहारा मूलाहारा य पत्तहारा य । पुष्कल भोइगोवि य, जइया किर कुलगरो उसभो।१३२४ आमी य इक्युभोई इक्वागा तेण ग्वत्तिया होति। सणसत्तरसं धणं आम ओनं च भुजीया ॥१३२५॥ ओमंडपाहारेता अजीरमाणंभि ते जिगमुति । हत्थेहि घंसिऊणं आहारेहत्ति ते भणिया ।।१६२६॥ आसीय पाणिधंसी तिभिप तंदुलपयालपुडभोई। हत्यतलपुडाहारा जइया फिल कुलगरोउसभो॥१६२७॥ घंसेऊणं तिम्मणसण(तिम्मण)पवालपुडभोई । घंसणतिम्मपवाले हत्थउडे (कक्यसेए य)॥१३२८॥ (अगणिस्स य उद्वाणंदुमघंसा दर्दुभीय परिकह)णं। पासेहिं परिच्छेत्तुं गेग्रहह पागं चतो कुणह।१६२९॥ परखेव हहण ओसहिकहणं निग्गमण हथिसीसंमि । पयणारंभपवत्ती ताहे कासी य ते मणुया ॥१६३०॥ पंचेय ग सिम्पाई घटलोहे चित्तएति (गंत) कासवए। पक्केस्कस्स य पत्तो वीसं चीसं भवे भेया)॥१३३१॥ फम फिसिवाणिनादि मामणा जा परिग्गहे ममया । पुव्वं देवेदि कया विभूसणा मंडणा गुरुणो ।।१६३२॥

·विशेषाव० कोट्याचार्य निगमे श्री- ऋपभदेव- वक्तव्यता ॥४४८॥ ॥४४८॥ लेहं लिवीविहाणं जिणेण यंभीए दाहिणकरेणं । गणिय संखाणं सुंदरीए चामेण उवइह ॥१६३३॥ भरहस्स रूवकम्म नरादिलक्षणमवोइयं पलिणो। माणुम्माणवमाणं पमाण गणिमादिवत्थूणं ॥१६३४॥ मणिमादी दोराइसु पोता तह सागरंमि वहणाई । ववहारो लेहवर्ण कनपरिच्छेदणत्थं वा ।।१६३५।। णीई हक्काराई सत्तविहा अहव सामभेदादी । जुद्धाई बाहुजुद्वाइयाई वहाइयाणं च ॥१६३६।। ईसत्थं धणुवेदो उवासणा मंसुकम्ममादी य । गुरुरायादीणं वा उवासणा पज्जुवासणया ॥१६३७॥ रोगहरणं तिगिच्छा अत्थागमसत्यमत्वसत्थंति । निगलादिजमो बंधो घाओ दंडादितालणया ॥१६३८॥ मारणया जीववहो जण्णा णागाइयाण पूया उ । इंदादिमहा पायं पइनियया ऊसवा होति ॥१६३९।। समवायो गोहीणं गामादीणं व संपसारो वा । तह मंगलाई सोत्थियसुवन्नसिद्धत्थया दोषिण ॥१६४०॥ पुवं कयाई गुरुणो सुरेहिं रक्ग्वादिकोउयाई च। तह वत्थगंधमल्लालंकारा केसभूसा य ॥१६४१॥ तं दळूण पवत्तो लंकारेउं जणोवि सेसोयि । विहिणा चूलाकम्म, बालाणं चोलयं नाम ॥१६४२।। उवणयणं तु कलाणं गुरुमूलं साहुणो तओ धम्म । घेत्तुं हाति सड्डा केई दिक्खं पवनंति ॥१६४३॥ दटुं कयं विचाहं जिणस्स लोगोवि काउमारद्धो । गुरुदत्तिया य कन्ना परिणिते तओ पाए ॥१६४४॥ दत्तिव्य दाणमुसभं देतं ददृटुंजणमिवि पवत्तं।(जिणभिक्खादाणंपिहु दटुंभिक्खा पवत्ताउ)॥१६४५।। (मडयं मयस्स) देहो तं मरुदेवीऍ पढमसिद्धोत्ति । देवेहिं पुरा महियं झामणया अग्गिसक्कारो॥१६४६।।

·मर्वजिनानां
संबोधनादि
विशेपार
कोट्याचार्य
॥४४९॥
॥४४९॥
सो जिणदेहादीणं देवेहिं कओ चिया य थूभा य। सदो य रुग्णसहोलो(गोवितमोतहा पगओ)॥१६४७||
(छेलावणमुनिकट्ठाइ पाल)कीलावणं च सेंटाई। इक्वणियादिमयं वा पुच्छा पुण किं कहिं कज्जं॥१६४८॥
अहव निमित्तादीणं सुहसतियादि सुहदुक्खपुच्छा वा। इयेवमाइयाए उप्पण्णं उसमकालंमि ॥१६४९॥
किंचिच भरहकाले कुलगरकालेवि किंचि उप्पण्णं । पहुणा उ देसियाई सम्वकलासिप्पकम्माई ॥१६५०॥
उसमचरियाहिगारे सव्वेसि जिणवराण सामण्णं । संयोहणादि वोत्तुं योच्छिहि पत्तेयमुसभस्स॥१६५१॥
संयोहणपरिचाण, पत्तेय उवहिमि य । अन्नलिंगे कुलिंगे य, गामायारपरीसहे ॥१६५२।।
जीवोवलंभे सुतलंभे, पचक्खाणे य संजमे । छउमत्थतचोकम्मे, उप्पया णाणसंगहे ॥१६५३॥
तित्वं गणो गणहरा, धम्मोवायस्स देसगा। परियाय अंतकिरिया, कस्स केण तवेण वा ॥१६५४॥
सम्वेऽवि संयंयुद्धा लोगंतिययोहिया य जीयति । सम्वेसिं परिचाओ संवच्छरियं महावाणं ॥१६५५॥
रजाविचाओविय पत्तेयं को व केत्तियसमग्गो । को कस्सुवही को वाऽणुण्णाओ केण सीसाणं ॥१६५६॥
एगो भगवं योरोपासो मल्ली य तिहि तिहि सरहिं । भगवंपिवासुपुत्रो छहिं पुरिससएहिं निक्खंतो॥१६५७॥
उग्गाणं भोगाणं राइण्णाणं च खत्तियाणं च । चाहिं सहस्सेहुसभो सेसा साहस्सिपरिवारा ॥१६५८॥
सव्वैवि एगदूसेण निग्गया जिणवरा चउव्वीसं। ण य नाम अन्नलिंगे नो गिहिलिंगे कुलिंगे वा ॥१६५९॥
समइत्त [सुमइस्थ] निचभत्तो वसुपुज्जो निग्गतो चउत्थेणं। पासो मल्लीविय अहमेण सेसा उछट्टेणं॥१६६०॥

·विशेगाव
फोट्याचार्य
वृत्ती
मर्वजिनानां
संबोधनादि
॥४५॥
॥४५॥
(उसभोय विणीयाए चारवईए अरिहवरनेमी । अवसेमा तित्थयरा) निक्खंता जम्मभूमीसु ॥१६६१।।
उसभो सिद्धत्यवर्णमि धासुपुज्जो विहारगिहयंमि । धम्मो य वप्पगाए तेलगुहाए य मुणिनामा॥१६६२।।
आसमपयंमि पासो चीरजिणिंदोय नायसंडंमि । अवसेसा निक्खंता सहसंबवणंमि उजाणे ॥१६६३||
पासो अरिहनेमी सेज्जंसो सुमइ मल्लिनामा य । पुष्यण्हे निक्खता सेसा पुण पच्छिमण्डंमि ।।१६६४॥ (दार)
गामायारा विसया निसेचिया ते कुमारवज्जेहिं । गामागरादिएसु य केसु विहारो भवे करस ? ॥१६६५।।
मगहारायगिहाइसु मुणओ खेत्तारिएसु विहरिंसु । उसभो नेमी पासो वीरो य अणारिएKपि ॥१६६६॥ दारं
उदिता परीसहा सिं पराइया ते य जिणवरिंदेहि । (दार) नव जीवाइपयत्थे उवलभिऊण व निक्वता ॥१६६७॥
पढमस्स पारसंग सेसाणेकारसंगसुयलाभो। (दाएं) पंच जमा पढमंतिमजिणाण सेसाण चतारि ॥१६६८॥
पचक्खाणमिण (दारं) संजमो उ पदमतिमाण दुविगप्पो। सेसाणं सामइओसत्तरसंगोयसब्वेसि ।।१६६९॥
वाससहस्सं पारस चोइस अट्ठार वीसवरिसाई । मासा छण्णवतित्ति य चउतिगद्गमेकगद्गं च ॥१६७०।।
तिदुएफगसोलसगं घासा तिन्नि य तहेवहोरत्तं । मासेकारसनवगं चउपपणदिणायचुलसीति॥१६७१॥
तह वारस वासाई जिणाण छउमथकालपरिमाणं । उग्गं च तयोकम्मं विसेसओ वद्धमाणस्स ॥१६७२॥
उसमस्स पुरि (मताले) वीरस्सुजुवालियानईतीरे । सेसाण केवलाई जेसुजाणेसु पव्वइया ॥१६७३॥
तेवीसाए नाणं उप्पण्णं जिणवराण पुन्वण्हे। वीरस्स पच्छिमण्हे (पमाणपत्ताए च) रिमाए ॥१६७४॥

·मर्वजिनानां संबोधनादि विशेषा कोट्याचार्य गुनी ॥४५१० ॥४५॥ अहमभत्ततमि य पासोसहमल्लिरिहनेमीणं । वसुपुनस्स उत्धेण सहभत्तेण सेसाणं ॥१६७५॥ चुलसीति च सहस्सा गर्ग चदुवेय तिन्नि लक्ग्याई। तिन्नि यपीसहियाई तीसहियाई च तिपणेव ॥१६७६॥ तिविण य अहाइजा दुवे य एषं च सयसहस्साई । चुलसीउं (इं)च सहस्सा विसत्तरि असहि च ॥१६७७॥ (छापट्टी चउसही वावहिं सहिमेव पोल्ला(पणा)सं। चत्ता तीसा वीसा अहारस सोलससहस्सा ॥१६७८।। घोड्स य सहस्साई जिणाण जइसीससंगहपमाणं । अज्जासंगहमाणं उसभादीणं अतो वोच्छं ॥१६७९॥ तिन्नेव य लकवाइं तिण्णि य तीसाई तिन्नि छत्तीसा। तीसाई छच्च पंच य तीसा चउरो य वीसाइं ॥१६८०॥ पत्तारिय तीसाई(तिन्नि य ) सीयाई तिण्हमेत्तो य । वीसुत्तरं छलहियं तिसहस्सहियं च लक्खं च ॥१६८१॥ लक्यं अहसपाणिय वासहिसहस्स चउसयसमग्गा | एगहि छच्च सया सद्विसहस्सा सया छच्च ॥१६८२॥ सहिपणपण्णपण्णेगचत्तचत्ता तहहतीसं च । छत्तीसं च सहस्सा अजाणं संगहो एसो॥१६८३॥ पढमाणुओगसिद्धी पत्तेयं सावयादियाणपि। णेओ सव्वजिणाणं सीसाणं संगहो कमसो ॥१६८।। तित्थं पाउन्यपणो संघो सो पढमए समोसरणे। उप्पन्नो उ जिणाणं चीरजिणिदस्स वितियंमि ॥१६८५॥ चुलसीई पंचनउई पिउत्तरं सोलसुत्तरसयं च । सत्तहियं पणणउई तेणउई अहसीई य ॥१६८६॥ एकासीती छायत्तरी य छावहि सत्तपन्ना य | पन्ना तेयालीसा छत्तीसा चेव पणतीसा ।।१६८७।। तेत्तीसठ्ठावीसा अवारस चेव तह य सत्तरस । एक्कारस दस नवगं गणाण माणं जिर्णिदाणं ॥१६८८।।

·विशेपाव० कोट्याचार्य घृत्ती सर्वजिनानां संबोधनादि ॥४५२॥ ॥४५२॥ एक्कारस उ गणहरा (जिणस्स वीरस्स) सेसयाणं तु। जावतिया जस्स गणा तावइया गणहरा तस्स ॥१६८९॥ धम्मोवायो पचयणमहवा पुन्वाइं देसया तस्स । सव्वजिणाणं गणहर चोदसपुव्वी य जे जस्स ।।१६९०॥ सामाइयाइया या चयजीवनिकाय भावणा पढमं । एसो धम्मोवाओ जिणेहिं सव्वेहिं उवइहो ॥१६९१॥ उसभस्स पुब्वलक्खं पुञ्चगणमजियस्स तं चेव । चउरंगणं लक्वं पुणो पुणो जाव सुविहित्ति ॥१६९२॥ पणवीसं तु सहस्सा पुवाणं सीयलस्स परियाओ। लक्खाई एगवीसं सिज्जंसजिणस्स वासाणं ॥१६९३।। चउपन्नं पन्नारस तत्तो अवहमाई लक्खाई । अड्डाइज्जाइँ ततो वाससहस्साइं पणुवीसं ॥१६९४॥ तेवीसं च सहस्सा सयाणि अट्ठमाणि य हवंति । इगवीसं च सहस्सा वाससऊणा व पणपन्न ॥१६९५।। अट्ठमा सहस्सा अट्ठाइज्जा य सत्त य सयाई । सत्तरी विचत्त वासा दिक्वा (कालो जिणिंदाणं)॥१६९६॥ छउमत्यकालमेत्तो सोहे सेसओ उ जिणकालो । सव्वाउयपि एत्तो उसभादीणं निसामेह ।।१६९७।। चउरासीति विमत्तरि सही पन्नासमेव लक्खाई । चत्ता तीसा वीसा दस दो एगं च पुव्वाणं ॥१६९८॥ चउरासीती वायत्तरी य सट्टी य होति वासाणं । तीसा य दस य एग च एवमेते सयसहस्सा ॥१६९९।। पंचणउती सहस्सा चउरासीती य पंचपण्णा य । तीसा य दस य एगं सयं च बावत्तरि चेव ।।१७००॥ नेव्वाणमंतकिरिया सा चोइसमेणं पढणनाहस्स । सेसाण मासिएणं वीरजिणिंदस्स छट्टेणं ॥१७०१॥ अट्ठाययचंपोज्जितपावासंमेयसेलसिहरेसु । उसभवसुपुज्जनेमी चीरो सेसा य सिद्धिगया ॥१७०२।।

·श्रीऋषभदे-
ववक्तव्यता
विशेषाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
॥४५॥
॥४५३॥
इच्चेवमाइ सव्वं जिणाण पढमाणुओगतो णेयं । थाणासुण्णत्थं पुण भणियं पययं अतो वोच्छं ॥१७०३॥
उसभजिणसमुत्थाणं उत्थाणं जं तओ मिरीइस्स । सामाइयस्स एसो जं पुव्वं निग (मोऽहिगओ) ॥१७०४॥
(संयोहण निक्खमणं नागिंदो) विज्जदाणवेय? । उत्तरदाहिणसेढी सट्ठीपण्णासनगराई ॥१७०५॥
वेत्तयहुलहमीए पाहिं सहस्सेहिं से। उ अवरण्हे । सीया सुदंसणाए सिद्वत्थवर्णमि छट्टेण ॥१७०६।।
चउरो साहस्सीओ लोयं काऊण अप्पणा चेव । जं एस जया काहिई (तं तह अम्हेवि) काहामो ॥१७०७॥
उसमो वरवमभगई घेत्तूण अभिग्गहं परमघोरं । वोसट्टचत्तदेहो विहरइ गामाणुगामं तु ॥१७०८।।
णवि ताय जणो जाणइ का भिक्खा केरिसा व भिक्खयरा ? । ते भिक्खमलभमाणा वणमज्झे तावसा जाया॥
भगवंपदीणमणसा संवच्छरमणसिओ विहरमाणो । कनाहिं निमंतिज्जइ वत्याभरणासणेहिं च ॥१७१०॥
संवच्छरेण भिक्खा लद्धा उसभेण लोगनाहेण । ततिए (सेसेहिं पीय) दिवसे लदा उ (पढमभिकवा उ)॥१७११॥
उसभस्स उग्वोयरसो पारणए आसि लोगनाहस्स । सेसाणं परमण्णं अमयरसरसोवमं आसि ॥१७१२॥
पुढं च अहोदाणं दिवाणि य आहयाई तूराई । देवा य सन्निवतिया वसुहारा चेव बुट्टा य ॥१७१३।।
गयपुरसेज्जंसो खोयरसदाणवसुहारपेढगुरुपूया । तक्खसिलायलगमणं बाहुबलि निवेयणं चेव ॥१७१४॥
कलं (सब्बिड्डीप पूए) मह वद्दु धम्मचर्फ तु । विहरइ सहस्समेगं छउमत्थो भारहे वासे ॥१७१५।।
पहली अडंबइला जोणगविसओ सुवण्णभूमी य । आहिंडिया भगवया उसमेण तवं चरतेण ॥१७१६॥

·विशेषाव कोव्याचार्य 'भरीच्यादि- वक्तव्यता ॥४५४॥ ॥४५४॥ यहली य जोणगा पण्हगा य जे भगवया समणुसहा । अन्ने य मेच्छजाई ते तइया भद्दया जाया ॥१७१७॥ तित्थगराणं पढमा उसभसिरी विहरिओ निरुवसग्गं । अहावओ नगवरो अग्गभूमी जा जिणिदस्स ॥१७१८॥ छउमत्थप्परियाओ वाससहस्सं तओ पुरिमताले। नग्गोहस्स य हेहा उप्पण्णं केवलं नाणं ॥१७१९॥ फग्गुणवहुलेकारसीए अह अहमेण पुवाहे । उप्पणमि अणंते महन्वया पंच पन्नवए ॥१७२०॥ उत्पण्णंमि अणते नाणे जरमरणविप्पमुक्कस्स । तो देवदाणविंदा करेंति महिम जिणिदस्स||१७२१॥ उज्जाणपुरिमताले पुरीविणीयाएँ तत्थ नाणवरं । चक्कुप्पया य भरहे निवेयणं चेव दोण्हंपि ॥१७२२॥ (तायं) मिपूतिये चक्क पूतिय (पूर्व) णारिहो ताओ। इहलोइयं तु चक्कं परलोगसुहावहो ताओ ॥१७२३॥ सह मरुदेवीनिग्गओ कहण पब्वज्ज उसभसेणस्सा भी मिरीइदिक्खा (सुंदरि ओरोह सुअदिखा) ॥१७२४॥ (पंच यपुत्तसयाई भरहस्स य सत्त नत्तुयसयाई)। सयराहं पव्वतिया तंभि कुमारा समोसरणे ॥१७२५॥ भवणवति वाणमंतर जोइसवासी विमाणवासी य। सब्विड्डीए सपरिसा करेंति नाणुप्पयामहिम॥१७२६।। वण कीरमाणी महिम देवहिं खत्तिओ मिरीई। संमत्तलद्धबुद्धी धम्मं सोऊण पब्वइओ ॥१७२७।। सामाइयमाईयं एक्कारसमाउ जाव अंगाउ। उज्जुत्तो भत्तिगओ अहिज्जिओ से गुरुसगासि ॥१७२८॥ मागहमादी विजओ सुंदरिपव्यज्ज वारसभिसेओ । आणवण भाउयाणं समुसरणे पुच्छ दिहतो ॥१७२९॥ बाहुबलिकोवकरणं निवेयणं चक्कि देवयाकणं । णाधम्मेणं जुज्झे दिखा पडिमा पइण्णा य ।।१७३०।।

·मरीचि:
विशेषाव०
कोट्याचार्य
वृत्ती
॥४५५॥
rea
॥४५५॥
पढम दिट्ठीजुद्धं वायाजुद्धं तहेव याहाहिं । मुट्ठीहि य दंडेहि य सव्वत्थवि जिव्वई भरहो ॥१७३१॥
सो एव जिव्यमाणो विहुरो अह नरवई विचिंतेइ । किं मपणे एस चक्की ? जह दाई दुबलो उ अहं ॥१७३२॥
संवच्छरेण धूयं अमूढलक्खो उपेसए अरहा। हत्थीओ उत्तरत्तिय वुत्ते चिंता पर नाणं ॥१७३३॥
उप्पण्णनाणरयणो (तिन्नपइण्णो जिण) स्स पामूलं । केवलिपरिसं गंतुं तित्थं नमिऊण आसीणो॥१७३४॥
काऊण एगछत्तं भरहोविय मुंजती विउलभोए । मिरियीवि सामिपासे विहरइ तवसंजमसमग्गो॥१७३५।।
सामाइयमादीयं एक्कारसमाउ जाव अंगाउ। उज्जुत्तो भत्तिगओ (अहिज्जिया) सागुरुसगासे ।।१७३६॥
अह अण्णया मिरीयी गिम्हे उण्हेण परिगयसरीरो । अण्हाणएण चतिओ इमं कुलिंग विचिंतेति ॥१७३७॥
मेरूगिरीसमभारे ण हुमि समत्यो मुत्तमवि वोढुं । समणगुणे गुणरहिओ अहंगं संसारमणुकंखी॥१७३८॥
पवमणुचिंतयंतस्स तस्स नियगा मती समुप्पण्णा। लदो मए उवाओ जाया मे सासया वुद्धी ॥१७३९॥
समणा तिदंडविरया भगवंतो निहुयसंकुचियगत्ता। अजितिंदियदंडस्सउ होउ तिदंडं ममं चिंधं ॥१७४०॥
लाइंदियमुंडासंजया य अयं खुरेण ससिहो उाथूलगपाणवहाओ वेरमणं मे सया हे।उ ॥१७४१।। ।
निक्किचणा यसमणा अकिंचणा मज्झकिंचणं होउ । सीलसुगंधा समणा अयं सीलेण दुग्गंधो ॥१७४२॥
ववगयमोहा समणा माहच्छन्नस्स छत्तयं होउ । अणुवाहणा य समणा मज्झ च (उवाहणा होतु)॥१७४३॥
सुक्कंवरा यसमणा निरंपरा मज्झ धाउरत्ताई। होंतु-यमे वत्थाई अरिहो मि कसायकलसमई॥१७४५॥

·विगेपार कोटयालाय भरतः ॥४५॥ ॥४५६॥ पति वज्जभीरू यहुजीवसमाउलं जलारंभी होउ मम परिमिएण जलेण पहाणं च पियणं च ॥१७४५॥ पर्व सोमइयमती नियगमतिविगप्पियं इमलिंगी तद्विपहेउसुजुत्तं पारिवज्ज पवत्तेइ १७४६॥ आहतं पागडवंदढुंपुच्छेइ याहुजणोधम्मं । कहयइ जंताणं तो (जईणं तोसो वियालणे तस्स परिकहणा)॥१७४७॥ धम्मकहाअकिग्यत्ते उवहिए देइ सामिणो सीसे। गामनगरागराई विहरइ सो सामिणा सद्धिं ॥१७४८॥ ममुसरणभत्तउग्गह अंगुलिधयसक्कसावया अहिया। जेया वड्डइ कागणि लंछण अणुसजणा अह॥१७४९॥ रापा आइपजसे महापसे अतिजसे य बलभद्दे । बलविरिय कत्तविरिए जलविरए दंडविरिए य ॥१७५०।। पाहिं अडभरह सयलं भुत्तं सिरेण घरिओ य । जिणसंतिओ य मउडो सेसेहिं न चाइओ वोढुं॥१७५१॥ अस्सागपटिसेहो रहे छट्वे य मासि अणुओगो। कालेण य मिच्छत्तं जिणंतरे साहुवोच्छे ओ॥१७५२।। दाणं च माहणाणं वेदा कासीय पुव्व नेव्वाणं । कुंभा थूभा जिणघर कविलो भरहस्स दिक्खा य ॥१७५३।। पुणरवि य समोमरणे पुच्छी य जिणंतुचक्किणो भरहो । अप्पुट्ठो य दसारे तित्थगरो को इहं भरहे ? ।।१७५४॥ जिणचक्रुिवसाराणं वषणपमाणाईनामगोत्ताई। आउपुरमाइ(पियरो परिया)य गतिं च साहीया।।१७५५।। जारिसया लोगगुरू भरहे वासंमि केवली तुज्झे । परिसया कइ अण्णे ताया होहिंति तित्थयरा?॥१७५६।। अह भणइ जिणयरिंदो जारिसओ नाणदंसणेहिं अहं। परिसया तेवीसा अण्णे होहिंति तित्थयरा॥१७५७॥ होहिति अजिओसंभव अभिनंदणमुमइसुप्पभसुपासो। ससिपुप्फवंतसीयल सेज्जंसो वासुपुज्जोय।२७५८ शलाका पुरुषाः

·विगेपार
कोट्याचार्य
शलाका.
पुरुषाः
तो
॥४५७॥
॥४५७11
विमलमणतइधम्मो संती कुंयू अरोय मल्ली या मुणिसुश्वयनमिनेमी पामोतह वद्धमाणो य॥१७५९॥
अह भणति नरवरिंदो भरहे वासंमि जारिसो उ अहं। तारिसया कइ अण्णेताया! होहिंति रायाणो॥१७६०॥
अह भणइ जिणवरिंदो जारिसओतं नरिंदसङ्कलो। तारिसया एक्कारस अण्णे होहिंति रायाणो ॥१७६१॥
भरहो सगरो मघवं सर्णकुमारो य रायसवूलो। संती कुंयू य अरो हवइ सुभूमोय कोरव्वो॥१७६२॥
नवमो य महापउमो हरिसेणे चेच रायसदृले । जयनामो य नरवती वारसमे यंभदत्ते य ॥१७२३॥
पलदेव वासुदेवा नव अपणे नीलपीयकोसेज्जा । हलमुसलचक्कजोही सतालगाडज्नया दो दो।।१७६४॥
तिवडूय दुविढू य सर्पभुपुरिसोत्तमो पुरिससीहो। तह पुरिसपोंडरीए दत्ते नारायणे कण्हे ॥१७६५||
अयले विजए भद्दे, सुप्पमे य सुदंसणे । आणंदे नंदणे पउमे, रामे यावि अपच्छिमे ॥१७६६॥
आसग्गीवे तारण मेरए महुकेढवे निसुंभे य । बलि पहराए तह रामणे य नवमे जरासंधे ॥१७६७॥
एप ग्वलु पडिसन फित्तीपुरिसाण वासुदेवाणं । सव्वेवि चस्कजोही सव्वेविहया सचक्केहि ॥१७६८॥
उमभे भरहो अजिते सगरो मघवं सणंकुमारो या धम्मस्स य संतिस्स य जिगंतरे चक्कवहिदुर्ग॥१७६९॥
संती कुंथू य अरे अरहंता चेव चक्कयट्टी या अरमल्लिअंतरंमि य हवइ सुभूमो य कोरब्बो ।।१७७०॥
मुणिमुन्वये नमिमि य होति दुवे पउमनामहरिसेणा। नमिनेमिसु जयनामा नेमीपासंतरे बंभो ॥१७७१।।
पंगमय अपंचम यायालाचेच अद्वधणुगं च । चत्ता दिवढधणुगं च चउत्थे पंचमे चत्ता ॥१७७२॥

·पिर गोजानाया भरतः ॥४५६॥ ॥४५६॥ पति पन्जमीरू पहुजीवसमाउलं जलारंभी होउ मम परिमिएणं जलेण पहाणं च पियणं च ॥१७४५।। एवं सो गइयमती नियगमतिपिगप्पियं इमं लिंगीतद्धिपहेउसुजुत्तं पारिव्यज्ज पवत्तेइ ॥१७४६|| अहले पागदाचं दर्छ पुच्छेद पाजणो धम्मं । कहयइ ज ताणं तो(जईणं तोसो वियालणे तस्स परिकहणा)॥१७४७॥ मम्मकहाअरिपत्ते उवहिप देइ सामिणा सीसे गामनगरागराई विहरइ सो सामिणा सद्धिं ॥१७४८॥ ममुसरणभत्तउग्गह अंगुलिघयसक्कसावया अहिया। जेया वड्डइ कागणि लंछण अणुसजणा अट्ट ॥१७४९॥ रापा आइपजसे महायसे अतिजसे य पलमहे । बलविरिय कत्तविरिए जलविरए दंडपिरिए य ॥१७५०॥ पाहिं अट्ठभरा मपल मुत्तं सिरेण धरिओ य । जिणसंतिओ य मउडो सेसेहिं न चाइओ वोढुं॥१७५१॥ अस्मावगपटिसेहो रहे रहे य मासि अणुओगो। कालेण य मिच्छत्तं जिणंतरे सालुवोच्छेओ ।।१७५२।। पाणं प माहणाणं वेदा कासीप पुत्र्य नेव्याणं । कुंभा यूभा जिणघर कविलो भरहस्स दिक्ग्वा य ॥१७५३|| पुणरपि य ममोमरणे पुच्छी य जिणं तु चक्किणोभरहो। अप्पुट्ठोय दसारे तित्यगरो को इहं भरहे ? ॥१७५४॥ जिणपपिकदमाराणं पपणपमाणाईनामगोत्ताई। आउपुरमाइ(पियरो परिया)य गतिं च साहीपा॥१७५५॥ जारिसपा लोगगुरू भरहे वासंमि केवली तुज्झे । परिसया कइ अण्णे ताया होहिंति तित्थयरा? ॥१७५६॥ अह भणइ जिणयरिंदोजारिमओनाणदंसणेहिं अहं। परिसया तेवीसा अपणे होहिंति तित्थयरा ॥१७५७॥ दोदिति अजिमोसंभव अभिनंदणसुमइसुप्पभमुपासो। ससिपुप्फदंतसीयल सेज्जंसो वामुपुज्जोय।१७५८॥ पुरुषाः ·शलाका- पुरुषाः विशेपार कोवाचार्य वृत्ती ॥४५७॥ ॥४५७॥ विमलमणंतइधम्मो संती कुंथू अरो य मल्ली या मुणिसुव्वयनमिनेमी पामोतह पद्धमाणो य ॥१७५९।। अह भणति नरवरिंदो भरहे वासंमि जारिसो उ अहं । तारिसया कइअण्णेताया! होर्हितिरायाणो॥१७६०॥ अह भणइ जिणवरिंदो जारिसओ तं नरिंदसद्लो। तारिसया एक्कारस अण्णे होहिंति रायाणो ॥१७६१॥ भरहो सगरो मघवं सणंकुमारो य रायसङ्कलो। संती कुंथू य अरो हवइ सुभूमोय कोरव्वो॥१७६२।। नवमो य महापउमो हरिसेणे चेव रायसले । जयनामो य नरवती वारसमे बंभदत्ते य ॥१७६३३॥ बलदेव वासुदेवा नव अण्णे नीलपीयकोसेजा । हलमुसलचक्कजोही सतालगरुडज्नया दो दो ॥१७६४॥ तिवडूय दुविट्ट य सयंभुपुरिसोत्तमो पुरिससीहो। तह पुरिसपोंडरीए दत्ते नारायणे कण्हे ॥१७६५॥ अयले विजए भद्दे, सुप्पभे य सुदंसणे । आणंदे नंदणे पउमे, रामे यावि अपच्छिमे ॥१७६६॥ आसग्गीवे तारए मेरए महुकेढवे निसुंभे य । बलि पहराए तह रामणे य नवमे जरासंथे ॥१७६७॥ एए खलु पडिसत्तू कित्तीपुरिसाण वासुदेवाणं । सव्वेवि चक्कजोही सब्वेविहया सचक्केहिं ।।१७६८॥ उमभे भरहो अजिते सगरो मघवं सणंकुमारो य । धम्मस्स य संतिस्स य जिणंतरे चक्कवहिदुगं॥१७६९॥ संती कुंथू य अरो अरहंता व चकवट्टी य । अरमल्लिअंतरंमि य हवइ सुभूमो य कोरव्यो॥१७७०॥ मुणिसुब्वये नमिमि ग होंति दुवे पउमनामहरिसेणा। नमिनेमिसु जयनामा नेमीपासंतरे बंभो ॥१७७१॥ पंचसयअद्धपंचम यायाला चेव अधणुगं च । चत्ता दिवड्डधणुगं च चउत्थे पंचमे चत्ता ।।१७७२।।

·शलाका-
विशेपार
कोट्याचार्य
वृत्ती
पुरुषाः
1४५८॥
॥४५८॥
पणतीसा तीसा पुण अट्ठावीसा यवीसइ धणूणि । (पन्नारस बार) सेव य अपच्छिमेस (त्तय धणूणि) ॥१७७३||
चउरासीति वायत्तरीय पुत्र्याण माहिया एए (सयसहस्साई) पंच पतिन्नि य एगंच एचमेते (सयसहस्सा उवासाणं)
(पंचाणउइ सहस्सा चउरासीई य अट्ठमे सट्टा)।तीसाय दस य तिन्नि य अपच्छिमे सत्त वाससया॥१७७५।।
अव गया मेक्विं सुलुमो भी यसत्तमि पुढवि। भगवं सणकुमारो सणंकुमारं गया कप्पं ॥१७७६।।
पंचरिहंते चंदति केसया पंच आणुपुब्बीए । सेज्जसतिविहाती धम्म पुरिससीहपेरंता ॥१७७७||
अरमटिअंतरे दोन्नि कैसवा पुरिसपोंडरियदत्ता।मुणिसुब्वयनेमिणो अंतरंमि (मि अंतरि)नारायण काह नेर्माि
पढमो धणूणऽसीती सत्तरि सही य पण्ण पणयाला । अउणत्तीसं च धणू छवीसा सालस दसेव ॥१७७९॥
चउरासीती विसत्तरि सहा तीसा य दस य लक्वाइं । पण्णट्ठिसहस्साई-छप्पण्णा बारसेगं च ॥१७८०॥
एगो य सत्तमाए पंच य छवीए पंचमी एगो। एगो य.चउत्थीए कण्हा पुण तच्चपुढवीए ॥१७८१॥
अनियाणकडा रामा सम्वेविय केसवा नियाणकडा । उड्ढुंगामी रामा केसव सत्वे अागामी ॥१७८२॥
अढतकडा रामा एगो पुण वंभलोगकप्पंमि । तत्तोधि चइत्ताणं सिज्झिस्सइ भारहे वासे ॥१७८३॥
चक्किदुगं हरिपणगं पणगं चक्कीण केसयो चक्की । केसव चकी केसव दुचक्की केसव चक्की य ॥१७८४॥
अह भगति नरवरिंदो तात! इमी सेतियाए परिसाए । अपणोवि कोवि होहिइ तित्थगरु इममिवासंमि॥१७८५।।
तत्थ मिरीई नामं आइपरिवायओ उसभणत्ता । सज्झायझाणजुत्तो एगते झायइ महप्पा ॥१७८६॥

·ऋषभदेव.
निर्वाणं
विशेपाव०
कोव्याचार्य
वृत्ती
॥४५९.
॥४५९||
तं दापति जिणिदो एव नरिदेण पुच्छिओ संतो । धम्मवरचक्कवटी अपच्छिमो वीरनामोत्ति ॥१७८७॥
आइगरो दसाराणं तिविठु नामेण पोयणाहिबई । पियमित्तचक्कवट्टी मूया' विदेहवासंमि ॥१७८८॥
तं वयणं सोऊणं राया अंचियतणूमहसरीरो।अभिवंदिगण (आपुच्छिण)पियरं मिरीइ अभिवंदओजाइ॥१७८९॥j
सोविणएण उवगओ काऊण पयाहिणं च तिक्खुत्तो। वंदइ अभियुर्णतो इमाहिं महुराहिं वग्गृहि ॥१७९०॥
लामाहुते सुल (द्वाजंसि तुम) धम्मचकवट्ठीणं । होहिसि दसचोदसमो अपच्छिमो वीरनामोत्ति ॥१७९१॥
आइकरो दसाराणं तिविठ नामेण पोयणाहिवई । पियभित्तचक्कवही मूयाएँ विदेहवासंमि ॥१७९२॥
(नाविय पारिव्यजं वंदामि अहं इमं च ते जम्म)। (जं हो) हिसि तित्थयरो अपच्छिमोतेण चंदामि॥१७९३।।
एवण्ह थोऊणं काऊण पयाहिणं च तिक्खुत्तो । आपुच्छिऊण पियरं विणीयनगरि अह पविहो॥१७९४ ॥
तं वयण मोऊण तिवति अप्फोडिऊण तिक्खुत्तो। अन्भहियजायहरिसो तत्थ मिरीयी इमं भणइ ॥१७९५।।
जड़ वासुदेव पदमा म्यविदेहाइ (भूयाइ विदेह) चक्रवहितं । चरमो तित्थयराणं होउ अलं पत्तियं मज्झ ॥१७९६॥
अयं च दसाराणे पिया य मे चक्कवट्टिवंसस्स । अज्जो तित्थगराणं अहो कुलं उत्तम मज्झ ॥१७९७।।
अह भगवं भवमहणो संपुषणं पुवसयसहस्तं तु । अणुपुग्विं विहरित्ता पत्तो अट्ठावयं सेलं ॥१७९८॥
अहावयंमि सेले चोइसभत्तेण सो महरिसीणं । दसहिं सहस्सेहिं समं नेव्वाणमणुत्तरं पत्तो॥१७९९॥
नेवाणचियगआगिड़ जिणस्त इक्वागसेसगाणं तु। सकहायूभजिणघरे जायगतेणाहितग्गित्ति ॥१८००॥

·कोयानापो
मरीचिः
॥४६॥
॥४६०॥
पूभसयभाउगाणं चउवीसं चेव जिणघरे कासी। सम्वजिणाणं पडिमा बन्नपमाणेहिं नियगेहिं ॥१८०१॥
आदमघरपवेसो भरहे पडणं च अंगुलेज्जस्स । सेसाणं उम्मुयणं संवेगो णाणदिक्खा य ॥१८०२।।
पुरमातापितिदिक्ग्या संघयणुच्चत्तमेव संठाणं । कामाररज्जसंगह छउमत्थिय केवलं चाडं ॥१८०३॥
पुरांताण कहेती उपसते देइ साहुणा सीसे । गेलण्णअपडियरणं कविला इत्थंपि इहइंपि ॥१८०४॥
कुन्भासिएण पगेण मिरीयी दुक्खसागरं पत्तो । भमितो कोडाकोडी सागरसरिनामधिज्जाणं ॥१८०५।।
तमूलं संसारो णीयागात्तं च कासि तिवतिमि । अणलोइउ बंभमि कविलो अंतडिओ कहए ॥१८०६।।
पानागेसु मिरिई चउरासीइं तु यंभलोगमि । कोसिउ कोल्लाएसु य असीतिमाउं च संसारे ॥१८०७॥
पुणाप पूममित्तो आउं यावत्तरिंच सोहम्मे । चेइअ अग्गिज्जोओचावट्ठीसाणकप्पंमि ॥१८०८।
मंदिरेम अग्गिनई छप्पण्णा सणकुमारमि । सेयवि भारदाओ चोयालीसं च माहिदे ॥१८०९।।
संमरिग पात्ररो रायगिहे चात्तीस यमलोकमा सुवि पारीवजं भमितो तत्तोयसंसारे ॥१८१०॥
रायगिह विस्मनंदी विसाहम्ई य तस्म जुराया जुवरन्नो विस्सभूती, विसाहनंदी य इयरस्स ॥१८११॥
रायगिट विस्मभूती विमाहतीसुप बत्तिए कोडी । वासमहसं दिवा संभूपजतिस्स पासमि॥१८१२॥
गोतामिड
मदुराए सणियाणो मासिपण भत्तेणं । महसुक्के उप्पण्णो तओ चुओ पोयणपुरंमि ॥९८१३।।
पुत्तो पयावरस्मा मियानइदेविकृच्छिमूओ।नामेण तिविदुत्ती आदी आसी दसाराणं ॥१८१४॥

·विंशविस्था
नकस्वरूपं
विशेषा
कोट्याचार्य
पत्तो
॥४६१॥
।।४६१॥
शुलसीतिमापति सीहो नरएस तिरियमणुपसु । पियमित्तचक्कवट्टी मूयविदेहाई एलसीते ॥१८१५||
पुत्तो [य] धणंजयस्सा पोटिल परियाउ कोडि सव्व।। णंदण छत्तागाए पणुवीसाउंसयसहस्सा ॥१८१६॥
पव्यना पोहिले सयसहस्स सव्वत्थ मासभत्तेणं । पुप्फुत्तरि उववण्णो ततो चुओ माहणकुलंमि ॥१८१७॥
अरहंतसिदपवयणगुमथेरवहुस्सुए तवस्सीसु । वच्छल्लया य तेसिं अभिक्खणाणोवयोगे य ॥१८१८॥
दसणविणए आवस्सए य सीलव्वये निरइयारो । खणलवतवच्चियाए वेयावच्चे समाही य ॥१८१९॥
अप्पुव्यनाणगहणे सुपभत्ती परयणे पभावणया। एएहिं कारणेहिं तित्थयरत्तं लहइ जीवो॥१८२०॥ पुरिमेण गा०
अरहन्ता सत्यारो सिद्धा निद्यसव्वकम्मरया। पवयणमिह सुयनाणं संघो य जओ तयाघारो॥१८२२॥
धम्मोवदेस दिकवायओवदेसदिसवायगा गुरवो । एत्थेव उवज्झाओ गहिओ सुयवायणायरिओ॥१८२३॥
जाईसुपपरियाए थेरो जाई सद्विवरिसो उ । सुयतो समवायधरो चीसतिवरिसोय परियाए ॥१८२४॥
जस्स सुयं यहतरयं जत्तोस बहुस्सुओ तहत्थेवि । सुत्तधरा अत्यधरो अत्यधराओ तदुभयण्णू ॥१८२५॥
स तपस्सी जस्स तयोऽणसणादि विसेसओ विचित्तोचा। जोजह विसेसिओ वा अतीव अविसेसियो सब्वो॥१८२६।।
एएसु जोऽणुरागो सन्तगुणुफित्तणा पमोदोय।जो जस्स य उवयारो जोगो सो होति वच्छलया ॥१८२७॥
सज्झापब्वायारोभिक्खणमह दसणं च सम्मत्तं । दसणनाणचरित्तोवयारभेदो य विणयो उ ॥१८२८॥
आपरसयाई संजमयायारा जे अवस्सफरणिवा । सीलाई उत्तरगुणा मूलगुणा छन्वयाई तु॥१८२९॥

·विशेपाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
श्रीवीरवि-
भुभव:
॥४६२॥
॥४६२॥
एएसु दंसणाइसु निरईयारोत्ति जो निरवराहो । संवेगभावणाओ (शाणासेवण समाही य) ॥१८३०॥
(जहस)त्तीय तवो (असणुचहिसेजाइ) जइजणे विहिणा । वेयावच्चं दसविहजणोवकाराय वाचारो ॥१८३१।।
गुरुकजसाहणाओ संघादी सत्थया समाहिति । अप्पुवसुयग्गहणं पयत्तओ नाणभत्ती य ॥१८३२॥
मग्गस जहासत्ती (पभावणा देसणाइख्या जा। एएहिं जिणणामं अज्जेइ वि) सुद्धपरिणामो॥१८३३॥
तं च कहं वेतिज्जइ ? अगिलाए धम्मदेसणादीहिं। यज्झइ तं तु भगवओ ततियभवो सकइत्ताणं ॥१८३४॥
तवितिमोसफेउं ततियभवो जाव अहव संसारं । तित्वगरभवाओ वा ओसकेउं भवेततिए १७३५।।
जं वज्झइत्ति भणिय तत्थ निकाइजत्ति नियमोज्यं । तदवंशफलं नियमा भयणा अणिकाइयावत्ये॥१८३६॥
आरम्भयन्धसमया(सय) य उचचिणइ जाव अप्पुवी। संखेज्जे भागेतू केवलिकालम्मि उदओ से ॥१८३७॥
नियमा मणुपगतीए इत्थी पुरिसेतरोव्व सुहलेसो। आसेवियबहुलेहिं वीसाए अण्णयरएहिं ॥१८३८॥
माहणकुण्डग्गामे कोडालसगोत्त माहणो अस्थि । तस्स घरे उपवण्णो देवानन्दाए कुच्छिसि ॥१८३१।।
सुविणमवहारभिग्गहजम्मणअभिसेयवड्डिसरणं च । भीसणविवाहबच्चे दाणे संबोहनिक्खमणे ॥१८४०॥
गयवसहसीहअभिसेयदामससिदिणयरज्झयं कुम्भी पउमसरसागरचिमाणभवणरयणुच्चयसिहि च॥१८४१।।
एए चउदस सुमिणे पासति सा माहणी सुहपसुत्ता। जरयणि उववन्नो कुच्छिसिमहायसो वीरो॥१८४२॥
एगं विमाणभवणं तो चउदस होति तं च कहमेगं ? । भणियं वेमाणियदेवावासो न सेसंति॥१८४३॥

·रिशेपान गोव्यालाय पो श्रीवीरवि- भुमर ॥४६॥ ॥४३३॥ घेमाणियागयाणं च विमाणं भयणमवरणामाओ (मायाणं)। पेच्छन्तिमायरो इह विमाणभवणाई णतुदोबी।१८४४ आह दिवसे यासीतिं यसति तहिं माहणी कुञ्छिसि ।चितेइ सुहम्मवती साहरि जे जिणं फाले १८४५॥ अरहन्त चमवष्टी पलदेवा चेव वासुदेवा य । पर उत्तमपुरिसा णहु तुच्छकुलेसु आयन्ति ॥१८४ा उग्गकुलभोगग्यत्तियफुलेसुइयग्यागनायकोरव्ये। हरिवंसे यायिसाले (आयन्ति तहिं पुरिमसीहा)॥१८४७॥ आद मगइ णेगमेसि देविंदो पस पत्य तित्थयरो। (लोगुत्त)मो महप्पा उपवण्णो मादणकुलम्मि ॥१८४८॥ पत्तियकुँचग्गामे सिद्धत्यो नाम पत्तियो अत्थि। (सित्यभारि)याए साहर तिमलाप कुछिसि ॥१८४९।। पार्वति भाणिऊणं यासारत्तस्स पंचमे पक्रो । साहरइ पुन्यरत्त हत्युत्तरतेरसीदिवसे ॥१८५०॥ गपउसममीदभभिसेयदामसमिदिणपरं शपं कुम्भ। पउमसरसागरविमाणभवणरयणुचपसिहिं ॥१८५१ पर पोदम सुमिणे पासति सामाहणी पदिनियत्तारपणिं अयह रिभो कुच्छिसि महायसो पीरो।।१८५२।। गरावसमगाहा० ५३ ॥ पण पोषसगाहा. ५७ ॥ तिहिं नाणेहि समगो देवीतिसलाएसो उ कुञ्छिमि । अद यसइसन्निगन्मोछम्मासे अदमासंच ॥१८५३॥ आद मत्तमंमि मासे गन्भत्यो चेयभिग्गहं गिण्हे । नाहं समणो होहं अम्मापियरस्मि जीवन्ते ।।१८५४॥ दोहं परमहिला गम्भे पसिऊण गन्मस्फुमालो । नवमासे पडिपुण्णे सत्त प दिवसे समइरेगे ॥१८५५।। आह पैरासुद्धपरपरस तेरसी पुन्धरत्तफालम्मि । इत्युत्तराहिं जामो कुण्डग्गामे महावीरो॥१८५६।।

·विशेपार
कोट्याचार्य
वृत्ती
श्रीवीरवि-
भुभवः
॥४६२॥
॥४६२॥
एएसु दंसणाइसु निरईयारोत्ति जो निरवराहो । संवेगभावणाओ (झाणासेवण समाही य) ॥१८३०॥
(जहस)त्तीय तयो (असणुवहिसेवाइ) जइजणे विहिणा । घेयावच्चं दसविहजणोवकाराय वावारो॥१८३१॥
गुरुकजसाहणाओ संघादी सत्थया समाहिति । अप्पुवसुयग्गणं पयत्तओ नाणभत्ती य ।।१८३२।।
मम्गस्स जहासत्ती (पभाषणा देसणाइरूया जा । एएहिं जिणणाम अज्जेइ बि) सुद्धपरिणामो ॥१८३३॥
तं च कह चेतिज्जइ ? अगिलाए धम्मदेसणादीहिं। यज्झइ तं तु भगवओ ततियभयो सकइत्ताणं ॥१८३४॥
तद्वितिमोसफेउं ततियभवो जाव अहव संसारं । तित्वगरभवाओ वा ओसकेउ भवेततिए ॥१७३५।।
जं यज्शत्ति भणिय तत्थ निकाइजइत्ति नियमोऽयं । तदवंझफलं नियमा भयणा अणिकाइयावत्थे ॥१८३६॥
आरम्भवन्धसमया(सय) य उवचिणइ जाव अप्पुवी। संखेज्जे भागेतू केवलिकालम्मि उदओ से ॥१८३७॥
नियमा मणुयगतीए इत्थी पुरिसेतरोव्व सुहलेसो । आसेवियवहुलेहिं वीसाए अण्णयरएहिं ॥१८३८।।
माहुणकुण्डग्गामे कोडालसगोत माहणो अस्थि । तस्स घरे उपवण्णो देवानन्दाए कुञ्छिसि ॥१८३०॥
सुविणमवहारभिग्गहजम्मणअभिसेयवडिसरणं च । भीसणविवाहबच्चे दाणे संवोहनिक्खमणे ॥१८४०॥
गयपसहसीहअभिसेयदामससिदिणयरज्झयं कुम्भ। पउमसरसागरविमाणभवणरयणुच्चयसिहिं च॥१८४१।।
एर पउदस सुमिणे पासति सा माहणी सुहपसुत्तारयणि उववन्नो कुच्छिसि महायसो वीरो॥१८४२॥
पगं विमाणमवणं तो चउदस होति तं च कहमेगं ? । जं भणियं वेमाणियदेवाचासो न सेसंति ॥१८४३॥

·विगेपार कोय्याना युत्तो श्रीवीर भुभवः ॥४६॥ ॥४३ येमाणियागयाण पपिमाणं भवणमवरणामाओ (मायाण) पेच्छन्ति मायरो इह विमाणभवणाई ण तु दोची।१८४४ अह दिवसे यासीतिं वसति तहिं माहणी कुच्छिसि ।चिंतेइ सुहम्मवतीसाहरि जे जिणं काले १८४५॥ अरहन्त चफवटी पलदेवा चेव वासुदेवा य । एए उत्तमपुरिसा णहु तुच्छकुलेसु आयन्ति ॥१८४६।। उग्गफलभोगपत्तियफुलेसुइक्खागनायकोरन्ये । हरिवसे य विसाले (आयन्ति तहिं पुरिससीहा)॥१८४७१ आह भणइ णेगमेसिं देविंदो एस एत्य तित्थयरो। (लोगुत्त)मो महप्पा उववण्णो माहणकुलम्मि ॥१८४८॥ पत्तियकुंडग्गामे सिद्धत्यो नाम खत्तिओ अत्थिा (सिद्धत्यभारि)याए साहर तिसलाए कुच्छिसि ॥१८४९॥ धादति भाणिऊणं यासारत्तस्स पंचमे पक्खे । साहरइ पुन्वरत्ते हत्थुत्तरतेरसीविवसे ॥१८५०।। गयउसभसीहशभिसेयदामससिविणपरं शयं कुम्भ। पउमसरसागरविमाणभवणरयणुचपसिहिं च ॥१८५१॥ पए चोइस सुमिणे पासति सामाहणी पडिनियता रयणि अवहरिओ कुच्छिसि महायसो वीरो॥१८५२।। गयवसभगाहा० ५३ ॥ एए चोदसगाहा० ५७ ॥ तिहिं नाणेहिंसमग्गो देवीतिसलाए सो उ कुञ्छिसि । अह वसइ सन्निगम्भो छम्मासे अद्धमासंच॥१८५३॥ अह सत्तमंमि मासे गम्भत्यो घेवभिग्गहं गिण्हे । नाहं समणो होहं अम्मापियरस्मि जीयन्ते॥१८५४॥ दोहं परमहिलाणं गन्भे यसिऊण गन्भसुकुमाली। नवमासे पडिपुणे सत्त य दिपसे समइरेगे ॥१८५५।। अह चेत्तसुद्धपक्खस्स तेरसी पुव्यरत्तकालम्मि । इत्युत्तराहिं जाओ कुण्डग्गामे महावीरो ॥१८५६।।

·पिपार० कोय्यानार्य श्रीवीरवि- भुभव: ॥४६॥ ॥४६॥ आभरणरयणवासं पुढे तित्थंकरम्मि जायम्मि । सफो व देवराया उवागओ आगया निहओ ॥१८५७॥ तुहामो देवीओ देवा आणन्दिया सपरिसागा। भगवम्मि चद्धमाणे तेलोकसुहावहे जाए ॥१८५८॥ भवणयइवाणमन्तरलोइसवासी विमाणवासी य । सब्बिड्डीय सपरिसा चउविहा आगया देवा ॥१८५९॥ देवेहिं संपरिबुडो देविंदो गेण्हिऊण तित्थयरं । नेऊण मंदरगिरि अभिसेयं तत्थ कासी य॥१८६०॥ फाऊण य अभिसेयं देविंदो देवदाणवेहिं समं । जणणीय अप्पिणित्ता जम्मणमहिमंच कासीय ॥१८६१।। ग्योम कुण्डलजुयलं सिरिदामं देइ चेव सको से । मणिकणगरयणवासं उवच्छुभे जंभगा देवा ॥१८६२॥ पेसमपाययणसंगोइया उ ते तिरियजम्भगा देवा। कोडिग्गसो हिरणं (र)यणाणि यतत्थ उवणिन्ति ॥१८६३।। (साह) वा सो भगवं दियलोयचुओ अणोवमसिरीओ। दासीदासपरिबुडो परिकिन्नोपीढमद्देहिं ॥१८६४॥ असिपसिरओ सुनपणो विंचुट्टो धयलदंतपंतीओ। घरपम्हपउमगोरो फुल्लुप्पलगंधनीसासो ॥१८६५॥ जातीसरो य भगवं अप्परिचडिएहिं तिहि उ नाणेहिं । कंतीय य युद्धीय य अन्भहिओ तेहिं मणुएहिं ।।१८६६॥ अह जणअहवासस्स भगवओसुरवराण मज्झम्मि । संतगुणकि (णुकि)त्तणयं करेइ सकोसुहम्माए॥१८६७॥ पाटो अवालभायो अवालपरफमो महावीरो । न हु (सकइ भेसेउं अमरेहिं सईदएहिंपि ॥१८६८॥) (तं वयणं सोऊणं अह एगु सुरो अ)सद्दहन्तो उ । एइ जिणसंनिगासं तुरियं (सो भेसणहाए ॥१८६९॥ (सप्पं च तक्वरम्मिं काउं तेन्दूसरण डिभं च । पिट्टी मुट्ठीय हओ चंदिय वीरं पडिनियत्तो ॥१८७०॥ RO

·विप्रेणार
कोट्याताय
१४६५11
अह तं अम्मापियरो जाणित्ता अहियअहवासं तु । कयकोडयलंकारं लेहायरियस्स उवणेति ॥१८७१॥
मकोय तस्मनया भगवंतऽस्सासणे निवेसित्ता। सहस्स लपवणं पुच्छे घागरणा (अवयया इंदं)॥१८७२।।
उम्मुफ्याल (भायो) कमेण अइजोवणं अणुप्पत्तो। (भोगसमत्वं गाउं अम्मापिचरो उ वीरस्स)॥१८७३॥
तिहिरियप्पमि पसत्थे महंतसामंतकुलप्पस्याए । कारेंति पाणिगणं जसोयवरराजमनाए ॥१८७४||
पंचविहे माणुस्से भोगे मुंजित्तु सह जसोयाए । तेयसिरिं च सुरूयं जणयइ पियदंसणं पूयं ॥१८७५।।
हत्युत्तरजोपणं कुण्डग्गामम्मि पत्तिओ जचो । जरिसहसंघयणो भविअजणवियोहओ चीरो॥१८७६||
सो देघपरिग्गहितो तीसं यासाई यसति गिहियासे । अम्माईहिं भगवं देयत्तगएहिं पत्र्यइओ॥१८७७॥
संवच्चरेण होहिर अभिनिकायमणं तु जिणवरिन्दाणं । तो अत्थसंपयार्ण पचत्तई पुल्यसूरमि॥१८७८॥
एगा हिरणकोडी अद्वैव अणूणगा सयसहस्सा । सूरोदयमाईयं दिनई जा पायरासाउ ।।१८७९॥
सिंघारगतिगचउक्कचच्चरचउम्मुहमहापहपहेसु। दारेसु पुरवराणं रत्थासु य मज्शयारेसु ॥१८॥
(चरवरिया घो)सिनर किमिच्छय दिवए यहुविहीयं । असुरसुरदेवदाणयनरिंदमहियाण निक्वमणे॥१८८१।।
(तिपणेव य कोडि)सया अहासीति च होति कोडीउ । असिई च सयसहस्सा एवं संबच्छरे दिपणं ॥१८८२॥
निग्यमणकयमतीयं कुण्डग्गामम्मि पत्तियं वीरं । इत्युत्तरजोपणं ( लोगंतिय आगया प) ए॥१८८३।।
(सार)स्मयमा(इच्चा वही वरुणा य गहतो) या या(तुसिया अध्यायाहा) अग्गिचा चेष रिहाय ॥१८८४॥

·श्रीवीरचि-
भुभवः
विशेपार
कोय्याचा
पृचो
॥४६६॥
॥४६६॥
पए देवनिकाया भगवं वोहति जिणचरिदं तु । सव्वजगजीवहियं भगवं तित्थंगरत्तंति ॥१८८५॥
एवं अभियुब्वंतो बुद्धो (बुद्धारविंदसरिसमुहो) । (लोगंतियदेवेहिं) कुंडग्गामे महावीरो॥१८८६॥
मणपरिणामो य कओ अभिनिकग्वणमि जिणवरिंदेण। (देवीहि य देवेहि यसमंतओ उच्छुयं गयणं) ॥१८८७॥
भवणवइयाणमंतरजोइसवासी विमाणवासी य । धरणितले गगणतले विज्जुज्जोओ को खिप्पं ॥१८८८।।
जाव य कुंडग्गामोजाव य देवाण भवणआवासा। देवेहि य देवीहि य अविरहियं संच(रंतेहिं) ॥१८८९॥
(चन्दप्पभा य सीआ उवणीया जम्ममरणमुधास्स)। आसत्तमल्लदामा (जलथलय)दिश्वकुसुमेहिं ॥१८९०॥
पन्नासइ आ(यामा) पूर्ण वित्थिपणपण्णवीसं तु । छत्तीसइमुश्विद्वा सीया चंदप्पभा भणिया ।।१८९१॥
सीयाय मज्झयारे दिव्वं मणिकणगरयणचइयं । सीहासणं महरिहं सपायपीढं जिणवरस्स ॥१८९२॥
आलइयमल्लदामो भासुरवोंदी पलंववणमालो। सेययवत्थणियत्थो जस्स य मोल्लं सयसहस्सं ॥१८९३।।
छटेणं भत्तेणं अज्झवसाणेण सोहणेण जिणो। लेसाहिं विसुज्झतो आरुहई उत्तसं सीयं ॥१८९४॥
सीहासणे निसन्नो सकीसाणा य दोहिं पासेहिं । वीएति चामरेहिं मणिकणग(विचित्तदंडेहिं) ॥१८९५॥
पुब्धि उक्खित्ता माणुसेहिं साहटु रोमकूवेहिं । पच्छा वहंति सीयं असुरिंदसुरिंदनागिंदा ॥१८९६॥
चलचवलभूसणधरा सच्छंदविउब्वियाभरणधारी। देविंददाणविंदा वहति सीयं जिर्णिदस्स ॥१८९७१॥
कुसुमाणि पंचवण्णाणि मुयंता दुंदुही य ताडता। देवगणा य पहा समंतओ उच्छुयं गयणं ॥१८९८॥

·श्रीचीरवि-
भुभवः
विशेषा
कोट्याचाये
वृत्ती
॥४६७॥
॥४६७॥
पुरओ वहंति देवा [पच्छा] नागा पुण दाहिणमि पासंमि। पचच्छिमेण असुरागरुला पुण उत्तरे पासे ॥१८९९॥
कुसुमाणि पंच(चषणाणि मुयंता) दुंदुभीउ वाएंता । देवगणा य पसण्णा समंतओ उत्तरंति नभे ॥१९००॥
(वणसंडोब्धकुसुमिओ) पउमसरोव्व जहा सरयकाले। (सोहइ) कुमुमभरेणं इय गयणयलं सुरगणेहिं ॥१९०१॥
(सिद्धत्थ)वणं व जहा असणवणं (सणवणं) असोगवणं । चूयवणं व कुसुमियं इय गयणयलं सुरगणेहिं ॥१९०२॥
अयसिवणं व कुसुमियं कणियारवणं व चंपयवणंया। तिलगवणं व कुसुमियं इय गयणयलं सुरगणेहिं ॥१९०३॥
(वरपडहभेरिझलरिदुंदुहिसंख)सहिएहिं तूरेहिं । धरणियले गयणयले तुरियनिनाओ परमरम्मो ॥१९०४॥
एवं सदेवमणुयासुराऍ परिसाएँ परियुद्धो भयवं । अभिथुन्वंतो गिराहि संपत्तो नायसंडवणं ॥१९०५॥
उजाणं संपत्तो ओरभिया उत्तमाओ सीयाओ। सयमेव कुणइ लोयं सको सि पडिच्छए केसे ॥१९०६॥
जिणयरमणुषणचित्ता अंजणघणभुयगविमलसंकासा । केसा खणेण नीया वीरसरिनामयं उदहि ॥१९०७॥
दिव्यो मणुस्सघोसो तुरियनिनाओ व सफवयणेणं। खिप्पामेव निलुको जाहे पडिवजति चरित्तं ॥१९०८॥
काऊण नमोकारं सिद्धाण अभिग्गहं तु सोगेण्हे । सव्वं मे अकरणि पावंति चरित्तमारूढो ॥१९०९॥
तिहिं नाणेहिं समग्गा तित्थगरा जाव होति गिहवासे । पडिवणंभिचरित्ते चउनाणी जाव छउमत्था॥१९१०॥
पणी(बोहिया य नायसंडे आपुच्छित्ताण नायए सब्वे। दिवसे मुहुत्तमेग कम्मारग्गाममणुप्पत्तो ॥१९११॥
गोवनिमित्तं सफस्स आगमो वागरेइड्ढे ति (देविंदो)। (कोल्लाबहुले छहस्स) पारणए पयस बसुहारा ॥१९१२॥

·श्रीवीरवि- भुभवः विशेपान कोट्याचार्य वृत्तों ॥४६८॥ ॥४६८॥ दृळतग पिउणो (वयंस)ता तिव्वअभिग्गहा पंच। अचियत्तोग्गह ण वसणं निचं चोसह मोणेणं ॥१९१॥ पाणिप्पत्तं गिहिवंदणं च तह वद्वमाणवेगवई । (धणदेवसूलपाणीदसम्म वासऽट्ठियग्गामे) ॥१९१४॥ (रोहा य सत्त वेयण धुइ दस सुमिणुप्पलद्धमासे य)। (मोराए सफारं सफो अच्छंदए कुविओ)॥१९१५॥ (भीमदृहास हत्यी पिसायनागे य वेयणा सत्त)। (सिरकण्ण नास दंते नहच्छि पट्टीय सत्तमिया)॥१९१६॥ (तालपिसायं दो कोइलाय दामदुगमेव गोपग्ग)। (सर सागर सूरते मंदर सुविणुप्पले चेव) ॥१९१७|| (मोहे यहाण पचयण धम्मे संघे य देवलोए य) संसारे नाण जसे धम्म परिसाएँ मज्झमि ॥१९१८॥ मोरागसपिणवेसे याहिं सिद्धत्थ तीतमाईणि । साहह जणस्स अच्छंद पओसो छेअणे सफो ॥१९१९॥ तणछेयंगुलि कम्मार वीरघोसमहिसंदु दसपलिया। (विइंदसम्मऊरण ययरीए दाहिणुक्कुम्डे) ॥१९२०॥ (तइयमवरं भजा फहेहि नाहं तओ पिउवयंसो) । (दाहिणवाया)ले सुवग्णवालुगा कंटए पत्थं ॥१९२१॥ उत्तरवाचालंतरि वणसंडे चंडकोसिओ सप्पो । ण डहे चिंता सरणं जोइस कोवाहिजाओऽहं ।।१९२२।। उत्तरवाचाला नागसेण खीरेण भोयणं दिव्वा । से(यविया य पएसी) पंचरहे निजरायाणो ॥१९२३॥ मुरभिपुरसिद्धयतो गंगा कोसिय विदृय खेमिलओ। नागसुदाढे सीहे कंवलसयला य जिणमहिमं ॥१९२४॥ महुराए जिणदासे आभीरवीवाह गोण उवयासे । भंडीरमित्त अवचे भत्ते वा (णा)गोहि आगमणं ॥१९२५॥ वीरवरस्स भगवओ नावारूढस्स कासि उपसर्ग मिच्छादिहिपरद्धं कंबलसयला समुत्तारे ॥१९२६।।

·पिशेपार कोव्याचा गृत्ती श्रीवीरवि भुमरः ॥४३०॥ ॥४६९। थूगा यहिं पूमो लक्षणमभितर य देविंदो। रायगिहतंतुसाला मासक्खमणं च गोसालो ।।१९२७॥ मंग्यलिमंग्वलुरुदा (सुभदा)सरवणगोयहुलमेव गोसालो। विजया नंदसुनंदे भोयणखले य कामगुणे॥१९२८॥ फोटागयडुलपापस दिल्या गोसाल दटुपव्वन्नायाहिं सुबन्नवलपायसवालि नियत्ति गहणं च।।१९२९॥ यमणगामे नंदोवणंद उवणंद तेय पव्यज्जे (चन्द्वे)। (चंपा दुनास) खमणेणयास(वासं मुणी) यसइ ।।१९३०॥ कालाएँ सुन्नगारे सीहो विज्जुमइगोहिदासीए । (खंदो दंति) लियाए पत्तालग सुण्णगारंमि ॥१९३१॥ मुणिचंद कुमाराए कुवणयचंपरमणिन उनाओ (णे)। चोरा य चारियगडे सोमजयन्ती उवसमेइ ॥१९३२॥ (पिट्टीचंपावासं तत्थचउमासिपण यम)णेणं । कयंगल देउल चरसेइ दरिदघेरा य गोसाले ॥१९३३॥ सावत्थी सिरिभदा निंद पितिदत्त पयस सिवदत्ते। दारऽगणि णपस (वाला हलिएपडिमाऽगणी पहिया) ।।१९३४॥ (तत्तो य णंगलाए डिंभ) मुणी अच्छिकवणंचेव। आपत्ते मुहतासे मुणिउत्तिय चाहि यलदेयो।।१९३५।। चोरा मण्डयभोज गोसाले वाहण तेय झामणया। मेहो य कालहत्थी कलंयुयाए य उपसग्गा ॥१९३६।। लादेमु य उवसग्गा घोरा पुप्नफलसा य दो तेणा। वजह्या सोणं भदिय यासासु चउमासं ॥१९३७॥ फपलिसमागम मोयण मंचलिदहिकर भगवओपडिमा । जंबूसंडे गोहीय भोयणे भगवओ पडिमा॥१९३८॥ तया नंदिसेणे पदिमा आरस्पि यहणभयउहणं । वियनारियमोक्रण विजयपगम्भायपत्तेयं ।।१९३९।। तेणेहिं पो गदिमो गोसालो माउलोत्ति पाहणया। भगवं पेसालीए कम्मार घणेण देवियो ।।१९५०॥ -

·रिया
कोयाना
श्रीवीरवि-
मुभव:
॥४७॥
॥४७०॥
गामाय पिभेलगजव तावसी उवसमावसाणधुई । (छ?ण) सालिसीसे विसुद्धमाणस्स लोगोही ॥१९४१॥
पुणरचि भदिपनगरे तवं विचित्तं च छट्टवासंमि।मगहाऍ निरुवग्गं मुणि उउवामि विहरित्था॥१९४२॥
आलभियाए यासं कंडाए देउले पराहुत्तो। मद्दणदेउलसमुहिं गोसालो दोसुवि मुणित्ति ॥१९४३।।
पटुसाल(ग सालपणे कडपूयण पडिमविग्घणोवसमे लोहग्गलंमिचारिय जियसत्तू उप्पल्ले मोक्यो)॥१९४४॥
तत्तोय पुरिमताले वग्गुर ईसाण अच्चए पडिमा।मल्लिजिणायतण यहि (यणपडिमा) उण्णाए वंसि बहुगोट्ठी।
गोभूमि बन्जलादत्ति गोव कोवे व वंसि जिणुवसमे। रायगिहहमवासा वनभूमी यहुवसग्गा)॥१९४६॥
अनिअययासं सिद्धत्यपुरं तिलत्थंय गुच्छ निप्फत्ती। उप्पाडेइ अणजोगोसालो वासबहुलाए ४९२ ॥१९४७॥
मगहा गोव्यरगामे गोसंखी वेसियाण पाणामा । कुम्मग्गामातावण गोसाले कोवण (पउद्दे) ॥१९४८॥
वेसालीए पढिमं डिंभ मुणिउत्ति तत्व गणराया। पूएइ संखनामो चित्तो नावाइ भगिणिसुओ॥१९४१-५०॥
वाणियगामायावण आणंदो ओहि परिसहसहित्ति । सावत्थीए वासं चित्त तओ साणुलहि बहिं ।।१९५१।।
पडिमा भइ महाभ६ सयओभ६ पदमिया चउरो। अद्य वीसाऽऽणंदे बहुलिय तह उशि दिय दिव्वा ॥१९५२॥
ददभूमी परमेच्छा पेढालग्गाममागमो भगयं । पोलासचेइयमि द्विएगराई महापडिमं ॥१९५३॥
मफोय देवराया सभागओ भणइ हरिसिओवयण तिन्निपि लोग समत्था जिणवीरमणं न चालेउं॥१९५४॥
सोहम्मकप्पवासी देवो सक्फस्स सो अमरिसेणं । सामाणियसंगमओवेति सुरिन्दं पडिनिविट्ठो॥१९५५॥

·श्रीवीरा
भुभव:
विशेषाव
कोट्याचार्य
वृत्ती
॥४७१।।
७१
तेलोक्कं असमत्थंति पेह एयस्स चालणं काउं । अज्जेव पासह इमं मम वसगं रुद्धजोगतवं ॥१९५६।।
अह आगतो तुरंतो देवो सफस्स सो अमरिसेणं । कासी अय (ह) उवसग्गंमिच्छादिहीपडिनिविहो ॥१९५७।।
धूली पिपीलियाउ उद्दसा खलु तहेव उण्हेला । विच्छुग नउला सप्पा य मूसगा चेव अट्ठमगा।९९५८॥
हत्थी हस्थिणियाओ पिसायए घोररूव वग्घे य । थेरो थेरी सूओ आगच्छइ पक्कणो य तहा ॥१९५९॥
खरवाय कलंकलिया, कालचक्कं तहेव य । पाभाइयउवसन्गे, वीसइमो होइ अणुलोमो ॥१९६०॥
सामाणियदेविहिं देयो दाएइ सो विमाणगओ। भणति यवरेह महरिसि निष्फत्तिं सग्गमोक्खाणं ॥१९६१॥
उपहयमतिविण्णाणो ताहे वीरं बहुं सहावेउं । ओहीय जिणं झाय (जाण)इ झायति छजीवहियमेव ॥१६६२॥
वालुगपंथे तेणा माउलपारणए तत्य काणच्छी । तत्तो सुभोम अंजलि सुच्छित्ताए य विडरूवं ॥१९६३॥
मलये पिसायरूवं सिवरूवं हथिसीसए चेव । ओहसणं पडिमाए मसाण सक्कोजवणपुच्छा ॥१९६४॥
तोसलि कुसिरसरूवेण संधिच्छेओ इमोत्ति यज्झो य | मोएइ इंदयालिउ तत्थ महाभूइओ नाम ॥१९६५॥
मोसलिसंधिसुमागह मोएतिय रहिओपितिवयंसो।तोसलिय सत्तरज्जुय वावत्तीमोसलीमोक्न्वो॥१९१६॥
सिद्धत्थपुरे तेणोत्ति कोसिओ आसपाणिओ मोक्खे। वयगामहिंडणेसण वीयदिणे वेति उपसंतो।।१९६७||
वह हिंडह न करेमि किंचि इच्छा ण किंचि वत्तश्यो। तत्थेव वच्छवालिय थेरी परमण वसुहारा ॥१९६८॥
छम्मासे अणुवद्धं देवो कासीअ सो उ उचमग्गे । दद्दूण वयग्गामे वंदिय वीरं पडिनियत्तो ॥१९६९॥

·विशेषार
कोयाना
श्रीवीरवि-
भुभवः
॥४७२॥
॥४७२।।
देवो ठिो महिड्डीउ मन्दरचूलियाए सिहरम्मि। परिवरिओ (सोउ)सुरवहहिं तस्स य सागरोवम सेसं।
आलभियाए हरिविज्जू जिणस्स भत्ती वंदओ एइ। भगवंपियपुच्छाजिय उवसग्गा थोव सेसं च॥१९७१।।
हरिसह सेयवियाए सावधि खंदपछिमाऍसक्कोय। ओयरि पडिमाए लोगो आउद्दिडं चंदे ५७६ ॥१८७२।।
फोसंयि चंदसरोतरणं (वाणारसीइ सोक्को उ । रायगिहे ईसाणे मिहिला जणओ य धरणो य ॥१९७३॥
पेसालिवास भूपाणंदे चमगप्पाओ य सुंसुमारपुरे। भोगपुर सिदिकंदय माहिन्दो खत्तिओ कुणइ ॥१९७४॥
(चारणसणंफुमार हा.)सर्णकुमारमोयण णंदिग्गामे य पिउसहो नन्दी मेंढियगामे गोवे वित्तासणगं च देविंदो।
फोसंयि मयाणीओ अभिग्गहो पोसबहुलपाडियए। चउमासे य मियावइ विजय सुगोत्तोय नंदाय ॥१९७६।।
तपाचाई पम्पा दहिवाहण यसुमती पितियनामा ।धणयह मूलालोयण संपुल दाणं च पब्वज्जा ॥१९७७॥
तत्तो सुमंगलाए सर्णकुमार सुच्छेत्तए य माहिंदो । वालग वाइलवणिए अमंगलं अप्पणो असिणा॥१९७८॥
चम्पावासावासे जकिंवदा साइदत्तपुच्छा या वागरण दुहपदेसण पञ्चक्खाणे य दुविहे उ ॥१९७९॥
जंभियगामे णाणस्स उप्पया घागरेइ देविन्दो । में ढियगामे चमरो वंदण पियपुच्छणं कुणइ ।।१९८०॥
छम्माणि गोच कडसिलपवेसणं मज्झिमाएँ पावाए । खरओ विज्जो सिद्धत्ववणियओणीहरावेइ ।।१९८१॥
अभिययहि उजुवालिय तीरवियावत्त सामसाल अहे । छटेणुक्कुगुयस्स उ उप्पण्णं केवलं नाणं ॥१९८२॥
जो य तयो अणुचिपणो वीरवरेणं महाणुभावेणं। छउमत्थकालियाए अहकम फित्तइस्सामि ॥१९८३॥

·श्रीवीर- जिनतप: विशेषावक कोट्याचार्य वृत्ती ॥४७३॥ ॥४७३॥ नव किर चाउम्मासे छफिर दोमासिए उवासी य । चारस य मासियाइं यावत्तरि अद्धमासा य ॥१९८४।। पगं किर छम्मासं दो किर तेमामिए उवासी य । अढाइजा य दुवे दो चेव दिवढ्वमासाई ॥१९८५॥ भई च महाभई पडिम तत्तो य सव्वओभई। दो चत्तारि दसेव य दिवसे ठासीय अणुपद्धं ॥१९८६॥ गोयरमभिग्गहजुयं खमणं छम्मासियं च कासी य । पंचदिवसेहिं ऊणं अव्वहिओ वच्छनयरीए ।।१९८७॥ दस दो य किर महप्पा ठाइ मुणी एयराइयं पडिम । अट्टमभत्तेण जई एकेमचरिमराईयं ॥१९८८॥ दो चेव य छहसए अउणत्तीसे उवासिया भयवं। न कयाइ निधभत्तं चउत्थभत्तं च से आसि ॥१९८९॥ धारस वासे अहिए छहँ (भत्तं जहण्णयं आसी । (सव्वं) च तवोकम्म अप्पाणय आसि वीरस्स ॥१९९०॥ तिनि सते दिवसाणं अउणापन्नं तु पारणाकालो । उक्कड़यनिसेज्जाणं ठियपडिमाणं सए बहुए ॥१९९१॥ पवजापढए मंदिवसं एत्थं तु पक्खिवित्ताणं । संकलियम्मि उ संते जं लाद्वंतं निसामेह ॥१९९२॥ पारस चेव य चासा मासा छच्चेव अदमासो य । वीरवरस्स भगवओ एसो छउमत्थपरियाओ॥१९९।। गचं तयोगुणरतो अणुपुदेणं मुणी विहरमाणो । घोरं परीसहचर्मु अहियासेत्ता महावीरो॥१९९४॥ उप्पन्नम्मि अणते णहम्मि य छाउमथिए गाणे । रातीए संपत्तो महसेणवणम्मि उजाणे ।।१९९५॥ अमरनररायमहिओ पत्तो वरधम्मचक्कवहितं । वितियम्पि समोसरणं पावाए मज्झिमाए उ॥१९९६॥ तत्थ किर सोमिलज्जेत्ति माहणोतस्स दिक्वकालम्मि। पउरा जणजाणवया समागया जन्नवाडंमि १९९७॥

·विचार
फोटानार्य
गो
समवसरणं
12७१||
॥४७४||
पगंते य विवित्त उत्तरपासंमि जन्नवाडस्स ! तो देवदाणविंदा (करेन्ति महिमं जिणिंदस्स ॥१९९८॥
भवणयाचाणमन्नर जोइसवासी विमाणवासी य । सचिड्डीग सपरिसा कासी नाणुप्पयामहिमं ॥१९९१॥
समुसरण केवइयरूव पुरयागरणे सोयपरिणाम । वाणंचं देवमल मल्लाणयेणे उवरितित्थं।२४शदारगाहा ।।२०००
सत्य अपुन्योमरण जत्य व देवो महिडिओ गइ । वाउदयपुप्फबद्दलपागारतियं च अभिओगा॥५४॥२००१॥
मणिकणगरयणचित्तं भूमिभागं समन्तओ सुरभि ।आजोयणंतरेणं करेन्ति देवा विचित्तन्तु ॥२००२१॥
यंदवाई सुरभि (जलथलयदिव्यकुसुमणीहारि)। (पयर) तिममन्तेणं दसद्धयन्नं कुसुमवासं ॥२००३॥
मणिकणगरयणचित्ते चउद्दिसि तोरणे विउज्वेन्ति । (सच्छत्तसालभंजियमयरद्धयचिंधसंठाणे)॥२००४॥
तिविणय पागारचरैरयणविचित्तेतहिं सुरगणिंदा। मणिकञ्चणकविसीसगविभूसिएते विउब्वति॥२००५॥
तत्तोय ममन्तेणं फालागुरुकुन्दुमममीसेणं । गन्धेण मघमघेता धूवघडीओ विउव्येति ॥२००६॥
अकृद्विसीहनायं कल(यलसद्देण सव्यओ सव्व) । (तित्थगरपायमूले करेंति देवा) निवयमाणा ।।२००७।।
तं दिव्यं देवघोसं मोजणं माणुसा तहिं तुहा। अहो जण्णिएण जट्टं देवा किर आगया इहई ॥२००८॥
मीहासणे निसन्नो रत्तासोगस्स हेभो भगवं। सको सहेमजालं सयमेव य गेहए छत्तं ॥२००९॥
दोहोति (पीएंति) चामराओ सेयाओ मणिमाहिं दण्डेहिं । ईसाशचमर सहिया देवेहिं पहिचित्तेहिं ॥२०१०॥
इस्कारमयि गणहरा सञ्चे उन्नयविसालकुलवंसा । पायाऍ मज्झिमाए समोसहा जन्नयाडमि ॥२०११॥

·विशेपार० कोव्याचार्य वृत्ती आद्य- गणधरः ॥४७५॥ ॥४७41 पढमेत्य इंदभूई वितिए पुण होति अग्गिभूइत्ति । ततिए य वाउभूती ततो वियत्ते सुधम्मो य ॥२०१२॥ मंडिय मोरियपुत्ते अकंपिए चेव अयलभाया य । मेयज्जे य पभासे गणहरा हॉति वीरस्स ॥२०१३॥ जं कारणनिक्खमणं योच्छं एएसि आणुपुवीए । तित्यं च सुहम्माओ निरवचा गणहरा सेसा॥२०१४|| जीवे कम्मे तज्जीव भूय तारिसय पन्धमोक्खे य । देवा णेरइए या पुण्णे परलोय णिवाणे ॥२०१५॥ पंचण्हं पंचसया अधुट्ठसया य होन्ति दोण्ह गणा। दोपहं तु जुवलयाणं तिसओ तिसतो हवइ गच्छो॥२०१६ भवणवइवाणमंतर जोइसवासी विमाणवासीय। सबिड्डीऍ सपरिसा कासीनाणुप्पयामहिमं नि.१४७। दटूण कीरमाणी महिमं देवेहि जिणवरिंदस्स । अह एइ अहंमाणी अमरिसिओ इन्दभूइत्ति । नि.१४८॥ मोतूण ममं लोगो कि वचइ एस तस्स पासाइं? । अन्नोऽवि जाणइ मए ठियंमि कत्तोचयं पयं? ॥२०१९॥ धावेज व मुक्खजणो देवा कहऽणेण विम्हयं नीया। वंदंति संधुणं ति य जेणं सव्वण्णुवुद्धीए ॥२०२०॥ अहवा जारिसओ सो णाणी तारिसया सुरा तेऽवि । अणुसरिमो संजोगो गामणडाणं व मुक्खाणं ॥२०२१।। काउं हयप्पयावं पुरतो देवाण दाणवाणं च । (वाएण विविहत्थाण लहु जाणावेमि मं गंतुं) ।।२०२२।। इय (योत्तूर्ण पत्तोदण तिलोयपरिवुडं वीर)। (चउतीस तिसयपत्तं स संकिओऽविय ठिओ पुरओ)॥२०२३।। "भवणवइयाणमंतरे' त्यादि कण्ठया । अत्रान्तरे कथञ्चित्ततो यज्ञपाटानिर्गनत्वात्, किमत आह-'दद् ठूणे' त्यादि, 'दृष्ट्वा' ·विमेपार पोटगाचार्य गणधरः ॥९७६॥ ॥४७६॥ ममालोक्य 'क्रियमाणां' निर्वय॑मानां 'महिमा जानोत्पादसमवसरणरचनालक्षणा, कैः ?'देवैः' विबुधैः, कस?-'जिनवरेन्द्रस्य' भगरतो वीरस्य 'अ'त्यत्रान्तरे इत्युक्तमेव 'एति' आगच्छति समवसरणं, यतः प्रथम उपाध्याय इत्यभिप्रायः । किनामेत्यत आह- इन्द्रभूतिरिति. किरिशिष्टः सन् ? इत्यत आह-'अमर्पितः सकलसुरासुरेन्द्रभक्तिप्रचोदितामरप्ररचितोत्तमोत्तमभगवत्पूजाकर्णनो- भूतविषमभीपणभृटिरित्यर्थः, किमित्यत आह-यतः 'अहंमानी' अहंमन्यः अहमेवास्यां त्रिलोक्यां विद्वानिस्येवमवष्टम्भवान्, न पेरुक्षेत्राकाशे द्वौ कमलाकरव-पू केनचित्कदाचिदालोफिताविति मन्यत इति गाथाभिप्रायः । किं पुनर्भणतीत्याह-'मोत्तूणे'त्यादि। भो भो ब्राह्मणरामा मुक्त्वा किमेप नागरलोकस्तस्य कस्यचित्पादमूलं धावति, ननु महत्त्कुतूहलं, कथयतान निवन्धनमिति, किं धूत सोयापिति?, आ मैवं भूयोऽपि वक्ष्यथ, यतोऽन्योऽपि जानाति, सर्वमिति प्रक्रमादम्यते, 'मयि स्थिते' मयि प्राणान धारयति सति, कुतस्त्यमेतद् ?, असम्बद्धभेतव, न हमल[वि]प्रदीपोद्योतिताशेपमदनोदरोत्पन्नालपि (योतापलापि) प्रदीपेनात्मलाभमा- मादपन्ति व्याहारिण इति गाथाऽभिप्रायः सबैलक्ष्यमात्मगतम्-'धावेत्यादि । धावेत चायं जनस्तत्पादान्तिके सूर्वस्वागतानुगतिक- त्याद, न हि लोकप्रवाहो हितमहितं बोररीकृत्य प्रवर्चते, अन्यत्रापि दृष्टत्वाद्विमवदारोहणवत्, मन्ये 'देवा' विषुधा बोद्धारो विमर्पितकारिणः 'कथं?' फेन विज्ञानातिशयेन 'अनेन' लोकप्रवाहापेक्षया सर्वज्ञेन 'विस्मयं नीता' एकाग्रमनःसमाधानतां प्रापिताः, येन 'मर्वज्ञधिया सत्यसर्ववयुद्धया 'वन्दन्ते' त्रिविधकरणसमाधानादभिवादयन्ति 'संस्तुवन्ति च विचित्रजयमङ्गलमालाकलापैः, तदहो। महामोहाभिभूतिविस्फूर्जनमिति गाथाऽभिप्रायः प्रकाशम्-'अह'न्यादिऋज्वभिमायः तस्मात् किं ममानेनास्थांनप्रयासेन?, यागरिधारममनो मामीति, एवमुपशमानसरप्राप्तोऽपि प्रागुपात्ततधाभूतकर्मपरिणतः प्रतिपक्षविक्षोभिणश्वाभिमानाद् उद्भवकिपायान- ·विशेषार कोव्याचार्य गृती आध- गणघर: ॥४७॥ 11४७७॥ लोदामज्वालाकलापसंतप्यमानमर्मा पाह-यदि पुनरसी मम विवादाही भविष्यति तत:-'काउ'मित्यादि काज्यभिप्रायः, नवरं प्रतापोऽशो- कादिलसणः, नावाप्यमा मदीयां वानों जानातीति चाभिप्रायः, किंबहुना कथानकविगेपेण ? ।'इय'इत्यादि । 'इथे' एवं 'वोत्तूण'ति महाप्रलयमेष इस गजित्या प्राप्तः-गकलमुरामुरेन्द्रसंकुलं म्वर्गसंघातमिव समयमरणं प्रविष्टः, तत्र च 'दृष्ट्वा' आलोक्य 'त्रैलोक्यपरिवृतं' विलोकनिवामिविशिष्टभव्यप्राणिसंघातकोटाकोटीपरिवेष्टितं 'वीर' बर्द्धमानम्यामिनं, किंविशिष्टमित्यत आह-चतुविशदतिगयसंप्राप्त 'मसंकिमोति मग्रमः संवृत्तस्कन्धादशेपाग(प)घनयष्टित्वाद् , अत एवोक्तम्-"साक्षात् रप्येन्द्रभूतिः समवमृतिभुवो भूषणस्यान्ति- फस्थानायातानानामिः मह वरपियुधान् पत्रणविमानः । रूपं चाचर्यभूतं झटिति दश दिशो भामयत् स्फारफान्त्या, तस्थौ क्षोमान् सगको मुनिपतिपुरतो हा ! किमेतत् (किमेतत्)? ॥१॥" अत उच्यते-'ससंकिओत्ति, ततथ सशङ्कितोऽपि सन स्थितः पुरतः, प्रतिगमने कापुम्पत्यसंमयादिति गावाः ।।२०२३।। एवं तस्मिन् इन्द्रभूतौ तथा तिष्ठति मत्यवान्तरे- आभट्ठोय जिणेणंजाइजरामरणविप्पमुकेण।नामेण य गोत्तेण यसव्यपणू सव्वदरिसीण नि.१४९) हे इंदभूति गोतमा सागयमुत्ते जिणेण चिंतेइ नामपि मे बियाणइ अहया को मंन याणाइ ॥२०२५।। जइया हिरायगयं मे संसयमुण्णेन जइ व छिन्नेबा।तो होन विम्हओ मे डयनितेंतोपुणो भणिओ॥२०२०॥ 'भाभट्ठो' इत्यादि । 'आभाषिता' आमधितय, फेन?-'जिनेन' श्रीमहापौरसर्द्धमानन्यामिना, किंविशिष्टनेत्याह-जाति: प्रादुर्भूतिः जरा-चयोहानिकारिणी मरणं-प्रागनिबन्पच्छेदकारि पुनईन्दस्तैपिंप्रमुक्तः, तेन मुक्तांग मुक्त इत्यभिप्रायः, क, नाम्ना है इन्द्रभूते ! गोत्रेण हे गौतमेति, नकाराानपोभिनार्धाभिगयिनी, किंविशिष्टेन :-सर्वक्षेन महिना, ननु च जरादिविन- ·चिपाप० फोव्यापाय आद्य- गणधरः ॥४७८॥ ॥४७८॥ मुक्तः सर्वन एवेति गतार्थमुत्तरविशेषणमिति, न, नयवादपरिकल्पितजात्यादिविप्रमुक्तव्यवच्छेदार्थत्वात् , तथाहि-कैश्चिजात्यादिरहित- त्यान्मुक्ताः खल्बचेतना इष्टाः, 'गुणवियोगो मोक्ष' इति वचनादिति गाथौधार्थः ॥२०२४॥ 'हे' इत्यादि । हे इन्द्रभूते ! गौतम ! स्वागतं भवतः १ 'उत्ते जिणेणं'ति एवमुक्त भगवता 'चिंतेति' चिन्तयामास-अहो ! नामापि भे विजानाति तन्नूनमयं सत्यमेव मर्षय इति, अतोऽपि विफला मे मनोरथा इति, उक्तञ्च-"किं करिष्यति पाण्डित्यं, विनयो विक्रमोऽपि वा। देवं यस्य च्छलान्वेपि, करोति विफलाः क्रियाः ॥१॥इत्यतो विवादास्पदीभूतो मे जीवलोक इति । पुनरप्यवष्टम्भं बद्ध्वेदमाह-अथवा को मां न जानाति ?, अतिप्रकटोऽहमस्मिन् भुवने, सर्वाकारसंपन्नत्वात् , वियति पूर्णिमाचन्द्रवत् , किमत्र विस्मयादेः कारणमिति 'गाथार्थः ॥२०२५॥ अपिच-'जइ 'त्यादि । यदि च हृदयगतत्वादतीन्द्रियं 'मे' मम 'संशयं' सन्देहं 'उन्नयेत्' जानीयात् , तथा ज्ञातमपि यदि च 'हिन्दीत' छिन्यात् ततो भवेद्विस्मयो, नान्यथा, को खुदकशब्देनवोपानही जह्यात् ?, अयमस्याभिप्रायः-न चासायनेन ज्ञातुं शक्यते परिच्छेत्तुं वा. मत्तोऽन्यसर्वज्ञाभावाद, इदमेव मे आडम्बरं नास्तीत्यत्राप्यूनतां नाशयामि, अस्य मायाविष्वपि दर्शनात् , उक्तञ्च- "देवागमनभोयानू"मित्येवमादि, 'इय चिंतेंतोति एवं बहुविधमात्मसाधारणं चिन्तयन् 'पुनः द्वितीयां वारां 'भणितः' अभिहित इति गाथार्थः ॥२०२६॥ किं मन्ने अस्थि जीवो उयाहु नस्थित्ति संसओ तुज्झ । वेयपयाण य अत्थंण याणसीतेसिमोअरथो॥नि.१५०॥ जीवे तुह संदेहो पचक्खं जं न धिप्पड़ घडोव्य । अचंतापचक्खं च नत्थि लोए खपुप्फ व ।।२०२८॥ न य सोऽणुमाणगम्मो जम्हा पचक्खपुच्चयं तंपि । पुचोवलद्धसंबंधसरणओ लिंगलिंगीणं ।।२०२९॥

·विशेपार० कोट्याचार्य वृत्ती आध- गणघर: ॥४७९॥ ॥४७९॥ म य जीवलिंगसंवन्धदरिसणमभू जओ पुणो सरओ। तल्लिंगदरिसणाओ जीवे संपचओ होना॥२०३०॥ नागमगम्मोऽवितओ भिजइज नागमोऽणुमाणाओ। न य कस्सइ पचक्रवो जीवोजस्सागमोवयणं ॥२०३२॥ जं चागमा विरुद्वा परोप्परमओवि संसओजुत्तो। सव्वप्पमाणविसयाईओजीवोत्ति ते बुद्धी॥२०३२॥ गोयम ! पचक्खोचिय जीवो जं संसयाइविन्नाणं । पचक्खं च न सझं जह सुहदुक्वं सदेहम्मि ॥२०३३।। फयचं करेमि काहं चाहमहंपचया इमाओ य । अप्पा सप्पचक्खो तिकालकवायएसाओ ॥२०३४॥ कह पडिवण्णमहंतिय किमथि नत्यित्ति संसओ कह णु ?। सइ संसयम्मि वाऽयं अस्साहंपचओ जुत्तो ।२०३५। जइ नत्यिसंसइचिय किमथि नस्थित्ति संसओ कस्स?। संसइए व सरुवे गोयम ! किमसंसयं होजा?॥२०३६।। गुणपञ्चक्रवत्तणओगुणीविजीयो घटोव्य पचक्यो। घटओऽवि घेप्पड गुणी गुणमेत्तरगहणओजम्हा।२०३७१ अनोऽणन्नो व गुणी होन? गुणेहिं जइ नाम सोऽणन्नो। ननु गुणमेत्तग्गहणे घेप्पइ जीवो गुणी सक्रवं ॥२०३८॥ अह अन्नो तो एवं गुणियो न घडादओऽपि पचरावा । गुणमेत्तग्गहणाओजीवम्मि को वियारोऽयं ?।२०३९॥ अह मन्नसि अत्थि गुणी न तदवत्थंतरं तो किंतु। देहे नाणावगुणा सोचिय तेसिं गुणी जुत्तो ॥२०४०॥ नाणादओ न देहस्सऽमुत्तिमत्ताइओ घडस्सेव । तम्हा नाणाइगुणा जस्स स देहाहिओ जीवो ॥२०४१॥ इय तुह देसेणायं पचक्खो सव्यहा महं जीवो । अवियनाणतणओ तुम्ह विण्णाणं च पडियज ॥२०४२|| एवंचिय परदेहेऽणुमाणओ गेण्ह जीवमत्यित्ति। अणुवित्तिनिवित्तीओ विन्नाणमयं सरूवे व्य ॥२०४३।।

·विशेपाव फोव्याचा वृत्ती आद्य- गणधरः ॥४८०॥ ॥४८०॥ जंचन लिंगेहिं समं मनसि लिंगी जओ पुरा गहिओसिंगं सम्मेण व सम ण लिंगओतोऽणुमेओसो॥२०४४।। सोऽणेगंतो जम्हा लिंगेहि समं न विद्वपुरोवि । गहलिंगदारिसणाओ गहोऽणुमेओ सरीरम्मि ॥२०४५।। 'किं मन्ने'इत्यादि ।। हे आयुष्मन् ! गौतम ! 'किं' कस्मात् मन्यसे अस्ति जीव उताहोश्चिनास्तीति, एवं संशयस्तव, त्य- ज्यतां चायमधुना मत्संग्रात्या, अनुचितत्वात, शेपमिथ्यात्वमलकलङ्कयत्, अथवा किमस्ति जीव उताहोश्चिन्नास्तीति, एवं 'मन्नेति मन्यते भवान्, संशयः 'तुझंति अयं तव संशयः, कुतः पुनः ?, उभयहेतुसद्भावाद्, विरुद्धवेदपदश्रवणादित्यभिप्रायः, ततः किमत आह-'वेदपदानां च वेदवाक्यानां च 'अर्थ' सद्भावं 'न जानासि' नावयुद्धासे, श्रोत्रेण न्यायेन प्रवृत्तेः, तेषां चायमर्थो-यो मया निर्मायत इति गाधौधार्थः । तत्र नास्तित्वहेतवस्तायदमी-'जीवे इत्यादि ॥ जीवति जीविष्यति जीवितवान् वा जीवस्तस्मिन् जीचे विषयभूते भवतः सन्देहः, किल प्रत्यक्षं यस्मान गृह्यते, घटवदिति व्यतिरेकी, प्रत्यक्षेण चाग्रहणं तस्य सत्संप्रयोगजस्वात, तस्य चात्यन्तासत्वेनाप्रत्यक्षत्वाद्, अतः पश्चावितारः-'अचंतापञ्चक्खं च नस्थि लोए ग्वपुप्फ वत्ति नास्ति जीवः अत्यन्ताप्रत्यक्षत्त्वात् खपुप्पयत्, हेतुविशेषणं किमिति चेद्धतोरप्रामाणिकत्वनिषेधार्थ, तथा द्यप्रत्यक्षा भवन्त्यणयो, न च न सन्ति, द्वयणुकादिकार्यगम्पत्यात्, व्यतिरेफेण त्वेत एव, घटो वेति गाथार्थः ॥२०२८।। एवं च मन्यसे-'न य सो-इत्यादि । न चासौ जीवोऽनुमानव्यापारगम्यः, वस्यापि प्रत्यक्षपूरकत्वात् , कुतः ? इत्याह-लीनमधं गमयतीति लिङ्ग, लिङ्गमस्थास्तीति लिगी, लिङ्ग च लिङ्गी च लिङ्गलिगिनी तयोः पूर्वोपलब्धसम्बन्धस्मरणात, तथाहि-प्राग महानसादायग्निधूमयोरन्ययय्यतिरेकवनरामपिनाभायमध्यक्षतो गृहीत्वा तत उत्तु- कालमटन क्वचिन्निकुञ्जादाग्नि प्रत्येति, यत्र यत्राहं धूममद्राक्षं तत्र तत्राग्निर्यथा महानसादौ, तथा चेहाहं, तस्मादत्राग्निना भाव्यं, ·आद्य- गणधर विशेषाय कोट्याचार्य वृत्ती ॥१८॥ ॥९८१ व्यतिरेकेणोदकभाजनं, अगृहीतसम्बन्धस्य नालिकेरद्वीपनिवासिनस्तद्दर्शनेऽपि तदप्रतिपत्रस्य तरपूर्वकतेति गाथार्थः ॥२०२९।। एवं चास्मानाशङ्कसे-प्रकृतेऽप्येवमेव भविष्यतीति, तन्न, यतः-'न य'इत्यादि ॥ न च जीवतल्लिङ्गयोः सम्बन्धदर्शनं अविनाभाव- ग्रहणमभूत कस्यचिद्विमलधियोऽपि, यतस्तल्लिङ्गवर्शनाद् यस्माजीयाविनाभूतकार्यग्रहणात्सकाशात् पुनः स्मरतः सतो लिंग- लिङ्गिसम्बन्धं जीवेऽग्निकल्पे संप्रत्ययो भवेत् , तस्मात् मां अमुमस्मादनुमंस्यथ इति, एवं चाशङ्कसे, अथ वक्ष्यथ-सामान्यतो दृष्टादनुमानादात्माऽस्तित्वं सेत्स्यति चन्द्रादित्यादिगतिवद्, गतिमानादित्यो देशान्तरप्राप्तेर्देवदत्तवदिति, एतदपि सव्याज, देवदत्ते दृष्टान्तधर्मिण्यध्यक्षतो गतिमधमालोक्य ततः सूर्ये सामान्येन ग्रहणात्, न चैवमत्रान्यप्राध्यक्षतो जीवत्वं गृहीत्वा क्वचित्सामान्येन ग्रहणं लभ्यते. यन्नास्ति तन्नास्त्येवेति किं तेनेति गाथार्थः ॥२०३०॥ एवं चारादसे-आगमात् तीवगमिष्यामः, तदपि न, यतः-- 'नागमे त्यादि । नागमगम्योऽप्यसौ-जीवः, किं मनोरथैः ?, नेत्याह-'यत् यस्मानागमोऽनुमानाद् भियते, घटसन्निधौ सकृद् घटप्रयोगोपलब्धावुत्तरकालं घटमानयेत्युक्तेऽन्वयव्यतिरेकमुसेन घटानुमितिप्रवृत्तः, न चेत्थमात्मशन्दः शरीरादन्यत्र प्रयुज्य- मानो प्रप्टो यमात्मशब्दात्प्रतिपद्येमहीति, विवक्षान्वयध्यतिरेकानुविधायित्वेन च कार्यत्वाच्छब्दोऽनुमानान भिद्यते, संवद्धादन्यतः प्रतिपत्तेथ, अथ भवतां मतिलिझिनि प्रतिबद्धोऽपि ध्वनि लिङ्ग, अलिझाच या प्रतिपत्तिः स खल्वरगम इति, उच्यते, मतिपन्न नामेदं मया, तथाऽपि दृष्ट एवार्थ शब्दानां प्रामाण्यं योक्ष्यति, यथा नदीतीरे गुडशकटं पर्यस्तमिति, अथ वासनामानावष्टम्भे- नोच्यते भवद्भिः अस्त्यसौ, यथादृष्टेऽप्यर्थे ध्वनयः प्रमाणपदवीमवतरिष्यन्ति, उच्यते, न च कस्यचित् प्रत्यक्षो जीयो यस्य सम्बन्धि वचनमागमः, तस्याविद्यापारतन्त्र्येणातीन्द्रियवस्तुष्टवायोगादिति गाथार्थः ।।२०३१॥ एवं च मन्यसे-'जं चेत्यादि + ·विशेषा फोट्याचार्य वृत्ती आद्य- गणधरः ॥४८२॥ ॥४८२॥ यस्मामागमाः सर्च एच परस्परविरोधिनः अतोऽपि संशयो मे युक्तः, यथाहुरेके-"एतापानेव पुरुषो, यावानिन्द्रियगोचरः । भद्रे ! पृरुपदं पश्य, यद्वदन्त्यवहुश्रुताः ॥१॥” तथाऽन्ये प्राहुः-"विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति, न प्रेत्यसमाऽस्ति', तथा 'न रूपं मिक्षवः पुद्गलः" इति । तथाऽस्तित्वप्रतिपत्तय:-"न ह वै सशरीरस्य प्रियाप्रिययोरपहति- रस्ति, अशरीरं वा वमन्त प्रियाप्रिये न स्पृशतः" इति, "अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः" इति, अस्ति पुरुषः अकर्ता निर्गुणो भोक्ता चिद्रूप इत्यतोऽविश्वासः, एवं चाशङ्कसे-उपमानगम्योऽपि न भरति, यतस्तस्येदं लक्षणं-सादृश्यसन्निकृप्टेऽर्थे बुद्धिमुत्पादयति, यथा गरयदर्शनं गोस्मरणस्येति, उदगम्यत्वं च तस्य सदृशपिपयीभूतादर्शनेनान्यत्र प्रहीति(तीत्य)हेतुत्वात्, न चेहान्यः कश्चित् त्रैलोक्येऽ- प्यात्मानुकारी भावोऽस्ति यद्दर्शनादात्माऽभ्युपगम्यमानवृत्तिः स्यात्, कालाकाशदिगादीति चेत्, न, तेपामप्येतदंधिबद्धत्वात्, एवं नाशवसे-न पुनरापत्तिसाध्योऽप्यसौ, न को हि नाम दृष्टः श्रुतो वाऽर्थस्तमन्तरेण न सिद्धः?, अग्नेहि दाहकशक्तिपरिकल्पनं न्याय्यं, तामन्तरेण दारुणि मम्मानुपलम्भप्रसङ्गादित्येवमादि, अतः 'सव्वप्पमाणविसयातीतो जीव' भावोपलम्भकप्रमाणपञ्चकविषया- तीतत्वेन प्रतिपेधसाधकाभानाख्यपष्ठप्रमाणविपयीकृतत्वादिति, एवं ते-तव 'बुदि' मतिरिति पूर्वपक्षः ॥ तदेवं तत्संशयमाजाय छिन्दनाह- 'गोयमेत्यादि ।। हे आयुष्मन् ! गौतम ! प्रत्यक्ष एवायमात्मा, किमत्रान्येन साधनेन ?, कथमित्यत आह-यदेतत्सं- शयादिविज्ञानं, एतत् ननु भवतोऽपि प्रत्यक्ष , खसंवेदनसिद्धत्वात्, आत्मनश्च ज्ञानानन्यलात्, अन्यत्वे च विवक्षितममातरिय भवतो. ऽपि यथाविवक्षितेऽपरिच्छेदप्रसङ्गात्, प्रत्यक्षोऽपि साध्य इति चेदुच्यते-प्रत्यक्षं च न साध्य, प्रमाणान्तरेणेत्युत्सर्गेण, यथा शरीरे सुखदुःखादि, एतदुक्तं भाति-यथा सुखदुःखादय औदयिका अभिन्नाधिकरणा ज्ञाने गृह्यमाणाः प्रत्यक्षसिद्धत्वान साध्याः, एवमा- ·गणधर: विशेपाव कोट्याचार्य पृची ॥४८३॥ ॥४८३॥ त्माऽप्यभिन्नाधिकरणो ज्ञानग्रहणेन गृह्यमाणः प्रत्यक्षत्वान्न साध्य इति गाथार्थः ॥२०३३।। इतथ प्रत्यक्ष इत्यत आह-'कयामित्या- दि ॥ आत्मा स्वप्रत्यक्षः, किंवदित्याह-काल्यकार्यव्यपदेशवत्, अस्य व्याख्यानं कृतवान् करोमि करिष्ये चाहमिति, एवं उक्तवा- नहं प्रवीम्यहं वक्ष्याम्यहं, एवं ज्ञातवानह जानेऽहं ज्ञास्येहमिति, न चायं त्रिकालव्यपदेशहेतुरहंप्रत्यय आनुमानिको, नाप्यागमिकः, किं तर्हि ?, स्वप्रत्यक्ष इत्यत एनमेवारमानं प्रतिपद्यस्व, न चायं घटादौ, अथवा 'अहंपच्चयादिमायो'त्ति एवमहंप्रत्ययायनुमितब-परि- च्छिन्नय, न केवलं ज्ञानानन्यत्वेन प्रत्यक्ष इति, इह च प्रत्यक्षस्यापि प्रत्यक्षत्वसाध्यतायां न कश्चिद्दोपः, तथा दृष्टत्यात्, अथवाऽऽ- रमा स्वप्रत्यक्षरसकालिककार्यव्यपदेशवचात्, तदेव कथमित्यत आह-कृतवान् करोमि करिष्ये चाहमित्येवं अइंप्रत्ययादिमत्वात्, प्रयो- गः-प्रत्यक्ष एव जीवः, स्वरूपेण ग्रहणाद्, घटवत्, यश्चायं प्रत्ययः स द्वेधा-आन्तरो वाह्यश्च, आन्तर आत्मसंयोगमात्रजन्यो, यथाऽहं, बाह्यस्तु घटः, अत्रात्मा मनसा संयुज्यते, मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थनेत्यतोऽस्त्यात्मा, स चानुभविक एवेति, अपिचाहं विजानामीति क्रिया कचरिमालम्बते, एतदुक्तं भवति-परिच्छेद क्रियानिष्पादनेन अहं जानामीति मत्ययेन आत्मा विपीक्रियते, आइ-नैवं, अने- कान्ताद् , देहालम्पनत्वादस्प, तथाहि-अहं गुरुरहं गौरोऽहं कृश इति प्रत्ययोऽनुभूयते, उच्यते, न, अस्य प्रत्ययाभासत्वाद्, गुरु में शरीरमित्यनेन वाधितत्वात् , यथास्य प्रमाणसिद्धस्याहमितिप्रत्ययालम्पः स आत्मेति गाथार्थः ॥२०३४॥ अपिच-'कह मित्यादि। 'क' केन प्रकारेण प्रतिपन्नमेवत् यदुत अहमिति, तथा किमस्मि नास्मीति संशयः कथं नु', केन प्रकारेण, विरोधात् हेत्वभावादा, सति वा संशये कस्याहंमत्ययो 'युक्तः' अनुरूपो ?, नायं गतासौ देहे इति गाथार्थः ॥२०३५॥ तथा-'जती त्यादि ॥यदि नास्त्येव संशयी-जीवस्तनन्वयमेवं कस्य संशयो १, नैव कस्यचित् , कस्यचित्तु संशयस्य विज्ञानाख्यगुणविशेषत्वाद् तस्य चापद्रव्यत्वायो- ·विशेषा कोट्याचार्य आय- गणधरः पृती ॥४८४॥ ॥४८४॥ गात , तरमात्नत्सनावलम्बिनाऽसाय धुपगन्तव्य इति, न चायं स्थाणोः, अनुरूपंधमिधर्मवादोधरूपत्याद्वेति, अथवा यदि नस्थि संसइचिय तो संसइते सरूवे गौतम ! नवान्यत् किमसंदिग्धं स्वाद् ! येन कर्मादि वस्तीत्यवसीयते ?, तत्तत्रैवमहंप्रत्ययवि- शिरत्वेन स्वप्रत्यक्षमात्मानं निढुवानस्य नास्ति जीव इति प्रत्यक्षविरुद्धो नाम पक्षाभासो जायते, यथाऽश्रावणः शब्द इति । तथा भाषिनीमनुमानसिद्धिमङ्गीकृत्यानुमानविरोधोऽपि, यथा नित्यः शब्द इति, अत्रानित्यः शब्दः कृतकत्वाद् घटवत् २, तथाऽहमस्मि संशयीनि प्रागम्युपगम्योचरत्र नास्तीति प्रतिजानानस्य पूर्वाभ्युपगमवाधा, यथा साङ्ख्यस्य सत्कार्य जायत इत्यभ्युपगम्यासजायत इनि प्रतिजानतः ३, तथा गोपालाङ्गनादि प्रति सिद्धमात्मानं न्यत्कुर्वतो लोकविरोधोऽप्यचन्द्रः शशीति यथा ४ अहं नाहं चेति गदनः साचनच्याइतिरपि माता वन्ध्येति यथा ५। एवमस्मिन् पक्षे प्रत्यक्षादिवाधिते हेतुरप्यपक्षधर्मतयाऽसिद्धा, अनेकान्तिकोऽपि, हिमवत्पलाग्रपरिमाणादावपि वृत्तेः, तथाअफरणाधिष्ठातृकात्मनि विपक्षेऽत्यन्तानुपलब्वेलेंशतो वृत्तेविरुद्धोऽपि हेतुरिति गाथार्थः ।। २०३६।। तदेवमस्य साक्षादध्यक्षतामभिधाय पुनरपि प्रकारान्तरेणाह-'गुणे'त्यादि घुबई, प्रयोगः-प्रत्यक्षस्तयायमात्मा गुणप्रत्यक्ष- मान् व्यतिरेकोपन्यस्तघटवत्, तत्रैतत्स्याद्-अनैकान्तिको हेतुर्गुणप्रत्यक्षत्वेऽपि कदाचिद् गुणिनोऽप्रत्यक्षत्वात् , तयथाऽऽकाशगुणः शब्द इत्या शब्दः प्रत्यक्षो नाकाशमिति, उच्यते-नाकाशगुणः शब्दः, ऐन्द्रियत्वाद्र्पादियत् , कारणस्वरूपानुविधायिकत्वाच कार्यस्य नाकाशगुण इति, अतो गुणप्रत्ययतया गुगिनं प्रतिपद्यस्य, स्याद् अतिस्तोकं ग्रहणमिति तन, भवताऽपि घटो गुणी 'गृह्यते' चक्षुपा विपीक्रियते, यस्माद् गुणमात्रग्रहणादेव, अपिशब्दस्यायधारणार्थत्वाद्गन्धादिपरिहारेणोद्घातादिग्रहणादित्यर्थः, किं कारण?, अग्दि- शिंवागमन इत्यतः कोऽयमकाण्ड एव सर्वात्मनाऽऽत्मग्रहणाभिलापस्तवेति । तथा च-'अन्नो' इत्यादि ।। प्रयोगः-यो यदनन्तरः ·विपार कोट्याचार्य पृत्ती गौतम. गणधरः ॥४८॥ ॥४८५॥ स तद्ग्रहे गृह्यते, तद्यथा-वाससि राग इति गाथार्थः ॥२०३८॥ 'अहे त्यादि। अयाऽन्यः तत एवं कृत्वाऽन्येऽपि घटादयो गुणिनो न प्रत्यक्षा, गुणमात्रग्रहणाद्, अतोजीवे तपस्विनि केवले कोऽयं विचारः? कैयं ता नास्तित्सविवक्षेति, तस्मात्प्रत्यक्षो जीरः गुणद्वा- रेग ग्रहणात्, दृष्टान्राधर्मिवत्, साध्यविपर्यये दृष्टान्तर्मिणोऽपि ग्रहणानुपपत्तिाध, न च प्रतिज्ञार्थंकदेशो हेतुः, साधनहेतुवैपरीत्ये- नानुपलब्धियालक्षणहेतुलात, तरैतत्स्याद् अपद्रव्यो हि गुगो न भवतीति तद्ग्रहणानुपपत्तिद्वारेग घटादिग्रह इति, उच्यते, नात्मन्य- प्येवमिति न व्यक्तमीश्वरशासनमिति गाथार्थः॥२०३९॥ तस्मादभित्राणप्रत्यक्षत्वेन साक्षाद् गुणी गृह्यत इति स्थितम्-'अहे त्यादि। अथ गुणी, न त प्रत्यारक्ष्महे, किन्तु देहान्तरोऽसौ नेति ब्रूमः, किमिति ?, यतः देहे जानादयो गुणाः समनुभूयन्ते, ताः स एव तेषां गुणी युक्तः स्याद्, देहाश्रया ज्ञानादयः, तत्रैवोपलब्धेगारतादिवदिति गाधार्थः ॥२०४०॥ उच्यते-नाणेत्यादि । यद्यत् मूतं चाक्षुपं च न तस्य ज्ञानादयो, यथा घटस्य, तथा च देहः, आत्मा चामूतों, मूर्तिमत्वस्य पररूपत्वात, तस्माद् यस्प धर्मिणः सम्बन्धितया ज्ञानादयो वर्तन्ते स देहातिरिक्तो जीव इति भावार्थः, आह-'नागादयो न देहस्से' ति प्रत्यक्षविरुद्ध, यथा-अथावगः शब्दा, ऐन्द्रियकत्वादेहवत्, उच्यते, न अनुमानेन परिकरितत्वात्, तचेद-देहेन्द्रियातिरिक्त आत्मा तदुपरमेऽपि तदुपलन्यानुस्मरणा- भ्रंशात्, पञ्चवातायनोपलन्धार्थानुस्मर्तृदेवदत्वत् गृहगवाक्षव्यतिरिक्त इति वायुभूतिमपि वक्ष्याम इति गाथार्थः॥४१॥ उपसंजिही- पुराह-'इय'इत्पादि । देशप्रत्यक्षस्तेऽयमग्दिर्शित्वेन मर्यादाग्राहित्याद् घट इच, देशप्रत्यक्षता च वस्तुनोऽनन्तपर्यायप्रमाणत्वाद, भवदादेव छमस्थत्वेन वदविषयत्वात्, विज्ञानदेशप्रकाशात्मकत्वात्प्रदीरघटैकदेशप्रकाशव, मम तु सर्वथा प्रत्यक्षो, विहितानन्त. ज्ञानवादयविज्ञानरत, यह भवदिशानमीन्द्रियमशेपमहमुपलभे तथा भवजीवमपीति तस्मात्प्रतिपद्यस्व तमिति गाधार्थः।।२०४२॥

·शिप फोटाना पुनो आद्य- गणघर: ॥१८॥ ॥४८४॥ गान, तस्माचरसत्तावलम्चिनाऽमारभ्युपगन्तव्य इति, न चायं स्थाणोः, अनुरूपधमिधर्मवादोधरूपत्याद्वेति, अथवा यदि नस्थि संमचिय तो संसइते सरूवे गौतम ! तवान्यत् किमसंदिग्धं स्याद् ! येन कर्मादि वस्तीत्यवसीयते ?, ततश्चैवमहंमत्ययवि- मिष्टयेन स्वप्रत्यक्षमात्मानं निवानस्य नास्ति जीन इति प्रत्यक्षविरुद्धो नाम पक्षाभासो जायते, यथाऽश्रावणः शब्द इति । तथा भाषिनीमनुमानरिद्धिमङ्गीकृत्पानुमानविरोधोऽपि, यथा नित्यः शब्द इति, अत्रानित्यः शब्दः कृतकत्वाद् घटवत् २, तधाहमस्मि मंगयीति प्रागम्युपगम्योत्तरत्र नास्तीति प्रतिजानानस्य पूर्वाभ्युपगमवाधा, यथा साढयस्य सत्कार्य जायत इत्यभ्युपगम्यासजायत इति प्रतिजाननः ३, तथा गोपालाशनादि प्रति सिद्धमात्मानं न्यत्कुर्वतो लोकविरोधोऽप्यचन्द्रः शशीति यथा ४ अहं नाहं चेति गदनः परचनव्याहतिरपि माना बन्धेति यथा ५ । एवमस्मिन् पसे प्रत्यक्षादिवाधिते हेतुरप्यपक्षधर्मतयाऽसिद्धः, अनैकान्तिकोऽपि, हिमवत्पलाग्रपरिमाणादारपि युनेः, तथाक्षकरणाधिष्ठातृकात्मनि विपक्षेऽत्यन्तानुपलब्धलेशतो वृत्तेविरुद्धोऽपि हेतुरिति गाधार्थः ।। २०३६॥ नदेवमस्य मामादध्यक्षतामभिधाय पुनरपि प्रकारान्तरेणाह-'गुणे'त्यादि पुष्यद्धं, प्रयोगः-प्रत्यक्षस्तवायमात्मा गुणप्रत्यक्ष- पात्र व्यतिरेकोपन्यस्तघटयन, तत्रैतत्स्याद्-अनैकान्तिको हेतुर्गुणप्रत्यक्षत्वेऽपि कदाचिद् गुणिनोऽप्रत्यक्षत्वात् , तद्यथाऽऽकाशगुणः | शब्द इत्पत्र शब्दः प्रत्यधो नाकामिति, उच्यते-नाकाशगुणः शब्दः, ऐन्द्रियत्वाद्रूपादिवत् , कारणस्वरूपानुविधायिकत्याच कार्यस्य | नाकाशगुण इति, अत्तो गुगप्रत्यक्षतया गुगिनं प्रतिपद्यस्य, स्याद् अतिस्तोकं ग्रहणमिति तन्न, भवताऽपि घटो गुणी 'गृह्यते' चक्षुपा रिपयीक्रियते, यस्माद् गुणमात्रग्रहणादेव, अपिशब्दस्यारधारणार्थत्याद्गन्धादिपरिहारेणोद्घातादिग्रहणादित्यर्थः, किं कारणं ?, अग्दि शिन्यादान इत्यतः कोऽयमकाण्ड एव सर्वात्मनाऽऽत्मग्रहणाभिलापस्तवेति । तथा च-'अन्नों इत्यादि ॥ प्रयोगः-यो यदनन्तरः

·विशेषारक
कोट्याचार्य
गौतम-
गणधरः
॥४८॥
॥४८५।।
स तद्ग्रहे गृह्यते, तद्यथा-वाससि राग इति गाथार्थः ॥२०३८॥ 'अहे'त्यादि।। अथाऽन्यः तत एवं कृत्वाऽन्येऽपि घटादयो गुणिनो
न प्रत्यक्षा, गुणमात्रग्रहणाद्, अतोजीवे तपस्विनि केवले कोऽयं विचारः? केयं ता नास्तित्वविवति, तस्मात्प्रत्यक्षो जीवः गुणदा-
रेग ग्रहणात्, दृष्टान्तमिवद, साध्यविपर्यये दृष्टान्तधर्मिणोऽपि ग्रहणानुपपत्तिर्वाधकं, न च प्रतिज्ञार्थंकदेशो हेतुः, साधनहेतुबैपरीत्ये-
नानुपलब्धिवल्लक्षणहेतुत्वात, तत्रैतत्स्याद् अपद्रव्यो हि गुणो न भवतीति तद्ग्रहणानुपपत्तिद्वारेण घटादिग्रह इति, उच्यते, नात्मन्य-
प्येवमिति न व्यक्तमीश्वरशासनमिति गाथार्थः ॥२०३९॥ तस्मादभिन्नगुणप्रत्यक्षत्वेन साक्षाद् गुणो गृह्यत इति स्थितम्-'अहे त्यादि।।
अथ गुणी, न त प्रत्याचक्ष्महे, किन्तु देहान्तरोऽसौ नेति ब्रूमः, किमिति ?, यतः देहे ज्ञानादयो गुणाः समनुभूयन्ते, ततः स एक
तेपां गुणी युक्तः स्याद्, देहाश्रया ज्ञानादयः, तत्रैवोपलब्धेरितादिवदिति गाथार्थः ॥२०४०॥ उच्यते-'नाणे त्यादि ॥ यद्यत्
मूर्न चाक्षुपं च न तस्य ज्ञानादयो, यथा घटस्य, तथा च देहः, आत्मा चामूतो, मूर्तिमानस्य पररूपसाद, तस्माद् यस्य धर्मिणः
सम्बन्धितया ज्ञानादयो वर्त्तन्ते स देहातिरिक्तो जीव इति भावार्थः, आह-'नागादयो न देहस्से' ति प्रत्यक्षविरुद्धं, यथा-अश्रावगः
शब्दा, ऐन्द्रियकत्वादेहरत, उच्यते, न अनुमानेन परिकरितत्वात्, तचेदं-देहेन्द्रियातिरिक्त आत्मा तदुपरमेऽपि वदुपलब्धार्थानुस्मरणा-
भंगात, पश्चयातायनोपलब्धार्थानुस्मर्तृदेवदत्तवत् गृहगवाक्ष-यतिरिक्त इति वायुभूतिमपि वक्ष्याम इति गाथार्थः ॥४१॥ उपसंजिही-
राह-'इय'इत्यादि । देशमत्यक्षस्तेऽयमग्दिर्शित्वेन मर्यादाग्राहित्याद् घट इव, देशप्रत्यक्षता च वस्तुनोऽनन्तपर्यायप्रमाणत्वात
भवदादेव छद्मस्थत्वेन तदविषयत्वात्, विज्ञानदेशप्रकाशात्मकत्वात्प्रदीपघटैकदेशप्रकाशचन्, मम तु सर्वथा प्रत्यक्षो, विदितानन्त-
ज्ञानत्वाद्भवद्विज्ञानवत्, यह भवद्विज्ञानमतीन्द्रियमशेषमहमुपलभे तथा भवजीवमपीति तस्मात्प्रतिपद्यस्व वमिति गाधार्थः॥२०४२॥

·दिपार सोयाना आद्य- गणधरः ॥४८॥ ॥४८४॥ गान् , नरमानस्यनारलम्निनाऽमारभ्युपगन्तव्य इति, न चायं स्थाणोः, अनुरूपंधमिधर्मवादोधरूपत्वाति, अथवा यदि नस्थि संमइचिय तो संसइते सरूवे गौतम ! नवान्यत् किमसंदिग्धं स्याद् ! येनं कर्मादि वस्तीत्ययसीयते ?, ततश्चैत्रमहंमत्ययवि- सिटवन सप्रत्यक्षमात्मानं निलुपानस्य नास्ति जीन इति प्रत्यक्षविरुद्धो नाम पक्षाभासो जायते, यथाऽश्रावणः शन्द इति । तथा भाषिनीमनुमानमिद्धिमगीकृत्यानुमानविरोधोऽपि, यथा नित्यः शब्द इति, अत्रानित्यः शब्दः कृतकत्वाद् घटवत् २, तथाऽहमस्मि मंगयीनि प्रागम्युपगम्योत्तरत्र नास्तीति प्रतिजानानस्य पूर्वाभ्युपगमवाधा, यथा साहयस्य सत्कार्य जायत इत्यभ्युपगम्यासजायत इति प्रतिजानतः ३, तथा गोपालाशनादि प्रति सिद्धमात्मानं न्यत्कुर्वतो लोकविरोधोऽप्यचन्द्रः शशीति यथा ४ अहं नाहं चेति गदतः साउनब्याहविरपि माता बन्ध्येति यथा ५। एवमस्मिन् पक्षे प्रत्यक्षादिवाधिते हेतुरप्यपक्षधर्मतयाऽसिद्धः, अनैकान्तिकोऽपि, हिमारपलायपरिमापादावपि पुनः, तयाकरणाधिष्ठातृकारमनि विपक्षेऽत्यन्तानुपलब्धेलेंशतो वृत्तेविरुदोऽपि हेतुरिति गाथार्थः।। २०३६॥ नदेवमस्य माक्षादध्यक्षतामभिवाय पुनरपि प्रकारान्तरेणाह-'गुणे त्यादि पुनद्धं, प्रयोगः-प्रत्यक्षस्तवायमात्मा गुणप्रत्यक्ष- साइ व्यगिरेकोपन्यस्नघटरन्, तत्रैतरस्पाद्-अनेकान्तिको हेतुर्गुणप्रत्यक्षत्वेऽपि कदाचिद् गुणिनोऽप्रत्यक्षत्वात् , तद्यथाऽऽकाशगुणः गन्द इत्या शब्दः प्रत्यक्षो नाकामिति, उच्यते-नाकाशगुणः शब्दः, ऐन्द्रियत्वाद्र्पादिवत् , कारणस्वरूपानुविधायिकलाच कार्यस्य नाकारण इति, अतो गुगप्रत्यधतया गुगिनं मतिपद्यस, स्याद् अतिस्तोकं ग्रहणमिति तन, भवताऽपि घटो गुणी 'गृह्यते' चक्षुपा विपयोक्रियते, यस्माद् गुणमानग्रहणादेय, अपिशब्दस्यानधारणार्थवाद्गन्धादिपरिहारेणोद्घातादिग्रहणादित्यर्थः, किं कारण ?, गर्वान्द- नित्याहारन इत्यतः कोऽयमकाण्ड एव सर्वात्मनात्मग्रहणाभिलापस्तयेति । तथा च-'अन्नों इत्यादि । प्रयोगः-यो यदनर्थान्नरः

·विशेषा
कोट्याचार्य
वृत्ती
गौतम
गणधर:
॥४८॥
॥४८५॥
स तद्ग्रहे गृह्यते, तद्यथा-वाससि राग इति गाथार्थः ॥२०३८॥ 'अहे त्यादि।। अथान्यः तत एवं कृत्वाऽन्येऽपि घटादयोगुणिनोर
न प्रत्यक्षाः, गुणमात्रग्रहणाद्, अतो जीवे तपस्विनि केवले कोऽयं विचारः? कैयं तव नास्तित्वविवक्षेति, तस्मात्प्रत्यक्षो जीवः गुणद्वा-
रेग ग्रहणात, दृष्टान्तमिवत्, साध्यविपर्यये दृष्टान्तधर्मिणोऽपि ग्रहणानुपपत्तिर्वाधकं, न च प्रतिज्ञाधैकदेशो हेतुः, साधनहेतु परीत्ये-
मानुपलब्धियलक्षणहेतुत्वान, तत्रैतत्स्याद् अपद्रव्यो हि गुणो न भवतीति तद्ग्रहणानुपपत्तिद्वारेग घटादिग्रह इति, उच्यते, नात्मन्य-
प्येवमिति न व्यक्तमीश्वरशासनमिति गाथार्थः॥२०३९॥ तस्मादभिन्नगुणप्रत्यक्षस्वेन साक्षाद् गुणी गृह्यत इति स्थितम्-'अहे त्यादि ।।
अथ गुणी, न ते प्रत्याचक्ष्महे, किन्तु देहार्थान्तरोऽसौ नेति मः, किमिति ?, यतः देहे ज्ञानादयो गुणाः समनुभूयन्ते, ताः स एवं
तेषां गुणी युक्तः स्याद् , देहाश्रया ज्ञानादयः, तत्रैवोपलब्धेगौरतादिवदिति गाथार्थः ।।२०४०॥ उच्यते-'नाणे त्यादि ।॥ यवत्
मूर्त चाक्षुपं च न तस्य ज्ञानादयो, यथा घटस्य, तथा च देहः, आत्मा चामूतों, मूर्तिमचस्य पररूपत्वाद, तस्माद् यस्य धर्मियः
सम्बन्धितया ज्ञानादयो वर्तन्ते स देहातिरिक्तो जीव इति भावार्थः, आह-'नागादयो न देहस्से' ति प्रत्यक्षविरुद्धं, यथा-अश्रावणः
शब्दः, ऐन्द्रियकत्वादेहयत्, उच्यते, न अनुमानेन परिकरितत्वात्, तच्चेदं-देहेन्द्रियातिरिक्त आत्मा तदुपरमेऽपि तदुपलब्धार्थानुस्मरणा-
भ्रंशात्, पञ्चवातायनोपलब्धार्थानुस्मर्तृदेवदत्तवत् गृहगवाक्षव्यतिरिक्त इति वायुभूतिप्रक्षेपे वक्ष्याम इति गाथार्थः ॥४१॥ उपसंजिही-
पुराह-'इय'इत्यादि । देशमत्यक्षस्तेऽयमग्दिर्शित्वेन मर्यादाग्राहित्वाद् घट इत्र, देशप्रत्यक्षता च वस्तुनोऽनन्तपर्यायप्रमाणत्वात्,
भवदादेच छमस्थत्वेन तदविषयत्वात, विज्ञानदेशप्रकाशात्मकत्वात्प्रदीपघटैकदेशनकाशव, मम तु सर्वथा प्रत्यक्षो, विहितानन्त-
ज्ञानत्वाद्भवद्विज्ञानवत्, यथेह भवद्विज्ञानमतीन्द्रियमशेपमहमुपलभे तथा भवजीवमपीति तस्मात्प्रतिपद्यस्व समिति गाघार्थः॥२०४२॥

·विशेपाल
फोट्याचार्य
वृत्ती
गौतम-
गणधरः
॥४८६॥
॥४८६॥
परदेहे कधमित्यत आह-'ए'मित्यादि ॥ 'एवमेव आत्मशरीर इव परशरीरेऽपि गृहाण जीवं यदुतास्तीति, किंविशिष्टं १ विन्नाण-
मयं, कि प्रत्यक्षतो ?, नेत्याह-अनुमानतः, क्याहि-परदेहेऽप्यस्ति जीवः प्रवृत्तिनिवृत्तिसदसद्भावाद्धिवाहितप्रवृत्तिनिवृत्तिदर्शनात,
स्वरूपं स्वात्मनीवेत्येवमादि स्वधियाऽनुसतव्यं, व्यतिरेकेण गतासुदेहादाविति गाथार्थः ॥२०४३॥ अनुमानपूर्वपक्षं प्रत्यनुभाषयन्नाह-
' 'त्यादि 'जं च भन्नसि न लिंगेण मोऽणुमेयो' त्ति, केन निवन्धनेन ?, उच्यते 'न लिंगेहिं समं जओ लिंगी पुरा
गहिओ', साधर्म्यदृष्टान्तमाह-संगं ससेण व समन्ति । तत्र प्रतिविधीयते-सोऽणेगन्तों इत्यादि ।। असावनेकान्तो यदुत्त लिङ्ग-
लिगिनोः सम्बन्धग्रहे उत्तरकालं तलिङ्गदर्शनातदनुमितिरिति, किं वाहमात्रेण ?, नेत्याह-'जम्हा गहोऽणुमेयो, सरीरंमिति, अ-
स्मिन् शरीरे ग्रहस्तलिङ्गदर्शनाद्, ग्रहलिङ्गाङ्गधूननविकटगमनभूत्क्षेपकृतोपदाराापलब्धेः सकाशात, किंविशिष्टः ? इत्याह-लिङ्गः
सार्द्धमदृष्टपूर्वोऽपि अविनाभावग्रहणमन्तरेणापीत्यर्थः । एवं ग्रहमिवारमानमनुमास्याम इति को निवारयिता ?, वायुनाऽस्मिन्नेते भव-
न्तीति वक्तेति चेत्, न, वातिकमयात् तद्गमने शालशिखरादिभङ्गदर्शनं, एवं वक्तुमयुज्यमानत्वात्, यद्येवं ततः शशाख्यलिङ्गोपलक्षिन
शशविपाणमप्यनुमेयं सम्पन्धानहाविशेषाद्, उच्यते, अत एवानेकान्त एकस्पानुमीयमानत्वात् अपरस्य त्वननुमीयमानत्वादिति
गाथार्थः॥२०४४-४५॥ इदं चानुमानम्-
देहस्सऽथि विहाया पइनिययागारओ घडस्सेव । अक्खाणं च करणओ दंडाईणं कुलालो व्व ।।२०४६।।
अस्थिदियविसयाणं आयाणादेयभायओवरसं । कम्मार इवादाया लोए संडासलोहाणं ॥२०४७t
भोत्ता देहाईणं भोजत्तणओ नरोव्य भत्तस्स । संघायाइत्तणओ अत्थि य अत्थी घरस्सेव ॥२०४८॥

·गौतम- गणधरः विशेपान कोट्याचार्य वृत्ती ॥४८७] ॥४८७॥ जो कत्ताइ स जीयो सज्शविरुद्वोत्ति ते मई होना। मुत्ताइपसंगाओ तं न संसारिणोऽदोसो ॥२०४९।। अथिचिय तेजीवो संसयओ सोम्म थाणुपुरिसो व्याजं संदिद्धं गोयमातंतत्यन्नत्य यात्थि धुवं ।।२०५०॥ एवं नाम विसाणं खरस्स पत्तं न तं खरे चेव । अनत्य तदत्थि च्चिय एवं विवरीयगाहेवि ॥२०५१॥ अस्थि अजीवविवग्यो पडिसेहाओ घडोघडस्सेव । नस्थि घडोत्ति व जीवत्थित्तपरो नत्धिसद्दोऽयं ।।२०५२|| असओ नत्थि निसेहो संजोगाइपडिसेहओ सिद्धं । संजोगाइचउपि सिद्धमत्यंतरे निययं ॥२०५३|| जीवोत्ति सत्थयमिणं सुद्वत्तणओ घडाभिहाणं व । जेणऽत्येण सयत्यं सो जीवो अह मई होज ॥२०५४॥ अत्यो देहोचिय से तं नो पज्जायवयणभेआओ। नाणाइगुणो य जओ भणिओजीयो न देहोत्ति॥२०५५॥ 'देह' इत्यादि ॥ यदादिमन् प्रतिनियताकारश्च तद्विद्यमानमर्तृकं दृष्टं, यथा घटस्तया च देहस्तस्मात्नधेति, व्यतिरेकैगा- भ्रादिविकारादयः, किं देहस्यैव १, नेत्याह-'अक्षाणां च' इन्द्रियाणां च, तथा च विद्यमानाधिष्ठातृकाणीन्द्रियाषि करण- वाद्विवक्षितदण्डादिवत्, व्यतिरेकेण त्वाकाशमिति गाथार्थः ॥२०४६॥ तथा-'अत्थी'त्यादि ॥ अस्त्याश्पमादाता इत्यत्र मम्बन्धः, इन्द्रियस्य विषयस्य चादानादेयमानात्, लोग कम्मार इव संडासलोहाणं करणकम्मागनि, यच अविधमानादातृकं न तत्र तद्भायो, यथा से इति गाथार्थः ॥२०४७॥ 'भोत्ता' इत्यादि ॥ देहादीनां भोक्ता विद्यते, भोग्यत्वाद्भक्तस्यैर, व्यतिरेकैग न किशित, 'अधि प अत्थी' ति विद्यमानस्लामिकमिदं शरीरं, 'संवातादित्तणओं'त्ति संघातलाइ गृहयत्, व्यनिरेफेग खरविपा- णं, आदिशन्दादस्यामेर प्रतिज्ञायां मूर्तिमन्चादेन्द्रियकत्वाचा पत्तादित्यादयोऽपि हेतवो दृश्याः, किंवत् ?, कुलालनदिति गायार्थः ·विशेपान कोट्यानार्य पूती गौतम- गणघर 11४८६॥ ॥४८६॥ परदेहे कथमित्यत आह-'एच'मित्यादि ॥ 'एवमेव' आत्मशरीर इव परशरीरेऽपि गृहाण जीवं यदुतास्तीति, किंविशिष्टं ? विनाण- मयं, कि प्रत्यक्षतो १, नेत्याह-अनुमानतः, तथाहि-परदेहेऽप्यस्ति जीवः प्रवृत्तिनिवृत्तिसदसद्भावाद्धिताहितप्रवृत्तिनिवृत्तिदर्शनात्, सरूपं स्वात्मनीवेत्येवमादि स्वधियाऽनुसर्तव्य, व्यतिरेकेण गतासुदेहादाविति गाथार्थः॥२०४३।। अनुमानपूर्वपक्षं मत्यनुभापपत्राह- 'जं त्यादि 'जं च मनसि न लिंगेण मोऽणुमेयो त्ति, केन निबन्धनेन ?, उच्यते 'न लिंगेहिं समं जओ लिंगी पुरा गहिओ', साधर्म्यदृष्टान्तमाह-संग ससेण व समन्ति । तत्र प्रतिविधीयते-'सोऽणेगन्तों इत्यादि ॥ असावनेकान्तो यदुत लिङ्ग- लिङ्गिनोः सम्बन्धग्रहे उत्तरकालं तल्लिङ्गदर्शनात्तदनुमितिरिति, किं पाङ्मात्रेण ?, नेत्याह-'जम्हा गहोऽणुमेयो सरीरंमिति, अ- स्मिन् शरीरे ग्रहस्तलिङ्गदर्शनाद्, ग्रहलिङ्गाङ्गधूननविकटगमनभूत्क्षेपकृतोपहाराापलब्धेः सकाशात्, किंविशिष्टः ? इत्याह-लिङ्गः सार्द्धमदृष्टपूर्वोऽपि अविनाभावग्रहणमन्तरेणापीत्यर्थः । एवं ग्रहमिवात्मानमनुमास्याम इति को निवारयिता ?, वायुनाऽस्मिन्नेते भव- न्तीति वक्तेति चेत्, न, वातिकमयात् तद्गमने शालशिखरादिभङ्गदर्शनं, एवं वक्तुमयुज्यमानत्वात्, यद्येवं ततः शशाख्यलिङ्गोपलक्षित शशविषाणमप्यनुमेयं सम्बन्धानहाविशेषाद्, उच्यते, अत एवानेकान्त एकस्यानुमीयमानत्वात् अपरस्य त्वननुमीयमानत्वादिति गाथार्थः ॥२०४४-४५॥ इदं चानुमानम्- देहस्सास्थि विहाया पइनिययागारओ घढस्सेव । अक्खाणं च करणओ दंडाईणं कुलालो व्व ॥२०४६॥ अधिदियविसयाणं आयाणादेयभावओऽवस्सं । कम्मार इवादाया लोए संडासलोहाणं ॥२०४७।। भोत्ता देहाईणं भोजत्तणओ नरोव्व भत्तस्स । संघायाइत्तणओ अत्थि य अत्थी घरस्तेव ।।२०४८॥

·गौतम- गणधर: 1४८७॥ ॥४८७१ जो कत्ताइ स जीयो सज्शविरुद्वोत्ति ते मई होजा। मुत्ताइपसंगाओ तं न संसारिणोऽदोसो ॥२०४९|| विशेपारका अस्थिधिय तेजीयो संसयओ सोम्माथाशुपुरिसोव्याज संदिदं गोषमातंतत्यान्नत्य यात्थि धु२०५०}} कोट्याचार्य एवं नाम विसाणं स्वरस पत्तं न तं खरे चेव । अनत्य तदत्धि चिय एवं विवरीयगाहेऽवि २०५१॥ अस्थि अजीवविवस्वो पडिसेड़ाओ घडोघडस्सेवानस्थि घडोत्ति वजीवत्थित्तपरो नत्सिदोऽयं ॥२०५२|| असओ नत्थि निसेहो संजोगाइपडिसेहओ सिद्धं । संजोगाइचउपि सिद्धमत्वंतरे निययं ॥२०५३॥ जीवोति सत्यमिणं सुद्धत्तणओ घडाभिहाणं य । जेणऽत्येण सयत्वं सो जीवो अह मई होज १२०५४॥ अत्थी देहोचिय से तं नो पज्जायचयपभेाओ। नापाइगुग्गो य जो भणिओजीयो न देहोत्ति॥२०५५।। 'देह' इत्यादि । यदादिमन प्रतिनियताकारच उद्विद्यमानमर्नुकं दृष्ट, यथा पटस्तथा च देहस्तस्मात्तथेति, व्यतिरेकेगा- प्रादिविकारादयः, किं देहस्यैव १, नेत्याह-'अक्षाणां च' इन्द्रियाणां च, तथा च विद्यमानाधिष्ठातृकाणीन्द्रियाषि करण- त्वाविवक्षितदण्डादिवद्, व्यतिरेकेण त्याकाशमिति गाथार्थः ॥२०४६॥ तथा-'अत्थी'त्यादि ॥ अस्त्यवश्यमादाता इत्यत्र सम्बन्धः, इन्द्रियस्य विषयस्य चादानादेयभावात्, लोए कम्मार इव संडासलोहाणं करणकम्माणति, यच अविद्यमानादातृकं न यथा से इति गाथार्थः ॥२०४७|| 'भोत्ता' इत्यादि ॥ देहादीनां भोक्ता विद्यते, भोग्यत्वाद्भक्तस्येय, व्यतिरेकैग न फिश्चित, 'अस्थि य अथी' ति विद्यमानस्वामिकमिदं शरीरं, 'संघातादित्तणोति संघातला गृहबाद, व्यतिरेकैण खरविपा- णं, आदिशब्दावस्यामेव प्रतिज्ञायां मूर्तिमचादैन्द्रियकरमायाचपवादित्यादयोऽपि हेतवो दृश्याः, किंग ?, कुलालादिति गायार्थः तत्र ·विशेपार फोट्याचार्य वृत्ती गौतम- गणधरः ॥४८८॥ ॥४८८॥ ॥२०४८॥ मूलतः फलमादर्शयन्नाह-'जो इत्यादि । यश्च की देहस्य, आदिशब्दाचादानादि परिगृह्यते, स जीवो वर्तते, अत्र परमतमाह-सज्झविन्द्वोत्ति ते मती होज्ज' त्ति, इत्येवं मतिर्भवेद् भवतो यदुतायं हेतुः साध्यस्य विरुद्धः साध्यविरुद्धः, किमु- तं भवति ?-पियमानस्वामिकाख्यसाध्यधर्मविशेषविपरीतसाधना, कुतः १ इत्यत आह-'भूतादिप्रसङ्गात् मूर्णिमवसंघाता- नित्यादिमनमाप्तेष्टान्तसामर्थ्यात, अनोत्तरमाह-'तन्नों त्ति तदेतद्म भपति, यतोऽयं मूर्तिमन्त्रादिमसङ्गा संसारिणः अपविधकर्ममल- पटलाञ्छादितस्य जन्तोः 'अदोप' नापराधः, इष्टत्वात्, इष्टसाधने च विरुद्धो भवतीति यदि परं भवत इदमस्माभिराकणितमिति गाथार्थः ।२०४९।। इतथेत्याह-'अत्थी'त्यादि ॥ अस्त्येव तव जीवः हे सौम्य ! 'संशयत:' संशयसद्भायात्, इह यत्र २ सद. सचसंशगस्तदस्ति, यथा स्थाणुपुरुपौ, यह स्थाशुपुरुपयोरूर्ध्वतारोहपरिणाहादिसामान्यप्रत्यक्षतायां चलनवयोनिलयनादिविशेषाप्रत्य- शतायां चोभयविशेषस्मृतौ च सत्यामेकतरविशेषोपलिप्सोः किमिदमिति विमर्पः संशयः, तथाऽऽत्मशरीस्योरपि प्रागुपलब्धमामान्य- विशेषस तयोः सामान्यप्रत्यक्षताया विशेषानुस्मृतौ च सत्यामेकतरविशेषोपलिप्मोः किमयमात्मा शरीरमात्रमिति विमर्पः खलू- भयविपयो नात्मशरीरयोरेकतराभाव इत्यस्ति जीवः, तत्रैतत्स्याद्-एकतराभावेऽपि संशयो दृष्टस्तद्यथा-स्थाणुमात्र एवेति किमयं स्थाणुरुत पुरुषः ? इति, न च तदा तन पुरुषोऽस्तीति, अलौकिकमेतत्, इदमाशङ्ख्याह- गौतम ! यद्वस्तु संदिग्धं यदधिकरणस्ते संगयस्तद्वस्तु तत्र वा प्रदेशेऽन्यत्र या 'अस्ति' विद्यते 'ध्रुवं' अवश्यमित्येतदेव लौकिकं, एतदुक्तं भवति-न मस्तत्रैवोभयमवश्यं, अपि तु तत्र वाऽन्यत्र वा विद्यमानयोरेव तयोः संशयजनकर, नाविद्यमानयोः, एवमात्मशरीरयोरपीति कोऽत्र तेऽपरितोप इति गाथार्थः ॥२०५०। लन्धावसरः माह-एवं' मित्यादि ॥ एवमिति यदि यत्संशयनिमित्तं तदस्तीत्युपपाधते नामेति निपातः, ततः खर- ·विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती गौतम- गणधरः ॥४८९॥ ॥४८९॥ स्य विषाणमस्तीति प्राप्तं, तत्संशयसद्भावात्, संशयनिमित्तस्य चास्तित्वाद, जीववत्, उच्यते, उक्तमत्र यदुत विद्यमान एव संशयो भवति, नाविद्यमाने, खरस्य विषाणं खगविषाणमिति कोऽर्थः ? इत्यत आह- 'तं खरे चेव' ति खर एव न तत् विपाणं, किन्तु 'अन्नत्थ' गवादौ तदस्त्येव, प्रत्यक्षत्वात्, एतदुक्तं भवति-खरगोमस्तकयोर्विपागस्याभावनिश्चयान संशयोऽयुक्त इति, किमुच्यते- एवं नाम विसाणं खरस्स पत्तंति ऊर्वतासामान्यं, उभयनिश्चयाभावान्याय्यः संशय इत्यतः स्थितिमेतद् अथिचिय ते जीवो इत्येवमादीनि । तदेवं संशयोत्पच्याऽस्तित्वं प्रसाध्य विपर्ययोत्पश्याऽपि प्रसाधयन्नाह-एवं चिवरीतगाहेवि' त्ति एवं विप- यस्तप्रतिपत्तावपि न्यायो योद्धव्यः, तथाहि-यथा विद्यमान एव पुरुपे स्थाणौ पुरुषाभिमानः, तथा युध्यस योऽयं भवतः शरीर एवात्माभिमानो नासायात्मानमन्तरेणेत्यतोऽस्त्यात्मेति, नेदं शरीरमानमिति गाधार्थः ॥२०५२॥ अपि चायुष्मन् !- 'अत्थी' त्याचक्षरार्थः स्पष्टः । प्रतिपक्षयानयमजीयः व्युत्पत्तिमच्छुद्धपदप्रतिपेधात् , यन व्युत्पत्तिमतः शुद्धपदस्य च प्रतिषेधोऽनुश्रूयते मविपक्षयास्तद्यथाऽपटा, अपटो हि व्युत्पत्तिमच्छुद्धपदप्रतिषेधाद् घटप्रतिपक्षवान्, एवमजीवोऽपि जीवपतिपक्षवानिनि, व्यतिरेकेण अखरविपाणादि, अखरविपाणप्रतिपक्षो हि खरविपाय , तच सामासिकत्वान्न शुद्धपदमिति । 'नत्थी'त्यादि पच्छद्धाक्षरार्थः स्पष्टः, प्रयोगः-प्रतिपक्षसाधको नास्त्यात्मेति शब्दः, सतो निषेधात् नास्ति घट इति शब्दवत्, यतो निषेधेन प्रतिपक्षसाधनव्याप्तः स्वभा- पहेतुप्रयोगः, व्यतिरेकेण शुरुशुके इति गाथार्थः ।। २०५२ ॥ स्यादनैकान्तिको हेतुः, असतोऽपि निषेधप्रवृत्तः, उच्यते- 'असतो' इत्यादि ॥ यद्वाऽन्य एवायं प्रयोगार्थोऽभिग्रतो भाष्यफारस्य, तत्र 'असतः' अविद्यमानस्य नास्ति प्रतिषेधः-न संमवत्यभाभिधानं, अपि विदं न्यायतः सिद्धं यदुत सतो निरोधः, युक्तिमाह-संजोगादिपडिसेहओं' ति संयोगादिमात्रप्रति- ·विशेपाव० कोट्याचार्य वृत्ती गौतम- गणघर: ॥४९०॥ ॥४९०॥ पेधात् , अस्प भावना-इह यन्नास्तीत्युच्यते तस्य विद्यमानस्य सतः संयोगमात्रं निषिध्यते, न पुनः सत्ता, नास्ति गृहे देवदत्त इव, एतदुक्तं भवति-यत्र वचन विद्यमानयोरेव तयोः संयोगमात्रं प्रतिषिध्यते, संयोगप्रतिषेधेनेति । आदिशब्दात् 'समवायपडिसे- हओत्ति, इह यत्मतिपिध्यते तस्य विद्यमानस्य सतः समवायमानं निषिध्यते, न सर्वथाऽस्तित्वं, तद्यथा-नास्ति स्वस्मसके विपाणं, एतदुक्तं भवति-यत्र क्वचन विद्यमानं विपाणं समस्तके समवायवृत्या प्रतिपिध्यते समवायप्रतिपेधेनेति । तथा सामन्नाडिसेहओत्ति, अबोदाहरणं-नास्त्यन्यचन्द्रमा इत्या विद्यमानस्यैकचन्द्रमसो द्वितीयचन्द्रमममन्तरेण मामान्यमपोह्यते एतदुक्तं भवति-सामान्य- स्यानेकवचित्वात् , अन चानेकलादर्शनात्सामान्यमानं निपिध्यते सामान्यप्रतिषेधेन । तथा 'विसेसपडिसेहओ'चि अत्रोदाहृति-न सन्ति घटप्रमाणा मुक्ताः, अत्रापि घटप्रमाणता नमा निपिध्यते, नान्यत्किञ्चित् , एतदुक्तं भवति-विद्यमानानामेव तासां घटप्रमाण- लक्षणं विशेषमानं निषिध्यते, न तु तदस्तितेति विशेषप्रतिषेधेनेति, अतो नास्त्यात्मेति भणता चित्संयोगमात्र निषिध्यते, सम. वायमात्र या सामान्यमानं वा विशेपमात्रं वेति चतुर्दा गतिः ?, किश्चातः, तत्र काचिदलोकादौ संयोगमात्रेमायं नास्तीतिसिद्ध साध्यने, चोयं तु परिहरिष्यति, एवं नेह रूपादयः समवेतास्तन्तुषु पट इवेतीप्यत एवेति । सामान्यप्रतिपेधस्त्विहासंभवी, अनन्तजी- चव्यक्तिसद्भावात् , तत्सद्भावस्य च सामान्याविनाभूतत्वाद्, अद्वैतपक्षस्य च निपेत्स्यमानत्वात्, विशेषप्रतिपेयोऽपीप्यत एव, अलोका- काशात्मप्रमाणानभ्युपगमात् , प्रयोगवायम्-अस्त्यात्मा प्रतिपिध्यमानत्वाद् उक्तेन प्रकारेण घटवत् खरविपाणवद्वेति, व्यतिरेकेण शुकशुकवेति, आह-एवं मत्रिलोकेश्वरताऽस्ति पञ्चमप्रतिपेधश्चेति, उच्यते-भवतोऽस्माभित्रिलोकेश्वरतासंयोगमात्रनिषेधोऽभिधीयते, न तु सर्वथेश्वरताभावः, स्वच्छात्रवृन्देश्वरताऽभ्युपगमात् , अथवा भवति हि तत्समवायमा निषिध्यते, तथा पञ्चमविशेपमा निपि- ·पिशेपार कोव्याचार्य वृत्ती गौतम- गणपर: ॥४९॥ ॥४९१॥ ध्यते, न विशेषः, एतदुक्तं भाति-पचमो निषिध्यते यथा दशहस्तः पुमान् गृहे वा देवदत्तः, अहमपि जीनमा निराकरोमि, तद्वियुक्तस्तु देहोऽस्त्येवेति चेद् उच्यते, सामान्यनै, निशेपेण त्वध्यक्षविरोधः, आह-ननूक्तं भनव संयोगादिमागप्रतिषेधादिति, तन्न- नु संयोगादीनाममतां प्रतिषेधो, न तु मतां, एतदुक्तं भवति-गृहे देवदत्तस्यासतः संयोगो नास्ति, एष खरे सतो पिपाणस्य समायो नास्ति, एममात्सामान्यं निपिध्यते, तथाऽभातफलप्रमाणविशेपो निपिध्यते, तथा च सति यद्यात्मनोऽप्यमनतोऽहं निपेधं करो- म्यतः रिमुच्यते असछन् सतो निषेधः १, उच्यते, ननु निषेधविपया एर संयोगादयः खल्यमंतो य इमे भवतो मतिमोहमापादयन्ति, न लान्तरविषयाः खल्विप्टिकामाणिक्यमृदुनिनादयो विधिरिपयाः, ननु देवदत्तादिन स्ति, उच्यते, 'संयोगादी'त्यादि पच्छदं, यस्मात्मयोगममवायसामान्परिशेपाः 'नियत' निश्चितं अर्थान्तरे उद्यानगोगतालाब्यादिपु मिद्धा एर, अतः सत एप प्रतिषेधो, नासत्त इति, किं नाद्यापि युध्यस इति गाथाः॥२०५३॥ तथा-'जीवों इत्यादि ।। 'अत्यो' इत्यादि ।। जीन इत्येतत्पदं सार्थकं सगर्म, शुद्धपदत्वाद्-असमासपदत्याद् घटाभिरामद , तत्स्याद्-अनैकान्तिको हेतुः, शून्यमित्यस्य शुद्धपदत्वेऽप्यनर्थकत्वात् , तन्न, व्युत्पनिमाचे सत्येवं हेतुविशेषणस्येच्छया व्याप्तत्वात् , अन्यथा वेत्ति को नैतत् न्यायमार्गविचक्षणः, व्यतिरेकेण खरकि- पाणदित्यादिवचनाव, देह एवास्यार्थी नार्थान्तरमिति, उक्तश्च-देद पचापमनुप्रयुज्यमानो दृष्टो यथेष जीरो, यथैर्न न हिनस्ति, इत्यतो देह एनास्पार्थो युक्त इति, तय न, पर्यायवचनभेदात् , इह या पर्यायाचनमैदस्तनान्यत्वं प्रतीयते, यथा घटाकाशयोः, तथा च पटाटसम्मादयो घटपर्यायाः नमोव्योमाम्परादयधाकाशपर्यायाः, तथा च जीरशरीस्यो, तद्यथा-जीः प्राणीत्येवमादि, तनुन- पुस्त्येिवमादि, पर्यापश्चनभेदेऽपि सबिकत्वेऽभिधानमायादिदोषापनिर्वाधर्म, यत्पुनरिदमम्यघागि 'यधनं न हिनस्तीति तग्छ- ·गौतम- विशेपार० कोव्यानार्य वृत्ती गणधर: ॥४९॥ ॥४९॥ पेधाद, अस्य भावना-इह यन्नास्तीत्युच्यते तस्य विद्यमानस्य सतः सयोगमा निषिध्यते, न पुनः सत्ता, नास्ति गृहे देवदत्त इत्र, एतदुक्तं भवति-पत्र वचन विद्यमानयोरेच तयोः संयोगमात्रं प्रतिषिध्यते, संयोगप्रतिपेधेनेति । आदिशब्दात् 'समवायपडिसे- हओत्ति, इह यत्प्रविषिध्यते तस्य विद्यमानस्य सतः समवायमानं निषिध्यते, न सर्वथाऽस्तित्वं, तद्यथा-नास्ति स्वस्मसके विपाणं, एतदुक्तं भवति-यत्र वचन विद्यमानं विपाणं स्वमस्तके समवायवृत्त्या प्रतिपिध्यते समवायप्रतिपेधेनेति । तथा सामनपडिसेहओत्ति, अनोदाहरणं-नास्त्यन्यचन्द्रमा इत्यत्र विद्यमानस्यैकचन्द्रमसो द्वितीयचन्द्रमसमन्तरेण सामान्यमपोछते एतदुक्तं भवति-सामान्य. स्पानेकपृश्चित्वान्, अत्र चानेकत्वादर्शनात्सामान्यमा निपिध्यते सामान्यप्रतिपेधेन । तथा 'विसेसपडिसेहओ'त्ति अत्रोदाहृतिः-न मन्ति घटप्रमाणा मुक्ताः, अत्रापि घटप्रमाणता ना निषिध्यते, नान्यत्किञ्चित् , एतदुक्तं भवति-विद्यमानानामेव तासां घटप्रमाण- लक्षणं विशेषमा निषिध्यते, न तु तदस्तितेति विशेषप्रतिषेधेनेति, अतो नास्त्यात्मेति भणता क्सचित्संयोगमात्रं निषिध्यते, सम. वायमा वा सामान्यमानं वा विशेषमात्रं वेति चतुर्दा गतिः ?, किश्चातः, तत्र काचिदलोकादौ संयोगमात्रेणायं नास्तीतिसिद्धं साध्यने, चोय तु परिहरिप्पति, एवं नेह रूपादयः समवेवास्तन्तुपु पट इवेतीप्यत एवेति । सामान्यप्रतिषेधस्त्विहासंभवी, अनन्तजी- पथ्यक्तिसदापात् । तत्सद्भावस्य च सामान्याविनाभूतत्वाद्, अद्वैतपक्षस्य च निपेत्स्यमानत्वात्, विशेषप्रतिपेधोऽपीष्पत एव, अलोका- काशात्मप्रमाणानभ्युपगमात् , प्रयोगवायम्-अस्त्यात्मा प्रतिषिध्यमानत्वाद् उक्तेन प्रकारेण घटवत् खरविपाणवद्वेति, व्यतिरेकेण | शुकशुकवेति, आह-एवं मप्रिलोकेश्वरताऽस्ति पञ्चमप्रतिपेधति, उच्यते-भवतोऽस्माभित्रिलोकेश्वरतासंयोगमात्रनिषेधोऽभिधीयते, न तु सर्पधेश्वरवाभायः, स्वच्छात्रवृन्देश्वरताऽभ्युपगमात् , अथवा भवति हि तत्समवायमा निषिध्यते, तथा पञ्चमविशेपमा निपि- ·गौतम- गणवर विशेषा कोट्याचार्य वृत्ती ॥४९॥ ॥४९॥ ध्यदे, न त्वविशेषः, एतदुक्तं भवति-पञ्चमो निषिध्यते यथा दशहस्तः पुमान् गृहे वा देवदत्तः, अहमपि जीनमा निराकरोमि, नद्विपुक्तस्तु देहोऽस्त्येवेति चेद् उच्यते, सामान्येनैवं, विशेपेण स्वध्यक्षविरोधः, आह-ननूक्तं भवतैव संयोगादिमात्रप्रतिषेधादिति, तन्न- नु मंयोगादीनाममतां पनिषेधो, न तु मतां, एतदुक्तं भवति-गृहे देवदत्तस्यासतः संयोगो नास्ति, एवं खरे सतो विषाणस्य समवायो नास्ति, एपमभवत्सामान्य निषिध्यते, तथाऽभवत्फलप्रमाणविशेपो निपिध्यते, तथा च सति यद्यात्मनोऽप्यभवतोऽहं निपेधं करो- म्पतः किमुच्यते असकृत् सतो निषेधः १, उच्यते, ननु निषेधविषया एव संयोगादयः खल्वसंतो य इमे भवतो मतिमोहमापादयन्ति, न वर्थान्तरविपयाः खल्लिष्टिकामाणिक्यमृदुनिम्नादयो विधिविपयाः, ननु देवदत्तादि स्ति, उच्यते, 'संयोगादी'त्यादि पच्छदं, यस्मात्संयोगसमयायसामान्यविशेषाः 'नियतं' निश्चितं अर्थान्तरे उद्यानगोगवालान्मादिपु सिद्धा एव, अतः सत एष प्रतिरोधो, नासत इति, किं नाद्यापि युध्यस इति गाथार्थः ॥२०५३|| तथा-'जीवों' इत्यादि ॥ 'अत्यो' इत्यादि । जीव इत्येतत्पदं सार्थकं सगर्म, शुद्धपदत्वाद्-असमासपदत्वाद् घटाभिधानवत् , तत्रैतरस्याद्-अनैकान्तिको हेतुः, शून्पमित्यस्य शुद्धपदत्वेऽप्यनर्धकत्वात्, तन्न, व्युत्पत्तिमन्चे सत्येवं हेतुविशेषणस्येच्छया व्याप्तत्वात् , अन्यथा वेत्ति को नैतत् न्यायमार्गविचक्षणः, व्यतिरेकेण सरवि- पाणडित्यादिवचनात् , देह एवास्याओं नार्थान्तरमिति, उक्तश्च-देह एवायमनुप्रयुज्यमानो दृष्टो यथैप जीयो, यथैनं न हिनस्ति, इत्यवो देव एवास्पार्थो युक्त इति, तय न, पर्यायवचनभेदात् , इह यत्र पर्यायवचनभेदस्तत्रान्यत्वं मतीयते, यथा घटाकाशयोः, तथा च घटाछुटकुम्भादयो घटपर्यायाः नभोव्योमाम्बरादयश्वाफाशपर्यायाः, तथा च जीवशरीरयोः, तद्यथा-जीवः माणीत्येवमादि, तनुर्व- पुरित्येवमादि, पर्यायवचनभेदेऽपि सर्वपैकत्वेऽभिधानसाकर्यादिदोपापत्तियधिकं, यत्पुनरिदमभ्यधायि 'यथनं न हिनस्तीति तच्छ- ·गौतम- गणघर: ॥४९॥ पेधात् , अस्य भावना-इह यन्नास्तीत्युच्यते तस्य विद्यमानस्य सतः संयोगमात्रं निषिध्यते, न पुनः सत्ता, नास्ति गृहे देवदत्त इत्र, विशेपाव० कोट्याचार्य । एतदुक्तं भवति-यत्र वचन विद्यमानयोरेव तयोः संयोगमात्र प्रतिषिध्यते, संयोगप्रतिषेधेनेति । आदिशब्दात् 'समवायपडिसे- हओत्ति, इह यत्मतिपिध्यते तस्य विद्यमानस्य सतः समवायमानं निपिध्यते, न सर्वथाऽस्तित्वं, तद्यथा-नास्ति स्वस्मस्तके विपाणं, एतदुक्तं भवति-यत्र क्वचन विद्यमानं विपाणं स्वमस्तके समवायवृत्त्या प्रतिपिध्यते समवायप्रनिपेधेनेति । तथा सामनरडिसेहओत्ति, ॥४९०॥ अत्रोदाहरणं-नास्त्यन्यश्चन्द्रमा इत्या विद्यमानस्यैकचन्द्रमसो द्वितीयचन्द्रमममन्तरेण सामान्यमपोह्यते एतदुक्तं भवति-सामान्य- स्पानेकवृत्तित्वात्, अब चानेकत्वादर्शनात्सामान्यमात्र निपिध्यते सामान्यप्रतिपेधेन । तथा 'विसेसपडिसेहओ'त्ति अत्रोदाहतिः-न सन्ति घटप्रमाणा मुक्ताः, अत्रापि घटप्रमाणता ना निषिध्यते, नान्यत्किश्चित् , एतदुक्तं भवति-विद्यमानानामेव तासां घटप्रमाण- लक्षणं विशेपमानं निषिध्यते, न तु तदस्तितेति विशेषप्रतिपेधेनेति, अतो नास्त्यात्मेति भणता चित्संयोगमात्रं निषिध्यते, सम. वायमानं वा मामान्यमा वा विशेषमात्रं वेति चतुर्दा गतिः ?, किश्चातः, तत्र काचिदलोकादौ संयोगमात्रेणाय नास्तीतिसिद्धं साध्यने, चोय तु परिहरिष्यति, एवं नेह रूपादयः समवेवास्तन्तुषु पट इवेतीष्यत एवेति । सामान्यप्रतिषेधस्त्विहासंभवी, अनन्तजी- पन्यक्तिसद्भायात् , तत्सद्भावस्य च सामान्याविनाभूतत्वाद्, अद्वैतपक्षस्य च निपेत्स्यमानत्वात्, विशेषप्रतिपेधोऽपीष्पत एव, अलोका- काशात्मप्रमाणानभ्युपगमा, प्रयोगश्वायम्-अस्त्यात्मा प्रतिपिध्यमानत्वाद् उक्तेन प्रकारेण घटवत् खरविपागवद्वेति, व्यतिरेकेण शुकशुकेवेति, आह-एवं मत्रिलोकेश्वरतास्ति पञ्चमप्रतिपेयश्चेति, उच्यते-भवतोऽस्माभिस्त्रिलोकेश्वरतासंयोगमात्रनिषेधोऽभिधीयते, न तु सर्वथेश्वरताभावः, स्वच्छात्रवृन्देश्वरताऽभ्युपगमात् , अथवा भवति हि तत्समवायमा निषिध्यते, तथा पञ्चमविशेषमानं निषि- ·विशेपार० कोट्याचार्य वृत्ती गौतम- गणघर: ॥४९३॥ ॥४९३॥ पूर्वकत्वाद्, आत्मानमन्तरेण च वदभावाद, न च स्कन्धा एव प्रयत्नवन्तः, तेषां प्रतिक्षणभङ्गुरत्वादनुसन्धानामावाद्, वासनाया अपि द्वयोर्वास्यवासकयोदर्शनात् , तिलमालतीपुष्पयोरिवेति ॥२०५८|| अत आह- एवमुवओगलिंगं गोयम ! सव्वापमाणसंसिद्धं । संसारीयरथावरतसाइभेयं मुणे जीवं ॥२०५९॥ जइ पुण सो एगो चिय हवेज वोमं व सम्वपिंडेसु । गोयम ! तदेगलिंगं पिंडेसु तहा न जीवोऽयं ॥२०६०॥ नाणाजीवा कुंभादयो व्व भुवि लक्षणाइभेयाओ। सुहदुक्खबंधमोक्खाभावो य जओ तदेगत्ते ॥२०६१।। जेणोवओगलिंगो जीवो भिन्नो य सो पइसरीरं । उवओगो उकरिसावगरिसओ तेण तेऽणता ॥२०६२॥ एगत्ते सव्वगयत्तओ न मोक्खादओ नभस्सेव । कत्ता भोत्ता मंता न य संसारी जहाऽऽगासं ॥२०६३॥ एगत्ते नत्थि सुही बहुवघाउत्ति देसनिरुउब्ध । यहुतरबद्धत्तणओ न य मुक्को देसमुक्को व्व ॥२०६४॥ जीवो तणुमेत्तत्थो जह कुंभो तग्गुणोचलंभाओ। अहवाणुवलंभाओ भिन्नम्मि घडे पडस्सेव ॥२०६६|| तम्हा कत्ता भोत्ता बंधो मोक्खो सुहं च दुक्खं च । संसरणं च यहुत्तासम्वगयत्तेसु जुत्ताई ॥२०६६।। 'एच'मित्यादि सुरखोन्नेयेति ।। आह-'यदी'त्यादि । यदि पुनः संसार्यसंसारित्रसस्थावरादिभेदभिन्नो जीवसङ्घातः सर्वपि- ण्डेपु-सर्वमूर्तिमत्स्वेक एव स्याद् व्योमवत् क इव दोपः स्यात् । न चैतत्स्वामिप्रायमात्रेण पृच्छयते, यत उक्तम्-"एक एव हि भूतात्मा, भूते भूते प्रतिष्ठितः । एकथा बहुधा चैत्र, दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥१॥ यथा विशुद्धमाकाशं, तिमिरोपप्लुतो जनः । सङ्कीर्णमिव मात्राभिभिन्नाभिरभिमन्यते ॥२॥ तथेदममलं ब्रह्म, निर्विकल्पमविद्यया। कलुपत्वमिधापन्नं, भेदरूपं प्रकाशते ॥३॥ ऊर्ध्वम्लमघाशाख- ·गौतम- गणघर: ॥४९२॥ विशेषापरीरसहचरणस्थानादितो जीवस्य शरीरे तदुपचारः, इदमपि चान्यदनुश्रूयते एन-गतः स जीयो दातामिदं शरीरमिति । 'णाणादी- कोट्याचार्य त्यादि । यतचार्य ज्ञानादिगुणो भणितस्तस्मान्न देहोऽयमिति नास्यायमेवार्थः, मृत्तिमचाच घटनत् , तथा देहदिया तिरित्तो वृत्ती विनाया तदुवलही त्यादि वक्तव्यमिति गाथार्थः ॥२०५४-५५।। तदद्याप्पप्रतियुध्यमाने गौतमसामिनि भगवानाह- जीवोत्थि पओ सचं मव्ययणाओऽवसेसवयणं व। सब्यण्णुपयणओ वा अणुमयसव्वण्णुवयणं व ॥२०५६॥ ॥४९२॥ भयरागदोसमोहाभावाओ सचमणइवाई च । सव्यं चिय मे वयणं जाणयमज्झत्थवयणं च ॥२०५७॥ कह सचण्णुत्ति मई जेणाहं सव्वसंसयच्छेई । पुच्छतु व जं न जाणसि जेण व ते पचओ होना ॥२०५८।। 'जीवो इत्यादि । जीपोऽस्तीति वचः सत्यं, मवचनत्वाच्छेपवचनवत् , पचासत्यं न तन्मवचनं, यथा कृटमाक्षिवचनं, सत्यं जीवोऽस्तीवि वा, सर्वज्ञपचनत्वावदनुमतसर्यज्ञवचनयत् , अनुमतं च तत्सर्वज्ञवचनं चानुमतसर्वजपचनं, अभानुमतग्रहणं सामि- पायकं, जैमिनिमनूपयद्याप्ताभ्युपगमात् । तथा-'भये' त्यादि । सर्न मद्वचः सत्यमनतिपाति च भयरागद्वेषमोहरहितत्वात् , पधिनस्याभयस्य प्रष्दुर्भयरागद्वेषतः सत्पथोपदेशवचनवदिति गाथार्थः ॥२०५६-५७॥ भगांतमारेकते-'कहे'त्यादि । कथमहं सर्वजो, न कश्चिदिति मन्यसे, ततथासिद्धं प्रागृहेतुद्वयमिति, उच्यते-जेण संसयच्छेत्ता, प्रयोगः-सर्वनोऽहं सर्वसंशयच्छेदिलान् , दृष्टान्ताभारतोऽनन्वयो नाम दृष्टान्तदोपः इति चेत् , तन्न, प्रत्यक्षत्वादविप्रतिपत्तेश्च किमत्रान्वयान्चेपणेन ?, प्रस्तावान्तरविषयत्वाद- न्यवान्वेपणस्य, न चेदेवमित्यत आह-'पुच्छेत्यादि, स्पष्टम् । द्वितीयोऽपि हेतु सिद्धा, तल्लिन्नादर्शनाद , तल्लिङ्गादर्शने च न तदनु मितापतिप्रसङ्गो पापा चेति, यच्चाभ्यपायि न चोपमानेनेति तत्कामं । अर्थापत्या तु प्रसंगतः प्रसाधित एन, स्वस्थानेऽपीच्छादेःयुद्धि- ·गौतम- गणधरः ॥४९३॥ पूर्वकत्वाद्, आत्मानमन्तरेण च वदभावात् , न च स्कन्धा एव प्रयत्नवन्तः, तेषां प्रतिक्षणभङ्गुरत्वादनुसन्धानामावाद्, वासनाया अपि विशेपाव कोव्याचाप ४ इयोस्पिवासकयोर्दर्शनात् , तिलमालतीपुष्पयोरिवेति ॥२०५८॥ अव आह- वृत्ती एवमुवओगलिंग गोयम ! सवप्पमाणसंसिद्धं । संसारीयरथावरतसाइभेयं मुणे जीवं ॥२०५९॥ जइ पुण सो एगो चिय हवेज वोमं व सवपिंडेसु । गोयम ! तदेगलिंगं पिंडेसु तहा न जीवोऽयं ॥२०६०॥ ॥४९३॥ नाणाजीया कुंभादयो ब्व भुवि लक्षणाइभेयाओ। सुहदुक्खबंधमोक्खाभावो य जओ तदेगत्ते ॥२०६१।। जेणोवओगलिंगो जीवो भिन्नो य सो पइसरीरं । उवओगो उफरिसावगरिसओ तेण तेऽणंता ॥२०६२॥ एगत्ते सव्वगयत्तओ न मोक्खादओ नभस्सेव । कत्ता भोत्ता मंता न य संसारी जहाऽऽगासं ॥२०६३॥ एगत्ते नत्थि सुही यहूवघाउत्ति देसनिरुउब्य । यहुतरबद्धत्तणओ न य मुफो देसमुक्को ब्व ।।२०६४ा जीवो तणुमेत्तत्थो जह कुंभो तग्गुणोवलंभाओ । अहवाऽणुवलंभाओ भिन्नम्मि घडे पडस्सेय ॥२०६६॥ तम्हा कत्ता भोत्ता यंधो मोक्खो सुहं च दुक्खं च । संसरणं च यहुत्तासव्वगयत्तेसु जुत्ताई ॥२०६६।। 'एव'मित्यादि सुखोन्नेयेति ।। आह-'यदी'त्यादि । यदि पुनः संसार्यसंसारित्रसस्थावरादिमेदभिन्नो जीवसङ्घातः सर्वपि- ण्डेपु-सर्वमूर्तिमत्स्वेक एव स्याद् व्योमवत् क इव दोपः स्यात्, न चैतत्स्वाभिप्रायमात्रेण पृच्छयते, यत उक्तम्-"एक एव हि भूतात्मा, भूते भूते प्रतिष्ठितः । एकथा बड्या चैत्र, दृश्यते जलचन्द्रवत् ।।१॥ यथा विशुद्धमाकाश, तिमिरोपप्लुतो जनः । सङ्कीर्णमिय मात्राभिभिन्नाभिरभिमन्यते ।।२॥ तथेदममलं ब्रह्म, निर्विकल्पमविद्यया । फलपत्वमिवापन्नं, मेदरूपं प्रकाशते ॥३॥ ऊर्ध्वमूलमघाशाख- ·रिपार फोठ्यानार्य प्रती गौतम- गणधरः ॥४९॥ ॥४९२॥ रीरसहचरणस्थानादितो जीवस्य शरीरे तदुपचारः, इदमपि चान्यदनुश्रूयते एव-गत: स जीयो दयतामिदं शरीरमिति । 'णाणादी'- स्पादि ॥ यतचायं मानादिगुणो भाणतस्तस्मान्न देहोऽयमिति नास्यायमेवार्थः, मूर्तिमच्याच घटवत् , तथा देहदियातिरित्तो विनाया तदुवलदी त्यादि वक्तव्यमिति गाथार्थः ॥२०५४-५५।। तदद्याप्यप्रतियुध्यमाने गौतमस्वामिनि भगवानाह- जीवोत्यि वओ सचं मव्ययणाओऽवसेसवयणं व। सव्वण्णुवयणओ वा अणुमयसवण्णुचयणं व ॥२०५६॥ भयरागदोसमोहामावाओ सचमणइवाइं च । सव्यं चिय मे वयणं जाणयमज्ज्ञस्थवयणं व ॥२०५७।। कह सवण्णुत्ति मई जेणाहं सव्यसंसयच्छेई । पुच्छतु व जं न जाणसि जेण व ते पचओ होजा ॥२०५८।। 'जीवो इत्यादि । जीवोऽस्तीति वचः सत्यं, मद्वचनत्वाच्छेपवचनवत् , यचासत्यं न तन्मद्वचनं, यथा कूटमाक्षिवचनं, सत्यं जीचोऽस्तीति वचः, सर्वत्रचनत्वावदनुमतमर्वज्ञवचनवत् , अनुमतं च तत्सर्वज्ञवचनं चानुमतसर्वज्ञवचनं, अत्रानुमतग्रहणं साभि- पायर्क, जैमिनिमनूपवर्षायाप्ताभ्युपगमात् । तथा-'भ' त्यादिः ॥ सर्व मद्वचः सत्पमनतिपाति च भयरागद्वेपमोहरहितत्वात् , पथितस्यामयस्य प्रादुर्भयरागद्वेषयतः सत्पथोपदेशवचनवदिति गाथार्थः ॥२०५६-५७॥ भगवांस्तमारेकते-'कहे त्यादि ।। कथमहं | सर्वशो, न कशिदिनि मन्पसे, ततश्रासिद्धं प्राग्हेतुद्वयमिति, उच्यते-जेण संसयच्छेत्ता, प्रयोग:-सर्पझोऽई सर्वसंशयच्छेदित्वात् , दृष्टान्ताभावतोऽनन्वयो नाम दृष्टान्तदोपः इति चेत् , तन्न, प्रत्यक्षत्वादविप्रतिपत्तेश्च किमत्रान्वयान्वेपणेन ?, प्रस्तावान्तरविषयत्वाद- नयान्चेपणस्य, न गेदेवमित्यत आह-'पुच्छेत्यादि, सष्टम् । द्वितीयोऽपि हेतु सिद्धः, तल्लिङ्गादर्शनात् , वद्धिशादर्शने च न तदनु मितारतिप्रमद्गो याचा चेति, यच्चाभ्ययायि न चोपमानेनेति तत्काम । अर्थापत्या तु प्रसंगतः प्रसाधिन एव, स्वस्थानेऽपीच्छादेः बुद्धि- .

·गौतम- गणधर: विशेषा कोट्याचार्य वृत्ती ॥४९३। ॥४९३॥ पूर्वकत्वाद्, आत्मानमन्तरेण च तदभावात् , न च स्कन्धा एव प्रयत्नवन्तः, तेषां प्रतिक्षणभङ्गुरत्वादनुसन्धानाभावाद्, वासनाया अपि द्वयोर्यास्यवासकयोदर्शनात् , विलमालतीपुष्पयोरिवेति ॥२०५८॥ अत आह- एवमुवओगलिंगं गोयम ! सव्वप्पमाणसंसिद्धं । संसारीयरथावरतसाइभेयं मुणे जीवं ॥२०५९॥ जइ पुण सो एगो चिय हवेज वोमं व सव्वपिंडेसु । गोयम ! तदेगलिंगं पिंडेसु तहा न जीवोऽयं ॥२०६०॥ नाणाजीवा कुंभादयो व्व भुवि लक्खणाइभेयाओ। सुहदुक्खबंधमोक्खाभावो य जओ तदेगत्ते ॥२०६१।। जेणोचओगलिंगो जीवो भिन्नो य सो पइसरीरं । उवओगो उफरिसावगरिसओ तेण तेऽणंता ॥२०६२॥ एगत्ते सव्वगयत्तओ न मोक्खादओ नभस्सेव । कत्ता भोत्ता मंता न य संसारी जहाऽऽगासं॥२०६॥ एगत्ते नत्थि सुही यहवघाउत्ति देसनिरुउब्व । बहुतरबद्धत्तणओ न य मुक्को देसमुक्को व्व ।।२०६४॥ जीवो तणुमेत्तत्थो जह कुंभो तग्गुणोवलंभाओ। अहवाऽणुवलंभाओ भिन्नम्मि घडे पडस्सेव ॥२०६५॥ तम्हा कत्ता भोत्ता बंधो मोक्खो सुहं च दुक्खं च । संसरणं च यहुत्तासव्वगयत्तेसु जुत्ताई ॥२०६६॥ 'एव'मित्यादि सुखोन्नेयेति ॥ आह-'यदी'त्यादि । यदि पुनः संसार्यसंसारित्रसस्थावरादिभेदभिन्नो जीवसङ्घातः सर्वपि- ण्डेपु-सर्वमूर्चिमत्स्वैक एव स्याद् व्योमवत् क इव दोषः स्यात् , न चैतत्स्वाभिप्रायमात्रेण पृच्छयते, यत उक्तम्-"एक एव हि भूतात्मा, भूते भूते प्रतिष्ठितः । एकधा बहुधा चैत्र, दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥१॥ यथा विशुद्धमाकाशं, तिमिरोपप्लुतो जनः । सङ्कीर्णमिव मावामिभिन्नाभिरभिमन्यते ।।२।। तथेदममले ब्रह्म, निर्विकल्पमविद्यया । कलुपत्वमिवापन्नं, मेदरूपं प्रकाशते ॥३॥ ऊर्ध्वम्लमघःशाख- ·गौतम- गणधर: शिवार फोनागार्य ॥४९४॥ ॥४९॥ मगत्यं प्राहरव्ययम् । छन्दांमि यस्प पनि, यस्तं वेद स वेदवित् ।।४॥ पुरुष एवेदग्नि सर्व यद् भूतं यच भाव्यं उतामृतत्वस्ये- शानो यदन्नेनातिरोहति यदेजति यन्नजति यरे यदन्तिकै यदंतरस्य सर्वस्य यदु सर्वस्यास्य बाह्यतः" इत्येवमादि, उच्यते, गौतम ! नस्योम एलिज-एफसमा पिण्डेपु-मूर्तिमत्सु भावेषु यथा तथा नायं जीरः सर्वपिण्डेष्वेकलिङ्ग इति गाथार्थः॥२०५९-६०॥ प्रयोग:-'नाणे त्यादि । भुवि नाना जीवा लक्षणादिभेदात् कुम्भादय इव व्यतिरेकेण खं, यतश्च तदेकत्वे सुखदुःखबन्धमो. पादरमरवः माप्नोति, नारफेन्द्रजीयोरेकन्वान उदभावः, संसारमुक्तजीवयोश्चैकत्वादेकभावः, चशब्दात्कर्षभाव इति गाथार्थः।२०६१) कथं च लक्षगमेदः । इत्पत आह-'जेगे'स्यादि । जीवो छुपयोगचिह्नः, स चोपयोगः प्रतितनु भिन्नोऽनुभूयते, कथं ?-उत्क- पपिर्षदर्शनात, नेन तद्भेदानेऽनन्ताः, उपयोगो नैकस्ततच जीवा अपि अनन्ता इति। प्राग्गाथापश्चाई व्याचिख्यासुराह-पगत्ते' इत्यादि । एकत्ये न गुसदुःखबन्धमोक्षाः मांगतत्वान्नमस इव, व्यतिरेकेणास्य देवदत्तः, न च सर्वजगत्सर्वंकत्वे कर्त्ता भोक्ता मन्ता मंमारी पा, अन एर गोलद्वन् । 'एगत्ते'इत्यादि । अपि चैकानेकत्वै मुक्तामुक्तजीवराशेरम्युपगम्यमाने नत्थि मुहीति पक्षा, बहू- पपातत्याइ। यो यो पढ्नरोपपानः म स न मुग्पी, यथा सर्वाङ्गापपरोगावृतोऽन्यत्रैकाहुल्यग्रमात्राद्, व्यतिरेकेण संनिहितमुख- माधनमामग्रीको निम्तो देवदनः, न चात्मकत्ये मुक्तः, बहुतरपद्धत्वाद, संसारिजीवापेक्षया, इह यो बहुतरबद्धो नासो मुक्त इति ग्यान्दियने, न चामुक्तः मुखमथुने, यथा सोंगशीलितः पुमानन्यत्रागुल्यप्रैकदेशात् , यश्च मुक्तो नासी बहुतरोपनिबद्धो, न च ख. मनिकन्धनी, पयाग्नीलिनो विष्णुमित्र इति गाथार्थः ॥२०६२-६४।। अपि चाद्वैतवादिन् ? 'जीय'इत्यादि । वपर्यन्तदेहमात्रव्यापी जीरा, तगुणोपलन्ये, घटयन् तन्मात्र इत्पर्यः, यश्च यत्रासन् न तस्य तत्र गुणोपलब्धियथाऽमेरम्भसि, यद्वा तनुमावव्यापी जीयो ·गौतम- गणधरः विशेपाव कोट्याचार्य वृत्ती ॥४९५॥ ॥४९५॥ पहिस्तद्गुणानुपलब्धेः घटात्मनि पटवत्, यश्च यत्रास्ते न तस्य तत्र गुणानुपलम्भो, यया स्वाकारे घटस्येति गाथार्थः ॥२०६५॥ 'तम्हा इत्यादि । तस्मात्कर्तृत्वादयो बहुत्यासर्वगतत्वयोः सतोर्युक्ताः, तदेवं प्रमाणसिद्धमेवंविशिष्टं च गृहाण जीयमिति गाथार्थः ॥ २०६६॥ यदा तु मन्यसे यद्यपि वेदपदविहितो जीवस्तथाऽपि पुनर्वाक्यान्तरेण बाधितत्वात्संशय एव मे श्रेयानिति, तदपि मा कृथाः, यतो वेदपदानामर्थ नैव जानासि त्वं, सम्यगई एव विपरीतार्थप्रतिपत्तेः, कथं पुनरिदमेवं ?, अत आह भाष्यकार:- गोयम ! वेयपयाणं इमाणमत्थं च तं न याणासि । जं विनाणघणो च्चिय भूएहितो समुत्थाय ॥२०६७॥ मपणसि मज्जंगेसु व मयभावो भूयसमुदउन्भूओ। विन्नाणमेत्तमायाभूपऽणु विणस्सइ स भूओ॥२०६८) अस्थि न य पेचसण्णा जं पुश्वभवेऽभिहाणममुगोत्ति । जं भणियं न भवाओ भवंतरं जाइ जीवोत्ति ॥२०६९।। गोयम ! पयत्यमेवं मन्नंतो नत्थि मन्नसे जीवं । चकंतरेसु य पुणो भणिओ जीवो जमथित्ति ॥२०७०}} अग्गिहवणाइकिरियाफलं च तो संसयं कुणसि जीवे । मा कुरु न पयत्योऽयं इमं पयत्थं निसामेहि ॥२०७१।। विण्णाणाओणण्णो विण्णाणघणोत्ति सव्वसो वाऽवि । स भवइ भूएहितो घडविण्णाणाइभावेणं ॥२०७२।। ताई चिय भूयाई सोऽणु विणस्सइ विणस्समाणाई । अत्यंतरोवओगे कमसो विष्णेयभावेणं ॥२०७३॥ पुचावरविण्णाणोवओगओ विगमसंभवसहायो। विण्णाणसंतईए विण्णाणघणोऽयमविणासी॥२०७४॥ नय पेच्चनाणसपणाऽवतिए संपओवओगाओ। विण्णाणघणाभिक्खोजीवोऽयं वेयपयभिहिओ॥२०७५॥ एवंपि भूयधम्मो नाणं तब्भावभावओ बुद्धी । तं नो तदभावम्मिवि जं नाणं वेयसमयम्मि ।।२०७६।।

·विशेपार गोव्यानार्य गौतम- गणघर: ॥४९६।। ॥४९६॥ अत्यमिए आइथे चन्दे संतासु अग्गिवायासु। किंजोइरयं पुरिसो? अप्पजोइत्ति निदिटो ॥२.७७॥ तदभावे भायाओ भावे चाभावओ न तद्धम्मो । जह घडभावाभावे विवजयाओ पडो भिन्नो॥२०७८॥ पसिं चेयपयाणं न तमत्थं वियसि अहव सव्वैसि । अत्यो कि होज सुई विण्णाणं वत्युभेो वा ॥२०७९॥ जाई दन्यं किरिया गुणोऽहवा संसओ तवाजुत्तो। अयमेवेति नवायं न वत्थुधम्मो जओ जुत्तो ॥२०८०॥ सचं चिप सचमयं सपरप्पनायओजओ निययं सव्वमसब्बमयंपियं विचित्तरूवं विवक्खाओ॥२०४१॥ सामन्नविसेसमओ तेण पयत्यो विवक्खया जुत्तो। वत्थुस्स विस्सरुवो पन्जायावेक्खया सव्वो ॥२०८२॥ छिन्नम्मिसंसयम्मी जिणेण जरमरणविप्पमुक्केणं । सोसमणोपवइओ पंचहिं सह खंडियसपहिं॥२०८३।। एवं कम्माईसुवि जं सामण्णं तयं समाउन्लं। जो पुण एस्थ विसेसो समासओ तं पवक्वामि॥२०८४॥ 'गोयमे' त्यादि । 'मन्नसी'त्यादि । 'अत्थी'त्यादि । गौतम! इत्यामन्त्रणं 'वेदपदानां' श्रुतिवाक्यानां 'अमीषां विव- शिवानां न य जाणासिनि नैवावयुध्यसे, किमित्यत आह-'अर्थ' अभिप्राय, किं कारणमित्याह-जं मन्त्रसित्ति संपन्धः, यस्मान्मन्यसे-पस्मादवयुष्यसे त्वं, किमित्यत आह-विज्ञानधन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्यसञ्झा- ऽस्नीति, अस वाक्यस्यार्थ एवं, यदुत 'विन्नाणघणोच्चिय'ति, अस्य व्याख्या-पृथिव्यादिभूतविज्ञानलवसमुदायो विज्ञानधना, पृधिन्यादिविवानदेशानां पिण्डीभवनमितिपावन, अवधारणं त्वात्मनो भूतातिरिक्तस विज्ञानगुणाश्रयस्थामावोपदर्शनार्थ, एतेभ्यो भूतेभ्य इति पृथिव्यादिभ्यः अन्यया जीवपर्यायवचनोऽपि भूतभन्दः श्रूयते, ततस्तेभ्यो मा भूत, एतदुक्तं भवति-न जैनानामिवाने- HROF2 ·गौतम- गणधर: विशेषारण फोट्याचार्य वृत्ती ॥४९७॥ ॥४९७॥ कसचसंघातपनो विज्ञानघनोमिगृह्यते वनस्पताविव, यदाहु:-"चक्राकं भज्यमानस्ये" (प्रज्ञा पद १) त्येवमादि, 'समुत्थाय' इति संभूय, अनेनाभूतविज्ञानप्रादुर्भावस्ते चेतसि विपरिवर्तते, पृथिव्यादिविज्ञानदेशानामपि समुदायनिमित्तपरिणामाङ्गीकरणं, न व्यस्ता- नामिवियावत्, तान्येवानु विनइयतीति तान्येव अनुविनश्यन्ति सत्पसायप्पनुम्रियते, न पुनरात्मवादिनामिव शरीरे विनश्यति समुत्थायान्यत्र यातीति, अत एवोच्यते-'न त्यसञ्ज्ञाऽस्ति' प्रेत्यभवो नाम नरकादिः, य एसायं प्रेत्य नारको देवो वाऽभवत् स मनुष्योऽधुना संवृत्त इत्येवं न भवाद्भवान्तरमस्तीत्युक्तं भवति, अत:-'गोयमे स्यादि ।। गौतम ! अमुं पदार्थ मन्यमानोऽस्य वाक्य- स्य मन्यसे' अवयुष्पसे 'जीव' आत्मा यदुत नास्ति भूताधिकः इत्येकमाशङ्कास्थानं, 'जं च पुणो' ति यद्-यस्माच्च पुनर्वा- पान्तरेषु भणितः पुनरति जीवः “न ह वै सशरीरस्य प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति, अशरीरं वा बसन्तं प्रियाप्रिये न स्पृशतः" इति वचनात्, अग्निहवनफलश्रुतेच "अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः" इति वचनादिति । आह च-'अग्गी'त्यादि पुत्पद्धं कंठं । उच्यते- 'मा फु' ति मा स्थाः संशयं, यतो न पदार्थोऽयमस्य, तस्मादमु पदार्थ सम्यगर्थमस्य शृणु वक्ष्य इति गाथार्थः ॥२०७१॥ 'विन्नाणे'त्यादि । विशिष्टं ज्ञानं विज्ञानं, ज्ञानदर्शनोपयोग इत्यर्थः, तस्माद्विज्ञानात् आत्माऽनन्य इतिकृत्वा विज्ञानधनः, 'सव्व- सो चावि' ति यदिचा सर्वतः प्रतिप्रदेशमनन्तानन्तविज्ञानपर्यायसंघातघटितत्वाद्विजानपन एवेति, एवशब्दाद्विज्ञानघन एवेति निपम्पते, विज्ञानपनानन्यत्वात्, अथवा शेपात्मसर्माणामपि सुखादीनां चेतोवृत्पनिरोधात् विज्ञानघनान्तर्भागोपदर्शनार्थ सर्वात्म- लिगोपसंग्रहार्थ या, स विज्ञानधनः 'भयति' उत्पद्यते 'भूतेहिंतो ति 'भूतेभ्यो' घटपटकटरधानाग्न्यादिभ्यो द्रव्येभ्यः सहका- रिभ्यः, कथं भवतीत्याह-घटविज्ञानादिभावेन, 'किममूलं प्रवर्तत' इति वचनात् ।। तान्येवानुपिनश्यतीत्यस्यार्थः-'ताई चियेत्यादि।

·विशेगा कोय्यानार्य गौतम- गणधर: ॥४९८॥ ॥४९८॥ स च रिवानपनस्तान्येव भूतान्यालम्बनभूतानि विनश्यन्ति सन्ति विनाशव्यवधानभाजि सन्त्यावृतिभाजि वा सन्ति 'क्रमशः' परिपाट्य 'विज्ञेयभावन नीलाघवयोधेन 'विनश्यति' व्येति, कदेत्याह-'अर्थान्तरोपयोगे पीताद्यवयोधोत्पचौ सत्यां, आत्मना राजदयूनिरेवास्त इति, तथा टेक एनायं त्रिस्वभावस्थितिरिति, आह च-पुवावरे'त्यादि गता। 'न मेत्ये'त्यादि व्याचष्टे 'नय' इत्यादि ।। न च प्रेत्यज्ञानसञ्जा' न च प्रगतनी नीलादिविज्ञानसञ्ज्ञाऽवतिष्ठते 'संपओवओगाओं ति वार्त्तमानिकपीतायाका- रोल्पनाविति, अर्याद्विभक्तिपरिणतिः, एतद्विमितत्वानस्याः, अतः 'विन्नाणे'त्यादि भावार्थकथनम् ॥ 'एवंपी'त्यादि । स्याद् बुद्धिः- एवमपीति एतेभ्य इत्यनेन प्रकारेण भूतयों विज्ञानघनः प्रसजति, विषयभावभावित्लादिति, तन्न, यतः 'तदभावेऽपि' विपयात्यये- पि विमानं श्रुतायुक्तम् "अस्तमिते आदित्य याज्ञवल्क्यः चन्द्रमस्वस्तमिते शान्तेऽग्नौ शान्तायां वाचि किंज्योतिरेवायं पुरुषः १, आत्म- ज्योतिः ममाडिति होगच" ज्योतिरिति ज्ञानमाह, आत्मैव ज्योतिरस सोऽयमात्मज्योतिर्ज्ञानात्मक इतियावत्, अतो न ज्ञानं भूतधर्मः, अमुमेरार्धमाह-'अत्यमिते इत्यादि गातार्था । इतश्च-'तद'इत्यादि । नभूतयों विज्ञानघनः, तदभावे भावात् तद्भावेऽपि चाभावा- द, दृष्टान्तमानमाह-यथा घटस न पटो धर्मो, विपर्ययात्, प्रयोगः-विवक्षितर्मिधर्म एव विज्ञानघनः, तद्भावमावित्वाद् घटरक्तता- यद्, पतिरेकेण तु शून्यत्त्वमिति गाथार्थः ।।२०७८|| 'पसिंगाहा । 'जाई त्यादि ॥ एवममीपां गौतमेत्यादि, हे गौतमत्वं वेद- पदानामधं न वेत्सि, अथवा सर्वेषामपि, यतोऽभिमन्यसे 'अत्थो एएसिं होज्ज किं श्रुतिः १, किं वेदपदस्य शब्दपदमेवार्थो, यथा मेरीगन्दोऽयमित्येवानन्मात्रं, उत विज्ञानं, यथा मेरीशब्दो, घट इति वा, उत वस्तुभेदो यथा श्रुतिज्ञानानन्तरमूर्ख कुण्डलौष्ठायत- धृतरूपाय घट इति प्रत्ययः, उत जातियथा गौरिति, उत्त द्रव्यं यथा दण्डी, उत क्रियां यथा धावतीति, उत गुणः यथा शुक्ल इति,

·गौतम-
गणधरः
॥४९९॥
'इति' एवं तय मंशय एतेषु, म चायुक्तः, तस्तुन एवमनरस्थानात्, कथमिति चेदुच्यते-'यतः यस्माद् 'वस्तुधर्म:' वस्तुपर्यायः 'न
विशेपार०
कोव्याचा युस्तः' न पटते, कथमित्याह-अयमेरै नैपायमिति चेत्येव, फिमिति चेदुच्यते-समित्मिकत्वाद्वस्तुनः, स्वपरपर्यायद्वारेण, वस्तुनि-
वृत्ती शेषण शब्दसम्मान तद्धर्मारधारणं युक्तं, स्पष्टयन्नाह-सव्यं चिय' इत्यादि ॥ 'यतों' यस्मात् 'नियतं निश्चितं सर्वमेव वस्तु
सत्मिक, क्यापेक्षयेत्यत आह-वपरपर्यायापेक्षया, सामान्यायेक्षयेत्यर्थः, तथा सर्व घस्तु असर्वमयमपि, विशेषविवक्षया, स्वप.
॥४९९||
र्यायाऽपेक्षयेत्यर्थः, एवं निरिक्तरूपं वस्तु, अनेकान्तव्यस्थानादिति गाथाः॥२०७९-८१॥ निगमयनाह-'सामने त्यादि । तेन
पदार्थों गायों युक्तः, किंपिशिष्टः ? इत्यत 'आह-विश्वरूप. नानाकारः, सपरपर्यायापेक्षयेत्यर्थ इति गाथार्थः ॥२०८२॥ तदेर-
मपनीताशेपाराङ्ग इन्द्रभूतिविस्मयमगमत्-अहो भगवान् सर्वज्ञ इति, दुरुस्तं पार चिन्तितं भापितं चासीत्, करोति च ममायमधुना
नेत्रयोः शरशीपोत्सामिति निर्मिनग्रन्धिरसोचत्-भगवन् । यद्यहं योग्यः, अनज्यायास्वयेक्षितः । मह्यं प्रदीयतामेपा, ततः का
कालयापना १ ॥१॥ 'छिन्नम्मी'त्यादि पुनद्धं कण्ठ्यम् । 'सः' गौतमस्वामी 'प्रवाजित: पापा जितः मनजितो-दीक्षा प्रतिपन्ना,
किरिशिष्टः ? इत्याह-श्रमणः 'नासंयतः प्राजतीति वचनाव, किमेकाकी १, नेत्याह-पञ्चभिः शतैः सह परियतः खण्डिकानां-
छात्राणां, अनेन तेपामन्ताद् अन्तानुपायिनं पर्द्धमानमाहेति गाथार्थः ।। एकादशैतानि यादस्वानकानि भनिष्पन्त्यत आइ-'एच'मि-
त्यादि।। अनेनजीवनमाग्नेन कर्मादिधपि यत्तुल्यं तुल्ययोगक्षेमं तत् स्वधिया समायोज्यं, न तु सायादभिधासते. अन्यगौरवमयात्, यः
पुनर्यन कर्मादिद्वारे विशेषः संक्षेपतस्तं तु वक्ष्याम्येवेति गाथार्थः ॥२०८३-८४॥ 'जीवेत्ति दारं ।। पढमो गणधरो गओ॥१॥

·विशेपार कोव्यागार्य पत्नी गौतम- गणधर: ॥४९८॥ ॥४९८॥ सप विनानधनस्तान्येव भूतान्यालम्बनभूतानि विनश्यन्ति सन्ति विनाशव्यवधानभाजि सन्पातिभाञ्जि वा सन्ति 'क्रमशः' परिपाट्या 'विज्ञेयभावेन' नीलाययोधेन 'विनश्यति व्यति, कदेत्याह-'अर्थान्तरोपयोगें' पीतायक्वोधोत्पत्तौ सत्यां, आत्मना वजहद्वृत्तिरेगास्त इति, तथा होक एवायं निस्सभापस्थितिरिति, आह च-पुञ्चावरे'त्यादि गतार्था। 'न प्रत्येत्यादि व्याचष्टे 'नय' इत्यादि ॥ न च प्रेत्यज्ञानसज्ञा' न च प्रगतनी नीलादिविज्ञानसज्ञाऽवतिष्ठते 'संपओवओगाओ' ति वार्तमानिकपीतायाका- रोत्पत्ताविति, अर्धाद्विभक्तिपरिणतिः, एतद्विमितलानसाः, अतः 'विन्नाणे'त्यादि भावार्थकथनम् ॥ 'एवंपी'त्यादि ॥ साद् बुद्धिः- गयमपीति एतेभ्य इत्यनेन प्रकारेण भूतपर्मो विज्ञानघनः प्रसजति, विषयभावमावित्लादिति, तन्न, यतः 'तदभावेऽपि' विषयात्यये- ऽपि विज्ञानं श्रुतायुक्तम् “अस्तमिते आदित्ये याज्ञवल्क्यः चन्द्रमखस्तमिते शान्तेऽग्नौ शान्तायां वाचि किंज्योतिरेवायं पुरुषः १, आत्म. ज्योतिः सम्राडिति होगाच" ज्योतिरिति ज्ञानमाह, आत्मैव ज्योतिरस सोऽयमात्मज्योतिर्ज्ञानात्मक इतियावत्, अतो न ज्ञानं भूतधर्मः, अमुमेनार्धमाह-'अत्यमिते'इत्यादि गातार्था । इतथ-'तद'इत्यादि ।।नभूतधर्मो विज्ञानघना, तदभावे भावात् तद्भावेऽपि चाभावा- त, दृष्टान्तमानमाह-यथा घटस न पटो धर्मो, विपर्ययात्, प्रयोगः-विवक्षितर्मिधर्म एव विज्ञानधनः, तद्भावमाविस्वाद् घटरक्तता- य, व्यतिरेकेण तु शून्यत्वमिति गाथार्थः ।।२०७८॥ 'एसिंगाहा ।। 'जाई त्यादि । एवममीप गौतमेत्यादि. हे गौतम! त्वं वेद- पदानामर्थ न वेत्सि, अधया सर्वेषामपि, यतोऽभिमन्यसे 'अस्थो एएसि होज्ज किं श्रुतिः १, किं वेदपदस्य शुन्दपदमेवार्थो, यथा मेरीशब्दोऽयमित्येतारन्मात्र, उत विज्ञान, यथा भेरीशब्दो, पट इति वा, उत वस्तुभेदो यथा श्रुतिज्ञानानन्तरमूर्यकुण्डलौठायत- वृत्तरूपाय घट इति प्रत्ययः, उत जातियथा गौरिति, उत्त द्रव्यं यथा दण्डी, उत क्रियां यथा धावतीति, उत गुणः यथा शुक्ल इति, KROACM