·OFTRAVANCORE
UNIVERSITY OF TRAVANCORE.
SANSKRIT SERIES No. 146.
UNIVERSITY
RAGHAVIYA
OF
RĀMAPĀNIVĀDA
EDITED BY
Vaidyasastranipuna L. A. Ravi Varmā,
Honorary Director, University Manuscripts Library
Trivandrum,
TRIVANDRUM:
PRINTED BY TIIE SUPERINTENDENT, GOVERNMENT FRER.
1942.
All Rights Reserved. 1
[Price, Rs. 1-8-0.

·Call No.
CENTRAL ARC11 1EOLOJIGA
LiBiany, NLW uwisti.
Acc. No.....SI/7
&1:.57
Sa 8k
8
Unte.
#LO
Ram Naiz

·INTRODUCTION. Rayhaviyam is a Mälākávya in irony caktos; divided into two sections of ten cantos ench and embodying the well-known story, Rāmāyaṇa. The author is Rāma Pāņivada, as evidenced by short prose colophods as o'gia si TIA- पाणिवादविरचिते राघवीये महाकाव्ये TNT: :1" occurring at the end of every canto, as well as by the metrical colophons, "श्रीनारायणभट्टपादगुरुपादानां प्रसादोदया- देतत् किञ्चन राघवीयमिति यत् काव्यं कृतं केनचित् । अप्रज्ञत्ववादमुष्य महतो रामायणाम्भोनिधे. रक्षोभ्यत्वबलाच्च तत्र सुलभो दोषो बुधैः क्षम्यताम् ॥" and "रामेण पाणिवादेन रचितं हि यथामति । राधवीयं महाकाव्यं बालव्युत्पत्तिलब्धये ॥" seen at the end of the work. From the last metrical colophon, it may be made out that the author has meant this work to serve as a text-book for advanced Kavya-students. This intention of the author is well borne out by the wealth of grammatical and allied peculiarities found exemplified throughout the work as well as by the existence of a good commentary of this work, Bā lapāțhya, by the author himself as may be made out from the colophon thereof. That colophon reads, "रामेण पाणिवादेन राघवीयमिदं कृतम् । तेनैव बालपाव्याख्या व्याख्याप्याख्यायि धीमता॥' (T. D. 0. M. L. Tr. 823) Unfortunately, the manuscript of that commentary we haye is confined to the second half of the text ; our exertions to unearth the first half bave not yet borne fruit. This work is reputed to be one, dedicated to King Dévanårāyaṇa of Campakaśśeri. This tradition is supported by the following dedicatory verses found in another manuscript of the same work elsewhere ae vouched for by Mahakavi Ullar S. Parameswara Iyer. (Vijñānadīpika Vol. iv) ·2 "यस्य निर्मलयशोमरालिका लोकरशाभुवि लासिकायते । सावलौकिकमहागुणाम्बुधे तं भवन्तमहामित्थमर्थये ॥ योऽभूदङ्कुरितो मनास्थतरुश्चित्तालवाले पुरा स्वद्धस्ते स तु चोलखण्डननिबन्धावस्थितिज्ञानतः। पश्चात् पल्लवितस्ततः कुसुमितस्त्वद्गुण्यताकर्णनात् तग्रन्थावसमर्पणेन सफलीकुर्यात् तमेनं भवान् ॥ सारस्यैकसमाश्रयोऽम्बरधुनीलीलारतः सन्तत राजीवेक्षणराजहंसपृथुको यन्मानसे खेलति । तस्मादाश्रितनन्दनात् सुमनसा संसेवितात् सन्धयः को वा कल्पतरोरिवाज भवतो लोकोऽनवाप्तैप्सितः ॥ जयतां जगतां नाथौ सप्रयोजनविग्रहो। विश्वरक्षापरौ वीरौ युवा जानामि राधवौ ॥" The author The author is the well-known Kerala poet, Rāma Pånivāda of Kalakkattu house in Killikkurissi-mangalam, the gifted writer of several works in Sanskrit, Prākrta and Malayāļam. As a good account of the author and his work has already been presented to the public by Dr. A. N. Upadhye, the learned editor of “Kamsavaho”, in bis introduction thereto, there is no necessity now to go over the same ground once again, Although the learned editor of that work has, in bis introduction , mentioned about the controversy in Kerala regarding the identity of Rāma Pānivåda with Kuncan Nampiyār of Tullal fame, he has not entered into any discussion on the subject. This being an avowed work of Rāma Paņivāda and being the first publication the kind from this University, a fairly decailed consideration of the subject may not be out of place; in fact, such a treatment may perhaps be even expected by the public, particularly of Kerala. of Those who favour the view that Rama Påņivāda is identical with Kuncan Nampiyår (and among them is Mahākavi Ullur S. Parames wara Iyer, who has made a long, laborious and critical study of the history of Sanskrit and ·Malayalamu liwrature in Korala) advance the subjoined arguments in support of their contention. Before analysing the arguments for and against, it is worth remembering that both parties agree on one point, viz., that the name Rāma may be the real or Samskāra name, while the term Kuncan can only be a house-hold or call-name the subject of which will necessarily have another and real name for himself. This means that Kuñcan must have bad another real name, whatever that be. (1) It is proper to call attention to the fact that in Kerala, it is very common to find that the real name of an individual may not be known to the public, and at times even to his closest friends, These individuals are known and recognised by the public, only hy their call-names. This is nothing unusual, Any Malayāļi will be able to remember a number of such examples even amongst his friends. In such circumstances, it is quite possible that the contemporary public never knew the real name of Kuñcan. To the public he was simply Kuñcan and no other, while to himself he might have been Rāma, which real name alone he used in his works. It is interesting to note here that though many manuscripts of Malayālam works ascribed by tradition and general consent of scholars to Kuñcan have been found to contain colophons indicating them to be the works of Rāma l'aņivāda, no manuscript of any sort has yet been found to contain colophons or other indications attributing the work to an author by namo Kuñcan. This negative evidence strongly supports the view that the real name of the individual known by the call-name of Kuñcan was Rāma, which name alone be used in his works or colophons. (ii) From the words of Satradhăra in the drama Sītārāghava of Rāma Pâniyāda "EFETT: श्रीनारायणभट्टपादकरुणापीयूषगण्डूषणा- दिष्टां पुष्टिमुपैति यस्य कविता कल्पद्रुबीजाकरः ।

·शमो नाम स पाणिवादकुलजस्तस्य प्रभूतं फलं सीताराघवनाम नाटकमिदं सभ्यार्थमभ्यानयत ।। da सूत्रधार:- सर्वात्मना पद्मनाभसमर्पितसमस्तनिजविभवेन इदानीन्तनेन राज्ञा वञ्चिमााण्डेन . It will be seen that Rāma Pāpivāda had in king Mărtānda Varma of Travancore, a valued pairon and that the ppet composed the drama some time after 925 M. E. the date of Padmanābhi-samarpaņam of this country. Tradition in Travancore and Keralit, as a whole, speaks of only a single Nampiyāl poet at the Court of the King of Travancore; and that one is Kuñcan Nampiyār of Kalakkattu in Killikkurišći mangalam There are official records to show that Kuncan Nampiyār was attached to the Court of Travancore and that he as well as his successors, were the recipients of Royal favours. Three such records are available:--- (1) One refers to the presentation of VTra Srinkhala (one of the highest honours given by the sovereigns in recognition of merit) to Kuñcan Nampiyâr on the 5th Thai 933 M. E. by King Mārtānda Varma. (2) Another refers to the presentation of anothor V Tra Srinkhala on the 3rd Purattasi of 934 m. E. by King Rama Varma to Kuñcan Nampiyār (journal of Pan-Kerala literary accadamy Vol. vi-No. 4) and, (3) a cross reference to Kuñcan Nampiyār at a later period as follows: മുമ്പിൽ എ ഴുന്നള്ളത്താട പാത്തിരുന്ന കലക്കത്ത കുഞ്ചൻ നമ്പ്യാരിടെ അനന്തിരവൻ, അമ്പലപ്പുഴപ്പാർത്തുവന mmyjolas band ta 199 cene ad ogooog aan almo como amico ച : പണം വീതം അടുത്തുണും etc. etc. ahişodu@omicos etc. etc. DOUCO fare minds slouono ܗܬܗܝܘ qua നയ meymood () ·Munpil ezhunnallattotu pārttirunna Kalakkathu Kuộcan Nampiyāritā apantiravan Ambalappuzha pārtuvanna Kurcan Nampiyāriţě perkku Ampalappuzha mandapaitum-vātukkal ninnum māsam onniņu 15 pa nam vitam atuttūņum etc. etc. koțutthu varumpozh etc. etc. Nampra 235, 1015 Tulām 24th Dewan, Subbarayar öppu) [As Kuſcan Nampiyär, one of the nephews of Kuñcant Nampiyār formerly attached to the Royal Court, living a Ampalappuzha and enjoying a pension of 15 fanams per mensum etc, etc. etc. No. 235 dated the 24th Tulam 1015 (sd.) Dewan Subbarayar.] This record shows that a well-known Kuñcan Nampiyār was attached to the Royal Court formerly and that one of his nephews, another Kuncan who was living at Ambalappuzha dies somewhere about 1015 and that a third generation successor petitions the Government for the continuation f the Royal favours the family was enjoying. As against these, no record has yet been met with in respect of any Rāman Nampiyār as having been attachad to the Travancore Court or enjoying Royal honours. On an examination of some of the Tullal works known by tradition and recognised by scholars as composed by Kuñcan Nampiyār, clear reference to King Mārtānda Varra, his nephew and successor King Rāma Varma as well as to the minister Ayyappan Mārtanda Pillai are met with:- 46 Jamila DHOOD Burgeizogio comania മത്തിൽ ശ്രീ ക ര ഖരാത്താ ക രൻ ആാാനോദാരശീമനാമയ്യപ്പ. മാർത്താണ്ഡ്യ മന്ത്രി നിജസ്വാമി ശാസനായ '' (HariņTsvayamvaram) രാമതുള്ള ൻ മഹാവഞ്ചിരാമവർ ഭൂ പാലൻ cuoreníleboro.comwoude colecolemauad concofang (Hariscandracaritam) ·6 [(a) Vanci-kşamā-pāla Bālamārtandanamāūcita Sri Kulasekharājñākararı Ārtā vanodārastlanām-ayyappamārtā ņda mantrī nijaswami śāsanāt...... (6) Rāmatulyan mahā Vañci Rāmavarmendrabhūpālan etc. etc. etc. Vanci mārtāndavarma Srt bhagineyan mahāpunya ...] These lines show that the author found support and patronage in the King, his nephew and his minister. If there was another Nampiyār, a Eanskrit poet of the order of Rāma Pāṇivada at the same Court, it is very unlikely that he was passed over by the Royal patrons. As such, the complete absence of any record in respect of Rāma Pāņivāda or Rāman Nampiyār and the presence of some in the name of Kuñcan Nampiyār strongly point to the probability that both names meant one and the same individual. (iii) There is a tradition current in Kerala, that King Rama Varma once made a large cash present to Kuncan who lost no time in using it to build (or rebuild) a Bali. mantapa (Balikkalpura) in the temple of his village. On that Balimantapa the following inscription is found:- "श्रीबलिप्रस्तरः बाम्भोः श्रीशुकालयवासिनः। रामेण पाणिवादेन कारितो भूतये ध्रुवम् ॥" (iv) It is very important to notice that the name Rama Pāṇivāda or Rāman Nampiyār, as that of any great poet was unknown to Kerala tradition. His name has come into prominence only of late and even now this name is only known to scholars and is unheard of by the average Keralīya. Against this, Knñcan is almost a house-hold name, known and recognised even by the illiterate. Nay, terms like ‘Nampiyār's work’ etc. will, as a rule, be understood by Keraliyas only as meaning Kuñcan Nampiyar's works to the total exclusion of those of any other Nampiyār. This again strongly favours the identity of Rāman and Kuñcan, PRESA ·7 (v) Very recently, on interrogating one Mr. Rāman Nampiyâr of Peruvanam, a keen student of Sanskrit Prabandha (Campu) literature of Kerala and by profession a Prabandha-Pathaka, it is learnt that he has heard from his late uncle and preceptor Mr. Damodaran Nampiyār that Sanskrit Prabandhas as Kāliyamardana, Kamsavadha, Go- Vardhanodhāra, etc., were compositions of Kuncan Nampiyår of Thulļal fame. Mr. Dāmodaran Nampiyār, it is said, got his information through his guruparampara in Pathaka, consisting of Mekkātçu Rāman Cākkiyār and his Guru, Nārāyana Cakkiyār, better known as Kuttenceri Mutta Cākkiyār, who died about 960 M. B. Tradition being that Kuũcan Nampiyār dies about 950 M. E., the probabilities are that Mūtta-Cakkivār might have had direct knowledge of Kuñcan himself, It may here be noted that some of the Prabandha mss. bave colophons assigning their authorship to Rāma Pāņivāda. The information that has reached Mr. Rāman Nampiyār through his guruparampara · when considered in the light of available colophons, points to the identity of Räman and Kuñcan. (vi) An examination of the Sanskrit works ascribed to Rāma Pāṇivāda by colophons or other internal evidences and Tullal and other Malayalam works definitely assigned to Kuñcan by tradition as well as by scholars, shows that both Rāman and Kuſcan had the same Royal patrons (a) ६...... महाराजदेवनारायणस्य पादपनोपजीविना (Līlavatı Vithi of Räma Pāṇivada) (b) for reference to king Marthanda Varma as patron, sce words of Sutradhara in Sitaraghava, (Vide pago 3). almiamos mesoccomo o 002100 m BUMI OJQuattrodlaga! (Kalyāṇasougandhikam-Kufican) ·8 DOM [Cempaka nāțținnalamkārabhūtaņām Tampurān dēvanārāyaṇa swamiyum] (6) For reference to King Martanda Varma and Rāma Varma see page 5. (vii) In mauy old palm leaf manuscripts of Malayalam works definitely ascribed to Kuñcan both by tradition as well as by the judgement of competent scholars, one meets with colophons indicating then to be the works of Rāma Panivada-- "008.am anamicssmrailso alcovem ചരിതേ കാ മുതൽസർഗഃ സമാപി.5.8'' (End of carto I; Srikrğmacaritam; Kuñcan) [Rāmeņa pāņivadena racite miśrasamskrte Srīkļşņuacarite kāvye mutal-sargah samā pithab] and श्रीमन्महीसुरकुलोत्तमशिष्यभावात् संसिद्धसर्वपुरुषार्थ कृतार्थचेता । निश्शेषभूमिसुरपादसरोजसेवी भाषाप्रबन्धमकरोदिह पाणिवादः ॥" (End of Srikrzņacarita; Kuncan) (b) "पञ्चतन्त्रं नीतिशास्त्रं भाषया सनिवेशितम् । रामेण पाणिवादेन बालानां बोधहेतवे ॥ (Pancatantra mas. belonging to Elayațattu mana) (c) "इति रामपाणि(वाद)विरचिते शिवपुराणे सिंहध्वजकथा समाप्ता " (Sivapuranam ms. T. U. O. M. L. 232) (d) सकलगुणविशेषभासुराणां सपदि सभां प्राणपत्य भूसुराणाम् । रसिकजनमनोहरं प्रबन्धं रचयति सम्प्रति रामपाणिवादः ॥ It may be noted that this colophon is very like the one found at the end of Rāghavīyam. (Vide end of text.) (e) "रामेण पाणिवादेन मङ्गलग्रामवासिना। रुक्माङ्गदस्य चरितं रचितं गीतबन्धनम् ॥" (Ekādaśm-māhātmyam Kilippāțu Kuñcan) (1) "no) 600 .samlavennainam meadlso a1080 pm ·70 DO (Iti Rāmapāņi vāda viracite.... Nalacarite Pādam münnu, (Nalacaritam Kilippãţtu. T.U.O. M. L. L181) This last colophon is highly interesting as it occurs in & palm-leaf ms.copied in 939 M. E. L. e., during the life time of the author, as evidenced by the ms, itself. On the last page last line is found saged 939........ 11 mlwch.11th of month 939 M, E." This manuscript is of further importance as it comes from Kallil pşārattu, the family of hereditary preceptors to the Rayal house of Travancore. The ms. is in the hand. writing of one Kakkattu Accyutan, (vide facsimile; frontis piece.) The above evidences, if anything, show that Rāmas pāņivāda and Kuncan meant one and the same individual. It is very important to note once again that no colophon has yet been known in the name of Kuñcan. (viii) Internal evidences of a corroborative type in the form of parallel passages are also not wanting in fair profusion; a few such examples are:- (a) "सरीरिणो ता दुरवञ्चलंभदो वदन्ति सच णिरवचदा वरम् (Kamsavaho 1-12; Rămapāņivāda) nuejoongelujen osalsman). ളില്ലാത്ത ബാലപ്രവം സുഖംപോൽ (Vallātta bāla prabhavattinekkā. Jillätta bala prabhavam sukham pol] (Srīkşguacaritam, Kuncan) * വല്ലാമകളിലില്ലാമക്കളി. മലല്ലാവർക്കും സമ്മതമിലും ' [Vallamakkaļilillāmakkalilöllavarkkum sammatamallo] (Tullal, Kuñican) 59 ·110 ..... (b) "अनारतं यत् परिचीयते जनै- ने शक्यते तत् खलु शीलमुज्झितुम्' (Raghavryam I. 55.) ൽ ചെരിപ്പുകാലങ്ങളിലുള്ള ശീലം G02002020100820 [Cerrippkálannalilulla silam marakkumo mānuşınulla kalam] (Srikramacaritam; Kulican) (c) सायन्त प्लवगभटास्तमीक्षमाणाः ॥ ते केचिन्महति निलिलियरेऽद्रिकुक्षौ सन्त्रस्ताः सलिलनिधावमाक्षुरन्ये । सन्तेरुः कतिचन सेतुना समुद्रं औलाग्रानधिरुरुहुः परे तरूंश्च ।। (Raghav Tyam, xviii-53,54.) കുകളുകൾ വരവാ vocal Assicmod duisesgos. വൂ ങ്ങളേറിയറ ആനിത്തു രാസരാജ് വൻ വരവള്ളം പാർത്തു വാരിധിയിൽ പാടിമുങ്ങീ ചിലർ ചിക വാരിക്കുഴികളിൽ പുാളിച്ചു'' [Kumbhakarņēnte vara vannaně kaptu sambhramiccotinär markkatakkuttavum Výkșannalori maraññı ninnu Rākşasarājan varavațum pārttu Vāridhiyil căți murni cilar cilar Värikkuzhikalil pukkariñoļiccn] (Kumbhakarnavadham Tullal; Kurcan) (d) तदत्रुटच्छत्रुभयङ्करं धनु- मनुप्रवीरस्य करेण कर्षितम् । तदुत्थितश्च भवनिरष्टदिग्गजां- श्वकार शुष्यत्कररावटान् भिया ॥ (Rāghav Tyam iv. 35.) fചഭൂറീടിന ചാപം നടുവ മാറിമുറിഞ്ഞു മറിഞ്ഞു പതിച്ചു ·11 പാന്നർ മുരിം ച ാരു ര ം ഒട്ടും കുറവല്ലാഴിയൂരിയു. കളുടിശന്തരം മാനുകു കു ക അഷ്ടദിഗന്തർദന്തികളുടെ ചെവി ലംട്ടിവയർ ഒട്ടിക്കുന്നു'' [Cattattítina capam natuve poţtimuriññu mariññu praticcu Pottunneramudiccoru sabdanı ottum kuravallāzliyumūzhiyumšttu-digantaramounu kulunni Aştadigantara dantikaļutě cevi potti valaihayaar fist, titula111) (Sytāswayamvaram Tullal; Kuncan) (2) *frariatagart f प्राणप्रदः प्रोषितभर्तृकाणाम् (Raghav Tyam xiii. 65.) മമ ജീവനാഥൻ തക ൻ ചരിതമുരപ്പോരു തീ മമ ജീവദാതാവെന്നു മനസാ നിശ്ചയിച്ച ൻ ഞാൻ'' (Lankāmardanam Tullal; Kuſcan) (mama jyvauâ than tanţă caritamurapporu ni mama jivadātāvēnnu manasā niſcayiccen wān] (f) "" treat fr 881ൽ 1 : (Rāghavīyam xv. 70.) 15 കപ്പട്ടു വിള ങ്ങിയിരിപ്പാരു ത ക ക്കയറിഞ്ഞു കളയ ചെങ്കല്ലിന്യൊ മാറി , [Tankal petttuvilafiii-yirijitor i tanka katta-ēriñſu kalanlatha cēnkalliněyo mohikkumu] (Italkinattilullail Tullal (y) (atas tastrities a प्रयासि तावत् (Ragaaviyain, ix, 55.) 1 9 1 ·#6 ] These works also exhihi, & भस्त्राहिवरामिषत्व" (Rägliviyam xvii, 54,) ചന്ദ്രഹാസഭജഗാമിഷ ന കലയാമി [Candrahāsabhujagāmişamenam Kalpayāmi (Kārtayīrārjunavijayam Tullal; Kuncan) (ix) All Sanskrit and Prākſta works bearing colophons or other internal evidences indicating them to be the works of Rāma Pānivāda and all the works in Malayālam ascribed by tradition to Kufican very clearly and unmistakably show identical sabdālamkāra-characteristics in the form of anuprāsas. command of words the author had in the languages used as his media of expression. It is true that tradition by itself does not constitute good evidence. But if they are corraborated by circumstantial evidence of an internal or external nature, or when all the various traditions converge to maintain the same result, the situation is different; the traditions will have to be accepted as fair evidence at the least, unless they happen to be prima facie impossibilities. The proofs detailed above, when taken as a whole, strongly point to the great possibi lity that Rāma Pāņivāda and Kuncan were the two names of a single individual. The only alternative inference possible will be to concede the existence of two contemporary poets, one in Malayāļain and one in Sauskrit, both belonging to the same family, having the same Royal patrons, and possessing the saine real name of Rāına aud call-name of Kuncan. Such an assumption is, on the very face of it, improbable and remote; particularly, since a call-tanie is often given for the specific purpose of distinguishing one of the two or more contemporary members of the same family who may chance ·to possess the same real name. The existence of official records showing one Kuñcan Nampiyār as attached to the Royal Court of Travancore as a receipient of high honours from their kings, and the complete absence of any such record to show the existence of a Rāman Nampiyār (Rama Pāṇivāda) in a similar situation, when viewed in the light of the several colophons available in the name of Rāma Pāṇivāda both in Malayālam and Sanskrit works and dedicated to the same patrons, together with the complete absence of any colophons in the name of Kuñcan either in Malayalam or in Sanskrit, point to one and only one possiblity viz., the identity of Rāman and Kuñcan. The afore drawn inference is quite tenable and most probable and should therefore be fully admitted untill the contrary is proved by incotrovertible future findings. Those who deny the identity base their arguments inainly on three issues, viza, (i) Want of authenticity for the colophons found in the Malayā lam mss. (ii) Want of spicy wit and virile humour and depiction of social and allied faults in the Sanskrit works of Ráma Pāṇivāda, which is so regular a feature in the Tallal works of Kuñcan and (iii) the stray occurrence of linguistic errors in the Sanskritic portions of Tuļļal literature. These may now be examined seriatim. (î) Some contend that the colophons occurring in some of the Malayālam mas, may be spurious interpolations by irresponsible scribes and point out that expressions like "Bālānām bodhahetave" (in colophon to Pancatantra) etc., are not expected of an author of Rāma Pāṇivāda's scholarship. Their contention regarding the spurious nature of the colophons is not substiintiated by evidence or argument; it is, at best, merely an opinion of theirs. As such it demands no notice here. In this connection, however, it may be pointed out that the colophon in the ms. of Nalacaritam in ·14 Kilippāttu (T. U. O, M. 1.. L/81) transcribed during the life time of the author himself as is recorded in the ms. (vide page 9 and photo), and coming from the family of the guru to the Travancore Royal house, who of necessity must have known Kuñcan both being attached to the Palace, must be deemed fully authentic. If one such colophon is authentic, there is no reason for the rejection of others in the absence of good evidence. The expression Balanām bodhaletave' is correct and good Sanskrit. Granrimar recognises and sanctions such usages. (निमित्तपर्यायप्रयोगे सर्वांसां प्रायदर्शनम्--धार्तिकम् ) Usage, as well, is not wanting. पिपिप्रिय ससस्वयं मुमुमुखासवं देहि मे ततत्यज दुदुद्रुतं भभभभाजन काजनम् । इति स्खलितजल्पितं मदवशात् कुरङ्गीदृशः प्रगे प्रहसहेतवे प्रियसखीभिरध्यैयत ॥ Sahityamimāmsa, T. S. S. CXIV. pp. 31 (ii) The tradition is, that Kuſcan created Tuļļal and its literature to discomfit and discredit his quondam employer, a Câkkiyār, and bis story telling. To achieve this purpose, it became necessary for him to make his compositions attractive and fully appealing to his audience, the masses mainly. From the mass-amusements, very common till recently in Kerala, such as the humorous episodes in Yātra-kali, Ezhāmattu-kli, Patayaại etc., it will be seen that the people of Kerala, masses as well as scholars, were very partial to sharp wit and juicy humour. Cakkiyārs it their recitation of Prabandbas, used the Sanskrit texts more as pegs for their humour and wit to hang on: they, in the guise of explaining the texts in Malayalam, brought in an ·much wit and humour as they could by depicting current society and its failings in an exaggerated and even grotesque manner, often even going out of the way, for the purpose. Kuñican Nampiyār, who by caste-profession - was a drummer attending at Cākkiyārs' performances, was well acquainted with this technique and he utilised it to attract and sustain the interest of his audience. That Kuncan knew his audience and intelligently catered for them is evident from his own words - ച്ചിരിക്കുന്ന കഥകളായിരിക്കുമായില്ലെങ്കിൽ തിരിക്കുമുണ്ടെന്ന ഭാവിച്ചിരിക്കുന്ന ഭടന്മാരെ ചിരിക്കാതെ രസിപ്പിക്കാനൊരിക്കലുമെളുതല്ലെ loldaarms] QD00000am. 226. (Cirikkunna katha kettä lirikku-māyatallónkil tirikkumannane bhāviccirikkuma bhatanmāre Cirikkāte rasippippānorikkelumelutallēm nnirikkunnenkilammātramurakkāmennate yentu) [These Bhatajanas, illiterate men, will remain to hear if stories are expressed in a manner calculated to make them laugh. If otherwise, they are ready to turn their backs and go away. It is impossible to keep them interested except by making them roar with laughter. Hence I shall try to do so to my level best and tell the story.] In fact, it will be very patent to any careful observer that the only difference between Kuncan's Tuļlal and Cakkiyar’s Kattu is, that while Cākkiyārs express themselves in prose form, Tullal expresses it in a form of ‘metrical prose'. This was an attractive inprovement on Câkkiyārs' methods, at any rate, in as much as the masses were concerned. This gaye Tulļa) literature the main charecteristics of Cākkiyārs' exposition. Therefore its style and form became alien to the dignified and sedate classical style of Kavyas, thus making it impossible to institute any comparison of one with the others. The difference that may be ·noted between a Kävya work and a TuļJal work of the same story is exactly what may be seen between a Prabandha and an elaborate prose exposition of the same at the hands of an able Cakkiyar. This means that a Kavya work and a Tullal work by the same author will show great differences in style, diction and manner of presentation. That this is so can be easily realized by a perasal of a Kāvya and a Tuļļal work authentically known to be by the same author. If this factor is borne in mind, apparent differences between the sedate style of the Sanskrit Kāvya works of Rāma Panivādā and the homeliness and levity of Kuncan's Tullal-style will vanish, making it possible for a single individual to be the author of both. (iii) From the stray occurrences of grammatical and alied errors found in published Tullal works, it is surmised that Kuñcan could not have been a consummate Sanskit scholar. This surmise is unwarranted. For one thing, the existing Tullal works have not been carefully and critically edited; they have been edited and published as a mere commercial concern by people having little pretence to critical out-look or scholarship. The editors mainly relied upon the oral versions of professional performers, who, more often than not, were uneducated and even unlettered. Such oral versions transmitted through a long series of ill-educated artistes, must of necessity be full of verbal mistakes of varying degrees. This is no easy-chair surmise; one meets with appaling mutilations. A perusal of Uņņāyi Vāriyar's Naļacaritham Kathakaļi (Reddiar's edition) and its “Kāntāratarakam' commentary by Pro. A. R. Rajaraja Varma will easily show the impossible extent to which texts may get mutilated in their oral passage through illeducated artistes. It may also be remembered that various types of errors are almost regularly met with in mss. in all languages as the result of mutilations at the hands of scribes, even well-educated scribes. To father all such mistakes on the author without sufficient warrant is, indeed, preposterous, ·That Kuñcan knew Sanskrit well, is evidenced by his own words such as :- 66 de onths ago O qu00d@slono suonio ovulja pomodore &B0amolme şojogooly 9 englismo. 2.00 ശേഷിയില്ല, പട മജ്ജനങ്ങൾ ധരിച്ചിടാ, കടുസംസ്കൃതം ഭാഷയായ് പറയാമതിൽ ചില ദൂഷണം വരുമെങ്കിലും (Kocakavadham Tulļal) ( Bhāṣayāy-paravānu matiyanu samskſtattilu-mönnupol doşah Tna pațutva-malppa-inudippatunțiviținnatil seśiyilla pațajjanarna! dhariccița katu samskrtam bhāsayāy-pparayā-matil cila dūşaņam varumēnkilum) [ I can express myself equally well and without fault in both bhāşa (Malayalam) and Sanskrit. But these military masses have not the capacity; they cannot understand difficult Sanskrit. Hence I shall express myself in bhāşa though it is inevitable to avoid certain mistakes when using that tongue.] In the light of such open avowals by the author himself, one is not justified in denying good Sanskrit scholarship to him. Errors consequent on the special characteristics of the medium of expression are of course inevitable if any, can only be ascribed to scribes and oral transmitters with any sense of fairness or propriety. It will thus be seen that the main arguments of those who deny the identity cannot stand. This leaves us only one inference viz., that Rāma Pāņivāda and Kuncan Nampiyār are merely two names of one and the same individual. . other errors, Sri. K. Sambaśiva Sastriar, in his introduction to "Vșttavārtika' of Rama Pāņivāda, has argued a bare possibility of Nārayana Bhatta of Melputtur being the guru of Rāma Pāṇivāda. Dr. Upadhye, in his introduction to Kamsavaho, makes it to be one Nārāyaṇa Bhatta of Tykkāraman. On local enquiries, the house-name of the guru appears to be Trkkārama and not Třkkāraman. This house ·18 has still Tantra services in Kilſikkurissi-mangalam temple. In 'Vilāsinl' vyakhya of Rama Panivada, a reference to his Guru is met with as follows: "TFOTr UT UT miera 79*##! अध्यासीनं नमस्कुर्वे सर्वशं शाशिशेखरम् ॥ (विलासिनीव्याख्या) The words, 'गुरुणा भूसुरेन्द्रेण कल्पितं क्षेत्रमुत्तमम्', tend to show that his Guru was the Tantri of the Kilļikkurissi-mangalam temple, 3. e, a member of Tykkāraṇa family. In Lankā. mardanam Tuļļal the author refers to his Guru as "so jo 2 ron 2003; zaslmOnOBB_Ce jo conetto 6 cano". (Srt tatvāncitamakhya mah Tsura pädadvandam saraṇam saranam). The term “SrI tatva' can only be the house-name of the Guru and it may well be a ‘Sanskritised' form of Trkkārana. this connection it should be remembered that translations and chāya renderings of proper names from Malayālam into Sanskrit obeyed no philological rules and were more in the nature of a calculated liberty. Rāma Pāṇivāda is, perhaps, the most prolific author of Kerala, and one of the most prolific anywhere, both in the number of works and in their variety. In Sanskrit he has to his credit no less than 19 works :- Mahākāvyas (2)—-Vişņuviläsa and Rāghaviya. Stotrakāvyās (4)–Mukunda Sataka, Siva sataka AmbaranadIsa stotra and Suryasataka VIthis (2)--Candrikā and Lilāvati. Prahasana (1)-Madanaketucarita. Nataka (1)-SIta-rāghava. Nýtyaprabandha (1),Gitārāmam. Campu (1)-Bhāgavata. Miscellany (1)--Srngāravimbati. On metres (2)-Vrttavārtika. (Pure Sastra) Rā. sakrīda (Illustrating metrical permutations) ·19 On Jyotişa (1) -Name unknown, (This work is in Paliyam library extracts from which have appeared in 'The Laksmī Bāyi' Magazine. Vyakhyas (4)-Vilasint (of Krşņavilasa). Vişnupriya (of Vişņuvilasa of author) Balapathya (of Raghaviya ,, ,, Vivaranam (of Dhātukāvya), In Präkrta (3)--Two Kavyas, Kamsavadha and Uşānirudha and one bästra, Prakrtavętti. In Malayalam Kavya (1)-Srikrşnacaritam. Kiļippattu (4)--Pañcatantram, Ekadastmāhāt. mayam, Nalacaritam and Sivapuranam. Prahasana (1)-Daurbhāgyamañjari. Kathakali (1)--Mahābhāratam. The undernoted works are also credited to the author by tradition ; internal evidences also tend to corroborate the tradition: Hamsappå ttu (1) - VişņugTta. Campu (1)--Sambaravadha. Kathakali (3)-Sambaravadha, Rå saksıda and Palazhimathanam. Besides these 34, of which 29 at least are well athenticated by colophons etc., some 57 or 58 Tuļļal works are also attributted to the author by long-standing tradition. From the style, diction and other internal evidences available, the bulk of these, at any rate, appears to be by the same author. This makes a grand total approaching a century, the largest number till now credited to a single Kerala author. Over and above these complete works, pithy stray stanzas of surpassing wit and beauty are very many; some at least of these are, by context and circumstantial evidence, surely his, ·20 The work This is a Mahakavya, according to the best definition of the term. I may be pardoned, if I mention with some legitimate pride, that real Mahā-kāvyas in Sanskrit have been written in Kerala till very recently as will be witnessed ky Viśākbavijaya of Kerala Varma Deva and Angalasā mrājya of Prof : A. R. Rajaraja Varma, the first being one comparable to Naishadba of Harsha Deva. Apart from these newer ones, the older kavyas like the Yamaka-kāvya, Yudh Isthiravijaya etc., are well-known to scholars. Suffice it to say that Rāghavīya appears to be the seventh among the published Mahākavyas of Kerala, the others being Rāmacarita of Rama Varma Yuvaraja of Kotunnallūr, Śrīkņşnavijaya of Sankara kavi (Sankara Vārier), Rama Varmavilāsa of Kuñjan Vārier, Sita haraṇa etc. There are many more yet unpublished. It is hoped that they too will see the light of day, shall I say, in the near future. From the dedicatory verses extracted from other sources (vide page 2), it may be inferred that the work must have been composed and dedicated to King Devanārāyaņa of Cempakaśśery. This is possible This is possible only before 929 M. E., the year of annexation of that Kingdom. It is very probable that the author intended this work to serve as a kavya - text for advance students. This surmise is supported by the words of the author 'बालव्युत्पत्तिलब्धये' found in the colophon to the work and the existence of a commentary - Balapāthya - by the author hiraself, (T. U. 0. M. L. L/81 the colophon to which says: रामेण पाणिवादेन राघवीयमिदं कृतम् । तेनैव बालपाव्याख्या व्याख्याप्याख्यायि धीमता U, and the fact that one meets with example after example illustratiug grammatical and other peculiarities. It is interesting to note that the examples used in this woik are, in inany instances, almost identical with the examples found in regular grammatical treatises as l'rakriyākaumudi, Rūpå - ·21 vatara etc., then current in Kerala as text-books on grammar for students. Incidentally, the book will also reveal the high degree of scholarship the author had in grammar. Though so much of sastric factors have been brought into the book, the sweetness of the kāvya has not suffered ; nor does the kāvya in any place exhibit traits of a laboured composition. It is not unlikely that King Devanārāyaṇa, who in. duced Melputtūr Nārāyaṇa Bhattatiri to write Prakriyāsarvasvam, might have directed or encouraged Ramapāņivāda to produce a kavya exemplifying rare and important grammatical peculiarities. This exemplification is not a rare occurrence confined to a few cantos, but is a general characteristic of the work as a whole. A sample is cited below to show the extent it covers in the text as well as in grammar. Such a wide range is in itself suggestive of the author's intention to make his work serve as a text-book for 'Balavyutpattilabdhi'. 1. दिवस्पतिर्यामिव (१-२४.) 2. अजस्रमिष्टी स मखेषु (१-२५.) 8. अधीत्यशेषासु कलासु 4. वृद्धमतेषु च श्रुती 5. अशक्रायिषतार्थिनोऽखिला: (१-२६.) 6. तदङ्गनाश्वाशचयनधिश्रियः 7, तदात्मजाश्च स्वरुचाजयन्तिषुः 8. पुरोऽस्य केचित् त्रिपुरानजीतनू (१-२७.) 9. काममदीदहन् परे 10. वेदानुदजीहरन् द्विजाः 11. सिन्धुसुतां व्यवीवहन 12. सुखमावसत् पुरीम् (१०२८.) 13. पुत्रकाम्यते (१-४७.) 14. दन्तिभूयं प्रपथ 15. जगन्नयत्रातिषु (२-५६.) 16. प्रमनायमानं (२-६०.) 17. द्रुह्यति पान्थपतये (३-१५.) 18. वनितावधवैमुखी " " ” ·22 19. 'मालभारिणी अशितम्भव' 20. सारवं पततु सारवमम्भः (५-१८.) 21. अभिससाद गिरीन्द्रशिरस्पदम् (६-२५) 22. अक्षणा काणीचकार तं (७-९) 23. सहधर्मचारिणितमा खलु मे (८-२४) 24. स सुखाकरिष्यति शुभे भवती (८-२४) 25. भवसि दासिहता (८-४४) 26. अवृषस्यदित्थं (८-४९) 27. अन्तादिवद्भावमुपैति मध्य: (९-२५) 28. 'सूर्याचन्द्रो' 'इन्द्राविष्णू' (१०.४७) 29. स्थेयसीभक्तिमेनं (१०-५१) 30. प्रावृडान्दधत् (११.१८) 31. कालुषी धनमयीं (११-२८) 32. प्रियंभविष्णुः (१२-३०) 38. 'घनाशनाया' आर्दिधत् (१२-३८) 34. अंदीपि बाणदीप (१२-४४) 35. असूनां दयस्व (१३-१४) 36. यदेकमाढ्यङ्करणं (१३-३१) 37. मर्त्यब्रुवादीप्ससि (१३-३२) 38. यद्यस्ति जिजीविषा ते चिरं रिसाच (१३-४३) 39. पम्पां निकषा 40. रामेण बाणेन हतः स बाली 41. 'निद्राति न स्नाति' 'अहस्त्रियामम्' (१३-५८) 42. पटापटेति (१४-४) 43. तव पितुरस्ति पुरा ममाभिनेयम् (१४-२०) 44. स्मरसि वनाननु चोरयिष्यसि त्वम् (१४-३७) 45. तपसितवानसि (१४४३) 46. कदमाशु (१४-४७) 47. ऋते......निवासात् (१४.६२) 48. 'जनिकर्तुः प्रकृति: स हर्षहेतु: (१५-१४) 49. शिवतातयेऽनुकूलान् (१५-३७) 50. 'पिनषाम किमिक्षुपेषमेते' 'शशपोतजक्षमेतावपि' जक्षाम 51. पुरतरत्वां न सहे विपक्षगृह्मम् 52. 'भचीखनत्' 'अपूपुरत् ' (१६-८) 53. अभयददेन (१६-१७) ·23 4. तत्कैकसीमात! कुलस्य (१७-५) 55. सप्तभमप्रासाद.. (१७.१९) 56. त्वं मन्ये मनुज किमीशप्रतापं लङ्केशं तमपि रणे विजेष्यसेह (१८-३३) 57. विध्वयक सपदि (१८.३५) 58. प्लायन्त प्लवगमटा: (१८.५३) 59. निप्पुण्यं कपति विधिः समूलका (१८.६१) 60. यदि न मृतानपातयिष्यत् प्राणिज्यस्तदवसरे (१८-६८) 61. सहजचेलमहो (१९-२२) 62. वचन शक्तयतासयतापि च द्रवयतागयतेति वदावदम् । अथ नखानाख किञ्च तलाताले (१९-३१) 68. भृशायितसाध्वसा (१९-८१) 64. आदायचरान् (२०-१६) 65. स्नातानुलिस... व्रतोपज्ञ...... (२०.५१) Besides such examples, rare forms as pogard (x. 72) etc. are also met with. This form, though rare, is justifiable grammatically ; “णू स्तवने दीर्घान्तः । परिणूतगुणोदय: (सिद्धा तुदादि") 2. In the field of Alankāra too, the book gives carefully built up, apt, pleasing and assorted forms to suit the reqirements of advanced students of kävyās. The following are a few, selected at random: 1. शनैः शनैराचकृषुम॑गीदृशो बलादविद्या इव केवलेश्वरम् । यतः प्रवृत्तो विनिवृत्त्य तत्पदं समाससादास्तिकतर्कवद् ययुः । 3. सहैव दारत्रितयेन दीक्षितः क्षितेरधीशः सुतरामराजत । सहेतरैरात्मफलानुवर्तिभिस्त्रिभिश्चतुर्थः पुरुषार्थराडिव । 4. ततः स खानिष्यत एव रावणो मयीव भावेन सतां मतिभ्रमः। 5. रवेमयूखानिव कर्मकारिणो विनिर्मिमीध्वं विबुधाः प्लवङ्गमान् । 6. सिंहासनादुच्चगतः स रेजे पूर्वाद्रिशृङ्गादिव पूर्णचन्द्रः । 7. तटं समुद्रोमिरिवोग्रफेनम् । 8. वहन्तमभ्याशवलद्वलाकं सन्ध्यारुणं मेघमिवोत्तमाङ्गम् । 9. निदाघशुष्कामपि पूर्णरूपां शसीमिवालीनशिखिप्रकाशैः। 10. द्राधीयसीमम्बुजबीजमालां शापाक्षरालीमिव मेचकाभाम् । अनेकवारं परिवर्तयन्तम् ।

·24 .1. तमिस्रमुस्तैरिव भानुबिम्बम् । 12, तृणाग्रगो बिन्दुरिवान्तवह्निम् । 13. निदाधलक्ष्मीभिरिवेन्दुसूयौं । 14. नवचन्द्राविव भिन्नविग्रहो। 15. हरमिव गजवक्त्रकार्तिकेयौ रधुतनयावनुजग्मतुर्मुनीन्द्रम् । 16. पपुरक्षिभिरक्षतद्युती वृषभोगाविध रामलक्ष्मणौ। 17. शुशुभे च तथा स्थितश्चिरं दिननाथः परिवेषवानिव । 18 अनुकूलतमे समीरणे सुतरां दीप्यत एव पावकः । 19. तपनो यत्र न तत्र किं प्रभा। 20. प्रययौ सा तटिनीव सागरम् । 21. पयोनिधिः कौस्तुभचन्द्रयोरिव । 22. कणोऽपि वढेरखिलं हि काननं दहत्यतोऽन्यत् खलु कर्म तेजसाम् । 23. रहःपतिं वारवधूरिवोडुपम् । 24. साधनस्य खलु दुर्वलतैव व्यर्थतां नयति साध्यसमृद्धिम् । 25. कुमुदिनी करता शशिनं विना । 26. आकस्मिकोदयः क्रोधः सिडि धर्मार्थयोरिव । 27. जगतामिव भानुमान् । 28. तयोस्तु सङ्गमस्तत्र श्रद्धाभक्त्योरिवाबभौ। 29. छायाद्रुमिव धर्मार्ता राघवं शरणं ययुः 30. अच्छति वा शशिनं विना क नु मुदं कुमुदम् । 31. गलिते जले सरिति सेतुरिव । 32. तटयोरिवोमिलहरी सरितः । 33. कोकाः सशोका अपि नान्यदास्था नक्तं वियुक्ता निजवल्लभाभिः। 34, कदलीव वातनुन्ना 35. नयवति कुनया इवाधमस्य । 36. अनधिगतपयोधिभूम्नि भाव्यं जलनिलयत्वमदेन पल्वलेऽपि । 37. रवाविवान्धकाराः । 38. वागुरामवधुनन् द्विरदानिव केसरी। 39. बभौ दिनविराममिवामृतदीधितिः। 40. पूर्वाद्विशृङ्गमिव पूर्णकलः शशाङ्कः । 41. धर्ममिवेतरेऽर्थाः । 42. स तु मणिहय॑मिन्दुरिव चन्द्रिकया गगनम् । 43. निशाचरेष्वयमिह दण्डधारको रघूत्तमो वयमपि यन्निशाचराः । तदेष नः कचिदपि मा स्म पश्यदि- त्यतो भिया नियतमनुगते विधौ ॥ - । ...... .. ... ..

·25 Sabdālamkāra, in the form of Anuprāsa, is very conspicuous and is found throughout the book. The author has accomplished this in a most natural manner and without effort. It strongly reminds one of the Sabdālamkāra wealth found in Tulļal work of Kuñcan. The author has shown his knowledge in the field of metres too, by using some rare forms. It will be seen that these rare forms are found defined in the author's work on metres, Vittavārtika (T. S. S. No. CXXXI). 1. तदनु स निकटे शिशपायास्तरोः (XII-62) 2. मणिश्रेणीराजद्ध्वजपटपरामृष्टभास्वद्विमानाम् (XX-74). The first is ‘Kşama' and the second "Meghavişphūrjita and are defined in Vrttavartika as:- 1. तुरगतुविरामा तु क्षमा ननतता गुरु 2. यमौ नसौ ररौ गश्च मेघविष्फूर्जिता भवेत् ; रसैनयैस्तुरङ्गश्च विरामो यत्र विद्यते। In accordance with classical conventions regarding mahākāvyas, this work is also replete with Sadupadeśas and the like. They are of a high order, in tune with the context and sweetly worded. A few examples are given below: 1. आराधनं किं न ददाति शौरेः । 2. सुखानि दुःखानि च जीवलोके न सानुबन्धानि हि नापतन्ति । 3. बालोऽपि दुर्वारविषो हि भोगी। 4. स्वच्छस्तटाको न भवेदनच्छो भवन्नपि क्षिप्रमुपैति शुद्धिम् । 5. दैवतं हि पतिरेव सतीनाम्। 6. नियतमृत्यु हि जन्म शरीरिणाम् । 7. अफलमाचरणे विमुखात्मनामपि हि सुस्थिरमध्ययनं विदुः । 8. सर्वतोमुखमानन्दं दत्ते साधुसमाश्रयः । 9. विष्णुभक्तिरिवाव्यग्रा मुक्तिमेकान्तनिर्वृतिम् । 10. विनेत्री भीरपि कचित् ।

·26 .. .. 11. क्व नु तारतम्यमवयन्ति जडाः। 12. अभीष्टमध्यर्थमुदर्कदुष्टं विज्ञाय विज्ञा हि परित्यजन्ति । 13. परं शरीरप्रवणा हि भीतिनिपातयत्येनसि धीमतोऽपि । 14. क्व चाप्रवृत्तिर्भवितव्यतायाः । 15. वामे दैवे झापदः सानुबन्धाः । 16. प्रेम्णः कः स्यादास्पदं भ्रातुरन्यः । 17. सान्त्वनावधिरुषो हि योषितः । 18. स्वाश्रयस्य हि जनस्य चापलं क्षम्यते कृतिभिरूमिलापते । 19. कृच्छ्रे या तनुरपि लभ्यते प्रतिष्ठा तामाहुः सुरपुरसम्पदो गरिष्ठाम् । 20. वरमनभिमतार्थवज्रपातादभिमतसिद्धिनिराकरिष्णुतेति । 21. क विडम्बना चिरायुः। 22. सुजनो हि भवेदनार्यसङ्गान्मृगसङ्गादिव चन्द्रमाः कलङ्की । 23. परिभूतिं विषहेत को बलीयान् । 24. अथवा विमतोऽपि पथ्यवादी सुहृदोऽपथ्यगिरो वरं प्रभूणाम् । 25. कुतोऽथवा विनयगुणो जलात्मनाम् । 26. ......... महात्मन् प्रणन्तृतैव हि परमागसां क्षतिः । 27. वरप्रदा वरयितुरग्रतश्चिरं न हि स्फुटं प्रतिनिवसन्ति देवताः। 28. शत्रुस्था अपि हि गुणा हरन्ति साधून् । 29. क इव विश्वसिति प्रचलाः स्त्रियः । 30. विना सहायेन वशंवदेन क्वचित् प्रमायेदपि सावधानः । . be seen The characteristic wit and humour of the author can even in this Classical-style Kavya. A Kavya certainly does not lend itself to levity and naked humour as a Tulļal; though expressed in a more controlled and dignified manner the essential element will be found to be the same. 1. Rsyasriga, the saint who has not seem women, on confronting Apsara girls says, अपि स्थिरा वः कुशलं मुनीश्वरा विवृद्धिमप्यश्नुवते तपांसि वः । अहो समाधेरचलस्य वैभवं यदीद्दशी रूपसमृद्धिराप्यते ॥ दलद्वलद्वेषिमणिश्विषो जटाः पराध्यवर्णानि च रूपसम्पदः । भदृष्टपूर्वा खलु कान्तिरीदशी तपोधनानां फलमूलभोजिनाम् ॥

·27 सुगन्धितेयं बत किन्निबन्धना घना मनोहारिषु विग्रहेषु वः । अमी समूढा लघुपुष्पिता लता विहाय यामभ्युपयान्ति षट्पदाः ॥ (स. १. श्लो. १५.१७) 2. A garbhavarṇana, क्रमेण मध्यो मनुजेन्द्रसुध्रुवां सुलक्षतामाप विवादगोचरः । क्व नास्तिका आस्तिकपक्षरक्षणे विचक्षणे गर्भमधिष्ठित विभौ (स. १. हा.५३) 3. Raksasavarnana कुशिकात्मज किं मखेन ते सुरलोकाधिगमो यदीहितः। रजनीचरवक्त्रकन्दरा- सरणिः साधुतरेति बादिभिः॥ (स.३. श्लो. ४२) 4. Aliscellany, प्रकृतियथा विकृति तथा विकृतिः कचित् प्रकृतिमाश्रयते इति दर्शयन्निव स विश्रवस- स्तनयां तदा व्यधित विश्रवसम् । (स. ८. श्लो. ५५) रामादिदानी दयितापहारे भेतुं भवानहति गहणीये। अहो मनस्ते विपरीतमास्ते माराद् विभेतीति विभो किमेतत् ।। (स. २.. श्लो. ४५) स्तनद्वये द्वे चरणद्वये द्वे पाणिद्वये द्वे जघने चतस्रः। अथावशिष्टास्तु दशापि तस्या मुखाम्बुजे तस्य दृशो ममज्जुः ॥ (स. ९. श्लो. ६०) दर्श दर्शे चन्द्रमाश्चण्डरश्मे- रन्तेवासी दाहविद्यामधीते । अभ्यावृत्तिस्त्वत्र बुद्धिप्रमोषा- म्मन्ये सोऽपि स्यादनध्यायपाठात् ॥ (स. १०. श्लो. ३) ·28 अर्जुनाश्रयशिखण्डिविभ्रमो धार्तराष्ट्रशकुनिव्यथाकरः। राघवं प्रति धनागमस्तदा भावि भारतरण न्वसूचयत् ॥ (स. ११, श्लो. ७) इह तु वयमपत्रपामहे यत् कपिमपि सम्प्रहरेम सम्प्रहारे। (स. १४. श्लो. १९) जनपालमथो जनार्दनं ये ब्रुवते हन्त किमस्ति दुर्वचं तैः ॥ (स. १५. श्लो. २६१ ... ... हृतवानसि राघवस्य दारान् छकतो वा बलतोऽथवा न जाने। (स. १५. श्लो. ४९) मयि क्षते कनु भवता शयिष्यते युगावधाविदमपि विस्मृतं कथम् ॥ (स. १६.को. ३७) जगद्भुतं ननु बिभृमो भवन्तम- यमी वयं किमुत ततोऽवरान् परान् ॥ (स. १६. श्लो. ३७) मानान्धो दशवदनो बहुपचके क्लान्तस्य प्लवगकुलस्य यत् किलासौ। स्वानब्धौ यदि न मृतानपातयिष्यत् प्राणिव्यस्तदवसरे पलाशिनोऽपि ॥ (स. १८. श्लो. ६८) Besides these specific features, the book is a veritable emporium of very sweet verses, of which a small sample is given below:- स रङ्गमारुह्य निभालयन् धनु- नैनाह पूर्व नयनांशुशिजया । प्रदक्षिणीकृत्य कृताञ्जलिस्तत- स्तदाशु वामेन भुजेन चाददे ॥ (स. ४. श्लो. ३१) अपाकृतस्फाटिकदण्डमम्बराचिराय धाराधरगर्भनिस्सृताः। नभःश्रियो हारलता इवापतन् नवाम्बुधारा धरणौ धरापतेः ॥ (स. १. लो. २२) wamire ·29 स रेणुकायां बहुविक्रमो भवानभूदतो वीरवरप्रसूरसौ। अचिन्त्यमाहुर्भवतो विचेष्टितं हिनस्ति हिंसापि न यद् द्विजव्रतम् ॥ (स. ४. लो. ७४) खदिरसालरसालभृतं गिरेः सकृतमालतमालवट तटम् । करिवराहवरावसाहसक्षुभितदारु तदारुरुहुश्च ते ॥ (स. ६.लो, ४५) सुप्तवाहसनिःश्वासैरुद्गीणविषवाह्निभिः । गुहासु तिमिरोद्योतपर्यायोन्मेषभीषणम् ॥ (स, ७. श्लो. २२) सैवेयं जनकात्मजेति मुमुदे शोकानलज्वालया व्यालीटेति शुशोच रावणहतेत्युच्चैरदृप्यत् क्रुधा । यत्नो मे फलबानसूनजहती यद् दुर्बलानप्यसौ संदृष्टेति समाश्वसीदिति हरि नारसोऽभूत् क्षणम् ॥ (स. १२. लो. ६३) अथ पृथुपटिमा प्रहस्तपुत्रः समभिजगाम रणाय जम्बुमाली। इह खलु नियतिर्द्वितीयपादे व्यघटयतादित एव पञ्च वर्णान् ॥ (स. १४. मो. ९) हाविष्टैरागतदरुपसृतैरुद्धृताङ्गैरुत्कटहिकारवकण्ठैः । उद्घान्ताक्षरुप्लवमानवलमानैर्वारं वारं स प्लवगौधैः परिरभे॥ सीतोदन्तं साधु निशम्य स्वरमाणैरुद्धावनिस्ताडितभेरीपणवायैः । साहङ्कारैरुद्धतमुत्पुच्छयमानैरन्वीतस्तैरम्बुधितीरान्न्यवृतत् सः ॥ मध्येवमै मत्तमयूरीश्वरम्यं संरुद्धार्क सत्फलपुष्पैस्तरुसद्धैः। उत्कूलापैः कूपतटाकैरुपपन्नं मार्गश्रान्ताः स्फीतमरण्यं दहशुस्ते ॥ (स, १४. श्ो. ६८-७०) स्मृतावपि निजगति पुण्यहेतवे निशाचरक्षयकरधूमकेतवे परिस्फुरत्कनकविचित्रधातवे सुरा नतिं ब्यधिषत रामसेतवे ॥ अथामुना हरिकुलहर्षनिस्वनप्रतिस्वनत्कुलगिरिकुन्जकुञ्जरे। शुभे क्षणे जयकरभूरिलक्षणे प्रयातवानरिविजयाय राधवः ॥ कराञ्चितभ्रमितगदो विभीषणः पुरस्सरः सरणिमुपादिशत् प्रभोः । सहोदरः सवितृसुतश्च पार्श्वयोर्विचेरतुर्विपुलमुदावुदायुधौ ।। हनूमदङ्गदनलनीलजाम्बवत्सुषेणकेसारिशरभादियूथपम् । अधस्तनं कतिपययैव सङ्ख्यया परार्धतः प्लवगबलं समन्ततः ॥ करोद्धतक्षितिधरपादपायुधं मदोद्धतप्रतिभयनादमेदुरम् । समुच्छूितैरनलपिशङ्गलोचनैस्तदानशे दिवमपि भीषणैर्मुखैः ॥ (स. १६. श्लो. ४९-५३) S ·30 शरदिजशशिज्योत्स्नागौरैश्चलत्कलशाम्बुधि- प्रचुरलहरीपालीकेलीविलङ्घनजाविकैः । हिमगिरिशिरस्त्वद्गातरङ्गसखैर्दिशो दश दशरथापत्यं राजा यशोभिरशोभयत् ।। परिणुतगुणो भव्यैर्दिव्यैरशेषनिशाचर- क्षपणजनितक्षेमप्रेमप्रसङ्गतरजितैः । नखलु पृथिवीमात्रं पानं श्रियः समरञ्जयत् त्रिभुवनमपि स्वैरासेव्यः सतां रघुनन्दनः ॥ (स० २०. श्लो० ८९, ९० ) .. This edition is prepared from n single ms. T. U. 0. M. L-1746 with sundry help from. No. 1748 which is a commentary of one part of the work by the author himself. These two mss. were obtained from Mr. Nārāyaṇan Nārāyanan of Vempanāțţu Nlom in Ampalapuzha Taluq. The commentary, unfortunately, covers only one part of the kā vya and we have had no other ms. to compare readings with. I take this opportunity to record my thanks to Pandit Mr. E. V. Rāman Nampūri who spared no pains to collect various items of information regarding the author, and to Pandit Mr. N. Rama Sastri who was in charge of the proofs. The bulk of the matter had been printed before it came into the hands of the University. A longer list of errata than usual has been found necessary and I crave the indulgence of readers in this matter. With these remarks I place this, the first work of 'a Kerala poet issued by this University, before the public. Trivandrum, L. A. RAVI VARMA, .12th Sept. 1941. Hon. Dir. T. U. O, M. Library. ST ·शुद्धिपत्रिका। पृष्ठम्. श्लोक: शुद्धम्. ५ ८ १२ १२ अशुद्धम् . सुरवैरिणोऽपि यः निशाचरध्वान्त विधेरिवा पुत्रकाम्यान्त मृगकुालानि निष्क्रियः गधि श्रती २२ ७३ २४ ६ २५ १५ १६ सना AU (२ AU २४ जगाद सनामिभिः वीरुदारुणित नगरीति पुष्करणी रसद्भिरनोकहाः विजिताल्लोकान् शयनानिशिलाः मभिपेदुषी धिमाचम्य सुरवैरिणोऽपि ये निशाचरध्वान्त विधोरिवा पुत्रकाभ्यन्त मृगीकुलानि निष्क्रयः गाधि श्रुती शरासना जगाद सनाभिभिः वीरुदाराणत नगरीतिः पुष्करिणी रसद्भिरनोकहाः विजिताल्लोकान् शयनानि शिलाः मभिपेतुषी धिमाचाम अराल विजृम्भ मृगादिवाधूत पान्था (..) खड्गाहि श्रियं २२ ५८ ६२ o my o w ५ ९ आराल " ७ ३२ विजृम्भू ७४ ७५ मृगादिबाधूत पान्थाः खनाहि श्रयं ·पृष्ठम् . श्लोकः, ७५ ५ ar २३ ५२ ५३ " ५६ ६८ २९ ३१ अशुद्धम् . व्यवस्थिता रयेनो तामविन्येष स्वार्थसिद्धः अश्मेवाहां तस्मिन्नचुषि पर्यलब्ध अङ्गाददन्तरे नास्तिभीरत्र दीन धूर्णिता!धि श्वावादी त्री चूतादिकं तदनुपेत्य विभणि दतोनु प्रकर्ष तिष्ठ स विभता स्वनियम वृद्धा लक्ष्मणसखा व्योमपरागपूरैः शत्रुवक्रा १७ शुद्धम् . व्यवास्थिता रथेनो तामन्वियेष स्वार्थसिद्धयै अश्मेवाहां तस्मिन्नूचिषि पर्यरब्ध अङ्गादनादन्तरे नास्ति भीरत्र दीने घूर्णितार्णोधि श्वावादी पुत्री चूतादिकं तदनुपत्य बिभाणि दतोऽनु प्रहर्ष तिष्ठस विमता स्वनियम विद्धा लक्ष्मणसखो व्योम परागपूरैः शत्रुवक्त्रा खड्गेन व्याप्ता १०२ ११२ ११५ २७ ११८ १२६ १२८ १४१ २ १४४ ४६ खनेन ८२ व्याप्त ·पुटम्। श्लोकः ३९ ६ शुद्धम्। वर्तिमि मिव तैत्तिरीयाणि २४ २५ कृतार्थमस्मि १७ ३३ २८ ३६ ४७ चकार सः । श्रयितास्मः ख(लाल) दारुण राक्षित विदीर्ण धर्म ७६ ३ अशुद्धम् - वार्तीम मिब तैत्तरीयाणि कृाथमीस्म चकार। श्रयिताः स्मः खलदारुण रोक्षित विदीर्ण धर्म रंनिल रलवितस्म प्रदाही- सङ्ख्या व्योमपराग आजहे त्रिभुवन त्रावभु निशिच ९२ १०० ४९ ३० ४९ रनल रलचित) म प्रदाही सङ्खया- ६२ ४३ व्योम पराग १४० १४४ १५७ १६१ ६७ १३ आजहे त्रिभुवने त्राबभु निशिच ८ १८० ८६

11No text on this page.

·॥ श्रीः॥ श्रीमद्रामपाणिवादविरचित राघवीयम्। प्रथमः सर्गः। श्रियः प्रसूतिर्मनुवंशजन्मना- मभूदयोध्येति पुरी महीभुजाम् । स तां भुनक्ति स्म सतां पुरःसरो महारथः पतिरथाहयो नृपः ॥ १॥ अनल्पकल्पद्रुमराजिराजिते सुवर्णकल्हारसुगन्धिमारुते । विशश्रमे यस्य दिगन्तधाविना यशोमरालेन सुरापगातटे ॥२॥ अमित्रभूपालनतभ्रुवां हृदि ज्वलन् भुजोष्मा खलु यस्य दुःसहः । अशोषयन्नेत्रजलोसितामपि स्तनस्थलीराजिषु पत्रवल्लरीम् ॥ ३ ॥ अशेषराजन्यकिरीटरोचिषां मिषेण बालार्ककरैविराजिते । पदाम्बुजे यस्य मसारपीठिका- सरस्यभूतामनिशं विकस्वरे ॥ ४ ॥ १. 'त' ख. पाठः, G. P. I. 1489. 500. 3.2 1115.

·राघवीये
धरापतेस्तस्य सधर्मचारिणी
बभूव सा कोसलराजनन्दना ।
यया स रेमे तमसा विहीनया
चिराय राकानिशयेव चन्द्रमाः ॥५॥
स केकयस्योदवहत् सुतां पुन-
मनोभिरामा मगधस्य चात्मजाम् ।
अथ स्म तिस्रो रमयन्ति ता नृपं
वियन्नदीवेण्य इवार्णसां निधिम् ॥ ६ ॥
क्रमेण बही परिणीतवानथो
नरेन्द्रकन्या नरलोकनायकः।
ततश्च तास्वन्यतमा तु कन्यका-
मसूत शान्तेति यथार्थनामिकाम् ॥ ७॥
अथानपत्यः स्वयमङ्गभूपतिः
समेत्य राजानमिमामयाचत ।
ददौ च नि:संशयमेकहायनी
स रोमपादाय दयालुरात्मजाम् ॥ ८॥
स चाङ्गराजः स्वपुरं प्रवेश्य ता-
मवीवृधत् सादरमात्मभार्यया ।
तदाननाम्भोजनिवेशितेक्षणो
जहौ च धीमाननपत्यताशुचम् ॥ ९॥
अवग्रहो जातुचिदस्य मण्डलं
तुतोद राहुग्रहवत् कलानिधेः।
अतः प्रजास्तस्य विनेशुरीशितुः
क ईश्वरः कर्मसु कर्कशे विधौ ॥१०॥
अथाशृणोद् वृदमुखान्महीपति-
स्तदृश्यशृङ्गस्य मुनेस्तपोबलम् ।
यदस्य पादाब्जरजांसि कुर्वते
महीमहीनाखिलसस्यसम्पदम् ॥ ११ ॥

·...............
प्रथमः सर्गः।
यदा तदाह्वानविधावधीरतां
ययुस्तदुग्रद्युतितोऽस्य पूरुषाः ।
तदा मदात् पूर्व
त्वरीशतम् ॥ १२॥
रणत्तुलाकोटिसविभ्रमार्पितैः
पदैरुदारैश्च कटाक्षवीक्षितैः ।
सितैः सिताम्भोरुहकाननप्रभै-
रभीयुरस्याश्रमवासमङ्गनाः॥ १३ ॥
स ऋश्यशृङ्गो मुनि श्यमण्डले
चलनलोकिष्ट विलासिनीरम् ।
सविस्मयः प्राप्य च दत्तसक्रियः
प्रियातिथिर्वाचमिमामवोचत ॥ १४ ॥
अपि स्थिरा व कुशलं मुनीश्वराः!
विवृद्धिमप्यश्नुवते तपांसि वः ।
अहो समाधेरचलस्य वैभवं
यदीशी रूपसमृद्धिराप्यते ॥ १५ ॥
दलदलदेषिमणित्विषो जटाः
परायवर्णानि च वल्कलानि वः ।
अदृष्टपूर्वा खलु कान्तिरीदृशी
तपोधनानां फलमूलभोजिनाम् ॥ १६ ॥
सुगन्धितेयं बत किनिबन्धना
घना मनोहारिषु विग्रहेषु वः।
अमी समूढा लघुपुष्पिता लता
विहाय यामभ्युपयान्ति षट्पदाः ॥ १७॥
अथाब्रुवन्नामदुस्मिताः स्त्रिय-
स्तपस्यया किन्नु दुरापमुग्रया।
उपैतु योगिस्तरसासदाश्रमा-
नितोऽपि तत्राद्भुतमीक्षिता भवान् ॥१८॥

·राघवीये
अमूनि च स्वादुतमानि मादृशा
फलानि निःशमशान कानित्तित् ।
इति स्म तस्मै वितरन्ति योषितः
प्रमोदकं मोदकषण्डमादरात् ॥ १९॥
तथेत्यनुप्रस्थितमाशु मोदकै-
वशीकृतं तं वशिनां पुरःसरम् ।
शनैःशनैराचार्ममीशो
बलादविद्या इव केवलेश्वरम् ॥ २० ॥
यदा पदाम्भोजरजोऽङ्गमण्डले
तदीयमभ्यापतदद्भुतं परम् ।
तदैव जीमृतघटानिरन्तर
नभो बभूव स्तनितातिभैरवम् ॥ २१ ।।
अपाकृतस्फाटिकदण्डडम्बरा-
श्चिराय धाराधरगर्भनिःसृताः ।
नमाश्रियो हारलता इवापतन्
नवाम्बुधारा धरणौ धरापतेः ॥ २२ ॥
अवग्रहे ताशि शान्तिमेयुषि
प्रसाध सद्यः खयमङ्गपुङ्गवः ।
प्रणम्य तस्मै विततार योगिने
कुमारिकामाहुतिमग्नये यथा ॥ २३ ॥
दिनेशवंशाभरणं तु भूपति-
गुरोर्वसिष्ठस्य बृहस्पतेरिव ।
मते स्थितस्तावदशादशेषतो
दिवस्पतिर्यामिव भूमिमण्डकीम् ॥ २४ ॥
अजस्रमिष्टी स मखेषु पूर्तवा-
नधीत्यशेषासु कलासु नीतिमान् ।
अनुभूतो वृद्धमतेषु च श्रुती
श्रुतीरितेऽध्वन्यधिताध्वनीनताम् ॥ २५ ॥

·प्रथमः सर्गः । ततः समासादितवित्तसम्पदः क्षणादशनायिषतार्थिनोऽखिलाः। तदङ्गनाश्वाशचयअधिश्रिय- स्तदात्मजाश्च स्वरुचाजयन्तिपुः ॥ २६ ॥ पुरोऽस्य केचित् त्रिपुरानजीतन् पुराविदः काममदीदहन् परे । परे तु वेदानुदजीहरन् द्विजा- स्तथेतरे सिन्धुसुतां व्यवीवहन् ॥ २७ ॥ अमन्दवन्दिस्तुतिवर्णवर्णित- त्रिविष्टपाविष्टगरिष्ठविक्रमः। क्रमेण वर्णाश्रमरक्षणोन्मुखः सखा मघोनः सुखमावसत् पुरीम् ।। २८ ।। विवृद्धसत्त्वोऽपि विशुद्धिमानपि स्वभावगम्भीरतया महानपि । अदधतान्तस्त्वनपत्यताशुचा स वाडबाग्नेः शिखयेव वारिधिः ।। २९ ।। अथान्तराधिप्रसरो महीपते- रसूचि वक्त्रेण भृशं विशुष्यता । वनस्पतेः कोटररन्ध्रमाश्रितः प्रसुनजालेन यथा दवानलः ॥ ३० ॥ ततः परिज्ञातंतदार्त्तिकारणः कृती सुमन्त्रः प्रणामन्नुवाच तम् । कृतं महाराज! कृतात्मशोषया शुचानया श्रेयसि दृष्टदोषया ॥ ३१॥ गुणैः प्रतीवा भवितार एव ते शिवङ्करत्वेन सुताः सतां मताः । निघानितारः शुभकर्मविद्विषो निसर्गशूराः सुरवैरिणोऽपि येः॥ ३२ ॥ १. 'य', २. 'णं' क. पाठः, ·राघवीये मुनिः स कालत्रितयार्थतत्त्ववित् सनत्कुमारः स्वयमब्रवीदिदम् । यदृश्यशृङ्गस्य मुनेस्तपोबलाद् वलारिबन्धुर्भवितात्मवानिति ॥ ३३ ॥ यदद्य जामातरमानयामिते मुनीन्द्रमास्ते खलु योऽङ्गमण्डले । इतीरितो वृद्धतमेन मन्त्रिणा प्रसेदिवांस्तन्मतमन्वमस्त सः ॥ ३४ ॥ अनायि शान्तानुगतः स मन्त्रिभि- महत्तरैरुत्तरकोसलान्मुनिः। विनीतवेषैरखिलप्रियङ्करः फलोदयः स्वान् विषयान् नयैरिव ॥ ३५ ॥ अथाश्वमेधेन मखेन यक्ष्यता नृपेण मैत्रावरुणेरनुज्ञया। ययुर्विसृष्टोऽनुययुश्च रक्षिण- स्तुरङ्गमेनं चतुरङ्गसैनिकाः ॥ ३६॥ अबाधितं कापि विपक्षमण्डलै- विलङ्घय तांस्तान् विषयान् क्रमेण सः । यतः प्रवृत्तो विनिवृत्य तत्पदं समाससादास्तिकतर्कवद् ययुः ॥ ३७ ॥ ततः समारम्भितमां क्षमाभुजा स सप्ततन्तुः सरयूतटे शुभे। वसिष्ठवैभण्डककाश्यपादिभि- महद्भिगृत्विग्भिरूपाहितक्रियः ॥ ३८॥ सहैव दारत्रितयेन दीक्षितः क्षितेरधीशः सुतरामराजत । सहतररात्मफलानुवाभि- स्त्रिभिश्चतुर्थः पुरुषार्थराडिव ॥ ३९ ॥ १. 'वळ ब. पाठः

·प्रथमः सर्गः।
हविस्समावर्जनसज्जनिर्जर-
त्वरोत्थसंमर्दकरम्बिताम्बरे ।
मखे विवृद्धे दशकण्ठतापितै-
जनरुदश्वासि जगत्रयाश्रयैः ॥ ४० ॥
हिरण्यगर्भप्रमुखास्तदन्तरे
नितान्ततृप्ता हविषा दिवौकसः ।
पयःपयोधौ फणितल्पशायिनं
पुमांसमाद्यं शरणं प्रपेदिरे ॥४१॥
स योगनिद्रामवधूय पाणिना
श्रियः समालम्ब्य कराब्जमुत्थितः ।
वचोभिरारधनुतीनकृत्रिमैः
सुपर्वणः सर्वविदेवमूचिवान् ।। ४२ ॥
अवैमि वो निजरसस्तिरस्क्रियां
विधीयमानामधिपेन रक्षसाम् ।
निशान्धकारस्य यथाभ्रदुर्दिनं
तथास्य जातं वरदानमृद्धये ॥ ४३ ।।
असन्ततेः पतिरथस्य भूपते-
रपत्यभावेन जनिष्यते मया ।
ततः स घानिष्यत एव रावणो
मयीव भावेन सतां मतिभ्रमः ॥ ४४ ।।
भविष्यतो दाशरथेरमुष्य मे
निशाचरध्वान्तमपाकरिष्यतः ।
रवेमयूखानिव कर्मकारिणो
विनिर्मिमीध्वं विबुधाः प्लवङ्गमान् ॥ ४५ ॥
तमित्थमादिश्य गणं दिवौकसां
प्रमोदबाष्पाईसहस्रलोचनम् ।
विभुश्चतुर्धा विभजन्निज महो
महोज्ज्वलं पायसतामजीगमत् ॥ ४६ ॥

·८.
राघवीये
तदाहितं तप्तसुवर्णभाजने
करे ददौ पारिषदस्य कस्यचित् ।
इदं जवादर्पय पुत्रकाम्यते
रघोः सुतायेति वदन् जनार्दनः ॥ ४७ ॥
स तत्र पुत्राध्वरवेदिवमना
प्रदक्षिणोद्वत्वरकृष्णवर्मना ।
हविश्वरूं बिभ्रददभ्रसंमतः
समुज्जिहीते स्म नृपस्य सनिधौ ॥४८॥
विलोकितो विस्मयनिश्चक्षण-
जनैर्जगन्नायकधामधारकः ।
क्षणेन भूपाय स पायसं ददौ
तिरोदधे चर्षिसभासभाजितः ॥ ४९॥
(अ)थो यथाकामितभूमिदक्षिणे
समापिते सिद्धफलोदये मखे ।
मुनीश्वराज्ञामधिगम्य भूपति-
विभज्य हव्यं माहिषीरलम्भयत् ॥ ५० ॥
जगनिधेरंशचतुष्क एकको
नृपाङ्गनासु प्रथमामशिश्रियत् ।
ततो द्वितीयोऽभिजगाम मध्यमा-
मथावशिष्टौ चरमामवापतुः ॥५१॥
हरेः कलावेशविशुद्धगर्भतां
मुखेन पाण्डुच्छविना मृगीदृशः।
प्रकाशयन्ति स्म ततः शनैः शनै-
विधेरिवाहो विरतौ दिगङ्गनाः ।। ५२ ॥
क्रमेण मध्यो मनुजेन्द्रसुचवां
सुलक्षतामाप विवादगोचरः ।
क्क नास्तिका भास्तिकपक्षरक्षणे
विचक्षणे गर्भमाधिष्ठिते विभौ ॥ ५३ ॥

·No text on this page.

·Frontispiece. Facsimile of pages of Nalacaritam Kilippățțu, T. U. O. M. L. No. L/81., showing name of author (upper leaf, frou end of first line) and date of manuscript (lower leaf, last line marked place.) face page 9.)

·प्रथमः सर्गः।
पयोधरद्वन्द्वमुखं नु चुम्बति
स्वनामसख्याददसीयमम्बुदः ।
गिरीन्द्रशृङ्गभ्रमतोऽथवेति ताः
शशङ्किरे मेचकचूचुकस्तनीः ॥ ५४ ॥
वपुर्विहायापि विहारपाटवं
विहारमेव स्वमियेष सुभ्रुवाम् ।
अनारतं यत् परिचीयते जनै-
न शक्यते तत् खलु शीलमुज्झितुम् ॥ ५५ ॥
धृतावसादे हरिणीशां दृशौ
कथञ्चिदन्योन्यकरावलम्बने ।
पथि स्वकर्णोत्पलयोस्ततः सखी-
मुखेषु विश्रम्य नृपास्यमीयतुः॥५६ ।।
स्मितच्छविः स्वच्छतयेन्दुनिन्दिनी
सरागमाशैशवबद्धसौहृदम् ।
विमुच्य तासामधरोष्ठपल्लवं
शशाक न क्वापि ततः प्रसर्पितम् ॥ ५७॥
नितम्बभाराद् गतिमन्दतां गुरो-
चिरादधीत्यापि तथा न रेजतुः।
पदाम्बुजे पद्मदृशां यथा तदा
तदन्तरूढस्य जगद्गुरोभरात् ।। ५८ ॥
सह क्षितीशस्य मनोरथाङरैः
समं च भाग्येन वलस्य वैरिणः ।
भिया च साकं शुभकर्मविद्विषां
तदीयगर्भा व्यवृधन दिने दिने ।। ५९ ॥
क्रमेण पूर्णे दशमे तु मासि सा
शुभे दिने कोसलराजनन्दना ।
जगत्प्रमोदं सुषुवे कुमारकं
प्रकाशमुच्चैरिव भानुदीधितिः ॥ ६० ॥

·राघवीये
स राम इत्यक्षरकान्तिगौरवा-
न्मनोभिरामो गुरुणा कृताह्वयः ।
निरामयान्येव जगन्ति यस्य हि
द्विषां विरामस्य कथा करिष्यति ॥६१॥
असावि तावद् भरतो द्वितीयया
तृतीययाजन्यत लक्ष्मणः सुतः ।
तयैव शत्रुघ्न इतीतरोऽप्यमू-
रलप्सतैवं चतुरः कुमारकान् ॥ ६२ ॥
अथ व्यजृम्भिष्ट दिगन्तदन्तिनां
प्रमोदहापरिबृंहितोदयः ।
दिवौकसां वेश्मसु शङ्खदुन्दुभि-
ध्वनिर्धनध्वानघनो मनोहरः ॥ ६३ ॥
सुरीपरीरम्भविजृम्भितोद्यम-
श्वरीकरीति स्म गणः सुपर्नणाम् ।
अरीणरीतिक्रमगीतिमाधुरी-
धुरीणवीणः परितोषताण्डवम् ॥ ६४ ॥
पुलोमजाकुन्तलवन्धवन्धुतां
वहन्ति पुष्पाणि निलिम्पभूकहाम् ।
विलावयन्तः सहचारिमारुतै-
जवादवाकारिषुरम्बुदास्तदा ॥ ६५ ॥
दशास्यदोर्विक्रमदत्तदुर्दशा
दशापि तावत प्रचकाशिरे दिशः ।
शनैरुदस्राक्षुरुदारसौरभ
प्रमोदनिःश्वासमिवानिले शिवम् ॥ ६६ ॥
अतन्द्रवन्दिस्तुतिगुम्फम्भित
मदान्धगन्धर्वगणोपीणितम् ।
जनैरुपश्लोकितमुक्तिकर्कशै-
महीसुरावर्तितवेदपल्लवम् ॥ ६७ ॥

·द्वितीयः सर्गः ।
नरेन्द्रविश्राणितवित्त वित्तपी-
कृतार्थ ?र्थि)सार्थं चरितार्थपार्थिवम् ।
पुरोहितोपाहितशान्तिकक्रिय
बभूव तज्जन्मदिनं महोत्सवः ॥ ६८ ॥
अथ प्रमोदामृतवारि मज्जता
महीमहेन्द्रेण कृतोचितक्रियाः।
विवृद्धिमानन्दनवेन्दवो नृणां
शनैः शनैरानशिरे कुमारकाः ॥ ६९ ।।
तदनु मनुकुलेन्द्रस्तापरूपान्धकार-
प्रशमनदिननाथैः प्राणिनामेकनाथैः ।
अरमत चिरमेभिः शास्त्रशस्त्रास्त्रविद्या-
समधिगमसमिद्धरात्मजैरात्मतुल्यैः ॥ ७० ॥
शुश्राव तावदुपकण्ठमुपेयिवांस
विश्वोपकारकविशुद्धतपाप्रकाशम्
वेदान्तशीलनविविक्तमना मुमुक्षुः
स्वात्मावबोधमिव गाधिसुतं नरेन्द्रः॥ ७१ ।।
इति श्रीमद्रामपाणिवादविरचिते राघवीये महाकाव्ये
प्रथमः सर्गः।
अथ द्वितीयः सर्गः।
महारत्नातिदीप्यमानादानन्दनियूंढसुखप्रसादः।
सिंहासनादुच्चलितः स रेजे पूर्वादिशृङ्गादिव पूर्णचन्द्रः ॥१॥
पुरःसरीकृत्य स वामदेवं समुन्नतश्रीः श्रुतिशीलशुद्धम् ।
प्रत्युज्जगाम प्रमना मुनीन्द्रं तट समुद्रोमिरिवोग्रफेनः ॥२॥
ततः स्फुरत्पिङ्गजटाकलापं कर्णावतंसस्फटिकाक्षसूत्रम् ।
वहन्तमभ्याशवलद्वलाकं सन्ध्यारुणं मेघमिवोत्तमाङ्गम् ॥ ३ ॥
तपाकशामध्यतनुप्रवृद्धस्तनूमनूनां दधतं महोभिः ।
निदाघशुष्कामपि पूर्णरूपां शमीमिवालीनाशिखिप्रकाशैः ॥४॥

·राघवीये १२ अजस्रसकीर्तनयाजनानां मुखादखेदस्फुरिताधरोष्ठान निसर्गशुभ्रं दशनांशुजालमन्तस्तपः शुद्धमिवोत्किरन्तम् ॥५॥ कुशाग्रदीर्णेन कराञ्चलेन द्राधीयसीमम्बुजवीजमालाम् । शापाक्षरालीमिव मेचकाभामनेकवारं परिवर्तयन्तम् ॥६॥ चूडाग्रजाग्रत्करकोरकाणां दत्ताध्वनां दूरविसर्पणेन । पुरोकसां भक्तिमतां मुखेषु सानुग्रहं दर्शनमर्पयन्तम् ॥ ७ ॥ कराजसिंहो बलवैरिबन्धुरित्यन्तिकस्थेषु कृतानुयोगम् । मुनि समेत्याभिहितस्वनामा साष्टाङ्गपातं प्रणनाम राजा ॥ ८॥ अथैनमुत्थाप्य मुनिः कराभ्यामन्वग्रहीदस्तु यशस्तवेति। ततस्तदावेदितपद्धतिश्च प्रसेदिवानग्निगृहं प्रपेदे ॥ ९॥ तमयंपाधासनसत्क्रियाभिर्यथाश्रुतं विश्रुतमर्चयित्वा । सप्रश्रयः कुड्मलिताग्रपाणिरित्यब्रवीदिन्दुमतीतनूजः ॥१०॥ अद्य प्रसन्नं कुलदेवताभिरद्यास्मि वंशे सवितुः सुजातः । राजन्वती चाद्य मया धरित्री यदस्मदावासमलाहरुध्चे ॥११॥ अयाजयन्मां मुनिनश्यशृङ्गः स पुत्रकाम्यान्तमनन्ततेजाः। अतोऽध्यगच्छं धतुरः कुमारानाराधनं किं न ददाति शौरेः ।। तमेकमेवाभ्युदयं भवन्तो वितन्वते सम्पति सद्वितीयम् । मुखानि दुःखानि च जीवलोके न सानुबन्धानि हि नापतन्ति । अनुग्रहोऽयं मम गाधिजन्मन् ! कृतस्त्वया पुण्यचयैकलभ्यः । न कारणं कच्चिदपेक्ष्यतेऽन्यदस्मासु कर्तव्यतया यदास्ते ॥१४॥ धासु लोकत्रयपावनीषु सम्प्रत्यवेक्ष्यामु च भूमिपालैः । क्रियासु वः कास्वपि धर्मवाद्याः कञ्चिन्मुने ! नातिचरन्ति केचित् ।। ममापि षष्ठांशभुजोऽपचारात् फलन्ति पुष्ष्यन्ति च वा न धृक्षाः । प्रातुन्यपायोऽपि न यत्र शक्तः ब्रमेत तत्रापि नृपापचारः॥ १६ ॥ इति क्षिरगिस्य वचो नि शभ्य निग्धाभूतस्यन्दसवर्णवर्णम् । उवाच वाचं मुनिरात्मनी नां प्रकाशयन् राघवयोनिनीषाम् ॥१७॥ லை ·द्वितीयः सर्गः। सख्यौ मघोनस्त्वयि भूतधात्री चापेन गोपायति नः कुतो भीः । शीतं पयो वर्षति वारिवाहे पिपासयातिः कनु चातकानाम् ॥१८॥ स्वस्थानवर्ती खलु चापदण्डः शरेण मुक्तेन भिनत्ति शन्। यथा रविश्व स्वकरोत्करेण निहन्ति दूरादपि चान्धकारान् ॥१९॥ तवापि दिष्टया भुवनत्रयस्यच्छिद्रापिधानाय कियान् प्रयासः । यदेष वैभण्डकपुण्यकर्मकन्दाहुरोऽद्याजनि रामभद्रः ॥ २० ॥ देवारिहेवाकतमासमूहनिबईणाक्रीडनतिग्मभासा । अनेन विध्वंसय भूमहेन्द्र ! हिपन्ति ये मामरालयस्तान् ॥ २१ ॥ तथाहि दोमण्डलपिण्डितारिमितरस्कृताखण्डलबजकीर्तिः । स रावणो नाम भुनक्ति लक्षामलजयीयौ रजनीचरेन्द्रः ॥२२॥ श्वसद्भुजङ्गं चलितानगङ्ग प्रश्नत्तरङ्ग इवताम् । पिनाकिना जुष्टभुदक्षिपद् यो शुजावलेपन कुवेदौलम् ॥ २३ ॥ दिगन्तदन्ति मजदन्तकुन्तनिहन्त गोद्यव्रणकर्कशेन । प्रतीच्छति स्वेन विकुण्ठिताग्रं तं वक्षसा यो युधि कालदण्डम् ॥२४॥ दिशो जिता येन सलोकपाला बन्दीकृताश्चाप्सरसः समस्ताः। हृताः शचीकर्णवतं सपुष्पच्छदप्रसिद्धाः सुरपादपाश्च ॥ २५ ॥ तेनासिधारादलितात्ममृर्धश्रेणीसगाराद्धमहेन्श्चरेण । सुबाहुमारीच मुखा नियुक्ता विशन्ति यज्ञं मम यातुधानाः ॥२६॥ यत्रविजो जुह्वति मन्त्रपूतं हविधवित्रज्वलिते कशानौ। तत्रैव ते खादितपीतशेष दुर्गन्धि मांसक्षतर्ज क्षिपन्ति ।। २७ ।। पशृंश्च यूपग्रथितान् हरन्ति प्रक्षिप्य भृज्जन्ति च दक्षिणानौ । अथो यथेष्टं पुनरस्मदने निःशेषमश्नन्ति च तान् पलादाः॥२८॥ कङ्कालखण्डानथ खादयन्तो गण्डूपयन्तश्च वसाघृतानि । ते यज्ञवाद परिश्वरन्ति ठीवन्ति वेद्यां कुशसञ्चितायाम् ॥ २९ ।। हवींषि कुम्भीकु उसम्भृतानि पकानि सक्याथमवस्थितानि । विद्रावयन्तो गण मृत्विजां ते सद्यः समाहत्य च भक्षयन्ति ।। ३०॥

·१४ राववीये मायाविनः केचन दन्तिभूयं प्रपद्य भिन्दन्ति सपल्लवानि । शाखाविषक्तामृगाजिनानि कुलानि रम्याण्युटजदुमाणाम् ॥३१॥ सद्यःप्रसूताण्डशतोत्सुकाभिरनूधमानश्रुतिभिः शुकीभिः । कु लायलीनाभिरनुज्झितानि भजन्ति कुञ्जानि च वीरुधां ते ॥ अश्नन्ति पर्यन्ततृणाङ्कुराणि मुहुर्मुहुर्तीक्षिततर्णकानि । पिबन्ति चाम्बूनि वटूपनीतान्यमी विमृद्नन्ति मृर्गकालानि ॥३३॥ जुहूचषालसुगुलूखलाद्यैरशून्यमन्यैश्च परिच्छदैर्यत् । सबालकुब्जान्धजरद्वराकं प्लुष्यन्ति ते तत् खलु पर्णशालम् ॥३४॥ येनोपजीवन्ति वने मुनीन्द्राः सन्ध्यासु यस्मिन्नभिषुण्वते च । तत् कौशिकीवारि सरोजशोभि रक्षोभिरक्षोभि लुलायवेषैः ॥३५॥ इति स्थिते मे यजनानि राजभनेकधा प्रस्तुतविनितानि । त्रातुं क्षमश्चेदयमेव लोके सलक्ष्मणः संप्रति रामभद्रः ॥ ३६ ॥ पुण्यस्य वैतानविधेर्महात्मन् ! गोप्तारमारूढभुजापदानम् । निज कुमारं प्रहिणु प्रहृष्यन् बालोऽपि दुर्वारविषो हि भोगी॥३७॥ चन्द्राभिरामामभितो दिगन्तानावृण्वतीमात्मगुणप्रकर्षैः । वन्दीकृतां सम्प्रति रावणेन प्रत्याहरत्वेष यशोमहेलाम् ॥ ३८ ॥ इति ब्रुवाणे सति गाधिसूनौ विचिन्तयन् पुत्रवियोगदुःखम् । स्विद्यन्मुखो बाष्पनिरुद्धकण्ठो नृपः शनैरात्मगतं जगाद ॥३९॥ गरं पिवेत् पङ्क्तिरथः पतेदा जृम्भाविदीर्णे वदने मृगारेः । तथा विशेद्वा दहनं ज्वलन्तं न तु क्षमेतात्मजयोर्वियोगम् ॥ ४० ॥ करैः स्वसूतैरपि विप्रमुक्तो दिने शशी शोच्यतमो जनानाम् । ऋतुव्यपाये स्वभवप्रसूनैर्विनाकृतः शोकतरो ह्यशोकः ॥ ४१ ।। कथं ब्रुवे च स्वसुतौ न दास्ये तवेति सूर्यान्वयजो मुनीन्द्रम् । बालो कथं वा पिशिताशनानां विहारभूमि प्रति यापयेयम् ॥४२॥ सक्षेमकारो जगतां विधिर्म रक्ष्योऽयमर्थी च कशाश्वशिष्यः । धर्मो वरीयान् विमतप्रमाथो धनुर्भूतामभ्यधिको रघूणाम् ॥४३॥ १. 'वैः प्र, ख. पाठः. ..

·१५
द्वितीयः सर्गः।
कथं परार्थप्रवणत्वमेषामनन्तदिग्दन्तिसमवतानाम् ।
अशीतरोचिःकुलसम्भवानां महीभुजां पङ्क्तिरथः क्षिणोतु ॥४४॥
अयं च गाधेस्तनयोऽर्थिभावं व्यर्थीभवन्तं विमृशन् निवृत्तः।
घटेत यज्ञे तपसा जितारिः शिनष्टि यावत्त्वयशः परं नः॥ ४५ ॥
अथ प्रकाशं स मुनि बभाषे सुरक्षितः स्यात् तव सप्ततन्तुः ।
किन्तु प्रतिद्वन्द्विनिवर्हणाथै सम्बद्ध एषोऽस्मि मुने! न रामः ।।
सुरारिनिर्मूलनदृष्टसारं धनुर्ममेदं दृदशिञ्जिनीकम् ।
निरासितास्पैस्तव वैरिवृन्दं तमिस्त्रमुपैरिव भानुबिम्बम् ॥ ४७ ।।
किं क्षीरकण्ठोऽयमशिक्षितास्त्रः समीकचर्यामत्रिदन कुमारः।
गणं निरुन्धीत निशाचराणां तृणाग्रगो बिन्दुरिवान्तवह्निम् ॥
निशम्य तां वाचमजस्य सूनोरिच्छाविभङ्गात् सहसोदितेन ।
कोपेन रज्यन्नयनो निवृत्तो मुनिर्वसिष्ठेन गिरान्वनायि ॥ ४९ ॥
अयं प्रियापत्यतया ब्रवीति प्रसीद विद्वन्नयमजलिस्ते।
वदन्ति दुर्वारममत्वसर्पग्रस्तो हि विद्वानपि मुतांति ॥ ५० ॥
असौ न वेत्ति क्षितिपस्त्वदीयं यज्ञावनव्याजमगाधबुद्धे ! ।
चिकीर्षितं येन कृतेन रामो भवेदधृष्यः प्रथमानतेजाः ॥५१॥
अरुन्धतीजानिरिति ब्रुवाणस्तस्य प्रकोपं शमयाञ्चकार ।
स्वच्छस्तटाको न भवेदनच्छो भवन्नपि क्षिप्रमुपैति शुद्धिम् ॥५२॥
निवृत्य स क्षोणिपतिं जगाद प्रयच्छ पुत्रौ कुशिकात्मजाय ।
य एनयोः श्रेयस एव राजन्नभूदपूर्वोऽद्य वनीपकस्ते ॥ ५३॥
अयं विनेता धनुषि ध्रुवं ते कुमारको शस्त्रकलास्वधीती।
घानिष्यते येन परं न ताभ्यां सुबाहुमिश्रोऽपितु रावणोऽपि ॥
गुरोरथाकर्ण्य गिरं नरेन्द्रो धृतानुतापस्तरसाजुहाव ।
सलक्ष्मणं राममथ प्रहृष्यन् दृष्ट्वैनमाप्तं मुनिरन्वचिन्तत् ॥ ५५ ॥
अयं शयानोऽपि भुजङ्गतल्पे जगत्त्रयत्रातिषु जाग्रदेव ।
अपि स्वयं वाङ्मनसातिवर्ती शरीरिणां सन्ततमन्तरास्ते ॥१६॥
चराचराणां जगतां सहस्रमसोदरे तिष्ठति निर्विवाधम् ।
अस्य प्रसादाय जुहोति यज्या त्रेतानले हव्यममेयधाम्नः॥ ५७ ॥

·राघवीये निशाचराणां निजिघृक्षयायममर्त्यलोकाभयदायकः सन् । इक्ष्वाकुवंशे विहितावतारी विधास्यते कानि न मे हितानि ।। बिभर्ति लोकत्रयमेष एव निजे भुजे शङ्खरथाङ्गचिढे । अतो हि विश्राम्यति वज्रपाणिः शचीसमालम्बनमात्रकृत्यः ।। इत्थं विचिन्त्य प्रमनागमानं प्रणमतुर्माधिसुतं कुमारौ । स चाधुसंस्तम्मितवाझवृतिबीमिराशीमिरवीवृधत् तौ॥६०॥ जगाद राजा जगदेकवोरो कुर्यातभार्यस्य सुनेरनुज्ञाम् । एतद्वशे तिष्ठतमप्रमत्तौ पबद्रुहो यत् कुहनाप्रवीणाः ॥६१ ॥ ततो मुनिः पात्तस्थस्य मौलौ पानी निधायातिचिरं प्रदध्यौ । सुतौ च पादावुपगृह्य मूभी बभूवतुस्तन्नयनाश्रुसिक्तौ ॥ ६२ ॥ प्रवन्ध सर्वानपि बन्दनीयास्तदाशिपस्तावदवाप्तवन्तौ । आस्तांच तो ताभिरत दासी निदाघलक्ष्मीभिरिवेन्दुसूर्यो । ऋतुमिव मधुमाधवी वसन्तं गुरुमिव वावि विदग्धमाविनेयौ। हरमिव गजपत्रकार्तिकेयौ रधुतनयायनुलग्नतुर्मुनीन्द्रम् ॥ ६४ ॥ इति श्रीमहामपाणिवादविरचिते राधोये महाकाव्ये द्वितीयः सर्गः । अथ तृतीयः सर्गः। अथ तो धृतचापसायको एनिपादार्पितलोचनाम्बुजौ। गतिचश्वलकाकपक्षकावनुवाति स्म शुभः समीरणः ॥१॥ विरुतं जयशंसिभिः खगैरनुकूलैरुपवल्गितं मृगैः। मधुलीनमधुव्रतैस्तदा पतितं च प्रसवैर्महीरुहाम् ॥२॥ १. "म्म'छ. पाठ.

·तृतीयः सर्गः । १७ दिवि दुन्दुभयो दिवौकसामभिनेदुः प्रहता नभोनिलैः। सुरशाखिलता मणीवकर्मणिकिञ्जल्कदलैरवाकिरन ॥३॥ पुरयौवतकेलिमज्जनस्तनसङ्घनफेनिलाम्भसम् । सरयूमतिवाय राघवौ ययतुर्गाधिसुतानुसारिणौ ॥ ४ ॥ पथिकरुपसृत्य मार्गतो ददृशाते कुतुकप्रसारितैः । नयनरनिमेषवृत्तिभिनवचन्द्राविक भिन्नविग्रहौ ॥५॥ तृणचर्वणनिःस्पृZगैरभितो वर्त्म शनैरनुद्रुतौ । पदपङ्कजपांसुभिः शुभैरपुनीता विपिनानि बालकौ ॥ ६॥ इह हि द्विषता पुरः पुरा स्फुरदग्नौ निटिलाङ्कलोचने । शलभत्वमनायि चित्तभूरिति तौ गाधिसुतेन बोधितौ ॥७॥ स बलातिबले इति श्रुतं मनुयुग्मं मनुवंशमण्डनौ । क्षुधितोदरपूरणक्षम मुनिरध्यापिपदध्वसादितौ ॥ ८॥ तरुजालनिवारितातपं करिकण्ठीरव(साग ? सङ्ग)राङ्कणम् । पुरतो ददृशे भयङ्करं शरभाक्रान्तगुहं महावनम् ॥९॥ मुनिरेवमुवाच राघवौ गहनं पश्यतमुग्रमग्रतः । इह काचन ताटकाभिधा वसति क्रूरतमा निशाचरी ॥१०॥ उचितास्पदलम्भनेन तामवति प्रीणयतीति यौगिकम् । तदिदं खलु ताटकावनं न तु तत्स्वामिकमेव केवलम् ॥ ११ ॥ नरमण्डलमुण्डकुण्डला विलसत्कीकसमालभारिणी। इह सा मुनिमांसशोणितैर्विदधाति स्वयमाशितम्भवम् ॥ १२ ॥ समवाप सुकेतुरात्मजां किल यक्षश्चतुरास्थमर्चयन् । अथ सुन्द इमामुदूढवान् स च मारीचमलब्ध नन्दनम् ॥ १३ ॥ स तु दुष्टमतिर्मुनीश्वरं सहसा विप्रचकार कुम्भजम् । समपद्यत चास्य शापतो बत रक्षो जननी च राक्षसी ॥१४॥ अथ सा क्रतुविघ्नकर्मणि प्रणिधाय च्छलयोधिनं सुतम् । समदेभसहस्रसत्त्वतां दधती द्रुह्यति पान्थपतये ॥ १५ ।। ?

·राघवीये वनितावधवैमुखी विना द्रुतमेनां निगृहाण वीक्षिताम् । नृपतिः समयातिवर्तिनां प्रविनेता नहि लिङ्गमीक्षते ॥ १६ ॥ इति वादिनि गाधिजन्मनि स्थिरमातत्य धनुर्वनं विशन् । रवतर्जितमेघगर्जितं स तदास्फालयति स्म राघवः ॥ १७ ॥ अथ तद्ध्वनिरुद्धकर्णया सहसा विद्रुतमुद्रनिद्रया। रुधिरासवपानमत्तया नयनोद्यदहनस्फुलिङ्गया॥१८॥ भ्रमणक्वणितान्त्रमालया नखरापत्रुटिताभ्रमालया। निबिडोरुनिपातपातितद्रुमपाषाणनिरुद्धमार्गया ॥ १९ ॥ प्रविदारितवक्त्रगह्वरस्फुरदस्रारुणघोरदंष्ट्रया । करपीडितमांसनिस्सरत्क्षतजाप्यायितदर्घजिह्वया ॥ २० ॥ सरुषा परुषाट्टहासया पुरुषास्थित्रजमांसलांसया । द्रुतमागतया वनान्तरात् स मुनिस्ताटकयाभ्यभूयत ॥२१॥ तरसा रघुमूनुराशुगं प्रणिसन्धाय धनुष्यथामुचत् । स च भानुरिवान्धशर्वरी गमयामास निशाचरी क्षयम् ॥ २२ ॥ गिरिशृङ्गमिवाशनिक्षतं क्षितिपृष्ठे निपपात तद्वपुः । स रवो मुरवादिमध्वनिः समभूदाशरघातताण्डवे ॥ २३॥ अथ दिव्यमवाप्य सा वपुः क्षतशापा निजमासदत् पदम् । स च वैजयिकीभिरर्भको मुहुराशीमिरवर्धयन्मुनिः ॥२४॥ प्रददौ च नरेन्द्रसूनवे स पुनर्जम्भकमस्त्रमुत्तमम् । यदलब्ध कृशाश्वतः स्वयं महितं ज्योतिरदस्तपोमयम् ॥ २५ ॥ अजिहीत च वामनाश्रमं सह ताभ्यां मुदिताशयो मुनिः। सततोज्ज्वलयास्त्रविद्यया मिलिताभ्यामतिसूर्यवर्चसा ॥२६॥ इह कैतववामनो हरिस्तपसित्वा हृतवाञ्जगत्त्रयम् । इति कौशिकतो निशम्य बभूवतुः ॥२७॥ अनुकौशिकि कौशिकाश्रमं तदनु पापतुरग्रगामिना । मुनिना सममभ्युपावजन्मृगशावावलिरुद्धवर्त्मना ॥ २८ ॥ तौ क्षणमाध्यानपरौ १. 'जा' ख. पाठः, ·। तृतीयः सर्गः। रघुन नुविलोकनोत्सुकप्रतिसपैबटुवर्गसङ्कुलम् । प्रविवेश मुनिः स्वमाश्रमं परितुष्यनिजशिष्यपूजितः ॥२९ ।। अथ सम्भृतसर्वसाधनं मखमारब्ध स लब्धनितिः । हुतहव्यसुगन्धगन्धभृत्परिलिप्साध्वगनासिकापुटम् ॥३०॥ सिकतावति कौशिकीतटे फलपुष्पाश्चितक्षवीरुधि । अथ दाशरथी विचेरतुः परितो माणवकैरुपासितौ ॥३१ ।। सरिदुच्चलवीचिसेचितस्थलपङ्केरुहगन्धबन्धवः । जयशब्दसृजो मधुव्रतध्वनिभिस्तौ मरुतः सिषेविरे ॥ ३२ ॥ अनरालमृणालकण्टकक्षतजन्मानपरिप्लुताविव । चरणावरुणौ दधत् तयोर्मुदमाधत्त मरालमण्डलम् ॥ ३३॥ नवशैवलपल्लवात्मिकामुपदामात्मवधूं निनीषुभिः । विचरद्भिरितस्ततम्तयो रतिराधायि रथाङ्गनामभिः ॥ ३४ ॥ हरिणैरुपकण्ठमागतै{दुकण्डूयनमीलितेक्षणैः । तृणगर्भमुखैः समन्ततः स्थितमिक्ष्वाकुकुमारयोश्विरम् ॥ ३५ ॥ शिखिभिः शिखरेषु शाखिना स्फुटविस्तारितबहमण्डलैः । श्रुततद्धनुरुद्धतखनैः कलकेकामुखरैरनृत्यत ॥ ३६ ॥ मुनयो विनयोपशोभितावभितो यज्ञगृहं विहारिणौ । पपुरक्षिभिरक्षतद्युती वृषभोगाविव रामलक्ष्मणौ ॥ ३७ ।। समिदाज्यसमिद्धपावके यजमानार्चितयज्ञपूरुषे । गगनोच्छ्रितधूममण्डले क्रमवृद्धे मरुतां सुखे मखे ॥ ३८ ॥ उदजृम्भि सुबाहुनेतृकैरथ धूमानुमिताग्नितर्पणैः । दशकण्ठचरैर्निशाचरैः शुभकर्मप्रकृतिद्विषा रुषा ।। ३९ ॥ जलदैरिव मेचकप्रभैरविरामक्षतजाम्बुवर्षिभिः । स्तनितप्रतिमाहासिभिर्गगनं तैरभवन्निरन्तरम् ॥ ४० ॥ कुशिकात्मज! किं मखेन ते सुरलोकाधिगमो यदीहितः । रजनीचरवक्त्रकन्दरा सरणिः साधुतरेति वादिभिः॥४१॥ १. 'दारुवी', २. 'ल' ख. पाठः ·२० राघवीये धृतशूलगदापरश्वथच्छुरिकातोमरवाणकार्मुकैः। प्रहसद्भिरसाधुवादिभिः सहसा तैः स मखो व्यहन्यत ॥ ४२ ॥ अथ दूरसमुज्झितक्रिये समये धावति ऋत्विजां गणे प्रहसन् धनशिञ्जिनीरवं धनुराधत्त करेण राघवः ॥ ४३ ।। समधत्त कृशानुदैवतं शरमाकर्णनते शरासने । शुशुभे च तथा स्थितश्चिरं दिननाथ: परिवेषवानिव ॥४४॥ समधादथ लक्ष्मणः शरं मरुता सन्निहितं समाधिमान् । उभयोरिव वीरयोरभूदुभयोराशुगयोश्च सङ्गतम् ॥ ४५ ॥ तदनु द्विशरीसरीसृपीपरिलीढासुभिराशरैर्नमः । अतिदूरमपास्तमावभौ शरदीवाम्बुधरैरनाविलम् ॥ ४६॥ पवनास्त्रपलायितोऽपतज्जलधेरणसि ताटकासुतः । अथ राममनुस्मरन्नसून् मुनिवेषः स कथञ्चिदाप्तवान् ॥ ४७ ।। इति तद् विनिहत्य राघवौ यजनद्वषिकुलं पलाशिनाम् । उपगम्य मुनि प्रणेमतुः श्रमवारिस्लपिताननाम्बुजौ ॥ ४८ ॥ जयिनौ भवतं जगत्प्रियाविति ताभ्यां प्रतिपादिताशिषा। मुनिनाश्रुतरङ्गितेक्षणं क्षणमानन्दजडेन वर्तितम् ।। ४९ ॥ अथ यज्ञविधि यथाविधि प्रविधायावभृथाप्लुतो मुनिः। अखिलं जगदस्तकण्टकं निरचैषीदमलेन चेतसा ॥ ५० ॥ जनकेन निमन्त्रितस्तदा यजमानेन विदेहभूभुजा। अभियातुमनास्तदास्पदं सविधस्थौ स जगाद राघवौ ।। ५१ ॥ मिथिलेषु चकास्ति भूपतिः स हि सीरध्वज इत्यभिश्रुतः। प्रशमी खलु याज्ञवल्क्यतो निगमान्तानखिलानधीतवान् ॥ ५२ ॥ स बिभर्ति नृपः प्रणाय्यतामखिलब्रह्मविदां पुरःसरः । सुमतिः समलोष्टकाञ्चनः श्रुतयोऽपि स्तुवते यदीहितम् ।। ५३ ॥ उभयं किल यस्य मन्दिरे महदाश्चर्यमिदं प्रचक्षते । महितं धनुरेन्दुशेखरं मखभूमेरुदिता च कन्यका ॥ ५४ ।। 'द'ख. पाठ.

·तृतीयः सर्गः । २१ अधुना यजनाय दीक्षितः सुहृदस्मानुपहूतवानसौ । याद कौतुकमस्य दर्शने समयस्ता यमेव वामपि ॥ ५५॥ अथवा भवतोरदर्शनाद् व्यथते संप्रति जम्भजित्सखः। तदमुं प्रगमय्य वां पुनर्जनकेन्द्र परिवेषितास्महे ।। ५६ ।। अथ दाशरथिः कृताञ्जलिर्मुनिमेवं निजगाद सादरम्। भगवन् ! मिथिलेन्द्रमीक्षितुं परमावामपि जातकौतुकौ ।। ५७ ॥ निगमान्तनितान्तशीलनक्षपिताशेषभवाब्धिविप्लवाः । शमयेयुरमी विलोकिता अपि दोषान् किमुताभिवन्दिताः ॥ ५८॥ अथ नूतनभूतसर्जनक्रमविभ्यन्त्रिदशेन्द्रवन्दितौ । चरणौ तव यत्र तत्र हि प्रचुरा निवृतिरावयोरपि ।। ५९ ॥ इति वादिनि लक्ष्मणाग्रजे सविशेष मजहर्ष कौशिकः । अनुकूलतमे समीरणे सुतरां दीप्यत एव पावकः ॥६०॥ अपरेधुरथ प्रगे मुनिर्विहितान्याहवनादिकक्रियः । सहशिष्यगणः सराघवो मिथिलां प्रास्थित साग्निसाधनः ॥६१ ॥ अथ नस्य सधर्मचारिणी परिवीता बहुतापसीजनैः। स्वपदार्पित दृष्टिरन्वगात् तपनो यत्र न तत्र किं प्रभा ॥६२ ॥ व्यतिलङ्घय सरित्सरोवनान्यभिपेदे परिवारवान् मुनिः । परमेश्वरमौलिमालिकाममलस्रोतसममानिन्नगाम् ॥ ६३ ॥ स जगाद मुदा कुमारको सरिदेषा पुरतो निरीक्ष्यताम् । अवतारयति स्म यां सुवं भुवनख्यातगुणो भगीरथः ॥६४॥ कमलासनकुण्डिकोदरादरविन्दाक्षपदाजमेयुपी। तदुदारपरागपाविता हरकोटीरशया विजृम्भते ॥ ६५ ।। इदमम्भासि मज्जतां शिरांस्यधिरूढं न जहाति तानि तत् । जटिलीकुरुते च तद्रुहानथ बनाति च तान बिलेशयैः ॥६६॥ मुनिवागमृतं निपीय तौ रघुस्न विनयप्रसाधनौं । अयमञ्जलिरम्ब ! जाह्नवीत्यभिधायातिचिरं प्रणेमतुः ।। ६७ ॥ 'र' ख. पाठः

·२२
राघवीये
अथ तामतिलङ्घय नौकया मुनिमिश्रेषु ततो गताध्वसु ।
समदृश्यत गौतमाश्रमः श्रमनिर्वापणयोग्यसन्निधिः ॥ ६८ ॥
भविलूनसमित्कुशं चिरादनुपात्तप्रसबद्मावृतम् ।
अपधूममिदं तपोवनं मुनिना केन मुने ! समुज्झितम् ॥ ६९ ।।
इति पृच्छति राघवे मुनिः स्मितपूर्वा गिरमभ्यभाषत ।
इह दीर्घतपा इति श्रुतो व्रतिनामग्रसरोऽवसच्चिरम् ॥ ७० ॥
अथ तस्य मुनेरहल्यया प्रिययाभूदचलारिरुत्सुकः ।
विषमेषुशरा हि दुःसहा महतामप्यविवेकदायिनः ॥ ७१ ॥
अथ तेन समेत्य दूषितां प्रणिधानेन विबुध्य गौतमः ।
अशपद् गृहिणीमदृश्यतामधिगच्छेत्यमुतो ययौ च सः॥ ७२ ॥
इह सास्ति शिलामयी त्वया पुनरस्यां तु पदं निधयिताम् ।
तव पादपरागसङ्गमो यदमुष्याः खलु शापनिष्क्रियः ॥ ७३ ॥
इति कौशिकशासनात् पदं निदधानेधिशिलं रघोः सुते ।
समवापि विधूतशापया रुचिरं रूपमहल्यया निजम् ।। ७४ ।।
इह पांसुलवोऽप्यपांसुलामृषिपत्नीयकृतेति विस्मयः ।
अथवा न तु विस्मयो यतो मुकुरश्रीरमुना प्रकाश्यते ॥ ७५ ।।
अथ वामकरण विश्लथं घननीलं चिकुरं निरुन्धती ।
इतरेण करेण तुङ्गयोः स्तनयोरावरणं वितन्वती ॥७६ ॥
अंलकैरपिनद्धमौक्तिकैरलिकालम्पिभिरीपदावृतम् ।
जलदैरिव वीतबिन्दुभिः शशिबिम्बं दधती मुखाम्बुजम् ॥ ७७ ॥
निजपादनखेन्दुमण्डलेष्वकलङ्केष्वपि लाञ्छनायितान् ।
त्रपया नमितानना सती विकिरन्ती नयनांशुसञ्चयान् ॥ ७८ ॥
मृदुभिः कदलीव मारुतैरुपगूढा कलिताङ्गवेपथुः ।
मनसा प्रणिपत्य राघवं क्षणमात्रं मुनिगेहिनी स्थिता ॥ ७९ ॥
व्रज भामिनि ! भर्तुरन्तिकं तव पन्थास्तु शिवोऽस्त्वितीरिणा।
मुनिनानुमता पतिं प्रति प्रययौ सा तटिनीव सागरम् ॥ ८ ॥

·चतुर्थः सर्गः। गाधेः सुतस्तदनु सानुजरामभद्र- सौशील्यसौभगनियन्त्रितचित्तवृत्तिः । अज्ञातलडिन्तपथो मिथिलोपकण्ठ- मभ्याससाद मुनिरभ्यधिकप्रसादः ॥ ८१ ।। जनकनगरमुद्यत्केतुनृत्यत्पताक कनकमणिमरीचित्रातनीराजिताभ्रम् । प्रमुदितपुरनारीभासुरानेकसौध सपदि स विजगाहे सङ्गतो राघवाभ्याम् ।। ८२ ॥ इति श्रीमद्रामपाणिवादविरचिते राघवीये महाकाव्ये तृतीयः सर्गः ॥ अथ चतुर्थः सर्गः। ततः प्रतीहारनिवेदितागमं मुनि प्रतीयाय विदेहभूपतिः। पुरोहितेनाङ्गिरसेन सङ्गतः पितामहं नाथ इवामृतान्धसाम् ।। १॥ स तं समभ्यर्च्य यथाश्रुतं कृती निजावरोधाहिततत्कुडुम्बकः। सभामुपानीय च मानितासनं प्रणम्य सीरध्वज एवमूचिवान् ॥२॥ असंशयं जन्मसहस्रसञ्चितैः सुकर्मभिर्मे फलितं महामुने! । यदद्य दृष्टोऽसि कृशाश्वजन्मनां श्रुतोत्कराणां विनियोगभाजनम् ॥३॥ प्रदह्य यः क्षत्रियगोत्रजं वपु- स्तपोमयेनोज्ज्वलितेन वह्निना। अविन्दत ब्राह्ममजिह्मवर्चसे नमोऽस्तु तस्मै भवते महात्मने ॥ ४ ॥ T ·राघवीये त्रिशङ्कुयाजिन्नखिलं चराचरं जगत् सिसृक्षावपरं किल त्वयि । चतुर्मुखीतोऽपि समं विनिःसृताः स्खलत्पदाचाटुगिरः प्रजापतेः ॥ ५ ॥ अथाब्रवीद् गधिसुतः सगौरवं नरेन्द्र! कस्त्वां निपुणः प्रशंसितुम् । स याज्ञवल्क्यो मुनिरस्तकल्मषां यमात्मविद्या स्वयमध्यजीगपत् ॥ ६ ॥ सतैत्तरीयाणि यजूंषि संयमी ववाम मूर्तानि किल प्रभाववान् । विदुस्तदन्तेवसतां भवाशां परं तु तान्येव चरित्रमद्भुतम् ।। ७ ।। ततो नरेन्द्रस्तदुपान्तमागतौ कृतपणामौ विनयातिसुन्दरौ । कुमारको वीक्ष्य कुमारसन्निभौ तमन्वयुक्त स्फुटरूढकौतुकः ॥ ८ ॥ इमौ समानव्रतवेषभूषणौ कुमारको को कमलायतेक्षणौ कराञ्चले पिप्पलदण्डमण्डितौ निषङ्गिणौ क्षत्रियगोत्रजौ ध्रुवम् ॥ ९ ॥ प्रशंसनीयः कतमोऽयमन्वयः प्रकृष्टधाम्नोरनयोः समुद्भवात् । अशेषलोकोदयजागरूकयोः पयोनिधिः कौस्तुभचन्द्रयोरिव ॥ १० ॥ त्वया धृतं पूर्वमविक्षतं कचि- निवेशितं ब्राह्मणभूयमीयुषा। महन्महः क्षत्रमयं यदुज्ज्वलं द्विधा कृतं तत् किमिदं सविग्रहम् ।। ११ ॥ मा ·चतुर्थः सर्गः। अथ प्रहष्यन् मुनिरेवमब्रवी- दम् कुमारौ खलु तस्य भूपतेः। पुलोमजामप्यवरोप्य यः स्वयं निजासना हरिणाधिरोप्यते ॥१२॥ सुरारिनारीनयनाम्बुदुर्दिनं करोति यो वीरवरो रसातलम् । स भूपतिः पतिरथः प्रपन्नवान् क्रतुं वितन्वंश्चतुरः कुमारकान् ॥ १३॥ स रामभद्रोऽयमयं च लक्ष्मणो मम ऋतुत्राणदृढवताविमौ। सुबाहुमुख्याशरहव्यनिर्वृतं युधि व्यधातां निजबाणापावकम् ॥ १४ ॥ ततो विदेहाधिपतिस्तमूचिवा- नहो दृशौ सिद्धफले चिराय मे। श्रुती पुरैवाभवतां सुधाभुजी भुजौजसा यत् प्रथिताविमौ श्रुतौ ॥ १५ ॥ धिगस्मदीयामसमीक्ष्यकारिता- सुदारसम्बन्धनिबन्धनासहाम् । शरासनारोपणशुल्कदुर्घट सुतार्पण यत् प्रथमं प्रतिश्रुतम् ॥ १६ ॥ तदाविरस्तु त्रिपुरारिकार्मुक दृढेन शिञ्जाभुजगेन वेष्टितम् । करोतु रामश्च निजं भुजावलं कृतथिमीस्मन्निति कौशिकोऽवदत् ॥ १७ जगाद वाचं जनको महामुने क तादृशी भाग्यसमृद्धिरस्य में । यया हि रामः परिणीय जानकी स्नुषामिमां भानुमतो विधास्यति ॥ १८ ॥ ।

·२६
राघवीये
इदं तदेवात्मभुवा विनिर्मित
सुरासुराधीशदुरानमं धनुः।
यदत्रवह्निर्गमितः पिनाकिना
पुराङ्गनाभर्तृवियोगवह्निताम् ॥ १९ ॥
सुरद्विषां प्राणसमीरणैश्च यत्
पिपर्ति शिजापवनाशनोदरम् ।
करोति यच्च क्षितिभोजिनां भुजान्
निजायशोरूपकिणाङ्कपङ्किलान् ॥ २० ॥
स देवराते मम पूर्वपूरुषे
पुरा निचिक्षेप पुरारिरेव यत् ।
मया तु मूढेन पणोकृतं मुने!
तदेव सीताकरपीडनं प्रति ॥ २१ ॥
क रामबाहुबिसकाण्डकोमल:
क चान्द्रचूडं त्रिपुरेन्धनं धनुः ।
इभामेकेण व्यपदेशगौरवा-
न्महीध्रमुद्धारयितुं किमीहसे ॥ २२ ॥
ततः शतानन्द इदं वचोऽवदत्
कृतं नरेन्द्राजगवप्रशंसया ।
प्रमाणमस्माकमयं हि कौशिको
धनुस्तदत्रोपचकास्तु सर्वथा ॥ २३ ॥
किमद्भुतं तद् यदिहापरे नृपाः
पराङ्मुखास्ते तु न सूर्यवंशजाः ।
अकुम्भजन्मा कतमः प्रगल्भते
प्रमातुमम्भश्चुलुके महोदधेः ॥ २४ ॥
प्रसिद्धमेतद् रघुवंशजन्मना-
मनादृताकारवयस्कमूर्जितम् ।
कणोऽपि वढेरखिलं हि काननं
दहत्यतोऽन्यत् खल कर्म तेजसाम् ॥२५॥

·चतुर्थः सर्गः।
अथादिदेश क्षितिपः शरासन
तंदप्रमत्ता हरतेति किङ्करान् ।
परस्सहस्रेण च तैरुपाहतं
समुन्नत रङ्गमलञ्चकार तत् ॥ २६ ॥
स रामभद्रं निजगाद कौशिको
धनुस्तदारोपय वत्स! सत्वरम् ।
यदर्चितं सादरमद्रिजन्मनो
नमस्कृतं यच्च सदापि नन्दिना ॥२७॥
अकुण्ठलम्बोदरकण्ठगर्जित-
प्रतिध्वनज्ज्याभुजगं पुरद्रुहः ।
गुरो गूणामधिपस्य दुर्धर
धनुर्धरैराशु गृहाण कार्मुकम् ॥ २८॥
इति ब्रुवाणे गतसंशये मुनौ
विषादचिन्ताविवशे च मैथिले।
निधाय सौमित्रिमुखे विलोचने
विहस्य गूढं रघुसूनुरुत्थितः ॥ २९ ॥
वसुन्धरालग्नशिखण्डकेन स
प्रणम्य मूर्धा कुशिकान्वयध्वजम् ।
तृपं च सीरध्वजमाशिषस्तयो-
रवाप्य च प्रास्थित चापमण्डपम् ॥ ३०॥
स रङ्गमारुह्य निमालयन् धनु-
नैनाह पूर्व नयनांशुशिञ्जया।
प्रदक्षिणीकृत्य कृताञ्जलिस्तत-
स्तदाशु वामेन भुजेन चाददे ॥ ३१॥
अथास्फुरद् दक्षिणमक्षि तत्क्षणं
रघुप्रवीरस्य शुभस्य लक्षणम् ।
अदक्षिणं किन्तु विदेहजन्मनो
मनस्तयोरुत्सुकयोरुदश्वसीत् ॥ ३२ ॥

·२८
राघवीये
पुरारिचापस्य च भार्गवस्य च
स्थिरं शिरस्तन्नमयाञ्चकार ।
गुणं समारोपयदेकतस्ततः
परत्र दोषं यशसो निवर्तनात् ॥ ३३ ॥
अथ त्रिनेत्राङ्गुलिभस्मरूषिता
चकर्ष रामः स्वकरण शिञ्जिनीम् ।
प्रसूनवाणाशुगवहिशोषिता
धियं च भूमेर्दुहितुः सविभ्रमम् ।। ३४ ॥
तदत्रुटच्छत्रुभयङ्करं धनु-
मनुप्रवीरस्य करेण कर्पितम् ।
तदुत्थितश्च ध्वनिरष्टदिग्गजां-
श्चकार शुष्यत्करटावटान भिया ।। ३५ ।।
मुंशरिकण्ठीरव भैरवारवा-
नसस्मरच द्रुहिणं स हि क्षणम् ।
कुलाद्रिरन्ध्रप्रतिनादमेदुरो
निरास शब्दान्तरसावकाशताम् ।। ३६ ।।
पिनाकखण्डाञ्चितपाणिपल्लवं
पानतग्रीवमुदअवर्चसम् ।
रघुप्रवीरं वरणरजेव सा
कटाक्षलक्ष्म्यावृत राजकन्यका ।। ३७ ।।
ददौ विदेहाधिपतिस्तदैव तां
तदाप्तये पूजितसर्वदैवताम् ।
धियैव तस्मै त्रुटितैशधन्वने
विरोधिसेनामदवारिधन्वने ॥ ३८ ॥
पुरोधसं गौतममेव स द्रुतं
प्रयापयामास च कोसलान् प्रति ।
सहात्मजः पतिरथः ससैनिक:
सहावरोधः समुपैतु मामिति ॥ ३९ ॥

·२९ चतुर्थः सर्गः । ततः प्रयाते मुदिते पुरोहिते नृपः स रामं परिरभ्य वक्षसा । शनैरुपाघ्राय च मूर्ध्नि वासिते सुरास्तकल्पप्रसवैरवोचत ॥ ४० ॥ चिराय पूर्णाः खलु मे मनोरथा यथासुखं वत्स ! रमस्व मत्पुरे । न केवलं त्वद्वशगास्य जानकी सकोशदण्डं मम राज्यमप्यदः॥४१॥ अवेहि जामातरशेषमैहिक सुखं निरस्यन्नपि तयं जनः । गुणैस्त्वदीयैर्विनियम्य पातितो ममत्वसिन्धौ मनुजेन्द्रनन्दन ! ॥ ४२ ॥ इति ब्रुवन्नुज्ज्वलरत्नदीपिक प्रवेशयामास गृई स राघवौ । रविश्च पाश्चात्यगिरेरधित्यका- मधिष्ठितः प्रस्फुरदोषधिद्रुमाम् ॥ ४५ ॥ अथान्धकारच्छलनीलवाससा समावृता पूर्वदिगङ्गना शनैः। प्रतीक्षते स्मोदयशैलकानने रहापति वारवधूरिवोडुपम् ॥ ४४ ॥ ततः स गाधेस्तनयो महामुनि- विधाय सान्ध्यं विधिमामिवेश्मनि । वसन् विदेहक्षितिशासिना समं निनाय रात्रिं निगमान्तचिन्तया ॥४५॥ स गौतमस्तावहुपेत्य सत्वरं पुरीमयोध्यामजराजसूनवे। निवेदयामास शरासभजन नृपाय तस्मै नृपवाचिकं च तत् ॥ ४६ ।।

·३० ? राघवीये चचाल स भोणिपतिः ससैनिको मुदा विदेहान् प्रति सावरोधकः । वसिष्ठमित्रैगुरुभिश्च संयुतः सहात्मजाभ्यां च समं च मन्त्रिभिः॥४७॥ अवाप च द्वित्रदिनैर्निमेः पुरं परिष्कृतं माल्यदुकूलकेतुभिः। सुगन्धिकालागरूसारधूपितं विभूषिताङ्गप्रमदानिरन्तरम् ॥ ४८ ॥ अनेकसांवत्सरिकानुचिन्तित प्रशस्तवैवाहिकलग्नसौष्ठवम् । नदन्मृदङ्गं नददङ्गनाजन धनध्वन(न्दु ? दुन्दुभितालकाहलम् ॥ ४९ ॥ ततो विदेहाधिपपूजितोऽवस- न्महासने पङ्किरथो महारथः । नितान्ततुष्टौ च वसिष्ठगौतमौ प्रतुष्टुवाते हवनादिकाः क्रियाः॥ ५० ॥ क्रमेण गोदानविधी समापित कुमारकाणां मिथिलापुरन्दरः। अदत्त रामाय मुतामयोनिजां ततः सुमित्रातनयाय चोमिलाम् ॥ ५१ ॥ कुशध्वजस्यात्मकनीयसः सुता. मयच्छदयां भरताय माण्डवीम् । ततोऽनुजाता श्रुतकीर्तिमर्पयं- श्वकार शत्रुघ्नमपि प्रियासखम् ॥ ५२ ॥ समित्समिद्धे सुहुते हुताशने मुनौ च दीप्तत्विषि गाधिनन्दने । स्थिते पुरः साक्षिणि राजसूनवः क्रमेण पाणौ जगृहुः कुमारिकाः॥ ५३ ।।

·चतुर्थः सर्गः। स यौतकद्रव्यमसङ्ख्यमार्पिपद् द्विपाश्वपादातरथादिकं नृपः । शतं सखीनां च विभूषणोज्ज्वलं वधूवरेभ्यः परितुष्टमानसः॥ ५४ ॥ अथाब्रवीदुत्तरकोसलेश्वर करे करेण प्रतिगृह्य मैथिलः। निमेरिदं सच्चरितोज्ज्वलं कुलं चिराय राजश्चरितार्थतामगात् ।। ५५ ॥ सुकर्मभिः शान्तिकपौष्टिकरयं प्रशास्ति यनित्यमरुन्धतीपतिः। अयं च गाधेस्तनयो महातपा यदन्वहं वर्धयति स्वतेजसा ।। ५६ ॥ तदेतदिक्ष्वाकुकुलं प्रसाधित भवद्यशोभिः शशिखण्डपाण्डरैः । अवाप्तसम्बन्धतया पुनाति मां यदाश्रयादार्जति धर्ममाश्रयी ॥ ५७ ॥ ततः समामन्व्य सहात्मजौ नृपौ विशिष्य संश्लिष्य च रामलक्ष्मणौ । वियोगदुःखाश्रुमुचि स्वमाश्रम सदारशिष्ये कुशिकात्मजे गते ॥ ५८॥ स राजसिंहो नमुचिद्विषः सखा सहात्मजैरात्मसरूपजानिभिः। चतुर्भिरथैरिव पौरुपैर्वशी मिथोऽनुरक्तैः स्म पुरी प्रतिष्ठते ॥ ५९ ॥ तमन्वयासीज्जनकः ससैनिकः स्वसैनिकत्रातपुरस्सरं नृपम् । अलङ्कृतोत्तुङ्गतुरङ्गपृष्ठगः सुवर्णपूर्णद्विपकण्ठगामिनम् ॥ ६ ॥ ..

·राघवीये
प्रबुद्धतूर्यध्वनिरूद्धदिकतटः
कटस्फुरत्कुम्भिघटानिरन्तरैः।
तरङ्गसङ्काशतुरङ्गपतिभि-
बलार्णवैस्तस्य वृता वसुन्धरा ॥ ६१ ॥
पदातिपादाहविभिन्नभूतल-
प्रसृत्वरः केतुपटानिलोच्छ्तैिः ।
रजोभिरानेषत बारितातपै-
स्तदातपत्राण्ययथार्थनामताम् ॥ ६२ ॥
सखड्गभाभिः सितचामरोत्करैः
करिवेन्दोः सकलङ्ककान्तिभिः ।
सनीलकण्ठः कलहंसमण्डलैः
सरस्तटानीव बलानि रेजिरे ।। ६३ ।।
नदीनदारण्यनिरन्तरेवथो
विलचितेष्वध्वसु राजसैनिकैः ।
अदृश्यताग्रे भृशमुज्ज्वलन् क्रुधा
कुठारपाणिभंगवान् भृगूत्तमः !! ६४ ॥
नराधमास्तिष्ठत तिष्ठत क्षणं
क याथ कृत्वा मम तावदप्रियम् ।
स कुत्र कुक्षत्रियडिम्भकोऽध मे
गुरोरभाक्षीत् किल यः शरासनम् ॥६५॥
ममाखिलक्षत्रियकण्ठलुण्ठन-
प्रशस्तधारः परशुर्विजम्भते ।
इति ब्रुवाणः सधनुःशिलीमुखो
रुरोध राज्ञः सराणिं महामुनिः ॥६६॥
ससम्भ्रमं पक्तिरथो मतङ्गजा-
दथावरुद्ध मणनाम साञ्जलिः।
मुनिस्त्वनादृत्य तमन्यतो ब्रज-
जगाद रामं गुरुगर्वदुर्वहः ॥ ६७ ॥

·३३ चतुर्थः सर्गः। अरे नरेन्द्रार्भक ! मेरुधन्वनो धनुर्ग्रहीतुं व्यवसायिना त्वया । न भार्गवस्य क्षितिपालघस्मरः कथं कुठारः स्मृतिगोचरीकृतः ॥ ६८॥ स खल्वयं दारुणकर्मकर्मठः कठोरवीरव्रतधारणो मुनिः। कृतापराधः कृतवीर्यनन्दनः कृतात्मना येन कृतान्तसात्कृतः ॥ ६९ ॥ अभिन्त यः क्रौञ्चममिनविक्रमः कुमारसाक्षात्कृतरूक्षकर्मभिः । अशेषराजन्यशिरोमणिस्खल- ज्ज्वलत्तमक्रूरमुखैः शिलीमुखैः ॥ ७० ॥ तथोनधाम्नो मम नाम नाम य- उजगत्त्रये राम इति प्रथां गतम् । तदद्य खद्योत इवायथार्थक विभर्षि विग् धर्षित पौरुषः परैः ।। ७१ ॥ अथाब्रवीद् दाशरथिः कृताञ्जलि- नमोऽस्तु ते निस्तुलबाहुतेजसे । क्षमस्व रामस्य विवेकमन्थर निरङ्कुशस्थास्य भुजस्य चापलम् ॥ ७२ ॥ अनायि निःक्षत्रियतां धरातलं जितश्च केलीकलहे षडाननः । इति त्वदीयानि यशांसि नाहता- न्यहो मया मुग्धधिया तदन्तरे ॥ ७३ ।। स रेणुकायर्या बहुविक्रमो भवा- नभूदतो चीरवरप्रसूरसौ। अचिन्त्यमाहुर्भवतो विचेष्टितं हिनस्ति हिंसापि न यद् द्विजव्रतम् ॥ ७४॥ १... 'यो' क, पाठः, म ·राघवीये स इत्थमाकर्ण्य विघूर्णितः क्रुधा निटालबद्धभृकुटीपुटो मुनिः। जगाद रे रे रघुवंशपांसन! प्रकत्थसे कि किमिदं मदग्रतः ॥ ७५ ॥ अयं कुठारस्तव कण्ठकन्दकी छिनत्तु मृत्युञ्जयकार्मुकच्छिदः । हिनस्त्वतृप्यन्नमुनापि कर्मणा समस्तमिक्ष्वाकुविदेहयोः कुलम् ॥ ७६ ॥ अभेदमारोपय वैष्णवं धनुः धनुर्धरंमन्य ! किमन्यकर्मभिः । इहापि ते बाहुबलं क्रमेत चे- दपि स्ववैरी बहुमंस्यसे मया ॥ ७७ ॥ ततः से रामो मुनिनार्पितं धनुः प्रणम्य जग्राह समग्रसम्मदः। भृशं दिदीपे च निजेन तेजसा ततो हृतेनार्क इवाग्नितः प्रगे ॥ ८ ॥ अथाततज्यं च विधाय सत्वरं तदाददे सायकमायतेक्षणः। रुरोध चास्योर्ध्वगतिं तदाज्ञया विकृष्य मुक्तेन च तेन राघवः ॥ ७९ ॥ ततः प्रहृष्टो जमदग्निनन्दनः प्रमोदवाष्पप्रसराविलेक्षणः। चिरं परिष्वज्य नरेन्द्रनन्दनं जगाद लिम्पत्रिव दन्तरोचिषा ॥८॥ अये चिरंजीव कुमार ! तन्मही महोज्ज्लं तावकमद्य वीक्षितम् । दिदृक्षमाणेन यदुच्चकैर्मया धुतोऽसि दीप्ताक्षररूक्षया गिरा ।। ८१॥ १. मन्यसे' क. पाठः ·पञ्चमः सर्गः। हिमकरधुतिजालसनामिभि- निजयशोभिररातिजयोद्भवैः । दश दिशो विशदीकुरु भूयसा दशरथात्मज! मङ्गलमस्तु ते ॥ ८२ ॥ इति वदञ्जमदग्निसुतो मुनि- र्नुपसुतं परितोष्य तिरोदधे। परिगतार्थतया मुदिताशयं पितरमेत्य ननाम स चादरात् ॥ ८३ ।। समन्तादुत्सर्पत्पटुपटइमेरीकलकल. प्रतिध्वानोबुद्धक्षितिधरगुहासुप्तहरिभिः । समं सैन्यैरन्यैरपि नृपकदम्बैर्निजपुरी. मयोध्यामभ्यायादनुगततनूजो दशरथः ॥ ८४ ।। इति श्रीमद्रामपाणिवादविरचिते राघवीये महाकाव्ये चतुर्थः सर्गः । अथ पञ्चमः सर्गः । तत्र तावदरमन्त कुमारा मारदाररुचिभिः सुकुमाराः । वल्लभाभिरुचिताभिरुदारप्रेमकामरमणीयतमाभिः ॥१॥ आभिजात्यनिभृतस्मरवेगैज़लकैतवनिचोलनिगूढः । अर्धमार्गविनिवृत्तकटाक्षर्विभ्रमैचरमीषु नवोढाः ॥२॥ सर्वनिर्वृतिकरैरभिरामं सद्गुणैर्मधुनिशेव शशाङ्कम् । रामभद्रमभिकं लभमाना भामिनी भृशमशोभत सीता ॥३॥ उत्सुकं च हृदयं निजमुच्चैर्दक्षता च नवनर्मणि पत्युः । अक्षमश्च मदनो मदिराक्ष्या ब्रीलितं लघयति स्म कथञ्चित् ॥४॥ कोलिशैलमणिसौधवनालीवापिकातटनिकुञ्जगृहेषु । क्रीडतोर्जनकजार घुमन्योरत्ययुः क्षणनिमा: शरदोऽपि ॥ ५॥ १ 'निज़क' ख. पाटः ·राघवीये आययावथ कदाचिदयोध्यां कैकयक्षितिपतिः स युधाजित् । यत्कृपाणलतिका रिपुकण्ठे स्वर्वधूवरणदाम बभूव ॥ ६ ॥ स क्षमातलमहेन्द्रमुपेत्य प्राञ्जलिर्भरतमातुलं ऊचे । भूमिपालकुलमौलिमणे ! त्वां प्रार्थये किमपि लोकशरण्यम् ॥७॥ लक्ष्मणानुजयुतो भरतोऽयं प्रेष्यतां सपदि मातृकुलाय । पौरनेत्रकुमुदानि धिनोतु द्रागमुष्य मुखचन्द्रमयूखः ॥ ८ ॥ एवमुक्तवति केकयराजे पुत्रयोविरहदुःखमसह्यम् । सोडुमेव निरचेष्ट विधातुर्वामतामधिसुखे स विविश्चन् ॥९॥ प्रेषितं दशरथेन कथञ्चित् सानुजं भरतमाशु गृहीत्वा । केकयाधिपतिरात्मनिकेतं प्रीतपौरजनमाविशति स्म ।। १० ॥ नीतिमानथ सुमन्त्रपुरोगान् मन्त्रिणो नृपतिरेवमवादीत् । कर्णजाहपलितंकरणी मे विलसा वदति वो मतिमन्तः ॥ ११ ॥ अर्चितापि ललितैरुपचारैलेम्भितापि चिरमङ्कनिवासम् । वार्धके युवरता गणिकेव स्थैर्यमावहति जातु न लक्ष्मीः ॥ १२ ॥ विस्रसातरलतेन भुजेन अश्यति प्रतिधृतापि धरित्री। साधनस्य खलु दुर्बलतैव व्यर्थतां नयति साध्यसमृद्धिम् ॥ १३ ॥ भूमिभारमवतार्य चिरोढं रामभद्रभुजयोः स्वभुजाभ्याम् । योगमार्गतरुमूलनिलीनाश्चिन्मयानिलमुपाश्रयिताः स्मः ॥ १४ ॥ नन्दने परिचिते सुमनोभिश्चन्द्रकान्तहरिचन्दनशीते । अत्र नन्दतु चिराय नृपश्रीनन्दने सुरवधूरिव रम्या ॥१५॥ भानुबिम्बमुदयाद्रिरिवोचैर्मेरुशैल इव वासवसौधम् । राघवो वहतु सम्प्रति मूनी राजितारुणमरीचि किरीटम् ॥ १६ ॥ आतपत्रमुपरि भ्रियमाणं शुभ्रकान्ति शरदभ्रनिकाशम् । आकलय्य विकसन्तु नितान्तं चामरव्यजनवालमरालाः ॥१७॥ अम्बुजासनकमण्डलुगर्भाज्जाह्नवीयमिव मूर्ध्नि हिमाद्रेः । रत्नकुम्भकुहरान्मम सूनोः सारवं पततु सारवमम्भः ॥ १८॥ anyata ·पञ्चमः सर्गः। तद्यतध्वमभिषेकपदार्थानाशु हर्तुमाभियाति मुहूर्तः। अस्तु सिद्धिरथवा भवदीया नीतिदृष्टिरनुपश्यति सर्वम् ॥ १९॥ मन्त्रिबुद्धिरवनीपतिबुद्धेः शुद्धकृत्यपदवीषु पथिक्या । विश्रमद्रुमतटी न पटीयस्यात्मनेति निजगाद सुमन्त्रः ॥ २० ॥ वर्ततां बत कियच्चिरमेषा समभद्रमनुपाल्य बराकी। श्रीः स्वयं नृवर! वासकसज्जायुज्यते तव तु धीरिति चासौ ॥२१॥ रामभद्रमभिषेक्ष्यति राजा यौवराज्य इति राज्यविरूढा । केवलं न भुवमद्भुतवार्ता व्यानशे दिवमपि श्रुतिमाध्वी ॥ २२ ॥ भूयसी तदनु संमदलक्ष्मीः सर्वतो भुवनवासिजनानाम् । कौमुदीव कुमुदानि चकार स्मेरतोदितसुखानि मुखानि ॥२३॥ केतुदण्डपरिणद्धपताका वीरुदारुणितवंशकदम्बा । कुङ्कुमारुणमणिस्थलधातुः सा रराज नगरी नगरीति ॥ २४॥ धूपितागरुपलङ्कषधूमस्तोमधूमलविभासु सभासु । चित्रमाल्यपरिक्लप्तवितानस्फीतकान्तिमधुरेषु पुरेषु ॥ २५ ॥ उद्धृतध्वनितशङ्खमृदङ्गे मङ्गले समुपयाति मुहूर्चे । रामचन्द्रवदनाजदिदृक्षाजातकौतुकवनेषु जनेषु ॥ २६ ॥ उत्सवश्रवणमेदुरमोदस्निग्धबुद्धिमथ केकयपुत्रीम् । मन्थरेति किल काचन दासी मन्थरेतरमुपेत्य बभाषे ॥ २७ ॥ स्थान एव तव हर्षविकारश्चारुगात्रि ! भरतस्य सवित्रि। एष राममभिषिञ्चति राजा सौभगं प्रचलितं तव मूढे ! ॥ २८ ॥ यत्र वत्सलतया तव माता चुम्बति स्म मुहुरम्बुजनेत्रे !। तत्र ते शिरसि कोसलपुत्री बामपादमधुना निदधाति ॥ २९ ॥ राममातुरसि सम्प्रति दासी हा ममापि महती परिभूतिः । धिक्कृतासि मुषितासि हतासि भ्रशितासि लधितासि सपत्न्या ॥ एवमुक्तिभिरचुक्षुभदन्तर्मन्थरा भरतमातुरपङ्कम् । एक इस्तिनी चपलहस्तचपेटालोलनाभिरिव सारसमम्मः ॥ ३१ ॥ !

·राषवीचे
कोसलाधिपसुताकमितारं प्रापयाशु सविधं मम कुब्जे ।
इत्यचोदयदसावथ दासीमानिनाय लघु सा च नरेन्द्रम् ॥ ३२॥
सम्पविश्य गृहमाकुलकेशीमश्रुभिः स्वपितमुग्धमुखेन्दुम् ।
भूमिरेणुपरिधूसरगात्रीमीक्षते स्म पुरतो नृपपुत्रीम् ॥ ३३ ॥
भूपरागसहितापि शरीरे भूपरागरहितेव हृदि त्वम् ।
कम्बुकण्ठि! किमु रोदिपि मोदस्यावकाश इति पृच्छति भूपे ।
कोपकम्पितरदच्छदयोधगद्दा द्रुतमवादि तया गीः
आश्रुतं प्रथमतो वरयुग्मं यच्छ मे त्वरितमच्छलवादिन् !॥३५॥
तत्पुरा खलु सुरारिसमीकमापिता नृवर! या तव मूर्छा ।
तां पटान्तमरुतापनुदत्यै दास्यसि स्मरसि सत्यधनो मे ॥३६ ॥
इत्थमद्य वरयोः स्थितिरिष्टा विष्टपं वहतु ते भरतोऽयम् ।
वत्सरानपि चतुर्दश रामः कानने वसतु वल्कलवासाः ॥३७॥
केकयेन्द्रदुहितुर्मुखगर्तादुत्सृता वरयुगद्विरसज्ञा ।
वाङ्मयी तमथ मूर्छयति स्म द्राङ् नरेन्द्रमपि कालभुजङ्गी ॥३८॥
तामुवाच विमुरागतसंज्ञो राज्ञि! कर्कशतमासि किमेवम् ।
काममस्तु भरतो युवराजा काननं किमु निनीषसि रामम् ॥३९॥
हा कथं विपिनमृक्षतरक्षुव्यालकेलिखुरलीमयमेतु ।
तत् प्रसीद शुभचेतसि रामे वामभावमपहस्तय वामे ॥४०॥
इत्युदीर्य पुनर्ऋच्छति मूर्छामाघिबाधितधृतौ धरणीशे ।
ज्ञातहेतुरदसीयविमोहे प्राप्य तामिदमुवाच सुमन्त्रः॥४१॥
जन्म केकयकुले विकलङ्के वल्लभो नृपतिरैन्दुमतेयः ।
नन्दनः शुभरतो भरतस्ते देवि! चापलमिदं तु कुतस्त्यम् ।। ४२॥
वज्रलेपघटितेव भवित्री निश्चला तव नितान्तमकीर्तिः ।
व्याकुलं नृपकुलं च फलं किं वीक्ष्य रूक्षचरिते निरतासि ॥४३॥
वैशसं पुनरिदं भरतेऽपि प्रस्फुरद्गुणसहस्रमयूखे ।
भास्वतीक तमसा कृतमुग्रं त्वत्कृतं किमपि न प्रसजेत् किम् ॥४४॥

·पञ्चमः सर्गः।
उत्सवे जनदृशाममृतांशौ रामनामनि कलापरिपूर्णे ।
काननाभ्रपिहिते कथमेते जीवितं दधतु पौरचकोराः ॥४५॥
सचिनोतु सुकृतानि रघूणां स्थेयसी स्थितिमसावनुगृह्णन् ।
इत्यहं शिवमनाः खलु रामे कोन दोष इति सा तमवादीत् ॥४६॥
तावदक्षतनवांशुकवासा मङ्गलप्रतिसराश्चितपाणिः ।
मातृमन्दिरमवाप्य स रामो वन्दते स्म जनकं जननी च ॥४७॥
तं जगाद जननी जनकस्ते राम! कोमलमतिः परिखिन्ते ।
आश्रुतस्य लधुनोऽपि विमोहादर्पणाद् वरयुगस्य बिभेति ॥४८॥
तत् पुनस्तव वनेषु निवासो भूपता च भरतस्य न चान्यत् ।
भारतीमिति निशम्य स मातुः सप्रमोदमधुरस्मितमूचे ॥४९॥
आवयोरयमनुग्रह एव प्रार्थितो यदुभयोः शुभयोगः ।
सर्वतीर्थपरिशीलनतो मे वर्णरक्षणवशाद् भरतस्य ॥५०॥
दुर्धरोऽपि धरणीतलभारो नातिविहलयिता खलु वत्सम् ।
तस्य हस्तमवलम्बितुमम्ब ! स्थैर्यमेष्यति ममापि तपो यत् ॥५१॥
ध्यातमात्रशुभदानि मुनीनामास्पदानि विपदामपदानि ।
आश्रय त्वमिति चोदितवत्या पावितोऽस्मि सुभृतोऽसि भवत्या ।।
यस्य पूर्वपुरुषैर्गुरुभक्त्या यादसां पतिरखानि सुखेन ।
तेन हि स्वतनुपालनमात्रं दुर्वहं कथमहो पितुरर्थे ॥ ५३ ॥
इत्युदीर्य पितराव भिवाद्य प्रीतिफुल्लबदनाम्पुजाक्ष्मीः।
प्रस्थितः प्रणयिनीमनुरोधुं प्राप दाशरथिरात्मनिकेतम् ॥५४॥
सा तु भर्तुरभिषेकसरागा भूषणावलिमभूषयदङ्गैः।
पल्लवैः सुरभिमाससकामा पुष्पसम्पदमशोकलतेच ॥ ५५ ॥
आलिलालितमनोज्ञविलासामाससाद रमणी रघुवीरः ।
अमृतत्पमधिरोप्य च लज्जानम्रकम्रवदनामिदमचे ॥ ५ ॥
न श्रुतः किममिषेकविभङ्गो भडरोदरि। ममायममायः।
आरुरोपयिषितप्रतिक्तस्फीतभारमनुयामि यतो गाम् ॥ ५७॥

·उष्ण राघवीये वत्सला खलु तनूजचतुष्के पुष्कलेऽपि मम मध्यममाता । राज्यधूर्वहनवागुरिकातो वारितो यदनया कृपयाहम् ॥ ५८॥ तत्र वत्सभरतः प्रणियुक्तः प्राज्यराज्यभरणे करणीये । हायनानि च चतुर्दश पुण्ये चोदिता मम तु वृत्तिररण्ये ॥ ५९॥ आत्मने च जगते च हितं यद् या शीलितचरं मम पूर्वैः । तत् तपश्चरितुमय वनान्तं प्रस्थितोऽस्मि गुरुशासनधारी॥६॥ अत्र तावदथा पितृगेहे कुर्वती गुरुपदां परिचर्याम् । वासरान् गमय धैर्यसहाया यावदेष जन एष्यति सीते! ॥६॥ शृण्वती पतिवचांसि वियोगात् त्रस्यति स्म जनकेन्द्रतनूजा । आतपादिव दिवा शशिलेखा तं जगाद च सगद्दकण्ठी ॥६॥ अत्र किं पितृगृहेऽपि किमस्यास्त्वत्पदाम्बुजमधुव्रतिकायाः। त्वन्मयाविकलजन्मफलायास्त्वत्सुधाकरचकोरदृशो मे ॥६३ ॥ ज्योस्त्रयेव गगनं मृगलक्ष्मा छाययेव च सहस्रमरीचिः। वं मया सह वनं विश विद्वन्नार्यपुत्र! किमनार्यमिदं ते ॥६४॥ अब्रवीदथ रघुप्रवरस्तामद्य यद्यपि निनीपुरहं त्वाम् । नोत्सहे किमपि तत्र तथापि क्रूरसत्वमनुचिन्त्य वनान्तम् ॥६५॥ कासि नूतनशिरीषसनाभिः काटवी च भृतहिंससहस्रा । कक्षपावकशिखाविततौ कः प्रक्षिपेत् सुतनु ! केसरमालाम् ॥६६॥ सा जगाद सुदती पदजन्मा यत्र यत्र तव कान्त! परागः । तत्र तत्र मुदमृच्छति सीता दैवतं हि पतिरेव सतीनाम् ॥६७॥ धर्ममर्मगधियोऽपि वियोगं भर्तुरादिशथ किं कुलवध्वाः । तत् प्रसीदत नयध्वमिमां मां काय दीनकरुणा तरुणा वः ॥६८॥ एवमादिरुपपत्तिमती वागन्वमन्यत विदेहसुतायाः। राषवेण भवितव्यतया वा रावणस्य जगतः सुकृतैर्वा ॥६९॥ वन्दितुं पुनरुपक्रममाणो राधवः सह तया गुरुपादान् । निर्गतो निजगृहादभियान्तं लक्ष्मणं धृतशरासमपश्यत् ॥७॥ !

·पञ्चमः सर्गः । कुत्र धावसि कुमार! धनुष्मान् कोपकम्पित नासि किमर्थम् । सानुयोगमिति भानुकुलेन्दु स प्रणम्य निजगाद सगर्वम् ।।७१ ।। येन भो! जडधिया विहितस्ते बीतशङ्कमभिषेकविभङ्गः । तस्य कण्ठमवलुम्पतु सधः संहितः शितमुखो विशिखो मे ॥७२॥ तिष्ठते यदि गुरुस्तरुणीनां वाचि साचितविवेकविमूढः । पारिभाषिकमिवास्य गुरुत्वं न त्वयं मम गुरुगुरुधामन् ॥७३॥ अग्रजे सति करग्रहमिच्छुर्यः श्रियः स न कथं परिवेत्ता। आततज्यमिदमन्तकदंष्ट्रावनकोटिकुटिलं धनुरस्मै ॥ ७४ ॥ इत्युदनपरुषाक्षरवाचं रोषताम्रनयनं प्रियरामम् । भाषितैः सरससान्त्वनपूर्वेस्तं प्रशान्तमकरोद् रघुवीरः ॥ ७५ ।। तं पुनर्निजगिरामपि भेदैरश्लथानुगमनव्यवसायम् । पादयोर्निपतितं करुणावानस्तु ते रुचितमित्यनुमेने ।। ७६ ।। तेन साकमुपसृत्य सदारस्तातमातुरधियं स ववन्दे । अस्तु मानद! शिवस्तव पन्था इत्युवाच मनसा स न वाचा ॥७७ ।। स्वस्थतां गमयितुं मम तातं त्वं यतस्व जननीति बदन्तम् । एष एव मम यत्न इतीमं प्राह केकयसुता नियतिश्च ॥ ७॥ शासनं शिरसि माल्यमिवोवा राघवः पितुरतीव जहर्ष । पङ्कजाकर इवोपरि भानोः प्रातरातपशिखानिकुरुम्बम् ।। ७९ ॥ कोसलेन्द्रतनयामथ गत्वा सानुगो मगधजां च ननाम । ते सुतस्तनपयोनयनाम्भोनि रैः सिपिचतुश्चिरमेनम् ॥८॥ वत्स! राम! न दिनानि न मासा वत्सरास्तव चतुर्दश तेऽपि विप्रवासगुरवो गुरुशिष्टाः कष्टमित्यरुदतां च जनन्यौ ॥ ८१॥ पुत्रि! जानकि ! सतीव्रतमेतद् यत्तु पत्युरनुवर्जनमेव । भद्रमस्तु तव तत्र रतायाः सास्त्रमित्यवदतां च वचस्ते ॥ ८२॥ वत्स! लक्ष्मण ! यथा तव रामो बान्धवश्व सुसखा च पिता च । जीवितं च हृदयं च तथैनं पश्य शश्वदिति चाशिषतां ते ॥८३॥ G ·सीतया सह सहस्रमरीचिश्छाययेव गरुडाग्रजसूतम् ॥८८॥ राघवीये राघवावथ तयोः पदपांसु जानकी च शिरसा प्रतिगृह्य । तं प्रणम्य च वसिष्ठमुनीन्द्रं प्रस्थितिप्रणयितां दधिरे ते ॥८४॥ वल्कलैर्निवसितैररुणैस्ते व्यातन् विधुतपाण्डुदुकूलाः । प्रातरर्कमहसामिव वृन्दैनिढ्नुतेन्दुकिरणा हरिदन्ताः ॥८५॥ तावदक्रमकराकलितोरस्ताडनत्रुटितकङ्कणहारः । बाष्पकर्दमितभूमिरुदस्थात् सर्वतः सपदि पौरविलापः ॥८६॥ मा स्म नस्त्यजदनन्यशरण्यान् रामभद्र ! तव पादपरागः । एवमादि विलपन्नथ तेषां मार्गमावृत स पौरसमूहः ॥८७॥ तातसारथिसुमन्त्रसनाथं प्रारोह स रथं रघुवीरः । पौरबाधमशनैरवधून्वल्लँक्ष्मणः सशरचापनिषङ्गः । अग्रतो रघुपतेरटति स्म ग्लानिहृद् दिवसभर्तुरिवोष्मा ॥ ८९॥ इङ्गुदीतरुनिरन्तरपार्श्व धीररक्षिभटलक्षपरीतम् । तं निषादनृपतेरुपगङ्गं शृङ्गिबेरपुरमापुरथैते ॥९॥ प्राप्य राममनमद् गुहनामा नीतिमानथ निषादकुलेन्द्रः । सच्चकार सरसैः फलमूलैरासयञ्च रुरुचर्मपुटे तम् ॥ ९१ ॥ इन्द्रनीलमणिनीलरुचो ये ये च वीचिपटलीकुटिलान्ताः । इन्त तेऽपि विधिना रघुसून्वोः कुन्तला जटिलिता वटदुग्धैः॥९२॥ तां निशामथ कुओशयतल्पे कल्पितेऽनुजसखेन गुहेन । सीतया सह सुखेन शयानो नास्मरनिजपुरी रघुवीरः ॥९३॥ प्रातर्निवर्त्य सरथं तरसा सुमन्त्रं तातोपकण्ठमजहन्निवसति धीरः । आरुह्य नावमचिरेण गृहोपनीतां सीतासहोदरयुतः स ततार गङ्गाम् ॥ ९४ ।।

·षष्ठः सर्गः ।
ततो भरद्वाज नेस्तपोवन
हविस्सुगन्धि स्फुटधूमधूमलम् ।
अवाप्य नत्वा तमनेन दर्शितं
स चित्रकूटाचलमभ्युपेयिवान् ॥ ९५ ॥
इति श्रीमद्रामपाणिवादविरचिते राघवीये महाकाव्ये
पञ्चमः सर्गः।
FITNE
अथ षष्ठः सर्गः।
अथ स तेन दृशाधिगतो गिरिः
शिखरमूलविलम्बिमिरम्बुदैः।
कृतपतत्रतया कुलिशं हरे
परिहसन्निव निझरवारिभिः ॥१॥
मदकलद्विपदन्तमुखाहति-
क्षुभितधातुपरागमिषेण यः।
तरुशतप्रसवोत्करतारका
दिनविरामरुचिं वहति क्वचित् ।। २ ॥
माणशिलासु विलासवतीसखै-
मुखरझझरमूकितनिझरैः ।
कृतपदैर्मधु यत्र निपीयते
कुसुमजं भ्रमरैरिव किन्नरैः ॥३॥
महिषचक्रविषाणविघट्टन-
स्फुटितनाकुनिकेतनिरित्वरम् ।
दहति यत्र विषाग्निकणोत्किरै-
स्तरुलताः श्वसितैः फणिनां कुलम् ॥ ४ ॥

·४
राघवीये
स्फटिकसानुषु भानुशतं क्वचिद्
वहति यः प्रतिबिम्बितकैतवात् ।
स्वतटनिष्कुटपुष्करणीरुहां
जलरुहां प्रियमाकलयनिव ॥ ५ ॥
मरकतोपलभूमितलोस्थिता-
नविरतस्फुरणान् किरणोत्करान् ।
स्पृशति यत्र चलै रसनाञ्चलै-
नवतणारशङ्कि मृगीकुलम् ॥ ६॥
असितरत्नभुवां घृणिमण्डली.
मपदिशन् निखिलस्तमसा गणः ।
वसति यन्न तपत्यपि भास्करे
बलवदाश्रयणादकुतोभयः ॥७॥
रणितकीचकसूचकसूचितो
विशति यत्र वनानि नमोनिलः ।
विहरणालससिद्धवधूमुख-
श्रमजलच्छलमौक्तिकतस्करः ॥ ८॥
मधुपकज्जलपुष्पविलोचना
विधुतकोमलवालदलाङ्गुली।
नुदति यत्र स नर्तनकेलये
कलितताललयो लतिकाङ्गनाः ॥९॥
विकटयत्कुहरोदरशायिनो
मृगरिपोर्ध्वनिते सति सान्निधौ ।
भयविनष्टकलङ्कमृगो विधु-
वदति मुग्धवधूवदनोपमाम् ॥ १० ॥
चलकलिन्दसुताजळमेचकै-
नेवपुलिन्दवर्धकवरीभरैः।
उपनिबद्धघनाभिगमभ्रमे
नटति यत्र कलापिकुलं क्वचित् ॥११॥

·षष्ठः सर्गः। विपुलबालविलोपभयोध्रम- चमारिकानयनोदकवृष्टिभिः । प्रतिहतः शममेति दवानला सपदि यस्य महावनराजिषु ॥ १२ ॥ रुरुवधूः कुरुविन्दमणिस्थले न लभते पतितं पतिविग्रहम् । यदटवीषु किरातशरक्षत- क्षतजदिग्धमितोऽपि विचिन्वती ॥ १३ ॥ तमसि यत्र महौषधयोऽधिक दिशि दिशि ज्वलिताः प्रतिरुन्धते । निभृतचारिचनेचरवन्धकी- कुलमवाप्नुमिवात्मपतेव्रतम् ॥ १४ ॥ महति यत्र सुवर्णलतागृहे चलितकतणनूपुरशिञ्जितैः। परिमलैश्च घनैर्वनदेवता- विहरणं मनुजैरनुमीयते ॥ १५ ॥ तरुलतानिकरुम्बकरम्बिते पतति यद्विपिने न रविद्युतिः । तदपि तत्र तमो न विजृम्भते फणिफणामणिदीधितिबाधितम् ॥ १६ ॥ मिहिरकान्तशिलासु निशि स्वप- झटिति यत्र मृगः प्रतिबुध्यते। दिनमुखे दिननाथकरोत्कर- च्छरणवान्तकृशानुकृतीष्मसु ॥ १७ ॥ क्वचन घोरवराहगलोइलद्- घुरुधुर ध्वनिभिनितां भियम् । मुकुलशोभिकदम्बवनच्छलात् पुलकितात्मवपुर्वहतीव यः॥१८ ।।

·राघवीये सततपुष्प्यदशोकतस्वजे- रुपरिपुञ्जितमजुमधुव्रतैः। बहलधूमनिवीतत्वानल- असरदीत इव क्वचिदस्ति यः ॥ १९ ॥ शुनिजनोटजवादसत्थितः सुरभिगन्धिभिर भर ध्वगहारिभिः। हवनधूमभरैहमेधिना पतिरिव क्वचन प्रतिभाति यः ॥२०॥ रविसुधाकरमण्डलकुण्डल स्तरलतारकहारगुणाञ्चितः। भवति यः समये क्वचिदुमतो तृप इव स्फुरदुचलचामरः ॥ २१ ॥ विरचितस्तुतयो बहुभिद्विजै मुहुरसद्भि रसनिरनोकहा। कुसुमवृष्टिसृजो निजदैवतं धृतकुलायकुला यमुपासते ॥ २२ ॥ अथ गुहामुखधीरगलद्ध्वनि स तमभङ्गुरशृङ्गसमुच्छ्रयम् । रघुपतिर्धरणीभृतमुच्चकै- रधिरुरोह महोक्षामिवेश्वरः ॥ २३ ॥ अधिगिरं चिरमद्भुतदर्शन- बहुपदार्थचौहतमानसा। पदरूज पथि कर्कशशर्करेs- प्यतितरां न विवेद विदेहजा ।। २४ ।। पशरचापधरोऽथ सलक्ष्मणो जनकजानुगतो रघुनन्दनः । परिगृहीतमनेकतपोधन- रभिससाद गिरीन्द्रशिरस्पदम् ।। २५॥

·क्वचन तत्र समृद्धसमित्कुशे सफलपुष्पतरौ सरितस्तटे। सरसपल्लवतल्पनकल्पय- नियमवासगृहं शुचि लक्ष्मणः ॥ २६ ॥ अरहितान्तिकमात्मविदा गणे: रधिवसन्नतिथीनाभिपूजयन् । तदपुनादपुनर्विनिवर्तने महसि दत्तमना मनुवंशजः ॥ २७ ॥ उपचचार तमिष्टफलोदक- प्रसवदर्भकुशादिभिरादरात् । अवरजो जनकेन्द्रसुता पुन- श्वरणसंवहनव्यजनादिभिः ॥ २८ ॥ अथ तदा रघुराजपुरे नृपो दशरथः समशुष्यदहर्निशम् । सुतवियोगशुचा हृदयस्पृशा दवभुवा शिखयेव वनस्पतिः ॥ २९ ।। विघटयंश्चतुरोऽपि सुतान् विधि- यंधित यत् खलदारुणवैशसम् । तदथ तं नृपमाशु पुरातनं जरठतापसशापमसस्मरत् ॥ ३० ॥ अमृतशीतलशील! कथं स्मृत- स्तपसि मामयि राम! गुणाम्बुधे । हिमकरोऽप्यथवा कमलाकर दहति पुण्यपरिक्षतिरीदृशी ॥ ३१॥ सुमुख ! लक्ष्मण! पुत्रि! विदेहजे! सुचरितं भवतोरतिजृम्भते । नहि गुरुर्गहनेऽपि यदुज्झितः सुहदयं न जहाति य आपदि ॥ ३२ ।। ।

·४८
राघवीये
क्व बत हा मम सम्प्रति पुत्रका!
वितरत प्रतिवाचमधासुधाम् ।
प्रदिशत क्षणमप्यवलोकन
मुहुरिति व्यलपद् वलजित्सखः॥ ३३ ॥
तदनु किंबहुना महितः सतां
सजरमाशु विहाय कलेबरम् ।
सुरवधूजननेत्ररसायन
वपुरवाप्य दिवं समशिश्रियत् ॥ ३४ ॥
चिरनिरूढसुधर्मतया जवा-
दधिसुधर्ममराजत राजरान।
अथ वृषण्वसुभिर्वसुभिः स्वयं
मखभुजां पतिरेनमपूजयत् ॥ ३५॥
गरुडकेतुसमाहृतकौस्तुभः
कलशसिन्धुरिवापहतच्छविः ।
सकलशोच्यतमोऽजनि तं विना
जनपदो मनुवंशमहीभुजाम् ॥ ३६ ।।
अथ स मन्त्रिभिरागमितः क्षणा-
दवरजानुगतो भरतः पुरीम् ।
निशमयन् निजमातृविचेष्टितं
भृशमशोचत पुण्यति निजाम् ॥ ३७॥
अथ पुरोहितकारितपैतृक-
श्रुतिविसृष्टविधिविधिवत् सुधीः ।
स दधदग्गजमेव निजाशये
समचलद् विपिनाय सहानुजः ॥ ३८ ॥
अवददेनमुपेत्य च मन्थरा
शृणु कुमार! यदाह तव प्रमः ।
बिभृहि राज्यमितः क्व गमिष्यसि
प्रगतराममिदं किमुपेक्षसे ॥ ३९ ॥

·षष्ठः सर्गः। तव कृते विपिनं गमितो मया जनकजावरजानुगतो हि सः। पितृविपत्तिरियं तु विधेला- नियतमृत्यु हि जन्म शरीरिणाम् ।। ४० ॥ इति निशम्य रुषा भरतानुजः करतलेन कचे परिकृष्य ताम् । सपदि हन्तुमना निशितासिना गुरुजनानुनयात् पुनरत्यजत् ॥ ४१ ॥ प्रकृतिपौरपुरोहितमन्त्रिभिः सह बलैश्च गजाश्वरथादिभिः। रघुपतेश्वरणावभिवन्दितुं त्वरितधीर्भरतो वनमभ्यगात् ॥ ४२ ॥ गुहनिवासमवाप्य तदाहृतः प्रवहणैरतिलध्य च जाह्नवीम् । पथि विनम्य विनम्य मुनीश्वरा- नुपससार स रामगिरेस्तटम् ॥ ४३ ॥ कलकल श्रवणद्भुतविद्रुत- प्रबलसत्त्वससंभ्रमवीक्षिताः। चरणपातविधूणितभूमयो विविशुराशु वनं नृपसैनिकाः ॥४४॥ खदिरसालरसालभृतं गिरेः सकृतमालतमालवटं तटम् । करिवराहवराइवसाहस- क्षुभितदारु तदारुरुहुश्च ते ॥ ४५ ॥ परिवृतः पृतनाभिरपित्यका सपदि तस्य भजन भरतः पुरः। प्रशमशोभनसत्त्वमलोकत प्रथमजस्य निजस्य तपोवनम् ॥ ४६ ।। म ·राघवीये अथ स तत्र पिशङ्गजटाभरं तरुणनीलपयोदनिभद्युतिम् । उपरिभासुरबालरविच्छविं नवतमालमिवाग्रजमैक्षत ॥४७॥ तमुपसृत्य विदेहसुतान्वितं विनयलक्षणलक्ष्मणसेवितम् । अयमसावभिवादयते विभो! भरत इत्यभिधाय ननाम सः ॥ ४८ ॥ अथ तमेधि चिरायुरिति ब्रुवन् करतले परिगृह्य सहानुजम् । रघुपतिः सुचिरं परिषस्वजे भसितलेपशुभेन निजोरसा ॥४९॥ जनकजामभिवाद्य समुत्थितं भरतमेनमवन्दत लक्ष्मणः। तमपि तत्सहजः परिरेभिरे त्रय इमे कुतुकादितरेतरम् ॥५०॥ समभिवन्ध वसिष्ठमुखान् गुरू- नधिगताशिषमेधिततेजसम् । भरततो विदिताथ पितुर्विप- न्नृपसुतं विषगन्धिरमूमुहत् ॥५१॥ त्वरितमार्य! समाश्वसिहीति च प्रचलपल्लवमारुतवीजितः । स भरतेन समाहितचेतनो धृतिमविन्दत धीरधियां वरः ॥ ५२ ॥ सहजदारसखः सरिदम्भसि प्रविहिताभिषवो दिवमीयुषे । दशरथाय निवापजलाञ्जलि तिलविमिश्रमदात् सं समाधिमान् ॥ ५३॥ १. 'सु' क. पाठः.

·षष्ठः सर्गः। निचितदर्भपुटे विनिवेशितै- रकृत पिण्डविधि बदरीफलैः य इह पिण्डकृतो हि यदन्धसो जगति तत्पितरोऽपि तदन्धसः ॥ ५४॥ अथ पवित्रितवेत्रमयासनं भरत एवमुवाच तमग्रजम् । परिगृहाण धुरं रघुभूभुजा त्वरितमार्य! निराश्रयताहताम् ॥ ५५ ॥ त्रिभुवनव्यवहारधुरन्धरे भवति सत्यपि पूरुषकुञ्जरे। जलधिमध्यमितापि वसुन्धरा विधुरतां भजतीति किमौचिती ॥ ५६ ॥ सकलहर्षपयोधिविजृम्भण- क्षमगुणौघमयूखसमुज्ज्वलम् । कनु भवन्तमृते रमते धरा कुमुदिनी क्व रता शशिनं विना ॥ ५७ ॥ इति निशम्य स सस्मितमूचिवा- नुचितमेव कुमार! तवोदितम् । इदमभास्करवंशभुवां मतं मम तु चेतसि नाभ्यवतिष्ठते ॥ ५८ ॥ कथमिदं तु मुनिव्रतमीरितं गुरुजनेन चतुर्दश वत्सरान् । अनवसाय्य वहेम महीमिमा रघुषु को धृतवानवकीर्णिताम् ॥ ५९ ॥ त्वमपि वत्स! महीतलपालनं प्रति पितुः प्रथमं खलु शासनम् । शिरसि माल्यमिवोचितधारणं शुभमते! न विहातुमिहार्हसि ॥ ६ ॥ १. 'शुचिनि द' क. न. पाठ:

·५२
राघवीये
किमिव दुष्करमस्ति तनूभृता
यदि भवेन्महतामनुशासनम् ।
फणिपतिर्न मृणालनिभैः फणैः
किमु विभर्ति महीमजशासनात् ॥ ६१ ॥
पुनरपि प्रणमन् भरतोऽब्रवी-
मिहिरवंशमहामणिभूषणे ।
त्वयि गुरौ सति भूमिकरग्रहात्
कथमहं न भजे परिवेत्तृताम् ॥ ६२ ॥
नियतमार्य! वने वसता त्वया
यदि धृतः समयो गमयिष्यते ।
तदिह लक्ष्मणतो विभजाम्यहं
भवदुपासनरूपमिदं व्रतम् ॥ ६३ ॥
भवतु काममनाथतया हतं
तव तु राज्यमिदं धरणीपते ।
व्रजतु मे जननी परमां मुदं
सकलमेतदहो यदुपक्रमम् ॥ ६४ ॥
रघुपतिस्तमुवाच तवाधुना
गुरुजनं प्रति शान्तमसूक्षणम् ।
किमिह नः कृतमप्रियमम्बया
रघुकुलोदयसादरयानया ॥६५॥
अकृतवंशविशुद्धिफलोत्तर-
स्थिरतपा अभविष्यमहं ततः ।
न समरोत्स्यत चेद् धरणीभरः
पिपतिषुर्मम मूनि तदा तया ॥ ६६ ।।
मतिमतां वर ! गच्छ निजां पुरी
गुरुगिरा परिपालय मेदिनीम् ।
अयमहं त्वसमापितशासनो
निजपितन समात्रजितासि तास ॥६७॥

·षष्ठः सर्गः।
स्वपुरगोपनमात्रनिरुद्यमै-
रपि चतुर्भिरनाश्रवताहतैः ।
निजसुतैः कथमस्तु महीपतिः
स खलु पुत्रितया दिवि कीर्तिमान् ॥ ६८ ॥
स्वयमधीत्यपि शास्त्रचये भवान्
किमिह मुह्यति नाति नो धृतिम् ।
अफलमाचरणे विमुखात्मना-
मपि हि सुस्थिरमध्ययनं विदुः॥ ६९ ।।
इति वदत्युचितं भरताग्रजे
कृतधियां प्रथमो भरतोऽधिकम् ।
विरहितो मुमुदे विचिकित्सया
बहुलपक्षनिशेव निशाकरः ॥ ७० ॥
अथ कृताञ्जलिरग्रजमूचिवा-
ननुवहाम्यहमार्य ! महाभरम् ।
परममूनि चतुर्दश हायना-
न्यपरतस्तु भवान् प्रतिवक्ष्यति ॥ ७१॥
पदपरागपवित्रितमस्तके
वितर मह्यमुझे तव पादुके।
अहमिमे उपवेश्य नृपासने
कृतनतिधरणीमवितास्मि यत् ॥ ७२ ।।
अथ तथेति ददौ निजपादुके
रघुपतिर्भरताय धृतादरः।
स्वगुरुनामपदाक्षरयोईयो
ध्रुवमिमे इति सोऽपि गृहीतवान् ॥७३॥
प्रदक्षिणीकृत्य मुहुर्मुहर्नम-
नमन्दभक्तिः स सदारमग्रजम् ।
सबाष्पकण्ठं परिरभ्य लक्ष्मणं
ततो ययौ मूर्ध्नि निविष्टपादुकः ॥ ७४ ॥

·५४
राघवीये
वसिष्ठायैः सार्ध गुरुभिरुरुभिः स्वैरपि बलै-
विलध्याद्रिप्रस्थं हरमकुटमालां च सरितम् ।
शुभे नन्दिप्रामे वसतिमकरोद् वल्कलधरो
जटावानुन्निद्रो भुवनपरिरक्षासु भरतः ॥ ७५ ॥
अनुदिनमनुचिन्तन् भ्रातरं रामभद्रं
मुनिचरितममुश्चन्नर्चयन् पादुके ते ।
चतुरुदधिदुकूलगं व्यानशे भूतधात्री
रविरिव भुवनेड्यस्तेजसा राजसूनुः ॥ ७६ ।।
इति श्रीमद्रामपाणिवादविरचिते राघवीये महाकाव्ये
षष्ठः सर्गः ।
अथ सप्तमः सर्गः।
अथ रामः सपत्नीकश्चित्रकूटतपोवने ।
तपस्याभिः समग्रोऽभूत् कलाभिरिव चन्द्रमाः ॥ १॥
तरुणाम्बुधरश्यामं जटाचीवरधारिणम् ।
आरक्तविपुलापाङ्गं शरचन्द्रनिभाननम् ॥ २॥
दीर्घबाहुं वृषस्कन्धं कवाटविपुलोरसम् ।
तरुत्वगुत्तरासङ्गं निषकारभासुरम् ॥ ३ ॥
रुद्राक्षवलयं पाणौ बिभ्राणमनघं धनुः ।
क्षात्रमार्ष च यत् तेजस्तस्य निर्बाधमाश्रयम् ॥ ४ ॥
समानव्रतवेषेण लक्ष्मणेनोपसेवितम् ।
सीतया शोभितोपान्तं विद्ययेवात्मवित्तमम् ॥५॥
तमुपासत तत्रत्या मुनयो विनयोज्ज्वलम् ।
तपसामात्मतप्तानां फलोदयभिवाङ्गिनम् ॥६॥
अथ शाखासहस्रेण निरुद्धरविदीधितेः ।
मूले वनस्पतेः शिश्ये सीताङ्गे जातु राघवः ॥ ७॥

·सप्तमः सर्गः।
ततो वायसरूपेण जयन्तः प्राप्य कौतुकात् ।
विददार नखैः किञ्चिज्जानक्याः स्तनमण्डलम् ॥ ८॥
निद्रादरालसो रामस्तयाथ प्रतिबोधितः ।
इषीकास्त्रेण दुर्दान्तमक्ष्णा काणीचकार तम् ॥ ९॥
पुराभ्यर्णस्थितानस्मान् भरतः पुनरेष्यति ।
इत्थमाशङ्क्य सोऽत्याक्षीचित्रकूटसुखासिकाम् ॥ १० ॥
ततः सदारसोदर्यः प्रतस्थे दक्षिणां दिशम् ।
आश्रमेषु मुनीन्द्राणामतिथीभूय भूयसाम् ।। ११॥
वटुवर्गमुखोद्गीर्णवेदवर्णपवित्रितम् ।
अत्रेस्तपोवनं भेजे धूमश्यामलिताम्बरम् ॥ १२ ॥
अथात्मना तृतीयस्तं प्रणनाम रघूत्तमः ।
स चैनं पूजयामास दक्षिणाग्निमिवोज्ज्वलम् ॥ १३ ॥
अमृतं जननेत्राणां चूडारत्नं पिनाकिनः ।
चकोरजीवनं ज्योतिर्यस्य नेत्रादजायत ॥ १४ ।।
ननन्दुरधिकं तस्य सन्निधौ राघवादयः ।
सर्वतोमुखमानन्दं दत्ते साधुसमाश्रयः ॥१५॥
अनसूयां तु तत्पत्नीमुपास्त जनकात्मजा ।
विष्णुभक्तिरिवाव्यग्रा मुक्तिमेकान्तनिवृतिम् ॥ १६ ॥
सा तु तस्य ददौ दिव्यमङ्गरागं तपोधना।
पातिव्रत्याविनाभावसौभाग्यपरमौषधम् ॥ १७ ॥
अहानि कानिचित् तत्र यापयित्वा यथासुखम् ।
मुनेराशिषमादाय प्रतस्थे राघवो वशी ॥१८॥
अथ स्तम्भैरिवोत्तुङ्गरम्बरस्यातिभूयसः।
तत्पातशङ्किना धात्रा सृष्टैस्तरुभिरावृतम् ॥ १९ ॥
पञ्चास्यनखराविद्धहस्तिमस्तकनिःसृतः ।
पक्कदाडिमबीजाभैः सरक्तैमौक्तिकैश्चितम् ॥ २० ॥
तरक्षुवदनाकृष्टमृगशोणितविन्दुभिः ।
सिन्दुरितोचपाषाणकूटकूटद्विपाननम् ॥ २१॥

·राधवीये
सुप्तवाहसनिःश्वासैरुद्रीणविषवह्निभिः ।
गुहासु तिमिरोद्योतपर्यायोन्मेषभीषणम् ॥ २२ ॥
मुखोदरबहिष्पातिदीर्घजिटेरितस्ततः ।
उत्क्रान्तजीवितैाप्तं हरिणैाधपातितैः ।। २३ ॥
वराहपोणपर्यस्तमुस्तासुरभिमारुतम् ।
लुलायखुरविक्षुण्णवल्मीकोद्तपन्नगम् ॥ २४ ॥
कण्डूलचण्डवेतण्डगण्डकण्डूतिखण्डितैः ।
अकाण्डपतितैर्वृक्षरुद्यचटचटायितम् ॥ २५ ॥
भयस्येवोचितं स्थानं मृत्योरिव निकेतनम् ।
उपविन्ध्याचलं रामो दण्डकं वनमाविशत् ॥ २६ ॥
तत्र दन्तुरपाषाणदुर्गमं मार्गमार्ययोः ।
पुरस्तादेत्य सौमित्रिस्तस्तार तरुपल्लवैः ॥ २७ ॥
पिपासामास वैदेही क्लान्ता यत्र कदध्वनि ।
तत्र पत्रपुटीकुम्भसम्भृताम्भा व्यलोकि सः ॥ २८ ॥
तरुमूलनिवासेषु देवरेणोपहारितैः ।
जलाः पल्लवैः सीता रामभद्रमवीजयत् ॥ २९ ॥
स्वादूनि फलमूलानि पत्ये दत्त्वा पतिव्रता ।
यानि कानि तदुच्छिष्टान्यमृतादमथाद सा ॥ ३० ।।
स्वाङ्गसुप्तस्य सा पत्युरध्वखिन्नापि जाग्रती।
ललाटे पाणिमादाय निनाय निखिला निशाः ॥ ३१॥
ते तु मूलेषु मूलेषु विश्रान्ता वनशाखिनाम् ।
नैकेन वासरेणापि क्रोशमेकमलङ्घयन् ॥ ३२ ॥
वैखानसीभिरभ्याशमागताभिः कुतूहलात् ।
पृष्टप्रशंसितोदन्ता सीता सास्रमगद्यत ॥ ३३ ॥
पुत्रि! वैदेहि ! दुर्गारो धीमतापि विधिर्बली।
यदेष रामभद्रोऽपि विन्ध्याद्रिपथिकोऽभवत् ॥ ३४ ॥
ईदृशेऽपि वने घोरे भर्तारमनुगत्वरी।
उदाहरणमेवाचं सतीनामसि जानकी ॥ ३५ ॥

·सप्तमः सर्गः। ५७ कापथेऽप्यत्र कल्याणि! कान्तस्यानुपदं व्रज । किं न पश्यसि हिसाणामास्पदं विन्ध्यमेखलाः ॥ ३६॥ अयमायाति मातङ्गो जङ्गमाचलसनिमः । दन्तकुन्तमुखप्रोतानाकर्षन् पादपान बहून् ॥ ३७ ।। अथवा नैष मातङ्गो हाहा कि कुर्महे वयम् । अयमभ्येति दुष्टात्मा विराधो नाम राक्षसः ॥ ३८ ॥ शूलाग्रप्रोतमातङ्गकण्ठीरवरवोद्भटः। भक्षयिष्यति नः सर्वान् दुर्वारोऽयं निशाचरः ॥ ३९ ॥ अपि शक्रादयो देवा विभ्यत्यस्मादहर्दिवम् । विपदां भृशमाधातुः संसारादिव योगिनः॥ ४० ॥ इति तासु ब्रुवाणासु गर्जत्पर्जन्यसनिमः । प्रहसन् प्रकटध्वानमध्वानमरुधत् खलः॥४१॥ रामलक्ष्मणयोर्मध्यादाजहार स जानकीम् । आकस्मिकोदयः क्रोधः सिद्धिं धर्मार्थयोरिव ॥ ४२ ॥ प्रवेपमाना तस्याङ्गे राहोरिव विधो कला । दाशरथ्यो क्षणं सीता मोहान्धत्वमजीजनत् ॥४३॥ अथ रोषारुणाक्षाभ्यां ताभ्यां साक्षेपमीक्षितः । मुमोच यातुधानस्तां विनेत्री भीरपि क्वचित् ॥ ४४ ॥ ततः स तापभीयाय सावाहित्थो मियं प्रति । कृतान्तचोदितः को वा विपदो विनिवर्तते ॥ ४५ ॥ रामलक्ष्मणयोर्षाणौ युगपद् विनिषेततुः । तस्मिन्नभ्रषोच्छाये वह्नि वाताविवाचले ॥४६॥ अथ राक्षसमुज्झित्वा स वपुश्विरधारितम् । दिव्यभूयं प्रपन्नः सन्नुपवीणयति स्म तौ॥४७॥ जयतं जगतां नाथौ सप्रयोजनविग्रहो। विश्वरक्षापरौ वीरौ युगं जानामि राघवौ ॥४८॥ अहं तु तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वो गर्वहेतुकात् । भडकाधिपतेः शापादवापं यातुधानताम् ।। ४९ ॥ I ·५८ राषवीये रामबाणः समुद्धा भवन्तं शापकूपतः। इति सोऽन्वग्रही भूयः स्तुवन्तं मां प्रसेदिवान् ।। ५० ।। हिंस्रजातितमिस्रायाः सुप्रातस्तव सायकः । प्रकाशमकृतास्माकं जगतामिव भानुमान् ॥ ५१ ॥ तदहं चिरसन्त्यक्तं प्रयास्यामि निजं पदम् । त्वं पुनः शरभङ्गस्य मुनेराश्रममाश्रय ॥ ५२ ।। स्वलोकं नेतुमिन्द्रेण शतकृत्वः स याचितः । न्वदर्शनाभिलाषी तं नाद्याप्यभ्यवपद्यते ॥ ५३ ॥ कथमभ्यवपद्येत यदा विद्वान् महामुनिः। ब्रह्मादीनां शरीराणि कार्यत्वानश्वराणि यत् ॥ ५४ ॥ स्वप्रकाशचिदानन्दे त्वयि राम! सनातने । युयुक्षोः शरभङ्गस्य कः शक्रः कः प्रजापतिः ॥ ५५ ॥ इत्युदीर्य स गन्धर्वः कुर्वमङ्गमरीचिभिः । अकाण्डविधुदुन्मेषमभ्रमार्गे तिरोभवत् ॥ ५६ ॥ रामादयस्ततो भेजुः शरभङ्गतपोवनम् । पुराणपादपच्छायाशयानमृगवर्धिकम् ॥ ५७ ।। उपर्युपरि तं देशं विमानवरवासिनम् । साक्षादीक्षाम्बभूवुस्ते नेतारममृतान्धसाम् ॥ ५८ ॥ तत्क्षणं च तिरोभूते तस्मिन् विस्मितमानसाः । कथितान्वयनामानो मुनिमेत्य ववन्दिरे ॥ ५९ ॥ समाधि शिथिलीकृत्य स समुन्मीलितेक्षणः । ततस्ताननुजग्राह श्रेयो वस्तायतामिति ॥ ६ ॥ उवाच च जगत्राणप्रवीणभुजतेजसः । तवावलोकनाद् राम ! पूर्णा मम मनोरथाः॥६१ ।। स्वपुण्यविजिताल्लोकान् नेतुमस्मान् पुरन्दरः । इह प्राप्य बहून् कालानस्मदिच्छां प्रतीक्षते ॥ ६२ ॥ ! १, 'वृद्धकम् ।' क.पाठः,

·५९
सप्तमः सर्गः।
येन प्रसितधीरेव नात्यजं जीर्णविग्रहम् ।
त्वन्मुखालोकनं तद्धि सिद्धं सिद्धान्तितं मया ॥ ६३ ।।
तत्प्रयाम्यात्मनः सिद्धिं वत्सा ! भद्राणि सन्तु वः !
इति सोऽग्निं समाधाय हविस्तत्राकरोद् वपुः ॥ ६४ ।।
सानु गस्तु ततो रामः सुतीक्ष्णाश्रममासदन ।
तेनापि सत्कृतः कांश्चिदासामास च वासरान् ॥ ६५ ॥
विन्ध्याद्रिर्येन तस्तम्भे पपे येन महार्णवः ।
अतापि येन वातापिर्मुनीन्द्रं तं ततोऽभ्यगात् ।। ६६ ॥
गृह्णन्तमात्मनः पादौ सानुजं जानकीपतिम् ।
आशीमिरेधयाञ्चके स मुनिः कुम्भसम्भवः॥ ६७ ॥
लोपामुद्रामनुप्राप्य प्रणनाम विदेहजा ।
तयोस्तु सङ्गमस्तत्र श्रद्धासिद्ध्योरिवावभौ ।। ६८ ॥
स धनुर्वाणतूणीरखड्गामरिजयोन्मुखीम् ।
मुनेरनुज्ञामादाय प्रतस्थे राधवस्ततः ॥ ६९॥
अधिवम॑मवैशिष्ट पक्षिराजं जटायुषम् ।
पितुः पुराणमित्रं तं नत्वा च परिषस्वजे ॥ ७० ॥
इतः पञ्चवटी नाम पुण्यभूमिमुपागताः ।
सञ्चिनुध्वं तपो वत्सा! इत्यादिश्यन्त तेन ते ।। ७१ ॥
अथ विप्रकृतास्तीक्ष्णैर्यातुधानैस्तपोधनाः ।
छायाद्रुमिव धर्माता राघवं शरणं ययुः ॥ ७२ ॥
स तु कारुणिकस्तेषां पुरस्तादात्तकार्मुकः ।
प्रतिजले महावीरो निधनं सर्वरक्षसाम् ।। ७३ ।।
प्रविकासभासुरतरुप्रसर्व-
प्रसरत्परागपरिकीर्णभुवम् ।
निकटप्ररूढकुशदर्भशुभा-
मभजनमी सपदि पञ्चवटीम् ॥ ७४ ॥

·राघवीये
सम्भोगनिःसहपुजिन्दवर्धकपोल-
स्वेदाम्बुबिन्दुमणिजालमलिम्लुचेन ।
गोदारीशिशिरवारिचरेण तेषां
मार्गश्रमः शममनायि समीरणेन ॥ ७५ ॥
तटे गोदावर्यास्तरुणतरुपण्डैरपिहिते
तरङ्गव्यासजनकृतिशिशिरस्वच्छसिकते ।
समासीनः श्रीमाननुजकृतपर्णोदवासिते
तपश्चयां वो चिरमकृत सीतासहचरः।। ७६ ।।
इति श्रीमद्रामपाणिवादविरचित राघवीये महाकाव्ये
सप्तमः सर्गः।
अथ अष्टमः सर्गः।
अथ तं विशालविशदात्मगुणै-
रमृतैरिवाजनमशेषशाम् ।
शशिनं कुहूरिव तमोऽन्धतमा
पतिमाप्तुमारभत शूर्पणखा ॥१॥
पृथुलस्तनं घननितम्बभरं
सविलासहासरमणीयमुखम् ।
कुटिलालकं च कुहनाकुशला
बिभराम्बभूव निजमाशु वपुः ॥ २ ॥
अतिभूमधूमचयधूम्ररुचेः
सहसाकृतेविगलिता ललिता।
अचिरप्रभेव नवमततेः
सुतरामराजत तदीयतनुः ॥३॥
कलहंसतो गतिविलासमसौ
चटुलेक्षितानि हरिणीनिकरात् ।
कलभाषितं च कलकण्ठमुखात्
प्रतिभावलेन किमधीतवती ॥४॥

·अष्टमः सर्गः। अलिपालिनादसरसोक्तिषु सा मुकुलस्तनीषु लतिकासु निजम् । निजुगूह देहमथ कृत्रिमया त्रपया सखीष्विव सखेलगतिः ॥ ५ ॥ मणिनूपुरक्वणनतोऽनुमिल स्कल हंसिकानिकर मध्यगता। बहुवर्णभूषणतयान्वकरो- च्छरदम्बुदोत्थहरिचापरुषम् ॥ ६॥ अभिरामसात्विकविकारमसा- वभिराममक्षिपदथाक्षियुगम् । भयवेपथुश्लथमिचोलपट- स्फुटदर्शितस्तनमनोज्ञतनुः ॥ ७ ॥ उपमृत्य सा विनयनप्रमुखी धुतकेशपाशगलितैः कुसुमैः। रचिंतार्चनाविधिरिवेन्दुमुखी प्रणनाम तं प्रणयरागवती ॥ ८॥ मृदुहासभासुरमुखाम्बुरुहा- मनरालनालनिभवाहुलताम् । सरसीमिवोन्नतपयोधरतां दधतीमलोकत विभुः सुदतीम् ॥९॥ गुरुविस्मयस्तिमित दृग्भ्रमरे बदनाम्बुजे निमिपतेर्दुहितुः। वलमान दृष्टिरथ दाशरथिः स्मितभूषणां गिरमभाषत ताम् ॥ १०॥ तरुणि ! स्फुरत्तरुणिमोपधिक- प्रविकासमासिकुसुमस्य तव । आतिवल्गुसद्गुणजुषो वपुषः कुशलं किमङ्गजनुषो धनुषः ॥ ११॥ ins

·राघवीये
भवदात्मना परिणतस्य पुन-
नवमौक्तिकस्य भुवनत्रितये ।
अवगम्यतां खनिरनेन मया
वद वासु! भासुरतमा कतमा ॥ १२ ॥
युवलोकलोचनयकोरकुलै
रसुपानताविफलकान्तिसुधा ।
वननि नुता चरसि भीरु! कुतो
घननिहनुतेव तुहिनांशुकला ॥ १३ ॥
हरिणारिपाणिरुहनिष्कुषित-
द्विपकुम्भकूटकुतुपक्षरितैः।
रुधिराम्बुभिः सुमुखि ! कर्दमिताद्
गहनादितोऽपि न बिभेषि कथम् ॥ १४ ॥
अहमस्मि राम इति दाशरथि-
जनकात्मजेयमपि मे गृहिणी।
किमितोऽभिवाञ्छसि विलासिनि ! य-
न तयोविरोधि यदि तत् क्रियते ॥ १५ ॥
इति तस्य युक्तरचनैर्वचन-
रतिदीप्यमानमदनव्यथया ।
स्फुटसाध्वसोद्गमितगद्गदिकां
गिरमभ्यभाषि स तया शनकैः ।। १६ ॥
वपुषः श्रिया विजितपुष्पशर !
प्रणमामि राम ! बव पादयुगम् ।
शिरसा विवक्षति यतो गलितं
सुभगं रजःपटलमेष जनः ॥ १७ ॥
सुषमामृतं यदि तवाङ्गभवं
स्वदृशा रतिः स्वयमपास्यदिदम् ।
अरति स्मरे ध्रुवमवाप्स्यदसौ
गुणसम्पदां जगति तृप्यति का ॥ १८ ॥

·अष्टमः सर्गः । भुवनेषु नान्यमनुषज्जति मे भुवनैकसुन्दर ! भवन्तमृत। हृदयं गुणप्रवणमृच्छति वा शशिनं विना क्वनु मुदं कुशुदम् ॥ १९ ॥ अनुरागिणीमनुगृहाणतमा- मबलामिमामसमबाणहताम् अनुरूपरूपरतिशीलशुभा लभते स्त्रियं सुभग एव पुमान् ॥ २० ॥ चिरमर्थितापि चटुकाकुशतै- रुपलालितापि विभवानुगुणम् । अनुकूलभावसरसा तरुणी धरणीपते ! न बहुभिः सुलभा ॥ २१ ॥ अथ तामुवाच रघुराजसुतः सुतनु! त्वयोचितमिदं गदितम् । सुखवञ्चिनः स खलु यस्त्यजति स्वयमागतां श्रियमिव प्रमदाम् ।। २२ ॥ पितुराशया पथि मुनिग्रहते पथिकव्रतं यदधुना बिभृमः। निरुणद्धि तत् तव परिग्रहणं परतन्त्रता हि सुखरोधकरी ॥ २३ ॥ सहधर्मचारिणितमा खलु मे जनकात्मजेयमभिमानवती । न सुखाकरिष्यति शुभे! भवती- मसहं सपत्न्यपकृतेः किमु वः ॥ २४ ॥ इह तारकाकुमुदिनीरजनीः परिगृह्णतो हिमरुचेरिव मे।

·राघवीये
सकलङ्कता सुमुखि ! मा स्म भवद्
बहुवल्लभत्वपरिवादभवा ।। २५ ।।
इह बदस्ति मम सन्निहितः
सहजः स लक्ष्मण इति प्रथितः।
वरय त्वमेनमुपसृत्य जवाद्
वपुषः श्रिया यदनुजो मदनः ॥ २६ ॥
धृतपल्लवोऽस्य सुकुमारतया
शशिरोचिषा कुसुमितो यशसा ।
तरुणीधनस्तनफलानुदया-
दफलेग्राहिस्तरुणिमद्युतरुः ॥ २७ ॥
स्मरकर्मधर्मवलमुर्मुरित-
स्वतनुः स चातक इवाभिनवाम् ।
अपमेघवृष्टिमिच दृष्टमनाः
सपदि ग्रहीष्यति युवा भवतीम् ।। २८ ।।
कुहनाविशङ्किमनसाभिहितं
रघुनन्दनेन परिगृह्य वचः।
प्रचचाल सा दशमुखावरजा
क्व विचेकिता क्व मदनातुरता ॥ २९ ॥
गतया तया पथि कियन्ति पदा-
न्यवलोकितो धृतधनुः स पुमान् ।
तनुकम्पनत्रुटितबन्धपत-
चिकुरान्धकारितवनान्तभुवा ॥ ३०॥
प्रतिमारवारिततदीक्षणज-
क्षणजीवविस्मयविकारमतिः ।
भरतानुजो निववृते स यदा
अगदे तदा द्रुतमुपेत्य तया ॥ ३१ ॥

·अष्टमः सर्गः।
अवधी रणाङ्कणपराक्रमिणा-
भवधीरणं किमु करोति भवान् ।
रमणीयमङ्गमवलोकयितुं
रमणीयमङ्ग ! तव नार्हति किम् ॥ ३२॥
वरयामि सुन्दर! भवन्तमई
परया गुरोस्तव निदेशगिरा।
परितो वनं ननु तवानुगता
परितोषयामि सदयं हृदयम् ॥ ३३ ।।
फलमूलभोजनपराकमुख-
व्रतवह्निशोषितवपुः क तपः।
नवयौवनोद्धतनितम्बवती-
परिरम्भणं क च विचार्यमिदम् ॥ ३४॥
वरवर्णिनीजनमन कुमुद-
प्रमदोपपादननिरादरया ।
वपुषः श्रिया तव किमस्ति फलं
वद सान्द्रयेव वनचन्द्रिकया ॥ ३५ ॥
अनुरूपया नृपकुमार! मया
रमया मुकुन्द इव नन्द चिरम् ।
वरिवस्यया तव मनोरमया
रमयामि मानसममानमनाः ॥ ३६॥
अपमक्षिक मधुरमेकरसं
करसंस्थितं मधु विधूय भवान् ।
भविता ममैव गिरि सानुशयः
कियता दिनेन गिरिसानुशयः ॥ ३७॥
नवकामिनीनयनयोरमृतं
कतिचिद् दिनानि मनुजस्य वयः।
शिथिले तु तत्र कतमः सुभगो
गलिते जले सरिति सेतुरिव ॥ ३८ ॥

·राघवीये
इति तत्मगल्भवचनानि ततः
श्रुतिदुःसहानि स निशम्य वशी।
कुहनामवेत्य च कुशाग्रमतिः
कुशलोक्तिपूर्वकमवोचत ताम् ॥ ३९ ॥
तनुरामणीयकसनाभिरहो
हृदयङ्गमा कमनि! वागपि ते ।
अथवा किमद्भुतमिदं यदसा-
वमृतयुतेरमृतवृष्टिरिति ॥ ४०॥
क वयं तपःकठिनकायभृतः
सुतरां मृदुः सुतनु ! ते क तनुः ।
नवमल्लिकासुमनसः स्युरहो
कथमश्मपुत्रकशिरांसि पदम् ॥ ४१ ॥
सुहृदो ममात्र रुरवस्तरवो
भवनानि किञ्च शयनानिशिलाः।
कतम तवैषु रतये कथये
रतिसम्भवो हि मदनः सुदति ! ॥४२॥
अपिच क्षणार्धमपि न स्ववशो
विचरामि यत् परिचरामि गुरून् ।
परिचारकस्य मम वल्लभया
भविता त्वयापि परिचारिकया॥४३॥
करुणावलोकलवलिप्सुतया
प्रणतं प्रियं प्रणयकोपवती।
चरणेन ताडयितुमर्हसि या
कथमत्र सा भवसि दासिहता ॥४४॥
तदितो मदग्रजमुदग्रगुणं
पुनरप्युपेत्य परिसान्त्वय तम् ।
मदपेक्षया खलु मृगाक्षि! तदा
यदुदासितं त्वयि किमप्यमुना ॥ १५ ॥

·अष्टमः सर्गः।
वनवर्मना हरितरक्षुवृक-
द्विपसञ्चरेण यदि सञ्चरसे।
तत ईदृशीमधिगतो भवती-
मधिकं प्रमोदमुपयास्यति सः ॥ ४६॥
भवतीमवाप्य बहुखेदसहाँ
गगनाटनव्यसनिना गुरुणा ।
मणिकुहिमप्रसरणेऽप्यसहा
परिहास्यते खलु विदेहसुता ॥ ४७ ।।
इति स प्रतारणपरैर्वचनैः
रथ तां निरास्थत निरास्थतया।
तदुदीरितानि परिगृह्य च सा
भरताग्रज पुनरपि प्रययौ ॥४८॥
अवषस्यदित्थमविषयतर-
स्मरदुर्दशा दशरथस्य सुतौ।
करभीव सा करिकुलप्रवरी
क्वनु तारतम्यमवयन्ति जडाः ॥ ४९ ॥
अधिमध्यदेशमुभयोरनयो.
गतमागतं च बहुधा दधती ।
स्फुटरोषपांसुकलुषाजनि सा
तटयोरिवोर्मिलहरी सरितः ॥ ५० ॥
अथ सा रसातलनिभास्यदरी-
परिघूर्णमानरसनाभुजगम् ।
नरमांसमांसलभुजांसगल-
प्रविलम्बितास्रकणपिच्छिलितम् ॥ ५१ ।।
ज्वलदार कूटकपिशाक्षिकचं
कुचकूटपाटिततरुप्रकरम् ।
गिरिशृङ्गतुङ्गमसिताभ्रनिर्भ
प्रथयांबभूव च वपुः सहजम् ॥ ५२॥

·६८ राघवीये झटिति ग्रहीतुमवनेस्तनया- मभिपेदुषी परुषकण्ठरवा। रुरुधे करालकरवालभृता सहसैव रामसहजेन रुषा ॥ ५३॥ अवहेलनोपचितरोषभर- स्मरविक्रियाकुलमतेः स बलात् । खरदूषणस्वसुरनार्यरुचः श्रुतिनासिकोष्ठमलुनादसिना ॥ ५४॥ प्रकृतिर्यथा विकृतिमेति तथा विकृतिः क्वचित् प्रकृतिमाश्रयते । इति दर्शयनिव स विश्रवस- स्तनयां तदा व्यधित विश्रवसम् ॥ ५५ ॥ रुदती ततो रुधिरपूरपरि- प्लवमाननेत्रसलिलाईतनुः। अभिधावति स्म खरदूषणयो- रुपकण्ठभूमिमनु शूर्पणखा ॥ ५६ ॥ क्षतजारुणीकृतशरीरतया परिभूतपुष्पितपलाशलताम् । अभिसृत्वरीमिदमभाषत तां परुषाट्टहासमुखरः स खरः ॥ ५७॥ अविवेचकेषु कतमेन कृता विकृताननासि वद शूर्पणखे। कतमो विविक्षति विजृम्भिकया विवृतं क्षणादिव कृतान्तमुखम् ॥ ५८ ॥ अथ सा जगाद रघुराजसुता. वधितिष्ठतो भुवमिमामुभको । अनयोस्तु राम इति लक्ष्मण इ- त्यभिधा किल प्रथमजानुजयोः ॥ ५९ ।। ।

·अष्टमः सर्गः। स तु लक्ष्मणस्तव यशःसहर्श मम चाच्छिदच्छृतिमतुच्छबलः । खरदूषणत्रिशिरसो! भवता- मवनेर्भराय भुजयोगरिमा ॥६॥ तरसा खरस्य हृदयं विशतो विधुतस्य कोपदहनस्य ततः। निटिलोत्थित कुटिधूमलता- मनुमानलाञ्छनमधत्त मुखम् ।। ६१ ।। मनुजद्वयक्षतजशीधुपिबा- मचिराद् विधत्त युधि शूर्पणखाम् । इति तावदक्षिपदतिक्षुभितः स जवाच्चतुर्दश निशाटभटान् ॥ ६२ ॥ धृतकङ्कटैरसिशरासगदा- शरशक्तितोमरकरालकरैः अथ तैरुपेत्य मनुवंशमणेः शलभायितं विशिखवह्निमुखे ॥ ६३ ॥ सहदूषणस्तदनु सत्रिशिराः समराय कार्मुकधरः स खरः। अचलच्चतुर्दशसहस्रनिशा- चरवीरहीरपरिवारवृतः ॥ ६४ ॥ खुरकूटपाटितपुरस्तरुभि- स्तुरगैरुदूढमधिरुह्य रथम् । पनुरारवाकुलितशैलगुहः सपदि न्यविक्षत स पञ्चवटीम् ॥ ६५ ।। अथ तामलोकत विलोलपट- ध्वजदण्डदन्तुरितमेधपथाम् । रथचक्रविक्रमविदीर्णभुवं रघुसूनुराशरवरध्वजिनीम् ।। ६६ ।।

·७ .. राघवीये तदनु ज्वलनिव रुषा स धनु- भिराम्बभूव विभुरुग्ररवम् । रजनीचरान्धतमसग्रसन- प्रसभोत्थभास्करकरांश्च शरान् ।। ६७॥ सहजे निधाय स विदेहसुता- मभियुक्तवानहितवरिभटैः । हिमदीधितौ हिममयी स्वरूचिं तिमिरोत्करैरिव निदाघरुचिः।। ६८॥ युधि राघवस्य विशिखैः परितः प्रविसारिभिः स्फुरितवह्निशिखैः । अविषाशक्तिभिरदात सा दवदाहमाशरवरूथवती ॥ ६९ ॥ सहदूषणे त्रिशिरसि क्षपिते कुपितेन तेन मनुजाधिभुवा । रभसादयुध्यदपविद्धगदः शरदण्डमण्डलकिरः स खरः ॥ ७० ॥ अभवत् तयोरविरतप्रसर- स्फुरदस्त्रपूरितहरिद्विवरः। चरणाभिघातचलिताद्रिवरः शरपातविभ्यदमरः समरः ॥ ७१ ॥ खरबाणखण्डितधनुः स धनं घनमण्डलीवसति माधवतम् । कलशोद्भवेन मुनिना प्रहितं महितं शरासनमथाददिवान् ॥ ७२ ॥ नमयाञ्चकार परमार्थवदिनः शिरसा खरस्य सममैन्द्रकार्मुकम् । मनुवंशकेतुरनुपाधिकोज्ज्वल- प्रथमानदिव्यरुचिभव्यदर्शनः ॥ ७३ ।।

·नवमः सर्गः।
अथ रघुवरबाणच्छिन्नकण्ठप्रणाली-
गलितरुधिरवारिक्षालिताघव्यलीकः ।
अनिमिषपुरयोषिद्दत्तहस्तावलम्बो
दिव उपरि विरजे रक्षसां वाहिनीशः ॥ ७४ ॥
इति किल जनस्थानं रामः क्षणादकुतोभयं
विदधदमरवेषित्रातच्छिदाव्रतदीक्षितः ।
मुनिपरिषदा प्रीत्युत्फुल्लैरपीयत लोचनैः
कमलसरिता कन्नरम्भोरुहैरिव भानुमान् ॥ ७५ ॥
इति श्रीमद्रामपाणिवादविरचिते राघवीये महाकाव्ये
अष्टमः सर्गः ॥
अथ नवमः सर्गः।
ततो दवाग्निक्षपितादरण्याद् व्याघ्रीव निर्गत्य महामहीध्रम् ।
विनश्यतः शूर्पणखा स्वयूथाल्लङ्काधिनाथं शरणं प्रपेदे ॥ १॥
रक्षासभे नैकरुचां मणीनां प्रभाभिरुयोतितशक्रयापम् ।
सिंहासनं सिंहमिवाद्रिशृङ्गमाधीष्ठतं प्रेक्षत राक्षसेन्द्रम् ॥२॥
ततः प्रहस्तप्रमुखैरमात्यैरुपासितोऽन्यैरपि सैन्यपालैः ।
कवीश्वराणां कविचोदितानां वृन्दैरुपश्लोकितदोष्प्रतापः ॥३॥
चरास्यसञ्चारितचाटुवाचामाचारपत्राणि हरित्पतीनाम् ।
प्रवाचितान्यायवगत्य मानी मनागनाकर्णितकेन तिष्ठन् ॥४॥
दूरानतस्कन्धधृतोपदार्थपदार्थसार्थानपि देवदूतान् ।
द्वारे निरुध्यावसरप्रतीक्षदौवारिकैरर्थितदृष्टिपातः ॥ ५॥
कराश्चलप्रेङ्कितचन्द्रहासप्रतिस्फुरद्वक्त्रपरम्परत्वात् ।
छिन्नारूढानि भविष्यदाजौ सज्जीकृतानीव शिरांसि विभ्रत् ।।
प्रतिक्षणं प्रौढमदाट्टहासविस्पष्टदंष्ट्रेन्दुकलामयूखैः ।
समन्ततः सान्द्रभयावधूतनिशाचरवातनिशान्धकारः ॥ ७ ॥
गतायुषा केन कृतासि विग्रा निग्राहिता शूर्पणखे! मया कः।
इति प्रवृद्धप्रतिषः स पृच्छंस्तया रुदत्या जगदे दशास्यः॥ ८ ॥

·७२ राघवीये मुनिः पुरान्तवलदौर्ववह्निमम्भोधिमाचम्यदिति प्रतीहि । यदध युष्मद्भुजपालितोऽयं भग्नो जनो रावण! मर्त्यकीटात् ॥ ९॥ तथाहि रामो रघुराजसूनुः सहानुजस्तिष्ठति दण्डकायाम् । येन प्रतापोद्भटसौविदल्ला बन्दीक्रियन्ते तव कीर्तिदाराः ॥१०॥ स मन्मथः किन्तु पुरां निहन्तुर्नेत्रानलप्लोषदशानभिज्ञः । विधुः स्वयं किन्तु विधुन्नुदास्यरन्ध्रान्धकूपान्तरनापतिष्णुः ॥११ ।। धनुष्मतामग्रसर: स एव प्रतापभाजां प्रथमः स एव । किमन्यदन्यानपहाय सर्वे तमेव पर्यावणते गुणौघाः ॥१२॥ तदङ्गसौन्दर्यमुदेण्यदुच्चैरुदारमात्मापजयाय मत्वा । शङ्के स्मरः शङ्करनेत्रवह्नौ वपुः स्वकीयं जुहवाम्बभूव ॥ १३ ॥ रतिस्तु पत्युर्विपदा विदूना तपस्तदुग्रं ध्रुवमाततान । येनान्यजन्मन्यपि रामनाम्नस्तस्यैव सीतेति बभूव दाराः ॥ १४ ॥ तस्यास्तु कः स्तोतुमहो महत्या वपुःश्रियः स्फीतिमतीन्दिरायाः। पृथक् पृथक् स्तुत्यतया स्थितानां समुच्चयः सा हि वधूगुणानाम्॥१५॥ सुधांशुनीलोत्पलविद्यमाणां नवाम्बुदाम्भोजमृणालिकानाम् । रम्भामणीकुम्भशिरीषदाम्नां तस्यास्तनुः सारसमाहृतिः सा॥१६॥ नैल्येन च स्निग्धतया च धत्तामिन्द्रोपलस्तत्कचभारशोभाम् । इदं कुतो विन्दतु नन्दितालि नैसर्गिक सौरभमेतदीयम् ॥ १७॥ आरालनीलालककालिकालीकालीकृताग्रस्य ललाटनान्नः। अर्धस्य चन्द्रस्य तमालपत्रं तस्याः कलङ्कारुिचिं बिभर्ति ॥१८॥ भुवोर्युगं किञ्चन कुञ्चिताग्रं वदन्ति तस्या मदनस्य चापौ । द्विचापता तस्य किलोपपन्ना किमिक्षुचापो नहि पुष्पचापः॥१९॥ विशालनीलाम्बुजपत्रशोभे विलोचने हन्त विदेहजायाः। तवास्यचन्द्रेष्वपि सत्सु राजन्नेकास्यकृच्छ्रे मनुजस्य लग्ने ॥ २० ॥ सुवर्णकर्णाभरणोत्थितानां मिपेण नीलाश्मरुचिच्छटानाम् । तस्याः कपोलौ मृगनाभिपङ्कपत्रावलीचित्रतरौ चकास्तः ॥ २१ ॥ १. 'स्ताव्यत' ख. पाठः

·नवमः सर्गः।
स्मितार्धभिन्नोष्टपुटमसृप्तैः सन्ध्यानुलिप्तैरिव चन्द्रपादैः ।
दन्तांशुभिः प्रांशुभिरावनेयी विलोभयत्यद्य परं चकोरान् ॥ २२ ॥
वीतप्रतिद्वन्द्रितया तदीयौ कुचौ मिथः स्पर्धेितुमारभेते ।
सुवृत्तयोरुन्नतयोस्तयोरप्यतीब सङ्घर्षरतिः किमेतत् ॥ २३ ॥
नीलामुलीयोपलभृङ्गसङ्गमुग्धाङ्गुलीकोरकचारुमूर्तेः ।
तत्पाणिनालाभिनवप्रवालात् तरुणवाला न भिदामयन्ते ॥ २४ ॥
नितान्तपीनो जघनस्थलस्य स्थूलस्य चास्याः स्तनमण्डलस्य ।
एकोऽपि पूर्वोत्तरयोः ऋशीयानन्तादिवद्भावमुपैति मध्यः ॥२५॥
रम्भां बलात्कर्तुमुपक्रमो मे पुरा वृथाभूदिति मा विषीद ।
इमां तु रम्भाधिकसौकुमार्यामूरुद्वयीमार्य ! लभस्व तस्याः ॥ २६ ॥
प्रवालयोरेकतरं तरुण्यास्तस्याः पदद्वन्द्वतुलामुपैतु ।
अन्यत् तु यद्यप्यरुणं तथापि च्युतं ततो मार्दवमात्रभङ्गात् ॥ २७ ॥
अलं गिरा देव ! किमप्सरोभिः किमद्य विद्याधरसुन्दरीभिः ।
इयं तु लोकत्रयरत्नभूता लोकैकवारस्य तव प्रियास्तु ॥ २८॥
त्वदर्थमेनामपहर्तुकामा रामानुजेनाशु विरूपिताहम् ।
मूर्तिः स्ववीर्येण सुधां जिघृक्षोरिन्द्रानुजेनेव पुरा सुरारेः ॥ २९ ॥
पुनर्जनस्थानचराः खरायाः सरोषमेतावभिषेणयन्तः ।
तथा भवन्ति स्म भवबलाढ्या यथा कथाशेषतया स्थिताः स्युः
[॥ ३०॥
इतीदमाकर्णयतोऽस्य चित्ते पाभयक्रोधमयान् विकारान् ।
बलाद् विजिग्ये दशकन्धरस्य स्त्रीशब्दनिष्ठो बलवान् मनोभूः।। ३१ ॥
भृशं निशश्वास विज भृमाणो मुहुर्व्यधूनोन्मुखचक्रवालम् ।
दध्यौ च निध्याय विदेहपुत्री प्रत्यक्षवच्चेतसि पतिकण्ठः ॥ ३२ ॥
अथात्मनश्चित्तविकारमुच्चैः स्वस्ने स्फुरचिबमपहनुवानः ।
स चन्द्रहासे विहिताट्टहासं निधाय दृष्टीरिदमाचचक्षे ॥ ३३ ॥
मृगादिबाधूतसटो मृगारिस्कृणादिवाशान्तधगन्तवह्निः ।
मनुष्यडिम्भात् परिभूतिमाप्तः किं किं स लङ्कापरमेश्वरोऽपि ॥ ३४ ॥

·राघवीये मन्ये मनुष्याधम ! किं त्वमाजौ जेतारमिन्द्रस्य विजेष्यसेऽहम् । महोतरां हास्यतमोऽसि भीतिमध्यापयेत् त्वां मम चन्द्रहासः॥३५॥ ज्ञातोऽसि यस्त्वं जहि सुन्दपत्नी सुबाहुमप्यर्दय दुर्दमस्त्वम् । अरे ! विराध निगृहाण बाणैरिति त्वमस्मासु कृतापकारः ॥ ३६ ॥ स्वसुर्निकारः खरदूषणादेर्मभृत्यवर्गस्य वधश्च वह्निः । अह्नाय ते धक्ष्यति कक्षदाहं मनोः प्रभूतं मनुजस्य वंशम् ॥३७॥ इति ब्रुवन्नुत्कटसिंहनादः सिंहासनादुत्थितवान् दशास्यः । धुतासियष्टिस्फुरदग्निविधुदुद्द्योतमानो धनवन्महाद्रेः ॥ ३८ ॥ चिरं विमृश्याधिगताभ्युपायः सीतापहारं प्रति संप्रतीतः । सूतोपनीतेन रथेन गच्छन्नवाप मारीचतपोवनं सः ।। ३९ ॥ रामास्त्रभीतेन जटाधरेण निरस्तहिंसादिकुलव्रतेन । विषोज्झितेनेव भुजङ्गमेन तेनोपजुष्टः स जगाद धृष्टम् ॥ ४० ॥ नमोऽस्तु ते मातुल ! न श्रुतं ते रामस्य तत् कर्म सहानुजस्य । वयं त्वदः स्मर्नुमपि प्रकामं त्रपामहे धिक् किमुताभिधातुम् ॥४१॥ वदामि कार्यादथवा तवेति हस्ते गृहीत्वाथ स ताटकेयम् । स्वसुर्विपत्तिं स्वचिकर्षितं च कर्णे लगित्वा कथयांवभूव ॥ ४२ ॥ निशम्य तं निर्भरभीतिकम्पप्रमोहसंभ्रान्तमना मुहूर्त्तम् । तूष्णींस्थितः सुन्दसुतोऽथ मन्दं निवर्तयिष्यन्नपथस्तमूचे ॥ ४३ ॥ किमात्थ नक्तंचरचक्रवर्तिन् ! बिभमि धीरोऽप्यहमिक्षुचापात् । यतो मया पतिरथात्मजस्य पत्नीमुपाहर्तुमुपाक्रमीति ॥ ४४ ॥ रामादिदानी दयितापहारे भेतुं भवानहति गर्हणीये। अहो मनस्ते विपरीतमास्ते माराद् बिभेतीति विमो! किमेतत् ॥ ४५ ॥ कुले विधातुर्विमले प्रतिर्मतिस्तु शास्त्रार्णवपारपान्थाः । भावानुबन्धो हरिणाङ्कमौलौ परस्त्रियामुत्सुकता कुतस्ते ॥४६॥ स्थिरा तिरश्वामपि पश्य राजन्नधर्मतो भीः किमुतास्मदादेः। कोकाः सशोका अपि नान्यदास्था नक्तं वियुक्ता निजवल्लभाभिः॥४७॥ १. 'धिप' ख. पाठः,

·!
नवमः सर्गः।
जगत्रयीजित्वरदो सहायो न वज्रपाणेरपि यो बिभेति ।
कथं नु स त्रस्यतु पुष्पचापादहो महत् ते परिहासदाक्ष्यम् ॥४८॥
अमित्रदन्तावलकृन्तनोत्कः स मर्यवेषो हरिरेव रामः।
कथं स्वदंष्ट्रामिव कृष्यमाणां प्रियामुपेक्षेत पुरः परेण ॥ ४९ ।
इतो निवर्तस्व भजस्व लङ्कां लङ्कापते ! कापथगस्तु मा भूः ।
अभीष्टमप्यर्थमुदर्कदुष्टं विज्ञाय विज्ञा हि परित्यजन्ति ॥ ५० ॥
त्राता स्वयं कौशिकसप्ततन्तोः सुबाहुबाहूरगवैनतेयः ।
न्यवीवृतन्मामखिलादकृत्याद् गुरुः स मे रावण! रामबाणः ॥५१॥
इति ब्रुवाणेऽनुपसंहृतोत्तौ निशाचरे तत्र निशाचरेन्द्रः ।
रोपातिताम्राक्षतयातिरूक्षो वभाण निष्कोशितचन्द्रहासः॥५२॥
अरे ! न धर्माध्वनि संशयालुराचार्यकार्य समशिश्रयं त्वाम् ।
यावन्न खङ्गाहिवरामिषत्वं प्रयासि तावत् कुरु शासनं नः ॥५३॥
मायामृगीभूय मनुष्यडिम्भाद् दूरं समावर्जय तां मृगाक्षीम् ।
दर्शाद् विमुक्तामिव चन्द्रलेखामेनां मदक्ष्णां नय गोचरत्वम् ॥५४ ॥
स इत्थमुचूर्णकृपाणपाणेनिंदेशमिन्द्रद्विषतोऽनुमेने ।
परं शरीरप्रवणा हि भीतिनिपातयत्येनसि धीमतोऽपि ॥५५॥
व्यवस्थितान्तः स च पाप जातिकूपादितो भक्तिलतावलम्बः ।
पदं सदानन्दरसाभिरामं रामास्त्रनिःश्रेणिकयाधिरोदुम् ॥ ५६ ॥
स तत्क्षणं तत्र विचित्ररत्नज्योतिश्छटाविच्छरितान्तरिक्षः ।
व्यवर्ततोत्तप्तमुवर्णवर्णः सङ्कीर्णदुर्वर्णखुरः कुरङ्गः ॥ ५७ ॥
ततस्तमालोक्य पुरः स्फुरन्तं विसिध्मिये च क्षणदाचरेन्द्रः।
वियत्पयोधिप्लवनप्लवेन द्रुतं रयेनोदचलच्च लोलः ।। ५८ ॥
अथाम्बरस्थेन च तेन दूरं व्यापारितैरक्षिपुटैरधस्तात् ।
पुष्पाणि चिन्वत्युटजोपकण्ठे पपे सुधामूतिरवावनेयी ॥५९ ।।
स्तनद्वये द्वे चरणद्वये द्वे पाणिद्वये द्वे जघने चतस्रः ।
अथावशिष्टास्तु दशापि तस्या मुखाम्बुजे तस्य दृशो ममज्जुः॥६॥

·राघवीये स कण्टकैः स्वेदजलावसिक्तैरापृङ्खममाङ्गजबाणपक्षैः । नवाघ्रधारोक्षितकोरकाई विडम्बयामास कदम्बवृक्षम् ॥ ६१ ॥ तथोत्सुके तस्थुपि पङ्क्तिकण्ठे कुण्ठेतरैरङ्गारूचिप्रपत्रैः। कल्पद्रुमीकत्य वनद्रुमौघं मिथ्यामृगः पञ्चवटी प्रपेदे ॥ ६२ ।। से वल्गितैर्वल्गुविलासरम्यैरुद्ग्रीविकोच्चावचविक्रमैश्च । पत्युर्मुखादप्यवनेः सुताया जहार चित्तेन सहाक्षिपझे ॥ ६३ ॥ अथोत्सुका तेन मृगेण रामं सा चाब्रवीदेनमुपाहरोति । तथेति सद्यः स च सन्ननाह क्व चाप्रवृत्तिर्भवितव्यतायाः॥६४॥ हस्ताग्रगम्यत्वमनुज्झतोऽपि यदा स तस्य ग्रहणं न लेभे । तदातिदूरभ्रमणावसन्नो निनाय बाणामिषतामथैनम् ।। तद्वाणभिन्नः प्रकृति प्रपन्नः पपात भूमौ स च यातुधानः । हा लक्ष्मणेत्यातरवेण सीताममूमुहच्च व्यसुतामगाच्च ।। ६६ ।। नैमित्तिकं चापि निमित्तनाशे नश्येदिति प्रायिक एव वादः । संस्थां गतस्यापि यदस्य माया भूयोऽपि भूमेस्तनयां बवाधे ॥ तथाहि पत्युर्विपदं विशङ्कय प्रस्थापयामास च लक्ष्मणं सा । अथाग्रतः कृत्रिमभिक्षुवेषं विलोकयामास निशाचरेन्द्रम् ॥ ६८॥ तथायपाद्यादिभिरातिथेय्या कृतः कृतातिथ्यतया कृतार्थः । तथ्यं निजोदन्तमुदाहरन्त्या पृष्टश्च हृष्टः स वचो बभाषे ॥ ६९ ॥ यः श्रूयते सुन्दरि! मन्दरानेरुद्धारकः शङ्करवासभूमेः । विश्वान्तविश्रान्तविशालकीर्तिः स रावणोऽहं रजनीचरेन्द्रः॥ अनाकरोद्भूतमनर्घमुक्मयोग्ययोगोपहतं यदास्ते । रत्नं तदिन्द्रादिभिरप्यलक्या लङ्कापुरीं नेतुमुपागतोऽस्मि ॥१॥ विहाय दुःखं विपिनाधिवासं विश्वाधिनाथं भज रावणं माम् । शच्यापि यत्प्रार्थितदुर्लभं तल्लभस्व मुग्धे ! गृहिणीपदं नः ॥७२॥ चन्दीकृतानां सुरसुन्दरीणां मन्दारमालामधुवासितेषु । दूरावनमेषु शिरःसु नित्यं निधेहि वैदेहि ! निजाग्रपादम् ।। ७३ ॥ १. 'सद्वल्गि' ख. पाठः.

·नवमः सर्गः। इति वदति मदाददान्तचित्ते दशवदने मदनेन चाभिभूते । भयविवशतया भृशं चकम्पे जनकसुता कदलीव वातनुन्ना ।। तदनु स रुदती विमुक्तकण्ठं रथमधिरोप्य जवेन तां नताङ्गीम् । प्रकृतिमुपगतो नितान्तभीमामभिवियदुत्पतितो निशाचरेन्द्रः ।। तमथ मलयशैलरन्ध्रनीडो निशमितपङ्क्तिरथस्नुषाविलापः । अरुणदरुणसूनुरर्धमार्गे विततपतत्रपुटस्फुटो जटायुः ॥ ७६ ॥ गरुदनिलविलोलिताम्बुराशिर्गरुडकुलप्रभवः स गृध्रराजः । तुहिनगिरिरिवोच्चकैरभासीदनधिगतक्षतिपक्षतिमहेन्द्रात् ॥ ७७ ॥ नितिकुलकलङ्क ! तिष्ठ तिष्ठ क पुनरिमामपहृत्य गच्छसि त्वम् । दशरथसुट्टदस्मि पक्षिराजस्तव मदखण्डनपण्डितो जटायुः ॥ ७८ ॥ शतमखशतकोटिपाटनोऽपि स्थिरसुवारणकुम्भदारणोऽपि । मम पुनरतिचण्डतुण्डलीढस्त्रुटनमुपैष्यति ते स चन्द्रहासः ॥७९॥ अहह बहु विकत्थसे किमित्थं विहगलाधम ! कस्त्वमस्मदग्रे । अपि दशवदने विपक्षमावं वहसि यदेधि ततश्चिरं विपक्षः॥८॥ इति परुषगिरौ परस्परं तौ पथि मरुतां पतगेन्द्रराक्षसेन्द्रौ । नखमुखविशिखासिभिः प्रहत्य भ्रमदमरं समरं प्रचक्रमाते ॥ ८१॥ अक्षान्तपक्षपवनक्षुभिताभ्रसिन्धौ शस्त्रास्त्ररुद्धसुरवमनि संप्रहारे। रक्षोधिनाथरथकार्मुकवाणतूणी- श्चिच्छेद पक्षिपतिरच्छिदुरप्रभावः ॥ ८२ ॥ रोषभारपरुषो दशानन- स्तापितस्य समरेण भूयसा। पक्षिणः प्रवयसो निकृत्तवान् पक्षमूलमथ दक्षिणं क्षणात् ॥ ८३ ॥ १. 'गृह्य ब्र' ख. पाठः.

·राघवीये
सीतानुशिष्टरघुवीरमुखारबिन्द-
सन्दर्शनावधिकजीवितधारणेऽस्मिन् ।
पत्रीश्वरे पतति सत्वरलचिताब्धि-
लेडामविक्षदथ राक्षसचक्रवर्ती ॥ ८४ ॥
अशोकवनिकाभुवं दशमुखेन नीता सती
वृता निशिचरीगणैर्वहलधूमधूम्रप्रभैः ।
भृशं विरहशोषिता निकटवर्तिधूमग्रहां
कलाममृतदीधितेरनुजहार सा जानकी ॥ ८५ ॥
इति श्रीरामपाणिवादविरचिंते राघवीये महाकाव्ये
नवमः सर्गः॥
अथ दशमः सर्गः।
रामस्तावत् ताटकेयं निहत्य प्रत्यावृत्तश्चेतसा कातरेण ।
मध्येमार्ग मागितात्मप्रवृत्ति लज्जाननं लक्ष्मणं वीक्षते स्म ॥१॥
पृष्टोदन्ते शंसति स्त्रीस्वभावादुक्तं यद्यत् सीतया वीतशङ्कम् ।
तत् तत् प्रत्याख्यायकं स्वस्य तस्मिन् मूर्छामार्छद्राघवोऽमोघधैर्यः ।
गोदावर्या वातपोतोपनीतैः शीतैरम्भोजन्मधूलीपरीतैः ।
कल्लोलोत्थैः शीकरैस्तत्प्रमोहः शान्ति निन्ये वृद्धये नूनमाधेः॥३॥
गत्वा तत्र ज्योत्स्नयेव त्रियामामुत्सर्पन्त्या ज्वालयेवानिवेदीम् ।
हासोद्भासेवाब्जिनीमालुलोके सीतादेव्या वर्जितां पर्णशालाम् ॥४॥
हा हा देवि! क प्रयातासि रामं हित्वा पिण्डं भौतिक चेतनेव ।
को वा कोपः सापराधो न रामो मोहादित्थं तेन सास्त्रं विलेपे ॥५॥
पुष्टश्रीकं पूर्णचन्द्राभिरामं विस्तीर्णाक्षं विस्फुरन्मन्दहासम् ।
नेत्रानन्दं कुत्र ते वक्त्रमित्थं शोचं शोचं सोऽपतन्नष्टसंज्ञः ॥६॥
आर्य ! स्थैर्य प्राप्नुहि त्वद्विधाश्चेदेवं नाम क्लीवतामाश्रयन्ते ।
धैर्यादीनां कोऽवकाशोगुणानामित्याश्वासं लम्भितो लक्ष्मणेन ॥७॥

·दशमः सर्गः । कालक्षेपो नोचितस्तावदार्यामन्विच्छावः सर्वतः पर्वतेऽस्मिन् । स्वेच्छा कोपात् क्वापि तिष्ठेन्निलीना देवीत्येवं तद्वचः सोऽनुमेने॥८॥ तीरे तीरे वापिकानां नदीनां मूले मूले भूरुहां वीरुधां च सानो सानौ सानुजः पर्वतानां भूयो भूयः सोऽथ तामविन्येष ॥९॥ तत्रापश्यत् क्वापि विक्षुण्णपक्षं रक्तोद्गारप्लावितोत्तुङ्गगात्रम् । सन्ध्याम्भोदश्लिष्टविन्ध्याद्रिकल्पं पक्षिश्रेष्ठं भूमिपृष्ठे लुठन्तम् ।। १०॥ गत्वोपान्तं कस्त्वामित्थं गतो वा कस्मादित्थं रामभद्रेण पृष्टः । वृत्तं वृत्तं वर्णयजीर्णगात्रं तत्याजास्मिन्नाक्षि निक्षिप्य पक्षी ॥ ११ ॥ तद्गात्रं द्रागग्निसात्कृत्य तस्मै दत्त्वा भक्त्या सोऽपि नैवापमम्भः । चक्रे पित्र्यं सौहृदं तत्र शुद्धं सत्पुत्रत्वं नाम कामं प्रदुग्धे ॥ १२ ॥ भ्रात्रा सत्रा लचिताध्वा ततोऽग्रे वीक्षाञ्चक्रे विश्वबन्धुः कवन्धम् आस्यश्वभ्रं विभ्रतः कुक्षिभागे वृत्तिर्यस्य प्राणिभिः पाणिलग्नैः ॥१३॥ तस्याजस्रद्रोहिणो देहभाजां बाहोरेकश्चिच्छिदे राघवेण । अन्यः सद्यो लक्ष्मणेनाप्यताक्षे प्रक्षीणांहास्तावदेवं जगौ सः ॥ १४ ॥ दिव्येष्त्रेकोऽहं दनु म पूर्व दुर्व्यापाराद् राक्षसत्वं प्रपन्नः । काबन्ध्यं च प्रापितो वज्रिणाथो वामे दैवे ह्यापदः सानुबन्धाः ॥१५ ।। यात्वादेशस्यास्य मे यः प्रयोक्ता सोऽयं प्रीतस्तापसो मामवादीत् । रामो यावद् भूमिरन्धं नयेत् त्वां तावत् प्रत्यापत्तिलाभस्तवेति ॥१६॥ त्वत्सम्पर्कस्तर्कितोऽस्माभिरर्को यस्यावाप्रस्मदज्ञानरात्रिः। व्युष्टा दिष्टया राम ! सत्यं यदाहुः सत्सम्बन्धो बन्धमोक्षस्य हेतुः॥१७॥ भूमिश्वभ्रे तत् त्वमस्मत्कबन्धं निक्षिप्यादः पांसुभिः पूरयेति आपन्नेन प्रार्थितस्तेन राम: सर्व तस्मै यद्धितं तच्चकार ॥ १८ ॥ विद्युत्पिड्रैरङ्गकान्तिप्रवाहैरुत्पत्योचैर्दिव्यदीव्यत् स दिव्यः । भव्यैर्वाक्यैरव्यवच्छिन्नसारैः स्तावं स्तावं तावदूचे च रामम् ॥ १९ ॥ वारिक्रीडासक्तमातङ्गयोषिद्भूषागुनापिञ्जरीभूतवीचिः । अत्रादूरे भाति पम्पाभिधाना वापी कापि श्रीमदम्भोजराजिः ॥२०॥ ।

·राघवीये
तस्याः पारे दूरतुङ्गैः शिरोमियोमोल्लछी सानुमानृश्यमूकः ।
तस्मिन्नास्ते पूर्वजेनाभिभूतः सुग्रीवाख्यो वानरो भानुमुनुः ॥२१॥
बालक्रीडाभग्नलकेन्द्रदो बाली चैतत्पूर्वजः शौर्यशाली ।
हृत्वा दारान् दूरमेनं निरास्थद् वीर्यायत्तो हीष्टभोगस्तिरश्वाम् ॥ २२ ॥
सुग्रीवं तं विच्युतं यौचराज्याद् द्विवैयुक्तं वानरैरात्मगृधैः ।
कुच्छ्रादस्मादुद्धर स्वार्थसिद्धैः सोष्मा स स्यान्मण्डलस्थो यथार्कः॥२३॥
यदा युष्मत्सन्निधानाज्जडोऽपि प्रत्युत्पन्नप्रौढशक्तिर्ननु स्यात् ।
अश्मेवाहां पत्युरंशुमसङ्गादित्युक्त्वा सव्योमचारी तिरोभूत् ॥ २४॥
तौ तु स्थान प्राप्य पुण्यं शबर्यास्तत्संसृष्टामग्रहीष्ट सपर्याम् ।
दृष्ट्वा चैनां व्यस्मयेतां वपुः स्वं हव्यं कृत्वा जुह्वनी योगवह्नौ ॥ २५ ॥
पाण्डुच्छायः स प्रियाविप्रयोगाद् विभ्राणोऽन्तः शोकमू कलङ्कम् ।
पम्पा वापी रामचन्द्रः प्रपेदे पूर्वामाशां पूर्णचन्द्रश्च भेजे ॥ २६ ॥
यत्र इच्चोतन्मुग्धमध्वास्रले शान्योन्मीलत्पत्रपक्ष्मावलीनि।
आबिभ्राणाः कुड्मलाक्षीणि मन्दं निद्रामुद्रांतत्यजुः कैरविण्यः॥२७॥
अम्भोजिन्या दत्तपत्रार्गलेषु क्षिप्ताः सायं कोशगुल्मेषु भृङ्गाः।
प्रत्याकृष्टा राजपादाश्रयत्वादत्युत्सिक्तैर्यत्र कल्हारगन्धैः ॥ २८ ॥
यत्र क्षीवैश्चन्द्रिकाशीधुपानादारतास्तारघूत्कारकण्ठैः ।
स्त्रीभिः सार्ध तीरवानीरकुञ्जयत्यारम्भि स्वरलीला चकोरैः ॥ २९ ॥
बिन्दुस्यन्दैरिन्दुकान्तस्थलीनां सम्भिन्नत्वादम्भसा किन्नु वृद्धिः।
यद्वा कोकांशोकवाष्पोदभारैरित्युद्वीचिः शङ्किता यत्र पम्पा ॥३० ॥
मध्येकृत्य स्मारनाराचधारामन्तर्जाड्यं कामिनो यो विधत्ते ।
स व्याधुन्वन्नुत्पलानां रजांसि प्रौढामोदो यत्र वाति स्म वातः॥३१॥
तस्मिन् काले विप्रयोगव्यथाभिद्राक्रान्तः क्लान्तसर्वेन्द्रियः सन् ।
भ्रात्रा स्वाङ्गे धारितो लब्धमोहः संज्ञां किञ्चित् प्राप्य रामो व्यलापीत्
[॥ ३२॥
हा वैदेहि ! प्रेक्षणीयत्वमिन्दोस्तत्पादानां तापनिर्वापितां च ।
शीतस्पर्शप्रेष्ठतां चानिलानां हृत्वा देवि ! क्व त्वमन्तर्गतासि ॥३३॥

·। । दशमः सर्गः ८१ उत्प्रेक्षेऽहं वत्स! सम्भ्रान्तमीने हीरच्छायं वारि विम्यं यदिन्दोः । तत्सङ्काशं भीतिलोलाक्षितारं दृष्टे रक्षस्थाननं मत्प्रियायाः ॥ ३४ ॥ सीतावक्त्रादस्य येनाप कर्पस्तं व्यामोहादकपत प्रमा?म् । मज्जत्यम्भस्येष दोषाकरोऽस्मिन् नक्तं नक्तं नायमस्थानुविम्बः॥३५॥ दर्शे दर्शे चन्द्रमावण्डरश्मेरनेवासी दाहविद्यामधीते। अभ्यावृत्तिस्त्वत्र बुद्धिप्रमोपान्मन्ये सोऽपि स्यादनध्यायपाठात् ।। ३६॥ तन्मे देवि! त्वन्मुखं चिन्त्यमानं धत्ते ताप हा कुतः शीतशीलम् । यद्वा युक्तं चन्द्रविम्बे सतापे तस्यापि स्यात् तद्गुणस्तत्सनाभेः॥३७॥ कर्ण देहि श्रूयते वत्स वत्स! प्रेयस्था मे मञ्जुमञ्जीरनादः । कश्चित् कालं क्वापि कोपाजिलीय प्राप्ता मन्ये मानिनी सानुतापा ॥ भन्यस्त्रीणां सङ्कथामप्यकुर्वन्नुर्वीपुत्र्याः सापराधः कथं स्पाम् । उत्प्रेक्ष्याथ प्रेयसि प्रायशोऽभूरागो रागादाशु कुप्यन्ति नार्यः ।। ३९ ।। इत्युत्थाय प्रस्थितं तं प्रणम्य प्रोचे वाचं लक्ष्मणः सास्त्र कण्ठः । नायं देव्या आर्य! मजीरनादस्तत्संवादी हसनादः किलायम् ॥४०॥ नीता सेयं रावणेनेति गृध्रात् किं नाश्रीष्व श्रोत्रशल्यं ड्युदन्तम् । युद्धे हत्वा तं दुराशं नराशं प्रत्यानेतुं तद् यतिष्यावहे ताम् ॥ ४१ ॥ स्वस्यैवास्याज्जाग्रतः कृष्यमाणां मृष्यतापि कापि दंष्ट्रां मृगेन्द्रः। अन्येन स्वां योषितं स्पृश्यमानां को चालोके सोहुमीष्टे मनस्वी॥४२॥ इत्थं तस्मिन्नचुषि क्रोधवातव्याधूतोन्मादाम्बुवाहानुषङ्गः। सीताजानेस्तावदुत्साहस्र्यः स्वान्तव्योमन्युच्चकैरुच्चकाशे ॥ ४३ ॥ तीर्खा पम्पामात्तकोदण्डवाणौ मूतौ साक्षादावेदाविवोभौ । सावष्टम्भैश्यमूकस्य सानौ पादन्यास श्वेरतू राघवौ तौ ॥ ४४ ॥ येनाधीता भास्वतः शब्दविद्या यस्मादाक् सर्वगीर्वाणसारः । सोऽयं वीरस्तत्र ताभ्यां पुरस्तादीक्षामासे भिक्षुवेषो हनूमान् ॥ ४५ ॥ क्षोणीपृष्ठे तत्पदान्यर्षितानि भाजद्राजीवारिशङ्खाङ्कितानि । दृष्ट्वा तुष्टेनात्मनोबुद्धतचो गत्वोपान मारुतिस्तौ ववन्दे ॥ ४६ ।। १. 'नाम यस्या', २. 'कि' ख. पाठः, M

·८२
राघवीये
सूर्याचन्द्रौ किं युवामुन्नतेच्छाविन्द्राविष्णू किन्नु गोत्रावतीौँ ।
इत्थं तेन प्रश्रितेनानुयुक्तावतां तावात्मवृत्तान्तमस्मै ॥ ४७ ॥
स प्रोवाच स्वं वपुर्दयित्वा सुप्रातोऽयं वासरो मे नृसिंहौ।।
अन्वेष्टव्यौ योगिनामप्यनन्तावक्ष्णाधेयौ यस्य जातौ भवन्तौ ॥४८॥
सुग्रीवश्च भ्रातृनिष्कासितत्वादेतावन्तं कालमापनिमग्नः ।
अब श्वो वा प्राप्तराज्यः स मन्ये दीनोद्धारो वैशधर्मो यतो वाम् ॥
सानावद्रेः सञ्चरन्तौ भवन्तौ दृष्ट्वा शत्रोः शङ्कमानोऽपसौं ।
त्रासादेष प्रैषिषन्मां विवेक्तुं व व्याक्षेपो वस्तुतत्वज्ञता क ॥५०!
जातो वातादञ्जनायां जनोऽयं भृत्यः सत्यं वानरो भानुसूनोः ।
ज्ञातः कैश्चिन्नाम नाना इनूमान् द्रष्टव्योऽसौ दासदृष्टया
[भवन्द्रयाम् ॥ ५१॥
इत्याख्याय स्थेयसीभक्तिमेनं भूयो भूयः पादमूले पतन्तम् ।
हस्तग्राहं तावदुत्थाप्य रामो लक्ष्मीधाम्ना वक्षसा पर्यलब्ध ॥५२॥
अङ्गादङ्गदन्तरेवाप्रमान्तं रोमोच्छ्वासच्छमना निष्पतन्तम् ।
आबिभ्राणो मारुतिः प्रीतिभारं दूरानम्रः किञ्चिदाह स्म भूयः॥
अस्मिन् शैले वालिनो न क्रमेते पादावादौ यन्मतङ्गस्य शापात् ।
तस्मादास्ते नास्तिभीरत्र मैत्रिमैत्रीमिच्छन्नापदुद्धारधीरैः ॥ ५४ ॥
त्रासादेनं त्रातुकामौ भवन्तौ मन्ये वीरौ माननीयानुभावो ।
इष्टावाप्तिप्रीतिफुल्लार्थिवक्त्रप्रेक्षातोऽन्यः को हिदातुर्विनोदः ॥ ५५ ॥
दीन दीने भूरिकारुण्यभाजो नापेक्षन्ते निष्क्रयं सक्रियासु ।
तेभ्यः किं वा लिप्सवश्चातकानामात्ति लुम्पन्त्यम्बुदाः स्वाम्बुदानैः ।।
येनापि स्यादात्मशोभाविलोपः सोऽपि त्याज्यो धीमता नाश्रयार्थी ।
यत्सम्बन्धादात्मनोऽभूत् कलङ्को नोज्झत्यद्याप्येनमेणं यदिन्दुः॥५७ ॥
इत्थंवादी राघवेणाभ्यधायि प्रीतिस्निग्धं वीक्षमाणेन वीरः।
बाणोऽयं मे पाणिना बद्धसख्यः सुग्रीवस्य क्षेमकारो हनूमन् !
॥ ५८ ॥

·दशमः सर्गः। अस्मद्वंशस्यादिभूतो विवस्वानस्याप्यासीज्जन्महेतुर्यदासों। सख्यं नाभूदावयोः किं तदैव प्रेम्णः कः स्यादास्पदं भ्रातुरन्यः तद् गच्छामस्तत्र यत्रायमित्थं दत्तानुझं सानुज रामभद्रम् । अंसद्वन्द्वे विभ्रदभ्राणि भिन्दन्नध्यारुक्षन्माल्यवन्तं हनूमान॥६०॥ सुग्रीवस्तं बाणकोदण्डपाणिं दृष्ट्वा हृष्टो विष्टपानामधीशम् । वायोः पुत्रादस्य तत्त्वं विदित्वा चक्रे साष्टाङ्गोपयोगं प्रणामम् ॥६१ ॥ उत्थाप्यैनं भद्र ! भद्रं तव स्तादस्तारातेरस्तु साम्राज्यलाभः । इत्याशीभिर्वर्धयामास रामः सोमो पद्वत् कान्तिभिः सिन्धुराजम् तत्राजय सङ्गतं तेनतुस्तौ साक्षिण्यग्नावेधमाने पुरस्तात् । अद्वैराज्यं राज्यमाहृत्य दातुं प्रत्यज्ञासीदेककोऽन्यस्तु सीताम् ॥ ७३ । अत्रैकस्मिन् भानवे राघवेण व्यातन्वाने साकमेकेन सख्यम् । अन्यस्तावद् बालेना रावणेन द्वाभ्यामैच्छन्मत्सरेणेव सन्धाम् ॥६४॥ देव्या रक्षोनीतया सीतयास्मानुद्दिश्य प्रागुज्झितानि धमूनि । इत्थं तस्मै दर्शयामास तस्याः सर्वाङ्गीणान्यर्कजो भूषणानि ॥६५॥ आदायामून्यादरादीक्षमीक्षं प्रत्युद्दीप्तस्फीतविश्लेषखेदः । हा देवीति व्याहृतार्थोक्तिरस्त्रैरापूर्णाक्षो मोमुहीति स्म रामः ॥६६॥ सिक्त्वा सिक्त्वा शीकरौर्निर्झरिण्याः सान्द्रास्निग्धैः पल्लवैर्वीज्यमानः । सुग्रीवेण प्राप्तसंज्ञः स चक्रे वाग्भि तश्चाञ्जनेयेन धैर्यम् ॥६७॥ ज्यानि|रद्रिरन्ध्रान्तरालप्रत्युद्गीणॆधूर्णिताोंधियादाः । सुग्रीवाद्यैः पञ्चरन्वितः स्वैः किष्किन्धों प्रत्यार्तबन्धुः प्रतस्थे [॥ ६८॥ मध्येमार्गाद् दुन्दुभेरस्थिकूटं पादानुष्ठेनोत्क्षिपनद्रिसारम् । छिन्दकेनेषुणा सप्त सालानश्रद्धत्वं तापनेः सोऽपनिन्ये ॥ ६९॥ 1. 'रा' स्व. पाठ:

·। ! राघवीये सुग्रीवोऽथ प्राप्य तस्याभ्यनुज्ञामाहास्तोचैरग्रज विग्रहाय । सैव प्रेष्ये दृश्यते प्रेषितुर्या शक्तिः स्तब्येऽप्यश्मनीवोष्णरश्मेः ॥ ७० ॥ कस्कोऽयं भो ! हन्त कल्पान्तवावहाय स्वं भस्मसात्कर्तुमेति । उच्चरित्थं व्याहरबाहवाय प्रत्यागच्छद् विक्रमी शक्रसूनुः ॥७१॥ रे सुग्रीव ! स्फारदिग्बारणालीकेलीलानेत्य नृत्यन्ति ये थे। ते ते भीतिभ्रान्तभूतपणूताः किं ते जाम ! अस्मृता मत्प्रतापाः ।। आर्यस्त्वं नः सत्यमत्यन्तरादारम्भस्ते हन्त सर्वोऽप्यनार्यः । न्यक्कारोऽयं दुःसहस्तं कियन्तं कालं बालिन् ! बालवत् सा. [सहीमि ॥ ७३ ॥ किं नास्माकं सन्ति दन्ता नखाश्च प्रायस्नियसम्भवाः शस्त्रिणो यैः। धिक् तं मूढं साधनेऽप्यमहीणे तुल्यस्थेग्नो यः परस्माद् बिभेति ॥ इत्यन्योन्यक्षेपिणोर्द्वन्द्वयुद्धं तत्रोदासीद् बालिसुग्रीवयोस्तत् । येनाधूता वेल्लदुल्लो(काल)कूटप्रौढाटोपग्रस्तमुद्राः समुद्राः ॥ ७५ ॥ नम्रोन्नम्रक्षोणिभागातिमारत्रुध्यत्पृष्टाष्ठीलकूर्माधिरजे । मुष्टीमुष्टिप्रक्रमोस्पिष्टसिन्धौ दन्तानन्तिप्रायभूय महारे ॥ ७६ ॥ दूरोद्यच्छत्पुच्छविच्छिन्नगर्भादभ्रान्मुक्तैरम्बुभिः पूरिताशे । युद्धे तस्मियुद्धतादिन्द्रसुनोः सुग्रीवेण द्राक् पराजीयते स्म ॥ ७७॥ भीतो धावन्ननदिग्धाखिलाङ्गो रामं प्राप्य प्राह हा निर्जितोऽस्मि । रामश्चैनं मा भवानत्र भैषीत् तस्य क्षिप्रं निग्रहण्मीत्यवोचत् ॥ ७८ ॥ योभिंदां विविदिषुणा रणे तयोः सरूपयोर्चनलतया सपुष्पया । गलान्तरे रघुतनयेन जनथे जयश्रियो वरवरणस्रजेव सः॥७९॥ पुनरपि समराक्षणं प्रपद्य स्फुटरवमाह्वयमानमर्कसूनुम् । सशपथमथ तारया निरुद्धोऽप्यतिरभसादभिजग्मिवान् कपीन्द्रः ।। प्लवङ्गप्रचीरावसङ्घामयेताम पङ्गाभिमानप्रसङ्गातिघोरम् । नदन्तौ गभीरं मदं तो वहन्तौ वृहन्ताविवाशान्तदन्तावली दी।

·दशमः सर्गः। तरुमूलनिलीनमूर्तिस्य तरसा दाशरयिर्मुमोच माणम् । निपपात स तेन भिन्नवक्षा हतपक्षाचलसन्निभश्च वाली ॥ ८२ ॥ उत्खाय बाणमुरसो रुधिरावधौत- नामाक्षरं तमवलोक्य गतार्थचेताः । सुग्रीववक्षसि निविष्टतनुमनस्वी धीरं जगाद परितः स निसृष्टदृष्टिः ॥ ८३ ॥ इतस्तावद् राम! त्वमसि हिमशीतप्रकृतिरि- त्यशेषाक्षिपीतेः पदमिति कलानां निधिरिति । सुधास्तेस्तुल्यो जगति विदितस्तत् कथमहो महत् क्रौर्य धत्से मयि निरपराधेऽपि मतिमन् ! ।। ८४ ।। इति वदन्तमुपेत्य मृदुस्मितो रघुपतिस्तमुवाच शुभां गिरम् । अनुजयोषितमाहृतवान् बलात् त्वमसि वानर! तेन विनीयसे ।। ८५ ॥ दाण्डितो नृपतिना खलु दण्ड्यः पातकेन रहितो दिवि दीव्येत् । इत्यदः कृतमिति प्रबदन्तं वीक्ष्य राममविशद् दिवमैन्द्रिः ॥ ८६ ।। तारायाः शुचमङ्गदस्य युवराजत्वप्रतिज्ञामृतैः सुग्रीवस्य तु मूर्धनि अपतितैः शीताभिषेकाम्बुभिः । नीत्वा शान्तिमवाप माल्यवदगप्रस्थं कृतार्थों विभुः सिद्धार्था रघवस्तया खलु सतां या नाम सिद्धार्थता ॥८६॥ इति श्रीमद्रामपाणिवादविरचिते राघवीये महाकाव्ये दशमः सर्गः। पूर्वाध समाप्तम् । १. त' ख. पाठः ·८६ राघवीये अथ एकादशः सर्गः। । । तस्य निर्जितनिजश्रियः श्रिया निर्जयार्थमिव सज्जकार्मुकैः । अस्यमाननवशीकराशुगैः प्रावृषेण्यजलदैरुदैयत ॥१॥ लम्बमानजलविन्दुमौक्तिकैस्तैरुदृढतडिदूर्ध्वतन्तुभिः । नृत्यतामनुगिरं कलापिनामम्बरे वत धृता वितानता ॥२॥ प्रस्फुटत्कुटजपुष्पहासिनी कोरकावृतकदम्बकण्टका । पोषितानुमिलितेषु तेषु भूरुल्ललास रंमणेष्विवाङ्गना ॥३॥ निःश्वसन्त इव ते पुरोनिलैः स्वेदवन्त इव चोदबिन्दुभिः । दूरदीर्घवियदन्तलङ्घनात् सश्रमा इव विशश्रमुर्गिरौ ॥४॥ आवृता सितसिलिन्ध्रमण्डलैरिन्द्रगोपशबला वसुन्धरा । फेनिलामनुचकार वारिधेरम्बुसन्ततिममुद्रचिट्ठमाम् ॥ ५॥ नृत्तडिण्डिमरवः शिखण्डिषु स्मारचापनिनदो वियोगिषु । हंससंसदि विवासहुकृतिजृम्भते स्म रसितं पयोमुचाम् ।। ६ ॥ अर्जुनाश्रयशिखण्डिविश्रमो धार्तराष्ट्रशकुनिव्यथाकरः । राघवं प्रति घनागमस्तदा भावि भारतरणं न्वसूचयत् ॥ ७ ॥ केकिपिछकचभारवाहिनी मल्लिकामुकुलदन्तशोभिनीम् । मारुतो धृतबृहत्पयोधरामालिलिङ्ग गिरिमेखलावधूम् ॥ ८॥ भृङ्गरकरणमन्त्रजापिना धृतकैतकपरागभस्मना । साधकेन भुवि तेन लम्भिताः स्तम्भितं न कतमे वियोगिनः॥९॥ तत्र संहतघनान्धकारिते शैलसानुविपिने वनेचरैः। चक्रवाकमिथुनस्य केवलं क्रन्दितै रजनिरन्वमीयत ॥१०॥ बालनीपपरिरम्भसम्भ्रमच्छिन्नहारगुलिकानुकारिभिः । कोरकैरनिलवेगपातितैराववार नवमालिका भुवम् ॥ ११॥ बलमिचुळमजरीमयैश्चामरैरुभयकूलभासुरैः । वाहिनीपतिपरिग्रहोचितामृद्धतामनुबभूवुरापगाः॥ १२ ॥ १. 'भाब. पाठ ..

·एकादशः सर्गः ।
कूलमुहतरङ्गताडनक्षुण्णपातितकुलायभूरुहाः ।
विप्रकारपरुषविहङ्गमनिन्दिताः कलकलच्छलेन ताः ॥ १३ ॥
कच्छसीमसु कदम्बकेसरैरापतमपिहितासु यानि ये।
तानि जाम्बवफलानि षट्पदास्ते च जग्मुरितरतरोपमाम् ।।
चारुवारिदघटाघटाहृतैरम्बुभिः स्तनितमन्त्रपाठकः ।
तं पुरोऽनिलपुरोहितः शनैरभ्यषिञ्चदलघु महीभृतम् ॥ १५ ॥
निर्झरप्रसरशुभ्रवर्चसो भूरिपुण्यजनवासवेश्मनः ।
तस्य नु स्फटिकपर्वतभ्रमानीलकण्ठ उपरि स्म नृत्यति ॥ १६ ॥
स्तोककोदरदरीनिचूषणाद् यावता विकलतां गताः पथि।
तावता विरहिवाष्पवारिणा पूरिता भुवि पयोदवृष्टयः ॥ १७ ॥
प्रावृडान्दधदपहृताम्बरैरम्बुदैर्न दिश एव केवलम् ।
यन्मनोमवशराग्निदीपितं कामिचित्तमपि तत् तु कौतुकम् ।।
नात्र काननमभूदबहिणं बर्हिणश्च न विहीनताण्डवाः ।
ताण्डवानि च विना न कूजितं कूजितं च न नृणाममोहनम् ॥
शैलसानुनि मतङ्गकानने पुष्पितप्रचुरवृक्षवीरुधि ।
राघवो युगशतायितक्षणान्यत्यवाहयदहानि कानिचित् ॥२०॥
अब्रवीदथ सगर्म्यमुत्सुको वत्स! लक्ष्मण ! कथं न पश्यसि ।
मेघपुष्पशरवृष्टिमुत्सृजनेष तावतुरेव मन्मथः ॥ २१ ॥
एष शोषयति केतकीरजोधूसरेण पवनेन मे मनः।
दीपयत्यय च नीपकेसरच्छमना भृशतरं कृशानुना ।। २२ ॥
कापि केकिगलमेचकच्छवीरन्यतः कुटजषण्डपाण्डराः ।
कुत्रचित् स्फुटकदम्बपाटला हा कथं बत विलोकये दिशः॥
रक्षसा कृतमिदं तु युज्यते वैरनिष्क्रयमुपेक्षते हि कः ।
घिधिगप्रतिविधानकोविदान् वैशसे महति नः श्वसन्मृतान् ॥
कस्तवास्ति परिरक्षितेति सा रावणेन बहुशोऽपि भसिता।
आर्यपुत्र इति वक्तुमुत्तरं वीलिता जनकजा न पारयेत् ॥२५॥

·८८ राघवीये इत्युदश्रु विलपनपावृतस्वान्तवृत्तिरतिधीरधीरपि । दुःसहव्यथतया रघूत्तमः पाषं कथमपि व्यजीगमत् ॥ २६ ॥ तत्क्षणोन्मिषितसान्द्रचन्द्रिकाहासभासुरसुधाकरानना। कामिनीव कलितामलाम्बरा तावदाविरभवत्तरां शरत् ॥ २७ ॥ प्रावृषि प्रणयितां विमुञ्चता बल्लभेन गविणा प्रसादिताः । कालुषी धनमयीं जहुर्दिशः मान्य नागधिरुषो हि योपितः ॥ २८ ।। भास्करः स्वकर शोधनीश तैरम्बराङ्गणतलान्यमीमृजत् । तद्भवावकरविभ्रमं दधुर्जर्जरा जेलमुचः क्वचित् कचित् ।। २९ ।। ईषदुन्नमितपङ्कजाननामुञ्चलज्जलतरङ्गकाम्पिताम् । अब्जिनीमनुनयन्निवारवैराचुचुम्ब मधुपः शनैः शनैः ॥ ३० ॥ अम्बुजानि कुँमुदैः समं जलादुन्ममज्जुर्ऋतुराजगौरवात् । उत्सवे सुहृदि राज्ञि च स्वतः स्पर्धिनामपि मिश्रो हि संहिता ॥३१॥ मण्डलापतितहंसपाण्डरच्छत्रदर्शितविभुत्वसम्पदः । काशराशिमय चामरस्य किं तस्य नाम घटते न राजता ॥ ३२ ॥ पाकपिङ्गकलमोपयोगिभिर्गीयमानसुभगोदयः शुकैः । नीलकण्ठकुलकण्ठमुद्रणाद् दुर्यशो निजमजीगणन्न सः ॥३३ ।। दारितान्मुदिरहस्तिमस्तकानिःसृतैरुडुकदम्बमौक्तिकैः । व्योमभूमिधरमास्तृणात् क्षणादृद्धशक्तिक्रतुवीरकेसरी ॥ ३४॥ यातुधानरजनीविरामकृद् विश्वविप्लवतमोविमोचनः । उद्यमधुमणिरुद्ययावथो रामभद्रहृदयोदयाचले ॥ ३५ ॥ योऽभिमातिमभियोक्तुमिच्छतामेति तद्व्यसनवत् सहायताम् । तस्य सत्यपि ऋतोर्विजृम्भणे येन कामुकतया चिरायितम् ॥३६॥ तत्र नूतनरसां प्रियामिव प्राप्य सम्पदमबोधबाधिते । भानवे किमपि कोपमुद्हन् जानकीपतिरुवाच लक्ष्मणम् ॥ ३७॥ यः परार्थपरवत्तया परं शेष इत्यभिहितो भुजङ्गराद् । तं कथञ्चिदनुयातुमीहते यः स एव भुबने पुमान् पुमान् ।। ३८ ॥ १. 'करैर', २. 'वनमु', ३. 'दा', ४. 'जलदै' ख. पाठः, ·एकादशः सर्गः। स्वप्रयोजनरतोऽपि कश्चन स्थात् परार्थघटको निसर्गतः । इन्धनादनपरोऽपि पावको नान्धकारमपहन्ति किं क्वचित् ॥ ३९ ॥ ये कुमार! निजकार्यसिद्धये प्राक् प्रतिश्रुतपरपयोजनाः। सुस्थिताः पुनरहो उदासते तान्विना क्व निपतन्तु नः शराः॥४०॥ तस्य सा किमभिषेकवारिणा क्षालिताद् विगलिता हृदः कपः । चामरव्यजनमारुतैरुन ध्वंसिता नु मयि बान्धवस्मृतिः ॥४१ ।। वत्स! तत्सविधमेत्य सत्वरं गत्वरं समाभिलष्य यः सुखम् । भावि वज्रपतनं न पश्यति ब्रूहि तं हितमिदं मदीरितम् ॥४२॥ किं प्रयाणममिलाषुको भवानग्रजाहतवर्मना सखे । सत्यलकिनि जने यदस्य मे लग्नकः शितमुखः शिलीमुखः।।४३ ॥ तद्विमृश्य जन एष द्यते दुर्यशोमलिनतामुपेयुषा । यत् त्वया खलु मृगेण सूनुना भानुनापि भविता कलङ्किना॥४४॥ यद्यपि स्वयमनूरुसारथिविश्लथावयवयानदुस्थितः । प्रान्तरैकपथिकस्तथापि किं कल्पते स समयं विलचितुम् ॥ ४५ ॥ ईदृशः कथमुदीक्षते भवानन्तिकं निजममुञ्चतः सदा । आवयोर्घटयितुर्मुखं सखे ! धर्ममर्मविदुषो हनूमतः ॥ ४६।। सन्दिहान इव धर्मपद्धतौ पायोनिरपि यत्र तिष्ठते । नूतनेन भवता चिरन्तनः सोऽपि हन्त गणितो न जाम्बवान् ।। ४७॥ इत्यमून्यनतिविस्तरं ब्रुवन्नक्षराणि विरराम राघवः । ज्ञातविस्मृतहितार्थबोधिका न प्रपञ्चरसिका हि भारती ॥ ४८ ॥ दन्तकान्तिसुरसिन्धुवारिणि स्नानपुण्यमधिगम्य तद्वचः । कन्दरप्रतिरवच्छलादभूत् किं गिरीशसुगृहीतमञ्जसा ।। ४९ ।। स प्रगृह्य गुरुशासनं जवाद् वानरी पुरमवाप लक्ष्मणः । तर्जितप्रलयमेघगजितैः प्रत्यरुन्ध च धनुर्गुणस्वनैः ॥ ५० ॥ द्वारमास्थितममुं निशम्य स स्फीतभीतिरधिभूर्वनौकसाम् । रुष्टमेनमनुरोडमादरादादिदेश विवशः स्ववल्लभाम् ॥ ५१॥ १. 'मे' क. पाठः. N

·९०
राघवीये
साध्वसोद्गमितवाष्पधारया तारया चटुलनेत्रतारया ।
नातिदूरमपयातया तया सोऽभ्यधायि रघुवीरसोदरः ॥५२॥
त्वत्पदाम्बुजगतर्दयस्व हे वीरहीर! मिहिरात्मजन्मनः ।
यत्र वैषयिकभोगवागुरायन्त्रिते मृगतयैव जृम्भितम् ॥ ५३ ॥
युष्मदर्पितविभूतिदर्पितग्रस्तबुद्धिरियतोऽपि वासरान् ।
न स्वमध्ययमबोधि किं पुनारिवाहसमयातिवर्तनम् ॥५४ ॥
तस्य तत् परमभूदभीप्सितं खण्डितस्य निशि यौवतस्य यत् ।
पादपद्मपतनेषु लभ्यते केलिपङ्कजदलेन ताडनम् ॥ ५५ ॥
वारुणीमदविधूर्णितेक्षणं लुप्तवर्णरमणीयजल्पितम् ।
भूविलासमधुरं वधूमुखं तस्य केवलममून्महोत्सवः ॥ ५६ ॥
एवमाहृतमबोधनिद्रया रम्यभोगरजनीमधिष्ठितम् ।
तं प्रभातपटहस्वनायितस्त्वद्धनुर्ध्वनिरसावबूबुधत् ॥५७॥
तत् प्रसीद दिननाथनन्दने मन्तुमत्यपि भवत्परायणे ।
स्वाश्रयस्य हि जनस्य चापलं क्षम्यते कृतिभिरूमिलापते ॥ ५८ ॥
इत्यवापितशमेन तेन सा सान्त्वनैरनुमतोपसर्पणम् ।
जाम्बवत्पमुखमन्त्रिसंयुतं भानुमुनुमनयत् तदन्तिकम् ।। ५९ ॥
पादयोः प्रणतमुत्थितं च तं पाणिनाथ परिगृह्य लक्ष्मणः ।
आर्यसन्निधिमितो भजाम इत्यब्रवीदचलदग्रतश्च सः ॥ ६०॥
अङ्गदादिभिरलङ्कृतामथो नीलतारनयनोपशोभिताम् ।
सम्प्रगृह्य हरिवाहिनीं प्रियां वानराधिपतिरेनमन्वगात् ॥६१ ॥
तौ च लक्ष्मणदिवाकरात्मजौ राममेत्य कलितप्रदक्षिणौ ।
दूरनम्रशिरसौ ममार्जतुस्तत्पदाम्बुजरजः सगौरवम् ॥ ६२ ॥
सादरं स हरिराजमब्रवीदङ्ग ! कच्चिदनुरक्तमण्डलः।
चन्द्रमा इव नवोदयोज्ज्वलः स्वा धिनोषि कुमुदादिकाः प्रजाः
[॥ ६३ ॥

·एकादशः सर्गः ।
कच्चिदच्छिदुरशक्तिसम्पदः सिद्धयस्तव भवन्त्य विप्लवाः ।
कच्चिदर्थिजनसाधुरेधसे बुध्यसे न किमपायिनीः श्रियः ॥ ६४ ॥
किं न वेत्सि लभते यदीशितुर्मण्डलं न यशसा सुगन्धिताम् ।
तत्र पुष्प इव षट्पदावलि व जातु जनतानुरज्यति ॥ ६५ ॥
मन्त्रकोविदमपि प्रवाधते भूयशो भुवि नरेन्द्रमेव यत् ।
तद् बलादहिभयं भवत्कुलं कच्चिदास्पदयितुं न वाञ्छति ॥ ६६ ॥
किं ब्रवीषि हनुमन् ! अमित्रतो मित्रजस्य भयसंभवः कुतः ।
मित्रवंशपतिरेव मित्रतामस्य यत् स्वयमुदूढवानिति ॥ ६७ ॥
तचतुर्दिशामितो विदेहजामार्गणाय बहुमार्गवेदिनी!
वीरवानरचमूः प्रहीयतामित्यशासि विभुना हरीश्वरः ।। ६८ ॥
सोऽपि शक्रगृहिणी दिशं प्रति प्राहिणोद्विनतनेतृकं बलम् ।
अङ्गदाधिपमगस्त्यलाञ्छितां वारुणीमथ सुषेणपालितम् ।। ६९ ।।
जाह्नवीजलसितांशुकाञ्चितस्कन्धबन्धुरगिरीन्द्रवल्लभाम् ।
शक्तिमच्छतबलिप्रणायकं पक्षयुग्ममितकालसङ्गरम् ॥ ७० ॥
तत्र दक्षिणदिगन्तगामिषु प्रौढबाहुबलमञ्जनासुतम् ।
आजुहाव विभुरक्षिसंज्ञया व्याजहार च समीपमागतम् ॥ ७१ ॥
माययानुकृतविश्वविग्रहैग्रहैः परिवृता निशाचरैः ।
कुत्र विश्वसितु पुंसि जानकी किञ्च भीरपि विवेकलोपिनी ॥ ७२ ।।
तत् करे तदिदमर्म्यतां हरे ! द्वापरापनयनोपकारकस्।
इत्यदात् स निजनामलिङ्गितं तुङ्गकान्तिभरमङ्गुलीयकम् ॥ ७३ ॥
तदनु तदनुपाधिकप्रकाशं शिरसि वहन् प्रतिगृह्य सप्रणामम् ।
अरुणरुचिपिशङ्गजङ्गमाद्रिभ्रमकदमु परियन् बभौ हनूमान् ॥७४ ॥
अथ जाम्बवदङ्गदनीलनलैरपरैरपि वानरवीरभटैः।
सहितः स हि तैरहितान्तकरः प्रययावभिविन्ध्यमवन्ध्यमतिः ॥७५ ॥
वलारातेः पौत्रं पथि हतहयग्रीवदनुजं
पुरस्कुर्वन्नुर्वीधरसरिदरण्येषु विचरन् ।
विचिन्वानः सीतामभजत शुभ कामपि गुहा-
मशून्यामास्वाद्यैः फलदलपयोभः स बलवान् ॥ ७६ ॥

·९२
राघवीये
अथ तत्र सतीमतिप्रभां प्रणमन्तो हरयः स्वयम्प्रभाम् ।
तदुपाहितभोज्यसम्पदा परितृप्ता ययुरम्बुधेस्तटम् ।। ७७ ॥
पक्षद्वयावधिकसरलङ्घनेन
प्रायोपवेशनपरेषु पयोधितीरे ।
पक्षद्वयेऽपि विहते नहि मृत्युरित्थं
सम्पातिरेषु कथयन्निव संप्रपेदे ।। ७८ ॥
श्रीमद्रामायणाकर्णनजनितबृहत्पक्षपक्षन्द्रिगीत
सीतोदन्तं निशम्यापि हि सलिलनिधैर्लङ्घनेऽनुद्यमेषु ।
प्रायः सर्वेषु निर्वासिततमजडिमा जाम्बवत्सूक्तिगुम्फै-
दुवारः सर्वगर्वोच्चय इव तनुमानुज्जजृम्भे हनूमान् ॥ ७९ ॥
इति श्रीरामपाणिवादविरचिते राघवीये महाकाव्ये
एकादशः सर्ग:
अथ द्वादशः सर्गः
अम्भोधि गगनमिवाशु लयिष्यन्
क्रव्यादस्तिमिरचयानिवोद्धारष्यन्
आरक्षन्महितमहामहेन्द्रभू
पूर्वाद्रेः शिखरमिवांशुमान् हनूमान् ॥१॥
उद्भ्रान्तभ्रमरविमुक्तपुष्पवृक्षा-
नुढेलप्रस्मरनिझरप्रवाहान्।
उपयुद्धक्षुभितगुहाशयोग्रसिंहा
नाधोष्ट पलवनभरेण सोऽद्रिभागान् ॥२॥
ताराणां पथि पृथुजृम्भिकाविदीर्ण
दंष्ट्राग्रप्रकटितनैकचन्द्रलेखम् ।
ब्याविध्यज्जलदघटाः सटाच्छटाभि-
नेत्रोद्यदहनशिखं मुखं दधानम् ॥३॥

·द्वादशः सर्गः लागूलभ्रमणसमुत्थचक्रवात- प्रक्रीडानिबिडनिपीडितोडुचक्रम् । विन्ध्याद्रेः शिखरमिव प्रवर्धमानं पीनोरस्तटघटितांशुमद्विमानम् ॥ ४॥ चूडाग्रप्रणिहितरामभद्रमुद्रा निर्मुद्रस्फुरदरुणोपलोपलब्धाम् । विभ्राणं विपुलशिरोधिरुढभानो- रुदितामुदयमहीधरस्य शोभाम् ॥५॥ कण्ठोत्यैः स्तनितधनैः स्वनैरकुण्डै- रुत्कण्ठा नयदुपकण्ठनीलकण्ठान् । तदानं शरदिजवारिवाशुभ्रं बभ्राजे सचकितदृष्टमप्सरोभिः ॥६॥ निध्यातस्तदनु निजातिभारनन- क्षोणीभृत्कुहरनिगीर्णवीचिमालः | प्रस्तीमस्तिमिकुलकेलिलोलिताम्भा- स्तेनान्तर्विसमरकम्बुरम्बुराशिः ॥७॥ उत्तुजैरुपरिसमूढफेनकूटै- रुल्लोढरनुहरति प्रतिक्षणं यः। अधोंचतुहिनकरांभुदीपिता- राकीर्णानवानिवरैर्धराविभागान् ॥ ८॥ यममद्विरसनफूत्कृतानिलेन प्रोडूतान्यलघुतमान्यपां पृषन्ति । आश्लिष्य थुपथमतो निवृचमाना- न्यातन्वन्त्यति हि तरामनभवृष्टिम् ॥९॥ यो वेलां प्रचुरतमालनीलकेशा- मस्तोकस्तनरुचिशालिशैलपादाम् । ।

·९१
राघवीये
आलिङ्गभनवरतं तर हस्तैः
सस्त्रीकप्रमदमवाप्य दृप्यतीव ॥ १० ॥
कल्लोलपहणनपातितेष्वधस्ता-
देलालीसरसपरागवासितेषु ।
यत्रान्यद्विरदधियेव गण्डशैले-
वाघातं विदधति वारिवारणेन्द्राः ॥११॥
आवर्तः स्मरयति यं च तत्र तत्र
प्रत्युद्यन्नजितभुजाचतुष्टयस्य ।
आकुष्टात् प्रथममनेन मन्दराद्रे-
लन्धात्मा यदयमुदीक्ष्यतेऽधुनापि ॥ १२ ॥
यस्याम्मः कचन निपीय पीवराणा-
मुद्गच्छन्त्यभिदिवमावलिर्घनानाम्
आधत्ते निबिडमबिन्धनस्य वह्न
धूमोऽसावुपरि विसर्पतीति शङ्काम् ॥१३॥
शङ्खानाममलशशाङ्कखण्डपाण्डु:
सङ्घातो हरिमणिभासि यस्य तोये ।
सम्भ्राम्यन् परिदिशमुच्चकैश्चकास्ति
व्यूढाभ्रे वियति यथा वलाकिकानाम् ॥ १४॥
आपिङ्गैरनिलसुतस्य तावदक्ष्णोः
संपृक्ताः सकुतुकवीक्षिणो मयूखैः ।
तस्य काप्यरहितविद्रुमा इवापः
कुत्रापि स्फुटबडवानला इवामुः॥१५॥
उच्छ्रायच्छुरितसुरेन्द्रसौषभित्ति
स्तत्तावत्मथिमघनोऽपि विप्रकर्षात् ।
तेनाधररिपुरवानवाचि कूले
न्यालोकि प्रलघुरिव त्रिकूटकूटः ॥ १६॥

·द्वादशः सर्गः। सोत्साहः सपदि लिलचिषुः समुद्र विष्टब्धस्थितिरथ निश्चलोव॑दृष्टिः । उत्पुच्छो भरनमिताद्रिरुन्नतांसो हिक्कावानुदपतदम्बरं हनूमान् ॥ १७ ॥ गच्छन्तं गगनपथे पतत्रिकल्प पाश्र्वाभ्यां जलदकदम्बमाक्षिपन्तम् । लिप्ताङ्गं कनकमयाङ्गुलीयभासा दृष्ट्वा तं गरुडधियोरगैरभायि ॥ १८ ॥ मन्दारप्रसवरसोकिरः समीरः स्वर्गङ्गाशिशिरतरङ्गशीकराई। तस्याध्वक्लमशमवाञ्छयेव सूनो- यत्नेन व्यधित तरस्विनोऽनुयानम् ॥ १९ ॥ अम्भोधेरुदरतलाद्विलासरम्यै- निर्विष्टामुरगवधृजनैविभूतिम् । बिभ्राणो गरुदुरुवातधूततोया- न्मैनाकस्त्वरितमथोजगाम शैलः ॥२०॥ अभ्याशं पवनसुतस्य सोऽभिगच्छ- नाचख्यौ गिरमाधिदेवतामुखेन । एषोऽहं तुहिनगिरेः सुतो हनूमन् ! मैनाकः प्रथमभवो भवस्य पत्न्याः॥ २१ ॥ निःशेषक्षितिधरपक्षकक्षवढे मत्पशावभिपततोऽपि वनिवज्रात् । *पित्रा ते जलधरधर्मिणानिलेन त्रातौ प्राङ् मकरनिकेतबन्धुनमौ ॥ २२ ॥ क्रीडाविरुणगृहावरोधमाजां जातोऽहं भुजगमृगीदृशां तदादि । *व्याख्यानुसारेण त्वस्यार्धस्य पाठभेदः कल्प्यः ।

·राघवीये कृच्छ्रे या तनुरापि लभ्यते प्रतिष्ठा तामाहुः सुरपुरसम्पदो गरिष्ठाम् ॥ २३ ॥ अद्य त्वां सगरनृपान्ववायकेतो- Vत्येन द्रुतममुना पथोत्पतन्तम् । आराहूं गमनपरिश्रमापनोदा- दादिक्षत् प्लवगपते! स सागरो माम् ॥ २४ ॥ अस्मभ्यं यदुपकृतं प्रभञ्जनेन प्रागेतद्वयमपि ते सभाजनेन । निष्क्रेतुं समयमयामहे महेच्छ! प्राज्ञा यत् पितृसुतयोरभेदमाहुः ॥२५॥ निर्धक्ष्यन्नरिपुरमीश्वरो यथा प्रा. गुक्षाणं गुरुतरतुङ्गशृङ्गशोभम् । आरोह त्वमपि सखे! तथोन्नतं मा. मेष त्वामचिरमितो नयामि लङ्काम् ॥ २६ ॥ : पश्यैते फलभरनम्रनालिकेरा नीरन्ध्रप्रचयविराजिराजरंभाः । खर्जूरीपरिणतपाकपाटलाभा मत्पृष्ठे मधुरजलापगा वनान्ताः ॥ २७ ॥ यान्येषु प्रचुररसानि ते स्वदन्ते तेषां त्वं सुभृशमशान मूलकानाम् । आहोस्विन्मधुरसवाहिनां फलानां ध्वस्तोऽस्तु प्लवग! तवायमध्वखेदः ॥ २८ ॥ इत्युक्त्वा स च विरराम रामदूत- वावादीदुचितगिरैव पूजितोऽस्मि । आ सिद्धरधिपतिशासनस्य दासः श्वासानामपि न विभुगिरे ! निजानाम् ।। २९ ॥

·द्वादशः सर्गः रक्षोनस्त्वरयति शैल ! बालिशत्रो- बाणो माममरपतेः प्रियम्भविष्णुः । जानीते दशमुखकण्ठलुण्ठने यो मत्प्रत्यागमनविलम्बमन्तरायम् ।। ३०॥ अद्रक्ष्यो यदि विषमा विदेह त्री- विश्लेषग्लपितधियो विभोरवस्थाम् । नैवं मामणुमपि कालमर्धमार्गे विश्रान्त्यै सकरुणधीरचोदयिष्यः ॥ ३१॥ स्त्रग्भ्रान्त्या भुजगवधूमिवावनेयी- माहृत्य वचन वसनसौ दशास्यः । अद्यापि ध्रियत इति क्षितीशसूनो- वक्त्रेन्दु मलिनयति त्रपाकलङ्कः ॥ ३२॥ यद्वा किं महति भवत्यपि प्रबाध्य क्षोणीभृत् त्वमपि स लक्ष्मणाग्रजोऽपि । तुल्या वामसहनता विपक्षमावे छिद्राणामपिधिविधिव्रतं च तुल्यम् ॥३३॥ तद्वाचं कुहरशतप्रतिप्रणाद- व्याजेन स्वयमपि सोऽद्रिरन्ववादीत् । पन्यास्ते भवतु शिवोऽयमित्थमेनं संभाष्य द्रुतमविशच वारिराशिम् ॥ ३४ ॥ भानुः किं प्रपतति दक्षिणायनस्थो नैवं स्यान्नयनतुदो हि तन्मयूखाः । तत् कः स्यादयमिति वीक्षितः स लङ्का- वास्तव्यैररिभिररताञ्जनेयः ॥ ३५ ॥ तं प्राप्य प्रतिभयधूमधूम्रमूर्ति- 15 ात्तास्यप्रकटकरालदन्तपतिः ।

·राघवीये काप्युनिशिचरयोषिदाबभाषे भो वक्त्रं प्रविश मम प्लवङ्गमेति ॥ ३६ ॥ वैदेवा दशवदनेन वञ्चिताया वृत्तान्तं विविदिषुरेमि रामदूतः । कत्येऽस्मिनुपघटिते ततस्तवास्य वेक्ष्यामि द्रुतामिति सोऽपि तामवादीत् ।। ३७ ॥ कस्त्वं मे नयनपथादितोऽपयातुं खादामि त्वदपधनान् घनाशनाया। इत्यास्यं कृतशतयोजनावकाशं व्यादात सा तदधिकमार्दिधत् स चाङ्गम् ॥ ३८ ॥ आस्थाय क्षणमणिमानमात्मवक्त्रं गाहित्वा सपदि ततो विनिर्जिहानम् । आचष्ट प्रकृतिमवाप्य दीप्यमाना- माश्चर्यस्तिमितदृशं तमानतं सा ॥ ३९ ॥ दाक्षायण्यहममितद्युते! हनूमन् ! प्रख्याता दिवि सुरसेति नागमाता। भादेशादनिमिषसंसदस्त्वदीयां * कृच्छ्रेषु स्थितिमवगन्तुमागतास्मि ॥ ४० ॥ मायामिः प्रसितधियां महाबलाना- मावासं तव विश्वतो निशाचराणाम् । धैर्यस्य च्युतिमभिशङ्काय दुःख्यतीन्द्रः स्नेहस्य प्रकृतिरहो विवेकशून्या ॥४१॥ मारीचप्रमथनदूत ! माययापि स्थेनापि प्रतिभटपाटनौजसापि । दुर्धर्ष नृहरिमिवारिभिर्भवन्तं संवेद्य त्रिदशपति विवर्धयामि ॥ ४२ ॥ ! Hit ·द्वादशः सर्गः । भद्रं ते भवतु हरे निराकुलस्तां वैदेहीमारिनगरे निरीक्षिषीष्ठाः । इत्थं द्रागुपरचिताशिषा तयाथ स्नेहानुनापितहशा तिरोबभूवे ॥ ४३ ।। दण्ड्येषु प्रबलफलोतरोरुदण्ड- श्वण्डत्वादरिभिरलधनीयतेजाः। बिभ्राणो गुणममितः सपक्षभावं रामस्य प्रणिधिरदीपि बाणदीपम् ॥४४॥ तं काचिज्जलविजलेशया चकर्ष च्छायायामशिशिषयाथ सिंहिकाख्या ॥ तत्कण्ठं मुखकुहरेण गाहमानः संवृद्धा सपदि ददार सोऽपि वीरः॥१५॥ उद्वान्तक्षतजझरीपरीतमुच रुच्छूनप्रशिथिलबाड्दन्दशूकम् । तद्गात्राचलमुदधिः समापतन्तं मन्थादि भयतरलाशयः शशडे ॥ ४६॥ इत्युप्रैर्विमततमोमरं निरसं- स्तेजोभिर्गगनपथाद्विलम्बमानः । आपेदे पवनसुतस्त्रिकूटशैलं देवच श्रुतिमयमूर्तिरस्तशैलम् ॥४७॥ तत्राग्रे तरुणमणिच्छटामरीचि. व्याजेन प्रहसितशक्रलोकशोभाम् । सप्रौढप्रमदमदान्धयातुधान- व्याकीर्णप्रचुरसुवर्णहर्म्यरम्याम् ।। ४८ ॥ ज ·पू राघवीये उत्तालध्वजपटजातमातरिश्व- व्याधृतत्रिदशधुनीषिनिस्तानाम् । निष्यन्दैरनिशमपामपाकृतोष्ण- रुद्यानरुपहितधर्ममर्मघाताम् ॥ ४९ ॥ स्वर्वन्दीनयनजवारिधोरणीभिः शुष्यन्तीरुपवनवृक्षवीरुदाली। पौरस्त्रीमुखविघुसविधानवान्तः, सिञ्चन्तीममृतकरोपलाम्बुपूरैः ॥ ५० ॥ प्रागल्भ्यादनुकृतशकशकजिकै रन्योन्यप्रथनाबिडम्बनप्रवीणैः । सुव्यक्तमविहितजय्यजेतृचेष्टे राक्लप्तस्थविरहसां निशाटडिम्भैः॥५१॥ आरूढद्विरदहयैरुढचापै- रुन्मुक्तप्रगुणपृषत्कभिन्नलक्षः। रक्षोभिश्चिरखुरलीविहारखिन्नै- निविष्टप्रमदवनान्तगन्धवाहाम् ।। ५२ ॥ मन्दारमसवमधूनि मन्द्रतारं गेयाभिः सुमुखितमाभिरर्पितानि । आस्वाद्य स्खलितपदोदितप्रचारैः क्रव्यादैरनिशमहीनपानभूमिम् ॥ ५३ ।। व्याधस्त्रीकठिनधनस्तनोपमर्द- क्लान्तानामिव गतिमन्दतां गतानाम् । सम्पर्कादचलभुवां समीरणाना- मस्वेदग्लपितवधूकपोलरेखाम् ॥ ५४ ॥ घोणान्तर्विवरविनिष्पतत्समीर- 28 प्रक्षुभ्यन्जलनिधितुङ्गवीचिमङ्ग। कुत्रापि प्रकथितकुम्भकर्णनिद्रा- मद्राक्षादमरविरोधिराजधानीम् ।। ५५ ॥

·द्वादशः सर्गः। । १०१ तत्रेन्दावुदयति शीतलैर्मयूखै- रालिम्पत्यमृतरसैरिवेक्षणानि । बुद्धायां मधुकरवन्दिवृन्दगीते- रामोदव्यतिकरभाजि कैरविण्याम् ॥ ५६ ।। कान्तायां प्रियविरहस्य दुःसहत्वात् क्रन्दन्त्यामपि च रथाङ्नामवध्वाम् । सीतायामिव परितापिकामवस्था नीतायां दिनविलयेन रक्षसेव ॥ ५७ ॥ शृङ्गायादवनिभृतस्ततोऽवती! लङ्काभीमदमपनीय मुष्टिघातैः । अद्वारा विमतपुरं प्रविश्य सीता. मन्बेष्टुं द्रुतमुपचक्रमे हनूमान् ॥ ५८ ॥ संक्षिप्तमूर्विरथ चत्वरचन्द्रशाला- लीलाद्रिकन्दरसरस्तटनिष्टेषु। भूयः स रावणविभीषणकुम्भकर्ण. प्रासादभूमिषु च भूमिसुताममार्गात् ॥ ५९ ॥ अदृष्ट्वा वैदेहीमधिगतविषादेन मनसा निजं मेने विद्वानपि विफलनिस्तीर्णजलधिम् । स तादृग् गम्भीरप्रकृतिरपि मुग्धोऽभवदिति प्रतीमस्तेनापि भ्रमजलधिरिदो न सुतरः ॥ ६ ॥ यदृच्छयाप्यविशदशोककाननं सपल्लवस्तबकविकासपाटलम् । कृशाकृतिर्विशदशशाङ्कसच्छविः स इंसवत् स्फुरदरबिन्दमण्डलम् ॥ ६१ ॥ तदनु स निकटे शिशपायास्तरो- वनितलरजोधूसराङ्गयुतिम् ।

·राघवीये विरहशतर्नु जानकी दृष्टवा- ञ्जलदमलिनितां चन्द्रलेखामिव ।। ६२ ॥ सैवेयं जनकात्मजति मुमुदे शोकानलज्वालया व्यालीटेति शुशोच रावणहतेत्युच्चैरदृप्यत् क्रुधा। बत्नो मे फलवानसूनजहती यद् दुर्बलानप्यसौ संदृष्टेति समाश्वसीदिति हरि नारसोऽभूत् क्षणम् ।। ६३ ॥ अवसरमनुपाल्य स्वैरमात्मप्रकाशं प्रति समुचितकालव्यत्ययात्यन्तभीरुः । अविकृतनिजतेजाः शिंशपाग्रे स तस्थौ दिनमिव दिननाथः प्रातरद्रीन्द्रमौलौ ॥ ६४ ॥ इति श्रीरामपाणिवादविरचिते राघवीये महाकाव्ये द्वादशः सर्गः। अथ त्रयोदशः सर्गः। अथामृतस्यन्दसुखैरपीन्दोरुत्कण्ठितेवग्निसखैमयूखैः। उद्दीप्सकन्दर्पतया दशास्यः सीतामुपारा मनाः प्रतस्थे ॥ १ ॥ उढसद्रलाकरीटमालं ब्यालोलकर्णाभरणाभिरामम् । परिस्फुरदीपसहस्रवाही तं पर्यवारी परिवारलोकः ॥ २ ॥ सचामरच्छत्रविचित्रमाल्याननर्धरत्नाभरणांशुकाढ्यान् । नवोपदार्थान् दधतः पदार्थान पुरो ययुस्तस्य भटाः सहस्रम् ॥ ३ ॥ कस्तूरिकाकुडमचन्दनाक्तैः सुगन्धिभिः सान्द्रहिमोदहारैः । प्रसाधयन्त्यः पदवीं पुरस्तात् पचेलुरुत्तुङ्गाकुचास्तरुण्यः ॥४॥ चूत द कं नूतनपुष्पजालं लोलम्बकल्माषितमञ्जरीकम् वसन्तमुख्यमंतुभिर्वितीर्ण निन्युः प्रकाशं वनदेवतास्तम् ॥ ५॥ सीतोपकण्ठे प्रथम नियुकैरन्यूनगानोचित सूक्तिबन्धम् । जगत्रयीजित्वरमात्मवीर्यमुद्गापयामास स वन्दिवृन्दैः ॥ ६ ॥ * सूक्तिरूपम् इति व्याख्यासम्मतः पाठ, जना ·नयादशम । वामे करे नम्रमुपादधानां नि:श्वासतप्ताधरमाननाजम् ॥ १२॥ सरस्तरङ्गाम्बुकणेन पार्य सम्पाद्य घायुः सुमनोमिरयम् । सेवाच्छलेन प्रतिलोमगामी प्रस्थानमस्वन्तमशंसदस्मै ॥ ७ ॥ ततः स माघन्मधुलहिलीढान् किरन्यजसं मकरन्दबिन्दून् । पुष्पाणि विभ्रद्भिरनोकहानां धृन्दैर्वृतं केलिवनं प्रपेदे ॥८॥ मध्याहस्रातपतप्तमूर्तेर्यथाध्वनीनस्य दवाश्रयाशे । तथाभवत् तस्य सुगन्धिपुष्पे पुष्पेषुदग्धस्य बने प्रवेशः ॥९॥ वत्रास तत्रासवसौरमेभ्यः स्मरातुरः केसरकेसरेभ्यः स चम्पकानां निकर चकम्पे सशोकतामापदशोकराजौ ॥१०॥ अपारिजातोऽपि स पारिजाताद् बिभाय भूयस्तरपुष्पजातात् ! मन्दारतोऽविन्दत मन्दिमानं निनिन्द बुन्दं हरिचन्दनानाम् ॥ ११॥ अथाविरामोद्गलदश्रुधार भूरेणुरूक्षालकपीडिताक्षम् । विशोष्यमाणां विरहेण पत्युः स्थले मृणालीमिव भानुभासा । महीशयां प्राप्य महीशपुत्री दशाननः सानुनयं बभावे ॥१३॥ विहाय मामुत्पततामसूनां दयस्व हे भामिनि ! मामकानाम् । ततोऽधिको यत् त्वयि मे प्रसादः स एव तेषामपरागहेतुः ॥ १४ ॥ शिलोच्चयेऽप्यप्रतिबन्धवीर्य तदप्यमोपं कुलिशं मघोनः। यस्य स्थिरे वक्षसि कुण्ठमासीत् तं जेतुमीष्टे कुसुमायुधो माम् ॥ १५॥ हेलासमत्क्षिप्तकवेरौला बलात्कृताशेषसुरावरोधाः । ममी भुजाः सन्त्यपि मे न सन्ति स्मरं निरोधुं न यतः क्षमन्ते [॥ १६ ॥ ऐराक्तस्याद्रितटद्रहिना कुम्भद्वयेनाहतमप्यभीक्ष्णम् । वक्षो मम त्वत्कुचकुम्भयुग्मसङ्घर्षमप्राप्य न मां धिनोति ॥ १७ ॥ इमं मनाशुनमयाननेन्दुमानन्दनं सुन्दरि! चक्षुषां नः ।णेशामा यस्य प्रकाशे सति निष्प्रकाशो नालं तथा तापयितुं शशाङ्कः ॥१८॥ * विपिने' इति व्याख्यासंमत; पाठी

·।
राघवीये
वदस्व किश्चिद् वरवणिनि ! त्वं येनाधुना शान्तिमुपैतु दर्पः ।
अमन्दमाकन्दमधूपयोगाद् विकस्वराणां च पिकस्वराणाम् ॥ १९ ॥
नाथा दिशामिन्द्रमरुत्सखाया नाथन्ति यं शश्वदपि प्रसादम् ।
स एव नाथत्यमुमर्थमेव त्वां पतिकण्ठो भुवनैकनाथः ॥२०॥
जीवन्ति याभिर्भुवने जनौधा यासां रतिर्नीचपथेन गन्तुम् ।
तासां श्रियां भाजनमस्मि सीते! नितान्तगम्भीरमपामिवाब्धिः
[॥२१॥
सुमेरुमूलोपलशाणघृष्ट्या नित्यस्फुरच्चारुमरीचिभाञ्जि ।
रत्नानि शेषाहिफणास्पदानि सहस्रमस्माभिरुपाहृतानि ॥ २२॥
वलस्य शत्रोः परमं धनं या शचीकचालङ्करणप्रसनः ।
स पारिजातनुम एष सीते! लङ्कामलकृत्य पुरस्तवास्ते ॥ २३ ॥
उया पुनर्यत् खलु रत्नमय्यं तदन्यलोकेष्वपि निःसपत्नम् ।
त्वमेव सा सुन्दरि! तत् कथं मामुपेक्षसे भाजनमीड शानाम् ॥ २४ ॥
मनुष्यमात्रप्रवणाशयत्वाज्जगत्पतिं मामवमन्यमाना।
खद्योतमाराधयसि त्रिसन्ध्यं प्रद्योतने सत्यपि दीप्यमाने ॥ २५ ॥
कनीयसा शक्तिमता स्वराज्यानिष्कासितः शुष्कफलाशनस्त्वाम् ।
मयाहृतां केसरिणा यथैणी त्रातुं प्रगल्भेत कथं स रामः ॥ २६ ॥
प्रसीद सीरध्वजराजपुत्रि! प्रसाधय स्वेन तथोबतस्य ।
ममाङ्कमानन्दकरी जनानां कलात्मनो मूर्तिरिवोदयाद्रेः ॥ २७ ॥
अबुदपयामिव पद्मवाटीममञ्जरीकामिव चूतशाखाम् ।
अचन्द्रपादामिव यामिनीं त्वामभूषणामेवमवेक्ष्य दूये ॥ २८ ॥
प्रचेतसा मे प्रहितैरुदारैः पाण्मासिकैरिन्दुकरावदातैः ।
मुक्ताफलैर्गुम्भित एष हारो बिना क विश्राम्यतु ते स्तनाभ्याम् ॥२९॥
समिद्धरागः स्वगुणैः परेषां गुणांस्तृणायापि न मन्यमानः।
नासामणिश्चैष मदेकधर्मा बिम्बोष्ठमाकाङ्क्षति चुम्बितुं ते ॥ ३० ॥
यदेकमाढ्यङ्करणं गरीयो मम प्रसादीकृतवान् कुबेरा।
तदेतदुत्तंसय शोणरत्नं प्राची हरित प्रातरिवार्कविम्बम् ॥ ३१ ॥

·! त्रयोदशः सर्गः। १०५ धनाधिपभ्रातरि दातरि त्वं मर्त्यब्रुवादीप्ससि किं नु मुग्धे ! घनं घने वर्षति सस्यपङ्क्तिः किमिच्छति स्वल्पघटाम्बुसेकम् ॥३२॥ बिभर्ति यो रत्नचयच्छलेन सदा मदाराधनजागरूकम् । गणं ग्रहाणां स पतद्ग्रहोऽसावनुग्रहं वाग्छति ते वराकः ॥ ३३ ॥ अलं विशेषेण विदेहकन्ये! मयि प्रसादो यदि जायते ते । हर्ता वसूनां न स केवलं मे मूल्यातिगानामपितु असूनाम् ॥ ३४ ॥. इति ब्रुवाणे कृपणं प्रणने सक्रोधदृष्टे पवनात्मजेन । दशानने सा तुणवनिरास्था जगाद कृत्वा तृणमन्तराले ॥ ३५ ॥ हरन्ति ते रावण! गाव एता नितम्बिनीर्यद्यपि लोलभावाः । जगत्प्रकाशे क्वचिदस्खलन्ती तथापि नेन्दोरिव पद्मिनी माम् ॥३६॥ रणे रघूणां प्रभुणा नियुक्ताः शराः खरामुमधुपानमत्ताः । यावद् ग्रसिष्यन्ति न जीवितं ते वीराय मामर्पय तावदस्मै ॥३७॥ निजोष्मणाधाकृतसर्वलोके हविर्भुजां त्रातरि दीप्यमाने । चलाधिके तत्र न शोभते ते वैरं कृशानाविव तूलराशेः ।। ३८ ॥ त्वया वशीकर्तुमभीप्स्यते या तामेव सीतामुरगीमवेहि । यस्या विषं दाशरथेः प्रकोपो निर्धक्ष्यसे राक्षस! तेन सद्यः ॥३९ ।। कथं त्वमम्भोजभुवः प्रणप्ता धात् पथः प्रच्यवसे दशास्य ! । जन्यस्य यद्वा जनकाद् विभिन्नो गुणोऽस्ति दीपादिव कज्जलस्य ॥ ४० ॥ भुजेषु लोकत्रयजित्वरेषु स्थितेषु तेष्वप्यकुतोभयेषु । परोक्षमिक्ष्वाकुकुमारयोर्दाक् कथं त्वयाहारिषि पञ्चवव्याः ॥४१॥ अंतोऽवगच्छाम्यपचन्द्रसूर्ये यथान्धकारस्य मुखे रनन्याः । तथा तयोरक्षिरुचामभूमौ तव प्रगल्भेत परं प्रचारः ॥ ४२ ॥ अलं प्रपञ्चेन गिरा दुरात्मनितोऽपि यद्यस्ति जिजीविषा ते । चिरं रिरंसा च सहात्मदारैस्ततो रघूणां पतिमाश्रयेथाः ॥ ४३ ॥ *त' क. पाठ: P ·राघवीये आकर्ण्य कर्णौ तुदतीः सुदत्या गिरः सरोष धृतचन्द्रहासः । दशाननः पापचिकीर्षुरस्यां न्यवारि यत्नेन निजावरोधैः ।। ४४ ॥ अथानुनीतावपि कर्कशां त्वामुपेक्षिता मासयुगं दशास्यः । अतः परं सान्त्वयिता कृपाणस्तवेति जल्पन् न्यवृतत् ततोऽसौ [॥४५॥ तदाज्ञया भीषयमाणमेनामानर्तितोग्रभृकुटीकरालम् । शशाम वाग्भिस्त्रिजटोदिताभिनिशाचरीणामथ चक्रवालम् ॥ ४६ ॥ तस्मिन् प्रसुप्ते सति रामदारैरारम्भि यस्तत्र विकापधर्मः । तस्य प्रशान्त्यै हनुमद्धनोत्था बभूव रामायणतोयधारा ।। ४७ ।। अये ! कुतस्त्येयमनभ्रवृष्टिरिमं जनं सिञ्चति शोकदग्धम् । इत्यक्षिणी विक्षरदश्रुणी सा प्रत्याशमक्षिप्यदविक्षताशम् ॥ ४८ ॥ माया स्विदेषा मनुजाशनानां मतिभ्रमस्यैव नु मे विवर्तः । इत्थं विशङ्कामलुनादमुष्याः स रामदूतोऽहमिति ब्रुवाणः ॥ ४९ ॥ जवादवप्लुत्य स शिंशपायात् प्रदक्षिणीकृत्य कृतप्रणामः । कस्त्वं कुतो वेति कृतानुयोगामाचष्ट तां वाचमनाहतार्थाम् ॥ ५० ॥ हनूमदाख्यः कपिरस्मि यस्य प्रभञ्जनश्च प्रभवोऽञ्जना च । स्वामी स रामः स च वक्ष्यमाणः सुग्रीवनामा कपिचक्रवर्ती ॥५१॥ तथा नृशंसेन तवाहृताया गवेषणामाचरता वनेषु । वाती जटायोरवलूनपक्षादवेदि रामेण सलक्ष्मणेन ॥५२॥ स देवि! पम्पा निकषा मदक्ष्णोः सुजन्मनोर्गोचरतामयासीत् । क्षामच्छवि त्वद्विरहेण वक्त्रं प्रभातचन्द्रप्रतिमं दधानः ॥ ५३ ॥ अचिन्तयं चैवमचिन्त्यधानां विपत्तिरप्यस्ति परोपकारः । यस्याः प्रसादेन दुरासदोऽपि प्राप्तो मया सनिधिरीदृशानाम् ।। पालीति यः शक्रसुतो बलीयान् प्लवङ्गमानामधिभूः पुराभूत् । तस्यानुजन्मा तदपाहृतश्रीः सुग्रीवनामा विभुनान्वकम्पि ॥ ५५ ॥ रामेण बाणेन हतः स बाली स तत्पदे भानुसुतोऽभिषिक्तः । कुमारभोगे च महेन्द्रनप्ता किं किं न पुष्णाति सतां प्रसादः ।।

·।
त्रयोदशः सर्गः1
१०७
ततः कृतज्ञेन तव प्रवृत्तिं जिज्ञासुना भानुसुतेन दिक्षु ।
व्यापारितानां कपिसैनिकानामहं हि धन्योऽधिगतासि येन ॥५७॥
स तु त्वदाख्यैरसुभिर्विहीनो निद्राति न स्नाति न रामदेवः ।
आकाशलक्षैः करुणैर्विलापैरहस्त्रियामं प्रियते कथञ्चित् ॥ ५८ ॥
सङ्कल्पसम्पादितसभिधानां मानेन किञ्चित् किल वामशीलाम् ।
त्वां सान्त्वयिष्यन् प्रणतः स भूमौ सत्रीलशोकं कुरुते कुमारम् ।।
निशासु निष्यन्दितचन्द्रकान्ताश्चकोरचञ्चूपुटपीतशेषाः
स्मरातुरं सुन्दरि! चन्द्रपादास्तपन्ति सूर्यातपतापमेनम् ॥
अथ त्वयास्तानि तदा मदायैः प्रदार्शतान्याभरणानि पश्यन् ।
स पर्यदेवीमनु देवि ! यत् तत् किमन्यदाक्रन्दयदश्मनोऽपि ॥६१ ॥
तथावसन्नामपि चित्तवृत्तिं धैर्येण संस्तम्भयता निजेन ।
प्रसेदुषा बन्धुजनस्य लाभात् सन्नह्यते तेन वधाय शत्रोः ॥ ६२ ॥
इदं च विस्रम्भाविजृम्भणाय क्षितीश्वरेण प्रहितं हितं ते ।
इति प्रभोस्तस्य कराङ्गुलीयं तस्यै ददौ साञ्जलिराञ्जनेयः॥ ६३ ॥
मुदा तदादाय विदेहपुत्री मुहुः प्रमोदाश्रुभिराईयन्ती ।
आलिङ्गदुयत्पुलकैः प्रतीकैः किञ्चोपगूढं प्रियमेव मेने ॥ ६४ ॥
जगाद चैनं सुमते ! हनूमन् ! ददासि मे जीवितमेव नान्यत् ।
प्रियादभिज्ञानसमागमो हि प्राणप्रदः प्रोषितभर्तृकाणाम् ॥ ६५ ॥
लङ्कोपविष्टापि नरेन्द्रसूनोरङ्कोपविष्टेव मुनिवृणोमि ।
स्त्रीणां हिताधानविधौ वियोगे वार्ताहरो वल्लभतो गरीयान् ॥ ६६ ॥
ततः पटान्तेन तिरोहितं यद् रत्नं घनेनेव दिनेशबिम्बम् ।
उन्मुच्य सा तत् प्रणताय तस्मै प्रत्यर्पयन्ती पुनरप्युवाच ॥ ६७ ॥
सत्योद्य ! न प्रत्ययवाञ्छयेदं पत्ये मयानुप्रहितं इनूमन् !
मायासु तद्वयञ्जकमन्तरेण मा स्म प्रमायत् स कदाचनेति ॥ ६८ ॥
अयं प्रसादस्तव राजकन्ये ! दाक्षिण्यवानभ्यवपद्यते माम् ।
इति ब्रुवनजनिसंपुटेन प्रत्यग्रहीत् तत् प्रणतो हनूमान् ॥ ६९ ॥

·। राघवीये उवाच 'चैनामिदमेवमेव संभाव्यमव्याजधिया भवत्या । कचित् प्रमादो महतामपि स्यात् तमोमुख यांति दिवाकरोऽपि ॥७॥ त्वं देवि ! साक्षात्कृतराक्षसौघा बिभेष्यविज्ञातहरिप्रभावा । तत् पश्य नो मूर्तिमिति ब्रुवाणस्तनूं हनूमानुदजृम्भयत् स्वाम् ॥७१॥ व्याप्तव्योमान्तरालामविरलसरलस्थूलवालाग्रलोम- व्याकीर्णाभ्रामदभारवमुखकुहरस्पष्टदंष्ट्राकरालाम् । आरक्तोवृत्तनेत्रस्फुरदनलकणोत्पीडितोडुप्रचारा- मारादालक्ष्य घोरां तनुमनिलभुवो भूमिकन्या चकम्पे ॥७२॥ विभेमि हनुमभितो विमतदुर्ग्रहाद् विग्रहा- दयुष्य पुरतो हरे! ननु कृणानि रात्रिञ्चराः । तदेनमुपसंहर द्रुतमितीरितः सीतया शशादपि तनीयसी तनुमुदूढवान् मारुतिः ।। ७३ ॥ देवि ! द्रक्ष्यसि वासरैः कतिपयैः सुग्रीवसुमाहित- प्रत्यार्थच्छिदुरोपदेशनिहतकव्यादभव्योदयैः । आजुष्ट हरिसनिकैदशमुखग्रीवासृगापाटलान् विभ्राणं विशिखान् धनुश्च सहितं मात्रा रघूणां पतिम् ॥ ७४ ।। इति जनकतनूजामुक्तिभिर्मुक्तशोकां विदधदसकदेनामानमनादरेण । तदनु तदनुशिष्टामाशिषं प्राप्य दीप्रां शरदमिव विवस्वानुषिदीपे हनूमान् ॥ ७५ ॥ इति श्रीरामपाणिवादविरचिते राषवीये महाकाव्ये त्रयोदशः सर्गः। अथ चतुर्दशः सर्गः। अथ निजनिभृतप्रचारजन्यं स्फुटचरितैरयशो निराकरिष्यन् । अरहितबहुरक्षिराक्षसोपं प्रसभमविक्षदशोककाननं सः॥१॥ १. यास्यति भास्करोऽपि, ख. पाठः २. 'कृ' क. पाठः, * 'चैनामिदमेब पत्यो सम्भाव्यम्' इति व्याख्यातृसम्मतः पाठः । १ ·.. चतुर्दशः सर्गः। इम इव सरसो मृणालदण्डा- नपि पृथुलानुदपाटयद् द्रुमौघान् । अधिसमरमरीनपोद्धरिष्य- सुपरचयभिव पूर्वतः स योग्याम् ॥२॥ कलकलमुखरोत्पतत्पतङ्गा- नवपतितप्रसवानुबद्धभृङ्गान् । करतलदृढपीडनावशीर्णा- नकृत स हेमलतानिकुञ्जपुजान् ॥ ३ ॥ कनकविटपिनां पटरपटेति त्रुटितवतां मुहुरस्य मुष्टिपातात् । पटुरटितमभूत प्रवेशतूर्यो मनुजभुजां पुरि नूतनो भयस्य ॥४॥ कठिनकरचपेटिकावदीर्ण- प्रपतितशोणमणिच्छटाच्छलेन अजनितकुलिशक्षतोऽप्यमुञ्चद् रुधिरकणानवरोधकृत्रिमाद्रिः ॥ ५ ॥ माणिघटितबृहत्तटास्तटाका मरतककुड्मलपअसमतोयाः। मयदुहितपदाङ्कितावताराः पवनभुवा परिपूरिताः शिलाभिः॥६॥ सरभसमाभियातयातुधान- क्षपणकलानिपुणस्य तस्य गात्रम् । प्रकृतिधवलमप्यरिक्तरक्तं हिमगिरिगरिकशृङ्गमन्वकार्षीत् ॥ ७॥ निशमितनिजनिष्कुटप्रमाथो दशवदनः प्रजिघाय यानि यानि । रणशिरसि कृतान्तसात्कृतानि प्लवगवरेण बलानि तानि तानि ॥ ८॥ १. 'सास. पाठ..

·राघवीय
अथ पृथुपटिमा प्रहस्तपुत्रः
समभिजगाम रणाय जम्बुमाली ।
इह खलु नियतिर्द्वितीयपादे
व्यघटयदादित एव पञ्च वर्णान् ॥ ९॥
बलवति निहतेऽथ मन्त्रिपुत्रे
विशिखमुचो युधि पञ्च सैन्यनाथान् ।
परमनयत पञ्चतां हनूमान्
कृतममुना किमिहति नैव जाने॥१०॥
तदनु दशमुखः समादिदेश
प्रथितभुजाविभवं कुमारमक्षम् ।
स च रथमधिरूढवानुदग्रं
पवनसुतोऽपि जवेन तोरणाग्रम् ॥ ११ ॥
असितपन इवावनद्धवर्म
प्रचुरमणिद्युतिभिर्महेन्द्रचापी।
स्तनितघनधनुर्गुणप्रणादो
नयनपुटस्फुरदग्निभिस्तटित्वान् ॥ १२॥
विदधदभिनवं प्रतीपवर्ष
प्रतिमुहुरूर्ध्वमुखैः शिलीमुखौधैः ।
अपभयमभिषेणयांबभूव
प्रकटकटुप्रतिषः स रावणिस्तम् ॥ १३ ॥
अपि निशिततराः शराः सुरारे.
वपुषि हरेरचलस्थिरे पतन्तः ।
नयवति कुनया इवाधमस्य
क्षतफलताहितलाघवा निवृत्ताः॥ १४ ॥
अधिरथमवपत्य तोरणाग्रा-
दपहृतवाणधिबाणचापदण्डः।
करतलकुलिशेन स व्यदारी-
दपकपमक्षहमारमक्षतौजाः॥ १५॥

·चतुर्दशः सर्गः।
१११
अनुपदमुपलब्धरावणाज्ञः
प्रजवितया जितवायुना रथेन ।
वलयितपृथुचापसंहितेपुः
परिददृशे रणसीग्नि मेघनादः ॥ १६ ॥
वनतरुफलजपिलब्धजीव !
त्वमपि किमत्र विजृम्भसे बनौका!।
अविरतकरदीकृतामरेन्द्रा-
नपि न शृणोपि कथं निशाचरेन्द्रान् ॥ १७ ॥
भृशमपकृतवानसीन्द्रशत्रो
यदलमशोकवनीमिमामभावीः ।
स्पृशति न पवनोऽपि यां भयेन
ग्लपयति यां न पुनर्दिवाकरोऽपि ॥ १८॥
स्मर कपिकुलकीट! चापलं स्वं
न खलु सहेत जगज्जयी दशास्यः ।
इह तु वयमपत्रपामहे यत्
कपिमपि संपहरेम संप्रहारे ।। १९ ॥
अथ करचरणं नियम्य पाशै-
त्रिदशरिपोरुपदीकरिष्यसे त्वम् ।
हसरसतरलस्तनोत्तरीय-
श्लथनघनत्रपयोषिदीक्ष्यमाणः ॥ २०
परुषमिति वदन्तमभ्यमित्र-
स्तमिदमुवाच सहासमाञ्जनेयः ।
प्रहसनरसिकावरोधमाज-
स्तव पितुरस्ति पुरा ममाभिनेयम् ॥ २१ ॥
निशिचरवधनाटकेभिनेये
प्रथममहं प्रविशामि सूत्रधारः ।
नखशिखरविलुण्ठिताक्षवत्र
स्फुटकमलाञ्जलिमप्रती क्षिपामि ॥ २२ ॥

·राघवीये
शलभ इव विभावसावमुष्मिन्
मयि किमुपक्रमसे निशाटपाश ।
स्थिरमतिरयमस्मि रामदूत-
स्त्वमिव शतं प्रहरन्तु मेघनादाः ॥ २३ ॥
अविदितरघुवीरवाणशक्ते.
रिदमथवोचितमेव गर्वितं ते।
अनधिगतपयोधिभून्नि भाव्यं
जलनिलयत्वमदेन पल्वलेऽपि ॥ २४ ।।
अथ तुमुलमभूत् तयोः समाकं
शरनखदन्ततलमहारघोरम् ।
भयकुतुकगतागतप्रयास-
प्रवणनभयरनिधलाक्षिदृष्टम् ।। २५ ॥
अघिसमरमजय्यमाकलय्य
प्रतिभटभञ्जनमञ्जनातनूजम् ।
द्रुतममुचदमोघमिन्द्रजेता
कमलजदैवतमस्त्रमत्रवेदी ।। २६ ॥
तदनु तदनुपेत्य तं बबन्ध
क्षणमिव निस्पृहमन्यवन्ध्यभावान् ।
स्वयमथ शिथिलं च सोऽपि विद्वान्
न खलु जहाँ दशकन्धरं दिक्षुः ॥२७॥
निशिचरनिकरेण कृष्यमाण:
प्रमदपरिस्फुरदिन्द्रजित्पुरोगः ।
सपदि स सचिवैरमुक्तपार्श्व
दशमुखमासददुन्नतासनस्थम् ।। २८ ।।
करतलचलचामराभिरुद्य-
कलरवकङ्कणमेखलाकुलाभिः ।
भयतरलविलोचनोत्पलाभिः
परिकलितं परिवारसुन्दरीमिः ॥ २९ ॥

·३ चतुर्दशः सर्गः । प्रतिमुहुरभिमानशृङ्गभङ्ग- अगुणितरोपविशेषपाटलानाम् । द्युतिभिरनिलसन्निभाभिरक्ष्णां दिशि दिशि भृत्यवनानि दीपयन्तम् ॥ ३०॥ अथ वलयितदीर्घवालहस्त- प्रविहितचित्रमहासनोपविष्टे । धृतिमति पवनात्मजे सभाया- मभिहितवानभितः स दत्तदृष्टिः ॥ ३१ ॥ हरिदहनपरेतराजरक्षो- वरुणमद्धनदेन्दुशेखरेषु । कतममयमवाप्य रक्षितारं मम पुरमाविशतीति पृच्छतैनम् ॥ ३२ ॥ अहह न विषहामहे महेन्द्र- प्रमुखमखाशनपण्डदण्डधाराः । वयमयश इदं नवावतारं जनितमनेन वनौकसां बुसेन ॥ ३३ ॥ बहुतृणमयमत्र नः कियान् स्यात् प्रतिविधिरस्तु यदीय एष तस्मिन् । प्रशिशमयिषुरुद्धणं हि धूम प्रशमयति प्रसभेन हव्यवाहम् ॥ ३४॥ इति वदति दशानने सगर्वे सरभसमापततोऽथ यातुधानान् । अहमहमिकया विवक्षमाणा- ननिलसुतः प्रतिषिध्य वाचमूचे ॥ ३५ ॥ अपसरत खला न वो वदामः सति कुणपाशनराजि सम्मुखीने । प्रथमरविकराः पुरःस्थितेऽद्रौ कथमिव सानुरुहः स्पृशन्ति वृक्षान् ।। ३६ ॥ Q

·राघवीये
शृणु दशमुख! तस्य किङ्करोऽहं
कनकमृगच्छलतोऽपवाहितस्य ।
वपुरपरमवाप्य यस्य दारान्
स्मरसि वनाननु चोरयिष्यसि त्वम् ॥ ३७ ।।
मृधभुवि खरदूषणत्रिमूर्धा-
नभिमुखमापततः समग्रसैन्यान् ।
यमसदनमनेष्ट यस्य बाणो
भुवनपतेरहमस्मि तस्य दूतः ॥ ३८ ॥
तव खलु भुजदण्डषण्डकण्डू-
भिदुरदुरन्तपराक्रमक्रमस्य ।
कपिकुलवृषभस्य शक्रसूनो-
दमयितुरस्मि चरः स्थिरोढकीर्तेः ॥ ३९ ॥
दिनकरतनयेन तस्य सख्या
निखिलवलीमुखलोकनायकेन ।
अयमहमनुचोदितो हनूमान्
कुणपभुजां पुरि मार्गणाय देव्याः॥४०॥
इदमभिहितमस्ति वाचिकं च
प्लवगवरेण भवन्तमन्तरेण ।
त्यज दशमुख! कापथाध्वगत्वं
निजमखिलान्यगुणप्रणाशकारि ॥४१॥
द्रुहिणकुलमलङ्करोषि यत् त्वं
तपसितवानसि यच्च निश्चलात्मा ।
यदपि भुजभृतामसि त्वमाद्यो
गुणगणमेतमपार्थकं न कुर्याः ॥ ४२ ॥
विघटयति यशः श्रियं विहन्ति
प्रतिपदमापदमुच्चिनोति भूयः।
बलवति पुरुषे कृतो निकारः
पवनभुजेव पतत्रिसार्वभौमे ॥ ४३ ॥

·११५
चतुर्दशः सर्गः।
कृतमतिमददोषपोषणेन
प्रशममुपेहि जहीहि रामदारान् ।
वरमनभिमतार्थवज्रपाता-
दभिमतसिद्धिनिराकरिष्णुतेति ॥ ४४ ॥
अहमपि विवृणोमि वाचिकार्थ
यदि न विभोश्चरणौ समाश्रयेथाः।
अवनिरिव वनानि तच्छरानि-
द्वैतमिव धक्ष्यति रक्षसां कुलानि ॥ ४५ ॥
अनुवदति विभीषणे तदुक्तीः
प्रवयसि माल्यवति प्रशंसतीमा।
प्रहसति मुहुरुच्चकैः प्रहस्ते
पषमभाषत रोषणो दशास्यः॥४६॥
किमयमभिदधाति कीशपाशो
मम पुरतोऽपि समग्रशक्तिभूम्नः।
प्रणिधिसमयलचिनं तदेनं
प्रहरत कद्वदमाशु यातुधानाः॥४७॥
मनुजवटुरहो बलीमुखौथै-
रनुमिलितो यदि जेतुमीहते माम् ।
परिभवितुमलं सहान्धकारैः
कथमिव कीटमाणिर्न भानुमन्तम् ॥ ४८ ॥
विभणिपति विभीषणः किमस्य
प्रणिधितया न भवेद् वधाईतेति ।
भवतु विधिरलङ्क्तिस्मृतीनां
विसृजत पावकदग्धपुच्छमेनम् ।। ४९ ॥
अयमनलशिखाविलुप्तपुच्छः
करुणतरस्वरमचितापमानः।
मनुजमनुजमप्यमुध्य गत्वा
निशिचरवर्यिमनक्षरं ब्रवीतु ॥ ५० ॥

·राघवीये
अथ रजनिचरा घृतोपसिक्तैः
सिचयचयैरभिवेष्टिते हठेन ।
लघु पवनसुतस्य बालहस्ते
पवनसखं विनिवेशयांबभूवुः ॥ ५१ ॥
स च जनकसुतासमाधिशिष्टः
समजनि यद्यपि तत्र शीतवीर्यः।
अरिपुरदहने तथापि सोष्मा
न खलु विषिर्यदनूदितातिगामी ॥ ५२॥
हरिरपि परिपुच्छयांबभूव
द्विषति मिषत्यपि तत्र राक्षसोधे ।
उपवनमणिहर्म्यहेमहट्ट-
प्रघणशतेषु च पुप्लुवे समन्तात् ॥ ५३ ॥
अपि कपिवृषभस्य बालजन्मा
सपदि स वृद्धतमो बभूव वह्निः ।
दृढतरमवलम्ब्य केतुदण्डा-
नचलदतोनु पतन् पतन् गृहेषु ॥ ५४॥
स्वयमखिळसुरालयप्रदाही-
कुणपमदन प्रणदंश्च पानभूमौ ।
गृहशरणमुपद्रवन् द्विजौघं
कचन स राक्षसधर्ममाललम्बे ॥ ५५ ॥
क्वचिदभिनवकामिनीजनानां
कचमवलम्ब्य करेण गाढरागः ।
विधुतमपि मुखं इठेन चुम्बन
विटचरितं स विडम्बयांचकार ॥५६॥
अकृत स नवमंशुकं ध्वजारे
किसलयजालमशोककाननेषु ।
मुखपटमरुणं करीन्द्रकुम्भे
युवतिकुचेषु च कुङ्कुमं शिखाभिः ॥ ५७॥

·चतुर्दशः सर्गः ।
११७
कनकमयगृहेषु तत्पभाभि-
निचुलितदीप्तिरापि प्रदीप्यमानः ।
उपरि परिसृतेन धूमभूम्ना
गगनचरैः स किलानुमीयते स्म ॥ ५८॥
मुहुरपि विपुले पलाशनानां
निलयशते भ्रमणादिवाधितृष्णः ।
भृशमापिबदपः स वापिकाना-
मनुचरगन्धवहप्रदर्शितानाम् ॥ ५९॥
अनधिगतवधृपदाभिघाता
अपि किममी प्रसवानि दर्शयन्ति ।
ददुरुपवनपालिकाभ्य इत्थं
भ्रममनलस्य परिग्रहादशोकाः ॥६०॥
त्रुटितनिपतितैरधः समन्ता-
दरुणमणिप्रकरैरभिन्नरूपाः।
क्षणमथ विकृताश्च दीप्तिभङ्गा-
दनलकणाः क विडम्बना चिरा(युःश्य) ॥६१ ॥
पुरि दशमुखबाहुपालितायां
न परमृते जनकेन्द्रजानिवासात् ।
न हि स समजनि प्रदेशलेशः
पवनसखेन न भस्मसात्कृतो यः॥ ६२॥
अथ नभसि विमानसश्चराणां
निजचरितस्तुतिशालिनां मुखेभ्यः ।
रघुपतिरमणीमनग्निबाधा
मुहुरशृणोत् प्रजहर्ष चाञ्जनेयः॥ ६३.॥
स च पुनरपि तामुपेत्य नत्वा
तदुपहिताः शिरसाशिषः प्रगृह्णन् ।
रजनिचरवधूविलापदुःस्था-
महितपुरीमपहाय सम्प्रतस्थे ॥ ६४ ॥

·राघवीये अथ निजमहसानलस्य दीप्ति सपदि शमं प्रगमय्य वायुसूनुः । अलमलमकरोत् त्रिकूटशैलं दिवसपतिभंगवांश्च पूर्वशैलम् ॥६५॥ द्रुतमुदपततामुभावनन्तं द्युतिनिकरेण परस्परोपमेयौ। जनयितुमनयोः प्रकर्षमेकः कपिसदसामपरस्तु पङ्कजानाम् ॥ ६६ ।। प्रतिलहन्ध सिन्धुमपनिद्रया निजां कृतकृत्यतां प्रकटयन् मुखश्रिया । युवराजमङ्गदमुपेत्य सानुगं हनुमाननूनमुदमभ्यवन्दत ॥ ६७॥ हर्षाविष्टैरागतदपैंरुपसृप्त- रुद्धृताङ्गैरुत्कटहिकारवकण्ठैः । उद्भ्रान्ताक्षरुत्प्लवमानैवलमान- वारं वारं स प्लवगौधैः परिरेभे ॥ ६८॥ सीतोदन्तं साधु निशम्य त्वरमाणे- रुद्धावद्भिस्ताडितभेरीपणवाद्यैः । साहङ्कारैरुद्धतमुत्पुच्छयमानै- रन्वीतस्तैरम्बुधितीरान्न्यवृतत् सः॥६९ ।। मध्येवमं मत्तमयूरीरवरम्यं संरुद्धार्क सत्फलपुष्पैस्तरुसः। उत्कूलापैः कूपतटाकैरुपपन्न मार्गश्रान्ताः स्फीतमरण्यं ददृशुस्ते ॥ ७० ॥ भुजाना मधुकानने मधुरसस्यन्दीनि मन्देतरं वल्लीवृक्षफलानि फुल्लकमलैः स्नाताः सरोवारिभिः । द्राक्षाशीथुरसोपयोगसुभृशक्षीबा धुताध्वक्लमा रुन्धानं वनरक्षिणं दधिमुखं नाजीगणन् वानराः॥ ७१ ॥ ।

·पञ्चदशः सर्गः।
भीतो यावन्मातुल: सूर्यसूनो-
स्तस्याभ्याशं प्रत्यसावभ्यधावत् ।
तावत् तेऽपि प्राप्तवन्तो नदन्तः
क्षोणीमागं कम्पयन्तः समन्तात् ॥ ७२ ॥
हनुमानुपेत्य मनुवंशपुङ्गवं
तरसा ननाम कलितप्रदक्षिणः ।
अवलोकिता तव विभो! कुडुम्बिनी
दशकण्ठवेश्मनि मयेन्युदीरयन् ॥ ७३ ॥
जनकदुहितुश्चूडारत्नं तदर्पितमश्रुभिः
स्नपितममितोत्कण्ठः पूर्व दृशा परिषस्वजे ।
तदनु सुदती जीवन्ती तां वदन्तममुं मुहुः
सुदृढमुरसा बायोः पुत्रं मुदा भरताग्रजः ॥ ७४ ।।
निजकिरणतृणीकृतार्कमासं
मणिमुरसा परियोजयन्नुदारम् ।
चिरमवहदुदृढकौस्तुभायाः
प्रकृतितनोः श्रियमात्मनो महात्मा ॥ ७५ ।।
इति श्रीरामपाणिवादविरचिते राघवीये महाकाव्ये
चतुर्दशः सर्गः ॥
अथ पञ्चदशः सर्गः।
उपलभ्य घनादिवाञ्जनेया-
नववृष्टेरिव सुभ्रवाः प्रवृत्तिम् ।
तपतप्त इवाशु जीवलोको
विरहार्तोऽथ समाश्वसीनरेन्द्रः ॥१॥

·१२०
राघवीये
स तया नयनाभिरामकान्ति-
प्रसरोऽनुप्रहितः शिखामणिस्तम् ।
समचुक्षुभदन्तरीक्षितः स-
न्नुदितः पूर्ण इवेन्दुरम्बुराशिम् ॥२॥
दलितेन्द्रमणित्विषोऽपि देव्या
वसुधापांसुभिरय धूम्रकान्तेः।
अपि सान्ध्यतमःसमानभासः
कुशलं रत्न! तवौकसः शिखायाः ॥ ३॥
इति तावदुंदश्रुलोचनस्य
प्रसभं तस्य विलापवाक्यपतेः ।
स्फुटमुद्गम एव भानुसूनो-
रभवत् कुण्डलना गिरां प्रपञ्चः ॥४॥
उदतिष्ठत शक्तिभिः समग्रः
खरबालिक्षपणाद् विशुद्धपाणिः ।
विजिगीषुरधिष्ठितः स नीति
विमतानां चिरवाञ्छितेभियोगे॥५॥
तदनु प्रतिमुक्तसिंहनादः
कुमुदादिप्रविजृम्भणैकहेतुम् ।
उदयाद्विरिवोडुराजमंसे
बिभरामास तमुन्नतो हनूमान् ॥ ६ ॥
स तमग्रजमन्वियाय धन्वी
कवची बाणधिमांसलांसपृष्ठः।
युवराजधृतोऽथ लक्ष्मणोऽपि
स्थिरमुत्साहमिवाक्षतः प्रतापः ॥७॥
नलजाम्बवदादिसैन्यपालं
बलमग्रेसरनीलमुग्रवीर्यम् ।
रघुनाथसनाथमाशु कर्षन्
हरितं प्रास्थित दक्षिणां हरीन्द्रः॥८॥

·पञ्चदशः सर्गः। पटहध्वनिरध्वनि प्रद्धः परिपीतप्रतिमोचितोऽदिरन्धैः । परितो हरितः समुत्ससर्प प्रियमाख्यातामवाशु तत्पतिभ्यः ॥९॥ चरणाहतिकम्पितावनीकै- धृतवैरैररिसंहतावनीकैः। अवलिप्ततया गतावनेकै- रविरुग्णैस्तरुभिः स्थितं वने कैः ॥ १० ॥ उदडीयत पक्षिभिः समन्ता- दगमेभ्यो हरियूथपातितेभ्यः । न च भीतिरमोचि तैरमुष्मा- दगमेभ्योऽपि समुन्नतं श्रयद्भिः॥ ११ ॥ शिखराणि न तानि ते न वृक्षा न च रन्ध्राण्यपि तानि नापगास्ताः । अधिविन्ध्यमवन्ध्यविक्रमैस्तैः कपिभिर्व्याप्यत यत्र न प्रयाणे ॥ १२ ॥ परिपाटिततालनक्तमालां परितो मार्दितनिष्पतत्तमालाम् । लुलितेभमदाम्बुसौरभैला- मभजन्त प्लवगाः पयोधिवेलाम् ॥ १३ ॥ कुमुदेन विलोकने पयोधे- रुदहर्षि प्रविधूतकेसरेण । उचितं तदवैमि यत् सुधांशो- जनिकर्तुः प्रकृतिः स हर्षहेतुः ॥ १४ ॥ विनतो विनतो बभूव भक्त्या पनसश्च स्फुटकण्टकाखिलाङ्गः । विविदोऽपि विवेद दुस्तरं तं व्यपदेशोचितचेष्टिता बभुस्ते ॥ १५ ॥ B

·राघवीये
अपरेऽम्बुधयो जवादवाञ्चं
किममी संप्रविशन्ति वारिराशिम् ।
इति सन्दिदिहुर्विसृत्वरी तां
हरिसेनामवलोक्य खेचरौघाः ।। १६ ।।
अथ दाशरथिहनूमदंसा-
दवतीर्णस्तटमुन्नतं पयोधेः ।
अमरैरभिवन्दितोऽम्बरान्ता-
दपराद्रेः शिखरं च भानुमाली ॥१७॥
रचिते हरिराजलक्ष्मणाभ्या-
मुपविष्टं तमथ प्रवालतरपे ।
तटचन्दनपल्लवोपमर्दी
दिवसापायसमीरणः सिषेवे ॥ १८ ॥
दयिताधरशोणिमानुकल्पां
नितरामादरवानुपास्त सन्ध्याम् ।
स तदङ्गकदेश्यसौकुमार्ये
सरसे पल्लवसंस्तरे च शिश्ये ॥१९॥
उदियाय तदाननानुवादी
तदुदारस्मितकल्पकौमुदीकः ।
तदुदीक्षणचातुरीधुरीण-
स्फुरदेणार्भकलाञ्छनः शशाङ्कः ॥२०॥
हरिचन्दनशीतलैर्मयूखै-
रंतुलिम्पन्नपि काममङ्गमङ्गम् ।
अनुभावयति स्म तेन चन्द्रो
विरहकान्तधिया विषामिदाहम् ॥ २१ ।।
उदकूलयदुच्चकैर्गभीरं
सरितां वल्लभमुल्ललत्तरङ्गम् ।
स विदेहसुतावियोगभाजो
मनुवंशाधिपतेर्मनोभवं च ॥ २२ ॥

·पञ्चदशः सर्गः।
अथ लक्ष्मणमश्रुवर्युकाभ्यां
नयनाभ्यामवलोक्य स व्यलापीत् ।
ननु वत्स! तव प्रजावती सा
कथमद्यापि न वेद वेदनां मे ॥ २३ ॥
यदसौ वलमानभृङ्गमाला-
विलसन्मुग्धसरोरुहाभिरामम् ।
बदनं निजमुल्ललत्कटाक्षं
न नयत्यक्षिपथं ममाधुनापि ॥ २४ ॥
अथवैष सुधांशुरेव वक्त्रं
मदिराक्ष्याः क्रियतेऽदिंगोचरो मे।
इयमस्य विभर्ति विप्रवासो-
चितलम्बालकतां कलङ्करेखा ॥ २५ ॥
शिशिरांशुरितीममुष्णभास्त्वा-
दयथार्थ कथमामनन्ति सन्तः ।
जनपालमथो जनार्दनं ये
ब्रुवते हन्त किमस्ति दुर्वचं तैः ॥ २६ ॥
उदराद् बहिरुज्जिहानमेनं
कलयनेष यथाब्धिक्रद्धिमेति ।
सममि यथायमौर्ववाह
मनुते शत्रुममुं चिरानिरस्तम् ॥ २७ ॥
इह वज्रमयेन राघवेणा-
प्यमुना दुष्प्रसहप्रतापमेनम् ।
विषहेत कथं विदेहपुत्री
नवमन्दारळतेव दाववाहिम् ॥ २८॥
अयि जानकि ! जानतापि दुःस्था
त्वदवस्थाममुनातिकर्कशेन ।
न मया परिमोचितासि कुच्छा-
दिति मे मानसमावृणोति लज्जा ॥ २९ ॥

·१२४ राघवीये किमहं करवाणि कीरवाणि! असति स्थैर्य विधुं प्रमोहराहुः। यदतो वयमन्धकारममा हरितोऽमूः परितो विलोकयामः ॥ ३०॥ *हृदयं च मम प्रमूढभावा- दितिकर्तव्यतया न निश्चिनोति । विरहान्धतयावृतं क चेतः क च कृत्यं प्रतिकर्तुरप्रमादः (2) ॥ ३१ ॥ इति विप्रलपन्तमव्यवस्थं प्रकृतिस्थं विदधे द्वयं तदानीम् । निजमस्थिरविक्रियं च धैर्य श्रुतधौतं वचनं च लक्ष्मणस्य ॥ ३२ ॥ अथ तावदवाचि सिन्धुपारे नगरीमध्युषितेन तेन लङ्काम् । उपसेदुषि रक्षसां समाजे चिरमारभ्यत रावणेन मन्त्रः ॥ ३३ ॥ समयोचितमेव सावधानाः शृणुतेदं परिषदला वचो नः । बहुभिर्यदवेक्ष्यते तदेको नहि वाचस्पतिरप्यवैति कृत्यम् ॥ ३४ ॥ इह भूतभवद्भविष्यदर्थान विषयीकृत्य विकल्पयन्ति मन्त्रान् । प्रथमे विमुखा श्लथा द्वितीये वयमत्राभिमुखाः परं तृतीये ॥ ३५ ॥ विनिपात उपेक्षित: खरादे- निपुणोऽप्यत्र निरर्थको विचारः । अभिषेणयति द्विषन् यदस्मा- नधुना तत्र तु सोऽस्तु वा नवास्तु ॥ ३६ ॥ १. 'व' क. पाठः ·पञ्चदशः सर्गः। १२५ इत ऊर्ध्वतमानमित्रजैत्रा- नधिकं नः शिवतातयेऽनुकूलान् । *निपुणं प्रविचार्य कार्यमार्या! ननु मन्त्रानधुना समारमध्वम् ॥ ३७॥ इति चश्चलचन्द्रहासपाणे- गिरमाकये निशाचरेश्वरस्य । भुजविक्रमधिक्कृतामरेन्द्राः प्रथमं प्रोचुरिदं प्रहस्तमुख्याः ॥ ३८ ॥ इह मन्त्रमतन्त्रमाहुराया बलवीरवरो हि यत्र शत्रुः। मनुजः स तथाहि नो विजेयः सच ही! हास्यमिदं प्लवङ्गबन्धुः ॥ ३९ ॥ मुखमारुतमात्रमीरणीय यदि निर्वाप्यतयेष्यते प्रदीपः । मुदिरोदरवारिवृष्टिरिष्टा यदि धक्ष्यन्नभियाति कक्षवह्निः ॥४०॥ पिनषाम किमिक्षुपेषमेते मनुजौ तावनुशाधि राक्षसेन्द्र। अथवा शशपोतजक्षमेता- वपि जक्षाम किमक्षमं विभो! नः॥४१॥ स्मरसि त्रिदशान् नियम्य पाशै- रुपनेष्याम इहैव ते पुरस्तात् । मुहुरभ्रमुवल्लभस्य कुम्भे प्रहरिष्याम इमे चपेटिकाभिः ॥ ४२ ॥ अतिदुष्करमन्यदप्युदग्रं कृतवन्तो मनुजात् कथं विभीमः । करिकुम्भमथो वनेचराणां विशिखाः किं विमुखाः कुरङ्गभङ्गात् ॥ ४३ ॥ अतिगूढतया फलानुमेयान् ननु' इति व्याख्यासम्मतः पाठः,

·राघवीये
इति दृप्ततया विकत्थमानान्
विनिवार्य क्षणदाचरान् करेण ।
निरवग्रहमग्रज प्रणम्य
स्मयमानोऽथ विभीषणो बभाषे ॥४४॥
अधिकृत्य निजं निजं विभुत्वं
विवदन्ताममुके मुधाप्रगल्भाः।
न च केनचिदप्युदाहृतं त.
द्विपदः स्वाम्यपवाहितोऽस्ति येन ॥४५॥
अत एव तवापि राक्षसेन्द्र!
च्यवते धर्म्यपथान्मतिः क्रियासु ।
अविचारितसुन्दरे यदेषां
वचने तिष्ठ स एव सन्दिहानः ॥ ४६ ।।
स्वगुणैर्भुवनप्रकाशकोऽपि
क्रमवृया परिपूर्णतां गतोऽपि ।
सुजनो हि भवेदनार्यसङ्गा-
न्मृगसङ्गादिव चन्द्रमाः कलङ्की ॥४७॥
बलवानसि सत्यमत्यमर्षा
दपरेषां विविनक्षि नो विशेषान् ।
अषलेष्विव कोपबीजमुप्त
भवता यत् प्रबलेष्वपि प्रमादात् ॥ ४॥
हृतवानसि राघवस्य दाराम
छलतो वा बलतोऽथवा न जाने।
परिकुप्यति सर्वथा स तुभ्यं
परिभूतिं विषहेत को बलीयान् ॥ ४९ ॥
विदितोदधुरदोबलस्त्वयापि
प्लवगानां पतिरुद्धृतः स बाली ।
स्वयमेकशरस्य यस्य लक्ष
समभूत् तं विजिगीषसे मुधैव ॥ ५० ॥

·पञ्चदशः सर्गः।
तदनु प्रतिबुद्धय जम्भमाणः
प्रलयाम्भोदगभीरसिंहनादः ।
विदितार्थतयाग्रज समेत्य
प्रणमन्नेवमुवाच कुम्भकर्णः ॥ ५१ ॥
त्रिजगद्विजयी भुजप्रतापो
धनदेनापि पणायिता विभूतिः ।
उभयं तदपार्थकं विधत्ते
परदारोत्सुकता तवाग्रजन्मन् ! ॥ ५२ ॥
अचिरद्युतिचञ्चला हि लक्ष्मी-
ररिषड्वर्गमवापिता रथं सा।
अपहाय निजाश्रयं प्रधावेत्
त्वमतस्तामरथां विधेहि राजन् ! ॥५३ ॥
स भवत्परिभूतलेखलोक-
धुतिसामयसमर्थितात्मलाभः ।
सहते न निसर्गतोऽपि रामः
शुभकर्मक्षतिकर्मकर्मठान् नः ॥ ५४ ॥
इह षट्सु गुणेषु चिन्त्यमाने-
ध्वधुना नः प्रतिभाति संन्धिरेव ।
अथवा मतिमानयं ब्रवीतु
श्रुतदृष्टं मतमावयोः कनीयान् ॥ ५५ ॥
परिभुक्तविमुक्तसर्वभोगा
भवदर्थे वयमुज्जहाम देहम्।
तदभग्नसमीहितेन भाव्यं
भवतेति ब्रुवतामुना निदद्रे ॥५६ ॥
अवदच विभीषणो दशास्यं
यदशास्योऽसि ततो विभेमि वक्तुम् ।
अथवा विमतोऽपि पथ्यवादी
सुहृदोऽपथ्यगिरो वरं प्रभूणाम् ॥ ५७ ॥

·राघवीये
यदवोचदनन्तरोग्रजो मे
रिपुणा सन्धिरिहोचितस्तवेति ।
हितमार्य! तदेवं केवलं नो
न विनश्येम यतः सबन्धुभृत्याः ॥५८॥
सुघटो न हि विग्रहो यदग्रे.
सरसुग्रीवपरिग्रहादुदयम् ।
हरिचक्रमसह्यविक्रमं तत्
प्रतिरोर्बु कतमः क्षमेत राजन्! ॥ ५९॥
परमन्यवमोऽत्र जन्यशूरो
जलधि गोष्पदवद् विलचमानः ।
इह यद्यदपाकरोद्धनूमा-
नथवा शान्तमतः परं न वक्ष्ये ॥६० ॥
अथ शक्रजिदुतवानलं भो!
विमतोत्कर्षविभावनस्तवेन।
मयि जीवति हन्त कार्मुकज्या-
दृढसन्दानितवासवे कुतो भीः॥ ६१ ॥
प्रलपत्वतिमीलुकः पितृव्यो
बधिरः स्यास्त्वमदोवचस्सु राजन् ! |
इदमेष न वेद शस्त्रसाध्यो
यदरिध्वंसविधिर्न शास्त्रसाध्यः ॥ ६२ ।।
इति वादिनमप्रमाणयंस्तं
पुनरप्यग्रजमब्रवीत् कनीयान् ।
खरदूषणकण्ठशोणिताक्ताः
स्मरणीया ननु राघवस्य बाणाः ॥ ६३ ॥
इह शक्रजिदादयो विजेतुं
विभताञ्जाग्रति वीरमानिनो ये।
पुरतः स्फुरिते रघुप्रवीरे
न हि ते सन्ति रवाविवान्धकाराः ॥ ६४ ॥

·१२९ पञ्चदशः सर्गः। वदनेन हरीश्वरैः सनाथै- रयमब्धिः प्रतरिष्यते न यावत् । प्रतिपादय तावदावनेयी- मवनीशाय विनीतिभागमुष्मै ॥ ६५ ॥ पुनते हि जगन्ति यत्परागा विधिरावर्तयते च यत्परा गाः। चरणौ भुवनावनोद्यतस्य श्रय तौ दर्शितमावनोऽद्य तस्य ॥ ६६ ॥ विकट कुटीविटङ्कभीम दधदारक्ततराक्षमाननौघम् । प्रहसन् कृतहस्ततालमुच्चै- रवदत् क्रोधविघूर्णितो दशास्यः ॥ ६६ ॥ प्रतिपक्षनिबद्धपक्षपाते निभृतद्वेषविभावितानुरागैः । स्फुटनाटिततोषसस्मितास्यैः स्वजनैर्वञ्च्यत एव साधुलोकः ॥ ६८॥ मनुजाधममेवमस्मदने बहुशः स्तौषि मृषार्थकैर्वचोभिः । क्षिपसि स्वजनं च धिर धिगेतत् पुरतस्त्वां न सहे विपक्षगृह्यम् ॥ ६९॥ प्लवगमवणः स मर्त्यपाश- स्तव मत्तो गुणवत्तरो मतश्चेत् । तदमुं द्रुतमाश्रयस्व काचं कनकाच्छ्लाध्यतरं विदन्ति मूढाः ॥ ७० ॥ कपटस्मितकश्मलं मुखं ते न खलु द्रक्ष्यति रक्षसामधीशः। इति स द्रुतवक्रितास्यचक्रो विनिवृत्त्य स्थितवानसंमुखीनः ॥ ७१ ।। S ·१३० राघवीये हितमार्य! निवेदितं मयेदं भवता प्रत्युत विप्रियं गृहीतम् । सहसे न सहासिकामितस्त्वं यदि मे किं करवाणि साधयामि ।। ७२ ॥ इति सोऽपि विभीषणः प्रणम्य द्रुतमुत्थाय च निश्चितात्मकृत्यः । सहितो रजनीचरैश्चतुर्भि- धृतिमानम्बरवर्मना प्रतस्थे ॥ ७३ ।। तरसा परिलय वारिराशि शिविराणासुपरिस्थितेन तेल । अयमस्मि विभीषणः प्रपन्न: शरणं राघवामित्यभाणि वाणी ॥ ७४ ॥ अथ तामुपकर्ण्य तत्प्रतीष्टे विचिकित्सातरलो रघूत्तमेन । शरणैषिपरिग्रहैकतानै- वचनैः प्रत्ययिकीकृतो हरीन्द्रः ॥ ७५ ॥ प्लवगानुगतेन तेन हस्ते सुगृहीतः सुगुणेन दर्शिताध्वा । उपगम्य शनैर्विनीतवेषो रघुवीरं स विभीषणो ववन्दे ।। ७६ ॥ हितवादिनप्रेव रावणो मां स निरास्यन्निजमन्दिरात्रिरास्थः। अथवा क विवेकिता क मोहो रघुनाथैष जनस्त्वदेकनाथः ॥ ७७ ॥ इति वादिनमब्रवीद् विभुस्तं त्यज वैक्तब्यमये पुलस्त्यनप्तः । असपत्नतयोज्ज्वलं कुलं वो भविता भव्यमते ! भवत्सनाथम् ॥ ७८ ।।

·षोडशः सर्गः। युगान्तप्रक्षुभ्यज्जलधिकुलकल्लोलनिनद- प्रचण्डज्याघोषे धनुषि निहितोऽयं मम शरः । दशग्रीवग्रीवापटलचटुलासुग्भरझरे कृतस्नानक्रीडो दिशतु तव साम्राज्यपदवीम् ॥ ७९ ॥ इति तमभिषिषेच भ्राहस्तोपनीतः सुरगजमदधारागन्धिभिः सिन्धुतोयैः । धन इव पवमानप्रापितैरद्विराज मरतकमणिभङ्गश्यामलो रामदेवः ॥ ८० ॥ इति श्रीरामपाणिवादविरचिते राघवीये महाकाव्ये पञ्चदशः सर्गः॥ अथ षोडशः सर्गः। अथारुणैः किरणनखैर्विसारिमि- विदारयस्तिमिरमतङ्गजबजम् । उपेयिवानुदयगिरेरपित्यका प्रतापवानहिममयूखकेसरी ॥ १ विवस्वतः स्फुरदरविन्दपाटला मरीचपस्तरळतरङ्गभङ्गुराः। पयोनिधेः पयसि तदानुबिम्बना. दबिन्धनज्वलनशिखाधियं दधुः ॥ २॥ दिगङ्गनाविपुलपयोधरान्तरे- ध्वधुस्तदा घुसृणपरागविभ्रमम् । नवातपा वनकरिकुम्भमण्डले- प्वकुर्वत क्षणमुखपट्टबन्धनम् ॥ वियन्नदीविकचसुवर्णपङ्कजं पुरोहरिद्गुरुकुरुविन्दकुण्डलम् ।

·१३२ ३ राघवीये परिस्फुरत्प्रचुरमरीचिमण्डलं बभौतमामभिवियदर्कमण्डलम् ॥ ४ ॥ अथाब्रवीद् दशरथनन्दनः सखे ! विभीषण! द्रुतमनुचिन्त्यतामिदम् । सुदुस्तरोऽम्बुधिरपि येन लङ्घयते सुदुर्जयो रिपुरपि येन जीयते ॥५॥ विभीषणोऽप्यभिहितवान् विचिन्त्यते तदेव यत् प्रथममुदीरितं त्वया बलीयसा ध्रुवममुनैव सिध्यता प्रसाधितं परमुपसर्जनं हि तत् ॥ ६॥ इहाप्ययं नय उपपद्यते यतः समाश्रितो भवतु महानपानिधिः । अयं कथं भुवनहितार्थमर्थिने भवादृशे नृवर ! न मार्गमर्पयेत् ॥ ७ ॥ अचीखनन्ननु सगरोऽयमम्भसा- मपूपुरत् सुरसरितो भगीरथः । तवापि हि प्रणयममुं स सागरः कथं नु मा मनुकुलनाथ ! जीगणत् ॥ ८॥ इति श्रुते वचसि पुलस्त्यजन्मनः प्रसेदिवान् नियमशुची रघूत्तमः। कराम्बुजे जलधिमनु प्रसारय- नशेत स प्रतिनवदर्भसंस्तरे ॥ ९ ॥ अथाशृणोत् प्रणिधिमुखाद् दशाननो विभीषणं रघुपतिनाभिषेचितम् । तदीरिते बहुमतिमृच्छतामुना मृति पुनः सलिलनिधि च याचितम् ।। १ ।। ।

·!
षोडशः सर्गः।
रिपार्चलं भृशमुपजापजर्जरं
करोम्यहं द्रुतमिति निश्चितात्मना ।
प्रचोदितः शुक इति तेन राक्षसो
दिवि स्थितो वचनमवोचदुच्चकैः ॥ ११ ॥
प्लवङ्गमप्रवर! सखे ! मुधा भवान्
प्रयस्यति स्वयमपि मर्त्ययोः कृते ।
अकिञ्चनौ मुनिजनवृत्तिमास्थिता
वमू किमु प्रतिवितरिष्यतस्तव ॥ १२ ॥
न चैष नः प्रियमधिकृत्य बालिन
न्यबहयत् प्रभुरिति शङ्क्यमेव ते ।
दशाननप्रियसुहृदित्यसौ परं
निर्हितो निजहितकारिणाऽमुना ॥ १३ ॥
किमङ्गद ! त्वमपि पितृद्रुहः कृते
पितुः प्रिये सुहृदि करोषि विप्रियम् ।
पिलव्यतोऽप्यति हि विमुग्धधीर्भवा-
नहो महत् कपिकुलमेतदाकुलम् ॥ १४ ॥
वने वने फलदलवाहिनो द्रुमा
न सन्ति किं मधुरजलाश्च निम्नगाः ।
मनुष्यतः कतममिवार्थमीप्सवो
वनौकसो निशिचरवध्यतां गताः॥ १५ ॥
प्रभोगिरामनुवदमानमुत्लुताः
शुकं यथा निजगृहुरम्बराच्छुकम् ।
नियम्य च वितिपतिपुत्रयोः पुरो
बलादमुं विनिदधिरे वलीमुखाः ॥ १६ ॥
स द्त इत्यभयददेन मोचितो
दयालुना रघुतनयेन राक्षसः ।
हरीश्वराद् दशवदनाय वाचिकं
प्रतीवानपि च पुरं प्रविष्टवान् ॥ १७ ॥

·राघवीये
अथान्तरस्थितगुरुसत्त्वग्रहो
महोन्नतिर्विपुलगभीरिमान्वितः ।
यथा यथा क्षुभितमधत्त वारिधि-
स्तथा तथा नृपतिसुतोऽपि तत्समः ॥ १८ ॥
महोर्मिभिर्विमथिततीरदारुणा
समुद्भुतैर्ध्वनिभिरतीब दारुणा।
तटेशये क्रमविततिं विभाषिता
सरस्वता विकृतिरथो विभाविता ॥ १९॥
दिनत्रये विरतिमुपेयुषि क्रमा-
दमुञ्चति स्थिरमपि धैर्यमम्बुधौ ।
विजृम्भितप्रतिघपिशङ्गितां दृशं
समादधद् धनुषि समुत्थितो विभुः ॥ २० ॥
धनुर्धनुः सहज! यदेष सागरः
कृतघ्नतामजहदहो विजृम्भते ।
धिगर्थिनं गणयति नाधुनापि मां
कुतोऽथवा विनयगुणो जलात्मनाम् ॥ २१॥
कृशानुभिर्विशिखमुखादुदित्वरै-
स्तदेष भोस्तृणमिव शोषयाम्याम् ।
भदःश्रितं हृदयमिवास्य निठुरं
परिस्फुटं स्फुटतुतरां मणीकुलम् ॥ २२ ॥
परित्रुटत्कमठकठोरकपर-
प्रसृत्वरस्फुरदनलोपसश्चितैः
समन्ततः सितभसितैम्रदीयसा
तरन्त्वमुं प्लवगभटाः स्थलाध्वना ॥ २३ ॥
इति ब्रुवन् धनुरनुजादुपाददत्
स सन्दधे शितमुखमत्र सायकम्
प्रधूपितः प्रथममथो समुज्ज्वलन
धगिद्धमित्यवृधदतो महानलः ॥ २४ ॥

·षोडशः सर्गः।
विनिष्पतन्नधिजलमुज्ज्वलन्नलं
समुच्छ्रितैरलघुतमैः शिखाशतैः ।
स खेचरप्रचुरविमानचुम्बिभि-
स्तमम्बुधि द्रुतमभितः समानशे ॥ २५ ॥
भ्रमत्तिमि ग्लपितपतत्तिमिङ्गलं
चलत्करि प्रलुठदतुच्छकच्छपम् ।
त्रुटत्फणामणिगणखिन्नपनगं
तदम्बु तच्छकलितकम्बु सम्बभौ ॥ २६ ॥
वरं हि नो बलरिपुकृत्तपक्षता
न चानलग्लपितसमस्तगात्रता।
इति ज्वलज्ज्वलनकरम्बितोदरा-
न्महाद्रयः स्फुटमुदमाङ्क्षुरम्बुधेः ॥२७॥
समुच्चलद्बहलतरङ्गरोहिभिः
शिखाचयैः सपदि हिरण्यरेतसः ।
विलापितैनभसि हिरण्यवृष्टयो
निपातिताः कनकविमानमण्डलैः॥ २८ ॥
तटिल्लतामपलपता निजार्चिषा
निरुन्धता स्तनितमपि स्वभांकृतैः।
निरस्यता रुचमपि धूम्ययाग्निना
तिरस्कृता वियति विलम्बिनोऽम्बुदाः ॥ २९ ॥
अधोऽम्बुधेणिभवनं प्रचेतसो
महोष्मभिग्लपितविशीर्णगोपुरम् ।
शिखाभुजप्रसभविमृष्टयौवत-
स्तनांशुकं भयचकितं चकार सः ॥ ३० ॥
अथोल्मुकज्वलनकणैरनुहुतः
स्खलद्गतिः प्रचलितमौलिमण्डनः ।
ससम्भ्रमं सलिलचयात् समुज्जहे
सरित्पतिः शिरसि निवेशिताञ्जलिः ॥ ३१ ॥

·राघवीये
प्रसीद मे रघुवर ! संहराशुगं
क्षमस्व मे निकृतिमबोधहेतुकाम् ।
इति ब्रुवन् मनुकुलशुक्तिमौक्तिक
समेत्य तं सपदि मुहुर्ननाम सः॥३२॥
उवाच च प्रणमनदीर्घसूत्रता-
विधायिनो भवतु ममापराधिता ।
मयि क्षते कनु भवता शयिष्यते
युगावधाविदमपि विस्मृतं कथम् ॥ ३३ ॥
प्रसेदिवांस्तदनु विभुर्महात्मसु
प्रणन्तृतैव हि परमागसां क्षतिः ।
तदीरिते वचन मरावमुञ्चत
ज्वलन्मुखं विशिखमवन्ध्यसन्धिकम् ॥ ३४ ॥
अथावदत् पुनरपि वाहिनीपतिः
पतिव्रताककुदमनुग्रहीष्यतः।
सुरद्रुहं सपदि हनिष्यतश्च ते
कथं ह्ययं व्रजतु जनोऽन्तरायताम् ॥ ३५ ॥
निबध्यतां प्लवगकुलेन हारितै-
महीधरैर्मम खल सेतुरम्भसि।
अयं नलस्त्वनिमिषशिल्पिनः सुतः
प्रगल्भते परमिह तस्य बन्धने ॥ ३७॥
अनेन नः पयसि निवेशितान् धरा-
नुरःस्थले वयमपि धारयामहे ।
जगभृतं ननु बिभृमो भवन्तम-
प्यमी वयं किमुत ततोऽवरान् परान् ॥ ३७॥
इहान्तरे मलयसुवेलशैलयोः
पुरं रिपोरियमुपतिष्ठते सृतिः।
द्विधा कृतः सलिलचयो यथाधुना
रवेरिव प्रथमरुवा तमोभरः ॥३८॥

·षोडशः सर्गः। इतीरिणा हरिकुलहर्षकारिणा तिरोदधे सपदि ततः प्रचेतसा । वरपदा वरयितुरग्रतश्विरं नहि स्फुटं प्रतिनिवसन्ति देवताः ॥ ३९ ॥ अथाज्ञया रघुतनयस्य चोदिताः प्लवङ्गमा दिशि दिशि भानुसूनुना। शिरशतैमेहगणमार्गरोधिनो महीधरानहषत पादपांश्च ते ॥४०॥ महीभृतो जवपवमानवेल्लित- स्वनिर्झरपसमरशीकरोमिभिः । कृतज्ञतां दधत इवात्मवाहिनां बनौकसां शममनयन् परिश्रमम् ॥४१॥ गुहाशयद्विपरिएकण्ठगर्जित- प्रतिध्वनत्वगभुजावतारितम् । अदक्षिणस्वभुजतलेन दक्षिणः प्रतीष्टवानचलकदम्बमङ्गदः ॥४२॥ कृताञ्जलिर्मुहुरथ विश्वकर्मणे कृतात्मने दशरथनन्दनाय च । महीधरैरघटत सेतुकर्मणि प्रथीयसि स्थिरमतिरम्बुधौ नलः ॥४३॥ निचिक्षिपे कुहरनिगीर्णमोचितै- निरन्तरप्रकटितबुबुदेऽम्बुभिः । विचित्रिते विगलितधातुकर्दमै- स्ततोऽमुना पयसि शिलोच्चयोच्चयः ॥ ४४ ॥ नगाहतिद्विगुणितवेगदुर्दमै- रवाङमुखैरपि निनदैः सवाङ्मुखैः । चरैरिव स्वनियममधिनोमिमि- निवेदितो नियतमनेन रावणः ॥ ४५ ॥ T

·१५८
राघवीये
तरङ्गिणीविपुलपथेन वारिधे-
रतीव हि क्षुभिततया प्रतीपगैः ।
प्रपूरिताः सलिलभरैस्तरस्विभिः
समुद्धृतक्षितिधरमूलकन्दराः॥ ४६॥
उदग्रयोरवनिभृतोर्यदन्तरे
निचख्निवानचलमधोमुखं नलः ।
अयं क्रमो निबिडनिबद्धसंहिता-
गुणाढ्यतामतनुत सेतुपद्धतेः ॥४७॥
अपांनिधाविति शतयोजनान्तरे
निवेशिता जलधरनीलभासि सा।
बभौतमामविरतचक्रमोत्थिता
यथाम्बरे रविरथचक्रपद्धतिः॥४८॥
स्मृतावपि त्रिजगति पुण्यहेतवे
निशाचरक्षयकरधूमकेतवे।
परिस्फुरत्कनकविचित्रधातवे
सुरा नतिं व्यधिषत रामसेतवे ॥४९॥
अथामुना हरिकुलहर्षनिस्वन-
प्रतिस्वनत्कुलगिरिकुञ्जकुञ्जरे ।
शुभेक्षणे जयकरभूरिलक्षणे
प्रयातवानरिविजयाय राघवः॥ ५० ॥
कराञ्चितभ्रमितगदो विभीषणः
पुरस्सरः सरणिमुपादिशत् प्रभोः ।
सहोदरः सवितृसुतश्च पार्श्वयो-
विचेरतुर्विपुलमुदावुदायुधौ ॥ ५१ ॥
हनूमदङ्गदनलनीलजाम्बव-
त्सुषेणकेसरिशरभादियूथपम् ।
अधस्तनं कतिपययैव सङ्ख्थया
परार्धतः प्लवगबलं समन्ततः॥ ५२ ॥

·षोडशः सर्गः।
करोद्धृतक्षितिधरपादपायुधं
मदोद्धतप्रतिभयनादमेदुरम् ।
समुच्छ्रितैरनलपिशङ्गलोचनै-
स्तदानशे दिवमपि भीषणैर्मुखैः ॥ ५३ ॥
क्रमादथो पृथुतरसेतुवर्त्मना
विलयञ्जलधिमलङ्घयविक्रमः ।
अलङ्कृतं विपुलवलः स लङ्कया
त्रिकूटपर्वतमधिरूढवान् विभुः ॥ ५४ ॥
तदग्रतः कृतपृतनानिवेशने
हरीश्वरे बलवति नीलसेविते ।
सहोदरप्रणिहितचापसायके
रघूदहे किसलयतल्पमास्थिते ॥ ५५ ।।
निमज्जति त्रिभुवनदीपरोचिषि
प्रभाकरे चरमपयोधिवारिणि ।
तदुत्थितैरिव नवधूममण्डलै-
स्तिरोहिते तिमिरचयैश्च दिङ्मुखे ॥ ५६ ॥
निशाचरेष्वयमिह दण्डधारको
रघूत्तमो वयमपि यन्निशाचराः।
तदेष नः क्वचिदपि मा स्म पश्यदि-
त्यतो भिया नियतमनुद्गते विधौ ॥ ५७ ।।
मणिस्थलस्खलितपदाभिसारिका
विषट्टनप्रचलतमालवीथिके।
सुगन्धितापरिगतधूपनिर्गम-
प्रसृत्वरभ्रमरनिरन्तरे पुरे ॥ ५८॥
निशाचरावथ शुकसारणाभिधा-
वुपागतौ निशिचरनाथशासनात् ।
अनीकिनीमजगणतामियत्तया
वनौकसामनुकृतवानराकृती ॥ ५९॥

·१४०
राघवीये
विभीषणादधिगततत्प्रवृत्तिभि-
नियम्य तैर्नृपसविधं प्रवेशितौ।
विमोचितावधिकरुणेन तेन ता-
बुपेत्य तं दशमुखमेवमूचतुः ॥ ६ ॥
दुरासदा मनुजपतेरहो चमू-
चमूरुाजनकसुता विसृज्यताम् ।
न चेद्विभो! स खलु विभीषणं विना
विनाशयेन्महदपि रक्षसां कुलम् ॥ ६१॥
तिष्ठन्तु कचिदिह लक्षकोटिसङ्ख्या
सङ्ख्याताः कथमपि ते कपिप्रवीराः ।
ओधैर्ये परिगणिता अदूरविशै-
रावाभ्यां कथमितरेण ते गणेयाः ६२॥
श्रुत्वेदं दशवदनः कुतूहलेन
प्रासादं गिरिवरतुङ्गमारोह ।
तो चास्मै विमतबलं प्रदर्शयन्ता-
वतां पुनरपि पायोर्निषण्णौ ॥ ६॥
अयं रामः श्यामच्छविरविकलाभोगमधुरो
निगूढाहकारो निरतिशयगम्भीरहृदयः ।
स्वयं धीरोदाचप्रकृतिरभिगम्यश्च मुधियां
धृताकारो वीरो रस इव तवाग्रे निवसति ॥१४॥
एतस्मै रचिताञ्जलिः पुनरसौ धीरोद्धतो लक्ष्मणः
सुग्रीवोऽयममुष्य पादयुगलं संवाहयन् वर्तते ।
तिष्ठत्येष महाबलः स हनुमाञ्ज्यायानयं जाम्बवान्
लङ्काधीश! विभीषणोऽयमनुजो यस्ते समस्तेजसा ॥६५॥
इत्योक्तावसहनतया शत्रुगृह्यौ भवन्तौ
शत्रुस्तोत्रैरलमलमिति ध्वंसितौ तेन चारौ।
विद्युज्जिहूं किमपि वदता कर्णजाहे जगाहे
वचोद्यानं जनकतनयालङ्कृतं रावणेन ॥ ६६ ॥

·! । सप्तदशः सर्गः । १११ यदा सीतां गत्वा सुमुखि ! स मया लक्ष्मणसखो हतो रामः कामं मम सफलयेत्यालपदसौ । तदा विद्युज्जिहः समुपहृतवांस्तत्र शिरसी तयोर्मायाक्लप्से विशिखधनुषी चास्रकपिशे ॥ ६७ ।। हा नायेति क्षितिनिपतितां मुक्तकण्ठं रुदित्वा संमूर्छन्ती मुहुरथ समाश्वासयन्ती नितान्तम् मायेयं भो! निशिचरपतेरक्षतौ वीक्षितौ ता- वित्थं वाचा सपदि सरमा मोदयामास सीताम् ॥ ६८॥ गते तु दशकन्धरे दशरथस्य पुत्रावुभौ सुवेलकटके स्थितावविरतस्फुरत्तेजसौ । ददर्श जनकात्मजा सरमया दिवं प्रापिता कदाचिदुदयाचळे रविविधू समेताविव ॥ ६९ ॥ इति श्रीरामपाणिवादविरचिते राघवीये महाकाव्ये षोडशः सर्गः। अथ ससदशः सर्गः। ततः समन्तानगरस्य रक्षां कर्तुं नियुञ्जानममात्यमुख्यान् । उपेत्य वंशस्य विवृद्धिमिच्छन् मातामहो रावणमित्यवादीत् ॥१॥ निरुद्दष्टेस्तमसः प्रकर्षादानदृष्टानभिदर्शयन्ती । कस्य प्रियायास्ति न दीपिकेव स्नेहानुवृद्धा खलु वृद्धवाणी ॥ २ ॥ वत्स! त्वयासावथवा नियत्या सन्त्याजितो वत्सविभीषणो तमः कुलं नो कथमम्बुराशेश्च्युतामृतस्यर्च्छतु तुल्यकश्याम् ॥ ३ ॥ मनुष्यलोकादभयं मदान्धो यन्नावृणीथा वरदाद् विधातुः। तस्यैष पाकः कुलविप्लवार्थ विजृम्भते सम्प्रति किं ब्रवीमि ॥४॥ यत्।

·राघवीये
तत् कैकसीमात ! हुलस्य भूत्यै सन्धत्स्व रामेण बलाधिकेन ।
अयं हि मित्रेष्विव शात्रवेष्वप्युपाश्रितः स्निह्यति दीनबन्धुः ॥ ५ ॥
जय्यः कथंकारमसौ नृसिंहो येनातिदुर्लङ्घतया प्रसिद्धः ।
बालेन वेशन्त इवाशु लोष्टैदोन किं वारिधिरेष शैलैः ॥ ६॥
प्रवर्त्यमानं भवता जगत्यामधर्ममुच्छेत्तुमुदारचेताः।
प्रवर्तते धार्मिक एष रामः सामैव नः साम्प्रतमत्र राजन् ! ॥७॥
व्यनक्ति नैतत्किममुष्य साधोर्नयाम्बुधेराश्रितवत्सलत्वम् ।
यदागतः कूटनयाद्विपक्षाद्विभीषणोऽनेन किलाभिषिक्तः॥ ८॥
प्रसीद राजञ्छिवतातिमिच्छोवर्षीयसो मे वचनं प्रगृह्णन् ।
रागादिदुष्ट हृदयं निगृह्यन् प्रदेहि रामाय विदेहकन्याम् ॥ ९॥
अधिश्रियश्चन्द्रिकयेव कीर्त्या चिराय पूर्णत्वमुपागतस्य |
क्षयाय वंशस्य निशाचराणां मा भूत् सुधांशोरिव कृष्णपक्षः ॥ १०॥
जराप्रलापोऽयमुत द्विषद्भिः कुतोपजापस्य तव प्रवादः।
क्षमेत्र सर्व गुरवो हि यूयमित्याक्षिपत् तद्वचनं दद्यास्यः॥११॥
तदाज्ञया सैन्यपतिः प्रहस्तः माग्द्वारसंरक्षणमाततान ।
तथा महापार्श्वमहोदराभ्यामरक्ष्यवाची प्रतिहारभूमिः ॥ १२ ॥
द्वारि प्रतीच्या प्रतिपक्षभीमस्तस्थौ धनुष्मानथ मेघनादः ।
तत्रोत्तरस्यां शुकसारणाभ्यां सार्ध स्वयं पङ्क्तिमुखेन तस्थे ॥ १३ ॥
ततो विरूपाक्षमदिक्षदाशु महारथं मध्यमगुल्मगुप्त्यै ।
इति व्यधत्त स्वपुरस्य रक्षामक्षामशक्तिप्रसरः स वीरः ॥ १४ ॥
विभीषणस्यानुचरैश्चतुर्भिर्लङ्कां विशद्भि तपक्षिरूपैः।
ततो निवृत्तैरभिगुप्तिमस्या निवेदितो दाशरथिस्तदानीम् ॥ ४५ ॥
तेनापि नीलं च तथाङ्गन्दं च वातात्मजं च क्रमशो नियुज्य ।
पूर्वादिभागत्रितयेऽथ शेषे सहानुजेन स्थितमात्मनैव ॥ १६ ॥
समं च सुग्रीवविभीषणाभ्यां सुबेलमध्यास्य सहानुजन्मा।
हाग्रकम्भोल्लिखिताम्बुवाहामालोकयामास पुरं स शत्रोः ॥१७॥

·चतुर्दशः सर्गः ।
१४३
नीलाश्मवेश्मप्रकरादुदीवाभ्रविभ्रान्तिकरैर्मयूखैः ।
यस्यामनयन्त घनात्ययेऽपि व्यामुक्तकेका वलभीमयूराः ॥ १८ ॥
मुक्तासर्यत्र च सप्तभूमप्रासादवातायनलम्बमानैः ।
अन्वक्रियन्ताचलभर्तुरग्राद्विनिष्पतन्तोऽम्बुकणा द्युसिन्धोः ॥
यत्रोपकार्यामणिपुत्रिकासु सुराङ्गनारूपविडम्बिनीषु ।
वन्दीग्रहः कौणपडिम्भलोकैरभ्यास्यताभ्याशविहारशीलैः ॥ २० ॥
अम्बृनि बिम्बागतप परागप्राकाररोचिःस्फुटपाटलानि ।
अनारतं यामभितोऽम्बुराशेः सन्ध्याभ्रशोभां बिभरांबभूवुः॥२१॥
हेमाब्जिनीरेणुकणानुविद्वैराधूतमन्दारतरुपवालैः।
अनुद्यतोद्यानसमीरपोते रतिश्रमो यत्र नितम्बिनीनाम् ॥ २२ ॥
केलीशुकैरिन्द्रपुराङ्गनानां कारान्धकारालयसंयतानाम् ।
विलापवर्णाननुसंगृणद्भिर्यस्यामहास्यन्त नरग्निशाटाः ॥ २३ ॥
तत्रोच्चकैरुत्तरगोपुराने सहोपविष्टं शुकसारणाभ्याम् ।
विभीषणोद्दर्शितमीक्षते स्म क्षपाचरेन्द्रं कपिचक्रवर्ती ॥ २४ ।।
सरोषमुत्प्लुत्य तमभ्युपेतो मुष्टथा जघानोरसि घोरया सः ।
स चैनमित्युत्कटसिंहनादं तयोरभूदुखतयोर्नियुद्धम् ॥ २५ ॥
अथाहवे तस्य पराजितस्य प्रसह्य हृत्वा मकुटान्यरातेः।
प्रत्यागतस्तानि च भानुसूनुः पत्ये रघूणामुपदीचकार ॥ २६ ॥
कृतं त्वया भानव! साहसिक्यं कर्मेदमित्थं त्रुवतोऽथ भर्तुः ।
ममार्ज कोपेन समं सराग मूर्ना स पादाम्बुजयोः परागम् ॥ २७ ॥
जिज्ञासमानेन रिपोः स्थिरत्वं युयुत्सुनापि प्रभुणा नियुक्तः ।
अथाङ्गदस्तस्य समीपमेत्य सधैर्यसंरम्भामिदं बभाषे ॥ २८ ॥
आज्ञापयत्यम्बुनिधेर्नियन्ता खरान्तको रावण ! राघवस्त्वाम् ।
प्राणान्निजान् वा जनकात्मजां वा विहातुमद्यारभसे दुरात्मन् ! ॥२९॥
पक्षोऽयमाथः परिगृह्यते चेदुपेहि सज्जोऽस्मि गृहीतधन्वा ।
अथ द्वितीयस्तदलं विलम्ब्य क्षन्ताह एवाविनयं तवति ॥ ३०॥

·१४४
रे
राघवीये
अथावदत् पतिमुखः सरोषं यदुद्धृतः सोऽपि कुबेरशैलः।
नियन्त्रितो यच निलिम्पराजः को वास्तु तस्याविनयस्य सोढा ॥३१॥
मूढ ! सर्वस्य स एव सोढा निर्धारितं तत्र न दारचौर्यम् ।
त्रातुं नतानप्रणतान् विनेतुं चान्योऽस्ति कोऽस्मादिति सोऽङ्गदोऽपि
[॥ ३२॥
कः कोऽव भोः कद्वद एष कस्मानिगृह्यतेऽद्यापि न कीशपाशः।
इत्येनमाक्षिप्यति राक्षसेन्द्रे रक्षांसि पर्यावृणते स्म दूतम् ॥ ३३ ॥
सरनिनिष्पेषविशीर्णगात्राण्यमूनि विद्राव्य महेन्द्रपौत्रः ।
राम समभ्येत्य च वन्दमानो निवेदयामास यथानुभूतम् ॥ ३४ ॥
सलक्ष्मणः सोऽपि समाहितज्यं धनुः समास्फालयति स्म वीरः ।
तद्ध्वानमुद्ध्मापयति स्म दूरं प्लवङ्गहिकारवसनिपातः ॥ ३५ ॥
ततः शिलापृष्ठकठोरवक्षोविक्षोभणक्षोभितसालचक्रम् ।
मुष्टिप्रहारप्रविदीर्णसौधं पादाभिघातापतितप्रघाणम् ॥ ३६ ॥
लागूनसंगूर्णितहHजालं कराग्रनिष्पेषितपुष्पवाटम् ।
स्थूलोपलाविद्धसरस्तटाकं महीरुहास्कन्दितचन्द्रशालम् ।। ३७ ॥
सिंहारवास्फोटितकुम्भिकर्ण समुद्धृतास्फालितवाजियथम् ।
उन्मूलितोन्मर्दितकेलिशैलमुद्ध्वंसितारक्षिकराक्षसौषम् ॥ ३८॥
उचूर्णितस्वर्णमयोपकार्य निर्मूलितोद्याननिकुञ्जपुञ्जम् ।
लङ्कापुरं कामपि नीयते स्म दुस्थामवस्थां प्लवगप्रवीरैः ॥ ३९ ॥
गन्धर्वहेपागजहिताभ्यामभ्युच्छ्रितचापरवानुविद्धः ।
अथोज्जजृम्भे रजनीचराणां प्रस्थानभेरीपणवप्रणादः ॥ ४०॥
घनैरिवामेचकभीमरूपैरजस्रचञ्चत्तरवारिधारैः ।
तटित्कडाराक्षतयातिरू: रणाजिरं व्योमवदावृतं तैः॥४१॥
ततो नखाश्मठुमशूलशैलप्रासासिशक्तिच्छुरिकाप्रहारम् ।
परस्पराक्षेपवचोविमिभं बभूव युद्धं कपिराक्षसानाम् ॥ ४२ ॥
रात्रिश्चरात्रमविशीर्यमाणप्लवङ्गशस्त्रीकृतशैलरूपैः ।
करीन्द्रकर्णानिलधूयमानैस्तिरोहितं व्योमपरागपूरैः॥४३॥

·सप्तदशः सर्गः ।
भल्लूकदोर्यन्त्रनिपीञ्चमानक्रव्यादवऋक्षरितैरसृग्भिः ।
उत्तालकेतुप्रविलम्बिनीनां शोभा हृता शोणपताकिकानाम् ॥ ४४ ॥
यदास्यगर्तापतितोत्तमाङ्गः प्लवङ्गमो यः समलोकि लोकैः ।
स एव तस्य क्षणदाचरस्य च्छित्त्वा नः कण्ठमितो निरागात् ॥४५॥
येन प्रमुक्तो विशिखो न यावन्निजं तरस्वानपि गात्रमाप ।
उत्प्लुत्य तावत् कपिराशरस्य तस्यैव पाणिग्रहणं चकार ॥४६॥
यातुप्रयुक्तामथ शक्तिमेको येनाद्रिणा यः सपदि व्यवाधात् ।
तद्भेदनोत्तेजितघोरधारा वक्षोऽलुनात् तस्य कपेः सुखं सा ॥४७॥
शिलीमुखः शातमुखो विपक्षात् परापतन्नेव वलीमुखेन ।
प्रकोष्ठघातेन निवर्तितः सन् प्रहर्तुरेवाच्छिनदुत्तमाङ्गम् ॥ ४८ ॥
शिलाप्रहारेण विपाव्यमानादिभस्य कुम्भादभिनिष्पतन्तीः ।
मुक्ताः सरक्ताः परितो विचिक्युः पतत्रिणो डाडिमबीजबुद्ध्या॥४९॥
वीरा विसृज्य क्षतजापगायास्तोये शिवानन्दकरे शरीरम् ।
सुरस्रवन्त्या इव देवभूयं लब्ध्वा समध्यारुरुहुर्विमानान् ।। ५० ॥
येभ्यस्त्रसित्वा स्वमपझुवानः कथञ्चिदध्यास्त दिवं पुरा यः ।
स तेभ्य एवास्थित राक्षसेभ्यः स्वःस्त्रीगणो वीरविपद्तेभ्यः ॥५१॥
अहो अहंपूर्विकया गतानां वरान् वरीतुं सुरसुन्दरीणाम् ।
मञ्जूनि मञ्जीरझणत्कृतानि शब्दान्तराण्यन्तरयांबभूवुः ।। ५२ ॥
भासासवास्वादमदोद्धताभिर्गेयाभिरग्रे कटपूतनाभिः ।
सम्भाव्यमानं कृतहस्ततालं बभौतमां तत्र कबन्धनृत्तम् ॥ ५३ ॥
अथानिकेतुप्रमुखो निजध्ने रामेण रात्रिश्चरवीरवर्गः ।
सौमित्रिणास्त्राहिवरामिषत्वं निन्ये विरूपाक्षनराशवीरः ॥ ५४ ॥
कृतोऽस्तचापो विरथोऽङ्गदेन तिरोहितः संयति मेघनादः ।
अन्यद् गृहीत्वा धनुरखवराच्छादयामास कपि दिविष्ठः ॥ ५५ ॥
बबन्ध नागास्त्रवरेण रामं सहानुजं स द्रुतमस्त्रवेदी ।
बन्धः कचिद्वन्धमुचामपि स्यात् तमोनुदं जातु तमो हि रुन्धे॥५६॥

·राघवीये ! हतौ वितस्तौ मनुजौ मयेति व्यजिज्ञपत् प्राप्य स रावणाय । स च प्रहृष्टः परिरभ्य पुत्रमन्वग्रहीदस्तु शिवं तवेति ॥ ५७ ॥ अतःपरं वत्स! विधित्स्यते किं मम प्रियं पुत्रवतां वरस्य । आरोपितैवाघ चिराय सीता त्वया मदुत्सङ्गमसंशयं यत् ।। ५८॥ प्रत्येतु पत्युर्विलयं विलोक्य स्वेनैव सेत्यादिशतोऽस्य दास्यः । श्रदर्शयन्नाशुगयन्त्रितौ तौ जगत्प्रधीरौ जनकात्मजायै ॥ ५९॥ यस्याः कृते हा भुवनस्य जीवो विपत्तिमद्यानुचितां प्रपन्नः। पापां सुवाना जनकात्मजा तो कथं न दीर्णासि वसुन्धरे! त्वम् ॥६०॥ त्वमम्ब ! कैकेयि ! चिराय दिष्ट्या वर्धस्व राज्ञा भरतेन साकम् । यदेष मे सानुज आर्यपुत्रः क्षात्रेण धर्मेण दिवं प्रपन्नः ॥ ६१॥ हा नाथ! हा लक्ष्मण! हा हनूमन् ! हा किं करिष्यामि कमालपामि । इति प्रमूढामथ राजपुत्रीमाश्वासयत् तां त्रिजटा वचोभिः ॥ ६२ । सुक्षत्रिये ! देवि ! जहीहि मोहं क रामभद्रः क शरः सुरारेः। लोकैकदीपस्य सहस्ररश्मेः किमन्धकारोऽलमपवाय ॥ ६३॥ परामृशत्वेनमवन्ध्यभावादस्योदयायागुगदेवतेयम् । तमोग्रहग्रस्तिरपि ग्रहाणां प्रभोहि पूर्वाभ्याधिकमसत्त्यै ।। ६४ ॥ अव्याहतं देवि! तवापि भाग्यं चैवव्यमापादयितुं किमीष्टे । इत्यादि तस्या वचनं निशम्य क्षियं विशश्वास विदेहकन्या ॥६५॥ नितान्तखिन्ने निवहे कपीनां विभीषणे चाप्रतिपत्तिमूढे । पक्षानिलाधूतपयोधिवीचिः क्षणादिवालक्ष्यत पक्षिराजः ॥६६॥ अथाङ्गमङ्ग परिमृज्य सद्यो भुजङ्गसंवेष्टनमाक्षिपन्तम् । निद्रामिव द्रागपनीय मूर्छामपश्यतां दाशरथी पुरस्तम् ।। ६७ ॥ कस्त्वं सखे! यस्य तवानुषङ्गः पितुर्यथा मामधुना धिनोति । अस्त्येव जन्मान्तरसौहदं नौ मनोऽनुबध्नाति यदद्य यावत् ॥ ६८ ॥ इत्थं कृतप्रश्नमजस्य पौत्रं प्रोचे विनीतो विनतातनूजः। यः कश्चिदेवाहमसौ सपक्षस्तवाहितापाय सदानुकूलः ॥ ६९ ॥ रात्रिश्चरध्वंसविधेविधानादनन्तरं सिद्धसमस्तसाध्यम् । निजं पदं प्राप्तमयो भवन्तं वक्ष्याम्यहं राघव ! साधयामि ॥ ७० ॥ !

·अष्टादशः सर्गः।
१४७
इति प्रयाते पतगाधिराजे सनद्धयोः संयति दाशरथ्यो।
धनुर्ध्वनिः सैनिकसिंहनादैरतुद्रुतोऽतित्रसदाशरेन्द्रम् ।। ७१ ॥
वत्सेन मिथ्या खलु हर्षितोऽहं यदक्षतावेव मनुष्यडिम्मौ ।
इत्याशु धूम्राक्षमभिभयातुं स वज्रदंष्ट्रं च समादिदेश ।। ७२ ॥
समग्रसैन्यौ समरे हरीणां बलानि बाणैरवचूर्णयन्तौ ।
क्रमेण तौ वायुसुतोऽङ्गदश्च वैवस्वतमाहुणिकांचकार ॥ ७३ ॥
अकम्पनायेष्वनिलात्मजादिभिर्निपातितेषु स्फुटरोपभीषणः ।
अथ प्रहस्तोऽभिजगाम वानरी चमूमभूमाशरवाहिनीपतिः ।। ७४ ।।
किरन्तं शरानापतन्तं हसन्तं हरीणां गणानर्दयन्तं नदन्तम् ।
प्रहस्तं प्रहत्य प्रहस्तेन नीलो विहस्तं चकार प्रशस्तमभावः ॥ ७५॥
सञ्चूर्णिताश्वरथसारथिचापबाण-
चर्मासिवर्मशरधि गिरिणायुधेन ।
साकं मुराधिपदुराधिभरेण वीर-
स्तं पावकिः स समरे शमयाञ्चकार ॥ ७६ ।।
इति विमतविभङ्गप्रक्रियासु प्रवीणे-
रविचलनिजसारैर्वानराणामनीकैः ।
अविकलमुपजुष्टः कर्कशैस्तर्कतन्त्रैः
स्वयमिव निगमान्तो रामभद्रश्वकाशे ॥ ७७॥
इति श्रीरामपाणिवादविरचिते राघवीये महाकाव्ये
सप्तदशः सर्गः ।
अथाष्टादशः सर्गः।
सेनान्यामथ निहते श्रुते दशास्यो
हा हेति क्षणमिव मूच्छितः पतित्वा ।
आश्वस्तो निरचिनुत स्वयं प्रयातुं
वीराणां विपदि विजृम्भते हि वीर्यम् ॥ १॥

·१४८
राघवीये
उत्तालध्वजपटचुम्बिताम्बुवाई
क्रेङ्कारप्रतिभयचक्रचक्रवालम् ।
कुद्दालप्रतिमखुरैः खरैः सहस्र-
णायुक्तं रथवरमारोह धीरः ॥२॥
कोदण्डै प्रलयधनस्वनप्रचण्ड-
ज्याघोषैरविकलसंहितास्नगर्भः ।
भाधृतैः परिघगदासिशक्तिशूल-
प्रासैश्च स्फुटदुरुदीर्घदो समूहः ॥ ३ ॥
आरक्तस्फुरदनलस्फुङ्गिनेत्र-
राबद्ध कुटिनिटालदुर्निरीक्षः।
साटोपप्रहसितसंप्रदृष्टदंष्ट्र-
वक्त्रैश्च प्रतिदिशमेव संमुखीनः ॥ ४ ॥
आदीअप्रकटकिरीटकुण्डलौघ-
प्रत्युप्तपतिनवपद्मरागभाभिः ।
सन्ध्याभ्रच्छविभिरिवाञ्जनाद्रिकूटा-
नारक्तान् दधदसिताङ्ग उत्तमाङ्गान् ॥ ५॥
पूर्णेन्दुयातिसितचामरातपत्र-
च्छायाभिः सकलदिशो विसर्पिणीभिः ।
स्वीयाभि शमिव कीर्तिभिः समिद्धः
सन्नद्धः स खलु रणाङ्कणं जगाहे ॥६॥
तस्योचैरभिहततूर्यभरिभेरी-
निदिपसरनिरुद्धदिक्तटीकैः ।
उद्दामद्विरदतुरङ्गमोत्तर-
व्याप्ताभूद् धराणिरनीकिनीसमुद्रैः॥७॥
आशीर्यन्मणिफणिराजमस्तकाग्र-
प्रभ्रश्यत्क्षितिकषणावदीर्णपृष्ठः ।
यद्धारं कमठपतिर्व्यसोढ कृच्छा-
नासीरे स खल्लु रराज यातुराजः॥ ॥

·अष्टादशः सर्गः।
११९
आयान्तं तदनु विलोक्य दीप्यमानं
तेजोभित्रिभुवन जिष्णुतोचितैस्तम् ।
अत्यर्थ बहुमनुते स्म रामभद्रः
शत्रुस्था अपि हि गुणा इरन्ति साधून ॥ ९ ॥
तावच प्लवगकुलानि वाणवः
प्रत्याशं प्रविसृमरैविमर्दयन्तम् ।
अक्षिप्यद् दशवदनं प्रति प्ररुष्टः
सुग्रीवो विटपिसमग्रमद्रिशृङ्गम् ॥ १० ॥
तद्वाणैरमररिपुः स चूर्णयित्वा
कृत्वाथो किमपि शिलीमुखावलूनम् ।
मुष्टया द्रागुरसि निजे निजनिवांसं
मुष्टयैव प्रतिहतवान् मरुत्तनूजम् ।। ११ ॥
नृत्यन्तं तदनु रथस्य कूबराये
केत्वग्रे धनुषि च लीलया स नीलम् ।
विव्याध ज्वलितमुखेन पावकाने-
णास्त्रज्ञेष्वतिलघवो ह्यनत्रवेदाः ॥ १२॥
उग्रोऽपि स्वसुत इति प्लवङ्गमं तं
वात्सल्यात् स्वयमनलो न बाधते स्म ।
चित्रं भोस्त्यजति न यत् किलाश्रयाशो-
ऽप्यन्यः को विभुरिदमुज्झितुं ममत्वम् ॥ १३ ॥
कल्पान्तप्रबलकृतान्तकल्पमग्रे
नियंग्रप्रसरविकीर्णवाणजालम् ।
तं दृष्ट्वा दशमुखमाकुलाः पलाया-
मामुस्ते सपदि समन्ततः प्लवङ्गाः॥१४॥
रोषामिज्वलति मनस्यनारत मे
यस्तस्य प्रशमनमीप्सितं चिराय ।
अद्यायं रचयतु सायको ममेति
ज्यायांसं कृतनति लक्ष्मणो ययाचे ॥१५॥

·१५०
राघवीये
कामस्ते फलतु कुमार! किन्त्वराति-
>ीलातुलितकुलाचलो दशास्यः ।
तन्मा भूत् तव तु कियानपि प्रमादो
गच्छेति प्रभुरपि चैनमन्वजानात् ।। १६ ॥
विष्फाल्य कणितकरालकिङ्किणीकं
कोदण्डं दृढगुणकूणिताटनीकम् ।
सौमित्रिः शिततरपूरितेषुधिस्तं
निःशङ्क निशिचरनाथमभ्ययासीत् ।। १७ ॥
दिष्टया मे दशमुख ! दृष्टिगोचरत्वं
प्राप्तस्त्वं न च खलु मुच्यसे दुरात्मन् !
सन्धेहि त्वरितमिघून धनुःषु योर्बु
सन्नद्धा वयमिति निर्भयस्तमूचे ॥ १ ॥
त्रस्यन्ति प्रथितवलस्य यस्य नाम
श्रुत्वापि त्रिदशगणाः सलोकपालाः।
तस्याग्रे निवसति तापसो धनुष्मान्
ही हीदं समुचितमित्यहासि तेन ॥ १९ ॥
विष्फारध्वनिमनु कर्णजाहकृष्टा-
दुत्सृष्टैः सपदि धनुर्गुणाच्छरौधैः ।
आवेद्य स्वमिव चिकीर्षितं व्रजभी
रुद्धाशामुखमभवत् तयोर्नियुद्धम् ॥ २० ॥
दिव्यास्त्रमचयविचित्रिते विवृद्धे
सङ्ग्रामे सभयविलोकिते दिविष्ठैः।
चिच्छेद स्थिरमपि रावणस्य चाप
सौमित्रिः सुदृढगुणोज्ज्वलं यशश्च ॥ २१ ॥
आदत्तां मुदितवतः स्वयम्भुवः प्रा-
गुद्दीप्तां त्रिदशरिपुर्मुमोच शक्तिम् ।
आविद्धः सपदि तया स्तनान्तराले
भूपृष्ठे निपतितवान् विभोः कनीयान् ॥२१॥

·अष्टादशः सर्गः १५१ द्रागेनं तुलितकुबेरपर्वतैर- प्युद्धर्तुं न खलु भुजैः शशाक शत्रुः। यद्वा कः पुनरिह शक्नुयादनन्तं स्वं बुद्ध्वा यदयमशेत विश्ववीजम् ॥ २३ ॥ सधस्तं विमतमुपेत्य मुष्टिघाता- दापात्य क्षतजमुचं विनष्टचेष्टम् । सौमित्रेरधृत तनूमनूनसत्त्वः स त्वस्याप्यनुपतिद्वंहितो हनूमान् ।। २४ ॥ तेनाथ प्रभुसविधं प्रणीयमानात् सा शक्तिः स्वयममुतो निवर्तते स्म । निःशल्यो यदयमभूत् तदा हृदन्ते ऋव्यादां पतिरविभस्तदेव शल्यः ॥ २५ ॥ तं भूयोऽप्यखिलवलीधुखानखण्डैः शस्त्रौधैर्विदधतमाशु कान्दिशीकान् । आसाद्य स्फुटतररोषपाटलाक्षः साक्षेपं वचनमुवाच रामभद्रः ॥ २६ ॥ तिष्ठ त्वं कुटिलमते ! कियच्चिरं त्वां कर्तारं प्रतिमुहुरागसामुपेक्षे! त्वत्कण्ठक्षतजपिपासुराशुगोऽसा- वुत्कण्ठां त्यजतु समीहितार्थलाभात् ॥ २७ ॥ कुर्वाणः कनकमये मृगे मृगव्या- मव्याज परिचितकूटलक्षभेदः । काठिन्यप्रलघितशैलबालिवक्षो- विक्षोभादनितरसारसादरोऽयम् ॥ २८ ॥ विद्वेषिच्छिदुरतयात्रवीरपाणा- न्मदाणादवितरि कुत्र तिष्ठसे त्वम् । दोर्दर्पश्वयथुरयं भिषज्यते नै- वाद्यापि प्रशममहौषधेन यस्मात् ॥ २९ ।।

·१५२
राघवीये
त्रातुं त्वां प्रभवति नैव वज्रपाणि-
नैवासावपि भगवान् पिनाकपाणिः ।
नाप्युबैरसुररिपुः स चक्रपाणि-
बाणेभ्यो मम कुमते ! कुतस्ततोऽन्यः ॥ ३० ॥
प्रत्यूचे दशवदनः कृतं कृतं भो
मानामधम! विकत्थनैस्तवभिः ।
यः शत्रून् क्षपयितुमात्मना न शक्त-
खातारं स खलु परं परं वृणीते ॥ ३१ ॥
यत्पातावधि खलु जीवितं जनानां
कुण्ठोऽभूद् यदुरसि सोऽपि कालदण्डः ।
वजं च स्फुरदरपति वज्रपाणे-
स्तत्रैव प्रतिनवपुष्पकल्पमासीत् ॥ ३२ ॥
त्वं मन्ये मनुज! किमीशप्रताप
लकेशं तमपि रणे विजेष्यसेऽहम् ।
हहो धिङ् मृगशिशुरेष केसरीन्द्रा-
दात्मानं बलिनमवैति पश्यतेदम् ॥ ३३ ॥
इत्युक्त्वा निशितमुखाः शिलीमुखा ये
तेनास्ता रघुपतिना तु ते निरस्ताः।
बाणौथैः श्रुतिपरिशीलनप्रवृत्त-
१स्वर्का इव विदुषा गिरां प्रपञ्चैः ॥ ३४ ॥
आरूढस्तदनु हनूमतोंसपीठं
बभ्राजे वलयितचापमण्डलस्थः ।
विष्वयक सपदि किरञ्छरोस्रजालं
स श्रीमानचरममंशुमानिवाद्रिम् ॥ ३५ ॥
ज्याघोषस्तनितमुचोमिथो जिगीचो-
रिष्वोघं प्रविकिरतोः पयोविकारम् ।
उद्दाम्नोः प्रलयपयोमुचोरिवाभू-
दिक्ष्वाकुप्रवरसुरQहोः समीकम् ॥ ३६ ॥

·भष्टादशः सर्गः। नीरन्ध्र नभसि परस्परांसपार्थ- व्यामर्दस्फुटितविलम्बिताङ्गदानाम् । औत्सुक्यादनुमिलतां नभश्चराणां दिक्कुञ्जान् मुखरयति स्म साधुवादः ॥ ३७॥ धूतेन प्रतिमुहुरक्षसूत्रबन्ध- प्रध्वंसग्लपितजटाकुलेन मूर्धा । शश्लाघे रणमथ रामरावणीयं हर्षाश्रुस्नपितमुखेन नारदेन ॥ ३८ ॥ उन्नद्धो यशस इवाधिरोहवंशो रामेण त्रिदशरिपोर्ध्वजो विलूनः । उच्छ्रायः पतनफलो महारथेन व्यूढस्याप्ययमिति दर्शयन्नपप्तत् ॥ ३९ ॥ नीरथ्यं दलितरथं निकृत्तसूतं निःसैन्यं त्रुटितकिरीटमस्तचापम् । निष्टयूतक्षतजशरीरमात्रशेष त्रस्यन्तं दशवदनं जगाद रामः॥ ४०॥ दोष्णां ते दमितसुरासुरोरगाणां प्रीताः स्मो वयमपि वीर ! वीर्यभूम्ना सोढा यत्तव विशिखाः शिखावदुग्रा धीरेणाप्यहह मया कथञ्चिदेवम् ॥४१॥ रक्तानुग्रहपरया स्त्रियेव पव्या श्रान्तोऽसि व्रणितशरीरया युधा त्वम् । विश्राम्य त्वरितमुपेत्य राजधानी सनद्धः पुनरभियास्यसि प्रवीर! ॥ ४२ ॥ भारूढो रथवरमप्रमत्तरथ्यं बिभ्राणो धनुरपि सज्यमस्तखेदः । भायातस्त्वमपि निशाचरेन्द्र ! पश्चाद् दुर्वारं मम भुजसारमीक्षितासे ॥ ४३ ॥ - - Y

·!
१५४
इत्युक्तो मकुटभरं विनापि नत्रा-
ण्याविभ्रत् स खलु मुखान्यपत्रपिष्णुः ।
विच्छायः कपिभिरुदीक्षितः सहासं
प्राविक्षत् कथमपि रावणोऽथ लङ्काम् ॥ ४४ ॥
सा वाणी रुचिरतमापि शत्रुवक्रा-
दुद्भूता विषलहरीव तं ददाह ।
कुक्षिस्थं तिमिरमपाकरोति या सा-
प्यौग्नेिर्युतिरतिदुःसहैव सिन्धोः ॥ ४५ ॥
आत्मानं प्रकृतिगभीरया स बुद्ध्या
बुद्ध्वा दाङ् मनुजशराद् विपत्स्यमानम् ।
सिंहावं विपुलमलश्चकार मञ्च
प्रोत्क्षिप्तप्रतिधृतचारुचन्द्रहासः॥४६॥
हे धीराः! कुणपभुजः! स कुम्भकर्णो
निद्राणः सपदि विबोध्यतां भवद्भिः।
येन श्वो मनुजवटू निघानितारा-
वित्थं तान् बहुमतिपूर्वमादिदेश ।। ४७ ॥
अच्छिन्नश्वसितसमीरदुष्प्रवेशा-
माविक्षन् कथमपि ते गुहां गभीराम् ।
यत्रोचैरपर इवाञ्जनक्षितीन्द्रः
शेते स्म स्वपनरतः स कुम्भकर्णः ॥४८॥
गर्जद्भिः पटहरवं प्रवर्तयद्भिः
शैलौघानुरसि घने विनिक्षिपद्भिः।
सिञ्चद्भिर्घटशतहारितैः पयोभिः
प्रत्यङ्गं फणिनिकरेण दंशयद्भिः॥ ४९ ॥
मातङ्गैरपि च वपुर्विलोठयद्भि-
स्तप्ताय परिधशतेन ताडयद्भिः।
पापिष्ठः शमनभटैरिवातिरुष्टै-
स्तैः कृच्छ्रादथ स विबोधयांबभूवे ॥ ५० ॥

·अष्टादशः सर्गः। १५५ व्यादत्तप्रकटकरालवनरन्धं व्याजम्भ्य स्फुटरवमुद्गताट्टहासः । भाजग्धैः स हि बहुखाद्यपेयचूष्यै- राहारधिगततृप्तिरभ्युदस्थात् ॥ ५१ ॥ यूपाक्षादवगतदैवदुर्विपार्क ज्यायांसं त्वरितमुपेत्य चन्दमानः। मा भैषीनिशिचरनाथ ! भक्षयाम- स्तौ माविति विनिवेद्य स प्रतस्थे ॥ ५२ ॥ आयान्तं गगनसमुच्छ्रितोत्तमाङ्गं व्याक्षिप्तत्रिदशविमानमिद्धमानम् । पीनोरस्तटपरिकृष्टतोयदोघ प्लायन्त प्लवगभटास्तमीक्षमाणाः॥ ५३ ॥ ते केचिन्महति निलिल्यिरेऽद्रिकुक्षौ सन्त्रस्ताः सलिलनिधावमांशुरन्ये । सन्तेरु कतिचन सेतुना समुद्रं शैलापाण्यधिरुरुहुः परे तरूंथ ॥ ५४ ॥ द्राधीयस्तरभुजदण्डमार्गलग्ना. नाविनानघसदसूनमूढसत्त्वः। नर्दन्तं मुहुरचलं क्षिपन्तमग्रे चक्रे स प्रतिहतसंज्ञमङ्गदं च ॥ ५५ ॥ शूलं यद् दशशतलोहमाररूपं तेना । रबिसुतमासदन्न यावत् । तावत् त झटिति समुत्पतन् गृहीत्वा व्य माक्षीत् तृणमिव जानुना हनूमान् ॥ ५६ ॥ संरम्भी दशवदनानुजो नियुद्धे निस्संज्ञं निपतितमीश्वरं कपीनाम् । १. 'त' क, पाठः.

·१५६ राघवीये हस्ताभ्यामुरसि समुद्धरत्नविक्षत् पौरस्त्रीमलयजचर्चितः स लङ्काम् ॥ ५७ ॥ सोऽपि दाङ् नियतिबलेन लब्धसंज्ञो विज्ञाय स्वमपि रिपोर्भुजान्तरस्थम् । आलूय श्रुतियुगमस्य नासिकां च स्वैस्तीक्ष्णैर्नखरदनैस्ततो निरागात् ॥ ५८ ॥ विच्छिन्नश्रुतिपुटघोणशोणिता क्रोधान्धं स्वपरवलगनि जक्षतं तम् । आयान्तं करधृतमुद्गरं कृतान्त- श्रीमाज न्यरुषदथो रघुप्रवीरः ॥ ५९ ॥ दोर्दण्डौ पृथगभिनत् पृथक् च पादौ मूर्धानं पृथगतुलं पृथक् च शेषम् । इत्येवं स खलु समक्षिपद् धरण्यां येनेषा किल तिलशो न शीर्यते स्म ॥ ६ ॥ स्वर्यातं तदनु निशम्य कुम्भकर्ण लङ्केन्द्रः सपदि स मोमुहावभूव । निष्पुण्यं कषति विधिः समृगका प्रायेण द्रुममिव नीरसं कृशानुः ॥ ६१ ॥ हे देवान्तक! सनरान्तकत्रिमू? युध्यस्व प्लवगवलेन सातिकायः। इत्येतान् पुनरपरांच कांश्चिदुग्रा- नादिक्षत् स तु समराय लब्धसंज्ञः ॥ ६२॥ सन्नद्धानभिपततोऽपि सम्प्रहारे जघ्नुस्तानमितबला हनूमदाद्याः । रुन्धावानपि जगदेतदन्धकारान् द्वित्रा हि घुमणिकरा विनाशयन्ति ॥ ६३॥ आदेशं पितुरधिगम्य चापपाणि- ईप्ताभिः समभियुतो वरूथिनीभिः । १. 'दशनै', पाठः ·अष्टादशः सर्गः। पद्गीतत्रिदिवजयः स वन्दिवृन्दै- युद्धाय प्रतिचलति स्म मेघनादः ॥ ६४ ।। मायावी स खलु नमस्तले निलीय ब्रह्माबादभिसमरैः शरैरसडाख्यैः । प्रायेण प्लवगकुलानि तानि सर्वा- ण्याचूडप्रदलितविग्रहाण्याहिंसीत् ।। ६५ ॥ तद्वाणै रघुसुतयोरशेषशोच्या निश्चेष्टां प्रगमितयोस्तयोरवस्थाम् । शोकाग्निक्षपितधृतौ विभीषणे च अम्लानविषि च शुचा सुपर्वलोके ॥६६ ॥ आजहे सपदि स जाम्बवन्नियोगाद् द्रोणादिः पवनसुतेन शैलराजा । यद्वायुः परिचलितोषधिद्रुमस्तौ सेनाभिः सह समजीवयन्नृवीरौ ॥ ६७॥ मानान्धो दशवदनो बहूपचके क्लान्तस्य प्लवगकुलस्य यत्किलासौ। स्वानब्धौ यदि न मृतानपातयिष्यत् प्राणिष्यंस्तदवसरे पलाशिनोऽपि ॥ ६८ ॥ सुग्रीचे हतवति कुम्भमाञ्जनेये चोदग्रस्फुटभुजशालिनं निकुम्भम् । ऐक्ष्वाको युधि मकराक्षमम्बुजाक्ष: स्वर्गस्त्रीकुचकलशातिथिं चकार ॥ ६९ ॥ निर्गच्छन् द्रुतमथ रावणिः प्रतीचा द्वारेण स्फुरदसिचापबाणतूणिः । हा रामेत्यभिरुदती निधाय माया- वैदेहीमधिरथमैक्षतान्तरिक्षे ॥ ७० ॥ केशे तामवनिरजोङ्किते गृहीत्वा खङ्गेन द्रुतमवलूय चाधिकण्ठम् ।

·राघवीये तत्रान्तर्दधदभिचारपोरकर्म- प्रारम्भी स खलु निकुम्भिलामयासीत् ।। ७१ ॥ वार्ता तामनिलसुतानिशम्य हा हा देवीति प्रलपितपूर्वमात्तमोहः । रामोऽथ त्वरितमुपेयुषा कृतोऽभूत तत्त्वज्ञो विपुलहदा विभीषणेन ॥ ७२ ॥ अथ रघुतनयानुमोदित कवचनिषङ्गिणमात्चकार्मुकम् । सह कपिनिवहेन लक्ष्मणं स खलु निनाय कृती निकुम्भिलाम् ॥ ७३ ॥ स च विशिखविदारिताशरः शरनिकराचितवेदिमण्डलाम् । हुतकुणपसमिद्धपायका- मतिरभसेन विवेश तां गुहाम् ॥ ७४॥ अवदितरुरुमांसहावकः कटुतरराक्षसमन्त्रपाठकः। अविचलधृतिरत्र रावणिः परिददृशे पुरतः स दीक्षितः॥ ७५ ॥ अविघ्नाभिनिष्पन्न एवेन्द्रशत्रो- रमित्रांदभीति किलाधित्सते यः । मखः सोऽधिमध्यं विजन्ने प्लवङ्ग- हविर्भक्षयद्भिर्द्विषो भर्त्सयद्भिः॥ ७६ ॥ कुपितेन तेन परिगृह्णता धनुः किरता शरानुरगभोगभीषणान् । समरं व्यधायि समरंहसा दशा- ननसूनुनाथ रघुसूनुना समम् ॥ ७७॥ रणे घनधनुर्ध्वनावनिशकर्णपूरायित- स्थिरोरुगुणनिःसरच्छरनिरुद्धदिमण्डले ।

·अष्टादशः सर्गः। भयापसृतकौतुकोपमृतखेचरालोकिते विविनकपिराक्षसे विजयिनोर्विवृद्धिं गते ॥ ७८ ॥ *विदामितरथं विक्षुण्णाङ्गं विलूनशरासनं विगतकवचं वीरं वीरो दशानननन्दनम् । अगमयदथो वीरस्वर्ग शरेण सुरेशितु- विहितभुवनक्षेमोदामा स रामसहोदरः ॥ ७९ ।। विमतान्धकारमपहाय शरैः किरणैरिवाखिलमनोज्ञगुणः। समवर्धयत् स समुपेत्य गुरुं सकलः शशी सलिलराजमिव ।। ८० ॥ आकर्णितात्मजाविपचिरमुह्यदुवै- राक्रन्ददालुठदधिक्षिति राक्षसेन्द्रः। अध्यदक्रममथाहसदुन्मदिष्णु- वृद्धैरनीयत निजां प्रकृति कथञ्चित् ॥ ८१॥ व्याप्त भूरमुनेति तावदुदितं वृत्तान्तमग्रेसरं कृत्वा मूलबलस्य राघवशरश्रेणिं च निश्श्रेणिकाम् । भारूढस्य दिवं जवेन वरणायाचस्त्रजः स्वर्द्रमाः स्वःस्त्रीभिर्वहवोऽपि वीतकुसुमा निष्कोरकाश्चक्रिरे ॥ ८२॥ इति श्रीरामपाणिवादविरचिते राघवीये महाकाव्ये अष्टादशः सर्गः॥ * 'विदलितरथम्' इति व्याख्यासम्मतः पाठः, ·१६० अथ एकोनविंशः सर्गः । अथ करालकराळिविराजित- स्थिरशरासशरासिदुरासदः। उदचलत् समराय रवैर्दिशां मुखरयन् दशकं दशकन्धरः॥१॥ शिखरतुङ्गकिरीटमणिच्छटा- किरणपञ्जरपिञ्जरिताम्बरः । अभिसरन् ददृशे भृशमुन्मतः स नगरानगराडिव जङ्गमः ॥२॥ उपरि तस्य विशालमसित्विषः परिबभौ सितमातपवारणम् । पृथुतमस्य यथाञ्जनभूभृतो विततशारदनीरदमम्बरम् ॥ ३ ॥ स च हिरण्मयमुन्नतमास्थितो रथमराजत राजतकेतनम् । अतिमहानिव जम्बुमहीरुहः स्फटिकशृङ्गममर्त्यमहीधरम् ॥ ४॥ पटहधुन्धुमितेन निरुन्धता कलकलानुगतेन रवान्तरम् । अविकलेन बलेन समावृतः समरभूमिमभूषयदात्मना ॥ ५॥ स्वराजमण्डलकुण्डलितोल्लस- द्धनुरुदित्वरसत्वरसायकः। अभिवभूव वनानि यथानल: स निखिलानि कुलानि वनौकसाम् ॥६॥ अथ समेत्य तमत्यनलममै रवचकार शरैर्भरतानुजः ।

·एकोनविंशः सर्गः। स तु जवादवधीर्य तमुद्धतः सकुतुको युधि राममुपासरत् ॥ ७॥ इदमुवाच च राघव ! राघव! प्रथय तजवीर्यमनिह्नवम् । प्रथमतो यदसि प्रतिशुश्रुवान् स्मरसि दर्शयितुं दशकन्धरम् ॥ ८॥ अकृतवीरवधस्त्वमधाकृत- त्रिदशपुङ्गवतुङ्गभुजोष्मणः। ननु ममापि पुरः स्वमभिष्टुव- नहह मर्त्य ! कथं न विलज्जसे ॥९॥ प्रमुखतो निजघन्थ यदङ्गना परिवभूविथ यच ततो जुनिम् । अथ जिहिंसिथ यच्च वनौकसं तव गृणन्त्यपदानमिदं त्रयम् ॥१०॥ अमरवारणकुम्भविदारण- व्यसनलम्भितवीरकिणाङ्कितान् । मम भुजाननरण्यकुले भव- नपि भवान शृणोति कथं पृथून् ॥ ११ ॥ प्रकृतिदुर्ललितैरमुकै पुरा त्रुटितमूलतया स कुलाचलः। परिधुनमधुनापि दिनावधौ नटनकेलिषु खेदयतीश्वरम् ॥ १२ ॥ असिनखापचितात्मशिरोमय- प्रसवराजिसमश्चितवेधसे। दशमुखाय मखाशिकुलदुहे त्रिभुवनं कतमः कलहायते ॥ १३ ॥ इति वदन्तमदान्तधियं रिपुं रघुसुतोऽपि मृदुस्मितमूचिवान् । 'शान्त' व्याख्यासम्मतः पाठः. १. V ·१६२ राघवीये अयि निशाचरनाथ ! यदात्थ त- निखिलमेतदवैभ्यमृषार्थकम् ॥ १४ ।। भुजभृतां प्रथमेन जगत्रयी युधि जिता भवतेत्यभिनिवृतम् । मम दुनोति मनः कृतवीर्यजो नृपतिरिन्द्रसुतश्च स वानरः ॥१५॥ किमफलैरथवा बहुभाषितैः सुचिरवाञ्छितयुद्धविरोधिभिः। नमय वैरिवधूनयनोदक- प्रभवधूमलतावलयं धनुः ॥ १६ ॥ अथ झंणज्झणितोत्कटतापयो- विशिखवृष्टिमुचोरितरेतरम् । उचितवीरसमागमहृष्टयो रणमभूदनयोरनयोरिव ॥१७॥ कलितविभ्रममभ्रमुवल्लभात् प्रतिगृहीतचतुर्दशनक्षतौ । मयसुताकुचकुलमपङ्किले विशिखमेकमुरस्यखनद्रिपोः ॥१८॥ चिरविमुक्तविदेहसुताधना स्तननिपीडनकेलिमहोत्सवे । मणिशिलाविपुले धृतवल्कले भसितभक्तिविभासिनि चापरः ॥ १९ ॥ अथ तमग्रजमुग्रमुखैः शरैः प्रहृतवानभिभूय विभीषणः । इह कदध्वरतः स्वयमात्मनो- ऽध्यहित एव कुतः सहजन्मनाम् ॥ २० ॥ दशमुखेन तु हन्तुममुं रुषा सपदि या खलु शक्तिरमुच्यत ।

·एकोनविंशः सर्गः। १६३ ज्वलितवह्निशिखां विशिखेन ता- मवल्लुलाव बलादथ लक्ष्मणः ॥ २१ ॥ किमिति लक्ष्मण ! रक्षित एष में सहजचेलमहो बलवानसि । भवतु शक्तिरियं तु निवार्यता- मिति स ताममुचद् दशकन्धरः ॥ २२ ॥ मयविनिर्मितया निहतस्तया निपतितो भुवि रामसहोदरः । अनुपपात च वानरवाहिनी- नयनवारिझरः परितो दिशम् ॥ २३ ॥ अथ शुचा विललाप रघूत्तमः क गतवानसि वत्स! विहाय माम् । विपदि सम्पदि चानुचरेण हा विरहितो भवता विफलं ध्रिये ॥ २४ ॥ मम जनेन धनेन गृहेण वा किमु फलं जनकात्मजयापि वा। यदसि जीवितमेव ततस्त्वया क इव नाम भवामि विनाकृतः ॥ २५ ॥ मयि समेत्य पुरं प्रणते पुरो गुरुजनस्य ममान्वगुपेयुषीम् । गलितबाष्पजलाकुलितां दृशं कथमिवैष जनो विषहिष्यते ॥ २६॥ अथ सुषेणकपिर्विभुमब्रवीद् दशरथात्मज! मा विषदद् भवान् । नहि कुमारमपोहति चेतना मुखमधिश्रि यदस्य विलोक्यते ॥ २७ ॥ व्रजतु देव! भवानपराधिनं युधि निहन्तुममुं दशकन्धरम्।

·राघवीये अयि सखे। हनुमन् । द्रुतमानय प्रथममाहृतमौपधिपर्वतम् ॥ २८ ॥ इति शुभैर्वचनैः स भिषग्धरिः सहजजीवनलम्भनलम्पटैः। सपरिवारमधीशमनन्दय- ज्जलधरः स्तनितैरिव चातकम् ॥ २९ ॥ हनुमदागमितौषधिमारुत- प्रतिहतायसशल्यतयोत्थितः। निशिचरान् प्रबभञ्ज स वागुरा- मवधुनन् द्विरदानिव केसरी ॥३०॥ कचन शक्तयतासयतापि च द्रवयतागयतेति वदापदम् । अथ नखानखि किश्च तलातलि कचिदभूत् प्रधनं कपिरक्षसाम् ॥ ३१ ॥ मइति राघवरावणयो रणे सति पदातिमथैकमवस्थितम् । रथिनमन्यमवेक्ष्य पुरंदरो निजरथं प्रजिघाय समातलिम् ॥ ३२ ॥ कनकवर्मरुचा तटिताञ्चितो हरिमणिद्युतिपुञ्जसमञ्जितः। हरिभिराचकृष हरिहतिमान् नभसि गन्धवहैरिन वारिदः॥ ३३ ॥ अवतरनधिलङ्कमच्छकृतः सुरधुनीकनकाम्बुजदामभिः । प्रणतमातलिलोचनसूचितः स तु समारुरुहे रघुसूनुना ॥ ३४ ॥ नमुचिसूदनमूतसमीरित- अजवितुणतुरङ्गमचारिते ·एकोनविंशः सर्गः। रथवरे विरराज पुरा यथा दशरथः स सुरारिजयोन्मुखः ॥३५॥ स्मर पुरन्दर ! साहसमात्मनो ननु जयन्ति दशाननबाहवः । इति सरोषमलक्षमुदाहरन् धनुषि बाणमुपाधित रावणः ॥ ३६॥ दलयतोर्विशिखैर्विशिखान् मिथः प्रहरतोरथ मर्मसु मर्मसु । भुजगतायेसुरासुरदैवतं विकिरतोश्च विचित्रमरीत्करम् ।।३७ ॥ चरणपातनिपीडितभूभर- क्रमनिकुञ्चितशेषफणौघयोः विविधवल्गितवल्गुतमस्तयो- रुदभवत् समरः समरोषयोः॥ ३८ ॥ अपि सहस्रविलोचनवर्मणा निचुलितं पृथु दाशरथेरुरः। स्फुटतदीक्षणरन्ध्रशताध्वगै. रभिनदेव शरैर्दशकन्धरः ॥ ३९ ॥ वलशिलीमुखकालनि कीलितं नववलाहकमण्डलमण्डनम् । विविधवर्णमणिद्युतिकर्बुर धनुरुपादित पङ्क्तिरथात्मजः ॥ ४०॥ हठगृहीतसुरेन्द्रपुराङ्गना- चिकुरपल्लवदामसुगन्धिषु । सुरकरेणुमदच्छुरितेष्वरे करतलेषु शरान् निचखान सः॥४१॥ स पुनरच्छिददच्छिदुरोर्जितं धनुरनूनगुणः सगुणं शरैः।

·राघवीये स्थवरं च सरथ्यनियन्तृकं विपुलबाहुबलो बलजिद्रुहः ॥ ४२ ॥ अथ चकत विकर्तनवंशजो मणिकिरीटविराजि सकुण्डलम् । विकटदन्तविदष्टरदच्छदं विजयिना विशिखेन रिपोः शिरः॥४३॥ तदधिकप्रभमन्यदथ क्षता- दुदभवत् कुटिल कुटीपुटम् । तदपि पूर्ववदच्छिनदित्यसौ दशशिरांस्यलुनाद् दशशः शरैः ॥ ४४ ॥ तदनु गूढमगस्त्यमहामुनिः कमपि मन्त्रमुपादिशदुत्तमम् । यमधिगम्य विभुः सुतरां बभौ दिनविराममिवामृतदीधितिः ॥४५॥ अनुपलभ्य युधो विरतिं शुचा दिविषदामविकासिमुखे गणे। स खलु मातलिना प्रतिबोधितं विजयि वैधसमस्त्रमुपाददे ॥ ४६ ॥ पवनवाजमशेषसुरार्चित तपनवहिमुखं गगनात्मकम् । अचलसारमदः समधादथो धनुषि माधवते मनुवंशजः ॥४५॥ नयनशीतलमच्छिदुरप्रभं वपुरमुष्य सुबोधविशोधिते। तुहिनदीधितिविम्बमिवाम्बुनि प्रणिदधे हृदि वैश्रवणानुजः॥४८॥ अथ सुमोच शरं परमेष्ठिन- स्तदुरसि प्रसभं रघुनन्दनः।

·१६७ एकानविंशः सर्गः। अयमनुग्रह इत्यथ विग्रह जहदगाहत सोऽपि शिवं पदम् ॥ ४९ ॥ श्रमपयोलवमौक्तिकमण्डनो दरनिर्मालितचारुविलोचनः । कुतुकरागभृता परिषस्वजे सुभगया स विभुर्विजयश्रिया ॥ ५० ॥ अमृतसिक्तदला कलकूजितै- रनुगता सुरलोकमधुव्रतैः। सपदि दृष्टिरतीव दिवोऽपतद् दशमुखान्तकमूर्धनि कौसुमी ॥५१॥ अमरदुन्दुभयो दिवि दध्वनु- नत्तुरप्सरसोऽपि रसोत्तरम् । जयतु जीवतु दाशरथे ! भवा- निति तमस्तुवत त्रिदिवौकसः॥ ५२ ॥ विधुतकल्पलताकुसुमोत्करै- रमरवारणगण्डविलम्बिभिः । शममनायि विभोः समरश्रमो विबुधसिन्धुतरङ्गसमीरणैः ।। ५३ ॥ दशरथस्य सुतेन निपातिते दशमुखे त्रिदशाधिपवैरिणि । दश दिशोऽबिभरुर्विशदां श्रियं मुमुदिरे भुवनानि चतुर्दश ॥ ५४ ॥ अथ महीलुठनाकुलितालक त्रुटितहारमुरस्तटताडनैः। अभवदश्रुजलोक्षितभूतलं तदवरोधवधूपरिदेवितम् ॥ ५५ ॥ असकृदालिजनालिनिवारिता- प्यवशमेत्य विकीर्णशिरोरुहा ।

·! ! राघवीये निपतिता निजकान्तभुजान्तरे मयसुता रुदती विललाप सा ॥ ५६ ॥ स्वपिषि हा किमनास्तरकर्कशे भुवनवीर ! चिराय धरातले। अथ विमुद्यसि साम्प्रतमप्यहो कथय नाथ ! कथं न विबुध्यसे ।। ५७ ॥ युगपदुन्मिषितैनयनैरिमा- मनुगृहाण तबाङ्ग ! कुटुम्बिनीम् । अरुणवारिरहेररुणोदये मधुकरीमिव वारिरुहाकरः॥ ५८ ॥ प्रणयिनीजनतोऽपि कुटुम्बिना प्रियतरः सुत इत्यमृषार्थकम् । अशरणामपि सम्भविहाय मा. मनुगतोऽसि यदिन्द्रजितं सुतम् ॥ ५९ ॥ कुलिशकर्कशधीरथवा परं जगति निन्द्यतमो वनिताजनः । उपरते तनये रमणेऽपि हा मयसुतेयमसून यदुज्झति ॥ ६ ॥ नृपतिनन्दन ! सुन्दवधूरिपो! किमपराध्यति तुभ्यमयं जनः । बहुशरत्यगपि प्रधने यत- स्त्यजसि नैकममुष्य कृते शरम् ॥ ६१ ।। अयि विभीषण ! तत् खलु लम्भितं न किमहो भवता रघुसूनुना । भवति देवरि देवरिपोः प्रियै- रसुभिरेव मया यदवाप्यताम् ॥ ६२ ॥ इतिविलापगिरं गुरुवल्लभा- मनुनयनुपपत्तिमदक्षरैः।

·एकोनविंशः सर्गः । अथ कथञ्चन राघवशासना- दगमयनिजधाम विभीषणः ॥ ६३ ॥ रघुवरस्य गिरैव परतता- मुपगतं च निजाग्रियजन्मनः । स तु कलेबरमग्निमतोऽग्निसा- दकृत वैदिकमार्गविदां वरः ॥ ६४ ॥ নিৰিদিপ লাতি पितृमुदे प्रविकीर्य सपागतम् । अधिगतासनमग्रजशासना- दभिषिषेच शुभेऽहनि लक्ष्मणः ॥ ६५ ।। अथ विभोरधिगम्य समीरगा- मुपसृतेन समीरणसूनुना। कृशतनूरनुशिंशपमास्थिता प्रणमता जगदे जनकात्मजा ॥ ६६ ॥ दशमुखारिकुटुम्बिनि! जानकि ! प्रियनिवेदक एष तवागतः । कपिरहं हनुमाननुमानय प्रकटहर्षसुखेन मुखेन माम् ॥ ६७ ।। निशिचरेन्द्रनिवर्हणसेतुना समितिलचितसङ्गरसागरः। कमलिनीमिव तीर्णनिशो रवी रघुपतिर्भवती स दिदृक्षते ॥ ६८ ॥ अथ सहर्षमुवाच विदेडजा वद तदेव हरे! बहुशो मम । रजनिचारिदुरक्षरक्षिता श्रुतिमिदं तु पुनातु पुनः पुनः ॥ १९ ॥ १. 'समनिलचित' इति व्याख्यासम्मतः पाठ:. X

·१७०
राघवीये
मम गिरं विनिवेदय मारुते!
विधुरवेदमतीव दयालवे ।
त्वरितमेष जनः परिगृह्यतां
भवदवेक्षणसत्वरधीरिति ॥ ७० ॥
अभिदधे हनुमाननुमन्यतां
तव मतिर्मम किञ्चन साहसम् ।
कटुगिरस्त्वदुपद्रवतत्परा
निशिचरीर्यदिमा निहनान्यहम् ।। ७१ ॥
प्लवग! शान्तमिदं तव साहसं
किमपराद्धमिहाभिरहो मयि ।
प्रभुवचोवशगाः खलु किङ्करा
विरम हे हनुमन्निति सावदत् ॥ ७२ ।।
अथ तथेति निवृत्य तदीरितं
रघुवराय शशंस स मारुतिः।
सच सखे! सुमुखी भवतः सखी-
मुपनयेति विभीषणमादिशत् ।। ७३ ॥
बलरिपोः कृपयैव जितो रिपु-
स्तदमुमेत्य विवर्धय मातले! ।
इति दिवे तमपि व्यसृजन्नृपः
सस्थवर्मनिषङ्गशरासनम् ॥ ७४ ॥
अथ मुहूर्तमनन्यमना निजां
प्रणयिनीमनुचिन्य समुत्सुकः ।
स निवसन्नशृणोद् बलसागरे
कलकलं भ्रमदुद्भटवेत्रिणि ॥ ७५ ॥
व्रजन दूरमितः फपिराक्षसाः!
यदियमेति नरेन्द्रकुटुम्बिनी।
ननु भवद्भिरसाम्प्रतदर्शना
स्वयमसौ कमलैरिव कौमुदी ॥७६ ॥

·एकोनविंशः सर्गः । इति निशम्य धिगेतमुपक्रम प्रकटरूपसुपतु विदेहजा। व्यसनवृत्तिरदोषविलोकना कुलवधूरिति भूपतिरूचिवान् ॥ ७८ ॥ तदनु तामवनम्रमुखाम्बुजा निजपदाग्रनिवेशितलोचनाम् । अभिमृतामवलोक्य सुलोचना- मिदमभाषत किश्चिदिव क्रुधा ।। ७८ ।। अरिपुरे मुचिरोषितया त्वया सुजनदूषितयाध गृहीतया। मम भवेदयशो जनकात्मजे! क इव विश्वसिति प्रचलाः स्त्रियः ॥ ७९ ॥ नियमितो यदपां निधिरद्रिभि- विनिहतो युधि यच्च दशाननः । भवतु तद् भुवनस्य विभूतये परहितप्रवणं हि रघोः कुलम् ॥ ८॥ विषमिवामृतदीधितिमण्डला- द्रघुपतेर्वदनात् परुषाक्षरम् । अथ निशम्य भृशायितसाध्वसा प्ररुदती वदति स्म विदेहजा ॥८१ ॥ स्वमेऽपि न स्खलति मे मतिरायपुत्र! त्वत्पादपङ्कजयुगाद् युगदीर्घबाहो! । रात्रिश्चराः कथमिवाविलयेयुरेना- मिन्दोः कलां मलिनयन्ति किमन्धकाराः ॥ ८२॥ यद्वा कुमार! परिदीपय हव्यवाहं यत्र क्षिपामि रमणोज्झितमात्मदेहम् । इत्थं निगद्य दृढतीव्रसतीव्रता सा सम्पाप लक्ष्मणसमेधितमाश्रयाशम् ।। ८३ ॥

·१७२ राघवीये शुद्धस्नानशुचिः शुचिस्मितमुखी भतुः पदाम्भोरुहे चित्ते सन्दधती समिद्धमनलं भक्त्या नमस्कुर्वती । ज्वालालीकपिले पपात विपुले तस्मिन् विदेहात्मना मेघानां प्रतिपत्कलेव शशिनः सन्ध्यारुणे सञ्चये ॥ ८४॥ इति श्रीरामपाणिवादविरचिते राघवीये महाकाव्ये एकोनविंशः सर्गः ॥ अथ विंशः सर्गः। मुखैश्चतुर्भिः श्रुतिपाठशीलैः समन्ततः सन्ततसम्मुखीनः । निषेव्यमाणः परितो मुनीन्द्रैस्तत्राविरासीद् भगवान् विरिश्चः ॥१॥ रक्षापतेः संस्मरता भुजानां क्षणे क्षणे शुष्ककटाक्टेन । ऐरावतेनामरसङ्घजुष्टः सहस्रनेत्रोऽपि समाजगाम ॥ २ ॥ भुजङ्गसन्नद्धजटाकलापैरुत्तसितार्धेन्दुभिरुत्तमाङ्गैः । करैश्च खट्वाङ्गकुरङ्गचिरेकादशोपाजिहते स्म रुद्राः ॥ ३ ॥ *भुजापदानं भुवनाभिरामं रामस्य रागादुपवीणयन्तः । सन्तानकस्रङ्मधुवासिताशा गन्धर्वमुख्याश्च जवादभीयुः॥४॥ अक्षय्यभक्तिप्रवणैश्च यक्षरजस्रमुद्गापितभूरिभूतिः । तदा गदापाणिरुदारचेताः क्षणादिवालक्ष्यत यक्षराजः ॥ ५ ॥ रणे हतानां रजनीचराणामुद्देशपत्राण्यनुवाचयन्तम् । सम्भावयन्नध्वनि चित्रगुप्तं तत्रानजनैक्ष्यत धर्मराजः ॥ ६॥ सम्भाव्य गङ्गायमुने भुजाभ्यां नर्मोक्तिभेदेन च नर्मदाद्याः। मैनाकशैलप्रतिवेदिताध्या प्रसन्नचेता ददृशे प्रचेताः ॥७॥ अशेषनेत्रव्यथनादसा सङ्कोचयन्तो निजरश्मिजालम् । श्वेतातपत्रानुविडम्बिबिम्बास्तत्रावादशवासरेशाः ॥ ८॥ अञ्जनिवाक्षीणि विलोककानां नवामृतश्च्योतसुखैर्मयूखैः । आसन्नभावात् स्फुटलक्ष्यलक्ष्मा व्यलोक्यतापूर्णकलः शशाङ्कः ॥९॥ १. 'निरौक्ष सम्पूर्णकल' इति व्याख्यापाठः. * एतदादीनां इलोकानां व्याख्याने पाठक्रमो व्यत्यस्तो दृश्यते ।

·विंशः सर्गः। १७३ परिस्रुतस्नेहजशीतवारा दृशोपगृहञ्जयिनी तनूजौ । निरीक्षितो हेमविमानवी महीपतिः पतिरथो दवीयान् ॥१०॥ विद्याधराचारणसिद्धसाध्याः सकिन्नराः किंपुरुषाः सदस्राः । सर्वेऽपि लङ्कोपरि नातिदूरे नभस्तलं व्यानशिरे सुरेशाः॥ ११ ॥ ततः पुलस्त्यप्रमुखान् मुनीन्द्रानिन्द्रं च चन्द्रार्धविभूषणं च । समन्ततो वीक्ष्य तदिणितज्ञो जगाद रामं जलजाधिवासः ॥ १२ ॥ विनिघ्नता वीर! मखनुहं तं मखाशिनोऽमी भवताभिगुप्ताः । भाशीमिरव्याहतसत्फलाभिः सलक्ष्मणं त्वामभिवर्धयन्ति ॥ १३ ॥ अग्न्याहितास्त्वद्य समित्समिद्धे शुद्धं हविर्जुह्वति हव्यवाहे । हविर्भुजामद्य तु नाम राम! चिरेण कालेन यथार्थमास्ते ॥१४॥ अद्य स्फुटं साध्वसकम्पलोपादच्छिन्नवर्णस्वरचारुकण्ठ्यः । सुमेरुशृङ्गेषु यशस्त्वदीयं गायन्ति गन्धर्वनितम्बवत्यः ॥ १५ ॥ मन्दाकिनीहेमसरोजरेणोरजस्रमादायचरान् समीरान् । अद्य प्रतीच्छन्ति रतिश्रमातैरङ्गैः सुरा नन्दनकाननेषु ॥ १६ ॥ इदं त्वमीभ्यो न हि रोचते यत् समुज्झितेयं मिथिलेन्द्रपुत्री। पृथंग्जनानामिव शोभते किं भवादृशामप्यविवेकितेयम् ॥ १७ ॥ अन्याः स्त्रियस्ता वसुभिर्गुणैर्वा यासां मनो लोभयतीह धूर्तः । अयः परं कर्षति सनिकृष्टं न पर्वतं *चुम्बुकरत्नखण्डः ॥ १८॥ भवानजानन्निव वल्लभायाः स्वस्यापि तत्त्वं भवदेकगम्यम् । अनार्यमाचेष्टत इत्यहो नत्रपाविमूढानि मनांस्यभूवन् ॥१९॥ अथाब्रवीद् दाशरथिः प्रणम्य प्रसीद लोकेश! यदस्मि रामः । इक्ष्वाकुवंश्यो मिथिलेन्द्रपुत्री सीतेयमेतावदमि नान्यत् ॥ २० ॥ धातावदत् तच्छृणु दुग्धसिन्धौ शेषाहिपर्यशतले शयानः । यो योगनिद्रां महतीमुपास्ते तस्मादभिन्नो हि भवान् महात्मन् ! ॥२१॥ यश्च स्फुटोदग्रसटाजटालं वपुर्दधानो ननु नारसिंहम् । ददार वक्षो नखरैररातेः स पूरुषस्त्वं खलु रावणारे । ॥ २२ ॥ * 'अयस्कान्तस्तद्विशेषाश्चुम्बकभ्रामकादयः' इति तु वैजयन्ती ।

·राघवीये यो विक्रमैर्धिक्कृतदानवेन्द्ररभ भ्यर्चितैभक्तिमतो ममैव । त्रिभित्रिलोकीममिमीत पूर्व गीर्वाणराजानुज ! स त्वमेव ॥ २३ ॥ वंशे भृगूणामपि यो जनित्वा वंशं प्रभूतं भुवि भूपतीनाम् । स्वबाणवहौ जुहवांबभूव क्षोणीसुधांशो! स पुनस्त्वमेव ॥ २४ ॥ निजेन भूम्ना जगतां त्रयाणां छिद्रापिधानव्रतदीक्षितस्य । तस्य प्रभोः संप्रति संप्रतीमस्त्वं सप्तमी मूर्तिरसि त्रिधाम्नः ॥ २५ ॥ अद्य त्वदस्त्रानलतूलभूयं प्राप्तेन पापेन कदर्थिताभिः । दिवौकसां कोटिभिराकुलाभिवंशे खरांशोरवतारितस्त्वम् ॥ २६ ॥ एकोऽपि कामं सचराचराणि समनुषे त्वं भुवनान्यमूनि । निजानुबिम्बैबहुधा विभिनैरम्बनि सर्वाणि यथाम्बुजारिः ॥ २० ॥ गुणानुरोधे भवतः कलाभ्यां मया च देवेन पिनाकिना च। मूर्तित्रयं राम! बिभर्षि हि त्वं कैवल्यभावे तु कुतो बतावाम् ॥२८॥ दारास्तवेयं तु विदेहपुत्री पुत्री स्वयं सा कलशाम्बुराशेः। देहान्तरग्राहिणमप्यसौ त्वामनुव्रता सम्प्रति वासनेव ॥ २९ ॥ अरुन्धतीमप्यतिवर्तते या व्रतेन पुण्येन महानुभावा । तामप्यहो राघव! शङ्कसे चेदन्ये बतान्यास्तु कथं प्रतीयुः ॥३०॥ इति ब्रुवाणे शतपत्रयोनौ रामे च तत्त्वावगमात् प्रहृष्टे । सीतामुपादाय परिस्फुरन्ती मूर्तः कृशानुः स्वयमाविरासीत् ॥३१॥ क्षीराहुतिस्वच्छसितोत्तरीयस्ततो हविर्गन्धिमुखारविन्दः । शिखासवर्णोच्च सुवर्णमौलिः स रामभद्रं प्रणतं बभाषे ॥ ३२ ॥ गृह्णीष्व सीतां तव धर्मपत्नीमिमामपापां मनुवंशकेतो ! । अस्याः प्रवेशान्मयि मामकीनः पूर्वाधिकं पूत इवान्तरात्मा ॥ ३३ ॥ साम्ना च दानेन च भेददण्डचण्डक्रमेणापि दशाननेन । न लम्भितेयं त्वयि तु स्थिराया बुद्धेर्विकारं किमतोऽस्ति चित्रम् [॥ ३४॥ जगाद रामो विनयाभिरामः श्रीमन् ! ममाप्यत्र न संशयोऽभूत् । परन्तु लोकप्रतिपत्तिमिच्छन्नुपैक्षिषीमां त्वयि गाहमानाम् ॥ ३५ ॥ १, 'कुठारवह्नि' इति व्याख्यापाठः, ।

·विंशः सर्गः। १७५ इति ब्रुवन्नम्बुजपत्रशोभे करे करेण प्रतिगृह्य सीताम् । रष्टयैव नव्यामृतधारयास्या वियोगसन्तापमपाचकार ॥ ३६ ॥ प्रदर्शितं तत्र महेश्वरेण स्फुटं विमानेन समेयिवांसम् । तातं निजं पतिरथं नरेन्द्रं सदारसौमित्रिरसौ ववन्दे ॥३७॥ जगाद राजा जगदेकवीरौ ! वत्सौ ! चिरञ्जीवनमप्रमेयौ। वत्से ! विदेहाधिपपुत्रि! सीते! वत्सेन पत्या भज दर्घिमायुः ॥ ३८॥ एतावतो राम ! तवाप्रतिष्ठालब्धात्मना शोकमरेण कालान् । महेन्द्रदत्तामपि दिव्यभूतिं वयं तु नादृष्महि दर्शितास्थम् ॥ ३९ ॥ वत्स! त्वया लक्ष्मण ! रक्षितोऽयं वने च युद्धे च तवाग्रजन्मा । विना सहायेन वशंवदेन क्वचित् प्रमादपि सावधानः ॥ ४० ॥ स्नुषे ! विषेणेव शिरीषमाला यन्म्लापिता त्वं कुपितेन पत्या । तत्र व्यथा मा कुरु नैष दोषो वलस्य लोकप्रतिपत्तिमिच्छोः ॥४१॥ सहानुगो वत्स! पुरीमयोध्यां गत्वा समाश्वासय मातृवर्गम् । शत्रुघ्नयुक्तं भरतं च वत्सं पूर्णस्तवायं वनवातकालः ॥ ४२ ॥ अवैमि सुग्रीवविभीषणौ ! वामिक्ष्वाकुवंशं प्रति पक्षपातम् । यतो विजित्य स्वयमेव शत्रु यशस्तु तत्रोपहितं भवद्भ्याम् ॥ ४३ ॥ उल्लवितो यद्भवताम्बुराशिराश्वासिता यञ्च मम स्तुषेयम् । सञ्जीवितौ संयति यच्च वत्सौ निष्क्रीणते तत्कतमे हनूमन् ! ॥४४॥ रामस्तु बद्धाञ्जलिरस्मदीयनिर्वास कोपमपास्य तस्याम् । प्रसाद मे मातरि मध्यमायामितीमम पितरं ययाचे ॥४५॥ तथास्तु वत्सेति सलक्ष्मणं तं सदारमाश्लिष्य समर्पिताशीः । विश्लेषबाष्पाम्बुकिरो नरेन्द्रः समं विमानेन तिरोबभूव ॥ ४६ ।। प्लवङ्गमा ये समरे परेताः सर्वेऽपि ते शक्रवरप्रभावात् । प्राणन् प्ररूढव्रणपूर्णगात्रा विनीतनिद्रा इव चोदतिष्ठन् ॥ ४७ ॥ अपि स्वभावादवकेशिनो ये वने वने वृक्षलतानिकायाः । तानप्यतः स्वैरधिरूढमात्रान फलेग्रहीनेव किलाप्नुवंस्ते ॥४८॥ । ।

·१७६
राघवीये
विरिञ्चरुद्रेन्द्रपुरस्सरेषु प्रसाद्य देवेषु तिरोहितेषु ।
प्रस्थातुकामः स्वपुरीमयोध्यां विभीषणेनेदमभाषि रामः ॥ ४९ ।।
इदंविमानं खलु पुष्पकाख्यं ममाग्रजेनापहृतं कुबेरात् ।
अन्तःपरीणाहममुष्य मातुं त्रिविक्रमालं यदि हि त्वमेव ॥ ५० ।।
स्नातानुलिप्तः सुखभोज्यपेयैर्मुनिव्रतोपज्ञमपोह्य खेदम् ।
सदारसौमित्रिरिमं विमानमारुह्य गन्तासि पुरीमयोध्याम् ॥ ५१ ॥
रामोऽवदत्स्नृतयैव वाचा वयं वय स्येन सभाजिताः स्मः ।
पश्येम वत्सं भरतं न यावद् व्रतं न तावद्वयमुत्सृजेम ॥ ५२ ॥
एते पुनर्मत्कृत एव विद्वन् ! कृतप्रयत्नाः प्लगप्रवीराः
अभ्यहणां द्राग् भवतो लभन्तां वृष्टिं पयोदादिव जीवलोकाः ॥५३॥
तथेति रत्नाभरणैर्महा(शहार्यजातैश्च यथाभिलाषम् ।
सन्तर्पयन्तं प्लवगानशेषानहुँ समामन्त्रयते स्म रामः ॥ ५४॥
सुग्रीवमित्रैः सहितः सुहृद्भिः प्रपद्य तानुत्तरकोसलान् वः ।
इच्छानुकूलं विहितप्रतिष्ठान् दृष्ट्वा कृतार्थोऽथ निवर्तिताहे ॥ ५५ ॥
इत्थं विनीतस्य विभीषणस्य श्रुत्वा वचः साधु जहर्ष रामः ।
सर्वैः समं सानुजजानकीको विमानरत्नं च समारुरोह ॥ ५६ ॥
अथोत्पपात द्युतिभिर्मणीनां लिम्पन्निलिम्पाधिपयानमार्गान् ।
तुङ्गध्वजाकृष्टपयोदपतिर्विमानराजो वियदब्धिपोतः ॥ ५७ ।।
त्रिकूटशैलात् प्रभृति प्रियायै प्रदर्शयन् दृश्यतमान् विशेषान् ।
विमानवेगादुपचित्रकूटं प्रापद् भरद्वाजतपोवनं सः॥ ५८ ॥
तत्रार्चितस्तस्य सुनेर्मनस्वी प्रस्थापितेनोत्तरकोसलान् स्वान् ।
हनूमतात्मागमनं प्रति प्राक् प्रबोधितार्थं भरतं चकार ॥ ५९॥
सोऽपि प्रमोदाश्रुजलेन सस्नौ पपौ गुरोः श्रोत्रसुधां च वार्ताम् ।
यत् स्नानपानावधिकं व्रतं तत् तद्दर्शनात् पूर्वमयं किमौज्झत् ॥६॥
पितुर्निवापाञ्जलितः परस्तादाकर्ण्य वीराद्भुतविक्रमस्य ।
गुरोश्चरित्रं महदाञ्जनेयाचित्रीयमाणः स चिरं प्रदभ्यौ ॥ ६१ ॥

·विंशः सर्गः। १७७ ततश्च शत्रुघ्नसखः सपौरः समातृवर्गः सहमन्त्रिलोकः । असंख्यनागाश्वरथैश्च सैन्यैः प्रत्युद्ययावग्रजमात्रजन्तम् ॥ ६२॥ महानदीमीश्वरमौलिमालां तस्या वयस्यां च खेस्तनूजाम् । निस्तीर्य रामोऽपि सबन्धुवर्गः प्रापत् पुरीं क्रोशपथोपकण्ठे ॥ १३॥ अभ्युव्रजन्तं भरतादिवर्ग विमानमारोप्य स मानवेन्द्रः । प्रमोदबाष्पाम्बुमुचं सदारः ससोदरो मातृजनं ववन्दे ।। ६४ ॥ अथैनमासाद्य विनीवशाली तीव्रोपवासव्रतकर्शिताङ्गः। अभीक्ष्णमालोलजटेन मूर्धा शत्रुघ्नयुक्तो भरतो ननाम ॥ ६५ ॥ एोहि वत्सेति सहानुजं तमुत्थाप्य रामः करपल्लवेन । निशाचराख्नवणकर्कशेन स्वेनोरसा निर्भरमालिलिङ्ग ॥ ६६ ॥ प्रणेमिवान् दाशरथिर्द्वितीयस्तथा तुरीयश्च विदेहपुत्रीम् । अथ द्वितीयं त्वनमत् तृतीयस्ततस्तृतीयं नतवांस्तुरीयः॥ ६७ ॥ ततश्च सुग्रीवविभीषणौ तौ निर्दिश्यमानौ पवनात्मजेन । समेत्य शत्रुघ्नसखः सहर्षमाश्लिक्षदेतौ भरतो विनीतः ॥ ६८ ॥ तं जाम्बवन्तं पुनरगदं च नील नलं चेति यथाप्रधानम् । सैन्यं हरीणामथ रक्षसां च संभावयामास कृती कुमारः ॥ ६९ ।। नन्दिग्रामं प्राप्य रामो विमानात् साध वृन्दैराशु तत्रावतीर्णः। दिव्यं चेदं प्रेषयामास तस्मै राजीवाक्षो राजराजाय नमः॥ ७० ॥ प्रतिगृहाण धुरं धरणीपते! तरणिवंशभुवां धरणीभुजाम् । इति वदन् भरता समयूयुजद् गुरुपदाम्बुजयोरथ पादुके ॥७१ ।। जटाचीरे पारेसरयु परिहाय प्रतिनवं वसानः कौशेयं मणिकटकहाराङ्गदधरा ।

·राघवीये धनापाये पूर्णः शशधर इवात्यन्तमधुरः समं बन्धुव्रातः समगमदयोध्यां रघुपतिः ॥ ७२ ॥ आलम्बितातिरमणीयमनुष्यवेषै. रारूढनागतुरगैः कपिराक्षसौधैः । सिक्तावमृष्टमणिहहपदाभिरामा रामानुगैः सरसमैक्ष्यत राजधानी ॥ ७३ ॥ माणश्रेणीराजदुध्वजपटपरामृष्टभास्वद्विमानां पुरस्त्रीनेत्रेन्दीवरनिचितवातायनोत्तुङ्गसौधाम् । प्रतीहारे चारुप्रणिहितमणीकुम्भरत्नप्रदीपा- मयोध्यामाविक्षन्महति स मुहूर्ते रघूणामधीशः तस्यां सुमन्त्रमुखमन्त्रिजनोपजुष्टः सिंहासनं स खल मानवमध्यवा(सीसी)त् । नक्षत्रराजिपरिपूरितपार्श्वभागः पूर्वाद्रिशृङ्गमिव पूर्णकलः शशाङ्कः ॥ ७ ॥ चन्द्रप्रभाविशदहारविराजिवक्षा मूर्धा वहअरुणरत्नमयं किरीटम् । तस्यैव निझरवतः स जहार लक्ष्मी बालार्कविम्बमुपरि प्रतिबिभ्रतोऽद्रेः ॥ ७६ तं पर्युपासत तदाश्रयलब्धभूय:- श्रेयस्तया सकलसेव्यगुणाभिरामाः। सर्वाङ्गसंस्कृतिसमिद्धरुचस्त्रयस्ते तद्भातरस्तदनु धर्ममिवेतरेऽर्थाः ॥ ७७॥ विश्वामित्रमहामुनिर्मुनिगणैः सार्ध मधुच्छन्दसा पुत्रेणानुगतो नितान्तमुदितोऽभ्यायादयोध्यां पुरीम् । सोदर्येण कुशध्वजेन सहितो राजा च सीरध्वजः सानन्देन पुरोधसा सह शतानन्देन मन्देतरम् ॥७८ ॥ 1. 'गुणवति मुहूर्ते' इति व्याख्यापाठः.

·विशः सर्गः । १७९ वसिष्ठो वाल्मीकिः क्रतुपुलहजाबालिभृगवः पुलस्त्यश्चागस्त्यः स खलु भगवान् काश्यप ऋषिः । इति प्रायस्तत्र द्रुतमुपगतास्ते च विधिवत् कृतातिथ्याः सर्वे सपदि भरतेनादरवता ॥ ७९ ॥ चत्वारः कपिवृषभास्ततश्चतुर्णा- माजहुर्मणिकलशैरपोऽम्बुधीनाम् । ताभिस्तं सपदि वसिष्ठवामदेवौ पुण्येऽहन्यधिपतिमभ्याषिञ्चतां तौ ॥ ८ ॥ सुग्रीवलक्ष्मणविभीषणबालिपुत्र- शत्रुघ्ननील नलजाम्बवदाञ्जनेयाः। छत्रं सितं धृतवतो भरतस्य पार्थे तस्थुर्गृहीतचमरव्यजनादिचिह्नाः ॥ ८१ ।। पटहपटुरवैः सशजनादः स्तुतिवचनैरपि मूतमागधानाम् । अपि च मृगदृशामुलूलुशब्दै तु पुरमात्रमपूरि विश्वमेव ॥ ८२ ॥ भृङ्गांधू तैः कनकलतिकामञ्जरीपुञ्जरेणु- बातैः स्फीतैः समाभषिषिचुस्तं मुहुः पुष्पमेघाः । लाजैाङ्कुशवलितैः पौरखध्वश्च पश्चाद् भूयः स्तन्यैर्नयनसलिलैश्चापि रामं जनन्यः ॥ ८३॥ स्वस्तिवाचनिकमर्थिमण्डलं तत्तथैव भरतेन तर्पितम् । यद्यथातिगुरुभारखेदितं रिक्थकं तृणमिवात्यजत् पथि ॥ ८४ ॥ इति रघुतनयः कृताभिषेको भरतमथाभिषिषेच यौवराज्ये । १. 'गोद्भूतैः' क. पाठः न x2

·राघवीये
तदनु च जननीजनं वसिष्ठं
मुनिमिति वन्धतमान् गुरून् ववन्दे ॥ ८५ ॥
रजतमणिहिरण्यैस्तर्पयित्वा प्लवङ्गा-
स्तदनुनिशिचरांश्च प्रेषयत्यात्मकान्ते ।
कुचकलशकलापं हारमुत्कृष्य सीता
सपदि पवनसूनोरर्पयामास कण्ठे ॥ ८६ ।।
सम्पीतैर्निजसैनिकैः सह मुहुर्नत्वा सदारं प्रभु
सस्नेहाश्रु च लक्ष्मणं तदनुजं चाश्लिष्य सान्द्रादरम् ।
उदाढप्रणयं प्रणम्य भरतं चाथ प्रतस्थे पुरं
किष्किन्धां मुदितः स वानरपतिर्लङ्कां च लङ्कापतिः ॥ ८७॥
भरतनिवेशिताखिलमहीतलभारतया
विरतपरिश्रमादृतमनोज्ञविहाररतिः।
जनकतनूजया सह सहेलमलङ्कृतवान्
स तु मणिहर्म्यमिन्दुरिव चन्द्रिकया गगनम् ॥ ८८॥
शरदिजशशिज्योत्स्नागौरैश्चलत्कलशाम्बुधि
प्रचुरलहरीपालीकेलीविलङ्घनजाचिकैः ।
हिमगिरिशिरस्त्वद्भातरङ्गसखैर्दिशो
दश दशरथापत्यं राजा यशोभिरशोभयत् ॥ ८९ ॥
परिणुतगुणो भव्यदिव्यैरशेषनिशाचर-
क्षपणजनितक्षेमप्रेमप्रसङ्गतरङ्गितैः ।
न खलु पृथिवीमात्रं पात्रं श्रियः समरञ्जयत्
त्रिभुवनमपि स्वैरासेव्यः सतां रघुनन्दनः ॥ ९० ॥
चतुर्जलधिमेखलां चरमपूर्वशैलस्तनी-
मुदारतरजाह्नवीजलसितोत्तरीयांशुकाम् ।
प्रियामिव विदेहजां वसुमतीमुपावर्जय-
ञ्जयन्नखिलवैरिणः सुखमशादयोध्यां पुरीम् ॥ ९१ ॥

·विंशः सर्गः। कर्णानन्दं कलुषशमनं कामदं वामदेव- प्रीतेरेकं करणमुचितं कारणं सम्पदां च । दीर्घायुष्यं किमिह बहुना सर्वदा सर्वदं वः श्रेयो देयादनुपममिदं राघवीयं चरित्रम् ॥ ९२ ॥ इति श्रीरामपाणिवादविरचिते राघवीये महाकाव्ये विंशः सर्गः । श्रीनारायणभट्टपादगुरुपादानां प्रसादोदया- देतत् किञ्चन राघवीयमिति यत् काव्यं कृतं केनचित् । अप्रमत्ववशादमुष्य महतो रामायणाम्भानिधे. रक्षोभ्यत्वबलाच्च तत्र सुलभो दोषो बुधैः क्षम्यताम् ॥ रामेण पाणिवादेन रचितं हि यथामति । राघवीयं महाकाव्यं बालव्युत्पत्तिलब्धये ।। राघवीयं समाप्तम् -- शुभं भूयात् । ।

·No text on this page.

·श्लोकानुक्रमणी। पृ. श्लोक पृ० श्लो अकम्पना १ १६१ २ ७३ १८ २० ६ ४९ २२ १०६ १२७ ६८ अकुण्ठ अकृतवंश अकृतवीर अकृत स अक्षय्यभक्ति अक्षान्त अग्न्याहितास्त्वद्य अग्रजे सति अङ्गदादिभिः अजादगाद् अचिन्तयं अचिरयुति अचीखनन् भाच्छिन्न अजस्त्रमिष्टी अजस्रसङ्कीर्तनया भाजिहीतच अक्षन्निवाक्षीणि अतः परं वत्स! अत एवं अतन्द्रवन्ति अतिदुष्कर अतिभूमधूम अतोऽवगच्छामि अथ जाम्बवदजन्द अथ झणज्झाणितो १६२ अथ ते विशाल ६० अथ तत्र सती अथ तथेति ददौ अथ तथेति निवृत्त्य १७० अथ तदा अथ तद्ध्वनि १८ अथ तमग्रज १६२ अथ तमेधि ५० अथ तस्य मुनेः अथ तस्य सर्मचारिणी अथ तानतिलक्ष्य २२ अथ तामलोकत अथ तामुपकर्ण्य १३० अथ तामुवाच अथ तावदवाचि ॐथ तुमुलमभूत् ११२ अथ तेन समेत्य अथ तो कृतचाप १६ अथ त्रिनेत्रालि अथ त्ययास्तानि अथ दाशरथिः कृताञ्जलि: अथ दाशरथिहनूमदंसात् १२२ अथ दिव्यमवाध्य १८ अथ दूरसमुज्झित अथ नभसि अथ निजनिभृत १०८ अथ निजमहसा ११८ अथ नूतन ur १५ ar १४६ १ १ ३४ .. ३ ६० १०५ ४ अत्र किं ६३ ६५ ६५ अत्र तावत् अनकस्मिन् अथ करचरणं १११ ६५ अथ कराल अथ कृताञ्जलिः अथ गुहामुख ४६ ३८ पुरोहित अध पृथुपटिमा अथ चकर्त प ·पृ० श्लो. पृ. सो. अथ सुषेणकपिः १६३ अथ स्तम्भैः ६७ १२ अथानिकेतु अथाङ्गमङ्गं अथाज्ञया अथाततज्यं १३७ ४० अथात्मनः १ ८ ४५ १ १८ अथ प्रकाश अथ प्रमोदामृत अथ प्रहृष्यन् अथ महीलुटना अथ मुमोच शरं अथ मुहूर्तमनन्य अथ यज्ञविधि अथ रघुतनय अथ रघुवर अथ रजनिचरा अथ राक्षस अथ रामः अथ रोषारुणा अथ लक्ष्मणं अथ वलयित अथवा नैष अथवा भवतो अथ वामकरण अथ विप्रकृता अथ विभोः अथवैष अथ व्यजम्भिष्ट अथ शऋजित् अथ शाखा अथात्मना भथादिदेश ११६ अथानपत्यः ४७ । अथानुनीता अथान्तरस्थित अथान्तराधि १२६ २३ अथान्धकार ३१, अथाब्रवीदुत्तर ३८ / अथाब्रवीद् गाधि ५६ / अथाब्रवीद् दशरथ २२ ७६ अथाब्रवीद्दाशरथिः ६ १३२ ३३ १७३ ७२ २० अथाब्रुवन् ३ १२३ २५ अथामुना ५० १ १ १ १ अथ शुचा १६३ १४४ अथामृत બચાર अथारुणैः अथावदत् पतिमुखः अथावदत् पुनरपि १. अथाविरामोद्गलद् ३७ / अथाशृणोत् प्रणिधि ७ अथाशृणोद् वृद्ध अथाश्वमेधेन ६९ । अथास्फुरद् १५ । अथाहवे १९ अथैनमासाद्य ५१ / अथैनमुस्थाप्य १३२ १० १६० গ শ এম अथ सतेन अथ स मन्त्रिभिः अथ समेत्य अथ सम्भृत अथ सहर्षमुवाच अथ साक्रतु अथ सा जगाद २ १९ ० ३६ ३२ १६९ २७ ai अथ सा रसातल ·पृ० श्लो पृ० श्लो अथोत्पपात अथोत्सुका अथोन्मुक ABW अथो यथा अदृष्ट्वा वैदेही ३० १३६ ८१ १७३ १८ ६५ ३७ २१ ६१ १२२ १६ ११३ ३६ २२ ४८ ११ अध त्वदनानल अथ त्वां सगर अथ प्रसन्न अद्य स्फुटं अद्रक्ष्यो यदि अधिकृत्य अधिगिरं आधिमध्य अधिरथ अधिवम अधिश्रियः माधिसमरं अधुना अधोऽम्बुधेर्मणि अनधिगत १०३ ११६ ६६ ४३ ४० १६५ ३ १७६ ५७ अनेक ७६ ६४ अनेन नः १३५ ३१ अन्यत्रीणां अन्याः स्त्रियस्ता ६० अपमक्षिक १७४ २६ अपरेथुरथ १४ अपरेऽबुधयो अपसरत १५ अपाकृत ३१ अपान्निधौ १२६ ४५ अपारिजातो ४६ २४ अपि कपि ६७ ५० अपिच १५ अपि निशिततरा: अपि शक्रादयो १४२ १० अपि सहस्त्र ११२ २६ अपि स्थिरा ५५ अपि स्वभावाद् १३५ ३० । अबाधित ११७ ६० अबुद्धपद्मा १३ / अब्रवीदथ र २ अब्रवीदथ सगभ्य ५५ १६ अभवत् तयोः ७१/ अभिदधे ७३ आभिन्त यः ३५ अभिराम २८ | अभेदमारोपय १२ १४ अभ्याशं ५४ ७६ / अभ्युद्वजन्तं १११ १६ अमन्दवन्दि ४६ | अमरदुन्दुभयो ६३ २० अमरवारण ६५ ३६ | अमिन दन्तावल ११५ ४६ | आमत्रभूपाल १७५ १०४ २८ अनराल ६५ २१ १ ८७ ७० १७० ७१ w ३ ७० ur ६ ७ ३४ ७७ -- अनल्प अनसूयां तु अनाकरोद्भूतं अनायि निःक्षत्रियता अनायि शान्तानुगतः अनुकौशिकि अनुग्रहोऽयं अनुदिनं अनुपदं अनुपलभ्य अनुरागिणी अनुरूपया अनुवदति ९५ २१ १७७६४ ५ २८ १६७ ५२ १६१ ११ ७५ ४९ ·पृ० श्लो ० पृ० श्लो ४३ १ ३४ २२ १ ६१ १२७ ४ १९ अलं प्रपञ्चेन १४ अलं विशेषेण ३१ / अलकैरपिनद्ध १६७ অতিৰি ३१ | अवग्रहे ताडशि १८ अवग्रहो जातुचिद् १४३ २१/ अवतरनधि २८ अवदच्च १ अवददेनं २० अवदितहरु ३४ ७६ अवधी: १५ ४५ अवसरमनु ६९ / अवहेलनो अचापच १४० ६४/ अविघ्नाभिनिष्पन्ना १५ ५४ / अविदित ५६ / अविलून ७५ ६ ५ ३२ ६४ १०२. ४८ ६८ ३० १५८ ११२ २४ अमूनि च अमृतं जन अमृतशीतल अमृतसिक्त अम्बुजानि कुमुदैः अम्बुजासन अम्बूनि अम्भोजिन्या अम्भोधिं गगन अम्भोधेरुदर अयं कुठारः अयं च गाधे: अयं प्रसादः अयं प्रियापत्यतया अयं रामः अयं विनेता अयं शयानो अयमनल अयमायाति अयाजयन् अयि जानकि! अयि विभीषण ! अये कुतस्त्येयं भये चिरं अरहितान्तिकं अरालनीला अरिपुरे अरुन्धतीजानि अरुन्धतीमप्यति अरे! न धर्माध्वनि अरे नरेन्द्र अर्चितापि अर्जुनाश्रय अलं गिरा ५० अविवेचकेषु ६९ ६८ ५८ ६७ ४९ ५७ ३७ / अवृषस्यदित्य १२ अवेहि जामातरशेष २९/ अवैमि वो २९ ૪૨ ४३ अवमि सुग्रीव १६८ ६२ १४६६५ १०६ ४८ अव्याहतं. ८१ अशेषनेत्र m अशोकवनिका অনি ३३ ३ ७९ असंशयं ३ ४४ ३ १० ६ १७१ १५ ५२ असकृदालि असन्ततः १७४ ७५ ५३ असावि ३३ असितधन असितरत्न असिनखापचित ८६ ७३ २८ ११० ४४ १६१ १३ १५ ५१ असौ न ·पृ० श्लो पृ० ठो ८३ ५९ आवयोरयं ३९ ५० ९४ १२ आवतः आवृता आशीर्यन् आस्थाय ८६ ५ ४९ १४८ ११५ ९८ आस्त्रासव १४५ ५३ ११३ ४२ ९० १८. इगुदातरु इन: पञ्चवटी इत ऊर्ध्वतमान इतस्तावद् इति किल १२५ ३७ ७५ ८१ ४४ / इतिौशिक २२ १२ १२५ ३८ इति क्षितीशस्य इति ऋल इति जनक इति तस्मगल्भ इति तद्विनिहत्य १०८ ७५ m ६६ ४८ अस्मद्वंशस्य अस्मभ्यं अस्मिन् शैले अहं तु अहमपि अहमस्मि अहह न अहह बहु अहानि कानि अहो अहं आकर्णितात्मज आकर्य आजहे आज्ञापयत्यम्बु आतपत्र आत्मने च आत्मानं प्रकृति आदत्तां मुदितः आदायामूनि आदीप आदेशं आपिले आभिजात्य आययावथ आयान्तं गगन आयान्तं तदनु आरास्फुरदनल आरूढद्विरद आरूढस्तदनु आरूढो स्थवर आर्य! स्थैर्य आर्यस्त्वं नः आलम्बिता आलिलालित १३१ ८० १५० २२ इनि तमभिाषषेच ८३ । इति तथा ૬૨ १६ इति ताबदुदश्रु १२० ५७ ४४ १७१ ७७ ४९ ४१ ५८ ७७ ८१ १४८ १५६ ६४ इति तासु १५ इति दृप्ततया ३५ २ इति निशम्य धिगेत ६ इति निशम्य रुषा १५५ ५३ इति निशम्य स १४९ ९ | इति परुषगिरौ १४८ ४ इति पृच्छति १०० ५२ | इति प्रयाते इति ब्रुवन् धनु १५३ ४३ ४३ इति ब्रुवन्नम्बुज इति ब्रुवन्तुज्ज्वल इति ब्रवन्नत्कट १७८ ७३ | इति ब्रुवाणे कृपणं ३९ ५६ | इति ब्रुवाणे गत २२ ७० १४७ १३४ २४ १७५३६ ४३ २९ ८४ ७४ ३८ १०५ ३५ २७ २ ९ ·पृ० श्लो पृ० श्लोक १४० ६ ५२ १५४ १५२ • ९६ ९९ २९ ३ ८१ ३८ १९ १७३ इति ब्रुवाणेऽनुप इति ब्रुवाणे शतपत्र इति ब्रुवाणे सति इति रघुतनयः इति वदति दशानन इति वदति मदाद् इति वदत्युचितं इति वदन जमदग्नि इति वदन्तमदान्त इति वदन्तमुपेत्य इति वादिनमप्रमाणयन् इति वादिनमब्रवीत् इनि वादिनि गाधि इति वादिनि लक्ष्मणा इति विप्रलपन्तं इति विमत इति विलाप इति शुभैर्वचनैः इति श्रुते वचसि इति स प्रतारण इति सोऽपि इति स्थिते मे इतीदमाकर्णयतो इतीरिणा इतो निवर्तस्व इत्थं कृतप्रश्नं इत्थं तस्मिन्नूचिष इत्थंवादी इत्थं विचिन्त्य इत्थं विनीतस्य इत्थमद्य इत्यन्योन्य इत्यमून्यनति ५२ इत्यर्थोक्ता ३१ / इत्यवापित ३९ इत्याख्याय १७९ ८५ / इत्युको मकुट ३५ इत्युक्त्वा निशित इत्युक्त्वा सच ५३ इत्युप्रैविमत ८३ इत्युत्थाय १६१ १४ | इत्युदन ८५ / इत्युदश्रु १२८ ६३ / इत्युदीर्य पितरो १३० ७८ | इत्युदीर्य पुनर्ऋच्छति १८ १७ इत्युदीर्य स ६० इदं च विस्रम्भ १२४ ३२ | इदं तदेवात्म १४७ इदं त्वमीभ्यां इदं विमानं १६४ २९ इदमभिहित १३२ ९ इदभम्भसि ६७ इदमुवाच १३० ७३ | इन्द्रनीलमणि १४ इभ इव सरसो ७३ ३१ इमं मनाग इमो समानव्रत ५० इह कैतववामनो १४६ ६९ इह तारका ८१ इह तावदस्ति ८२ इह पांसुलवो १६ ६० इह भूतभवद् ५६ इह वज्रमयेन इह शक्रजिद् ४८ इह षट्सु १६८६३ १७६ ११४ २१ ४८ १६१ ९२ १०९ १०३ १८ my १८ २७ ६ . २५ ६४ २२ १ १२४ ३५ १७६ १२५ ३८ १२३ २८ १२८ ६४ १२७ ५५ ८९ ·पृ० श्लो० पृ० श्लो ११९ ८ २० १३२ ७ १७५ ८९ ८६ ३ ८८ १०८ ७३ उपलभ्य उपमृत्य ३८ उभयं किल उल्लवितो ४६ उल्ललनिचुल ३५ उवाच च जगत्त्राण उवाच चप्रणमन १३ उवाच चैनां उव्या पुनर्यत् १६ ऋतुमिव ८३ / एकोऽपि कामं एतस्मै एतावतो एते पुनर्मत्कृत ६२ | एवमादि एवमाहृत ८५ १७१ १४८ १४० ३९ ८ AN ८१ एवमुक्तवति ३६ ९ इह सास्ति इह हि द्विषता इहान्तरे इहाप्ययं ईदृशः कथं ईदृशेऽपि वने ईषदुन्नमित उग्रोऽपि उचितास्पद उच्छ्रायच्छुरित उत्खाय बाण उत्तालध्वजपटचुम्बित उत्तालध्वजपटजात उत्तुजैरुपरि उत्थाप्यैनं उत्प्रेक्षेऽहं इत्सवश्रवण उत्सवे जनदृशा उत्सुकं च उदकूलयदुश्चकैः उदग्रयोरवनि उदजृम्भि उदडीयत उदतिष्ठत उदियाय उदूढसद्रत्न उर्णित उद्धतध्वनित उद्भ्रान्तभ्रमर उद्वान्तक्षतज उन्नद्धो यशस उपचचार उपरि तस्थ उपयुपरि ३९ ४५ , एवमुक्तिभिः एष शोषयति १२३ २२ एोहि ऐरावतस्य ३९ कोऽत्र १०३ १३ २९ ५ कच्चिदच्छिदुर २० कच्छसीमसु २ कठिनकर ३९ / कण्ठोत्थैः कण्डूलचण्ड कथं त्वमम्भोज ९९ कथं परार्थ १५३ कथं ब्रुवे च २८ कथमभ्यवपद्येत १६० ३ / कथमिदं ५८:५८ कनकमय १५ ४४ ३ ११७।५८ ·पृ० लो. पृ. लो. १६ १६४ ३६ किमफलैरथवा किमयमाभि ४ १०९ कनकवर्म कनकविटपिना कनीयसा कपटस्मित २६ किमहं करवाणि १२४ ३० किमात्थ कमलासन ६५ किमिति १६३ ५२ करतल १५८ १५१ ६० ३० ५२ ४४ ६ ४१ ६४ १४३ २७ कराञ्चल कराञ्चित करुणावलोक करैः स्वसूतैः करोद्धृत कणे देहि कर्णानन्दं कलकलमुखरो कलकलश्रवण कलहंसतो कलितविभ्रम कल्पान्त कल्लोल सस्कोऽयं भो! कस्तवास्ति कस्तूरिका कस्त्वं मे कस्त्वं सखे! कापथेऽप्यन्त्र कामस्ते कालक्षेपो किंक्षीर किं न वेत्सि किं नास्माकं कि प्रयाण किं वीषि किमगद किंमद्भुतं দ্বিাৰ ६ किरन्तं शरान् १३८ ५१ त्र धावसि ४४ कुपितेन ११ कुमुदेन ५३ कुर्वाणः ३८ कुलिश १८१ कुले ३ कुशध्वजस्य कुशाग्र ४ कुशिकात्मज! १६२ १८ कुहनाविक कूलमुबह ११ कृतं त्वया ७१ कृतमति २५ कृताम्जलि १०२ ४ कृतोऽस्तचापो ९८ ३८ कृशानुभिः १४६ ६८ केकयेन्द्र ३६ केकिपिच्छ १५० १६ | केतुदण्ड ८ केलिशैल १५ ४८ केलीशुकैः ६५ केशे तामवनि ७४ कोदण्डैः ४३ कोपकम्पित ९१ ६७ कोसलाधिप १४ कोसलेन्द्र २४ क्रमादयो १२ ३८ ३८ ८ ८६ ३७ ३५ ७९ 28 ८४ १५७ ७१ १४८ ३ ३८ ३५ ३ ८. १३९ ५४ ·पृ० श्लोक पृ० श्लोक २३ ९ : ५ ३२ क्रमेण गोदान क्रमेण पूर्णे क्रमेण बह्वीः क्रमण मध्यो क्रीडाद्रिवरुण क्लान्तायां प्रिय ४९ ४३ ५१. गिरिशृङ्ग ६० गुणानुरोधे गुणैः प्रतीता ५३ | गुरुविस्मय २३ गुरोरथ १०१. ५७ गुहनिवास १८ गुहाशय २६/ गृह्णन्तं १६४ ३१ गृहीव ५६ गोदावर्या ३३ घनरिव घोणान्तः ऋचन घोर १३७ ४२ कचन तन्त्र ६७ १७४ ७८ ३ कचन शक्तयता क्वचिदभिनव कबत हा क राजसिंहो क रामबाहुः क वयं तपः कापि केकि १०० ५५ चालस ४७ ४१ / चतुर्जलधि १८० चत्वारः कासि नूतन १७८ १ ४ ३८ क्षतजारुणीकृत क्षीराहुति क्षोणीपृष्ठे खदिरसाल १२१ १० खरबाण ७१' खुरकूट ११ गतया चन्द्रप्रभा ६८ ५७ ५७ / चन्द्राभिरामं १७४ ३२ चरणपात ४६ चरणाहति ४९ ४५ चराचराणां ७० चरास्य ६९ ६५ चलकलिन्द चारुवारिद ३० चिरं विमृश्य चिरनिरूढ़ १४१ ६९ चिरमर्थिता ४ | चिरविमुक्त ११ चिराय चूडाग्रजा १४ चूडाग्रप्रणिहित ३६ / चूतादिकं जगत्त्रयी १५४ ४९ | जगन्निधे गतायुषा २ गते तु दश ६३ १६२ १९ २९ G १२ गत्वा तन्त्र गत्वोपान्तं गन्धर्वहंषा गरं पिबेत् गरुडकेतु गरुदनिल गद्भिः ५ १०२ ८ साधेः सुत २ ८१ जगाद चन १०७ .. ६५ ·१० पृ० श्लो २६ ६८ १३५ २९ ६० ७६ जगाद रामो जगाद वाचं १७३ १२ २३ १ ३ २० ३ AN ८० २३ ३६ १४४ ४५ " पृ० श्लो० जगाद राजा जगदेकवीरौ तं भूयोऽप्यखिल कुर्यातं १६ ६१ तञ्चतुर्दिशमितो जगाद राजा जगदेकवीरी तटिल्लतां वत्सौ ३८ तटे गोदावर्या १७४ ३५ ततः कृतज्ञेन १८ ततः पटान्तेन जटाचीरे ७२ ततः परिज्ञात जनकजां ततः पुलस्त्य जनकदुहितुः ११९ ७४ ततः प्रतीहार जनकनगर २३ ८२ ततः प्रयाते जनकेन ततः प्रहस्त जन्म केकय ४२ ततः प्रहृष्टो जयतं जगतां ततः शतानन्द जयिनी भवतं २० तत: शिलापृष्ठ जय्यः कथं ६ ततः स गाधेः जराप्रलापो ततः स तान् जलदेरिव ततः सदार जवादवप्लुत्य १०६ ततः समन्तात् ८२ ततः स माद्यन् जाह्नवीजल ततः समामन्य जिज्ञासमानेन १४३ २८ ततः समारम्भितमा जीवन्ति याभिः १०४ ततः समासादित जुहूचषाल ३४ ततः स रामो ज्ञातोसि ततः स्फुरत्पिङ्ग ज्याघोष १५२ ततश्च शत्रुघ्न ज्यानिपोषैः ६८ ततश्च सुग्रीव ज्योत्स्नयेव ६४ | ततस्तमालोक्य ज्वलदारकूट ततो दवाग्नि झटिति ६८ ५३ | ततो नखाश्म तं काचिद् ४५ ततो नरेन्द्र ३९ ४८ त जाम्बवन्त ६९ | ततो मुनि: तं पर्युपासत ततो वायस तं पुनर्निज ४१ ७६ ततो विदेहाधिपतिः तं प्राप्य ९७ - ३६ ततो विदेहाधिपपूजितो १४१ १ जातो वाताद् १०३ ५८ ६ ३८ 45 ३ ६८ ६७ १४४ २४ तं जगाद ततो भरद्वाज ४३ १६ ६२ २५ ३० ·१० श्लो पृ० श्लो २८ तदत्रुटच्छत्रु ७३ । तदधिक ४४ तदनु कि ३४ ५८ ततो विरूपाक्षं तत्करे तस्कैकसी तत्क्षणं च तत्क्षणोन्मिषित तत्पुनस्तव तत्पुरा खलु तत्प्रयाम्यात्मनः तत्प्रसीद ८८ ७० ३९ ७४ ३८ २७ तदनु ज्वलन् ४९ तदनु तदनुपाधिक ३६ तदनु तदनुपेत्य ६४ | तदनु तामवनम्र ५८ तदनु दशमुखः ११२ २७ १७१ ११० . तत्र तावत् २ तत्र दक्षिण तदनु द्विशरी तदनु प्रतिबुध्य ७ १२० ६ तत्र दन्तुर तत्र नूतन २७ तदनु प्रतिमुक्त ३७ तदनु मनु ८८ ११ ७० ६२ ७७ ७५ ७ ९ ६५ ५८ ५२ १०६ ४६ १४२ तत्र संहृत तनाग्रे নম্বলও तत्रापश्यत् तत्रार्चित तत्रास तत्रेन्दौ तत्रोच्चकैः तथा नृशंसेन तथाऱ्या तथावसन्नां १०३ 2 ६६ ૮૩ ५९ / तदनुस निकटे तदनु स रुदती ९९ ४८ तदनेन ८३ ६३ तदहं चिर १० तदाज्ञया भीषयमाणं १७६ तदाज्ञया सैन्यपतिः १० तदाविरस्तु १०१ ५६ / तदाहितं १४३ २४ तदितो मदग्रज १०६ ५२ / तदेतदिक्ष्वाकु ७६ ६९ तदच्छामः १०७ ६२/तदानं दाग १७५ ४६ | तद्वाणभिन्न: २२ ६८ | तद्वाणैरमर ७२ तद्यतध्वं ५४ तद्वाचं ४ २० तद्विमृश्य ३३ ७१ तनुरामणीयक ६२ तन्मे देवि! १३९ ५५ तपःकृशां ७२ १३ तमथ मलय ७९ तथास्तु वत्सेति ६६ १ तद्वाणै रघु ६ १ ३४ तथाहि दोर्मण्डल तथाहि पत्युर्विपदं तथाहि रामो तथेति रत्नाभरणैः तथेत्यनुप्रस्थित तथोग्रधाम्नो तथोत्सुके तदग्रतः सदस ६६ ८१ ·पृ० श्लोक पृ० श्लो. ३१ ९२ ३ १२ ७ ६० ताराणां पथि १० तारायाः शुचं १४ तावञ्च प्लवग ४६ तावदक्रम ४८ तावदक्षत ६ तिलचिमिश्र १३ तिष्ठते यदि ४२ ८६ ३९ १६९ १२ २१ तिष्ठत्वं १३८ ४६ तिष्ठन्तु क्वचिदिह १४० ६२ ६१ तीरे तीरे ७४ तीर्खा पम्पा २२ तृणचर्वण ४४ ६ ५४ तमन्वयासीद् तमध्यपाद्य तमसि यत्र तमित्यमादिश्य तमुपसृत्य तमुपासत तमेकमेव तरक्षुवदन तरङ्गिणी तरसा स्वरस्य तरसा परिलइध्य तरसा रघु तरजाल तरुणाम्बुधर तरुणि! स्फुरत् तरुमूलनिलीन तरुमूलनिवासेषु ননা तव कृते तव खलु तवापि दिष्ट्या तस्मिन् काले तस्मिन् प्रसुप्ते तस्य तत्पर तस्य निर्जित तस्यसा तस्या: पारे ते केचिन्महति ते तु मूलेषु ५६ ६१ ११ तेन सा ४१ तेनाथ प्रभु ५६ १४२ २९ तेनापि नीलं १६ तेनासिधारा ४५ ३ तौ च लक्ष्मण ११४ ८० २५ १५० ७५ ५ ९० ८२ ८ ६ १७६ १२७ ८९ ८० ३९ तौ तु स्थानं २० त्रस्यन्ति प्रथित ३२ त्राता स्वयं ४७ त्रातुं त्वां ५५ त्रासादेन १ त्रिकूटशैलात् ४१ त्रिजगद् २१ त्रिभुवन ७५ त्रिशङ्कु १४ त्रुटित १५ त्वं देवि! ७त्वं मन्ये ९३ त्वत्पदाम्बुज ८८ त्वत्सम्पर्क ३९ त्वदर्थमेना तस्यां सुमन्त्र २४ ५ ६१ तस्याजस्त्र ११७ ७२ १०८ ७१ १४८ १५२ तस्यास्तु कः तस्योच्चैः तो निशामथ तानसारथि तामुवाच ७३ २९ ·पृ० श्लो पृ० श्लो त्वमपि वत्स! ३ ३९ ८४ ७७ ३८ १०८ ८३६५ १५६ ६० ६ ३ ११४ ८४ त्वमम्ब! कैकेयि! त्वया धृतं त्वया वशीकतुं त्वरितमार्य! दण्डितो दण्ड्येषु ददौ विदेह दन्तकान्ति दयिताधर दशैं दर्श दलद्वलद्वेषि दलयतोः दलितेन्द्रमणि दशमुखारि दशमुखन तु दशरथस्य दशास्य दाक्षायण्यह दारास्तवेयं दारितान्मुदिर दिगडाना दिगन्तदन्ति दिनकर दिनत्रये दिनेशवंश दिवि दुन्दुभयो दिव्यास्त्रप्रचय दिव्येष्वेको दिशो जिता दिष्टया मे दीने दीने ६० दीर्घबाहुं दुरासदा ११ दुर्धरोऽपि १०५ दूरानतस्कन्ध दूशद्यच्छत् ८६ | देवारिहवाक ४४ देवि ! द्रक्ष्यसि देव्या रक्षो ८९ ४९ | दोर्दण्डौ १९ दोष्णां ते ३६ | दागेनं तुलित ३ १६ द्राधी बस्तर १६५ ३७ | द्रुतमुदपतता ३ द्रुहिणकुल १६९ ६७ द्वयोर्मिदा १६२ द्वारमास्थित १६७ ५४ द्वारे प्रतीच्या १० ६६ धनाधिप ९८ धनुर्धनुः १७४ धनुष्मतां ३४ धरापतेः ३ धर्ममर्मग २४ धासु धातावदत् १३४ धिगस्मदीयां २४ | धूतेन ३ / धूपितागरु १५० २१ | धृतकङ्कटः १५ धृतपल्लवो २५ । धृतशूल १५० १८ धृतावसादे ५६ धृतिभार १३४ २१ २ ८८ m ६८ १२ १५ १७३ - २१ २५ ३८ स ६४ ·पृ० श्लो. पृ० श्लो 0 ३२ ५२ २ ध्यातमात्र नगाहति न चैष नः नदीनदारण्य ननन्दुरधिकं नन्दने नन्दिग्राम नमयाञ्चकार नमुचिसूदन नंमोऽस्तु লন্স नयनशीतल नरमण्डल ३२ नराधमाः नरेन्द्रविश्राणित नलजाम्बवदादि नवकामिनी नवशैवल निध्यातस्तदनु ४५ निबध्यता निमज्जति ६४ नियतमार्थ! १५ नियमितो १५ निरुद्धदृष्टे निर्ऋतिकुल ७५ निर्गच्छन् ३५/निर्झरप्रसर ४१ निर्धक्ष्यन् ७६ निवृत्य निशामित १२ । निशम्य तं ६५ निशम्य तां ६८ निशाचराणां निशाचरावथ ३८ निशाचरेष्वयं ३४ / निशासु ५७ निशिचरनिकरण १९ निशिचरवध २० निशिचरेन्द्र २२ नीता सेय नीतिमानथ ५८ नीरथ्यं दलित ४४ | नीरन्ध्र नभसि ५४ नीलाङ्गुलीयोपक ७५ नीलाइमवेश्म नृत्तडिण्डिम २५ नृत्यन्तं तदनु ३८ नृपतिनन्दन ! ८ ६५ " ६० न श्रुतः ३ ११२ १११ २२ १०४ ६८ ८१ ११ नात्र कानन नाथा दिशां निःशेषक्षिति निःश्वसन्त निगमान्त निचिक्षिपे निचितदर्भ निजकिरण निजपाद १५३ ३७ १४३ १८ २२ ८६ ६ १२ निजेन भूम्ना निजोमणाधःकृतः नितम्बभाराद् १०५ ६१ ७६ नितान्तखिन्ने नितान्तपीन्नो निद्रादरालसो ९ ५८ नैमित्तिकं ६६ नल्येन च ७३ .२५ पक्षद्वयौ ३ ४८ ९ पक्षोऽयं १४३ ३ ३ .

·• श्लो पृ० सो २ ८४ १६० ५ ७३ ३० पुनरपि रूमर पुनर्जनस्थान पुरःसरीकृत्य पुरयौवत १२१ ११ २ ८२ ५/ पुराभ्यर्ण ५३ ७२ २८ पुरारिचापस्य ३२ ६१ पुरि दशमुख ११.६२ ३९ ५ ५४ पुरोधसं ६. पुरोऽस्य ६४ / पुलोमजा १२८ ३५ ६ ६. २ २ ४६ ८९. ४२ पास्य पटहधुन्धुमितेन पटहध्वनि पटहपटुरवैः पथिकै पदपराग पदातिपाद पयोधर परमन्यतमो परामृशत्वेनं परिणुतगुणो परित्रुटत् परिपाटित परिभुक्त परिवृतः परिस्रुत परुषमिति पवनवाज पवनार पशृंश्च पश्यैते पाकपिङ्गकलमो पाण्डुच्छायः पादयोः प्रणत पितुराज्ञया पितुर्निवाप पिनषाम पिनाकखण्ड पिपासामास पुण्यस्य पुत्रि! जानकि! पुन्नि ! वैदेहि ! पुनते हि पुनरपि प्रणमन् MO १०४ २९ १६८ ५९ ६७ ८८ ७ १८० पुष्टश्रीकं २३ / पूर्णेन्दु १२१ १३ पृथुल ५६ | पृष्टोदन्ते पौरबाधं १० प्रकृतिदुर्ललितः २१/ प्रकृतिपौर १६६ ४७ प्रकृतिर्यथा प्रचेतसा मे १३ प्रणयिनी २७ प्रणोमवान् ३३ प्रतिक्षणं २६ प्रतिगृहाण ६० प्रतिपक्ष २३ / प्रतिमुहुः १७६ ६१ प्रतिलध्य १२५ ४१ / प्रत्यूचे २८ ३. प्रत्येतु २८ प्रदक्षिणीकृत्य ३७ ८२ प्रदर्शितं तत्र ५६३४ प्रदद्य यः १२९ ६६ प्रभोगिरी ५२ ६२ | प्रमुखतो १७७ १२९ ६८ ११३ ३० १८ ६. १५२ १४६ ५९ प्रददौ च १८ १७५ ६७ १६.१० ·पृ. लोग पृ० श्रो ८६ १२८ १०६ ६३ १६ १४२ ३० बालनीप बालीति बिन्दुस्यन्दैः विभणिपति बिभर्ति यो बिभर्ति लोक बिभेमि भद्रं ते भयस्येव १०५ ३३ ५९ ३२ ५७ ३ ७३ ४३ २६ भरत १८० ८८ १३६ ३२ १४२ ९ मल्लूक भवतीमवाध्य भवतु काम प्रलपत प्रवन्ध प्रवर्त्यमान प्रवालयोः प्रविकास प्रविदारित प्रवृद्ध प्रवेपमाना प्रशंसनीयः प्रसिद्धमेतद् प्रसीद मे प्रसीद राजन् प्रसीद सीरध्वज प्रसेदिवान् प्रस्फुटत्कुटर्ज प्रागल्भ्याद् प्रातर्निवयं प्राप्य राम प्रावृडान्दधद् प्रावृषि प्रेषित प्लवगप्रवणः प्लवग ! शान्तं प्लवगानुगतेन प्रवङ्गप्रवीर प्लवङ्गमप्रवर! १३६ ३४ | भवदात्मनां ६१ १२ ८६ ३ भवानजानन् भविष्यतो ४ भानुः किं ९१ भानुबिम्ब ३६ भास्करः ८८ ८८ २८ भीतो धावन् भोतो यावत् ७२ ३ २ १७२ ४१ ६३ १९ प्लवङ्गमा ये ३ ३४ ३ भुजङ्गन्सन्नद्ध भुजभृतां १३० ७६ / भुजापदान ८१ भुजेषु १३३ १२ भुजाना ४७ भुवनेषु ६५ ३४ । भूपराग ७६ ७३ / भूमिभार ५६ भूमिश्वभ्रे ११० १० भूयसी तदनु १२६ ४८ भृझझकरण ११३ ३४ भृङ्गाधूतैः २२ भृशं निशश्वास फलमूल बन्दीकृतानां ३८ ३६ ७९ १८ बबन्ध ३७ २३ बलवति बलवानसि ६ ९ १७९ ८३ बालक्रीडा ·पृ. श्लो पृ० श्लो ६ १५ ६३ १ ११ ४३ १३४ १९ १५४ १५७ ६८ ८८ ९१ ७२ ७५ भृशमपकृतवान् भ्रमणक्वाणित भ्रमत्तिमि ইঙ্গা না भ्रुवोर्युग मणिघटित माणिनूपुर मणिशिलासु मणिश्रेणी मणिस्थल मण्डलापतित मातमतां मदकलद्विप मधुपकज्जल मध्याह्नसूर मध्येकृत्य मध्यमार्गाद् मध्येवम मनुजद्वय मनुजवटु मनुजाधम मनुष्यमात्र मनुष्यलोकाद् मन्त्रकोविद मन्त्रिबुद्धि मन्दाकिनी मन्दारप्रसव १४ . ८० १५७ ६५ १०६ ४९ ४२ ९८ १८ मरकतोपल १८ १९ महति यत्र १३५ २६ | महति राधव १३ महानदी ९९ महार्यरत्न ६ महिषचक्र ६१ ६ महीभृतो ३ महोमिभिः ७४ मातङ्गरपि ५८ मानान्धो ३२ माययानुकृत ६७ मायाभिः ४३ २ मायामृगीभूय ९ मायाविनः २०३ मायावी स माया स्विदेषा ८३ ६९ मारीच ११८ मास्मनः ६९ ६२ मिथिलेषु ११५ ४८ मिहिरकान्त १२९ ६९ मुक्तासरैः १०४ २५ मुखमारुत १४१ ४ मुखैश्चतुर्भिः ६६ मुखोदर ३७ २० मुदा तदादाय १६ / मुनयो १९ मुनिः पुरा ३५ मुनिः स १७० मुनिजनोटज २५ मुनिरेवं ३२ ६६ | मुनिवागमृतं १२ १६ मुरारि १६३ २३ २३ | मुहुरपि १६ । मृगादिव ८७ २० ५२ १९ १४३ १२५ १७२ २३ १९ ३७ ७२ मन्ये मनुष्य M ६ ४६ ७० मम गिरं मम जनेन २१ ६७ २८ ३ ममाखिल ममापि मयविनिर्मित मयि समेत्य ११७ ७३ ३४ " ·पृ० श्लो. पृ० श्लोक ६९ ६२ १३ ९० ५४ मृदुभिः मृदुहास मृधभुवि यः परार्थ यः श्रूयते यत्पातावधि ८८ १५५ " ८९ १४५ ४६ ६३ यत्र क्षीबैः ८० ४१ ३ ८१ ४५ यन्नत्विजो यन्त्र वत्सलतया यत्र श्च्योतन् यत्रोपकार्यो २० ८२ ५७ १४ ३५ १४५ ८८ यद्य यदवोचद् यदसौ यदा तदा 4. WW १० १५३ ४२ यदा पदाम्भोज यदा सीता २ २२ ७९ युधि राघवस्य ६१ ९ युवलोक ११४ ३८ | युष्मदर्पित यूपाक्षाद् ये कुमार! १५२ ३२ येन प्रमुक्तो २९ येन प्रसित २७ | येन भो! ३७ २९ येनाधीता ८० २७/ येनापि स्याद् १४३ येनोपजीवन्ति येभ्यस्त्रसित्वा ६ ३४ १२८ योऽभिमातिमभि १२३ २४ यो विक्रमः १२ यो वेलां रक्तानुग्रह १४१ ६७ / रक्षःपतेः १४५ ४५ रक्षःसभे १०१ रक्षसा १०४ ३१ रक्षोन्न ९७ ३३ / रघुपति १७१ ८३ रघुवरस्य २४ रघुसूनु ९३ ९ रचिते १७३ २२ रजतमणि ३९ ५३ रणतुला १४६ ६० रणितकीचक १३ | रणे धनधनु ८८ ३५/ रणे रघूणां १४५ ४७ रणे हतानां १६ / रतिस्तु २८ रम्भां बलात् १६८ ५८ | रविसुधाकर १३१ ७९ राघवावथ २ ८७ ३० ६५ १६९ ६४ २९ १२२ १८ १८० ८६ यदास्यगर्ता यदृष्छया यदेक यद्वा कि यद्वा कुमार! यद्वा युष्मत् यन्मग्नद्विरसन यश्च स्फुटोदन यस्य पूर्व यस्याः कृते यस्याम्भः यातुधान यातुप्रयुक्तां यात्वादेशस्य यान्येषु युगपदुन्मिषितैः ४४ ८ १५८ १०५ ३ १७२ ६ ४६ २१ युगान्त ८४ ·पृ० श्लो पृ० श्लो ८१ ८३ रात्रिञ्चरध्वंस रात्रिञ्चरात्र रामबाणः रामभद्रं राममातुः रामलक्ष्मणयोबीणी रामलक्ष्मणयोर्मध्यात् रामस्तावत् " १०४ १ १११ १७ १४६ वत्स! राम! १४४ वत्स! लक्ष्मण! ५० वत्सला खलु ३७ २२ वत्सेन मिथ्या ३० वदस्व ५७ ४६ / वदामि ४२ वनतरुफल ७८ १. वनवर्मना १७५ ४५ वनितावध ५८ ५७ वने वने ४५ वन्दितुं ४० वपुर्विहाय वपुषः श्रिया १७६ ५२ वरं हि नो UP रामस्तु १३३ " रामादयः रामादिदानी रामास्त्र रामेण बाणेन रामोऽवदत् रिपोर्बल रुदती ततो ६२ ow १३५ ११ वरयामि ५६ वरवर्णिनी ६८ ३३ ३५ वराहघोण २४ १३ वर्ततां बत ३७ २१ १७० ८४ ४० रुरुवधूः रे मूढ! रे सुग्रीव! रोषभार रोषाग्नि लक्ष्मणानुज लङ्कोपविष्टा वलस्य शत्रोः १०४ २३ ३ ८ ४२ ८५ लम्बमान १७९ ७९ २७ १४४ ३२ वलरिपोः ७२ वलशिलीमुख ८३ १४९ १५ वलाराते: वल्कलै; १०७ ६६ वसिष्ठायैः ८६ २ वसिष्ठो वसुन्धरा ३७ वारिक्रीडा ६८ वारुणीमद २४ वार्ता तां ३८ ४३ विकटभृकुटी १२ विकटयत्कुहर ८९ ४२ विघटयंश्चतुरो १७५ विघटयति १४१ ३ | विच्छिन्न ७९ २० m ९० लागूलभ्रमण लाशूलसङ्गूर्णित लोपामुद्रा वंशे वज्रलेप वटुवर्ग वत्स! तत्सविधं वत्स! त्वया लक्ष्मण वत्स! त्वयासौ ७६ १२९ ६७ ४४ १० ४७.३० ११४ : ४३ ४० ·श्लोक श्लो ३७ ३८ २१ . १५५ ५१ ८२ २ २२ १८० و २३ विदधद् विदमितरथं विदितो र विद्याधरा विद्युत्पिडैः विद्वेषि विधुतकल्प विनतो विनतो विनिघ्नता विनिपात विनिष्पतन् विन्ध्याद्रिः विपुलबाल विभीषणस्य विभीषणादाधि विभीषणोऽप्यभिहित विमतान्धकार वियनदी विरचित विरिज्च विरतं विलोकितो विवस्वतः विवृद्ध विशाल विशोष्यमाणां विश्वामित्र विषमिव विष्फारध्वनि विष्फाल्य वित्रसा विहाय दुःखं विहाय मां वीतप्रतिद्वन्द्रि वीरा विसृज्य बैखानसीभिः पृ० ११० १३ वैदेह्या ७९ वैशसं ५० व्यतिलध्य १७३ ११ व्यनक्ति १९ व्यवस्थितान्त: २९ व्यादत्तप्रकट १६७ ५३ व्याधस्त्री १२१ १५ व्याप्तव्योमा १७३ १३ व्याप्ता भूः १२४ ३६ व्रजत दूरं १३५ २५ बजतु देव ! ब्रज भामिनि ! १२/शखानां शतमख ६० शरदि च शशि १३२ शलभ इव १५९ शासनं शिरसि ४ शिखरतुङ्ग २२ शिखराणि ४९ शिखिभिः २ शिलाप्रहारेण ४९ शिलीमुखः २ शिलोच्चये २९ शिशिरांशु २० शुद्धस्नान १०३ १३ शुश्राव तावद् ७८ | शूलं यद् ८१ शूलाग्रप्रोत १५० २०ङ्गाग्राद् शृणु दशसुख! ३६ १३/ शृण्वती ७२ | शैलसानुनि १०३ १४ / श्रमपयोलव २३ / श्रियः प्रसूतिः १४५ ५० श्रीमद्रामायण ६३ ' श्रुत्वेदं १६० १२१ १२ ४६ १७६ ९ ४९ १०३ २६ ८४ ११ ३९ ५८ ११४ ११ ६२ ८७ १६७ ५० १ १ ७ ९२ ·पृ० श्लो. पृ० श्लो १३ २३ १०१ सत्योद्य! स दूत ६८ १३३ १७ २६ २१ स देवराते स देवि! ३४ सद्यः प्रसूत ३२ ३ ३ ७६ ८९ श्वसद्भुजङ्गं संक्षिप्त संभोग संरम्भी स इत्थमाकर्ण्य स इत्थमुद्गर्ग स ऋश्यशृङ्गो स कण्टकैः सकलहर्ष सकेकयस्य स क्षमातलं स क्षेमकारो स खड्गभाभिः स खल्वयं सख्यौ स गौतमः M6 १६५ ४२ ३६ ५५ सद्यस्त स धनुर्बाण ६१ सन्दिहान सन्नद्धान् स पुनराच्छिदद् स प्रगृह्य ४३ स प्रोवाच स बलातिबले स बिभर्ति १८ स भवत्परि समच ८९ ५० ३२ Jan ३३ १३ १४२ १४७ सङ्कल्प १०७ ५९ समग्र ७३ समधत्त २० ४४ १५८ ३५ ८४ स च पुनरपि सच विशिख सच हिरण्मय स चाङ्गराज: समधादथ समन्ताद् समन्मथः समभिवन्ध ३ समयोचितं ७२ ११ ५१ सचामर १२४ ३४ २ १०२ २१ ३९ समवाप समाधि १३ ६० ५८ १४७ १०४ ३० ८ स जगाद सचिनोतु सञ्चूर्णित सतं समभ्यय सततपुष्प्यद् स तत्क्षणं सतन पुत्र स तमग्रज सतया नयन कारुणिक: स तु त्वदाख्यैः स तु दुष्टमति: स तु लक्ष्मण: सतैत्तरयिाण समानत्रत २ समित्समिद्धे १९ । समिदाज्य समिद्धरागः ४८ समुच्चलद् सम्प्रविश्य २ सम्प्रीतैनिज ७३ सम्भाव्य स योगनिद्रा १२० ३८३३ ८७ स तु १७२ ७ ४२ स यौतक ६० स रङ्गमारुह्य सरनिनिष्पेष २४ ७ १४४ ·३२ पृ० श्लोक पृ० श्लो. ८४ ८१ ३५ ७ सीतानुशिष्ट १०३ सीतावक्त्राद् ३१ ५९ सीतोदन्तं 2 ११८ ६९ १०२ ६ १ ६१ सीतोपकण्ठे सरभसं सरस्तरङ्गाम्बु स राजसिंहो स राम इत्यक्षर स रामभद्रं स रामभद्रो सरिदुञ्चल सरुषा स रेणुकायां सरोषमुत्प्लुत्य सर्वनिर्वृति सलक्ष्मणः १४६ ३ २३ १८ ८१ ८२ ८३ ६१ स वलिगतैः ६ ३ १२८ ७२ १६ ९ ! ३२ सशरचाप ससंभ्रम सह.क्षितीशस्य सहजेदार सहजे निधाय सहदूषणः सहदूषणे सहधर्मचारिणि सहानुगो १०४ २२ ९ ० २७ सुकर्मभिः २५ १४ सुक्षत्रिये ! १९ ३२ सुगन्धितेयं २१ सुग्रीवं तं ७४ सुग्रीवमित्रैः १४३ २५ सुग्रीवलक्ष्मण ३५ ३ सुग्रीवश्च १४४ ३५ सुग्रीवस्तं ७६ ६३ सुग्रीवे हत २५ सुग्रीवोऽथ ६७ सुघटो नहि ५९ सुधांशु ५३ सुप्तवाहस ६८ सुमुख ६४ सुमेरुमूलोपल ७० सुरद्विषां २४ सुरारिनारी १७५ ४२ सुररिनिर्मूलन ३९ सुरीपरीरम्भ ६७ सुवर्णकर्णामृत १७ सुषमामृतं ५५ सुहृदो ममात्र ५३ सूर्याचन्द्रौ ५२ सेनान्यामथ ५० सैवेयं ६५/सोत्साहः ३४ सोऽपि द्राङ् १५४ ४५ सोऽपि प्रमोदाश्रु १४४ ३८ सोऽपि शक्र १९ ३१/स्तनद्वये द्वे ८३ ६७/ स्तोककोदर ८ १३ ३ ४७ सहैव दार و ७२ २१ ६२ ४२ ८२ १०२ ६३ ८२ सा जगाद सा तु तस्य सा तु भर्तुः सादरं स साध्वसोद्गमित सानावः सानुगस्तु साम्ना च सा वाणी सिंहारव सिकतावति सिक्त्वा सिक्त्वा १७ १७६ ६० ६९ ७५ ६. १७ ·पृ० श्लो पृ० श्लो ७४ १६५ ४१ १४६ ५७ १६४ ३० ११९ ७३ १३८ ५२ १०६ ५१ १०५ ४४ १२२ ६२ १४ १९ ३५ २८ हठगृहीत ४७ हतौ वितस्तो ५१ हनुमदागमित १७५ ४१ हनुमानुपेत्य हनूमदद १११ १९ हनूमदाख्यः ६४ २८ हरन्ति ते १६५ ३६ हरिचन्दन १२५ ४२ हरिणारिपाणि ५७ हरिणैरुपकण्ठं २२ हरिदहन १३८ ४९ हरिरपि ३२ हरेः कलावेश १२६ ४७ , हर्षाविष्टैः १६८ ५७ हविस्समावर्जन ६२ हवींषि ५३ ६८ | हस्तान ८२ ५८ ५५ हा नाथ! हा ८९ ११३ ३२ ११६ ५३ ५२ ११८ ६८ ७ ४० १३ स्थान एव स्थिरा तिरश्वां स्नातानुलिप्तः स्नुषे! विषेणेव स्फटिकसानुषु स्मर कपिकुल स्मरकर्मधर्म स्मर पुरन्दर! स्मरासि त्रिदशान् स्मितच्छविः स्मितार्धभिन्नोष्ठ स्मृतावपि स्त्रग्भ्रान्त्या स्वगुणैर्भुवन स्वपिषि हा स्वपुण्य स्वपुर स्वप्नेऽपि स्वप्रकाश स्वप्रयोजन स्वभुजमण्डल स्वयमखिल स्वयमधीयपि स्वातं स्वलोकं स्वर्वन्दी स्वसुर्निकारः स्वस्तिवाचनिक स्वस्थतां स्वस्थान स्वस्यैवास्याद् खानसुप्तस्य स्वादूनि ३० . ७६ ३८ हा कथं . ३ १४६ AAW १४१ १६० ६ हा नाथेति हा वैदेहि ! हा हा देवि! ८० ११६ ५३ ६९ हिंस्रजाति ६१ हितमा! ५८ ५३ / हितवादिनं १०० हिमकर ३७ हिरण्यगर्भ " ५० ८२ ७४ ४१ ४९ ८४ हृतवानसि ७८ हृदयं च ३१ १२६ १२४ १५६ १५४ اسم مد १३ हे देवान्तक! ८१ ४२ हे धीराः! ५६ ३१ | हेमाब्जिनी ३० । हेलासमुक्षिप्त १४३ २२ " १०३ १६

·No text on this page.

·LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE. RS. As. Bhaktimanjari (Stuti) by H. H. Sväti Sri Rama Varma Mahārāja. 1 0 0 Pacqua arst: Syanandurapuravarnanaprabandha (Kavya) by H. H. Svāti Sri Rāma Varma Mahārāja, with the commentary Sundarf of Räjarä ja Varma Koil Tampuran. 2 0 0 Trivandrum Sanskrit Series. No. 1-- Daiva (Vyā karana) by Deva with Puruşakāra of Krşnalīlāśukamuni (out of stock), 100 No. 2-अभिनवकौस्तुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तयो Abhinavakaustubhamala and Daksinamurtistava by Krsnalſlāśukamuni (out of stock), 0 2 0 No. 3-Tyco: Nalabhyudaya (Kāvya) by Vāmana Bhatta Bāna (second edition). 00 No. fa-factorula: Sivalilarnava (Kāvya) by Nila kanța Dīkşita (out of stock). 200 No. 5--Tieniardi Vyaktiviveka (Alankāra) by Mahima-Bhatta with commentary (out of stock). 2 12 No. 6-data: Durghatavrtti (Vyäkara ņa) by Sarañadeva (out of stock). 2 0 0 No. --ब्रह्मतत्त्वप्रकाशिका Brahmatattvapraka: sika (Vedānta) by Sadasivendrasarasvati (out of stock). 24 0 No. 8-प्रधुनाभ्युदयम् Pradyumnabhyudaya (Nataka) by Ravi Varma Bhüpa (out of stock) 1 0 0 0 ·2 RS. AS. P. No. 9---JET 1. Virupaksapancasika Vedānta) by Virūpākṣanātha with the commentary of Vidyācakravartin (out of stock), 0 8 No. 10-Aragdier Matangalila (Gajalakşaña) by Nīlakantha (out of stock). O No. 11---acariatu Tapatisamvarana (Nätaka) by Kulasekhara Varma with the commentary of Sivaräma (out of stock). 2 No. 12-TABATTÆ Paramarthasara (Vedānta) by Adišeșa with the commentary of Rāghavānanda (out of stock). 0 8 0 No. 13.-EHETH Subhadradhananjaya (Nâțaka) by Kulasekhara Varma with the commentary of Sivarāma (out of stock). 2 No. 14-aart: Nitisara (Niti) by Kämandaku, with the commentary of Sankarārya (out of stock). 3 8 0 No. 15-aaraan Svapnavasavadatta (Nāțaka) by Bhāsa (second edition) ] 8 0 No. 16-aaarin CIETOTE Pratijnayaugandharayana (Nataka) by Bhāsa (out of stock). 1 No. 17-TITE Pancaratra (Nātaka) by Bhāsa (out of stock). 1 0 0 No. 18- TTITORT Narayaniya (Stuti) by Nārāyana Bhatta with the commentary of Desainangalavärya 4 0 0 (second edition). No. 19-AIHEET: Manameyodaya (Mimāmsā) by Nārāyaṇa Bhatta and Nārāyaṇa Pandita (out of stock). 1 No. 20-Avimaraka (Nataka) by Bhāsa (out of stock). 18 No, 21- argatan Balacarita (Nãtaka) by Bhāsa (out of stock) 1 0 0 8 0 ·RS, A. P. ce No. 22-apr-gaala-gat-OHTCT- Fra Madhyamavyayoga-Duta - vakya-Dutaghatotkaca-Karnabhara and Urubhanga (Nāțaka) by Bhāsa (out of stock). 18 8 0 No. 23-1tularet: Nanartharnavasam ksepa (Košia) by Keśavastamin (Part I, 1st and 2nd Kāndas). (out of stock). 1 12 0 No. 24-triafcurr: Janakiparinaya (Kavya) by Cakra Kavi (out of stock)., 1 1 0 0 No. 25--Teren Kanadasiddhantaoandrika (Nyāya) by Gangadharasūri (out of stock). 0 12 0 12 0 No. 26--12 Abhisekanataka by Bhāsa (out of stock). 0 12 0 No. 27-Aretha: Kumarasambhava (Kavya) by Kalidasa with the two commentaries, Prakasikā of Arunagirinātha and Vivarana of Nārāyaṇa Pandita (Part I, 1st and 2nd Sargas) (out of stock). 1 12 0 No. 28-re: Vaikhanasadharmaprasna (Dharmasūtra) by Vikhanas (out of stock). 0 8 0 No. 29-aperture: Nanartharnayasam - ksepa (Kosa) by Keśavasvamin (Part II, 3rd Kānda) (out of stock). 24 0 No. 30-argiaren Vastuvidya (Śilpa) (out of stock). 0 12 0 No. 31-ahetuesi: Nanartharnavasam - ksepa (Koša) by Kesayasyāmin (Part III, 4th, 5th and 6th Kándas). 1 0 0 No. 32--BATAFIT: Kumarasambhava (Kavya) by Kā lidāsa with the two commentaries, Prakāsikā of Aruņagirinātha and Vivaraņa of Narāyaṇa Pandita (Part II, 3rd, 4th and 5th Sargas) (out of stock) 2 8 0 3 ·4 RS. AS P 1 0 No. 33--REFİNE: Vararuoasangraha (Vvākarana) with the commentary Dipa prabhā of Nārāyaņa (out of stock). 08 80 No. 34- Aforçou: Manidarpana (Nyāya) by Rājacūņāmaạimakhin. 1 No. 35--FIAT: Manisara (Nyāya) by Gopinătha. 8 0 N3. 36 ---ArcaFa: Kumarasambhava (Kāvya) by Kāļidāsa with the two commentaries, Prakāśikā of Arupagirinatha and Vivaram of Nārāyaṇa Pandita (Part III, 6th, 7th and 8th Sargas). 3 0 0 No 37-TUTE* Asaucastaka (Smſti) by Vararuci with commentary. 0 No. 38-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Rosa) by Amarasimha with the commentary Tikāsarvasva of Vandyaghatiya Sarvānanda (Part I, 1st kända). 2 0 0 No. 39-OCATH Carudatta (Nățba) by Bhāsa (out of stock). 0 12 0 No. 40-ESTEZH Alankarasutra by Rājā naka Ruyyaka with the Alankā rasarvasva of Mankhūka and its commentary by Samudrabardha (second edition). 2 8 0 No. 41-5*CHICOH Adhyatmapatala (Vedānta) by Apastamba with Vivarana of Sri Sankara-Bhagavat-Pad (out of stock). O 4 0 No. 42-afaraz Pratimanataka by Bhasa (second edition). 18 0 N: 43arafas ERNSTTTH Namalinganusasana (Koša) by Amarasimha with the two commentaries, Amarakośodghātana of Kşirasvāmin and Tīkāsarvasva of Vandyaghatiya Sarvānanda (Part II, 2nd Kanda, 1-6 vargas). 2 8 0 N 3. 44-et Tantrasuddha by Bhattāraka Vedottama (out of stock). 0 4 0 ·RS. AS. P. pornost 0 0 No. 45-97T Prapancahrdaya. No. 46_Har a: Paribhasavrtti (Vyəkaraña) by Nilakanţa Dikṣita. 080 No. 47-fografagna Siddhantasiddhanjana (Verlānta) hy Krşņānanda Sarasvati (Part I.) 1 12 0 No. 48-सिद्धान्तसिद्धाजनम् Do. Do. (Part II). 200 No. 49-Treingeit Goladipika (Jyotişa) by Paramešvara. (40) No. 50---TETTUAGE: Rasarnayasudhakara (Alankara) by Singa Bhūpala. 3 0 No. 11-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Kosa) by Amarasimha with the two commentaries, Amarakośodghātana of Kşīrasvāmin and Tīkāsarvasya of Vandyaghatiys Sarvānanda (Part III, 2nd Kanda, 7-10 vargas). 2 0 0 No. 52-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Kośa) by Amarasimha with the commentary Tikâsarvasva of Vandyaghatiya Sarvânanda (Part IV, 3rd Kâņda). 1 8 0 No. 53-mart: Sabdanirnaya (Vedanta) by Prakâsâtmayatîndra. 0 12 0 No. 54 Charcerraart: Sphotasiddhi. nyayaxicara (Vyakaraṇa). 04 0 No.b5-मत्तविलासप्रहसनम् Mattavilasaprahasana (Nâţaka) by Mahendravikramavarman. (out of stock). 0 8 0 No. 56-garcadent Manusyalayacandrika (Silpa) (out of stock): 0 0 8 0 No. 57-ryerarah Raghuviracarita (Kavya). 140 No. 58-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Siddhantasiddhanjana Vedânia) by Kriņånanda Sarasvatî (Part III). 2 C 0 ·R8. As. P. O No. 59...rafet Nagananda (Na taka) by Harşadeva with the commentary Vimarsinſ of Sivarâma (out of stock). 3 No. 60-mgegra: Laghustuti by Laghubhattâ rak: with the commentary of Raghavananda, 0 8 0 No. 61-ferrarese Siddhantasiddhanjana (Vedânta) by Krsnânanda Sarasvati (Part IV). 140 No. 62---: Sarvamatasangraha. (out of stock). ( 8 0 No. 63-ATTATE EITTH Kiratarjuniya (Kávya) by Bharavi with the commentary Sa- Idârchadīpika of Citrabhâm (1, 2 and 3 Sargas). 2 8 0 No. 64-HEET: Meghasandesa by Kálidāsa with the commentary Pradipa of Dakşinâvartanatha. 0 12 0 No. 65- Mayamata (Šilpa) by Mayamuni (out of stock). 3 40 No. 66- ETOPAR Maharthamanjari (Darsana) with the commentary Parimala of Mahesvarananda. 24. 0 No. 67-Janey: Tantrasamuocaya (Tantra) by Narayana with the commentary Vimarsinf of Sankara (Part I, 1-6 Patalas) (out of stock). 3 30 No. 68-rat: Tattvaprakasa (Agama) by Śrī Bhojadeva with the commentary T'âtparyadipikā of Śrī Kuināra 1 12 0 No. 69-FIANT Carela: Isanasivagurudevapaddhati(Tantra)by Isảnasivagurudevamiéra Part I, Sâmānyapâda). 1 No: 70~prasgartacey: Aryamanjusrimula. kalpa (Part I). 2 8 0 ·HS. AS. PA 0 0 No. 11-ager: Tantrasamuccaya(Tantra) by Narayana with the commentary Vimarsint of Sankara(Part II, 7--12 Patalās) (out of stock). 8 No. 72-ATTET augia: Isanasivagurudevapaddhati (Tantra) by Isanaširagurudevamisra (Part II, antrapada). 4 0 0 No. 73-faciat: Isvarapratipattiprakasa (Vedānta) by Madhusudanasarasvati. No. 74 Topreala: Yajnavalkyasmrti with the counmentary Balakrida of Višvarūpâcârya. (Part I Acâra and Vyavahâra Adhyâyās). No. 75-farrah Silparatna (Šilpa) by Srikumấra (Part I). 2 12 No. 7 ti---stria : Aryamanjusrinulakalpa (Part II). 3 0 0 No. 77-fumaria ayera: Isanasivagurudevapaddhati (Tantra) by Īsā nabiyagurudevamiśra (Part III, Kriyāpāda 1--30 Patalās). 3 0 0 No. 78---1aOT TEFAL Asvalayanagrhyasutra with the commentary Anăvila of Haradattācārya. 2 6 0 No. 79 - TIETH Arthasastra of Kautalya with commentary by Mahāmahopadhyāya T. Ganapati Šāstri (Part 1, 1 & 2 Adhikaraņās). 3 12 0 No. 80--Tren Do. Do. (Part II, 3-7 Adhikaraņās). 4 0 0 No. 81-pirila:Yajnavalkyasmrti with the commentary Balakrida of Viúvarūpācārya (Part II. Prayascittadhyaya). 2 0 0 No. 82-7RIETH Arthasastra of Kautalya with commentary by Mahamahopão dhyāya T. Garapati Sastri (Part III, de 3–15 Adhikaraņās). 3 $0 ·8 BS. AS. P. 0 0 0 No. 83---Qartaya gusta: Isanasivagurudevapaddhati (Tantra) by Isänasivagurudevamiśra (Part IV, Kriyapāda 31-64 Patalàs and Yogapăda). 3 8 0 No. 81-37145gtefructeu: Aryamanjusrimulakalpa (Part III). No. 85--fertur TETT Visnusamhita (Tautra). No. 86Harta Bharatacarita (Kâvya) by Krspakavi. 1 8 No. 87-ICEPHTET: Sangitasamayasara (Sangita) of Saigitákara Paráva deva. 1 2 0 No. S840A79: Kavyaprakasa (Aliúkára) of Mammaţabhatta with the tiro coninentaries, Sampradāyaprakāśinſ of Sri Vidyācakravartin and Sahityacûdâ mani of Bhattagopala (Part I, 1-5 Ullasās). 3 0 0 No. 89-Krefelt: Sphotasiddhi (Vyakarana) by Bharatamiśra. 0 8 0 No. 90.-- Aiaralian Mimamsaslokavartika with the commentary Kadikā of Sucaritamisra (Part I). No. 91-erater Horasastra of Varāhainihirā cārya with the Vivarana of Rudra. 3 0 0 No. 92--Etara Rasopanisat. 2 0 0 No. 93-at aqHTAT Vedantaparibhasa (Vedānta) of Dharmarājādhvarındra with the coininentary Prakāśika of Peddadſkṣita. I 8 0 No. 94eat Brihaddesi (Sangſta) of Matangamuni. 1 No. 95--Tutitat Ranadipika (Jyotişa) of Kumáragapaka. 0 40 2 0 ·9 RS. 18. P. 1 No. 96-Targar Rksamhita with the Bhäşya of Skandasvāmin and the commentary of Venkatamādhavārya (Part I, the 1st Adhyaya in the 1st Aştaka). 8 0 No. 97- arceragefeat Naradiyamanusamhita (Smrti) with the Bhāşya of Bhavasvā min. 2 No. 98-PUCH Silparatna (Śilpa) by Srikumāra. (Part II) 2 8 0 No. 99-HTHIETTI Mimamsaslokavartika (Mīmāņsā) with the commentary Kāśikā of Sucaritamisra (Part II). 200 No. 100-rat: Kavyaprakasa (Alankära) of Mammatabhatta with the two commentaries, Sampradāyaprakābinl of Śrīvidyācakravartin and Sāhityacudāmaņi of Bhattagopala. (Part II, 6-10 ulasās). 5 0 No. 101--STPFHEITH Aryabhatīya (Jyotişa) of Aryabhatācārya with the Bhāşya of Nīlakanthasomasutyan (Part I. Gapitapäda). 2 8 0 No. 102-afte Dattila (Sangīta) of Dattilamuni, 0 4 0 No. 103-T: Hamsasandesa (Vedānta) with commentary. 0 8 0 No. 104-साम्बपञ्चाशिका Sambapancasika (Stuti) with commentary. 1 0 0 No. 105–Araçta: Nidhipradipa of Siddhasrikanthasambhu. 0 4 0 No, 106- ETH Prakriyasarvasva (Vyākaraṇa) of Śrī Nārāyaṇa Bhatta with commentary (Part I.) 1 0 0 ·10 No. 107-Aracay Kavyaratna (Kävya) of Arhaddasa 0) 12 No. 108-arghauserre Balamartandavijaya (Nătaka) of Devarājakavi. 1 S 0 No. 109-FITTER: Nyayasara with the commentary of Vācudevasüri. 1 80 No. 110--- SHTETTE Aryabhatiya (Jyotişā) of Aryabhatäcārya with the Bhäşya of Nílakapthasomasutvan.(Part II. Kālakriyāpāda) 1 0 0 No. 111 - Erit: Hridayapriya (Vaidyaka) by Parameśvara, No. 112-autre CITY CARTI Kucelopakhyana and Ajamilopakhyana (Sangita) by H. H. Svāti Sri Rama Varma Mahārāja. 0 40 No. 113-tahat: Sangitakrtis (Gäna) of H. H. Svāti Šri Räma Varma Mahārāja. No. 114-CHIEF Sahityamimamsa (Alankara) 1 0 0 No. 115.-*ifeAT Rksamhita (with the Bhāşya of Skandasvā min and the commentary of Venkatamādha. värya) (Part II 2nd Adhyāya in the Ist Astaka.) 1 8 0 No. 116-PRTOEITE Vakyapadiya (Vyakarana) with the commentary Prakirņakaprakāla by Helarāja son of Bhatirāja. Part I). 1 8 0 No. 117-era TCUT Sarasvatikanta. bharana (Vyā karana) by Bhojadeva with the commentary of Sri Nārāyana Dandanatha, (Part I). 1 8 0