Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Sharma,premlata

Shastri,shrivanmalidas · 2012/10

PDF Proofread

Front matter

पृष्ठ-संख्या ... ... १४-१६ १७ ... २१-३० - १ २-१७ मुख्यानुक्रमणिका प्रथमखण्डम् (भूमिकादि) विषयः १. आशीर्वचनम् २. चित्रप्रशंसा ३ ग्रन्यकर्तुः परिचयः प्रन्यकर्तुनिवेदनम् ५. सम्पादकीयम् । ६. चित्रकाव्यमीमांसा द्वितीयखण्डम् (मूलग्रन्थः) १. (मूलग्नन्यस्य) अनुक्रमणिका २. माङ्गलिमबन्धाः (अप्टो) ३. आयुधवन्याः (अष्टौ) ४. विष्ण्वायुधवन्याः (प्रयोदश) ५. प्रकीर्णवन्याः (षड्विंशतिः) वतीयखण्डम् (अनुवन्धौ) प्रथमोऽनुबन्धः ( मन्थकृत्प्रणीवलघुकाव्यानि ) श्लोकसंख्या १. भक्तकपणपचरितम् २. एकानेश्वरकथा ३. धर्मगुप्तचरितम् ४, रेणुकाचार्यचरितम् १६ ५. एफलिङ्गचरितम् ६. दाशाहंराजकथा ७. श्रीरामचरितम् (अपूर्णम्) द्वितीयोऽनुबन्धः (समस्यापूर्तयः) समस्या श्लोकसंख्या १. इन्दुरिन्दीवरायते २. काला करालोश्थना १ ३. काव्यमाधुरी किमाम तप्तं तपः ६०-१११ ... ... ११९-२२ ૨૨૨-૨૩ १२३ १२३ ૬૨૪-૧૬ ४ १ १२७ " ७ १२८ पूठ-संख्या " " १२९-३० ८ or " १ " " ४ १ । " ८ समस्या श्लोकसंख्या ५. किमदेति रविद्वयम् ६. कोटिका यारणायते ७. कुशलीभवन्तु ८. कोऽपि गोपतनयो नमस्यते २ ९, क्रमादमतायते ... ३ १०. क्षाराप्यहो! परिणता मपराम्बुधारा ११. खेलतु १२. चन्द्रोदय नृत्यति चक्रवाको १ १३. चन्द्रोदये रोदिति चक्रवाको १४. चतश्चमत्कृतिकरी प्रसरोसरीतु ३ १५. भोवनं भारभूतम् १६. तोरे तोरे तरोतरी १७. तंजसी न पुनरस्तु बैतसी १८. दमयन्ती १९. पावन्ति करया दिशि १ २०. न कालिदासादपरस्य वाणी २१. नरि नरि विजया वस्तुतः साविरस्तु २२. नारी नदी युधजनरवगाहनीया १ २३. पावो हिमशीतलः २ २४. पाण्डवं पण्डमेव २५. पिपीलिका चुम्बति चन्द्रविन्धम् २६. पूषा विभूषा दिवः ३ २७. यलीयसी केवलमीश्वरेच्छा २८ भयतु भूतये भारती २९. भारती जयति ३०. मूरियं भूरिमाया ३१. माफदक्षानमध्ये दन्तिनः संचरति १ ३२. मृगात् सिंहः पलापते ३३. मेदन मे रोचते ३४. पत् प्राप्म नाप्यं परम् ३५. पावत् समुम्गम्भते ३६. यावन पत्तै पदम् ८ रक्षेदोमहारी हरिरमरयररोतिः पोग्तिं माम् २८. राष्ट्रोपती यायशाः ३९. पथः पवारमिरति १ । १ ... " ४ ४ १४० १४०-४१ ७ १४२-४३ १४३ " ... ..

श्लोकसंख्या ४ ... पृष्ठसंख्या १४३-४४ १४४ १ " १ " ४ समस्या ४०. विन्दति सुखम् ४१. वीणाप्रवीणमिह वस्तु ममापिरस्तु ४२. शतचन्द्रं नभस्तलम् ४३. शतसूर्य नभस्तलम् ४४, शेते करी मशकपादविपादिकायां ४५. संस्कृतं राष्ट्रभाषा ४६. साहित्यरलाकरः ४७. हारे हरे हिमकरे मकरे करे च ४८. हिमवानद्य फम्पते प्रन्यान्तमङ्गलम् " ४ १४५ " ... ... २ २१ १ "

आशीर्वचनम्
अनन्त श्रीविभूपितजगद्गुरुशंकराचार्यकाशीसुमेरुपीठाधीश्वरस्वामिमहेश्वरा-
नन्दसरस्वतीपादाना (कवितार्किकचक्रवर्तिपण्डितमहादेवशास्त्रिणाम्)
ब्रह्माण्डाग्निष्पतन्ती सुरपतिसदन प्लाययन्ती सहस्र-
र्धाराणा भूतल द्राग्गमयितुमखिल नागलोक प्रचण्डाम् ।
आकाश व्यश्नुवाना नगपतिसुतया साद्भुत दृश्यमाना
गङ्गा भ्रान्ता दधानश्चिरमतुलजटाकानने न शिवोऽव्यात् ॥१॥
धातुलौकात्पतन्ती विपुलजलमहापूरमुढेलयन्ती
स्वर्लोक द्या समग्रा धरणितलमिद मज्जयन्ती वितण्डाम् ।
साश्चयं वीक्ष्यमाणा गिरिवरसुतया जाह्नवी थ्यूढदो
कान्तारे जाटजूटे चिरमिह वियशा बिभ्रदव्याच्छिवोध ॥२॥
धाराभि स्फूजिताभिस्त्रिभुवनमतुल घ्याप्नुवाना त्रिमार्गा
गर्जातर्जा सृजन्ती प्रलयघनघटाटाट्यमानाट्टहासाम् ।
श्रीमान् भूताधिनायो गिरिवरतनपादृष्टसरम्भभूमा
जूटारण्यककोणेऽणुकमिव भवताभ्रामयन्भतये व ॥३॥
सावष्टम्भाट्टहासा सघनघनघटासम्पनीपत्यमाना
धाराटोपोत्कटाग्रहिणकरकतो व्यश्नुवाना विहाय ।
दध्माता सचित्र हरहृदयहरासभ्रमारम्भभूमि
गङ्गा बिभ्रद्गणाप्र पशुपतिरवताखेलयन् हर्पयन्न ॥४॥
गातो गभराक्रमोत्सवसह शश्वन्नवीनोदय
सुश्लिष्ट समलकृतो रसमहाभूपाललक्ष्मोनिधि ।
साश्चर्य हृदयोपलब्धिनगरीसिंहासनासादित
सभाय्य शिवयो रसालमधुरो यन्य स कोऽभ्युज्ज्वल ॥५॥
विद्याधर्मवयोऽतिगेन तपता सूक्ष्मेक्षिका तन्यता
हस्वेनापि गरीयसा फवयता मूर्धानमुधुन्वता ।
अन्तर्गर्भवसुन्धराप्रतिभटप्रज्ञासमजाजुया
बन्या केऽपि समुद्धृता सुकविना वेद्या विदा वन्दितं ॥६॥
साहित्य परितो जिहीपति तत सन्धिरसते मोहन
मध्ये मानसमुन्निनोपति धिया वैयाकुलों कालिकाम् ।
नवाधित्सति काचनापि सरसा सश्लाघनीया दर्जा
सद्भो कोदृगसो प्रयन्धरचनामोदाय यन्धोद्यम ॥७॥

वर्णाली विबरीभरीतु कुटिला चर्तुं मूर्धव्ययां पास्पर्धातु रसेश्वरः स्परचना बन्धोद्धतां भावयन् । नो रीतिर्न च वृत्तिरस्ति न रसो नालाकृतिनों गुणाः फाटाट्या विकटाटवी विटपिनां वेतालमालाकुला ॥८॥ सत्यं पल्पितमस्ति तत्र भवतोऽशस्तस्य कस्यापि ते द्राक्षामम्लतरां वदन्ति कृपणाः थान्ताः परास्तोद्यमाः। शारदे ब्रह्मणि साधिकारपचतां क्लिप्टक्रमाभ्यासिनां बधाली विजरीहरीति मुभगा विद्येश्वराणां मुझे ॥९॥ खेलत् कौशलमुल्लसत्पदघटाटोपं भव्युत्क्रम- द्घाट्याक्षरगह्वरं सुघटितं व्युत्पत्तिशक्तिप्रभम् । मानार्यप्रतिरूपदर्शनसुधाधाराभिषेकोत्सवं काव्यं बन्धुरबन्धविभ्रमचरं कश्चित्कृती रोचयेत् ॥१०॥ मस्त्ययं मधुरो रसोन जनयत्यम्लं विनोदन्यता कि वका गतिरक्तस्मितमुदं नोद्भावयत्युज्ज्वलाम् । काकानां निनदा भवन्ति कृतिनः पंकध्वनीनां रती पक्षस्तदिहादिमः कलयते राधान्तशुद्धान्तताम् ॥११॥ पन्धाः केचन सन्ति येषु निहिताः शृंगारसाक्षास्क्रिया भावोद्वन्धयशाप्नयन्ति रजनी कोशेषु के नालयः । नेपाल निजवभवाय स विभू रागानुबन्धं विना बन्ये शाव्यकथोत्तरङ्गसुभगे फस्मात्सखे नादरः ॥१२॥ पर्णाली विकटाटवी सुपरिता गुल्मेऽन्यताधायिनी रूपन्यासविकल्पकल्पनकलाः फालेङ्गिताश्चिमणे । विन्यासोद्भटपाटवोत्कटलसल्लापण्य-पूर्णाणवे निध्येया न भवेयुजितगुणा बन्धाः कयं स्फूजिताः ॥१३॥ यंयाधी नहि यागुरा प्रभयितुं शक्नोति बन्धोधुरा कामं सा सुषमाभिरामरमणी संजायतां घट्टिता। फिन्त्वानन्दमहोत्सवाय महते मौनाडुबन्धाः शुभा यातायुजमानसस्य सुचिरं भूपो भवन्त्येकलाः ॥१४॥ भीमद्भारतकूटफूटघटितं पनाग द्धृतं सिंधलण्डनसायकोटिकुटिलं हरम्बवन्तोफ्टम् । पिष्टप्लुप्टविदुष्टमुष्टिभितुरं प्राभञ्जनेगह्वरं यन्धौनयमिदं विभावयन भो टिन्छटाक्षेपणः॥१५॥ सयों पातुमणः क्रियादियिपुलो जिहाजिरे राजते विश्वास्ततितपत्तपः प्रमुदिताः पीडन्ति कण्ठस्थिताः ।

करसज्ञा विलसन्ति प्रत्ययघटा स्वान्तान्तरालाम्बर येषां ते विभवो भवन्ति कृतिनो बन्योस्कटेकानने ॥१६॥ अङ्गारे रसराजवैभवभरे वात्स्यायनेनोख़्ता बन्धा केचन केचिदनभवता योगेश्वराणा क्रिया । फिन्तु प्रस्तुतबन्धबन्धनविधौ नाडिन्धमे ध्यायतों सिद्धाना गतयो जयन्ति सफला लावण्यलीलाञ्चिता ॥१७॥ माषद्वस्तुविचिचित्रणकला आश्चयंसोमातिगा रेखावर्णविभूषणा सुघटिता धावन्ति वृत्ताङ्किता । बात सजनपन्ति वाच्यभरितां कश्चिद् रहस्पाइकुरै- रन्यरत्र विमोहमाग्नहृदय कुड्यैरिव स्थीयते ॥१८॥ पभान् भावभरोत्तरङ्गहृदयान् विस्मरतासस्कृतान् प्रत्यावृत्तिविलक्षणक्षणचणावर्णावलोवन्धत । उपाटयानुगुणा नयन्ति पदयों ये सन्मनीषाजुप- स्ते पन्या कवयो जयन्ति जगतो ते कुर्वते कोसिताम् ॥१९॥ पन्धेभ्योऽस्तु नमो नम' कामयता पुण्यात्मलाभश्रिया बन्धदम्य प्रतिपादमुखतधियोऽविना समजागृहान् । अन्यासश्चिरमप्रकर्षभरितान् सभावयदम्यो दृढान् ग्रीष्मात्युष्णरजश्चयोदभवदघवातान् ददयो भृशम् ॥२०॥ जन्मभ्योऽगणितेभ्य एत्य सुकृतदातान् परा निर्मिती कुर्वाणा विजनोत्सवा कवयता मूनि स्थिता सूरय । स्वम्यस्ता सरलप्रवन्यरचनालीलाविलासक्रमे नून कलयन्तु बन्धसरितो गाद रसोदञ्चिता ॥२१॥ अर्थानां शतक सहस्रमयवा लक्ष च कोटि तया सत्याभावमनर्गल प्रसुवते पद्यामिका घेनद । एकके प्रतिभाजषा कवयतां वाग्देवतानुग्रहा बधा या कृता जयन्ति कवने पूर्ण के इष्टा कृती ॥२२॥ शस्याली सुभगा शरत्प्रसमरां पक्वां मनोहारिणी सीमासीमफलप्रसारसरसा गुच्छाच्छमालालकाम् । स्तन्याडम्बरशालिनी फलयते मद्वत्प्रहृष्टो गृही सद्वद्वन्धमहोत्सव वितनुते पुण्यात्मलाभ कवि ॥२३॥ शम्दोमरसत्त्रयेण गमयत्येक ऋनव्युत्क्रम- रथ नीरजनि विमूढतनय शीतोद्भव पङ्कनम् । भावाद् भास्करर्दवत गणमहो द्वाम्यां तथा जीवन त यो धेत्ति सुघीय स विजयी सवत्सरोत्रायधि ॥२४॥ प यो गङ्गामुददोधरद्रसमसौ पुष्णाति सीईयरो हार एपम्पर्यघ. परमिदं पत्तेऽप्रणोदेवता। बोम्यद्गौरगुणासिन्पुरमराधोशाचिताधिनः सुभा माङ्गल्यं तनुतां शिवान्विततनुः सर्वशक्तिः श्रिया ॥२५॥ इयं कामधेनुस्तथाहि (क्रमेण) गङ्गारसमसौ पत्तेऽप्रणीगारगुणामरा। ईशाचिताहियाङ्गल्यं तनुतां तनुतां शिवा ॥१॥ तीयेंश्वरो रूपमुपर्यधो धत्तेऽप्रदेवता । अभ्रसिन्धुमराधीशाचिताशिघ्रस्तनुतां शिया ॥२॥ (व्युत्क्रमेण) सर्वज्ञशक्तिस्तनुतो माङ्गल्यं रामदेवता । पत्ते परं रूपहारमसो रसमदीपरत् ॥१॥ श्रिया शक्तिवितनुतां मां सुभा गौरदेवता । पते परमिदं रूपं हारं पुष्णात्यसो रसम् ॥२॥ एषा दिक (आर्या) गङ्गामद् रसहारं रूपं पतेप्रणीर्दीव्यद् । गौरगुणाधीशाचिस्तनुतां वितनुशंशक्तिः प्रीः ।।५।।

,
॥ ईॐ श्रीः ।।
चित्रप्रशंसा
गोकर्णवासिब्रह्मपिंदैवरातमहोदयानाम्
वेदमन्नद्रष्टुब्रह्मपिदवरातमहोदय-"दहृदयम्" इतिनामकस्वोयग्रन्ये विन्दु-रेखा-
संख्या-अक्षर-चित्र-वर्ण-मुद्रा-इति-सप्तसंकेतानां वेदार्याभिगमे सम्यगुपयोगिरवं व्याख्यातम् ।
अपूर्वो अन्योऽयमद्याप्यप्रकाशितः, नकदेशीया द्वानिशच्छ्लोकास्मिका चित्रसंवन्धिनो कलेयं
ग्रह्मपिभिर्महदनुग्रहेण प्रस्तुतप्रन्ये प्रकाशनार्य प्रदत्ता। चित्रकाव्यसंग्रहप्रन्येऽस्मिंश्चित्रस्य
संकेतभाषायाः शास्त्रीयविवृत्या सुधीपाठकाः परमुपकृता भविष्यन्तोति मन्ये ।- सम्पादिका]
"चिनं" रूपकसत्प्रतीकगुणकं मामानुरूपार्यक
शाब्दस्यापि सदर्यवस्तुपरकं वाचश्व वाच्यार्यकम् ।
प्रत्यक्षं च परोक्षमान्तरतमं तच्चापरोक्षार्यकं
प्रत्नं सत् प्रतिविम्ववत् सुरचितं तत्त्वेन लपायकम् ॥१॥
चित्रं रूपकलाकृतलिपिमुखात् सद्विन्दुरेखाकृतेः
लोकेऽस्मिन् सुविचित्रमावरचितं वर्णः पुना रञ्जितम् ।
बिम्बप्राहकयन्त्रतः सुनिपुर्ण धायामुखेनाचिंतं
प्रत्यक्षं प्रतिबिम्बमेव सकले सद्वस्तु सद्रूपकम् ॥२॥
सहिन्दोः प्रतिरेखयाङ्कपरया तत्त्वाप्तया सद्धस्यया
साक्षादक्षरतोऽभिधानुगुणतो नामानुरूपाहते. ।
वर्णलोहितशुक्लनीलगुणकः सन्मुद्रया भद्रया
वयं चित्रविचित्ररूपरचनायोगेन तत् संस्कृतेः ॥३॥
चित्रं तत् परवस्तुबोधपरकं सद्भुततत्वोच्चयात्
सनारूपगुणत्रियादिमुखतो भावानुरूपान्वयात् ।
जानादू भावनया क्रियाप्रमुखया युक्ताकृतेोगतः
शेयं तत् प्रतिकल्पितं कविवरस्तद् विश्वरुपाश्चितम् ॥४॥
चित्र वस्तुपरं प्रतीकमपरं श्रेष्ठं च लोकोत्तरं
सर्वाङ्गः सुमनोहरं सुललितं लावण्यसत्त्वाकरम् ।
सर्यापः परिपूर्णमेव सकलं सल्लक्षणासेच
सर्वाकर्षणसद्गुणः सुवलितं साध्यं सतां रोचकम् ॥५॥
सच्चित्रं हि परोक्षवस्तुगमकं वाच्यार्यसद्वाचक
तस्यालम्यनतो गवेषणमुखात् सवस्तुसम्प्रापकम् ।
छायामाग्रगुणाप्तलक्षणमुखाल्लक्ष्यार्यसन्दर्शक
याह्यान्तर्यपरात्मवस्तुपरकं तत्त्वप्रयादर्शकम् ॥६॥

प्रत्यक्ष परमावलम्बनमिदं शाने च सद्भावने
प्रत्येकेषु परार्थबोधरसदं ध्यानादिसत्साधने ।
प्राधान्यात् परबिन्दुवत् प्रतिभवेदस्तित्ववोधास्पदं
प्रामाण्यात् स्वपरायणं श्रुतिविदां चित्रं समर्थ स्वयम् ॥७॥
दृगबिन्दोश्च समन्वयात् सुललितं सन्दर्शनीयं हृदा
हृद्विन्दोः प्रतियोगतः सुकृतिना प्रजानचिद्योगिना ।
चित्रं तत् प्रतिचिन्तनीयमुचियात् सद्यः सुहृद्योगिना
पात्रं सर्वजनकह द्विकसने सर्वार्यसम्पावने ॥८॥
पूणे तत्परमात्मवस्तुनि विदां साक्षात्कृतेर्योगतः
प्रायः पूरुष-मानुपाविविधतां सच्छास्त्रदृष्टया दिशत् ।
पूर्ण सत्प्रतिमात्मकं विमृशता चिनं प्रमाणास्पदं
प्रत्नं सत्प्रतिपादकं सुविदुषां सद्वस्तुबोधप्रदम् ॥९॥
नीरूपस्य च वस्तुनः सुवचने तत्त्वानुरूपगुण-
नाम्ना कल्पितमाकृतेविरचितं वर्णादिना रजितम् ।
तहिन्यवनस्पतेरपि नृणां ज्ञाने च तन्माणे
तत्प्राप्तानपि वित्रमेव शरणं सवस्तुसम्प्रापणे ॥१०॥
सिंहव्याघ्रगजादिशब्दमुखतः धोनेण भूयः श्रुताः
सिंहाद्याः पशवः परोक्षकतया ते नाममानान्मताः ।
बाचा च प्रतिबोधिता अपि पर्वाच्यार्थबोधोचिताः
ते शस्तिग्रहमन्तरेण मनुजः प्राप्तुं न शक्य श्चिताः ॥११॥
चित्रं तु प्रतिरूपसत्वकलया भावप्रधानं स्वयं
चिच्छक्त्याऽञ्चितमूहितं प्रतिकृतेस्तद्विश्वरूपान्वयात् ।
दृश्यं ज्योतिषयोगतः समुदगादिन्द्वात्मचिद्दर्शक
दृक्छपत्या' भतिदृश्यता प्रातिपदं संबंधमादकम् ॥१२॥
लोकेऽस्मिश्च कलाकृतेः कविवरो लोकोत्तरं वस्तु सत्
सङ्क्तेन विमर्शयत्समदृशा तत्त्वादिबोधोद्यतः ।
यद् यद् भावयतोह सत्त्वमनसा तत्वप्रकाशोदये
सर्व तत् क्षमते स्वयं विरचितुं चित्र स्वभावान्वयात् ॥१३॥
याचानिर्वचनीयमप्यनु पदं वाच्यं च वस्तुप्रयं
नीरूपं च निरूपित श्रुतिमुखात् सद्भावतः संश्रुतम् ।
चिनेणापि सुरुपितं कृतिमुखात् सन्मानचिन्मुद्रया
नेत्रेण प्रतिदृश्यतामनुकृतेः सदेखया भद्रया ॥१४॥
सिद्धा चिनलिपिः प्रमाणनियता सदूपत्रोधोचिता
सिद्ध लौकिकवस्तुनि प्रकृतितः प्रत्यक्षतत्वाच्चिता ।
हेतुः स्यात् प्रतिस्पवस्तुविषये शब्दार्थसत्प्रत्ययाद्
अप्रत्यक्षयनस्पतिप्रभूतिके तनामरूपाययात् ॥१५॥

(१२)
प्रत्यक्ष च परोक्षमप्यतितत शारीरक स्वान्तर
सर्व वस्तु सचिनरुपलिपितस्तत्वेन बुध्येत् परम् ।
सिद्ध सविदि साधन लिपिमुख तद्गुप्तसङ्केतक
सामान्येन समस्तवस्तुनि भवेत् तद्वैदिक लौकिकम् ॥१६॥
नोल्पस्य हि वस्तुनस्त्ववगतो तद् रूपबिम्बादिक
न स्यात प्रत्ययकारण प्रकृतित सिद्धस्य पारोक्षत ।
सर्वापारमसत्त्वभावरमुखाशेयरमन्तत
बिन्दो पूर्णमुखानिरूपितमदो विज्ञायते विनत ॥१७॥
लोके वाङमुखतो यथा सममित सर्वार्यसम्प्रत्यय
शून्य वाऽग्रमभाव-मौनमपि तत् सत्प्रत्ययंकास्पदम् ।
मानेन प्रकटीकृत श्रुतिमुखात् सद्ब्रह्मतत्त्व विदा
वेदे पूर्णमद समयितमिद बिन्दुप्रतीकास्पदम् ॥१८॥
चित्र तत्प्रतिरूपतो रचनया सद्रूपित रेखया
सद्वर्णरुपवणंनादुपमित ज्ञात श्रुत कल्पितम ।
अङ्गहस्तपदाइगुलान्वितमुसरवाति सस्कृत
तत पूर्णाकृतमन्तरात्माणिना दृबिन्दुनालडकृतम् ॥१९॥
सिद्ध चित्रकलेव मूर्तिलिपित साध्यै च वस्तुन्यपि
प्रत्यक्षाकृतिरूपसर्वगुणतस्तन्मूतियलप्ते पुन ।
साजात्याप्तसवेतनात्मकलया व्यक्ते समुत्पादनात
कौशल्य स्वविशिष्टचित्रकलया सानन्यसाधारणात् ॥२०॥
सर्वप्राणिगतात्मनामभिमता सा चेतनाप्ता कृति
सक्तोपाधिकादेहकोशकरणं स्त्रीपवियाधाकृति ।
तद्वत् केवलतेजसात्मवपुषा तद्देवताना मुदे
प्रत्यक्षाधवलम्बन तनुरिय सम्भावने सविदे ॥२१॥
तेजोबन गुणात्मना दिविषदा रूणस्तात्विक
सिद्ध लोहित शुक्ल-नीलचिर मूर्तस्वरूप मतम् ॥
सत्य विश्वविचित्ररूपकलया सङ्केतसङ्कल्पित
सत्त्वाल्लोकविलक्षण च परम चित्रकलक्ष्य समम् ॥२२॥
सङ्गिय पर प्रधानमुदित शीर्ष शारोरे धित
सर्वार्थप परिप्रतिििहत शीर्षण्यसत्व श्रुतम् ।
सप्ताङ्गाप्तसमस्तसविदुदये प्राणात्मसरवाधित
सप्तप्राणगतेविशेपितमिद श्रेष्ठ चिदात्मोच्छितम् ॥२३॥
ब्रह्मण्य प्रथम शिरोऽत्र मुखग ज्ञानप्रधान स्वयं
ब्रह्मात्मोदितवेदवासुविहित चैतन्यसत्त्वान्वयम् ।
ब्रह्मात्मन्यपि पुरुषे मुसपर तद् ब्राह्मण सश्रुत
ब्रह्मेन्द्रात्मसु सविदे सुवचने मुख्य सदङ्ग भितम् ॥२४॥

तस्माद् ब्रह्ममुखात् समं समुदगात् तद् ब्रह्म वेदात्मकं
तस्मै ब्रह्मविदात्मने भगवते मुख्यं स्ववाक्सत्त्वकम् ।
तस्यां वाचि समस्तसविदुदयात् सत्वप्रकाशान्मुखं
तस्मिन् विश्वमिदं प्रतिष्ठितमिति प्रज्ञानमुख्यार्यकम् ॥२५॥
एक शीर्ष मिदं समस्तविषयः पूर्णोत्तमाङ्गं भवेद्
एकानेकबहुत्वविश्वमुखतः स्याद् विश्वरूपार्यकम् ।
एकद्विनिचतुष्कपञ्चकमुखै. पड्भिस्तथा सप्तभिः
साष्टाभिनंदभिस्तथैव दशभिः संकादशास्यात्मभिः ॥२६॥
विश्वः सार्य-सहस्रशोऽपि च मुखेः पूर्ण परं पुरुष
वेदे तत्त्वविशिष्टरूपकमुरविश्वात्मकं तुष्टुवुः ।
तत्वार्यादिविशिष्टसंदिदुदये सद्रूपकं कल्पितं
चित्रं विश्वविचित्ररूपकमयं सद् विश्वरूपं बभौ ॥२७॥
एव धातु-शिला-मृदादिरचिता काष्ठादिना निमित्ता
मूतिः सा मुस-पाणिपादकरणः प्रत्यक्षचित्रात्मिका ।
अप्रत्यक्षसमस्त्वस्तववामे वलुप्ता प्रमाणात्मिका
स्यात् सर्वानुमता प्रसादकतमा सर्वार्थसंवेदिका ॥२८॥
तद्वत् तात्विकरूपवस्त्ववगतौ यन्मूर्तिसत्कल्पना
शब्दादप्यधिक प्रमाणमुक्तिं भूतस्वरूपापिना।
गायत्र्या अपि दिडमुखः पशुपतेस्तत्पञ्चवक्त्रात्मकं
वाग्भिः प्राणमुर्खनिरूपितमिदं सत्यं प्रतीकात्मकम् ॥२९॥
भूयो लोहितशुक्लकृष्णरुचिरैः प्रत्यक्षवणैर्युत
रूपं तत्वगुणत्रयात्मकमिति प्रायः प्रसिद्धं श्रुतम् ।
पश्चिात्मकसप्तरश्मिामकास्ते सप्त वर्णाः श्रताः
सत्यं रूपकवरतुवर्णनमिदं प्रत्यक्षवर्णाकृतेः ॥३०॥
सद्विन्दोः प्रतिरेखया विरचितं नेनादिसडल्याङ्कितं
सबोधोचितवाचकाक्षरचितं तन्नामरूपाञ्चितम् ।
चितं तत् मुविचित्ररूपखचितं वर्ण: समं रञ्जितं
घपत्रं शान्तगभीरया समुचितं सन्मुद्रया:प्पूजितम् ॥३१॥
सङ्कतैरपि सप्तभिः सुविहितं लेखानुबद्धः समः
सख्यातं प्रतिविम्बमित्युपमितं बिन्दुप्रमुख्यरिमः ।
धाचाऽनूदितमेव वस्तु सक्लं वेद्यं तदन्यः समं
धाच्यं तत् परमार्थवस्तुविभवं चित्रं तदन्यासमम् ॥३२॥

प्रत्यक्ष च परोक्षमप्यतितत शारीरक स्वान्तर
सर्व वस्तु सचित्ररूपलिपितस्तत्त्वेन बुध्येत् परम् ।
सिद्ध सदिदि साधन लिपिमुख तद्गुप्तसङ्केतक
सामान्येन समस्तवस्तुनि भवेत् तद्वदिक लौकिकम् ॥१६॥
नीरूपस्य हि वस्तुनस्त्ववगतो तद् रूपबिम्बादिक
न स्यात् प्रत्ययकारण प्रकृतित सिद्धस्म परोक्षत ।
सर्वाधारमसत्त्वभावनमुखादजेयमप्यन्तत
बिन्दो पूर्णमुखाग्निरूपितमदो विज्ञायते चित्रत ॥१७॥
लोके वाङमुखतो यया सममित सर्वार्यसम्प्रत्यय
शून्य चाऽधमभाव-मौनमपि तत् सत्प्रत्ययंकास्पदम् ।
मोनेन प्रकटोकृत श्रृतिमुखात् सद्ब्रह्मतत्त्व विदा
वेदे पूर्णमद समथितमिद बिन्दुप्रतीकास्पदम् ॥१८॥
चित्र तत्प्रतिरूपती रचनया सद्रूपित रेखया
सद्वर्णरुपवर्णनादुपमित जात श्रुत कल्पितम् ।
अङ्गहस्तपदाङ्गुलान्वितमुखरद्धाति सस्कृत
तत पूर्णाकृतमतरात्माणिना दृावि दुनालकृतम ॥१९॥
सिद्ध चित्रकलेव मूर्तिलिपित साध्ये च वस्तुन्यपि
प्रत्यक्षाकृतिरूपसर्वगुणतस्तन्मूतिक्लप्ते पुन ॥
साजात्याप्तसचेतनात्मकलया व्यक्ते समुत्पादनात्
फौशल्य स्वविशिष्टचिरकलया सानन्यसाधारणात् ॥२०॥
सर्वप्राणिगतात्मनामभिमता सा वेतनाप्ता कृति
सक्तोपाधिकदेहकोशकरण स्नीपुविधाधाकृति ।
तद्वत् केवलतेजसात्मवपुपा तद्देवताना मुदे
प्रत्यक्षाद्ययलम्बन तरिय सम्भावने सविदे ॥२१॥
तेजोऽचन्द्रगुणात्मना दिविषदा रूपगुणस्तात्विक
सिद्ध लोहित-शुक्ल नीलरुचिर मूर्तस्वरूप मतम् ॥
सत्य विश्वविचिनरूपकलया सङ्केतसद्धल्पित
सत्त्वाल्लोकविलक्षण च परम चित्रकलक्ष्य समम् ॥२२॥
सङ्गिय पर प्रधानमुदित शोपं शरीरे भित
सर्वाप परिप्रतिििहत शोषण्यसत्व श्रुतम् ।
सप्ताङ्गाप्तसमस्तसविदुवये प्राणात्मसस्थाथित
सप्तमामातेविशेषितमिद श्रेष्ठ विदात्मोन्छुितम् ॥२३॥
ब्रह्मण्य प्रयम शिरोऽत्र मुखग ज्ञानप्रधान स्यय
बहारमोदितवेदवासुविहित चैतन्यसत्यान्वयम् ।
ब्रह्मात्मयपि पूरपे मुखपर तद् ब्राह्मण सथुत
महोदात्मसु समिदे सुवचने मुख्य सदङ्ग भितम् ॥२४॥

.
तस्माद् ब्रह्ममुखात् समं समुदगात् तद् ब्रह्म येदात्मकं
तस्मै ग्रह्मविदात्मने भगवते मुख्यं स्ववाफसत्त्वकम् ।
तस्यां याचि समस्तसंविदुदयात् सत्यप्रकाशान्मुखं
तस्मिन् विश्वमिदं प्रतिष्ठितमिति प्रज्ञानमुख्यायकम् ॥२५॥
एक शीर्ष मिदं समस्तविपर्यः पूर्गोत्तमानं भवेद्
एकानेकबहुत्यविश्यमुखतः स्याद् विश्वरुपार्यकम् ।
एकद्विनिचतुष्कपञ्चकमुखः पड्भिस्तया सप्तभिः
साष्टाभिनंवभिस्तयय दशभिः संकादशास्यात्मभिः ॥२६॥
विश्वः सायं-सहस्रशोऽपि च मुखः पूर्ण परं पूरूपं
वेदे तत्वविशिष्टरूपकमुलैविश्वात्मकं तुष्टयः ।
तत्त्वार्यादिविशिष्टसंविदुदये सद्रूपकं कल्पितं
चित्रं विश्वविचितरपकमयं सद् विश्वरूपं बभौ ॥२७॥
एवं पातु-शिला-मुदाविरचिता काप्ठादिना निमिता
मूक्तिः सा मुख-पाणिपादफरणः प्रत्यक्षचियात्मिका ।
अप्रत्यक्षसमस्त्यस्तववागमे पलप्ता प्रमाणात्मिका
स्यात् सर्वानुमता प्रसादकतमा सर्वार्थसंवेदिका ॥२८॥
तद्वत् तात्विकरूपयस्त्ववगतो यन्मूतिसत्कल्पना
शब्दादप्यधिक प्रमाणमुदितं मूर्तस्वरूपाथिना।
गायत्र्या अपि दिहमुखैः पशुपतेस्तत्पञ्चवक्त्रात्मक
वाग्भिः प्राणमुखनिरूपितमिदं सत्यं प्रतीकात्मकम् ॥२९॥
भूयो लोहिताक्लकृष्णचिरः प्रत्यक्षवतं
रूपं तत्त्वगुणत्रयात्मकमिति प्रायः प्रसिद्ध श्रुतम् ।
मार्पश्यत्सकमानाभिगमकाते. मान. :
सत्यं रूपफवस्तुवर्णनमिदं प्रत्यक्षपर्णापत्तेः ॥३०॥
सद्विन्दीः प्रतिरेखया विरचितं नेनादिसडस्याद्भुितं
सदोधोचितवाचकाक्षरचितं तन्नामरूपाश्चितम् ।
चित्रं तत् मुविचिनरूपलचितं वर्णः समं रञ्जितं
वक्त्रं शान्तगभीरया समुचित्तं सन्मुद्रयाम्प्यूजितम् ॥३१॥
सङ्घतैरपि सप्तभिः सुविहितं लेखानुबद्धः समः
सहस्यातं प्रतिविम्वमित्युपमितं विन्दुप्रमुख्यरिमः ।
घाचाऽनूदितमेय वस्तु सकलं वेद्यं तदन्यः सम
याच्यं तत् परमार्थवस्तुयिभयं चित्रं तदन्यासमम् ॥३२॥

- ग्रन्धकर्तुः परिचयः विहार राज्ये शाहाबाद' (आरा) मण्डलान्तर्गत 'सहसराम' नाम्ना रयात नगरमस्ति । पुराभरामसहस्रेणोपशोभितत्वाद् आमसहस्रगोपशोभितत्वाद् वा सहस्रारामेति, सहस्राम्रति वा तदीय प्राचीनमभिवान कश्चिदंतिहासिकरनुमीयते। शेरशाहस्य जन्मभूमिस्तदेव नगरमिति माविदित सर्वपाम् । तव सुवो कालात् (यवधप्रान्तादागतावात्) 'अवधियार' पुरोया' कौसल्यगोत्रोत्पन्ना' 'मगा' इति स्याता शाकद्वीपोया पाठकेत्युपाययो ब्राह्मणा पश्चिमे भागे निवसन्ति । तेष्वेय थोदुनियादत्तपाठरस्य पीना श्रीविश्वेश्वरपाठकस्य प्रयमे पुत्रा इमे चित्र- क्यय श्रीरामस्पपाठकमहोदया वि० स० १९४८, पोपकृष्णकादश्या शनिवासरे (१८९१ ई०) राजपत्यभिधानाया देव्या जन्म गृहीतयन्त । एतदनुजाश्चत्वार सजाता --धीरामस्वरूप पाठक, मोहरिनाथपाठक, श्रोयोनायपाठक , श्रीभागवतपाठकश्चेति । एतेषु प्रयमावुभौ सम्प्रति स्वर्गीयौ। पिता स्व० श्रीविश्वेश्वरपाठक पौरोहित्यकुशलश्चान्द्रायणचातुर्मास्यादि- प्रतनिष्ठ सुकविहृदयश्चासीत् । एकक स्वगृहभार साधारणजीविकमा सवहन पिता स्वपुत्रान् विद्यालये प्रेषयामास। प्रयम जन्यभूमावेव श्रीकालीप्रसादमिश्रमहोदयादधीतसारस्वतन्या- परणोऽय चित्रकवि सप्तदशवर्षदेशीय काश्या श्रीस्वामिहरिहरानन्दपिरियतोनामन्तिक काव्य- म्यापरणोपादिनन्याध्ययन परमया गुरुभरत्या समारब्धवान् । स्वपितुप्रोश्च प्रेरणया बोज- रूपेणास्य हृदपे विद्यमाना प्रतिभा समुन्मिमोल । तस्मिन्नेवाध्ययनफमे विहारोत्कलसस्कृत- समिते 'काव्यतोय' परोक्षाप्यनैनीत्तीर्णा । पित्रे साहाय्यदान, अनुजेम्पश्चाध्ययनानुकूलाय. सरदानमिति कर्तव्यद्वय चित्रकविमिम काश्यामवस्थातुमत्युत्सुकमपि नानाजालपरिगृहोतगृहकार्य- ध्यापृतमकरोत् । तत पदाधि प्राम्पजनमध्ययी पुराणकथाप्रसङ्गेन, कदाचित् स्वकरा. नोतपलालहरितृणादिको गोसेश्या, कदाचित् स्वगृहोपगताध्ययनशीलशिष्यसमुदायमध्यस्य हाय्यालापेन, कवाचिनिरन्तरभ्रमणपरायण स्वानुजकन्याना विवाहयोग्यवरान्वेषणचिन्तया, पदाचिदन्तरपनप्पय स्वधात पुत्र भ्रातृजानामवालसस्थितिषत्रपातेन यहूनि योयनदिनानि मोतवान् । (सापारणेप्यपि काष्पेषु श्रुतेप विगलदनिरोऽप्यय विपद्यशपातेषु नकमप्पथुकण मुमोचेरयाश्चर्यम् ! ) प्राप्तापा जरावस्यामा गृहाद् विमुक्तिमात्मन समोहमान स्वर्गीयस्य उपेष्ठसूनो घोच द्रशेखरस्य वियवाया पल्या तत्पुनस्य रामरक्षाशियोश्च रक्षणभार श्रीचन्द्र- मोहले मनो न्यस्य भातरी भामाश्च स्व-स्यमागलामसन्तुष्टान् विधाय स्वाध्यमनकालादेयानु- पित्तिा पुष्यनिचपला फाशों प्राप्तयान् । काया नगयास्यपइयासस्कृतपाठशालायाम- यंतनिरमप्पापन भगवविश्वनापरपालय मस्या यहा सस्कृतविद्याव्यसनिनावा काश्य. निर्माण प्रपामास । गुप रिप (पूर्वाश्रमे) पिताकि चयतिन श्रीमहादेवशास्त्रि वर्या मस्य विनय पदों प भुगतान प्रशसा प्रशासति ध। पायनिर्माणस्येवराराधनमेव फस ममानस्य निस्तर प्रसनस्यात्य वर्षागा पसुदंश बापामद्यायपि प्रतीतानि । यामेव निरितीमामेवा मनसि निधार मासीयासोनेन विपीयते । प्राणा चित्रकविपण्डितरामरूपपाठक:

चित्रकविना चित्रकाव्यातिरिक्तानि कतिचिन्मौलिकानि लघुकाव्यान्यपि विरचितानि सन्ति तेषु पया--भक्तकण्णपचरितम, रेणुकाचार्यचरितम्, एकलिङ्गचरितम्, दाशाहराजफया धर्मगुप्तचरितम् एकानेश्वरकपा, रामायणम् (पालकाण्डमात्रम्, अपूणम्) । चित्रकवेहुं दये सर्वेप्दपि देवेषु स्वाभायिको भक्तिविराजते, पर मातु सरस्वत्या आरा- धन बाल्यादेव विशेषत कृतवानपम् । सरस्वत्या गलदभुकीतनमेतन्मुखावस्माभि प्रायश श्रुतम् । महापुरयाणा गुणाख्यानमपि भगवद्विभूतिकोतनमेवेति मनसि कृत्यानेन यदा कदा डा० राजेन्द्रप्रसाद श्रीमाधव श्रीहरिअणे सोचिन्तामणिदेशमुखादिमहाशया अपि तत्त नामचित्रव प- निर्माणेन सम्भाविता । १९५१ ६० वर्ष विहार-राज्यपालेन श्रीअणेमहारायन स्वनामाभृित- मेतन्निमितचित्रय घमवलोक्य यत्पन प्रहित पत्प्राप्य चित्रकवयो रांचीनगरे राज्यपालमहाशयाय चित्रवधान् दशितवन्तश्च, तदिहाविकलमुध्रियते-- GOVERNMENT HOUSE PATNA May 18, 1951 Jy Dear Pandit Ramrup Pathah, Many tłianks for sending me your Sanskrit Shloka and Chitrabandh with a commentary on the simc by you, which lias helped me to understand it very clearly I shall preserve it as a very valuable present by a learned Pandit of Bihar It shall remind me always of the land of Sanskrit scholarship wluch Bihar is, and of the learned Pandits who hare devoted their Ines to the study of our ancient learning and literature written in Sanskrit language The facility with which they use the Sanskrit Language in writing and speech shons that it is almost a mother tongue of theirs and not any language of antiquity that has ceased to exist So long as such Pandits exist, I have the ught to believe that there 18 a bright future for Sanskrit literature, and I shall always do my little to help its revival and re cognition by the cultured classes all over India and the world That is the renl international language for expression of our cultural iders to the whole of liumanity Its place cannot be taken by retaining either a foreign language lihe English or by promo any native tongue like ndı to the position of a liational language You are welcome to come and see me any time at Patna. up to the 28tli, when I shall be leaving for

Ranclut I intend to be there for more than two months If
jou inform me the date of your arrival, I shall be very glad to
meet yoll, either at Patna or at Ranclii, according to your
convenience
With my best regards and Pranams to you,
I am
Yours Sincerely,
(Sd ) MS ANEY
कोल्हापुर-महाराष्ट्र-वासिना कविवरेण श्रीरामचन्द्र-श्रीखण्डेमहाशयेन चित्रकाय.
श्रीरामरूपपाठक प्रति लिखित पमिदमक्षरश सत्यम्--
पाण्डित्य चिनकाव्ये सुललितरचनापाटव चित्तहारि
मर्मज्ञ प्रीतिपूर्ण रसमयहृदय भक्तिभावेन रम्यम् ।
हपं श्रीरामचन्द्रप्रभुगुणकयने सज्जनाना विनोदे
दृष्ट्वंतान सद्गुणास्ते स्मरति मम मन. सुन्दर रामरूपम् ।

ग्रन्थकर्तुनिवेदनम् भोजराजेन सण निमिते नन्दनोपमे। लोके ख्याते सरस्वत्याः फष्ठाभरण उज्ज्वले ॥१॥ कल्पवृक्षोपमाः केचित् केचिच्छीखण्डसन्निभाः। सालमधुराः केचित् केचिद् द्राक्षेक्षसोदराः ॥२॥ चिनवधा पया भान्ति पाचकादिसंजकाः । सरस्वत्याः प्रसादेन चित्रबन्धास्तव में ॥३॥ सेवा गुरोः सुकृतिना प्रतिभासुबोजमभ्यासशास्त्रजलभूवरपोगरम्यम् । श्रीदुःखमजनकवे रघुवीरसुरेवाग्भट्टपण्डितवरस्य च रुद्रटस्य ॥४॥ दामोदरस्य कृतिनः कविराजराजः सच्चित्रवन्धरचितां कविता विलोक्य । मच्चित्रवन्धवरकौतुकगूढवृक्षः प्राप्ताइकुरो विविधकाण्डयुतो दलाढयः ।।५।। पुष्पोचितः फलपरः क्रमशो बभूव प्रेमात्यदिव्यलतया मुविकाशितोऽद्य । वित्रामृतं फलरसं रसिकाः पिबन्तु छायाथया भुवि भवन्तु च तापहीनाः ॥६॥ ३ सम्पादकीयम् करुणावरुणालयस्य भगवतो विश्वनाथस्यासोमानुकम्पया चित्रकाव्यसग्रहोश्य प्रकाश गच्छतोति महत आनन्दस्य विषय । कस्याश्चिदपि प्रवृत्तेरुपयोगित्व धनलाभस्य मात्रयवाङ्कनीयमिति मन्वाो वर्तमानपुगे समस्ताशाकाक्षा विहाय 'स्वान्त सुखाय' कस्याश्चित्कलात्मकरचनारूपिसुदीघकालव्यापि- साधनाया निरतो जनो विरल एव दृश्यते। चित्रकविपण्डितरामरूपपाठका एतादृग्विरलसाधना- लडकृता महाभागा । विद्यानुराग-विनय-सहिष्णुता-आजव-निस्पृहत्व सतोष-अमानित्व-मान- दत्वादयो ब्राह्मणोचिता गुणास्तत्रभवता व्यक्तित्वे मूर्तिमन्त इवोपलभ्यन्ते। 'आशीर्वचन- शीर्षकान्तर्गतो निम्नोद्धृत श्लोक पण्डितवराणा ययायपरिचायर - विद्याधर्मवयोऽतिगेन तपता सूक्ष्मेक्षिका तन्वता ह्रस्वेनापि गरीयसा पचयता मूर्धानमुद्धन्वता । अन्तर्गर्भवसुन्धराप्रतिभटप्रज्ञासमजाजुपा वधा केऽपि समुद्धृता सुकविना वेद्या विदा वन्दिते ॥ चित्रकवे परिचयमह चतुर्दशवर्षपूर्व लब्धवती। भगवद्रसिकप्रवरश्रीरूपगोस्वामि- पाद प्रणीताना कतिपयबन्धात्मकश्लोकाना तत्तदारूपचित्रेषु वर्णविन्यासस्य प्रयोजने समु- पस्थितेऽहम् आचायपादश्रीमहादेवशास्त्रिमहोदयानुपगना । तश्चित्रक्वे सान्निध्य तदर्थ साधितम्, चित्रकविभिर्मम उद्देश्य पूरितञ्च । तदन तर काश्या समायोजितासु विभिन्नकाव्य- गोष्ठीप चिनकवीना दर्शनम् अनेकवार जातम् । वर्षद्वयात्पूर्व ग्रीष्मावकाशे भगवत्प्रेरणया चित्रकवीना रचनाना सावधानमवलोकनस्याभिलाप सजात । तदनुसार ते मया गृह आम- त्रिता । तेषा चित्रबन्यावलोकनकाले वार्तालापप्रसगै मया पृष्ट ते स्वीयकाव्यस्य प्रकाश- नार्य यत्न कृतो न वेति । तरतिसरलभावेनोक्तम् "अधुना भवत्येवास्य प्रकामान क्रियेत" इति । हठाद् ब्राह्मणमुखनि सृतस्य वचनस्यामोघता भगवतोऽभिमताऽऽसीत् । ईशप्रेरणया तेषां चित्रवन्धाना रेखाचिनाकन 'डलरक'-निर्माणञ्च मया स्वीपार्थव्ययेन मासवतुष्टये साबित तम्, किन्तु प्रन्यमुद्रणसम्बन्ध्यर्थव्यवस्था सुदुष्करय प्रतिभाति स्म । अनान्तरे 'आकाशवाणी'- कार्यप्रसगे दिल्लीनगरे गतवती, तन मोतीलाल बनारसीदास प्रकाशनसस्थानस्य स्वामिन' श्रीसुन्दरलालजनमहोदया प्रकाशनार्थ प्राथिता । तैरनायासमेव प्रकाशनभार स्वीकृत, मह निश्चिन्तीकृता च । तदनन्तर बहुविधवायव्यापताऽविलम्ब सपादनमुद्रणयोरसमर्या आसम्। अनुकूले काले समुपस्थिते इदानी प्रकाशन सपन, पठितरामरूपपाठकाना सुचिर• कालव्यापियो साघना फलीभूता, तयत् स्वप्नेऽपि नो कल्पित तत्तत्य जात, भगवतो 'होनार्या- घिकसापक इति नाम सार्थक सवृत्तम् । प्रन्येऽस्मिन् पञ्चपञ्चाशच्चिनवन्याश्चिनकवीना स्वोपजटीकासवलिता सगृहीता । पाराणसेपसस्कृतविद्यालपीयसाहित्यविभागाध्यक्षपण्डितरामकुबेरमालवीयाना सूचनामनुसत्य पतिपयसमस्यापूर्तयोऽनुबन्धे सकलिता । अस्मादनुबन्धात् साहित्यविद्यायिना महानुपकारो ( १९ ) भविष्यति । चित्रकविरचितानि लघुकाव्यान्यपि पृथगनुमन्धे समाविष्टानि । तन श्रीराम- चरितम्' इतिसज्ञस्याव्यस्य संबन्धे सिंचिद् यस्तय्यमस्ति। पण्डितरामरूपपाठकमहाफास्य- लक्षणानुसारेणास्य रचना संकल्पिताऽसीत् पञ्चशताधिकश्लोकः सर्गसप्तकं रामयिवाहपर्यन्तं रचितञ्च । फेनचिग्जनेन तस्य समना पाण्डुलिपि प्रकाशनायं नीता किन्तु तदनन्तरं फाऽपि वार्ता तत्सम्बन्धे न ज्ञापिता। रामवियोग दशरथस्यावसानमिव स्वस्यापि रामकाव्यवियोग एवेहलोक्त्यागो भविष्यतीति वदन्ति गलदश्रवश्चित्रकवयः । तत्काव्यस्य कतिपयादाः स्वीय. संग्रह इतस्ततः प्रकीर्णषु परसण्डेए तैः प्राप्ता , तानेव संगृह्य प्रयमानुबन्धे दत्त्वा ते यत्किचित् तुष्टाः सन्ति । एतानि लघुकाव्यानि, तत्रापि विशेषेण रामचरितस्पाल्पाशमवलोक्य सहृद. मपाउकाश्चित्रपयेः सहजपयित्वशक्ति प्रसादगुणोपेत रचनाकौशलञ्च नितरां इलाधयिष्यन्ति, सन्देहलेश । तदीयं बालसुलभसारल्यमेतद्रचनासु प्रतिपदं प्रतिभाति । काव्ये, चिनतत्त्वस्य मीमांसा चित्रपन्यनस्पेतिहासश्च साहित्यविद्यार्थिनां प्रपोजनं साधयिष्यत इति मत्वा चिनकाव्यमीमांसा-शीर्षक लेस एतद्विषयद्वयं समाविष्टम् । सुधीपाठकाः संपादननुटिमाजनानुग्रहं कुर्युरिति याचे । . तनाना काव्यस्य कृतज्ञता-प्रकाशः प्रस्तुतप्रन्यस्य संकलन-संपादन-मुद्रण-प्रकाशनकार्य यर्गुरुजनः सहयोगिमित्रः सुदूरस्य- महानुभावश्चामूल्यसहयोगप्रदानेन अनुग्रहीताऽस्मि तान् प्रति हार्दिकृतजताप्रकाशस्य पवित्र- कर्तव्यनिर्वाहसहितं विरताऽस्मि दीर्घतरवचनसमारम्भात् । अनन्तश्रीविभूषितजगद्गुरु शंकराचार्य-काशीसुमेरुपीठाधीश्वरस्वामिमहेश्वरानन्दसर- स्वतोपादा. (कविताकिकचकवतिपण्डितमहादेवशास्त्रिणः)-'आशीर्वचनम् -इतिशीर्षके चित्र. हरणप्रदानार्थम् । वेदतत्त्वानपिदवरातमहोदयाः(गोकर्णवासिन ) 'चिनप्रशंसा' इतिशीर्षके चिनस्य संकेतभाषापा विवरणप्रदानार्थम् । श्रीसुन्दरलालजनमहोदया. (मोतीलाल-बनारसीदास-प्रकाशनसंस्थानस्य स्वामिन ) प्रकाशनभारग्रहणार्यम् । पण्डितश्रीरुद्रदेवनिपाठिमहोदयाः (उज्जननिकटस्यउन्हेलनिवासिनः) चित्रकाव्यस्य इतिहाससम्बन्धि-सामग्री-संकलने साहाच्यार्यम् । पण्डितश्रीजगन्नायपाठकमहोदया:-चिनबन्धाना हिन्दोटोकानिर्माणार्यम् । पण्डितधोरतिनायझामहोदयाः-सपादनकायें योगदानार्थम् । पण्डितश्रीरामकुबेरमालवीममहोदयाः- समस्यापूतिसंग्रहे सहयोगार्थम् । समादरणीयाः कविवर्याः-स्वस्वरचनाप्रदानार्थम् । श्रीचन्द्रभूषणतिवारीमहोदयाः (मध्यप्रदेशस्थाहडोलनिवासिनः) रामचरितमानसान्त- गंतचिनबन्धसम्बन्धिसूचनाप्रदानार्यम् । सूचनेयं सागर-विश्वविद्यालमै प्रस्तुत-अप्रकाशित शोधप्रबन्ध-अन्तर्गता।

(२०) पण्डितश्रीजगन्नायमुरलीधर अहिवासीमहोदया:-बन्धानां रेखाचित्र निर्माणध्ययस्याया सहयोगार्यम् । श्रीदुर्गाप्रसादपट्टनायकमहोदया - मुखपृष्ठवित्रस्य प्रारम्भिफरूपरेखानिर्माणार्यम् । पण्डितश्रीगजाननशास्तिमुसलगांवकरमहोदयाः- वेदे चित्रसम्बधिमन्त्राणां संन्दर्भ- सहितमनुसन्धानार्थम् । श्रीलक्ष्मीदासमहोदया (फाशीहिन्दूविश्वविद्यालयस्यमुद्रणालयव्यवस्थापका:)---मुद्रण- कार्ये तत्परतार्थम् । ॥ इति शम् ॥ काशीहिन्दूविश्वविद्यालय फाल्गुन कृष्णत्रयोदशी (शिवरात्रि) सोमवासर विक्रमाब्द २०२१ १ मार्च, ख्रिष्टाब्द १९६५ विज्ञापयित्री शर्मोपाहा प्रेमलवा एम० ए०, शास्त्राचार्य (साहित्य)- पीएच डी, सगीतालङ्कार-उपाधिधारिणी। काशीहिन्दूविश्वविद्यालयस्थश्रीकलासगीतभारत्या मगीतशास्त्रानुसन्धाने रीडरपदस्था । .

चित्रकाव्यमीमांसा शर्मोपाहा प्रेमलता १. चित्रस्यानेकार्थत्वम् "विश्वं भूतं भव्यं भुवनं चित्रम्" (महानारायणोपनिषद् १३१२) 'चिन पदं दिकयाडमय प्राताधिकवारं प्रयुक्तम् । तर कतिपयार्या यथा- १. अद्भुतम्, आश्चर्यम्, विचित्र वा-चित्रं सन्तं गुहाहितं सुवेदं फूचिदपिनम् । (ऋ० सं० सातवलेकर सं० ४।७।६) चित्रं ह यद् या देवया उ अद्रिवो विधषित सोमसुद् यवम्याम् । (सय ७७६८।५) अमूरा विश्वा धृषणाविमा यां न यासु चिनं ददौ न पक्षम् । (तव ७७६११५) विनं तद् वो मरतो याम चेकिते। पृश्न्या यदूधरप्यापयो दुहुः ॥ (तत्रैव २।३४.१०) चिनोसोति चित्य नाम कृत्वोपतिष्ठते ये अग्नय इति । (कात्यायन पौ० सू० म० १८ चपनप्रकरणम्) पुरुषे चिने साम गायति । (का० पौ० सू० १७१७६) वित्रः प्रत उपसो महाँ अस्त्यग्ने सस्ये मा रिपामा वयं तव। (प्र० सं० ११९४१५) इदं श्रेष्ठं ज्योतिषां ज्योतिरागाच्चिनः प्रतो अजनिष्ट विम्वा। (तव १२११३३१) स चित्रचित्रं चितयन्तमस्मे चित्रक्षन चिनतम बयोधाम् ॥ (तत्रय ६।६७) रयिनं चित्रा सूरो न सन्दृगायुनं प्राणो नित्यो न सून.। (ऋ० सं० २६६१) २. नानाविधम्-चिनामघा यस्य योगेऽधिजन्य तं यां हुवे अतिरियतं पिबध्य । (तय ८०५८॥३) वाजिनीवती सूर्यस्य योषा निग्रामघा राय ईशे वसूनाम् । (तव ७७५।५) उपा अशि रश्मिभिव्यंपता चित्रामा विश्वमनुप्रभूता । (सय ७२७७१३) निनं ययो वृहदस्मे दधातु यूयं पातु स्वस्तिभि सदा न। (तमेव ७४४५४) अग्ने विवस्वदुषसश्चित्रं राधो अमर्त्य । (तर्गव ११४४।१) त्वे इपः संदध रिपंसश्चित्रोतयो चामजाताः। (तय १०११४०॥३) ३. अनेकम्-चित्ररञ्जिभिर्वपुषे व्यञ्जते वक्ष.सु रुक्मां अपियेतिरे शुभे । (तनव १२६४४) ४. प्रभूतम्-चित्रं रयिं पशसं घेास्मे देवि मत्र्येषु मानुपि श्रयस्यम् । (तत्रय ११११३।१५) ५. उत्कृष्टम्-चिनो वोऽस्तु यामश्चिन ऊतो सुदानवः। मरुतो अहि भानव ।। (तत्रैव १११७२११) ६. दीप्तिमत्-स्वयं न पेशो विदयेष्वजञ्चियं दिवो दुहिता भानुमत् । (तत्रय ११९२१५) स्वसारः श्यायोमरपोमधून चित्रमुच्छन्तीमुषसं न गावः। (तत्रव ११७१११) मायः स्वर्णभानुना चित्रो विभाचिपा। (सय २२८४) ( २२ ) ७ नासावर्णयुक्तम् (शबलम्)-सचन्त यदुपस सूर्येण चित्रामस्य केतवो रामविन्दन् । (तनव १०१११११७) आवहन्ति पोष्या वार्याणि चित्र केतु कृणुते चेक्ति। (तनंच १३११३।१५) चित्र शिशु परितमास्यक्तून प्र मातृभ्यो अधि फनिरुदद्गा । (तनव १०।१२) पवमानमहिश्रवश्चिभिर्यासि रश्मिभि । (तत्रैव ९३१००१८) चिभिरभ्रपतिष्ठयो रव द्या वर्पययो असुरस्य मायया । (तत्रैव ५/६३॥३) ८ दर्शनीयम्-एन्द्र याहि मत्स्य चित्रेण देव राधसा। (तय ८।१।२३) वि तद् ययुररुणयुम्भिरश्वश्चिन भारयुषसञ्चन्द्ररथा । (तनंव ६६५।२) अग्नौ चायूमके यज्योतिश्चिनतरम् (मैत्रेय्युपनिषद ६।१०) ९ आलेरयम-चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरमम। (मैनेय्युपनिषद् ४।२) लौकिकवाडमये 'चित्र'पाद (१) विविधवर्णयुक्त (शवलम्) (२) आलेख्यम् (३) अदभुत चमत्कारजनक वा (४) उज्ज्वल भास्नर वा, (५) मधुरम्, (६) उद्वेगकरम् इत्यर्था प्रायेण गृह्यन्ते । तत्र क्रमा उदाहरणानि यथा-- (१) मृग चित्रो रजतबिन्दुभि (वाल्मीकिरामायणे ३ ३६ १८) (२) चित्र निवेश्य परिकल्पितसत्त्वयोगा० (माघकाव्ये २ ९) पुनरपि चिनीकृता कान्ता (तब ६ २०) (३) किमन चिन यदि कामसूर्भू (रघुवशे ५ ३३) वाक्यमप्रतिरूप तु न चित्र सीषु (वाल्मीकिरामायणे ३ ४५ २९) (४) चित्रपातुविचित्राद्वीतिभभग्नभुजद्रुमान् । जलाायान्टिवजलान्नलिनी सुरसेविता ॥ (श्रीमद्भागवते १ ६ १२) (५) वस्ता दिनकय (शुक्रनीतिसार ३ ५६) चिनस्वन पररथ (श्रीमद्भागवते १ ६ १३) (६) चित्रवंधोपापै (मनुस्मृतौ ९२ ४८) काव्यशास्त्र द्वितीय-तृतीयावेव गृहोते। एतदतिरिक्ता कतिपया अर्या यया- सर्पविशेष , अशोकवृक्ष, तिलक , आकाश, श्वेतकुष्ठम् इत्यादय । २. काव्येऽन्यकलासु च चित्रतचम् काव्यशास्त्र चित्रपदस्य प्रयमप्रयोक्तारो ध्वनिकारा स्मृता । काव्ये चित्रतत्त्वप्रतिपादरी प्रयाशो अविलमुद्भियतेऽन । यया ध्वन्यालोके- "प्रयानगुणभावाम्या व्यङ्गयस्येव व्यवस्थिते । काव्ये उभे ततोऽन्यद् यत्तचित्रमभिधीयते ॥ चित्र शम्दार्यभेदेन विविध च व्यवस्थितम् । तत्र शिश्चिच्छमचिन पायचित्रम "पङ्गलस्पार्यस्य प्रापाये ध्वनिसहितकाय्यस्य प्रार, अंगभावे तु गुणीभूतम्प्रङ्गयता। ततोऽयद् रसभावावितात्पपरहित प्पङ्गपार्थयिशेषप्रकाशनशक्तिशून्य च याय्य वेवलवाय- - पाठकाना सोकर्याय परम्॥

( २३ ) वाचकचिश्यमानाभयेणोपनिषद्धमालेश्यप्रत्यं यदाभासते तचित्रम् । न तन्मुख्यं काव्यम् । काव्यानुकारो ह्यसौ। तम फिश्चिच्छन्दचियं मया दुष्करयमकादि । याच्यचित्रं ततः शब्द. चित्रादन्यद् व्यङ्गयार्यसंस्पर्शरहितं प्राधान्येन वाफ्यातया स्थितं रसादितात्पर्यरहितमुत्प्रेक्षादि। "अथ किमिदं चित्रं नाम ? यत्र न प्रतीयमानार्यसंस्पर्शः। प्रतीयमानो झर्यभेदः प्राकप्रदर्शितः। तत्र यन वस्त्वलङ्कारान्तरं या ध्यङ्गयं नास्ति स नाम चिनस्य फलप्यतां विषयः। यन तु रसादीनामविषयत्वं स काव्यप्रकारो न सम्भवत्येव यस्मादयस्तुसंस्पर्शिता काव्यस्य नोपपद्यते। यस्तु च सर्वमेव जगद्गतमवश्यं कस्यचिद् रसस्य भावस्य वाङ्गत्वं प्रतिपद्यते अन्ततो विभावत्वेन । चित्तवृत्तिनिशेषा हि रसादय , न च तदस्ति वस्तु किञ्चिद् पन्न चिनवृत्तिविशेषमुपजनयति तदनुत्पादने या कविविययतव न स्यात् कविविषयश्च चिनतया कश्चिग्निरूप्यते । "अनोच्यते---सत्यं न ताकाव्यप्रकारोऽस्ति मन रसादीनामप्रतीतिः। किन्तु यदा रसभावादिविवक्षाशून्यः कविः शब्दालड्डारायलकारी योपनिवप्नाति तदा तद्विवक्षा- पेक्षया रसाविशून्यताऽयस्प परिकल्प्यते । विवक्षोपारद एव हि फाव्ये शब्दानामयः । याच्य. सामध्यवशेन च कविविवक्षाविरहेपि तयाविधै विपये रसादिप्रतीतिर्भवन्ती परिदुर्यला भवतो. त्यनेनापि प्रकारेण नीरसत्वं परिकल्प्य चिनविषयो व्यवस्याप्यते । तदिदमुक्तम्- "रसभावादिविषयविवक्षाविरहे सति । अलङ्कारनिवन्धो यः स चिनविषयो मतः ।। रसादिपु विवक्षा तु स्यात्तात्पर्यवती यदा । तदा नास्त्येव तत्काव्यं ध्वनयंन न गोवरः॥ "एतच्च चिनं कवीना विशृटपलगिरां रसादितात्पर्यमनपेक्यंय काव्यप्रवृत्तिदर्शना. दस्माभिः परिकल्पितम् ।" तत्र लोचनव्याख्या :- "यमकचत्रवन्धादिचित्रतया प्रसिद्धमेव तत्तुल्यमेवायचित्रं मन्तव्यमिति भावः। आलेल्य- प्रत्यमिति । रसादिजोवरहितं मुख्यप्रतिकृतिस्पं वेत्यर्थः।" प्रस्तुतोद्धरणे चित्रपदादालेख्यप्रख्यत्वं मुख्यकाव्यस्य प्रतिकृतिस्परवं धा प्रमुखरूपेण गृहीतम् । ययालेख्यं वस्तुनोऽनुकृतिपरं भवति, तयव चिनकाव्यं मुख्यकाव्यस्यानुकरणमेय रसादिजीवरहितम् । अनुकृतिस्तु निष्प्राणा एय भवतीति सुविदितमेव। दृश्यललितकलासु थव्यललितकलापेक्षयानुकृतितत्त्वं विशेषेण दृश्यते। तेनवानालेख्यस्य सादृश्यं गृहीतम् । मम्माटाचार्पणापि काव्यस्य तृतीय-(अवर) कोटी चित्रकाव्यस्य समावेशः प्रतिपादितः। ननु चित्रपदेन वैचिन्यं, कुतूहलजनवत्वं, विस्मयफरत्यं वाभिप्रेतं भवेत्। काव्येऽद्भुत- रसस्य विस्मयतस्वस्य वा सर्वत्र व्यापकता स्वीकृता । सहृदयालादजनने येचिश्यस्य महत्त्वमव. गणयितुं न पारयति कोऽपि तत्त्वचिन्तकः। तहि किमिदं नाम चिनकाव्यस्य मुख्यकाव्यपरिष- बहिष्कारः (ध्वनिकारेण यथा), मयरफोटौ स्वीकरणं या (मम्मटेन यया)। अनोच्यते, वैचित्र्ये नास्त्यरचिः कस्यापि, किन्नु कविवक्षव काव्यकोटिनिर्धारणे प्रमाणम् । यदि रसभावादिमनपेक्ष्य बैंचिश्यमाने विवक्षा स्यात् तहिं रसभावादिव्यंजककाव्यापेक्षया हीनत्वं -- वैचिन्यमात्रस्य दुनिवार्यमेव । रसमावानुग्राहकं वंचिश्यं नास्त्यनभिमतं कस्यचिदपि । स्वतंत्रप्रयोगः रसभावध्वन्यनुगतप्रयोगश्च विवेक्तुं न शक्यतेऽतिसूक्ष्मदृष्टि विना । तत्र कविविवक्षव कविसंरम्भो बैंकमा प्रमाणमिति पुनरपि कयनीयम् । चिनकाय चास्तायाः सद्भावं प्रति चित्रमीमांसाकारस्याप्पयदीक्षितस्य विशेषमिङ्गित- मनोल्लेखनीयम् “यदव्यङ्गयमपि चार तच्चिनम्" (चित्रमीमांसायां प्रन्यारम्भप्रकरणे)। अव्यङ्गपि चारताया सर्वथा निषेधः सर्वत्र नो स्वीकरणीयः, इत्यभिोतोऽर्योऽत्र । चारताया निषेधे काव्यलक्षणमेव चित्रेव्याप्तं भवेत् । चित्रकाव्यस्य शब्दचिन-अर्थचिनेतिभेदद्वये किञ्चित्तारतम्यमस्तीति मत्वा जगमाय- पण्डितराजनाचित्रमघमकोटेरुद्धृतं, मध्यमकोटौ स्थापितञ्च । तदयं तेन काव्यस्य चतुष्को- टयः स्वीकृता यया प्रयमा कोटि-ध्वनिकान्यं, द्वितीया कोटिगुणीभूतव्यंग्य, तृतीया कोटिरर्य- चित्रं, चतुर्याऽधमकोटिः शब्दचित्रम् । चिनमीमांसाकारेणाप्यर्थचिनस्य शब्दचित्रापेक्षया धेष्ठत्वमभिहितं यया-'शब्दचिनस्य प्रायो नीरसत्वान्नात्यन्तं तदाद्रियन्ते कवयः, न वा तत्र विचारणीयमतीवोपलम्यत इति शब्दचित्रांशमपहायाचित्रमीमांसा प्रसप्तविस्तीर्णा प्रस्तूयते ।' (चि० मी०१) ध्वनिकाव्यस्य तुलनायामयचित्रस्य चापेक्षया शब्दचित्रस्यावरत्वमपरिहायं भवतु नाम, किन्तु तत्रापि चमत्कारविशेषस्य सद्भावोऽदगणनां नाहति। ध्वनिकारानन्दवर्धनाचार्येणापि स्वीयदेवोशतके प्रभूतचित्रबन्धविन्यासः कृत इति विख्यातमेव । वर्णसाम्य शब्दसाम्ये च संस्कृतमानवस्य स्वभाविकी रुचिोंच्छेदनीया । शब्दचिनस्याघमकोटिस्वीकरणेऽपि तत्रा- भिरुचिरद्यापि नो निराकृता । वर्णावृत्तित आकृतिकल्पना श्रव्यस्य दृश्यै परिणतिरेव । भाकृत्यात्मकचित्रबन्धाना (खड्गचक्रादीनां) मूला प्रवृत्तिः श्रव्यस्य दृश्ये न्यासरूपंव वर्तते । यथ्यस्य दृश्येऽभिव्यक्तेश्चूडान्तनिदर्शनमस्माकं संगीते राग-ध्यानपरम्परायां विद्यते । रागस्य दृश्यरूपध्यानं विवृतमस्माकं संगीतशास्त्रे। वेदपाठस्य ध्वज-जटा-माला-रय-इत्याद्यष्ट- भेदेष्याकृतिसूचकानि कतिपयनामाति सन्ति । अत्रापि श्रव्यवर्णविन्यासस्य क्रमभेदस्य दृश्यकल्पनयोपजीव्या। तद्वत् संगीतस्य स्वरसंदर्भरूपिष्वलंकारेषु कतिपयनामान्याकृतिसूचकानि विद्यन्ते । यथा-वेणी-उमि-श्येन-आवत-आदीनि । संगीतप्रबन्धानां नामस्वपि चक्रवाल- क्रौञ्चपद-स्वस्तिक (रागकदम्बप्रबन्धभेदः)-इतोद्गाकृतिसूचकसंजा उपलभ्यन्ते । तद्वदेव- छिन्यसामपि दृश्यसूचकनामानि प्राप्यन्ते यया-कमल काञ्ची-किरीट-फ्रौञ्चपद-चक्र-चक्रपद इत्यादीनि । दृश्यकल्पनाया. स्वल्पविवृत्यनन्तरं विविधकलासु चित्रकाव्यस्य सदृक्प्रवृत्तये- विचिद्विवरणं श्रमप्राप्तमेव । चित्रकलाया (आलेल्यै) एकस्यामाकृत्यां गूढमावेनान्याकृति- निवेशनं क्रियते । यया - मेघपद्धतेश्चित्रे गजपकतेचित्रणम् । तद्वन्मूर्तिकलायामप्य: कस्पा भूामेकाधिकाकृतीनां गूढसग्निवेश उपलभ्यते। उत्कलप्रदेशे भुवनेश्वरनगाँ प्रत्यातवेदारगोरोमन्दिरस्य प्राङ्गणस्थ एकस्मिल्लधुमन्दिरे प्राच्यां जटितका मूतिर्मया दृष्टा पस्यामेरः दायानः पुरपो भङ्गिविशेषेण दर्शनाद् यादिशि न्यस्तशिरा दृश्यतेऽपरमाया रदर्शनेन च दक्षिणदिशि ग्यस्तशिरा. प्रतीयते, पुनरप्पपरमहग्या निरीक्षणेन पुरुषद्वयं प्रतिभाति । श्रव्य- श्रव्ये क्रियते । ( २५ ) तद्वत् वास्तुकलायां कोणार्काख्यसूर्यमन्दिरस्य रयाकृतिः प्रसिद्धय । गीतप्रबन्धेष्यपि तत्सदृशी प्रवृत्ति. फतिपयप्रबन्धभेदानां जनपिनौति जायते तज्जः । उदाहरणार्थ-स्वरार्यप्रवन्धे स्वरसंज्ञानां संकेताक्षराणां स-रिमा-म-पधनीनां तत्तनादात्मकस्वस्पसंश्लेषेणार्थफल्पना क्रियते । यया-नागरी सिर पर परी'; 'सगरे गाम में, धाम धाम में फंयाडप्रबन्धे पाटाक्षरः (वाद्यनितध्वनिसूचकाक्षरं.) सायंका निरर्थका च गीतरचना क्रियते, इयमेवाधुना 'नियट- इति नाम्ना स्याता। अनोपसंहारे वैदिकपरम्परायां पनकर्मणि 'इयेनचिद्' इति संशया रयातस्य क्रिया- विशेषस्य स्मरणं प्रासङ्गिकम् । तत्र श्यनाकृतनिष्पत्त्म विविधेप्टकानां चयनं भङ्गिविशेषण तहत 'कडूचिद् इति चयनयागसंजापि विद्यते । आगमपरम्परागतायामुपासन-पद्धत्यां मन्नो ज्ञानात्मकः, तन्वं क्रियात्मकम्, यन्त्रश्च भावनात्मकम् । यन्त्रमाकृतिमूलकमेव, तत्रापि चित्रवन्धानां मूलं भारतीयोपासनया सह संबद्धमिति प्रतीयते ॥ ३. संस्कृतसाहित्ये लक्षण-लक्ष्य-ग्रन्थेषु चित्रवन्धकाव्यस्येतिहास: (क) लक्षणमन्थाः १. भरतमुनेनाट्यशास्त्रम्-नाट्यशास्त्रे 'यमकम्' इत्यैक एव शब्दालंकारः प्रति- पादितः । यथा- शब्दाम्यासस्तु यमकं पादादिषु विकल्पितम् ॥ (ना० शा० १६, ५९)- अनाभिनवभारती यया- "एवमयंविषयलक्षणप्रसङ्गेनार्थालंकारान् प्रदश्यं शब्दालंकारस्वरूपमाह" तुरर्यालंकारेभ्यो व्यतिरेकमाह । शब्दशब्देन वर्णः, पदं, तदेकदेश इति सर्व गृह्यते । तेनानुप्रासः, लाटीयादेरनेनवोपसंग्रहः। यमौ द्वौ समजातावच्यते तत्प्रकृतित्वाद्यमकम् । तेनफस्याक्षरस्य पदस्य या द्वितीयं सदृशं निरन्तरं सान्तरं या शोभाजनकमलंकारः । मुक्ताफलस्योचित-मुक्ताफलान्तर-पभरागादेोपाश्रयविशेषः समुचितसहासीन-सत्पुरुषमध्यपतनं भा सत्पुरुषान्तरस्या" सुस्पष्टवियतिरियं विवरणान्तरं नापेक्षते । धमकस्य भरतोक्ता दश भेदाः सलक्षणा पया-- (१) पादान्तयमक्रम्-चतुर्णा यत्र पादानामन्ते स्यात् सममक्षरम् । (२) काञ्चीयमकम्-पादस्यादौ तथान्ते च यत्र स्यातां पदे समे । (३) समुद्यमकम् -अनकेन यद् वृत्तं सर्वमेव समाप्यते । (४) विक्रान्तयमकम् ---एक पादमुत्क्रम्य द्वौ पादौ सदृशौ यदा ।। (५) चक्रवालयमकम्-पूर्वस्यान्तेन पादस्य परस्यादिर्यदा समः ॥ (६) संदष्टयमकम्-आदौ तु मन पादे तु भवेतामक्षरे ममे ।। (७) पादादियमकम् ---आदौ पादे तु यत्र स्यात् समावेशः समाक्षरः । यथा यथा-- ( २६ ) (८) आनेडितयमकम् --पादस्पान्त्यं पदं यन द्विद्विरेकमिहोच्यते ॥ (९) चतुर्व्यवसितयमकम-सर्वे पादाः समा यत्र भवन्ति नियतासराः ॥ (१०) मालायमकम् - नानारूपः स्वरयुक्तं यत्रक व्यञ्जनं भवेत् ॥ (ना० शा० १६. ५९-८६) वर्णावृत्तिः पदेकदेशावृत्तिः पदावृत्तिरिति त्रिविधाऽऽवृत्तिरेव शब्दालंकाराणां मूलरूपा । यमकस्यैव शिथिल-गाढ-बन्धश्चित्रबन्धाः सम्भवन्ति । भरतोक्तयमकभेदेवपि चक्रवाल- काञ्ची-मालेतिसंज्ञा आकृतिसूचकाः । चक्रवालयमकमेव चक्रवन्धस्य स्पे न्यस्तं परवति- काले। २. अग्निपुराणम्-अन यमकस्य पोडशभेदाः, चिनवन्धानां चाष्टौ भेदा उक्ता यथा--गोमूत्रिका, अर्धभ्रमणम्, सर्वतोभद्रम्, अम्बुजम्, चक्रम्, चक्राब्जम, दण्डः, मुरजश्चेति । ३. भामहस्य काव्यालंकारः--अस्मिन् ग्रन्ये यमकस्य पञ्चप्रकारा आदि-मध्यान्त- पादाम्यास-आवली-समस्तपाद-इतिविशेषणयुक्ता एव स्वीकृताः। भरतोक्ता अन्य भेदा एप्ववान्तर्भुक्ता इति प्रतिपादितम् (२ ९-१८)। प्रहेलिकाया लक्षणमुक्त्वा तस्य च्याख्या- गम्यत्वञ्च द्योतयित्वा तदुदाहरणं नोक्तवान् भामहः । ४. दण्डिनः काव्यादर्शः-यमकभेदाः सविस्तरमुक्ताः । कतिपयचित्रबन्धा अपि लक्षणोदाहरणसहिताः प्रतिपादिताः । -गोमूत्रिका, अर्धनमकम् सर्वतोभद्रम् । प्रहेलि. कायाः साङ्गोपाङ्गनिरूपणमुपलभ्यतेऽस्मिन् ग्रन्थे । ५. वामनस्य काव्यालंकारसूत्रवृत्तिः -अन यमकस्यानेकदा जनताः । शृङखला- परिवर्तक-चूर्ण-इति-भङ्गविशेषा यमकस्योपकारकत्येनोपन्यस्ताः । ६. रुद्रटस्य काव्यालंकार:-यमकरलेपनिरूपणानन्तरं विप्रबन्धप्रतिपादनं स्वतन्ऽध्याये (पञ्चमे) कृतम् । तत्र चिनबन्धस्य लक्षणं यया- भडग्यन्तरकृततत्कमवर्णनिमितानि वस्तुरूपाणि । साटकानि विचित्राणि च रज्यन्ते यत्र तच्चित्रम् ।। (५.१) तत्रोदाहृता बन्धा पयाः-खड्ग-मुसल-धनुः-शर-शूल-शक्ति-हल-रथपद-तुरगपद-गजपद- प्रतिलोमानुलोम-अर्घभ्रम-भरज-सर्वतोभद्र-पद्म-अनुलोम-विलोमविपर्यस्ताक्षरपाठाः । अष्टबन्ध- स्यपद्यानां महाचक एकत्र विन्यासो रुद्रटस्यापूर्व-कौशलव्यञ्जकः। अस्माकं चित्रकबिरामरूपरपि महाचको निबद्धः । ७. भोजराजस्य सरस्वतीकण्ठाभरणम्--समस्तलक्षणग्रन्यानां मौलिरलभूतोऽयं प्रायश्चितयन्यनिरूपणप्रसहगे। तर चित्रप्रकरणे वर्ण-स्थान-स्वर-आफार-गति-बन्ध-इतिष- प्रकारेण विशिष्टस्य चित्रकाव्यस्य साङ्गोपाङ्गानि लक्षणोदाहरणानि सन्ति । आकृतिमूलकेप बन्येषु यहविधः पद्मवन्य , चक्र- द्विनाटक-शरयन्त्र-थ्योम-मुरज-एकाक्षरमुरज-मुरजप्रस्ता गोमूरिकादयो विशेपोल्लेखनीया. । ८. मम्मटस्य काव्यप्रकाश:-पमकस्प 'अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः प्रति' (९ ११७)-इति लक्षणमुक्त्वा मम्मटाचार्यः 'तदेतत्वाव्यान्तर्गडुभूतमिति नास्य (२७ ) भेदलक्षण कृतम्' इति गविस्वा यमकभेवाना साङ्गनिरूपणानिवृत्त । तत्र चिनवन्यस्य लक्षण पया- तचित्र पत्र वर्णाना खड्गाद्याकृतिहेतुता ॥ (९ १२१) खड्ग-मरज-पम-सर्वतोभद्र-इति-चत्वारो भेदा उदाहता । ९. हेमचन्द्रस्य काव्यानुशासनम-"स्वर- व्यञ्जन-स्थान-गति-आकार-नियम- घ्युत-गदादि-चित्रम"--इति लक्षण दत्वा प्रतिभेदमदाहरणानि न्यस्तयान हेमचन्द्र । आकारयन्धे नास्ति विशेष कोऽपि । १०. राजानकरुय्यकस्य अलंकारसर्वस्वम्-"वर्णाना पड़गाद्याकृतिहेतुत्ये चित्रम्।" (पृ. ३०) "पौनरुपयप्रस्तावे स्थानयियोपदिलप्ट-पीनरुपत्यात्मक चित्रवचनम् । यद्यपि लिप्यक्षराणा खड्गादिसनिवेशविशिष्टत्य तयापि श्रोत्रापाशसमवेत-यात्मशब्दाभेदेन तेषां लोकेप्रतीतेर्याचकशब्दालकारोऽयम ।" (तनय) । तत्र जयरयस्य टीका ययालिप्पक्षराणा भूयमाणता सतत्त्ववर्णशब्दाभेदप्रतिपत्त्या औपचारिकोऽय शब्दालकार इति तात्पर्याय ।" ११. कविकर्णपूरस्य अलंकारकोस्तुभः चित्र नीरसमेवाहुभंगवद्विपय यदि। (७२१४) तदा किञ्चिच्च रसयद्ययक्षो पर्ववर्षणम् ।। इतिश्लोके चिनस्य पुयड निर्देश कृत्वा कतिपयवन्धानुदाहृतवान् कयिकर्णपूरो यथा- प्रतिलोमानुलोमपाद-प्रतिलोमानुलोमश्लोक-सर्वतोभद्रच्छर-खड्ग-पुरज-पताका-गदा-पर-- चक-शा-वधा । १२. विश्वनाथस्य साहित्यदर्पण:- पद्माद्याकारहेतुत्वे वर्णाना चिनमुच्यते ॥ (१०१५) "आदिशब्दात् खड्गमुरजचकगोमूनिकादय । अस्य च तथाविधयोयाकाशसमयाय- विशेषवशेन चमत्कारविधायिनामपि वर्णाना तथाविधोत्रासादासमवायविशेषवशेन चमत्कार- विधायिवर्णरभेदेनोपचाराच्छब्दालकारत्वम् । (अष्टदलपमवन्धस्योदाहरणानन्तरम्)- काव्यान्तर्गडभूततया तु नेह प्रपन्च्यते।" उद्भटेन तु काव्यालकारसारसग्रहेऽनुप्रासलाटानुप्रासादि व्यतिरिक्त कोऽपि शब्दालवारो न निरूपित इति तस्य साहो न कृतोऽत्र । चिनकाव्य-प्रतिपादक-प्रकीर्णलक्षणप्रन्येषु धर्मदाससूरेविदग्धमुखमण्डनम् इति अन्य स्मरणीयोऽत्र । तथवाधुनिकयुगे दामोदरमिश्रशास्त्रिप्रणीत चिनबन्याव्यमपि लक्षणोदाहरण- प्रन्यरूपेणोल्लेखनीयम् । उपसहारे पाणिनीयाष्टध्यायीत उद्धरणमेकमप्रासङ्गिक न भवेत् । राज्ञायाम् (३।४१४२) 'बन्धे च विभाषा' (६।३।१३) इति सूत्रद्वयस्य व्याख्याने काशिकाया क्रौञ्च-ममूरिका- अट्टालिका-हस्त-चक्र-इति-बन्धभेदा उल्लिखिता । तेनावधारपित शक्यते यत् पाणिनिमुने फालेपि काव्ये चिनबन्धाना प्रचलनमासीत ।

( २८ ) (ख) लक्ष्यमन्थाः वैदिकवाडमये शब्दचमत्कारस्य फूटत्वस्य च बीजरूपेण सद्भावोऽविरलरूपेणोपलम्यते। फूट-प्रकारविशेष-प्रहेलिकाया उदाहरणरूपि-निम्नोतमन्ना विद्यन्ते। कः स्विदेकाको चरति क उ स्विज्जायते पुनः । कि स्विद्धिमस्य भेषर्जावा वपन महत् ॥४५॥ सूर्य एकाकी चरति चन्द्रमा जायते पुन । अग्निहिमस्य भेषज भूमि चा वपन महत् ॥४६॥ कि स्वित् सूर्यसमञ्ज्योति कि समुद्रसम सर । कि स्वित् पृथिध्य वर्षीय फस्य माना न विद्यते ॥४७॥ ब्रह्मसूर्पसमञ्ज्योतिौ समुद्रसम 1 सर । इन्द्र पृथिव्य बर्षीयागोस्तु माना न विद्यते ॥४८॥ केवन्त पुरुप भाविवेश फान्यन्त पुरुपे पितानि । एतद् ब्रह्मन्नुपबल्हामसि त्वा कि स्विन्न प्रतिवाचा स्यात् ॥५१॥ पञ्चावन्त पुरुष आविवेश तान्यन्त पुरुष अपितानि । एतत्त्वार प्रतिमन्यानो अस्मिन् मायया भवस्युत्तरो मत् ॥५२॥ का स्विदासीत् पूर्वचित्ति कि स्विदासीद् बृहद् द्वय । का स्विदासीत् पिलिप्पिला का स्विदासीत् पशगिला ॥५३॥ द्यौरासीत् पूर्वचित्तिरश्व आसोद् बृहद् द्वय । अविरासीत् पलिप्पिला रानिरासीत् पशगिला ॥५४॥ (वाजसने यिसहिता २३।४५-४८, ५१-५४) तद्वत्-द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समान वृक्ष परिपस्वजाते। तपोरन्य पिप्पल स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्योऽभिवाकशीति ॥ (मुण्ड० ३।१११) इति मन्त्रेऽपि कूटत्व स्पष्टमेव । अनुप्रासस्योदाहरणमपि दुर्लभ नास्ति । यथा- सुष्येय जरी तुर्फरोतु नंतोशेव तुर्फरी पर्फरीका । उदन्यजेव जेमना मदेरू ता मे जरायजर भरायु ॥ (ऋ० स० १०१-६६) हस शुचिपद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिपदतिपिर्दुरोणसत् । पढरसदृतसहयोमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋत बृहत् ॥ (कठो० २.२ २) 'नमकाम्याय- 'चमकाध्याय'- (शुक्लयजुर्वेदसहिताया ययाक्रम-१६-१८ सख्यको) इति सज्ञाद्वयमप्यनुप्रासबोधकम् । 'यश्णस्योत्तम्भनमसि' (शुक्लयजुर्वेदस० अ० ४।४०) इति मन्त्रस्य पद्मबन्धरूपे ग्यास सभव। आदिकविवाल्मीकिप्रणीते लौकिकवाङ्मयस्यादिमप्रयन्धे यमकानुप्रासमोर्यहुलप्रयोगो दृश्यते । तत्र मुग्दरकाण्डस्य पञ्चमसर्ग सर्वे इलोका (सप्तविंशतिसरयका ) प्रतिचरणमन्त्या- नुप्रासयुक्ताः। तेन सर्वेषामेव पप्रवन्धे न्यासो निप्पद्यते । तन प्रथमश्लोकद्वय यया-~ ३ (२९) ततः स मध्यङ्गतमशमन्त, ज्योत्स्नाषितान महरुत्यहन्तम् । ददर्श धीमान् दिवि भानुमन्त, गोष्ठे युप मत्तमिय भ्रमन्तम् ।। लोकस्य पापानि विनाशमन्त, महोदधि चापि समेषयन्तम् । भूतानि सर्वाणि विराजयन्त, ददां शोताशमयाभियान्तम् ॥ कविकुलगुरुकालिदास रघुवंशमहाकाव्ये यमकस्य भेदा प्रस्तुता । महाकाव्ये चित्रवन्यात्मकस्य सर्गविशेपस्य प्रपोक्ता सर्वप्रथम फविर्भारयिरेव वर्तते । तेन किरातार्जुनीयस्य पञ्चदशसर्गे गोमूनिकायन्ध (द्वादशपयेषु) सर्वतोभद्र (पञ्चविंशति- पधेष) अर्घभ्रमक (सप्तविंशतिपद्येषु) इति चित्रकाय्यभेदा सनिविष्टा । भट्टिकवे रावणवधकाय्ये निम्नोवृताश्चिप्रभेदा विशेषणोपलन्यन्ते । १ एकान्ताराख्यातम् (एफपदान्तरेणाख्यातनिवेश)। २ आख्यातमाला (एकस्मिन्नेव लकार आख्याताना प्रयोग ---"भ्रमुथवलानंनतुर्ज- जक्षरित्यादि) आद्यन्तयमकम्। सस्कृतप्राकृतस्य सकोर्णप्रयोगा भाषावैचित्र्यबोधका । (भट्टिकाव्यस्य प्रसन्न काण्डे भाषासमावेशात्ये चतुर्थपरिच्छेद एतादृग्भापासमफप्रयोगा बाहुल्येन विद्यन्ते, परिच्छेदोऽय गणनाभेदेन सेतुबन्धनात्यत्रयोदशसर्गरूपेऽपि प्रत्यभिजात)। महाकविमान शिशुपालवधस्यकोनविंशसमें निम्नोद्धृतचित्रप्रकारा निवद्धा । कतिपयनवीनाश्चित्रवन्धा अपि सन्ति । १-एकान्तरपाद, २-एकाक्षरवन्ध ३-द्वयक्षरबन्ध ४-सर्वतोभद्रम् ५-मुरजबन्ध ६-प्रतिलोमानुलोमबन्ध ७-गोमूनिकावन्ध ८-असयोगवर्णवन्ध ९-अर्घभ्रमकम् १०-गतप्रत्यागतम् ११-गूढचतुर्यबन्ध (यत्राद्यपादनयादेव चतुर्यपादो निष्पद्यते) १२-अतालथ्यबन्ध १३-अयंत्रयवाचिबन्ध १४-पक्रबन्ध । राजानकरत्नाकरस्य हरविजयमहाकाध्ये विशतिसर्गेषु युद्धवणन निवढम् (३१-५० तमसर्गेषु), तत्र अष्टचत्वारिंशत्सख्यक सर्गश्चित्रात्मक । शिवस्वामिन कम्फिणाभ्युदय- महाकाव्ये ६-१८ सस्पकसर्गा प्रायेण चित्रात्मका । मखकस्य श्रीकण्ठचरितेपि लिप्टप्रयोगा बाहुल्येन दृश्यन्ते। उपर्युदाहृतमहाकाव्येषु युद्धवर्णनप्रसग एव प्रापशश्चिनबन्धा प्रपुश्ता । युवे सैनिकाना विविधसग्निवेशव्यजिता आकृतयस्तत्र वर्णनप्रसङ्गे चित्रबन्धकल्पनामुद्बोधयन्तीति कथयन्ति केचित् । महाकाव्येषु वृत्तविशेषवर्णनस्य (विशेषेण युद्धवर्णनस्य) प्रसङ्गे सर्गविशेष चित्रबन्धाना सग्निवेश' संस्कृतसाहित्ये प्रायश सर्वत्र दृश्यते । तद्व्यतिरिक्तानि चिरन्धात्मकानि स्वतन्त्रकाव्यान्यपि बहूनि सन्ति । तत्र कतिपयनामानि यया-चित्रकश्चित्ररत्नाकरः, वेङ्कटेश्वरस्य चित्रबन्धरामायणम्, कविराजसूरे राघवपाण्डवीयम्, विद्यामाधवस्य पार्वती- रूविमणीयम्, चिदम्बरमतेरु राघवपाण्डवयादवीयम् (श्लेपस्म चूडान्तनिवर्शनमस्मिन्नर्थप्रय- स्यकन सन्नियेशात्), कृष्णमूर्ते कडूणरामायणम्, श्रीकृष्णपरब्रह्मपरतन्त्रकालस्वामिनोऽलकार- - (२८) (ख) लक्ष्यग्रन्थाः वैदिकवाइमपे शब्दचमत्कारस्य फूटस्वस्य च बीजरूपेण सद्भावोऽविरलरूपेणोपलभ्यते । फूट-प्रकारविशेष-प्रहेलिकामा उदाहरणरूपि-निम्नोद्धृतमन्ना विद्यन्ते । कः स्विदेकाको चरति क उ स्विज्जायते पुनः । कि स्विद्धिमस्य भेषर्जावा वपनं महत् ।।४५॥ सूर्य एकाकी चरति चन्द्रमा जायते पुनः । अग्निहिमस्य भेषजं भूमि वा वपनं महत् ॥४६॥ कि स्वित् सूर्यसमञ्ज्योतिः कि १ समुद्रसमं सरः । कि स्वित् पृथिव्यै वर्षीपः कस्य माना न विद्यते ॥४७॥ ब्रह्मसूर्यसमज्योतिद्याः समुद्रसम सर । इन्द्रः पृथिव्य वर्षीयानगोस्तु माना न विद्यते ॥४८॥ वेष्वन्तः पुरुष आविवेश कान्यन्तः पुरुष अपितानि । एतद् ब्रह्मन्नुपबल्हामसि त्वा कि स्विन्नः प्रतिवाचा स्यात् ॥५१॥ पञ्चस्वन्तः पुरुष आविवेश तान्यन्तः पुरुषे अपितानि । एतत्त्वान प्रतिमन्यानो अस्मिन् मायया भवस्मुत्तरो मत् ॥५२॥ का स्विदासीत् पूर्वचितिः किविदासीद् बृहद् द्वयः । का स्विदासीत् पिलिप्पिला का स्विदासीत् पशंगिला ॥५३॥ धौरासीत् पूर्वचित्तिरश्वं आसोद् बृहद् द्वयः। अविरासीत् पलिप्पिला रात्रिरासीत् पशंगिला ॥५४॥ (वाजसनैयिसाहिता २३१४५-४८, ५१-५४) तद्वत्-द्वा सुपर्णाः रायुजा सखाया समान वृक्षं परिषस्वजाते। तयोरन्पः पिप्पलं स्वाद्वत्यनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति ॥ (मुण्ड० ३।११) इति मन्नेऽपि कूटत्व स्पष्टमेव । अनुप्रासस्योदाहरणमपि दुर्लभं नास्ति । सुण्येव जरी तुर्फरीतू नंतोशेव तुर्फरी पर्फरीका। उदन्यजेव जमना मदे ता मे जराय्यजरं सरायु । (स० सं० १०११-६६६) ह सः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिपिर्दुरोणसत् । नृपदरसदृतसद्वयोमसदज्जा गोजा ऋतजा अद्विजा ऋतं बृहत् ॥ (को० २.२.२.) 'नमकाप्याय'--'चमकाध्याय'--(शुक्लयजुर्वेदसंहितायां यथाक्रम-१६-१८ संख्यको) इति संगाद्वयमप्यनुप्रासयोधकम् । 'वरुणस्योतम्भनमसि' (शक्लयजुर्वेदसं० अ० ४।४०) इति मन्त्रस्य पवन्यरूपे ग्मासः संभवः । धादिफयिवाल्मीकिप्रणोते लौक्पिवाङ्मयस्यादिमप्रवन्धे यमकानुप्रासयोबहुलप्रयोगो दृश्यते । तम मुन्दरकाण्डस्य पञ्चमसमें सर्वे श्लोकाः (सप्तविंशतिसंस्यकाः) प्रतिचरणमन्त्या- नुमासयुक्ता । तेन शर्यपामेव पनयन्धे न्यासो निप्पयते । तत्र प्रथमश्लोकदयं यया- यथा--- २ ३ ततस मध्यङ्गतमशुमन्त, ज्योरस्नाधितान मुहरुद्वहन्तम् । ददर्श धीमान् विवि भानुमन्त, गोष्ठे धूप मतमिव भ्रमन्तम् ॥ लोकस्म पापानि विनाशमन्त, महोदपि चापि समेघपन्तम् । भूतानि सर्वाणि विराजयन्त, ददर्श शीताशुमयाभियान्तम् ।। कविकुलगुरुकालिदास रघुवशमहाकाव्ये यमकस्य भेदा प्रस्तुता । महाकाव्ये चिनबन्धात्मकस्य सविशेषस्य प्रयोक्ता सर्वप्रथम कविर्भारयिरेव वर्तते। तेन किरातार्जुनीयस्य पञ्चदशसमें गोमूनिकायन्ध (द्वादशपद्येष) सर्वतोभद्र (पञ्चविंशति- पोप) अर्धभ्रमक (सप्तविंशतिपद्येष) इति चित्रकाय्यभेदा सन्निविष्टा । भट्टिको रावणवधकाव्ये निम्नोवृताश्चित्रभेदा विशेषणोपलम्यन्ते । एकान्ताराल्यातम् (एकपदान्तरेणाख्यातनिवेश)। आख्यातमाला (एकस्मिन्नेव लकार आख्याताना प्रयोग -"भ्रमुयंवल्गुनन्तुर्ज- जरित्यादि) आद्यन्तयमकम् । सस्कृतप्राकृतस्य सकीर्णप्रयोगा भाषावचिन्यबोधका । (भट्टिकाव्यस्य प्रसन्न- काण्डे भाषासमावेशास्ये चतुर्थपरिच्छेद एतादृग्भापासमकप्रयोगा बाहुल्येन विद्यन्ते, परिच्छेदोऽय गणनाभेदेन सेतुबन्धनात्यत्रयोदशसर्गरूपेऽपि प्रत्यभिज्ञात )। महाकविमाटुन शिशुपालवधस्यकोनविंशसमें निम्नोवृतचित्रप्रकारा निबद्धा । कतिपयनवीनाश्चिनबन्धा अपि सन्ति । १-एकातरपादा, २-एकाक्षरबन्ध ३-द्वपक्षरबन्ध ४-सर्वतोभद्रम् ५-मुरजबन्ध ६-प्रतिलोमानुलोमबन्ध ७-गोमूनिकामन्य -असयोगवर्णवन्ध ९-अर्घभ्रमकम् १०-गतप्रत्यागतम् ११-गूढचतुर्यबन्ध (पत्राद्यपादनयादेव चतुर्यपादो निप्पद्यते) १२-अतालध्यबन्ध १३-अर्यत्रययाचिवन्ध १४-चक्रवन्ध । राजानकरत्नाकरस्य हरविजयमहाकाव्ये विशतिसर्गेषु युद्धवर्णन निबद्धम् (३१-५० तमसर्गेषु), तर अप्टचत्वारिंशत्सख्यक सर्गश्चिमात्मक । शिवस्वामिन कप्फिणाभ्युदय- महाकाव्ये ६-१८ सख्यकसर्गा प्रायेण चित्रात्मका । मखकस्य थोकण्ठचरितेऽपि शिलष्टप्रयोगा बाहुल्यन दृश्यन्ते । उपर्युदाहृतमहाकाव्येषु युद्धवर्णनप्रसग एव प्रायश्चिनवन्या प्रयुक्ता । युद्ध सैनिकाना विविधसनिवेशव्यजिता आकृतयस्ता वणनप्रसङ्गे चिनवन्धकल्पनामुद्बोधयन्तीति कथयन्ति . फेचित् । महाकाव्येषु वृत्तविशेषवर्णनस्य (विशेषेण युद्धवर्णनस्य) प्रसङ्गे सर्गविशेषे चिनबन्धाना सग्निवेश' सस्कृतसाहित्ये प्रायश सर्वत्र दृश्यते । तद्व्यतिरिक्तानि चिनबन्धात्मकानि स्वतन्त्रकाव्यान्यपि बहूनि सन्ति । तन्न कतिपयनामानि यया-चित्रकश्चित्ररत्नाकर, वेङ्कटेश्वरस्य चिनयन्धरामायणम्, कविराजसूरे राघवपाण्डवीयम्, विद्यामाधवस्य पार्वती- रूक्मिणीयम्, चिदम्बरसुमतेर राघवपाण्डवयादवीयम् (श्लेषस्य चूडान्तनिदर्शनमस्मिनयंत्रय- स्यकत्र सनिवेशात्), कृष्णमूर्ते कङ्कणरामायणम्, श्रीकृष्णपरब्रह्मपरतन्त्रकालस्वामिनोऽलकार- । मगिहार, विश्वेश्वरस्य वीन्द्रकर्णाभरणम् (काव्यमालागुच्छकोऽष्टम) नागराजस्य भावशतकम् (काव्यमालागुच्छश्चतुर्थे , अस्मिन् प्रहेलिका विशेषेण निबद्धा)। स्तोत्रसाहित्ये चित्रवधाना विशिष्ट स्थान दृश्यते । उपासनाया यन्त्रस्य माहात्म्य सुविदितमेव । चित्रबन्धव्यञ्जिता आकृतयो यन्त्रसादृश्य विति, तत्सादृश्यप्रभावेण हि स्तोत्रेप चित्रवायाप्रति विशेषामिचितिति नास्त्यकल्पनीयम् । स्तोतव्य प्रति स्तोतु स्वाभाविको- ऽनुराग , तयोर्मध्ये सामाजिक स्य भावार्ययोधस्य व्यवधानराहित्यञ्च, इत्यपि तन कारणत्वेन सभावयित शक्यते । स्तोतव्यै सकलगुणसमुदायस्य सभावनोचिता वर्तत इति हेतो. स्तोतुरुद्भावनात्मिका शक्तिरबापभावेन सचरितु प्रभवति तेन चित्र निर्माण सौकपं भवतीत्यपि फारण तत्र भवितुमर्हति । चिनबन्धात्मकेषु बहुपु स्तोत्रकाव्येषु-~आनन्दवर्धनाचार्यस्य देवी- मातकम्, अवतारकवेरीश्वरातकम् (द्वेऽपि काव्यमालागुच्छकेऽष्टमे) वेङ्कटाध्वरेलक्ष्मीसहस्रञ्च उदाहतुं शक्यन्ते। जनस्तोनसाहित्ये चित्रबन्धवाव्यस्य महानत्तयों जात । द्विदलकमलबन्धादारम्य राहस्रदलशमलपर्यन्त रचता जनाचार्य कृता। तनापि श्वेताम्बरसप्रदायान्तर्मुक्ता आचार्या- चित्रकाव्यस्य पूर्णरसिका आसन् । तर कतिपयस्तोत्रनामानि यया-समन्तभद्रस्वामिनो जिनशतकस्तुतिविद्या, जयतिलकसुरेश्चतुरहारावलिचिरस्तव । चित्रवन्याना नवीनभेदानामुद्- भावनेन जैनाचार्याणा योगदानमत्यन्तमहत्त्वपूर्ण विद्यते । आधुनिकयुगे सभूताना चित्रक्वीना नामोल्लेख उपमहारे प्रासगिक इति प्रतीयते । तत्र काशीवासिनोदु खभजनकवि (वाग्वल्लभात्याछन्योअन्यरचयिता, तस्म चित्रवन्धा नो प्रकाशिता) श्रीरघुवीरमिथ (श्रीलक्ष्मीश्वरोपायनकर्ता) मगधवासी श्रीदामोदरमियशास्त्री (चिनबन्धकाव्यरचयिता)-इति नामानि समादरेण स्मरणीयान्यस्मिन् प्रस्तावे। १. अन्यभारतीयभापासु चित्रवन्धपरम्परा प्रारत-अपभ्रश साहित्येऽपि चित्रवन्यरचना कियन्मात्रायामपलम्यते । किन्त्वनाना- मलितभारतीयभाषाणा चित्रवन्यात्मकप्ताहित्यस्य विहगावलोपनमेव प्रोयोजनम् । तत्र हिन्दीमापापा विशिष्टस्यान वर्तते । हिन्दीसाहित्यतिहाप्तिककालविभाजने रोतिकालनाम्ना स्याते काले चियाधरचनाया महानुलो जातः । केशवदास-भिलारोदास-लालकवि-गोकुलनाथ-दोनदयालगिरि-इत्यादि- रविवर्या अन्य विशेषगोल्लेखनीयाः । तदापि किञ्चिदाहरणार्थम् आचार्यकेशवासो दीनदयालगिरिपवेतिकविद्वयमल भविष्यतीति मन्ये । भाचार्यकेशवदास: (लिष्टीपपोरगाताद्या वर्तमान )-अनेन स्यीयप्रत्याविप्रियायां विशिष्टालकार• वर्णनात्य पञ्चदा 'प्रभा पमरस्पानेपभेदा उदाहता , यया-आदिपर-द्वितीपतृतीयचतुर्य- चरण-आपन्त-त्रिपदादि-द्विपदादि-पादानुपादादि-द्विपादान्त-उत्तरार्धचतुष्पादादि-आयन्तनि- रन्तर-आध तसान्तर-स्पादियमशनि। तदनन्तर पोमाप्रमाणे चित्रकवित्वस्य अनेकभेवा जाहता । यथा निरोप्टररचना (आठपवर्णनिता ) अपारमात्रपुतणे रचना ( ३१ ।) एकाक्षर-द्वयक्षर-त्र्यक्षर-चतुरक्षरपदपपता रचना (प्रतिपदं कियन्यक्षराणि प्रयुज्यन्त इति नियमसमाश्रिता), प्रतिपद्यं शियन्त्यभराणि गृह्यन्त इति नियमानुरोधेन एकाक्षरवन्यात् समारभ्य षड्विंशत्यक्षरबन्धपर्यन्तं भेदा उदाहृताः। चतुरक्षरपद्ययन्धो यया-- बनमाली बन में मिले बनी मलिन बनमाल । नयन मिली मन मन मिलो बन न मिली न बाल । पद्येऽस्मिन् व-ल-म-न इति अक्षरचतुष्टयमेव प्रयुक्तम् । यत्र प्रतिपदं वर्णसंख्या नियता तत्र 'सोतानाय-सेतुनाय-सत्यनाय-रघुनाय-अजनाय-दीनानाय-देवति-इतिसदृशी पद- रचना नियताक्षरसंस्यया भवति । पदे पद्ये पा अक्षरनियमनादुत्पादितभेदप्रभेदानन्तरं प्रश्नोत्तरस्यानेकोंदा वणिताः । यया एकानेकोत्तर, व्यस्तसमस्तोतरं, व्यस्तगतागतोत्तरं, यहिापिका (पत्रोत्तरं पद्यस्य बहिर्भागे यतते) अन्तापिका (योत्तरं पयस्यान्तर्भाग एव समाविष्टम्), गुप्तोतरमित्यादयः । बहिर्लापिकोदाहरणं यया- "अक्षर कौन विकल्प को, जुवति बसति किहि अंग। बलिराजा कौने छले सुरपति के परसंग । वामन जानिवौ ॥" अन्तलापिकोदाहरणम्--- "कौन जाति सीता सती, दई कौन कहें तात । कौन अन्य बरनी हरी, रामायन अवदात ॥ प्रश्नोत्तरस्य भेदवर्णनानन्तरमनुलोमविलोमक्रमेणकार्यस्य भिन्नार्यस्य च गतागतकार्य- गतागतभिन्नार्य-इतिसंज्ञाभ्यां निरूपणं दृश्यते। गतागतकार्यों यया-- "माल बनी बलि केशवदास सदा वश केलि बनी बलमा" गतागतभिन्नार्योबाहरणम्- संन न माधव जो सर केशय रेख सुदेश सुवेश सबै । ने नव को ताँच जो तरुणी चि चोर सबै निमि काल फल । ते न सुनी जस भीर भरी, घर धीरं ब रोति सु कौन कहें। मंन मनी गुरु चाल चले, शुभ सो वन में सर सीव लस ।। विलोमक्रमेणास्यैव पद्यस्प निम्नोद्धृतं स्वरूपं भवति- शेल बसी रस मे नव सोम मुलय चल चार गुनी मन में । है वन कोसु तिरी बर घोर घरी भर भी सजनी सुन ते । लय फल कामिनि वस रची चिर नीय तजी चित की बनने । वैस सवेश सदेश खरे बस के रस जो वध भान नस। पद्यस्य चरणचतुष्टये गतागतंगार्थस्य सनिवेशे सर्वतोभद्रबन्धो निष्पद्यते। आश्रयात्मक- चित्रबन्धेषु केशवदासेन चक्र कमल-पर्वत-सर्वतोमुख-हार डमरु-बन्धाः सोदाहरणं निरपिताः । (प्रस्तुतविवरणं हिन्दुस्तानीएकेडेमी-इलहाबादतः प्रकाशित-पण्डितविश्वनायमिथसंपा. वितकेशवप्रन्यवाल्याः प्रथमखण्डाश्रितम्) (३०) मणिहार, विश्वस्यरस्प कोन्द्रवर्णाभरणम् (काव्यमालागुच्छकोऽष्टमः) नागराजस्य भावातरम् (काव्यमालागुच्छश्चतुर्थः, अस्मिन् प्रहेलिका विशेषेण निबद्धाः) । स्तोत्रसाहित्य चित्रवन्धानां विशिष्ट स्यानं दृश्यते । उपासनायां यन्त्रस्य माहात्म्य मुविदितमय । चित्रवन्धम्यजिता आकृतयो यन्त्रसादृश्यं विभ्रति, तत्सादृश्यप्रभावेण हि स्तोत्रेप चित्रपन्याप्रति विशेषाभिरचिनतिति नास्स्यकल्पनीयम् । स्तोतव्यं प्रति स्तोतुः स्वाभाविको- ऽनुरागः, तयोमप्ये सामाजिकस्य भावार्ययोघस्य व्यवधानराहित्यञ्च, इत्यपि तत्र कारणत्वेन संभावयितुं यते । स्तोतव्ये सपालगुणसमुदायस्य संभावनोचिता वर्तत इति हेतोः स्तोनुभावनात्मिा शक्तिरवायभावेन संचरितुं प्रभवति तेन चिननिर्माणे सौकयं भवतीत्यपि पारणं तत्र भयितुमर्हति । चियवन्धात्मकेषु बहुषु स्तोत्रकाव्येषु--आनन्दवर्धनाचार्यस्य देयो- शातरम्, अवतारक्येरोवरशतकम् (देऽपि काव्यमालागुच्छकेऽष्टमे) वेङ्कटाध्वरेलक्ष्मोसहस्रञ्च उदारतुं सारयन्ते । जनस्तोत्रसाहित्ये चित्रवन्धकाव्यस्य महानुत्वों जातः । द्विदलकमलबन्धादारम्य एहमदलकमलपर्यन्त रचना जनावार्यः कृता। तत्रापि श्वेताम्बरसंप्रदायान्तर्भुपता आचार्या- चित्राप्यस्य पूर्णरसिका आसन् । तत्र कतिपयस्तोननामानि यया-समन्तभद्रस्यामिनो जिनातरस्तुतिविद्या, जपतिलर सूरेश्चतुरहारायलिचित्रस्तवः । चिप्रबन्धानां नवीनभेदानामुद- भावनेन जैनाचार्याणां योगदानमत्यन्तमहत्त्वपूर्ण विद्यते । आपुनिश्यगे संभूतानां चित्रश्योगां नामोल्लेख उपसंहारे प्रासंगिक इति प्रतीपते । सत्र गोवासियोदुःखभंजनाविः (याग्वल्लभायछन्दोग्रन्यरचयिता, तस्य चित्रपन्या नो प्रशशिताः) धीरपुयोरमिधः (घोलक्ष्मीश्वरोपायनकर्ता) मगधवासी श्रीदामोदरमियशास्त्री (चित्रमशाग्यरचयिता)-इति नामानि समादरेण स्मरणीयान्यस्मिन् प्रस्तावे। ४. अन्यभारतीयभापासु चित्रवन्धपरम्परा प्रारत-अपभ्रंश माहित्येऽपि चियपरचना फियमाप्रायामुपलम्यते । किन्यमाना• प्रचलितभारतीयभाषाणां घियन्यात्मकसाहित्यस्य विहंगावलोकनमेय प्रोपोजनम् । तत्र हिन्दीभाषाया विशिष्टस्पानं यतते । हिन्दीसाहित्यं तिहासिरपालयिभाजने रोतिषालनाम्ना रयाते काले विनयपरचनाया महानुरषों बातः । यदास-भिलारीदास-सालकवि-गोकुलनाय-दीनदयालगिरि-इत्यादि- पियर्या मत्र विशेषणोलेपनीपाः। तत्रापि विञ्चिदुदाहरणार्यम् आचार्यदेशवदामो रोनासालगिरिमनिरा विपमलं भविष्यनीति मन्ये । पापायफेशपदाम: (लिष्टीपोतmai वर्तमानः)-अनेन स्पोपप्रत्याविप्रियायां विशिष्टाचार गगनारे पाप्रभाये' पमररपानेर भेदा उदाहृताः, ममा-आदिपद-हितीपतृतीयपतुर्थ- परम-बान-रिपरि-पिदारि-पादानुपादादि-तिपादान्त-उत्तरापंचतुष्पागादि-आगन्तानः रमा मान्नमालर-रपामिनि । तदनन्तरं पोसामा चित्रापिरवस्य भनेरभरा गादता । पमा निरोटापना (पोछपायनिता) अपारमावरतपण रचना . एकाक्षर-द्वयक्षर-त्र्यक्षर-चतुरक्षरपदयुक्ता रचना (प्रतिपदं कियन्त्यक्षराणि प्रयुज्यन्त इति नियमसमाश्रिता), प्रतिपद्यं कियन्त्यक्षराणि गृह्यन्त इति नियमानुरोधेन एकाक्षरबन्धात् समारम्य पविंशत्यक्षरबन्धपर्यन्तं भेदा उदाहृताः। चतुरक्षरपद्यबन्धो यया- बनमाली वन में मिले बनी नलिन बनमाल । नयन मिली मन मन मिली वैन न मिली न बाल ।। पद्येऽस्मिन् ब-ल-मन इति अक्षरचतुष्टयमेव प्रयुक्तम् । यत्र प्रतिपदं वर्णसंख्या नियता तत्र 'सीतानाय-सेतुनाय-सत्यनाय-रघुनाय-अजनाथ-दीनानाथ-देवगति'-इतिसदृशी पद- रचना नियताक्षरसंरयया भवति । पदे पद्ये वा अक्षरनियमनादुत्पादितभेदप्रभेदानन्तरं प्रश्नोत्तरस्यानेकभेदा वगिताः । यया एकानेकोत्तरं, व्यस्तसमस्तोतरं, व्यस्तगतागतोत्तरं, बहिलापिका (यत्रोत्तरं पद्यस्य बहिर्भागे वर्तते) अन्तापिका (यनोत्तरं पयस्यान्तर्भाग एव समाविष्टम्), गुप्तोत्तरमित्यादयः । बहिर्लापिकोदाहरणं यथा- "अक्षर कौन विकल्प को, जुवति बसति किहि अंग । बलिराजा कौने छले सुरपति के परसंग । वामन जानिबौ ॥" अन्तापिकोदाहरणम्- "कौन जाति सीता सती, दई कौन कहें तात । कोन अन्य बरनी हरी, रामामन अवदात ॥ प्रश्नोतरस्य भेदवर्णनानन्तरमनुलोमविलोमक्रमेणकार्यस्य भिन्नार्यस्य च गतागतकार्य- गतागतभिन्नार्थ-इतिसंजान्यां निरूपणं दृश्यते । गतागतकार्यों यथा- "माल बनी बलि केशवदास सदा वश केलि बनी बलमा" गतागतभिन्नार्योवाहरणम्-~~ सन न माधय जो सर केशव रेख सुदेश सुवेश सबै । नै नव की तचि जी तरुणी रवि चीर सब निमि काल फल। है न सुनी जस भीर भरी, घर धीर' ब रीति सु कौन कहे। मन मनी गुरु चाल चल, शुभ सो पन में सर सीव लस ।। विलोमक्रमेणास्यय पद्यस्य निम्नोवृतं स्वरूपं भवति- शेल यसो रस मे नव सोम सुलय चल चार गुनी मन में। है वन कोसु तिरी बर घोर घरी भर भी सजनी सुन ते लय फल कामिनि बस रची चिर नीर तजी चित को धन नै । यस सवेश सदेश खरे वस के रस जो बघ भान नस।। पद्यस्य परणचतुष्टपे गतागतंगार्यस्य सग्निवेश सर्वतोभद्रबन्धो निष्पद्यते। माश्त्यात्मक- चित्रवन्धेषु केटावदासेन चक्र-कमल-पर्वत-सर्वतोमुख-हार-उमर-बन्धाः सोदाहरणं निरूपिताः । (प्रस्तुतविपरणं हिन्दुस्तानीएकेडेमी-इलहायादतः प्रकाशित-पण्डितविश्यनायमिथसंपा- वितकेसायप्रन्यवास्याः प्रपमखण्डाप्रितम्) ( ३२ ) दीनदयालगिरिः वर्षशताधिककालात्पूर्व वर्तमान प्रभूतप्रतिभाशाली काशीवासी कविरय शब्दचित्रेऽय- चित्रे रसवकाव्ये च सिद्धहस्त आसीत् । अनेन बहुविधानि चित्रकाव्यानि रचितानि । कतिपयोदाहरणान्यन सहृदयानुरजकानि भविष्यन्तोतिमन्वाना प्रवृत्तास्मि तदुद्धरणप्रसगे। १--मध्याक्षरी-मूलरोलाछन्दसि मध्ये ब्रुतविलम्बितनिष्पत्ति:-- गगा जप जन जननि देवि सपद तन श्री तन । हे मजुलगति फलनि पुरातन शिव ता के गन । कुसुम मलय तिल छिपा सुतट भावन जल पावन । टरि भव भव भा करी सिर्व ते केते भुवि जन ॥१॥ परसे दिव्य विमान काम जित वपु ते पाये । पाप ताप बिन जना सदा शिव लोक छाये। सनि तपनादि दिवेस शभु श्री कुज गुरु सेवै । शभु मुकुट उस माल काल सशि दिवि के देव ॥२॥ संस्कृते द्रुतविलम्बितम्- जननि सतत मगलराशिके, कुमतिपाटनपाटवभासिके । विपदि मामव पापविनाशिके, सपदि श कुरु श कुरु काशिके । २-मध्यान्तरी अन्तलापिका-(पद्यस्यान्तर्भाग एव प्रश्नानामुत्तरसमावेश –विस्तर. भयेन पद्य नोदाहियते)। ३-अनेकानेकोत्तरम्-(अनेक प्रश्नानामेकोत्तरम्) यया- वासर को कहे पहा? कौन याची औंसर को? कहा करे बलि ? कौन मलो को सिंगार है ? वृन्द पर जाये कहा ? कौन निन्धभाजन है ? पार के समान कौन प्रानिन को प्यार है ? फोन तरू नाम ? फोन चाम पं रचे है स्याम ? देते रवि रूप? भूप का पं हितकार है ? कौन दोनद्याल देव? कौन को न कोज सेव ? प्रश्न ये अनेक ज्वाय दोनो एक पार है। अत्र द्वादमाप्रश्नानामेपोतर वारपदेन न्यस्तम् । कोशे यया- "वार सूर्यादिदियसे द्वारेऽवसरवन्दयो । कुले वृक्ष हरे वारो पार मद्यस्य भाजने।" ४-अपंगतागत सर्वगतापतञ्च, ५-पोडशदलवमलयन्ध ६-डमपयन्य, ७-पाटमन्य , ८-द्वादशावलकमलयन्ध (निरोष्ठ), ९-पत्रवध, १०-फणिवन्ध, ११--प्रश्नोतराणामनैरप्रकारा, १२-सिंहायलोग्न (पद्यस्य प्रत्येकघरणान्त्यस्य पदस्य पदातस्प या परचरणादौ सग्निवेश), १३-पाकायलोकनम् (अन्त्यानुप्रासविशेष), १४-यहुविषयमपम्, १५-एपस्थरपथ, १६-लम्यवारयन्य, १७-मुद्रालङ्कार ( ३३ ) (नामविशेषमुद्रया श्लिष्टार्थसाधनम् । रामपरिकराणां, विशिष्टग्रन्थाना, छन्दसा, पुष्पाणां, सप्तवासराणां मुद्रया रचितं पद्यपञ्चकम् )। तत्र सिंहावलोकनस्य विशिष्टग्रन्यमुद्रायाश्चोदाहरणं सिंहावलोकनम्- धाई है कुमति तव विष विष काटनि में, हरि को न छन भर घरचा चलाई है। लाई है न प्रीति कहूँ सन्तन के संग जाय, कबहुँ न काहू संग करी तू निकाई है। काई है मलीन मन छाई अति दोनद्याल, ताको नहीं करे कूर रंचक उपाई है। पाई है न कछू सब उमर गंवाई अजी, आई नहीं लाज सुने जम को बधाई है। मुद्रालंकार:- ध्याय रघुवंश के कुमार को विहंग मन, कामादिक है किरात ताहि जात पयों फसे । ऐसी बिस्वमोहिनी प्रभा लखी न मेदिनी में, देखत अमर जाहि प्रेमरस में रस। जासु मुखचन्द को सुकौमुदी मनोरमा में, चित चन्दसेखर हूँ को चकोर सो यस । तासु अब दोनद्याल नाम ले शिरोमणि के, यही तत्वसार माहि मुकतावली लस ॥ (नागरीप्रचारिणीसभातः १९१९तमे शिष्टाददे प्रकाशित-श्यामसुन्दरदाससंपादित. दीनदयालगिरिमन्यावलीतः संगृहीतं विवरणमिदम्) । भक्तप्रवरतुलसीदासाः-- एनिश्चिनबन्धनिर्माण अभिनिवेशपूर्वकं संरम्भो न कृतः किन्तु सिद्धकवीनामेपा गिरोनायासमेव नानाविपश्चिश्चित्रिता दृश्यन्ते। शहडोलनिवासिपण्डितचन्द्रभूषणतिवारि- महोवयं रामचरितमानसे छन-खगन्नाल-सनालपन-त्रिशूल नाग-मयूर-किरीट-अश्वगतिबन्धा अन्वेषणपूर्वकं प्रकटीकृताः। उदाहरणार्य-'नमामि भक्तवत्सलं कृपालशोलकोमलं, भजामि से पदाम्युज, अकामिना स्वधामद'-इतिपद्यमश्वगतिवन्धे सुष्ठ व्यस्तं यया- पा० मि शी१२ पत५ को ४ का। नार धा. यु कृत मारे भ ला३ जा मि. ते२० स्वर दा२२ ज२४ - छप्रबन्धे 'आगे चले बहुरि रघुराया रिष्यमूकपर्यंत निपराया' इति पाको त्यस्तो यथा- या या रा या या रा धुरा या या रा धु र प रा या या रा प र रि र धुरा या या राघु र रि हरि र घुरा या या रा धु र रि हु व रि र प रा या या रा घु र रि हु व लै बहु रि र रा या या रा प र रि हु ब ले च ले व हु रि रघु रा या या राघु र रि हु ब ले च गे च ले बहुरि रघु रा या या रा घु र रि हु ब ले च में आ गे च ले ब ह रि र घु“रा या रि मू प वं त नि य रा या उदाहरणद्वयेऽस्मिन् न्यास-वैशिष्ट्यमेव, न तु वर्णावृत्तिवैशिष्ट्यम् । हिन्दीभाषायां चित्रबन्धनिर्माणस्याल्पपरिचयानन्तरमन्यभारतीयभाषासु तथाविध. साहित्यसद्भावस्योल्लेखमात्र प्रयोजनसाधकं भविष्यति । गुर्जरभाषा-श्रीदलपति-मनसुखभाई-खबरदार-प्रभृतयः कतिपयजनाचार्याश्च चित्र- काव्यनिर्मातारस्तत्साहित्ये प्रमुखरूपेणोल्लेखनीयाः । महाराष्ट्रभाषा-अस्यां चित्रकाव्यस्यारम्भी रुक्मिणीस्वयंवरात्यकाव्यस्य निर्मातुः श्रीविठ्ठलफवितो मन्यते । कविमोरोपन्तः (मयूरपन्तः) अम्लानमालाबन्ध-मन्नरामायण- किन्तुरामायण-परन्तुरामायणादि काव्यानि निमितवान् । श्रीपालन्देमहाशयन सैरन्ध्रीनाटके कतिपया आकृतिबन्धा दत्ताः। 'पण्मासींचा यायदा' संज्ञफपुस्तके कूटपद्यानां प्रहेलिकानां घ निरूपणं वर्तते।

। ३५ ) उत्कलमापा-परमसमद्धिमत्साहित्येऽस्मिन् उपेन्द्रमज तत्पिता च चित्रकविवरौ जाती। एकदेवस्तुतौ विविधगतिपाठेनानकदेवस्तुतिपरकता तयो काव्यस्य वैशिष्टयम् । कर्णाटभापा-सिरीभूवलयसनके अन्य समान-यक चतुष्कोण-त्रिकोण-विपरीतादि- गतिमि पठनेनानकभाषाणामनेकविषयाणा च सद्भाव उपलम्यते । प्रन्योऽय सर्वज्ञान्य इति नाम्ना ख्यात । बगभापा–बङ्ग-नयपालदिभाषास्वपि समृद्धिमती चिनकाव्यपरपरा प्राप्यते । (विवरणमिद यत्किञ्चिदुदाहरणसकेतात्मकमेव, तत्र पूर्णताया लेशमान नास्तीति- मापनाद् विज्ञपाठकश्छिद्राणि क्षन्तव्यानि। प्रचलितभारतीयभाषासु चित्रकाव्यस्य सद्भावस्य दिग्दर्शनमेवात्र प्रयोजनम्) । ५. प्रस्तुतग्रन्थस्य वैशिट्यम् प्रस्तुतग्रन्ये चित्रकाव्यस्याकृतिमूलका भेदा एव नियता । तन्न सर्वविलक्षण- वैशिष्टपमिदमेव यत् प्रायेण सर्वेषु बन्धेष आकृतेर्नाम्नोऽयंस्य तद्वन्यात्मपद्ये सम्पह निवेश कृत। यया पद्मबन्धे पद्मस्य समानार्थपदाना, गजवन्धे गजाननस्य, वृपबन्धे नन्दिन , शिविकावन्धे शिविकाया, कूपवन्ये कूपस्य, गदाबन्धे गदाया, मालाबन्धे मालाया, वृक्षवन्य पक्षस्य, दर्पणबन्धे दर्पणस्य, धनुबन्धे धनुष , एवमेयान्येप्यनेकेषु बन्धेषु बन्धनाम्नोऽयंतादात्म्य बन्धपये दृश्यते। अन चित्रकविपण्डितरामरूपाणामपूर्वकौशल सुज्ञजनं श्लाघनीयम् । चित्रवन्धाना प्रायिकी क्लिष्टताऽस्माक चिनकवे प्रसादगणवैभवे निष्प्रभा सवृत्ता। तया च चित्रयन्येषु लौकिकविषयान् वयित्याउलौकिकदेवदेवोसवद्धविषयानेव गृहीतवान् पण्डित- रामरूपपाठक । आधुनिकयुगे जातस्य चित्रकविश्रीदामोदरशास्त्रिणश्चित्रवन्धकाय्पमित्याख्यो प्रन्य पडितरामस्पस्य मुरयोपजीव्य । तेन द्विग्ना नवीना बन्धभेदा अप्युद्भाविता यया तिलकपन्य, पवन्धस्य प्रकारविशेष । बन्धनाम्नः पद्या ग्रहणम्, प्रसादगुणोपेतत्वेन विलष्टतापेतत्वम्, अलौकिकविषयेषु स्वारस्यम्, नयीनव निर्माणपाटयञ्च इति गुणचतुष्टय पण्डितरामरूपपाठकस्य प्रन्यमिम सस्कृतसाहित्पस्य चित्रकाव्यभागे विशिष्टस्यानभाजन करिष्यतीत्यलमतिविस्तरेण । सस्कृतसाहित्यस्य सर्जनात्मिका प्रतिभाग्यापि सपूर्णभास्वरा विराजत इति सस्यस्य निदर्शनरपोऽय अन्य । + .

द्वितीयखण्डम् मूलग्रन्थ :

॥श्री.॥ अनुक्रमणिका क्र.-1 बन्धनाम पृष्ठ-मस्या ०-० बन्धनाम पृष्ठ-सम्न्या ... क भागलिकरन्धाः (८) .. ५४,५५ ५६,५७ ५८,५९ १. श्रीयन्य ६०,६१ २. गोभद्रम् অমৰ ४ तिलावन्य. ५ मुग्जवन्ध ६ मुरजप्रस्तार ७. मुरजप्रनार. ८. एकाक्षामुग्जवन्ध स. आयुधरन्धाः (८) ९ महयन्य १०. मुगलबन्ध ११. पनुबंध १२. शरबन्ध १३. विमूल्यन्य १४, शक्तियन्ध ६८,६९ ७०,७१ ७२,७३ ७४, ७५ ... ... २७. सप्तम पचवन्ध २८. अप्टम पचवन्य २९. नवम एपबन्ध ४, ५ घ. प्रकीर्णबन्धाः (२६) ३० सर्वतोमुमधन्य १०,११ ३१. सरोजन्य १२, १३ ३२. परन्ध १४, १५ ३३. उलपलबम १६, १७ ३४. प्रेमलताबन्ध ३५. मालायन्ध ३६. प्रेममालायच ३७ व्योमवन्य २०,२१ ३८. सूर्यवन्ध २२,२३ ३९. चन्द्रबन्ध २४, २५ ४०. शिविपावन्ध २६,२७ ४१. पंणयन्ध २८,२९ ४२. छबरन्य ३०,३१ ४३. मेरसन्धः ३२,३३ ४४. वृक्षवन्य ४५. हिचतुप्पबन्ध ३४.३५ ४६. शिनाटस्यप ४७. विविहिनबन्ध ३८,३९ ४८ हारयन्य ४०,४१ ४९ ग्यात्रवन्ध ४२.४३ ५० सुरगपरवन्ध ५१ मामबन्ध ५२. मुनिबन्ध ७७,७८ : ८०.८१ ८२,८३ ८४,८५ ८६,८७ ८८,८९ ९०, ९१ ... १६ महापात्रय ग पिण्यायुधधाः (१३) १०.कम १८.प्रपमरचन्म १९ दितीपश्यनस्य २०. गावप २५ प्रपम पपया २ क्लिीय पल्प २३ गृतीय पपरूप २४. गपं पायप ९८,९९ ५४ नदिया ५२,५: [५५ परिय

२
चित्रफाप्यकौतुफम्
क. माङ्गलिकवन्धाः
१. श्रीवन्धः
कन्या
KHीत
:pp म
कमादा
रा
विश्ववद्योग
पो
वः
स्तूरी वल्लभा
कृषा
to
धा ता
विप्रनष्ठो विश्ववन्द्यो मनोज्ञो
ज्ञो नो धाता घाट्यो रामतातः ।
तामय प्राप्नोतु कन्यां कमान्दां
मां कस्तूरीवल्लभां कृष्ण-देवः ।।

माङ्गलिकयन्या. ३ श्रीवन्धलक्षणम्- श्रियो लेखकमेणैव चानुलोमविलोमतः। श्लिष्टे गच्छेत्तु विन्दुन्तु श्रीबन्धेऽन्न कविप्रिये ।। (चित्रबन्धकाव्यम्, पृ० ३) कविया के प्रिय इस श्री चन्च में 'श्री' के लिखने के क्रम से ही अनुलोम-विलोम के अनुसार विन्दु (विसर्ग) की ओर गमन करे । - व्याख्या-राधाजनको वृषभानुवंदति-विप्रप्रेष्ठो विप्रातिशयाभीप्सित , विश्ववन्ध , मनोन , जो विज्ञ , नोऽम्माक, पाता, केवलमस्माक घाता न, किन्तु पातृप, रामतातो बलदेवानुज , कृष्णदेव , ता, कमा जन्मजन्मान्तरीया सुखलक्ष्मी, दा दात्री सर्वसौभाग्यदात्री, कन्या मदीया पुत्री, कस्तूरीवल्लभा कस्तुरी वल्लभा पस्यास्ता (राधा कथयति मत सुन्दर कृष्णो वर्तते. कदाह कृष्णसदृशी भविष्यामि) अन कस्तुरीप्रिया, उक्त च छन्दोमजा- "मृगमदकृतवर्चा पीतकोशेयवासा रुचिरशिखिरखण्डा बम्मिल्लपाशा। अनृजु निहितमसे वामुत्ववाणयन्ती धृतमधुरिपुलोला मालिनी पातु राधा ।" अद्य प्राप्नोतु । श्लेपेण- रामरूपपाठर क्थयति--रामतातो बलदेवमिश्रानुज , कृष्णदेयो वर, कस्तुरी चासो वल्लभा ता कस्तुरीनाम्नी प्रिया कन्या मदीयभ्रातृपुत्री कमा सुखलक्ष्मीस्वरूपा ता पूर्वजन्मवल्लभा प्राप्नोतु, शेप पूर्ववत् । . राधा के पिता वृषभानु कहते है--विप्रजनी के अतिशय अभीप्ट, विश्ववन्ध, मनाज्ञ, विश, हमारे धाता, (प्रत्युत) धाता (ब्रह्मा) की भी रक्षा करने वाले राम (बलराम) के भ्राता वृष्णदेव उस सर्वसौभाग्यदायी मेरी कन्या राधा-स्वरूप लक्ष्मी को, जो (कृष्णसदृश हो जाने के लिए) कस्तूरी से प्रेम करती है, माज प्राप्त करें। दूसरा अयं -रामरूप पाठय कहते है, राम वेतात अर्थात् बलदेवमिथ के अनुज कृष्णदेव वर 'कस्तूरी' नाम की मेरे अनुज की पुत्री लक्ष्मी-स्वरूपा वल्लभा को प्राप्त करें।

२
चिनकाव्यकौतुकम्
क. माङ्गलिकबन्धाः
१. श्रीवन्धः
कन्यां
मातुर
छो
काम
कमादा
विश्ववद्यो
पो
स्तूरी वल्लभा
वः
५
कृषण
For
शो
धा ता
विप्रप्रेष्ठो विश्ववन्यो मनोज्ञो
ज्ञो नो धाता घातपो रामतातः।
तामय प्राप्नोतु कन्यां कमान्दां
मां कस्तूरीवल्लभां कृष्ण-देवः ।।

माङ्गलिकबन्धाः श्रीबन्धलक्षणम्- श्रियो लेखक्रमेणैव चानुलोमविलोमतः । लिष्टे गच्छेत्तु बिन्दुन्तु श्रीवन्धेऽत्र कविप्रिये ।। (चित्रबन्धकाव्यम्, पृ० ३) कवियो के प्रिय इस श्री-बन्ध में 'श्री' के लिखने के क्रम से ही अनुलोम-विलोम के अनुसार बिन्दु (विसर्ग) की ओर गमन करे। व्याख्या-राधाजनको दृषभानुर्वदति-विप्रप्रेष्ठो विप्रातिशयाभीप्सितः, विश्वयन्यः, मनोज्ञ., जो विज्ञ., नोऽस्माक, पाता, केवलमस्माकं धाता न, किन्तु धातपः, रामतातो बलदेवानुज , कृष्णदेव , तां, कमां जन्मजन्मान्तरीयां सुखलक्ष्मी, दां दात्री सर्वमौभाग्यदात्री, कन्यां मदीया पुत्री, कस्तूरीवल्लभां कस्तूरी वल्लभा यस्यास्ता (राधा कथयति मत. सुन्दर कृष्णो वर्तते, कदाऽहं कृष्णसदृशी भविष्यामि) अत. कस्तुरीप्रिया; उक्तं च छन्दोमर्या-- "मृगमदकृतचर्चा पीतकोशेयवासा रुचिरशिखिरखण्डा बस्मिल्लपाशा। अनुजु निहितमसे वशमुत्ववाणयन्ती घृतमधुरिपुलीला मालिनी पातु राधा ॥" अद्य प्राप्नोतु । श्लेपेण- रामरूपपाठक कथयति--रामतातो बलदेवमिश्रानुज , कृष्णदेवो दर , कस्तूरी चासो वल्लभा ता कस्तूरीनाम्नी प्रिया कन्यां मदीय भ्रातृपुत्री कमां सुखलक्ष्मीस्वरूपा ता पूर्वजन्मवल्लभा प्राप्नोतु; शेप पूर्ववत् । राधा के पिता वृषभानु कहते हैं-विप्रजनो के अतिशय अभीप्ट, विश्ववन्ध, मनोज, विज्ञ, हमारे धाता, (प्रत्युत) धाता (ब्रह्मा) को भी रक्षा करने वाले राम (बलराम) के प्रासा बाष्पदेय उस सर्वसामान्यदानी मेरी कन्या राधा-स्वरूप लक्ष्मी को, जो (कृष्णसदृश हो जाने के लिए) कस्तूरी से प्रेम करती है, आज प्राप्त करें। दूसरा अर्थ-रामरूप पाठक कहते हैं, राम के तात अर्थात् बलदेवमिश्र के अनुज कृष्णदेव वर 'कस्तूरी' नाम की मेरे अनुज की पुत्री लक्ष्मी-स्वरूपा वल्लभा को प्राप्त करें।

४ चित्रकाम्पफौतुकम् २. सर्वतोभद्रम् राधा | सा | र र सा धा रा धा म रा स्वख रा म धा सारा धा सु | सु धा | रा सा र व । सुर र सु र र व सुन र सु र सा रा धा | सु । सु धारा सा धा म राव | ख राम धा रा धा सा सा धा। रा . राधा साररसाधारा घामरा स्वस्वरामधा । साराघा(s)सुसुधारासा रस्व सुर रसुस्वर ॥ रस्व सुर रसुस्वर साराघा(5)सुसुधारासा । घामरा स्वस्वरामघा राधा साररसाधारा माङ्गलिकयन्धा. सर्वतोभद्रलक्षणम्- यथाऽऽह दण्डी-तदिष्टं सर्वतोभद्रं भ्रमणं यदि सर्वतः' (काव्यादर्शः,३८०) इति । उद्धारस्तु चतुष्कोष्ठे चतुरङ्गबन्धक्रमेणाद्यपशिचतुष्टये पादचतुष्टयं विलिख्या- नन्तरपत्रिचतुष्टयेऽप्यधाक्रमेण पादचतुष्टयलेसने प्रथमासु चतसृपु पड्तिपु प्रथमः पादः सर्वतो वाच्यते, द्वितीयादिषु द्वितीय इत्यादि । (स०२० चित्रप्र. रत्नेश्वरटी०) जैसा दण्डी कहते है---'सब ओर से यदि भ्रमण हो तब यह सर्वतोभद्र है', उद्धार यह है कि चार कोष्ठो में चतुरङ्ग बन्ध के अनुसार पहली चार पक्तियो में चार पादो को १, २, ३, ४ इस क्रम से लिखकर वाद की चार पक्तियो में ४, ३, २, १ इस क्रम से चार पादो के लिखने पर चारो ओर पहली चार पवितयों में पहला पाद सब ओर पढा जायगा, द्वितीय आदि पक्तियो में द्वितीय आदि पाद पढे जायेंगे । व्याख्या-काचित्सखी वक्ति-हे स्वर बलरामधन, "रश्च रामेनिले वह्रीं" इत्येकाक्षरी। "स्वो ज्ञातावात्मनि स्व विध्वात्मीय स्वोऽस्त्रिया धने" इत्यमर । हे सुर देव, हे रसुस्वर रात् अनिलात् सु सुष्ठ स्वरो यस्य तत्सम्बुद्धो, वशीसुस्वरवादक कृष्ण ।, साररसाधारा साररस' शृङ्गाररस आधारो यस्या सा, धामरा घाम रातीति, स्वस्वरामधा स्वकीयधनरूपनीलवस्तुधारिणी 'बले रामा नीलचारुसिते त्रिपु" इत्यमर । साराधा आराधन आराध तेन सह वर्तते या सा, तवाराधनतत्परेति भाव । असुसुधारासा असूना प्राणाना सुघेव रासो यस्या सा, राधा इदानी वर्तते । क्सिी सखी का वचन, कृष्ण के प्रति-हे बलराम रूप धन से युक्त, है देव, ह अनिल से सुन्दर वशी बजाने वाले कृष्ण । रसो में. मारभूत शृङ्गार, की आधाररूपा., धाम (अपना सन्निधान) देने वाली, अपने धन के रूप में राम (नील वस्तु-रूप तुम्हे) धारण करने वाली, तुम्हारे आराधन में तत्पर, प्राणो की सुधा की भांति राम नृत्य से सम्पन वह राधा सम्प्रति विद्यमान है।

वि पे भू । ति ध भे दे र सा व र मे रू प ३. अर्द्धभ्रमकम् चित्रकाव्यकौतुकम् वि सा पे रा क्षि २ मा भू र क्षि णि स २ ति घर विभूतिपेऽभेदे रससारस्वरूपमे । विसाराक्षि रमारूपे भूरक्षिणि सरस्वति ॥

माङ्गलिकबन्धाः अर्घभ्रमकलक्षणम्- आहुरर्धभ्रमं नाम नाम श्लोकार्धभ्रमणं यदि । (दण्डी, काव्यादर्श ३८) यदि श्लोकाध का भ्रमण हो तो 'अर्ध-भ्रम' कहते है। व्याख्या- -हे विभूतिपे विभूति पातीति तत्सम्बुद्धो, हे अभेदे भेदरहिते, हे रससारस्वरूपों रससार शृङ्गाररस तस्य स्वरूप तेन भातौति तत्सम्बुद्धी, हे विसाराक्षि मीनाक्षि, हे रमारपे लक्ष्मीरूपे, हे भूरक्षिणि भूपालिनि, है सरस्वति पर धारण कुरु, मामिति शेप । हे सरस्वति, पतित निरवलम्ब दुखिन ससारपङ्कलिप्त पदरहित मा रामरूप अवलम्बस्वेति भाव । हे ऐश्वर्य की रक्षा करने वाली, भेद से रहित, रसो में सार शृङ्गार के स्वरूप से शोभित, मत्स्य की भांति आखो वाली, लक्ष्मीरूपे एव पृथ्वी की रक्षा करने वाली सरस्वती माता, (मैरी) रक्षा कीजिए। भाव यह कि पतित अवलम्बरहित, दु खो, ससारपङ्क में लिप्त एव पद या प्रतिष्ठा से हीन मुझ रामरूप को आप अवलम्ब दें।

८
चित्रमाव्यकोतुपम्
४. तिलकबन्धः
.
नं
454-अSapan
म
म
क
म.4.4.45
नु
प
ह
हरिपदं दनुजद्विपमर्दनं हरिपदं दरदं गुणदं भज ।
हरिपदं कमलाचिंतमक्षरं हरिपदं कमलाचिंतमक्षरम् ।।
श्लिष्टः-हरिपर्द कमलाचिंतमक्षरम्
अपरं च रञ्जनम्

माङ्गलिकबन्धाः
तिलकबन्धलक्षणम्-
मध्ये श्लिष्टं पदं ज्ञेयं पायोश्च पदद्वयम् ।
कोणयोरक्षरं दिलप्टं तिलक बन्धसुन्दरम् ।।
(स्वकृतम्)
मध्य में श्लिप्ट पद, दोनो पावों में दो पद, दो कोणो में सश्लिष्ट अक्षर-इस प्रकार
सुन्दर तिलकबन्ध बनता है।
व्याख्या--दनुजद्विपमर्दनं दनुजा दत्या एवं द्विपा हस्तिन तेषा मर्दन, हरिपदं नृसिंहपद,
दरद दर भय यति खण्डयतीति तत्, 'दो अवसण्डने'; गुणदं गुण ददातीति तत्, हरिपदं
रामपद कमलाचितं कमल पटें पूजित, अक्षर नाशरहित, हरिपदं कृष्णपद सूर्यपद वा
कमलवन्धुत्वात् कमलाचितं लक्ष्मीपूजित अक्षरं मोक्षस्वरूप हरिपदं क्षीरसागरगायिनो विष्णो पद
त्व भज सेवस्व।
-
शिलप्टं--'हरिपदं कमलाचितमक्षरम्'
अपरञ्च-रजनम्
["यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहाशुवाजियु ।
शुकाहिकपिभेकेषु हरिर्ना कपिले त्रिषु ॥" इत्यमर]
दत्य हिरण्यकशिपु रूपी हस्ती का मर्दन करने वाले नरसिंह भगवान् के पद को,
भय नाश करने वाले, गुण देने वाले हरि (राम) के पद को, कमलो से अचित्त अक्षर
(नाशरहित) हरि (कृष्ण) के पद को (या कामल के बन्धु होने से सूर्य के पदको) तथा
धमला (लक्ष्मी) द्वारा अचिंत अक्षर (मोक्ष स्वरूप) हरि (क्षीरसमुदयायी विष्णु) के पद
को भजो।
--

५. मुरजवन्धः
स वी
नो
दा
प
Xel
X
या
AKA
न
d
दा
त्या
चित्रकाव्यकोतुफम्
मा
न दा
दा स
ताम
शारदा सर्वदा(s)नन्दा वरदानपदानया ।
यानदा पददा सत्या मानदा सर्वदा सताम् ।।

माङ्गलिकबन्धाः मुरजबन्धलक्षणम्- अत्र पादचतुष्केऽपि क्रमशः परिलेखिते। इलोकपादक्रमेण स्याद् रेखासु मुरजत्रयी। (सर० क०, चित्रप्र.) चारो पादो को सीधे क्रम से लिखने पर श्लोक के क्रमिक पादो से रेखा (रज्जु) के क्रम से तीन मुरज (मृदङ्ग) की रचना हो जाती है। घ्याल्या--सता सज्जनाना, सर्वदा सर्वस्मिन् काले आनन्दा आनन्दस्वरूपा, घरदान- पदानया वरदानपदे आ समन्तात् नयो यस्या सा, यामदा रथादिवाहनदा, पददा उच्चपददात्री सत्या सत्यस्वरूपा, मानवा सम्मानदा, सर्वदा सर्व ददातीति, शारदा सरस्वती वर्तते। पक्षे- असता दुष्टाना, सर्वदा सर्वकाले, अनन्दा, वरदानपदानया वरदानपदे अनया, यानदा यान द्यतीति, परदा पदखण्डिनी, असत्या, मानवा मानखण्डिनी, सर्वदा सर्वनाशिनी, शारदा वर्तते। सज्जनो के लिए सब काल में आनन्दस्वरूपा, वरदान के पद में पूर्णतया काम करने वाली, रथादि यान देने वाली, ऊंचे पद देने वाली, सत्यस्वरूपा, मान देने वाली तथा सब कुछ देने वाली शारदा (सरस्वती) है। (द्वितीय पक्ष में) असज्जनो के लिए सब समय में सुख न देनेवाली, उन्हें वर देने में न्याय न करने वाली, उनके यान को, पद को तथा सब कुछ को खण्डित करने वाली, उनके लिए असत्य-स्वरूपा सरस्वती है। -

पिन
None
F
रा
P
श्री
.
भा
B
६. मुरजप्रस्तारः
चित्रकाव्यकौतुकम्
म
वा
me
म
द या
ना
सा न

१३
माङ्गलिकदन्याः
माता सीरविभालाता रासज्ञा पतिभासिनी ।
मदावामा रमायावा सदया सहसानना ।।
सदाज्ञा रविभायाना मासवाहसहमा सिता ।
सीता रामदयामाप नीलाभातिरसा नवा ।।
श्लिष्टे :-रमापति
मुरजप्रस्तारलक्षणम्
क्रमेणैवास्य पादेषु प्रसृतेषु चतुर्वपि ।
तुर्यान् मुरजमार्गेण श्लोकोऽयमुपजायते ॥
(सरस्व० क०, चित्रप्र.)
क्रम से चारो पादो का प्रस्तार पर देने पर, चौथे (पाद) से मरज मार्ग द्वारा पढने
पर (उन्ही चार चरणो में से) अन्य श्लोक बन जाता है ।
व्याख्या -(युग्मकम् ) माता, सौरविभालाता सीरस्य हलस्य यज्ञे सुवर्णहलस्यति यावत्
विभा अलातो यस्या सा, रासज्ञा रास जानातीति, पतिभासिनी पतिशोमिनी, मदावामा
मदेन आ समन्तात् वामा मनोहरा, रमायावा रमाया याव इव यावो यावका यस्या सा,
सदया दयायुक्ता, सहसानना सस्मितमुखी ।
सदाज्ञा सत्सु याज्ञा यस्या सा, रविभायाना रविभावद् यान रथोन्यस्पा सा मासवा
माया लक्ष्म्या सव इव सवो यज्ञो यस्या सा, असहमा सहन मह न सह असह असहो
म सूर्यो यस्या सा, "म मूर्य " इत्येकाक्षरी। 'असूर्यम्पश्या राजदारा ।' सिता श्वेताऽपि
नोलामा पतिभासया, अतिरसा अतिप्रेमवती, नवा नवीना, सीता रामदया रामस्य दया,
आप प्राप्तवती।
दिलप्ट - रमापति' । अविभक्तिकत्वमप्यदोष ।
माता, सुवर्ण हल के यज्ञ में कान्ति रूप अलात वाली, रास जानने वाली, पति से
भासित रहने वाली, मद के कारण पूर्णतया मनोहर, लक्ष्मी के यावक की भांति यावक
(लालारम) से युक्त, दमायुक्त एव सस्मित मुख वाली, सज्जनो में पालित आना वाली,
सूर्य की क्रान्ति की भांति रथ वाली, लक्ष्मी के यज्ञ की भांति यज्ञ वाली, सूर्य को सहन
न करने वाली (असूर्यम्पश्या), सिंत वर्ण वाली होकर भी (पति के वर्ण से) नील कान्ति-
वाली, अधिक रसवाली, नवीना मीता ने राम की दया प्राप्त की।

१४
कि
a
ठ
७. मुरजमस्तारः
चित्रकाव्यफोनुकम्
he
न से

माङ्गलिकबन्धाः श्रीघवे रामदेवे कवे विद्येश हि कंठर । घन्याश्वे दे तपाजेर मानसेश्वर वादन ।। मान्याये रामकञ्जन श्रीविश्वेश्वर पाठक । वेधवेधन सेदेश रवे देहि ततादरम् ।। पूर्वोक्त एव मुरजप्रस्तारक्रमोऽत्रानुसरणीयः । ध्याख्या-श्री दशरथ कथयति रामरूपपाठको वा-हे कवे कवयित, हे विधेश विद्यापते, हे कण्ठर कण्ठे र रामो यस्य स तत्सम्बुद्धौ, 'रश्च रामेऽनिले वह्नौ' इत्येकाक्षरी । हे अतप तापरहित, हे अज पित, हे ईर ऐ कामस्य इरा इव इरा यस्य स ईर तत्सम्बुद्धौ कामसदृशवाग् इत्यर्थ । "इकार उच्यते कामो लक्ष्मीरीकार उच्यते" इत्येकाक्षरी। हे मानसेश्वर मानससरोवरेश्वर, हे तादन तश्चौरोऽदन भक्षण यस्य स तत्सम्बुद्धी, "तकार कीर्तितश्चौरे" इत्येकाक्षरी। हे रामकञ्जन रामकलस्य इन सूर्य तत्सम्बुद्धी रामकमल- विकासक "इन सूर्ये प्रभौ" इत्यमर । हे श्रीविश्वेश्वरपाठक मत्पित , अथवा हे विश्वनाथ हे पाठक सर्वाध्यापक, हे वेषवेधन वेघाना पीडताना वेधन छेदनकर्त, हे रोद स कोप इ काम तो द्यति खण्डयतीति तत्सम्बुद्धी, "स कोपे", "इकार उच्यते काम" इत्येकाक्षरी। हे ईश शिव, हे रवे हे सूर्य, हे तत सर्वव्यापक, श्रीधवे श्रीपती, धन्याश्वे प्रशसनीयतुरङ्गे, दे दातरि, "दो दाने च दातरि" इत्येकाक्षरी। मान्याचे मान्याना पूज्याना आद्ये प्रथमे, रामदेवे रामचन्द्रे अथवा भ्रातु पौने हि निश्चयेन आदर देहि । दशरथजी कहते है, अथवा रामरूप पाठक कहते है-हे कविता करने वाले, हे विद्येश, है कण्ठ में स्थित राम वाले, हे तापरहित, हे अज पिता, हे कामसदृश वाणी वाले, हे मानस सरोवर के स्वामी, हे चौरो को समाप्त करने वाले, हे रामरूप कमल के सूर्य, हे विश्वेश्वरपाठक (मेरे पिता) हे विश्वनाथ, हे पाठक (सबके अध्यापक), हे पीडाओ को समाप्त करने वाले, हे क्रोध एव काम को नष्ट करने वाले, हे ईश, हे सूर्य, हे सर्वव्यापक, थी के पति, प्रशसनीय अश्व वाले, दाता तथा मान्य जनो में श्रेष्ठ (प्रथम) रामदेव में, अथवा मेरे भाई के पौत्र में निश्चयपूर्वक आदर दीजिए।

चिमकाव्यकोषम्
८. एकाक्षरमुरजवन्धः
म
न
न्दिमा
शिवोन्
न
15
न
प
गजाननध्वाननवीननर्तनं अनन्तगानं गणनन्दिमानदम् ।
इनं गुहानन्दघनं शिवोचतं पञ्चाननं ज्ञाननदीननं नम ॥

१७ माङ्गलिफमन्या एकाक्षरमुरजलक्षणम्- श्लोकस्यैतस्य पादेपु लिसितेपु चतुर्नपि । निमृगकरीह स्याच्चतुरेकाक्षरावली ॥ (सर०५०, चित्रप्र०) इस प्लोरर ये पारो पादो को लिखने पर तीन मृदङ्ग बन जाते है, और प्रत्येक मृदङ्ग में एक ही अक्षर चार-चार दार आता है (जैसे कि प्रस्तुत चित्र में 'न' अक्षर से ही तीनो मृदङ्ग बनते है)। प्यारया-जाननध्याननयोननतंन गजाननस्य ध्यानेन नवीन नर्तन सत्य त (पञ्चानन सिंहो गजमुसशब्द श्रुत्वा मारणार्थ नर्तन करोति, शिव पञ्चाननस्तु गणेशराब्द श्रुत्वा लालनायं नतंन करोति), अनन्तगान अनन्तस्य शेषनागस्य गान यस्मिन् त, गणनन्दिमानद भूतगणनन्दि. वाहनयोगंजन श्रुत्वा सन्मानद, इन स्वामिन, गुहानन्दपनं गुहस्य शिखिवाहनस्य आनन्दघन मान न्दमेष, शियोप्नत पार्वत्या उन्नत, माननदीनन ज्ञानसमुद्र तार, पञ्चानन शिव त्व नम । गणेश- वृहिताद् हृप्ट गिवो नृत्य करोति । नत्यतत्पर शिव दृष्ट्वा शेप स्वसहस्रमुग्नान करोति । भूतगणो नन्दिवानश्च मर्जन करोति ।, स्यमयूरवाहन साचं पडाननो नृत्य करोति । पार्वत्यपि सर्वेभ्य पुरस्कार ददाति ! स्वपरिवारहट महातानिा शिव त्य नम्भवृदिति मरलार्य । शिव को नमन करो, जो गजानन (गणेश जी) के शब्द को सुन कर नृत्य करते है, (गिनवे नृत्य-याल में) शेष नाग गान करते है, जो भूतगण एव नन्दी को सम्मान देते हैं, जो स्यामी है, जो वातिय ये आनन्द-मैध रूप है, जो पार्वती पिशी शपित म उनत है, जो शान समुद्र के नेता है तथा पन्चानन (पञ्चमुष) है। रेप से-पन्चानन अर्यान् गिह गज गरी आवाज मुरकर उसे मारने के लिए नृत्य परता है, किन्तु पञ्चानन (शिव) गणेग (गज) यी ध्वनि सुनार उमरे लाइन के लिए नृत्य परते है । ---------- ... १.44 ३

१८
चित्रकाध्यकौयुकाम
ख. आयुधबन्धाः
६. खङ्गबन्धः
दिमे प्रचु
लडारा है
नेत
व
जी
विद्या दामधुरा ध
केश्वर मुखी सैवि
ज
2446vedio.4
मा

आयुधांभा
राजतां सर्वलोकश्रीर्जनाधारा रमोत्तमा ।
माता सरस्वती देवी चीणापुस्तकहंसरा।।
राकेश्वरमुखी सेविविद्यादा मधुराघरा ।
राजीवनेत्रालद्वारा हदि मे प्रचुरावधिः ॥
सङ्गवन्धलक्षणम्-
रिलष्टेऽप्रतः पार्श्वतोऽपि तूचे पाचे ततः पुनः ।
श्लिष्टान्मुष्टया अन्तमागे पुनरमे तु मध्यतः।।
(चित्रबन्ययाव्यम् पृ० ४०)
आगे के दिलप्ट में पाश्र्व से चले, पुन पाव से ऊपर चले, फिर श्लिष्ट से (ोनो
पावों में होते हुए) मुष्टि के बाद के दिलप्ट में (पुन दोनो पावों में होने हुए) अन्त तक
पहुंचना चाहिए।
-
रमाख्या-युग्मन सरस्वत्या स्तुति । सर्वलोकयो सर्वलोक्सोमा, जनाधारा
स्वजनापारा, रमोत्तमा रमेव उत्तमा अथवा रमाया उत्तमा, माता जननी, पीणापुस्तफहसरा
घोणापुस्तफहमान् राति गृहातीति, रा आदाने घातो क्विप, यद्यपि राधातुर्दानायंय, न
स्वादानार्थय , तथापि रल्यौरभेदात् आदानावस्य लापातोरादानरूपोऽयोऽन ग्राह्य ।
रामेश्वरमुखो पूर्णचन्द्रानना, सरियायद्यादा सेवविद्यादात्री, मधुरापरा मधुरोऽधरी यस्या
मा, रागीयनेपालद्वारा राजीवराद ने अलङ्कारो यस्या सा, प्रघुरापभि विपुलावधि
सरस्वती देयो मे मम हवि हृदये राजताम् ।
गभी सवा पी गांभा, जनो नी आधारस्पा, रमा (एक्ष्मी) की भांति उत्तम (अथवा
रमा से भी उत्तम), चोगा पुस्ना तपा हम रपने वाली, पूर्ण चन्द्र की भांति मुस पाली,
रोवर जनों को विधा देने वाली, मधुर अपर वाली, राजीव (कमल) सदा नेत्रों में
अलदार से युक्त, विपुल अवधि पारी देवी सरस्वती मेरे हृदय में विराजित हों।

이
외 의 A 되
맥에 확
१०. मुसलबन्धः
चित्रकाव्यकौतुकम्
h
. 석 의
의서 하의 여 원

आयुषवन्धों
राजन् सुस्वन श्रास्वश्वे देवेशो रूपवारिधिः।
धिपणां रातु मे घेदे श्वेतरक्तो विनायकः ॥
मुसलबन्धलक्षणम्-
ऊर्ध्वादधस्ततचोय अनुलोमविलोमतः ।
मध्यवर्णनयं ज्ञेयं चन्धेऽत्र मुसलाभिधे ॥
(चित्रवन्धकान्यम् पृ० ३५)
इम 'मुसल' नामर वन्य में, ऊपर से नीचे और नीचे से ऊपर तथा बीच में तीन
वर्ण अनुलाम विलोम के अनुसार रहते है, ऐसा जानना चाहिए।
प्याख्या गणेशस्तुति सुस्वने सुराब्दे, आरवश्व आखुरेव अश्वस्तस्मिन् मूपिकवाहने,
राजन् विराजमान । देवेश श्येतरस्त गुण्डेन श्वेतोऽन्यावयव रक्तोज एव स्पयारिधिविनायको
पेदे वेदविपये, मे महा, धिषणा बुद्धि, रातु ददातु । रा दाने।
मुन्दर शब्द करने वाले मूपर रूप अश्व (वाहन) पर गोभित होते हुए, देवो ये ईश,
सूर मे वेत एव अन्य अङ्गो से रक्त, स्प वै वारिधि गणेशजी वेद के विषय में मुझे
बुद्धि दें।

पेश
च
११. धनुर्घन्धः
चित्रकाव्यकौतुफ
र मै व भै ह
दे
स
ना
प
रावित्त तीक्ष्णदण्ड श्व-वाह रूपेश नायक
कर्मेश काशिकावासं देहि भैरव भैरवि ।।

मायुधबाया
२३
धनुबन्धलक्षणम्-
अधस्तात् परितो गच्छन् द्वितीये विरमेत् पुनः ।
धनुर्वन्धे क्रममिमं जानन्तु विदुषां वराः ॥
(चित्रबन्धकाव्यम्, पृ० ३०)
नीचे से सब ओर चलता हुआ (प्रथम चरण के) द्वितीय (अक्षर) पर विराम प्राप्त
हो, हे विद्वद्वर । धनुबन्ध में इस क्रम को आप जानें।
ध्याख्या-
--काशीकालभैरवस्तुति । हे रावित्त घराच्यात, "रश्च रामेऽनिले वह्रो
भूमावपि धनेपिच" इत्येकाक्षरी। है तीक्ष्णदण्ड उपदण्ड कारया पापिना भैरवीयातनादायक,
हे श्ववाह कुक्कुरवाहन, हे रूपेश, हे नायक काशीनायक, है कर्मेश विघातृलिखितकर्मसुधारक,
हे भैरव कालभैरव, काशिकायास देहि मह्यमिति शेष । पूर्वोक्नविशेषणयुक्ते हे भैरवि,
काशिकावास देहि ।
-
है पृथ्वी में विख्यात, हे काशी में पापियो को भैरवी यातना का तीक्ष्ण दण्ड देने वाले,
हे कुक्कुरवाहन, है रूपैरा, हे (काशी के) नायक, है पर्मेश (विधाता के लिखे कर्म को
सुधारने वाले) है काल-भैरव (मुझे) काशी में वास दीजिए।

वचो
N/
되라
24HAN
식의 화 역
म
चशो
६ खसा
राम विप्रसदाधार वचो भण भभं भुवि ।
विभो ददस्व साकेते शरणं णंच शोभनम् ॥

भायधमन्या
२५
शरबन्धलक्षणम्
मध्यतो युग्मपायेऽधः पुनः पार्थद्वये तथा ।
अधश्योपरि मध्याच्च तत्रैव विरमेत् सरन् ।
विद्वद्भिश्चावधेयं तु बन्धेऽन्न वाणसंज्ञके ।
(चित्रवन्धकाव्यम् पृ० ३१)
वीच से ऊपर चलकर दोनो पावों में चले, पुन नीचे के दोनो पाश्वों में चल कर
विराम करे, इस प्रकार विद्वानो को इस पार-बन्ध में समझना चाहिए।
व्याख्या-गमस्तुति । हे विप्रसदाधार, है राम, भभ भेन भवनेन भातीति तत्,
"भवने भ प्रकीर्तित" इत्येकाक्षरी । भुवि पृथिव्या यचो वचन, भग क्थय हे विभो,
साकेते स्वपुरेश्योघ्याया, शरण गृह, ददस्य, च पुन , प शान, ददस्त्र । "वार गूपरे
ज्ञाने" इत्येकाक्षरी।
हे विप्रजनो, के श्रेष्ठ आधार राम, भवन से दोभित होने वाला वचन यहा आप
वोलिए, हे विभो, अपने नगर साकेत में शरण (गृह) दौजिए तथा शोभन ज्ञान भी दीजिए ।

२६
ना
व
49 AMAA14 BSMWSd
१३. त्रिशलबन्धः
चित्रकाव्यफौतुकम्
4
भ
64
श्री
राजप्रसाद रक्षासून् सकलोच्चत्रिलोचन ।
नवनानावनश्रीप पश्रीनन्दद नन्द द ।।

२७
आयुधमन्या
त्रिशूलबन्धलक्षणम्-
मध्येऽधस्ताव पदे च हनुलोमविलोमतः ।
उपर्यधो मध्यतोऽपि चोध्यान्मध्ये त्रिशूलके ।।
(चित्रवन्धकाव्यम् पृ० ३७)
त्रिशूलबन्ध में दो चरण नीचे से मध्य तक, फिर अनुलोम-विलोम के अनुसार (दोनो
पाइवों में) ऊपर-नीचे तथा मध्य में दो बार नीचे से ऊपर अनुसरण करे।
घ्याख्या-शिवस्तुति । हे राजप्रसाद राजि चन्द्रेनुग्रहो यस्य स तत्सम्बुद्धी, "राजा
मृगाई क्षत्रिये नृपे" इत्यमर । है सकलोच्च सर्वश्रेष्ठ, हे ग्रिलोचन, है नवनानावनश्रीप
नवीनबहुवनशोभारक्षक, पश्रीनन्दद कुवेरघनानन्दद, "प कुवेर समाख्यात" इत्येकाक्षरी ।
है द दानिन्, "दवारोऽभ्रे क्लत्रे च च्छेदे दाने च दातरि" इत्येकाक्षरी । असन प्राणान्
रस, स्व नाद सवर्धस्व विजयस्वेत्यर्थ ।
है चन्द्र पर अनुग्रह करने वाले, हे सर्वश्रेष्ठ, हे त्रिलोचन, हे अव नयीन वनो की
शोभा के रक्षप, हे कुबेर को श्री और आनन्द देने वाले, है दानिन्, प्राणो की रक्षा कीजिए
तथा आपरी जय हो ।

२८
चित्रकाध्यकौतुकम्
१४. शक्तियन्धः
ना
ख
प्र
त
न
रा
64
प
वि
जित
घ
को
भाः
मा

२९ आयुधबन्धाः रादरे देवि हे सानुभानुभाः क्रोधजित्पदम् । दरानयतमोहन्त्रि नानासौख्यं प्रयच्छ नः ।। शक्तियन्धलक्षणम्- मध्यतोऽधस्ततो मध्ये ततश्वोपरितो भ्रमन् । पुनर्मध्ये समाप्तः स्याद् बन्धेऽत्र शक्तिसंजके । (चिनयन्यकान्यम् पृ० ३८) शक्नि-बन्ध में बन्ध के मध्य से नीचे की ओर, पुन नीचे से मध्य तक ऊपर चले, फिर मध्य से ऊपर की ओर भ्रमण करते हुए मध्य में समाप्त हो । व्याख्या-सूर्यप्रभास्तुति.। हे रादरे भूम्यादरे "रश्च रामेऽनिले वही भूमावपि घनेऽपि च" इत्येकाक्षरी। हे देवि, हे दरानपतमोहन्त्रि दरो भयमनयोऽनीतिस्तमोऽन्ववार- स्तान् हन्तीति तत्सम्बुद्धी, हे सानुभानुभाः, उदयशिखरमतमूर्यप्रभे, क्रोधजित्पदं क्रोधजित् पद यस्मिस्तत्, नानासौख्यं मः अस्मभ्य प्रयच्छ देहि । हे भूमि पर आदर पाने वाली, हे देवी, हे भय अनीति और अन्धकार को नष्ट करने वाली, क्रोध को जीतने वाले पद (प्रतिष्ठा) से युक्त नाना सौख्य हमें दीजिए।

पा
2018
र
हे कृष्ण
न्दनन्दन
ग
चित्रकाम्यकौतुवम्
१०. हलवन्धः
नानन्त हे
म
य
भ
३०
जी

आयुधबन्धाः राननानन्त हे नानासेनानायकसूदन । नन्दनन्दन हे कृष्ण पार्थरक्षक रक्ष माम् ।। हलवन्धलक्षणम्- मूलासीतस्याप्रभागे ततो मध्ये तु लग्नतः । ऊर्वे युग्माटपाश्र्वाभ्यां मध्येऽन्ते हरिशस्य च ॥ भागे परिसमाप्तिः स्याद् बन्धे त्वत्र हलाभिधे ।। (चित्रवन्धकाव्यम्, पृ० ३३) हल-बन्ध से सोत के अन्तभाग तक, फिर वहाँ से मध्य में, पुन मध्य में लग्न (लगना) से ऊपर जुआट में और तब ऊपर मध्य से हरिस के अन्त में परिसमाप्ति हो जाती है। व्याख्या--कृष्णस्तुति । हे रानन रोऽग्निरानने मुखे यस्य स तत्सम्बुद्धौ "रश्च रामेऽ- निले वह्रीं" इत्मेकाक्षरी। "मुस्तादग्निरजायत" इति श्रुति । “पश्यामि त्वा दीप्तहुता- शवक्त्र" इति गीता। हे अनन्त, हे नानासेनानायकसूदन, हे नन्दनन्दन, हे पार्थरक्षक, हे कृष्ण, त्वमा रक्ष। . हे अग्नियुक्त मुग्व वाले, है नन्दनन्दन, है अर्जुन के रक्षक, हे कृष्ण, आप मेरी रक्षा कीजिए।

जीव नेत्रालझरा दिम प्रचुरावध षणारातुमेवेद्दे श्वेत रक्तो विनाम। न्दनन्दनहे कृणपार्थ रक्षकरक्ष मातासरस्वतीदेवीवीणा पुस्तकहस / रा / जीवनेत्रालार Ahdgarlरेविहेमा मानुमा धजिस-54 ति मोददवसाकेतेशरण णचशोम/ शनपतमोहन्निनानासौरव्य प्रपदः । जयशोम / नावनानावनापपश्रीनंददनंद ३२ चित्रकान्यकौतुमन १६. महाचक्रवन्धः अनमो देवेशी/पवार शनाय वाहराशनाय शिकशिकावासदे सदेखिर R जता) लोकमार्जनाधा मविनामदापाय)पयोभभभभु h नना) 2/तहेनामा सेनाना नु दरखानसकलेचा त्रिलोच नन्द क्रो सरस्वतीप्रसादेन श्रीविश्वेश्वरसूनुना । रामरूपेण चक्रोऽयमाराधि कविनन्दनः ।।

आयपदग्धाः इस बन्ध में पहले दिए हुए सात आयुध-बन्यो के श्लोको का समावेश है। जो अक्षर मोटे 'टाईप' में है, उन से पर लिखा श्लोक श्लेप से बन जाता है। अन्य सब श्लोको की व्याख्या तो उन-उन बन्धो में ही आ चुकी है, अत केवल श्लेप से निप्पन्न श्लोक की ही व्याख्या यहाँ दी जाती है। शेष श्लोक पाठको की सुविधा के लिए केवल उद्धृत कर दिये गए है। व्यास्या-सरस्वतीप्रसादेन सरस्वत्या प्रसादोऽनुग्रहो यस्मिन् तेन, श्रीविश्वेश्वरसूनुना श्रीविश्वेश्वरपाठस्य पुत्रेण भया रामरूपेण, कविनन्दन कविप्रियोऽय चक्रः आराधि आराधित । राध साथ् ससिद्धौ इति धातो. कर्मणि लुद्ध । 'अर्द्धचर्चादय क्लीवपुसो' इति पुस्त्वम् । सरस्वती के अनुग्रह से युक्त, श्री विश्वेश्वर पाठक के पुत्र मुझ रामरूप ने कवियो के प्रिय इस पत्र का आराधन ( सादर निर्माण ) किया। महाचक्रस्थपद्यानि:-- खगवन्धः- राजतां सर्वलोकश्रीजनाधारा रमोत्तमा, माता सरस्वती देवी वीणापुस्तकहंसरा । राकेश्वरमुखी सेविविद्यादा मधुराधरा, राजीवनेत्राऽलकारा हदि मे प्रचुरावधिः ॥ मुसलबन्ध:--- राजन् सुस्वन आख्वश्वे देवेशो रूपवारिधि । धिपणा रातु मे वेवे श्वेतरक्तो विनायकः । धनुर्वन्धः- रावित तीक्ष्णदण्ड श्व-वाह रूपेश नायक । कर्मश काशिकावासं देहि भैरव भैरवि ॥ शरबन्ध:- राम विप्रसदाभार वची भण भभं भुवि । विभो ददस्व साकेते शरण णं च शोभनम् ।। निशूलबन्धः- राजप्रसाद रक्षासून् सकलोच्चनिलोचन । नयनानावनथीप पक्षीनन्दद नन्द ६ ।। शक्तिनन्धः- रावरे देवि हे सानुभानुभाः क्रोधजित्पदम । दरानयतमोहन्त्रि नानासौख्य प्रयच्छन । हलबन्धः-- राननानन्त हे नानासेनानायफसूदन । मन्दनन्दन हे कृष्ण पायंरक्षक रक्ष माम् ॥

३४
वित्रकाध्यकौतुकम्
ग. विष्ण्वायुधबन्धाः
१७. शखबन्धः
शंख वादय
म)
पूजनंकर
सत्त
रा
घंटां च मर्भरौ
भरतष्टय मोम

विण्यायुधबन्धाः
सरय्याः पूजनं कर्म शङ्ख वादय सत्तम ।
घण्टां च झझरी राम भरतेष्टयमौ मम ।।
शखबन्धलक्षणम्-
मुखात्पादद्वयं वाच्यं पुच्छात्पादद्वयं तथा ।
मध्ये च विरताः सर्वे शखबन्धे हि नूतने ॥
(चित्रवन्धकाव्यम् पृ०७)
इस नूतन शतबन्ध में मुख की ओर से दो पाद एव चरण की ओर से दो पाद पढ़ने
चाहिए, और सभी पाद मध्य में समाप्त होते है ।
व्याख्या-सुमिनाया वचनम् । सरप्वाः पूजनं कर्म भवति, हे सत्तम राम, त्व शङ्खं
पाञ्चजन्य, वादय, हे भरत, त्व घण्टा वादय, मम इष्टयमौ प्रियलक्ष्मणशत्रुघ्नो झझरी
चादयत्ताम् ।
सुमित्रा का वचन सरयू का पूजन कम हो रहा है, है सज्जनश्रेष्ठ राम, तुम शडख
(पाञ्चजन्य) बजाओ, है भरत, तुम घण्टानाद करो, हे मेरे प्रिय लक्ष्मण और शत्रुघ्न, तुम
दोनो झर्झर (झझडी) बजाओ ।

चित्रकाव्यकौतुकम्
१८. प्रथमश्चक्रवन्धः (द्वादशाक्षररलेपः)
हरा
दभा।
तात्रा
Bur
काना
न्द्यिा
sallaviral
Partment
Dn
भ
क
न्धान
hw
ग
२
ielle
सद्भा ॐ सहितेन्दुकुन्दधवला वेदेश्वरी भद्रवार
वन्द्या नन्दनवाहनादिधनदा ग्रीवागृहाऽगविता।
गन्धान्मोहितसुस्थिरा बुधनुता श्रीयज्ञपा वश्यमा
माता त्रासहरा वरा भगवती वाग्देवता पातु माम् ।।

विवापुधबन्धाः ३७ चक्रवन्धलक्षणम्- पुरः पुरो लिखेत्पादानत्र त्रीन पडरीकृतान् । तुर्यन्तु भ्रमयेन्नेमो नामाङ्कश्चक्रसंविधिः॥ (मरस्व० क. चित्रप्र.) यहाँ प्रथम तीन पादो को छ अरो (डाडियो) में लिखे और चतुर्थ पाद को नेमि (चक्र के हाल) में घुमा दे, इस प्रकार (तीसरे और पाचवें कोष्ठ में) 'नामाङ्क' से युक्त यह 'चक्र' बनता है। - व्याख्या सद्भा शोभनकान्ति , सहिता ॐकारस्वरूपा, इन्दुकुन्दधयला चन्द्रकुन्द- स्वेता, वेदेश्वरी वेदाधिष्ठात्री देवी, भद्रवार कल्याणवचना, वन्द्या वन्दनीया, नन्दनवाहनादिघ. नदा पुत्रयानादिवित्तदा, ग्रीवागृहा स्वजनकण्ठवासिनी, अगविता गर्वहीना, गन्धात् स्वगन्धात्, मोहितसुस्थिरा मोहिता सुरभीकृता सुस्थिरा पृथिवी यया सा, बधनता विद्वद्विदग्धस्तुता, श्रीयजपा धनेन यज्ञसम्पादयित्री, वश्यमा वश्या मा लक्ष्मीर्यस्पा सा, माता जननी, त्रासहरा भयही, वरा श्रेष्ठा, वाग्देवता भगवती मा पातु रक्षतु । दिलप्टरत्राङ्कः-ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । शोभन कान्ति वाली, ॐकार से युक्त, चन्द्र और कुन्द की भाति घवल, वेदो की अधिष्ठात्री, कल्याणप्रद वचन वाली, वन्दन के योग्य, पुष वाहन आदि वैभव अर्पित करने बाली, अपने जनो के कण्ठ में निवास करने वाली, गर्व से रहित, अपनी गन्ध से पृथ्वी को सुवासित करने वाली, विद्वानो और विदग्यो द्वारा स्तुत, धन द्वारा यज्ञो का सम्पादन करने बाली, लक्ष्मी को वश में रखने वाली, माता, भय दूर करने वाली, श्रेष्ठ, भगवती पाग्देवता (सरस्वती) मेरी रक्षा करें।

३८
चित्रकाध्यकौतुषाम्
१६. द्वितीयश्चक्रवन्धः (चतुर्विशत्यदररलेपः)
बला
वण
रा
B
या या शुभ
IT
-
मा श्रीवासुमागा
जेत कृ
।
an
कुला
जीभ का यार
मशास्ता व जल)
वान्धा
ब
चन्या(ss)दर्शभकाय रत्नपरमा श्रीवाक सुमेघाघरा
सुन्याया शुभशीलदा सुपददिक्सत्संकुला निःस्वपा ।
धन्या सुन्दरनित्यनम्नपटशस्तावर्णताघे बल
लक्ष्मीदा वचने सुवर्णधवला राजेत्कृपापेशल ।।

विष्ण्वायुषबन्धाः चमबन्धलक्षणं पूर्ववदनुसतव्यम् । पूर्वत्र द्वादशा- क्षराणि शिलष्टानि, किन्यत्र चतुर्विशतिरक्षराणि शिलानि । ध्याख्या-हे आदर्शभकाय दर्पण सदृशदेह, हे सुन्दर हे नित्यनग्न सन्ततदिगम्बर, हे परशस्त सुन्दरवस्त्रधारित्वाद् वर्णित, हे अवर्णताधे अवर्णताया अपवादताया आषे बन्धक, हे पल हे पराक्रमवारिन्, कृपापेशल कृपयो मनोहर, बन्द्या वन्दनीया, रत्नपरमा रत्नमिव परमा, सुमेधाधरा सुबुद्धियुता, सुन्याया सुनीति., शुभशीलता, सुपदधिकसत्सडकुला उच्चपदस्थ- सर्वदिशास्थसज्जनसेविताऽपि, नि.स्वपा दरिद्रपालिनी, धन्या लक्ष्मीदा, सुवर्णपवला शोभना- सरोज्ज्वला, श्रीवाक श्रीसरस्वती, वचने राजेत् शोभेत, ममेति शेष । लिप्टै:-- वसुन्धरापाल दयासुधानिधे काशीनिवास परवानमादिश । हे दर्पणसदृश स्वच्छ शरीर वाले, है सुन्दर, हे नित्य दिगम्बर, हे सुन्दर पट धारण करने से प्रशंसित, हे अपवाद को रोकने वाले, हे पराक्रम धारण करने वाले, हे कृपापेशल, वन्दनीया, रत्न की भाति श्रेष्ठ, सुन्दर मेधा को धारण करने वाली, शोभन न्याय पाली, शुभ शील को देने वाली, उच्च पदो पर रहने वाली, सभी दिशाओं में स्थित सज्जनो द्वारा सेवित (फिर भी) दरिद्रो को पालने वाली, धन्या, लक्ष्मी को देने वाली, सुवर्णों-शोभन अक्षरों से धवल, श्री वाक् (श्रीसरस्वती) मेरे वचन पर शोभित हों। हे वसुन्धरा (पृथ्वी) का पालन करने वाले, हे दयारूपी सुधा के समुद्र, आप मुझे काशी में निवास रूप वरदान का आदेश दें। ។

चित्रकाय्यकौतुकम्
२०. गदावन्धः
.
वी
रामनारायण नाहि कौमोदकीगदा

विष्ण्वायुमवाधाः रामनारायण त्राहि कौमोदकीगदाघर । दरं हर वरस्मेर धीर वीर धुरंधर ।। गदाबन्धलक्षण्म- अधस्ताद् द्वे पदे मध्ये हे पदे परितस्तथा। गोमूत्रिकाक्रमेणैव गदावन्धे हि नूतने ॥ (चित्रवन्धकाव्यम् पृ. ९) इस नूतन गदावन्ध में दो घरण (नीचे से ऊपर की ओर) और दो चरण मध्य में पारों और गोमूत्रिका' के क्रम से रखे जाते है । व्याख्या-है कौमोदकीगदापर, हे राम, हे नारायण, पाहि रक्ष, मामिति शेष, है परस्मेर शोभनस्मित, हे धोर, हे बोर, है धुरन्धर, दरं भय हर नाशय । है कौमीदकी गदा को धारण करने वाले, है राम, हे नारायण, मेरी रक्षा कीजिए, है शोभन स्मित वाले, हे धौर, हे वीर, हे घुरन्धर, (मेरे) भय को दूर कीजिए। ur

४२
चित्रकाव्यकौतुकम्
२१. प्रथमः पाबन्धः
तं स्मरामिकर म
रुक्मिणी हिली म
नां वरेण्य कीर
श्री
धामन् ममम
थि
तमनः कुसा र
में हर र
कृ में
षण सिद्धं युदिप
श इन्तेत्यृषिक
श्रीधामन् मम मथितं मनः कुमार
कृच्छं मे हर रथिनां वरेण्य कीर्णम् ।
ष्णः सिद्धं युटि पथि रुक्मिणी हि भीष्म !
शङ्गन्तेत्युपिकथितं स्मरामि कर्म ॥

विष्ण्वायुधबन्धाः ४३ पद्मवन्धलक्षणम्- अन्ते च विरताः पादाः श्लिष्टा भिन्नार्थवाचकाः। सुगमः पद्मबन्धोऽपि प्रायशः सर्ववृत्तिपु । (चित्रवन्धकाव्यम् पृ० ११) सभी चरण अन्त में समाप्त होते है तथा स्लिप्ट (अक्षर) भिन्न अर्थ के वाचक होते है, इस प्रकार प्राय सभी वृत्तियों में पद्मवन्ध सुविधा से बन सकता है । व्यारया-रक्मिणीपत्रम् । हे श्रीधामन् शोभागृह, लक्ष्मीनिवास, हे कुमार को पृथिव्या मार काम, मम मन भयितं, तव श्रीधामत्वेन कुमारत्वेन च । हे रथिना वरेण्य, मे मम कोर्ण व्याप्त, कृच्छकष्ट हर नाशय । (कश्चिद् ऋषिर्मम कमरेखा 'स्नान करिष्यति सुता हरि- पादवारा' पठित्वोवाच-) हे भीष्म, हि निश्चयन रुक्मिणी पथि मार्ग शं सुल ष्णः धातोर्युटि प्रत्यये कृते सति सिद्ध कर्म कर्मकारक (स्नान) श्वो गन्ता श्व प्राप्स्यति' इति ऋपिकथित कर्म विधिलिखित स्मरामि । श्लिष्ट-श्रीकृष्ण शरणं मम' इति ऋषिवल्लभाचार्यकथित नित्यकर्म स्मरामि । सपा पादाना सप्तमाक्षर कर्णिकायामेषरूपम् । रूक्मिणी का पत्र-हे श्री (शोभा) के निवास (अथवा लक्ष्मी के निवास), हे पृथ्वी के कामदेव, मेरा मन मथित (व्याकुल) है। है रथियो में श्रेष्ठ, मेरे फैले हुए कष्ट को नाश कीजिए। मैं किसी ऋपि के इस (मेरे पिता के प्रति) कथन को स्मरण करती हू-"हे भीष्म, निश्चय ही रुक्मिणी मार्ग में मुख रूम 'स्नान' को जो 'टणा' धातु से युट् प्रत्यय करने पर सिद्ध है प्राप्त करेगी।"

चित्रकाव्यकौतुकम्
२२. द्वितीयः पद्मवन्धः
सुधा नाथ देव
BH Help ih
नोऽसुस्थिरो भ
तेच बह शोको
व
pensuate
Neha
क
धनं देहि राघ
रिष्ठ जगदा था
in
3
वसुधानाथ देव-श्रीकृपासागर माघय ।
वर्तेऽद्य बहुशोकोष्णः शरणार्थों सदा तर ।।
परिठ जगदाधार णं धनं देहि राघव ।
बहुसौख्पद हे राम मनोऽब्जे सुस्थिरो भव ।।

विष्ण्यामुपयन्धा.
४५
पनबन्धलक्षणम्-
कणिकातो दलाने च कणिकायां दलारपुनः।
अनुलोमविलोमाभ्यां क्रमोऽयं पद्मसंज्ञके ॥
(चित्रवन्धकाव्यम्, १० २०)
पणिका (मध्य) से दल के अग्रभाग में और पुन (दल के अग्रभाग से) कणिका में
अनुलोम-विलोम के अनुसार गमन बरे, यह कम परमझक बन्ध में होता है।
ग्याल्पा-हे पसुपानाय हे पृथ्वीनाथ, हे देव, हे कृपासागर, हे मापय, हे परिप्ठ, हे
जगदाधार, हे राघव, है बहुसौख्यद, हे राम अय, अहं, यहशोकोगः प्रचुरतापसन्तप्त यतें।
सदा, तब, भरणार्यो। पंज्ञान धनं च देहि। मम मनोऽब्जे हृदयकमले, मुस्थिरो भय ।
'णकार मूबरे ज्ञाने' इत्येवाक्षरी।
शिलष्ट:-श्रीकृष्ण धारणं मम ।
हे पृथ्वी के नाथ, हे देव, हे कृपासागर, है माघव, में आज बहुत ही शोक से सन्तप्त
हू, आपकी शरण चाहता है। है वरिष्ठ, है जगत् के आधार, है राघव, आप ज्ञान और धन
दीजिए। हे बहुन सौख्य देने वाले राम, आप मेरे मन के कमल में सुस्थिर हो ।
1

चित्रकाध्यकौतुषम्
२३. तृतीयः पद्मवन्धः
वीणा
शिवाय
घराय
नमः
जटा
TU
कार रूपा
य
हराय
चद्रा
ना लार्क नेत्रा
हान्ध काकी
दाति हृष्टा
ܩܬܐ |
ॐकाररूपाय हराय चन्द्रा-
नलार्कनेत्राय जटाधराय ।
मोहान्धकार्याय मृदङ्गवीणा-
नादातिहृष्टाय नमः शिवाय ॥

विण्यापधवग्धाः - पभनन्धलक्षणम्- अन्ते च विरताः पादाः श्लिष्टा भिन्नार्थवाचकाः सुगमः पद्मयन्धोऽयं प्रायशः सर्ववृत्तिषु ।। निर्दिष्टपूर्वमेतल्लक्षणम् । प्याख्या-ॐकाररूपाय ऊसारस्वरूपाय, हराय, चन्द्रानलाकंनेयाय चन्द्राग्निसूर्यलो- पनाय, जटापराय, मोहान्यायि मोहान्धकमूर्याय, शिवाय मृदङ्गवीणानादातिहृष्टाय, महेश्व- राय नम । दिलप्ट-ममो मारापणाप । ऊंकाररूप, हर, चन्द्र अग्नि और सूर्य रूप तीन नेत्रो वाले, जटा धारण करने वाले, मोहरूपी अन्धक (अन्धकार, अथवा अन्धक नामक असुर) के लिए सूर्य रूप, मृदङ्ग और वीणा के नाद से प्रसन्न होने वाले शिवजी को नमस्कार है।

चित्रकाव्यकौतुकम्
२४. चतुर्थः पद्मवन्धः (अपूर्वः)
जरुपमहोत्स
जराजसुदर
णा म्षुधेजनसदा
UInditte
च
22pRJH
शोधवलमाम
T
काररूपहेदे
न्दीश्वरशिवाधा
ॐकाररूप हे देव नन्दीश्वर शिवाघच ।
मोक्षप्रद हृतद्वन्द्व नागभूपण हे शिव ।।
राजराजसुहृच्छर्च यज्ञरूप महोत्सव ।
णाम्बुधे जनसद्भाव यशोधवल मामव ॥

विष्ण्वायुधमन्याः ४९ पाबन्धलक्षणम्- मध्ये च विरताः पादाः श्लिष्टा भिन्नार्थवाचकाः । सुधिया स्वधिया प्रोक्तं पभमष्टदलाभिधम् ॥ (चित्रबन्धकाव्यम्, पृ० १२) मध्य में सभी चरण समाप्त होते है और श्लिप्ट अक्षरों से भिन्न अर्थ भूचित होता है, इस प्रकार 'अष्टदल पद्म' को सुधी ने अपनी वृद्धि से कहा है। व्याख्या-हे ॐकाररूप ऊंकारस्वरूप, हे देव, हे नन्दीश्वर, हे शिवाधव, पार्वतीपते, हे मोक्षप्रद है मुक्तिदात, है हृतद्वन्द्व द्वन्द्वनाशक, हे नागभूषण सर्पभूपण, हे राजराजसुहृद् घना- घिपमित्र, हे शर्व शिव, हे यज्ञरूप यज्ञस्वरूप, हे महोत्सव उत्सवपूर्ण, हे पाम्बुघे ज्ञानसमुद्र, "गकारः सूकरे ज्ञाने" इत्येकाक्षरी। हे जनसद्भाव भक्तजनसद्भावकारक, हे यशोधवल यशसा कीर्त्या घवल, है शिव, मां अव रक्ष । शिलप्टः-ॐ नमो नारायणाय । हे कारस्वरूप, हे देव, हे नन्दीश्वर, हे पार्वतीपते, हे मोक्ष देने वाले, हे द्वन्द्व के नाशक, हे सर्प के भूपण वाले, हे कुबेर के मित्र, हे शर्व, हे यज्ञरूप, हे उत्सवपूर्ण, हे ज्ञान के समुद्र, हे भक्तजनों पर सद्भाव रखने वाले, हे यश से उज्ज्वल, हे शिवजी मेरी रक्षा कीजिए। ७

चित्रकाप्यकौतुरम्
२५, पञ्चमः पद्मवन्धः
म
25
य
जा
भी
क
मा
न
त
मा
मा
क्ष
दा
ना श/
ha
th
ما
M
मालिनी रघुवरप्रियाऽऽदिमा मात्तभी: प्रियरसा क्षमासमा ।
मादिजाऽक्षरदया शुभागमा मासना शुचिजपा सुनिर्ममा ।
मागधी सुधनदा जयालिमा मामवेज्जनकजा रमोत्तमा ।।

विण्यापुधयन्या ५१ पानन्धलक्षणम्- कर्णिकातः समारभ्य कर्णिकायां समापयेत् । पटम पर्णेषु वृद्धेपु लघुपर्णेषु पटसु च ।। (स्वनिर्मितम्) छ बडे दलो में तथा छ छोटे दला में कणिका से आरम्भ करके कणिका में समाप्त करें। व्याख्या-मालिनी सग्विणी, रघुयरप्रिया, आदिमा आद्यलक्ष्मी, मातभी अगृहीतभया, प्रियरसा, क्षमासमा पृथिवीसमा, मादिजा मादा लम्या आदिजा, "म शिवश्चन्द्रमा वेधा मा लक्ष्मीरच प्रकीर्तिता" इत्येकाक्षरी । अक्षरदया अक्षया दया यस्या सा, शुभागमा शुभागमना, मासना में चन्द्रे आसन यस्या सा चन्द्रमण्डलस्था, शुधिजपा पवित्रजपा, सुनिर्ममा निरहट्कारा, मागधी शरीरस्य सुगन्धेन एलासदृशो, सुधनदा, जया, आलिमा आलिपु सखोपु मो मानो यस्या सा, "मा च मातरि माने च" इत्येवाक्षरी। रमोतमा, जनकजा सीता मा रामरूप अवेत् रक्षेत् । रथोद्धतावृत्तम् । दिलप्ट--"वरद जनक" । अस्मिन् पपयन्येऽन्यदपि पा वर्तते (अनुगामिपृष्ठं द्रष्टव्यम्) । माला धारण करने वाली, रघुश्रेष्ठ राम की प्रिया, आदिशक्ति, भयरहित, रसो में प्रेम रखने वाली, पृथ्वी के सदृश, लक्ष्मी से भी पहले प्रकट हुई, अक्षय दयावाली, शुभ आग- मन वाली, चन्द्र में आसन ग्रहण करने वाली, पवित्र जप से युक्त, निरहवार, मगधराज की पुत्री सुष्ठु धन अर्पित करने वाली, सखिया में मान को प्राप्त, लक्ष्मी मे भी श्रेष्ठ, जनक- मन्दिनी मीताजी मुझ रामरूप की रक्षा करें।

चिषकाव्यकौतुकम्
२६. पठः पद्मवन्धः (अपूर्वः)
या
भीः
लि
या
दि
भ
कि
मालिनी रमोत्तमा मात्त भीः प्रियादिमा ।
मादिमा क्षमासमा मासना शुभागमा ।
मागधी सुनिर्ममा मामवेज्जयालिमा ।

विण्यायुधबन्धाः पूर्वस्मिन् पट्दले पद्म पद्ममिदमन्तर्भूतम् । 'कर्णिकातः समारभ्य कर्णिकायां समापयेदि'त्येवानापि लक्षणमनुसतव्यम् । व्याख्या--मालिनी मालाधारिणी, रमोतमा रक्षम्या अपि उत्तमा, मातभी. अप्राप्त- भया, प्रिया वल्लभा, आदिमा आदिशक्ति', मादिमा लक्षम्या अपि आदिलक्ष्मी, क्षमासमा पृथ्वीतुल्या, मासना मे चन्द्रे आसन यस्या सा, शुभागमा, सुनिर्ममा निरहङ्कारा, जया विजया, मालिमा आलिघु सखीषु मो मानो यस्या सा, मागधी एलासदृशी, मा रामरूप भवेद् रक्षेत् । चामरवृत्तम् । माला धारण करने वाली, लक्ष्मी से भी उत्तम, भय से रहित, प्रिया, आदिशक्ति, लक्ष्मी से भी आदि में उत्पन्न, चन्द्र के आसन पर स्थित, गुभ आगमन वाली, शरीर की सुरभि से एला (इलायची) के सदृश, निरहदार, विजयगीला, सखियों में मान को प्राप्त जानकी मुझ रामरूप की रक्षा करें।

चित्रकाव्यकौतुकम्
२७. सप्तमः पद्मबन्धः
की
.
न
रा
घा
जा
या
मा
JIO
जानकी रामजाया मा मायाजाऽवतु जातजा ।
जातजालद्विजाधाराऽऽराधाज्जा नैचिकीनजा ।।

विण्यापमन्याः' पानन्धलतणम्- फणिकायां न्यसेदेके द्वे द्वे दिनु पिदिनु च । प्रवेशनिर्गमी दिक्षु कुर्यादृष्टदलाम्युजे ॥ (सर० २० चित्रप्र० पृ. २७) इस अप्टदल बमल में, कणिका में एक बार वा न्यास रेतया दिशाओ और विदिशाओ में दो-दो अक्षरो का न्याम बरे, दिशाओं में प्रवेश और निगम परे एव विदिशामा में प्रवेश अथवा निगम करे। प्याल्या-राममाया रामपली, अजा जन्मरहिता, मामा, जातमा श्रेष्ठकुलोत्पन्ना, "जातोन्नदप्रवृद्धा स्यु" इत्यमर । जातजालद्विजाधारा जात जाल पाश यप्ट वा ते जात- जाला द्विजा पक्षिणो ब्राह्मणाश्च तेषामाधारो या सा। कपोतादिक्या प्रसिद्धा, ब्राह्मणक्या तु निकाले प्रसिद्धा। आराधा बाराधनयोग्या, अजा ईश्वरी, नविकीनना नचिकी वामधेनु 'उत्तमा गोषु नचिकी' इत्यमर, तस्या इन स्वामी, तस्माज्जाता, जानको जनकपुत्री, मा मा अवतु रक्षतु। जानकी, इरा वाणी, मजाया शिवपत्नी, मा लक्ष्मी, अना, माया, राधा, सर्वा अवन्तु इत्यपरोज्यं । राम की धर्मपली, जम से रहित, मायास्वम्पा, श्रेष्ठ बुल में उत्पन्न, जिन द्विजो (पक्षिया अथवा ब्राह्मणो) ने जाल (पाश या कष्ट) उत्पन्न है उनको आधाररूपा, आराधन क याग्य, कामधेनु के स्वामी से उत्पन्न, जनर की पुत्री जानकी मैरो रक्षा करें। (रलेप से-) जानकी, इरा (वाणी), मजाया (शिवपत्नी), मा (रक्ष्मी), अजा, माया, राधा सभी रक्षा करें। .

५४
चित्रकाम्यकौतुकम्
२७. सप्तमः पद्मवन्धः
की
न
रा
जा
R
जानकी रामजाया मा मायाजाऽवतु जातजा ।
जातजालद्विनाधाराऽऽराधाजा नैचिकीनजा !!
-

. विष्ण्वायुषवम्पाः ५५ पमानन्धलक्षणम् कर्णिकायां न्यसेदेकं द्वे द्वे दिक्षु विदिक्षु च । प्रवेशनिर्गमी दिनु कुर्यादएदलाम्बुजे॥ (सर० क० चित्रप्र० पृ० २७) . इस अष्टदल कमल में, कणिका में एक अक्षर का न्यास करे तथा दिशाओ और विदिशाओ में दो-दो अक्षरो का न्यास करे, दिशामो में प्रवेश और निर्गम करे एव विदिशाओ में प्रवेश अथवा तिर्गम करे। ध्यात्या--रामजाया रामपत्नी, अजा जन्मरहिता, माया, जातमा श्रेष्ठकुलोत्पन्ना, "जातोन्नद्धप्रवृद्धा स्यु" इत्यमर । जातजालद्विनापारा जात जाल पाश पष्ट वा ते जात- जाला द्विजा पक्षिणो ब्राह्मणाश्च तेपामाधारो या सा। कपोतादिकथा प्रसिद्धा, ब्राह्मणकथा तु त्रिकाले प्रसिद्धा। आराधा आराधनयोग्या, अजा ईश्वरी, नचिकीनजा नचिकी कामधेनु "उत्तमा गोषु नचिकी" इत्यमर, तस्या इन स्वामी, तस्माज्जाता, जानको जनकपुत्री, मा मा अवतु रक्षतु । जानकी, इरा वाणी, मजाया शिवपत्नी, मा लक्ष्मी, अजा, माया, राधा, सर्वा अवन्तु इत्यपरोऽर्थ । राम की धर्मपत्नी, जन्म से रहित, मायास्वरूपा, श्रेष्ठ कुल में उत्पन्न, जिन द्विजो (पक्षियो अथवा ब्राह्मणो) के जाल (पाश या कष्ट) उत्पन्न है उनकी आवाररूपा, आराधन के योग्य, कामधेनु के स्वामी से उत्पन्न, जनक की पुत्री जानकी मेरो रक्षा करें। (इलेप से---) जानको, इरा (वाणी), मजाया (शिवपत्नी), मा (लक्ष्मी), अजा, माया, राधा सभी रक्षा करें। .

'चित्रवाष्यफौतुफम्
२८. अष्टमः परन्धः
लि
ज
पा
रा
1B
का
18
10
op
का
38
राजते कमलाकारा राकामा कामसगरा ।
रागकृष्णा घराधारा राधा पालितनिर्जरा ॥
।

५७
विष्ण्वायुधवन्या
पद्मवन्धलक्षणम्-
कर्णिकातो नयेदूध्वं पत्राकाराक्षरावलीम् ।
प्रवेशयेत् कर्णिकायो पद्ममेतच्चतुर्दलम् ॥
(सर० का चिनप्र० पृ० १४)
पत्रकार को अक्षरावलों को कणिका से ऊपर ले जाय और कणिका में प्रवेश करा दे,
इस प्रकार यह चतुर्दल पद्म है।
व्याख्या कमलाकारा कमलेव लक्ष्मीरिव आकारो यस्या सा, राकामा राकया
भानोति, कामसङ्गरा कामेन सङ्गरोऽङ्गीकारो यस्या' सा, अथवा कामो मनोरथस्तस्य सङ्ग
राति ददातीति, रागकृष्णाधरा रागण अनुरागेण कृष्णस्य अघर आधारो यस्यर सा, अथवा
रागकृष्णा रागेण अङ्गरागेण कस्तूरीप्रभृतिलेपेन कृष्णा कृष्णसदृशी, घराधारा वसुधाधारा
पालितनिर्जरा पालितदेवा, राधा रानते शोभते ।
लक्ष्मी के सदृश आकार वाली, राका (पूर्णिमा) से शोभा प्राप्त करने वाली, काम
के साथ अङ्गीकार को प्राप्त (अथवा काम अर्थात् मनोरथ के सङ्ग-साफल्य को देने वाली),
अनुराग से कृष्ण के अघर के आधार वाली एव पृथ्वी की आधाररूपा, देवताओं का पालन
करने वाली राधा शोभित होती है।
Raisin
८

चित्रकाव्यकौतुकम्
५८
२६. नवमः पद्मबन्धः
रा
गा।
दि
म
सत्य
COM
anvar
स
मा
HP
जन
का
मायामन्या सरागा, वरदद दरव, स्वामरा(s)जेयहेमा
माहेपनेन्दुरूपा, कनकककनक, श्रीपराङ्गा(s)गता(s)मा ।
माता गङ्गावसुधा, सिन मम मनास स्वारकान्ता(5)दलोमा
मालोदन्ता सुमन्त्रा, तु सवव वसतु, ज्वालदिव्याभया मा ।।

विष्ण्वायुधबन्धाः ५९ पद्मवन्धलक्षणम्-- निविष्टाष्टदलन्यासमिदं "पादाभक्तिभिः । अस्पृष्टकणिकं कोणैः कविनामाङ्कमम्बुजम् ।। (सर० क० चित्रप्र० पृ० ३२) चरण के अधं-भागो से बचे हुए आठ दलो के न्यास वाला तथा कोणी द्वारा कणिका को स्पर्श न करने वाला यह कवि के नाम से अङ्कित पद्म है। व्याख्या - हे वरदद वरान् ददत इति तत्सम्बुद्धौ, हे दरव दे कलत्रे खो यस्य तत्स- म्बुद्धो, “दकारोऽभ्रे कलत्रे च" इत्येकाक्षरी। हे कनकककनक कनक सुवर्ण के जल कनकके कनकमिद सुवर्णमिव यस्य तत्सम्बुद्धी, हे असिनं असि खड्गं नयतीति तत्सम्बुद्धौ, हे सवय सवस्य यज्ञस्य वै फलं तत्सम्बुद्धो, "यज्ञ. सवोऽध्वरो याग" इत्यमरः। "कलशे वः फलेऽपि च" इत्यकाक्षरी। भव्या कल्याणरूपा, मापा, सरापाऽनुरागवती, स्यामरा स्व स्वसेवका अमरा देवा यस्याः सा, अज्ञेयहेमा अज्ञेय हेम मुवणं यस्यां सा, सुवर्णशरीरयोरेकरूपत्वात्, माहे.. वैज्ञा माहेय वृष नन्दिन जानातीति, इन्दुरूमा चन्द्ररूपा, श्रीपराङ्गा श्रीपराणि शोभापराणि- अङ्गानि यस्याः सो, अमा समीपे भागता प्राप्ता, "अमा सह समीपे च" इत्यमरः ।। वसुधा गङ्गव वसु रलं धरतीति “वसू रत्ने धने वसु" इत्यमरः । स्वाइकान्ता स्वाई स्वो- सङ्गे कान्त पतियंस्या सा, एकानेश्वरकथाया शिव- स्वाई धृतवती, अदला अपर्णा, तपसि विल्वदलभोजनमपि तत्याजेति भावः, मालोदन्ता मालेव उदन्तो यस्या सा, सुमन्त्रा शोभन- गुप्तवादा, ज्वालदिव्या ज्वाल. प्रकाशदिव्या, अभया निर्भया, मा लक्ष्मीस्वरूपा, उमा माता मम मनसि वसतु । स्रग्धरावृत्तम् । 'शिलट:-रामरूपसुकमल । हे वर देने वाले, है कलत्र के प्रति प्रेमव्यञ्जक शब्द कहने वाले, हे धतूर ओर जल को कनक समझने वाले, हे खड्ग धारण करने वाले, हे यज्ञ के फलस्वरूप, भन्या, मायारूपा, अनुरागवती, अपने सेवक देवताओ से युक्त, वृष को जानने वाली, इन्दुरूपा, शोभा से भी वढ कर शोभित होने वाले अक्षरो वाली, समीप में प्राप्त, अपने पति कोत्सव में रखने वाली, अपर्णा उमा मेरे मन में निवास करें।

६०
चित्रकाव्यकौतुकम्
घ. प्रकीर्णबन्धाः
३०. सर्वतोमुखबन्धः
प्रिया सुरन
गिरिजाविशी
मसेचनक
भव भूषणे
का
"
HApp
"
PHATAR
प्रदाविमल
R
H.
SllecROR
It
३
1-
१
काशी प्रिया सुरनदी गिरिजा विशोका
फारामसेचनकरी भवसिन्धुनौका | .
कामप्रदा विमलमाललसच्छशाका
कामानुताऽवतु सदा भवभूषणैका ।।

प्रकीर्णवन्धा सर्वतोमुसलक्षणम- स्वेष्टं दले कणिकायां विन्यस्म परितो भ्रमेत् । कर्णिकातः कणिकायां बन्ऽत्र सर्वतोमुखे ।। (चित्रबन्धकाव्यम्, पृ० ५९) व्याख्या-प्रिया शिवप्रिया, विशोका सोकरहिता, कारामसेचनफरी क सुख एवं आराम तस्य सेचनकरी आनन्दवनसेचनकी, भवसिधुनौका ससारसमुद्रतरी, कामप्रदा मनो- रयदात्री, विमलमाललसच्छशाडूर दिमले भाले ललाटै लसन विराजमान शशाश्चन्द्रो यस्या सा, काभानुता कस्य ब्रह्मण आभया नुता स्तुता, भवभूषणका भवस्य शिवस्य भूपणेपु एका मुल्या, काशी, सुरनदी गङ्गा, गिरिजा पावती, च सदा, अवतु रक्षतु । शिलप्ट -काशी रामभा। -- शिव की प्रिया, शोक से रहित आनन्दवन का सेचन करने वाली, ससार के समुद्र से पार करने वाली नौका, मनोरथ सिद्ध करने वाली निमल ललाट पर शोभित होते हुए नन्द्र बाली, ब्रह्माजी की आभा द्वारा स्तुत, शिवजी के भूषणो में से एक (मुख्य) काशी, गङ्गा और पार्वती सदा रक्षा करें।

चित्रकान्यकौतुकम् ३१. सरोवन्धः त भ का मि सु पा B स 112 त्र N द व्य य शो नो प म भ . an प मन् भ न । सद् का th नद क हि मा he ho . ७ lle बि त मा सा प्रकोणवन्या ३ मानसधामन् कामदनामन् मित्रसुदामन पालय धीमन् मानद राकाकान्त भजामि मित्रभरूपापार वसामा ।। नर्तनपा मन्त्रसुपात्र त्रस्तसुपाल लम्बितगान । सर्वविनोद दक्षसभासु सुप्रभकाय यज्ञ सुहंस । घातृप नानानाट्य यशोदादामभ सद्घीधीद हि माघाः ।। सरोबन्धलक्षणम् कोणेभ्यः परितः स्तम्भे सश्लेषं सर्वतः पुनः । सम्पठेत् पाठकश्चान सरोबन्धे कविप्रियः ।। (चित्रवन्धकाव्यम्, पृ० ५५) १ कवि के प्रिय पाठक को चाहिए कि इस सरोबन्ध में स्तम्भ में कोणो से चारो ओर भ्रमण करे, पुन श्लेप के सहित सभी ओर पढे । - व्याण्या-हे मानतधामन् मानससरोवरबासिन् हस अथवा चित्तवास, हे फामदनामन् मनोरथपूरकनामधारिन्, हे मित्रसुदामन् हे धीमन् पालप मामित्ति शेष । हे मानद, हे राका कान्त पूर्णिमारात्रिपते अह त्वा भजामि । हे मित्रभरूप सूर्यकान्तिसदृश अतएव नर्तनपर हुत्कमले खेलकारक, है अपार, अमा समीपे वस! हे मन्त्रसुपात्र गुप्तभापणपान, "भुपाल हलीम्बतगाना ह संपीवमादाह समासु-सुभमकाय, हे या वशकुरुप, हचुहत मराल अथवा सूर्य, हे पातृप, हे नानानाट्य, हे यशोदादामभ दामोदर, सद्घीधीद बुद्धिमता. बुद्धिदात , हि निश्चयेन मा मा अथा अपालय । है अस्त- हे मानस (मानस सरोवर अथवा चित्त) में निवास करने वाले, हे मनोरथ के पूरक नाम धारण करने वाले, हे सुदामा जैसे मित्र वाले, हे श्रीमन् (मेरी) रक्षा कीजिए । हे मान देने वाले, हे पूर्णिमा के पति, मैं तुम्हारी सेवा करता हू! हे सूर्य के सदृश, हे हृदय के कमल में खेल करने वाले, हे अपार, (मेरे) समीप निवास कीजिए। हे गुप्त भाषण के पात्र, हे त्रस्त जना की रक्षा करने वाले, हे लम्बितगान, हे सविनोद, हे सभाओ में दक्ष, हे शोभन प्रभा से यक्त शरीर वाले, हे यज्ञ, हे सुहस (मराल या सूर्य), हे धाता की रक्षा करने वाले, हे नाना प्रकार के नाट्य करने वाले, हे यशोदा के दाम से शोभित, हे बुद्धि- शालिया को बुद्धि देने वाले, निश्चय ही आपने मुझे पालन किया।

चित्रकाव्यकौतुकम्
३२. कूपवत्या,
t
धन
महा
मान
है कनक
Raptere(लजेक्षणदेहि
ABार
गदीश सुघावाक्
य
१
19th
Ah In 12
जगदीश सुघावाक्य जनालादक हासप
जलार्थिन्या:
सदासारा जलजेक्षण देहि क्॥
यशोदाज पटाच्छंकू कूपस्थ हर दोनप ।
पते कनकमहाराराघनं कुरु मानय ।।

प्रकीर्णवन्या ६५ कूपबन्धलक्षणम्-- मध्यतः परितो गच्छेन्नेमौ सश्लेपमेव च । एवं न्यासक्रमो ज्ञेयः कूपवन्धे हि नूतने ॥ (चित्रवन्धकाव्यम्, पृ० ५४) पहले मध्य से चारो ओर गमन करे, पुन लेप के साथ नेमि में गमन करे, इस प्रकार नूतन कूपबन्ध में न्यास का नम समझना चाहिए। व्याख्या है जगदीश है सुधावाक्य अमृतवचन, हे जनालादकहासप जनान् आला. दयतीति त जनालादक हास पातीति तत्सम्बुद्धी, है जलापिन्या जलाभिलापिण्या जनताया सदासार हे अ विष्णो, "अकारो वासुदेव स्यात्" इत्येकाक्षरी। हे जलजेक्षण कमलनयन, कू पृथिव्यो आरोहमार्ग अवतरणमार्ग च, देहि (एतेन भवत प्रदक्षिणा भविष्यति)। मार्गालामे पाटलवाटिकातो गच्छन्ती गोपी कण्टकावृतवस्त्रा प्रोवाच-हे यशोदाज यशोदापुत्र, कूपस्य कूप- निकटस्थ, हे दीनप दीनजनरक्षक, पटात् वस्रात्, शडकू बाह्याभ्यन्तरे कण्टके हर अपनय । (कण्टकमोचनव्याजेन कृष्णो हार जहार)। है पते स्वामिन्, कनकमहारारापन, मा कुरु भानय, (अथवा) हारारापन कुरु मानय आदरय मामिति शेप । लिष्ट --जय कूपराज । है जगदीरा, है सुपालपुर क्या बोलने वाले, हे समो के मालादक हात पास करले वाले, हे जलायिनी प्रजा के हेतु सदा वर्षा करने वाले, हे विष्णो, हे कमलनयन, पृथिवियो- थारोहमार्ग और अवतरणमार्ग--को दीजिए (इससे आपकी प्रदक्षिणा होगी) । (मार्ग प्राप्त न होने पर पाटल पुष्पो की बाटिका से जाती हुई गोपी काटो में वस्त्र के उलझ जाने पर बोली-) 'हे यशोदा के पुत्र, हे कूप के निकट में स्थित, हे दीन जनो की रक्षा करने वाले (मेरे) वस्त्र से (बाह्य और अभ्यन्तर) कण्टका को छुड़ाइए'। (किन्तु कण्टकमोचन के बहाने कृष्ण ने उसका हार निकाल लिया, तब बोली)--- |---कनकमय हार का ग्रहण मत कीजिए, लाइए (अथवा हार का ग्रहण कीजिए और मेरा आदर कीजिए।) ९

विनापौतुरम्
३३. उलूसलबन्धः
भा
वा
स
दावन्द
बद्ध
विकास प्रपूर
मला र्जुन
क्यूलू खल
तार
रहे लाकले शं
लितं कुरु सर्व
अनेत्र स्मिताधा
la
भद्रवास सदावन्द्य यमलार्जुनतारक ।
कञ्जनेत्र स्मिताधार रत्नेश ललनामह ।।
हरे हेलाकृतेऽशक कट्युलूखलबद्धभ ।
ललितं कुरु सर्व के सर्वकामप्रपूरक ।।

प्रकीर्णबन्धा. १७ उलूसलबन्धलक्षणम्-- मध्यकोणीयकोप्ठेषु स्वेष्टं विन्यस्य सर्चतः । भ्रमेनिम्नत ऊर्चन्तु मध्ये घवा॑दुलूखले ।। (चित्रवन्धवाव्यम्, पृ० ३४) उलूखल-बन्ध में, मध्य और कोणीय कोष्ठो में अपने इष्ट (लिष्ट) को विन्यस्त करके सब ओर नीचे, पुन ऊर्ध्व के क्रम से भ्रमण करे और मध्य में निम्न से बीच में और पुन ऊर्ध्व से बीच में आगमन करे। व्याख्या-हे भद्रवास भद्रेपु वासो यस्य तत्सम्बुद्धी, है सदावन्ध है यमलार्जुनतारक, हे कजनेत्र, हे स्मिताधार, मन्दहासशोभित, हे रत्नेश, हे ललनामह ब्रजवनितोत्सव, हे हरे है लाकृते लरिव आकृतिर्यस्य स तत्सम्बुद्धौ, हे अशट्ट, है कट्युलूखलबद्धभ पट्या उलूखुलवद्ध सन् मातीति तत्सम्बुद्धौ, हे सवकामप्रपूरक सर्व ललित क सुख कुरु । शिलप्टै सकलभयहर। हे भद्रजनी में रहने वाले, हे सदा वन्दनीय, हे यमलार्जुन के तारख, है कजनेत्र, है मन्द हास से शोभित, हे रलेश, हे व्रज की ललनाआ के उत्सव, हे हरि, है लू की भाति आकृति वाले, हे अशङ्क, हे कटि में उलूखल से बद्ध होने के कारण शोभित, हे सभी काम- नाओ के प्रपूरक, सब प्रकार के ललित सुख दीजिए।

६८
चियाव्यकौतुकम्
३४. प्रेमलताबन्धः
कामा श्रीमन्

प्रकीर्णबन्धा रामकामद्रुम श्रीमन् कमलामञ्जमङ्गल | सोमाभमाध्यमालाभूत्सीवालतादृताङ्ग हे ॥ गायन्ति यतयः कीराः सेवन्ते बहुबन्धुभिः । श्रियं यं जयं देहि हीनदीनजनप्रिय ।। प्रेमलतबन्धलक्षणम्- उपरिष्टात्पावतश्चाधस्तात्तु मध्यभागके । ततः पार्वे क्रमादूर्ध्व लताबन्धे सरेद् बुधः । (चित्रबन्धकाव्यम्, पृ० ५३) -- ऊपर से, पाव से, नीचे से क्रमश मध्य में, पुन पार्श्व में और इसी प्रकार क्रम से कपर विद्वान् इस लताबन्ध में सरण करे। । ध्याख्या-है श्रीमन्, है कमलामञ्जमङ्गल, लक्ष्म्या मञ्जुलमङ्गलकारक, हे सोमाभ- माध्यमालाभूत्सोतालतादृताङ्ग चन्द्रोज्ज्वलकुन्दमालाधारिण्या सीतालतया वेष्टिताङ्ग, बहु- बन्षुभि साधं यतय कीरा शुकदेवादया, गायत्ति, सेवन्ते, च त्वामिति शेष । है हीनदीनजन- प्रिय, रामकामवम रामकल्पवृक्ष, थिप धन हा जप च दैहि । । हे श्रीमन्, हे लक्ष्मी के मन्जु-मङ्गल करने वाले, हे चन्द्र-सदृश उज्ज्वल कुन्द-माला धारण करने वाली सीता रूपी लता से वेष्टित अङ्गो वाले, बहुत से बन्धु जनो के साथ यति' कीर (शुकदेव आदि) तुम्हें गान करते हैं और सेवा करते है, हे हीन दीन जनो के प्रिय, है रामरूप कल्पवृक्ष ! श्री, हय, जय दीजिए।

७०
चित्रकाम्यकौतुकम्
३५. मालानन्धः
ae (en)
Je
12
Stell)
bel
पा)ना)
मालया राज हे रुद्र सुमाध्यमालतीजया।
नागराजलजः साध्व्या हे शम्मो रुचिरद्रव ।।

प्रकोणबन्धाः
७१
मालावन्धलक्षणम्-
मध्यतः पदमेकन्तु गोमौत्रण पदत्रयम् ।
जानन्तु शेमुपीप्रेष्ठा मालाबन्धे हि नूतने ।।
(चित्रबन्धकाव्यम्, पृ० २७)
मध्य में एक पाद और तीन पाद' गोमूत्रिका के अनुसार चलते है, यह प्रकार
बुद्धिमान् लोग इस नूतन मालावन्ध में जानें।
व्याख्या-
'हे रुद्र, हे शम्भो, हे रचिरद्रव शोभनहास, "द्रवकेलिपरीहासा" इत्यमर ।
सुमाध्यमालतीजया कुन्दातिनिर्मितया, नागराजसन नागेन्द्रहारात्, साध्या शोभनया, मद्-
रचितथा माल्या, राज विराजमानो भव' (इति मुग्धाया पार्वत्या वचन श्रुत्वा शिव प्रसनो
भूत्वा रुचिर स्मित चकारैति भाव ) ।
प्रथम पादी गूढ -'मालया राज हे रुद्र'।
1
.
'हे रुद्र, हे शम्भो, हे शोभन हास वाले, कुन्द और जाति पुष्पो से बनी हुई, नागराज
के हार से भी शोभन (मेरी बनाई हुई) माला से आप विराजमान हो'। (इस प्रकार मुग्धा
पार्वती का वचन सुनकर शिवजी ने प्रसन्न होकर रुचिर स्मित किया)

७२
चित्रकाव्यकौतुकम्
३६. प्रेममालायन्धः

प्रकीर्णबन्धाः वस हृदि तत . वित्तं देहि सीतानुताव तव पदरजसा सौभाग्यवर्ण घृणीमः । सुजन जययशोमा मङ्गला यान्तु मद्नो करविरचितसीताकेशघार्याब्ज यात्रिन् ।। प्रममालाबन्धलक्षणम्- गोमूत्रिकाक्रमेणैव चतुष्पादास्तु मध्यतः। भिन्नार्थवाचकाः शब्दा मालाबन्धे हि नूतने ॥ (चित्रवन्धकाव्यम्, पृ० २६) इस नूतन मालायन्ध में चार चरण मध्य में (श्लिष्ट) होते है और गोमूत्रिका के क्रम से (उन चार चरणो से) भिन्न अर्थ के वाचक शब्द रखे जाते है। व्याख्या-हे तत सर्वव्यापक, हृदि, वस, ममेति शेष । वित्तं देहि, हे सौतानुत जानक्या स्तुत, अव रक्ष, तव, पदरजसा (वय) सौभाग्यवणं, वृणीम । हे सुजन, करविरचित- सीताकाधार्याब्ज करेण विरचित सीताकेशाना धाय्यं अब्ज येन तत्सम्बोधने, हे यात्रिन बनया- प्राकारक, मङ्गला, जपपशोमा जयकोतिलक्ष्म्य. मत् मत्सकासात्, नो यान्तु नो गच्छन्तु । लिष्ट:-सततं सीतावर, सौवर्णी जपमाला, मद्रचिता धार्या । है सीतावर, मद्रचिता रामरूपरचिता, सौवर्णी शोभनवर्णमयी कनकमयी वा, त्वया, सततं, जयमाला, घार्या। हे सर्वव्यापक, मेरे हृदय में वास कीजिए, धन दीजिए। हे सीता द्वारा स्तुत, रक्षा कीजिए। तुम्हारे पद की धूलि से हम लोग सौभाग्य का वर्ण प्राप्त करते है। हे सुजन, हे हाथ से बनाए हुए सीता के केशपाश को कमल से भूपित करने वाले, हे (वन की) यात्रा करने वाले, मङ्गलरूप! जय, यश और लक्ष्मी मेरे समीप से न जाए। श्लेप.हे सीता के वर, मैने सुवर्ण की जयमाला बनाई है, उसे निरन्तर धारण करें।

SE
/-STAR
७४
चित्रकाय्यकौतुकम्
३७, व्योमबन्धः
द
VIT
म
मृ
ख
पा
f
&
श
कि
ग
69
स
SH
sh
IAS
ܦܐ
जो
वरुणामृड सादरलेख विनायकरञ्जन देव
वरद स्वमरेश्वर हे हितदान रिपे जनताव ।
करुणामृतसागर दुःसविनाशक हे जगदेक
शरणं स्वपुरे हर देहि सदा गिरिराजसुताश ।।

प्रकीर्णबन्धाः व्योमबन्धलक्षणम्- अष्टादशशिखरचरों गोमूनिकया चतुष्पदी पश्येत् । पत्राद्यन्तैर्दष्टां स यो व्योमबन्ध इति ॥ (सर० ३०, चित्रप्र० ४७ श्लो०) जहाँ पाद के आदि और अन्त वर्ण एक हों और (तीन खण्डो में विभाजित) अट्ठारह शिखरो (कोष्ठो) में चतुष्पदी को गोमूत्रिका के क्रम से देखे उसे 'व्योमवन्ध' जाने । व्याख्या-हे वरुणामृड वरणानदीतटस्थशिव, हे सादरलेख सादरा आदरयुक्ता लेखा! देवा यस्मिस्तत्सम्बुद्धी, हे विनायकरञ्जन गणेगाह्लादक, हे देव हे वरद, है स्वमरेश्वर शोभनदेवेश्वर, है हितदान, हे रिपे (रिपियंजनादिदच, 'विद्याविदग्धमतयो रिपय; प्रवृद्धाः इति वालपण्डितजातकात्), हे जनताप जनता अवतीति तत्सम्बोधने, हे करुणामृतसागर, हे दुःखविनाशक, हे जगदेक जगत्नु एक मुख्य, "एके मुख्यान्यकेवला" इत्यमरः । सदा सतत, हे गिरिराजसुताश गिरिराजसुतायां पार्वत्या आशा यस्य तत्सम्बोधने, हे हर शिव, स्वपुरे कोश्या शरणं देहि । हे वरुणा नदी के तट पर स्थित शिव जी, हे देवताओ से आदर को प्राप्त, हे गणेशजी के अहलादक, है देव, है वरद, है शोभन देवताओ के स्वामी, हे हित देनेवाले, हे ऋषे, हे जनता की रक्षा करने वाले, हे करुणामृतसागर, हे ससार में एक (मुख्य), हे गिरिराजसुता पार्वती के प्रति आशा से युक्त, हे हर, अपने नगर (काशी) में शरण दीजिए ।

चित्रकाव्यकौतुकम्
३८. सूर्यबन्धः
a
मा
h
त
श
॥
१
2
H
रक्ष मा वर संसारप श्रीधीद महेश है।
हेश हेमद घीश्रीप रसासंख मादर ।।

प्रकीर्णबन्धाः
सूर्यवन्धलक्षणम्-
द्वे पदे अनुलोम्नाऽत्र विलोम्ना च पदद्वयम ।
भिन्नार्थवाचकाः शब्दा बन्धे मिहिरसंज्ञके ।
(चित्रवन्धवाव्यम्, पृ० ४७)
सूर्यबन्ध में दो पाद अनुलोम से और दो विलोम से पढे जाते है तथा शन्द भिन्न
अर्य के वाचक होते है।
भ्याल्या--हे वर श्रेष्ठ, हे ससारप, हे श्रीधोद, हे महेश, मा मा, रस, हे हेश हस्तीश,
हे हेमद स्वर्णद, हे धोश्रोप, हे रसासंरव रसाया पृथिव्या स सम्यक् रव शब्दो यस्य तत्सम्बद्धी,
हे म सूर्य, हे अक्षर नागरहित, रक्षेति शेप ।
हे श्रेष्ठ, हे ससार की रक्षा करने वाले, है श्री और घी को देने वाले, हे महेश, मेरी
रक्षा कीजिए। हे हस्तीश, हे हेम देने वाले, हे घी और श्री की रक्षा करने वाले, हे पृथ्वी
में सम्यक् प्रसिद्ध, हे सूर्य, हे अक्षर (नाशरहित), रक्षा कीजिए।
-

७८
चित्रकाम्यकौतुकम्
३६. चन्द्रबन्धः
पि
स
KI
श
र
जनी
क
सेब
R
रजनीकरसदार रमानातो रसेश्वर ।
तारकेश कलाधार रक्ष त्वं वरदः पिता ।।

--प्रकीर्णबन्धा
चन्द्रबन्धलक्षणम्--
मध्यतः परितो गच्छेन्नेमावपि ततः परम् ।
इति शैली विजानन्तु बन्धेऽन्न चन्द्रसंज्ञके ।।
(निबन्धकाव्यम्, पृ० ४८)
• -
मध्य से (दो पादो में) चारो ओर चले पुनः (दो पादों में) नेमि में गमन करे, यह
सली इस चन्द्रवन्ध में जानें।
व्याख्या-हे रजनीकर निशाकर, हे सद्वार सन्तः गोमना दारा यस्य तत्सम्बुद्धी, हे
रमाभ्रात. लक्ष्मीभ्रात, हे रसेश्वर रसनाथ, हे तारकेश अश्विन्यादिपते, हे फलाधार कलाना
आधार, त्वं, रक्ष पालय, त्व वरदः पिता वरद पितासि ।
-
-
*
रजनीकर, हे सुन्दर स्त्रियो वाले,' हे रमा (लक्ष्मी) के भ्राता, हे रसेश्वर, है
काधार, आप रक्षा कीजिए क्योकि आप वरद पिता है ।
-
-

.
४०. शिपिकावन्धः
20
वक्त्रा
हरिणा
सहै
(
स्तुप्रभावपथिलिलाम
राप्राप्तहयेनभर
चित्रकाय्यकौतुकम्
का
R
सहासवक्त्रा हरिणा सहैव
वधूवरा प्राप्तहयेन भा।
त्रातेन वीरैः शिविकासुखस्था
स्थास्तुप्रभावात्पथि संललास ॥

प्रकोणंबन्धा शिविकाबन्धलक्षणम्- भश्चमण्डपवैतानस्तम्भवंशसमन्वितः । शिविकाबन्ध इत्युक्तो लिपेस्तत्र चमत्कृतिः॥ (चित्रवन्धकाव्यम्, पृ० २३) मच, मण्डप, वितान, स्तम्भ और वश से युक्त शिविकावन्ध' कहलाता है, यहां केवल लिपि का चमत्कार है। - ध्याल्या-रामचन्द्रेण सार्घ जनकपुरात् प्रस्थाने पयि मैथिल्या वर्णनम्-सहासवक्त्रा स्मरमुखी, वधूवरा बघूत्तमा, प्राप्तयेन प्राप्तश्यामकर्णाश्वेन, चोर सैनिक , नातेन रक्षितेन, भर्वा पत्या, हरिणा रामेण, सहव, शिविकासुखस्था सुखासनस्थिता, पथि मार्गे, स्यास्नुप्रभावत् सुस्थिरज्योतिरिव, सललास विलसति स्म। उपजातिवृत्तम् । जनकपुर से प्रस्थान के समय मार्ग में राम के साथ सीता का वर्णन- हासयुक्त मुख धाली, शिविका (पालकी) पर सुखपूर्वक बैठी हुई उत्तम वधू सीताजी घोड़े पर सवार, वीरो से रक्षित भर्ता रामचन्द्रजी के साथ ही स्थिरतर ज्योति की भांति सुशोभित हुई।

८२
चिनकात्यकौतुकम्
४१. दर्पणयन्धः
अवेष्टनसीता | पा | पोलादर्शदर्श /
लया देहिमाम
अनेत्रस्मितामा
IA
रेन्द्र शील सिन्धो
सहर्ष जगद्ध
klehlah b RR
| link

प्रकीर्णवन्धाः 6३ पिङ्गवेष्टन सीताककपोलादर्शदर्शक । कञ्जनेत्र स्मिताशाल लसद्धर्ष जगद्धव ॥ वसुधानाथ सन्मच चक्रपाणे महाधन । नरेन्द्र शीलसिन्धो हे हेलया देहि मामपि ।। दर्पणवन्धलक्षणम्- श्लेपे श्लेपे पठन् धीरस्तत्रैव पिरमेत्पुनः । सुधिया स्वघिया प्रोक्तो बन्योऽयं दर्पणाभिधः।। (चित्रवन्धकाव्यम्, पृ० २४) , प्रत्येक श्लेप को पटता हुआ पुन उसी में विराम करे, इस प्रकार विद्वान् लोग इसे दर्पणबन्ध कहते हैं। व्यात्या-है पिङ्गवेष्टन, पौतवैप्टनधारिन्, है सोताकक्पोलादर्शदर्शक सीताया क सुख तदरूम कपोल एवादर्शस्तस्य दर्शकस्तत्सम्वोधने, हे कन्जनेन, हे स्मिताशाल स्मित आ सम- लात् मालाया यस्य तत्सम्बुद्धो, हे लसद्धर्य, हे जगद्धव, हे वसुधानाय, हे सद्मञ्च काञ्चन- मञ्चस्थित, हे चक्रपाणे, हे महाधन, हे नरेन्द्र, हे शोलसिन्धो, हे दानिन्, हेलया कौतुकेन मा रक्ष्मों, अपि, देहि, ममिति शेष । पूर्वं यद् दत्त तन्मया स्वीकृत इदानी धन देहीति भाव । श्लिष्ट -"पिककलवचन है। हे पीत पगडी धारण करने वाले, है सीता के सुखरूप पोल के आदर्श के दर्शक, हे मञ्जनेत्र, है स्मितशाल, हे शोभित होते हुए हर्ष वाले, हे ससार के नाथ, हे काञ्चन के मच पर स्थित, हे चत्रपाणे, हे महायन, हे नरेन्द्र, हे शीलसिन्धो, हे दानिन्, (मुझे) लक्ष्मी को भी दीजिए।

मपत्रा
म/हारा
ततका दातन
वनाथ महाधा
दासीतानोहद
श्री
कलाधार शर्मद
24 रोजान माध्या
सारभ
तहद्ववा
विज़ज़ा/नापि
रत्न
LIP
ति

प्रकीर्णबन्धाः सरोजानन माध्याना सकलाघार शर्मद । सततं कामदानिन् हे संसारभवकारण ॥ सदा सीतामनोहृद् रासविज्ञ ज्ञानिनां प्रिय । सर्वनाथ महाधामसभ्यहृद्वासिरत्नराः ।। हेमच्छत्रागमश्रीनानानाघरानियन्त्रण महाराम सुमन्त्रेन नः पासि घनिनां धन ।। छन्नबन्धलक्षणम्- अश्वतः परितो गच्छेत्ततो नेमिद्वयेऽपि च । स्वेष्टं कोष्ठेषु विन्यस्य छत्रवन्धे विदां वरः ।। (चित्रबन्धकाव्यम्, पृ० २९) विद्वान् अपने इष्ट को कोष्ठो में विन्यस्त करके, पहले घोडे से चारो ओर चले और फिर दोनो नेमियो में चले। व्याख्या-हे सरोजानन, हे माध्यान माया लक्षम्या ध्यान यस्मिन् तत्सम्बुद्धौ, हे म विष्णो, “अकारो वासुदेव स्यात्" इत्येकाक्षरी। हे सकलाधार, हे शर्मद कल्याणद, सतत निरन्तर, हे कामदानिन अभीष्टदानित, हे ससारभवकारण ससारजन्मकारण, सदा, हे सीता- मनोहृद्, हे रासविज्ञ (रामावतारेऽपि रासक्रीडा कृता चित्रकूटे), ज्ञानिना प्रिय, हे सर्वनाथ, हे महापामसम्पहृयासिरत्नरा महातेजस्विसम्यजनहृदयस्थरत्नधन, हे हेमच्छत्र कनक- च्छत्र, हे आगमधीनानानाधरानियन्त्रण आगम एव श्रीन श्रीसूर्य ("इन सूर्य प्रभौ" इत्यमरः) तेन आत ब्रह्मण ("आकारस्तु पितामह' इत्येकाक्षरी) नानाधराणा अनेकभूभागाना नियन्त्रण यस्मात् तत्सम्बुद्धौ, हे महाराम महान् आराम उपवन यस्य तत्सम्बुद्धी, हे सुमन्न सुमन्त्रस्वामिन्, हे धनिना धव, व नोऽस्मान् पासि रक्षसि । शिलप्ट:--'हे रामनारायण मम मनसि निवस" । हे कमलसदृश मुख वाले, हे लक्ष्मी द्वारा ध्यात, हे विष्णो, हे सबके आधार, है कल्याणप्रद, हे निरन्तर (भक्तो की) इच्छा पूर्ण करने वाले, हे ससार के जन्म के कारण, हे सदा सीता के मन को हरने वाले, हे रास को जानने वाले, हे ज्ञानियो के प्रिय, हे सर्वनाय, है महातेजस्वी सम्य जनो के हृदय में स्थित रल रूप धन, हे कनक के छत्र वाले, हे आगमरूपी श्रीसूर्य द्वारा ब्रह्मा से लेकर नाना भूमियो तक का नियमन करने वाले, हे महान् उपवन वाले, है सुमन्त्र के स्वामी, हे धनियो के प्रभु, आप हम लोगों की रक्षा करते है।

४३. मेरुबन्धः
न | पति
शमुख | द
दित सामाभि
तारमाह
त जनकज नि
रपति सद
य पार मधान निखिल
वि कसद सि त कम लवर | तनु घर
विप्रकाव्यकौतुकम्
राध
न ज य सि
त [ग[हान
लि| तल लि] तमु
त शुभ परिणय
जनकबहु सुखद
र र ण | सु नि व र
म नृ पति द श र
रसु वि सुर विट
वाघ
भ
व गिरि शह द| यसर क
द
यान शशाघरासकाल
मल मधुप नि जज न शिव
त डि|दुपम वासान रघुकु

प्रकीर्णबन्धाः ८७ ॥ च्याख्या-- विकसदसितकमलवरतनुधर । तडिदुपमवसन रघुकुलविभव ॥ गिरिशहृदयसरसकमलमधुप । निजजनशिवकर भुवि सुरविटप ।। अवधनयनशशधर सकलसम । नृपतिदशरथहृदयपरमधन निखिलदरहरण मुनिवरमखप । नरपतिसदसि जनकबहुसुखद ।। कृतजनकजनितत शुभपरिणय । पुरुतरमहकलितललितमुदित ॥ सममिमत गहनदशमुखदलन । जयसि नृपतिवर कुघरतनुधर ।। मेरुवन्धलक्षणम्- पञ्चविंशतिकोष्ठेषु गच्छेदुपरि मध्यतः । अनुलोम्ना तथा धीरो द्वौ द्वौ न्यूनौ विधाय च । मेलयेच्च शिखामागे मेरुवन्धेऽत्र नूतने ॥ (चित्रवन्धकाव्यम् पृ० ४५) -हे विकसदसितकमलवरतनुधर विकसन्नीलसरोरुहविग्रह, हे तडिदुपमवसन विद्युद्भासुरपीताम्बरघारिन्, हे रघुकुलविभव रघुवशविभूते, हे गिरिशहृदयसरसकमलमधुप शङ्करचित्तरसवद्राजीववासिवञ्चरीक, हे निजजनशिवकर स्वजनकल्याणकारिन्, भुवि सुरविटप पृथिव्या कल्पवृक्ष, हे अवयनयनशशधर अयोध्यावासिनेत्रसुधाकर, हे सफलसम समस्तसम, हे नृपतिदशरथहृदयपरमधन दशरथस्वान्तसर्वस्व, हे निखिलदरहरण सकलभय. भञ्जक, हे मुनिवरमखप विश्वामित्रयज्ञपालक, हे नरपतिसदसि नृपसमाजे स्वयम्वरे, जनकपहु- सुखद अजगव धनुर्भडक्त्वा जनककृतकृत्यकारिन्, हे कृतजनकजनिततशुभपरिणय जानकीपाणि- महणकारक, हे पुरुतरमहकलितललितमुदित परममहोत्सवमुदित, हे समभिमत समभीष्ट, हे गहनदशमुखदलन रावणसहारक, हे नृपतिवर नरेश्वरेश्वर, हे फुधरतनुपर धरापरशरीरघर, त्व जयसि सर्वोत्कण वर्तसे। शिलप्ट:-"विकसदसितकमलवरतनुपर" । है खिलते हुए नील कमल के समान शरीर वाले, हे विद्युत् की भांति भासुर वस्त्र वाले, हे रघुकुल के ऐश्वयं, हे शिव जी के हृदय के सरस कमल के भ्रमर, हे अपने जनो के कल्याण करने वाले, हे पृथिवी में कल्पवृक्ष, हे अयोध्यावासियो के नेत्रो के लिए चन्द्रमा है सबो पर समान भाव वाले, हे दशरथ जी के हृदय के सर्वस्व, हे सभी भयो को दूर कर देने वाले, हे विश्वामित्र जी के यज्ञ की रक्षा करने वाले, हे स्वयंवर में ननक जी को बहुत सुख देने वाले, है जानको का पाणिग्रहण करने वाले, हे विविध महोत्सवो से प्रसन्न, हे समभिमत, है रावण को मारने वाले, हे नृपतिया में थेष्ठ, हे पर्वत को धारण करने वाले, आप की जय हो।

चित्रकाव्यकौतुकम्
४४. वृक्षवन्धः
लः
2
। (रा
का मः
माघर,
ह
३
३
दाम
मादा
ति
रामः कामद्रुमः पाल ।
कामदामतिमन्मूलः ६

प्रकीर्णबन्धाः
वृक्षबन्धलक्षणम्:-
उपरिष्टात्तिरोभागादधो 'मध्यात्तु मध्यके ।
एवं क्रमैः पुनर्मध्ये घिरमेत्तरुसंज्ञके ।।
(चित्रवन्धकाव्यम्, पृ० ५२)
वृक्ष-सज्ञक बन्ध में क्रमश. ऊपर से, तिरोभाग से और अधोभाग से मध्य में आकर
पुनः इस क्रम से (शिखर के) मध्य में विराम प्राप्त करे ।
व्याख्या-कामगुमः कल्वृक्ष., कर्मधर्मसुमङ्गलः कर्मधर्माभ्या सुमङ्गलरूप कामदामति-
मन्मूलः कामदा या मति आ समन्तात् तच्छालिना मूलरूपः, सामदामसुमण्डलः सामदामनी
सुमण्डलं यस्य स., रामः, पालः पालको वर्तत इति शेषः ।
--
कल्पवृक्ष, कर्म-धर्म द्वारा मङ्गलरूप, इच्छाओं की समग्रतः पूर्ति करने वाली बुद्धि से
युक्तजनो के मुलरूप, साम और दाम से युक्त भगवान राम हमारे रक्षक है ।
hidhi
१२

८८
चित्रकाव्यकौतुफम्
४४. वृक्षवन्ध:
लः
2
रा
(कामः
माघर
३ (का
दाम
(५)
64
ति
सु
रामः कामद्रुमः पालः कर्मधर्मसुमङ्गलः ।
कामदामतिमन्मूलः सामदामसुमण्डलः ।।

प्रकीर्णबन्धाः
वृक्षबन्धलक्षणम्
उपरिष्टात्तिरोभागादधो 'मध्यात्तु मध्यके ।
एवं क्रमैः पुनमध्ये विरमेत्तसंज्ञके ॥
(चित्रवन्धकाव्यम्, पृ० ५२)
वृक्ष-सजक बन्ध
क्रमश ऊपर से, तिरोभाग से और अधोभाग से मध्य में आकर
पुन इस क्रम से (शिखर के) मध्य में विराम प्राप्त करे।
व्याख्या-कामद्रुमः कल्वृक्ष , कर्मधर्मसुमङ्गलः कर्मधर्माम्या सुमङ्गलरूप कामदामति-
मन्मूलः कामदा या मति आ समन्तात् तच्छालिना मूलरूप, सामदामसुमण्डलः सामदामनी
सुमण्डल यस्य स , रामः, पालः पालको वर्तत इति शेष ।
कल्पवृक्ष, कर्म-धर्म द्वारा मङ्गलरूप, इच्छाओ की समग्रत पूर्ति करने वाली बुद्धि से
युक्तजनो के भूलरूप, साम और दाम से युक्त भगवान राम हमारे रक्षक है।
he
१२

१०
चित्रकाव्यकौतुकम
है
४५. द्विचतुष्फबन्धः
ता
वद
सन
मा
का
न्ता
IA
44
री
द
1.
lik.
10
कृष्णकान्ता लसन्माला राधा लोकैकसुन्दरी ।
कृतिकामलता माऽवेद रामालोला कलोदया ।।

प्रफीणंबन्धा.
२१
द्विचतुष्कचकन्धलक्षणम्-
इह शिखरसन्धिमाला विभृयाद समाश्रितैर्वणः ।
द्विचतुष्पचक्रवन्धे नेमिविधी चापरं भ्रमयेत् ॥
(सर० क०, चित्रप्र० प्र० ४३)
इस द्विचतुष्कवन्ध में शिखर-माला और सन्धि माला को पूर्वाध के वर्षों से भर दे
तथा उत्तरार्ध को नैमि में घुमा दे।
r
व्याख्या-कृष्णकान्ता कृष्णप्रिया, लसन्माला लसन्ती माला यस्या सा, लोकेकसुन्दरी
त्रिभुवनककमेनीया, कृतिकामलता सुकृतिजनमनोरथदात्री सुरद्रुमवल्ली, रामालोला रामासु
नारीपु लोला चञ्चला, फलोदया कलाभि चनु पष्टिकलामिरुदयो यस्या सा, रामा, मामा
। अवेद् रक्षेत्।
श्रीकृष्ण, की प्रिया, शोभित होती हुई माला वाली, संसार की एकमात्र सुन्दरी,
सुकृती जनो के मनोरथ पूर्ण करने वाली कल्पवृक्ष की लता, नारियो में चञ्चला, चौंसठ
कलाओ से युक्त राधा मेरी रक्षा करें।

चित्रकाव्यकौतुकम्
४६. विभृङ्गाटकपन्धः
स
प
रा
ता
रा
वि
2
le
ति
म
Ide
IH
।
मा
क
pb.
Jh
सरागमञ्जरूपोपमाकर विसरानग।
गतिमञ्जु पितः पोत मां माहि वरतापस ।।

प्रकीर्णवन्धाः २३ द्विशृङ्गाटकबन्धलक्षणम्- शृङ्गाद् अन्थि पुनः शृङ्गं ग्रन्थेः शृङ्ख बजेदिति । द्विशनाटकयन्धेऽस्मिन्नेमिः, शेषाक्षरैर्भवेत् ॥ (सर० का चित्रप्र० ० पृ०४४) / इस द्विशृङ्गाटकबन्ध में शृङ्ग से ग्रन्थि में, पुन अन्यि से शृङ्ग में चले तया शेप अक्षरो से नेमि होती है। व्याख्या हे सराग सानुराग, मयोति शेप । हे मजुरूपोपमाकर मञ्जुरूपाणामुपमा- । नामाकर खने, हे विसराग विसर समूह सह अग्रे गच्छतीति तत्सम्बुद्धौ, हे पोत ससारसमुद्र- तारक, हे धरतापस श्रेष्ठतापस, हे पित श्रीविश्वेश्वर पाठक, गतिमञ्ज मां रामरूप माहि मापय । महास्निग्ये. शुभोपमायोग्य , सज्जनाग्रगण्य , स्वजनतारक , पयोव्रत-चान्द्रायण- “व्रत-चातुर्मास्यव्रत-पीण्याकवतोपासकः, कविवर, काशीनिवासी, ईश्वरानुरागी च मम पिताऽसीत् । अत्र ग्रन्थिवर्ण रामरूपकवि' इति कविनामाङ्कवर्णावली लभ्यते । , 4 हे (मुझपर) सानुराग रहने वाले, हे मञ्ज उपमाओ के आकर, हे समूह के आगे चलने वाले, हे (ससार समुद्र के पार करने वाले) जलयान, हे श्रेष्ठ तापस, हे मिता (श्री 'विश्वेश्वर पाठक) मुझ मञ्जु रामरूप पर ध्यान दीजिए। --

१४
चित्रकान्यकौतुकम्
४७. विविडितवन्धः
जगद्
मा
र्थिवा
हश
1
तीकृ.
R
Ih.
पातु मा देव सर्वत्र तुङ्ग मा बल सत्रपाः ।
पार्थिवाङ्ग जगदेह शरण्य पार्वतीकपा ॥

चित्रकाव्यकौतुकम्
४८. ढालवन्धः
हे
जनपाल
मल कोमल
क
हंस
मानस
स्वचोदश
यान
थयमांशिव
सुबाल
पाव
कर
ID
Jonile
कमलकोमल हे जनपालक
कलवचो दशयान सुवालक।
कनकभूपण दानवपावक
कथय मां शिवमानसहंसक ।।
..

प्रकोणबन्याः ढालवन्धलक्षणम्- मध्याद् गच्छेत्पुनमध्ये मध्यान्मध्ये पुनस्तथा । इमां शैलों कविश्रेष्ठ ढालबन्धे वदेद् बुधः ।। (चिनवन्धकाव्यम्, पृ० ३९) हे कविश्रेष्ठ, मध्य से चलकर मध्य में, पुन मध्य से चलकर मध्य में विराम प्राप्त हो, इस शैली को बुधजन ढालबन्ध में कहते है । व्याख्या - (मीताया बचनम्-) हे कमलकोमल, हे जनपालक भक्तजनपालक, हे कलवचः मधुरवचन, दशयानसुबालक दशरथतनय, हे कनकभूषण, हे दानवपायक, हे शिव- मानसहंसक, मा सीता लक्ष्मी कथय । (सीताजी का वचन) हे कमल-सदृश कोमल, है भक्तजनो के रक्षक, हे मधुर वचन बोलने वाले, हे दशरथ के सुभग वालक, हे सुवर्ण को भूषित करने वाले, हे दानवो के नाशक, हे शिवजी के मानस (रूपी मानसरोवर) के हस, मुझ सीता को लक्ष्मी कहिए । ३ ४६. शरयन्त्रवन्धः ह र र नं ना १८ मा व्या 9 28 ग जा २६ त. न 22 वि. ना. ३० य १५ व र चित्रकाव्यकौतुकम् र. नं। द... यमा म३ प्र जा "१० ध न १२ द९ ना 2५ या क १४ १६ हरनन्दन मान्याय गजानन विनायक । वर नन्दय मामय प्रजाधनद नायक ।।

प्रकीर्णबन्धाः
शरयन्त्रबन्धलक्षणम्-
चतुर्वपि च पादेपु पड्सिशो लिखितेष्विह ।
आदेरादेस्तुरङ्गस्य पादैः पादः समाप्यते ।
(सर० २० चित्रप्र० पृ० २४)
यहाँ पक्तिश लिखित चारो पादो में आदि-आदि के क्रम से घोडे के पैर की (ढाई
कोष्ठ तक) चालो से पाद की समाप्ति होती है।
त्या-है हरनन्दन शिवपुत्र, हे मान्याद्य मान्येषु आद्य अग्रगण्य, हे गजानन गजमुख,
घर श्रेष्ठ, प्रजापनद, नायक नेत , विनायक गणेश, मा रामरूप, अद्य, नन्दय आनन्दय ।
हे शिवजी के पुत्र, हे मान्यजनो में अग्रगण्य, है गजानन, हे श्रेष्ठ, हे प्रजाओ को
धन देने वाले, हे नायक, हे विनायक, मुझ रामरूप को आज आनन्दित कीजिए।

- ५० तुरङ्गपदबन्धः र ३० ला रा स भा 20 ता २६ स क धा र पा. क ४ रा 23. 29 स्व पर्णा स स. कृ ना.. कला गी तुत.. प्र. म ता ट ६ 2५ १२ चिनकाय्यकौतुकम् मा, ती भ्य १५ *सरला रासमा तेऽस्ताक घा रसकृपाकरा । स्वर्णासना कलागीताभायतीम्य तु तपम ।। सरसकमलाभ्यर्णा लाकृतेस्तात नायक | सभाधारा कमरा भा गोता पातु सरस्वती ।।

प्रकीर्णवन्धाः १०१ तुरङ्गपदबन्धलक्षणम्- क्रमासादचतुष्केऽस्य पतिशः परिलेसिते । तुरङ्गपदयानेन इलोकोऽन्य उपजायते ॥ + (सर० क. चित्रप्र०, पृ०२०) पक्ति के अनुसार क्रम से लिखे गए इसके चारो पादों में घोडे को चाल (ढाई अक्षर) से दूसरा श्लोक निकल आता है। ध्यारया-(युग्मक्म्) काचित्सखी रात्री चौर्यकर्मरत कृष्ण दृष्ट्वोवाच हे अस्ताक अस्त अक दुख यस्य तत्सम्सुद्धौ, हे कलागीताभायतीभ्य कलया गीता आभाया मायति प्रभाव तया इभ्यो धनी तत्सम्बुद्धी हे तप्रम तस्य चौरस्य प्रमा यथार्थज्ञान यस्मिन् तत्सम्बुद्धी, हे तात, हे नायक स्वामिन् लाकृते । 'लु' इवाकृतिर्यस्य ते तव सरला, रासभा रासे भातीति, पा धारणशीला, रसकृपाकरा, स्वर्णासना, सरसकमलाम्पर्णा सरसा कमला लक्ष्मीरम्पर्णे यस्पा सा, सभाधारा, कपरा क सुख प्ररातीति, भा भातीति, गीता जन प्रशसित्ता, - सरस्वती पातु । किसी सखी का वचन रात्रि में अपने गृह में चोरी करते हुए कृष्ण को देखकर--- है दुख से रहित, हे कला से गाये गए प्रभाव के कारण, धनी, हे चोर का यथार्थ ज्ञान रखने वाले, हे तात, हे नायक, हे 'ल' की भांति आकृति वाले तुम्हारी सरस्वती (वाणी) हमारी रक्षा करे, जो सरला, रास में शोभने वाली, धारणशीला, रस एव कृपा की सनि मास लक्ष्मी के समीप ग्रह गली,, मभा.का अधा, ससुर देने वाली, शोभित, होते.वाली एव लोगा से प्रशसित है।

--
१०२
पिद्वि
कोष तीर्थ वाधी
퍼
हः पुन
sयंस
ज
D
५१. कमण्डलुबन्धः
चित्रकान्यकौतुकम्
या
वासमनोर

प्रकीर्णबन्धाः
अयि द्विजजनाधीशशयावास मनोरम ।
अशेषतीर्थवार्धाम महापुञ्ज जयं सृज ।।
कमण्डलुबन्धलक्षणम्-
स्वष्ट,कोष्ठेपु विन्यस्य मध्यतः परितः सरेत् ।
अधोऽधस्तान्मुखे चैव नव्यबन्धे कमण्डलौ ।।
(चित्रबन्धकाव्यम्, पृ० २५)
इस कमण्डलु के नूतन बन्ध में अपने इष्ट को कोष्ठो (स्थानो) म विन्यस्त करके,
मध्य से चारों ओर सरण करे, पुन. नीचे मुख तक सरण करे।
व्याख्या--अमि, द्विजजनाधीशशयायास हे ब्राह्मणेश्वरहस्तनिवासकारिन्, हे मनोरम,
है अशेषतोषवार्धाम निखिलतीर्थजलस्थान, महापुञ्ज तेजोराशे, कमण्डलो ! जयं कल्याण
शिलष्ट:-"अज शमज"
हे मज हे ब्रह्मन्, शं कल्याण अज प्राप्नुहि ।
हे थेष्ठ ब्राह्मण-जनो के हाथ में निवास करने वाले, हे मनोरम, हे अशेष तीर्थों के
जल के गृह, हे तेज के राशि ! कमण्डलु | कल्याण कीजिए।
।
Mand

है
चित्रकाव्यकौतुकम्
...५२. सुवर्णचत्वरवन्धः
काल मति विच्च
पा
सुमो
दे
7
chooh
हे
गिरिजे
लीगणप
दे
शिव
देव ममहे शिव दे
दे
दे

प्रकीर्णबधा
1
हे देवदेव मम हे शिवदेह देहे
हे देहलीगणपपालक पाशदे है ।
हे देशकालगतिविच सुमोददे हे
हेदे दयस्व गिरिजे शिवदेवदेहे ।।
सुवर्णचत्वरबन्धलक्षणम् --
मध्यतः कोणमागच्छन्नेमो कोणात्तु मस्तके ।
अनुलोमविलोमाभ्यां बन्धे चत्वरसंज्ञके।
(चित्रबन्धकाव्यम्, पृ० २२)
मध्य से कोण में पहुंचे, फिर नमि में कोण से होते हुए मस्तक में अनुलोम विलोम के
अनुसार चत्वर-सज्ञक बन्ध में चले।
व्यापा-(अर्धनारीश्वरप्रार्थना)--हे देवदेव, इह मम, देहे, हे शिवद, हे देहली.
गणपपालक काशीपञ्चक्रोशे देहलीविनायको वर्तते तस्य पालकस्तत्सम्बुद्धी, है पाशदे पाश
धतीति पारासण्डिनि, हे देशकालगतिविद्, हे सुमोददे, हेदे हस्ध ईश्च हयो ते ददातीति हेदा
तत्सम्बोधने हस्तिलक्ष्मीदे, "ह कोपे वारणे हश्च लक्ष्मीरीकार उच्यते' इत्येकाक्षरी। हे
शिवदेवदेहे शिवदेवो देहो यस्या सा तत्सम्बोधने शिववामाङ्ग, हे गिरिजे, दयस्य दया कुरु ।
"वटे वटे वैश्रवणश्चत्वरे चत्वरे शिव । पर्वते पर्वते राम' सर्वत्र मधुसूदन ।" इत्येतदनुसार
सुवर्णचत्वरेऽर्धनारीश्वरो विराजत इति निर्दिष्टम् ।
है देवदेव, है देहली-गणेश के पालक, हे यम के पाश का खण्डन करनेवाली, हे देश
और काल की गति जानने वाली, है मोददात्री, है शिव के वामाग में रहने वाली, हे गज
और लक्ष्मी देने वाली, है पावंती, दया कीजिए।
,

चित्रकाव्यकौतुकम्
५३. गजवन्धः
आदिपज्य पंकुरु
.
टोस्कन्द कजि घ्रक
कल्याण
rTTE
"1
तीय
दन्त शोभा भृत्
लाकर्णग केत कात्
नजन्मपात
म्यपधूलि सुस्नान,
bega
Yeh th
कपर्दनिरस्नान जन्मकर्तृद्विहर्षप ।।
नम्यपद्धूलिसुस्नान कलाकर्णगकेतकात् ।।
द्वितीयदन्तशोभाभृत् पटो स्कन्दकजिनक ।
कनकद्विप कल्याणं आदिपूज्य परं कुरु ।।

प्रकीर्णबन्धा १०७ गजबन्धलक्षणम् -- विन्यस्येष्टं शुण्डतश्च द्वितीयेष्टात् पदे पदे । पुनरिष्टं गृहीत्वैव गच्छेत् पुच्छे कविप्रियः॥ (चित्रवन्धकाव्यम्, पृ०४) कवि का प्रिय शुण्ड से इष्ट अक्षर का विन्यास करके दूसरे (फिर प्रमश तीसरे, चौथे पाचवें) इप्ट अक्षर से (गज के) प्रत्येक पर में गमन करते हुए पुन इष्ट को ग्रहण करके ही पुच्छ में पहुंचे। ध्याल्या हे फपर्दनिझरस्नान कपर्दस्य शिवजटाजूटस्य निझरेण स्नान यस्य तत्सम्वुद्धी, है। जन्मकततिहर्षप जन्मकों पित्रोद्वा हो पातीति तत्सम्बुद्धी हे नम्यपद्धूलिसुस्नान नभ्यो पितरौ नभ्या पूर्वजा वा तयोस्तेपा वा पद ले शोभन स्नान यस्य तत्सम्बुद्धी, स्नानानन्तर पूलिस्नान हस्तिस्वभाव , हे कलाकर्णगकेतकात् कलानाम्न्या मातु सख्या कर्णस्थितकेतवात् है द्वितीयदन्तशोभामृत, हे पटो समर्थ, है स्कन्दकजिघ्रक स्कन्दशिरसा जिप्रक, हे कनकतिप, है मादिपूज्य, पर उत्कृष्ट कल्याण कुरु। बालक्रीडावलोकनैनको हपं, बालेऽपि गणेशे श्रेष्ठ- धूलिवादन अनुजस्य आयुर्वद्धनकर शिवोजिघ्रणमित्यादिसूक्ष्मवस्त्ववलोकनेन द्विहर्षे । पूर्व चत्वरबन्ध , ततो गजवन्ध । अत सुवर्णचत्वरस्थपित्रीलिस्नानेन कनकद्विपो गणेशो जात । केतकाद् द्विदन्तोऽपूर्ववेषो बभूव । . है शिवजी के जटाजूट में स्नान करने वाले, हे पिता माता ने हर्प की रक्षा करने वाले, हे नम्य जनो की पदधूलि में स्नान करने वाले, हे कला नाम की माता की सखी के कान पर स्थित केतक से दूसरे दात की शोभा धारण करने वाले हे समर्य, हे कातिकेय के शिर को सूघने वाले, हे कनकद्विप, हे आदि में पूज्य गणेशजी, आप उत्कृष्ट कल्याण कीजिए।

१०८
चित्रकाध्यकौतुकम्
५४. नन्दिवन्धः
सदव
50
K
thim
या
दबा
.
--
सानत
ना डौ
य वा
नदिन शिला
दातरहे
कैलास और शं देहि

प्रकीर्णवन्या नयनानन्ददातर हे शिवानौ शिरसा नव । दयया दरसंहर्तर् लसद्वन्लभ हे अज । कैलासगौर शं देहि नन्दिन् शिलादवालक !! नन्दिवन्धलक्षणम्- चरणेषु समाप्यन्ते चत्वारश्चरणाः क्रमात् । पुनः पुच्छामतो गच्छेन्नन्दिवन्धे मुखामतः ॥ (स्वनिर्मितम्) (सन्द के) चारो चरण (नन्दी के) चारो परणो में समाप्त होते हैं और पुन पुच्छ के अग्रभाग से नन्दिबन्ध में मुख के अग्रभाग तक जाए । व्याख्या -हे नयनानग्दवात नेत्रहर्पद, हे शिवाजी शिरसा नत शिवचरणे नतमस्तक, हे दयया दरसहतं स्वकृपया लोकभयनाशक, हे लसद्वल्लभ लसन् विराजमान' वल्लभ प्रिय शिको यस्मिन् तरसम्बुद्धी, हे मज स्वत उत्पन्न, हे फैलासगौर कैलासवधवल, हे शिलादबालक शिलादास्यमुनिपुत्र, है नन्दिन्, त्व श कल्याण कुरु । हे नेत्र को आनन्दित करने वाले, हे शिवजी के चरण में सिर से झुके हुए, हे दया से भय का विनाश करने वाले, हे शोभित होते हुए (शिव जी के) प्रिय, हे अज, हे कैलास को भांति गौर, हे शिलाद ऋषि के वालक, हे नन्दिन्, कल्याण कीजिए। [पौराणिक कथा के अनुसार किसी शिलाद नाम के ऋषि ने शिव की आराधना करके शिवसदृश पुत्र की याचना की। प्रसन होकर शिवजी ने कहा-मैं तुम्हारा अयोनिज पुत्र होऊँगा, जिसे देखकर तुम्हारे आनन्द हो उसे ही अपना पुत्र समझ लो। मार्ग में जाते हुए उस मुनि ने गौ के बछडे को देख कर परम आनन्द का अनुभव किया और उसे अङ्क में रवा कर घर चले गए। पति के अङ्क में पुत्र रूप वत्स को देख कर उनकी पत्नी के स्तनो से दूध क्षरित होने लगा। मुनि और मुनिपत्नी ने उस वत्स का नाम 'नन्दी' रखा। वह नन्दी भी शिव की आराधना करके शिवका वाहन हो गया।

११०
चित्रफाग्यकौतुपाम्
५५, फणिवन्धः
I
का
--
धृत्वा हारं वराहिं, नटसि शिव शिव, त्वं यदा विश्वरतिन्
सुज्योतिर्ममणिग्रं, करगमडमरु, नादिनं वादयन् यत् ।।
साहस्र रत्नदीपैस्, विमिरवरगलः, कुधनीराजना तत् ।
सिद्धोदन्तावितोऽहं, रतिपतिवसुजादीप्तिमन्तं लभै त्वा ॥

प्रकीर्णवन्धा फणियन्धलक्षणम्- पुच्छात्परिसरन् गच्छेद् व्यावृत्तिं श्लिष्टसंजके । विरमेच्च गले धीरो बन्धेऽत्र फणिसज्ञके। (चियवन्धकाव्यम्, पृ० ३६) धीर इस फणिसज्ञक बन्ध में श्लिष्ट में आवृत्ति करते हुए पुच्छ से परिसरण करे और गल प्रदेश में विराम करे। व्याख्या हे शिव कल्याणरूप, हे शिय महादेव, (विश्वरक्षिन् सुज्योतिर्ममणिध्र सुष्ठुज्योतिर्मतो मणीन् घरतीति तृ वहि वरोहि सो यस्मिन् त, हार नागेन्द्रमालिका, प्रत्या, तिमिरवरगल तिमिर इव वरो गलो यस्य स, नादिन शब्दायमान करगमडमरु वर गच्छतीति करग करगो मो बन्धन यस्य स करगमश्चासौ डमरुस्त, दादयन्, यत् त्व यदा नटसि नृत्य करो ("बन्धने म प्रकीर्तित' इत्येकाक्षरी) तदा तिमिरवरगलं. (अर्थवशाद् विभक्तरपि विपरिणाम.) तिमिरवरा गले येषा तै साहले रत्नदीप कुधनीराजना श्वेतवराहस्य भगवत पर्वताना व नीराजना आरातिक्यम् । सिद्धोदन्तावित सिद्धरुदन्तर्भववृत्तान्त अवित रक्षितोह रतिपतिवसुजादीप्तिमन्त रतिपते कामस्य वसु प्रकाशस्तस्मात् आ समन्तात् जाता दीप्ति सास्यास्तीति त, त्या त्या लभ। शिव स्वविवाहसमय कृपादृष्ट्या काम जीवयामासेति पौराणिका । स्रग्धरावृत्तम् । हे कल्याणरूप, हे महादेव, विश्व की रक्षा करने वाले, सुन्दर ज्योति वाले श्रेष्ठ सर्प की माला को धारण करके तिमिर की भाति कण्ठ वाले, (मुन्दर) शब्द करने वाले हाथ में स्थित डमरू को बजाते हुए आप जब नृत्य करते है तब कण्ठ में अन्धकार से युक्त हजारो रत्नदीपो से (वह नृत्य) श्वेतवराह भगवान् की नीराजना लगता है। आपके सिद्ध वृत्तान्तो से रक्षित मै काम के प्रकाशन से उत्पन्न दीप्ति वाले आपको प्राप्त करू । (शिवजी ने अपने विवाह के समय कामदेव को जीवित किया था)।

必 तृतीयखण्डम् अनुबन्धौ प्रथमोऽनुवन्धः (ग्रन्थकृत्पण्डितरामरूपपाठकविरचितलघुकाव्यानि) १. भक्तकरणपचरितम् भीमोपाधिः कण्णपो भिल्लराजो मध्यारण्ये पर्वताग्ने द्रुमूले । शवं लिङ्ग नेत्रनासास्यरम्यं पत्रः पुष्पः पूजितं संददर्श ॥१॥ दिव्यः पुण्यः पूर्वजन्माजितश्च दृष्ट्वा शम्भु प्रेमपूर्णो बभूव । तस्मात् कालात् त्यक्तहिंसादिकर्मा भक्त्या नित्यं पूजयामास देवम् ।।२।। अनन्यभक्तेनिजसेवकस्य ख्याता विधातुं भुवनेषु भक्तिम् । स्वदक्षनेत्रा रुधिरप्रवाह किलकदोनः प्रकटीचकार ॥३॥ शिवमन्त्रपदोज्ज्वलाननो बहुरुद्राक्षविभूतिभूषणः। सजलाक्षतपुष्पचन्दनोत्तमनैवेद्यफलादि-पानभूत् ॥४॥ शिवचितुमातंरक्षकं सुसमागच्छति यावदेव वै। दृशि रक्तमवेक्ष्य 'हा' रुदन् पतितो मूर्छति तावदेव सः ॥५॥ अवलम्ब्य च चेतना स्वयं विललापाकुलमानसेन्द्रियः । अयि नाय तवेक्षणे क्षतिमकरोत् को ह्यनुपस्थिते मयि ॥६॥ गहनादुत कुत्र गच्छति सुसमन्वेषणतत्परे भुवि तस्य महापकारिणो नयनद्वन्द्वहरोऽस्मि साम्प्रतम् इति शोकयुतं बदन् बहु धूतकोदण्डशरो महागतिः । सकलं गहनं परिभ्रमन् न हि लेभे प्रतिकूलमात्मनः ॥८॥ स पुनः शिवपाश्र्वमागतो जलसम्मार्जनभस्मलेपने । द्रुलतारसतलसेचनं बहुपत्नं कृतवान् भवप्रियः ॥९॥ न बभूव च रक्तरोपनं सकला यत्नकला च निष्फला । अवरुद्धवचाः सुकम्पवान सजलाक्षोऽतिशुचा सरोद च ॥१०॥ अयि जगत्त्रयकभृत् तव नेत्रं रुधिरोघवयंहो। च निष्फला न निरुद्धं रुधिरं कथं भवेत् ॥११॥ जलभस्म वनस्पते रसः खलु तैलं दमुखाक्षिजो रसः । इति वस्तु हि रक्तरोधकं भिषजो नित्यमिदं श्रुतं मया ॥१२॥ अयि देव तवेक्षणं पुनर्नवसद्रनसरोज-सुन्दरम् । न भविष्यति पूर्ववत् किमु मम हे दैवत हा करोमि किम् ॥१३॥ अयि नेत्ररोगिणो नयनद्रुर्नयनं किमौषधम् । इति संशय आगते हृदि सहसोत्पाट्य निजाक्ष्ययोजपत् ॥१४॥ मयि । ॥७॥ नाय मम यत्नकला मानस वामत । अपर चिनकाव्यकौतुकम् नवरत्ननिभ सरोजभ शिवनेत्र प्रविलोक्य पूर्वदत् । मदित सुखभागशोकभाक् शिवभक्तो निजगाद कग्णप ॥१५।। असृजो लवलेशवजित नवराजीवनिभ सुरत्नभम् । तव नाय विलोचन पर कुरते मे सुखमद्भुत प्रभो ॥१६॥ शिव हे नयन मनोहर परिपश्यन् बहुभाग्यभागहम् । कवयो भुवनेऽच्युतोपम फयिष्यन्ति मुदेव मामहो ॥१७॥ सुखमित्यनुवेलमात्मना कथयन्नव विलोक्य नयनादपि रक्तवर्षमित्यभवद् रुद्धपतिश्च रुद्धवाक ॥१८॥ अवलम्ब्य च धोरता परा सुविचार कृतवान् स कण्णप । मम नेनमौषध तदिद सम्प्रति योजयाम्यहम् ॥१९॥ शिवनाम वदन् दृढव्रत शिवनेने हवलम्ब्य तर्जनीम् । सुशरेण च यावदीक्षण प्रकटोभूदथ भक्तवत्सल ॥२०॥ श्रीगङ्गाधरममताशुकान्तिकान्त सर्पाणा मणिगणभाग्जटाकलापम् । मित्रोत्तोऽधिकरुचिरत्रिपुण्डपडिक्त फुल्लाजस्थितवदन दयाननम् ।।२१।। बिम्बोष्ठ गरलधरानुनाप्तकण्ठ रुद्राक्षोरगकटकाङ्गदोपवीतम् । डमडमरुड्डमरुधर निशूलहस्त स्पर्शन्त वरदकरेण तस्य भालम् ॥२२॥ व्यानत्वडनवपरिधानरम्यमध्य भक्तान्त करणनिवासिपादपद्मम् । -मिल्लेश सपदि निमेषवर्जिताम्या नेत्राभ्या बहुशिवद शिव ददर्श ॥२३॥ फर्तार त्रिभुवनसृष्टिपालनान्त सर्वव्यापिनमजमद्वितीयरूपम् । आविर्भूतमिह हि भक्तवत्सलाय सम्पश्यन् स च निजजन्म जन्म मेने ॥२४॥ देवेन्द्रालिकमगिरश्मिया सुसिक्ती शर्वाणीकरकमलाचितो स्पृष्ट्वाङ्घ्री मुनिजनमानसाब्जहसौ भिल्लेश स च परिपूर्णकाम आसीत् ॥२५॥ भूतेशाद् विजुधजन प्रशसनीमा मिष्टेष्टा गरलगलाद् भवाद् भयनी । सौम्योपात पितृवनवासिन पविना जाताऽजाद परगुणयुक् च निर्गुणाद् वाक् ॥२६॥ मत्स्नेहिन प्रतदृढ कण्णपारयभिल्ल त्वद्भवत्या सततमह पर प्रसन्न । भक्ताना किमपि जगत्सु नास्त्यलम्य स्वाभीष्ट वरय यर सुसंकहेतुम् ॥२७॥ उत्पन्नां शिववदनामृतांशुविम्बात् सस्नेह वचनसुधा पिवन्नतृप्त । निर्याध सुरसवर्ती सदा प्रपातुम् स्वादश सहवसति स सययाचे ॥२८॥ थत्वा वचो मुग्धविचारपूर्ण हसन् महेश कष्णासमुद्र । तपास्तु धागोमनवेलमुपत्या चझे स्यवास हृदयं च तस्य ॥२९॥ शम्भु स्वर्णमुसोनदोयरतटे श्रीकालहस्तीश्वर- स्तन्नामापि च यापुलिङ्गमपर एयात सदा भूतले । दिम्या पप्पापभिल्लमूतिरघुना सम्मन्दिरे यतंते हे हे भातजना मया सह कदा दृष्ट्वा सुख लप्स्पय ॥३०॥ सदैव।

प्रथमोऽनुबन्धः
११७
२. एकामेश्वरकथा
योगङ्गाधरगुणरूपराशिमुग्धा स्वक्रीडानिकरवशीकृतेशचित्ता।
फुल्लेन्दीवरवदना गिरीन्द्रपुत्री कैलासे यसति सदा शिवेन सार्धम् ॥१॥
सल्लोलास्मितवदना प्रतारणेच्छा मौनालीङ्गितविभवेन मौनभूषा ।
साऽलक्ष्या पशुपतिमेकदा युपेत्य पाणिभ्यां सपदि रुरोध लोचनानि ॥२॥
पाणिस्पर्शनहरिचन्दनद्रवेण सर्वजो हिमगिरिकन्यकेति बुद्ध्वा ।
बाले हे मम हृदि वासिनि प्रिये हे अज्ञाते सपदि विमुञ्च लोचनानि ॥३॥
अय गिरिश उवाच त्यक्तनां भवानी मम नयनविकाशात् सूर्यचन्द्राग्निभाऽस्ति ।
क्षणमितमिह कालं कोटिवर्ष व्यतीतं प्रलयजमिव कष्टं जातमद्य त्रिलोक्याम् ॥४॥
गिरिवरवरकन्ये हे दयास्निग्धचित्ते सकलभुवनरक्षा जायते वै स्वदेव ।
बहुविधमभिजात दुखमद्य विलोक्यां सपदि कुरु तपस्या प्राप्तदोषक्षयाय ॥५॥
फैलासरम्यशिखरे सहिता ससोभिललेिक्षणा स्मितमुखी वरचित्रवाफ्या ।
सद्रत्नभूषणधरा धृतपीतवस्ना सा लीलया गिरिसुता शिवमारराध ॥६॥
कम्पानदीतटगताम्रतले निराली योगेश्वरी धृतजटा घृतमौनभावा ।
रुद्राक्षभूषणधरा सुकषायवस्त्रा सा शङ्करं गिरिसुता तपसारराध ॥७॥
प्राणेश्वरं पतिमजं जगदेकपूज्यं कृत्वा सुसंकतमयं क्षितिरूपलिङ्गम् ।
बाह्यश्च मानसभर्वविविधोपचारैरानचं भक्तिसहिता गिरिराजपुनी ॥८॥
छायां चकार जलद सति तीक्ष्णधर्म सत्युत्यिते रजसि शोकरवृष्टिरासीत् ।
वृक्षाश्च पत्रकुसुमावचये विनम्राश्चेरुद्गाश्च परितो हुतवरभावा ॥९॥
वाता व सुखकराः ककुभ प्रसन्ना वेद्यां प्रदक्षिणशिलो हविराददेऽग्नि ।
सर्व बभूव शुभशंसि तदा त्रिलोक्यां लोकोदयाय तपस फलमादिशक्ते ॥१०॥
वृष्टि विनापि वनभूज्वलन शशाम वृक्षा विनाऽपि सुरभि फलपुष्पभाज ।
सत्त्वेषु होनमधिको न ततो बबाये चिनं बभूव बहु मातृतप प्रभावात् ॥१९॥
गन्धर्वकिन्नरमहोरगयक्षदेवा मातु पदाम्बुल्हदर्शनलालसाढ्या ।
लोफरलक्षितदशा धृतभिल्लरपा भक्त्या ददुर्जितसुधं फलकन्दमूलम् ॥१२॥
विद्यासमुद्रपरपारगता विनम्रा ज्ञानार्कदोप्तहृदया बहुशिष्ययुक्ता ।
अध्येतुमीश्वरपदाम्बुरहस्य भक्ति गौर्या पदाम्बुजयुगं सिपिवुर्मुनीन्द्रा ॥१३॥
ग्रीष्मवर्णनम्
पाश्यस्थितात् स्थलजपद्मवनात् प्रफुल्लादुद्धृत उत्पलभव प्रचुर पराग ।
विष्वग् विवर्तित उमोपरि वात्यया वं छत्रस्य हाटकमयस्य दधार शोभाम् ॥१४॥
वर्षावर्णनम्
विद्युत्रिशूलपरिदीप्ततन पदाचिच्चापान्वितं च गजचर्मवितानमन्दम् ।
पश्यञ्जलाचिरा निकषा भवानी नृत्यं चकार सुतरामिव नीलकण्ठः ॥१५॥

११८
चित्रकाध्यकौतुकम्
शरद्वर्णनम्
फुल्लारविन्दगतचञ्चलखजरीटा दुष्टा दृशा वितरतीप्टफलं नदी थे।
मन्दस्मिताननसुरम्यविशालनेत्रा गौरो स्मृता हृवि ददाति फलं जनेभ्य. ॥१६॥
गौर्यास्तदा सपदि दक्षिणवामभूमीजाते सुमारुतविलोलविकाशिकाशे ।
पावस्थिते विमलचामरहस्तपझे रानिन्दिवं सिपियतु किम तां सुसख्यौ ॥१७॥
हेमन्तवर्णनम्
सन्तापहीना नवपुष्पदन्ता शुभ्राप्नपूर्णा हिमभां विलोक्य ।
सूर्यप्रभाकुन्दलतामहीवार्जाता इमा
गिरिजासमाना ॥१८॥
शिशिरवर्णनम्
लोनोऽन्तिके विकसितो निजवाहनोऽसौ सङ्गं जही न हि तपस्यपि कि मुर्गन्द्र ।
गौरी सुकेशकुसुमा फलिनी शिवेप्टा छाया राजा प्रकटिता किम पाश्वदेशे ॥१९॥
घसन्तवर्णनम्
छायानिषण्णसुरभिवररवतपन पुष्पौधगन्धपरिलुब्यसुयाचकालि ।
देवाङ्गनापरभृतापरिगीतकीतिमार्यास्तर सुरतरोस्तुलनाभिलाषी ॥२०॥
पद्मासने स्थिरतनुः स्थिरनेत्रपद्या प्रेम्णा वरेण शिवपूजनसक्तचित्ता।
गौर्येकदा परमवेगवतीमकस्माद् नो ददर्श जलवृद्धिमभूतपूर्वाम् ॥२१॥
दृष्ट्वा जलं प्रतिदिशं चकितोरचक्षुरुत्याप्य लिङ्गमरमाशु पलायमाना।
रुद्धा जलैः सपदि रुद्धगति. सकम्पा साश्रु, सगद्गदवचाः स्मृतशम्भुशक्तिः ॥२२॥
स्वप्नाणरक्षणविधाभिलापशून्या प्राणेशरक्षणविधावभिलाषपूर्णा ।
लिङ्ग भवेन्न गलितं जलधारयति दोयाँ गृहीतहृदयेश्वरभूमिलिगा ॥२३॥
हा हा महेश्वर कृपामय दोनबन्धो हा नाथ हा पशुपते जगदेकवीर ।
अस्माज्जलात्सपदि रक्षक रक्षरक्षेत्येवं गिरोन्द्रतनया मुहुरालपन्ती ॥२४॥
सन्ताडितोभयतटबहुश. कदाचिदावतंसम्भमभरभंमिता कदाचित् ।
लग्ना कदाचन तरी विकला यहन्ती लिङ्गं जहाँ न गिरिराजसुता तथापि ॥२५॥
स्नेह दृढं स्वविषये परमं विलोक्य श्रीशङ्करः प्रकटितः करुणासमुद्र ।
ऊचे वचो भयहरं मधुरं सुधाजिद भूया प्रिये विगतभीन जलप्रवाह ॥२६॥
श्रुत्वैव प्रियवचन प्रफुल्लिताक्षी सम्प्राप्तं ह्यभिमुखमीश्वरं ददर्श ।
कम्पाया पयसि ददर्श न प्रवाहं स्वप्नार्ता शिवमिद संनताऽतिहृष्टा ॥२७॥
कम्पाया सपदि फथं प्रवाहलोप ईशो मे झटिति कुत समागतश्च ।
रक्षा मे कयमिह शम्भुना कृतेति साश्चर्या गिरिश उवाच सान्त्वयंस्ताम् ॥२८॥
हे है मुग्धे हे सुशीले प्रिये है अम्भोवृद्धिस्ते परीक्षानिमित्ता।
विश्वासात्ते पूजया पूर्णभक्त्या सच्चारित्र्यात सर्वदाऽहं प्रसन्न. ॥२९॥

११९ त्वया सदा प्रथमोऽनुबन्यः एषा पूजा स्थावरं मां चकार किञ्चित्कालं गौतमस्याश्रमे । तेजोलिङ्गं सन्ततध्वान्तनाशि मकं रूपं ध्यानयोगाद् भजस्व ॥३०॥ आविर्भूतस्तन तेज स्वरूपो लोकव्याप्तं नाशयिष्ये तमोऽहम् । इत्युक्ता सा शम्भुना लोकयात्रा पूज्या गौरी शालिनी सुप्रसन्ना ॥३१॥ स्थिरवंभवचितं सुरपूज्यं वरदं भविष्यति । क्षितिलिङ्गमिदं प्रणम्य वै कृतकृत्या भुवि सन्तु मानवाः ॥३२॥ चरितं तव धर्मपालनं मयि भक्ति सुदृढां तपो महत् । शिवदं क्षितिलिङ्गपूजनमनकुर्वन्तु महर्षयः ॥३३॥ अरुणाचलस्य गमनाय प्रस्थिता मुदिता शिवा प्रचुरमजुभाषिणो। तपसे तदा सुरमुनीन् समागतान् वचनं जगाद बहुमङ्गलान्वितम् ॥३४॥ मुनयः सुराः शृणुत हे दृढवता विमलेन तिष्ठत सदा नदीतटे। नियमाञ्छुभान विदधत सुखेन वै तपसा शिवं भजत सर्वनायकम् ॥३५॥ सिकताविनिर्मितमिदं मम प्रियं कुचकमृणातिमुदारमादिजम् । विषिवर्द्धकं निखिलपापनाशकं क्षितिलिङ्गमयत शम्भुविग्रहम् ॥३६॥ वरदं महेश्वरमहं निषेवितुं सततं वसामि निजगूढरूपतः । तपसश्च धर्मपरिपालनाच्छुभाद् वसतां सदा फरगता विभूतय ॥३७॥ मद्भक्ता वरमिह वाञ्छितं लभन्तां कामाक्षी खलु मम नाम कामदानात् । इत्युक्त्वा गिरितनया प्रहर्षिणीयं यातोपस्थितशकुनाऽरुणाचलं सा ॥३८॥ यद्गौरी कृतसिकतामहेशमूतिरेकामस्य तलगतेशमचंति स्म । तत्रस्या सुरमुनयोऽनुरागयुक्ता एकानेश्वर इति शम्भुनाम चकु ॥३९॥ एकानेश्वरमखिलेश्वरं सुकीर्ति कामाक्षी वरवरदां स्वसेवकेभ्यः । निर्वित्तो बलरहितो हि रामरुपो दूरस्थः प्रणमति दर्शनाभिलाषी ॥४०॥ ३. धर्मगुप्तचरितम् महाहवे शाल्वगजेन शत्रुणा प्रोन्मूलिते सत्यरथे महीरहे । स्वज्ञानवायुः प्रसवोन्मुखों लतां विदर्भ राज्ञों नयति स्म काननम् ॥१॥ कुशकण्टकहिलसद्धकुले बहुभीदातरि निर्जने प्रसवे जनकात्मजेव सा पनिता सत्यरयस्य शोचति ॥२॥ सुपूवे शिवयोग मागते तस्मूले सरसीतटे कमलाननमिष्टरोदनं सुतमालोक्य शुचं विस्मृता ॥३॥ सहसा छलतस्तुपोऽन्तकानुचरी त्याजितपुनरत्नकाम् । महिषों सरसीं सुनिर्मला मकराक्रान्तजलां निनाय अमिता क्षुधितां पिपासितां प्रसवानन्तरपथ्यलालसाम् । मुखमेलितजीवनालि मकरस्तामगिलत क्षुधाग्वित ॥५॥ बने। सुतम् । सा 11४11 १२० अय दव आतप चित्रकाव्यकौतुकम् चन्द्रमनोहराननं हृदयालादकरं शुचिस्मितम् । मुखमरवधुम्मितं सुतं दधती ययावुमाग्रजा ॥६॥ गहने विजने भयङ्करे जनमियाऽपि यियुक्तमभकम् । वसुधाङ्कगतं सनालक प्रदन्तं रुचिरं ददर्श सा ॥७॥ नुपचिह्नधरं सनालक नवमुग्धाम्बुजसुन्दराननम् । भपदेन वने निजामजं जननी कुन गता विहाप हा ॥८॥ उपमारतो सिंहाश्च भुजङ्गवृश्चिका । कुखगा अत सन्ति पत्र हा तव का तन दशा भविष्यति ॥९॥ तमनायमवैश्य कानने गतिहीना जलषिलोचना। बहुशोफजवाफ्यभाषिणी किमु सोमा फरणा शरीरिणी ॥१०॥ इति यावदुमाऽऽकुला शुच सहसा तावदनाथरक्षक । शिव आविरभून्महाप्रभो घटज शोकसमुद्रशोषक ॥११॥ सितनीरजगौरविग्रहो मृगराजाजिनसुन्दराम्बर शरदिन्दुविलक्षणानन कनकारण्यजटास्यजाह्नवी ॥१२॥ तरुणेन्दुललाटभूषणो विपकण्ठोऽपि सुधासुमिष्टवाक् । अरुणाजमनोजलोचनो निजभक्तेषु कृपाकटाक्षभृत् ॥१३॥ फटकाङ्गदहारकुण्डलोपभरुद्राक्षभुजङ्गभूषितः । निजभक्तमनोलिमालिकावरमञ्जीरयुताडिघ्रपङ्कजः ॥१४॥ काशिकादिमहाश्मशानसुनत्यजेन रजोऽणुना पादपङ्कजयुग्मकं नमतां ललाटगमक्षरम् । दुःखदं विधिनिमितं शुभदं विधाय सदा स्वयं वक्ष्यमाणममुं जनोक्तिगणं यथार्थमदर्शयत् ॥१५॥ विषमस्ति विषस्य भेषजं शिवपादेषु नतेः समुन्नति । खलु भस्म सलस्टभूषणं लपसर दुःखनिवृत्तिरस्ति ॥१६॥ पदपमनखस्वभासया स्मरतामानमतां पश्यताम् । हृदये च ललाट ईक्षणे तम आलोप्य विकाशकारक ॥१७॥ प्रभुदर्शनलब्धहर्षया धृतपुनोत्तमया नमस्कृतः। परिपालय पुत्रवद् हामं कथयित्वेति शिवस्तिरोदधे ॥१८॥ दीनोद्धारणसुमतेर्दयाम्बुराशेः श्रीशम्भो रुचिरतरं विलोक्य रूपम् । पीयूवाधिकमधुरं निशम्य वाक्यं सन्तुष्टा सततमभूत् प्रहपिणी सा ॥१९॥ स्वस्तन्यरय फलमूलफन्दशाभिधान्नै प्रचुरतरथमोपलब्धः। पुनस्था जनकसुतेर फाननस्था स्नेहार्दा सुतयुगलं पुपोष माता ॥२०॥ गौरीशदर्शनसुनिश्चितभाग्यवृतिहान्विता हृदि विचार्य समन्वयं सा। प्राप्त पने घरतन भुवि धर्मगुप्तं सत्यदतं निजसुतं च चकार नाम्ना ॥२१॥ च १२१ अय प्रयमोऽनुबन्धः वारिद्रपलाक्षानलवायदेहा भिक्षकवृत्तिः पतिसनहीना। परिभ्रमन्ती ससुता पृथिव्यां कुन्तीय सायात्सुरमेकचाम् ॥२२॥ ब्रह्म एचिरतनुं कृपासमुद्रं शाण्डिल्यं बहुतपसं त्रिकालविनम् । विज्ञातुं सुतपगलस्य भाग्यवृद्धि दीनोमा प्रमुदितमर्ययाञ्चकार ॥२३॥ मुनिः शिवकीतिमुधारसस्नपनशीतलविग्रहधारिणीम् । बहुगुणां वररीतिसमन्वितां प्रणिजगाद गिरं स्मितभूषिताम् ॥२४॥ सम्प्राप्य मृत्यं युधि शाल्वभूपात् कृत्वा प्रदोपातपूरणं च । महेशपादाम्बुजसेवकाम्पः स्वगं गतः सत्यरयोस्प तातः ॥२५॥ द्वेष्याद् विमाता गरलेन मारिता सा वरशोधार्यमुपात्तनता । सद्यःप्रसूतां जलपानमिन्छुकामनीगलद् मातरमागतां शिशो. ॥२६॥ अमुं सनालं गहने विजितं दीनं रुदन्तं निजभायरक्षितम् । देवाद् भ्रमन्ती ससुता समागता विलोक्य खिन्ना सदया बभूविय ॥२७॥ भूषा महेश: प्रकटोऽभिपचर्यल्लोकाश्च सर्यान् स्वकृपावलोकन, । भरतप्रिपो भक्तधनश्च भवतपस्त्वां योजयामास मुतस्य रक्षणे ॥२८॥ सौभाग्यसुन्दरसुशीलकलनदात--सत्पुत्रदं बहुविधं धनधान्यदामि । आयुःकरं बलकरं निखिलामयघ्नं दारिद्रयदु खदहनं सुखदं यशस्यम् ॥२९॥ सर्वस्वमेव गिरिजापतिसेवकानां भक्तिप्रदं त्रिजगतां नटराजहृयम् । कल्याणदं प्रतवरं भुवने प्रदोषं प्रेम्णा प्रपूरयतु सत्यरथात्मजोऽयम् ॥३०॥ पूर्व तयप तनयो जनुपि द्विजाप्रयो लोभात प्रतिग्रहरतोऽकृतदानकर्मा । तनिर्धनो हय च दोपविनाशनाय श्रीशङ्करं शरणदं शरणं प्रयातु ॥३१॥ आराधनेन शिवयो सततं प्रदोपे हेमातपशिवहस्ततलाद् विलापौ। स्त्रीपुरपोयमनिताद्भुतसौल्पपूर्णी भूभुच्चयाचितपदी भुवनै भवेताम् ॥३२॥ कलासे गणपगुहौ यथा स्वतातं केदार हिमवति धर्मजो पया च । रामेशं दशरथजी यथाब्धिसेतो भक्त्या तो सततमसेवता तयेशम् ॥३३॥ भश्त्याऽराधयतो व्रतोतमतमं शम्भो प्रदोपवतं षष्मासं परिपूर्णतां नहि गतं तावद् भवानुग्रहात् । शोफघ्नं सकलेष्टदं सुखकरं दारिद्रयदु खापहं हस्ते तस्य शुचिव्रतस्य फलशं प्राप्तं धनं पूरितम् ॥३४॥ प्रदोषन्नतस्यैकवर्षावसाने मुदा शम्भुना ज्ञापितश्चियानः । पुरा फन्यकाचितगेहीकृताम स्वकन्यां ददौ धर्मगुप्ताय हृद्याम् ॥३५॥ लब्धेन गन्धर्वपतेयलेन स च्छिन्न करे संपति शास्वस्तिनः । शुचिनतामात्यस्तो बले हरिलेभे स्वराज्यं निजवंशपालितम् ॥३६॥ देवाम्बा धृतसुरराजवामनेष शर्वाणी धृतगणनायषण्मुखेव । कौशल्पा धृतरघुनाथलक्ष्मणेघ दो पुत्री हृदि इयत्ती प्रहर्षिणी सा ॥३७ ।।

१२२ वित्रकान्यकौतुकम् प्रतंकवर्षे परिपूर्णतां गते विज्ञापितः कोद्रविणः कदिना । श्रीधर्मगुप्ताय सुतामनोहुते ददौ मुतामंशुमती मनोहराम ॥३८॥ भूतेशे नृत्यमाने प्रमुदितवदना रत्नपीठस्थितोमा वाणी वीणां दधाना, जलनिधितनया, रम्यगीते प्रवृत्ता। देवेन्द्रो वेशुधारी जलरुहमवनस्तालधारी मृदगी विष्णुर्देवास्तु विष्वग् विविधततिगता आश्रयन्ते प्रदोघे ॥३९॥ ४. रेणुकाचार्यचरितम् चन्द्राननो धृतजटाशिवरत्नलिङ्गो दण्डी कमण्डलुधरो रुचिरनिनत्रः । रुद्वाक्षरक्तवसनो धवलत्रिपुण्डः सोमेश्वराद् यतिवरोजनि रेणुकास्य ॥१॥ सूर्येन्दु एरोधकविन्ध्यशिक्षकमातापि-वासापि-सुरारिभक्षकम् । कुम्भोद्भवं वारिधिवारिशोषक सन्तोपितो यः शिवतत्त्वदानतः ॥२॥ सङ्कल्पितेषु नवकोटियु रारणेन शिष्टं निकोटिशिवलिङ्गमहोदयालुः । हृष्टो यती सुविनयेन विभीषणस्य ह्यस्यापयद् युगपदेव वपूंषि धृत्वा ॥३॥ श्रीशैलशलशिखरे शिवदर्शनार्थ प्रेम्णाऽद्भुतां विदधता विविधां तपस्याम् । श्रोशङ्करेण गुरुणा जगतां हितेन वाणो श्रुता खजनितेति सुखैकदात्री ॥४॥ श्रीरेणुकाचायंगुरोः सकाशात श्रीचन्द्रमौलीश्वरलिङ्गमाम्य । प्रेम्णा सदाऽभ्यर्चत ईदृशस्ते भविष्यतीच्छा सकला सुपूर्णा ॥५॥ अों यया सुरतरं कमलं पयाकं शिप्यो यया गुरुवरं कुमुदं ययेन्दुम् । भोरेणुकं शिवकरं भनता भयघ्नं श्रीशङ्करः समुपगम्य तथा जहर्ष ।।६।। भोरेणुकाचार्यगुरुः श्रीचन्द्रमौलीश्वरलिङ्गमस्मै । ददी शङ्करमाचकाय फलं मनोज नवकल्पवृक्षः ॥७॥ चोलस्थ प्रार्थनमा मटितो निजकरमरोरुहररर्यात् । श्रीवरदराजशिरसः 'कम्प विनिवारयामास ॥८॥ मासूरे वटवृक्षे पक्षौ जायाफ्ती सदा दृष्ट्या दुर्मनसो तो कोपादयोमोलो ॥९॥ खड्ने तयोश्च रचिते आज्ञाकारेण लोहकारेण । एक खड्गमयच्छद् विश्मरवये स्वभक्ताय ॥१०॥ गोरक्षनाथनाम्नः कोल्हापुरपस्य साधुजनशमोः । भवनं गत्वा राजोन्याचत भिक्षा स योगीरा ॥२॥ भवनागमनं श्रुत्वा गोरक्षः कोपलोहितो असिना हतं छत्तुं प्रेरितगन् स्त्री स गो परकर्तनसोद्योगां नारी प्रपिलोषय खड्गं द्वितीयमुदरेऽक्ष प्रसप्तः मुदा वसतः। चकार

प्रथमोऽनुबन्धः
१२३
एकानेश्वरनिकटे श्रीरेणुककरसरोरुहस्पर्शात् ।
मङ्गल इव तेजस्वी श्रीरुद्रमुनिः क्षितेर्जातः ॥१४॥
शुभगुणगणसम्पन्नं श्रीरुद्रमुनि विलोक्य मुदित सः ।
रम्भापुरेभ्यचत् सुवीरसिंहासने
शवे ॥१५॥
शिवभक्तिकल्पलतिका स्यले स्यले दघती चतुःफलफलां स्वरोपिताम् ।
निजवाकसुधाभिरभिषिच्य रेणुको भवधाग्नि सोमयुत ईश्वरे लय ॥१६॥
५, एकलिङ्गचरितम्
पत्युहिताय गिरिजार्चनसक्तचिता स्वर्ग गतस्तव पतिनिहतो युधोति ।
श्रुत्वाऽपि धर्यमवलम्ब्य च कालयोग्यं बाप्पां सुतं सपदि पुष्पवती प्रसूता ॥१॥
दत्त्वा सुतं द्विजवराय सुशर्मनाम्ने स्वं जीवन मितसुखं तनयं च बुद्ध्वा ।
चित्ते ह्रदे पतिपदाम्बुरुहं स्मरन्तो नाथं सुखादनुजगाम पतिव्रता सा ॥२॥
संवधितो द्विजगृहे पुरि नागदायां दिव्याकृति पतिचिह्नविराजमानः ।
बाप्पा सुधीर्गुणनिधिः कृतसत्यसिद्धिाश्चारयन्नुपगतं समयं निनाय ॥३॥
वेणोर्वने द्विजसुधेनुपयोऽभिषिक्तं ब्रह्मशविष्णुतपनाननमादिदेवम् ।
दिव्यं स्वयम्भुवमयाद्भुतनीलवर्ण बाप्पा ददर्श गिरिशं शिवमेकलिङ्गम् ॥४॥
तल्लिङ्गतः प्रकटितः करुणासमुद्रो हारोतराशिरिति नाम सुयोगिरूपः ।
आराधितः सुमतिना वरमित्युवाच मेवाडपः फलधरश्च भविष्यसि त्वम् ॥५॥
श्रीशङ्करस्य समुदः कृपयोपलब्ध. सन्यविचित्रचरितश्चतुरङ्गपूर्ण ।
बाप्पा विजित्य समरे जनकस्य शत्रून् लेभे स्वराज्यमवलामिव धर्मगुप्त ॥६॥
६. दाशाईराजकथा
दाशाहनामा मथरानगर्यो बभूव भूप स्मरजेतृरूप. ।
स एकदा मन्मयबाणविद. कलावती स्वस्त्रियमालिलिङ्ग ॥१॥
स्पृशंस्तदङ्गानलतापतप्त आश्चर्यमग्न समुवाच राजा ।
हे चन्द्रकान्ते नवपद्मगाने कथं तवाङ्गानि विदाहकानि ॥२॥
सा हुत्स्थितेश्वरललाटसुधांशुकान्स्या दीप्तं जगाद वचनं स्मितकतवेन ।
आराधनं शिवपदाम्बुजयोरफत्वा स्प्रष्टुं कयं च सहसे गिरिशमतां माम् ॥३॥
गर्गोपदिष्टात् सकलेप्टदातुनंम. शिवाति जपात् तदानीम् ।
पापं नपाङ्गाद् घृतकाकरूपं नि सत्य दग्धं पतितं मृतं च ॥४॥
७. श्रीरामचरितम् (अपूर्णम्)
प्रथमः सर्गः
रम्ये रसाद्रिनवभूमितयक्रमाब्दे मासाश्विने सितदले सुविहाय निद्राम् ।
वाणी यदा मम मनःसदने ननर्त धीरामचन्द्रचरितं सहसा प्रवृत्तम् ॥१॥

१२२
चित्रकाव्यकौतुकम्
प्रतंकवर्षे परिपूर्णतां गते विज्ञापितः फोद्रविणः कपविना ।
श्रीधर्मगुप्ताय सुतामनोहुते ददौ मुतामंशुमती मनोहराम् ॥३८॥
भूतेशे नृत्यमाने प्रमुदितयदना रत्नपीठस्थितोमा
पाणी वीणां दधाना, जलनिधितनया, रम्पगीते प्रवृत्ता।
देवेन्द्रो वेणुवारी जलरुभवनस्तालधारी मदगी
विष्णुर्देवास्तु विष्वग् विविधततिगता आश्रयन्ते प्रदोय ॥३९॥
४. रेणुकाचार्यचरितम्
चन्द्राननो घृतजटाशिवरत्नलिङ्गो दण्डी कमण्डलघरो रुचिरनिननः ।
रुद्राक्षरक्तवसनो धवलत्रिपुण्डः सोमेश्वराद् यतिवरोजनि रेणुकाख्य ॥१॥
सूयेन्दुरुरोधकविन्ध्यशिक्षकमातापि-वातापि-सुरारिभक्षकम् ।
कुम्भोद्भवं वारिधिवारिंशोषक सन्तोपितो प: शिवतत्त्वदानतः ॥२॥
सङ्कल्पितेषु नवकोटिषु रावणेन शिष्टं त्रिकोटिशिवलिङ्गमहोदयालुः ।
हृष्टो यती सुविनयेन विभीषणस्य ह्यस्यापयद् युगपदेव यपूंषि धृत्वा ॥३॥
श्रीशलशलशिखरे शिवदर्शनार्य प्रेम्णाऽद्भुतां विदधता विविधां तपस्याम् ।
श्रीशङ्करेण गुरुणा जगतां हितेन वाणी ध्रुता खजनितेति सुखंकदात्री ॥४॥
श्रीरेणुकाचार्यगुरोः सकासात्
श्रीचन्द्रमौलीश्वरलिङ्गमाप्य ।
प्रेम्णा सदाऽभ्यर्चत ईदृशस्ते भविष्यतीच्छा सकला सुपूर्णा ॥५॥
अर्यो यया सुरतरं कमलं यथाऽक शिष्यो यथा गुरुवरं कुमुदं ययेन्दुम् ।
श्रीरेणुकं शियकरं भजतां भयघ्नं श्रीशङ्करः समुपगम्य तथा जहर्ष ॥६॥
धोरेणुकाचार्यगुरुः प्रसप्तः थीचन्द्रमौलीश्वरलिङ्गमस्मै ।
ददी
शङ्करयाचकाप फलं मनोजें
नवकल्पवृक्षः ॥७॥
चोलस्प प्रार्यनया मुदितो निजकरसरोव्हस्पर्शात् ।
श्रीवरदराजशिरस. कम्प
विनिवारयामास ॥८॥
मासूरे वटवृक्षे पक्षौ जायापती सदा वसतः ।
दृष्ट्या दुर्मनसो तो
चकार कोपादयोगोलो ॥९॥
खड्ने तयोश्च रचिते आशाकारेण लोहकारेण ।
एक खड्गमयच्छद् विक्रमरवये स्यभक्ताय ॥१०॥
गोरक्षनायनाम्नः कोल्हापुरपस्य साधुजनशत्रोः ।
भवनं गत्वा राजोध्याचत मिशां स योगीशः ॥११॥
भवनागमनं श्रुत्वा गोरक्षः कोपलोहितो जातः ।
असिना हस्तं छत्तं प्रेरितवान् स्वीस गोरखाः ॥१२॥
फरपतनसोद्योगां नारों प्रयिलोक्य रेणुकाचार्यः ।
खड्गं हितोपमुदरेक्षेप्सोद् गोरक्षनाथस्य ॥१३॥

प्रथमोऽनुवन्धः
१२३
शैवे ॥१५॥
एकानेश्वरनिकटे श्रीरेणुककरसरोरुहस्पर्शात् ।
मङ्गल इव तेजस्वी श्रीरुद्रमुनिः क्षितेजतिः ॥१४॥
शुभगुणगणसम्पन्नं श्रीरुद्रमुनि विलोक्य मुदित सः ।
रम्भापुरेऽन्यचत् सुवीरसिंहासने
शिवभक्तिकल्पलतिका स्थले स्थले दधर्ती चतु फलफलां स्वरोपिताम् ।
निजवाफसुधाभिरभिषिच्य रेणुको भवधाम्नि सोमयुत ईश्वरे लय ॥१६॥
५. एकलिङ्गचरितम्
पत्यहिताय गिरिजार्चनसक्तचित्ता स्वर्ग गतस्तव पतिनिहतो युधीति ।
थुत्वाऽपि धर्यमवलम्ब्य च कालयोग्य बाप्पां सुतं सपदि पुष्पवती प्रसूता ॥१॥
दत्त्वा सुतं द्विजवराय सुशर्मनाम्ने स्व जीवन मितसुखं तनयं च बुद्ध्वा ।
चिते हदे पतिपदाम्बुरुहं स्मरन्तो नाथं सुखादनुजगाम पतिव्रता सा ॥२॥
संबंधितो द्विजगृहे पुरि नागदापा दिव्याकृति पतिचिह्नविराजमानः ।
बाप्पा सुधोर्गुणनिधिः कृतसत्यसिद्धिाश्चारयन्नुपगतं समयं निनाय ॥३॥
वेणोईने द्विजसुधेनुपयोऽभिषिक्तं अाँशविष्णुतपनाननमादिदेवम् ।
दिव्यं स्वयम्भुवमयाद्भुतनीलवर्ण वामा ददर्श गिरि शिवमेकलिङ्गम् ॥४॥
तल्लिङ्गतः प्रकटितः करुणासमुद्रो हारीतराशिरिति नाम सुयोगिरूपः ।
आराधित. सुमतिना वरमित्युवाच मेवाडपः फलधरश्च भविष्यसि स्वम् ॥५॥
धीशङ्करस्य समुदः कृपयोपलब्ध. संन्यविचित्रचरितश्चतुरङ्गपूर्ण ।
बाप्पा विमित्य समरे जनकस्य शत्रून् लेभे स्वराज्यमचलामिव धर्मगुप्त ॥६॥
६. दाशार्हराजकथा
दाशाहनामा मथुरानगयाँ बभूव भूप स्मरजेतृरूप ।
स एकदा मन्मथबाणविद्ध. कलावती स्वस्नियमालिलिग ॥१॥
स्पृशंस्तदङ्गानलतापतप्त आश्चर्यमग्न समुवाच राजा ।
हे चन्द्रकान्ते नवपद्मगाने कथं तयाङ्गानि विदाहकानि ॥२॥
सा हस्थितेश्वरललाटसुधाशुकान्त्या दीप्तं जगाद वचनं स्मिततवेन ।
आराधनं शिवपदाम्बुजयोरकृत्या स्प्रष्टुं कथं च सहसे गिरिशयतां माम् ॥३॥
गर्गोपदिष्टात् सकलेप्टदातुनम शिवाति जपात् तदानीम् ।
पाप नपाङ्गाद् धृतकाकरूप नि सत्य दग्धं पतितं मृतं च ॥४॥
७. श्रीरामचरितम् (अपूर्णम्)
,
प्रथमः सर्गः
रम्ये रसाद्रिनवभूमितवक्रमाब्दे माताश्विने सितदले सुविहाय निद्राम् ।
पाणी यदा मम मन.सदने ननर्त श्रीरामचन्द्रचरितं सहसा प्रवृत्तम् ॥१॥

१२४
चित्रकाप्पकौतुकम्
कृपाकरं विघ्नहरं दिनेश्वरं धियं च विद्या ददती सरस्वतीम् ।
हरि हरं दुखहरं च शङ्करं निरन्तरं हरकमले स्मराम्यहम् ॥२॥
मुखविधुच्छविशोरतमोहरं विकचनीलसरोपहलोचनम् ।
वारयाविराजितमीश्वरं भज मन सुखदं रघुनन्दनम् ॥३॥
मजोरशोभितपदं करपारिहायं हार सुदीप्तहृदयं घननीलदेहम् ।
चामीकराभवसनं क्षितिपाअखेलं रामं भजे नपनभुङ्गसुपेययक्त्रम् ॥४॥
शुभाङ्गणे रिङ्गणधूलिधूसरं नवोननीलाम्जवपुजितस्मरम् ।
तडिद्विनं पद्मदृशं सहानुज स्मरामि रामं पितृमोददायफम् ।।५॥
कदाचिद् विधु सद्हाद याचमानाः कदाचिच्च यिम्यं विलोक्याशु भीताः ।
कृतायापकल्याणनृत्याम्बहर्षा अयोध्येशपुत्रा मनोन्ने पतन्तु ॥६॥
द्विरेफावलोकान्तिनुत्वाकपक्षश्चलत्कुण्डलोद्दीप्तगण्डः सुवक्त्रः ।
तडिस्कन्दमुक्तावलीदन्तपदिक्तः प्रबालाघरश्चारुयाम् रामचन्द्रः ॥७॥
कौसल्यात्रिदशनदीजनोलपत्रं तृष्णायुग्दशरयनेग्रभूजपेयम् ।
भूपालः कृतसुकृतैः शिरःसु धार्य श्रीरामं निजहृदये स्मरामि नित्यम् ॥८॥
परमसुभगपादूनद्धपादारविन्दः करप्तशरचापो यद्धतूणीररत्नः।
जितमनसिनरूपो रामचन्द्रो दपालविहरति सखिवृन्दः कूलदेशे सरस्याः ॥९॥
कौसल्याफनकखनोदनीलरत्नं सुथेयोदशरपनेमभूजपेयम् ।
श्रीरामो रघुकुलमङ्गलप्रदीपो दारिद्रघं हरति विलोक्तिः स्मृतो या ॥१०॥
दाशतमुखवाणोगितस्तोत्रजालः शियहृदनिवासी सच्चिदानन्दरूपः ।
अमरपतिहिताय सूर्यवंशावतंसः सकलपुरहितंपी हपंसिन्धर्वतीर्णः ॥११॥
शशिधवलशरोरः शान्तमूतिमहात्मा बहुकठिनतपोभिः प्राप्तविधिसञः।
निशिचरहतयज्ञो रामचन्द्रं वरीतुं दशरथनुपमागाद् गाधिपुत्रस्तदानीम् ॥१२॥
पूजाहंचन्दनपयोमधुपर्कपुष्पैः सम्पूज्य गाधितनयं नृपचक्रवर्ती ।
हर्षप्रफुल्लहृदयो मुनिमित्युवाच त्यवदानाज्जगति पन्यतरोहमय ॥१३॥
भोगाधिनन्दनपदाम्बुरुहं नमन्यः श्रीकोसलेशयनिताः शुभशीलयुक्ताः ।
रामादिपुनसहिताः परमाशिपावं हृष्टा विभान्त्यमृतसिक्तलता यथय ॥१४॥
श्रीरामचन्द्रमनुर्मिलितं विलोक्य रोमाञ्चभूषिततनुः सजलेक्षणाब्ज ।
आनन्दसागरनिमानमना मुनीश पस्पर्श रायशिर. करपङ्कजेन ॥१५॥
नोलाजसुन्दरतन धूतपीतवस्त्रं पूर्णेन्दुचन्दनहिमं स्वजते स्म रामम् ।
भूपं प्रशंसति पुन पुनरित्युवाच सद्भाग्यवास्त्रिभुवने न भवादृशोऽस्ति ॥१६॥
कृत्वा कराम्बुजपुद विनयामृताक्तमानन्दगद्गदवचोमधुरं बभाषे ।
त्वत्पादपङ्कजयुगं सुखदं विलोक्य जातोऽहमद्य भुवने कृतकरयकामः ॥१७॥
हे नाप तापसजनेश्वर निस्पृहेश हे पूर्णकाम जगतीतलदु खहन्त ।
त्वत्सेवकः फलचतुष्टयमेत्यतोऽहं प्रष्टुं विमि भवत. कयमागतोऽसि ॥१८॥

प्रथमोऽनुगन्धः
१२५
भूपं प्रशस्य जगदे मुनिना हितेन विघ्नन्ति राक्षसगणा मम यसकार्यम् ।
याचे भवन्तमरिवीर्यनिराकरिष्णु राम सलक्ष्मणमतो मखरक्षणाय ॥१९॥
आकर्ण्य कर्णकटुक वचन महर्षे स्नेहाभिभूतहृदय सुतभूषणस्य ।
तस्पोत्तर न हि ददौ दशयानभूपश्चिन्तापयोनिधिनिमग्नमना मुमोह ॥२०॥
दृष्ट्वा विषण्णवदन नृपति वसिष्ठस्तेजस्तपोबलधृतो कुशिकान्वयस्य ।
उक्त्वा प्रभावमतुल च रघूद्वहस्य धर्यान्वित सपदि कोसलप चकार ॥२१॥
आलिङग्य पुत्रयुगल मुदितान्तरात्मा दत्वाऽऽशिप शुभकरीमुपदिश्य भूय ।
मत्पुत्रराज्यधनपोऽसि मुने स्वमुक्त्वा राम सलक्ष्मणमदान्मुनिकौशिकाय ॥२२॥
ससारभारहरण प्रथमप्रयाणी क्रव्यादकुञ्जरहरिमंतिमान् बलिष्ठ ।
हृष्टो गुरुन् दशरय जननी प्रणम्य लब्ध्वाऽऽशिप मुनिवर सहलक्ष्मणोऽगात् ॥२३॥
बद्ध्वा सुवर्णवसनेन दृढ निपङ्ग धृत्वा शरासनशरे बजतीश्वरेशे ।
पौरा वियोगविकला प्रभुसङ्गचित्ता श्रीराममङ्गलकरा जयशब्दमूच ॥२४॥
श्रीरामलक्ष्मणमहानिधिलाभहृष्ट- सम्पूज्य कोशलपति परमाशिपा च ।
गच्छन् निजाश्रममूपि प्रचुर रराज साद्धं यया दिनपतिर्मधुमाधवाभ्याम् ॥२५॥
पुस्फोर दक्षिणभुज शुभकार्यशसी वाति स्म शीतसुरभि पवनोऽनुकूल ।
यासोश्वरे सुमनसो विबुधा ववर्पश्छायां धनोऽकृतकल चुकुजुविहङ्गा ॥२६॥
मुख चन्द्रज्योति कमलरुचिर पादयुगल
तडिद्वद्गम्भीर मधुरवचन श्रीरघुपते ।
सदा दृष्टवा लब्ध्वा श्रवणविषयोकृत्य सुजना
सुख हर्ष नृत्य दधतु च चकोरालिशिखिवत् ॥२७॥
इति श्रीरामचरिते रघुनन्दनवालशोभावर्णनं नाम प्रथमः सर्गः
-
द्वितीयः सर्गः
अब सरोव्हसुन्दरलोचनौ प्युलदीर्घभुजौ पृयुयक्षसौ ।
तपनजडगुताच्छविग्रहो मुनिमन सदनौ पयि रेजतु ॥१॥
श्रीयुक्तान् मणिगणधारिणो महीध्रान् पुष्पामा फलदलशोभिता दुवल्ली ।
पीयूषोपमसलिलान् सरोजपूर्णान् कासारान् विपुलनदीविलोक्य हृष्टौ ॥२॥
हृष्यन्या शिशुरुधिरस्वभावहेतीर्थावया मृगविहगा मनोजरूपा ।
रन्ध्यन्ते मुनिभयतो निवतिताम्या तल्लीला मुनिहृदये प्रहर्षिणीयम् ॥३॥
दृष्ट्या वर्मनि ताडिका मुनिवर प्रोवाच राम तदा
हे राजेन्द्र हरे विनाशय गजा विपदुमोत्पादिनीम् ।
स्त्री रक्ष्येति घृणा जहीहि मतिमन् श्रुत्वा च विप्रप्रियो
धावन्ती निजसम्मुख कुमनसां हत्वा च मुक्ति ददौ ॥४॥

द्वितीयोऽनुवन्धः (समस्यापूर्तयः) १. इन्दुरिन्दीवरायते विवाहहोमधूमेन क्लान्तं वीक्ष्य प्रियामुखम् । अजश्चिचिन्त चित्त स्व इन्दुरिन्दीवरायते ॥शा धनुरुत्तोलने काले खिन्नं वीक्ष्य प्रियामुखम् । रामश्चिचिन्त चित्ते स्व इन्दुरिन्दीवरायते ॥२॥ श्रीरामरूपपाठकस्य २. कालः करालोऽधुना भेजीटेविल-डालडा-नववृते व्याप्ते जगन्मण्डले शालग्राम-शिवादिपूजनविधौ पञ्चामृते दुर्लभम् । होमे गोघृतदर्शनं भवति नो भोज्य तु किं कथ्यते सर्वे होनबला वदन्ति सततं कालः करालोऽधुना ।। श्रीरामरूपपाठकस्य ३. काव्यमाधुरी रसिकोन्मादिनी नित्यं माधुर्यामृतनिझरी। चिरं त्वद्धृदयारूढा रमतां काव्यमाधुरी ॥१॥ निशामुखे समासङ्गं मियः कत्तुं समुत्सुकः । सम्भूय रसिकांदं रस्यतां काव्यमाधुरी ॥२॥ निशामुखे मनोहारि-वसन्ते समयेधुना । भवदसिकसंसर्गा याचते काव्यमाधुरी ॥३॥ सन्ध्या रागारुणं चन्द्रं चातकीवोन्मुखी सती । भवन्तं रसिकं कान्तं प्रेक्षते काव्यमाधुरी ॥४॥ रसिकंगैह्यमाणायाः सोत्कण्ठं काव्यमाधुरी । यसन्ते रमणीयेऽस्मिन् सानन्दाय प्रकल्पताम् ॥५॥ पं० श्रीरामफुबैरमालवीयस्य रमणीनां परम्भो गोस्तनीना रसोऽपि च । स्वदते न तया शश्वद् यथेयं काव्यमाधुरी ॥१॥ पद्मिनी काम्यते भगः सङ्गिनी च वियोगिभिः । थोर्दरिद्रे रसजस्तु काम्यतां काव्यमाधुरी ॥२॥ श्रीरतिनायझाशर्मणः १२८ चित्रकाव्यकौतुकम् ४. किं नाम तप्तं तपः यः पञ्चाग्नितपा विहाय भवने मातुः पितुः सेवन यो पहिमवाततापसहनो भिक्षात्नयाञ्चापरः । स्थानस्थानपरोपदेशकुशलः कोय तया सम्पदे तेनेद निजकर्मधर्मरहितं किं नाम तसं तपः ॥१॥ श्रीरामपपाठकस्य चण्डाशो, परितापयस्पनुदिन भूमि तथा शर्वरों मुग्धा करविणों कदर्यसि यततेऽस्ति पापं महत् । किन्तु स्वा मकरन्दरजितरजोराजोभिरम्भोजिनी सोत्कण्ठं यदुदीक्षते कथय तत् किं नाम तप्तं तपः ॥१॥ न प्रासारि करोऽवलिप्तधनिनामग्रे, न च उपग्रता प्राशि प्रभुतामदान्धितधियां पादौ मुदा चुम्यितुम् । येनास्वादि सरस्वतीपदसुधा त्यक्त्या प्रपञ्चासयं तेनानन्यसमानभाग्यनिधिना कि नाम तप्तं तपः देवेन्द्रेण नुता स्तुता परिजनः पिया भृशं लालिता सश्लिष्टा मधुसूदनेन च धनाध्यक्षेण सम्पूजिता । पद्मा पद्ममुरोकरोति सवनं स्वर्लोकमुत्सृज्य यत् सत् पद्माकर, मेदिनीस्तुतिकर किं नाम तप्तं तपः काव्य कनं कृतं तया रसमयी धारा न केली रोति.प्रोतिमयो न फैविवादिता नालाकृता. एवं सत्यपि कालिदास, भवता या . तन्मूलं वद कुत्र पुण्ययिपिने किं नाम तप्तं. कृष्णात् कृष्णतरं वपुः परभृताचारोऽपि ते पीत्वा चतरसासवं नयनयो. वाचं किन्तु मुदा सुधामवमुवं यद्वन्द्यो द्विजपुङ्गवेषु वद तत् किं नाम तप्तं कामो येन विमानितो, विधुरित क्रोधो, दोमा मानो नामित, उज्तिता च ममता, म मोहो हन्त हतस्तथा च हृदयाग्निर्वासिता तेनात्यन्तसमाहितेन विदुषा किं नाम तप्तं त . मा ५ किमुदेति रविद्वयम् हे श्रीमाहेश्वरानन्द त्या विलोक्य तमोहरम् । शङ्कयते पण्डित. प्रात किमुदेति रविद्वयम् ॥१॥ स . द्वितीयोऽनुबन्धः १२९ ६. कीटिका वारणायते संन्यद्रुषु विनष्टेषु देव्या संग्राममूर्धनि । व्याकुलो महिपः प्राह कीटिका वारणायते ॥१॥ श्रीरामरूपपाठकस्य ७. कुशलीभवन्तु विद्याविनोदरसिका घरकार्यदक्षाः कीर्त्या दिगन्तततया शरदिन्दुकान्त्या । युक्ताः सुतव॒धसुतंर्धनधान्यपूर्णाः प्राध्यापका सबटबः कुशलीभवन्तु ॥१॥ श्रीरामरूपपाठकस्य अन्नादतस्त्वमलिना मलिनाशयेन किं तेन चम्पक, विषादमुरीकरोषि । विश्वाभिरामनवनीरदनोलवेषा केशा कुशेशयदृशां कुशलीभवन्तु ॥१॥ पं० श्रीरामकुबेरमालवीयस्य निन्दन्तु मूढमतय पतय खलानां वाचं सुधामुचमपीह कवीश्वराणाम् । चिन्ता मनागपि न तेन कवीन्द्र कार्या काव्यामृतप्रणयिनः कुशलीभवन्तु ॥१॥ वैज्ञानिका विकलयन्तु तथान्यभाषा-भिजा अपि प्रकटयन्तु सपत्नवृत्तिम् ।। भातः सरस्वति, न चिन्तय तेन चिते त्वत्कीर्तिवर्धनपराः कुशलीभवन्तु ||२|| श्रीरतिनायझाशर्मणः ८. कोऽपि गोपतनयो नमस्यते यस्य सर्वमुदरे विलीयते सन्ततं जगदिदं युगक्षये। क्रोडया स रभयन् अनाङ्गना कोऽपि गोपतनयो नमस्यते ॥शा जीवनं सुबहुदुःखदूषितं हन्त हन्त जलबुद्बुदोपमम् । क्षेपणाय निजजन्मजन्मनां कोऽपि गोपतनयो नमस्यते ॥२॥ श्रीजगन्नायपाठकस्य है. क्रमादमृतायते हरिणनयना लग्जायुक्ता नवाङकुरयौवना मधुरवचना होकामाच्या समा हृदयङ्गमा । सुरतचतुरा क्रोडस्येशा निरन्तरचुम्बिता त्रिविधवनिता नृणा भाग्यात् कमादमृतायते ॥ ॥ श्रीरामरूपपाठकस्य रहसि रतिलोलोल्लासोत्कण्ठिते दयिते जने गमनमपि संत्रासोद्रकान्न वाञ्छति कामिनी।। परमतितरा मुग्धालापप्रसादनसम्भ्रम- युवनिहृदये पत्यः केलि कमादमृतायते ॥१॥ . १७ १२८ चित्रकाव्यकौतुकम् ४. किं नाम तप्तं तपः य पञ्चाग्नितपा विहाय भवने मातु पितु सेपन यो वहिमवाततापसहनो भिक्षान्नयाञ्चापर । स्थानस्थानपरोपदेशकुशल कौत्य तया सम्पदे तेनेद निजकर्मधर्मरहित किं नाम तप्तं तपः॥१॥ श्रीरामरूपपाठकस्य चण्डाशो, परितापयस्पनुविन भूमि तया शर्यरों मुग्धा करविणी कदर्ययति यत्तत्तेऽस्ति पाप महत् । किन्तु त्वा मकरन्दरन्जितरजोराजीभिरम्भोजिनी सोत्कण्ठ यदुदीक्षते कयय तत् किं नाम तप्तं तपः॥१॥ न प्रासारि करोऽवलिप्तधनिनामग्रे, न च व्यप्रता प्रादशि प्रभुतामदाधितधिया पादौ मुदा चुम्बितुम् । येनास्वादि सरस्वतीपदसुधा त्यक्त्वा प्रपञ्चासय तेनानन्यसमानभाग्यनिधिना कि नाम तप्तं तपः ॥२॥ देवेन्द्रेण नुता स्तुता परिजन पित्रा भूश लालिता सश्लिष्टा मधुसूदनेन च धनाध्यक्षेग सम्पूजिता । पद्मा पदमुरीकरोति सदन स्वर्लोकमुत्सृज्य यत् तत् पाकर, मेदिनीस्तुतिकर कि नाम तत तपः ॥३॥ काव्य फेर्न कृत तथा रसमयी धारा न के प्लाविता रीति प्रीतिमयीन विशदिता नालडकृता गिर । एव सत्यपि कालिदास, भवता या कोतिरासादिता तन्मूल वद कुत्र पुण्यविपिने किं नाम तप्तं तपः ॥४॥ कृष्णात फष्णतर वपु परभृताचारोऽपि ते विश्रुत पोत्या चूतरसासय नयनयो शोणत्वमुधितः । वाच किन्तु मुदा सुधामदमुच सानेडमाचामपन् पद्वन्द्यो द्विजपुङ्गवेषु पद तत् किं नाम तप्तं तपः ।।५।। कामो येत विमानितो, विधुरित क्रोधो, मदो मदितो मानो नामित, उज्झिता च ममता, मात्सर्यमुत्सारितम् । मोहो हन्त हतस्तथा च हृदयाग्निर्वासिता वासना तेनात्यन्तसमाहितेन विदुषा किं नाम वप्तं तपः ॥६॥ औरतिनायमाशर्मण ५ किमुदेति रविद्वयम् हे श्रीमाहेश्वरानन्व त्या विलोक्य तमोहरम् । शङ्कपते पण्डित प्रात किमुदेति रविद्वयम् ॥९॥ श्रीरामरूपपाठकस्म

द्वितीयोऽनुबन्धः
१२९
६. कीटिका वारणायते
संन्यद्रुषु विनष्टेषु देव्या संग्राममूर्धनि ।
व्याकुलो महिषः प्राह कीटिका वारणायते ॥शा
श्रीरामरूपपाठकस्य
७. कुशलीभवन्तु
विद्याविनोदरसिका वरकार्यदक्षाः कोल् दिगन्तततया शरदिन्दुकान्न्या ।
युक्ताः सुतं धसुतंर्धनधान्यपूर्णाः प्राध्यापका सबटवः कुशलीभवन्तु ॥१॥
श्रीरामरूपपाठकस्य
यन्नादतस्त्वमलिना मलिनाशयेन किं तेन चम्पक, विषादमुरीकरोपि ।
विश्वाभिरामनवनीरदनोलवेषा. केशा कुशेशयदृशा कुशलीभवन्तु ॥१||
पं० श्रीरामकुबेरमालवीयस्य
निन्दन्तु मूढमतय पतय खलानां वाचं सुधामुचमपोह कवीश्वराणाम् ।
चिन्ता मनागपि न तेन कवीन्द्र कार्या काव्यामृतप्रणयिन, कुशलीभवन्तु ॥१॥
वंज्ञानिका विकलयन्तु तथान्यभाषा-भिज्ञा अपि प्रकटयन्तु सपत्नवृत्तिम् ॥
मातः सरस्वति, न चिन्तय तेन चित्ते त्वत्कीर्तिवर्धनपराः कुशलीभवन्तु ॥२॥
श्रीरतिनाथशाशर्मणः
८. कोऽपि गोपतनयो नमस्यते
। यस्य सर्वमुदरे विलीयते सन्ततं जगदिदं युगक्षये।
क्रीडया स रमयन् अजाङ्गना कोऽपि गोपतनयो नमस्यते ॥१॥
जीवन सुबहुदुःखदूषितं हन्त
हन्त जलबुद्बुदोपमम् ।
क्षेपणाय निजजन्मजन्मना कोऽपि गोपतनयो नमस्यते ॥२॥
श्रीजगन्नायपाठकस्य
६. क्रमादमृतायते
हरिणनयना लग्नायुश्ता नवाइकुरयौवना
मधुरवचना होकामाम्या समा हृदयङ्गमा ।
सुरतचतुरा फोडस्थेशा निरन्तरचुम्बिता
त्रिविधवनिता नुणा भाग्यात् क्रमादमृतायते ॥ ॥
श्रीरामरूपपाठकस्य
रहसि रतिलोलोल्लासोत्कण्ठिते दयिते जने
गमनमपि संग्रासोद्रेकाल वाञ्छति कामिनी।
परमतितरा
मुग्धालापप्रसादनसम्भ्रम-
युवतिहृदये पत्युः केलि. क्रमादमृतायते ॥१॥

चित्रकाय्यकौतुकम् प्रथममिह वर्णज्ञानारम्भश्रमरतिदितं शिशुजनमन फालेनास्पेन दीव्यति विद्यया । स्फुरति परमानन्दज्योतिस्ततो हृदि निर्मल सपदि हि कृतः वास्नाभ्यासः क्रमादमृतायते ॥२॥ श्रीरतिनायशाशर्मणः १०. क्षाराप्यहो! परिणता मधुराम्बुधारा भारायिता वदनसोम्नि जडाशयानां सारामृतं स्त्रवति सा भगितिः कवीनाम् । वारान्निधेलधररुपनीयमाना क्षाराप्यहो! परिणता मधुराम्बुधारा ॥१॥ श्रीबटुकनायखिस्तेशास्त्रिणः प्राप्योपकारनिरतं जनमाशु दोषा सन्तापका अपि सुतोषकरा भवन्ति । पारान्निधेपनगुणनंनु नीयमाना क्षाराप्यहो! परिणता मधुराम्बुधारा ॥१॥ थोरामायणद्विवेदिनः प्रायेण सद्गुणयतां समवाप्य सङ्ग मूर्यस्य युद्धिरपि शुद्धगुणं विभत्ति । लच्या परोपकरणे नियतं पयोदं क्षाराप्यहो! परिणता मधुराम्बुधारा ॥१॥ श्रीचन्द्रशेखरद्विवेदिनः कि वस्तु दोषसहितं सगुणं किमस्ति सान्निध्यमेव गुणदायकमन मन्ये । सिन्धोपंतो जलधरावलिलाल्यमाना क्षाराप्यहो! परिणता मधुराम्बुधारा ॥१॥ श्रीब्रह्मानन्दपाण्डेयस्य स्वातीजलं फणिवरस्य मुखे निषिक्तं सजायते विपममेव विषं जगत्याम् । शुक्तौ प्रयाति मणितां नियतिप्रभावात् क्षाराप्यहो। परिणता मधुराम्बुधारा ॥१॥ श्रीरामभरोसेशास्त्रिणः आश्रित्य सम्जनसमाजविचारराजि मूढो भवेद् यदि बुधो नहिं तत्र चित्रम् । किन श्रुतं जलनिर्जलदाहोता क्षाराप्यहो! परिणता मधुराम्बुधारा ॥१॥ श्रीसूर्यप्रसादमिश्रस्य नव स्थिरं जगति किञ्चन चार्वचार सम्पर्क एव हि सतां गुणमातनोति । पायोनियरगिता विगुणापि मेघे क्षाराप्यहो! परिणता मधुराम्बुधारा ॥१॥ श्रीवेदमणिमिश्रस्य वृत विपत्तिकरमप्यनिशं जगत्यां काव्ये निवद्धमतुलं सुखमेव सूते । नाणि कि जलधरैरनुगृह्यमाणा क्षाराप्यहो! परिणता मधुराम्बुधारा ॥१॥ थोरतिनायझाशमणः ११. खेलतु कल्लोलावलिलोलकूजितमिलत्कादम्बकेलिस्थिते कान्ताचारकटाक्षकोतुककलाकाव्ये कदम्बालये। फालिन्दीकमनीयफुल्लपुलिने क्रीडाकलाकोविदा काली कापि पिकालिकालिकसखी सा लाकृतिः खेलतु ॥१॥ श्रीबटुकनाथशास्त्रिखिस्तेमहाशयस्य . द्वितीयोऽनुबन्धः १२. चन्द्रोदये नृत्यति चक्रवाकी त्रिलोचनस्याद्भुतभालचन्द्रात् फाशीपुरे ध्वस्ततम.समूहे । विद्वन्मुखाजें विकचे हि वाणी चन्द्रोदये नृत्यति चक्रवाकी॥ श्रीरामरूपपाठकस्य १३. चन्द्रोदये रोदिति चक्रवाकी कामाग्नितप्ता नवयौवनाढया प्राणप्रियान्वेषणमुरयकार्या । पतिव्रता प्रोपितभर्तृकेव चन्द्रोदये रोदिति चक्रवाकी ॥१॥ श्रीरामरूपपाठकस्थ १४. चेतश्चमत्कृतिकरी प्रसरोसरीतु तल्पे प्रिया शशिमुखो वनिता नवीना गोष्ठ्या सता रसवती कविता नवीना । मद्भारते विनयिनां करवालशक्तिश्चेतश्चमत्कृतिकरी प्रसरीसरीतु ॥१॥ 1 वीणाकरा स्मितमुखी जनतापहीं चन्द्रोज्ज्वला सुमतिदा धृतमाध्यमाला। श्रीशारदा फविनुता कलहंसयाना चेतश्चमत्कृतिकरी प्रसरीसरीतु ॥२॥ श्रीरामरूपपाठकस्य वृन्दारकेशशिरसोऽपि विकम्पहेतुरानन्दसिन्धुरससीकरसिंक्तदेहा । मूलं मुदः सहृदयस्य कवीन्द्रसूक्तिश्चेतश्चमत्कृतिकरी प्रसरीसरीतु ॥१॥ धीरतिनायझाशर्मणः १५. जीवनं भारभूतम् मन्दं मन्दं नदति मुदिरे मोदमाना मयूरा नृत्यारम्भवनपरिसरे स्वागतं व्याहरन्ति । लोकान् वाचा मधुरसमुचा मार्चयन्ति क्षणं ये तेषामोर्ध्याकलुपितगिरां "जीवनं भारभूतम्" ॥१॥ कालव्यालो दशति तरुणान् निघृणान् दीर्घमायु- निन्दन्त्यन्य विकलकरणाः पूरुषा जोणेदेहा. । सस्यं शुष्यत्यनुदिनमितश्चान्यतो वारिपूरः फ्रूरः कालो नति बहुधा “जीवनंभारभूतम्" ॥२॥ येपामन्तःकरणसरणिर्योतरागानुषङ्गा गङ्गाम्भोभिश्चिरपरिचयः सन्ततं साधुसङ्गः । सौजन्यश्रीललितवपुपामोदृशां भासते कि कालेऽप्यस्मिन् मलिनचरिते "जीयनं भारभूतम्" ॥३॥ प्राकपुण्यौघाद् गुणवति कुले जन्म लब्ध्वाऽय हृद्या विद्यामुच्चः पदमपि न ये त्यागलेशं भजन्ते । पणकगणनव्याकुलानाममोषां तृष्णादासीमुपितमनसां "जीयनं भारभूतम्" ॥४॥ खिस्तेथीवटुकनाथशास्त्रिणः प्रातः-प्रातः , चित्रकाध्यकौतुकम् १६. तीरे तीरे तरौ तरी कविताकर्मदक्षाणां कयीनां कल्पना नवा । नवा नित्यमहो याति तीरे तीरे तरी तरी ॥१॥ धौग्रह्मानन्दपाण्डेयस्य १७. तैजसी न पुनरस्तु वैतसी है दयाजलनिधे रघूत्तम देहि मे घरमम मनोरयम् ।। रामरूपप्रकृतिनिरन्तरं तैजसी न पुनरस्तु वैवसी ॥१॥ पीरामहपपाठकस्य १८. दमयन्ती दमयन्त्यसुरारिवन्दना जनयन्ती निषधेन्द्रमन्मयम् ॥ रमयन्त्यधिक पति स्वकं दमयन्ती मम मानसे स्थिता ॥१॥ पं० श्रीयासुदेवशास्त्रिणः १६. घावन्ति कस्यां दिशि कामेनोपहतं मनो मलिनताकान्ता मतिः श्रीहंता लक्ष्यं क्वापि न लक्ष्यते श्रुतिहिता सुप्ता क्वचिद् भारती। अन्येषामनुकृत्य कृत्पमधुना विस्मृत्य मार्ग निर्ज स्वच्छन्दा मुखराः पिशाचहतका धावन्ति कस्यां दिशि ॥ थोलक्ष्मीचन्द्र मिश्रस्य २०. न कालिदासादपरस्य वाणी रसेन पूर्णा सरसीव रम्या नवं नवं भावमुपाहरन्ती। स्निग्धा मनोजा तरणीव हृद्या न कालिदासादपरस्य वाणी ॥१॥ प्रसादमाधुयंयुतर्यचोभिमनो जनानां प्रसभं हरन्ती। सुचारुहासा कमनीयवर्णा न कालिदासादपरस्य वाणी ॥२॥ पस्पाः पदानां रचना श्रुतैव चमत्कृति कामपि सन्तनोति । स्वान्ते कवीनामय भावुकानां न कालिदासादपरस्य वाणी ॥३॥ समपंयन्ती मनसाधिगम्यं ब्रह्मप्रमोदस्य समानहर्पम् । श्लेषण नित्यं रमणीव बाला न कालिदासादपरस्य वाणी ॥४॥ सन्दर्शयन्ती बहुभावभङ्गीनटी प्रगल्भव सुरम्यरङ्गे। सम्प्रीणयन्ती सकलान् रसज्ञान् न कालिदासादपरस्य वाणी ॥५॥ सम्मोहमन्ती रसिकान् सुविज्ञान् सन्धारितः सुन्दरदिग्यवेषः । नटी विदग्धव कलाप्रवीणा न कालिदासादपरस्य वाणी ॥६॥ सन्तर्पयन्ती चपलानि यूनां मनासि भावेन रसाप्लुतेन । कटाक्षभारेण विमूच्र्छयन्ती दिव्याङ्गनेवातुलनीयशोभा ॥७॥ प्रसादयन्ती प्रियखिन्नचित्तं गुणमहर्दोपनिवारणश्च । सम्वर्धयन्ती बहुरागर्वाद्ध न कालिदासादपरस्य वाणी ॥८॥ श्रीरामकुबेरमालवीयस्य

।
द्वितीयोऽनुबन्धः
२१. नरि नरि विजया वस्तुतः साविरस्तु
आलोला कुन्तलाली गलमनुगलितां व्या घम्मिल्ललीलां
म्याधुन्वानं सटाग्रं मृगपतिमनिशं तीव्रयन्ती महोगा।
मुञ्चन्ती चन्द्रहासं खलबलनिकरे सरिभं मृद्नती द्राक्
श्रीशक्तिभरतेऽस्मिन् नरि नरि विजया वस्तुतः साविरस्तु ॥१॥
श्रीमन्महेश्वरानन्दस्वामिनाम्
२२. नारी नदी बुधजनैरवगाहनीया
चन्द्रोज्ज्वला कुमुदभा स्तनचक्रयाका गन्धाढ्यपद्मवदना स्मितविद्रुमोष्ठी।
सम्पूर्णतापशमनी सरसा सुमध्या नारी नदी बुधजनैरवगाहनीया ॥ ॥
श्रीरामरूपपाठकस्य
२३. पावको हिमशीतला
सीतादेव्याः प्रभावेण लडा दग्धा महापुरी।
हनूमतो महाकाय पावको हिमशीतलः ॥१॥
रटती रामरामेति प्रह्लादस्य महात्मनः ।
थोनसिंहप्रभावेण पावको हिमशीतलः ॥२॥
श्रीरामरूपपाठकस्प
२४. पाण्डवं पण्डमेव
पूते शैलेन्द्रकीले तपसि घृतहृदः कौरवान् हन्तुकामाद
एकान्ते कान्तरूपा विफलमुपगते फाल्गुनारकोटियत्ने ।
स्वर्वेश्या कोमलाङ्गी स्मरशरदलिता चोवंशीदं जगाद
गाण्डीवप्रन्यिगण्डस्थलमपि गणये पाण्डवं पण्डमेव ॥१॥
मामहत्पनेपरणपिघल्पाल एम्पतिस्प हृदेच्छा
कर्णास्त्रः पीडिताङ्गो न तु हतमघुना कर्णमाकर्ण्य पार्याद् ।
निन्दन् गाण्डीवचापं मधुरिपुनिकटे धर्म एतज्जगाद
गाण्डीवग्रन्थिगण्डस्थलमपि मणये पाण्डवं पण्डमेव ॥२॥
चक्रव्यहास्ययुद्धे निधनमुपगते वीरपुत्रेऽभिमन्या.
वस्तं सूर्य विदित्वा हुतवहवपुपि स्वं वपु)तुकामम् ।
पार्थ दृष्ट्वा विशोको कुरुकुलकुमतिर्वाक्यमेतज्जगाद
गाण्डीवप्रन्यिगण्डस्थलमपि गणये पाण्डवं पण्डमेव ॥३॥
स्वति कृष्णचन्द्रे निजजनबलदे सर्वसौभाग्यमूले
ह्याभोरर्दष्टचितर्यदुकुलवनिता आता मार्ग एव ।
श्रुत्वेदं निन्द्यवाक्यं निजसहजमुखाद् धर्म एतज्जगाद
गाण्डीवप्रन्यिगण्डस्थलमपि गणये पाण्डवं पण्डमेव ॥४॥

चिरकाव्यकौतुफम् तिष्ठत्यग्रे शिलण्डी निजनिधनकरः स्यन्दने फाल्गुनस्य ह्येतदृष्ट्वा प्रवीरो विपतरपनुर्यासरे शम्भुसंख्ये । गडापुत्रो महात्मा घृतहरिचरणो भीम एतज्जगाद गाण्डीवान्यिाण्डस्थलमपि गणय पाण्डवं पण्डमेव ॥५॥ श्रीरामरूपपाठफस्य २५. पिपीलिका चुम्बति चन्द्रबिम्बम् त्वदास्पचन्द्रे हरिणायताक्षिक्ष श्यामायमानास्तिलकाग्निरोक्ष्य । सजायते मे हृदय विचारः पिपीलिका चुम्नति चन्द्रबिम्बम् ॥१॥ इन्दीघरं नेत्रयुगं सरस्या धूमाकुरः कामदयानले किम् ? । शवालमेवाम्बुनिधौ रचेः किं पिपीलिका चुम्बति चन्द्रबिम्बम् ॥२॥ शवालमिभेम्वनि राजमार्ग समुज्ज्वलेऽस्मिन् प्रतिविम्बितेन्दो। संवीक्ष्यमाणे कविभिनिरुक्तं पिपीलिका चुम्नति चन्द्रविम्यम् ॥३॥ वंज्ञानिकश्चन्द्रमनुप्रयातुं दिने दिने यत्कुफ्ते प्रयासम् । श्रुत्वा जनास्तत् प्रहसन्ति सर्वे पिपीलिका चुम्बति चन्द्रविम्बम् ॥४॥ श्री रामकुबेरमालवीयस्य प्रोत्तुङ्गों तुहिनाचलस्य जनं समालोक्य घरन्तमूर्ध्वम् । जल्पन्ति सर्वे वसुधास्थिता ये पिपीलिका चुम्बति चन्द्रबिम्बम् ॥१॥ श्रीरामायणदिवेदिनः सतीवियोगेन विपण्णचेतसा शम्भो. शापानस्य हिमालये गिरी। पिपासितोष्टा हि सुपाभिशद्धया पिपीलिका चुम्बति चन्द्रबिम्बम् ॥१॥ भोगणपतिशास्त्रिणः २६. पूपा विभृपा दिवः लोकध्वान्तहरः सदा सुखकरः प्राणिप्रबोधप्रदः काया इमार शिफ्फारो रुपमा इस शोप्ततिः। इन्द्राण्या इव पासवो मदफरो महा महोराडिव शा इव चन्द्रमा हितकरः पूपा विभूपा दिवः ॥१॥ श्रीरामरूपपाठकस्य भार्या पुत्रवती च शीलनिलया गेहत्य, योषा पुन- दोषायाः, प्रभुता नयस्य, विनयः सदशमुक्तामः। कोति. सत्पुरुषस्य, संपमवतो पैराग्यवृद्धिः परा नेरुज्यं यपुपो, नृणां सुजनता, पूषा विभूषा दिवः ॥१॥ पुंसः सज्जनता, कुलस्य विमलाचारः सुतो, वाग्मिता वैदुष्यस्य, पतिव्रतात्वमनघं सीमन्तिनीनां सदा । विद्याया विनयो, नयस्य नितरां शक्तिः समृद्धिः स्थिरा सन्मनी महिणा, भुवो नरपतिः, पूषा विभूपा दियः ॥२॥ श्रीरतिनायनाशर्मणः - द्वितीयोऽनुबन्धः २७. बलीयसी केवलमीश्वरेच्छा समाहुते तीर्थजले समन्तात् सर्वेषु कार्येषु सुसज्जिते । दातास्मि राज्यं गहनं ददामि बलीयसी केवलमीश्वरेच्छा ॥१॥ श्रीरामरूपपाठकस्य २८, भवतु भूतये भारती स्फटिकमालिनी हेमकच्छपी धवलवस्त्रभृद् हस्तपुस्तिका । फविवराचिंता हंस-दाहिनी भवतु भूतये भारती सदा ॥१॥ स्मितसुधाप्रभा भक्ततापहृत् मयुरभाषिणी कोकिलस्वरा । निखिलदर्शिका खञ्जनेक्षणा भवतु भूतये भारती सदा ॥२॥ मुखसुधाकराद् भक्तहुन्नभस्तिमिरनाशकृत्पूर्णिमा सुभा । कुमुदभूषणा शर्वरी यया भवतु भूतये भारती तथा ॥३॥ सकलकामदा कामधेनुका परमपावनी मुक्तिदायिनी। स्वजनपालिनी काशिका यया भवतु भूतये भारती तथा ॥४॥ पतितपावनी जह्वजा यया शमनभीतिहृद् भानुजा यथा । शिवखनिनंदी नर्मदा यया भवतु भूतये भारती तथा ॥५॥ श्रीरामरुपपाठकस्य २६. भारती जयति हृदयसरोवरतोरे सरभसकेलीकलाविलासमासना। कलहसीव कविना स्मेरमुखी भारती जयति ॥१॥ निर्मलशशधरवदना ज्योत्सनास्मितसण्डिताखिलध्वान्ता । विबुधकुलस्पृहणीया श्रीरिव भारती जयति ॥२॥ श्रीगोपीनायटण्डनस्य श्वेताम्बुजासनस्या सुविमलवसना सुपूजिता देवः । रमयन्ती कविचेतः स्मितवदना भारती जयति ॥१॥ विज्ञानकशरीरा विद्वन्मानसविचारिहसस्या । सहृदयमनोऽभिरामा नतसुखदा भारती जयति ॥२॥ श्रीरामायणद्विवेविन यत्र मयूखरिन्दुः वर्षयग्नि हिमायते च रविः । नुत्यति नटीव नियतिर्यनासौ भारती जयति ॥१॥ सौरभलुब्धान् भ्रमरान् सितयन्ती दन्तकान्तिपूरेण । कविताकाननकुञ्ज विहरन्ती भारती जयति ॥२॥ श्रीचन्द्रशेखरद्विवेदिनः . चित्रकाय्यकौतुकम् पंकजवदना पंकजसदना मदनारिणापि संसेच्या। मतितिमिरभानुकान्तिः फरणार्दा भारती जयति ॥१॥ विकसितसरसिजसदना सस्मितवदना सितांशुचारुमुसी। कविवृन्दकामधेनुः सुरवन्द्या भारती जयति ॥२॥ तिरयति तिमिरं दृष्टः प्रकाशयत्यजसा परं ज्योतिः। प्रजाजनदा फाचित् शलाकिफा भारती जयवि ॥३॥ श्रीवटकनाथशास्त्रिखिस्तेमहाशयस्य प्रमहति कविता-पूरो यस्पास्तिग्यिलोकनेतेय । श्वेताम्बुजस्थिता सा कविवन्द्या भारती जयति ॥१॥ श्रीचन्द्रशेखरद्विवेदिनः अशानध्यान्तहरा सुरमुनिवन्द्या सरोजमध्यस्ता। कुन्देन्दुशुभ्रसुषमा स्मितवदना भारती जयति ॥१॥ श्रीसूर्यप्रसादमिनस्य शब्दार्थों स्फुरयन्ती मनसि रादा मे स्थिता जगद्धात्री। अन्तध्वन्तिनियन्त्री नित्यं सा भारती जयति ॥१॥ सा भारती जयति या कविवृन्दै सुसेविता नित्यम् । तिरयन्त्यन्तन्तिं सरसिजवदना मुदं ना नयतु ॥२॥ श्रीब्रह्मानन्दपाण्डेयस्य कविसूर्यकान्तकान्तिप्रतिभा-संगाद्विकासमापन्ना रससरिति संप्रजाता सरोजिनी भारती जयति ॥१॥ पं० धीरामकुबेरमालवीयस्य ३०. भूरियं भूरिभाग्या मुयिक्तिरघुवंशान् मेघदूताद् वरिष्ठात् परममधुरभावात् सम्भवाड्वात् कुमारात् । सकलसुजनपाठ्यात् कालिदासस्य काव्यान्- मिलितसकललक्ष्मीर् भूरियं भूरिभाग्या ॥१॥ वाराणस्यां बहुगुणखनी जाह्नवीभूषितायां गोष्ठीवक्षरमृतवचनः सोद्यमदोषशून्यः । विश्छा सरसकवितामालिकाकण्ठभूपैः सम्पूर्णश्रीसुगुणसहिता भूरियं भूरिभाग्या ॥२॥ रोतेयुक्तान नूतनात्सुशब्दात् सद्भावाढ्यात् सद्रसाद् भूषणाभात् । पादन्यासात् कालिदासस्य वाण्याः सम्पूर्णश्रीभूरियं भूरिभाग्या ॥३॥ वाराणस्या विश्वनाथस्य पुऱ्या विद्वद्वन्दः सर्वशास्त्रप्रवीणः । विद्यापूणे. शिष्यवर्गरंगः सम्पूर्णश्रीर् भूरियं भूरिभाग्या ॥४॥ श्रीरामरूपपाठकस्य - १३७ न बलं द्वितीयोऽनुबन्धः ३१. मशकदशनमध्ये दन्तिनः सञ्चरन्ति पिबति चलकनीतं यन कश्चित् समुद्रं श्रवणकुहरतश्चेत् कोऽपि गङ्गां जहाति । वपमपि कथयामस्तत्र निःशमैवं मशकदशनमध्ये दन्तिनः सञ्चरन्ति ।। श्रीलक्ष्मीचन्द्रमिश्रस्य ३२. मृगात् सिंहः पलायते ननु व्यायामसातत्यं सम्पर्धेत पलायते । हृष्टपुष्टात् कृशो जीर्णो मृगात् सिंहः पलायते ॥१॥ लमित्याहुः, धर्यम तनोबलम् । घोरात स्थिराशपाद् भीरमगात् सिंहः पलायते ॥२॥ यदि सत्ये मतिधर्म, निश्चयस्य बलं यदि । तन्तुना बध्यते नागो, मृगात् सिंहः पलायते ॥ पं० श्रीवटुकनायशास्त्रिखिस्तेमहाशयस्य आगलानुमिनामद्य भारते लब्धजन्मनाम् । चाकचिक्येन पाश्चात्य-साहित्यस्य तथाऽधुना ॥१॥ भारते वाडमयं भीतं, पदि त्वं स्वीकरोपि चेत् । तहि नूनमिदं सत्यं, मृगात् सिंहः पलायते ॥२॥ जरासन्धं पुरा दृष्ट्वा यदा कृष्णः पलायितः । तदारम्य प्रवादोऽयं, मृगात् सिंहः पलायते ॥३॥ मेघनादस्य ब्रह्मास्त्रमवलोक्य पुरा बलो। वायुपुत्रोऽपि भीतो यन मृगात् सिंहः पलायते ॥४॥ कुरङ्गाक्षीकटाक्षेण यतिसिंहोऽपि नारदः । पलायितः स्वर्भागाद् यन् मृगात् सिंहः पलायते ॥५॥ विभेत्यल्पश्रुताद् वेदो गुरुमूर्ष-कुशिष्यतः । पिपीलिकाया हस्ती चेन् मृगात् सिंहः पलायते ॥६॥ श्रीएकेश्वरप्रसाद यानिकवेः प्रभावेण तपस्याया, आश्रमेषु महात्मनाम् । दृश्यते फेलिवेलापा, भृगात् सिंहः पलायते ॥ धोगोरखप्रसादपाण्डेयस्य उद्दीपितोऽप्रिसंशाव्या, यशाश्वरक्षकान् प्रति। लवो धोरः समीपस्थान, मृगात् सिंहः पलायते ॥१॥ स्ववेध्यं हतमन्येन दृष्ट्वा युद्धो धनञ्जयः । व्यापवेषं प्रति शिवं मृगात् सिंहः पलायते ॥२॥ धौरामायणद्विवेदिनः . १८ १३८ चित्रकाम्यकौतुकम् यद्युच्यते त्वया तात शशशृङ्गं भवत्यहो । तहि स्वीक्रियतां साधो मृगात् सिंहः पलायते ॥१॥ सैनिकाच्चीनदेशीयाद् भारतीयो विभेति नो। कुत्रचितिक स्वया दृष्टं मृगात् सिंहः पलायते ॥२॥ शाखामृगवरेण्याद् पल्लंकायां समराङ्गणे । बिभेति राक्षसव्याघ्रो मृगात् सिंहः पलायते ॥३॥ पुरुषो बलवान्नव फालो हि बलवान्मतः । पवचिद्विषं सुधा जातु मृगात् सिंहः पलायते ॥४॥ मगः पलायते सिंहाच्छ्यैनात्पक्षी पलायते । भ्रान्त्या श्यनो द्विजाच्चंव मृगात् सिंहः पलायते ॥५॥ भुक्त्वा संतप्तहृदयो नाहारं कुरुते पुनः। भुक्तः संतुष्टहृदयो मृगात् सिंहः पलायते ॥६॥ स्वबालसदृशं मौग्ध्यं वीक्ष्य सिद्मा दयाईया। वघान्निवारितो बालो मृगात् सिंहः पलायते ॥७॥ सिंही स्वकामिनी दृष्ट्वा कामसंवेगपीडितः । वधायं यतमानोऽपि मृगात सिंहः पलायते ॥८॥ पावरक्षिमृगो यूनां फर्टिसिंहस्तु पर ते। पलायते महञ्चित्र मृगात् सिंहः पलायते ॥९॥ मृगः पलायते सिहान्मृगात् सिंहः पलायते। उभी मृपा प्रिये तेरे सुखेन वसतिद्वयोः ॥१०॥ महाह्नि महतामेवोपरि दयिते बलम् । गजराज समुद्वीक्ष्य, मृगात् सिंहः पलायते ॥११॥ कांचनं हरिणं घर्तुभन्यायात्स्वकरेण सः । बिभेति यतिसिंहोऽपि, मृगात् सिंह पलायते ॥१२॥ बुभुक्षोद्गतनिद्रः सन् मृगयथं प्रविश्य सः। भुक्त्वा मृगं ततः प्रोतो मृगात् सिंहः पलायते ॥१॥ दरीमुखात्समुत्प्लुत्य संवेगेन मुहुर्मुहुः । मृगान्मृगं मृगं भोक्तुं मृगात् सिंहः पलायते ॥२॥ महासत्त्ववतो जन्तोः क्रिया हि बलवत्तरा। अतिशीघ्रं जवाधिक्यान् मृगात् सिंहः पलायते ॥३॥ समानशीलरूपेषु सख्यं दृढतरं सदा। मंत्रों कामयमानाद्धि मृगात् सिंहः पलायते ॥४॥ भक्ष्यरूपपदार्याद्धि न हि कोऽपि पलायते । नान्नात्पलायते ना न मृगात् सिंहः पलायते ॥५॥ ।

द्वितीयोऽनुबन्पः स्वयं हत्वा तु कामो हि जीवन्तं प्राणिनं सदा । स्वयमेव मृतात्क्षुद्रान्मृगात् सिंहः पलायते ॥६॥ धनु. संहितवाणालिधानुष्कं वीक्ष्य संमुखम् । अयासंस्थिताधीतो मृगात् सिंहः पलायते ॥७॥ नायिकायाः कटिं दृष्ट्वा हासिहः पलायते । कथमुक्त जनलोक मृगात् सिंहः पलायते ॥८॥ शिखण्डिनं पुरो दृष्ट्वा भीष्मः शस्त्रं समत्यजत् । किंवदन्ती प्रसिद्धाऽतः मृगात् सिंहः पलायते ॥९॥ पं० रामफबेरमालयीयस्य जटाटवीभ्रमद्-गंगामृतपानमदोत्कट. । शिवस्येन्दुगताद्ध्वान्तो मृगात् सिंहः पलायते ॥१॥ साधनाकेसरालीढी दरीरामाङ्कलोलप । सदायतियंतिर्लोक-मृगात् सिंहः पलायते ।।२६ श्रीगोपीनापटपडनस्य विपायते सुधा पवापि विवस्वांश्च हिमायते । ईश्वरेच्छाबलात्ववापि मृगात् सिंहः पलायते ॥१॥ विज्ञानहरिणात् पोनाद् हतिहः पलापित । नास्ति मिथ्याप्रवादोऽयं मृगात सिंहः पलायते॥२॥ घोचन्द्रशेखरद्विवेदिन बलीयसी न सम्पत्तिः शक्तिनव यलीयसी । बुद्धिवंलीयसी विद्वन् मृगात् सिंहः पलायते ॥१॥ हरिविशिष्यते लोके हरेरिच्छा बलीयसी । अतस्तदिच्छया शक्यं मृगात् सिंहः पलायते ॥२॥ पं० श्रीब्रह्मानन्दपाण्डेयस्य कस्तूरी जापते कस्मात् को हन्ति करिणा फुलम् । कि कुर्यात् कातरो युद्ध मृगात् सिंहः पलायते ॥१॥ पोहेमराजपोडेलमहादायस्य अभिमन्युना समाकान्तं कुरुरानं पलायितम् । धीक्ष्य योम्नि जगुहाहा मृगात् सिंहः पलायते ॥१॥ मृगः पलायते सिंहाद् इत्यास्तां लोकिको क्या। हरचन्द्रस्यिताद्ध्यान्तो मृगात् सिहः पलायते ॥२॥ थीसूर्यप्रसादमियस्य पञ्चाननस्यपाणिस्याज-जरामृत्युविजितात् । पार्यत्या वाहनं सौम्यो मृगात् सिंहः पलायते ॥१॥ मृत्युञ्जयात् सुधासिक्ताच-चन्द्रमोनिवासिनः । राहुवाहो हतोत्साहो मृगात् सिंहः पलायते ॥२॥ धीरामपाठाप १४० चिनकायकोतुकम् ३३. मेरुन मे रोचते वैदेही समुवाच दोहदवती प्राणेश्वर राघव वाल्मीक्यादिमुनीश्वरै परिवृते मन्दाकिनीशोतले। याञ्छा मे प्रबला विहारकरणे सच्चित्रकूट गिरी सामीप्याकंकरप्रतप्तशिखरो मेरुन मे रोचते ॥१॥ चित्र पुष्पचयमहेन्द्रधनपा भूमि दिव रजयन् नत्यत्के किनिनादनादितवनो राधामुकुन्दप्रिय । कालिन्दीजलजातवातशिशिरो गोवर्धनो मे धन हासन्नाकंकरप्रतप्तशिखरो मेरुर्न मे रोचते ॥२॥ श्रीरामरूपपाठकस्य देवी सम्पदमुन्नयन्त्यनुपद लोकस्य सरक्षणे कल्पाणी जयतीह मानवगणे गीर्वाणवाणी चिरात् । तस्या अभ्युदयेऽन्तरायरचना तन्वन् सुरावासता सम्प्राप्तोऽपि जनप्रमोदजननो मेरुन मे रोचते ॥१॥ यो दोनोऽपि विपद्यमानजनतासेवाव्रते दीक्षितो देहेनापि विपत्पयोधिपतितोद्धाराय सञ्चेष्टते । धन्य' सर्वसमपंपप्रवणतासार स हारो भुव किन्तु स्वर्णमयोऽपि पूर्णकृपणो मेरुन मे रोचते ॥२॥ धीरतिनाथमाशर्मण ३४. यत् प्राप्य नाप्यं परम् स्वर्ग कश्चन नाम तिष्ठतु पर सम्मोहमुत्पादयन् प्रायो बुद्धिमता विवादविषयो मोक्षोऽप्यसौ तिष्ठतु । अस्माक तु मनोज्ञलोलकबरीच्छायासमासेविना- मिष्ट पानकमेकमेव मधुनो यत्प्राप्य नाप्यं परम् ॥१॥ वासप्रीतिकराग्यनेकभवनायाकाशचुम्बीनि नो दत्तानि प्रियमण्डनानि ललिता पङ्गानि नापि त्वया । किञ्चापीश्वर ! तावको सुमहती जाता कृपा मय्यहो दत पोडनशीलमेय हृदय, यत्प्राप्य नाप्यं परम् ॥२॥ सर्वस्व मनसो हुत च हृदय चट्टाकमुत्पादित साय कुत्रचना तरायबहुले देशे तया प्राप्तया । नीचे कृत्य शनदृशौ प्रमदया दृगभङ्गमामन्त्रित प्राप्त तत्क्षणमेव तन्ननु मया यत्प्राप्य नाप्यं परम् ॥३॥ श्रीजगन्नायपाठकस्य द्वितीयोऽनुवन्धः १४१ स्वर्णस्तम्भसुलम्बिता हि भुजगी दृष्टा दृशा साम्प्रतं मुग्धे मामदशत्कराद् विलुलिता स्वर्णप्रभे वेणिभृद् । दत्या चुम्बनमौषधं स्मितसुघं मां जीवय क्रोधने पुण्यं द्धि भवेत्सदाबहुविधं यत्प्राप्य नाप्यं परम् ॥१॥ वर्षावर्णनम् कालिन्दीतटिनीतटे विकसिते जाते कदम्बाकरे नृत्यं कुर्वति नीलकण्ठनिकरे सादं प्रियाभिर्मुदा । गोपीमण्डलमण्डितस्य चपला राधालताधारिणः कामद्रोहसितं स्मरामि हृदि तद् यत्प्राप्य नाप्यं परम् ॥२॥ वसन्तवर्णनम् साकेते सरयूतटे विकसिते नव्यै रसालयजे गानं कुर्वति मतकोकिलगणे साद्धं प्रियाभिर्मदा । बाचाले भ्रमराकरे मलयजे वात्याशुगे सीतया दृष्टं राममुखं स्मरामि हृदि तद् यत्प्राप्य नाप्यं परम् ॥३॥ ग्रीष्मवर्णनम् उत्फुल्लात्स्थलपोतपङ्कजवनाद् उद्धृतधूलिवजे धात्याभिः परितो विवतितगतौ खे मध्यदण्डोपमे । गङ्गामस्तकराजितं कनक छनं विलोक्याद्भुतं शम्भोस्तन्नटनं स्मरामि हृदये यत्प्राप्य नाप्यं परम् ॥३॥ श्रीरामरूपपाठकस्य ३५. यावत् समुज्जम्मते रे दन्तावल, सावलेपमतुलं वप्रक्रियाकौशलं तावत्वं परिदर्शयरिह पुरो लोकस्य संपश्यतः । साटोपोत्कटसत्कटप्रकटितोद्दामाम्बुपानच्छटां धातुं कोऽपि सटालकेसरियुवा यावत् समुज्जृम्भते ॥१॥ तावत् फोकिल, काकली न फलयेरम्भोजिनीरज मुञ्चेर्गजनमञ्जनाभ मधुप त्वं चापि सञ्चिन्तितम् । तावत् केकिफुल, स्वलास्यकुशलारम्भं न सम्भावये- नों दावानलशामको जलघरो थावत् समुज्जृाभते ॥२॥ भिन्धिच्छिन्धि विमर्दयादय जहि प्रोञ्छ क्षिणु क्षोभये- त्याध्यानोऽद्रिषु भारतीयबलिनां यावत् समुज्जृम्भते। तावन्मार्गय चीनसनिक निजप्राणावनायावनि दुर्ग या परिखां दरों प्रियतमावासोऽन्तरं पाञ्चलम् ॥३॥ थोरतिनायझामणः द्वितीयोऽनुबन्धः १४३ भ्रातर्मुञ्च मिलिन्द ! पडकजवनासङ्गं मरन्दं वने लीलाग्दोलितवल्लरीसुमनसां वृन्दे पुनः प्राप्नुयाः । तावते विनिवर्तनाऽवधिरयं बन्धादितो भानुमान् पायोजानि निमीलयन् जलनिधौ यावन्न धत्ते पदम् ॥१॥ पौराणां “परिपत्सु बान्धवजनेष्वानन्दसन्दोहद- स्नेहोदारसुहृत्कथासु गृहिणीविसम्भवार्तास्वपि। तावद्भाति सदादरो नरमणेर्दवाद् रसजातले देहोत्यक्षरनिबन्धरचना यावन्न धत्ते पदम् ॥२॥ आकृष्टजटिलः पदः कतिपयरस्यानसंस्थापित- इछन्दोबन्धनबन्धुराऽपि भणितिर्न स्यात् प्रशस्ता विदाम् । मृद्वीकामयमाधुरीसहचरी नैसर्गिको वाग्झरी विद्वन्मानसजित्वरी कविमुखे यावन्न धत्ते पदम् ॥३॥ श्रीबटुकनाथशास्त्रिखिस्तेमहाशयस्य ३७. रक्षेदक्षेमहारी हरिरमरवरैरीडितः पीडितं माम् प्रत्यक्ष निर्जराणां सकलसुरगणाध्यक्षमात्मप्रतीक्ष्य संतक्ष्याक्षुद्रवेगः क्षतवहणमदः क्षीणयक्षेशदाक्ष्यः । विशत्यक्षः क्षणेनाभजत समुचितां शिक्ष्यतां यस्य सद्दाम् रक्षेदक्षेमहारी हरिरमरवरीडितः पीडितं माम् ॥११॥ श्रीमन्महादेवशास्त्रिणाम् ३८. राष्ट्रोन्नतौ बाधकाः । बहवः परस्परमतद्वन्द्वन मोहं गताः शास्तारो धनलोलुपा धनिकता लग्नाधिके सञ्चये । लोका निरुत्साहिनः । च गता गृहे परगिरा राष्ट्रोन्नती वाधकाः॥

१४२ चित्रकाव्यकौतुफम् तावच्चीन विवेकहीन विचरेः शीताचलाभ्यन्तरे तावच्चापलमाचरैः करघृतद्विनिजास्त्रैरपि । दिग्दन्तावलदानसिन्धुलहरीसंशोषणोऽयं भणाद् गर्नन् भारतकेसरी हिमगिरो यावत् समुज्जृम्भते ॥१॥ सत्ये ख्यापयितुं बलं विजयते सत्यवन श्रेयसी- स्युन्मत्ताश्चिपिटेक्षणा हतधियस्तावत्सुखं गजय । युष्मत्सनिकरक्तबीजदनुजश्रेणो बुभुक्षातुरा जिह्वा भारतचण्डिकास्यकुहराद् "यावत् समुज्जृम्भते" ॥२॥ तावन्नूतनवञ्चनाविरचने चातुर्यमुच्चायचं माधुर्य सितशर्करासहचरं वाचामिदजीवति । सम्पम्मन्य ! निगूढकल्मएमपीकल्माषिताम्यन्तर ! त्वदुष्कर्मकलाविलासलशुनो "यावत् समुज्जृम्भते" ॥३॥ श्रीबटुकनाथशास्त्रिखिस्तेमहाशयस्य ३६. यावन्न धत्ते पदम् किं वागि, त्वरसे पलायितुमितो मच्चेतसः साम्प्रतं धैर्योत्साहविवेकबोधसुहृदः किं मां मुधा मुञ्चय । तावद् यूयमतिस्थिरं मम हृदि स्थातुं दयध्वं ध्रुवं लक्ष्मीगुणभूषणा मम पुरो यावन्न धत्ते पदम् ॥१॥ वैराग्यस्य कथाऽन्यथा, प्रवचनं ज्ञानस्य निर्षिकञ्चनं, स्वाध्यायो विधुरस्तपो बहुविधं व्यय, क्रिया निष्फला । तीयेषु भ्रमणं, धने निवसनं सर्वाणि तावन् मृषा भवितनिर्वृतिशेवधिहूं दि यावन्न पत्ते पदम् ॥२॥ आत्मानं बहु मन्यते, कुटिलया दृष्टया परान् वीक्षते तैस्तैरिङ्गितचेष्टितः प्रकु लै पाण्डित्यविज्ञापनम् । अल्पज्ञेषु विकत्यतेऽयुपजनस्तावत् सभामण्डपे कश्चित् पण्डितराज आर्यचरितो यावन्न धत्ते पदम् ॥३॥ दधा तस्य विदग्धता, रसिकता पांसूत्करे मदिता सारासारविवेचनप्रवणता पूर्ण विचूर्णीकृता। यस्य स्वच्छतमे मनस्यनुपमे केलीगृहे सुन्दरे सोत्कण्ठं कविभारती विलसितुं यावन्न पत्ते पदम् ॥४॥ आमोदमदिरं फलाभिरमलं ज्योत्स्नाभिराभासित् सौन्दर्यामृतवीचोभिविलसितं चित्रविचित्रीकृतम् । तावत् फेलिनिकेतनं न तनुते शृङ्गारसम्भावना कान्ता कापि निनादिनू पुरनुता यावन्न धत्ते पदम् ॥५॥ धीरतिनायझाशम्मंणः १४३ द्वितीयोऽनुबन्धः भ्रातर्मुञ्च मिलिन्द ! पडकजवनासङ्गं मरन्दं बने लोलान्दोलितवल्लरीसुमनसां वृन्दे पुनः प्राप्नयाः । तावत्त विनिवर्तनाऽवधिरयं बन्धादितो भानुमान पायोजानि निमीलयन् जलनिधौ यावन्न धत्ते पदम् ॥१॥ पौराणां परिपत्सु बान्धवजनेष्वानन्दसन्दोहद- स्नेहोदारसुहृत्कयासु गृहिणोविनम्भवार्तास्वपि। तावद्भाति सदादरो नरमणेर्दैवाद रसज्ञातले देहीत्यक्षरदुनिबन्धरचना यावन्न धत्ते पदम् ॥२॥ आकृष्टजटिलः पदैः कतिपयरस्थानसंस्थापित- श्छन्दोबन्धनवन्धुराऽपि भणितिर्न स्यात् प्रशस्ता विदाम् । मुद्रीकामधुमाधुरीसहचरी नैसगिको वाग्झरी विद्वन्मानसजित्वरी कविमुखे यावन्न धत्ते पदम् ॥३॥ श्रीबटुकनाथशास्त्रिखिस्तेमहाशयस्य ३७. रक्षेदक्षेमहारी हरिरमरवरीडितः पीडितं माम् प्रत्यक्ष निर्जराणा सकलसुरगणाध्यक्षमात्मप्रतीक्ष्यं संतक्ष्याक्षुद्रवेगः क्षतवहणमदः क्षीणयक्षेशदाक्ष्यः। विशत्यक्षः क्षणेनाभजत समुचितां शिक्ष्यतां यस्य सवार रक्षेदक्षेमहारी हरिरमरवरैरीडितः पीडितं माम् ॥११॥ श्रीमन्महादेवशास्त्रिणाम् ३८. राष्ट्रोन्नती वाचकाः नेतारो बहवः परस्परमतद्वन्द्वन मोहं गताः शास्तारो धनलोलुपा धनिकता लग्नाधिके सञ्चये। भोज्याच्छादनहीनदीनवदना लोका निरत्साहिनः प्राबल्यं च गता गृहे परगिरा राष्ट्रोन्नती बाधकाः॥ श्रीलक्ष्मीचन्द्रमिथस्य ३६. वधूः श्वशुरमिच्छति हिडिम्बा भीमदयिता, निदाघे धर्मपीडिता । स्तनयस्त्रं परित्यज्य, वधूः श्वशुरमिच्छति ॥ श्रीगणपतिशास्त्रिणः ४०. विन्दति सुखम् शयाना हस्तान्जे मधुरमुपधायाधरपुट हरेरास्याम्भोजप्रसृतपवनावोजिततनुः । मुहुर्मन्दं पश्यालिभिरपि. सवाहितपदा तयाप्येषा वंशी स्वपिति नहि संविन्दति सुखम् ॥१॥ धोरामवरमालयीयस्म १४४ चित्रकाध्यकौतुकम् नित्यं स्वपाठयविषयाध्ययनप्रवृत्तः पीयूपजिम्मधुरवाशुभशोलयुक्तः । नम्रो नितान्तकुशलो ध्यसनवियुक्तश् छात्रो हि विन्दति सुखं गुरुभक्तिलोनः ॥१॥ कृपाकटाक्षामतभक्ततापहृत् कृष्णाय तुभ्यं नम उद्भिरन्ति ये। सुदामतुल्याः शरणं समागताः सदर विन्दन्ति सुसं हि ते नराः॥२॥ हेमन्तवर्णनम् नवान्नपूर्णासहिते स्मितोज्ज्वले धीविश्वविद्यालयपण्डितानने । संतापहीनां नवकुन्ददन्तभांजा वीक्ष्य विन्दन्ति सुखं सरस्वतीम् ॥३॥ श्रीरामहपपाठकस्य ४१. वीणाप्रवीणमिह वस्तु ममाविरस्तु कुन्देन्दुसुन्दरवपुर्नवरत्नभूपं, श्वेताम्बरं स्मितसुपाजनतापहारि । त्रैलोक्यपूज्यचरणं फलहसयानं, वीणाप्रवीणमिह वस्तु ममाविरस्तु ॥१॥ श्रीरामरूपपाठकस्य ४२. शतचन्द्रं नभस्तलम् गुरुशापात् स्मृतिभ्रष्टो याज्ञवल्क्यः स्वमुद्धये । अपश्यच्छारदां ध्यायन् शतचन्द्रं नमस्तलम् ॥२॥ श्रीरामरूपपाठकस्य ४३. शतसूर्य नमस्तलम् गमायां ज्ञानसम्पन्नो बोधिमूले दृढासनः । अपश्यन्मुदितो युद्धः शतसूर्य नभस्तलम् ॥२॥ औरामरूपपाठकस्य ४४. शेते करी मशकपादविपादिकायाम् कि या विधातृनियमः प्रतिबध्यमानो लोके कविर्भवति काव्यकलाप्रवीणः । किं पञ्जरे हि सुखमेति हरिः सदा कि शेते करी मशकपादविपादिकायाम् ।।१।। शृङ्गं क्वचिन्जगति दृष्टमहो शशानां किं वा प्रसूननिकरो गगने प्रजातः । सत्यं त्वमेव वद किं प्रबलो मदान्धः शेते करी मशकपादविपादिकायाम् ॥२॥ विद्वत्प्रकाण्डपरिपूजितपादप लोके विराजति मयि प्रबले दिन । त्यच्चेतसोऽतितिमिरं न पलापते चेच्छेते करी मशकपादविपादिकायाम् ॥३॥ कि प्रस्तरस्तरति वारिनिधौ विशाले कि या सुवर्णहरिणः प्रथितो जगत्याम् ।, कि वोत्पतन् वियति नापि समस्ति किं वा शेते करी मशकपादविपादिकायाम् ॥४॥ श्रीरामकुबेरमालवीयस्य द्वितीयोऽनुबन्धः १४५ ४५. संस्कृतं राष्ट्रभाषा परा संस्कृतं राष्ट्रमापारभषिप्य तरा पाह्मणा येदपाठे सुसरताः । पदा संस्कृतं राष्ट्रमापाभविष्यत् सदा सत्रिया मेदिनीपासनोकाः ॥१॥ पदा संग्कृतं राष्ट्रमापामयिष्यत् सरा पंप पर्न रत्नपूर्णाः । पदा संस्कृत राष्ट्रमापारविष्यत् सवा छन्तना नंमधनुरक्ताः ॥२॥ पदा संस्कृतं राष्ट्रभाषामयिष्यत् तदा सन्तुपाया रचन्तः सुकाप्यम् । पया भोजराग्ये पटं सोमयरनं सुयेश्यन्ति हष्टाः भुतास्तन्नुयायाः ॥३॥ परा संस्कृतं राष्ट्रभाषाभविष्यत् सुनौती सुरमताः प्रजापालनेटाः । नुपालाः पादः सदा भारतेऽस्मिन् अपायं तदा रामराग्यं भवेनः ॥४॥ धीरामपपाठपस्य [युग्मकम् ] ४६. साहित्यरत्नाकर दोमेन्द्राय बनायतारचरितं सदन्तमरावतं मोरपि छ नंपपोपचरितं प्रत्यारपट्टमम् । योमाधाय गुणत्रयापिरगणां भापधिपं मुन्दरी भोपटाप गुरुम्य रामचरितं धीमालतोमापयम् ॥१॥ योगारन्तलनाटकं मणिरं पोमेघदूतं पिएं धोमामालविराग्निमित्रपयिता घोषामनु हि साम् । पोरापिरमारसंभपर धीरालिदासापिने प्रोपावाद् रमपंचामममृतं साहित्यरत्नाकरः ॥२॥ धोरामरपाठपाय ४७. हारे हरे हिमकरे मकरे करे च पाया विपूनतमसः पमुदायलटम्याः पारस सन्याय गरेपरस्य। रिनापं मनो भनि मुग्यतमं प्रमेण हारे रे दिमफरे मफरे फरे ॥ धोरमिनापान: समापरे महगुपे समजो गुराने पल्ससिते मगम रसपानि । घेतः परा पुतिना रमतो मुशिक्षित हारे हरे दिमफरे मरे फरे प॥ पीरागरसादार ४८. हिमवानय फम्पते स्वापरयुगरपारि रापो म सपि यः। गौरि पनि हिमयानन्ध फम्पते ॥ भोदामीपणमिधार

I
ग्रन्थान्तमङ्गलम्
पं० श्रीरतिनाथशर्मणः
नामापि तेऽपनयतेऽपनयप्रपञ्च दुर्वासनोल्लसितमानसवृत्तिभानाम् ।
श्रीराम, रूपमनिरूप्यरसप्रसारं वन्दे कवीन्द्रनयनान्तमद्य स. ११॥
रेखाभिरक्षितमुदश्चिततूलिकाभिः संरजितं जपति किञ्चन चारचित्रम् ।
सम्मोहनं सहृदयस्य परन्तु चित्र-काव्य सुवर्णटितं न मुदेऽस्ति फास्य ? ॥२॥
चित्रप्रपञ्चरचनाचतुरंकचुञ्चु-शिल्पेन कल्पित्तमनल्पगुणाभिरामम् । -
रूपात्मकं जगदिदं प्रसमीक्ष्य लोकः श्रीरामरूपमवलोकयतीव मुग्धः ॥३॥
व्याकर्तुमिच्छति परात्मनि जातु नाम-रूपात्मकं जगदिदं प्रकटीबभूव ।
संकल्पिते कविविधावपि काव्यसमें नामापि रूपमपि च स्फुरतीति चित्रम् ॥४॥
तेरेव वर्णनिवहे रमणीयरूपं चित्रं सुचित्रयति कारुवर कवीन्द्रः ।
यद्वीक्ष्य चेतसि चमत्कृतिमादधाना धन्या भवन्ति कृतिनोऽपि मुदं प्रपन्नाः ॥५॥
चित्रं तु भूकमपि वाञ्छितभावपूर्ण नानाविधं फथयतीव कयाप्रसङ्गम् ।
काव्यं नितान्तमुसरं ध्वनतीव किन्तु लोकोत्तरं किमपि कर्णरसायनं नः ॥६॥
या सद्गुणरखिलसंस्कृतमानसानामन्योन्यबाधनविधि तु समेघयन्ती।
दोपान हृदस्तिरयति प्रसभं रसेन कल्याणिती जयति सत्कविभारती सा ॥७॥
एकात्मतां द्रढ़यतीव समस्तदेशे या पञ्चमाञ्चितविपश्चिकयेय वाणी ।
सा प्रोणनिखिलभारतवासिनोऽद्य सबन्धुवन्धुरनिबन्धनबन्धनेन ॥८॥
सालकृतिर्गुणवतो रसभावरम्या मुाधाङ्गनेव भणितिः कविकुञ्जराणाम् ।
चित्रप्रपञ्चरचनापि समुल्लसन्तो नाद्यापि बोधयति जीवितमात्मन. किम् ?॥९॥
अध्यात्मतत्त्वसुखबोधनलब्धकोतिः प्रीतिप्रदामरपुरापककर्मलक्ष्मी ।
पूर्णोदयोन्मुखजनोन्नयनाचितश्रीः श्रीभारती जयतु सम्प्रति भारतस्य ।।१०।।
प्रेमामृतस्य कणिकापि जगत्पजलं वैरानुबन्धिवहनेन सुदग्धचित्तान् ।
आमोदयेद् यदि, कुतो न ततो लतेयं प्रेरणः प्रमोदमतु सौरभसम्भूतापि ॥११॥
लोको मङ्गलतुन्दिलो विलसतु, स्मेरानना भारती
लक्षम्याः सङ्गमुरीकरोतु, सुजनो नन्दत्वनन्दाशयः।
देवीसम्पदुदेतु, हन्त ! पिशुनो वाचंयमो जायता,
पगंन्यापितजीयनवसुमती शस्यः समुनोत्पलम् ॥१२॥

Sharma,premlata

Author
Shastri,shrivanmalidas
Title
Sharma,premlata
File name
Sharma,premlata
Text
OCR done
Citation
1965
Published
2012/10
Publisher
Varanasi.,sundarlal Jain Nepali Khapra
Language
Sanskrit
Pages
195
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
DLI number
313552
Barcode
99999990322228.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
FR4HBIixAG3
Download PDF

Sharma,premlata