·पाकृत-व्याकरणम्।
इङ्गलण्डीयभाषानुवाद सहितम्
श्री हृषीकेश शास्त्रि भट्टाचार्य
सङ्कलितम्
पञ्चनद महाविद्यालयाध्यक्षानुमत्या लवपुरसंस्कृत
पुस्तकालयाध्यक्ष लाला मेहरचन्दनामधेयस्य
साहाय्येन प्रकाशितञ्च
कलिकाता राजधान्यां कोन्स कम्पानि यन्ले
श्री केदार नाथ दत्तेन
मुद्रितम् ।
A.
PRAKRITA GRAMMAR
WITH
ENGLISH TRANSLATION
BY
PUNDIT RISHIKESH SASTRI.
PUBLISHED
LALLA MEHARCHAND, LAHORE,
CALCUTTA:
CONES AND CO., No. 307, BOW BAZAR STREET.
1883.
(All rights reserved with the Author.]

·No text on this page.

·Contents (सूचिपत्रम्) पत्र पंक्रिः विषयः साधारणनियमाः सन्धिः १ २ १५ १३ १२ २० १ लुक् अनुखारः लिङ्गविवेकः विशेष नियमाः प्रविधिः असंयुक्तव्यञ्जनलोपादयः संयुक्तव्यचनलोपादयः प्रत्ययविधान खार्थ प्रत्ययाः विशेषपदानि अव्ययं ४. १० ५४ ३ AR ७२ ७३ १९ २१ *- २ शब्द साधन विधिः शब्द रूपाणि सर्वनाम शब्दाः तिङन्त प्रकरणं धात्वादेश विधिः १२६

·No text on this page.

·शद्धि पत्र । पर्च पंक्तिः अशुद्ध . अानन्तय्यो अानन्ता " भव भवं " नय २३ न ४ putport प्रति वक्रादिव्व purport श्रुति वक्रादिवे १. २४ مو CAY ri ri ३६ ४ syllable शौदणि ३८ १ vowel शौद्धौदणि प्राप्त १६ प्राप्त २४ " स्थाने स्थान ५ पस्य फस्य " २४ इएव १२ precocding preceding do dv " ५७ ६० २५ लुम्वा लुवा दूक्ष इक्षु ॥स्था इत्यादि ॥ टः तस्या इत्यादि वट्ठो वट्टो २ o

·२३
२१ त्तट्टयो त्तट्टयो
१० in all the cases before all the case affixes
११२
१
उकारान्त
ऊकारान्त
११७
१२
१२६
१८
१३०
१५
दुबा सा
दुब्वासा
several pronouns
several
persons
स्मत्वं व्यं
स्मर्त्तव्यं
विशेष नियमननु विशेष नियमाननु
सिप
मिच
१३१
१८
१४४
२

·PREFAOE. The word kávya in Sanskrit has a more extensive signification than the word poetry in English. Our ancient authorities paid greater attention to the spirit of the composition than to its external form. The rythmical structure of composition was not considered essential to its being classed among the kávyas. Thus the author of Sahitya Darpana divides kávyas into two classes viz:-Dşisya or what is to be seen (represented on the stage) and s'ravya or what is to be heard. All dramatic poems come under the former, while epic and lyric poems are included in the latter. The Drisyakávyas or dramas are of twenty eight varieties, of which ten are called Rupakas and the rest Uparupkas. Every Dris'yakávya is composed partly in Sanskrit and partly in Prakrita. It is needless to speak here about the Sanskrit. My remarks accordingly will be confined to the Prákrita. Prákrita, according to Hemchandra is derived from prakriti “the Sanskrit.” Prákrita is common name given to all the different dialects originally derived from the Sanskrit such as the Maharastri, Saurasení &c. Modern philologists have not yet satisfactorily solved the question whether these dialects are derived directly from the Sanskrit or (through) some of its corruptions. It is contended by some that Páli was the medium through which all the Prákpita dialects came into existence others, consider it more reasonable to hold that the Prákrita dialects have been directly derived from the Sanskrita. This question has been discussed in the introduction to my Hindi Vyakarana in Bengalì, and what I have said there I need not repeat. So long as the Sanskrit speaking Aryans were confined to their favourite home of Brahmavarta, no great confusion of this language was possible. But when they began to emigrate into different parts of India the pure sanskrit Euphony became affected by the climatic and other influences of the several places to which they résorted. Thus several dialects differing from each other in minute points gradually sprang up under the common name of Prakrita. a ·(ii) >> whe The number of these dialects necessarily increased with the extension of the emigration. Thus professor Cowel in his introduction to Bararuchi's grammar says "the later gramarians include many varieties under the name (Prákrita) but most of them are probably the subtle refinements of a later age, as the older the graumarian is, the fewer we find the dialects to be, and the oldest: Varlruchi has only treated of four." Lalla Dikshita, in his commentary on Mrichchhakatika says: "केषाञ्चिन्मते चतसो भाषाः । cit, waf911, TT, TTT: 1 afa- FAT WAT TE DIRE#18 aar zira TRTS # #TAT: gaitffiat: "" *Some say there are only four varieties of the Prakrita language, viz:-the s'auras'ens, the avantika, the Práchyd and the logadhi ; according to others there are seven, as the Jlágachi, the avanti, the pra'chya, the s'aurasení, the arddha magadhi, the búhlika and the da'kshinátya. It is obvious from the above that the number of prákrita dialects increased gradually and not all at once. However we must not suppose that the different Prákrita dialects differed from the mother Sanskrit in no other way than through the necessary influence of time and place. Many such dirlects received, more or less, copious accessions of words and forms from the aboriginal and foreign languages with which they in process of time came into contact. Thus the Pra'krita dilects in Inter times came to be of three classes viz:-Tudbhava, Tatsama and Desi.* Tadbhava means one mainly and directly derived from the sanskrit ; Tatsuma means one which retains the same form and euphony as the sanskrit ; and by Desi we understand those dialects of which an aboriginal dialect forms the ground work. All Des'i dialects are called by a common name apabhrans'a. Of all the Prákrita dialects maháráshtri undoubtedly is the chief, and it is in this dialect that the beautiful works like the setubanulhat &c. are composed. † The other Prákrita dialects follow the Maharastri, तद्भवस्तत्समोदेशीत्यनेकप्राइतक्रमः" । इति दण्डी। † Ferregai #rai neredendi fag: ET36: arcatat e anferme;" far ut ·(iii) only differing from it in some minor particulars. Next in importance to the Mahárastri, we may mention the sauraseni, mágadhi, paishachi and apabhrans'a. Mágadhi again has a subdialect called the ardhamágadhi. Apaphrans'a appears to be the general name of the following dialects, viz:--nagara, upanágara, drábida (or sindhi), takka, ma'laví, pa'nchálí, kálindi gurjarí, drábidí, baitálíki, ka nchi, abhírí sávarz* &c. Hemachandra, the great grammarian of Prákrita dialects, treats of apabhrans'a only generally, but the authors of the Kalpalatiká and other grammars give separate rules for each of the different dialects that come under the term. Whether the pure Sanskrit language remained a spoken dialect for any great length of time even in its native land the Brahmavarta, seems to be open to question. But that the learned and the higher classes long continued to use it in their daily conversation and exchange of thought, may be assumed from the universal practice of the dramatists in putting the divine language into the mouth of their higher personages. It was the peculiarity of our ancient forefathers to bind every practice by rigid rules, so that even when the reality had ceased to exist no departure was allowed from the practice of dramatic representation having the sanction of ages. In the same manner, any uniformity or fanciful excellence which they thought they had discovered in a people speaking a particular dialect, came to be regarded as inherent in them forever afterwards and the work of a dramatist who ventured to violate any of such recognised principles was pronounced unfit to be considered a classic. Mark how boldly and dogmatically the author of the Sahitya Darpana regulates the application of the different Prákrita dialects in är drama. “ High born and educated persons must speak the Sanskrit and women similarly circumstanced are to speak the S'auraseni dialect. Those latter however should employ the Maharastri in their songs and The ma'gadhi is mentioned as the tongue of those who move Verses. * It will be observed that the names of the different Prákrita dialects mostly refer to different teritorial divisions.

·(iv) in the inner apartment of a king. The dialect of servants, princes, and merchants is the half Magadhi. The Prachya (eastern i.e. gaudiya is the dialect of the Vidúshaka and others, and the Abanti of the gamesters. Drávidi or the southern dialect is spoken by the soldiers and gamblers. The Sakári should be used by the left-hand brotherin-law of kings, by the Sakas and others. The Vahliki dialect belongs to the people of northern India, and the Chándalí to the Chandals and others. The Abhiri and Savarí are spoken by workers upon wood and by charcoal makers. The Pais'achi is the tongue of the Pisáchas and also of female attendants (see Sahityadarpan, chapter vi.) The different dialects of the Pra'krita are so copiously employed in the Sanskrita dramas that it is impossible to go through an ordinary work of this species of composition without a fair acquaintance with the main principles of those dialects. A comprehensive Prakrita grammar is accordingly much in request among Sanskrit Students, There already exist a good many works on the Prákrita dialects such as the Prakritaprakás'a of Vararuchi, Prakritalakshmana of Chanda, Prakrita sarvasva of Márkandeya, Prákritástadhyáyi of Hemchandra, Prakrita sanjibani of Vasantraj, Prakrita lankeswara, Prakritakalpalatika &c. Besides we find in the Prakrita sarvaswa of Markandeya names of many former grammarians, such as Sákalya, Sarata, Kahala, Bhamaha &c. whose works appear to be however 20 longer extant. Of the extant works many still lie buried in manscripts ; a few others which have been published by European scholars are inaccessible to students of moderate means. Moreover the system adopted in these works is so repulsive and unmethodical that even devoted student can only with great difficulty benefit by them. With a view to remove these difficulties from the path of the reader of Sanskrit dramas, I have ventured to compile the present prákrita grammar. In it I have adopted an entirely new system, with what success it is for the public to judge. I beg to mention that the work is mainly a compilation from almost all the extant works on the subject. I lay claim to no originality save the entirely new method of arrangement and treatment of ·() the subject. The system pursued by me may be explained in a few words: (a) Unlike the ancient grammarians, who have generally laid down rules for the different Prakrita dialects in separate chapters, I have adopted the simpler plan of treating the Maharastri or the main dialect of the Prákrita in the body of the work, showing in notes its points of difference with other dialects. (6) Instead of following the ancient authors in giving rules that are applicable only to the forms of special words, I have prefered giving a list of those words with their Sanskrit and Prakrita forms side by side. It is hoped much unprofitable trouble to the learner will be saved by this means. (c) I have given, in easy sanskrit, rules for the declension of nouns and conjugation of verbs, and like modern grammarians illustrated these rules by showing declensions of similar classes of nouns as well as the conjugation of similar classes of verbs. In order to make the work more widely useful English version of almost every sentence has been interpolated, though at the cost of making it a little too bulkey. The mighty impetus given to the study of the Sanskrit language by the direct encouragement of our Enlightened Government and the indirect encouragement afforded by the example of the German linguists, is a subject of deep congratulation and the consciousness of having endeavoured to contribute in a humble way to the attainment of a dear object, will amply repay me for the time and labour I have given to this compilation. I cannot omit to mention here that my deep obligations are due to my esteemed friend Babu S'as'ibhushan Mukerjee M. A., B. Log professor of the Government College, Lahor, who has kindly revised the work in its passage through the press and has given me valuable suggestions which while materially diminishing my labours, have rendered the work more complete than it otherwise would have been. RHISHIKESH BHATTACHARJEE,

·No text on this page.

·प्राकृत-व्याकरणम्। साधारण नियमाः। । अथ प्राकृतम्।। १ । अथशब्द अानन्तार्थोऽधिकारार्थ श्च । प्रकृतिः संस्कृतं, तब भव. तत भागतम्बा “प्राकृतम्” प्राकृते च प्रकृति, प्रत्यय, लिङ्ग, कारक, समास, संज्ञादयः संस्कृतवद्देदितव्याः । The word 'Atha' 'अर्थ' means both proximity and dependence on subsequent rules (अधिकार). Prakrita is a common name given to the dialects which sprang up or were derived from of Prakriti, the Sanskrita." There is no difference between the radical forms of words, the affixes, the genders, cases, samasas and nouns, &c. of the Sanskrita and those of the Prakrita. प्राकृतमधिक्रियते Hence prakrita dialects are to be illustrated by the following rules :- ॥ लोकादवगन्तव्यः ॥ २ । प्राकृते वर्ण-समानायो लोकादवगन्तव्यः । यथा- (१) अत्र ऋ, ऋ, स्ट, ऐ, औ इत्येतान् विहायापरे खरा विद्यन्ते । (२) ङ, ञ, श, ष, न, य, इताते व्यञ्जनवर्ण प्राकृते म सन्ति । परं वर्गसंयुक्तयो ऊँञो र्व्यवहारः क्वचिद् दृश्यते। (३) प्राकृते भिन्नवर्गीयानां वर्णानां परस्परं संयोगो न भवति। यथा त्क, पक, त, क्य; क्र, क्ल, क, क, इतरतेषां क्व इति रूपं भवति । ज, दग, म, ग्य, ग्र, र्ग, ल्ग इतेरतेषां ग्ग दूति रूपं भवति । दूतादि ; पञ्चम-वर्ण-संयोगश्चात्र विरल एव । 1 ·( 2 ) (8) 37 ETT-Tea aga ar The following are specialities of the "Prakrita' and must be known from other sources than the Sanskrita. (1) It retains all Sanskrita vowels sxcept , , , I and 57. (2) The Prakrita discards the following consonants 5, 51, 1, a, a, a, but sometimes the use of 3, 5, may be seen in their combination with letters of their own class. (3) The Prakrita avoids union of two consonants of different classes and only a few words are found with letters combined with the fifth letters of their own class. (4) No mute consonants occur in Prakrita ; all aro vocalized. दूदमपि च लोकादवगन्तव्यं यत् प्राकृते द्विवचनं चतुर्थी च न भवतः। Be known that the Prakrita has no dual number nor the dative case (the latter being replaced by the genetive.) 11 F07 111 459 Harreram afenai, starta UFCPArg: 1 Bahula '25' is a term generally meaning "variously" or "optionally.”' It must be understood that this (Bahula) is to be implied in the succeeding Sūtras, till the work is finished. ll stor grad farlait 11 8181 81 Parereferat a faceti ELIYATI See the notes on the tenth Sūtra of this chapter. Thayret atafafercier i This rule does not apply to Sáurasení or other Prakrita dialects.

·( 3 ) वृत्ती समासे, स्वराणां दीर्घ हुस्वा वहुलं भवतः । मिथः परस्परं हखस्य दीर्घा दीर्घस्य च इखः । Some times in Samasa or compound words a long vowel is converted into a short one and a short into a long as-यंतावेइ, (अन्तर्वेदी); सत्तावीसा, (सप्तविंशतिः) क्वचिन्न भवति, sometimes such. change does not take place as जुवणो, (युवतिजनः); क्वचिदिकल्पः, and in some instances it is optional as पईहरं, पदहरं (प्रतिगृह) एईसोत्तं णोत्तं (नदीशोतः); वहुमुई, वहूमुहं (बहु[५]मुखं) ; कमउरं, कमऊरं (कर्ण- पुरं); सिरोवेश्रणा, सिरवेत्रणा, (शिरोवेदना); पीपापी, पिश्रापित्रं (पीतापीत) सरोरूह, सररुहं (सरोरुह); भुश्रवत्तं, भुश्रावत्तं (भूर्जपत्र) पल्लिवदू, पल्लीव (पल्लीपति); गामणीसुश्रो, गामणिसुत्रो (ग्रामणोसुतः); अंतउरं, अंतेउरं (अन्तःपुरं) ; अक्खउहिणी, अक्खोहिणी (चौ- हिणी); ॥ पदयोः सन्धिः ॥ ५ ॥ संस्कृतोतः सर्वः सन्धिः प्राकृते पदयोर्व्यवस्थित विभाषया भवति । When two words come in immediate conjunction, all sorts of union (सन्धिः) under the rules of the Sanskrita grammar, are optional in the Prakrita ; as ददि ईसरो, दही- सरो, (दधीश्वरः); वासेसी, वास दूसो, (व्यासर्षिः) पदयोरितिकि? Note that the above rule applies to the case of immediate conjunction of two words, for there is never any union in one word, as पायो, (पादः)। ४ ·( 4 ) ॥ न युवर्णसारखे ॥ ६ । दूवर्णमा उवर्णमा चाऽखे वर्षे परे सन्धि न भवति । The letters 2 (i) and 3 (u) do not unite with vowels of different kinds as विअ, (इव) ; मदुई, (मधूनि); व्यख इति किं? Why did we say that i and u do not unite with vowels of different kind? for the union takes place with vowels of the same kind, as युजवीसः (पृथिवीशः)। ॥ एदोतो: खरे ॥ ७॥ एकार श्रीकारयोः खरे परे मन्धि न भवति । The vowels (6) ए and (o) को do not nnite with any vowel which is in immediate conjunction with them, its देवीए एत्थ (देव्याअत्र) ; एो एल्थ, (एकोऽत्र) । ॥ स्वरस्योदृ त्ते ॥ ८ ॥ व्यञ्जन-संपृक्तः खरो व्यञ्जने लुप्ते योऽवशिष्यते, स उदृत्त होच्यते स्वरस्य उदृत्ते खरे परे सन्धि न भवति । The word uduritter means here a vowel which remains alone after its inherent cosonant is elided. An udvritta vowel does not unite with any vowel coming before it, as गुहनउलनारी, (गुहक कुलनारी:);णिमाअरो, (निशाचरः); क्वचिदिकल्पः in some instances this rule is optionally applied, as सुउरिसो, सरिसो, (सुपुरुषः); क्वचित् सन्धिरेव, In some special instances the union (सन्धिः) must take place, as चक्काचो (चक्रवाकः)। ॥ त्यादेः ॥ ८ । तिवादीनां खरसा (खरे परे) मन्धि न भवति ।

·( 5 ) The vowels of the affixes ti (fa) &c., do not unite with any vowel, as होदूदूह, (भवतीह) । ॥ लुक्॥ १० । १ । खरस्य खरे परे वहुलं लुक भवति । When a vowel comes after another vowel the latter is elided optionally, as तिसीसो, तिअसईसो, (त्रिदशेशः); राउलं, राउलं (राजकुलं); तुहद्ध', तुअर्द्ध (तवार्द्ध); महद्ध महअर्द्ध (ममार्द्ध); पावडणं, पाअवडणं (पादपतन) ; कुंभारो, कुंभ- पारो (कुंभकारः); पवणुद्ध पवणोद्ध (पवणोद्धृतम्); २ मो (१) प्राकृत प्रकाशे सूत्रमिदं किमप्याधिक्यमुदहति, यथा “ सम्धा वचामज् लोपविशेषा पडलम्"। (प्रा० १स्वा४) सन्धौ बर्गमानानामचां स्थाने अविशेषा स्लोपविशेषाच वनस्ल भवति। सूचस्यास्य वां स्थान विशेषा अचां लोपविशेषाचे ति अंशयं वर्नमे, सदन सूत्रद्दयेन सुव्यक्तमस्ति, एसदध्यायान्तर्गत चतुर्थ सूचेण प्रथमांशस्य व्यक्तिरमेन च द्वितीयांशस्य। In Prakritaprakasa. we find this Sutra somewhat more comprehensive for "when vowels are in Sandhi or in a state of immediate con junction, various kinds of vowels and elisions arise." This Sutra has two parts i e (1) appearance of various kinds of vowels, (2) that of elisions ; for the first part we have the 4th Sutra of this chapter, and for thc second the present one. शौरसेन्यादौनषविधिः This rule does not apply to Sauraseni or other Prakrita dialects. (२) प्राकृत प्रकाश चात्राधिकः पाठो वर्तते यथा “ संयोगे परे सर्वच पूर्वस्याचोलोपः। When a conjunct consonant follows, it is always the first of the two meeting vowels, which is elided, as त्थि (नास्ति); सकती, (संक्रान्ति) &c., क्वचिग्नित्यं, क्वचिदन्यदेव वजलग्रहणात्। नेनान्यदपि स्ताक्षणिक कार्य भवति From the use of bahula, or 'variously' in the sutra we conclude that these changes are in some cases absolute, in others they admit of different forms ; hence when other forms are met with, they are still to be considered as provided for in this Lakshana or Sutra, प्राकृतकल्पसति .

·( 6 ) अमन, सोअल्लं (सौकुमार्य); अन्धारो, अंधारो (अन्धकारः); खन्दारो, खंदारो (स्कन्दावारः); पाश्रवीडं पावीळ (पादपीठ)। ॥ अन्य व्यञ्जनस्य ॥ ११ । शब्दानां यदन्यं व्यञ्जनं तसा लुग भवति । A final consonant is generally elided ; (exception is observed in the case of m & n which always become Anusewara). as जाव, (यावत्) ताव, (तावत् ) जसो, (यश:); महं (नभः); सरो (सरस्); (कम्मो) कर्मन् ; समासेतु वाक्य बिभतत्य- पेक्षाया मन्यत्वं मनन्त्यत्वं बा तेनहि-The finality in the contpounded words, is determined according to theirdeclension (faute:) i. e., the final consonant of the words forming a samasa is also elided ; as-सभिख, (सङ्गितुः); एअगुण: (एतगुणः) ॥ १। न दुदोः ॥ १२। अत्, उत् इतेतयोरन्यस्य व्यञ्जनस्य लुक् न भवति । कायामतःपरं “ परसंयोगस्थे डोद्रखः" संयोगे परवर्निनि एडो इखः स्यात्। एकारभ्ध इकारः, बोकारस्य उकारः ie “i (इ) and u () are substituted fore and. o respectively when a conjunct immediately follows," us मन्दी (मृगेन्द्र) । कणुप्पलं (कर्णोत्पलं)। (१) प्राकृत प्रकाशे सूवमिदमित्यमस्ति यथा “ अन्त्यस्यहलः" वृत्तिस्तभयत्र तुत्यरूपे वाधिक्यन्तु “ वेति निहत्त" मित्य तद्वचनं। In Prakritaprakaset this Sutra has a slight different form with the same meaning as--Antyasya Halah, it adds “afa faey" ie the option of the preceding Sutras ends heru. अनेन सूत्रेण प्रारतेहलन्ताः शब्दा सन्तीति ध्वनितं ।

·उत् ut is not The final t of the words (प्रत्) srat and elided a ; as-सद्धा, (श्रद्धा); उपयं (उन्नयं)। ॥ निर दुरोवा ॥ १३ । निर् दुर दूतातयोरन्य व्यञ्जनस्य वा न लुग् भवति । The final r of nir (निर) and dur (दुर) is elided optionaally, as-णिमहं, णीसहं (निस्म); दुस्सहो, दूसहो (दुस्महः) । ॥स्वरेऽन्तरश्च ॥ १४ । अन्तरोनिर्दुरश्चान्त्य व्यञ्जनस्य खरे परे लुक् न भवति। The final r of Antar (अन्तर) nir', (निर), and dur (दुर) shall not be elided if followed by a vowel ; as अन्तरप्पा, (अन्तरात्मा); णिरंतरं (निरन्तरं); दुरुत्तरं (दुरुत्तरं); १ ॥ खियामादविद्युतः ॥ १५। २ । विद्युत् शब्दवजयित्वा खियां वर्तमानस्य शब्दस्यान्य व्यञ्जनस्यात्त्व भवति ; लुगपबादः । आ (6) is substituted for the final conso- " (१) प्राकृत प्रकाशेऽन्यान्यपि लोप-विधायक-सूत्राणि दृश्यन्ते । यथा उदुम्बरे दोलीपः" (२४) In Pudumbarra du is elided as उवरं, "कलायसे यस्य बा' (३।४) In talayasa ya is optionally elided ; as कालासं, कालायर्स; भाजने जस्य" (४।४) In Bhajana ja is optionally elided as भाणं, “भाञ्चणं; यावदादिषु नस्य" (५४) In the words yavat &c., vis optionally elided as-जा, जाव ; ता, नाव ; पाराग्यो, पारावो (पारावतः) अनुत्नन्तो अनुवत्तन्तो (अनुवर्तमानः); जीयम्, जीवियम्, (जीवितं); एजं, एवं (एवम्); एज्य एव्व (एव); कुलञ्च, कुवलचं (कुवलय)। (२) प्राकृत प्रकाशे सूत्रमिदं द्विधा विभक्तमस्ति । यथा “खियामात्” (१४),“न विद्युति" (६४); Bararuchi's grammar contains two Sutras on this purport instead of one as “ striyam át” (7ch.4) and na vidyuti" (9ch.4).

·( 8 ) nant of a feminine word, except that of vidyut (faqa) The "elision" of the preceding sutras ends liere; thus, सरित्रा, (सरित्) ; पडिवत्र,, (प्रतिपत्) ; संपया (सम्पत्) ; वात्रा, (वाच् वा बाक्) ; वहुलाधिकारादिषत् पृष्टतर 'य' शुतिरपि । The option' being continued, we find in some instances that the letter ६. या is uttered as if accompanied with yc. (य) as सरिया, पडिवया, इत्यादि। ॥ रोरा ॥ १६ । खियां बर्तमानस्य रेफस्य ‘रादेशो वा भबति । आत्त्वापबादः।१। रा (ra) is substituted for a final ?' in a feminine word as सिरा, धुरा, पुरा। ॥ क्षुधो हा ॥ १७॥ क्षुत् शब्दस्यान्त व्यञ्जनस्य 'हा'ऽऽदेशोभबति । The final consonant of the word leshhut (क्षुत्) is changed into 'हा' as क्षुहा (क्षुत्) । ॥ शरदादेरत् ॥ १८।२। In the word scarat (पारत) &c. c८ (अ) is substituted for the final consonant as सरत्र, (शरत्); भिसय, भिषक् ; ॥ दिक् पावृषोः सः ॥ ९८ । ३ । एतयोरन्य व्यञ्जनस्य सो भवति । Emaikistandrakander १ सूत्रमिदं प्राकृत प्रकारे समरूपं दृश्यते। Prakrita Praakasa contains this sutra without any addition or alteration (sco 8ch.4 of Pra). र प्राकृत प्रकाशे सूत्रमिदं भिन्नार्थक मिन खरूपञ्च बने यथा In Prakritis Prakasa the corresponding sutra is of different form and teaches us entirely a different thing as "शरदो दः"d द is substitute for the tinal ta of sarat. as सरदो। & Prakrita Prakasa contains this sutra in the same formu (sce 11ch. 4.)

·.. ( 9 ) # 'sa' is substiuted for the final sibilant of dis (feat. ) and Pravrish (पावृथ्); as दिसो (दिक्); पाउसो (पारट); ॥ श्रायुरप्सरसो ब्वा ॥ २० । एतयो रन्त्यव्यञ्जनस्य सो वा भवति । Sa H is optionally substituted for the final consonant of the words diyush (आयुष्) and apsouras (अप्सरस्). As दीहाउसो, दीहाऊ, (दीर्घायुः) अच्छरसो, अच्छा, (अपसरा); ॥ मोऽनुवारः ॥ २१ । १ । अन्यमकारस्थानुखारो भवति । Anuswara (अनुखार) is substituted for final m. (म); as जलं, फलं, क्वचिदनन्त्यस्यापि In some instances m म, though not a final one becomes an anuswara optionally; as वणम्मि वर्णमि (वने); ॥वाखरे मश्च ॥ २२।२। अन्यमकारस्य खरे परेऽनुखारो वा भवति। पक्षे लुगपवादः मस्य मकारश्च ।। When a vowel immediately follows, the final m (A) becomes Anuswara optionally. If no Anuswara is substituted m remains unchanged, or in other words, Sandhi in this is allowed : as फलं आहर, case १ प्राकृत प्रकाशे सूत्रमिदं किञ्चिभिनाकारं दृश्यते यथा “ मोविन्दुः” (१२.४) A little difference is seen in the form of the corresponding sutra of Prakrita Prakasa as " mo Vinduh" (12ch.4). २ एतदपि सूत्र प्राकृत प्रकाशे भिन्नाति विद्यते यथा “ अचि मथ" The corresponding sutra of Prakritaprakasa is " Achimascha" (13cb.4). 2 ·( 10 ) फलमाहरदू, (फलमाहरति) :-बहुलाधिकारात् अन्यस्यापि व्यञ्जनस्य मकारः The option being carried on any other final consonant besides m. म, also becomes m म, as विश्वक् वीसम्; पृथक् पिहम् ; सम्यक् सम्मम् । ॥ ङ, ञ, ण नो व्यञ्जने ॥ २३ ॥ १ । ङ, ञ, ण, न इत्येतेषां स्थाने व्यञ्जने परेऽनुस्खारो भवति । Anuswara is substituted for the nasals 3, 4, z, when a consonant follows, as: -पंत्ती, (पङ्क्तिः); परंमुहो, (पराङ्- मुखः); कंचुत्रो (कञ्चुक:); वंचण (वञ्जनम्); संमुहो, (षण्मुख:); उक्कंठा, (उत्कण्ठा); कंसा, (कन्मः) अंसो, (अनशः); , ॥ वक्रादावन्तः ॥ २४ । २ बक्रादिषु यथादर्शनं प्रथमादेः स्वरस्थान्त श्रागमोरूपोऽनुखारो भवति । In the words Vakra &c., Anuswara is inserted as an augment (आगमः); as वंकं (वक्र); तंसं (वास); अंस (अश्रु); मंस .. १ प्राकृत प्रकाशे “ नजोहलि" इत्येवं सूत्रमस्ति। तत्तिस्तु नकार अकारयो- ईलिपरतो विन्दुर्भवति मकारश्च । (१४.१४) The corresponding sutra of Prakrita Prakasa teaches us that Anuswara is substituted for n 7 and n s only when a cosonant follows, and so also is m. म, as कंसो कम्सो (कंसः) वंच' बम्चनं (वश्वनं)। २ In Prakritaprakasa the corresponding sutra is "वक्रादिषु" (Pra १५.५ ४). In Prakrita-kalpa-latika, Vakradi class (वक्रादिगण) is thus enumerated वक्रन्यस, वयस्यात्र मात्र, पुच्छातिमुक्तकौ गष्टिर्मनखिनी, स्पर्मः, अतप्रतियत तथा निवसनं दर्गनञ्चव बक्रादिषबमादयः ।

·(11) .. (श्मश्रु) ; गुंठी (गृष्टिः); मंथं (मस्त); पुंच्छ (पुच्छ); गुच्छ (गुच्छ); मुंडं (मूर्द्धन्); फंमो (स्पर्श:); बुंधो (वृध्नः); कंकोडो (कर्कोटः) कुंपलं (कुद्मलं); दंसणं (दर्शन); वंणो (वर्ण:); अंसो (अश्वः); विच्छित्रो (वृश्चिकः); मंजारो (माजारः); एषु श्राद्यस्य ; वयंमो (वयस्यः); मण सिणी (मनस्विनी); मणमिला (मनःशिला); पडिसुदं (प्रतिश्रुतं); पडिसुत्रा (प्रतिश्रुत्) एष, द्वितीयस्य ; उवरिं, (उपरि); अहिमुंको (अभिमुक्तः)। ॥ त्वाखादेर्ण खोवा।। २५ । १ । त्वायाः खादीनां च यो णः सुश्च तयोरनुस्वारोऽन्ते वा भवति । १ प्राकृत प्रकाशेऽवभिन्नार्थकमेव सूनं वर्तते ; यथा “त्वजणः” (२३.१४) त्वः स्थाने जण BITTI Úna is substituted for ktwá (the affix of the indeclinable past participle) (see pra. 23ch.4) यथा घेऊण (गृहीत्वा) ; सौउण (श्रुत्वा) काऊण (कृत्वा) : दाऊण (दत्वा); कल्पलतिकामते "काजणं" इत्यादिवज वः स्थाने तुणं तृणौ स्यातां According to Kalpa-Latika except a few cases as सुणिजणं (श्रुत्वा) काजणं (कत्वा) tinam (तूणं) and tina are substituted for the affix ktwa (वा) as. घेतूर्ण, धेतूण (गृहीत्वा) ; कल्पलतिकायां निम्नलिखितानि सूत्राणि सन्ति Kalpa. Latika has the following sutras " उधाणः कापि वक्तव्यः" यथा घेउयाण (ग्टहीत्वा) ; सोउधाण (श्रुत्वा); "क्तवतोर्वतोर्वन्तः" । क्तवत् प्रत्यये वतः स्थाने वन्तःस्यात् । Bantah (वन्तः) is substituted for bat (वत्) of the afix letabat (क्तवत्) as कचवन्तो, (कृतवान्); गमवन्तो (मत- . in बान्); शौरसेन्यां "त्वः स्थाने इच दूणौ स्थाता" In Sauraseni dialectiya (इय) and dina (दूण) are substituted for the affix itwa (वा) as भविय, भोदूण (भत्वा); पैशायान्तु au: ena" Paisáchi tuna is substituted for ktwá () as तूण, (गत्वा);

·।
( 12 )
Ņ u and su g of the affixes ktwá (HT) and swadi
(खादि-सु,यौ &c.) have optionally Anuswara on their top ;
as-त्वा-काऊण, काऊण, (कृत्वा); खादि-वच्छण, वच्छण
(वृक्षण) ; वच्छ सुं वच्छ सु (वृक्षेषु);
॥ विंशत्यादेर्लुक् ॥ २६ । १ ।
विंशत्यादीनामनुखारस्थ लुगभवति ।
The Anuswara (31GETE) of vinsati &c. is elided as
वीशा, (विंशतिः); तीसा (त्रिंशत्); सक्त्रं (संस्कृत) ; सकारो (संस्कारः);
सत्तु अं (संस्तुतं);
॥ मांसादेवा ॥ २७ ।
मांसादीनामनुखारस्य लुग वा भवति ।
In such words as Mansa HIF &c. the use of Anuswara
अनुखार is optional as मासं, मंसं (मांस); मासलं, मंसलं (मांसलं);
कासं, कसं (कास) ; पास, पंसू (पांसु); कह, कहं (कथं); एव एवं
(एवं); णण, णू ण (नून); कि, किं (किम् ); दुआणि, इत्रणीं
दाणि, दाणि (इदानी); समुई, संमुहं (सम्मुख) ; किसुत्रं, किंसु
(किंशक); सीहो, सिंघो (सिंहः);
..
१ कल्पलतिकायां सूत्रस्थास्यैवं रूपमस्ति In kalpaltutika the corresponding
sutra is as follows “ लुग्विन्दो विशति समेषु दीयादे:” The Annusvart
uger of such words as vinsati and the like, is elided and the initial
vowels become long ; वीसई, वीसा &c., (विंशतिः); वामनाचार्य स्य मते केवल
संस्कत, संस्कार, संस्खत शब्देष नित्यमनुखार लोपः।

·( 13 ) ॥ वर्गऽन्त्यो वा ॥ २८।१। अनुखारस्य वर्गे परे त यैव वर्गस्यान्यो वा भवति । When any consonant of the five classes (वर्ग) immediately follows, Anuswara may optionally become the nasal of the class to which the letter belongs, as-पंको, पङ्को (पङ्कः); कञ्चुओ, कंचुत्रो (कञ्चुकः); संका, सङ्का (शङ्का); संखो सङ्खो (शङ्ख:); सतर, सन्तरद् (सन्तरति); वर्ग इतिकिं Why do we use the word Barga in the sutra ? for in other cases Anusvāra is not alterable; as किंसुत्रो, (किंशकः)। ॥ लिङ्गविवेकः ॥ ॥ प्रावृट शरत्तरुण्यः पुंसि ॥ २८ । २ । प्रावृट् , शरत्, तरुणि इत्येताः शब्दाः पुंसि प्रयोक्तव्याः । The words právrish, sarad, and taruni although feminine are to be used in the masculine gender only, as पाउसो (प्रावृट); सरो (शरत्); तरुणो (तरुणिः); १ In Prakritaprakasa this sutra is more comprehensive. as “ययि- नदान्तः” (२७.१४) ie when any cosonant immediately follows except h (ह) and the sibilants, Anuswara may optionally be the nassal of the class to which the letter belongs. २ प्राकृत प्रकाशे, कल्पलतिकायाञ्च सूचयमेवं वर्तते Prakritaprakasa. and kalpalatika contain these two sutras as. न सान्त प्रावृट शरदः पुसि" (Pra. 18.ch4). "न शिरो नभसी" (Pra. 19.ch4). re ·. ( 14 ) ॥ नसामदामशिरो नमः ॥ ३० । १ । दामन्, शिरस्, नभस्, वर्जितं सकारान्तं नकारन्तञ्च शब्दरूपं पुंसि प्रयोक्तव्यम्। Nouns ending in n and s except Daman (ETHT), Siras, (free), and Nabhas (THE_), are to be used in the Masculine gender only the final n and s being elided (see sutra 10). सान्तः-जसो (यशम्) ; पत्रो (पयस् ); तमो (तमस् ); तेश्रो (तेजस्) ; मरो (सरस्); नान्तः जम्मो (जन्मन् ) नम्मो (नर्मन्); कम्मो (कर्मन्); वम्मो (वर्मन्); अदाम, शिरो नभ इतिकिं ? Why did we except tbe words Daman, Siras, and Nabhas? examine the following दामं (दाम); शिरं (शिरः); नहं (नभः); यच्च “वत्रं (वचम् ); सुमण (सुमनस्); सम्म (शर्मन्), चम्म (चर्मन्)" इति दृश्यते तद्वहुलाधिकारात् , option being carried on, some nouns of the above mentioned classes are also found in the neuter; as वगं, सुमणं &c. ॥ वाऽक्ष्यर्थवचनाद्याः ॥ ३१ । अक्षिपाया, वचनादयश्च शब्दाः पुंसि वा प्रयोक्तव्याः । Words having the same meaning with akshi (the eye) and those belonging to the vachana class, are optionally used in the masculine gender; as अच्छी, अच्छीई (अक्षि); अंगुल्यादि पाठादक्षिशब्दः खोलिङ्गेऽपि, the word Akshi being १२९ सूचस्यतिलकं दृश्यतां Look the note on 29 sutra.

·( 15 ) enumerated among Anguli &c., is also used in the feminine gender as एसा अच्छो; चक्ख, चक्रवई' (चक्षुः); णश्रणो पत्रण (नयन); लोणो, लोणं (लोचन) १ वचनादि-वणो, वत्रण (वचन); कुलो, कुलं (कुलं); माहाप्यो माहाप्यं (माहात्म); इत्यादि। “पृष्ठाक्षि प्रश्नाः स्त्रियां वे"ति केचित् , According to some authorities the words Prishtha 98, Alshi fal, and Prasna wa are used optionally in the faminine gender; as पुट्ठी, पुट्ठ (पृष्ठं), अच्छी, अच्छं (अक्षि); पणहा, पणहो (प्रश्नः) । ॥ गुणाद्याः क्लीवे वा ॥ ३२ । गुणादयः क्लीवे वा प्रयोक्तव्याः । The words Guna (TU) &c., are optionally used in the neuter gender. गुण, गुणो (गुण:); देवं देवो (देवः); मंडलग्गं मंडलग्गो (मंडलायः); कररहं, कररुहो (कररुहः); ॥ वेमाचल्याद्याः स्त्रियाम् ॥ ३३।२। इमान्ता अञ्जल्यादयश्च शब्दा: खियां वा प्रयोक्तव्याः । Words having the affix Iman (THT) at the end and Anjali &c., are optionally used in the feminine gender, १ The following karika is found in kalpalatika कल्पलतिकायां कारि- कैषा वर्चते “ कल्यः शरदं सीवेलीवे नान्तञ्च कुण्डिनः। पुंलीयोस्तथाख्यातं नयनादि तथा परैः।" According to kalpalatika the word Rasmi (ररिम) is optionally used in the feminine gender as " रश्मिः सियां वेति वक्तव्यं" कल्पलतिका। २ कल्पलतिकायां पञ्जल्यादिस्थाने "कामीरोमसीमशब्दाः पठिताः " In this sutra kalpalatika reads the words kasmira, ushma, and síma instead of Anjali &c.,! "काश्मीररोम सीमेमनि च खियां," and does not mention of option, कसुमीरा, (काश्मीरः); अम्हा ज्या सीमा सीम;

·( 16 ) . as.-एमा गरिमा, एसो गरिमा, एमा महिमा, एसो महिमा: एसा अंजली, एसो अंजली; अंजलि, पृष्ठाऽक्षि, प्रश्न, चौर्य, निधि, विधि, रश्मि, ग्रन्थोत्यता अञ्जल्यादयः उक्तपूर्वेभ्यः पृष्ठादिन्यः शेषा उदा- हियन्ते यथा “चोरिश्रा, चोरिओ (चौये); निहो (पुंखी) (निधिः); विही (पुंस्त्री) (विधिः); गंठी पुंखी (ग्रन्थोः) ; ॥ वाहोरात् ॥ ३४ । बाहुशब्दस्य खियामाकारोऽन्तादेशो भवति । When the word Bahu q15 is used in the feminine gender, a या is substituted for its u (उ) as वाहा (वाह); स्त्रियामित्येव when used in the masculine gendler its form is Baht (वाजः)। ॥ विशेषनियमाः ॥ ॥ अतश्रोविसर्गस्य ३५। संस्कृत लक्षणोत्पन्नस्य अतःपरस्य विसर्गस्य स्थाने श्री इत्यादेशो भवति । When a visarga follows a, ó is substituted for it is सव्वत्रो (सर्व्वतः); पुरत्रो (पुरतः); अग्गो (अग्रतः); मग्गो (मार्गतः); एवं सिद्धावस्थापेक्षया It does not matter wheet her the words really ends in a or not. as भवत्रो (भवतः); भवंतो (भवन्तः); संतो (सन्तः); कुदो (कुतः) । ॥ निष्पति श्रोत्परी, माल्यस्थोव्वा ॥ ३६ । निर्, प्रति, इत्येतो माल्य शब्दे स्था धातौ च परे यथासंख्यं श्रोत् परी इत्य वं रूपौ वा भवतः। अभेदनिर्दशः सर्वादशार्थः ।

·( 17 )
O and Pari are optionally substituted for nir
and Prati when they are followed by the word málya
and the root sthi respectively, as अोमलं निम्मन्नं (निर्माल्य);
परिठ्ठा, पठ्ठा (प्रतिष्ठा); परिडिअं, पट्टि (प्रतिष्ठितं)।
॥ श्रादेः ॥ ३७।
श्रादेरित्यधिकारः क, ग, च, जेत्यादिसूत्रात् प्रागविशेषो वेदि-
तव्यः ।
By virtue of the authority (अधिकारः), Adeh ie " for
the first” is implied in all the succeeding sutras
down to the sutra "ka, ga, cha,” &c.
॥ त्यदाद्यव्ययात् तत-खरस्य लुक्॥ ३८।
त्यदादेरव्ययाच परस्य तयोरेव त्यदाद्यव्यययोरादेः खरस्य वहलं
लगभवति।
When either a pronoun of tyad class or an avyaya is
followed by a pronoun of the same class or an avyaya,
the first vowel of the latter is optionally elided ; as
अन्हेव्व, अम्हे एव्व (वयमेव); जहं, जअहं (यद्यहं)।
॥ पदादपेवा ॥ ३८ ।
पदात् परमय अपेरव्ययास्यादेलुंग वा भवति ।
The first vowel of capi (अपि) is optionally elided when
it is preceded by a word, as-तंपि, तमपि; किंपि, किमपि;
केणवि, केणावि (केनापि); कहं पि, कहमपि (कथमपि)।

·( 18 ) ॥ इतेः खरात् तश्चदिः ॥ ४ . । पदात् परस्य 'दूते'रव्ययस्थादेलुंग वा भवति। स्वरात् परश्च तकारोधिर्भवति। The first vowel of the word iti is optionally elided, when it immediately follows a word, and in the case where the preceding word ends in a vowel, the t (a) of the word iti (इति) is doubled. as-किंति, -किंति, किमिति ; जंति, यदिति; स्वरात् तहत्ति, पित्रोत्ति ; पुरिसोत्ति, (तथेति, प्रियदति, पुरुष इति)। ॥ लुप्त य र व श ष मां दीर्घः ॥ ४१ । पाकृत लक्षणवशाल्लुप्ता याद्या उपर्य धो वा येषां शकार, षकार, सकाराणां तेषां श्रादेः स्वरसा दीर्घा भवति। The preceding vowel of s' sh and s becomes long, when y, r, v, s', sh or s (as the case may be) adherent to them is elided, as tea atu (in the case where y adherent to s' is elided) (पासह पश्यति); कासवो, (कश्यपः); रलोये (when ? adherent to s is elided) वीसम (विश्राम्यति); वीसामो (विश्रामः); सफांसं (संस्पर्श:); व लोपे (where y adherent. top s is elided) आसो (अश्वः): वीसस (विश्वमिति); वीसासो (विश्वासः); शा लोपे (where s adherent to s' is elided) दूसासणो (दुश्शा- सनः); मणसिला (मनशिला); षस्य य लोपे (where yadherent to she is elided) सीमों (शिय्यः); पूसो (पुव्यः); मनूसो (मनुष्यः); र लोपे (where r adherent to sh is elided) कासत्रो (कर्षकः); वर्षी (वासा); व लोपे वीसु (विश्वक); सस्य य लोपे (There y ad- ·( 19 ) , herent to s is elided) सासं (शस्य); कासदू (कस्यचित्); र लोपे (where ?' adherent to s is elided) असो (उत्रः); व लोपे (where r adherent to s is elided); विकासारो (विकखरः); नीसो (निखः); स लोपे (where s adherent to s is elided) नीसहो (निस्महः); न दीर्घानुस्खारादिति प्रतिषेधात् सर्वत्रानादौ शेषादेशयोदित्वमिति दिलाभावः । .. ॥ अतः समृद्ध्यादौ वा ॥ ४२ । १ समृद्धि इत्येवमादिषु शव्देष्वादेरकारस्य दीर्घा वा भवति। In the words samriddhi &c., the first a is optionally zhanged to d as सामिद्धी, समिद्धी, (समृद्धिः); पाअडं, पत्र (पकट); पासिद्धी, पसिद्धी (पसिद्धिः) ; पाडिवा, पवित्र (पतिपत्); पासुत्तं, पसुत्तं (पसुप्त); पाडिसिद्धी, पडिसिद्धी (पतिसिद्धिः); सारिच्छो, सरिच्छो (सदृक्षः); माणंसी, मणंसी (मनखी); माणंसिणी, मणंसिणी (मनस्विनी); आहिजा(आ)ई, अहिजा(आ)ई (अभिजातिः); पारोहो, परोहो (परोहः) ; पावासू, पवार (प्रवासी) ; पाडिप्फद्धी, पडिप्फद्धी (पतिस्पी)। १ Prákritaprakás'a reads this sutra as 'या समृद्ध्यादिषु वा” (प्रा० २११) and the word asuu yra is also included in the samridhi class as THT असो (अश्वः) In kalpalatika कल्पलतिका the samridhiclass is thus enumera- समृद्धिः प्रतिसिद्धिश्च प्रसिद्धिः प्रकटं तथा। प्रसुप्तञ्च प्रतिस्पर्धी प्रतिपक्ष मनखिनी। अभिजानिः सदृक्षश्च समृद्ध्यादिरयंगणाः । " ted as ·विसमइयो, विसमग्रो (विषमयः) । ( 20 ) अज्विधिः । ॥ दुः खनादौ ॥ ४३ । १ स्वप्न इत्यवमादिष्वादेरस्य इत्त्व भवति । In the words Suvapna &c., (३) is substituted for the first a (य). as सिविणो, आर्वे उकारोपि according to the authority of the rishis u (6) is also substituted for the first a in the word Sucapcs सुविणो (खप्नः); दूसि, (ईषत); वेडिसो (वेतमः); विलिश्र (वालीक); विअणं (वजन) मुद्गो (मृदङ्गः); किविणो (कृपणः); उत्तिमो (उत्तमः); मिरिनं (मरिच ; दिन (दत्त), वडलाधिकारात् णत्वाऽभावे न भवति; In cases, where on account of option n has not been substituted for ytta in (Datta) दत्त, Talso is not substituted for the first a (अ) as दत्तं । ॥मयटय दुर्वा ४ । मयट पत्यये आदे रत स्थाने 'अद्' इत्यादेशो वा भवति। In the affix mazyat (मयट) ai (अइ) is optionally suhsti- ॥ उज्ञों णत्वेऽभिझादौ॥ ५५ ॥ अभिज्ञ एवं प्रकारेषु णत्त्वे कृते ज्ञवात उत्त्व भवति । In the words abhijna &c., u is substituted for a in the syllable jna in cases where it takes the form ofì; as अहिलू (अभिज्ञः); सव्यसू (सर्वज्ञः); आगमस्म (आगमज्ञः) ; ‘णत्त्वे' १ Prakritaprakas'a (प्राकृत प्रकाश:) rends this sutra as tollyws "दीपत, पक्क, खप्न, वेतस, व्यजन मृदङ्गाकारेषु " (pra. 3ch.I) अतःपरं बेतिनिन त्तमिति पाठय वन ते" the optionally of the former rule does not apply to this. In the Saurasini dialect in the words angára and vetasa i is not substituted for the first a (शौरसेन्या भागार वेतसयोरित्वं नास्ति)।

·( 21 ) .. xfa fefi? why did we say in cases where the syllable jna takes the form of n? Compare the following अहिजो सव्वज्जो। अभिज्ञादाविति किं this rule does not apply to the words not belonging to this class ; as एग्मो (पाज्ञः); येषां ज्ञसय णत्वे कृते उत्त्व दृश्यते, तेऽभिज्ञादयः W• haree to understand the Abhijna class by means of application of this rule only. ॥ ए शय्यादौ ।। ४६ । १ शय्यादिषु श्रादेरस एत्त्व भवति। In the words sayya &c. e (T) is substituted for the first a; as सेज्जा (शय्या) ; सुंदेरं; (सुंदर) गेडुयं (कन्दुकं । ॥ वाऽप्पा॥४७ । अर्पयतौ धातौ श्रादे रसय श्रोत्व वा भवति । O is optionally substituted for the first in the root arpi as ओप्पे, अप्पेद्, (अर्पयति); भोपियं, अपित्र (अर्पित)। ॥ स्वपावुच्च ॥ ४८। स्वपितौ धातौ श्रादे रमा श्रोत् उच्च भवति । The first a in the root sierpa is changed to o or 11, IS सोव, सुव, (स्वपिति)। ॥ नात् पुनरादावी ॥ ४८। न ञः परे पुनः शब्दे श्रादे रसय श्रा, भाइ, इत्यादेशो वा भवतः । (१) In Kalpulatika sayyadi class is thus enumerated. "मय्या, मोदय पर्यन्नोत् करायर्यातयोदश। वलीत्यादयो ज्ञयाः शय्यादीलधदर्शनात।"

·( 22 ) When the word Punar immediately follows the word n the first a in the former takes sometimes the form of a and sometimes that of ai (आइ) and sometimes it remains unchanged ; as णउणा, णउणाइ, पक्षे णउण (नय नः) । ॥ वा, अव्ययोत्खातादावदातः॥ ४८ । १ अव्ययेषु उत्खातादिषु च शब्द षु आदे राकारसा अदा भवति। In avyayas (indeclinable) and utkháta, &c., c is optionally changed to a ; as अव्ययं-जह,जहा. (यथा), तह, तहा, (तथा), अहव, अहवा (अथवा); उत्खातादि-उक्ख, उक्खा(उत्खातं); चमरं, चामरं (चामर); कलो, कालो (कालकः); ठविश्र, ठावित्रं (स्थापितं); परिठविश्र, परिठावित्रं (प्रतिस्थापितं); संठविश्र, संठावि (संस्थापित); पउअं, पाउ, (प्राकृतं); तलवेण्ट', तालवेण्ट (तालवृन्त) ; इलिश्री. हालिओ, (हालिक:); णराओ, णाराअो (नाराचः); वला, वलात्रा (वलाका); कुमरो, कुमारो (कुमारः); खद्अं, खाद्नं (खादित); 'बाह्मण पूर्वाह्नयोरपि' This rule may also lye applical te) १ प्राकृत प्रकाश कल्पलतिकयो : सूत्रमेतदित्यं पश्यते। यथा, “अदातो यथादिषु ar" (2011) Both Prakritaprakasa and kalpalatika read this sutra as follows adatoyathadishu va” (10ch.1). Kalpalatika thus enumerates the yatha class as.--7, aur तालवृन्त, प्राकृतोत्खात चामरं। चाटुप्रहाव, प्रस्तार, प्रवाहा हालिक स्तथा। माजीरथ कुमारश्च माजरेयकलोपिनि। संस्थापितं खादितञ्च मरालय वमादयः ।

·( 23 ) the words bráhmaņa and purbáhņa ; as arrut, atau (बाह्मणः) ; पुवलो पुवालो (पूर्वहिः) । १ ॥ घज वृद्ध्ये बा ॥५० । घज निमित्तो यो वृद्धिरूप आकार आदिभूतसा तस्य अद्या भवति । a is optionally substituted for the á which owes its existence to the action of the affix ghan (घ) as पवहो, पवाहो (प्रवाहः); परो, पारो (प्रकारः); २ क्वचिन्न भवति this rule does not apply to some words such as रागः रायो। । मांसादिष्वनुवारे ॥ ५१ । १ प्राकृतप्रकाश कल्पलतिकायोर्मले वक्ष्यमाणानामपि वाक्यानां विकल्प नाव Hafa According to prakritaprakas'a and kalpalatika this rule may also be applied to the following words : such as-प्रस्तारः, प्रहारः, दावाग्निः, चाटु माजीरः, मरालः प्रवाहः। क्रमेण यथा, पत्थरो, पत्यारो, पहारो, पहरो; दवगगी, दावग्गी ; चडु, चाडु; मज्जारो माज्जारो ; मरलो, मरालो ; पवहो, पवाहो। कल्प- लतिकायां स्थापितादेनित्यमित्यपि सूत्रान्तरमस्ति। Kalpalatika. contains a supplimentary rule that in the words sthapita &c., a is always substituted for the first a, as ठविचं, (स्थापित); पंसुर; (पांशर) मधुरीचं (माधुर्य); शौरसेन्यादौक्वचिदत्व निषिद्ध । In Sauraseni &c., such substitution is prohibited in some instances, as जधा, (यथा); तधा, (तथा); &c. २ प्राकृत प्रकाशादौ प्रवाह प्रहारादयः कतिपय घजन्त शब्दा यथाद्यन्तर्निविटा स्ववतु सूत्रेनानेन धजन्नमा । In prakritaprakasa &c., only a few words such as Prabáha, Prakára &c., are included in the yathá class, but here we find a sutra to be applied to all the words having the affix ghan generally.

·( 24 ) मांस प्रकारेश्वनुखारे सत्यादेरातोऽद्भवति । In the word Mánsa &c., a is substituted for the first á in those cases only when the Anuswara adherent to the same is not elided (see sutra 29 chap. I) as मंसं (मांस); पंसू (पांडः); पंसनो (पांसनः); कसं (कसः); कंसिटी (कांसिक:); वंमिश्री (वांसिकः); संसिधिो (सांसिद्धिकः); संजत्तित्रो (सांयात्रिकः); अनुखार दूति किं ? The limitation in the rule emplies that it does not apply to cases where Anuswara is clided as मासं, पास इत्यादि। ॥ दूः सदादिषु ॥ ५२। सदादिषु शब्दषु प्रात इत्त्व वा भवति । In the word sada &c., it is optionally substituted for as सदू, मश्रा (सदा); तदू तश्रा (तदा); जदू, जत्रा (यदा); णिमित्ररोणिसारो (निशाचरः)। १ ॥ आर्यायां र्य ऊः श्वश्वां ॥ ५३ । श्वश्वां वाच्यायां श्रा-शब्द यस्थान उद्भवति । When the word A’rya is used in the sense of motherin-law, u is substituted for th in ryth cus ऊना ; श्वश्वामिति किं? why did we say when it is used in the sense of mother-in-law ? Compare the following 7777 TRÊT ET इत्यर्थः। १ प्राकृत प्रकाश कल्पलतिकादौ “इत्सदादिष" इत्येवं सूत्ररूपमस्ति । Prakritaprakasa &c., read it as "itsadádishu”.

·( 25 ) ॥ मात्रटि वा ॥ ५४ । मात्रट पत्यये आत एद् वा भवति । The ií of the affix Mátrat is optionally changed to e, as एतिअमेत्तं, एतिअमत्तं (एतावन्मात्र); वजलाधिकारात TECHT? Sfa, The law of option being applied, the substitution of é for d also takes place in the word Mitra, os भोअणमेत्तं (भोजनमात्र)। इखः संयोगे ॥ ५५॥ संयोगे परे दीर्घसय च यथादर्शनं इखो भवति । A long vowel immediately followed by a conjunct is sometimes found to become short as अंवं (आम्र); तवं (ताम्र); विरहग्गी (विरहामिः); अस्मं (प्रास्यं) मुनिंदो (मुनीन्द्रः); तित्थं (तीर्थ) ; गुरुल्लापाः (गुरूल्लापाः); चुर्ण (चूस); णरिंदो (नरेन्दः); मिलिच्छो (म्लेच्छः); अहरुठं (अधरोष्ट); नोलुप्पलं (नीलोत्पल); संयोग दूतिकिं ? : why did we say when a conjuct immediately follows? Compare following आयासो (यायासः)। ॥ दूत एदा ॥ ५५ । १ संयोग इति वर्तते श्रादेरिकारसा संयोगे परे एकारो वा भवति । When a conjunct immediately follows, the first i in a word becomes eas-पेण्डं, पिण्डं (पिण्ड); णेद्दा, णिद्दा . १ प्राकृत प्रकाशे कल्पलतिकायांच सत्रमिद मित्य वर्तते यथा “ एपिण्डसमेष' Prakrita Prakasa and Kalpalatika read this as follows "etpindasameshu" In words like pinda &c. e is optionally substituted for the first i. 4 ·( 26 ) .. (निद्रा); सेंदूरं, सिंदूरं (सिन्दूरं) ; धम्मेलं, धम्भिल (धर्मिल); वेण ह, विण इ (विष्णुः); (विष्णुः); पेटु पिठं (पृष्ठ) चेसह, चिसई (चिन्ह); वेल, विल्ल (विल्लं)। १ ॥श्रदूतौ तौ वाक्यादौ ॥ ५६ ॥ २ ॥ वाक्यादिभूते इतिशब्द यस्त स्तत्सम्वन्धिन दूकारस्याकारो भवति । ? When the word iti comes before a sentence, a is substituted for i adherent to t as इत्र जं पिअवमाणे (इति यत् प्रियावसाने), दूअ उअह अमह वप (इतिपश्यतान्यया- वचन). वाक्यादावितिकिं ? From the restriction in the rule we infer that it does not hold in a case where ili does not begin ao sentence us पिश्रोत्ति (प्रिय इति); पुरिसोत्ति (पुरुष इति)। ॥ र-लुकि निरः ॥ ५७। निर उपसर्गस्य रेफ लोपे मति दूत ईकारो भवति । Where 2 in the prefix nir is elided, i' is substitutet for i adherent to n in the same as,णीसहो (निस्महः); णीमामी १ समग्रहणं संयोग परस्योपलक्षणार्थ the word sance or liko is used to indicate that the rule only applies when i is followed by it conjune cosonant. शौरसेनी भाषादौ "पिण्डादिष्वेव" न भवति। In sauraseni ke., my such substitution takes place as पिण्ड धम्मिन्न । (+) The only difference between this Sutra and that of Prakrila prakása is, that the latter reads "Padárlau" instead of Pakyadau as here, ·( 27 ) (निःश्वासः); ल कीतिकि? Why is the elision of r a condition for the application of this rule ? examine the following, णिरो (मिरयः); णिमहो (निःसहः)। ॥ दिन्योरुत ॥ ५८ दि शब्द नावुपसर्गे च इत उद्भवति । 2 is substituted for i in the word dwi and the prefix ni, cos द्वि-दुआई दुवे (दौ); दुवअणं (दिवचन) ; बहुलाधि- कारात क्वचिदिकल्पः, as option continues throughout, this rule holds but optionally in some instances ; as out दिउणो (द्विगुणः); दुईओ, दिउओ (द्वितीयः); क्वचिन्न भवति । This rule does not apply to some instances at all, as दियो (दिजः); दिरो (दिरदः); क्वचिदोत्त्वमपि in some instances o' is also substituted for ias दोवत्रणं (दिवचन); नि-मज्जा (निमज्जति); खुमलो (निमनः); क्वचिन भवति, the rule has also also some exceptions as णिवडइ (निपतति ॥ श्रोच्च विधाकृञः ॥ ५६ ॥ १ विधा शब्द का धातोः प्रयोगे दूत श्रोत्वं चकारादुत्त्व च भवति । O' or u is optionally substituted for i in the word Dvidha' when used with the root krin as दोहाकियं, दोहा. दू, दुअाइअं, (विधाकृत) ; दोहादूज्जदू, दुहाइज्जदू (द्विधा क्रियते) fafti ? why did we say " when used with the root krin? Compare following दिहागर (विधागत) ; कचित् १ प्राकृत प्रकारे सूचमिदं “ओच् द्विधा वजः" इत्येवं दृश्यते। (प्रा. १६१)। .

·( 28 ) केवलस्थापि sometimes this rule does apply to the word dwidhá even when without krin, as SET I ॥ पानीयादिवित् ॥ ६ ० । १ पानीयादिषु शब्द षु ईतइभवति । In the words Pániya, &c. í becomes short (i) as- प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं पाणि पानीयं करिसो करीषो अलि अलीकं मिरिमो য়িী: जिअ जीवति दुदू द्वितीयं লিস্থত जीवतु त हतीयं विलि व्यलोकं गभीरं उवणि उपनीतं आणि पानीतं पदिवि प्रदिपितं স্বস্মিনী अवमोदन यसीद प्रमोद गहि गृहोतं वम्मित्रो ॥ ५ोकः নস্থায়ি तदानी वहुलाधिकारादेषु लोपे स्य क्वचिदिकल्पः Under the extelarie option previously noticed this rule is found to apply invariably to some words of this class and optionally to others, as पाणी, अलीअं, जी; गहिरं २ १ प्राकृत प्रकाशे “इदीतः पानीयादिषु" (१८९) इत्येवं सूचमस्ति । Prikritd- Pracāsa does not include the following words as उपनीत, यानीत. जीवतु, जीवति, प्रदीपित, प्रसीद, शिरीष, गृहीत, वलमीक अवसीदन्, in the Finutt chrss. aigusfaatai oroiteruga falfez Kalpalatiká thus enumerates the l'aniye class. "पानीयं, ब्रीडिता, लीक, द्वितीयञ्च, तृतीयकं, तथागहीत मानीतं, गभीरस करीषवत्, इदानी, तदानीच पानियादिगणो यथा; २ गहेर हिन्दी।

·( 29 ) । तीर्थे हो ॥ ६१ । १ तीर्थ शब्द हे सति दूत अत्त्वं भवति । In the word tirtha is substituted for i in cases where rthca (थ) is replaced by ha. (ह) as तूह। 'हे' इति किं from the condition attached we infer that this rule does not apply where rtha is not replaced by ha (?) as faceii ॥ उतोऽन्मुकुलादिषु ॥ ६२ । २ मुकुल इत्येवमादिषु शब्दषु आदेस्तोऽत्त्व भवति । In the words Mukula, &c. a is substituted for the first cas. प्रा० प्रा० प्रा. मं मउलं मुकुलं मउलो अगरुं अगुरुः मुकुरः गई गुवों मउरो सोअमन सौकुमार्य गलोई गुडुची जटिलो जहिडिलो युधिष्ठिरः क्वचिदाकारोऽपि In some cases is also substituted for the first t; as विदाओ (विद्रुतः)। ॥ गुरौ के वा ॥ ६३ । ३ गुरौ खार्थे के सति आदे रुतोऽद्या भवति । १ केषाश्चिन्मते उद्गीर्ण शब्दस्यापि इत उत् भवति । According to some in the word Udgirna aalso u is substituted for f as उगगुणं । २ प्राकृत प्रकाशे “अन्मुकुटादिषु" इत्येवं सूत्ररूपं विद्यते। In Kalpalatika Mukuta class is thus enumerated (कल्पलतिकायां मुकुटादिगणो यथा)। मुकुटं, कर्ववुरं, गुर्वी, सौकुमार्य युधिष्ठिरः, गुरुकञ्चोपरीत्यादौ मुकुटादिषुलक्षयेत् । कर्वबुरशब्दस्य कव्वरमितिरुपम् । ३ प्राकृत प्रकाशे “उपरि" "गर" शब्दौ मुकुटादिष्वन्तीवितौ तेन न तयोर्विकल्पः In Prakritaprakás'a the words upari and guru are included in the muluta class so the substitution invariably takes place to them.

·भ %3 ( 30 ) In the word Guruka when the superfluous aſis ka (*) does not affect its meaning the first u is changed to u ; as गरुत्रो, गुरुओ (गुरुकः) ; कतिकिं । when the affix ktv affects its meaning the rule does not apply, as गुरुयो (177:) meaning a lesser Guru. ॥ ऊरुतोऽनुत्साहोच्छन्नेत्मच्छ ॥ उत्साह, उच्छन्न ज्जिते शव्दे यः त्मः छ श्च तयोः परयो रादे रुत अद्भवति । When the initial 27 of a word is followed by ts or chchh it changes to ai (3). The words utsiha and uchchhanna are excepted, as असुत्रो (उत्सु कः); ऊसवो (उत्सवः) जसवो (उत्सवः) ; ऊसित्तो (उत्सितः); अच्छु ओ (उच्छ कः)-उगताः कायस्मात् सः) ; अनुत्साहाच्छन्न इति किं ? Why did we except the words utsúla and uchchhanna ? Compare the following उछाहो, उच्छलो ; ॥ लुंकि दुरोवा ॥ दुरुपसर्गस्य रेफलोपेसति उत अत्त्व वा भवति। Where r of the prefix dur is elided, u is optionally lengthened as दूसहो, दुसहो (दुःसहः) ; दूहरो दुहओ (दूर्भगः); लुकीतिकि? This rule does not apply when r is not elitd. ed, as दुस्म हो विरहो । ॥ श्रोत संयोगे ॥ ६४ । १ । संयोगेपरे आदेरुत श्रोत्वं भवति । १ प्राकृत प्रकाशे “उत योचुण्डरूपेषु" (प्रा० १०१) इत्य व सूवमस्ति । Though the corresponding Sútra of the Prákrilaprakás'a does not seem at firai ·इलाहाबाद 1 ७५ ) (पुस्तकालय (31) When the first u of a word is immediately followed by a conjunct, it is changed to i as तोण्डं (तुण्डं); मोण्डं (मुण्डं) ; पोक्खरं (पुष्कर) ; कोहिमं (कुटिम) ; पोत्थ (पुस्तक) लोद्धश्रो (लुब्धकः); मोत्ता (मुक्ता) ; वोकंतं (व्युत्क्रान्त); कोतलो (कुन्तलः); १ । ॥ ऋतोऽत् ॥ ६५। प्रादेरिकारस्यात्त्वं भवति । A' is substituted for și in the first syllable of a word as घनं (घृत) ; तणं (वण); क (कृतं); वसहो (वृषभः); मत्रो (मृगः, मृतोवा) ; वढढी (वृद्धः) ; घट्टी (घृष्टः) । ।। त् कृपादौ ॥ ६६ । १ । कृपा इत्येवमादिषु शव्देषु ादे श्रृत दूत्त्व भवति । । so comprehensive, the explanation of the commentator removes the, doubt as रूपग्रहणं संयोग परलक्षणार्थ The word ripa or like is used in the Sútra to indicate that the u must be followed by a conjunct consonant. कल्पलतिकायां तुण्डादिगणो यथा, Kalpalatika. thus enumerates Tundadi class as तुण्ड, कुटिम, कुद्दाल, मुक्ता, मुगर, लुब्धकाः। पुस्तकञ्चैवमन्योऽपि कुम्भी, कुन्तल, पुष्कराः। शौरसेन्यां योत्वस्य नित्यता नास्ति ; In Sauraseni option is made for such substitution, १ प्राकृत प्रकाशे "इदृष्यादिषु” (प्रा० २८।१) इत्येवं सूत्रमस्ति | Prakritaprakas's reads rishyādi instead of kripadi कल्पलतिकायां वृष्यादिगणो यथा Kalpalatiki thus enumerates the xishyadi class वृष्यादिषु कृतिः कृत्या धृष्टो, वृषभ, वृश्चिकः। टषय, टथुलो, गृधो, मृगाको मसृणं, कषिः। सृष्टि, तो, रतो, राष्टि, रिटपण कत, कृत्तयः। संज्ञावाचक कृष्णोऽयमष्यादिगण ईदृशः ।

·( 32 ) In the words kripa' &c. i is substituted for the ini. tial ri as. प्रा. सं० सं० सं० पा० पा० किवा कृपा हि हृदयं मिट्ठ स्कृष्ट दिट्ट दिट्ठी दृष्टिः मिट्ट सृष्ट मिट्टि सृष्टिः गिट्ठी गृष्टिः पित्वि पृथ्वी भिक भृगुः भिंगो भिंगारो मृङ्गारः सिङ्गारो श्टङ्गारः सियालो श्टगालः घिण घृणा घुसिणं घुसणं विढडी वृद्धिः विदडो वृद्धिः समिद्धी समृद्धिः इढ्डी ऋद्धिः गिढ्डी गृद्धिः किसो कृशः किसाण कृशानुः किसरी कृशरः किच्छ किई कृतिः धिई धृतिः किवो कृपः किवाणं कृपाणं विञ्च श्रो वृश्चिकः तिप्पं हप्त किमित्रो कृषितः निवो नृपः किच्च कृत्यं वित्तं वृत्तं वित्ती वृत्तिः हि वाहित व्याहृत विहिओ वृहितः विसी वृषिः दूसी ऋषिः बिहा स्प.हा स सकृत वितिणहो विष्ण: उकिट्ट उत कृष्ट किवणो कृपणः . १ कल्पतिकामते निम्रलिखितेषु तोनित्यमित्त्व । According to kalpralia tika' i is invariably substituted for ri in the following words as #7 भृङ्गार, टङ्गाराः कृपाणं, कृपणः, कृपा। टगाल हृदये वृष्टिदृष्टिहितमेव च। समृद्धि कृसरा, तृप्तित्तिद्विस्तु कृविसं कृकराकुस्तथेत्यादौ नित्यमित्त्व' वृतोमतं । ततो न्यान faaien: 1 It follows from this that in all other words the substitution takes place optionally as विसो वसो (इषः)।

·( 33 ) कल्पलतिकामते विष्णु-वाचिनि कृष्ण शब्दे च विकल्प नेत्वं भवति ; According to kalpalatika when the word krishna means vishnu, i is optionally substituted for și as frugt, met (कृष्णः); ॥ पृष्ठे वाऽनुत्तर पदे॥ ६६ । ॥ पृष्ठशब्देऽनुत्तरपदे ऋत इद्भवति वा । When the word Pristha is not preceded by any other words ie does not stand as a last word in a compound, the ri optionally becomes i; as पिठं, पट्ट (पृष्ठं); अनुत्तरपद afa fei? Why did we say when it is not preceded by any other word ? Examine the following ; महिविठ्ठ (मही- पृष्ठ); ॥ उदृत्वादौ ॥ ६७ । १ । ऋतु इत्यादिषु शब्देषु श्रादे श्रृंत उद्भवति । In ritu &c. u is substituted for the first ri as : प्रा० प्रा० प्रा. पृष्ठ श्रृतु परामुट्ठो परामृष्टः पुढे पउट्ट प्रवृष्ठं पुहद पुहवी प्रवृत्तिः पाउसो प्रावृष पाउ पृथिवी पउत्ती प्रावृतं १ प्राकृत प्रकाशे "उदृत्वादिष्वित्येवं सूत्रमस्ति (प्रा०१८।१) Prakritaprakasa puts ritwadi in plural instead of singular, as arrey ; Ritwadi is thus ennumerated in kalpaladilsa (कल्पलतिकायां कृत्वादिगणो यथा । अतुर्मूदगो निभृतं, वृतः, परभृतो मृतः। प्रावृट, प्रवृत्तिवृत्तान्तो, माटका भ्राटकस्तथा । मृणाल पृथिवी वृन्दावन जामाटका अपि । वृन्दारकच प्रभृतिः पृष्ठ वृद्दादयः परे लक्षानुसारतो ज्ञेयाः। 5 ·( 34 ) स० प्रा. प्रा० भूतिः पडदि परभृत: णि मुणालं माता प्रा०. मुद्र प्रभृति पाहुदं प्राभृतं परहो पिउ निवृतं निभृतं णिहुदं विउ विवतं संवुदं संवृतं वुत्तांता वृत्तान्तः যিলু যিঃ निर्वतिः बुंदं वृन्द निर्वतं णिबुदं बुंदावणं वृन्दावनं वुढ्डो वृद्धः वुढ्डी वृद्धिः उसहो वृषभः मृणालं उजु अजुः जामाउरो) माउश्रा माटका माऊ जामातका जामादुरो) मादु भाउरो भ्राटक: पिउओ पिटकः पुहुवी पृथ्विी According to others, the și of mrigánkce also is optionally changed to u, मृगाके च विकल्पे नोत्त्वमिच्छन्ति केचित् यथा मुअंको, मश्रको; ॥ गौणान्यस्य ॥ ६८। गौणपदस्य योऽन्त्य भृत् तस्य उद्भवति । The final și in the dependant (ntu) of two words forming a compound (FATET) is changed to u, as ATS()- मण्डल (मात्मण्डलं) ; माउ(दु-हरं (माग्टह); पिउवणं (पिटवन); ॥ मातुरिदा ॥ ६८ । माटशब्दस्य गौणस्य श्रृत इद्दा भवति । When the word mátri is compounded with any other word and stands dependant to. the same, i is optionally ·( 35 ) क . substituted for its ri, as माइहरं, माउहरं (माटरह); क्वचिद- गौणस्यापि sometimes this rule is applied to it even when it stands single, as माइणो (मातुः); ॥रिः केवल त्य ॥ ७० ॥ १ केवलय व्यञ्जनेनासंपृक्तस्य धृतो रिरादेशो भवति । The initial vowel și (a) of a word when not adherent to any letter takes the form of ri (रि); as रिद्धी, (बृद्धिः); श्रृण, बृज, श्रृषभ श्रृतु, श्रृषिषु विकल्प न रिरादेशो भवति। This rule is optionally applied to words rina &c; as रिणं (घृणं); रिज्जु, उज्जू (श्रृजः); रिसहो, उसहो (वृषभः); रिऊ, उदू (तुः); रिसी, दूसी (श्रृषिः)। ॥ दृशः क्विप् टक्सकः ॥ ७१ । क्लिप, टक्, सक्, इत्यत्कृदन्तस्य दृशोधतो अतो रिरादेशो . भवति । When the root Dris' takes the krit suffixes of kwip tak and sak, the vowel și adherent to d changes into the form of ri (रि) ; as एअारिसो, तारिसो, सरिसो, सरिच्छो, एरिसो, केरिसी, अमारिसो, अम्हारिमो, तुम्हारिसो, टक्, सक्, साहचर्यात त्यदाद्यन्यादिसूत्रविहितः क्विविह गृह्यते । २ As the suffix kwip is mentioned here along with tal and sak, we are to infer that it is in reference to sutra त्यदाद्यन्त्यादि ; in other words the rule applies only १ In Prakritaprakasat this sutra appears as “व्ययुक्तस्य रिः”। The corresponding rule of Prakritaprakasa is more prehensive as--The syllable ri is sometimes substituted for an initial ri even when it is not connected with another letter. शौरसेन्यां यादृशा- दीनां जादिशं इत्यादिरूपं भवति । In the sauraseni the words यादृश &c. assume the form of जादिश &c. ; as जादिशं तादि। अपशो In the apaubhransha- जइशं, तइश मित्यादि; पैभाच्यां जातिसं, तातिस मित्यादि। .. com- ,

·( 36 )
"
where the root dộis' takes the suffix kwip coupled with
the pronoun Tyad class.
We find an extra rule in kalpalatika as “L!itah
kebalasya." When the syllable Lłi is not connected
with any consonant, Li is substituted for it as part:
लिकारो। कल्पलतिकायां वान्तरासंयुक्तस्य लकारस्य लिः स्यादिति
पाठो दृश्यते।
॥ ऐतः एत् ॥ ७२।
ऐकारस्थादौ वर्तमानस्य एत्त्व भवति ।
e (T) is substituted for the first ai (E) in a word is
सेलो (शैलः) ; सेत्तं, सेझं (शैत्यं) ; एरावणो (ऐरावणः) ; तेमुक्क
(बैलोक्य); केलामो (कैलासः) ; केढवो (कैतवः) ; वेहव्वं (वैधव्यं)।
॥ अद् दैत्यादौ ॥ ७३ । १
दैत्य दूत्येव मादिषु च ऐतो अदू इत्यादेशो भवति । एत्त्वापवादः ।
In the words daitya (दैत्य) &c., a-i (अइ) and not (र) is
substituted for ai ऐ as दचो, (दैत्यः) दम (दैन्यं);
अदसरिअं (ऐश्वर्य) ; भदरवो (भैरवः) ; दवयं (देवत) ; वालीओ
(वैतालोकः); बदएसो (वैदेशः) ; वएहो (वैदेहः); वदवभो
- In Prakritaprakasa this sútra is given in a different formas
"Entreerd but having same meaning, kalpalatika thus enumerates
Daityadi class (दैत्यादिगणः) ।
दैत्यादौ वैश्य, वैशाख, वैशम्पायन कैतवाः ।
खैर, वैदेह, वैदेश, क्षेत्र,वैषयिका अपि ॥
दैत्यादिष्वपि विज्ञ या स्तथा वैदेशिकादयः ।
According to Hemchandra this rule applies optionally to कौक्षेयक

·( 37 ) म (वैदर्भः); वदस्माणरो (वैश्वानरः) कद्वं (कैतव); वसाहो (वैशाखः); वसालो (वैशालः) इत्यादि । ॥ वैरादौवा ॥ ७४ । १ वैरादिष्वैतोऽइ (इ) रादेशो वा भवति । In the words Vaira &c., - अह is optionally substituted for ai, as वरं, वरं (वर); कलासा, केलामो (कैलासः) ; करवं केरवं (करवं) ; वसवणो, वेसवणो (वैश्रवणः) , वसंपात्रो, वेसंपाअणो (वैशम्पायनः); वालिओ, वेलिश्रो (वैतालिकः); वसिओ, वेसिश्रो (वैशिकः) ; चत्तो, चेत्तो (चैत्र:); ॥ औत प्रोत् ।। ७५ । औकारस्थादे रोद्भवति । Initial au ont of a word changes to 7 (1) as; कोमई (कौमुदी); जोब्वणं, (यौवन) ; कोत्थ हो (कौस्तुभः) ; कोसंवी (कौशाम्बो); कोंचो (क्रौञ्चः); कोसिओ (कौशिकः) ; मोहग्गं (सौभाग्य); दोहग्गं (दौभाग्य); गोदमो (गौतमः)। ॥ उत् सौन्दर्य्यादौ ॥ ७६ । सौन्दर्य्यादिषु शब्देषु श्रौत उद्भवति । In the words Soundarya सौन्दर्य (beauty) &c. u (उ) is substituted for cate as सुंदेरं, सुंदरिअं, (सौन्दर्य); सुंडो g We find the following karika in kalpalatika instead of a separate sritra as वैर, कैतव, चैत्राश्च कैलास, देव भैरवाः । अइदिच्छन्ति विकल्प न च कोविदाः । शौरशेन्यां । नैषविधिः, in saurasini this rule is not applied to the word ; देव। २ Kalpalatika. thus enumerrates saundarya class (कल्पलतिकायां सौन्दर्यादयो) यथा- सोन्दर्य शौण्डिको दौवारिकः शौण्डोपरिटकं । कौशेयः पौरुषः पौलौमि मौञ्ज दौस्पाधिकादयः॥

·( 38 )
(शौण्डः) ; सुद्दोत्रणी (शौद्धदनिः) ; दुवारित्रो (दौवारिकः) ; मुंजाअणो
(मौञ्जायण:) ; सुगंधत्तणं (सौगन्ध) ; पुलोमी (पौलोमी) ; सुवणिो
(मौवर्णिकः);
॥ अउः कौशेयक पौरादौवा ॥ ७७ । १ ।
कौक्षेयक पौरादिषु च ौत अउ रादशो भवति ।
In the words kauksheyaka and Paura &c. 0-11,
अउ is substituted for car, , as कउछेअ, पउरो, (पौरः);
कउरवो, (कौरवः) ; कउसलं, (कौशलम् ) ; पउरिसं, (पौरुषं) ; सउह
(सौधम् ) ; गउडो, (गौडः) ; मउली, (मौलिः) ; मउणं, (मौन);
सउरा, (शौराः) ; कउलाः, (कौला:)।
॥ अवापोते ।। ७८ । २
अवापयोरुपसर्गयो रादेः स्वरस्य परेण सस्वरव्यञ्जनेन सह श्रोद्दा
भवति । उत इति विकल्पार्थ ।
O is optionally substituted for the prefixes abu za
and apa gul The word uta in the sutra denotes the
option, as अोपासो, अवासो (अवकाश:) ; ओसरई अवसई
(अपसरति); ओहणं अअहणं (अपघन) क्वचिन्न भवति । These
are exceptions to this rule, as अवगअं (अपगत); अवमदो
(अपसदः)।
१ Kalpalatika. tlus enumerates Paurauli (कल्पलतिकायां पौरादयो यथा
पौर पौरुष शैलानि गौड क्षौरित कौरवाः ।
कौशल मौलि बौचित्य पौराकृति गणा मताः॥
In the sauraseni dialect C-24 is not substituted for an in the worls
पौर and कौरव।
शौरसेन्यां पौर कौरवयोः क्रमेण पोरो कोरवो इति रूपं भवति ।
२ प्राकृत प्रकाशे "अोवापयोः" २११४) इत्येव सूत्र विद्यते।
In the Mágadhi dialeot ", is also substituted for ibu and Apu
(मागध्यां अवापयो रत्वं यो च)।

·.
( 39 )
॥ ऊच्चोपे ॥ ७८ । १
उपशब्द श्रादेः स्वरस्य परेण व्यञ्जनेन सह ऊत् श्रोच्चादेशौ भवतः ।
U'z and ó sit are substituted for the prefix upa (su);
as अहसिअं, ओहसिअं, (उपहसितं) ऊआसो, ओआसो (उपवामः);
इति प्राकृत व्याकरणे प्रथमोऽध्यायः ।
१ । एतदध्यायोक्तानियमाः प्रायः सखिपि प्राकृतभाषासु प्रवर्त्तन्ते ; केवलं ५५
सूत्रमेतत् शौरसेन्या पिण्डादिषु न प्रवर्तते।
The rules mentioned in this chapter hold good with respect to
other dialects the sutra 55, however is not applicable to the words
fre &c. in the sauras'eni
१.

·। अथ द्वितीयोधयायः । ॥ स्वरादसंयुक्तस्यानादेः॥ १ । १ अधिकारोऽयं । यदित ऊर्द्ध मनुक्रमिय्याम स्तत् खरात् परस्या- संयुक्तस्यानादेर्भवतीति वेदितव्यम् । This sútra being an Adhikara, will be implied in the succeeding Sútras. The rules here in after mentioned shall be taken to refer to a single consonant which does not stand at the begining of a word and has a vowel immediately preceding it. ॥ क, ग, च, त, द, प, य वा प्रायोलुक् ॥ २।२। The corresponding sútra of Prakritaprakasa stands thus :-"997- स्यानादौ” (प्राकृत प्रकारे द्वितीयाध्यायस्य प्रथम सुत्रम्) the phrase "surarit" i.c., immediately preceded by a vowel, is omitted there (तत्र खरादिति पद नास्ति) “अत्रासंयुक्तस्येत्येवं कथनेनैव प्रयोजन-सिदि भवति तत् स्वरादिति पदं स्थेति न शङ्कितव्यम्" यत्रानुखारस्य पञ्चम वर्णोन जातस्तत्र परवर्ति नो व्यञ्जनस्यासंयुक्तत्त्वात् लोपे प्राप्त खरादित्यनेन निषेधः। The condition swarat may appeur superfluous for the phrase asanyuktasya (of single consonant) serves the purpose. But I have preferred to put down both as to exclude those cases where anuswara is not replaced by the fifth letter and consequently the consonant which follows it is still a single one. २। अपभ्रंशे तादृशानां क, ख, त, थ, प, फां ग, घ, द, ध, व, भा भवन्ति। In the Apabhransa the third and fourth letters of a barga are respectively sub stituted for the first and second of the same when not joined to allly consonant &c. (see the sutra); पैशाच्यां नैषविधिः ; तवतु टतीयतूर्ययोः स्थान gar** geufemiteit In the Pais'áchi the first and second letters of a barga is substituted for the third and fourth of the same respectively, as नगरं, नकरं, भगवती फकवती। . ti EXA ·( 41 ) , %3B खरात् परेषामनादिभूतानामसंयुक्तानां क, ग, च, ज, त, द, प, य, वानां प्रायोलुगभवति । The nine non-initial consonants k, 9, ch, j, t, d, p, y, and v, when not joined to any other consonant and immediately preceded by a vowel, are generally elided ; as क-लोश्रो (लोकः); सअढं (शकटं); मुउलः (मुकुलः); एउलो (नकुलः); णोत्रा (नौका); मुउ. लिदा (मुकुलिता); गणत्रो (नगः); णरं (नगर); मश्रको (मृगाङ्कः); सारो (मागरः); भादूरही (भागीरथी); भअवदा (भगवता); च-मई (शची); कगगहो (कचगहः); वअणे (वचन); सूई (सूची); रोत्रदि, (रोचते); उद्दं (उचितं); सूत्र (सूचक); ज-रो ( रजकः); पत्रावई (प्रजापतिः); गो (गजः); रअदं (रजत); त-विआणं, किअं (कृतं); रसा- अलं (रसातलं); रणं (रत्न); द-जद (यदि); नई (नदी); गया (गदा); मणो (मदनः); वअणं (वदन); मत्रो (मदः); प-रिऊ (रिपुः); सुउरिसो (सुपुरुषः); कई (कपिः); विउलं (विपुल); य- दालू (दयालुः); णअणं (नयन); विओओ (वियोगः); वाउणा (वायुना); व-जीओ (जीवः); दिग्रहो (दिवसः); लाश्रम (लावण्य); विओहो (विवोधः); वलाणलो (वडवानलः); प्रायो ग्रहणात् epiffa Hafa The word Prayas (generally) in the Sútra indicates that there are exceptions, specially when, as Prakritapraledis ca says (प्राकृत प्रकाशे) यत्र श्रुति सुखमस्ति (वितान); 6 ·( 42 ) " " " • euphony wants a different use (९) as, सुकुसुमं ; प्रयाग- जलं ; पियगमणं; सुगदो (सुगतः) ; अगुरू ; सचावं (सचाप); बिजणं ; अतुलं ; सुतरं ; विदुरो; आदरो; अपारो ; अजसो ; दवो; दाणवो ; सवहुमानं; इत्यादि ; “स्वरादितिकिं ? " Why did we say Swarát, preceded by a vowel ? Compare the following- संकरो ; संगमो ; णक्चरो (नकञ्चरः); धणंजओ; पुरंदरो; संवरो; अयुक्तस्येतिकिम् ? as illustrations of wliat we mean by single consonant अको; वग्गो; अग्घो; मग्गो (मार्गः); बच्चो (अ :); उद्दामो “अनादे"रितिकिं ? “what do we mean by non-initial" ? compare-कालो,गन्धो,चोरो,जारो,तरू,दवो,पावं (पाप); समासे तु वाक्यविभक्त्यपेक्षया भिन्न-पदत्वमपि वक्ष्यते तेन तत्र यथादर्शनमुभयमपि भवति। In a compound word where the members are casily distinguishable, the initial letter of the last member is optionally considered as non-initial ; accordingly elision takes place optionally, as सहअरो, सहचरः; जलअरो, जलचरः सहारो, सहकारः; प्राकृतप्रकाशकारस्तु तमेवार्थ भिन्नभङ्गया सूचयति Prakritaprakāsa expresses ? PAN १ Kalpalatika has (कल्पलतिकामते) the following karika. प्राथो ग्रहणतचाच पूर्वप्राकृतकोविदः । अच न श्रुति सौभाग्य तव लोपो न मन्यते ॥ According to the ancient Prakrita grammarians, elision is not allowed where it violates the rules of euphony ; as चुचु (चूचूकं); सुपवित (सुपवित्र) ; सतेयो (सतेजः); केचिनु 'गत्वं' मदकले कस्य तथा मरकते भवेत,” इति afar! Some say that in the words marakata and madakala g, is ubstituted for as मरगचं (मरकत) मञ्चगतो (मदकलः)।

·( 43 ) same opinion as लोपो भवतीत्यनेन ज्ञापयति सूचकारो यथा उत्तर पदादिरनादिरेव ; Hemchandra declares that “ the initial letter of the last member of a compound word is konsidered as "non-initial" ; केचित्त केषुचित् कस्य गत्वमेवे- छन्ति न तु लोपम् acc according to others instead of an elision, g is substituted for le in many words, as एगत्तणं (एकत्व); एगो (एकः); अमुगो (अमुकः); आगारो (आकारः); आगरिसो (आकर्षः)। आर्षे अन्यदपि दृश्यते The Rishis allow substitution of any letter for any other letter, as 9734370 for आकुच्चनं । १ लोप इति निवृत्त We pass now from elision to substitution. ॥ नावर्णत् पः॥ ४ अवर्णत् परस्थानादेः पस्य लुग् न भवति । When a non-initial p is preceded by abarna (ie a or a) it is not elided, as सवहो (शपथः) सावो (शापः) । ॥ अवर्ण यश्रुतिः ॥ ५॥ In the sauraseni dialect (शौरसेन्यां) d is substituted for t ; पताकादिक वर्जयित्वा तस्य स्थाने दो भवति as तादो (तातः); but in the words पताका व्याटत and गभित are excepted as पडाया ब्वावडो गभिणं and in the word (भरते तस्य धः) bharata dh is substituted for t as HTETI and the elision of d is not generally allowed (दलोपः प्रायेण निषिदः) as वदणं, सौदामिणी there are however exceptions (प्रायोग्रहण्डतकचिदस्य लोपोऽपि) as हिअञ्चं (हृदयं); मागध्यां स्यखाने यो भवति in the māgadhi dialect sch is substituted for chh; तथा जघयोः स्थाने यः and y for j and gh: and य लोपोन / is not elided. पैशाच्यां तदयोःस्थाने तो भवति In the paisaichit is substituted for both t and d हृदयस्य हितपमिति रुपं भवति the word hridaye assumes the form of hitapa. or ·(44) क, ग, च, जेत्यादीनां लुकि सति यः शेषोऽवर्णस्तस्मात् परतो लघु- प्रयत्नतर यकार श्रुति भवति । Where k, g, ch, and j &c., are elided, the inherent a, which survives them, if preceded by an abarna (a or d) is pronounced like ya. ख, घ, थ, ध, भां हः ॥ १२ खरात् परेषामसंयुक्तानामनादिभूतानां ख, घ, थ, ध, भ इत्येतेषां वर्णानां प्रायो हो भवति H is substituted for the five consonants kh, gh, th, dh and bh, when they are single, non-initial and preceded by a vowel ख-महो (मखः); मुहं (मुख); मेहला (मेखला); लि- हदू (लिखति); पमुहेण (प्रमुखण); सही (मखी); प्रालिदिदा (प्रालि- खिता); घ-मेहो (मेघः); जहणं (जघनं); माहो (माघः) ; लाहअं (लाघवं); लहु (लघु); थ१ - नाहो(नाथः); गाहा (गाथा); मिहुणं (मिथुन); सक्हो (शपथः); कहेहि (कथय); कहेदु (कथयतु); कहस्सं (कथयिष्यामि); कहं (कथं); मणोरहो (मनोरथः);ध-साहु (साधुः); राहा (राधा); वाहो (वाधः); वहिरो (वधिरः); वाहदू (वाधते); इंदहणू (इन्द्रधनुः); अहिनं (अधिक); माहवीलदा (माधवीलता); महुरो (मधुकरः) भ-सहा (सभा) ; सहावा (स्वभावः); णहं (नभः); घणहरो (घणभरः); सोहदू (शोभते); सोहणे (शोभनं); आहरणं (श्राभरण); दुल्लहो (दुर्लभः); वल्लहो (वल्लभः); २ स्वरादितिकिं ? .. , In the sauraseni except in prithivi and prathama, dh is substituted for th, as नधा (यथा); नधा (तथा); धमधा (धन्यथा) &c., in prithivi, and presthams, h and dh are respectively substituted for tle, as पड़वी, पढुमं; पृथिवी प्रथमञ्च वर्जयित्वा भौरसेन्यां थकारस्य प्रायो धो भवति । .२ शौरसेन्यां ध भयोः क्रमेण दकार वकार वटुच्चारण विहितं न त लेखत : खाराप्यं In the sauraseni dh and bh are pronounced as dand v respectively, but they do not change their forms.

·( 45 ) : why did we say "when preceded by a vowel" ? compare संखो (शङ्खः); संघो (संकः); कंथा (कन्या), &c. असंयुक्तस्य दूतिकिं? as illustrations of what we mean by the letters being single,compare लुम्पडू (लुम्पति); सिङ्घउ (सिध्यतु); अक्खद् (अक्षति); अनादेरितिकिं as for the letters being non-initial, compare गज्जंता (गर्जयन्); खे; गज्जद घणो (गर्जयति घनः); प्राय दूत्येवं Praya being still implied (see Sút 2ch.2)we also find such forms as पखलो (प्रखलः) ; पलम्बघणे (प्रलम्बघ्नः); अधीरो; अधलो (अधन्यः); उपलवभावो (उपलब्धभाव.); जिणधम्मो (जिनधर्मः); इत्यादि दृश्यते । || टोडः ॥ ६। खरात् परस्यासंयुक्तस्यानादेष्टस्य डो भवति । Single, non-initial ț preceded by a vowel changes into d,as णडो, (नट:), भडो (भटः), विडवो (विटपः), घडो (घटः); घडद् (घटते), &c. खरादितिकिं Why did we say when preceded by a vowel ? compare घंटा असंयुक्तस्य दूतिकिं ? the t should be single, for compare खट्टा अनादेरि- fafeti ? and also noninitial, for compare cht. Enfahafa This rule does not hold good in some instances, as अटदू (अटति); ॥ पाटौ लो वा ॥ ७। ण्यन्त पटधातौ टस्थ लो वा भवति । When the root pat is in causal form, 1 is optionally substituted for t, as फाले, फाडे (पाटयति)। ठोढः ॥ ८॥ खरात् परस्थासंयुक्तस्थानादेष्ठस्य ढो भवति ।

·(46) Dh is substituted for th, when it is single,noninitial and preceded by a vowel, as मढो (मठः); सढो (शठ:); कमढो (कमठः); कुढारो (कुठारः); स्वरादित्येव why did we say when preceded by a vowel ? look on the, following वेकुंठो (वैकु- एटः) ; असंयुक्तस्यतिकिं ? as for its being single' comparc चिट्ठद् (तिष्ठति); अनादेरितिकिं ? and for its being noninitial compare ठाई (स्थायी); ॥ डोलः ॥ २६ ।। खरात् परस्यासंयुक्तस्थानादे र्डः प्रायो लो भवति । single and noninitial d preceded by a vowel, generally becomes t; cus वलवामुहं (वडवामुखं) ; गरुलो (गरुड़:); कील (क्रीड़ति); तलाओ (तड़ागः); वलही (वड़भी); स्वरादित्येव this is the case only when d is preceded by a vowel, for compare such forms as मोंडं, (मुण्डं) ? कोंड (कुण्डं ?) ; असंयुक्तस्य इत्येव as illustrations of d when not single we have खड्गो ; अनादावित्येव d does not change to l when initial as डिभो; 'प्रायो'ग्रहणात् क्वचिदिकल्पोऽपि from the use of Práya (generally) in the sutra we conclude that option is allowed in some words cas, वलिस, वडिस; दालिम, दाडिमं ; गुलो, गुडो ; णाली, णाडी ; णत्वं, णडं; क्वचित्र भवति this rule does not at all apply to some instances (as निविडं, पीडिअं (पीड़ितं); णीडं। २ । १ प्राकृत प्रकाशे " डस्य च " इति सूत्ररूपमस्ति (see. Pra 23su. ch.2). २। प्राकृक्षप्रकाशकारमते दाडिम, बडिस, निविडानां लत्वं न भवति According to Prákritaprakása l is not substituted at all in the words Dalima, Badisa, and Nibida कल्पलतिकामते केवलं पीडित, गुड, शब्दयोर्विकल्प न लत्वं भवति । According to kalpalatilsa the substitution of I for d is optional in Pidita and Guļa only. 3 ·( 47 ) 4. ॥ प्रतौ डः ॥ १० प्रत्य पसर्ग तस्य डो भवति । In the prefix prati d is substituted for t as ufoam (प्रतिपन्न); पडिसरो पडिसरो (प्रतिसरः); पडिमा (प्रतिमा) &c प्राय दूत्य व the word Prüya (generally) still continues to be implied, so we find also many exceptions of the rule, as पदूवं (प्रतीपं); संपई (संप्रति); पठ्ठाणं (प्रतिष्ठान); पठ्ठा (प्रतिष्ठा); पद्मा (प्रतिज्ञा)। प्राकृत प्रकाशे ऋत्वादिषु तोदः (प्रा० ७।२) इति सूत्र पठितं हेमचन्द्रस्तु विधिमिमं शौरसेनीमागधी विषयं मन्यते तन्मते साधारण प्राकृतेतु ऋत्वादीनां उऊ इत्यादिरूपं भवति । In Prakritaprakasa we find a Sútra “ritwadishu todali" (Pra 7su, ch2) in ritu &c., d is substituted for t. But Hemehundra says सतु शौरसेनी मागधी विषय एव दृश्यते cha za “as this does generally apply to Sauras'eni and magadhi dialects I omit it-In Prakrita however no such substitution takes place”; as उऊ (श्रृतुः); रअ (रजत) ; ए (एत); गो (गतः); संपत्रं (साम्यत); जत्रो (यतः); तो (ततः); क (कृत); हामी (हताशः); ताओ (तातः); इत्यादि । १ common B . १ अतुः, किरातो, रजतच्च, तातः, सुसङ्गतं, संयत साम्पतञ्च । सुसंस्कृति प्रीति समान शब्दा स्तथा कृतिनिटति तुल्यमेतत् ॥ उपसर्ग समायुक्त कृति ती तागतौ अत्वादिगणने नेयायन्ये शिष्टानुसारतः ।। According to kalpalatika d is invariably substituted for t in the word sutra ; as सुदं श्रुतं and optionally in hata (हत) as हच्यो हदो (हसः) 3 ·( 48 ) ॥ दनश दहोः ॥ ११ । अनयोधीत्वोर्दस्य डो भवति । D is substituted for d in the roots Dansa and Daha ; as डस (दशति); उहद् (दहति); ॥ प्रदीपौ लः ॥ १२ । प्रपूर्वं दीप्यतौ धातौ दस्य लो भवति । L is substituted for d in the root dipa having the prefix prra before it, as पलीबेद् (प्रदीपयति); पलित (प्रदीप्त); ॥ दीपौ धोवा ॥ १३ । दीप धातौ दस्यधो वा भवति । Dha is optionally substituted for d in the root Dipro as धिप्पद्, दिप्पद् (दीप्यति); ॥ नाणः ॥ १४ । १॥ स्वरात् परस्थासंयुक्तस्यानादेर्नस्य णो भवति । Ņ (cerebral) is substituted for dental n when it occurs single and noninitial, and is also preceded by az vowel, as कण्या (कन्या) ; सश्रणं (शयन); इत्यादि। अत्र वररुचि हेमचन्द्रयोर्महदन्तरं दृश्यते, यथा प्राकृतप्रकाशे नोण: सर्वत्र” (पा० ४ २ स २ अ) दूति सूत्र दृश्यते, तस्य वृत्तिस्तु सर्वत्र श्रादौ अनादौ वा नकारस्य णकारो भवति । With regard to this rule difference of opinion is found to exist between Vararuchi and Hemchandra, for while the former substitutes cerebral ņ for a single a very where, the latter attaches the conditions mentioned in the पैशाच्या एकारस्य 'न' कारो भवति । In the Paisachi dental n is substituted for cerebral n.

·( 49 ) sutra. Thus for instance Vararuchi writes the word Narayana as Narayana, while Hemchandra both Nárayana and Naráyana (see next sutra). The Rishis do not pay any regard to this rule, as 7991 afast! ॥ वादौ ॥ १५॥ असंयुक्तस्यादौ वर्तमानस्य नस्य णो वा भवति । Ņ is optionally substituted for a single and initial as णरो, नरो ; ण, नइ, (नदी); असंयुक्तस्येत्ये व this is only wheni n is single, for compare atat i ॥ पोवः ॥ १६ । १। स्थरात् परस्थायुक्तस्यानादेः पस्य पायो वो भवति । Single noninitial p when preceded by a vowel, generally becomes v. as सवहो (शपथः); सावो (शाप:); उलवा (उलप:); उवसग्गो (उपसर्गः) ; पईवो (पदीपः) ; कासवो (काश्यपः) ; पावं (पाप) ; उवमा (उपमा); महिवालो (महीपाल:); गोवेदू (गोपयति); कलावो (कलापः); तक्दू (तपति) ; कवोखो (कपोल:); स्वरादित्यव as for p not preceded by a vowel, compare कम्पदू ; असंयुक्तस्येत्येव as for its being conjoined to another consonant, compare अपपमत्तो अनादिरित्य व ; also when it occurs at the begining of words, compare पद (पठति); प्राय इत्येव the use of práyas (generally) in the sútra signifies that this rule is not universal or in other words it applies only to cases where no elision takes place by sutra (1 chap 2.) Cas रिऊ (रिपुः); १। १। प्राकृत प्रकाशे सूत्ररूपं सममेव विद्यते (see Pra.. 15-2.) शौरसेन्यां अपूर्व शब्दस्य "अवरूवं,” “अजव्व," इति रूपदयं भवति In the Sauraseni dialect the word Apurba has two forms as just shewn in Nágri character. Teta: v is generally substituted for p. 3B 7 ·( 50 ) ॥ पटौ फः ॥ १७॥ ण्यन्ते पटि धातौ पस्य फो भवति । Ph is substituted for p in the root Pat when in the causal form ; as फालेइ, फाडेइ (पाटयति)। ॥ फो भदौ ॥ १८। स्वरात परस्यासंयुक्तस्थानादेः पस्य भहौ भवतः । Bh or h is substituted for a single and noninitial ph when preceded by a vowel. enfari In some words oh only is substituted ; as रेभो (रेफः); सिभा (शिफा) ; क्वचित्तु हः in other instances h only is substituted मुत्ताहलं (मुक्ताफलं; क्वचिदुभावपि instances may be found where both blt and h are substituted in same words as सेभालिश्रा, सेहालिया (शेफालिका); सभरी सहरी (शफरी); स्वरादित्य व the substitution does not occur when ph is not preceded by a vowel, as गुफद (गुम्फति); असंयुक्तस्य त्येव neither when it is not single as पुप्फ (पुष्प); अनादावित्येव nor when ph is initial as फणी । १ ॥ बोवः ॥ १८ । खरात परस्यायुक्तस्यानादेर्षस्य वो भवति । V is substituted for a single and noninitial B when preceded by a vowel, as अलावू चलाऊ। ॥ विमिन्यां भः ॥ २० ॥ विसिन्यां वस्य भो भवति । १। शौरसेन्यां फस्य हर In the Sauraseni only his substituted for ph. In Jaina Prakrita b is substituted for म (जैम प्राधसे मस्थाने यो भवति) वमहा (मनाथः)।

·( 51 ) In the word visini bh is substituted for the initial letter, as fufyat Fans FATENTIE 7 arafa from the express mention of the feminine we infer that this rule does not hold in the neuter form of the word as विसम्। ॥ श्रादे-जः ॥ २१ ॥ पदादेर्यस्य जो भवति। Jis substituted for initial y as जसो (यशः); जमो (यमः); जाई (जातिः); श्रादे रितिकिं ? as for cases where y is not initial compare अवश्रवो; वडलाधिकारात् सोपसर्गस्यानादे Tro the implication of option being continued we have to understand that even in many cases where y is preced by a prefix and consequently is not initial, the substitution is allowed; as संजमो (संयमः); संजोत्री (संयोगः): अवजसो (अपयशः ); कल्पलतिका मते सामान्यत पदस्थितस्यापि यकारस्य जादेशो भवति । According to kalpalatiká the substitution takes place also when y stands first in the last word in a compound ; as गाढ़जोव्वमा (गाढ़- यौवना); अजोग्गो (अयोग्यः); आर्षे लोपोऽपि according to the Rishis initial y is also sometimes elided ; as TX (यथाजातं) ।१ ॥युभद्यर्थपरे तः ॥ २२। युभच्छब्दार्थ परे यस्य तो भवति । The y of the word yusmad changes to t as geftat (युमादृशः)। १। मागध्यां यस्य आदेशो न भवति । In the Magadhiy remains the same.

·( 52 ) ॥ तीयकृदयो जः ॥ २३। तीय प्रत्यये, कृदन्तेषु च यो यस्तस्य द्विरुक्तो जो(ज्जः) वा भवति । The single unconnected y, which occurs in a word on account of affix tíya, or any of the kțit affixes attached to it optionally becomes jj as करणिज्ज', करणीनं; रमणिज्ज रमणी; दोज्जो, दीओ (द्वितीयः); पेज, पेयं (पेयं)। ॥ छायायां होवाकान्तौ ।। २४ । अकान्तौ वर्तमाने छाया शब्दे यस्य हो वा भवति । The y of the word chháyá when it is used in any sense other than kánti, optionally changes to h; as वच्चस्मशाहा (वृक्षस्यछाया); | ॥ हरिद्रादौलः ॥ २५। हरिद्रादिषु शब्द वसंयुक्तस्य रस्य लो भवति । In the words Haridrá &c. 1 is substituted for the single ?' ; as हलद्दा (हरिद्रा): दलिद्दो (दरिद्रः); कल्पलतिकायां हरिद्रादिगणो यथा in kalpalatika the Ilaridra-class is thus enumerated as. हरिद्रा, मुखरा, ङ्गार, सुकुमार, युधिष्ठिराः । करुणा चरणञ्चैव परिखा परिघावपि ॥ किरातश्चाङ्गुरीचैव दरिद्रश्चैवमादयः । श्रादिशब्दात पारिभद्रः जठर निष्ठुरापहार शब्दानां संग्रहः । Bahula (option) being still implied we have to understand that in the word charana tbe r changes into 1 only when it means a foot and used not in any other

·sense; as पद्दस चरस, so it alsi indirls for 34
जठरं, निट्ठ,रो। १।
॥ शषोः म ।। २६ । २।
शकार षकारयोः मो भवति ।
Sis substituted for r'anil sh; is out
(शेषः); इत्यादि in finet sunsh () do uttrist in the
prakrita alphabet.
॥ होघोऽनुस्वारात. ॥ २ ।
अनुखारात परस्थ होघो भवति ।
gh is optionally substituted for a when it is precoiled
by anusitara us भिंघो, मीठो, (मि); मंधारी, महाग
(संहारः); क्वचिदननुस्खारादपि we find the substitution of gh
in some instances even where h is not preceded by an
anuswarra as दाधो (दाहा)।
इति द्वितीयोऽध्यायः ।
ARHAREKARECHANNELata ........
१ मागध्या र स्थाने लो भवति । In the ansktehsshhi in stry natak १ १ १३ १०.)
for r. amaraform: In the Paisacka / in also multitute for
In Jaina Prakrita s and para substituted for r ( 119
पसौ विहितो)। (In Prakrit liteshsus stak 14 14 1) मी भितः |
PATISET * * In the magkahi n' (T) is invariably telesery
where for s', sh and H.
In Jaina Prakrita r, jha and Wilt are substitute for li (
स्थाने र, झ, भा भवन्ति) (In Prakritu lakstaaya nitra 11, 0, Pat ()
वभो (वहिः), जिभा (जीहा)।

·अथ तृतीयोधयायः। प्रथमः पादः। । संयुक्तस्य ।। १। यदित अर्द्ध मनुक्रमिय्यामस्तत्संयुक्तस्येति वेदितव्यम् । Now we come to conjunct consonants. This Sítra is an adhikúra, that is, in all the succeeding sútras the rules laid down refer to conjunct consonants. । क, ग, ट, ड, त, द, प, श, ष, सां मूर्द्ध लुक् ; शेषाण द्वित्व ञ्चानादौ ॥२ मूर्द्धस्थितानां संयुक्रवर्णसम्वन्धिनामेषां लुग्भवति । अनादौस्थितानां शेषाणां द्वित्वञ्च। The consonants k, g, t, d, t, d, p, s', sh, and s when occurring as the first letter in a conjunct are elided; and except when they occur in the beginning of a word, the surviving consonant of the conjunct is doubled, as- सं प्रा. सं प्रा. सं क-भुत्तं भुकं; सित्यं सिक्थं ; भत्तं भक्तं ; मुत्तमुक्तं ग-दुर्द्ध दुग्धं; मुद्धं मुग्धं ; मिणिद्धो सिग्धः । ट-सप्पो षट्पदः; कप्फलं कट्फलं । उ-खग्गो खड्गो ; सज्जो षड्जः। त-उप्पलं उत्पलं ; उपपात्रो उत्पातः। द-मुग्गो मुगः; मुग्गरो मुगरी। मगग महुः। - प्रा० सं प्रा० ·( 55 ) प्रा. प्रा. सं प-मुत्त सुप्त; पज्जतं पर्याप्त; गुत्तो गुप्तः। श-निचलो निस्थलः; चुप शुतति । ष-गोठी गोष्ठी; निठुरो निष्ठरः । स-खलित्रं स्खलितं; णेहो महः । ॥ अधो म,न,यां, शेषाणां दित्वञ्चानादौ ॥ ३ । म, न, यां संयुक्तस्याधीवर्तमानानां लुगभवति। अनादौ वर्ग- मानानां शेषाणं द्वित्वञ्च । The consonants m, 12, and y forming the last letters in conjuncts are elided ; and except when the conjunct occurs in the begining of a word the surviving consonants are doubled. as- सं म-जुग्गं युग्म रस्सी रश्मिः सरो स्मरो न--नग्गो भगगो भग्नः लग्गं य-सोम्यो ॥ सर्वच लवरामचन्दे शेषाणां द्वित्वञ्चानादौ ॥ ४ । चन्द्रशब्दादन्यत्र सर्वत्र ल, व, रां संयुक्तस्योर्द्ध मधःस्थितानां लुग- प्रा. प्रा० प्रा. लग्न। नग्नः सौम्यः । भवति। अनादौ स्थितानां शेषानाञ्च द्वित्व स्यात् । The letters l, e, and r' are always elided, whether they occur first or last in a conjunct; and the surviving letters, provided they are not in the beginning of a word, are doubled ; as- ·( 56 ) प्रा० सं प्रा० सं ल-जड़े उक्का वल्कलं अब्द: १३ सद्दो लुद्धो अक्को सण्हं पिक र- " उलका; वक लं शब्द:: अद्दो लुब्धः । लोद्धो वगगो विकवो धत्थ गहो लुब्धकः वर्ग: अर्कः ल-अधः लक्षणं ; पक चक्रं; विक्लवः ध्वस्तं व-अधः ग्रहो चन्दः (१)। रात्रिः रत्ती। Exception;-In the word chandra r is not elided, as चंद्रो अत्र 'द' इत्यादिसंयुक्तानामुभय लोपप्राप्तौ यथादर्शनं लोपः । According to the preceeding sútra in such conjunct as do &c. both the first and last letters are subject to elision. In such cases we have only to follow ancient authorities to elide either of them, thus façan in some instances the first letter is elided, as उविगगो (उदिन); विउणो (द्विगुणः); कम्मसं (कल्मषं); सव्वं (सर्व);-क्वचिदधः- in some instances the last is elided as कव्वं (काव्य); कुल्ला (कुल्या) ; मल्ल (माल्य); दिश्री (दिपः) ; दुबाई (दिजातिः); क्वचित् पर्यायेण in some instances the elision of either is good, as वारं, दारं (दाएं); 8. We find the form ist in many manuscripts.

·(57) । 3 ॥ ट्रे रो वा ॥ ५ । १। द्र-शब्दे रेफस्य लुम्वा भवति । In the conjunct dr, the elision of 7 is optional ; as दोहा (द्रोह) ; रुद्दो (रुद्रः) ; भदं (भद्र) समुद्दो (समुद्रः); ॥ ज्ञाञः जस्य द्वित्वञ्चानादौ ॥ ६।२। ज्ञासम्बन्धिना ञस्य लुग्वा भवति । जस्य च दिवमनादौ । In the conjunct jņa n () is optionally elided and the remaining j is doubled, provided it does not stand at the beginning of a word ; as सव्वन्नो, सब्वसू (सर्वज्ञः) ; अप्पज्जो, अप्पy (अल्पज्ञः); अहिजो, अहिलू (अभिज्ञः); णा, जाणं (ज्ञान); संजा, संसा (संज्ञा); अञ्जो, अमो (अज्ञ.); कचिन्नभवति in some instances the elision does not take place; as विरमाणं। ॥ अनादावादेशस्य द्विवचनम् ।। ७। अनादौ वर्त्तमानस्यादेशस्य दिव भवति । A single consonant which is substituted for a conjunct by rules herein-after stated, is doubled, provided १ अवन्यामपि नियम एष सर्वत्र व In the abanti this rule is universally applied. २ शौरसेन्यां ज्ञ स्थाने जो भवति In the sauraseni n is is substituted for jp (ज); मागध्यां ज्ञस्य अज्ञो भवति in the māgadhi jn (ज्ञ) is replaced by doubled n ; पैशाच्यामपि मागधीवत् ज्ञस्य ज्ञो राजन् शब्दसम्बन्धिनो ज्ञस्य तु चिञ a in the pais'áchí also ng is substituted for jạ (5) but the jn (37) of the word Rājan is optionally changed to चित्र। शौरसेनी, मागधी पैशाचीषु न्यण्यो TFT SETT Hafa i pp is also substituted for nya and yya in the sauraseni mágadhi and pais'áchi dialects. 8 ·( 68 ) it does not stand at the beginning of a word ; as लट्ठी, (यष्टिः) ; दिट्ठी, (दृष्टिः) ; इत्थी इत्यादि। ॥ द्वितीय तुर्य्य यो रुपरि पूर्वः ॥ ८ । द्वितीय तुर्यायोईित्वप्रसङ्गे उपरि पूवौं भक्तः। द्वितीयस्यो- परि प्रथमश्चतुर्थस्योपरि हतीय दूत्यर्थः । When the second or the fourth letter of a class (वर्ग) is to be doubled, it shall, instead of being doubled, be conjoined to the first and the third letter of the same barrga. respectively, over it ; as वक्खाणं (व्याख्यान); अग्यो (अर्घः)। ॥ न दीर्घानुखारात ॥८॥ दीर्घानुखाराभ्यां परयोः शेषादेशयोर्दिवं न भवति । A consonant preceded by a long vowel or Anuswara is never doubled ; as ईसरो (ईश्वरः); लासं (लास्य); संकतो (संक्रान्तः); संझा (संन्धया)। , .. ॥ रहोः ॥ १०॥ रेफ इकारयोविं न भवति । R and h are never doubled ; as-र-सुदेरं, (सौन्दर्य); वम्हचरं (ब्रह्मचर्य); धीरं (धैर्य); विहलो (विकलः); कहावणो (कार्षापण:)। ॥ समासे वा ॥ ११ । समासे द्वित्वं वा भवति ।

·-- ( 59 ) The foregoing rules for doubling a letter, optionally applies to the compound words; as नईग्गामो, नईगामी (नदीग्रामः); वहुलाधिकारादन्यत्रापि option being carried on, any letter in a compound word though not coming under the foregoing rules, may be optionally doubled ; as- तेल्लोक्वं, तेलोक (त्रैलोक्य)। ॥ तैलादौ ॥ १२ । १ । तैलादिध्वनादौ यथादर्शन मन्त्यस्यानन्यस्य च व्यञ्जनस्य द्वित्व भवति । In the words taila &c. any consonant except the first is doubled; but ancient usages can alone determine whether the medial is doubled or the final, as तेल्लं (तैल) ; मंडुक्को (मण्डकः) ; वेदल्लं (विचकिल्लं) ; उज्जू (ऋजुः); सोत्तं (श्रोतः) ; पेम्म (पेम) ; विड्डा (ब्रीडा) ; जोवणं (यौवन); ॥ सेवादौ वा ॥ १३ । २। .. - १ प्राकृत कल्प लतिकायां प्राकृत प्रकाशे च सूत्रस्यास्य “नीडादिषु" इत्येवं रूपमस्ति । Both Prakritakalpalatika and Prakritaprakasa read Nídádi instead of tailádi ; kalpalatika thus enumerates Nidádi (feu afarai terie) गणोयथा नीड, व्याहृत, मण्डक, श्रोतांसि, प्रेम यौवने । अजुः स्य लं, तथा तैलं, चैलोक्यञ्च गणो यथा ।। ऐड्ड (मीड) वाहित (व्याहृतं)। A २ Kalpalatika thus enumerates the Seva class (कल्पलतिकायां सेवादिगणो यथा)- सेवा, कौतुहलं, दैवं, विहितं, नख जानूनि । पिवादयः सवा शब्दा एतदाद्या यथार्थकाः ॥ त्रैलोक्य कर्णिकारश्च वेश्या भूजच्च दुःखितं । रात्रि विश्वास निश्वासा मनोऽसश्वर रमयः ।। दीर्धे क शिव तूमणीक मित्र पुष्पासिदुर्लभाः। दुष्करो निष्कृपः कर्म करेवास परस्परं । नायकाद्या स्तथाशब्दाः सेवादिगणसम्मताः।

·( 60 ) सेवादिध्वनादौ यथादर्शनमन्यस्यानन्यस्य च वा हित्वं भवति । The above rule is optionally applied to the words sevá &c. as. सेव्वा, सेवा ; विहित्तो, विडियो ; कौउद्दल्लं कोउहलं, वाउल्लो, वाउलो इत्यादि। ॥ क्षः खः क्वचित्त छौ ॥ १४ । १ । क्षस्य खो भवति क्वचित्तु छमा वपि । Kh is generally substituted for ksh but in some cases chh or jh is also found in its place ; as खो (क्षयः); लखणं (लक्षणं); क्वचित्त, छझा वपि, the examples of the latter cases are छोणं, खीणं, (तौणं); भिज्जदू, खिद्यति (पिद्यति); ॥ छोऽज्यादौ ॥ १५। In Akshi &c. chh and not th is substituted for the conjunct ; as अच्छी, (अक्षि) ; उच्छू, (इक्षुः) इत्यादि ; क्वचित् स्थगित शब्देऽपि sometimes chh is also substituted for sth in the word sthagita, as छों। २ । •n शौरसेन्या सेवादिषु द्वित्व म भवति। This rule does not apply in the Sauraseni dialect. १ मागध्यामनादौ वर्तमानस्य क्षस्य शूको भवति ; प्रेक्षाचक्षोस्तु स्कः। In the mágadhi s'k is substituted for a noninitial ksh but in tho words preksha and áchaksha the substitute is sk. २ Kalpalatiku thus enumerates the aleshi class (कल्पलतिकायां चच्यादिगणो यथा ) अचाक्षि, चक्षु, रक्षुण्ण, क्षार उत्क्षिप्तमक्षिकैः। दक्षोयक्षः सदृक्षोऽक्ष क्षेत्र क्षीरेक्षुकुक्षयः। चुधाचेत्यादयः शब्दा वक्ष्यादिगण सम्मकाः। पार्षे According to rishis the words ileshu (दक्ष), Keshara (क्षीर) and sadrilesha (सदृक्ष) have the following forms also, as इक्खू खीरं, सरिक्खं । शौरगन्यां सदृक्ष क्षार शब्दयो छत्वं निषिद्ध In the sauraseni dialect chh is not substituted for lisha in the words sadriksha and kshara, ·(61) ॥ क्षण उत्सवे ॥ १६ । १ । क्षण शब्दे उत्सवाभिधायिनि संयुक्तस्य छो भवति । When the word kshana denotes festival chh is substituted for ksh. But when it denotes a moment the substitution does not take place; as खणो। ॥ का मोः पः ॥ १७ । २ । का झोः पो भवति । The cunjucts lem and to change into P, as रुप्पं (रुका); रुप्पिणी (रुक्मिनी) ; कुप्पलं (कुम्भल) ; कचित् चमापि in some instances 'चम' is also substituted for कम as रुचमी (रकमी); ॥षक, स्कयो नाम्नि खः ॥ १८ । अनयो नाम्नि संज्ञायां खो भवति । Kh is substituted for shk or sk in a substantive; as ष्क-पोक्खरं, (पुष्कर); पोक्खरिणी, (पुष्करिणी); निक्खं (निष्क); स्क-खंधो (स्कन्धः) ; खंधावारः (स्कन्धावारः); नाम्नीति fi? when shk and sk occur in a verb or verbial adjective such substitution does not take place, as दुक्कार, (दुष्कर) ; निकाम्मं, (निष्क्राम्य) ; सक्क (संस्कृत) ; ३ । 3B 3B १। शौरसेन्या क्षणशब्दे छत्व न। In the sauraseni chh is never substituted for ksh in the word kshana. २। प्राकृत कल्पस्ततिकायां “म स्य च" इत्येवं सूवरुपमस्ति According to Prkrita Kalpalatika the substitution of P is held for km only. ३। हेमचन्ट्रमते मागध्यां मंयोगे वर्तमानयोः सकार षकारयोः सो भवति तथाहि ष्कस्कयोः स्क इति रुपं यस्य सृ इति रुपं। According to Hemchandra s is substituted for s and sh when they conjoined to another letter, in the ma'gadhi dialect. Thus the conjuncts shk and sk assume the form of sk and sht the form st. कल्पलतिकामते तत्रापि शकार एव According to kalpalatika the substitute is s' even in these instances.

·(62) ॥ सृस्य ठोऽनुष्ट्र, या, संदष्टे ।। १८ । उष्ठादिवजिते पृस्य ठो भवति । Th is used for sht in all words except ushtra, ishtí, and sandashtos ; as लट्ठी (यष्टिः) ; मुट्ठी (मुष्टिः); दिट्टी (दृष्टिः) सिट्ठी (सृष्टिः) ; इत्यादि अनुष्ट या संदटइतिकिं ? the words ?ushkace ishta and sandashựce have the following forms. उहो, इट्ठा, संदट्ठो। ॥ त्यश्चोऽचैत्य ॥ २० । चैत्यवर्जिते त्यस्य चो भवति । Ch is substituted for tya in all words except chaiya , as सञ्चं (सत्य); पच्चो (प्रत्ययः); निचं (नित्य); पञ्चच्छं (प्रत्यक्ष); अचैत्यतिकिं ? the word चैत्य becomes चइत्तं । ॥ त्व, श्व, द, ध्वां च, च्छ, ज्ज, जमाः कचित् ॥ २१ । एषां (त्व, थ्व, द, ध्वां) यथा संख्यमेते (च, छ, ज्ज, जमाः); क्वचिद्भवन्ति । In some instances chch, chchh, jj, and jih are substituted for twa, thwa, dwa, and dhua respectively, as णच्चा (ज्ञात्वा) ; मोच्चा (श्रुत्वा) ; पिच्छी (पृथ्वी); विनं (विद्दान् ); वुज्मा (बुवा); ॥ तस्याधूतादौ ॥ २२॥ तस्य टो भवति धूतादीन वर्जयित्वा । T is substituted for rt except that in the words of the dhúrta class, as fast (कैवतः) वट्ठी (वत्ती); णट्टी (नर्तकः); ण?ई (नर्तकी); संवट्टियं (सर्वत्तिक); अधूतादाविति किं?

·(63) the substitution does not take place in the words dhārta &c. as घूत्तो, कित्ती धूतादिर्यथा धूत्तः, की त्तिः, वार्ता वर्तनं, निवर्त्तनं, प्रवर्तनं, संवर्तनं, आवर्तनं, निवर्तकः, प्रवर्तकः, संवर्तकः, वर्तिका, वार्तिकः, कार्तिकः, कर्तरि, मूर्तिः, मुहर्तः, वहुलाधिकारात् वट्ठा bahula being carried on, the word varta takes the form of vattá. * ॥ इवात् थ्य, श्व, त्स, मा मनिश्चले छः ॥ २३ । हखात् परेषां, थ्य, श्व, त्म, मां छो भवति । Chh is substituted for the conjuncts thyd, sch, ts, and ps, when they are preceded by a short vowel, as पच्छ (पथ्यं) ; पच्छा (पथ्या); मिच्छा (मिथ्या); रच्छा (रथ्या); श्व-पच्छिमं (पश्चिम); अच्छरं (आश्चर्य); पच्छा (पश्चात्); त्स-उच्छाहा (उत्साहः); मच्छरो (मत्सरः); वच्छो (वत्मः) म-लिच्छद (लिप्मति); लिच्छा (लिप्मा) ; जुगुच्छद्र (जुगुप्मति); अच्छरा (अप्सरा); इखादिति किं ? the substitution does not take place when they are not preceded by a short vowel, as ऊसारिओ (उत्सारित); अनि- श्चल इति किं such substitution does not take place in the word nischala, as णिच्चलो. According to the Rishis (ET) the word tatthya (acei) is used as tachcha (ar) | ॥ द्यस्य जः ॥ २४ । १ । * मागध्यां चट्ठयोश्च सृ इति लपं केषाञ्चिन्मते श्ट इति। In the Magadhi dialect the conjuncts tt and tớ change into st but according to some they change into s't. १ । कल्पलतिकायां " पद्यादिषुनेति” पाठो विद्यते। According to Kalpalatika such substitution does not take place in the words padya &c. as पद्द, गई, अवद; उद्यम केचिदिच्छन्ति केचिदिच्छन्ति केवलं as regards the word udyana some up hold the substitution while others do not as EE#T उज्ममो। + ·(61) द्यस्य जो भवति । Jis substituted for dya ; as मज्ज (मद्य); अवजं (अवद्य); वेज (वेद्य); विज्जा (विद्या); ॥ ध्यस्य झः २५ । ध्यस्य झो भवति। Jh is substituted for dlaya ; as झाणं (ध्यानं); उवज्माओं (उपाध्यायः); समाश्रो (साध्यायः); मम (मध्य); विमो (विन्ध्यः); अमात्रो ( (अध्यायः) ॥ज्ञो र्णः । २६। अनयो र्ण भवति । N is substituted for mn and jn, as निलं (निम्न); पज्जुलो (प्रद्युम्नः); साणं (ज्ञान); संस्था (संज्ञा) ; पणा (प्रज्ञा); विमाणं (विज्ञान); ॥ मोमः ॥ २७॥ न्मस्य मो भवति। M is substituted for am as जम्मो (जन्म); मम्म हो (मन्मथः); ॥ य्य -ः जः २८ । १ । १। प्राकृत प्रकाशे “र्य भय्याभिमन्युष जः” इत्येवं सूत्ररुपमस्ति According to Prakritaprakasai, jis substituted for the conjunct rya and alsty for the conjuncts in the words sayca and abhimanyu. WITH Diet szilfa wafa i In the sauraseni yy is also substituted for rya. urt य॑स्यस्थाने क्वचित् रियादेशः। In the Paisachi riya is substituted for rya in some instances, ·( 65 ) 3B अनयो जः स्यात्। Jis substituted for gyan and riya, as व्य-जज्जो (जय्यः); सेज्जा (शय्या); यं-भज्जा (भा।); कज्जं (कार्य); वज्ज (वयं); पज्जात्रो (पर्यायः) ; पज्जन्तं (पर्यन्त); ॥ स्तस्य थोऽसमस्तस्तम्वे ॥ २६ । समस्त स्तम्व वर्जिते स्तस्य थो भवति । Th is substituted for st in all words except samasta and stanb, as इत्थो (इस्तः); थोतं (स्तोत्र); थोश्र (स्तोक); पत्थरो (प्रस्तरः); थुद (स्तुतिः) ; इत्यादि । १ । असमस्त स्तम्व दूति किं? The substitution does not take place in the words, samasta and stamb; as HATI, dat ॥ष्प स्पयोः फः ॥ ३० । ष्प स्पयोः फो भवति । Ph is substituted for shp and sp. पुफ्फं, सफ्फं, निफ्- फेसो (पुष्पं, शष्पं, निष्पेशो) ; फंदणं पडिफ्फद्दी, फंसो (स्पदनं, प्रतिस्पर्दी, स्पर्शः); ॥श्न, षण, स्न, ह, रू, क्षणं ण्हः ॥ ३१ ।२। श्रादीनां संयुक्तानां काराकान्तो इकारादेशो भवति । . १। मागध्यां स्तर्थयोः स्त एव । In the magadhi st is substituted for both st and rth. २। पैशाच्यां सस्य 'सिन' इत्यादेशो भवति। In the paisachi sina is substituted for the conjunct sn.

·( 66 )
..
2h is substituted for the conjuncts s'i, shn, sii, hn,
hts and kshn; cts -पण्हो, (प्रश्नः); ष्ण-विणहू (विष्णुः) ;
कण्हो (कृष्ण:) ; उणहीसं (उष्णीषं) ; स्न-जोहा (ज्योहा);
ण्हाऊ (वायुः); पहाणं (खान) ; ह-वणही (वद्भिः) ; जगह
(ज) ; हू-पुवणहो (पूर्वाहः); अवरणहो (अपराह्नः) ; क्षा-
सण्हं (सहा) ; तिराहं (तीक्षा);
॥ श्म, भ, स्म, मां म्हः ॥ ३२ ।
श्मादीनां संयुक्तानां स्थाने मकाराकान्तो हकार आदेशो भवति ।
The conjuncts, sm, shm, sm and hm take the form of m;
as श्म-कन्हारो (काश्मीरः); घम-गिम्हो (ग्रीष्मः); उन्हं (उम्म);
स्म-अम्हारिसो (अस्मादृशः); विन्हो (विस्मयः); म-वम्हा (ब्रह्मा);
सुम्हो (सुह्मः);
वम्हणो (ब्राह्मणः) वम्हचेरं (ब्रह्मचर्यं );
कचिद्भोऽपि दृश्यते, in some instances mbl is found in
the place of nb, वम्भचेरं; कचिनभवति to some instances this
rule does not apply at all ; as रस्सी (रश्मिः); सरो (स्मरः);
..
ह्यस्य झः ।। ३३ ।
यस्य स्थाने झ इत्यादेशो भवति ।
The conjunct hya is changed into jb, as सो (सह्यः);
मझं (मह्य); गुज्म (गुह्य) ; इत्यादि ।
॥ ह्रो ल्हः ॥ ३४ ।
ह्र स्थाने लकाराकान्तोहकारादेशो भवति ।
The conjunct hl is changed into lh, as कल्हारं (कलारं);
पलहाश्रो (प्रह्लादः);

·( 67 ) , (क्लिन्न); । विप्रकर्षः ॥ ३५ ॥ अधिकारोऽयं ; आपरिच्छेद समाप्तर्युक्तस्य विप्रकर्षों भवति । This rule being an adhikara will be implied in the following sútras, we are therefore to understand that the subject of the succeeding sútras to the end of the section will be the separation of conjuncts. ॥ इत् ला ॥ ३६ । लकारेणान्न संयुक्तस्य विप्रकर्षा पूर्वस्येत्त्व ञ्च । The conjuncts having ? (7) as their last are to be separated and an i (इ) shall be added to the first ; as किलिमं किलिट्ट (क्लिष्ट) मिलिट्ट (लिष्टं) ; पिलुटुं (नुष्टं); मिलोत्रो (श्लोकः); किलेसो (क्लेशः); मिलाणं (म्लानं); किलिस्मदू (क्लिष्यति); क्वचिन्नभवति this rule does not apply to some instances, as कमो (क्लमः); पवो (प्लवः); सुक्कपक्खो (धाक्लपक्षः); ॥ तन्वीतुल्येषु ॥ ३७। उकारान्ता की प्रत्ययान्तास्तन्वीतुल्याः, तेषु संयुक्रस्य विप्रकर्षः पूर्वस्योकार-योगश्च । The conjuncts in the words originally ending in u (3) and having the suffix í (st) as greit &c. shall be separated and an u (3) shall be added to the first letter of the conjunct, as तिणुवी, तणुई (तन्वी); लहुवी, लहुई (लघ्वी); गुरुवी, गुरुई (गुर्वी) ; पुहुवी (पृथ्वी) ; क्वचिदन्यत्रापि, we find the application of this rule in some other insances also, as सुरुग्यो (सुघ्नः); आर्षे सूक्ष्मशब्दस्य सुद्धमेति रुपं मवति । According to the Rishis, the word sukshma assumes the form of suhuma.

·( 68 ) ॥ एक पदे श्वःखे ॥३८ । एक पदे यो श्वस् स्व इत्य तौ तयोः, विप्रकर्षः अन्त्यव्यञ्जनात् पूर्व मुच्च भवति । When the words s'was and swa are not compounded but stands before a word, the conjuncts in them are separated and 2n (उ) is added to the first letter, as सुवे- कअं, (श्वः कृतं); सुवे जनाः (ख जनाः); अथ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । प्रत्यय विधानं। ॥ शीलाद्यर्थस्थेरः॥ १ । १ । शील धर्म माध्वये विहितस्य प्रत्ययस्य दूर इत्यादेशो भवति । Ira is substituted for all the affixes which signify the sense of s'ila (habit or inclination), ; Dharme (merit) or sadhu (goodness); as इसिरो, रोचिरो, लज्जिरो, भमिरी इत्यादि ; केचित्तु तृण एव दूर माहुः, तेषां मते नमिगम्यादीनां णमिर गमिरादयो न सिध्यन्ति । Some authorities wouldl substitute ira for the affix trin only so according to them the sanskrit words नमी गमी &c. do not change in to णमिर गमिर &c. १। The affixes which are used to signify sila are trin, in, nin &c.

·( 69 ) of belong- ॥ वस्तुमत् वण उपाण: ॥२।२। क्वा प्रत्ययस्य तुम, अत, तण, उप्राण इत्येते श्रादेशा भवन्ति । Tem, cot, tān and utina are substituted for kturi (the affix of the indiclinable past participle) ; as दडू,, मोत्तुं (दग्ध्वा, मुत्वा); भमित्र, रमित्र, (भ्रमित्वा, रमित्वा) ; घेत्तू ण, काऊण (ग्टहीत्वा कृत्वा) ; भोत्तु आण, मोउ-आण भुक्त्वा, मवित्वा । ॥ इदमर्थस्य केरः ॥ ३ । इदमर्थस्य प्रत्ययस्य केर इत्यादेशो भवति । Kera is substituted for the affixes like yot, tak, and an &c. which in sanskrit are used in the sence ing to;" as तुझकेरो (पुभदीयः), अम्हकेरः (अस्मदीयः); क्वचिन्न Hafa there are some exceptions, as unfaatant &c. ॥ युभदस्मदोऽञ एच्चयः ॥ ४ । ३ । प्राभ्यां परस्येदमर्थस्याञ एचय इत्यय मादेशो भवति । The affix ap (779) at the end of the words yushmad and ashmad to signify the meaning "of belonging to’s assumes the form of eclucheejes (एच्चय) ; us तुम्हे च्वयं (युग्मा- २। शौरसेन्यां वा स्थाने इय दूणो आदेशौ भवतः। कृगमन अदूय इति In the sauraseni iya and duqa are substitute for Kizni but after the roots kri and gama, aduya. is substituted for it. भागध्ययन याने तुपा इत्यादेपो Hafa í túpa is substituted for the aflis ktwi in the maruthi and abanti. अपने वा स्थाने इ, उद. विश्चथि इत्येना चादमा भन्नि In the apabhransa iä, ui, and biah are substitute for kra ३। अपने यार इत्यादेशो भवति । In the trailarati Art is stu iastituted for the same ; as अम्हारो (अस्मदीयः) इत्यादि । Hotnue.HINR/Presen ·( 70 ) कमिदं); अन्ह च्चयं (अस्माकमिदं); ॥ त्वस्य वा डिमात्तणौ ॥५। त्व प्रत्ययस्य डिमा, त्तण इत्यादेशौ वा भवतः । Dimá and ttana are optionaly substituted for the affix twce ; as पीणिमा, पीणत्तणं (पीनत्व); &c. पीनता इत्यस्थ प्राकृते 'पीणा' इति रूपं भवति 'पीणदा' इतितु भाषान्तरे तेनेह neat at a friend I The prakrita form of the word utaat is utust, while in other dialects it takes the form of fututet for in the common prakrita Et is never substituted for the affix तल (ता)। वररुचिना सवा खव भाषासु तल् प्रत्ययस्य दा विहितः but according to vararuchi, gt is substituted for at in all dialects (see Pr. ch. 4 sú 22) ॥ अनंकोठात्तै लस्य डेल्लः ॥ ६ । अंकोठवर्जिताच्छब्दात् परस्य तैल-प्रत्ययस्य डेल्ल दूत्यादेशो भवति । In all words except Ankotha (अंकोठ) the affix तैल taila takes the form of डेल्ल (della) ; as दूगुदीएलं (इंगुदीतैलं); अनंकोठादितिकिं ? why did we except the word Ankithaa ? compare अंकोल्लतल्लं । ॥ यत्तदेतदोडावदादेरित्तित्र एतम्लुक् ॥ ७ । एभ्यः परस्य डावदादः परिमाणार्थस्य दूत्तित्र इत्यादेशो भवति, एतदोलुक्।

·( 7 ) Ittia is substituted for the affixes davat ( डावत्) &c. which affixed to the words यद, तद and एतद give the sense of measure or quantity; and the word dat is elided ; as जित्तिअं (यावत); तित्ति (तावत्); इत्ति ( एतावत); ॥ इदं किमो डेत्तिश्र, तिल्ल, डेदहाः ॥ ८ । इदं किं शब्दाभ्यां डावतो, डेत्तित्र, खेततिल्ल डेदहा इत्यादेशा भवन्ति । Dettia (डेत्ति), dettilla (डेत्तिल्ल), and deddaha (डेदह) are substituted for the affix dávat ( 5190) which affixed to the words idam (इदम् ) and Team (किम् ) signify quantity or measure ; as एत्ति, एत्तिलं, एदहं (इयत्); केत्ति, केतिल्ल केद्दहं (कियत्); केषांचिन्मते सूत्रमिदं यत्तदेतेष्वपि प्रवर्तते according to some authorities this rule applies to the words यत् तत् and एतत् also ; एतदोलोयश्च and the word एतद् is elided, as जेत्तिअं, जेत्तिल्ल जेद्दहं (यावत) &c. ॥ कृत्वसो हुत्तं ॥ कृत्वम् प्रत्ययस्थाने हुचमित्यादेशो भवति । Hutta is substituted for the affix kritwas; as 455 (वकृत्वः)। ॥ आल्वि, लो, ला, ल, वन्ते, न्ता, मतुपः ॥ १० । आलु, दल्ल, उल्ल, पाल, वन्त, इन्त, इत्यत आदेशा मतुप स्थाने भवन्ति । १ १। केषाञ्चिन्मते मन्तेरावपि according to some manta and ira are also substituted for the same, as सिरिमन्तो (श्रीमान्); पुसमतो (पुण्यमान्) ; धएिको (धनवान् इत्यादि।

·(72) Alu, illa, ulla, dla, vanta, and inta are substituted for matup, the affix signifying possession ; as ईसालू, (ईर्षावान्) णिद्दालू (निद्रावान् ); विधारिलो (विकारवान ); धणालो (धनवान् ) ; इत्यादि। यथादर्शनमेते प्रयोक्तव्या न स सर्वत्र । These various substitutes for matup must not be used indiscriminately, but with a due regard to the forms observed in classical authors. इल्लोल्ला वपरे प्रायः शैषिकेषु प्रयुंजते others use the substitutes illa and ulla in the sense of the affixes technically called saishika (see pan. IV. 2, 92 or siddhantakaumudi taddhita seshaprakaranam) as पुरिलं (पौरस्त्यं पुरो- भवं); अपपुल्ल (आत्मीयं); ॥ वतेवः ॥ ११ ॥ वतेः स्थाने ब्व इत्यादेशो भवति । bb is substitutes for the affix vati, as महुव्व (मधुवत्) । स्वार्थ प्रत्ययाः (१)। %3B OR The affixes which do not affect the sense of the words. संस्कृतशब्दाः प्रत्ययाः प्राकृतरूपाणि ; नव ल नवल्लो ; एकल्ला एक ल एकलो १ अब येभ्यः शब्दभ्यो ये प्रत्यया लिखिता स्तेभ्यएव ते भवन्ति नान्येभ्यः। Observe that no other words except those written above can take the affixes standing against them.

·( 73 ) प्रत्ययाः संस्कृतशब्दाः उपरि (संव्यान) प्राकृतरूपाणि ; अवरिल्लो मया भू भुमया, भमया डमया शनम् डिश्रम मनाक डिअम् उत्रम् डालित्र मिश्र दीर्घ विद्युत् मणिम् मणिम् , मणत्रम् मिसालित्रम् दीहरं विज्जुला पत्तलं पत्र ल पौवलं, पीत पीअलं अंध अंधलो जमलं खार्थे क प्रत्ययस्तु सर्वेभ्यएव शब्देभ्यो भवन्ति । Every word can take the affix k after it without being affected in its sense. (१) सर्वेष्वेव प्राकृत व्याकरणेष्वेकैकस्यापि पदविशेषस्योत्पत्ति-साधक कार्य विशेष सिद्ध्यर्थम् सूचविशेषो विद्यते तादृश सूत्राणाञ्च संख्याधिक- ११ मागध्यां खार्थे विहिते के परे दीघों वा स्यात्। In the magadhi dialect when the affix swártha k joins to a word the final short vowel of it becomes optionally long, as पवणाके, पवपके (पवनः)। 10 ·( 74 ) तया केवलं ग्रन्थ-गौरवं जातम् । वयन्तु तद्दोष परिहारार्थमत्राकारा- दिक्रमेण तत्तत्पदानां संस्कृत-स्वरुपं प्रदर्य तदने प्राकृत रूपं दर्शयामो येन सौलम्यादिष्टसिद्धि भवेत् । The Prakrita grammarians have enlarged the bulk of their work by framing sútras which explain particular words only. We do not find necessity of retaining these special sútras when a list of such sanskrit words together with their prakrita forms can as well serve the purpose. An alphabetical list of these sanskrit words with their special prakrita forms is appended below. अहिवण, संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं अकाण्ड अत्थका অনাৰী अंतेवारी অমি: अग्गी, अगणी अन्योऽन्यं अमन, अमुमं अंकोठः अंकोल्लो अपस्मारः अम्हालो अङ्गारः दूंगलो, (१) अंगालो अचलपुरं अलचपुरं अहिम , अभिमन्युः अतसी अलसी अहिम, अणिमुत्तों, अहिमजू अतिमुक्तकं अणिउत्त, श्रयस्कारः एक्कारो अदित्त अथि हेट्ट अरण्यं रम, अरम अन्तःपुरं अंतेपुरं, (२) अंतेउरं अर्द्धः अड्द, अर्द्ध १। शौरसेन्यां चंगार शब्दस्य चंगारो इति रूपं भवति । २। शौरसेन्यां " अन्तःपर" स्य चंदेउरं इति रूपं भवति । ऐ ·(75) । संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं श्रह: अरिहो, अरहो श्रारब्ध श्राढतं, पारद्धं अरुहंतो, श्राद्र उल्लं, आलं, अलं, श्रद अईन् अरहंतो, आर्द्रयति उल्ले, श्रोल्ले अरिहंतो श्रार्य: आइरिश्रो, अज्जो अलावुः लाऊ, अलाऊ पालानं श्राणालं अवटः अडो, अवडो उली, (श्रेणी) श्राली अवहृतं अवहडं, (श्रा) श्राली (सखी) अष्टादश आत्तमाणो आवर्तमानः असुराः अगया श्रावत्तमाणो अस्थि अट्ठी श्राशीः श्रासीमा अस्पर्श आफंसो अच्छ, प्रागतः आश्रो, पात्रो अचरित्रं, आचार्य: श्रादूरिश्रो, आरित्रो आश्चर्य অৰিষ্ম, श्रतोद्य अवज्ज अाअोज्नं अच्छत्ररं, प्रात्मा अप्पा, अत्ता अच्छरिज्ज, श्रात्मीयं अप्पम (१) अच्छी श्रादृतः আম্মিী আশ্লিষ্ট आलिट्ट, प्रालिद्धं आपेलो, प्रासारः उसारो, श्रोसारो आपीडः आहृतं आहडं, (पार्षे) आवेडो उच्छू, ईक्खू आम्र अम्बं अंगुत्रं, इंगुनं आमेलो, १। शौरसेन्यां च्यात्मीय शब्दस्य यत्नकेरक मिति रूपं भवति ।

·( 76 ) संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं एकसि, उत्सुकः एलि ऋतुः रिऊ, उऊ, उदू दूदानीम् एत्ताहं ऋद्धिः रिड्ढी, रिडी, इड्ढी दूश्राणीं (१) ऋणं रिणं, अणं एरिमो (२) ऋषभः रिसहो, उसहो ईषत् दूसी ऋषिः रिसी, इसी ईषत्पका कूरपिका (३) एकादश एत्रारह उच्चैम् उच्च उत्करः उकेरो, उकरो एक्कसि, एकदा उत्सवः उच्छवो, ऊसवो एकईश्रा, उत्साहः उत्थारो, उच्छाहो গম্বা उसुश्रो एतावत् इत्ति उदुम्बरो उम्बरो, उडम्बरो ऐरावतः एरावणो अोखलं (४) औषधं श्रोसढं, असहं उलूखलं ककुदं कउहं, ककुधं उधढं उब्बीढं, उव्व ढं | ककुभ ककुहा उपरि उवरि (५) अवरिं कण्डूयनं कण्डुअणं उभयं अवहं, उवई, उभयं कतमः कदूमे उभं, उद्धं कतिपयं कदूवाहं, कवं रिच्छो, रिक्खो कदनं कडणं, कणं रिज्जू, उज्ज कदम्बः कलम्बो, कम्बो १। मौरसन्यां इदानीमो“ दार्णि" इति रूपं भवति । २। शौरसेन्यां इदृशस्य “इदिसं" इति रूपं भवति । ३। समासस्थितस्येषत्-शब्दस्य "कूर" ज्यादेशो भवति । अन्यत्र ईषत्पक्कं । ४। शौरसेन्यां दूखलस्य " खज-हल" इति रूपं। ५ । शौरसेन्यां "उच्चरि"। उदूखलं उलूखलं -- ·( 77 ) कणेरू (२) कर्मिकारः संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं कदर्थितं कवठ्ठ चिलानो (पुलिन्दे), किरातः कदलं केलं, कपलं किरात्री (कामरूपे)(४) केली, कली; किरि किडी कदली करली (अद्रुमे) क्रिया किरिया कन्दरिका कण्डलिया किसलयं किसलं, किसलयं कन्दुकं गेंदु क्लिन्न किलिम कवन्धः कमंधो, (१) कबंधों कीदृशः केरिशो (५) करवीरः कणवीरो कीलक: खीलो करेणू कोउहलं, करो, कलिभारो काउछल्लं, कुढ़हलं कर्परं खप्परं कोहलं, कामुकः काउंत्रो कुउहलं कार्षापणः काहावणो, कहावणो कुजः खुज्जो, कुज (पुष्ये) कालासं, कोहण्डी (६), कालाअसं (३) कुश्मण्डी कोहली, काश्मीरः कम्हारो कोहडी कासितं खासि कूपरं कोप्पर कंसुअं, केसुनं, कृत्तिः किच्ची किंशाकं किंसुअं, किसुरं कृशं किसं, कसं १। शौरसन्यां " कवन्ध" शब्दस्य न रूप-परिवर्तनं भवति । २। शौरसेन्यां करेण शब्दस्य न रूप-परिवर्तनं भवति । ३। ४ । शौरसेन्या “किरात” शब्दयोर्न विशेष-नियमानुसृति कालायसं कालायस" भवति। ५। शौरसेन्यां" कीदृश" शब्दस्य 'कीदिसं" इति रूपं भवति । है। शौरसेन्यां " कुष्मण्डी" शब्दस्य "कुण्डी" इतिरूपं भवति ।

·( 78 ) संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृत कमिणो, गतः कृष्णा कृत तृप्त केसरं कैटभः कसणो (वर्षे), कहो (विष्णौ) कसिणं किलितं किसर, केसरं केढवो कौशेयक क्षणः कुच्छ अअं, कौच्छे अश्र छणो (उत्सवे), खणो (समय) छमा (पृथिव्यां), खमा (क्षान्तौ) गगदं गग्गरं गड्डो गर्दभः गड्डहो, गद्दहो गर्भितं गभिणं गवयः गउओ गाम्भीर्य गंभिरी गायन: घायणो ग्राह्य गेा गुडुची गलोई ग्टहं घरं ग्रहपतिः गहवई गोदावरी गोला, गोत्रावरी गोणो, गो; गावो, गाओ गौः (स्त्री) गावी, गावीश्रो गौरवं गारवं, गउरवं (१) चतुर्गुणः चोणो, चउणो चतुर्थः चोट्टो, चउट्ठो चतुर्थी चोट्टी, चउट्ठी चतुर्दश चोद्दह, चउद्दह चतुर्दशी, चोदसी, चउद्दसी चतुरं चोद्दारं, चउद्दार क्षमा गौः () क्षिप्त छूढं, खित्त क्षुत् क्षुधा क्षुप्त पेटकः खी, छी कुहा छिकं, कुत्तं खेडो . खचितः खण्डितं छमा, खमा खसिओ, खदूओ खुडिअं, खण्डि खल्लीडो खल्वाट: १। शौरसेन्यां “गौरव" स्य “गोरवं” “गउरवं” इति रूप द्वयं ;

·( 79 ) संस्कृतं प्राग्रतं संस्कृतं प्राकृत ताम्बूलं ७ तिर्यक् चत्वरं चचरं ज्या जीत्रा चपेटः चविलो, चविडो तगरं टगरं चपेटा चविडा, चवेडा तप्त तविअं, तत्त चन्द्रिका चंदिमा (१) ताम्र तम्ब चामुण्डा चाउंडा तम्बोलं चिकुरः चिरो ता, ताव (२), तावत् चिन्ह चिन्ध, चिह तित्तिनं चैत्यं चश्रं तित्तिरिः तित्तिरो चौर्य चोरिनं तिरिच्छी, छागः छालो तिरिश्रा (श्रा) छागी छाली तीक्षा तिक्खं, तिहू छाहा (अनातपे), छात्रा, तीर्थ तेहं, वृहं, तित्य छाया तुच्छ चुच्छ, छुच्छ छद्म छउमं, छम्म वणं वणं छर्दिकः छड्डिो वणीरं तोलीरं जटिलः झडिलो, जडिलो वर्य वरं जम्मणं, जम्मो वरः : दुवरो जिहा जीहा, जिभा वसरः टसरो जी त्रयोदश तेरह जीवः जूत्रो चयोविंशतिः तेवीस जीवितं जी, जीवित्रं त्रयस्त्रिंशत् तेत्तीस १। शौरसेन्यां चन्द्रिकायाः " चंदिया" इति तथा " चिन्ह " स्यचिण्हं इति रुपं भवति २। तावच्छब्दस्य शौरसेन्यां दाव इति रूपं भवति। अपभशेतु तवजय, ताम, ताउ, नाहिं. तेतुल ; इति रूपाणि भवन्ति । । छात्रा (कान्तौ) तोणं, जुम, जिम जीओ, ·(80) संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं दुर्भगः दुष्कृतं दुक्कडं, (आर्षे) त्रिंशत् तीमा दुअलं, दुजलं, त्रिचत्वारिंशत् तेअलीसा दुकुलं दुगुल्ल (आर्षे) त्रिपञ्चाशत् तेवमा दुर्गादेवी दुग्गावी, दुग्गाएवी दंष्ट्रा दाढा दुहवो, दुहो दगधं डढे, दड्ड डंडो, दंडो दुहिता धुश्रा, दुहिा दत्तं दिख दरित्रो दनुजवधः दणुवो, दनुओ देवरः दिअरो, देअरो डंभो, दंभो देवकुलं देउलं, देवउलं दरः डरो (भये), दरो (अल्प) दैवं देवं, दव्यं (२) दश दोहदः डोहलो, दोहलो दशनं डसनं, दसणं दोल: डोलो, दोलो दशमुखः दहमुहो, दसमुहो (१) द्वादश वारह डट्ठो, दक्को, दही दक्षिण: दाहिणो, दकिखणो दारं दारं, दुवारं, दाहः डाहो, दाहो, दाघो वारं दिवसः दिवहो, दिवसो धनुष धणुहो, धण दीर्घः दिगघी दीहो धात्री धाई, धारी दुई, दुक्खं धिक धि देरं, दुभारं, दुःखं १। भौरसेन्यां संज्ञायां दशशब्दीय “श” कारस्य हकारो न भवति । यथा दमा- महो (रावणः)। २। शौरसेन्यां “देव" शब्दस्य केवलं " देव” इति रूपं भवति।

·( 81 ) संस्कृतं प्राग्रतं संस्कृतं प्राकृतं धिगस्तु धिरस्तु निशीथः णिसीढो, णिसीहो धूर्य: धोरिश्रो निश्चलः णिञ्चलो धृतिः दिही, घिई निषमः णुमलो, णिसमो धृष्टः धिठो, धट्टो निषधः णिसडो धृष्टद्युम्नः घट्टहणो (१) नीचैम् णीच धेय धीरं, धिज्ज नीडं खेड्ड', पोडं, णोडं ध्वजः झो, धो नीपः णोमो णीवो ध्वनिः धुनी नीविः णीमी, णीवी नप्ता त्तिो, णत्तुओ नूपुरं णेउर, णिउरं णुउरं नमस्कारः णमोकारो नैयायिकः णित्राओ नवफलिका पोहलिया नौः गावा नवमालिका णोमालिया पक्क पिक, पकं नारकिकः परदूो पक्षम नापितः हावित्रो, नापित्रो पञ्चदश परमरह निकषः णिहसो पञ्चपञ्चाशत् पंचावमा, पमपमा निम्वः लिम्बो, णिम्बो पञ्चाशत् पमामा निरः उज्मरो, निमरो पताका पडात्रा निलयः णिहेलनं पत्तनं पट्टणं णिवृत्तं, पदातिः पाइको, पााई निवृत्तं णिउत्तं, पञ पोमं, पउमं, पम्म বিশ্বন पनमः জন্সী १ । शौरसेन्या “धृष्टद्युम्न" शब्दस्य "धट्ठजुलो" इति रूपं; 11 ·(82) संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं पन्या पीतं. फरुषो पर्यन्तः पंहो पाषाणः पाहाणो, (२) पासाणो परस्परं परोप्परं (१) पिठरः पिहढो, पिढरो पारकं, पारिक, पितृखसा पिउसिश्रा, पिउच्छा परकीयं पारकेरं, पाराकेरं पिशाचः पिसल्लो, पिसानो परिखा फलिहा पीठं पेढं, पीढं परिघः फलिहो पी परुषः पीतलं पीवलं, पीपलं पर्दः वद्दो पीयूषं पेउस पेरंतो, पज्जन्तो पुन्नागः पुखामो पर्यस्तं पल्लट्ट, पनत्य पुरुषः पुरिसो (३) पथ्याप पल्लाणं, पडायणं पूगफलं पोप्पलं पलितं पलि, पलिलं पूगफली पोपपली पल्लङ्को, पलिअंको पूतरः पोरो पादपतनं पाश्रवडणं, पावडणं पूरणं पोणं पादपीठं पावीडं, पाअवीड पूर्व पुरिमं, पुव (३) पान्थ: पहिहो पिधं, पिहं, पृथक पापर्द्धिः पारद्धी पुधं, पुहं पारावत: पारो, पारावी पारिभद्रः फालिहद्दो पुहवी, पृथिवी पुहद, पुढवी १ । अपभशे "अवरोप्यरु” इति रूपं भवति । २। भौरसेन्यां " पाषाण" शब्दस्य " पाहाण" इति रूपं भवति । ३ । शौरसेन्यां " पुरष" स्य " पुरसो” तथा पर्यस्थ “पुरवं" इसि रूपं भवति । + ·(83) संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं पैण्डपातिः पिण्डपाई प्रावारकः पावारी, पारी पौरुषं परिसं पलक्खो प्रकोष्ठो पवट्ठो, पोट्टो (१) बलीवईः वल्लो प्रतिज्ञा पर्दूमा वन्हचेरं प्रतिश्रुत् पडंसुत्रा ब्रह्मचर्य वम्भचेरं प्रतिष्ठान पठ्ठीणं वह्मचरित्रं प्रतीपं पवं भगिणी वहिणी,भदूणी प्रत्युष पञ्चु हो, पञ्चुसो भरतः भरहो प्रथम पुढुमं, पटुमं पढमं भव्यं भवि प्रभूतं वहुवे भवन्तो प्रवासी पावासू भस्म भस्म, भप्पं प्रवृत्त पट्ट', पउत्त भागिनी भामिणी प्रशिथिलं पसडिलं, पमिढिलं भाजनं भाषणं, भाणं (३) प्राकारः पारो, पाारो भाया भारिपा प्राभृतं पाहडं भिन्दिपालः भिण्डिवालो (४) प्रायः भीमः भिप्फो (५) पांगुरणं, भेरः भेडो प्रावरणं पाउरणं, भैक्षाजीवः भिक्खाजीओ पावर भ्रमरः भमरो, भसलो भवान् पात्रो (२) “ १। शौरसेन्यां " प्रकोष्ट" शब्दस्थ “ पोहो" इति रूपं भवति । २। अपभशे “प्रायः". .शब्दस्य “प्रायो, "प्रायो,” "प्राइ, "प्राइम्ब," प्राविम्ब" इत्यादि रूपाणि भवन्ति । .३। ४।५ । भौरसेन्यां “भाजन" स्य केवल " भाषणं" मिति, भिन्दिपालस्य " भिन्दिवालो" भिण्डिवास्लो इति रूप द्वयं तथा "भीम" स्य भिपपो इति रूपं भवति ।

·(84) संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं मूर्धा मन्युः मन, मयू मश्रको धुकुटिः भिउडी मञ्जरो, खच्चरो, माज्जारः चलता, भूलदा मज्जारो मघवान् मघोणो मिरा मेरा मदकलः মঙ্গলী मुन्न मुक्कं, मुत्तं मध्यमः मजिममो मुषलं मूसलं, मुसलं मध्यान्ः मज्मलो, माहो मूर्खः मुरुखो, मुक्खो मधूकं महुअं, मात्रं मुड्ढा, मद्धा मनोहरं मणोहरं, मणहरं मूल्यं मोल्न मन्मथः वम्महो मूषिकः मुसो मिश्रको, मृगाङ्कः मयूखः मोहो, मउहो मअंको मयूरः मोरो, मउरो, मयुरो स्मृतकं मरग मृत्तिका मट्टिा मर्पित मड्डिधं मृत्युः मलिनं मलिणं मिअंगो, मुअंगो महणं मसिणं, मसणं माउणं, मउगं मृदुकं महान महन्तो (१) माउक महाराष्ट्र मरहट्ट माउत्तणं मडत्तणं, मृदुत्व माकन्द: मअन्दो माउक माउमिश्रा, म्हषा मुसा, मूमा, मोसा ; मातृखमा माउच्छा मृषावाक् मुसावात्रा माधुर्य महरि मेथिः मेढी १। शौरसेन्या महान्" इत्यस्य " महन्दो" इतिरूपं भवति । मरकत मिञ्चू, मञ्च मदलं, ·। (85) संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं युधिष्ठिरः जहिलो, रायकं. यथा जहा (१) ललाटं बडालं, पिडालं, णलाई यमुना जउणा लवणं लोणं, लअणं यष्टिः लट्ठी (२) लाहलः णाहलो, लाहला (५) यावत् जित्ति, (३) जा, जाव लाङ्गलः णांगलो, (६) लागलो जठिलो, लाल: णालो, लांगूलो (७) जहिछिलो (४) वज वरं, वज्नं रणं, रत्तं वण्ड बुडं, वण्ड रत्न रणं वदरं वोरं (८) रादूक वदरी वोरी राजकीयं राकेरं वणमई वनस्पति वनप्फई राजकुलं राउलं, राप्रउलं বলিনা विलया, वणिदा रात्रिः राई, रत्ती वर्थ वरिलं लुक्को, लुगगो वल्ली वेल्ली, वल्ली रुदितं वमतिः वसही लघुकं वहिस् वाहिं, वाहिर लज्जावति জাদুঘী वावलः वाउलो १। यथा शब्दस्य शौरसेन्यां “जधा तथा अपभ्रशे जेम, जिह, जिध इति रूपाणि । २। “यष्टि" शब्दस्य शौरसेन्या “ जट्ठी" इतिरूपं । थावत्" शब्दस्यापर्ध मे जेवडचं जेनुलो, जाम, जाहिं इति रूपाणि । ४ । “युधिष्ठिरस्य सौरसेन्यां "जहिडिरो" इतिरूपं । ५। ६।७। शौरसेन्यां “लाहल" स्य"लेहलं" " लंगलं तथा लङ्गल" सा "लंगलं” इति रूपं भवति । ८। शौरसेन्यां" बदर सा "वोरं" इति रूपं भवति । हलु, लहु " " 7 “ " ·( 86 ) writtendin संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं वाराणसी वाणारसी रद्धिः वुड्ढी वाहो (अशनिः) हन्त वेण्ट', वोण्ट, विष्ट वाष्पः वाप्पो (धुमे) इन्दारकः बुंदारो विंशतिः वीमा विश्नुभो, विचकिल्लं वेलं, विअदूलं विच्छो, रश्चिक: विच्छः विच्छड्डो विंचुत्रो, वितद्धिः विथड्डी विचित्रो विदगधः विड्ढो वृषभः उसहो, वसहो विभीतक वहेडपडो दृष्ट विठ्ठ, बुट्ट विश्रभः वीसंभो दृष्टिः विट्टी, वुट्टी विश्वक वीसुं वृहत्तरं वहरं विश्वस्तः वीसत्यो वियफई (२) विषमः विसढो, विसमो वुहपफई, विसंछु वं विमंडल वृहस्पतिः२ वहफाई, वहस्सई विहीनः विहणो, विहीणो भयप्फड, भयसाई विहलः भिभलो, विभलो, विहलो विहरमई, वुहाई वीय वीरित्रं वेणु: वेलू सक्खो, वच्छो (१) वेतसः बेडिसो (३) कृतं वट्ठ वेदना বিস্মযা, না वुड्ढो वैदूर्य वेरुलिअं " १। शौरसेन्यां " वृक्ष सा रूपं "रुख" इत्येव । २।३। शौरसेन्यां “वृहस्पतेः" " विहप्पडू" इत्येकं रूपं भवति “वेतस" स. "वेडस" इति ।

·(87) संस्कृतं प्राकृतं प्राकृतं संस्कृतं टङ्खलं शौदीर्थ शौर्य युत्सर्जन श्वा संकलं सोडिनं मोरि सा, साणो मसाणं, सीआणं, सुत्राणं श्मशानं मस्म श्मश्रु श्यामाका सामो लाघा -- व्याकरणं वारणां, वापरणं व्यापूतः वावडो व्युत्सर्गः विउसग्गो वोसिरणं शकट सअडं शक्तः सक्को, सत्तो মন: मणिपरो शमी छमी शवरः समरो शाव: छावो (१) शावकः सुवो शाङ्ग सारंग शिथिलं सिढिलं, सढिल शिरोवेपणा, शिरोवेदना सिरवित्रणा सीभरो, शीकरः सीहरो, सीअरो (२) शक्तिः सिप्पी शुक्ल सुङ्ग, सुकं श्टङ्गं सिंगं, संग षण्मुखः सलाहा सेलिफो, सेलिन्हो छम्मुहो छटो छट्टी षष्ठः षष्ठी -- सटा सढा सप्ततिः सप्तदश सप्तपर्णः समर्थः समईः समस्तं सत्तरी सत्तरह छत्तिवलो, छत्तवमो अलं, समत्थो समड्डो समत्तं " सा सावो इति तथा "भीकर" सीकर १।२। शौरसेन्यां "पाव इति रूपं भवति।

·( 86 ) संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं वाराणसी वाणारसी रद्धिः वुड्ढी वाहो (अशनिः) छन्त वेण्ट', वोण्ट, विष्ट वाष्पः वाप्पो (धुमे) दृन्दारकः बुंदारो विंशतिः वीसा विकुत्रो, विचकिल्लं वेदलं, विपदल्लं विछुओ, रश्चिकः विच्छई विच्छड्डो विंचुरो, वितद्धिः विथड्डी विछिी विदगधः विअड्ढो वृषभः उसहो, वसहो विभीतकः वहेडबडो दृष्ट विठ्ठ', वुट्ट विश्रम्भः वीसंभो दृष्टिः विट्टी, वुट्टी विश्वक वीमुं वृहत्तरं वहअरं विश्वस्तः वीमत्थो वियफई (२) विषमः विसढो, विसमो वुहप्फई, विसंष्ठ लं विमंगु नं वृहस्पतिः वहप्फई, वहस्सई विहीनः विहणो, विहीणो भयप्फइ, भयस्सई विहलः भिभलो, विभलो, विहलो विहस्सई, वुहाई वीर्य वीरित्रं वेणु: सक्खो, वच्छो (१) वेतमः बेडिमो (३) वट्ठ वेदना বিষ্মযা, বম্বয়া बुड्ढो वैदूर्य বলিষ্ম हतं १। शौरसेन्यां " क्ष" सा रूपं " रुक्ख" इत्येव । २।३। शौरसेन्या "वृहस्पतेः" " विहप्पडू" इत्येकं रूपं भवति “वेलस" सा • वेडस" इति ।

·(87) संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं व्याकरण व्यापूतः श्रङ्खलं शौदीयं शौर्य संकलं सोडिअं सोरि व्युत्मर्ग: व्युत्सर्जन शकट श्वा सा, साणो श्मशानं मसाणं, मीत्राणं, सुत्राणं মল: शमी श्मश्रु मस्म शवरः श्यामाकः शावः वारणां, वापरणं वावडो विउसग्गो वोसिरणं सडं सक्को, सत्तो मणिरो छमी समरो छावो (१) सुवो सारंग सिढिलं, सढिल [शिरोवेपणा, मिरवित्रणा सीभरो, सीहरो, सीअरो (२) सिप्पी सुङ्ग, सुकं सिंगं, संगं लाघा होम शावकः शा शिथिलं सामो सलाहा सेलिफो, सेलिम्हो छम्मुहो छटो छट्टी षण्मुखः शिरोवेदना मिरविणा षष्ठी सटा सढा सप्ततिः सत्तरी शीकरः शक्तिः शक्ल घटङ्गं सप्तदश सप्तपर्णः समर्थः समः समस्त छत्तिवणो, छत्तवस्मो अल्लं, समत्थो समड्डो समत्तं " " सा सावो इति तथा १।२। शौरसेन्या भाव इति रूपं भवति । भीकर सीकर ·(8) संस्कृतं प्राकृत सरोरुहं सररुह, सरोरुहं सवाङ्गीणः सब्बंगिश्रो साक्षी सक्खिणो सातवाहनः मालवाहनो साध्वसं सासं सामर्थ सामच्छ, समत्थ सान्ना सुपाहा सिंहः सीहो सिंहदत्तः सिंहदत्तो सिंहराजः सिंहरायो सिरा विरा सोमालो, सुकुमारः सुउमालो, सुकुमालो सुकृतं सकडं (आ) सुधा कुहा सहयो, सुभगः सुहो सुहवो सुणहं, सहं, सुहम (आर्षे) संस्कृतं प्राकृतं सूर्य: सरिश्रो सोच्छामः স্থাৰী सैन्धवं सिंधवं सैन्य सिम सेल स्कन्दः खंदो, कंदो ठड्ढो तंवो खंभो (स्थणायां); स्तम्भः थंभो, ठंभो (निश्चले) थवो, तवो स्तनः छोकं, थोवं, स्तो थेवं, थो. स्त्याणं ठीणं, थीणं, थिणं स्त्री दूत्थी, थी (१) स्थविरः थोरो स्थान ठीणं थीणं खाण (वृक्षस्कन्दे); स्थानुः त्थे णो त्थू णो थाण (शिवे) स्थूणा स्थल थोणा, थूणा थोरं, थूलं १। शौरसेन्यां केवलं "इत्थी" इति रूपं ।

·(89) नुषा रहा संस्कृतं प्राकृतं संस्कृतं प्राकृतं थोरि हडडई, हरीतकी मणिद्ध, हरडई खिग्धं सिद्धि, हलिभारो हरिताल: ভূষ্মিালী सुणहा, सुमा, हलद्दी सणेहो, णेहो हलिद्दी, हरिद्रा स्पृहा. लिहा हलदा, स्फटिक फलिई हलद्दा स्फिटिकः खिडिओ, फिडिओ हरिश्चन्द्रः हरिअंदो स्फोटकः खोडो, फोडो (१) हीनः हणो, हीणो मिश्रा हृदयं हि, हिअ (२) खनः सिविणो, मिमिणो हुदो, इनमान् इणुमन्तो हीरो, हरो हरनो (श्रा) शौरसेन्यां विशेष-नियमानुसृताः शब्दाः । The following is a list of the words the forms of which have some peculiarities in the saurasení dialect. शौ सं शौ অনিয়ী अदिसीगचं अन्यथा असधा (३) अतुलितं अतुलिदं, अतुलितं अन्यादृशः अणादिसो (४) (१) भोरसेन्यां स्फोटकस्य फोडयो इति रूपं भवति । (२) पैशाच्यां हृदय स्य हित इति रूपं भवति। शौरसेन्यां हिचमिति । (३) अपचशे धन्यथा शब्दस्य अनु, यसह इति रूपद्दयं भवति ! (४) अपच से चन्यादृशस्य वनादिसो अवराइसो इति रूपदर्थ । स्यात् (क्रिया) हदो; 12 ·(90) शौ सं शौ श्रवरुवं, T श्रादीयं श्राश्चर्य उज्जवं अवित्था अम्हकेरक अञ्चरी वित्र दूध उत्थिदं एत्ति ज्जेव, यजेव कोरवो उत्थितं एतावत् एव कौरवः तावत् तेत्ति, दाव त्वदीयं तवकेरक दुहित्वका दुहिदिवा লিনি: निश्चिंदो पिटकः पितुको प्रगुणं भरतः भरधों भत्ता भट्टा भर्तृदारिका भट्ठिदारिश्रा मदानका मदणिश्रा मदीयं ममकेरकं मारकः मातुको मूर्ख मुरुखो यथा जधा (१) यावत् ভিনিগ্ন वदनं वदणं रुक्खो सदृक्षं मरिक्खं सहमत्थि सहसा सौदामिनी सोदामिणी खणः क्षारं खारं कथं खलु खु गणिका সম্মিা गहिदं, ग्रथितं ग्रथितं चूतलतिका चूदलदित्रा तथा तधा (१) अपभ्रंशे यथा शब्दस्य जेम, जिह, जिप, इति रूपाणि भवति ।

·( 1 ) प्राच्यायां वक्ष्यमाणकारिकैव विशेषविधाधिनी। The following káriká points out the peculiarities of the Prachya dialect : हीही भो परितोषे स्थात् हीमान हीच विस्मये, यजेत्र, ज्जेत्र ज्जित्रा शब्दा एवार्थे सम्मताः सतां । धके वङ्गु तरङ्गौ धौ सम्बुद्ध्याक्षे- पयोररे। दूणं, दुमं, दूदं त्रीणि दृश्यन्ते दूदमर्थके वीदा विहित विप्रोक्तौ प्रकृते वहिदं तथा ; अवि, भाविद्राविादे प्रायोग्राम्योपमा वहु। अवन्न्यां विशेषनियमानुगाः शब्दाः । The following are the words which have special forms in the Abantí dialect: सवृक्षं सरिछ अवन्त्यां दृश्यते ते मे इयोः प्रायस्तहं महं, ते-तई ; मे-महं; मागध्यां विशेषनियमानुगताः । For the following words, special rules are laid down in the Mágadhí : আয় श्रोन्तं मृतं मडे, मदे कोष्णं कोशिणं रत्न रदणे कृतं कडे, कदे वययः क्यंश्यो ग्रीभः गिम्हो वसतिः वसधी गतं गडे, गदे बुभुक्षा तस्मात् ता (१) एगाल: शिवाला, शेत्रालं (१) भौरशेन्यामपि तस्मादित्यस्य ना इति भवति ।

·( 92 ) . .. हो-विस्मयेच, तापेच, कुत्मार्थेच विदुर्बुधाः ; लेले, असे, ले शब्दाश्च सम्वुध्याक्षेपयोर्मताः। मात्रार्थे मात्रिकं ख्यातं ; किचातश्च पिशातके ; गणनयां मता गणा ; पुरुषो पुलिशस्तथा ; हीमानहे विस्मये स्यात् ; लुक् च छन्दोवशादिह ; वटोर्वडुव मिच्छन्ति ; हडकं हृदये तथा ; अहञ्च दृश्यतेऽत्रापि अहमर्थ हगे, हके ; युग्मदर्थे पदवन्द तुप्पं तुम्हे च सम्मतं; पै ay किं, खरच पैशाच्या विशेष नियमानुगताः शब्दाः । Words for which special rules are laid down in the Paisachi dialect: सं सं पिच ग्रह उष्ण उसनं, उह पच्म पखमं कार्य पृथिवी युथुपी प्रथम पुथुम hrani gera ghafa ; in the pais'achi, g is substituted for टु as कुतुम्बके । अपभ्रंशे विशेषनियमानुगताः शब्दाः The following are the words under special rules in the Apabhransa. प्रय अप अद्भुतं अन्यथा ढक्करि अनु, असहा दिवा ध्रुवं दिवे ध्रुबु ·( 93 ) सं अप सं अन्यादृशः अपस्कन्दः आपत् ईदृक् ईदृशः उक वृत्तं कथं जेत्थु, यत्त अनादिसो, नव नवखः अवरासो नहि नांहि दडवडो परं पर श्राव पुनः पुणे पृथक पृथक् जुनं, जब असो । प्रादू, प्रायो, प्रायः प्रादूम्ब, पाविम्ब केम, किह, किध मं किर मनाक मणाश्रो केह यत्र कसो यथा जेम, जिह, जिध कउ, कहं यादृक केत्थु यादृशः जदूसो घंपपलो वर्ती विच्चं विणा विण विपत् विवद् तो विषम वुन्नं शीघं वहिल तिम, तिह, विध संपत संवदू तो समं समा तेह सहं तो किल कीदृक् कीदृशः कुतः कुत्र कृकटः कौतुकं क्रीडा जेह कोह ततः तेत्यु, तत्तु तथा तदा श्री. तादृक् तादृशः ma-

·( 9 )
पाञ्चायां विशेष-नियमः ।
॥रलोळत्ययः ।।
The only special rule in the pánchali is that r and i
are optionally interchangeable.
टक्क भाषायां विशेष नियमः ।
॥ उदजलं ।।
The only special rule in the Takka dialect is that u
is added to the end of nearly every word.
भाभीय्यां विशेष नियमाः ।
Following are the special rules in the A'bhírí dialect :
॥ कीचके कस्यादा ॥
In the word kichaka the final k optionally assumes
the form of a कीअया; पञ्जीयो।
॥ कचित् डरयोलः॥
In some words l is substituted for both d and r,
॥ न लोपोऽरण्ये॥
In the word aranya the initial a is not elided.
॥ समासेड्लोपश्च ॥
The medial vowels of the compound words are
elided.
अव्ययं ॥
Indiclinable words.

·(95) तं in णवि वाक्योपन्यासे अभ्युपगमे वैपरीत्ये विषादे, विकल्प, निश्चये, पञ्चात्तापे, सातत्ये the a Kotl. ग्टहाणार्थे इंदि भिव, पिव, विव, विश्र, दूवार्थे व्व, व गड, चेत्र, मामि, हला, सख्या अामन्तणे हले सख्या सम्मुखीकरणे इं दाने, पृच्छायां, निवारणेच निश्चये, वितर्क, ज, खु सम्भावने, विस्मये च गहीयां, आक्षेपे, विस्मये सूचनायां च धू कुत्सायां रे, अरे सम्भाषणे, रतिकलहे च सम्भाषणे, हरे रतिकलहे, क्षेपेच सूचनायां, पश्चात्तापे सूचनायां, दुःखे, संभाषणे, अपराधे, अब्बो विस्मये, आनन्दे, आदरे, भये, खेदे, विषादे, पश्चात्तापेच प्रदू सम्भावनायां निश्चये, विकल्ये, वणे अनुकम्पायां च मणे विमर्श अम्मो आश्चर्य अप्पणो स्वयमर्थ अवधारणेच चित्र तेण लक्षणे वले निद्धारणे, निश्चये च किर, दूर, हिर किलार्थे णवेर केवले णवरि আলহাজ্জ अलाहि निवारणे प्राण, गड निवेधार्थ माद मा (अ) थै हड्डी निर्वे दे भय, वारण, वेच्चे विषाद श्रामन्तणे च जेण, ·अल्पार्थे, एकसरि पाडिक मोरउल्ला मुधार्थे प्रत्येकार्थे पाडिएक पश्यार्थे ईषदर्थे च इतरार्थे किणणे प्रश्न झटिति, सम्पति दू, जे, रोरा पादपूरणे शौरसेन्यां अव्ययं । दाणिं इदानों सख्याहाने ज्जेव, (यजेव) एव विस्मये, निवेंदे हीमाणहे एवणेदं एवमिदं हर्षे किंणेदं किमिदं अम्हे हर्षे दडात्य द्रागार्थे हीही विदूषकस्य होषों तो चेय्याहाने दव, विश्र, व्व दूवार्थे शेषं प्राकृतवत् । एते ह्यव्ययशब्दा मागण्यामपि तत्तदर्थेषु व्यवहियन्ते। केवलं अधुना” शब्दस्य अऊरि इति रूपं भवति । अपभ्रंशे विशेषाव्ययशब्दाः । छद्रु यदि हज इत्यादयः शब्दानुकरणे, घुग्घी इत्यादयः चेष्टानुकरणे । नं, नउ, नादू, घई, खार्दू इत्यादि अनर्थकाः द्वार्थे नवागू जणि, जणु पच्छ पश्चात् हे सखि एम्मद एवमेवं एयवारा एकथः अथवा केहिं, तेहिं, रेमि, पञ्चलिउ प्रत्युत तादर्थे एत्तहे दूतः पुनः एम्बाहि दूदानी श्रवसे, अवस अवश्य रेसिं, ताण ·अथ चतुर्थोधयायः। शब्द साधन विधिः। Declension of Nouns. ॥ साधारण नियमाः ॥ General rules. (१) ॥ प्राकृते संस्कृतवत् चीण्येव पुंस्त्रीलीवाख्यानि लिङ्गानि सन्ति। येषां संस्कृत शब्दानां प्राकृते लिङ्गविपर्ययो भवति प्रथमाध्याये तदि- वेकः कृतः । Prákrita like the sanskrita has three genders, masculine, faminine. and neuter. We have in the first chapter laid down rules how sanskrita words change their gender in Prakita.. (९) । (२) ॥ प्राकृते द्विवचनं नास्ति । As stated in the first chapter, Prakrita has two numbers, singular and plural. The latter being also used in the place of sanskrita dual. (३) प्राकृते षड्विभक्तयश्चतुर्था अभावः । Prákrita has all the sanskrita cases except the da. tive which is replaced by the genetive. (१) शौरसेन्या भागधेयं पुसि ; The word Bhagadheya which is held neuter in general Prakita, is used in masculine in the Saurasení. सुप्तिङ् लिङ्ग विभक्तीनां शाकाान्त विपर्यायः। In the sakari dialect the change from sanskrit of the affixes denominated sup and tin and also of the genders and the cases, is most arbitrary, 13 ·( 98 ) (४) प्राकृते पञ्चविधाः शब्दा दृश्यन्ते-अवर्णन्ता, दूवर्णान्ता; उवर्णान्ताः ; वान्ताः; तथा हलन्ताः । For the purposes of declension, Prákita nouns may be divided into five classes; (1) those ending in a and it ; (2) those in i and í; (3) those in u and ú; (4) tbos ending originally in ri; (5) those ending originally in consonant. (१)। अकारान्त पुंल्लिङ्ग शब्दरूपाणि । General rules for Declension of nouns ending in a (masculine) : (१) अदन्तात् पुंसि प्रथमैकवचनस्य सोः स्याने श्री स्यात् । The affix su of the nom. sing. becomes o (<). (२) जस्, शस्, ङसि, श्राम, एषु परतोऽदन्तस्थान्तस्य दीघों भवति जश्शसोलो पश्च । (३) The final a becomes á before the affixes 3# (nom. plu.) स् (ac. plu.) उसि (the oblative sing.) and याम् (the १। वस्तुतस्तु विविधा एव शब्दा अकारान्तहलन्तानां कार्य कालेभावात्। In fact there are only three classes, for the final ri changes generally to u, or in the some cases to ara or ára and the final consonants aro cither dropped or takes an 'a' after them. २। मागध्यां सौपरेऽकारस्य 'ए' कारो भवति सुलोपश्च । In the Magadha dialeet the final a becomes e () before the affix su and the aflix su itself is dropped, as वृक्षः रक्खे एषः-रणे, मेषः-मेशे, अपच गे स्यमोः परयोरकारस्यो- 17 wafai In the Apabhrans'a u is substituted for the final a of a noun when the affix su or am is applied to it. ३। अपने सर्व दैव जमशसोलोपः In the apabhrans'a jas and sas are always elided.

·( 99 ) genetive plu.); and jas, and sas (the affixes nom. and acc. plu.) are also elided. (३) अतः परस्थामोऽकारस्थ लुग् भवति । The a of am, the affix of the accusative singular is elided. (४) अतः परस्य टा इत्येतस्य षष्टीवहुवचनस्य चामो पो भवति । Ņ is substituted for tá and ám, the affixes of the instrumental singular, and genetive plural. (१) (५) ङि ङसौ वर्जयित्वा सुपि परतः अकारस्य एत्त्वं भवति । The final a of nouns ending in a becomes e in all the cases except fs (loc. sing.) and डस (gen. sing.) (६) अतः परस्य भिमःस्थाने केवलः सानुनासिकः सानुखार श्व हि भवति । Hi, hin, or him is substituted for bhis, the affix of the instru. plu. (२) (७) अतः परस्य ङसेतो, दो, दु, हि, हित्तो इत्येत आदेशा भवन्ति । दकारस्य लुक् च । १। अपभ्रंशे 'टा' स्थाने सकारानुखारौ विहितौ In the apabhrans's either Đor anuswará is substituted for ţá. अपभ्रंश टा परतोऽकारस्य नित्यमेवं भिसि च विकल्प न bhrans'a e is invariably substituted for the final a in instr. sing. and optionally in instru. plu. अपभ्रशे अकारात् परस्यामो 'हं' इत्यादेशो भवति In the apabhransa 'ham' is substituted for ám the affix of the gen. plu. मागध्यां आमो डाहं वा In the magadhi daham is optionally substituted for ám. २। प्राकृत प्रकाश कल्पलतिकयोः केवलं 'हिम्' इत्यादेशो विहितः According to Prakritaprakasa and Kalpalatika only 'him' is substituted for bhis. In the apal- .

·( 100 ) tto, do, du, hi, and hitto are severally substituted for nasi the affix of the ablative sing. (B) The il of do and du is also elided. (८) अतः परस्य भ्यसः स्थाने त्तो, दो, दु, हि, हिंतो संतो इत्येत श्रादेशा भवन्ति । Bhyas the affix of the ablative plural is replaced by tto, do, du, hi, hintto or sunto (२) (2) अतः परस्य उसः स्थाने स्म इत्यादेशो भवति । Ssa is substituted for nas the genetive, sing. (3). (१०) अतः परस्य 3 रेकारो म्मिश्चादेशो भवति । E and mmi are substituted for vi the affix of the locative singular. (8) १। प्राकृत प्रकाश कल्पलतिकयोः डसेः स्थाने 'यादों' 'टु' तथा 'हि' इति चय एव थादेशा विहिताः। According to Prakritaprakasa and Kalpalatika tho substitutes for nasi are only three in number ado, du and hi; शौरसेन्यां उस स्थाने यादो, भादु इत्यादेमौ भवतः ; कल्पलतिकामते केवलं दो In the sauraseni ado and adu are substituted for nasi but according to kalpalatika only do is substituted for it. पैशायां उसः स्थाने घातो ज्यानो इत्यादेशो भवतः। In the paisachi Cith aud átto are the substitutes for nasi. * , * In the apabhrans'n ha and hu are substituted for vasi. २। अपभ्रंशे भ्यसोऽकारात् परस्य ह इत्यादेशो भवति। In the arthruste hum is substituted for bhyas after nouus ending in a. ३। नागध्यां ङसो विकल्प नाहादेशो भवति। In the magadhi the is optionally substiuted for ias अपच भरे डसः सु, हो, मो, इत्येत वादेशा Haft In the apabhrans'a the substitutes for ias are su ho and sso. ४। शौरसेन्यां वदन्तात् केवलं एकार एव। In the sauraseni only is substituted for ni after nouns ending in a.

·( 101 ) उदाहरणम् । Examples of the above rules. एकवचनं वहुवचनं Singular. Plural. प्रथमा (nom.) देवो देवा द्वितीया (acc.) देवं देवे, देवा टतीया (instr.) देवेण (१) देवेहि, देवेहि, देवेहिं देवत्ती देवाहितो देवानी देवासुंतो पञ्चमी (abl.) देवाउ देवहितो, इत्यादि देवाहि देवाहिती इत्यादि षष्ठी (gen.) देवस्म देवाण, देवाणं सप्तमी (loc.) देवे, देवेम्मि देवेस, (२) देवेसुं सम्बोधनं (voc.) देवा सबै अदन्ता-देव शब्दवत् ज्ञातव्याः । All nouns ending in a are declined like fal देव, देवो पुंलिङ्गेकारोकारान्त-शब्दानां-रूपाणि । Declension of nouns (masculine) ending in (इ) i or ७ (उ.) नियमाः (rules.) (१) दूदुदन्तानां सु, जस्, भिस्, भ्यन, सुप इत्ये तेषु परतोऽन्नस्य दोघों भवति । Before su (nom. sing.) jas (nom. plu.) bhis (instr. plu.) भ्यस (oblative plu.) the final i or aw of nouns becomes long. १। कल्पलतिकामते देवेणं देवाणं इति टामो रूपं । २। अपभ्रंश सुपो हिं हच्च क्वचिद्भवति ।

·( 102 ) (२) दुदुदन्तयो जस अोकारादेशो भवति, णोच ; जसोलुक् च कचित् । 0 or no is substituted for jas (nom. plu.); in some instances jas itself is clided. (३) इदुदन्तयोः शसो पो भवति । ङमश्च वा । (१) Ņo is substituted for scis (the aflix acc. plu.) no is also optionally substituted for nas (57) the gen. sing. (४) इदुदन्तेभ्यः टा विभकर्ण इत्यय मादेशो भवति । Ns. is substituted for th. (intr. sing.) (२) (५) ॥ शेषमदन्तवत् ॥ The remaining declension is like that of nouns ending in a. उदाहारणानि Examples. एकवचनं वहुवचनं प्रथमा (nom.) गिरी गिरीयो, गिरियो द्वितीया (acc.) गिरि गिरियो (३) हतीया (instr.) गिरिणा गिरीहि पञ्चमी (abl.) गिरिदो इत्यादि गिरिहितो, गिरीमती इत्यादि घटी (gen.) गिरिणो, गिरिस्म गिरिण, गिरियां (१५) सप्तमी (loc.) गिरिम्मि गिरीसु, गीरीसुं, सम्बो (voc.) गिरि गिरीयो १। अपभ्रंशे इदुङ्मयां डसि, भ्यस् , डीनां यथा क्रम हे, हे, हि इत्यादेशा भवन्ति । In the apabhrans'a he hum and li are substituted for riasi, vhyas and ni respectively after nouns ending in i or u. २। अपच भेटा स्थाने ए सानुखारो कारश्च भवति । In the apabhransa e as well as anuswara and na are substituted for ţa after nouns ending in i or un ३। केषाञ्चिन्मते शसि च गिरीयो गिरि ; गुरुयो, गुरु इति रूप द्वयं। According to some authorities these nouns may have two other foruns in scs as गिरीश्रो, गिरि, गुरूओ, गुरु । IMathDERNHIKIMANIMNAA ·( 103 ) गुरु प्रथमा गुरू गुरूयो, गुरुणो द्वितीया गुरुणो (१) टतीया गुरुणा गुरूहिं पञ्चमी गुरुदो इत्यादि गुरुहिंतो इत्यादि घठी गुरुणो, गुरुस्स गुरुणं , गुरुण (२) सप्तमी गुरुम्मि गुरुसु, गुरुसुं सम्बोधनं गुरु गुरुयो सर्वे इकारान्ता गिरिशब्दवदुकारान्ताश्च गुरुशब्दवत् रूपाणि १ भजन्ते। All nouns ending in i or u are declined like giri or guru respectively. ऋकारान्त पुंलिङ्ग शब्द रूपाणि (नियमाः) । Rules for Declesion of nouns ending in ri (1) (masculine.) (१) ऋकारान्त य सुपि परत आर इत्यादेशो भवति। अदन्त वच्चास्य रूपाणि । The final ri of words becomes ára before all case affixes, and such words are declined like those ending in d. (२) स्वमौ वन्ज सुपि परत ऋकारस्य स्थाने विकल्ये नोकारादेशः उत्व पक्षे चोकारान्त शब्दवदरूपाणि भवन्ति । U is optionally substituted for final și before all caseaffixes except सु (nom. sing.); and अम (acc. sing.); when u is substituted for ri, the rules of declension prescribed for nouns ending in 1, shall apply. १। अपभ्रंशे यामो हं, च भवति। In the apabhransar, hama as well as ham are substituted for án after nouus ending in i or u. २। शौरसेन्यां भर्ट शब्दस्य भट्ठा' इति रूपं भवति। In the saurasenf the word bhartři take the form of bhatta.

·( 104 ) (३) सम्बोधने सौपरे ऋदन्तस्य विकल्प नाकारादेशो भवति । विशेषणवाचिनि तु न। A is optionally substituted for the final ri (7) of nouns in vocative singular, as हे पिक, हे पियर, (हे पितः); but this rule does not apply to words ending in și () used as adjectives, as हे कत्तार । (४) पिन, भ्राल, जामातृणां सुपि परत ऋस्थाने 'अरो' भवति श्रारापवादः। The și of the words pitri, thrátri, and jámátři becomes ara instead of ára before the case affixes; aa- मदन्तवत् रूपाणि च they are declined like words ending in a; सौ परत याकारश्चवा before the affix su, the ri of these words may also optionally become á. Examples उदाहरणानि । भर्तृशब्दः । एकवचनं वहुवचनं भत्तारो भत्तु णो, भत्तारा भत्तारं ३ या (instr.) भत्तु णा, भत्तारेण भत्तारेहिं, भत्तु हिं ५ मी (abl.) भत्तारादो, भत्तु णो इत्यादि भत्तारहिं, भत्तु हितो ६ष्टी (gen.) भत्तु णो, भत्तारस्म भत्तु णं भत्ताराणं ७मी (loc. भत्तारे, भत्तारम्मि, भत्तुम्मि सं (voc.) हे भत्तार हे भत्ताराः सर्वेषामृकान्तपुंलिङ्गानां भी शब्दवत् रूपाणि भवन्ति । All nouns ending in și are declined like the word bhartri. १मा (nom.) २या (acc) भत्त गो, भत्तारे भत्तु सु, भत्तारेसु ·(105) पिट-ब्दः। एकवचनं वहुवचनं १मा (nom.) पित्रा (१) पिअरो पिपरा (२) २ या (acc.) पिअरं (३) पिअरे, पिदुणो ३या (instr.) पिअरेण, पिदुणा पिअरेहिं ५ मी (abl.) पिपरादो, पिदुणो इत्यादि पिअरहितो, पिदुहिंतो इत्यादि ६ष्टी (gen.) पिअरस्म, पिदुणो पिअराणं, पिदुणं ७मी (loc.) पिअरे, पिअरम्भि, पिदुम्मि पिअरेसु, पिदुसुं सं (voc.) हे पित्र, हे पिनर हे पिपरा एवं भ्राट, जामाबो रूपाणि भवन्ति । The words bhrútri and jámátři are declined like pitri. ईकारोकारान्तानां पुलिङ्गानां रूपाणि । Declension of words (masc.) ending in í or ú. (१) प्राकृतप्रकाश कल्पलतिकयोरीकारोकारान्तानां शब्दानां माधनार्थ न पृथक् सूत्राणि विद्यन्ते। प्रतीयते तत् तेषामपि यथाक्रम मिकारोकारान्तवत् कार्याणि भवन्तीति । १। शौरसेन्यां प्रथमैकवचने "पिदा" इतिरूपं भवति । यथा “ताद कणो वि एदार पिदा" In the sauraseni the word pitra becomes pidit in nom. singular. २। धाटशब्दस्य जसि 'भादरो' इतिरूपम् दृश्यते। We find also the form 'भादरो' in nom. plu. of bhvixi as अणुगेहन्दु एदं वयसिदं ने भादरो। ३। भाषान्तरे अमि "पिदर' इति रूपम्। In some dialects we find also the form fa in acc. sing.

·( 106 )
In the Prúkritaprakas'a and kulpalatiká no special
rules are given for declension of masculine words ending
in í or ú. Such words are declined like those ending in
i or u respectively.
(२) हेमचन्द्रेणतु क्विवन्तानां ईकारोकारान्तानां सर्वस्यामेव
विभको विधानं कृतं, सम्बोधनेतु विकल्प न ।
According to Hemachandra the final é or ú of words,
which are formed by the application of the suflix kwir
to the roots, becomes short before all case aflixes. This
rule is optional in the vocative singular.
गो शब्दस्य पुलिङ्गे गाव इति रूपं भवति । ततोऽस्यादन्तवत
रूपाणि भवन्ति।
The word go takes the form of na in the masculino
and is declined like words cding in a.
स्त्रीलिङ्ग शब्दाः ।
Feminine nouns.
स्त्रीलिङ्ग शब्दानां रूपकथनात् प्राक् स्ती प्रत्यया विविच्यन्ते । तेच
प्रायः संस्कृतवत्, क्वचित्तु विशेष नियमानुगताः ।
Before proceeding to decline feminine
nouns it
would be necessary to state that the rules for feminino
suffixes in sanskrita are in general also applicable to
prakrita. Some words in prákrita are lowever subject
to special rules, which we enumerate below.
विशेष स्ती-प्रत्ययाः ।
Suffixes which are applied to some special feminine
nounse

·( 107 ) (१) अणादि प्रत्यय निमित्तो योङीस्नस्त्रियां तस्य विकल्पः । The suffix ní which is, prescribed by pánini's sútra (4/1/1.5) to faminine nouns is optionally applied in Prákrita. (२) अजातिवाचिनोनाम्नः खियां विकल्प न डीः । Except in words signifying species, the suffix sí is optionally applied to all feminine nouns, as काली, काला इत्यादि ; कुमार्यादौ नित्यमेव the suffix it is invariably applied to the words leumari &c. (३) छाया हरिद्राभ्यां वा । Ní is optionally applied to the words chháyá and Haridra, as छाहा, छाही ; हलद्दा, हलद्दी; (४) खस्रादेः स्थाने स्वमादय, आदन्तवञ्चरुपाणि । The feminine words swasri &c. assume the forms of sasá &c. and are accordingly declined like words ending in a ; as ससा, नणंदा, दुहिता । (५) अनामि सुपि किं-यत्-तनाः स्त्रियां ङीवा । When the pronouns kim, yat, and tat are used in the feminine gender rí the suffix is optoinally applied to them, as कीयो, कात्रो &c. (१) । ॥ खीलिङ्ग शब्द साधन नियमाः । The following are the rules for the declension of feminine nouns. (१) खियां जाशसोः स्थाने उत्, श्रोत् इत्येतौ वा भवतः ; दीर्घ श्व वा इखस्य । १ । शौरसेन्यां नेष विधिः प्रवर्तते। This rule has no force in the saurasení dialect.

·( 108)
In feminine nouns either ut or ot is substituted for
both the affixes jas and sas and the final short vowels
become optionally long (१) ।
(२) खियां वर्तमानात् नाम्नः परे टा, ङम, डीनां स्थाने आत्
अत्, इत्, एत, इत्यत आदेशा भवन्ति । श्रादन्तात्तु टादीनां स्थाने
प्रान्न भवति ।
In the declension of feminine nouns the affixes tá,
nas and ni change to either át, at, it or et; (2) these
affixes do not change to at after feminine nouns ending
in c.
(३) सर्वत्र प्रागदीघों उसेवा ।
The final short vowel of a feminine noun becomes
long before all case affixes; but before nasi the rule is
optional. (३)।
(४) स्त्रीलिङ्गस्य नान्नोऽमि परे इस्खो वा भवति ।
The final long vowel of a feminine noun becomes
short before the affix am (acc. sing.)
(५) खियां वर्तमानादीकारान्तात् मोः जशशमोश्च स्थाने आकारो
वा भवति ।
namalamanirmaanataram
१। शौरसेन्यां जसि खियां उत् नस्यात् In the sauruseni nt is not sulbs.
tituted for the affix jas in the feminine nouns,
। अपच टास्थाने एदेव । In the apabhrans'a only e is substitutes
for tá (instr. sing.)
३ अपने असि सोस्थामे है, भ्यस्यामोः स्थाने , तथा : स्थाने हि भवति
In the apabhrans'a he is substituted for nasi and nas ; Tum for bhays
and ám and him for ni.

·( 109 )
In the declension of feminine nouns ending in í (')
á (11) is optionally substituted for su (nom. sing.) jas
(nom. plu.) and sas (acc. plu.)
(६) आवन्तात् सम्बोधने आप एत्व।
The final á of the feminine nouns formed by the
application of the suffix áp after them, changes to e in
vocative singular ; as हेमाले, अन्यत्रतु न भवति। This
rule is not applied to nouns ending in á not so formed; as
हेपिउच्छा;
आकारान्त स्त्रीलिङ्गशब्दाः ।
Declension of feminine nouns ending in á.
लता शब्दाः ।
वहुवचनं
एकवचनं
१मा (nom.) लदा
लदा, लदाओ, (१) लदाउ
२या (acc.) लदं
लदा, लदाओ, लदाउ
३ या (instr.) लदाए, लदादू लदान लदाहि, लदाहिं, लदाहि
५मी (abl.) लदादो, लदाए इत्यादि लदहिंतो इत्यादि
६टी (gen.) लदाए, लदाइ, लदान लदाणं, लदाण
७मी (loc.) लदाए लदाह लदास
लदासु लदासुं
सं (voc.) हे लदे
लदानी
सर्वे आकारान्ता लतावत् ।
81 Observe that in Prakrita, no sandhi, is allowed between the
Towel of a case affix and the final vowel of the word to which it is applied.
प्राकृते प्रातिपदिक विभक्तिखरयोन सन्धिः ।

·( 110 ) { बुद्धीहितो, बुद्धीमुनो All feminine nouns ending in a are declined like लता। दूकारान्त खीलिङ्ग शब्दाः । Feminine nouns ending i. एकवचनं वहुवचनं १मा (nom.) वुद्धी, वुद्धी, बुद्धिो, वुद्धिउ २या (acc.) बुद्धि बुद्धी, वुद्धिो, वुद्धि वुद्धीए, बुद्धी बुद्धीहि ३या (instr.) बुद्धीपा वुद्धि बुद्धीहं बुद्धीए, वुद्धी बुद्धीहिंतो, बुद्धीमुंतो ५मी (abl.) इत्यादि इत्यादि वुडीए, वुद्धी वुडोणं, ६ष्टी (gen.) वुद्धीपा, वुडीत्र बुद्धीण वुडीए, वुडी वुडीसु, ७मी (loc.) बुडीआ, वुडी वुद्धीमुं सं (voc.) वुडी वुड्डी, वुडीअो इत्यादि सर्वं दूकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दा वुद्धि शब्दवत् । All feminine nouns ending in i are declined like the word वुद्धि। उकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दाः । Feminine nouns ending in u. एकवचनं वहुवचन १म (nom.) घेण घेण, घेणयो, धेउ २या (acc.) घेणु घेणू, घेणूत्रो, धेणूउ ·( 111 ) ३या (instr.) घेणए, घेणद्, धेणा, घेण घेणहि, धेहिं ५ मी (abs.) घेणूदो, घेणूद्, दूत्यादि घेणहितो, घेणूसंतो ६टो (gen.) घेणूए, घेणदू, घेणश्रा, घेण घेणां, धेणूण ७मी (loc. ) घेणए, धेणद्, इत्यादि घेणासु, घेणसं सं (voc.) घेणु, धेण इत्यादि । सा उकारान्त खीलिङ्गा धेनु शब्दवत् । All feminine nouns ending in u are declined like the word धेनुः। ईकारान्त स्त्रीलिङ्गशब्दाः । Feminine nouns ending in 4 (ई). नदी शब्दः । एकवचनं वहुवचनं १ मा (nom.) नई, नईआ नईओ, नईश्रा २या (ace.) नदूं नई, नईओ, नईश्रा ३या (instr.) नईए इत्यादि नईहि, नई हिं ५मी (abl.) नईए, नई, नदो इत्यादि नई, नई हिंतो नदूस्तो ६ष्ठी (gen.) antaraa नईणं, नईण ७मी (loc.) हतीयावत् नईसु, नदूसुं सं (voc.) नदू इत्यादि । सबै ईकारान्त खीलिङ्ग शब्दा नदी शब्दवत् । All feminine nouns ending in i are declined like the word नदी;

·( 112 ) उकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दाः । Feminine nouns ending in li वधू शब्दः । एकवचनं वहुवचनं १मा (nom.) वह वह, वो इत्यादि या (acc.) वहं वह, वही दूत्यादि ३या ( instr. ) वहए, वहद इत्यादि वदहि, वहिं ५मी (abl.) वहूदो, वहए इत्यादि वहितो वहसुंतो ६ष्टी (gen.) हतीयावत् वहणं, वरुण ७मो ( loc.) तृतीयावत् वहसु, वहसुं सं (voc. ) वह इत्यादि। सर्व ऊकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दा वधूवत् । All feminine nouns ending in tí are declined like the word ऋकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दाः । Feminine nouns ending in ri () माट शव्दः। एकवचनं वहुवचनं १ मा (nom.) मात्रा मात्राः २ या (acc.) मा (१) माए ३या (instr.) माअाद, मात्रा इत्यादि माएहिं माएहि वधू। . १। शौरसेन्यां द्वितीयकवचने 'मादर' इति रूपं भवति। In the sauraseni acc. sing. form of the word माट (mātri) is मादरं (madarem.)

·. ( 113 ) ५ मी (abl.) माअादो, माअाए दूत्यादि ६ठो (gen.) तृतीयावत् ७मी (loc. ) तृतीयावत् सं (roc ) मात्र इत्यादि (१) मात्राहिंतो, मात्रासुंतों मात्रा, मााण माअासु, मात्रासं गो शब्दस्थ स्त्रीलिङ्गे गावी, गाई दूतिरूपदयम्, ततश्च ईकारान्त- स्त्रीलिङ्ग वर पाणि । The word go in the feminine gender becomes गावी or गाई and is declined like the words ending in t. अजन्त क्लीव लिङ्गशब्दाः । Neuter nouns ending in a vowel. नियमाः (rules.) (१) क्लीवे वर्तमानात् स्वरान्तानाम्नः मो: स्थाने म् भवति । M is substituted for ss (nom. sing.) (२) लोवे वर्तमानात् स्वरान्तानाम्नः परयोर्जशशसोः स्थाने दूँ, दूं, णिश्चेत्येत आदेशा भवन्ति । (२)। In, im or ni is substitutëd for jás and scis. (३) क्लीवे सम्वोधने सुलोपो भवति । The voc, sing. affix su vanishes after all neuter nouns. १। हेमचन्द मते माट शब्दस्य 'माई' ‘माजरा' इति रूपवयं भवति । According to Hemchandra the word mátri assumes also two other forms viz: माई' and 'माअरा.' २। शौरसेन्यां क्लीवे जश्शसोः स्थाने केवलं हिरादेशः। In the Saurasent dialect, only ii is substituted for jas and sas after neuter nouns. अपभ्र 'ई' एy and in the apabhrcansa, only im is the substitute for jas and sas, 15 ·(114) वजवचनं (४) लोवे सौपरे दुतो दीर्घः । The final i or u of a neuter noun does not become long before su (nom. sing.) अकारान्त क्लीव लिङ्ग शब्द रूपाणि । Declension of neuter nouns ending in a. कुल शब्दः। एकवचनं १मा (nom.) कुलं कुलाणि, कुलाई, कुलाद २या (acc) कुलं कुलाणि, कुस्लाइं, कुला सं (voc.) हे कुलं पुम्बदन्यत् । The remaining are like masculine words ending in a. इकारान्त क्लिव लिङ्ग प्राब्द रूपाणि । Declension of neuter nouns ending in i. दधि शब्दः। एकवचनं वडवचन १मा (nom.) दहिं, दहि दहीणि, दही, दही। श्या (acc.) दहिं, दहि दहीणि, दही, दहिहूँ सं (voc.) दहि पुम्बदन्यत् । The remaining like masculine in i. उकारान्त क्लीव लिङ्ग शब्दरूपाणि । Declension of neuter nouns ending in un मधु शब्दः। एकवचन १मा (nom.) मई, मह बहुवचन महणि, मह, महy ·( 115) श्या (acc.) महं, मह महणि, महदू', महदूं (voc.) मा पुम्बदन्यत् । The remaining like masculine in . हलन्ता पाव्दाः। Declension of nouns ending in consonants. प्राकृते हलन्ताः शब्दा एव न सन्ति । केषाश्चिदन्य-इला लोपः केषाञ्चाजन्ते परिणामस्तत एव इलन्त शब्द साधनार्थं न नियम विशेषा लक्ष्यन्ते। प्राकृताचार्य ईि केवलमात्मन् राजनित्येतयोः शब्दयोः साधनार्थं कति नियमान् कृत्वा तएवान्यत्र नान्तेषु यथादर्शनं प्रवर्तिताः। As final consonants in sanskrita words are elided in Prakita or such words are transformed into others ending in vowels, Prakita granmarians do not give rules for declension of words ending in consonants ; some special rules are however found for declesion of átman and Rájan and these are said to be applicable to words ending in n as far as usage of old authorities may allow. राजन् शब्द रूपाणि । Declension of the word rájan. एकवचन वहुवचन (nom.) १मा रात्रा (१) राप्राणो, रात्रा श्या (acc.) रात्रं राए, राप्राणी १ हेमचन्द्र मरे मान्तस्य पुंसि विकल्प नाणदेशो भवति । According to Hem chandra, ána is optionally substituted for the final letter of the nounsending in n as राधा राधा इत्यादि।

·( 116 ) ३था (instr.) रमा, राणा राहिं ५ मी (abl.) राश्रादो,रमो, राादु, राणो रावाहितो, राइहितो ६ष्ठी (gen.) रलो, राइणो, राजस्म रााण, राणं, राप्राण ७मी (loc.) राम्मि, राए, राम्मि राएसु, राएK सं (voc.) रापा, राधे दूत्यादि आत्मन् शब्द रूपाणि । Declension of the word Atman. एकवचनं वहुवचनं १मा (nom.) अप्पा, अप्पाणो अप्पाणा, अप्पालो, अप्पा २ या (acc.) अप्पाणं, अप्पं अपपाणे, अपपणो ३था (instr.) अप्पाषण, अपपणा अप्पा ऐहिं, अपपेहि अप्पाणाओ, अप्पणो, अपपाणाहितो ५मी (abl.) अप्पाओ, अप्पादो अप्पाहिंतो इत्यादि इत्यादि ६ठी (gen.) अप्पाणस्म, अप्पणो अप्पाणाणं, अपपाणं ७मी (loc.) अपपाणम्मि, अप्पे अप्पाणेसु, अप्पेसु सं (voc.) अप्पं इत्यादि। युवन, यावन्, ब्रह्मन् इत्यादयो नकारान्ता आत्मन शब्दवत् । All other nouns ending in n as a &c. are declined like atman. प्राकृत कल्पलतिकायां सौ परे भवद्भगवद्भांतस्थानुस्खारो विहितः । According to prákrita kalpalatiká the final t of the words bhabat and bhagabat changes to anuswara before ·( 117 ) su. (both nom. and voc. sing.) भवं (भवान्), हे भवं (हेभवन) भवं (भगवान्), हे भवं (हे भगवन्); (१)। प्राच्यायां भवच्छब्दस्य खोलिने भोदी दूतिरूपं भवति । In the Práchyá dialect the feminine form of bhabat is bhodi. सर्वनाम शवदाः। The Pronouns. प्राकृते सर्वनाम-सम्बन्धिनः केऽपि साधारण नियमा न दृश्यन्ते, सर्व एव नियमा विशेष-स्वभावाः । केवल मदन्तसर्वनामशब्दानां साधनार्थ कति साधारण नियमाः सन्तीति तेषामुल्लेखः क्रियते । अन्येषान्तु साधन नियमा स्तत्तदुदाहरणेभ्योऽवगन्तव्याः । (२) । There are no general rules in the prakrita grammar for the declension of pronouns Almost every pro. noun is specially treated. But the declensions of the pronouns ending in a are subject to some common rules which we shall here notice. The declension of other pronouns may be gathered from the several examples given below. १ शौरसेन्यां नियम एष मघवत् शब्दपि प्रवर्तते। In the saurasenf this rule is also applied to Maghabat, तत्र दुर्वाससः सौ दुखासा इति रूपं In the Sauraseni the word Durbásas becomes dubbásá before nom. sing. २। सर्वनामशब्दा अथवा सवादिगणाः (The sarvidi class) सर्व, विश्व, उभ, उभय, डतर, डनम, (प्रत्ययान्त) ; इतर, अन्यतर, वत्, त्व, नेम, सम, सिम, त्यद, यद्, एतद् , इदम्, यदस, एक, द्वि, युमद, अस्मद्, भवत्, किम्। .

·( 118 )
अदन्तसर्वनाम साधन नियमाः ।
Special rules for the declensions of pronouns ending
in a.
(१)। सादे रतः परस्य जस एद्भवति ।
E is substituted for jas (nom. plu.) after the word
sarva &c. when used in the masculine gender. (१)
(२)। सवा देरदन्तात् ामो एसिं इत्यादेशो वा भवति । उच्च
मिं, मि, त्य इत्येत आदेशा भवन्ति, तदमेतदौ वर्जयित्वा हिचा-
देशो भवति।
After the pronouns of the sarvadi class used in the
masculine or neuter gender, the affix ám becomes esim,
and ni becomes smim, mmi, tth or him optionally. But
it does not become him after idam and etad. (२)
सर्व शब्द पुं रूपाणि ।
Declension of the word sarva masculine.
एकवचनं
१मा (nom.) सम्बो
सव्व
श्या (acc.) सव्वं
सव्व
वडवचन
१। माकयां सर्वमान एच, In the Sakari, e is optionally substituted
for first aof sarvadi as सेवे, सबै।
२। शौरसन्यां इदम् किं यत्तम चाम रसिं न स्यात् । In the Sauraseni, esim
is not substituted for ām in idam, kinn, yat and tat, ठक्क भाषायां किमाद
रामो 'ह' स्यात् । In the Talkka dialect, ham is substituted for am after kim
&c. अप, शेषकारामास् सर्वमाम्रो हिमेव केवलं । In the Apabhransa, only
him is substituted for tí after saryádi ending in a

·D ( 119 ) ३था (instr.) सव्यण सबहिं ५मी (abl.) सव्वदो सव्वत्तो इत्यादि सबहिंतो इत्यादि ६ठी (gen.) सव्वस्म सव्व सिं सव्वाणं ७मी (loc.) सवस्मि सबम्मि सव्वत्य सम्वहिं (१) सब्वेसु सब्बसुं सव्वा दोनां स्त्रीलिङ्गे श्रादन्त स्त्रीलिङ्ग शब्दवत्, क्लीवे अदन्त क्लीव लिङ्ग शब्दवत् रूपाणि । In the feminine gender sarvadi are declined like feminine words ending in á, and in the neuter like those ending in a. एवं विश्वादयः। The word viswa &c. which come under sarva class are thus declined. अपभ्रंशे सर्वस्य साहादेशः । In the Apabhrransa, साह is substituted for सर्व । यत् शब्द पं रूपाणि। Declension of the word yat (masculine.) एकवचनं वहुवचन १मा (nom.) (२) जो २या (acc.) जं ३या (instr.) जेण, जिण जेहिं ५मी (abl.) जत्तो, जदो जन्हा जात्री जाहिंतो, जासुंतो दूतवादि जे .. १। चपन मेऽदन्तात् सादेः उसे हां इत्यादे मो भवति । In the apabhransa ham is substituted for iasi after sarvadi तथा ड. केवल हिम् एव and only him for ni (loc. sing.) २। अपच भरति रूपं भवति ।

·( 120 ) ६ठी (gen.) जस्म जास (१) जाणं जेसिं (२) ७मी (loc.) जम्मिं, जम्मि, जहिं (३) जत्थ जेसु यच्छब्दस्य स्ती लिङ्गे आम वर्जिते ङोब्वा भवति । यथा जी, जीया, इतवादि। The suffix ní is applied to the feminine of yat before all the case affixes except úm (gen, plu.) तत् शब्द रूपाणि । Declension of the word tat (masc.) एकवचनं वहुवचनं १मा (nom.) सो ते, दे २या (acc.) तं, ते, दे ३ या (instr.) तेण, तिणा, (४) पोण तेहिं, णेहि ५मो (abl.) तत्तो, तदो, ता, तम्हा, तात्रो ताहितो इत्यादि ६ठो (gen.) तास, से, तस्म (५) ताणां तेसिं, सिं (६) दाणं ७मी (loc.) तस्मि, तम्मि, तत्थ, तहिं (७) तेसु इत्यादि . १। अपभ्रंगे (In the anabhramsa.) पुं ma.sc 'जासु' बी (fem.) जहे। २। शौरसेन्यां (In the sauraseni) केवलं (only) जा; टक्कभाषायां (In the takka) जाहं, जाणं, इति रूप दयं । ३। कालार्थे जाहे, जाला when iii (loc. sing.) signifies time the word yat assumes the forms if and are before it. ४। पैशाचां (in the paisachi i mase) नेन' स्त्री (fem.) नाए । ५ सौरसेन्यां ङसि 'तस्य,' 'से' इति श्रामि च ताणमिति The form 'तामा is not used before uas in the sauraseni, and art is the only form before im. अपभ्रंशे (in the apableransa) ङसि (before gen. sing. (mnse) तह, सी (fem.) तासु ; टक्कमाषायां (in the takka) ज्यामि (before gen. plu.) ताई ताण ६ । कालाथै when ni signifies time ताहे, ताला, शौरसेन्या उभिन भवति । in the saurasení mmi is not substituted for ní. 379837 In the apabhransı jmasc तहिं, स्त्री तहे। ७ । अपभशे चं इति रूपं ।

·( 121 ) ..... तच्छब्दस्य खीलिङ्ग प्रथमैक वचने मा इति रूपं । The word tat assumes the form of (at in feminine nom. sing. लोवे (in neuter) 'त'; स्त्रियामाम्-वजिते डी च। The suffixnb (डी) is also applied to it before all case affixes except an (gen. plu.) यथा ती, तीया इत्यादि। एतच्छन्द पुं रूपाणि । Declension of the word etad (masculine.) एकवचनं वहुवचनं १मा (nom.) एस, एसो, (१) एते, एदे; श्या (acc.) एतं, एते, एदे ३ या (instr.) एदिणा, एदेण, एणं एतेहिं, एदेहिं, एएहिं ५ मी (abl.) एत्तो, एत्ताहो, एआओ इत्यादि एतेहिंतो, इत्यादि ६ठी (gen.) एअस्स, एदस्म, (२) एत्रस्म, से सिं, एएसिं, एदाणं (३) अयम्मि, एत्थ, अम्मि, (४) ७मी (loc.) एएसु, एदेसु, एअम्मि, एअस्मिं इत्यादि दूत्यादि अदम शब्द पुं रूपाणि । Declension of the word अदस masculine. १ । क्लीवे (in the neuter) इदं एचं इति रूपवयं ; खियां (in the feminine एसा, दूणमा इति रूपदयं ; अपचशे (In the Apabhransa) पुं (masculine) रहो ती (feminine) एह, ती (neuter) एड ; शौरसेन्यां एस इति रूपं न स्यात् the form 'एस' is not used in the Sauraseni dialect. २। अपये (In the Apabhransa) डसि (before gen. sing.) एचहा इति వారు అనుకుని మంచు ల దు. అన్ని పనులు ३। शौरसेन्यां (In the Sauraseni, केवलं (only) एदाप, रक भाषायां (In the Taclea) 'एदई" "एदाणं" इति.कप दयं. ४। अप, भे (In the. Apabhransa 'ए' इति कर्प। 16 ·( 122 ) एकवचनं वडवचन १मा (nom.) अमू (१) अमूणो श्या (acc.) अमुं अमणे ३या (instr.) अमुणा अमूहिं ५मी (abl.) अमत्रो, अमूउ, इत्यादि अमूहिंतो इत्यादि ६ठी (gen.) अमुणो अमुस्म अमूर्ण ७मी (loc.) अमुम्मि, अयम्मि, अम्मि इदम् शब्द पुं रूपाणि । Declension of the word इदम् (masculine.) एकवचनं वहुवचन १ मा (nom.) इमो (२) (अ) दूमे २या (acc.) इम, णं दूमे ३ या (instr.) इमिणा, मेण, णेण एहिं, दूमेहिं, हिं ५मो (abl.) दूदो, इमादो, इत्तो इत्यादि दूमेहिंतो दूत्यादि अमूस इत्यादि १ । अदस् शब्दस्य प्रथमैकवचने सर्बन अह इति च रूपं भवति। The form (अह) also is used in all genders in the sing. शौरसेन्या यह इति रूपं न भवति । In the Saurraseni this form is not used. साधारणतः खियां अम्, नथा तीवे अम, इति । But the forms बम and u are generally used in feminine and neuter respectively. २। इदम् शब्दस्य स्त्रीलिङ्ग सौ, दूध, इमिया तथा तीये सौ, चमिच, इदम् एणम् इति रूप द्वयं भवति । In feminine nom. sing. it has two forms चं इमिधा ; and the forms in neuter before nom. and acc. sing. are इदम् and real BITTI (In the Sauraseni the feininine form in the nom. sing.(स्त्रियां सौ) is चं, and (क्लीवे) in the neuter इदम् इमम्। अपच में (In the Apabhransa) इदमो मायादेशः (चाय is substituted for rदम्)। .

·(123) ६ष्ठी (gen.) अस्स, इमस्म, से इमाणं, सिं (१) ७मी (loc.) अस्मिं, इमस्सिं, दूह, णे एस किं शब्द पुं रूपाणि (२)। Declension of lim (masculine.) एकवचनं बहुवचनं १मा (nom.) को (३) के श्या (acc.) कं के ३या (instr.) किणा, केण केहिं ५मी (abl.) कोणो, कोस, कन्हा, कत्तो कदो (४) केहिंतो इत्यादि ६ष्ठी (gen.) कास, कस्म (५) कास, केसिं, काणं ७मी (loc.) कहि, कस्मि कम्मि, कत्थ (६) केसु इत्यादि orato (when ré (ft) signifies time it has the following forms काहे, काला, का। १। शौरसेन्यां चामि केवलं दमाएं इति रूपं। In the Saraseni it has only one form Chri in the (gen. plu.) २४ अपभ्रंशे किमः स्थाने 'काइ' 'कवणी' इत्यादेशौ च In the Apabhransa 'कार' and 'कवण' are optionally substituted for lcim. i fazi (in feminine) art and aita (in neuter) fail ४ । भौरसेन्यां (In the Sauraseni) सौ the form before iasi is कुदो अपच (in the Apabhransa) कहां। ५। खियां (in the feminine the forms before nrs are किस्सा, कीसे) कीच, कीचा, कीई, कीर ; मौरसेन्या पुंसि कास न भवति। the form कास is not used before nas masculine in the Sauraseai 'W. (in the Apabhransa) प) masculine काह, जियां (in the feminine) कहं । । शौरसेन्या कमि तिरूपमा The form 'कमि' is not used in the Sauraseni;

·( 124 ) + तुवं, तुह श्या (acc.) * Erf 1 Declension of the word gha (yushmat.) एकवचनं वडवचनं तुमं, तं, तु, (झे, तुज्ये, तुज्म तुम्ह, १मा (nom.) । तुम्हे, उन्हे, तुह्ये तं, तुं, तु, तुमं वो, तुज्म, तुज्मा, तुह, तुमे, तुए तुम्हे, तुह्ये, दे, ते, तद, तुए, (तुम्हे हिं, तुह्येहिं, उन्हें हि, ३ या (instr.) तुमं तुम, तुमए, २ उमहि, तुम हि, तुमे, तुमादू दूत्यादि तत्तो, तइत्तो, तुवत्तो तुम. तुम्हाहिंतो तुमाहिती त्ती, तुज्झत्तो, तुम्हत्तो, तु तुज्झत्ती, तुम्हत्तो भूमी (abl.) इत्तो, तुह्यत्तो तदो, तुव, | तेहिंतो, दुहितो दुहि, तुमहिंतो, इत्यादि। इत्यादि । तुह, तुज्म, तुम्म, तु, तु, वो, मे, तुजम, तुह्याण, ६ष्ठी (gen.) (ते, तुम्ह, तुह, तुहं, तुव, तुम्हाण, तुमाण, तुहाए तुम, तमे, तुमाइ, दे,तुह्य .उन्हाण, तुवाण दूत्यादि तह, तए, तुमए, तुमे, तुमाद तुस, तुम्हे मु, तुह्येसु ७मी (loc.) तद्, तुम्मि, तुमम्मि, तुवम्मि, तुहसु, तुमसु, तुहेसु तुहम्मि, तुज्याम्मि, दूतादि নাৰি मागध्यां युभद् शब्दस्यस्थाने तुप्पं, तुम्ह इत्यादेशौ भवतः । In the magadhf तुप्पं, and तुम्ह are substituted for । yusmad. शौरसेन्यां युभच्छब्द रूपाणि।

·125 ) वहुवचनं तुम्हे तुम्हेहिं तुम्हाहितो तुम्हाणं तुम्हे सुं एकवचनं १मा, (nom.) श्या, (acc.) तुमं ३ या (instr.) तए, ५ मी (abl.) तुम्हादी ६ष्ठी (gen.) ते, दे, तह, तुम्ह ७मी (loc.) तद, इत्यादि अपभ्रंशे युग्मच्छब्दरूपाणि ! एकवचनं १मा तुह श्या तइं, पड़ ५मो तउहोंत, तध्रु होंत, तुयुहोत (श्रामि) तुम्हहं, (सुपि) तुम्हासं वहुवचनं तुम्हे, तुम्हाई तुम्ह हिं तुम्हं अस्मच्छब्द रूपाणि । Declension of the word asmad. एकवचनं वहुवचनं अहं, अहम्मि, अम्मि, भे, वयं अम्ह, अन्ह १मा (nom.) अम्हि, हं, श्रह, म्मि अहो, मो णणं, मि, अम्मि, अहं, अम्हे, श्रम्हा, णो, श्या (acc.) मं, मम, मिमं, अहं मिमे, मम, ममए, भए, (अन्हहिं, अम्हाहिं, अन्ह, ३ या (instr.) ममादू, म, दूणो, मश्रा (अहो, णे मदूत्तो, ममत्तो, मत्तो, ममत्तो, अम्हत्तो, ममा- भूमी (abl.) महत्तो, महत्तो, मद्दो, हितो,ममासुंतो,ममेसंतो, ममदुहि दूतादि अन्इइिंतो इत्यादि णे, श्रम्ह ·( 126 ) मे, मम, मद, मह, (णे, णो, मद्य, श्रम्ह, अम्हं, छी (gen.) महं, मद्य, नां अम्हे, अमहो, मम, अम्हाणं, अम्ह, अम्हं महाणं, मह्याणं मि, मद, ममा, अम्हेसु, ममेसु, महेस, ७मी (loc.) मए, मे, अहम्मि, मम-मएसु, एवं अम्हस, मि, महम्मि, इत्यादि ममस इत्यादि (१) शौरसेन्यां “अस्मच्छब्दरूपाणि" declension of asmad in the saursani dialect. एकवचनं वहुवचन १मा (nom.) ही, अहं अम्हे, वयं २या (acc.) म अम्हे ३या (instr.) मए अम्हेहिं ५मी (abl.) मत्तो, ममादो अमहेहिती दूतयादि ६टी (gen.) मे, मम, मह प्रम्ह, अम्हाणं ७मी (loc.) म, मए अम्हेस मागध्यां अहं वयमोःस्थाने "गे" "हके" इत्यादेशौ भवतः । In the magadhi 7 and ca are substituted for and वयं। Declension of "asmad" अपभ्रंशे “अस्मद" शब्दरूपाणि । in the apabhransa. एकवचनं वजवचनं १मा (nom.) इउ अमहे, अमहद अम्हे, अमहई श्या (acc.) मद ·( 127 ) ३ या (instr.) म अम्हेहि ५मी (abl.) मड, मह्य अम्हेहिते ६ष्टी (gen.) मह, मा अमहहे ७मी (loc) मदः &c. अमहासु दि शब्दस्य रूपाणि । Declension of the word dwi. वज्ञवचनं वजवचनं (दो, दुवे, दोणि, दोहिंतो वेहितो, १मा (nom.) ५ मी (abl.) वेणि, दुणि, विणि इत्यादि दो, दुवे, दोणि, दोणहं, (१) दो रया (acc.) ६ष्टी (gen.) वेणि, दुणि, विणि वेखं दोहिं, दोहि, ७मी (loc.) दोसु, वेस pat (instr.) विहि त्रि शब्दस्य रूपाणि । Declension of the word tri (fa) वहुवचन ववचनं १मा (nom.) तिमि ५मी ( abl) तीहिती २या (acc.) तिमि ६ष्टी (gen.) तिम ३ या (instr.) तीहिं ७मी (loc. तीसु चतुः शब्दरूपाणि । Declension of the word chatur' (चतुर) वहुवचनं वहुवचनं चत्तारी, चउरो, चत्तारो, चउरो, १मा (nom.) चत्तारि श्या (acc) चत्तारि १। संख्यावाचकेभ्य धामो ण्ई एह इत्यादेशौ भवतः गई or एह is substituted for am after the words signifying number as पंचएह, एह, सभाह इत्यादि विंशत्यादेनं भवति This rule is not applied to विंशति। &c.

·( 128
128)
३या (instr.) चऊहिं
६टी (gen.) चउपह
५ मी (abl) चऊहिंती
७मो (loc.) चउरु
॥ शेषाणामदन्तवत् ॥ उनेभ्योऽन्येषां संख्यावाचकानामदन्तवत्
रूपाणि भवंति।
All other words signifying number are declined like
words ending in a.
पञ्चन् शब्दस्य स्त्रियां 'आप' भवति The suffix ap is applied
to panchaan, पञ्चन् (in the feminine) as पञ्चा, पञ्चाहिं इत्यादि ।
विभक्त्यादेश विधिः ।
तादर्थे षष्टी वा।
The genetive is optionally used for the dative when
the latter signifies 'तादर्थ "for it."
प्राकृते विभक्ति व्यवहारस्य नियमो नास्ति, कचित् द्वितीयादतीययोः
सप्तमी, पञ्चम्यास्तृतीया, सप्तम्याद्वितीया, प्रथमाया अपि द्वितीया ;
The use of the cases in the prakrita dialects is very
anomalous, we find in some instances the use of locative
for acc. and instr., that of instr. for the ablative, in
others the acc. is used for the locative and even for the
nominative. (१)
१। भावनां सप्तम्यां पञ्चमी। In the savari ablative is used for the
locative.
इति चतुर्थोऽध्यायः ।

·अथ पच्चमोधयायः। प्रथमः पादः । (तिङन्त प्रकरणम् ) Verbs. प्रत्यय-विवेकः । Of the affixes. प्राकृते क्यङ् यङादि प्रतायानां न विशेषनियमा वर्तन्ते । केवलं हेमचन्द्रस्य व्याकरणे "क्यडोर्यलुक्” । दूत्येकं सूत्रं दृश्यते । Prákļita grammars in general do not give special rules regarding suffixes kyan, yan, &c. In Hemchandra's vyákarna only we find the rule ‘kyanoryaluk' ie the 'y' of the suffix kyan is elided, as, गरुादू (अगुरुर्गुरुर्भवति)। (२) प्राकृते गणभेदव्यवस्थैव नास्ति । In prákrita the distinction of gana or classes of roots is not observed. All roots are conjugated alike. (३) प्राकृते तिवादीनां तिङां वर्तमान काले वक्ष्यमाण रूपाणि भवन्ति । तथादन्तांश्चवजयित्वा धातूनां नात्मने परस्म पदित्व- भेदोऽपि । The conjugation affixes tip &c. of roots in several pronouns are changed to the following in the present tense, no distinction being recognized between parasmai and atmnepadi roots except in those ending in a. (१) अचहि पाणिनीयप्रस्थानानुसारत स्तिवादीनां खरूप मवगन्तव्यम् । We must understand here by tip &c. the affixes mentioned in the sútra 3/4/38 of Panini. यथा तिप, तस, मि ; सिप, थस, थ ; मिप, वस्. मस् ; त, याताम् झ; थास, अाथां, ध्वम् ; दूवहि, महिङ ; शौरसेन्यां सर्वे धातवः परस्म पदिनो Hafany! In the sauraseni all roots are used in the Parasmaipadi. 17 ·( 130) वर्तमानकाल-प्रत्ययाः । (the affixes of the present tense.) Singular Plural वहुवचनं प्रथम पुरुषस्य (3rd person) i (१); nti, nte, ire, न्ति, न्ते, हरे मध्यम पुरुषस्य (2nd person) सि si; इत्या, ह (ittha, ha) उत्तम पुरुषस्य (1st person) मि, mi; मो,मु,मा ,(mo, mu, mi)(२) (४) अकारान्तानामात्मनेपदिधानां प्रथम मध्यमयोरेकवच- नस्य स्थाने यथासंख्य ए, से दूतमादेशौ वा भवतः । The atmanepadi roots ending in a take optionally e and se in the 3rd and 2nd person singular instead of i and si; as तुवरए, तुवरसे, (त्वरते, त्वरसे); (५) अदन्ताद्धातोमीपरे अत श्रात्व वा भवति । A' is optionally substituted for the final a of roots ending in a, when ni follows, as हसामि, हसमि इत्यादि। 3 (१) । स्मर्वव्यं हि प्राकृते दिवचनं नास्तीति ; The reader should remember that there is no dual number in the Prakrita. (२) । अपभ्रशे वर्तमाने तिवादीनां स्वरूपाणि यथा In the apalbhramsa. the affixes tip &c. are changed into the following in the present tense. sing. एकवचनं plu. बहुवचन प्रथम पुरुषस्य (3rd person) () nti (f) &c. मध्यम पुरुषस्य (2nd person) hi (हि) उत्तम पुरुषस्य (1st person) (उ) (hum) हं पैशाच्यां ति स्थाने ति, ने, इत्यादेशौ भवतः। In the Paisuchi ti and teuxe substituted for 3rd person singular. शौरसेन्यां तिस्थाने 'दि' भवति In the sauruseni di is substituted for ti as होदि, भोदि (भवति) इत्यादि ।

·( 131 ) (६) अकारान्ताद्धातो मामुमेषु परेषु अत दूत्त्व मात्त्वञ्च भवति, कचिदेत्त्वमपि। I or á is substituted for the final a of root when mo, mu, or ma follows, in some instances e is also substituted for the same, as इसिमो, इमामो, इसेमो; इसिमु, हसेमु इतरादि। अकारान्त धानां वर्तमान रूपाणि । The conjugation of roots ending in a in the present tense. भण धातुः। root bhana. Singular. एकवचनं प्र. पु. (3rd per.) भणदू, भणए भणन्ति, भणन्ते, म. पु. (2nd per.) भणसि, भणसे भणह, भणित्या भणामि, भणामो, भणिमो. उ. पु. (1st per.) भणमि भणेमो दूतमादि एवं इसपठादयः- अस धातुस्तु विशेषनियमननुमति The root as is conjugated in the following (way); as. अस धातु रूपाणि । एकवचनं वजवचनं प्र. पु. (3rd per.) अच्छद्, अत्यि अच्छति, अत्यि म. प. (2nd per.) सि, अच्छसि, अस्थि अत्थि, अच्छित्था, अच्छह ( 1st per.) मिह, अस्थि, अच्छामि म्हो, म्हा, दूतादि उ. पु.

·( 132 ) (७) भूतार्थ विहितस्य प्रतायस्य स्थाने स्वरान्तात् ही, मो, ही, दूत्येत श्रादेशा भवन्ति । In the past tense hi, si, hiya, is indiscriminately used for the affixes after roots ending in a vowel in all persons and numbers, as कासी, काही, काहीत्र, (अकार्षीत् अकरोत्, चकार दूतादि); ठासी, ठाही, ठाही (अस्थात्, अतिष्ठत् तस्थौ); (८) व्यञ्जनान्ताद्धातो: परस्य भृतार्थे विहितस्य प्रतण्यस्य स्थाने 'दूत्र' श्रादेशो भवति। In the past tense iya is substituted for all the affixes in the roots originally ending in consonant (१), as गेणहीत्र (अयसत् अग्टह्णात्, जग्राह) ; असधातो भूतार्थन प्रतायेन सह 'श्रामि' 'रहेमि' इतादेशौ भवतः । आसि or रहेसि is substituted for the root as in the past tense, as आमि, (सः, त्व, अहं दूतमादि) प्रकाशेव कवचनेष्वयं विधिः। According to the Prikritaprakas'a this rule is used in the singular only. (९) भविष्यति तिवादीनां रूपाणि । In the future tense the conjugation affixes tip &c. assume the following forms. (१)। प्राकृतप्रकाशमते भते प्रत्ययस्थ ईच आदेशो भवति, एकाचस्तु धातो- हीयादेशः। According to prakrita prakasa. Iyea is substituted for the affix, after roots in the past tense and hiya after a monosyllabic root, as डवीअ, (अभूत्, अभवत्, वभव) ; काहीय, (अकार्षी त, अकरोत्, चकार) , प्रायोभूने निष्ठान्त प्रयोग एव दृश्यते। In the past tense generally the verbs forrned with the affixes kta and ktabatu are used.

·( 13:3 ) Singular. Plural. एकवचनं वहुवचनं प्र. पु (3rd per.) hi-i hindi, hinte, hire (हिंदू) (हिन्ति, हिन्ते, हिरे) म. प (2nd per.) hisi hithu, hile (हिसि) (हित्य हिद) 5. 5. (1st per.) himi, hami, ssami, or ssam (दिमि, हामि, स्मामि, स्मम् हिस्सा, हिदा (१) भविष्यति धातु रूपाणि । The conjugation of the roots in the future. भू धातु रूपाणि। Singular. Plural. एकवचनं वहुवचनं. होहिद, (भवि (होहिन्ति, दूतादि (भवि- प्र. पु. (3rd per.) व्यतिभविता वा) व्यन्ति, भवितारोवा) 1 (१) । शौरसेन्या भविष्यदर्थ प्रत्यये परे सिसर्भवति । सस इति कम्पमतिका।। the sauraseni the syllable ssi is used after roots in the futur, ein: to kalpalatika ssa is used insterul ot" ssi ; #19 but this anxiury is ma used before mi TATA TAITTU, and i is also joined to भविसिसदि, करिसिसदि इत्यादि। यवन्त्यां धातुतिडोर्मध्ये भविष्यद्विषये म, ज्जा, स्था सi In thn sahayiks | । jjá is used between attixes and roots in the future, its **** ****, (भविष्यति) पैशाच्या भविष्यति ः 'एमस' 'एव' In the Paisucchi ankit is its: 1:१४।। for the affix ti 3rd person singular in the future. अपने भविष्यदर्थ विषयस्य त्यादेः चासो वा भवति, कस्पनिकामre ! the apabhransa ása is optionally substituted for tiles in the muna, according to kalpalatika isu is also sulestiuted for that..

·(134) होहिहि (भवि- म. पु.(Pnd per.) । व्यसि, दूतादि) होहिमि, होस्सामि, उ. पु. (1st per.) होम्स, (भविष्यामि इत्यादि) होहित्था, होहिद (भविष्यथ (दुत्यादि) होहामो, हीरमामो इत्यादि (भविष्यामो इत्यादि) प्र. पु. (3rd per.) कृ धातु रूपाणि। काहिद (करिष्यति, काहिंति (करिष्यन्ति कती, अकरिव्यत्) कारः अकरिव्यन्त) काहिसि, (करिष्यसि ! काहित्या, म. पु. (2nd per.) (इत्यादि) एवमन्य (करिव्यथ) इत्यादि 3. पु (ist per.) काहं, काहिमि कामो चापि। इस धातु रूपाणि । Singular. Plural. एकवचनं वहुवचन इमिहि, (हमि हमिहिन्ति, इमिय्यन्ति प्र. पु. a per.) व्यति दूत्यादि इत्यादि। हमिहिमि, (हसि- इसिहित्था, (इभिय्यथ.) म. पु. (2nd per.) । व्यसि, इत्यादि इत्यादि हसिम्झ, इत्यादि हसिस्मामो, इमिहामो उ. पु (1st per) | इसिव्यामि इतमादि (इसिश्यामः दूतादि। एवं भण, पठादयः ।

·( 135 ) (११) वक्ष्यमाणधातवो भविष्यति विशेष नियमाननुसरन्ति । तेषामुत्तमपुरुषैकवचन रूपाण्य त्र लिख्यन्ते अन्यत्रतु श्रुधातु वदवग- न्तव्यानि । The following roots are specially conjugated in the future tense. Their 1st singular forms are given against them. In other persons, they are like shru whiclr is conjugated below. धातवः उत्तम पुरुषैकवचन रूपाणि काहिमि दा दाहं, दाहिमि सं-गम संगच्छं रोच्छं विद वेच्छ काहं, EYEE दृश वच भिद वेच्छ भेच्छ भोछ 'छं); श्रु सोच्छ', सोच्किसं, सोच्छिमि इत्यादि गम 21000 मुच छिद माच्छ केछ श्रु धातु रूपाणि । वहुवचनं Singular. Plural. एकवचनं सोच्छिद,सोच्छिहिद (सोच्छिन्ति, सोच्छिहिन्ति, प्र. पु (3rd per.) (श्रीव्यति) दूत्यादि । (श्रोषान्ति इत्यादि) ·(180) मोचिमि, मोच्चिहिसि । मोचि त्था, इतादि म. पु. (2nd per.) (श्रोष्यसि दूतादि)। । (ोव्यथ दूतादि) मोच्छ, दूतादि (मोच्छिमो, सोच्चि हिमो 3. . (1st per.) (श्रोषामि) इतमादि दूतादि। (श्रोस्यामः इत्यादि) (१२ tential mood (लोट, विधि-लि &c.) Fing. (एकवचन) Plu. वहुवचनं प्रथम पुरुषस्य (3rd person) (उ) (१) न्तु मध्यम पुरुषस्य (2nd person) सु, हि (२) उत्तम पुरुषस (1st person) सु मो विध्यादिषु धातु रूपाणि । The conjugation of the roots :tential mood. mar इस धातुः । Singular. एकवचनं Plural वहुवचनं tranger.) इसउ, (हसतु हसेत्) दूतादि हमन्तु, हसेन्तु, (हसेयुः) इतयादि HavamayaP304IMinitatwasandesi . (१)। शौरशेन्यांमनुज्ञायां उस्थाने 'दु' रादेशो भवति। In the Saureseni dn is substituted for 26. (२) । अकारात् परस्य सोःस्थाने 'सु,' 'जहि 'ज्जे,' इत्येत वादेशा भवन्ति *After roots ending in a, su becomes optionally ijjasu, üjahi, ijje, VTT स्तात् सुलोपश्च वा After roots ending in a the affix si. is also optionally olided ; दण्डिमने एकाच एव हिः according to dandin he is used only after 'monc.syllablic root.

·(137)
इससु, इसदि, इस, इसे-
म. पु. (2nd per:)(ज्जसु, इसेजहि, इन्जे,
हमेत) दत्यादि
(इस, हसे:) इत्यादि
हममु.
(हमानि, हिमामो (इमा मेर
उ. प. (1st per.)
इसेयं) इत्यादि
एवं पठादयः; केषाञ्चिन्मते जिधातो विध्याति
रूपाणि भवन्ति ।
According to some authorities in the potentind mod
the root ji is conjugated like in the present tense, as
जअद इत्यादि । (१)।
(१३) वर्तमाने, भविय्यति, विध्यादिषु चोत्पन्नस्य
ज्ज ज्जा, इत्यतावादेशौ वा भवतः । पते यशाप्राप
jja and jjá are optionally substituted for the aflix
in the present and future tenses, and also in the paten
tial mood; there being an option the forns 19
mentioned are also allowed. हेमचन्द्रमते
Harsi fafti, according to lemchandra thi
only to the roots ending in vowel, १९ हमेश्या,
इसिष्यति, इसतु, इसेत् इत्यादि) (२) ।
(म्पयं):
*
१। शौरसेन्यां 'जि' धातो विधादिय 'जेदु इत्यादि पाnि writin !
s'aurasení the root ji assumes the form of ride in the
mood.
PI BICHII Hof afw: This rule is not int in the auta
dialect,